Vous êtes sur la page 1sur 517

Anatomia

cztowie
Podrcznik
dla studentw i lekarzy
Wydanie drugie poprawione i uzupenione

Poci redakcj Witolda Woniaka

ELSEVIER
URI!AN&1ARTNER

Elsevier Urban & Partner


Wrocaw
Anatomia
czowieka
Podrcznik
dla studentw i lekarzy
W s z e l k i e prawa zastrzeone, z w a s z c z a p r a w o d o p r z e d r u k u i t u m a c z e n i a
na inne j z y k i . a d n a z czci tej ksiki nie m o e by w j a k i e j k o l w i e k f o r m i e
p u b l i k o w a n a bez u p r z e d n i e j p i s e m n e j z g o d y w y d a w n i c t w a . D o t y c z y to r w n i e
sporzdzania f o t o k o p i i , m i k r o f i l m w oraz przenoszenia d a n y c h d o systemw
komputerowych.

C o p y r i g h t by U r b a n & Partner, W r o c a w 2 0 0 3 , d o d r u k 2 0 1 0

Redaktor n a u k o w y : prof. cr hab. m e d . W i t o l d W o n i a k

Autorzy rozdziaw:
prof. dr hab. m e d . Ryszard A l e k s a n d r o w i c z
prof. clr hab. med. M a g o r z a t a Bruska
prof. clr hab. med. Bogdan Ciszek
prof. dr hab. med. Marek Grzybiak
prof. clr hab. m e d . K a z i m i e r z Jdrzejewski
prof. clr hab. m e d . A l i c j a Kdzia
prof. clr hab. med. Janusz M o r y
prof. clr hab. med. Olgierd Narkiewicz
clr hab. med. Mirosaw Topol
prof. clr hab. med. W i t o l d Woniak
prof. clr hab. med. Zbigniew W o j t o w i c z

D y r e k t o r w y d a w n i c t w a : clr n. med. A n d r z e j Broniek


Redaktor n a c z e l n y : lek. m e d . Edyta Baejewska
Redaktor-producent: W i e s a w a Jeleska-Hombek
O p r a c o w a n i e t y p o g r a f i c z n e : Leonard Szapka
O p r a c o w a n i e s k o r o w i d z a : lek. m e d . Teresa S z a w r o w i c z
Projekt o k a d k i : Piotr K a w e c k i

ISBN 9 7 8 - 8 3 - 8 7 9 4 4 - 7 4 - 2

Elsevier U r b a n & Partner


ul. Kociuszki 29
50-011 W r o c a w
tel. 71 3 3 0 61 61
fax 71 3 3 0 61 6 0
www.elsevier.pl,biuro@elsevier.com

P r z y g o t o w a n i e d o d r u k u : P r a c o w n i a Skadu K o m p u t e r o w e g o T Y P O - G R A F
D r u k i o p r a w a : W r o c a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a P A N im. S. Kulczyskiego Sp. z
I Spis treci
Przedmowa d o w y d a n i a d r u g i e g o XIII

Przedmowa XIV

1. Wstp do studiowania anatomii (w. Woniak) 1


2. Zasadnicze pojcia anatomiczne (w. Woniak) 3
M i a n o w n i c t w o anatomiczne 3
Terminy oglne 4
Osie i p a s z c z y z n y ciata 6
Linie ciaa 7
Ukady narzdw 7
Proporcje ciaa l u d z k i e g o 8

3. Skeletotopia narzdw oraz duych naczy (w. Woniak) 9

4. Okresy ycia osobniczego (w. Woniak) 11


5. Ukad szkieletowy (w. Woniak) 19
Skad koci 19 Budowa koci 20 Okostna i rdkostna 20 Szpik kostny 20
Ksztat koci 21 Rozwj koci 22 Zaburzenia rozwojowe szkieletu 23
Unaczynienie i unerwienie koci 23 Czci ukadu szkieletowego 23
Wyniosoci, zagbienia i otwory w obrbie koci 24

6. Ukad stawowy (W. Woniak) 25

Poczenia cise 25
Poaczenia w o l n e 25
D o d a t k o w e e l e m e n t y stawu 26
Rodzaje s t a w w 26
Stawy jednoosiowe 26 Stawy dwuosiowe 27 Stawy wieloosiowe 27 Stawy
paskie 27
Rozwj staww 27

7. Ukad miniowy (w. Woniak) 29

Przyczepy, ksztat, nazwy i liczba mini 31 Narzdy pomocnicze mini 32


Unaczynienie i unerwienie mini 32 Badanie mini 33 Misie sercowy 33
Tkanka miniowa gadka 34 Rozwj mini szkieletowych 34

8. Ukad trawienny (w. Woniak) 35


Rozwj ukadu trawiennego 37
9. Ukad oddechowy (w. Woniak) 41
41
Rozwj ukadu o d d e c h o w e g o

10. Ukad m O C Z O W y (W. Woniak) 45


45
Rozwj ukadu m o c z o w e g o

11. Ukady pciowe (W. Woniak) 47


Narzdy p c i o w e eskie 47
Narzdy p c i o w e mskie 48
Rozwj narzdw pciowych 48

12. Ukad sercowo-naczyniowy (M. Bruska, W. Woniak) 51


Krew . . . 51
Chonka 52
Serce 52
Naczynia krwionone 53
Krenie mae lub pucne 55 Krenie wielkie lub systemowe 56
Rozwj ukadu s e r c o w o - n a c z y n i o w e g o . 56

13. Ukad nerwowy (w. Woniak) 63


Rozwj ukadu n e r w o w e g o 68

14. Powoka wsplna (W. Woniak, M. Bruska) 71

Skra 71
Funkcje skry 71 Budowa skry 72 Przydatki skry 73 Rnice regionalne
i rozwojowe w budowie skry 76

1 5. Grzbiet (B. Ciszek) 77


O k o l i c e topograficzne grzbietu 77
U n e r w i e n i e i unaczynienie skry karku i grzbietu 77
Powizie karku i grzbietu 78
Minie grzbietu 78
Powierzchowne minie grzbietu 78 Gbokie minie grzbietu 79
Krgosup 81
Budowa krgu . 81
Krgi szyjne 82 Krgi piersiowe 83 Krgi ldwiowe 84 Ko krzyowa 84
Ko guziczna 85
Poczenia krgosupa 85
Poczenia krgw 85 Poczenia czaszki i krgosupa 86 Poczenia koci
krzyowej i guzicznej 86
Biomechanika krgosupa 86
A n a t o m i a radiologiczna 87
Kana krgowy 87
Rdze krgowy 89
Nerw rdzeniowy 90
Drogi rdzenia krgowego 92
Orodki a u t o n o m i c z n e rdzenia krgowego 93
U n a c z y n i e n i e rdzenia krgowego 94
SpMrefd VII

16. Gowa i szyja 97


Czaszka (/VI. Bruska). .' 97
O g l n a b u d o w a czaszki 97
ciana grna czaszki 97 ciana przednia (czoowa lub twarzowa) 98 ci ana tylna
albo potyliczna 98 ciana boczna 99 ciana dolna albo podstawna 99
B u d o w a szczegowa czaszki 101
Koci mzgoczaszki 101 Koci twarzoczaszki 106 Jamy i doy czaszki 109
Poczenia koci czaszki 115
O k o l i c e topograficzne g o w y i szyi (/VI. Bruska) 116
U n e r w i e n i e skry g o w y i szyi (/VI. Bruska) 118
y y g o w y i szyi (/VI. Bruska) 119
yy gowy 119 yy szyi 119
Ttnice g o w y i szyi ( M . Bruska) 122
N a c z y n i a i w z y c h o n n e g o w y i szyi (M. Bruska) 127
M i n i e g o w y i szyi (M. Bruska) 129
Minie gowy 1 29 Powizie gowy 1 34 Minie szyi 1 38 Powi szyi 1 38
Trjkty szyi 139
Splot szyjny (/VI. Bruska) 142
O p o n y m z g o w i a (W. Woniak) 142
Opona twarda 142 Opona pajcza 144 Opona mikka 144
Z a t o k i o p o n y t w a r d e j (A. Kdzia) 144
M z g o w i e (J. Morys) 147
Budowa pitrowa mzgowia 147
Rdze p r z e d u o n y 148
Most 151
Dno komory czwartej 152
Mdek 153
rdmzgowie 155
T w r siatkowaty pnia m z g o w i a 156
Midzymzgowie 157
Wzgrzomzgowie 157 Podwzgrze 161 Niskowzgrze 162
Kresomzgowie 163
Kora mzgu 166 Struktury podkorowe 171 Istota biaa pkul mzgu 175
Ukady czynnociowe 177
Ukad piramidowy 177 Ukady czuciowe 180
Ukad trjdzielny 182
Ukad komorowy 184
Krenie p y n u m z g o w o - r d z e n i o w e g o 186
U n a c z y n i e n i e ttnicze m z g o w i a (0. Ciszek) 187
y y m z g o w i a (A. Kdzia) 193
Jama nosowa (W. Woniak) 194
Jama ustna ( M . Bruska) ' 195
O g r a n i c z e n i a i p o d z i a j a m y ustnej 195
G r u c z o y j a m y ustnej 196
Podniebienie 1 98
Jzyk 201
Zby 204
G r u c z o t a r c z o w y (M. Bruska) 207
G r u c z o y p r z y t a r c z y c z n e (/VI. Bruska) 208
. Przestrze p r z y g a r d o w a (/VI. Bruska) 208
Garcllo (/VI. Bruska) 208
Krta (M. Bruska) '. 2.11
Szkielet krtani 211 Poczenia chrzstek krtani 212 Jama krtani 213 Minie
krtani 214
N a r z d w z r o k u (]. Mory, O. Narkiewicz) 216
Gaka o c z n a 217
Twardwka 2 ! 8 Rogwka 219 Naczyniwka 219 Ciao rzskowe 220
Tczwka 221 Soczewka 221 Komora przednia i tylna gaki ocznej 221 Ciao
szkliste 222 Siatkwka 222
Droga w z r o k o w a 224
Odruchy renicy 225
N a r z d y d o d a t k o w e oka 226
N a r z d p r z e d s i o n k o w o - l i m a k o w y (J. Mory, O. Narkiewicz) 229
Ucho zewntrzne 229
Ucho rodkowe 231
Ucho wewntrzne 234
Z w o j e i jdra n e r w u p r z e d s i o n k o w o - l i m a k o w e g o 237
N e r w y c z a s z k o w e [M. Bruska) 239
Cz g o w o w a i szyjna u k a d u a u t o n o m i c z n e g o (M. Bruska) 248

17. Klatka piersiowa 251


O k o l i c e klatki piersiowej i grzbietu (Z. Wojtowicz) 251
Szkielet klatki p i e r s i o w e j (Z. Wjtowicz) 252
Poczenia eber i mostka (Z. Wjtowicz) 254
Poczenie eber z krgosupem 254 Poczenie eber z mostkiem 254
Poczenia poszczeglnych czci mostka 254
R u c h o m o klatki p i e r s i o w e j (Z. Wjtowicz) 255
P o w i z i e i minie k l a t k i ' p i e r s i o w e j ( Z Wjtowicz) 255
P o w i z i e klatki piersiowej 255
M i n i e klatki p i e r s i o w e j 256
Minie gbokie 256 Przepona 257
G r u c z o s u t k o w y (Z. Wjtowicz) 258
U n e r w i e n i e i u n a c z y n i e n i e cian klatki p i e r s i o w e j ( Z Wjtowicz) 259
rclpiersie (/VI. Topol) . . . 260
O g r a n i c z e n i a i p o d z i a rdpiersia 260
Zawarto rdpiersia. . . 262
rclpiersie grne 262 rdpiersie przednie 263 rclpiersie rodkowe 263
rclpiersie tylne 264
Serce (/VI. Grzybiak) 265
Pooenie serca 266
Ksztat i w i e l k o serca 266
Osierdzie 268
Unaczynienie i unerwienie osierdzia 269
ciany serca 269
Szkielet serca 270
U k a d p r z e w o d z c y serca 270
Wsierdzie 272
B u d o w a w e w n t r z n a j a m serca 272
Przegroda serca 272 Przedsionek prawy 272 Komora prawa 273 Przedsionek
lewy 273 Komora lewa 274
U n e r w i e n i e serca 274
U n a c z y n i e n i e serca . 275
Ttnice wiecowe 275 yy serca 276 m Naczynia chonne 276
T c h a w i c a (M. Topol) 276
Pooenie t c h a w i c y 276
Budowa tchawicy 277
Unaczynienie i unerwienie tchawicy 278
Puca (M. Topol) 279
Pooenie i b u d o w a z e w n t r z n a p u c 279
Korze puca 280
D r z e w o o s k r z e l o w e (M. Topol) 281
Segmenty o s k r z e l o w o - p u c n e 283
B u d o w a ciany oskrzeli, oskrzelek i p c h e r z y k w p u c n y c h 284
Jama o p u c n e j (M. Topol) 285
Budowa opucnej 285
Zachyki opucnowe 286
U n a c z y n i e n i e oraz u n e r w i e n i e p u c i o p u c n e j (M. Topol) 288
Unaczynienie czynnociowe i odywcze puc 288
Unaczynienie chonne puc i opucnej 291
Unerwienie puc i opucnej 291
M e c h a n i z m o d d y c h a n i a (M. Topol) 292
Obraz radiologiczny puc i opucnej 293
Przeyk (Z. Wjtowicz) 295
Grasica ( Z Wjtowicz) 296
N a c z y n i a ttnicze klatki p i e r s i w e j (Z. Wjtowicz) 297
Pie p u c n y 297
Aorta 297
G a z i e aorty piersiowej 299
Gazie trzewne 299 Gazie cienne 299
y y klatki piersiowej ( Z Wjtowicz) 300
yy nieparzyste 301 yy krgosupa 301
Krenie p o d o w e (Z. Wjtowicz) 302
U k a d c h o n n y (Z. Wjtowicz) 302
Przewd piersiowy 302 Naczynia i wzy chonne , cian klatki piersiowej oraz
przepony 302 Naczynia i wzy chonne trzewne 303
N e r w y klatki piersiowej (Z. Wjtowicz) 303
Sploty nerwowe klatki piersiowej 304

18. Koczyna grna (R. Aleksandrowicz) 307


Okolice topograficzne 307
Koci k o c z y n y grnej 309
Koci o b r c z y k o c z y n y grnej 309
Kociec czci w o l n e j k o c z y n y grnej 310
Ko ramienna 310 Koci przedramienia 311 Koci rki 312
Poczenia koci k o c z y n y g r n e j 313
Stawy o b r c z y k o c z y n y grnej 313
Stawy czci w o l n e j k o c z y n y grnej 314
Staw ramienny 314 Staw okciowy 315 Staw promieniowo-okciowy dalszy 316
Stawy rki 316
Staw promieniowo-nadgarstkowy 316
O b r c z k o c z y n y grnej 318
M i n i e o b r c z y k o c z y n y grnej 320
X Spis treci i

D p o c o b o j c z y k o w y i trjkt o b o j c z y k o w o - p i e r s i o w y 320
D i jama pachowa 321
Zawarto j a m y p a c h o w e j 321
Splot r a m i e n n y 322
Rami 323
O k o l i c a ramienia p r z e d n i a i przestrze p o w i z i o w a mini z g i n a c z y 324
O k o l i c a ramienia tylna i przestrze p o w i z i o w a mini p r o s t o w n i k w 325
Okolica okciowa i d okciowy 325
Przedrami 326
Okolica przedramieniowa przednia 326
O k o l i c a p r z e d r a m i e n i o w a tylna 330
Rka 330
Do 330
G r z b i e t rki 334

19. Brzuch i jama brzuszna <w. Woniak) 341


ciany j a m y brzusznej 341
Okolice brzucha 342
Lokalizacja narzdw w poszczeglnych okolicach jamy brzusznej 342
Minie brzucha 344
P r z e p u k l i n y brzuszne 348
Powierzchnia wewntrzna przedniej ciany brzucha 349
Kana p a c h w i n o w y 349
Przepukliny pachwinowe 350
Otrzewna i jama otrzewnej 351
Narzdy ukadu pokarmowego 355
Cz brzuszna p r z e y k u 355
odek 355
Jelito c i e n k i e 357
Jelito grube 358
Wtroba 360
Pcherzyk c i o w y 361
Drogi c i o w e 361
ledziona 362
Trzustka 362
U n a c z y n i e n i e ttnicze u k a d u p o k a r m o w e g o 363
Unaczynienie ylne ukadu pokarmowego 365
Naczynia i wzy chonne ukadu pokarmowego 366
Przestrze z a o t r z e w n o w a 367
Nerka 369
Moczowd 372
N e r w y splotu l d w i o w e g o oraz n e r w p o d e b r o w y 372
Ttnice przestrzeni z a o t r z e w n o w e j 374
y y przestrzeni z a o t r z e w n o w e j 374
Pie w s p c z u l n y i sploty p r z e d k r g o w e 375
W z y i naczynia c h o n n e przestrzeni z a o t r z e w n o w e j 376

