Vous êtes sur la page 1sur 34

Trkiyat Mecmuas, c. 26/1, 2016, s.

233-266

AMERKAN BELGELERNE GRE BRNC DNYA


SAVAI SIRASINDA OSMANLI DEVLETNDE PARA
POLTKASI VE BU DORULTUDA YAPILAN
DZENLEMELER

Melek KSZ

Z
20. yzyln ilk eyrei Osmanl Devleti iin hem asker hem de
ekonomik adan olduka skntl bir dnem olmutur. Uzun sren
savalar dolaysyla harcamalarn artmas bu srete para ile ilgili
politikalar nemli hle getirmitir. Bu dorultuda Birinci Dnya
Savann finansmann salamak zere Osmanl Devletinde nc
kez kaime (evrak- nakdiye) piyasaya srlm ancak kaime
uygulamasna para dzeni ile ilgili mevcut sorunlar da eklenince
sistem adeta iinden klamaz bir duruma gelmitir. Bu nedenle bir
takm dzenlemeler yaplmas zorunlu olmutur. Bu almada Birinci
Dnya Sava srasndaki para politikalar, bu politikay etkileyen
faktrler ve para sisteminde yaplan dzenlemeler konu edinilmitir.
Bu dorultuda Birinci Dnya Sava srasnda gerekletirilen kaime
uygulamas, 1916 ylnda Tevhid-i Meskkt Kanununun karlmas
ve 1917 ylnda Kambiyo Muamelat- Merkez Komisyonunun
kurulmas ve uygulamadaki etkileri ABD Milli Arivi (NARA)ndeki
belgeler nda izah edilmitir.
Anahtar Kelimeler: Osmanl Devleti, para, kambiyo, ABD stanbul
Elilii

THE OTTOMAN MONETARY POLICIES AND


ARRANGEMENTS DURING THE FIRST WORLD WAR
ACCORDING TO THE AMERICAN DIPLOMATIC DOCUMENTS
ABSTRACT
The first quarter of 20th century presented very troublesome years for
Turkey both in terms of military and economic developments. The
government spending was augmented to a great extent by the longlasting wars and this increased the significance of monetary policies.
The Ottoman wartime government, therefore, resorted to printing
paper money (kaime/ evrak- nakdiye). Like its two previous examples
in the Empire, issuing paper money in large amounts created a
quagmire of economic problems because of the already existing
structural problems in the monetary system. This situation
necessitated some rearrangements in the monetary system. This study
examines the Ottoman monetary policies during WWI and the factors
influencing these policies as well as the arrangements made in the
Ottoman monetary system. In this respect, the kaime practice, 1916
Single Currency Act (Tevhid-i Meskkt Kanunu), the establishment
of the Central Commission of Foreign Exchange Affairs (Kambiyo

Do. Dr., Karadeniz


moksuz@ktu.edu.tr

Teknik

niversitesi,

Edebiyat

Fakltesi,

Tarih

Blm,

Muamelat- Merkez Komisyonu) in 1917 and the practical effects of


this Commission are discussed on the basis of the primary sources
from the National Archives and Record Administration of the USA
(NARA).
Keywords: The Ottoman Empire, money, foreign exchange, the
American Embassy in stanbul

Giri
Osmanl Devletinin para sistemi maden para rejimine dayanyordu. 1
Kurulu ve ykseli dnemlerinde Osmanl para birimi, gm ake iken
Fatih Sultan Mehmet dneminde altn para bastrlmasyla ikili maden
sistemine geilmitir.2 Ayn zamanda 16. yzyldan itibaren kuru denilen
gm sikkeler de baslmt.3 Ufaklk (bozuk para) ihtiyacn karlamak
zere piyasada bakr paralar da mevcuttu. Fakat bu paralarn deeri
itibarydi.4 Yani maden deeri ile nominal deeri arasnda byk fark vard.
te yandan Osmanl lkesinde yerli ve yabanc pek ok isimde ve ayarda
paralarn kullanlmas, bunlarn arasnda fiyat farklar yaratm, bu da para
alp satmay meslek edinen ve bu paralar arasndaki farktan yararlanan
sarraflarn5 ortaya kmasna neden olmutu. 6
Osmanl Devletinin para dzeni hakknda bkz. evket Pamuk, Osmanl mparatorluunda
Parann Tarihi, Tarih Vakf Yurt Yaynlar, stanbul 2007,s.23-249; Ahmet Tabakolu, Trk
ktisat Tarihi, Dergh Yaynlar, stanbul 2003, s.266-276; Nuri Pere, Osmanllarda Maden
Paralar, Yap Kredi Bankasnn Osmanl Maden Paralar Koleksiyonu, stanbul 1968, s.10-20,
31-40, 185-20.
2
evket Pamuk, Osmanl para dzeninin geliimini 5 dnem halinde incelemitir. Ayrntl bilgi
iin bkz. evket Pamuk, Osmanl mparatorluunda Para, 1326-1914, Osmanl
mparatorluunun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, Edt. Halil nalck, Donald Quataert, C.2, Eren
Yaynclk, stanbul 2004, s.1055-1093. Ayrca bkz. Halil Sahilliolu, Osmanl Para Tarihinde
Dnya Para ve Maden Hareketlerinin Yeri (1300-1750), ODT Gelime Dergisi, 1978 zel
Says, Trkiye ktisat Tarihi zerine Aratrmalar, s. 1-38.
3
Birinci Murat dnemine kadar baslan Osmanl paralar ve zellikleri hakknda bkz. Halil
Edhem, Meskkt- Osmaniye, Enderun Yaynlar, stanbul 1989, s. 1-423.
4
Paralar genel olarak mal -para ve itibar para olarak ikiye ayrlr. Mal- para tedavl ettii deer
kadar maden deere de sahiptir. Yani toplumda kabul edilen nominal (itibar) deeri kadar, reel
(ayni) deere sahiptir. Altn ve gm sikkeler mal -paralarn en gelimileridir. Bunlar maden
olarak eritilse, bunun satn alma gc kadar bir deer elde edilir. tibar paralar ise kt para
rneinde olduu gibi zerinde yazl olan deerin dnda bir kymete sahip deildir. Bunun
mal-para olarak deeri hemen hemen yok denecek kadar azdr. Kt para, piyasada altn ve
gm paray temsilen tedavl eder. Yani altn ve gmn yerine kaim olur. Bu yzden
Osmanllar zamannda karlan kt paralara kaime denilmitir. Ali Akyldz, Osmanl Finans
Sisteminde Dnm Noktas Kt Para ve Sosyo- Ekonomik Etkileri, Eren Yaynclk, stanbul
1996, s.17-18; Mehmet S. Tezakn, Osmanl Kt Paralar, Anadoluda Parann Tarihi,
Editr: Blent Ar, Trkiye Cumhuriyet Merkez Bankas Yaynlar, Ankara 2011, s. 223.
5
Osmanl Devletinde banka sisteminin olmad dnemde sarraflar bu boluu doldururken,
Tanzimattan sonraki yllarda devletin hzl bir d borlanma srecine girmesi ve d dnya ile
mal ve ekonomik ilikilerinin buna bal olarak artmas, sarraflarn bu yeni dnemde kendilerine
uygun yeni kazan kaplar bulmasna neden olmutur. Bkz. Yavuz Cezar, 18. ve 19. Yzylda
Osmanl Devletinde Sarraflar, Glten Kazgana Armaan- Trkiye Ekonomisi, stanbul Bilgi
niversitesi Yaynlar, stanbul 2004, s. 179-207. Ayrntl bilgi iin bkz. Haydar Kazgan,
Galata Bankerleri, Trk Ekonomi Bankas Yayn, stanbul 1991.
6
17. ve 18. yy. boyunca para dzeninde ortaya kan usulszlk ve bunlar nlemek iin devletin
harcad aba ile ilgili belgeler iin bkz. Bekir Stk Baykal, Osmanl mparatorluunda XVII.
1

234

1775 ylnda yrrle konan esham uygulamas7 kt paraya geiin


ilk habercisi olmakla birlikte Osmanl ekonomisinde kt para sreci
Tanzimatla birlikte balamtr. 8 Nitekim bu dnemde bir yandan yaplan
reformlarn masraflarn karlamak9 te yandan dnyadaki iktisadi
gelimelerin bir sonucu olarak10 1840 ylnda piyasaya srlen kaime bir eit
i borlanma arac olarak dnlmt.11 Ancak maden paralara alk olan
halk, maddi deeri olmayan bu tibar paralara (kaimeye)gven duymad
iin rabet etmemiti. Sekiz yl tedavl sresi ve %12,5 faiz getirisi olan
kaimenin altn, gm ve bakr sikkelerle birlikte tedavl etmesi piyasada
kendi hkimiyetini kurmasn engellemi; ayrca bu parann kolay taklit
edilmesi ve giderek deerinin dmesi de halkn gvensizliine neden
olmutu. Banka gibi gl bir kurumun kaime ilemlerinin arkasnda
olmamas da kaimenin tedavl etmemesindeki dier bir engeldi.12 Dolaysyla
maden paralarla ilgili mevcut sorunlara bir de kaimenin piyasada
oluturduu gvensizlik eklenince, para dzeninde istikrar salamak
amacyla 1844 tarihli Tashih-i Sikke ya da Tashih-i Ayar denilen para
reformu yaplmtr. Bu dzenlemeye gre; Osmanl liras, mecidiye ve kuru
temel para birimleri olarak kabul edilmi ve 100 kuru 1 liraya denk
saylmt. Ayrca 20 kuruluk gm mecidiyeler de ilk kez bu tarihte
tedavle sokulmutu.13
Osmanl Devletinde ikinci kaime uygulamas ise 1876-1877 Osmanl
-Rus Savann finansmann salamak amacyla gerekletirilmitir. Bu
dorultuda ilk tertip kaime 1876 ylnda piyasaya srlmtr. 14 Ancak bu
Ve XVIII. Yzyllar Boyunca Para Dzeni ile lgili Belgeler, Belgeler, C. IV, Say. 7-8, 1967
den ayr basm, TTK Basmevi, Ankara 1969, s. 49-77.
7
Esham sistemi hakknda bkz. Mehmet Gen, Osmanl mparatorluunda Devlet ve Ekonomi,
tken Yaynlar, stanbul 2013, s. 184-193.
8
Tanzimat dnemi para politikas hakknda bkz. kr Baban, Tanzimat ve Para, Tanzimat- I,
Komisyon, Milli Eitim Basmevi, stanbul 1999, s. 233-264.
9
Sleyman Sudi, Usl-i Meskkt- Osmaniyye ve Ecnebiyye, Yayna Haz. brahim Artuk,
Cevriye Artuk, Enderun Yaynlar, stanbul 1982, s. 104-105.
10
Kazgan, Osmanl Devletindeki bu ilk kaime uygulamasnn asl nedeninin, Karlofa
Anlamasndan beri Osmanl maliyesini dara sokan sebeplerden ziyade, zellikle Yunan
meselesinin hallinden sonra II. Mahmud devrinde yeniden canlanan ve hzla gelien Akdeniz
ticaretinin getirdii bir zorunluluk olduunu ifade etmektedir. Bkz. Haydar Kazgan, Osmanlda
Avrupa Finans Kapitali, C.I, Roma Yaynlar, Ankara 2005, s. 61-63; Benzer bir deerlendirme
iin bkz. Glten Kazgan, Tanzimattan 21. Yzyla Trkiye Ekonomisi, stanbul Bilgi
niversitesi Yaynlar, stanbul 1999, s. 19-26.
11
evket Pamuk, Osmanl Devletinin Borlanma Kurumlarnn Evrimi, 1600-1850,
Osmanl Ekonomisi ve Kurumlar, Seme Eserleri-I, ev. Gkhan Aksay, Trkiye Bankas
Yaynlar, stanbul 2014,s.133-146.Ayrca bkz. Mine Erol, Osmanl mparatorluunda Kt
Para ( Kaime), Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara 1970, s. 1-14.
12
Akyldz, a.g.e., s.25-89. Birinci kaime uygulamasnda kt parann finansal ara olarak genel
kabul grmemesindeki kltrel nedenler iin bkz. Murat ifti-Recep Seymen, Osmanl
Kaimelerinin Halktan Kabul Grmemesinin Nedenleri (Hayek-Gellner-Keyder lemesiyle
Btnsel Sentez), Uluslararas nsan Bilimleri Dergisi, C.9, Say. 1, 2012, s. 956-964.
13
Ayrntl bilgi iin bkz. evket Pamuk, En Byk Tai, 1808-1844, Osmanl Ekonomisi ve
Kurumlar, Seme Eserleri-I, ev. Gkhan Aksay, Trkiye Bankas Yaynlar, stanbul 2014,
s.123-131; A.du Velay, Trkiye Maliye Tarihi (kinci Mahmuttan 1902 tarihine kadar), Maliye
Bakanl Yaynlar, Ankara 1978, s.72.
14
Sleyman Sudi, a.g.e., s.128.

235

uygulamada kaimelerin hibir karlnn olmamas deer kaybetmesine


neden olmu ve bu kaimeler ksa sre iinde piyasadan kaldrlmtr.15 te
yandan 1873ten itibaren dnya piyasalarnda gmn deer kaybetmesi
Osmanl Devletini de etkilemi ve gm paralarn nominal deerleriyle
gerek deerleri arasnda fark yaratmt. 16 Devlet bu durumdan zarara
urad iin mecidiye darbna son vermi; 9 Ocak 1881 tarihinde kard
bir yasayla Osmanl lirasn temel para birimi olarak kabul etmi ve bylece
altn esas kabul edilmiti.17 Ancak gnlk ilemlerde gm para
kullanlmaya devam etmiti. Bylece esas desteini altndan alan ancak
uygulamada gme de dayanmaya devam eden bir topal standart
benimsenmi oldu. Buna ramen 1881 sonrasnda da devlet, tarada tedavl
gren Osmanl sikkelerini btnle kavuturamam ve gm sikkelerin
altn lira karsndaki kurlarnda blgeler arasnda byk farkllklar ve
dalgalanmalar ortaya kmt. 18 Dolaysyla Birinci Dnya Sava ncesinde
Osmanl para sistemi tam anlamyla istikrara kavuturulmu deildi. Bu
nedenle mevcut sorunlar, nc kaime uygulamas srasnda yeni
problemlerin ortaya kmasnda, hatta daha da artmasnda etkili olmutur.
Bu almada, Osmanl Devletinin Birinci Dnya Sava srasnda
karlat finansal sorunlar ve para politikalar, Amerika Birleik
Devletlerinin bata stanbul Elilii olmak zere Beyrut ve Halep
Konsolosluklarndan ABD Dileri Bakanlna gnderilen raporlar
erevesinde deerlendirilmeye allmtr. Zira ABD, temsilcilikleri
sayesinde Osmanl lkesindeki gelimeler hakknda bilgi sahibi olmaktayd.
Dolaysyla Osmanl ekonomisini ve onun/ekonominin en nemli kalemi olan
parann durumunu yakndan takip etmiti. Bu dorultuda, daha sava
balamadan
nce
Amerikann
stanbul,
Halep
ve
Beyrut
Konsolosluklarndan, bata Amerikan Dileri Bakanl olmak zere, ilgili
kurumlara Osmanl Devletinin para dzeni ile ilgili raporlar gnderilmitir.
Bu raporlar Osmanl sava ekonomisinin finansal sorunlarna ve bu sorunlar
gidermek iin alnan tedbirlere, para politikalarna ksmen de olsa k tutacak
niteliktedir. Bu nedenle imdiye kadar incelenmemi olan bu raporlar,
almann ana kaynan oluturmutur.
nc Kaime (Evrak-I Nakdiye)19 Uygulamas
Birinci Dnya Sava ncesinde hzla artmaya balayan asker
harcamalar nemli lde bte a ortaya karmt.20 Osmanl
Bu dnemdeki kaimeler 7 ay 7 gn tedavlde kaldktan sonra tedavlden kaldrlmlardr.
Bkz. Erol, a.g.e, s. 35.kinci kaime uygulamas hakknda ayrntl bilgi iin bkz. Akyldz, a.g.e.,
s. 90-173.
16
Hasan Ferid, Osmanlda Para ve Finansal Kredi-Meskkt, C.1, Haz. Mehmet Hakan
Salam, T.C. Babakanlk Hazine Mstearl Darphane ve Damga Matbaas Genel Mdrl,
stanbul 2008, s. 23-28.
17
Zafer Toprak, Osmanl Devletinin Birinci Dnya Sava Finansman ve Para Politikas,
ODT Gelime Dergisi, 1979-1980 zel Says, Ankara 1981, s. 214.
18
Pamuk, Osmanl mparatorluunda Parann Tarihi, s. 234-239.
19
Evrak- nakdiye terimi sadece kaimeyi deil bu dnemde karlan deerli kt, pul, vb.
menkul kymetleri de kapsarken kaime daha ziyade para olarak kullanlan kt evrak yani
evrak- nakdiye yerine kullanlmaktadr. Akyldz, a.g.e., s. 182.
15

236

Devletinin mevcut gelirleriyle sava finanse etmesi mmkn deildi.