20. Miednica (K. Jdrzejewski) 379

Kostne ciany m i e d n i c y 379


Minie m i e d n i c y oraz p r z e s t w o r y w cianach m i e d n i c y 383
N a c z y n i a i n e r w y przebiegajce w p r z e s t w o r a c h z n a j d u j c y c h si
w b o c z n y c h cianach m i e d n i c y m n i e j s z e j 384
Dno miednicy 385
M i n i e dna m i e d n i c y 385
P o w i z i e dna m i e d n i c y 387
Naczynia krwionone i chonne miednicy 389
N a c z y n i a ttnicze 389
Gazie cienne ttnicy biodrowej wewntrznej 390 Gazie trzewne ttnicy
biodrowej wewntrznej 391
Naczynia ylne 393
Naczynia chonne i wzy chonne miednicy 395
Nerwy miednicy 395
Cz somatyczna u k a d u n e r w o w e g o 395
Splot krzyowy 395 Nerw guziczny i splot guziczny 397
Ukad nerwowy autonomiczny w obrbie miednicy 397
Splot podbrzuszny dolny lub miedniczny 398
Narzdy miednicy 399
Narzdy moczowe 399
Moczowd 399 Pcherz moczowy 401 Cewka moczowa eska 403 Cewka
moczowa mska 403
N a r z d y p c i o w e eskie 406
Narzdy pciowe eskie wewntrzne 406 Narzdy pciowe eskie zewntrzne 415
N a r z d y p c i o w e mskie 418
Narzdy pciowe mskie wewntrzne 418 Narzdy pciowe mskie zewntrzne 428

21. Koczyna dolna (A. Kdzia) 433


Okolice topograficzne koczyny dolnej 433
Koci k o c z y n y d o l n e j 434
Koci obrczy k o c z y n y d o l n e j 434
Koci czci w o l n e j k o c z y n y d o l n e j 435
Sklepienie podune i poprzeczne stopy 439
Poczenia koci k o c z y n y d o l n e j 439
Poczenia o b r c z y k o c z y n y d o l n e j 439
Poczenia koci k o c z y n y d o l n e j w o l n e j 440
Powizie, minie, n a c z y n i a i n e r w y k o c z y n y d o l n e j 445
Udo 449
Powizie uda 449 Unerwienie skry uda 449 yy powierzchowne uda 449
Wzy chonne koczyny dolnej 450 Minie uda 450
Gole 456
Unerwienie skry podudzia 457 yy powierzchowne podudzia 457 Minie
goleni 457
Stopa 463
Powizie stopy 463 Unerwienie skry stopy 464 yy powierzchowne stopy 464
Minie stopy 464 Nerwy powierzchni podeszwowej stopy 467 Unaczynienie
ttnicze stopy 467 yy gbokie stopy 467

Skorowidz : 469
1 Przedmowa do wydania drugiego

Po d w c h latach o d ukazania si z b i o r o - nia M i d z y n a r o d o w e g o Komitetu M i a n o w -


wego p o d r c z n i k a Anatomia czowieka n i c t w a A n a t o m i c z n e g o , pozostawiajc jed-
okazao si, e idea jego w y d a n i a bya bar- nake niektre, przyjte przez og anato-
dzo poyteczna i w p o c z e n i u z d w o m a to- m w , d o t y c h c z a s o w e m i a n a . M a m y nadzie-
mami Atlasu anatomii Sobotty jest o n p o d - j, e o b e c n e w y d a n i e spotka si r w n i e
stawowym p o d r c z n i k i e m w nauczaniu z przychylnoci czytelnikw i bdzie poy-
anatomii. teczn p o m o c w s t u d i o w a n i u A n a t o m i i ,
Nakad p o d r c z n i k a zosta c a k o w i c i e ktra jest podstaw d y s c y p l i n m e d y c z n y c h .
wyczerpany i W y d a w n i c t w o Medyczne Bardzo d z i k u j a u t o r o m r o z d z i a w oraz
Urban & Partner z w r c i o si d o a u t o r w Panu D y r e k t o r o w i Dariuszowi Sapocie za
0 przygotowanie w y d a n i a drugiego. W w y - i n i c j a t y w w y d a n i a drugiego. Szczeglne
daniu p i e r w s z y m nie u n i k n i t o b d w p o d z i k o w a n i e nale si Pani Redaktor
1 usterek, ktre p o s t a n o w i o n o usun W i e s a w i e Jeleskiej-Hombek za w y k o n a n i e
w nowym opracowaniu. adiustacji tekstu obecnego w y d a n i a .
W o b e c n y m d r u g i m w y d a n i u poszerzo-
no niektre rozdziay, d o d a j c z w a s z c z a Witold Woniak
uwagi k l i n i c z n e . Zastosowano take zalece- Pozna, sierpie 2 0 0 3
1 Przedmowa

Idea w y d a n i a podrcznika powstaa p e w n i a w a c i w y d o b r w i a d o m o c i w po-


w c z e r w c u 1999 r. na z e b r a n i u k i e r o w n i k w szczeglnych dziaach podrcznika.
katedr anatomii podczas Z j a z d u Polskiego Niniejszy podrcznik jest kompatybilny
Towarzystwa A n a t o m i c z n e g o w Lodzi. z n a j n o w s z y m , d r u g i m polskim w y d a n i e m
U k a z u j c e si k o l e j n e w y d a n i a w s p a n i a - Atlasu anatomii czowieka Sobotty (Urban &
ego w i e l o t o m o w e g o p o d r c z n i k a Anatomia Partner 2001), ktry zdaniem wszystkich
czowieka profesorw A d a m a . Bochenka w s p a u t o r w jest najlepszym r d e m d o
i M i c h a a Reichera s d o s k o n a y m , b a r d z o studiowania anatomii. Dlatego te w i p o d r c z -
dokadnym rdem poznawania budowy niku ograniczono d o m i n i m u m liczb rycin
ciaa l u d z k i e g o . P o d r c z n i k ten jest j e d n a k .i schematw, zamieszczono natomiast odsy-
z b y t obszerny dla r e a l i z o w a n e g o o b e c n i e acze d o pszczeglnych rycin lub tabel znaj-
programu nauczania anatomii, o znacznie d u j c y c h si w atlasie w tomie p i e r w s z y m
zredukowanej liczbie godzin przeznaczo- (AS 1) lub d r u g i m (AS 2).
n y c h na ten p r z e d m i o t . W y k o r z y s t a n i e p o d r c z n i k a w procesie
Postanowiono zatem z b i o r o w y m wysi- n a u c z a n i a b d z i e najlepsz ocen c e l o w o -
kiem opracowa podrcznik zawierajcy ci jego w y d a n i a , a krytyczne u w a g i studiu-
podstawowe wiadomoci dotyczce budo- j c y c h p o z w o l na o p r a c o w a n i e nastpnej,
w y i topografii n a r z d w , n i e z b d n e w stu- ulepszonej wersji ksiki.
d i a c h m e d y c z n y c h i przyszej pracy za- Bardzo d z i k u j w s p a u t o r o m p o d r c z -
w o d o w e j . Przy o m a w i a n i u p o s z c z e g l n y c h nika za trud w o o n y w jego o p r a c o w a n i e ,
zagadnie u m i e s z c z o n o u w a g i k l i n i c z n e , a take z a a k c e p t o w a n i e m o i c h uwag. D z i - ,
w s k a z u j c e na w a n o i przydatno kuj te serdecznie Pani D y r e k t o r W i e s a -
w praktyce lekarskiej o p i s y w a n y c h struktur. w i e J e l e s k i e j - H o m b e k i Panu D y r e k t o r o w i
Pominito dokadny opis orodkowego D a r i u s z o w i Sapocie z W y d a w n i c t w a U r b a n
u k a d u n e r w o w e g o , p o n i e w a u k a d ten po- & Partner za cige s t y m u l o w a n i e podczas
w i n i e n by o m a w i a n y o d d z i e l n i e . U m i e - p r z y g o t o w y w a n i a tekstu, a take o l b r z y m i
s z c z o n o natomiast krtkie opisy poszcze- p o m o c w ostatecznym p r z y g o t o w a n i u ma-
g l n y c h u k a d w z u w z g l d n i e n i e m ich szynopisu d o d r u k u .
r o z w o j u . U d z i a w i e l u a n a t o m w , reprezen- Witold Woniak
t a n t w r n y c h d y s c y p l i n k l i n i c z n y c h , za- Pozna, lipiec 2 0 0 1
Wstp do studiowania
J l i l anatomii
Anatomia, ktrej n a z w a p o c h o d z i o d w y - nych. Bardzo w a n a w praktyce lekarskiej
razu greckiego anatemnein, naley clo dys- jest tzw. anatomia p o w i e r z c h n i o w a , dajca
cyplin m o r f o l o g i c z n y c h i jest nauk o b u d o - p o d s t a w y dla badania lekarskiego. N o w o -
wie organizmu. Z n a c z e n i e anatomii trafnie czesne m e t o d y diagnostyczne oraz techniki
okreli Andreas Vesalius, autor pierwszego, o b r a z o w a n i a (badanie rentgenowskie, t o m o -
najbardziej z b l i o n e g o d o w s p c z e s n y c h grafia k o m p u t e r o w a , magnetyczny rezonans
podrcznika anatomii. W 1543 roku pisa j d r o w y , ultrasonografia, scyntygrafia, endo-
on: a n a t o m i naley u w a a za g w n skopia itp.) zmuszaj d o z n a j o m o c i d o k a d -
dyscyplin w caej sztuce m e d y c y n y stano- nej topografii n a r z d w , naczy i n e r w w
wic r w n o c z e n i e zasadniczy wstp clo oraz ich p r a w i d o w e j b u d o w y .
medycyny". Spord r n y c h m e t o d nauczania (wy-
Zadaniem anatomii jest jednake nie tylko kady, w i c z e n i a , konwersatoria, seminaria,
opisywanie narzdw, naczy, n e r w w i mi- o m a w i a n i e p r z y p a d k w k l i n i c z n y c h ) z za-
ni, ale zrozumienie czynnoci badanych stosowaniem rnych p o m o c y dydaktycz-
. struktur. Dlatego te przedmiot ten w i n i e n by n y c h ( p o d r c z n i k i , atlasy, filmy, przerocza,
cile zintegrowany z fizjologi, embriologi, preparaty, modele) p o d s t a w o w e z n a c z e n i e
histologi i cytologi. Dyscypliny te w y o d r b - maj zajcia prosektoryjne.
niy si z anatomii w XIX w i e k u . W y k a d uatwia syntez wiadomoci ana-
W p o c z t k o w y m okresie nauczania za- t o m i c z n y c h , wdraa studenta w anatomiczne
poznajemy si z b u d o w n a r z d w o po- mylenie", a w i c u j m o w a n i e czowieka jako
krewnej czynnoci tworzcych ukady, caoci. U w y p u k l a te rzeczy wane, uata-
a wic z anatomi systematyczn, ktra wiajc porzdkowanie nauczanego materiau.
wchodzi w zakres tzw. anatomii o p i s o w e j . w i c z e n i a prosektoryjne, czyli sekcja
W trakcie studiowania anatomii o p i s o w e j anatomiczna, stanowi trzon zaj z anato-
poznajemy narzdy t w o r z c e u k a d y oraz mii. D o k a d n a obserwacja n a r z d w pod-
ich rozmieszczenie w czciach ciaa. Po- czas w i c z e jest wstpn szko w pracy kli-
winnimy o p a n o w a take o g l n e polskie nicznej. W czasie w i c z e p o z n a j e m y bez-
i aciskie terminy a n a t o m i c z n e , ktre s porednio b u d o w c z o w i e k a . w i c z e n i a
podstaw tzw. jzyka anatomicznego. Istot- polegaj na systematycznym rozdzielaniu
na dla przyszych lekarzy jest anatomia topo- czci ciaa, w y o d r b n i a n i u poszczeglnych
graficzna, rozpatrujca p o o e n i e i stosunki struktur o r g a n i z m u , z a z n a j o m i e n i u si z ich
przestrzenne n a r z d w i u k a d w w po- ksztatem, b u d o w i p o o e n i e m oraz zrozu-
szczeglnych czciach ciaa. A n a t o m i a to- m i e n i e m ich w z a j e m n e j zalenoci. O d po-
pograficzna jest nauk syntetyczn, w o d r - cztku pracy w prosektorium p o w i n n o si d-
nieniu o d analitycznej a n a t o m i i systematycz- y d o syntezy wszystkich p o c z y n i o n y c h ob-
nej. W opisie przestrzennego p o o e n i a serwacji, posikujc si podrcznikiem
narzdw n a w i z u j e m y d o ich znaczenia i atlasem, a take w a s n y m i rysunkami i sche-
w poszczeglnych d y s c y p l i n a c h k l i n i c z - matami w y k o n y w a n y m i w czasie w i c z e .
Celem nauczania anatomii jest z r o z u m i e - martwego. A n a t o m i c z o w i e k a y w e g o uzu-
nie b u d w / y w e g o organizmu. Zatem rw- peniaj te doskonale zajcia w ramach tzw.
noczenie z prac w prosektorium w i e l c e po- nauczania p r o b l e m o w e g o , w ktrym na pod-
yteczne jest badanie y w e g o c z o w i e k a . stawie z n a n y c h w i a d o m o c i d o t y c z c y c h bu-
Badania na y w y m ustroju uzupeniaj w i a - d o w y staramy si z r o z u m i e o b j a w y choro-
domoci uzyskane podczas sekcji osobnika b o w e i postawi w a c i w e rozpoznanie.
^ , Zasadnicze
pojcia anatomiczne