Bteye ek kaynak salanmas iin koyulan vergiler de yeterli olmaynca
savan finansmann emisyonla karlamak, yani kt para karmak
zorunda kalnmt. Savaa katlan btn devletler harbin ilk aylarndan
itibaren bu finansman usulne bavurmulard.21 Finansman ekilleri
arasnda en son bavurulan yntem olan emisyonun memleket ekonomisinde
at yaralar tedavi etmek olduka zahmetli ve uzun vadeli bir i olmasna
ramen acil durumlarda bu ekilde para tedariki kanlmaz olurdu.22 Bu
nedenle, nc kaime uygulamasna da, ilk iki kaime uygulamasnda olduu
gibi devletin skntda olduu ve mal adan byk bir darboazn yaand
srada bavurulmutur. Yani, devlet bu defa da kaimeyi bir tedavl aracndan
ok, bir tr i bor ve finansman arac olarak dnmt.23
Osmanl Devletinde kt para basma imtiyaz 1863 ylnda ngiliz ve
Fransz sermayesiyle kurulan Osmanl Bankasna 24 verilmi ve bu banka
1908 ylna kadar karln altn olarak kasasnda tutmak artyla drt
emisyonda banknot karmt. Fakat Osmanl Devletinin savaa
katlmasyla birlikte ngiltere ve Fransa savan finansman iin, sahibi
olduklar Osmanl Bankasnn kullanlmasna onay vermediler. Bunun
zerine Osmanl Hkmeti Banka ile yollarn ayrd. Hatta devlet bir ara
bankaya el koymay dahi dnm, fakat bu tasarrufun yerine Fransz ve
ngiliz mdrleri grevlerinden alp Bankann elindeki banknot karma
imtiyazna son verilmiti.25 Ancak Hkmet, gl bir mal kuruluun destei
olmadan kt para karmak istemediinden emisyon bankas ilevinin
geici olarak Duyun- Umumiyeye devredilmesi dnlmt. Yaplan
teklifi Duyun- Umumiye ynetimi kabul etmi ancak karlacak kt
parann altn karl olmasn art komutu.26 Kt para karlmas iin
gerekli altnn salanmas amacyla, Cavid Bey27 bakanlnda bir heyet
nce Viyanaya ardndan Berline gnderilmitir. Heyet tarafndan yaplan
1911-1912 mal ylnda 775 milyon Osmanl liras olan bte a, 1917-1918 mal ylnda 3
milyar Osmanl lirasna yaklamt. Tevfik Gran, Osmanl Kamu Maliyesi, 1839-1918,
Osmanl Maliyesi Kurumlar ve Bteler, Haz. Mehmet Gen- Erol zvar, C.1, Osmanl Bankas
Ariv ve Aratrma Merkezi, stanbul 2006, s. 72.
21
Toprak a.g.m., s. 207-208; Akyldz, a.g.e., s. 183,247. Savaa katlan devletlerdeki kat para
uygulamas iin bkz. R.Gonnard, Kat Para, ev. R-. Suvla, stanbul niversitesi Hukuk
Fakltesi Mecmuas, C.4, Say. 16, (1938), s. 749-760.
22
Vedat Eldem, Harp ve Mtareke Yllarnda Osmanl mparatorluunun Ekonomisi, Trk
Tarih Kurumu Basmevi, Ankara 1994, s. 103.
23
Akyldz, a.g.e., s. 249.
24
1856da ngiliz sermayesiyle kurulan Bank- Osman, 1863 ylnda Fransz sermayesinin de
katlmasyla Bank- Osman-i ahaneye dnmtr. Osmanl Bankas hakknda ayrntl bilgi
iin bkz. Edhem Eldem, Osmanl Bankas Tarihi, ev. Aye Berktay, Tarih Vakf Yurt
Yaynlar, stanbul 2000, s. 29-88.
25
Edhem Eldem, a.g.e., s. 301-304; Edhem Eldem, 135 Yllk Bir Hazine- Osmanl Bankas
Arivinde Tarihten zler, Edt. Serhan Ada, Osmanl Bankas A..,stanbul 1997, s. 81-83.
26
nk bu paralarn Osmanl Bankas banknotlar karsnda deer yitirmesi dolaysyla
Duyun- Umumiye nin itibarnn zedelenmesi istenmiyordu. Toprak,a.g.m., s. 209.
27
Osmanl Devletinin savaa giriiyle birlikte Cavit Bey, 5 Kasm 1914te Maliye Nazrlndan
istifa etmitir. Nazrlk bir buuk sene vekleten Talat Paann zerinde kalmasna ramen, bu
grevi gayri resmi olarak Cavid Bey yrtmtr. Bkz. Cavid Bey, Merutiyet Ruznmesi, C.1,
Haz. Hasan Babacan- Servet Avar, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara 2014, s. 6.
20

237

grmeler neticesinde gerekli altn salanarak 27 Mart 1915 tarihli bir


iradeyle Maliye Nezareti Almanya ve Avusturya hkmetlerinden toplam
150 milyon frank bor almaya yetkili klnmt. Ardndan 12 Nisan 1915
tarihli geici yasayla, Duyun- Umumiye daresine tamam altn 150 milyon
frank denerek, karlnda 6.583.094 liralk kt para karlmas
kararlatrlmt.28
Bu gelimeleri Amerikan belgelerinden takip etmek mmkn
olmaktadr. stanbuldaki Amerikan Bakonsolosluundan ABD Dileri
Bakanlna gnderilen 17 Nisan 1915 tarihli ve Yeni Para Birimi (Kt
Para) Meselesi konulu rapor; Osmanl Maliye Nezaretinin 6.583.094 Trk
liras tutarnda kt para basmasna yetki veren geici yasa ile ilgiliydi. 29
Bakonsolos G.B. Ravndal gnderdii bu rapora, 15 Nisan 1915 tarihli yerel
LA TURQUIE gazetesinde yer alan bu geici yasann Franszca metnini de
ilave etmitir. 12 Nisan 1915 (30 Mart 1331) tarihli sz konusu yasann
maddeleri raporda u ekilde verilmitir:
Kt Para olarak 6.583.094 Trk Liras Baslmasyla lgili
Geici Yasa:
Madde 1: Osmanl Maliye Nezaretinin, Osmanl Duyun-
Umumiye daresine olan tamam altn 150 milyon franka
karlk olarak yatrlmak zere, 6.583.094 Trk liras
tutarnda kt para basmasna yetki verilmitir.
Madde 2: Bu banknotlar, demir paralarn kullanmnda olduu
gibi, her trl demede, tasarrufta ve ticari ilemde ister
hkmetle kiiler arasnda olsun, ister kiilerin kendi arasnda
olsun Trkiyede yasal deiim arac olacaktr. Bu yasann
hkmlerine aykr olarak herhangi bir kii bu banknotlar
yasal deiim arac olarak kabul etmedii takdirde bir liradan
on be liraya kadar para cezas ve 24 saat ila bir ay aras
hapis cezasna arptrlacaktr.
Madde 3: Bu banknotlarn karlk deeri barn
imzalanmasndan sonraki alt ay ierisinde hamilinin talebi
olursa stanbulda denebilecektir.
Madde 4: Madde 3te belirtildii gibi, banknotlarn karlk
deerinin denmeye balanaca tarihi takip eden be yl
ierisinde sunulmayan banknotlarn karlk deer demesi
yaplmayacaktr.
Madde 5: Bu yasa resm ilannn yapld tarih itibariyle
yrrle girecektir.

Hasan Ferid, Osmanlda Para ve Finansal Kredi, Evrak- Nakdiye, C. II, Haz. Mehmet
Hakan Salam, T.C. Babakanlk Hazine Mstearl Darphane ve Damga Matbaas Genel
Mdrl, stanbul 2008, s. 142; Zafer Toprak, Trkiyede Milli ktisat 1908-1918, Doan
Kitap, stanbul 2012, s.419-420;Toprak, a.g.m,., s. 209.
29
NARA (National Archives and Records Administration). 867.515/2. stanbuldaki Amerikan
Bakonsolosluundan ABD Dileri Bakanlna gnderilen 17 Nisan 1915 tarihli rapor.
28

238

Madde 6: Adliye ve Maliye nazrlar bu yasann


yrtlmesinden sorumlu olacaktr. 30 Mart 1331 (12 Nisan
1915)30
Bu geici yasann ardndan bir ve be liralk kaimeler basld ve 10
Temmuz 1915te piyasaya srld. Temmuz 1915te tedavle srlen ilk
kt paraya Birinci Tertip Evrak- Nakdiye ad verildi. Ancak sava
giderlerinin srekli artmas neticesinde tekrar kaime uygulamasna
bavuruldu. Bu defa Almanya, Osmanl Hkmetine altn olarak bor para
vermek yerine karlacak kt paraya karlk olarak olas bar
anlamasndan bir yl sonra altn para ile demeyi taahht ettii hazine
bonolarndan vermeyi teklif etti. Osmanl Hkmeti bu neriyi kabul etti ve
ikinci tertip evrak- nakdiye piyasaya srld. 1915 yl Ekim aynda
tedavle karlan ikinci tertip kt para be, bir, yarm ve eyrek liralk
olarak baslmt. Enflasyonist gelimelere yol aacak miktarda olmamasna
ramen nitelii ynnden birinci tertipten farkl olan ikinci tertip kt paraya
halk yeterince gven duymad. Bu psikolojik etmen nedeniyle ikinci tertibin
tedavle sokulmasndan biraz sonra, altn lira ile kt lira arasnda bir deer
fark domaya balad.31
Savan devam etmesi ve iddetlenmesi para ihtiyacn artrd iin
Osmanl Devleti yine Almanyadan avans alarak bunun karlnda kt
para karmay kararlatrd. Ufaklk paraya (bozuk para) olan ihtiya
yznden sz konusu nc tertip kaimeler 1, yarm ve eyrek liralk ile 20
ve 5 kuruluk olmak zere dzenlenmi ve 8 Haziran 1916 tarihinde sz
konusu ufaklklar (5 ve 20 kuruluk kaimeler) piyasaya karlmtr.32
Drdnc tertip kaimelerden ilk baslanlar 13 Eyll 1916 tarihinde
tedavle karlmtr. Bu dorultuda ilk nce 50 liralk kt paralar basld.
Daha kk paralar ise zaman iinde peyder pey basld. Nitekim taradan
gelen youn ufaklk (bozuk para) talepleri zerine Hkmet 12 Ekim 1916
tarihinden itibaren 2,5 (iki buuk) ve 1 kuruluk kaimeler piyasaya kard. 33
Beinci tertip kaimeler 10 Nisan 1917 tarihinden itibaren tedavle
karld. Bunlar 100, 25, 10, iki buuk ve 1 liralk, 50, 20 ve 5 kuruluk
tertipler hlinde baslmlard. Ardndan 4 Ekim 1917 tarihli kanunla altnc
tertip kaimeler, 28 Mart 1918 tarihli kanuna gre de yedinci tertip kaimeler
karlmtr. En son yedinci tertip kaimeler ise 1.000, 500, 100, 50, 10, 5 ve
2,5 lira olarak piyasaya srlmt.34 Bylece Birinci Dnya Savann
finansmann karlamak amacyla karlan kaimeler ilki Temmuz 1915

NARA. 515/2. stanbuldaki Amerikan Bakonsolosluundan ABD Dileri Bakanlna


gnderilen 17 Nisan 1915 tarihli rapor. Ayrca bkz. Hasan Ferid, Osmanlda Para ve Finansal
Kredi -Evrak- Nakdiye, s. 142-143.
31
Toprak, a.g.e. , s. 421. Toprak, a.g.m., s. 211.
32
Akyldz, a.g.e., s. 185.
33
Hasan Ferid, Osmanlda Para ve Finansal Kredi -Evrak- Nakdiye, s. 148-150, Akyldz,
a.g.e., s. 186,188.
34
Hasan Ferid, a.g.e., s. 151-153. Tedavle karlan kaimelerin miktar ve says ile ilgili
ayrntl bilgi iin bkz. Akyldz, a.g.e., s. 181-190.
30

239

tarihinde olmak zere Mart 1918 tarihine kadar yedi tertip hlinde piyasaya
srlmtr.35
Birinci Dnya Sava srasndaki kaime uygulamas daha nceki
uygulamalardan farkl olmutur. nk bu defaki kaimeler, salam bir
karla sahipti.36 kinci bir farkllk, Duyun- Umumiye daresi gibi gl
bir kurumun iin iine dhil edilmesi ve kaimenin bu kurumun denetiminde
karlmasyd.37 Ancak bu ekilde karlnn altn olarak Duyun-
Umumiye kasalarnda muhafaza edilmi olmas bile halkn zihnini ve
psikolojisini tatmin etmeye yetmemiti. Dolaysyla nceki kaime
uygulamalarnn uram olduu kt neticeler, bu uygulamada da geerli
olmutu.38 Bu durumda halkn mali durumunun kt olmas ve sava
artlarnda ancak zarur ihtiyalarn karlayabilmesi nedeniyle hkmetin
kaime yerine piyasada mbadele arac olarak geerlilii olan paralara
ynelmesi, ksaca kendi sava tedbirini almak istemesi de etkili olmutur.
Bu uygulamann dier bir zellii de byk boyutlu bir para
ticaretinin gereklemesiydi. zellikle Halep ve Suriye evresi sz konusu
ticaretin merkezi olarak kaimenin de en fazla deer kaybettii yerler
olmutur. Kaime gibi itibar menkul kymetlere alk olmayan halk,
speklatrler tarafndan daha kolay kandrlmaktayd. Hkmetin btn
uralarna ve ald sert tedbirlere ramen para ticaretinin nne
geilememiti.39
Bununla birlikte savatan nce de Osmanl paras ile ilgili birtakm
sorunlar vard ve bu konuda bir dzenlemeye ihtiya olduu dile
getiriliyordu. ABDnin Halep Konsolosu Jessee B. Jacksonn 4 Mart 1913
tarihinde ABD Dileri Bakanlna gnderdii Halep Vilayetinde Trk
Parasnn Deer Kaybetmesi zerine Rapor40, tam da buna temas
etmekteydi. Nitekim bu rapor, Halep piyasalarnda mecidiyenin deerinin
dmesi ve buna bal olarak Halep konsolosluk blgesinde oluan finansal
duruma dair bilgiyi iermekteydi.
Raporda, mecidiyenin daha savatan nce deerinin dmeye
balad, rakamlar zerinden u ekilde belirtiliyordu: Daha nceden Halep
piyasasnda 23.75 kurutan, Halep bankalarnda ise 23.625 kurutan ilem
gren ve Amerikan parasyla 81.84 cente karlk gelen mecidiye piyasa
deeriyle 23.50 kurua ve bankalarda 23.425 kurua indi. Mecidiyenin
Szkonusu paralarn fotoraflar iin bkz. Akyldz, a.g.e., s. LXXIII-CXII; Erol, a.g.e., s.
114-243; Tezakn, a.g.m., s. 243-246.
36
Hasan Ferid, a.g.e., s. 145; Toprak, a.g.e., s. 420. Maliye Nezareti ile Duyun- Umumiye
daresi arasnda 3 Temmuz 1915 gn kt para ihrac zerine bir szleme imzalanmt.
Szlemeye gre karlacak kt paralarn karl Berlinde ve Viyanada tamamen altn
olarak Duyun- Umumiye daresine devredilecek, Duyun- Umumiye ynetimi ise bar
szlemesi imzalanndan 6 ay sonra kt paralarn karlklarn altn olarak hamillerine
demeyi taahht edecekti. Bkz. Hasan Ferid, a.g.e., s. 143-144 ; Toprak, a.g.m., s. 209-210.
37
Bu gvenceden dolay bu paralara halk arasnda Duyun- Umumiye Paralar denmitir. Bkz.
Tezakn, a.g.m., s. 245; Akyldz, a.g.e., s. 189.
38
Akyldz, a.g.e., s. 183, 247.
39
Akyldz, a.g.e., s. 247
40
NARA. 867.515. Halepteki Amerikan Konsolosluundan ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 4 Mart 1913 tarihli rapor.
35