1 Mianownictwo anatomiczne
(terminologia anatomica)
M i a n o w n i c t w o anatomiczne powstawao n o w n i c t w o bazylejskie, uzgadniajc miana
rwnolegle z r o z w o j e m anatomii. M i a n o w - uywane w anatomii czowieka z nazwami
nictwo to obok mian p o c h o d z e n i a czysto a- o b o w i z u j c y m i u z w i e r z t . To m i a n o w n i c -
ciskiego zawiera w y r a z y greckie i arabskie t w o , z w a n e j e n a j s k i m , nie w z b u d z i o w i k -
zlatynizowane (tj. posiadajce k o c w k i a- szego zainteresowania w r d a n a t o m w .
ciskie). Z a t e m okrelanie m i a n o w n i c t w a ja- W 1 9 5 0 r. w O x f o r d z i e p o w o a n o M i -
ko aciskie jest niezupenie suszne. d z y n a r o d o w Komisj M i a n o w n i c t w a A n a -
Przy t w o r z e n i u n a z w a n a t o m i c z n y c h t o m i c z n e g o (IANC), ktra w w i e l u w y d a -
kierowano si n i e j e d n o k r o t n i e p o d o b i e - n i a c h d o k o n y w a a z m i a n w n a z w a c h anato-
stwem narzdu clo jakiego p r z e d m i o t u (np. micznych.
lemiesz, b l o c z e k , chrzstka n a l e w k o w a t a , W 1989 r. w Rio cle Janeiro p o w o a n o Fe-
siodo tureckie), roliny lub jej czci (licia- d e r a c y j n y Komitet M i a n o w n i c t w a Anato-
sty, k o r o w y , korze), z w i e r z c i a (gsia sto- m i c z n e g o (FCAN), ktry w 1 9 9 8 r. opraco-
pa, h i p o k a m p , o g o n koski) albo f u n k c j na- wa obecnie obowizujce mianownictwo
rzdu (pcherzyk c i o w y , gruczo l i n o w y , anatomiczne.
misie oclwodziciel). N i e bez w p y w u b y y W Polsce w 1956 r. Z a r z d G w n y Pol-
pojcia religijne m i n i o n y c h czasw, m i t o l o - skiego T o w a r z y s t w a A n a t o m i c z n e g o p o w o -
gia i wreszcie ch u t r w a l e n i a w p a m i c i a Komisj ds. M i a n o w n i c t w a acisko-Pol-
uczniw jakiego nazwiska o d k r y w c y (epo- skiego, ktra w 1 9 5 8 r. o p r a c o w a a pierwsze
nim). W s z y s t k o to, c z n i e z du liczb sy- p o w o j e n n e w y d a n i e polskiego m i a n o w n i c -
nonimw, u t r u d n i a o p o r o z u m i e w a n i e si t w a a n a t o m i c z n e g o p o d red. prof. M i e c z y -
anatomw. sawa Stelmasiaka. W 1 9 7 6 r. u k a z a o si
W 1 895 r. na kongresie w Bazylei ujedno- drugie, a w 1979 r. trzecie w y d a n i e Polskie-
licono i uproszczono m i a n o w n i c t w o anato- go M i a n o w n i c t w a A n a t o m i c z n e g o , r w n i e
miczne, usuwajc z niego szereg s y n o n i m w p o d red. prof. M i e c z y s a w a Stelmasiaka.
oraz spor liczb nazwisk a n a t o m w , czsto W 1983 r. u k a z a o si c z w a r t e w y d a n i e Pol-
nie bdcych o d k r y w c a m i n a z w a n e j ich na- skiego M i a n o w n i c t w a A n a t o m i c z n e g o p o d
zwiskiem struktury. S o w n i c t w o to b y o pod- red. prof. W i e s a w a Lasiskiego. Ostatnie
staw polskiego m i a n o w n i c t w a anatomicz- pite w y d a n i e Polskiego Mianownictwa
nego, o p r a c o w a n e g o w 1897 r. przez prof. A n a t o m i c z n e g o ukazao si w 1989 r. p o d
Stanisawa Krysiskiego. red. prof. Ryszarda A l e k s a n d r o w i c z a . Ko-
W 1935 r. w Jenie a n a t o m o w i e n i e m i e c - misja ds. M i a n o w n i c t w a Anatomiczne-
cy, w o s c y i japoscy z r e f o r m o w a l i mia- go, ktrej p r z e w o d n i c z y o b e c n i e prof.
Witold Woniak, przygotowuje najnowsze, S t u d e n c i p o w i n n i p a m i t a , e p r z e d -
szste w y d a n i e . m i o t e m s t u d i w jest b u d o w a c z o w i e k a ,
P o d k r e l i n a l e y , i z m i a n y w m i a n o w - a nie n a z w y anatomiczne, czyli jzyk anato-
nictwie wymagaj duej rozwagi. Pochopne m w . W p r z e c i w n y m razie uton w p o w o -
nowatorstwo nie przynosi korzyci nauce, d z i w y r a z w , nieraz d z i w a c z n y c h , k t r y c h
a utrudnia zrozumienie i o p a n o w a n i e przed- jest o k o o p i c i u tysicy a c i s k i c h i t y l e
miotu. polskich.

I Terminy oglne (nomma generalia)


verticalis - pionowy periphericus; periphe- - obwodowy
horizontalis - poziomy ralis
medianus - porodkowy raclialis - promieniowy
coronalis - wiecowy ulrtaris - okciowy
sagittalis - strzakowy fi bu la ris; peron ealis - strzakowy
dexter - prawy tibialis - piszczelowy
sinister - lewy palmaris; volaris - doniowy
intermedius - poredni plantaris - podeszwowy
medialis - przyrodkowy flexor - zginacz
lateralis - boczny exlensor - prostownik
anterior - przedni adductor - przywodziciel
posterior - tylny abductor - odwodziciel
ventralis - brzuszny obturator - zasaniacz
clorsalis - grzbietowy pronator - nawracacz
frontalis - czoowy supinator - odwracacz
occipitalis - potyliczny convexus - wypuky
superior - grny concavus - wklsy
inferior - dolny proprius - waciwy
cranialis - czaszkowy pianus - paski
ca uda lis - ogonowy reflexus - zagity
rostralis - dziobowy (przedni) rectus - prosty
apicalis - szczytowy arcuatus - ukowaty.
basalis - podstawowy caecus - lepy
basilaris - podstawny bifurcatus - rozdwojony
medius - rodkowy prominens - wystajcy
transversus - poprzeczny
transversalis - poprzeczny Partes corporis humani ' czci ciaa ludzkiego
longitudinalis - poduny caput - gowa
axialis - osiowy sinciput; frons - czoo
externus - zewntrzny occiput - potylica
internus - wewntrzny tempora - skronie
superficialis - powierzchowny auris - ucho
profundus - gboki facies - twarz
proximalis - bliszy oculus - oko
distalis - dalszy bucca - policzek
centralis - orodkowy, nasus - nos
rodkowy, centralny os - usta
mentum - brdka cingulum membri - obrcz koczyny
colhmr, cervix - szyja inferioris dolnej
truncus - tuw nates; clunes - poladki
thorax - klatka piersiowa coxa - biodro
pectus - przednia ciana femur - udo
klatki piersiowej genu - kolano
abdomen - brzuch poples - tylna cz kolana
peWis - miednica crus - podudzie, gole
dorsum - grzbiet sura - ydka
membrum super/us - koczyna grna pes - stopa
cingulum pectorale - obrcz piersiowa larsus - stp
cingulum membri - obrcz koczyny ca lx - pita
superioris grnej metalarsus - rdstopie
axilla - pacha piania - podeszwa
brach ium - rami dorsum peclis - grzbiet stopy
cubilus - okie digiti peclis - palce stopy
antebrachium - przedrami cavitates - jamy
manus - rka cavitas cranii - jama czaszki
carpus - nadgarstek cavitas thoracis - jama klatki
metacarpus - rdrcze piersiowej
palma; vola - do cavitas abdominis - jama brzuszno-
dorsum manus - grzbiet rki et pelvis -miedniczna
digiti manus - palce rki cavitas abdominis - jama brzuszna
membrum inferius - koczyna dolna cavitas pelvis - jama miednicy
cingulum pe!vicum - obrcz miedniczna

G w n e czci ciaa l u d z k i e g o ( g o w a , n e g o (tzw. krgu w y s t a j c e g o ) d o p r a w e g o


szyja, t u w , k o c z y n a grna i k o c z y n a i lewego stawu b a r k o w o - o b o j c z y k o w e g o .
dolna) s o p i s a n e w p o s z c z e g l n y c h d z i a - W o b r b i e szyi w y r n i a m y o k o l i c szyi
ach p o d r c z n i k a . Przy o p i s i e t y c h czci p o - przedni, czyli szyj w a c i w oraz okolic
dane zostan t a k e o k o l i c e t o p o g r a f i c z n e . szyi t y l n a l b o kark ( n u c h a ) . G r a n i c m i d z y
G o w (caput) o d d z i e l a o d szyi { c o l l u m , t y m i o k o l i c a m i stanowi przedni brzeg mi-
cervix) l i n i a p r z e b i e g a j c a w z d u d o l n e g o nia c z w o r o b o c z n e g o .
brzegu t r z o n u , c z y l i p o d s t a w y u c h w y i t y l - M i d z y koczyn grn ( m e m b r u m su-
nego b r z e g u j e j g a z i clo s t a w u s k r o i o w o - perius) a t u o w i e m (truncus) nie m a w y r a n e j ,
- u c h w o w e g o , a std p o d m a o w i n u s z n , n a t u r a l n e j granicy, p o n i e w a w i e l e mini -
przez w y r o s t e k s u t k o w a t y koci s k r o n i o w e j c z y koci o b r c z y b a r k o w e j z koci r a m i e n -
do kresy k a r k o w e j g r n e j i n a s t p n i e , n i t u o w i e m . M i n i e te nale t o p o g r a f i c z -
w z d u p o w y s z e j kresy, d o g u z o w a t o c i n i e clo m i n i g r z b i e t u , klatki p i e r s i o w e j
potylicznej zewntrznej. i szyi. M u s i m y je p r z e c i p o d c z a s o d d z i e l a -
Doln granic szyi, na p r z e d n i e j p o - nia k o c z y n y g r n e j o d t u o w i a i o k r e l a m y
w i e r z c h n i c i a a , s t a n o w i w c i c i e s z y j n e r- je miniami odcitymi koczyny grnej".
kojeci m o s t k a i g r n a p o w i e r z c h n i a o b u P o m i d z y k o c z y n grn i t u o w i e m
o b o j c z y k w , a d o s t a w u b a r k o w o - o b o j c z y - p r z y j m u j e m y g r a n i c u m o w n , ktr stano-
kowego. Na tylnej p o w i e r z c h n i doln grani- w i paszczyzna strzakowa, przecinajca
c szyi s t a n o w i l i n i e p r z e p r o w a d z o n e o d o b o j c z y k m i d z y 1/3 b o c z n i 2/3 p r z y r o d -
wyrostka k o l c z y s t e g o s i d m e g o krgu s z y j - k o w y m i j e g o d u g o c i . W ten sposb o k o l i -
ce b a r k o w a i naramienna pozostaj przy w z d u w i z a d a p a c h w i n o w e g o . Tyln gra-
k o c z y n i e grnej. nic m i d z y t u o w i e m i koczyn coln sta-
Koczyn doln ( m e m b r u m inferius) od n o w i linia przebiegajca w z d u grzebienia
tuowia o d d z i e l a , na p r z e d n i e j p o w i e r z c h n i b i o d r o w e g o clo kolca b i o d r o w e g o tylnego
ciaa, bruzda p a c h w i n o w a (sulcus inguina- grnego i std w prostej linii clo w i e r z c h o k a
lis), przebiegajca o d kolca b i o d r o w e g o koci g u z i c z n e j . O k o l i c b i o d r o w i polad-
p r z e d n i e g o grnego d o guzka o n o w e g o , k o w z a l i c z a m y clo k o c z y n y d o l n e j .

Osie i paszczyzny ciaa


(axes et piana, corporis)
Przy opisie a n a t o m i c z n y m o p i s u j e m y - p o p r z e c z n e l u b p o z i o m e (piana transver-
c z o w i e k a z w r c o n e g o d o nas twarz, stoj- salia s. bozontalia) okrelane przez osie
cego p r z e d n a m i w p o z y c j i w y p r o s t o w a n e j , p o p r z e c z n e i strzakowe. S one prosto-
z koczynami grnymi zwisajcymi wzdu pade clo paszczyzn s t r z a k o w y c h i c z o -
t u o w i a ku d o o w i i d o m i o d w r c o n y m i owych;
ku p r z o d o w i . Stopy u s t a w i o n e s rwno le- - c z o o w e (piana frontalia) okrelane przez
gie ku p r z o d o w i w z d u p a s z c z y z n y po- osie poprzeczne i p i o n o w e . Biegn one
r o d k o w e j . W tak u s t a w i o n y m ciele l u d z k i m prawie rwnolegle clo p o w i e r z c h n i czoa.
w y r n i a m y osie (AS 1, ryc. 1): Przez kad z w y m i e n i o n y c h paszczyzn
- o p i o n o w a (axis verticalis) l u b p o d u n a m o e m y w y k o n a przekrj (sectio). Mog
(axis longituclinalis), prostopada clo po- w i c b y przekroje s t r z a k o w e (sectiones sa-
w i e r z c h n i , na ktrej c z o w i e k stoi, i - gittales), p o p r z e c z n e lub p o z i o m e (sectiones
czca szczyt g o w y z ostatnim krgiem transversales s. horizontales) oraz c z o o w e
g u z i c z n y m . Jest to o g w n a . Osi p i o n o - (sectiones frontales).
w y c h m o e b y n i e z l i c z o n a ilo i mog Przy opisie t o p o g r a f i c z n y m narzdu
one by r n o b i e g u n o w e ; z w r a c a m y u w a g na jego:
- o strzakowa (axis sagittalis) b i e g n i e o d 1) b o l o l o p i , tj. p o o e n i e w stosunku clo
p r z o d u ku t y o w i i jest prostopada d o osi g w n y c h paszczyzn i j a m ciaa;
pionowej i poprzecznej; 2) syntopi, r o z u m i e j c przez to stosunki
- o p o p r z e c z n a lub p o z i o m a (axis trans- przestrzenne z i n n y m i n a r z d a m i ;
versalis s. horizontalis) czy dwa jedna- 3) i d i o t o p i , c z y l i p o o e n i e w z g l d e m sie-
k o w o pooone punkty po prawej i lewej bie p o s z c z e g l n y c h czci tego samego
p o l o w i e ciaa. Jest ona prostopada d o narzdu.
o b u p o p r z e d n i c h osi. W stosunku clo p a s z c z y z n y porodko-
Osie le okrelaj nastpujce paszczy- wej wyrniamy pooenie przyrodkowe
z n y ciaa: (positio meclialis) lub b o c z n e (positio latera-
- strzakowe (piana sagittalia) okrelone lis), w zalenoci o d tego, czy narzd ley
przez osie s t r z a k o w e i p i o n o w e . Pa- b l i e j , czy dalej o d p a s z c z y z n y p o r o d k o -
szczyzny te s prostopade clo p o - w e j . Z g o d n i e z t y m m o e m y w y r n i po-
w i e r z c h n i z i e m i . Paszczyzn strzako- w i e r z c h n i p r z y r o d k o w (facies meclialis)
w, biegnc przez o g w n , n a z y w a - i boczn (facies lateralis) oraz brzeg przy-
m y paszczyzn p o r o d k o w (planum r o d k o w y (margo meclialis) i b o c z n y ( m a r g o
meclianum) a l b o paszczyzn symetrii; lateralis) lub k o n i e c p r z y r o d k o w y (extremi-
fas mediatts) i b o c z n y (extermitas lateralis). W w i e r z c h n i ciaa okrelamy j a k o p o w i e r z -
opisie k o c z y n y grnej p r z y m i o t n i k i : przy- c h o w n e (superficialis), a dalej o d po-
rodkowy i b o c z n y zastpujemy m i a n a m i : wierzchni jako gbokie (profundus).
okciowy (ulnaris) i p r o m i e n i o w y (radialis), a W stosunku d o paszczyzn p o z i o m y c h
vv opisie k o c z y n y dolnej u y w a m y , w tych okrelamy kierunek j a k o grny (superior)
samych przypadkach, n a z w : p i s z c z e l o w y (ti- i colny (interior). Czasami zamiast: grny
bialis) i strzakowy (fibularis s. peroneali). i d o l n y u y w a m y n a z w : c z a s z k o w y (crania-
W stosunku d o paszczyzn c z o o w y c h lis) i o g o n o w y (caudalis). W odniesieniu d o
uywamy okrele: p r z e d n i (anterior) l u b k o c z y n p r z y m i o t n i k i : grny i d o l n y za-
brzuszny (ventralis) i t y l n y (posterior) l u b stpujemy n a z w a m i : bliszy (proxima!is)
grzbietowy (dorsalis). Pooenie b l i e j po- i dalszy (distalis).

I Linie ciaa (lineae corporis)


Poza osiami i p a s z c z y z n a m i , dla d o - anterior) przebiegajca przez przedni
kadnego okrelenia p o o e n i a n a r z d w , fad p a c h o w y ;
posugujemy si l i n i a m i p i o n o w y m i , istotny- 6) linia p a c h o w a r o d k o w a (linea axillaris
mi g w n i e przy opisie n a r z d w klatki pier- media) - biegnie przez n a j w y s z y
siowej. W y r n i a m y nastpujce linie p i o - punkt dou pachowego;
nowe (AS 1, ryc. 2): 7) linia p a c h o w a tylna (linea axillaris po-
1) linia poroclkowa przednia (linea me- sterior) - biegnie przez t y l n y fad pa-
diana. anterior) - biegnie w paszczy- chowy;
nie p o r o d k o w e j ciaa; 8) linia o p a t k o w a (linea scapularis) - bie-
2) linia m o s t k o w a (linea sternalis) - bie- gnie przez d o l n y kt o p a t k i ;
gnie w z d u brzegu mostka; 9) linia p r z y k r g o w a (linea paravetebralis)
3) linia p r z y m o s t k o w a (linea parasternalis) - biegnie w z d u w y r o s t k w stawo-
- biegnie w p o o w i e odlegoci m i d z y w y c h krgw;
lini mostkow i r o d k o w o - o b o j c z y - 10) linia poroclkowa tylna (linea mediana
kow; posterior) - biegnie w paszczynie po-
4) linia r o c l k o w o - o b o j c z y k o w a (linea me- rodkowej wzdu wyrostkw kolczy-
dioclavicularis) lub linia sutkowa (linea stych krgw.
mammillaris) - biegnie przez rodek W o b r b i e b r z u c h a w y r n i a m y linie
obojczyka lub brodawk sutkow; p o p r z e c z n e , ktre zostan o m w i o n e przy
5) linia p a c h o w a przednia (linea axillaris opisie p r z e d n i e j ciany b r z u c h a .

Ukady narzdw
(anatomia systematica)
Jak w s p o m n i a n o w e wstpie d o studiowa- a) Ukac s z k i e l e t o w y (systema skeletale),
nia anatomii, narzdy, naczynia i n e r w y - z b u d o w a n y z koci i s t a n o w i c y p o d p o -
cz si w jednostki wyszego rzdu, z w a n e r i o c h r o n czci m i k k i c h .
ukadami. W y r n i a m y nastpujce ukady: b) U k a d s t a w o w y (systema articulare) lub
p o c z e n i a (juncturae), skadajcy si h) U k a d d o k r e w n y lub w e w n t r z w y d z i e l -
z rnego rodzaju p o c z e koci oraz n i c z y (systema endocrinum). Stanowi
w z m a c n i a j c y c h je w i z a d e . go g r u c z o y d o k r e w n e (glandulae endo-
U k a d s z k i e l e t o w y i p o c z e n i a koci crinae), k t r y c h h o r m o n y w y d z i e l a n e s
t w o r z b i e r n y u k a d ruchu. bezporednio do krwi lub chonki.
c) U k a d m i n i o w y (systema musculare) i) Ukad sercowo-naczyniowy (systema
l u b minie (musculi), s t a n o w i c e c z y n - cardiovasculare), skadajcy si z serca,
ny aparat r u c h u . ttnic, y, pni i p r z e w o d w c h o n n y c h .
cl) U k a d t r a w i e n n y (systema digestorium) j) U k a d c h o n n y (systema lymphoideum),
lub p o k a r m o w y (systema alimentarius), ktry t w o r z p i e r w o t n e i w t r n e narzdy
p r z e t w a r z a j c y p o y w i e n i e na z w i z k i c h o n n e oraz regionalne w z y c h o n n e ,
n i e z b d n e d o p r z e m i a n y materii. k) U k a d n e r w o w y (systema nervosum),
e) U k a d o d d e c h o w y (systema respirato- skadajcy si z u k a d u o r o d k o w e g o (sy-
rium), o d p o w i e d z i a l n y g w n i e za d o - stema nervosum centrale) i o b w o d o w e g o
p r o w a d z a n i e tlenu d o k r w i i u s u w a n i e (systema nervosum periphericum).
dwutlenku wgla. I) N a r z d y z m y s w (organa sensuum),
f) Ukad m o c z o w y (systema urinarium) utrzy- o b e j m u j c e : narzd w c h o w y (organum
mujcy stay skad p y n w ustrojowych. olfactorium), o k o i struktury z n i m z w i -
g) U k a d y p c i o w e (systemata genitalia) zane (oculus et structurae pertinentes),
skadajce si z n a r z d w p c i o w y c h u c h o (auris) oraz narzd s m a k o w y (orga-
w e w n t r z n y c h i z e w n t r z n y c h mskich num gustatorium).
i eskich. m) P o w o k a w s p l n a (integumentum com-
N a r z d y m o c z o w e i p c i o w e w i si munae), ktr t w o r z y skra (cutis) oraz
z sob r o z w o j o w o i c z y n n o c i o w o , std tkanka podskrna (te/a subcutanea).
te czsto c z y m y j e w j e d e n u k a d m o -
c z o w o - p c i o w y (systema urogenitale).

1 Proporcje ciaa ludzkiego


Proporcje ciaa zmieniaj si w r a z z w i e - (punkt suprastemale) do punktu sym-
kiem, jak r w n i e w zalenoci o d rasy i ty- physion.
pu konstytucjonalnego. U n o w o r o d k a w y s o - 3) W y s o k o g o w y - 1 0 - 1 5 % . W y s o k o
ko g o w y w y n o s i o k o o 1/4 c a k o w i t e j d u - t m i e r z y m y o d p u n k t u vertex d o d o l n e -
goci ciaa. W miar wzrastania zwiksza si go brzegu t r z o n u u c h w y w linii rodko-
dugo t u o w i a i k o c z y n . Przyczyn duej w e j ciaa (punkt gnathion).
wysokoci g o w y w okresie n i e m o w l c y m 4) Dugo k o c z y n y d o l n e j (zwana take
i wczesnego dziecistwa jest z w i k s z a n i e wysokoci spojenia) - 5 0 - 5 2 % . M i e r z y -
ciaru m z g o w i a . Procentowe w i e l k o c i m y j o d p u n k t u symphysion d o pa-
poszczeglnych czci ciaa w stosunku d o s z c z y z n y p o z i o m e j , na ktrej stoi bada-
c a k o w i t e j dugoci ciaa s nastpujce: ny (bas/s).
1) Dugo t u o w i a i g o w y - 4 8 - 5 0 % . D u - 5) D u g o k o c z y n y grnej - 4 3 - 4 5 % .
go t m i e r z y m y o d w i e r z c h o k a g o w y M i e r z y m y t dugo o d najbardziej w y -
(punkt vertex) d o grnego brzegu spoje- sunitego b o c z n i e brzegu wyrostka bar-
nia o n o w e g o (punkt symphysion). k o w e g o (punkt acromiale) d o w i e r z c h o -
2) Dugo t u o w i a - 2 9 - 3 1 % . Dugo ka r o d k o w e g o palca rki (punkt dacty-
t m i e r z y m y o d w c i c i a m o s t k o w e g o lion).
Skeletotopia narzdw
oraz duych naczy
Mianem skeletotopii okrelamy pooe- n i e p o d a n e p o o e n i e n a r z d w oraz d u -
nie n a r z d w , n a c z y i n e r w w w stosun- y c h n a c z y w stosunku d o o d p o w i e d n i c h
ku do szkieletu. W r o z d z i a l e t y m zosta- krgw.

Zastosowane skrty: L - l d w i o w y (lumbalis)


C - szyjny (cervicalis) S - k r z y o w y (sacralis)
Th - p i e r s i o w y (thoracicus) Co - guziczny (coccygeus)

C| - przedni brzeg p o d n i e b i e n i a mik- Th 2 - p o d z i a pnia r a m i e n n o - g o w o w e g o