240

deerindeki bu dte yerel Ticaret Odasnn ald bir kararn etkisinin


yan sra son zamanlarda byk miktarlarda gerekleen para (mecidiye)
ticaretinin etkili olduuna vurgu yaplmaktayd. Bu uygulamann
yaygnlamasnn nedeni de raporda u ekilde aklanyordu:
Bu para hareketinin nedeni ihra edilen paradaki komisyon
orannn ihra edenlere nemli lde kr salamasdr. nk
ok iyi bilindii zere Trkiyenin her bir nemli kasaba veya
ehir merkezinin piyasalarnda mecidiye deiik deerden
ilem grmektedir. rnein, daha nceden Halep
piyasalarnda 23.74 kurutan ilem gren mecidiyenin stanbul
piyasasndaki deeri biraz daha dkt. Bu nedenle
stanbuldan mecidiye alp bu mecidiyeleri, zerine biraz kr
koyup Halepte satmak kazanl bir i hline gelmitir.41
Yani Osmanl lkesinde para birliinin bulunmamas nedeniyle
ehirden ehire, kasabadan kasabaya para ticareti yaplyor ve aradaki
spekltrler halkn zerinden byk kazanlar temin ediyordu. Ayrca
raporda, periyodik olarak mecidiyenin yerel piyasadaki bolluk veya ktlna
bal olarak orannn dp kt ve bu durumun dier kk para birimleri
iin de geerli olduu belirtiliyordu. 42
Raporda Trablusgarp ve Dou Rumelinin elden kmasnn
douraca direkt etkilerden de bahsedilmekteydi.
Bu dorultuda,
Trablusgarpta talyann ve Dou Rumelide Balkan devletlerinin kendi para
birimlerini piyasaya srmeleri neticesinde mparatorluun nemli ticar
merkezlerinde Osmanl para birimlerinin byk lde deer kaybedeceine
iaret ediliyordu. nk byle bir durumda, igal edilen blgelerde
dolamda olan btn Trk paralar Osmanl mparatorluunun elinde kalan
Anadolu, Suriye ve stanbul gibi dier blgelere kayacak ve parann bu ak,
bankalar mecidiyenin buralarda birikmesine kar zorlayc nlemler almaya
itecekti.43 Yani, bahsedilen topraklarn elden kmasyla birlikte buralarda
mecidiye yeni lkenin ihdas ettii para tarafndan devre d braklacakt.
Baka bir deyile, bu blgeler Osmanl para sisteminin dnda kalacakt. Bu
ise Trablusgarp ve Dou Rumelide tedavlde olan paray elde kalan Osmanl
topraklarna ynlendirecek, dolam alan daralan Osmanl parasn grece
snrl bir alana sktracak, sonuta piyasada tedavlde olan para arzn
artrc bir etki yapacakt. Bu da Osmanl ekonomisi iin en nihayetinde
enflasyonist bir baskya dnecekti. Bylece Osmanl parasnn alm gc
NARA. 867.515. Halepteki Amerikan Konsolosluundan ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 4 Mart 1913 tarihli rapor.
42
Raporda, Osmanl Bankasnn Halep ubesinin kasalarnda 800 binden fazla mecidiye
bulunurken dier yerel bankalarda bu miktardan daha az mecidiye bulunmasna ramen yine de
bu miktarn nemli olduu belirtiliyordu. NARA. 867.515. Halepteki Amerikan
Konsolosluundan ABD Dileri Bakanlna gnderilen 4 Mart 1913 tarihli rapor.
43
Raporda mecidiyenin itibar deerinin 16.60 altn kuru olmasna ramen mecidiyenin
gerekte sadece genel gm fiyatlar zerinden deerli olduu ve bunun da 9 veya 10 altn
kurua karlk geldii belirtiliyordu. (1altn kuru 0.044 dolara eittir). NARA. 867.515.
Halepteki Amerikan Konsolosluundan ABD Dileri Bakanlna gnderilen 4 Mart 1913
tarihli rapor.
41

241

ve deeri decek bu ise vurgunculara ve sarraflara yeni kazan kaplar


aacakt.44
Raporda son olarak, yukarda ifade edilen sebeplerden dolay
mecidiyenin kurunun pek yaknda Halepte hissedilebilir yeni bir de
urayaca ngrsnde bulunuluyordu. Dolaysyla Osmanl Bankasnn
23.425 piyasa kuruundan satn ald mecidiyenin deerinin ok ksa bir
zaman iinde 23.375e inecei belirtiliyordu. Ayrca bu tarz oynamalarn,
Osmanl Hkmetinin para sisteminde kati dzenlemelere gidene kadar
srecei iddia edilmekteydi.45
Grld zere savatan nceki dneme ait olan bu raporda, aslnda
Osmanl Devletinin para sisteminin en nemli problemlerinden biri olan
mecidiyenin blgeler arasndaki kur farknn sarraflarn kazan elde etme
abas iine girmelerine neden olmas ve bunun parann deer
kaybetmesindeki rol zerinde durulmaktayd. Ayrca bu durumu
destekleyen ve artran faktrlere de dikkat ekilerek bu konuda kkl
dzenlemeler yaplana dek mevcut sorunlarn devam edeceine vurgu
yaplmaktayd. Dolaysyla raporlarda kaimenin tedavle srlmesi ile
birlikte mevcut para dzeni ile ilgili olarak zerinde en ok durulan
sorunlarn banda bozuk para sknts ve sarraflk meselesi gelmekteydi.
Bozuk Para Sknts Ve Sarraflar
Osmanl Devletinin para dzeninde bozukluk sknts nc kaime
uygulamas ile balam deildi.46 Ancak bir yandan devam eden sava, te
yandan karlan ilk kaimelerin kymetlerinin yksek oluu piyasada bozuk
para skntsn artrmt. Nitekim kaimenin tedavle karlmasndan sonra
maden paralar, bata altn ve gm olmak zere nikel, hatta ayar bozuk

Benzer bir kayg ilerleyen tarihlerde Msr ile ilgili olarak ortaya kmtr. Nitekim ABD
Dileri Bakanl 9 ubat 1915 tarihinde stanbuldaki elisine gnderdii telgrafta 1881den
beri ngiliz ynetiminde olan Msrn kt parasnn Trkiyede geerli olup olmadn soruyor
ve 17 ubat 1915 tarihli cevabi yazda ise Msr Parasnn o zaman halen Osmanl topra olan
Filistinde geerli olmad bildiriliyordu. yle anlalyor ki Osmanl Devleti elden kan
topraklarda dolamda olan parann veya oluturulan yeni para biriminin lkede tedavle
sokulmasn engelleyici tedbirler alarak mali piyasalardaki dalgalanmalarn nne gemeye ve
bylece para ticaretini engellemeye almaktayd. ABD Msrn halen Osmanl para sistemine
bal olup olmadn renerek blgeye dnk para ve maliye politikalarn oluturmak ister
grnmndedir. NARA. 867.515/A. ABD Dileri Bakanlndan stanbuldaki Amerikan
Bykeliliine gnderilen 9 ubat 1915 tarihli telgraf. NARA. 867.515/1. stanbuldaki
Amerikan Bykeliliinden ABD Dileri Bakanlna gnderilen 17 ubat 1915 tarihli
telgraf.
45
NARA. 867.515. Halepteki Amerikan Konsolosluundan ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 4 Mart 1913 tarihli rapor.
46
Mesela birinci kaime uygulamas sonrasnda da bozuk para sknts yaanm ve buna zm
olarak 1846 ylnda 5 ve 1 paralk bakr ufaklk baslmasna karar verilmiti. Bkz. Musa adrc,
Tanzimat Dneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve Ekonomik Yaplar, Trk Tarih Kurumu
Basmevi, Ankara 1991, s.337. Ayrca bu konu hakknda bilgi iin bkz. Hseyin Al, Tanzimat
Dneminde Ufaklk Para Sorunu (1839-1879), Ekonomi Bilimleri Dergisi, C.3, No.1,
2011,s.69-78; Aziz Kkl, Ufak Paralar ve Ufak Para Kanunlarmz, Ankara niversitesi SBF
Dergisi, C.2, Say.1, 1947,s.135-146.
44

242

mau sikkeler bile piyasadan ekilmiti. Zira sz konusu paralar bir tedavl
vastasndan ziyade bir tasarruf arac hline gelmiti.47
Yukarda belirtildii zere 1881 tarihli yasa ile para birimi olarak
Osmanl liras kabul edilmiti. Ancak gm paralar da tedavldeydi.
zellikle tedavldeki maden sikkelerin byk bir ksmnn gm para oluu
nedeniyle gmn gerek deerindeki d sonucu, zerinde 20 kuru
yazl mecidiyenin Hazine tarafndan 19 kuru karlnda alnmas
kararlatrlmt. Bylece, halk 100 kuruluk bir vergi iin devlete gm
ake olarak 105 kuru 10 para deyecekti. Oysa serbest piyasada altn lira
108 gm kurua deitiriliyordu. kinci Merutiyet yllarna gelindiinde
kuruun Osmanl lirasna oranla 3 deiik deeri ortaya kmt: Altn kuru
(altn lirann yzde biri), gm kuru ya da hakiki kuru (108 tanesi 1 altn
lira ), miri kuru ya da mevzua kuru (19 tanesi 20 kuruluk mecidiyeye eit)
.48
Belirtildii gibi Osmanl topraklarnn deiik yrelerinde maden
paralarn rayileri de farklyd ve her zaman ayn deildi. Blgesel
farkllklarn yan sra mevsimsel farkllklar da vard. Bu nedenle Osmanl
vilayetleri arasnda para ticareti grlrd. rnein zmirden stanbula
srekli mecidiye gnderilir karlnda ufaklk getirilirdi. Gm ufaklk ya
da metelik kullanmnn daha krl oluu sonucu, stanbul gibi mecidiyenin
20 kurua tedavl grd piyasalardan, zmir gibi mecidiyenin 19 kurua
getii piyasalara gm ufaklk akm gerekleiyordu.49 Osmanl maden
sikkesi ayrca yreye gre de farkl deerler kazanmt. zmirde al veri
rk kuru diye adlandrlan hayal bir kurula grlr ve bunun deeri de
ticari ilemin niteliine gre deiirdi. Maln cinsine gre kuruun deeri
deiebildii gibi her trl mal iin de ayr bir rayi uygulanrd.50
Perakende kk ticari ilemlerde ise fiyatlar metelik ya da sekizlik
zerinden belirtilirdi. Osmanl para sisteminde yrelere gre halkn farkl
sikkelere alm olmas, bu paralarn grdkleri rabet orannda deer
kazanmalarna neden oluyordu. rnein zmirde sekizlik ve drtlkler prim
yaparken Suriyede altlk ve belikler tercih ediliyordu. te yandan zmirde
ticari ilemlerde mevcut rk kurular arasnda oranty kurmak iin
kambiyo kuruu denilen zel bir kuru kullanlrd. (125 kambiyo kuruu 1
Osmanl lirasna eitti). rk kuru ya da kambiyo kuruu benzeri para
birimlerine Osmanl Devletinin dier vilayetlerinde de rastlanyordu. 51
Bu dorultuda Beyrutta da nahasi52 denilen bu trden bir parann
ufak para olarak metelik ile birlikte kullanld grlmektedir. Beyruttaki
Akyldz, a.g.e., s. 223.
Toprak , a.g.m., s. 214-215; Akyldz, a.g.e, s. 231.
Toprak, a.g.m., s. 216. Osmanl Devletinin tara eyaletlerindeki sorunlara rnek iin bkz.
Sinan Marufolu, Osmanl Tara Eyaletlerinde Para ve Finansman Sorunlar (Musul, Badat ve
Basra Eyaletleri rnei), Birinci ktisat Tarihi Kongresi-2, (7-8 Eyll 2007), Haz. Deniz zbayFahri Solak vd, Ekonomik ve Sosyal Tarih Yaynlar, stanbul 2010, s. 147-160.
50
Toprak, a.g.m., s. 216.
51
Toprak, a.g.m., s. 217.
52
I. Murat devrinden itibaren karlan mangrlara, 18. yzyl ortalarndan itibaren bakr para,
nuhas ake, sikke-i nuhasiyye denilirken, 19. yzyl balarndan itibaren rk ake de
47
48
49

243

Amerikan Konsolosluundan ABD Dileri Bakanlna gnderilen 21


Mart 1916 tarihli rapor,53 Beyruttaki para sistemindeki deiiklikleri konu
edinmektedir. Raporda Beyrutta en kk maden para olarak metelik ve
nahasinin kullanld belirtiliyor ve o dnemde kullanlan paralar ve
deerleri u ekilde aklanyordu:
Gemite uzun yllar boyunca Beyruttaki hemen hemen btn
ticar ilemler Beyrut piyasa kuruuyla yaplmaktayd.
Deerini kaybetmi paralardan biri olan bu kuru, her zaman
3.5306 Amerikan centine karlk geliyordu. Bir altn Trk
liras btn bankalarda ve geri kalan yerlerde 124.125 Beyrut
piyasa kuruuna veya 4.985 piyasa parasna karlk geliyordu.
En kk maden paralar 2,5 piyasa parasna karlk gelen
nahasi ile 5 nahasi veya 12,5 piyasa parasna karlk gelen
metelikti. Bir altn Trk liras ise 398 metelik ve 4 nahasi
deerindeydi.54
Hkmetin bozuk para skntsn amak iin ald tedbirlerden birisi
de mau denilen ayar bozuk sikkeleri tedavlden kaldrma abasyd.
Nitekim 20 Austos 1914 tarihli kanuna gre; bu tr paralar 55, darp edilecek
olan nikel sikkeler ile deitirilecek ve Mart 1915ten itibaren de tamamen
geerliliini yitirecekti. Ancak bu karara ramen daha sonra gerek bunlar iin
karlk temin edilememesi ve gerekse bozuk para skntsnn devam
etmesinden dolay bu sre bir yl daha uzatlmt. 7 Mart 1915 tarihli geici
yasa ancak 13 Ocak 1916 tarihinde Mecliste grlerek kanunlamt. 56
Yukarda bahsedilen raporda, 13 Ocak 1916 tarihli kanuna vurgu
yaplarak Beyruttaki mevcut para sisteminin kaldrlp yeni bir para
sisteminin getirildii ifade ediliyordu. Buna gre nahasi yrrlkten
kaldrlyor ve en kk maden para olarak metelik kabul ediliyordu.57
Kullanlan paralarn dier paralara gre deerleri de raporda u ekilde
verilmiti:
Beyrutun yeni veya gm kuruu:
1 metelik 10 paraya eittir.
4 metelik veya 40 para 1 gm kurua eittir.
2,5 gm kuru 1 belie eittir.
8 belik veya 20 kuru 1 mecidiyeye eittir.

denilmitir. Bkz. Mehmet Zeki Pakaln, Osmanl Tarih Deyimleri ve Terimleri Szl, C.II,
Milli Eitim Basmevi, stanbul 1993, s. 405.
53
NARA. 867.515/3. Beyruttaki Amerikan Konsolosluundan ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 21 Mart 1916 tarihli rapor.
54
NARA. 867.515/3. Beyruttaki Amerikan Konsolosluundan ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 21 Mart 1916 tarihli rapor.
55
Altlk, bunun yarm ve eyreklii, kara belik ve bunun yarml, 40 ve 20 paralk gm
sikkeler, II. Mahmut dneminde baslan 5, 10 ve 20 paralk eski metelikler ve 8 Nisan 1900
tarihli iradeye gre karlm olan 5 ve 10 paralk yeni metelikler. Bkz. Akyldz, a.g.e., s. 229.
56
Akyldz, a.g.e., s. 228-229.
57
NARA. 867.515/3. Beyruttaki Amerikan Konsolosluundan ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 21 Mart 1916 tarihli rapor.