kiego Th : i
- w c i c i e szyjne mostka
Ci - linia m i d z y z b o w a - grzebie opatki
- m i g d a k i pocJniebienne Th,, - kt m o s t k o w y
- jzyczek podniebienia mikkiego - przejcie aorty wstpujcej w uk
- grny koniec z w o j u szyjnego grnego aorty p o p r a w e j oraz u k u aorty
pnia w s p c z u l n e g o w aort zstpujc po lewej stronie
C3 - ko g n y k o w a Th 5 - podzia tchawicy
- grna cz nagoni - p o d z i a pnia p u c n e g o
- p o d z i a ttnicy szyjnej w s p l n e j na - grny p o z i o m korzeni p u c
ttnic szyjn w e w n t r z n i z e w n - - grny p o z i o m serca
trzn Th ( , - pocztek duych naczy wychodz-
Q - g r n y brzeg chrzstki t a r c z o w a t e j c y c h z serca
- wierzchoki chrzstek nalewkowatych Th 7 - d o l n y kt opatki
- dolny koniec z w o j u szyjnego grnego- - dolny p o z i o m korzeni puc
pnia w s p c z u l n e g o Th f | - o t w r y y g w n e j d o l n e j w prze-
C5 - grny brzeg tarczycy ponie
Cf) - chrzstka piercieniowata T h 1 0 - p o c z e n i e trzonu mostka z wyrost-
- pocztek tchawicy i przeyku kiem mieczykowatym
- skrzyowanie ttnicy szyjnej wsplnej - g r n y p o z i o m p r z e p o n y przy w y d e -
z miniem opatkowo-gnykowym chu
- z w j szyjny r o d k o w y pnia - rozwr przeykowy
wspczulnego T h u - wpust odka
- grny p o z i o m p r z e w o d u piersiowego Thi2 - d o l n y p o z i o m o p u c n e j
C7 - szczyty p u c - p o z i o m przepony przy wdechu
- w z i n a tarczycy - rozwr aorlowy w przeponie
- z w j szyjny d o l n y pnia w s p c z u l - - w e j c i e d o torby s i e c i o w e j
nego L) - odwiernik
Th, - g r n y p o z i o m ttnicy p o d o b o j c z y - - g r n y brzeg trzustki
kowej - pocztek yy wrotnej
- pcherzyk c i o w y p o d z i a aorty na ttnice b i o d r o w e
- zbiornik mleczu wsplne
- pocztek pnia t r z e w n e g o i ttnicy L5 zastawka k r t n i c z o - o k r n i c z a
k r e z k o w e j grnej pocztek yy gwnej dolnej
- w n k a nerki S| g r n y brzeg stawu k r z y o w o -
- stoek r d z e n i o w y -biodrowego
- splot ( r z e w n y S2 p o d z i a ttnicy b i o d r o w e j w s p l n e j
- opuszka d w u n a s t n i c y kolec b i o d r o w y p r z e d n i grny
- zgicie clwunastniczo-czcze S:i pocztek o d b y t n i c y
- p o c z t e k y y nieparzystej S,t p a n e w k a stawu b i o d r o w e g o
- dolny poziom ukw ebrowych S5 kolec k u l s z o w y
- p o c z t e k ttnicy k r e z k o w e j d o l n e j COi grny brzeg spojenia o n o w e g o
- linia m i d z y g r z e b i e n i o w a talerzy
biodrowych
Okresy
ycia osobniczego
Wiek o s o b n i c z y d z i e l i m y na okres y c i a m o l i w o c i r o z w o j o w y c h pozostaych bla-
w e w n t r z m a c i c z n e g o (prenatalnego) oraz s t o m e r w . D o stadium 12 k o m r e k kady
okres ycia p o z a m a c i c z n e g o (postnatal- blastomer jest z d o l n y , p o w y i z o l o w a n i u ,
nego). r o z w i n si w n o w y zarodek (totipotencjal-
Okres prenatalny o b e j m u j e : no). W w y n i k u samoistnej i z o l a c j i blasto-
1) okres z a r o d k o w y - o d z a p o d n i e n i a d o m e r w w o b r b i e j a m y m a c i c y rozwijaj si
koca 8 tygodnia, m o n o z y g o t y c z n e blinita.
2) okres p o d o w y - o d 9 d o 4 0 tygodnia. W 4 - 5 d n i u r o z w o j u nastpuje spa-
Okres zarodkowy (tempus embryonale) szczenie z e w n t r z n y c h k o m r e k moruli
podzielono na 23 stadia r o z w o j o w e . Stadia oraz g r o m a d z e n i e p y n u p o m i d z y k o m r -
te okrelamy na p o d s t a w i e dugoci zarod- k a m i w e w n t r z n y m i . Przestrzenie te z l e w a -
ka, w y g l d u z e w n t r z n e g o oraz stanu za- j si, t w o r z c jam, a zarodek n a z y w a m y
awansowania r o z w o j u n a r z d w . Stadia po- blastocyst, za j a m okrelamy jam bla-
zwalaj na okrelenie w i e k u w d n i a c h oraz stocysty. W e w n t r z n a grupa k o m r e k bla-
dokadne przeledzenie r o z w o j u zarodka stocysty, z w a n a w z e m z a r o d k o w y m , orga-
w krtkich odstpach czasu. n i z u j e si w d w i e w a r s t w y : a) w a r s t w ko-
Stadia 1-y4 ( 1 - 6 dni) o b e j m u j okres o d mrek walcowatych, zwrconych do
zapodnienia (stadium 1) d o p o c z t k u i m - przyszej j a m y owoclni, a w i c d o po-
plantacji zarodka (stadium 4). W y n i k i e m za- w i e r z c h n i blastocysty bdcej w kontakcie
podnienia jest p r z y w r c e n i e d i p l o i d a l n e j z bon l u z o w macicy, z w a n y c h epibla-
liczby chromosomw, zdeterminowanie stem, oraz b) w a r s t w w e w n t r z n , ssiadu-
pci c h r o m o s o m o w e j oraz z a p o c z t k o w a n i e jc z jam blastocysty z w a n hipoblastem.
bruzdkowania. W w y n i k u b r u z d k o w a n i a , W t y m czasie zarodek przybiera paski,
czyli k o l e j n o postpujcych p o d z i a w m i - o k r g y ksztat i n a z y w a m y go tarcz zarod-
totycznych, z w i k s z a si liczba k o m r e k k o w . W 5 - 6 d n i u r o z w o j u blastocysta po-
(blastomerw), ktre rwnoczenie s z b y w a si osonki przezroczystej i r o z p o -
mniejsze p o k a d y m p o d z i a l e . W 2 - 3 d n i u czyna si proces i m p l a n t a c j i .
rozwoju, gdy liczba b l a s t o m e r w w y n o s i 8, P o m i d z y 7 a 14 d n i e m (stadia 5 i 6) na-
zarodek u p o d a b n i a si clo o w o c u m o r w y stpuj istotne w y d a r z e n i a , m i a n o w i c i e :
i nazywany jest m o r u l . W okresie t y m r w - a) powstaje k o s m w k a ;
nie nastpuje z r n i c o w a n i e na k o m r k i b) t w o r z si j a m k i , w y p e n i o n e surowic
wewntrzne, z ktrych r o z w i n i e si zarodek k r w i , w trofoblacie, ktry r n i c u j e si
oraz z e w n t r z n e , tzw. trofoblast, ktry na w a r s t w k o m r k o w w e w n t r z n (cy-
wchodzi w skad oyska. Zarodek osiga ja- totrofoblast) i z e w n t r z n , p o z b a w i o n
m m a c i c y w p o o w i e 1 . tygodnia, kiedy granic komrkowych (syncycjotrofo-
liczba k o m r e k w y n o s i 8 - 1 2 . W y k o n a n i e blast); j a m k i te k o m u n i k u j si z naczy-
biopsji i p o b r a n i e jednej k o m r k i z 4 - k o - nami macicy;
mrkowego zarodka lub d w c h k o m r e k c) p o j a w i a si j a m a o w o d n i (cavitas amnio-
8 - k o m r k o w e g o zarodka nie z m i e n i a ticum) w o b r b i e epiblastu;
d) z w e w n t r z n e j p o w i e r z c h n i hipoblastu w y n e r w o w e j . W kierunku d o g l o w o w y m o d
wdruj komrki wycielajce wewn- w z a p i e r w o t n e g o p o j a w i a si zgrubienie
trzn p o w i e r z c h n i cytotrofoblastu, t w o - e n d o d e r m y (utworzonej g w n i e z hipobla-
rzc p i e r w o t n y pcherzyk t k o w y (sac- stu) z w a n e pyt przeclstrunow. Pojawienie
cus vitellinus primitivus); si smugi p i e r w o t n e j jest r w n i e p o c z t k i e m
e) z a k o c z o n y zostaje proces i m p l a n t a c j i d w u b o c z n e j symetrii zarodka oraz utworze-
( 8 - 9 dzie); blastocysta zostaje zagbio- n i e m d e f i n i t y w n e j osi g o w o w o - o g o n o w e j .
na w b o n l u z o w macicy, ktra o d te- Pierwsze d w a tygodnie r o z w o j u z a r o d k a
go m o m e n t u n a z y w a si doczesn (cieci- p r o w a d z w i c clo i m p l a n t a c j i i u t w o r z e n i a
dua) i nastpuje penetracja trofoblastu l i s t k w z a r o d k o w y c h . Cay ten okres okre-
w b o n l u z o w m a c i c y ; n a b o n e k ma- lamy take j a k o okres presomitarny.
c i c y b d c y p o d w p y w e m progesteronu, W t r z e c i m t y g o d n i u (stadia 7 i 8) r o z w o -
traci c z c i o w o c e c h y n a b o n k a , za b o - j u z a r o d k o w e g o nastpuje r o z w j m e z o d e r -
na l u z o w a m a c i c y w czasie i m p l a n t a c j i m y oraz p o c z t e k r o z w o j u n a r z d w (orga-
jest w fazie w y d z i e l n i c z e j ; nogeneza). Okres ten charakteryzuj:
f) t w o r z y si m e z o d e r m a p o z a z a r o d k o w a a) Rozwj struny grzbietowej. W obrbie
z k o m r e k p c h e r z y k a t k o w e g o , ktre w z a p i e r w o t n e g o p o j a w i a si zagbie-
znajduj si p o m i d z y w e w n t r z n p o - nie z w a n e d o k i e m p i e r w o t n y m (fovea
w i e r z c h n i cytotrofoblastu a z e w n t r z n primitiva), ktry przemieszcza si d o -
p o w i e r z c h n i p i e r w o t n e g o pcherzyka g o w o w o a d o pyty p r z e d s t r u n o w e j ,
t k o w e g o ( p o z a z a r o d k o w e j j a m y cia- t w o r z c wyrostek struny g r z b i e t o w e j ,
a); m e z o d e r m a ta p o k r y w a p i e r w o t n y w k t r y m z n a j d u j e si kana struny
pcherzyk t k o w y ; g r z b i e t o w e j . D n o kanau struny czy p-
g) w cytotrofoblacie p o j a w i a j si p i e r w - c h e r z y k t k o w y z jam owodni po-
sze kosmki; przez kana n e r w o w o - j e l i t o w y (canalis
h) proliferacja k o m r e k h i p o b l a s t u - d o w e - neurentericus). W k o c u 3 tygodnia py-
wntrznej powierzchni pozazarodkowej ta s t r u n o w a o d d z i e l a si o d e n d o d e r m y ,
j a m y ciaa p r o w a d z i d o u t w o r z e n i a no- t w o r z c lit strun g r z b i e t o w .
w e j j a m y z w a n e j ostatecznym ( w t r n y m ) b) Uchyek omoczni powstaje w tylnej cia-
p c h e r z y k i e m t k o w y m (saccus vitelli- nie pcherzyka t k o w e g o , w o k o l i c y
nus definitivus s. secundarius); przyszego jelita tylnego. U c h y e k ten
i) p o z a z a r o d k o w a j a m a ciaa p o w i k s z a s t a n o w i cigo z moczownikiem {ura-
si i t w o r z y du j a m , z w a n jam ko- chus), ktry u dorosego zarasta, t w o r z c
s m w k o w ; zarodek u m o c o w a n y jest clo wizado ppkowe porodkowe.
k o s m w k i p o p r z e z szypuk czc, c) W i d o c z n a jest bona stekowa (mem-
ktra przeksztaca si w sznur p p o w i - brana cloacalis) i policzkowo-gardowa
nowy (funiculus umbilicalis); (membrana buccopharyngealis) oddzie-
j) p o d k o n i e c 2 t y g o d n i a tarcza z a r o d k o w a lajce j e l i t o o d j a m y o w o d n i .
w y d u a si, a w tylnej czci epiblastu d) Pocztek rozwoju serca, ktre p o d ko-
cz komrek wdruje brzusznie n i e c 3 tygodnia s t a n o w i pyta sercotwr-
w z d u paszczyzny porodkowej i two- cza powstajca z epiblastu p o k r y w a j c e -
rzy smug p i e r w o t n (linea primitiva), go smug p i e r w o t n . Pyta ta z n a j d u j e
ktra r o z p o c z y n a r o z w j m e z o d e r m y si ku p r z o d o w i o d p y t y p r z e d s t r u n o w e j
w e w n t r z z a r o d k o w e j ; w jej d o g o w o - i r o z w j jej jest i n d u k o w a n y przez endo-
w y m o d c i n k u jest w z e p i e r w o t n y (no- d e r m jelita przedniego. Ponad pyt ser-
dus primitivus). c o t w r c z t w o r z y si j a m a osierdzia.
W z e p i e r w o t n y dostarcza k o m r e k clo Rwnoczenie z pocztkiem rozwoju
pyty strunowej oraz d o pyty podstawnej ce- serca r o z p o c z y n a si r o z w j n a c z y
k r w i o n o n y c h (angiogenesis) oraz ciaek ma porednia, a b o c z n i e o d niej m e z o -
krwi (hematogenesis). K o m r k i m e z o d e r - cerma b o c z n a . Pomidzy k o m r k a m i
my t r z e w n e j , p o k r y w a j c e j cian p- m e z o d e r m y b o c z n e j pojawiaj si szcze-
cherzyka tkowego, rnicuj si liny, ktre czc si, rozdzielaj t me-
w k o m r k i k r w i o t w r c z e i k o m r k i na- zoclerm na d w i e warstwy. Jedna warstwa
czy k r w i o n o n y c h . Te ostatnie, z w a n e p o k r y w a owocni, t w o r z c mezoclerm
angioblastami, tworz skupiska (wyspy cienn, druga p o k r y w a pcherzyk t-
k r w i o t w r c z e ) , ktre ulegaj k a n a l i z a c j i k o w y i t w o r z c e si jelito, stanowic me-
poprzez t w o r z e n i e j a m e k . A n g i o b l a s t y zoclerm t r z e w n . Pomidzy n i m i znaj-
ulegaj nastpnie spaszczeniu, t w o r z c d u j e si w e w n t r z z a r o d k o w a jama ciaa.
k o m r k i r d b o n k a na o b w o d z i e w y s p P o c z w s z y o d 4 d o 8 tygodnia okresu
krwiotwrczych. Komrki rdbonka z a r o d k o w e g o (stadia 9 - 2 3 ) nastpuje inten-
pczkuj, t w o r z c n a c z y n i a k r w i o n o n e . s y w n y r o z w j n a r z d w oraz u k a d w . Zo-
Komrki k r w i o t w r c z e tworz si z me- stanie o n opisany w r o z d z i a a c h d o t y c z -
z o d e r m y pcherzyka t k o w e g o . cych b u d o w y tych ukadw.
e) Rozwj ukadu nerwowego. Ponad strun W c z w a r t y m t y g o d n i u (stadia 9 i 10) za-
grzbietow nastpuje zgrubienie ektoder- rodek ma dugo 2 - 3 , 5 m m oraz posiada
my, ktra t w o r z y pyt n e r w o w (lamina 4 - 1 2 s o m i t w . Nastpuje z a m k n i c i e o t w o -
neuralis). R o z w j pyty jest i n d u k o w a n y r w n e r w o w y c h , p o j a w i a j si 3 pary u k w
przez strun grzbietow. Pyta n e r w o w a g a r d o w y c h , z a w i z e k k o c z y n y grnej
pod koniec 3 tygodnia ulega intensywnej i z a w i z k i n a r z d u w z r o k u i suchu. Rozpo-
proliferacji na o b w o d z i e , w y t w a r z a j c fa- czyna si c z y n n o serca.
dy n e r w o w e {plicae neurales), ktre ogra- W p i t y m t y g o d n i u (stadia 1 1 - 1 5 ) d u -
niczaj rynienk n e r w o w (sulcus neura- go z a r o d k a w y n o s i 5 - 1 0 m m . Rozpoczy-
lis). Fady n e r w o w e s t o p n i o w o zbliaj si na si r o z w j twarzy. W i d o c z n e jest c z o o ,
do siebie i cz si, t w o r z c c e w nerwo- oczy, n o z d r z a p r z e d n i e i j a m a ustna.
w (tuba neuralis) Poczenie to nastpu- W szstym t y g o d n i u (stadia 1 6 - 1 7 ) zaro-
je poci koniec 3 tygodnia na p o z i o m i e so- dek ma dugo 8 - 1 4 m m . G o w a jest bar-
m i t w szyjnych i postpuje nastpnie clo- d z o dua, pojawiaj si szeregi p a l c w rki.
g o w o w o i coogonowo, Cewa n e r w o w a W siatkwce t w o r z y si warstwa b a r w n i k o -
czy si w i c z jam o w o d n i poprzez w a . Badaniem ultrasonograficznym m o n a
otwr n e r w o w y przedni (neuroporus an- o b s e r w o w a ruchy zarodka. Rozwijaj si
terior) i tylny (neuroporus posterior). w z g r k i t w o r z c e m a o w i n uszn oraz w i -
W czasie tworzenia c e w y n e r w o w e j d o c z n y jest p r z e w d s u c h o w y zewntrzny.
cz komrek b o c z n y c h b r z e g w f a d w W s i d m y m t y g o d n i u (stadia 1 8 - 2 0 ) d u -
n e r w o w y c h oddziela si i t w o r z y grze- go z a r o d k a w y n o s i ok. 2 0 m m . Zanikaj
bie n e r w o w y (crista neuralis), z ktrego u k i g a r d o w e , t w o r z y si szyja. W i d o c z n e
tworzy si g w n i e ukad n e r w o w y o b w o - s szeregi p a l c w stopy. Jelito w n i k a d o po-
dowy. Cewa n e r w o w a t w o r z y m z g o w i e z a z a r o d k o w e j j a m y ciaa w o b r b sznura
i rdze krgowy. p p o w i n o w e g o , t w o r z c p r z e p u k l i n pp-
0 Rozwj mezodermy r o z p o c z y n a si o d kow.
powstania m e z o d e r m y p r z y o s i o w e j (me- Orny t y d z i e (stadia 2 1 - 2 3 ) k o c z y
soderma paraxiale) lecej p o b o k a c h okres z a r o d k o w y . G o w a jest bardziej w y -
smugi p i e r w o t n e j i struny g r z b i e t o w e j . prostowana, szyja i m a o w i n y uszne oraz
Mezocerma ta ulega segmentacji i t w o r z y p o w i e k i s w y r a n i e w i d o c z n e .
somity (praczony) z n a j d u j c e si b o c z - Okres podowy (lempus fetale) t r w a o d 9
nie o d c e w y n e r w o w e j . Bocznie o d me- clo 4 0 tygodnia. W i e k w t y m okresie okrela-
z o d e r m y p r z y o s i o w e j powstaje mezoder- m y g w n i e na p o d s t a w i e p o m i a r u dugoci
c i e m e n i o w o - s i e d z e n i o w e j i w y r a a m y go ka oraz sie n a c z y k r w i o n o n y c h w o -
w t y g o d n i a c h p o s t o w u l a c y j n y c h . Przy okre- sowatych wok pcherzykw (bariera
laniu w i e k u z z a s t o s o w a n i e m ultrasonogra- k r e w - p o w i e t r z e ) , W 25 t y g o d n i u p n e u m o -
fu b i e r z e m y r w n i e p o d uwag: w y m i a r cyty II typu w y d z i e l a j surfaktant, co spra-
dwuciemieniowy, o b w d gowy, o b w d w i a , i p d jest z d o l n y clo ycia p o z a m a -
brzucha, dugo uda oraz dugo stopy. c i c z n e g o . O b e c n e s paznokcie.
G w n e w y d a r z e n i e r o z w o j o w e w okre- Okres od 26 clo 2 9 tygodnia. R o z w j
sie p o d o w y m m o n a uj w 4 - 5 - t y g o d n i o - p u c z a p e w n i a wystarczajc w y m i a n ga-
w e okresy. z o w . R o z w j p o s z c z e g l n y c h czci p n i a
Okres od 9 clo 12 tygodnia ( I trymestr). m z g u z a p e w n i a kontrol u k a d u n e r w o w e -
G o w a s t a n o w i p o o w c a k o w i t e j dugoci go nad o d d y c h a n i e m i regulacj c i e p o t y
p o d u . Pod k o n i e c 12 t y g o d n i a , w p o r w n a - ciaa. O c z y s otwarte, wzrasta ilo tkanki
niu z 9, p o d w a j a si dugo ciaa. W okre- t u s z c z o w e j podskrnej. ledziona p o d u
sie t y m p o j a w i a j si p i e r w o t n e orodki ko- p r z e j m u j e g w n czynno h e m a t o p o e -
stnienia, szczeglnie w kociach czaszki tyczn. Po 28 t y g o d n i u p r o d u k c j a k r w i n e k
i kociach d u g i c h . P o w i e k i stykaj si z so- o d b y w a si w szpiku kostnym.
b przez cay okres. Szczeglnie wzrastaj Okres od 30 clo 34 tygodnia. O k o o
na dugo k o c z y n y grne. Pod k o n i e c 3 0 tygodnia m o n a w y w o a o d r u c h reni-
10 tygodnia r o z r n i m o n a narzdy p c i o - cy na wiato. Wzrasta ilo biaej tkanki tu-
w e z e w n t r z n e mskie i eskie. Przepukli- s z c z o w e j . U k o c z o n y jest proces przejcia
na p p o w i n o w a cofa si clo j a m y brzusznej. jder przez kana p a c h w i n o w y i osigaj
Okres od 13 do 16 tygodnia. Z m n i e j s z a one moszn.
si w z g l d n a wysoko g o w y i wzrastaj na Okres od 35 do 38 tygodnia. Pd osiga
dugo k o c z y n y d o l n e , k t r y c h r u c h y s ostateczn dugo ciemieniowo-siedzeniow
bardziej s k o o r d y n o w a n e , ale jeszcze nie (350 mm) oraz ciar o k o o 3 3 0 0 g. Obser-
w y c z u w a l n e przez matk. Pod k o n i e c 14 ty- w u j e si odruch chwytny. O b w d g o w y jest
godnia o b s e r w u j e si p o w o l n e r u c h y gaek r w n y o b o w o d o w i brzucha (w 36 tygodniu).
o c z n y c h . Jajniki zawieraj p i e r w o t n e pche- Po t y m okresie o b w d brzucha jest wikszy.
rzyki j a j n i k o w e . Okres postnatalny skada si z k i l k u
Okres od 17 do 20 tygodnia. Nastpuje podokresw:
s p o w o l n i e n i e wzrostu p o d u . K o c z y n y osi- a) W i e k dziecicy t r w a j c y o d u r o d z e n i a
gaj ostateczn w z g l d n p r o p o r c j . O d c z u - d o p o c z t k u d o j r z a o c i p c i o w e j , ktry
w a n e s ruchy pocu przez matk. Skra p o - obejmuje:
kryta jest meszkiem (lanugo). W y d z i e l i n a - okres noworodkowy (lempus neona-
g r u c z o w o j o w y c h , zmieszana z m a r t w y m i talis) o d urodzenia d o koca 1 m i e -
k o m r k a m i naskrka, t w o r z y ma p o d o w sica. W okresie noworodkowym
(vemix caseosa). W okresie t y m t w o r z y si i n i e m o w l c y m r o z p o c z y n a si pro-
brunatna tkanka tuszczowa p r o d u k u j c a ces kostnienia nasad koci d u g i c h
ciepo. U pici mskiej r o z p o c z y n a si zst- i n i e k t r y c h koci rclrczn i rdsto-
p o w a n i e jder, ktre nadal z l o k a l i z o w a n e s pia. M i n i e z a j m u j 2 5 % ciaru
na tylnej cianie j a m y brzusznej. ciaa (u dorosego o k o o 4 0 % ) . W z y
Okres od 21 clo 25 tygodnia. O d b y w a c h o n n e regionalne (gowy, szyi, pa-
si i n t e n s y w n y przyrost ciaru ciaa. Skra chowe, pachwinowe) u noworodka
jest r o w a l u b c z e r w o n a . Wystpuj rap- w i d o c z n e s g o y m o k i e m . K r z y w i -
t o w n e r u c h y gaek o c z n y c h i o b s e r w u j e si zny krgosupa, ktre zaczynaj
reakcj mrugania w y w o a n b o d c a m i w i - ksztatowa si w okresie prenatal-
b r a c y j n y m i l u b a k u s t y c z n y m i w miejscu n y m , nie s jeszcze u s t a b i l i z o w a n e .
b r z u c h a matki. W p u c a c h tworz si gron- Jdra znajduj si w czci grnej
moszny. W a r g i s r o m o w e w i k s z e s 70 r..), II stopie (clo 8 0 r..) i III stopie
w z g l d n i e due. G o w a n o w o r o d k a (po 80 r..). W e wszystkich okresach sta-
jest dua, szczeglnie cz m z g o - roci w y s t p u j e s t o p n i o w a progresja
w a czaszki. M a a jest natomiast p o d - z m i a n w s t e c z n y c h . N a j w c z e n i e j rozpo-
stawa czaszki n o w o r o d k a . K o c z y n y czyna si z a n i k m o r f o l o g i c z n y , p n i e j
grne s dugie, w p o r w n a n i u z d o l - f i z j o l o g i c z n y i n a j p n i e j psychiczny.
n y m i i t u o w i e m . Klatka piersiowa ma Tempo wzrostu ciaa jest bardzo szybkie
ksztat s t o k o w a t y z szerok podsta- w p i e r w s z y m roku, szczeglnie w p i e r w -
w. Czynno serca jest przyspieszo- szych szeciu miesicach. Poczwszy o d
na ( 1 1 5 - 1 3 0 na minut). Jama brzu- 3 d o 10 r.. u d z i e w c z t oraz ocl 3 d o 1 2 r..
szna jest o w a l n a , najwiksza w gr- u c h o p c w w z r o s t o d b y w a si w sposb
nej czci. W t r o b a z a j m u j e p r a w i e c i g y ( o k o o 5 - 6 c m dugoci i 2,5 kg ci-
2/5 j a m y brzusznej. Nerki s d u e , aru przez 1 rok). Szybki wzrost (przed-
rozcigaj si na p o z i o m i e 2 - 4 kr- p o k w i t a n i o w y ) nastpuje w 1 0 - 1 2 r..
g w l d w i o w y c h i posiadaj b u d o - u d z i e w c z t i w 1 2 - 1 4 r.. u c h o p c w .
w patow. Ciar ciaa noworodka pci mskiej w y -
- okres niemowlcy (infantia I) o d 1 co noszcy 3 4 0 0 g:
12 miesica; okres wczesnego dzie- - p o d w a j a si d o 5 miesica,
cistwa ( i n f a n t i a II) o d 2 d o 6 - 7 roku - potraja si co o k o o 1 r..,
ycia (r..) d o p o c z t k u w y r z y n a n i a - jest siedmiokrotnie w i k s z y clo 7 r..,
uzbienia staego; - jest jedenastokrotnie w i k s z y d o 12 r..
- okres pnego dziecistwa ( i n f a n t i a Dugo ciaa noworodka pci mskiej
III) clo 1 4 - 1 6 r.. W okresie n i e m o w - w y n o s z c a 50,5 c m w z r o s t u zwiksza si:
l c y m nastpuje osignicie p i o n o - - 1,5-krotnie clo 1 r..,
w e j postawy ciaa; w dalszych okre- - 2 - k r o t n i e d o 4 r..,
sach o d b y w a si w z r o s t n a r z d w - 2,5-krotnie clo 8 r..,
w e w n t r z n y c h , zaczynaj si r n i c e - 3 - k r o t n i e clo o k o o 13 r..
pciowe. W i e l k o ciaa u c h o p c w wzrasta d o :
b) Wiek modzieczy (juvenilitas) trwa d o - 87,5 c m clo 2 r.. ( 5 0 % ostatecznego w y -
2 0 - 2 5 r.., clo osignicia penej dojrzao- miaru),
ci p c i o w e j i d o ukoczenia wzrastania. - 9 6 , 2 c m d o 3 r.. ( 5 5 % ostatecznego w y -
c) Wiek dorosy (virilitas), w i e k stabilizacji, miaru),
trwajcy u kobiet clo 4 0 r.., u m c z y z n - 124,1 c m d o 7 r.. ( 7 1 % ostatecznego
clo 55 r.., a w i c d o p i e r w s z y c h obja- wymiaru),
w w starzenia si. - 149,6 c m d o 1 2 r.. ( 8 6 % ostatecznego
d) Wiek dojrzay (maturitas) o d w y s t p i e n i a wymiaru).
o b j a w W starzenia si (u k o b i e t ocl za- W ostatnim stuleciu, szczeglnie w dru-
przestania menstruacji) clo w y r a n e g o giej jego p o o w i e , z n a c z n i e z w i k s z y y si
nasilenia si z m i a n starczych. Okres ten w y m i a r y ciaa w okresie postnatalnym, jak
trwa d o o k o o 6 0 r.. r w n i e nastpio przyspieszenie okresu po-
e) Wiele staroci (senium) t r w a j c y o d k w i t a n i a (trend sekularny).
60 r.. W y r n i a m y w n i m I stopie (do
Tabela 1. Dugo i ciar wanych narzdw lub struktur u czowieka dorosego
N a r z d lub struktura Wymiary (w cm) A.
Bona bbenkowa 1 cm1'
Cewka moczowa: eska 4
mska 20
cz sterczowa 3
cz boniasta 1-2
cz gbczasta 15
Dwunastnica 25-30
Gardo 12
Grasica zmienna 20-40
Gruczoy: krokowy 3 x 3,5 x 2 5-20
nadnerczowy 5x3x1 6-10
poduchwowy 10-20
przysadka 2 x 1,5 x 0,5 0,4-0,8
szyszynka 0,5-1 x 0,5 x 0,4 0,01-0,018
linianka przyuszna 10-20
tarczowy 6 x 3,5 x 2 40 (20-70)
przytarczyczne 0,4 x 0,2 x 0,1 0,035-0,040
Jajnik 4 x 2,5 x 1 7
Jajowd 10
Jdro 4-5 x 2,5 x 3 25 (20-27)
Jelito: grube 180-200
cienkie 500-800
Kanay: odbytu 5
pachwinowy 4 (3-5)
Krgosup 2/5 wysokoci ciaa
oysko 15-20 x 3 500
Macica: wielordki 9 x 6 x 3,6 110 (100-120)
nierdki 8x4x2 35 (30-40)
Mzgowie: kobiety 1240 (1000-1565)
mzczyzny 1375 (1100-1685)
Nasieniowd 45
Nerka: kobiety 145 (120-175)
mczyzny 155 (115-220)
Ni kocowa 1 5-20
Oczod 3,5 x 4
Odbytnica 12-15
Oko 2,35 x 2,35 X 2,4
Okrnica 150
Oskrzele gwne: lewe 5
prawe 2,5
Pcherzyk nasienny 4,5 X 1,7 x 0,9
Pcherzyk ciowy 10x4
Puca: lewe 375 (325-480)
prawe 450 (360-570)
| Przeyk 25-30
ibela 1- Dugo i ciar wanych narzdw lub struktur u czowieka dorosego (cd.)