244

5,4 mecidiye veya 108 gm kuru veya 432 metelik 1 Trk


lirasna eittir.58
Raporda, yeni para dzenlemeleri yrrle girdiinde elinde metelik
bulunanlarn ok fazla kayba urad ve elinde en fazla metelik bulunan
dkkn sahiplerinin mallarnn fiyatlarn %10 ila %25 orannda artrdklar
belirtiliyordu. Ayrca raporda yeni gm kuruun Amerikan paras olarak
deeri de u ekilde verilmiti: 1 Gm Kuru= 1/108 X $ 4.40 veya 1 Trk
Liras= $ 0.0407407. Bu yeni deer zerinden 1 gm kurua karlk gelen
$ 0.047407nin %1inin altn kuru, frank veya sterlinin kullanlmad
durumlarda gelecekteki tm ilem ve hesaplarda kullanlabilecei
belirtilmiti.59
Kaime uygulamasndan nce de var olan para ile ilgili sorunlar ikinci
tertip kaimenin piyasaya srlmesiyle birlikte daha da artmt. Bu sorunlarn
banda da bozuk para sknts gelmekteydi. Yukarda ifade edildii zere
kt paraya halkn gveninin dk olmas nedeniyle ikinci tertibin tedavle
sokulmasnn ardndan, altn lira ile kt lira arasnda bir deer fark
olumutu. Bunun doal sonucu olarak demelerde maden para yerine kt
para kullanma eilimi ortaya kmt. nce altn lira ardndan gm
mecidiyelerin giderek tedavlden ekilmesiyle birlikte kimse alverite kt
paray bozdurup zerini maden parayla demeyi tercih etmez oldu. Oysa 1
liradan kk deerde kt para henz baslmamt. 1915 yl Ekim aynda
tedavle karlan ikinci tertip kt para 5, 1, yarm ve eyrek liralk olarak
baslmt. Bu nedenle, bozuklua gerek duyan elindeki kt paray nominal
deerinin altnda piyasada oluan rayi bedeli karl sarraflara bozdurmak
zorunda kalyordu.60
Hkmet bozukluk sorununa zm olarak 29 Aralk 1915 tarihli bir
yasayla 1 ve 5 liralk kt paralarn ortalarndan ikiye blnerek her birinin
yarm ve iki buuk lira deerle tedavl grmesini kararlatrd.61 Ancak kt
parann deeri srekli dtnden bu kez yarm liralk kt para
karlnda bozuk para verilmemeye baland. Bunun zerine Hkmet,
Duyun- Umumiye ynetimiyle 17 ubat 1916 tarihli bir szleme
imzalayarak eyrek liralk kt paralar bastrd. Ardndan bunlarn da
ortalarndan ikiye blnmesine karar verildi ve piyasaya 1 lirann sekizde biri
deerinde kt paralar kt.62
Savan devam etmesi ve iddetlenmesi para ihtiyacn artrd iin
belirtildii gibi nc tertip kaime karlmt. Ufaklk paraya olan ihtiya
yznden sz konusu kaimeler 1, yarm ve eyrek liralk ile 20 ve 5 kuruluk
eklinde dzenlenmiti. 63 Ancak o gne dein karlan kt paralar lirann
kat ya da alt blmleriydi. Son alnan karar ise kuru kt paray
NARA. 867.515/3. Beyruttaki Amerikan Konsolosluundan ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 21 Mart 1916 tarihli rapor.
59
NARA. 867.515/3. Beyruttaki Amerikan Konsolosluundan ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 21 Mart 1916 tarihli rapor.
60
Toprak, a.g.e , s. 421,423; Eldem, a.g.e., s. 107; Toprak, a.g.m., s. 211.
61
Hasan Ferid, a.g.e., s. 146; Toprak, a.g.e., s. 423; Eldem, a.g.e., s. 107.
62
Toprak, a.g.e , s. 423; Akyldz, a.g.e., s. 185; Toprak, a.g.m., s. 211.
63
Akyldz, a.g.e., s. 185.
58

245

ngrmt. Oysa bu yeni durum Osmanl para sistemini daha da karmak


hle getirecekti. nk yrrlkteki mevzuata gre 1 altn lira resmen 102,6
kuru ve 1 gm mecidiye 19 kurua eitti. Yeni alnan kararla 5 ve 20
kuru olarak baslacak kt paralar ne altn lirann ne de gm mecidiyenin
alt birimi deildi. Bu yzden hesaplarda karkla neden olmaktayd. Bu
nedenle bozukluk para sorununa zm bulmak iin Osmanl para sisteminde
ok daha kkten dnmlere gidilmesi gerekiyordu. 64
Kt para uygulamas ile ortaya kan dier bir sorun ise kaime ile
ilgili yaplan speklsyonlar ve bundan kazan salayan sarraflarn
faaliyetleriydi. Nitekim kt para ve maden parann birlikte piyasada
bulunmas, paralar arasnda fark yaratarak kazan salamay meslek hline
getirmi olan sarraflar devreye sokuyordu. Para sistemindeki karkln
dier bir nedeni, ufak paralarn, mecidiye ve altn liraya oranlarnn tesinde
zerlerinde yazl deerlerden farkl bir biimde alm gcne sahip
olmalaryd. Genellikle ufak para darl ufaklklarn deerini ykseltiyordu.
Bu nedenle ticaret erbab mterilerine mmkn olduu kadar byk para
veriyordu. Halk ise elindeki paray gnlk al veri iin sarraflara
bozdurmak zorunda kalyordu. Sarraflarn bu ilemden komisyon almas65 ve
bozukluklarn nominal deerlerinin zerinde bir deerde tedavl etmesi halk
zarara sokuyordu. Ayrca eitli speklsyonlar ve rivayetler yayarak veya
piyasaya eitli ekillerde mdahale ederek kaimenin fiyatn dalgalandryor
ve bundan haksz kazan elde ediyorlard. Bu nedenle kaime zerinde
oynanan oyunlar halkn zihnini kartrmakta ve kaimeye olan gvenlerini
sarsmaktayd.66
Osmanl Devletinde salam bir bankaclk sisteminin zellikle de
merkez bankas ilevi grecek bir kurumun olmamas piyasada ortaya kan
para ticaretinin sarraflar tarafndan yrtlmesine neden olmutur. zellikle
parann herhangi bir standardnn olmamas da sarraflarn halkn elindeki
paray istedikleri gibi almalar sonucunu dourmutur. Dolaysyla mevcut
sistemde sarraflar adeta banka ilevi grerek ekonomik bir g hlini
almlard. Bu durum devletin ekonomi ve mal piyasalar zerindeki
denetimini en alt seviyeye drrken, sarraflarn Osmanl para piyasalar
asndan nemli bir sorun olarak ortaya kmasnn nn amtr.
Tevhid-i Meskkt Kanun- Muvakkat
Hkmet Osmanl parasnn iinde bulunduu bu karkla zm
bulmas iin 1909 ylnn sonlarna doru Islah- Meskkt Komisyonu
oluturmutu. Komisyon, 21 Haziran 1911 tarihinde Maliye Nezaretine
sunduu raporda; Osmanl para sisteminin slah iin tevhid,
sadeletirme, tahkim ve her yerde ihtiya nispetinde her nevi
64

Hasan Ferid, a.g.e., s. 148; Toprak, a.g.e., s. 402, 424; Toprak a.g.m., s. 213-214.
Tevhid-i Meskkt Kanununu hazrlayanlara gre normal iler dnda bunlarn yalnz bu
muamelelerden senelik kazanlar 1 milyon liradan aa kalmyordu. Eldem, a.g.e., s. 119.
66
1840 ve 1876 yllarndaki kt para uygulamalarnda olduu gibi sarraflar nc kaime
uygulamasnda da ayn ekilde bu faaliyetlerine devam etmilerdir. Ayrntl bilgi iin bkz.
Akyldz, a.g.e., s. 78-80, 167-170, 218-223; Toprak, a.g.m., s. 215.
65

246

meskktn bulunmasn temin etmek olmak zere balca drt ilke


saptamt. Ayrca 1 lira= 100 kuru oran benimsenerek her trl rk
kuruun tedavlden ekilmesi neriliyordu. Rapor, halkn bozuk para
gereksinimini karlamak zere sarraflarn yerini alacak mbadele
sandklarnn Hkmet tarafndan almasn, giriilecek para reformuna nce
stanbuldan balanarak zamanla dier vilayetlerde de uygulanmasn art
kouyordu. Ancak Islah- Meskkt Komisyonunun almalar 1911 ylnda
sona ermesine ramen Trablusgarp ve Balkan savalar nedeniyle yaplmas
tasarlanan para reformu daha sonraki bir zamana ertelenmiti. Birinci Dnya
Sava srasnda kt parann tedavle srlmesiyle para dzeni iinden
klamaz bir duruma geldii iin savaa ramen komisyonun nerisi
dorultusunda para reformu hayata geirilmek zorunda kalnmt.67 Bu
nedenle oktan beri Hkmetin gndeminde olan ve Osmanl para sisteminin
evriminde nemli bir dzenleme olarak kabul edilen 8 Nisan 1916 (26 Mart
1332) tarihli Tevhid-i Meskkt Kanunu karld. Bylece 1 lira =100 kuru
ilkesi benimsenerek ift metal sisteminin dourduu karmaklk giderilmeye
alld.68
Bu kanun ile ilgili olarak, stanbuldaki Amerikan Bykeliliinden
ABD Dileri Bakanlna 28 Nisan 1916 tarihinde bir rapor
gnderilmitir.69 Bu raporda, kanunun karlma nedenleri ve uygulamann
ortaya kard etkiler ayrntl bir ekilde deerlendirilmitir. Ayrca Resmi
Gazetede yaynlanan kanun metninin Franszca versiyonuna da raporda yer
verilmitir:
Tevhid-i Meskkt Hakknda Kanun- Muvakkat70
Madde 1: Osmanl Devletinde kyas edilecek l altndr.
Kyas birimi kurutur.
Madde 2: Altn kyas birimi makamna kaim olan kuruluk
sikke nikel olarak darp edilmi olup, krk para deerindedir.
Kuruun yirmi ve on be paralk ksm nikeldir. ki, be, on ve
yirmi kurular izaf gmtr. Yirmi be, elli, yz, iki yz elli ve
be yz kurular izaf altndr.
Madde 3: Meskkt- Osmaniyyenin eitleri, vezni ve
ayarlar aadaki gibidir:
Nikel Meskkt
Cinsi
Be Parelik

Vezni
Ksur
7.500

67

Gram
1

Ayar
Halis
Halis

Nikel
Nikel

Toprak, a.g.m., s. 218-219.


Hasan Ferid, Osmanlda Para ve Finansal Kredi -Evrak- Nakdiye, s.148 ;Toprak, a.g.e.,s.
402, 424; Toprak, a.g.m., s.213-214.
69
NARA. 867.515/4. ABD stanbul Bykeliliinden ABD Dileri Bakanlna gnderilen
28 Nisan 1916 tarihli rapor.
70
Bu kanun metni 1 Nisan 1332 (14 Nisan 1916) tarihli Resmi Gazetede yaynlanan kanunun
Franszca versiyonu olup, sz konusu rapora ek olarak konulmutur. NARA. 867.515/4.
stanbuldaki Amerikan Bykeliliinden ABD Dileri Bakanlna gnderilen 28 Nisan
1916 tarihli rapor.
68

247

On Parelik
Yirmi Parelik
Krk Parelik (Kuru)

6.500

2
3
6

Halis
Halis
Halis

Nikel
Nikel
Nikel

Gm Meskkt
Cinsi
ki Kuruluk
Be Kuruluk
On Kuruluk
Yirmi Kuruluk

Vezni
Ksur
40.500
1.400
2.700
5.500

Gram
2
6
12
24

830

Altn Meskkt
Cinsi
Yirmi Be Kuruluk
Elli Kuruluk
Yz Kuruluk
ki Yz Elli Kuruluk
Be Yz Kuruluk