n ^ f / a i l lub Struktura W y m i a r y (u 11111


Przewd: nosowo-zowy 2
pcherzykowy (ciowy) 4-7,5
piersiowy 45
linianki p o d u c h w o w e j 5
linianki przyusznej 5
suchowy wewntrzny I
suchowy zewntrzny 2,5-3
ciowy wsplny 7
! Rdze krgowy 45
Serce: kobiety 250 (196-279)
mzczyzny 300 (256-390)
ledziona 55-400
Tchawica 9-15
Trbka suchowa 3-4
Trzustka 23 X 4,5 X 4 110 (60-135)
Wtroba: kobiety . 1020-2120
mczyzny 1200-3020
Wyrostek robaczkowy j 9 (3-1 3)
j -

Ukad szkieletowy (systema skeletale) N i e d o b r w i t a m i n y D u dzieci p r o w a d z i


skada si z kilku r o d z a j w tkanki cznej: clo r o z w o j u krzywicy.
_ chrzstki (cartilago), 5) Z n a j d u j c y si w kociach szpik kostny
_ kos!ci (os), posiada z d o l n o c i w y t w a r z a n i a ciaek
- szpiku kostnego (meclulla ossium), k r w i (hemopoeza) oraz k o m r e k tucz-
_ okostnej (periosteum). nych. Szpik kostny jest take miejscem
Ukad len spenia w o r g a n i z m i e w a n e p r o d u k c j i p r z e c i w c i a oraz przejciowe-
funkcje: go m a g a z y n o w a n i a elaza.
1) Tworzy rusztowanie i p o d p o r dla czci 6) Koci stanowi rezerwuar energii,
mikkich (funkcja p o d p o r o w a ) , stano- k t r y m s k o m r k i t u s z c z o w e , z n a j d u j -
wic r w n i e miejsca p r z y c z e p w mi- ce si w szpiku kostnym t y m .
ni, w i z a d e oraz p o w i z i o t a c z a j c y c h
narzdy.
2) Wiele n a r z d w w e w n t r z n y c h jest J Skad koci
chronionych przez koci (funkcja
ochronna). M z g o w i e ochraniaj koci Ko skada si z k o m r e k oraz substan-
czaszki, rdze krgowy z n a j d u j e si c j i m i d z y k o m r k o w e j , w skad ktrej
w kanale k r g o w y m , serce i puca le w c h o d z i substancja organiczna (25%), sole
w kostnej klatce piersiowej, narzdy w a p n i o w e (50%) i w o d a (25%). O d t u s z c z o -
ukadu m o c z o w e g o i p c i o w e g o c h r o n i o - na sucha tkanka kostna zawiera 6 7 % z w i z -
ne s przez miednic. k w m i n e r a l n y c h i 3 3 % w k i e n biako-
3) O d g r y w a wan rol w lokomocji. w y c h , g w n i e kolagenu (90%). K o m r k i
Ukad szkieletowy w r a z z u k a d e m sta- koci stanowi: k o m r k i progenitorowe
w o w y m tworz narzdy bierne r u c h u , (osteogenne), osteoblasty, osteocyty i osteo-
ktre w s p l n i e z miniami tworz ukad klasty.
dwigni. K o m r k i p r o g e n i t o r o w e s niewyspecja-
4) Koci s rezerwuarem z w i z k w m i n e - lizowanymi komrkami pochodzcymi
ralnych, g w n i e w a p n i a i fosforu. z m e z e n c h y m y . Dziel si one i maj m o -
Z w i z k i te mog by uyte z koci l i w o r n i c o w a n i a si w osteoblasty.
w przypadkach ich n i e d o b o r w . Po- Osteoblasty nie maj m o l i w o c i p o d z i a -
ziomy w a p n i a i i n n y c h e l e k t r o l i t w w i s z w i z a n e z t w o r z e n i e m koci.
w ustroju zale ocl procesw resorpcji Osteocyty l u b d o j r z a e k o m r k i kostne
i kociotworzenia i s k o n t r o l o w a n e s g w n y m i k o m r k a m i koci. N i e maj
przez liczne h o r m o n y (parathormon, kal- rwnie moliwoci podziau, zabez-
cytonin, h o r m o n y p c i o w e ) oraz przez pieczajc dzienn a k t y w n o k o m r k o w
w i t a m i n y , g w n i e w i t a m i n D, ktra koci.
zwiksza ilo w a p n i a i fosforu w ustro- Osteoklasty rozwijaj si z krcych
ju, co z kolei zabezpiecza p r a w i d o w y m o n o c y t w i bior udzia w resorpcji i usu-
r o z w j , wzrost i m i n e r a l i z a c j koci. waniu materiaw zbdnych.
Skadnikami soli m i n e r a l n y c h s g w n i e czek, m i d z y k t r y m i z n a j d u j e si szpik '.j-.
hydroksyapatyt i w g l a n w a p n i a . S take czerwony. Ko gbczasta z n a j d u j e si ;j
mae iloci w o d o r o t l e n k u magnezu, fluoru w nasadach (epiphyses) i przynasadach (
i siarki. taphyses) koci d u g i c h oraz w y p e n i a wn- li-
trze koci paskich, stanowic rdkocie 1
(diploe).
Budowa koci
Uwzgldniajc budow mikroskopow, Okostna i rdkostn
w y r n i a m y tkank kostn grubowknist
lub splotowat i clrobnowknist, c z y l i bla-
P o w i e r z c h n i a zewntrzna koci pokryt;
szkowat.
jest bogato unaczynion i u n e r w i o n bon
Ko o budowie grubowknistej, sploto- wknist zwan okostn (periosteum). Nic
w a tej (os rudifibrosum primarium) jest p o k r y w a ona p o w i e r z c h n i s t a w o w y c h . O k o -
koci niedojrza, wystpujc g w n i e w stna skada si z: a) w a r s t w y zewntrznej, ,
okresie r o z w o j u . U d o r o s y c h ta tkanka ko- zawierajcej liczne w k n a kalagenowe i
stna z n a j d u j e si w miejscach- przyczepw (warstwa wknista), i b) w e w n t r z n e j , przy-
cigien, szwach, w y r o s t k a c h z b o d o o - legajcej clo koci i zawierajcej liczne ko-
w y c h , b d n i k u kostnym. W koci tej znaj- mrki, rwnie k o m r k i progenitorowe i
d u j e si w i c e j k o m r e k anieli w koci d o j - (warstwa rozrodcza). Liczne w k n a war-
rzaej, a w k n a k o l a g e n o w e wystpuj stwy z e w n t r z n e j wnikaj clo koci (wkna :
w g r u b y c h pczkach o przebiegu nieregu- Sharpeya), g w n i e w miejscach przyi
larnym. p w cigien mini. K o m r k i w a r s t w y we-
Ko o budowie drobnowknistej, bla- w n t r z n e j mog bra udzia w p r z e b u d o w i e :

szkowatej (os parallelifibrosum, lamellosum) i reparacji koci, przeksztacajc si w osteo-


jest koci dojrza, z b u d o w a n z blaszek blasty. Tworz one b l i z n y m i d z y zamany-
kostnych. Ze w z g l d u na ksztat i w i e l k o mi k o c a m i koci (cailus).
blaszek oraz ilo szpiku w stosunku clo
Beleczki koci gbczastej, kanay osteo-
tkanki kostnej w y r n i a m y : ko zbit (os
n w oraz j a m y s z p i k o w e i kanay oclywczf
compactum) i ko gbczast (os spongio-
w y c i e l a rdkostn (endosteum). Utworzo-
sum).
na jest ona przez paskie, przylegajce do
Jednostk b u d o w y koci z b i t e j jest w a l - siebie k o m r k i osteogenne, ktre mog byi
c o w a t e g o ksztatu osteon, ktrego duga o r d e m k o m r e k k o c i o t w r c z y c h oraz ko-
przebiega r w n o l e g l e clo dugiej osi koci. mrek k r w i .
Osteon tworz k o n c e n t r y c z n e blaszki osteo-
nu (systemowe), a w jego rodku z n a j d u j e
si w y s a n y rdkostn (endosteum) kana, Szpik kostny
z a w i e r a j c y naczynia i nerwy. Pomidzy
osteonami znajduj si blaszki midzysyste- Szpik kostny (medulla ossium) znajduje
m o w e . Zewntrzn w a r s t w koci zbitej si w j a m a c h s z p i k o w y c h t r z o n w koci
tworz blaszki p o d s t a w o w e z e w n t r z n e d u g i c h , w j a m k a c h istoty gbczastej o n : /
o t o c z o n e okostn (periosteum). O d strony w kociach paskich. Stanowi o n o k o o 5/
j a m y s z p i k o w e j znajduj si blaszki podsta- masy ciaa (2600 g). Jego ilo wzrasta wraz :
w o w e w e w n t r z n e , pokryte rdkostn. z w i e k i e m . Szpik wystpuje w postaci szpi-
Tkanka kostna zbita znajduje si' ku tego (medulla ossium flava) i c z e r w o - '.
w trzonach koci d u g i c h i blaszkach koci nego (medulla ossium rubra). U n o w o r o d k a
paskich. wystpuje w y c z n i e szpik c z e r w o n y , ktr.
Ko gbczasta skada si z blaszek kost- u d o r o s y c h z n a j d u j e si w nasadach bli-
n y c h t w o r z c y c h sie r o z g a z i o n y c h bele- szych n i e k t r y c h koci d u g i c h (promienio-
wa, udowa), w krgach oraz w kociach pa- ci d u g i c h s z w y k l e szersze ocl trzonu
skich (sklepienie czaszki, ebra, mostek, ta- i n a z y w a m y j e nasadami (epiphyses).
lerz biodrowy), skd p o b i e r a m y go w celach Nasady koci w fazie wzrostu s cako-
diagnostycznych i l e c z n i c z y c h . Zrb szpiku w i c i e chrzstne lub w przypadkach, kie-
stanowi sie w k i e n s i a t e c z k o w y c h oraz dy r o z p o c z y n a si ich kostnienie, od-
komrek siateczkowatych, adipocytw d z i e l o n e s ocl trzonu chrzstn pytk
j makrofagw. K o m r k i zrbu produkuj nasadow. Cz trzonu przylegajca d o
czynniki wzrostu i r n i c o w a n i a regulujce tej p y t k i jest szersza i stanowi stref
wytwarzanie k o m r e k k r w i . N a c z y n i a zato- wzrostu. T cz trzonu n a z y w a m y
kowe szpiku otrzymuj krew z ttnic przynasad (epiphysis) (AS I , ryc. 12).
odywczych i sieci naczy w o s o w a t y c h W czciach p r z y n a s a d o w y c h ko jest
okostnej. rdbonek n a c z y ley bezpore- resorbowana o d strony zewntrznej,
dnio na warstwie komrek siateczki, ktre z r w n o c z e n i e postpujcym procesem
nie tworz cigej warstwy. W p o b l i u na- t w o r z e n i a koci w blaszkach kostnych.
czy z a t o k o w y c h powstaj k r w i n k i c z e r w o - Trzon koci dugiej z b u d o w a n y jest
ne, dalej o d naczy tworz si granulocyty. z istoty zbitej, k o c e za z istoty gbcza-
Megakariocyty ( w y t w a r z a j c e pytki krwi) stej. W e w n t r z t r z o n u z n a j d u j e si jama
wnikaj cytoplazm clo o t w o r w rdbon- s z p i k o w a (cavitas medullaris) wypenio-
ka. Po fragmentacji ich c y t o p l a z m y tworz na s z p i k i e m kostnym ( m e d u l l a ossium).
si pytki k r w i . 2) Koci krtkie (ossa brevia) posiadaj pra-
Komrki zrbu szpiku (makrofagi i ko- w i e r w n e wszystkie w y m i a r y . Wystpu-
mrki siateczki) maj w a c i w o c i fagocy- j one w nadgarstku i stpie. Z b u d o w a n e
tarne. K o m r k i siateczki mog przekszta- s z istoty gbczastej o t o c z o n e j cienk
ca si w k o m r k i t u s z c z o w e . Jeeli liczba warstw istoty zbitej.
tych ostatnich z n a c z n i e wzrasta, to zanika 3) Koci paskie (ossa piana) skadaj si
hemopoeza i szpik przeksztaca si z czer- z d w c h blaszek (zewntrznej i wewntrz-
wonego w ty. W n i e k t r y c h stanach nej) koci (istoty) zbitej, pomidzy ktrymi
szpik t y m o e p o n o w n i e p o w r c i d o znajduje si ko (istota) gbczasta oraz
czerwonego. O k o o 1 0 % k o m r e k szpiku szpik kostny. Istota gbczasta pomidzy
stanowi limfocyty. Szpik jest take blaszkami istoty zbitej koci czaszki nazy-
gwnym m i e j s c e m p r o d u k c j i i m m u n o g l o - w a si rdkociem (diploe) i zawiera licz-
bulin surowicy. ne naczynia ylne. Niektre koci paskie
(opatka, ko zowa) skadaj si wycz-
nie z koci zbitej. O p r c z koci sklepienia
! I Ksztat koci czaszki clo koci paskich zaliczamy opat-
k, mostek, ebra, talerz koci biodrowej.
W zalenoci ocl ksztatu w y r n i a m y : 4) Koci rdnoksztatne (ossa multiformia)
1) Koci dugie (ossa lortga), w ktrych d u - lub nieregularne z b u d o w a n e s g w n i e
go przewysza szeroko i grubo z koci gbczastej. Nale d o nich: koci
(AS 1, ryc. 12). Naley d o n i c h wikszo p o d s t a w y czaszki ( k l i n o w a , skroniowa)
koci k o c z y n : o b o j c z y k , ko ramienna, oraz krgi.
ko u d o w a , koci przedramienia i p o d - 5) Koci pneumatyczne (ossa pneumalica)
udzia, oraz koci rdrcza, rdstopia zawieraj przestrzenie w y p e n i o n e po-
i palcw. Kada ko duga skada si w i e t r z e m . Przestrzenie te, wysane bon
z trzonu (corpus s.diaphysis), koca bli- luzow, zwikszaj przestrze p o w i e -
szego lub grnego (extremitas proximalis trzn j a m y nosowej, stanowic zatoki
s.superior) i koca dalszego lub d o l n e g o p r z y n o s o w e (trzon koci k l i n o w e j , ko
(extermitas distalis s.inferio. Koce ko- c z o o w a , szczka, ko sitowa).
5. Ukad szkieletowy &

6) Koci trzeszczkowate (ossa sesamoidea) renie okoochrzstnego mankietu koslnc- /


s to mae koci w c z o n e w torebk sta- go. Proces ten okrelamy kostnieniem oko- V
w o w lub cigna mini. o c h r z s t n y m (ossificatio perichondriaiis). 'i;
K o m r k i chrzstki w tej o k o l i c y przerastaj, ;'.
a p o j a w i a j c e si k o m r k i chrzstkogubm
Rozwj koci (chondroklasty) niszcz chrzstk, w y t w a - i
rzajc przestrzenie dla r o z w i j a j c y c h si
R o z w j koci (osteogenesis) lub kostnie- leczek kostnych, ktre t w o r z o n e s z rni-
nie (ossificatio) nastpuje na p o d o u tkanki c u j c y c h si osteoblastw. W n i k a j c e oi
cznej m e z e n c h y m a t y c z n e j lub chrzstki. strony okostnej naczynia k r w i o n o n e i ko- ,'i
R o z w j na p o d o u c z n o t k a n k o w y m lub m r k i osteogenne tworz z a w i z e k kostn)
p o d o u b o n i a s t y m (osteogenesis membra- trzonu. Ten proces nazywamy kostnieniem ?)
nacea) o d b y w a si w kociach paskich, ko- rclchrzstnym (ossificatio endocbondria-
ciach twarzoczaszki i o b o j c z y k u . Z ko- lis), w k t r y m powstaje p i e r w o t n y orodek
mrek tkanki m e z e n c h y m a t y c z n e j rnicuj (punkt) kostnienia (punctum ossificationis ;)
si osteoblasty i d o c h o d z i d o powstania primarium). Pierwotne beleczki kostne trzo-
orodka kostnienia (punctum ossificationis). nu s resorbowane przez osteoklasty, co
Syntetyzowana przez osteoblasty organicz- p r o w a d z i co u t w o r z e n i a j a m y szpikowej.
na macierz (osteoid) ulega m i n e r a l i z a c j i , Dalszy wzrost koci na dugo nastpuje
c z y l i w a p n i e n i u (calcificatio). Wapnienie poprzez wzrost chrzstki w nasadach, ktra :
o d b y w a si przez o d k a d a n i e bezposta- zastpowana jest przez tworzc si tkank
c i o w e g o fosforanu w a p n i a na w k i e n k a c h kostn o d przynasad. W nasadach tworz :
k o l a g e n o w y c h , a nastpnie o d b y w a si for- si w t r n e p u n k t y kostnienia (punctum ossi- .
m o w a n i e hydroksyapatytu. Syntetyzowane ficationis secundarium). W z r o s t koci na
n o w e w a r s t w y osteoidu p r o w a d z d o apo- grubo o d b y w a si o d strony okostnej.
z y c y j n e g o wzrostu koci i zwikszania si W z r o s t koci na grubo i dugo (modelo-
gruboci beleczek, ktre tworz pytk kost- wanie) o d b y w a si w okresie r o z w o j u .-
n. Beleczki s z b u d o w a n e z p i e r w o t n e j i w z r o s t u . M a o n o na celu przystosowanie
koci o b u d o w i e splotowatej, ktra ulega koci clo dziaania si z e w n t r z n y c h (mecha-
p r z e b u d o w i e w ko ostateczn o b u d o w i e nicznych) i si grawitacji. Przebudowa oda-
blaszkowalej. P r z e b u d o w a zaley o d ko- m w kostnych o d b y w a si podczas gojenia '
c i o t w r c z e j czynnoci osteoblastw i re- z a m a i u b y t k w . W stanach patologicz-
sorpcji koci przez osteoklasty ( k o m r k i ko- nych, w ktrych powstaj due ubytki kost- !
ciogubne). ne, wykonujemy przeszczepy kostne.
R o z w j na p o d o u chrzstnym (osteo- W w i e k u starczym, w w y n i k u zmniejszenia
genesis cartilaginea) prowadzi poprzez w y d z i e l a n i a h o r m o n w , przewaaj zmiany
tkank m e z e n c h y m a t y c z n , ktrej k o m r k i resorpcyjne w kociach p r o w a d z c e clo
rnicuj si w chondroblasty i nastpnie zrzeszotnienia (osteoporosis) oraz zwik-
chondrocyty, t w o r z c m o d e l chrzstny ko- szonej a m l i w o c i .
ci, z b u d o w a n y z chrzstki szklistej. Z ko- W ostatnich 2 t y g o d n i a c h okresu zarod-
mrek m e z e n c h y m y , otaczajcych z a w i - k o w e g o (7 i 8 tydzie) pojawiaj si punkty
zek chrzstny, r n i c u j e si ochrzstna (pe- kostnienia w nastpujcych kociach: oboj-
chondrium), ktra ma b u d o w podobn d o czyk, u c h w a , szczka, ko ramienna, ko
okostnej. W z r o s t naczy k r w i o n o n y c h d o p r o m i e n i o w a , ko o k c i o w a , ko u d o w a
ochrzstnej p r o w a d z i d o z m i a n y r o d o w i - i ko piszczelowa.
ska k o m r e k w a r s t w y r o z r o d c z e j chrzstnej, Na p r z e o m i e 8 i 9 tygodnia kostniej:
ktre rnicuj si w osteoblasty syntetyzu- opatka, ko b i o d r o w a , ko strzakowa, .
jce na o b w o d z i e ko, co p o w o d u j e u t w o - dalsze p a l i c z k i rki i niektre koci czaszki
(dolna cz uski p o t y l i c z n e j , ko c z o o - schisis, spina biffida), k t r e m u towarzysz
wa uska koci skroniowej, ko c i e m i e n i o - zaburzenia r o z w o j o w e rdzenia krgowego.
wa! ko nosowa). W obrbie szkieletu k o c z y n m o e by
VV pierwszej p o o w i e ycia w e w n t r z - brak k o c z y n y (amelia) l u b brak czci ko-
,-nacicznego kostniej: wikszo koci cza- c z y n y imeromelia), moe wystpowa wie-
szki oraz ebra, koci rdrcza i rdstopia, lopalczasto ( p o l y d a c t y i i a ) lub zrost pal-
|<oci kulszowa i o n o w a , segmenty mostka, c w (synciactylia).
uki krgw i trzony krgw. U o g l n i o n y m schorzeniem ukadu kost-
Pod koniec okresu p o d o w e g o kostnienie nego w y n i k a j c y m z upoledzenia kostnie-
rozpoczyna si: w koci p i t o w e j i skoko- nia jest a c h o n d r o p l a z j a , p r o w a d z c a d o kar-
wej, w dalszym k o c u koci u d o w e j , bli- owatoci.
szym k o c u piszczeli oraz czasami w w y r o -
stku kruczym, g o w i e koci ramiennej, w ko- Unaczynienie
ci g w k o w a t e j i h a c z y k o w a t e j . Rzadko
w tym okresie kostnieje g o w a koci u d o w e j
i unerwienie koci
i ko k l i n o w a t a boczna.
Koci dugie u n a c z y n i o n e s przez ttni-
W okresie dziecistwa (do okresu p o k w i -
ce o d y w c z e {aa.nulritiae), ktre przebijaj
tania) tworz si p u n k t y kostnienia w nasa-
okostn trzonu i dziel si na przebiegajce
dach koci k o c z y n , w kociach nadgarstka
w niej gazie, zaopatrujce jam szpikow
i stpu. Pamita naley, e punkty kostnie-
i trzon a clo przynasad. Rwnie clo trzonu
nia powstaj 1 - 2 lat wczeniej u d z i e w c z t
dochodz gazki o d ttnic okostnowych.
w porwnaniu z chopcami.
Ttnice nasadowe i przynasadowe pochodz
W t r n e punkty kostnienia w trzonach
g w n i e o d ttnic u n a c z y n i a j c y c h staw.
krgw, ebrach, opatce i koci b i o d r o -
Z bada d o w i a d c z a l n y c h i k l i n i c z n y c h
wej powstaj p o okresie p o k w i t a n i a (clo
w y n i k a , e p r z e p y w k r w i przez istot zbit
18 r..) (AS 1, ryc. 13 i 14).
o d b y w a si o d r o d k o w o , tzn. o d ttnic szpi-
ku clo n a c z y w o s o w a t y c h istoty zbitej i na-
stpnie d o okostnej i e w e n t u a l n i e d o przy-
I Zaburzenia rozwojowe c z e p i a j c y c h si mini. N a c z y n i a y l n e to-
szkieletu warzysz t t n i c o m . Liczne w k n a n e r w o w e
biegn w z d u naczy k r w i o n o n y c h . S to
Zaburzenia w r o z w o j u czci m z g o w e j w k n a c z u c i o w e i a u t o n o m i c z n e . Kocz
czaszki p o c z o n e s z w a d a m i m z g o w i a . si one w okostnej i cianie naczy k r w i o -
Najcisz wad jest rozszczep czaszki nonych. Cz w k i e n w n i k a d o szpiku.
(cranioschisis) poczony z brakiem m z - W i e l e w k i e n c z u c i o w y c h stanowi w k -
gowia (anencephalia). W przypadkach na p r z e w o d z c e w r a e n i a b l o w e .
przedwczesnego zaronicia s z w w czaszki
(craniostenosis) czaszka przybiera rne
ksztaty. Przedwczesne zaronicie szwu Czci ukadu
strzakowego p r o w a d z i d o wystpienia cza- szkieletowego
szki w y d u o n e j i wskiej (scaphocephalia),
Jeeli zarasta wczeniej szew w i e c o w y , Liczba koci u c z o w i e k a dorosego, po
powstaje czaszka w i e o w a t a (acrocephalia). p o c z e n i u si nasad z trzonami, w y n o s i
Zahamowanie rozwoju mzgowia prowadzi 2 0 6 (bez koci trzeszczkowatych).
clo m a o g o w i a (microcephalia). W y r n i a m y w szkielecie:
Brak poczenia czci u k w k r g w 1) Koci czaszki (ossa cranii) w liczbie 28,
prowadzi do rozszczepu krgosupa (rachi- t w o r z c e czaszk ( c r a n i u m ) .
2) Koci t u o w i a (ossa trunci), w skad 3) Koci k o c z y n y grnej (ossa membri su-
ktrych w c h o d z i krgosup (columna ver- perioris) w liczbie 32 dla kadej k o c z y ,
tebralis) oraz szkielet klatki piersiowej ny.
(skeleton thoracis), u t w o r z o n y przez e- 4) Koci k o c z y n y dolnej (ossa membri in-
bra (costae), mostek (stemum) i krgi pier- ferioris), o g e m 31 dla kadej koczyny.
siowe. Liczba koci t u o w i a w y n o s i 52.