Vezni
Ksur
80.414
60.828
21.657
4.142
8.285

Gram
1
3
7
18
36

0/00 (Binde)
916 2/3

Madde 4: Gm meskkt iin hadd-i kabul en fazla 300 ve


nikel meskkt iin de 50 kurutur. Bundan fazla miktarda
gm veya nikel kabul iin hibir alacakl zorlanamaz.
Madde 5: Osmanl Devleti snrlar ierisinde teamlen mevcut
olan ake rayileri kaldrlmtr. Kanunen muayyen
rayilerden fazla ya da eksik rayi ile alma yasak olup, aksi
ekilde hareket edenler hakknda ceza kanunun 99. maddesinin
3. zeyli uygulanr.
Madde 6: eitli ake kymet kanunlar arasnda fark husuln
istilzam edecek her trl hareket yasaktr. Bunu yapan kiiler
aydan iki seneye kadar hapsedilirler. Bu crm bir messese
tarafndan ilenirse faili ayn ekilde cezalandrlaca gibi o
messese de bir haftadan aya kadar kapatlr.
Madde 7: Bu kanunun yrrle girmesinden evvel zimmette
sabit olan ake borcunun eidi ya da kymeti tayin ve tasrih
olunmayarak kuru zerine tertip etmi ise zimmete geirilii
tarihindeki ake rayici ile ifa olunur. Akenin eidi veya
kymeti tayin ve tasrih edilmi ise onunla ifa olunur. Hazine bu
hkmden mstesna olup, ibu kanunun tarihinden itibaren
bilcmle bor ve alacaklarn ikinci maddede yazl olan rayi
zerinden ifa eder.
Madde 8: 1296 tarihli Meskkt Kararnamesi kaldrld gibi
bu kanunun hkmlerine mugayir olan btn kanunlar ve
dzenlemeler fesh edilmi hldedir.
Geici Madde
Madde 9: 28 ubat 1331 tarihli kanun mucibince 1333
senesinin sonuna kadar tedavl edecek meskkt hakknda bu
248

kanunun ikinci ve nc maddelerinden baka btn


hkmleri geerlidir. Bunlar iin hadd-i kabul nikel
meskktn hadd-i kabul gibidir.
Madde 10: bu kanunun hkmlerinin icras temin edecek
nizamnameler tanzimine Maliye Nazr yetkilidir.
Madde 11: Kanun, neredildii tarihten itibaren geerlidir.
Madde 12: Bu kanunun icrasna Adliye ve Maliye nazrlar
yetkilidir.71
Grld zere bu kanunla, deer ls olarak altn, para birimi
olarak da kuru kabul edilmiti. Bununla birlikte altnn yannda gm ve
nikel paralarn baslmas da kararlatrlmt. Baslacak paralarn eidi,
vezni ve ayarlar nc maddede belirtilmiti. Buna gre 5, 10, 20, 40
paralk sikkelerin nikel; 2, 5, 10 ve 20 kuruluk sikkelerin gm; 25, 50,
100, 250 ve 500 kuruluklarn ise altn olarak baslmas kararlatrlmt.
Drdnc madde, bor alacak davalarnda nikel ve gm paralara
snrlandrma getirmitir (gm iin 300 kuru, nikel iin 50 kuru). Bu
kanunun yrrle girmesinden nceki borlarn durumu ise yedinci
maddede belirtilmiti.72 Buna gre daha nce parann eidi ve kymeti
belirtilmemise borcun alnd tarihteki parann rayici zerinden deme
yaplmas esas getirildi. Fakat parann eidi veya kymeti belirtilmise o
ekilde deme yaplmas uygun grld. Ancak Hazine bunun dnda
tutulmu olup devlet, bor ve alacaklarn bu kanunun ikinci maddesinde
yazl olan rayi zerinden gerekletirecekti. Kanunun sekizinci maddesine
gre de 1881 tarihli Meskkt Kararnamesi kaldrlmt.
Raporda Bykeli yeni kanunun nemini tam anlamyla
anlayabilmek iin, ncelikle bu kanunla yaplann 1844 ylnda Sultan
Abdlmecit zamannda gerekletirilen reformdan bu yana Trk para
sisteminde yaplm en kapsaml reform olduunun altnn izilmesi
gerektiini belirterek konu ile ilgili ksa bir analiz yapyordu.73 Ayrca o, bu
szlerle imdiki kanun ile 1844 dzenlemesinin paralelliine vurgu
yapmtr. Bunlarla birlikte 1844 dzenlemesinin teoride bir takm sorunlara
zm getirmek istese de pratikte bunun byle olmad, zaman ierisinde
para sisteminin yeni sorunlarla karlat u ekilde anlatlyordu:
O zamandan bu zamana devam eden kaotik artlar bimetal
(hem altn hem gm) standardnn getirilmesi ve altnn
gme orannn (1 altn: 15.0909 gm) sabitlenmesi ve
altnn para biriminin Trk liras ($ 4.40) ve gmnkinin
kuru ($ 0.044) olarak belirlenmesiyle teoride nispeten kontrol
altna alnmt. Ancak pratikte iinden klmaz karklk
devam ediyordu. Resmiyette 1 mecidiye= 20 gm kuru
NARA. 867.515/4. stanbuldaki Amerikan Bykeliliinden ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 28 Nisan 1916 tarihli rapor.
72
Bu kanunun karlmasndan sonra ortaya kan ihtilaflarn ne ekilde halledildiine dair
Yargtay kararlar hakknda bkz. Aziz Barkan, Para, Banknot, Kt Para, Ankara Barosu
Hukuk Dergisi, C. 5, Say.49, Mays 1948, s. 5-9.
73
NARA. 867.515/4. stanbuldaki Amerikan Bykeliliinden ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 28 Nisan 1916 tarihli rapor.
71

249

olarak belirlenmesine ramen btn devlet dairelerinde 19


kurutan kabul gryordu. ok fazla bir ak olmad takdirde
bozuk para (para st) almann imkn yoktu. nk piyasada
inanlmaz derecede bir maden para yokluu vard. Bu da
aradaki btn farkn kr olarak sarraflarn cebine girmesi
demekti. rnein, bir kii 5 kuru bozdurmak istediinde bu
ancak 10 paradan feragat etmekle mmkn oluyordu. Lira
bozdururken de talep ve arza bal olarak her lirada 1 veya 2
kuru kayp oluyordu. En byk soygun da gm kuruun,
yaplan ticaret ileminin cinsine ve yapld yere bal olarak
deerinin deimesinden kaynaklanyordu. stanbulda ou
ilem iin genellikle 108 kuru olarak deerlendirilen 1 lira,
Beyrutta 124 kurua kadar kyordu. zmirde zm kurusu,
yn ve kmr alrken 125 kurutan deerlendirilen 1 lira,
tereya, kurun veya ivi alrken 151 kurutan, meyankk
(anason?) ve buday alrken 178 kurutan karlk
gryordu.74
Raporda, yeni kanunla 1844 dzenlemesinden sonra ortaya kan
farkllklarn nne geilmi olduu belirtiliyordu. nk yeni kanunla,
ilemin yerine ve cinsine baklmakszn altn ve gm arasndaki fark
kaldrlm, 1 Trk Liras 100 kuru ve 20 kuru da 1 mecidiye olarak kabul
edilmiti. 75
Para bozdurma ileminden kr salanmas katiyetle yasakland ve
yapanlarn para cezas veya hapisle cezalandrlmas hkm getirildi. 76
Bylece zellikle sarraflarn halk dolandrmasnn bir nebze de olsa nne
geilmeye alld. Ancak aada grlecei zere sarraflar para bozdurma
ileminden kr elde etmelerinin yasaklanmasnn nlerine kard sknty
piyasadaki geerlilii devlet tarafndan iyice belirginletirilen kaimeyi
itibarszlatrmak suretiyle amlar ve halk deyim yerindeyse dolandrmaya
devam etmilerdir.
Ticari ilemlerdeki bozuk para ktlnn nlenmesi iin hkmet,
yukarda verilen deerlerden ilem yaparak bozuk para teminini salama iini
zerine ald. Bunu Bir kimse bir gnde 25 kurutan fazla bozuk para
alamayacak. eklinde arta baland.77
Bykeli raporunda bu kanunu; Osmanl Hkmeti tarafndan
mparatorluun para sisteminde reform yapma asndan atlan admlar
arasnda hi kukusuz dierlerine nazaran ak ara en radikal olan
NARA. 867.515/4. stanbuldaki Amerikan Bykeliliinden ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 28 Nisan 1916 tarihli rapor.
75
NARA. 867.515/4. stanbuldaki Amerikan Bykeliliinden ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 28 Nisan 1916 tarihli rapor.
76
NARA. 867.515/4. stanbuldaki Amerikan Bykeliliinden ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 28 Nisan 1916 tarihli rapor.
77
NARA. 867.515/4. stanbuldaki Amerikan Bykeliliinden ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 28 Nisan 1916 tarihli rapor. Hkmet eitli yerlerde para bozma gieleri amt.
Bylece hem bozuk para sknts alm olacak hem de sarraflarn yokluunun yaratt boluk
doldurulmu olacakt. Akyldz, a.g.e., s. 233.
74

250

eklinde deerlendirerek nemine vurgu yapmtr. Ayrca para konusunda


byle kkten bir deiikliin normal zamanlarda yrrle konulmas
hlinde ticaret dnyasnda byk bir karklk ve aknla sebep olacan
ve bu durumun sonuta byk bir muhalefet yaratabileceini ifade etmitir.
Buna ramen ticaret dnyasnn tepkisiz kaldn ve kamuoyunun da daha
derin sorunlarla boumasndan dolay Hkmetin bu yeni kanunu hibir
muhalefetle karlamakszn ve hibir tartmaya mahal kalmadan yrrle
koyduunu belirtmeden geememitir.78
Bykeli, bu reform tedbirinin byle ivedi olarak geirilmesinin
sebeplerinin, son 3-4 ayda altn karsnda kt parann endie verici
derecede deer kaybetmesinde aranabileceini belirtiyordu. Ayrca bu deer
kaybnn ise tekrar tekrar para baslmasndan ve kayt d olarak Almanyaya
altn akndan kaynaklandn ifade etmekteydi. Nitekim savan bandan
itibaren (Nisan 1916ya kadar ) 70 milyon Amerikan dolar miktarnda para
baslmasna onay verildiinin de altn izmiti. 79
Raporda bu kanunun yrrle konulmasnn nedenleri ifade edilirken
daha nceki kaime uygulamalarnn halk zerinde yaratt olumsuz etkiye de
vurgu yaplmt. Halkn zellikle 1880deki 80 milyon Amerikan dolar
miktarndaki kaimenin geersiz saylmas yznden kt paraya kar teden
beri ar derecede gvensiz olduu belirtiliyordu. Neticede bu durum
sarraflarn iine yaramt ve onlar altna ekinmeden %15 ila %18 arasnda
kr koymulard. Halk ise kt paraya btn gvenini yitirmiti. Bu yzden
de altn alabilmek iin bu kr payna raz olmaktayd. Nihayetinde eski kanun
ile altnda ortaya kan bahsedilen trde bir speklasyona nlem almann
hibir imkn bulunmamaktayd. Ayrca kt paradaki deer kayb gn
getike daha ok tehdit edici hle gelmekteydi. Dolaysyla Bykeli,
hkmetin btn bu sebepler nedeniyle, bahsedilen yeni yasayla esasl ve
kkten bir areye bavurmak zorunda kaldna iaret etmekteydi. 80
Yeni kanunun artan sonularndan biri de ksmen gm olan
maden paralarn ortalktan kalkmas ve 1844ten nce baslm olan ve
yllardr kullanlmayan deeri ok dk bakr paralarn yava yava yerini
dier birimlere brakmas oldu. Bu yzden hkmet ksa sre iinde 5, 10 ve
20 kurua karlk gelen banknotlar basmay dnmt.81 Nitekim Hkmet
Tevhid-i Meskkt Kanununun karlmasnn ardndan Duyun- Umumiye
ynetimiyle imzalanan szleme gerei nc tertip kt paradan 1,5
milyon liraln 5 ve 20 kuruluk olarak basmtr. Ancak bu da ufak para
darln rahatlatmaya yeterli olmamtr.82

NARA. 867.515/4. stanbuldaki Amerikan


gnderilen 28 Nisan 1916 tarihli rapor.
79
NARA. 867.515/4. stanbuldaki Amerikan
gnderilen 28 Nisan 1916 tarihli rapor.
80
NARA. 867.515/4. stanbuldaki Amerikan
gnderilen 28 Nisan 1916 tarihli rapor.
81
NARA. 867.515/4. stanbuldaki Amerikan
gnderilen 28 Nisan 1916 tarihli rapor.
82
Toprak, a.g.m., s. 219.
78

Bykeliliinden ABD Dileri Bakanlna


Bykeliliinden ABD Dileri Bakanlna
Bykeliliinden ABD Dileri Bakanlna
Bykeliliinden ABD Dileri Bakanlna

251

Konu ile ilgili dier bir belge, stanbuldaki Amerikan Eliliinden


Dileri Bakanlna Gizli ve Yaynlanamaz st yazsyla gnderilen 8
Eyll 1916 tarihli rapordur. Bu rapor kanunun yrrle girmesinden sonraki
uygulamalarla ilgili bilgi ve yorumlar iermektedir. Bykeli, Osmanl
Devletinin para durumunu deerlendirdii bu raporda, maden paralarn
zerinden kat parann nominal deerinin ok ok zerinde kr elde eden
speklatrlerin, Nisan 1916 tarihli kanuna ramen eski ekilde alm-satma
devam ettiine dikkat ekmekteydi.83
Raporda bu durumun sebebi olarak, Osmanl Hkmetinin yeni kt
para basmna dair verdii gvencelere ramen kamuoyunun bu teminata
olan itimadndaki eksiklikten kaynaklanabilecei zerinde durulmaktadr.
Bilhassa Trkiyenin i kesimlerindeki halkn 40 yl nce yaplan bir nceki
kt para basma ve akabinde bu paralarn geersiz kalmas neticesinde ok
byk kayplara uramasnn yaratt phenin bu tutumda byk pay
olduuna da dikkat ekilmektedir. zellikle kanunun yrrle girmesinden
sonra, altnn gizlice ve zerine %20 ile %40 orannda kr koyularak
satldn ve bu gizli para trafiinin durdurulabileceine inanmak iin bir
neden grlmedii ifade edilmektedir.84
Bykeli raporunda konu ile ilgili olarak, Franszca yaynlanan Hilal
Gazetesinin 6 Eyll 1916 tarihli saysndaki Faydal Tedbirler adl
makalenin deerlendirmesine ve yorumlarna da yer vermitir.85 Sz konusu
makalede, para birimleri oranlarn sabitleyerek sarrafla son vermek
amacyla yrrle giren bu kanuna ramen, yllardr milleti zarara uratan
kiilerin para operasyonlarna son vermedikleri ve ilerini hala gizlice
yrttkleri u ekilde ifade ediliyordu:
Bu kimseler sadece sonradan byk krlarla satmak iin
piyasadaki btn bakr, altn ve gm paralar toplamakla
kalmyor, bazlar da lkenin i kesimlerindeki ehirler ve
kylere gidip oradaki insanlarn saflndan istifade ederek
onlar yeni kt paralarn 1293 (1876) ylnda baslan
kaimelerden fark olmadna inandrmaya alyor. Bu
ktleme sayesinde bu kimseler yeni kt paralar (1 liray) 50
kuru ila 80 kuru arasnda halktan almay baaryor. Mal
almak iin i kesimlere giden dier kimseler daha da ileri
giderek halk kt parann hibir hkm kalmadna
inandrarak yaptklar ticari ilemlerde demelerin artk bakr,
gm ve altn paralarla yaplacan sylyorlar. Bu da kt
para sahiplerinin ellerindeki banknotlar deerinin yzde

NARA. 867.515/6. stanbuldaki Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna


gnderilen 8 Eyll 1916 tarihli rapor.
84
NARA. 867.515/6. stanbuldaki Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 8 Eyll 1916 tarihli rapor.
85
NARA. 867.515/6. stanbuldaki Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 8 Eyll 1916 tarihli rapor.
83

252

20den yzde 50ye varan oranlarn altnda elden


karmalarna yol ayor.86
Halkn bu speklatrlere inanmalar iin ortada gerek bir neden
olmad ise u ekilde ifade ediliyordu:
Hlihazrda srmde olan banknotlarn, garanti olacak depozit
gsterilmeden baslan 1293teki kaimelerle hibir benzer taraf
yok. Tam tersine, yeni banknotlarn sava sonrasnda belirtilen
artlar erevesinde bedeli garanti ediliyor. Ayryeten,
yukarda szn ettiim kimselerin bu banknotlar altn ve
gm para deyerek almaya almalar bile yeni
banknotlarn gerek deerini gstermeye kfidir.87
Raporda bu kiilerin, Hkmetin ticari ilemler aksamasn diye darp
ettii bakr paralar, piyasadan toplayp halk arasnda kafa karklna yol
at belirtiliyordu. Ayrca o speklatrlerin, maden parayla ok dk
fiyatlardan mal almak iin kt parann deerini drme yolunda kurduklar
btn bu tezghlar gz nne alndnda, bu kimselerin skandal
denilebilecek dzeyde kr elde ettiklerine ve halkn uratld zararlarn
byklne dikkat ekiliyordu. Bir yandan cezasz kalan bu tr
davranlarn, sulularn faaliyet alann kamunun zararna olacak ekilde
geniletmesine sebep olduu belirtilirken te yandan speklatrlerin haksz
ktlemeleri hakknda kamuoyunun yeteri derecede bilgilendirilemedii
ifade ediliyordu.88
Bundan dolay Hkmetin, zarara urayan halkn karlarn gz
nne alarak, benzer eylemlerde bulunanlar cezalandrmaya karar verdiini
ve bu dorultudaki emirlerin her tarafta uygulanmas iin yetkili mercilere
ulatrld belirtiliyordu. Burada nemli bir konuya da temas edilmekteydi.
Hkmetin bu konuda tedbir almasnn yeterli olamayaca dolaysyla
kamuoyunun da bu kimselerin tekliflerini geri evirerek hi vakit geirmeden
bu kimseleri otoritelere bildirmeleri gerekliliine iaret edilerek bir
bilinlendirme faaliyeti gdlmekteydi.89
Grld gibi Osmanl Devletinde salam bir bankaclk sisteminin
ve yine yukarda belirtildii gibi merkez bankas ilevi grerek mali
piyasalar kontrol altnda tutacak bir kurumun bulunmamas, Tevhid-i
Meskkt Kanununun sarraflar tarafndan kolaylkla etkisizletirilmesiyle
sonulanmt. Bunda halkn kaime karsndaki geleneksel tutumu da etkili
olmutu. Halk devletin kaime ile ilgili tasarruf vaatlerinin arkasnda
duracana inanmam, iyice tefeci hline gelmi olan sarraflarn peinden
srklenmek suretiyle byk zarara uramt. Oysa sava artlar ve
NARA. 867.515/6. stanbuldaki
gnderilen 8 Eyll 1916 tarihli rapor.
87
NARA. 867.515/6. stanbuldaki
gnderilen 8 Eyll 1916 tarihli rapor.
88
NARA. 867.515/6. stanbuldaki
gnderilen 8 Eyll 1916 tarihli rapor.
89
NARA. 867.515/6. stanbuldaki
gnderilen 8 Eyll 1916 tarihli rapor.
86

Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna


Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna
Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna
Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna

253

dnyann ulat ekonomik artlar piyasalarda kt paray zorunlu


klyordu. Bu nedenle devlet Tevhid-i Meskkt Kanununu kaimeyi temel
alarak oluturmaya almaktayd ve bundan dn neredeyse olanakszd.
Ancak kaimenin balangta mbadele arac olarak deil de bor arac
eklinde dnlmesi, zellikle bozuk para skntsnn temel nedenlerinden
biri olmaktayd. Bu nedenle yasaya ramen piyasada oklu para sistemi
ksmen de olsa devam ederken, sarraflar i piyasadaki bu farkl para
sistemlerinin yaratt kur farklarn frsat bilerek bir ekilde halk
dolandrmann yollarn buluyorlard. Yani eski para sistemi tamamen
ortadan kaldrlmadka ve eski paralar btnyle tedavlden ekilip kt
para esasna dayal yeni bir para sistemi kurulmadka bu istismarlarn nne
gemek mmkn deildi. Osmanl Devleti ise mevcut koullarda bu kadar
radikal bir adm atabilecek durumda bulunmamaktayd.
Osmanl ynetimi bir yandan kt paray i piyasaya yerletirmeye ve
bunun dourduu sorunlar bertaraf etmeye urarken, dier yandan da
parasnn d piyasalardaki deerini korumaya alyordu. Zira Osmanl
Devletinin d ekonomik ilikilerde zarara uramasnn nn almak, ancak
yabanc paralar karsnda Osmanl parasnn deerinin muhafaza edilmesiyle
mmkn olabilirdi. Bu nedenle hkmet kambiyo ilemlerini dzenlemek
istemi ve bu amala Kambiyo Muamelat- Merkez Komisyonunu kurmutu.
Kambiyo lemlerinin Dzenlenmesi: Kambiyo Muamelat-
Merkez Komisyonu
Bu dnemde yaanan sorunlardan birisi de kambiyo ilemleri ile ilgili
sorunlard. Osmanl Devleti bu dneme kadar kambiyo ilemlerine bir
kstlama getirmemi, ancak zaman zaman yabanc paralarn deerlerini
belirleyen tarifeler karmt. Maden sikkeler, Galata bankerlerinde, ke
ba sarraflarnda ierdikleri deerli maden orannda ilem grmlerdi. 1840
tarihindeki kt para uygulamas speklatif giriimlere yol amt. Nitekim
ithalat grnts verilerek baz tccarlar stanbul Bankas araclyla dk
deerli kaimeyi saptanan resm kurdan d lkelere transfer ettirirken aradaki
fark devlete deterek yabanc para alyorlard. Ardndan bunu serbest
piyasada resmi deerinin drt be katna bozdurup elde ettikleri kaimeleri
tekrar ayn ekilde hayali ithalata yatrarak byk kazan elde ediyorlard. 90
Sava srasnda Osmanl paras istikrarsz bir seyir takip etmiti. Bu
ise sava ekonomisi belirli oranda da baml olan Osmanl maliyesini zora
sokmutur. Zira Osmanl parasnn yabanc paralar karsnda deer kaybna
uramas, d ticaretin devlet btesinde ak verir bir pozisyonda
srdrlmesine neden olmu ve ekonomiye piyasalardaki dalgalanmalar
zerinden ek yk getirmiti. rnein ABD stanbul Eliliinden Abram
Elkus tarafndan 25 Kasm 1916da Dileri Bakanlna gnderilen bir
raporda, altnn orannn % 105 olduu ve 1 Osmanl lirasndaki kaybn 1
dolar civarnda olduu belirtiliyordu. 91 Bu tr speklatif durumlar, Osmanl
90

Toprak, a.g.e., s. 235; Toprak, a.g.m., s. 225.


NARA. 867. 6151 /2. stanbuldaki Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 25 Kasm 1916 tarihli rapor.
91

254

parasnn yabanc paralar karsndaki deerinin korunmas iin bir takm


tedbirler alnmasn zorunlu klmaktayd. Bu balamda Osmanl Devleti,
parasnn Avrupa lkelerinde geerli kurunu tespit etmek ve d piyasada
parasnn deerini belli bir seviyede tutmak iin pek ok aba sarf etmiti. Bu
amala devlet baz banka ve bankerleri arac klarak 1 ngiliz sterlinini 110
kuru seviyesinde tutabilmek ve bu parite zerinden Avrupaya polie
ekebilmek iin nemli lde maddi fedakarlklarda da bulunmutu. Sz
konusu uygulamalar srasnda, zellikle stanbul Bankasnn speklasyona
sapmasndan ve kendisine verilen yetkileri haksz kazan iin
kullanmasndan sonra dier bankerler de sk sk bu yola bavurmulard.
Bylesi davranlar daha sonra adeta bir gelenek hlini alm ve devlet bu
muamelelerden olduka zarara uramtr.92
Sava yllarnda hemen hemen savaan btn devletlerin paralar
deer kaybetmiti. Ancak Amerika, svire ve Hollanda gibi tarafsz lkelerin
paralar ise bu durumun aksine deer kazanmt. 93 D piyasada Osmanl
liras mttefikleri olan Almanya, Avusturya-Macaristan ve Bulgaristan
paralar karsnda deerini korumasna ve hatta biraz da deer kazanmasna
ramen tarafsz lke paralarna kar srekli deer kaybetmekteydi. 94 Bu
durumun nedeni, servetlerini sava srasnda gvence altna almak isteyen ya
da sava enflasyonunun andrmasndan korumaya alan Osmanl
Devletinin topraklarnda yaayan yabanclarn ellerinde bulunan ve deeri
giderek den kt paralar svire frankna dntrmeleriydi. Osmanl
Hkmeti, svire ile ticari ilikiler ok snrl olsa da, bu durum devam ettii
takdirde Osmanl lirasnn Alman mark karsnda deer yitireceini
grmt. Nitekim markn deer kazanmas Osmanl d ticaretini byk
lde etkilemiti. Bu nedenle Hkmet kambiyo ilemlerini denetleme
ihtiyac hissetti. Bu dorultuda parasna d piyasalarda bir istikrar ve deer
kazandrmak amacyla yeni bir dzenlemeye gitti. Bu dorultuda Maliye
Nezareti, 1 ubat 1917 tarihinde kendisine bal olmak zere Kambiyo
Muamelat Merkez Komisyonunu kurdu.95
Komisyonun kurulu amac, yabanc lkelerle dzenli bir ekilde
polie muamelelerinin gerekletirilmesi, yabanc paralarla Osmanl lirasnn
kurunun her gn belirlenmesi, tarafsz lkelere ekilecek kambiyolarn
kontrol edilmesiydi. Yani ama ksaca yabanc paralar karsnda Osmanl
lirasnn deerinin korunmas ve deer kaybnn nlenmesiydi. 96

Akyldz, a.g..e, s.199.


Osmanl Dnemi Borsa ve Mali Sistemi, stanbul Menkul Kymetler Borsas Yaynlar,
stanbul 1990, s. 165-166.
94
rnein 1916 da 1 Osmanl liras 22 svire frankna eitken; bir yl sonra 12 franka deitirilir
hale gelmitir. Bkz. Akyldz, a.g..e, s. 199; Toprak, a.g.e., s. 236; Toprak, a.g.m., s. 227.
95
Toprak, a.g.e., s. 236-237. Zafer Toprak, Osmanl Devletinde Para ve Bankaclk,
Tanzimattan Cumhuriyete Trkiye Ansiklopedisi, C.3, letiim Yaynlar, stanbul 1985, s. 744746; Toprak, Osmanl Devletinin Birinci Dnya Sava Finansman ve Para Politikas, s. 227;
Hasan Ferid, Osmanlda Para ve Finansal Kredi-Bankaclk, C.3, Haz. Mehmet Hakan Salam,
T.C. Babakanlk Hazine Mstearl Darphane ve Damga Matbaas Genel Mdrl, stanbul
2008, s. 85.
96
Akyldz, a.g.e., s. 200.
92
93

255

stanbuldaki Amerikan Eliliinden Abram Elkusun ABD Dileri


Bakanlna gnderdii 6 ubat 1917 ve 13 Mart 1917 tarihli iki rapor,
Kambiyo Muamelat- Merkez Komisyonu, kuruluu ve faaliyetleri ile
ilgiliydi. 6 ubat 1917 tarihli raporda, dzenlemenin amac;
Tarafsz lkelerin para birimlerine ynelik yeri geldiinde
mdahale edebilecekleri bir kur belirlemek olarak
nitelenmekteydi. Raporun devamnda konuya u ekilde
aklama getirilmektedir: Bugn 1 Trk altn lirasnn 91
kurua satld gerei gsteriyor ki kt parann deeri
dmeye devam edecek ve bu da Osmanl mparatorluunda
ciddi bir finansal krize yol aacaktr. Bu krizi nlemek iin
Osmanl Hkmetinin tarafsz lke paralar iin sabit bir kur
belirlemekten baka aresi kalmad. 97
13 Mart 1917 tarihli raporda ise bu tr nlemlerin, her ne kadar
iktisadi kanunlarn btn kaidelerine aykr olsa da kendi finansal
sistemlerinin sal iin zararl olan speklasyonlar nlemede kararl olan
hkmetlerin (Osmanl ve Almanya) durumu gz nne alndnda baz
hakl gerekeler gsterilebileceine dikkat ekiliyordu. Bu noktada Osmanl
Hkmetinin, yerli iadamlar ve yatrmclarn tpk tilaf devletlerinin
yaptn taklit ederek, bir an nce ellerindeki Trk lirasn svire frang
veya Amerikan dolarna yatrp elden karmaya hevesli olduklarn fark
ettiinde, sadece tilaf gleriyle olan ticar ilemlerde deil, dier tarafsz
lkelerle de yaplacak para alm-satm ilemlerinde de uygulanacak kur
oranlarn dzenlemek iin bir komisyon kurmaya karar verdiinin alt
izilmektedir.98
Eli bu bilgiyi verdikten sonra Bakanlktan, elindeki tm dolarlar
svirede satlmak zere Berndeki bir Amerikan Heyetine gndererek
karlnn stanbula gnderilmesi gibi ilemler iin kendisine yetki
verilmesi talebinde bulunmutu. Bu sayede, yerel otoritelerin Amerikan
dolarn dk fiyattan alma giriimlerini engelleyebileceini dnyordu.
nk Hkmetin bu dzenlemesiyle Eliliin Trk kt parasna o dneme
kadar serbest ve ak piyasada olduundan ok daha fazla fiyat demek
zorunda kaldn belirtiyordu. Bu yzden, ABD Dileri Bakanl
Berndeki Amerikan temsilcisine stanbuldaki eliliin tm dolarlarn
gndererek sat ileminin yaplmasna dair gnderilen talimata onay
verilmesini istemitir. Bu ekilde eliliin ve dier hkmetlerin daha
avantajl kur oranlarndan yararlanabileceine zel vurgu yaplmtr.99
Bykeli Abram Elkus, 6 ubat 1917 tarihli raporunda ayrca,
tarafsz lkelerle yaplan finansal ilemlerle ilgili olarak Osmanl Maliye
Nezareti tarafndan basna yaplan aklamaya yer vermitir.
NARA. 867.5151/3. stanbuldaki Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 6 ubat 1917 tarihli rapor.
98
NARA. 867.5151/4. stanbuldaki Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 13 Mart 1917 tarihli rapor.
99
NARA. 867.5151/3. stanbuldaki Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 6 ubat 1917 tarihli rapor.
97

256

Tarafsz lkelerle yaplacak olan her trl kambiyo


ilemlerinde uygulanacak usul zerine talimatlar:
1. 1 ubat 1917 tarihinden itibaren geerli olmak zere tarafsz
lkelerle serbest olarak herhangi bir kambiyo ilemi yaplmas
yasaklanmtr. Kambiyo ilemleri bundan byle, Maliye
Nezaretinden iki temsilci ve aada zikredilen (Osmanl
Bankas, Osmanl tibar- Milli Bankas, Deutsche Bank,
Deutsche Orient Bank, Selanik Bankas, Wiener Bank Verein
ve Macar Bankas) finans kurumlarnn her birinden seilecek
birer temsilci tarafndan oluturulan Commission Centrale
dOperations de Change (Kambiyo lemleri Merkezi
Komisyonu)nun dikkatine sunulacaktr.
2. Bu komisyon tatiller dnda her gn saat 11.00de Osmanl
Bankas mdrnn100 odasnda toplanacaktr.
3. Tarafsz lkelerden dviz almak isteyen kii, topluluk veya
resm departmanlar dorudan veya yukarda zikredilen
bankalar araclyla Komisyona bavurmak zorundadr.
Komisyonda temsil edilmeyen stanbul ve dier vilayetlerdeki
banka veya bankaclar mterilerinden sipari almaya
yetkilidirler, fakat bu siparilerin dorudan veya 1. maddede
zikredilen stanbul bankalar araclyla Komisyona
bildirilmesi gerekmektedir.
4. Sipariler saat 11.00den nce Komisyona bildirilmelidir.
11den sonra bildirilen sipariler ancak bir sonraki gn
dikkate alnacaktr.
5. Tarafsz lkelerle dviz ilemleri yapmak isteyenlerin,
Merkezi Komisyonun kambiyo ilemleri ile ilgili hazrlad
formla uyumlu bir dileke hazrlamalar gerekmektedir.
Komisyon tarafndan gerekli grld durumlarda
bavuranlar dviz alm ilemlerine neden ihtiya duyduklar
zerine aklamalar Komisyona sunmak zorundadrlar.
6. Merkez Komisyon her bir talebi inceleyecek ve ona gre
karar verecektir. Komisyon her toplantda dviz ilemlerinin
yaplaca azam fiyatlar belirleyecektir.
7. Sat ilemine yasal onay verdikten sonra Komisyon 5.
maddede belirtilen dilekeye ekledii izin belgesini alm
yapacaklara verecektir. zin belgesi gsterilmeden hibir ilem
yaplamayacaktr. Sat ilemini yapan kimseler, ilemi tasdik
ettiini izin belgesinin zerine yazdktan sonra belgeyi sahibine
teslim edecektir.
8. Vilayetlerde sat ilemlerini yrtecek bankalar veya
bankaclar, telgraf, posta ve dier giderler dnda sadece
yzde 0,5 komisyon alabileceklerdir.
Bu dnemde Banka Mdr Osmanlda Para ve Finansal Kredi eserinin yazar Hasan
Ferid Bey idi. Bkz. Hasan Ferid, Osmanlda Para ve Finansal Kredi-Bankaclk, s. 85; Toprak,
a.g.e., s. 238.
100

257

9. Yukardaki ynetmeliklere uymayanlar Ceza Kanununun


99. maddesinin nc ek maddesindeki hkmlere gre
cezalandrlacaklardr. 101
Raporda, komisyonun sadece Almanya ve Avusturya-Macaristan
yetkililerinin huzurunda kurulduu belirtiliyordu. Ayrca, tarafsz lkelere
kar sabit kur sisteminin kurulmasnn bu hkmetlere genel bir honutluk
verdii ve speklatrlerin bu lkelerin finansal durumlarnn genel istikrarn
etkilemesinin nn alm olduu ifade edilmitir. 102
13 Mart 1917 tarihli raporunda Bykeli, Komisyonun ubat
1917nin son gnnden itibaren her gn toplandn belirtiyordu. Bu
dzenleme ile ortaya kan yeni durumu yani komisyonun uygulamasn da
u ekilde deerlendirmitir: Bu komisyonun grevi dhilindeki dzenlemeye
gre, Amerikan dolar veya svire frang almak isteyen bir kimse, alm
ilemini yapmak iin ahsen veya aracs vastasyla bu komisyondan izin
almak iin bavurmak zorundadr. Satn alma nedeni, alcnn ismi ve
yurtdnda bedelin denecei partinin ismi satn alma iin izin formu
doldurularak resmiyete balanmak zorundadr. Daha sonra bavuru
komisyona gnderilir ve eer komisyon satn almaya onay verirse, kur oran
komisyon tarafndan belirlenir. 103
Ancak her ne kadar yeni dzenleme bir takm kurallar ve kstlamalar
getirse de transfer ilemlerinin komisyonun denetiminden karld
anlalmaktadr. Nitekim eli bu durumu raporunda aka ifade etmitir:
ok gvenilir kaynaklardan rendiime gre, mevzubahis Trkiye
olduunda bu yeni prosedr yntemi fiyasko olmutur. rnein, nde gelen
bankalardan biri bana Eliliimizin elindeki dolarlar Komisyonun
belirlediinden daha dk bir kurdan almay teklif etmitir. Teklife gre,
bize denecek miktardan daha dk bir miktar faturaya yazmamz istendi.
Dier bir deyile, faturay Komisyonun belirledii kur oranndan yaplacak
hesap zerinden yazacaktm, yani gayriresm kur farkn evraka
geirmeyecektim.104
Eli raporunda, komisyonun yeniden dzenlemesiyle, 1 Trk liras
karsnda Amerikan dolar kuru 3.80 dolar ile 3.40 dolar arasnda
deimekle birlikte, eliliin elindeki paray daha dk oranlardan sattn
belirtiyordu. Hatta ellerindeki otuz gnlk Amerikan dolarlarn
Komisyonun belirlediinin 60 cent veya 1 dolar altnda yani 2.80 dolara

NARA. 867.5151/3. stanbuldaki Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna


gnderilen 6 ubat 1917 tarihli rapor. Ayrca bu talimatname Takvim-i Vakayi, No:2780,18
Kanun- Sani 1332, s.2de yaynlanmtr. Zafer Toprak da eserinde bu talimatnameyi transkript
etmitir. Bkz. Toprak, a.g.e., s. 633, dipnot 606.
102
NARA. 867.5151/4. stanbuldaki Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 13 Mart 1917 tarihli rapor.
103
NARA. 867.5151/4. stanbuldaki Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 13 Mart 1917 tarihli rapor.
104
NARA. 867.5151/4. stanbuldaki Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 13 Mart 1917 tarihli rapor.
101

258

sattklarn ifade ediyordu. 105 Hatta artc olarak, Eli komisyonu bile
devreye sokmadan para transferi yaplabildiini de sylemektedir:
Eliliimizin elindeki dvizleri Komisyonun belirlediinden
daha iyi kur deerlerinden satabilmi olmas dviz alp satmak
iin hi de Komisyon nne kmann gerekmediinin
gstergesidir. Dolar alabilmek iin durumdan faydalanan zel
alclar, ayn zamanda Eliliimizin de daha uygun figrlerden
kendisine kaynak salayp rahat etmesine vesile olmulardr. 106
Bunlarla birlikte Eli bu durumun ne kadar srecei konusunda
endielerini de dile getirmekteydi. nk btn ilerin (ticaretin) yava yava
askya alnmasyla zel alclarn saysnn azalacan ve bu durumun da
eliliin satn alaca miktarlarn toplamnda bir azalmaya yol aacan
belirtiyordu. Bununla birlikte fonlarn dattklar ilgili hkmetler (tilaf
hkmetleri) iin binlerce dolar tuttuklarn ve elilik olarak her bir dolar
sat iin olabilecek en krl oran salamaktaki abalarna devam
edeceklerini zellikle belirtiyordu.107
Raporda uygulamann yaratt birinci etki olarak, kt parann satn
alma gcnn dmesi ve fiyat art olduu u ekilde gsterilmitir:
Araclar, iadamlar, dkkn sahipleri, aslnda elinde fazlalk
kt para bulunan herkes bu paralardan kurtulmaya
yarayacak bir frsat deerlendirmekte gayet abuk
davranyorlar. Bu da piyasann normalde gnlk ticar
ilemlerde gerekenden fazla parayla dolmasna yol ayor ve
doal olarak da kt parann satn alma gc dyor. Ayn
ekilde hemen hemen btn zaruri mallarn fiyat dzenli
olarak ve ou zaman inanlmaz bir ekilde artyor.
kinci bir etkinin ise, altn Trk lirasnn deerindeki ani artta
grld ifade edilmiti. Nitekim kanunla kt ve altn lirann 100 kurua
(4.40 dolar) sabitlenmi olmasna ramen, 1 altn Trk lirasnn 265 kt
kurua satldna dikkat ekerek, altn alamayanlarn ise salam ve istikrarl
olarak deerlendirilen hisse senedi ve tahvillere yksek fiyatlar dedikleri
belirtiliyordu. 108
Hkmetin bu konuda bir takm tedbirler ald belirtilen raporda;
kt parann deerinin daha da dmesini nlemek isteyen Osmanl
Hkmetinin, ii, kr amacyla mterileri ya da kendi hesabna altn almak
olan baz para simsarlarn tutuklayarak i blgelere srd belirtiliyordu. 109

NARA. 867.5151/4. stanbuldaki


gnderilen 13 Mart 1917 tarihli rapor.
106
NARA. 867.5151/4. stanbuldaki
gnderilen 13 Mart 1917 tarihli rapor.
107
NARA. 867.5151/4. stanbuldaki
gnderilen 13 Mart 1917 tarihli rapor.
108
NARA. 867.5151/4. stanbuldaki
gnderilen 13 Mart 1917 tarihli rapor.
109
NARA. 867.5151/4. stanbuldaki
gnderilen 13 Mart 1917 tarihli rapor.
105

Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna


Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna
Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna
Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna
Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna

259

Hkmetin halka gven alama gayretleri de u ekilde


vurgulanyordu:
Yaknlarda Mebuslar Meclisine yapt bir konumada
Osmanl Maliye Nazr Osmanl Devletinin mali durumunun
henz tatmin edici seviyede olmadn fakat mali durumun
geleceiyle ilgili gayet emin olduunu ve kamuoyunun Trk
kt parasna zarar veren speklasyonlar nlemede devlet
grevlilerine yardm edeceini umduunu belirtti. Nazr, halka
paralarnn geleceinden endie etmeleri iin bir sebep
olmadn, bu paralarn Alman Hkmeti tarafndan Osmanl
Duyun- Umumiyesine yatrlm olan sava tahvilleriyle
teminat altna alnarak baslm olduunu syledi. Almanya ve
mttefiklerinin tilaf glerine kar nihai zaferi hakknda
hibir phesi olmad iin de sava tahvillerinin
gvenirliinden phe etmek iin hibir sebep grmediini
ekledi.110
Ancak eli: u anki gstergelere gre en erken frsatta fazlalk
paralar elinden karmaya alan para sahipleri dnda nazrn bu
konumas hi kimsenin yreine su serpmedi.111 tespitiyle bu sylenenleri
inandrc bulmadn belirtmektedir.
ABD bu srete tilaf Devletleri ile irtibat halinde olmu ve Osmanl
Devleti zerinden yaplan para transferinde araclk rol stlenmitir.
Nitekim stanbuldaki Amerikan elisi, Eliliin elindeki paralarn satna
zel referans yaplan ve Trkiyedeki genel finansal durumu anlatan 13 Mart
1917 tarihli raporun gnderili nedenini, mal ilerinden sorumlu olduklar
devletlerin (tilaf devletleri) ve vatandalarn karlarn gzetmek olarak
belirtir.112
9 Nisan 1917 tarihinde ABDdeki Fransa Bykelisi J.J.Jusserand,
ABD Dileri Bakan Robert Lansinge Franszca olarak bir telgraf gnderir.
Sz konusu telgrafta, Fransz Hkmetinin muhasebe ilemleri iin Trk
lirasnn Amerikan dolar ve svire frang karsndaki kur orann (Trk
liras- ABD dolar ve Trk liras-svire frang kur oranlarn) renmek
istedii belirtiliyordu.113 12 Nisan 1917 tarihinde Robert Lansing in bu
telgrafa verdii cevapta, Fransz Hkmetinin bilgisine sunmak zere,
NARA. 867.5151/4. stanbuldaki Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 13 Mart 1917 tarihli rapor.
111
NARA. 867.5151/4. stanbuldaki Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 13 Mart 1917 tarihli rapor. Bu raporda bahsedilen konuma, Cavit Beyin 3 Martta
Mecliste, 1917 yl btesi grlrken yapt konumadr. Bu konumasnda Cavit Bey,
zellikle halkn nceki kaime uygulamalarndan dolay kt paraya gven duymadn, ancak
bu defaki paralarn Almanya tarafndan stlenildii belirtiliyordu. Ayrca Almanyann sava
kazanmas noktasndaki tereddtlere kulak aslmamas gerektiinin de altn izerek parann
deerinin korunmas konusunda elden geleni yapacan belirtiyordu. Bkz. Yusuf Hikmet Bayur,
Trk nklb Tarihi, C.III/4, T.T.K. Basmevi, Ankara 1967, s. 505-506.
112
NARA. 867.5151/4. stanbuldaki Amerikan Eliliinden ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 13 Mart 1917 tarihli rapor.
113
NARA. 867.5151/5. ABDdeki Fransa Cumhuriyeti Bykeliliinden J.J.Jusserandn ABD
Dileri Bakan Robert Lansinge gnderdii 9 Nisan 1917 tarihli telgraf.
110

260

stanbuldaki Amerikan Bykelisinden, 13 Mart 1917de gndermi


olduu gizli telgrafn bir kopyas ile Trk lirasnn Amerikan dolar ve svire
frang karsndaki en son kur orann rapor etmesini talep ettiini
bildirmitir.114 te yandan R. Lansing, Stockholmdaki Amerikan
temsilcisine 1 Mays 1917 de gnderdii telgrafta; sve Hkmetinden
Trk lirasnn dolar ve frank olarak kur deerini dorulamasn talep
etmesini, istiyordu.115 Bakanln 1 Maystaki talimatlarna cevaben,
Stockholmdeki Amerikan temsilcisi Morris, 1 Haziranda ABD Dileri
Bakanlna cevab bir telgraf gnderir.116 Robert Lansing de ABD deki
Fransz Bykelisi J. J. Jusseranda 18 Haziran 1917de gnderdii
telgrafta, Morris in gnderdii bilgiyi u ekilde paylar: stanbuldan
dolar ve frangn kur deeri zerine resm bir rakam yok. 1 Trk lirasna
karlk 16 svire frang rakam var. sve temsilcisi, parann kendisine
Berndeki sve heyeti ve bir stanbul bankas araclyla gnderilmesini
tavsiye ediyor.117 Bu telgrafn gnderilmesinden 1 ay sonra Pontarlier / Bern
(svire)deki ABDnin diplomatik temsilcisi Stovalln ABD Dileri
Bakanlna gnderdii 18 Temmuz 1917 tarihli telgraf, Trk kt parasnn
deer kaybetmesi hakkndayd. Bu telgrafta; stanbuldan gelen Yunan
Heyeti temsilcilerinin Trk kt parasnn 1 Hazirandan beri ok byk
lde deer kaybettiini bildiriyor ve nceden 2.65 Trk lirasna karlk
gelen 1 altn Trk lirasnn, 4 Trk lirasna kt 118 belirtiliyordu.
Grld zere stanbuldaki Amerikan Bykelisi Osmanl
Hkmetinin kambiyo ilemleri ile ilgili ald kararlar titizlikle takip etmi
ve lkesi ile temsil ettii dier lkelerin karlarn korumaya almtr.
Ayn zamanda ABD dolarna ynelik de koruma tedbirleri alnmaya
allmtr.
Btn bu gelimelere ramen, Komisyonun almalar neticesinde
gnlk resm kambiyo rayileri saptanarak, fiili kambiyo piyasas devlete
denetlenmeye allmtr. Bylece speklatif nitelikteki para transferleri
nlenmi ve Osmanl kt lirasnn d deeri lkenin iinde bulunduu
enflasyonist gelimelerden korunmu oldu ve sava yllarnda snrl bir deer
kaybna urad .119 Komisyon da, savan sonuna kadar faaliyetlerine devam
etmitir.120

NARA. 867.5151/5. ABD Dileri Bakan Robert Lansingin ABDdeki Fransa Cumhuriyeti
Bykelisi J.J.Jusseranda gnderdii 12 Nisan 1917 tarihli rapor.
115
NARA. 867.5151/5. ABD Dileri Bakan Robert Lansingin, Stockholmdaki Amerikan
temsilcisi Morrise gnderdii 1 Mays 1917 tarihli telgraf.
116
NARA. 867.5151/6. Stockholmdaki Amerikan temsilcisi Morrisin ABD Dileri
Bakanlna gnderdii 1 Haziran 1917 tarihli telgraf.
117
NARA. 867.5151/6. ABD Dileri Bakan Robert Lansingin ABD deki Fransz Bykelisi
J.J.Jusseranda gnderdii 18 Haziran 1917 tarihli telgraf.
118
NARA. 867.5151/7. Pontarlier / Bern (svire)deki Amerikann diplomatik temsilcisi
Stovaln ABD Dileri Bakanlna gnderdii 18 Temmuz 1917 tarihli telgraf.
119
Toprak, a.g.e., s. 242; Toprak, Osmanl Devletinde Para ve Bankaclk, s. 744.
120
Akyldz, a.g.e., s. 201.
114

261

Sonu
Osmanl Devletinde Tanzimattan itibaren yrtlen kaime
uygulamasnn nc ve son halkas Birinci Dnya Sava srasnda devreye
sokulmutu. Bu uygulama da daha ncekilerde olduu gibi olaand bir
durumda yani sava dneminde finansman arac olarak dnlmt. ve
d artlarn neden olduu bte aklarnn kapatlmasnda i para stoku
yetersiz kalnca are olarak kt para karlmas yoluna gidildi. Bu
dnemde deiim arac olarak metal paralarn tedavlde olmasna ek olarak
balangta bor tahvili olarak dnlen kaimelerin zamanla dei-toku
arac olarak devreye girmesi var olan sorunlar daha da artrd. nk kt
paralarn bozukluklarnn olmay al verilerde sorun yaratrken, dier
yandan speklatrler, zaten piyasada yeterince rabet grmeyen kaimeyi,
yaydklar rivayet ve speklasyonlarla halkn gznde iyice
itibarszlatrmaya almlar ve bunda da bir lde baarl olmulard. Bu
durum her iki parann deiiminden yani para bozmak iinden, kr salayan
sarraflarn iine yaram ve haksz kazan elde etmelerine yol amt.
Tanzimattan beri kaimenin halkn gznde bir trl itibar
kazanamamasnn en nemli sebeplerinden birisi de psikolojikti. yle ki
klasik Osmanl para sistemi metal paralara dayanmaktayd ve bu paralar mal
deerini kendi iinde tayordu. Oysa kaime, zerinde yazl deerin icap
ettirdii alm gcne sahip olmakla birlikte bu hliyle elle tutulur hibir mal
deeri tamamaktayd. Bu nedenle kt para kendiliinden bir tasarruf arac
olarak grlmedii gibi bu paralarn piyasadaki rol de bir trl idrak
edilememiti. Kt para ancak devletin eitli finansal kurumlar aracl ile
oluturaca karlklar sayesinde bir deer ifade edebilirdi ki halk bu deeri
somut bir ekilde grememitir. Dolaysyla kaimenin ne mana ifade ettiini
bir trl anlayamam ve kt parann, para olarak deerine bir trl
inanamam, bundan dolay da kt paradan mmkn mertebe uzak
durmutur. Bylesi bir tavr halk vurguncu, sarraf ve banker gibi para
simsarlarnn istismar ve dolandrmasna ak hle getirmiti. Yani kt
parann piyasada kabul grmesi ncelikle halkn iinde bulunduu psikolojik
engeli amasyla mmkn olabilirdi. Bu engel durduka hkmetin ald
hibir tedbir gerei gibi sonulanmayacak ve nihayette sadece vurguncular
kazanacak, devlet ve halk ise her zaman kaybedecekti.
Devlet bu duruma are bulmak iin bir yandan yeni para basmakszn
kt paray pratik zmlerle bozuk para hline getirmeye almtr. te
yandan Osmanl Devleti metal paralarla kt para arasnda piyasa artlarnda
olumu i kur ve Osmanl parasnda ortaya km bulunan blgesel ve hatta
mevsimsel deer farklarn ortadan kaldrp tek bir deerde sabitleyerek
dzene sokmaya abalamt. Nitekim piyasada ortaya km olan kargaa
ancak tek bir para sisteminin yrrlkte olmasyla mmkn olabilirdi. Bu
ayrca o sralarda ynetimde olan ttihat ve Terakki hkmetinin srarla
zerinde durmaya alt milli iktisat politikasnn olmazsa olmaz
dsturlarndan biriydi.
ABD sava ncesinden balayarak sava sresince Osmanl para
dzenini yakndan takip etmi ve Amerikan elileri, Osmanl Hkmetinin
262

bu dnemdeki para politikasna ve bu konuda yaplan dzenlemelere ilikin


raporlar, ABD Dileri Bakanlna gndermitir. Ayrca karlan yasalar
ile ilgili olarak resmi gazetedeki kanun metinleri de mutlaka raporlara
ilitirilmitir. Bunda zellikle Osmanl lkesinde yaayan ve ticaretle uraan
Amerikallarn karlarn gzetme kaygs etkili olmutur. Ayrca Osmanl
Devletinin para dzeninden kaynaklanan kargaadan faydalanarak ABDnin
stanbul Eliliinin para ticareti yapt ve zellikle ABDnin tilaf
Devletleri yannda savaa katlmas ile birlikte bu para transferini dier tilaf
Devletleri iin de gerekletirdii ortadadr. Dolaysyla Osmanl Devleti
para sistemi ile ilgili baz dzenlemeler yapmakla birlikte sava sresince
para sistemini istikrara kavuturabildiini sylemek zordur. nk savan
maliyeti zaten lke ekonomisine ok ar bir yk getirmiti. Btn bunlara
ramen yine de Osmanl Devleti parasnn darda deerinin korunmasna
ynelik zaman zaman dzenlemeler yapmaktan da geri durmamtr.
KAYNAKA
Ariv Belgeleri:
NARA (National Archives and Records Administration). 867.515.
Halepteki Amerikan Konsolosluundan ABD Dileri Bakanlna
gnderilen 4 Mart 1913 tarihli rapor.
NARA. 867.515/2. stanbuldaki Amerikan Bakonsolosluundan ABD
Dileri Bakanlna gnderilen 17 Nisan 1915 tarihli rapor.
NARA. 867.515/3. Beyruttaki Amerikan Konsolosluundan ABD Dileri
Bakanlna gnderilen 21 Mart 1916 tarihli rapor.
NARA. 867.515/4.
stanbuldaki Amerikan Bykeliliinden ABD
Dileri Bakanlna gnderilen 28 Nisan 1916 tarihli rapor.
NARA. 867.515/6. stanbuldaki Amerikan Eliliinden ABD Dileri
Bakanlna gnderilen 8 Eyll 1916 tarihli rapor.
NARA. 867.6151/2. stanbuldaki Amerikan Eliliinden Kopenhag
zerinden ABD Dileri Bakanlna gnderilen 25 Kasm 1916
tarihli telgraf.
NARA. 867.515/A. ABD Dileri Bakanlndan stanbuldaki Amerikan
Bykeliliine gnderilen 9 ubat 1915 tarihli telgraf.
NARA. 867.515/1. stanbuldaki Amerikan Bykeliliinden ABD
Dileri Bakanlna gnderilen 17 ubat 1915 tarihli telgraf.
NARA. 867.5151/3. stanbuldaki Amerikan Eliliinden ABD Dileri
Bakanlna gnderilen 6 ubat 1917 tarihli rapor.
NARA. 867.5151/4. stanbuldaki Amerikan Eliliinden ABD Dileri
Bakanlna gnderilen 13 Mart 1917 tarihli rapor.
NARA. 867.5151/5. ABDdeki Fransa Cumhuriyeti Bykeliliinden
J.J.Jusserandn ABD Dileri Bakan Robert Lansinge gnderdii 9
Nisan 1917 tarihli telgraf.
NARA. 867.5151/5. ABD Dileri Bakan Robert Lansingin ABDdeki
Fransa Cumhuriyeti Bykelisi J.J.Jusseranda gnderdii 12 Nisan
1917 tarihli rapor.

263

NARA. 867.5151/5. ABD Dileri Bakan Robert Lansingin,


Stockholmdaki Amerikan temsilcisi Morrise gnderdii 1 Mays
1917 tarihli telgraf.
NARA. 867.5151/6. Stockholmdaki Amerikan temsilcisi Morrisin ABD
Dileri Bakanlna gnderdii 1 Haziran 1917 tarihli telgraf.
NARA. 867.5151/6. ABD Dileri Bakan Robert Lansingin ABD deki
Fransz Bykelisi J.J.Jusserand a gnderdii 18 Haziran 1917
tarihli telgraf.
NARA. 867.5151/7. Pontarlier /Bern (svire)deki Amerikann diplomatik
temsilcisi Stovalln ABD Dileri Bakanlna gnderdii 18
Temmuz 1917 tarihli telgraf.
kincil Kaynaklar:
AKYILDIZ, Ali, Osmanl Finans Sisteminde Dnm Noktas Kt Para ve
Sosyo- Ekonomik Etkileri, Eren Yaynclk stanbul, 1996.
AL, Hseyin, Tanzimat Dneminde Ufaklk Para Sorunu (18391879),Ekonomi Bilimleri Dergisi, C.3, No.1, 2011, s. 69-78.
BABAN, kr, Tanzimat ve Para, Tanzimat-I, Komisyon, Milli Eitim
Basmevi, stanbul 1999, s. 233-264.
BARIKAN, Aziz, Para, Banknot, Kt Para, Ankara Barosu Hukuk
Dergisi, C. 5, Say. 49, Mays 1948, s. 1-10.
BAYKAL, Bekir Stk Osmanl mparatorluunda XVII. Ve XVIII.
Yzyllar Boyunca Para Dzeni ile lgili Belgeler, Belgeler, C. IV,
Say. 7-8, 1967 den ayr basm, TTK Basmevi, Ankara 1969, s. 4977.
BAYUR, Yusuf Hikmet, Trk nklb Tarihi, C.III/4, T.T.K. Basmevi,
Ankara 1967.
CAVD BEY, Merutiyet Ruznmesi, C.1, Haz. Hasan Babacan- Servet
Avar, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, Ankara 2014.
CEZAR, Yavuz, 18. ve 19. Yzylda Osmanl Devletinde Sarraflar,
Glten Kazgana Armaan- Trkiye Ekonomisi, stanbul Bilgi
niversitesi Yaynlar, stanbul 2004, s. 179-207.
ADIRCI, Musa, Tanzimat Dneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve
Ekonomik Yaplar, Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara 1991.
FT, Murat - SEYMEN, Recep, Osmanl Kaimelerinin Halktan Kabul
Grmemesinin
Nedenleri(Hayek-Gellner-Keyder
lemesiyle
Btnsel Sentez),Uluslararas nsan Bilimleri Dergisi, C.9, Say.1,
2012,s. 956-964.
ELDEM, Edhem, 135 Yllk Bir Hazine- Osmanl Bankas Arivinde
Tarihten zler, Edt. Serhan Ada, Osmanl Bankas A.., stanbul 1997.
ELDEM, Edhem, Osmanl Bankas Tarihi, ev. Aye Berktay, Tarih Vakf
Yurt Yaynlar, stanbul 2000.
ELDEM, Vedat, Harp ve Mtareke Yllarnda Osmanl mparatorluunun
Ekonomisi, Trk Tarih Kurumu Basmevi, Ankara 1994.
EROL, Mine, Osmanl mparatorluunda Kt Para (Kaime), Trk Tarih
Kurumu Basmevi, Ankara 1970.
264

GEN, Mehmet, Osmanl mparatorluunda Devlet ve Ekonomi, tken


Yaynlar, stanbul 2013.
GONNARD, R. Kat Para, ev.R-. Suvla, stanbul niversitesi Hukuk
Fakltesi Mecmuas, C.4, Say. 16, 1938, s. 728-760.
GRAN, Tevfik Osmanl Kamu Maliyesi, 1839-1918,Osmanl Maliyesi
Kurumlar ve Bteler, Haz. Mehmet Gen- Erol zvar, C.1, Osmanl
Bankas Ariv ve Aratrma Merkezi, stanbul 2006, ss.65-93.
HALL EDHEM, Meskkt- Osmaniye, Enderun Yaynlar, stanbul 1989.
HASAN FERD, Osmanlda Para ve Finansal Kredi-Meskkt, C.1, Haz.
Mehmet Hakan Salam, T.C. Babakanlk Hazine Mstearl
Darphane ve Damga Matbaas Genel Mdrl, stanbul 2008, s. 2328.
HASAN FERD, Osmanlda Para ve Finansal Kredi, Evrak- Nakdiye, C.
2, Haz. Mehmet Hakan Salam, T.C. Babakanlk Hazine
Mstearl Darphane ve Damga Matbaas Genel Mdrl,
stanbul 2008.
HASAN FERD, Osmanlda Para ve Finansal Kredi-Bankaclk, C.3, Haz.
Mehmet Hakan Salam, T.C. Babakanlk Hazine Mstearl
Darphane ve Damga Matbaas Genel Mdrl, stanbul 2008.
KAZGAN, Glten, Tanzimattan 21. Yzyla Trkiye Ekonomisi, stanbul
Bilgi niversitesi Yaynlar, stanbul 1999.
KAZGAN, Haydar, Osmanlda Avrupa Finans Kapitali, C.I, Roma
Yaynlar, Ankara 2005.
KAZGAN, Haydar, Galata Bankerleri, Trk Ekonomi Bankas Yayn,
stanbul 1991.
KKL, Aziz, Ufak Paralar ve Ufak Para Kanunlarmz, Ankara
niversitesi SBF Dergisi, C.2, Say.1, 1947, s. 135-146.
MARUFOLU, Sinan, Osmanl Tara Eyaletlerinde Para ve Finansman
Sorunlar ( Musul, Badat ve Basra Eyaletleri rnei), Birinci ktisat
Tarihi Kongresi-2, (7-8 Eyll 2007), Haz. Deniz zbay- Fahri Solak
vd., Ekonomik ve Sosyal Tarih Yaynlar, stanbul 2010, s. 147-160.
Osmanl Dnemi Borsa ve Mali Sistemi, stanbul Menkul Kymetler Borsas
Yaynlar stanbul 1990.
PAKALIN, Mehmet Zeki, Mangr, Osmanl Tarih Deyimleri ve Terimleri
Szl, C.II, Milli Eitim Basmevi, stanbul 1993.
PAMUK, evket, Osmanl mparatorluunda Parann Tarihi, Tarih Vakf
Yurt Yaynlar, stanbul 2007.
PAMUK, evket, Osmanl mparatorluunda Para,1326-1914,Osmanl
mparatorluunun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, Edt. Halil nalck,
Donald Quataert, C.2, Eren Yaynclk, stanbul 2004, s. 1055-1093.
PAMUK, evket, Osmanl Devletinin Borlanma Kurumlarnn Evrimi,
1600-1850,Osmanl Ekonomisi ve Kurumlar, Seme Eserleri-I,ev.
Gkhan Aksay, Trkiye Bankas Yaynlar, stanbul 2014, s. 133146.

265

PAMUK, evket , En Byk Tai, 1808-1844, Osmanl Ekonomisi ve


Kurumlar, Seme Eserleri-I, ev. Gkhan Aksay, Trkiye
Bankas Yaynlar, stanbul 2014, s. 123-131.
PERE, Nuri, Osmanllarda Maden Paralar, Yap Kredi Bankasnn Osmanl
Maden Paralar Koleksiyonu, stanbul 1968.
SAHLLOLU, Halil, Osmanl Para Tarihinde Dnya Para ve Maden
Hareketlerinin Yeri (1300-1750), ODT Gelime Dergisi, 1978 zel
Says, Trkiye ktisat Tarihi zerine Aratrmalar, s. 1-38.
SLEYMAN SUD, Usl-i Meskkt- Osmaniyye ve Ecnebiyye, Yayna
Haz. brahim Artuk- Cevriye Artuk, Enderun Yaynlar, stanbul 1982.
TABAKOLU, Ahmet, Trk ktisat Tarihi, Dergh Yaynlar, stanbul 2003.
TEZAKIN, Mehmet S.,Osmanl Kt Paralar, Anadoluda Parann
Tarihi, Editr: Blent Ar, Trkiye Cumhuriyet Merkez Bankas
Yaynlar, Ankara 2011, s. 223-247.
TOPRAK, Zafer, Osmanl Devletinin Birinci Dnya Sava Finansman ve
Para Politikas, ODT Gelime Dergisi, 1979-1980 zel Says,
Ankara 1981, s. 205-238.
TAKVM- VAKAY, No:2780, 18 Kanun- Sani 1332.
TOPRAK, Zafer, Trkiyede Milli ktisat 1908-1918, Doan Kitap, stanbul
2012.
TOPRAK, Zafer, Osmanl Devletinde Para ve Bankaclk Tanzimattan
Cumhuriyete Trkiye Ansiklopedisi, C.3,letiim Yaynlar, stanbul
1985, s. 760-774.
VELAY, A.DU, Trkiye Maliye Tarihi (kinci Mahmuttan 1902 tarihine
kadar), Maliye Bakanl Yaynlar, Ankara 1978.

266