Wyniosoci, zagbienia i otwory w obrbie koci

Wyniosoci Zagbienia
guz - tuber bruzda - sulcus
guzek - tuberculum rowek - sulcus
guzowato - tuberositas, protuberantia d - fossa
kolec - spina doek - fovea, fossula
kresa - linea wycisk - impressio
grzebie - crista, pecten zachyek - recessus
krtarz - trochanter panewka - colyia
wyrostek - processus wydrenie - cavitas
wynioso - eminentia doeczek - foveoia
podprka - sustentacuium wcicie - incisura
brzeg - margo
rylec - stylus
warga labium Otwory
wa torus
prg - iimen otwr foramen, porus, apertura
krawd - iimbus kana _ canalis
gowa - caput rozwr _ hialus
grzbiet - dorsum przewd _ meatus, ductus 1
kykie - condyius przewodzik ductulus
nadkykie - epicondylus . ujcie _ ostium
bloczek - trochiea lejek infundibuluin
haczyk - hamuius wypust - emissarium
rg - cornu kanalik canalicuius

jzyczek - iinguia szczelina _ fissura


kostka - malieolus
wzgrek - promontorium
dzib _ rostrum
nvi
v Ukad stawowy
Ukad s t a w o w y (systema articulare) albo Chrzstkozrosty d z i e l i m y na szkliste
poczenia koci (juncturae ossium) w s p l - i wkniste. Chrzstkozrosty szkliste s
nie z ukadem szkieletowym tworz bierne p r z e j c i o w y m i p o c z e n i a m i , wystpujcy-
narzdy ruchu (AS 1, ryc, 1 9 - 2 2 ) . mi w chrzstkach przynasadowych. Zanika-
Poczenia te d z i e l i m y na: j one po zakoczeniu wzrostu koci i prze-
1) Poczenia cise (synarthroses). ksztacaj si w kociozrost. Chrzstkozro-
2) Poczenia w o l n e (diarthroses). sty w k n i s t e z w a n e s take spojeniami
(symphyses). Chrzstka wknista oddzie-
I Poczenia cise lona jest ocl koci cienk pytk chrzstki
nasadowej (cartiiago epiphysialis). Przy-
Mog one wystpowa w postaci: a) w i - kadami chrzstkozrostw w k n i s t y c h s
zozrostu albo poczenia wknistego (syn- krki miclzykrgowe oraz chrzstka
desmosis s. junctura fibrosa), b) chrzstko- m i d z y komi o n o w y m i , tworzca spoje-
zrostu lub poczenia chrzstnego (syn- nie o n o w e .
chondrosis s.junctura cartilaginea) oraz c) Kociozrosty powstaj w w y n i k u kostnie-
kociozrostu lub poczenia kostnego (syno- nia chrzstek szklistych nasadowych oraz
stosis s. junctura ossea). szww.
Do wizozrostw z a l i c z a m y :
- szwy (suturae), H Poczenia wolne
- w k l i n o w a n i e (gomphosis),
- bon midzykostn (membrana interos- Stawy (articulationes) albo poczenia
sea). w o l n e , albo m a z i o w e (juncturae synoviales)
W poczeniach wknistych koci po- charakteryzuj si obecnoci:
czone s za pomoc tkanki cznej waciwej a) p o w i e r z c h n i s t a w o w y c h ,
zbitej z licznymi w k n a m i kolagenowymi. b) torebki stawowej,
Szwy (suturae) wystpuj p o m i d z y ko- c) j a m y stawowej.
mi czaszki i w zalenoci o d ksztatu brze- S to p o d s t a w o w e elementy w a r u n k u j -
gw czcych si koci wyrniamy: ce staw.
a) szew paski albo gadki (sutura piana), Powierzchnia stawowa (facies articula-
b) szew u s k o w y (sutura sc/uamosa), c) szew ris) pokryta jest najczciej chrzstk szkli-
pioway (sutura serrata), cl) szew r o w k o w y st, p o z b a w i o n naczy i n e r w w oraz ubo-
(schindylesis). g o k o m r k o w . O d y w i a n a jest przez ma
W k l i n o w a n i e (gomphosis) stanowi u m o - stawow. Brak ochrzstnej p o w o d u j e , i nie
cowanie z b w w zbodoach. ma ona komrek chrzstnych, std te jej
Bony midzykostne (membranae inter- uszkodzenia z reguy nie goj si. Chrzstki
osseae) cz ssiadujce koci. Spotykamy s t a w o w e s rnej gruboci, zalenie ocl sta-
je p o m i d z y komi przedramienia i pod- w u (od 0,2 d o 6 mm).
udzia. Z b u d o w a n e s z mocnej tkanki cz- Torebka stawowa (capsula articularis)
nej wknistej. skada si z warstwy zewntrznej, w k n i -
stej (stratum fibrosum s.membrana fibrosa) to piercienie chrzstki wknistej,
oraz warstwy w e w n t r z n e j , m a z i o w e j (stra- zwikszajce p o w i e r z c h n i e stawowe.
tum synoviale s. membrana synovialis). 3) Krki stawowe (disci articulares) i -
Bona w k n i s t a czsto p r z y c z e p i a si k o t k i s t a w o w e (menisci articulares) s
poza p o w i e r z c h n i a m i s t a w o w y m i , gczie to p y t k i chrzstki w k n i s t e j , ktre ca-
p r z e c h o d z i w okostn. G r u b o jej jest k o w i c i e (krki) l u b c z c i o w o (kotki)
rna w r n y c h stawach i w r n y c h r o z d z i e l a j j a m stawu. Wystpuj
m i e j s c a c h stawu. Jest ona m a o r o z c i g l i - z w y k l e w stawach, w k t r y c h z g i n a n i u
w a i z a p e w n i a s t a b i l i z a c j stawu. Przebie- i p r o s t o w a n i u towarzysz r u c h y lizgo-
gaj w niej n a c z y n i a k r w i o n o n e oraz w e . Struktury te m o d e l u j p o w i e r z c h -
z n a j d u j si z a k o c z e n i a n e r w o w e (pro- nie s t a w o w e i w z m a c n i a j stabilno
poceptory). stawu.
Bona m a z i o w a przyczepia si na o b w o - 4) Fady maziowe (plicae synoviales), ko-
dzie p o w i e r z c h n i s t a w o w y c h . Wyciela ona smki m a z i o w e (villi synoviales) oraz ka-
wewntrzn p o w i e r z c h n i b o n y wknistej, letki m a z i o w e (bursae synoviales). S to
z w y j t k i e m p o w i e r z c h n i s t a w o w y c h , i jest sfadowania lub u w y p u k l e n i a bony ma-
bogato unaczyniona. O p r c z fibroblastw z i o w e j zwikszajce jej p o w i e r z c h n i .
w b o n i e m a z i o w e j obecne s limfocyty, Kaletki m a z i o w e , ktre mog si czy
granulocyty, k o m r k i tuszczowe. Bona z jam stawow lub nie, odgrywaj rol
m a z i o w a ma due zdolnoci regeneracyj- w mechanice staww, uatwiajc przesu-
ne; p r o d u k u j e ma stawow (synovia), ktra w a n i e si cigien lub mini.
z w i l a p o w i e r z c h n i e stawowe i o d y w i a W c h a n i a n i e mazi stawowej o d b y w a si
chrzstk stawow. poprzez dyfuzj clo naczy c h o n n y c h , to-
Jama stawowa (cavitas arlicularis) jest w a r z y s z c y c h siei w b o n i e m a z i o w e j . Za-
wosowat szczelin w y p e n i o n mazi kaenie stawu m o e d o p r o w a d z i szybko
i rozdzielajc powierzchnie stawowe. clo u o g l n i o n e g o zakaenia (sepsis).
W stanach zapalnych, gdy jest zwikszone
w y d z i e l a n i e mazi, m o e ona zawiera po-
nad 1 litr pynu.
B Rodzaje staww
W zalenoci o d uksztatowania po-
i Dodatkowe w i e r z c h n i s t a w o w y c h oraz r o d z a j w ru-
c h w stawy m o e m y podzieli na: j e d n o -
elementy stawu osiowe, d w u o s i o w e , w i e l o o s i o w e , paskie.

S to niestae skadniki i zaliczamy clo


nich: Stawy jednoosiowe
1) Wizada stawowe (ligamenta articula-
ria), ktre mog by: w e w n t r z t o r e b k o w e Mog one w y s t p o w a jako:
(ligamenta intracapsularia), torebkowe (li- 1) Staw zawiasowy (ginglymus), w ktrym
gamenta capsularia) i zewntrztorebkowe ruchy o d b y w a j si w o k osi ustawionej
(ligamenta extracapsularia). Zbudowane poprzecznie clo dugiej osi koci. W sta-
s one z tkanki cznej wknistej z licz- w i e t y m wystpuje zginanie (flexio) i pro-
n y m i w k n a m i k o l a g e n o w y m i i stano- stowanie (extensio). Charakteryzuj go
wi w z m o c n i e n i e torebki stawowej oraz wizada poboczne.
ograniczaj nadmierne ruchy. Zawieraj 2) Staw obrotowy (art.trochoidea), w ktrym
one liczne zakoczenia n e r w o w e istotne ruchy o b r o t o w e odbywaj si w z d u du-
w odruchach. giej osi koci i s to nawracanie (pronati)
2) Obrbki stawowe (labra articularia). S i odwracanie (supinatio).
3) Staw rubowy (art.cochlearis) jest o d m i a - p o d o b n i e jak w stawie kulistym. Przyka-
n stawu o b r o t o w e g o , gdy przy obraca- d e m stawu nieregularnego jest staw mo-
niu nastpuje zblianie lub oddalanie stkowo-obojczykowy.
p o w i e r z c h n i stawowych.

Stawy paskie
; Stawy dwuosiowe
Stawy paskie (art. planae) maj paskie
Wrd staww dwuosiowych wyr- p o w i e r z n i e stawowe oraz bardzo ma ru-
niamy: chomo. Okrelamy je take jako pocze-
1) Staw elipsoidalny albo k y k c i o w y (art.el- nia pcise (amphiarthroses). Przykadem
lipsoidea s. condylaris). G o w a stawu ma jest staw k r z y o w o - b i o d r o w y lub piszczelo-
ksztat elipsy. W stawie t y m o d b y w a j si wo-strzakowy.
ruchy zginania i prostowania oraz przy- Jeeli w stawie cz si d w i e koci, to
w o d z e n i a (adductio) i o d w o d z e n i a (ab- n a z y w a m y go stawem prostym (art.simplex).
ducti). K o m b i n a c j e tych r u c h w w y w o - O ile staw u t w o r z o n y jest przez trzy i w i c e j
uje ruch o b w o d z e n i a ( c i r c u m d u c t i o ) . koci, okrelamy go jako staw z o o n y (art.
2) Staw siodekowy (art. sellaris), w ktrym composita). Czsto w w y k o n y w a n i u ruchu
p o w i e r z c h n i e stawowe maj ksztat sio- bierze udzia kilka staww. M w i m y wtedy,
da. Przykadem jest staw nadgarstkowo- i s one sprzone. W peni sprzone,
-rdrczny kciuka, w ktrym wystpuj przy k a d y m ruchu, s stawy skroniowo-u-
ruchy p r z y w o d z e n i a i o d w o d z e n i a oraz chwowe.
przeciwstawiania (oppositio) i o d p r o w a -
dzania (repositio).
B Rozwj staww
Stawy wieloosiowe
Stawy zaczynaj si ksztatowa po-
Z a l i c z a m y clo nich: c z w s z y ocl 6 tygodnia okresu zarodkowe-
1) Staw kulisty wolny (art. spheroidea), go. Pomidzy r o z w i j a j c y m i si komi
w ktrym kulista p o w i e r z c h n i a stanowi- t w o r z y si strefa mezenchymy, z ktrej na
ca g o w objta jest przez pytk panew- o b w o d z i e rozwijaj si wizada, a w czci
k, pokrywajc mniej anieli p o o w rodkowej, wskutek resorpcji, t w o r z y si ja-
o b w o d u gowy, np. staw ramienny. ma stawowa. Zanikanie komrek mezen-
2) Staw kulisty panewkowy (art. cotylica), c h y m y i powikszanie si jamy stawowej
w ktrym panewka o b e j m u j e du po- s t y m u l o w a n e jest przez ruchy. Jednake roz-
w i e r z c h n i gowy, np. staw b i o d r o w y . w j s k a d n i k w stawu jest u w a r u n k o w a n y
3) Do s t a w w w i e l o o s i o w y c h naley take genetycznie. W w i e l u stawach k o c z y n
staw nieregularny, w ktrym z w y k l e w y - wszystkie skadniki stawu s j u uksztato-
stpuje krek stawowy. W stawie t y m w a n e pod koniec okresu z a r o d k o w e g o i na
odbywaj si ruchy w w i e l u kierunkach, pocztku p o d o w e g o .
hi Ukad miniowy
Ukad miniowy (systema musculare) w y n i k i e m zintegrowanego dziaania ko-
skada si z w y d u o n y c h komrek o t o c z o - ci, s t a w w i mini. M n i e j w i d o c z n e s
nych bon podstawn, z w a n y c h w k n a m i czynnoci mini gadkich (ruchy pery-
miniowymi. Minie stanowi 4 0 - 5 0 % staltyczne jelit, skurcz pcherza m o c z o -
cakowitego ciaru ciaa. Cechami charak- wego, w y d a l a n i e ci itp.). M o e m y
terystycznymi mini s: w y r n i minie jecno-, cwu- lub w i e -
1) Pobudliwo, czyli zdolno p r z y j m o - lostawowe, w zalenoci ocl ich przycze-
wania b o d c w i reagowania na nie. p w i przebiegu. W k a d y m ruchu dzia-
2) Kurczliwo, czyli zdolno d o skracania a z w y k l e kilka mini, ktre n a z y w a m y
i generowania siy pozwalajcej w y k o n a wtecy w s p d z i a a j c y m i lub synergi-
prac. Minie w czasie skurczu mog nie stycznymi. W k a d y m ruchu czynne s
zmienia swojej dugoci, a tylko zmie- r w n i e minie przeciwstawne, czyli
niaj napicie (skurcz izometryczny), lub antagonistyczne. H a r m o n i j n e ruchy s
mog si skraca w czasie skurczu i wte- rezultatem w s p p r a c y synergistw i an-
dy napicie jest stae (skurcz izotoniczny). tagonistw.
Rozlego skurczu minia zaley o d 2) Utrzymanie postawy ciaa. Skurcz mi-
dugoci jego wkien, ktre mog skra- ni p o z w a l a na utrzymanie staej p o z y c j i
ca si clo p o o w y swojej dugoci. Efekt ciaa (stanie, siedzenie).
dziaania mini dugich jest znacznie 3) Wytwarzanie ciepa. Minie w czasie
wydatniejszy anieli mini krtkich. Sia czynnoci wytwarzaj ciepo, utrzymu-
dziaania minia jest rwna sumie si je- jc sta ciepot ciaa. U w a a si, i
go poszczeglnych w k i e n . o k o o 8 5 % c a k o w i t e g o ciepa ciaa jest
3) Rozcigliwo, czyli zdolno d o w y d u - p r o d u k o w a n e w czasie skurczu mini.
ania, bez uszkodzenia w k n a minio- W y r n i a m y trzy rodzaje mini: mi-
wego. nie szkieletowe, misie sercowy i minie
4) Elastyczno, czyli zdolno d o p o w r o t u gadkie.
clo pierwotnego ksztatu po skurczu lub Minie szkieletowe, stanowice czynny
rozcigniciu. narzd ruchu, ktre przyczepiaj si do koci
N a p i c i e minia (tonus) sprawia, e lub skry. S to w y d u o n e , w i e l o j d r o w e ko-
przeciwstawia si on sile chccej go rozci- mrki, wykazujce poprzeczne prkowanie
gn. Na stopie napicia minia maj i nazywane w k n a m i miniowymi. Du-
w p y w : b u d o w a osobnika, jego w i e k i gru- go komrek miniowych mini szkieleto-
czoy w y d z i e l a n i a w e w n t r z n e g o , szcze- w y c h waha si od kilku m i l i m e t r w do kilku-
glnie j a j n i k i i jdra, a take u k a d ner- dziesiciu centymetrw, a rednica poszcze-
wowy. glnych komrek minia wynosi o d 10 clo
Minie w y k o n u j trzy podstawowe 100 p m . Komrki mini szkieletowych s
czynnoci: w i e l o j d r o w e (okoo 75 jder na 1 m m du-
1) Ruch, ktry moe by o d r u c h e m lub w y - goci), maj bardzo rozbudowan gadk sia-
konany d o w o l n i e . Wszystkie ruchy s teczk sarkoplazmatyczn i w cytoplazmie
posiadaj wkienka miniowe (myofibryl- ych i korzystaj z energii w y t w o r z o n e
le), majce zdolno kurczenia si. Miofibry- w procesie fosforylacji oksydatywnej oraz |
le (o rednicy 1 - 2 pm), przebiegajce przez z energii w y t w o r z o n e j w procesie glikolizy, 'j
ca dugo minia, z b u d o w a n e s z miofi- Zawieraj mniej m i t o c h o n d r i w anieli i
lamentw cienkich (aktynowych) oraz gru- w k n a typu 1. S to w k n a szybko kurcz- j
bych (miozynowych), biorcych udzia ce si i szybko ulegajce z m c z e n i u .
w skurczu, biaek regulatorowych (troponina W k n a typu 2B nale r w n i e < I- - j
i tropomiozyna) oraz biaek strukturalnych, w k i e n biaych i wykorzystuj g w n i
zapewniajcych uporzdkowanie organelli. energi w y t w o r z o n w procesie glikolizy.
Energia konieczna clo skurczu znajduje Zawieraj d u o glikogenu. Szybko si kur-
si w postaci ATP i fosfokreatyny. W komr- cz i szybciej si mcz o d w k i e n 2A.
kach m i n i o w y c h wystpuje take biako Zawarto w k i e n w rnych mini,
m i o g l o b i n a , ktre w i e tlen i dostarcza go jest osobniczo zmienna. Sportowcy dugody
clo m i t o c h o n d r i w , oraz glikogen. stansowcy maj przewag w k i e n czerw
M i o f i l a m e n t y w m i o f i b r y l a c h nie prze- nych, natomiast hokeici i ciarowcy,
biegaj przez ca dugo minia, lecz u ktrych wymagana jest dua, szybka czy
tworz strukturalne jednostki w k i e n e k no mini, maj przewag w k i e n biaych.
m i n i o w y c h z w a n e sarkomerami. Sarko- D u o w k i e n typu 2A i 2B zawieraj mi:
mery o d d z i e l o n e s od siebie przez b o n y ramienia, szczeglnie m. trjgowy ramieni
graniczne t w o r z c e prki Z. Minie grzbietu i podudzia maj przewag
M i o f i l a m e n t y grube sarkomeru tworz w k i e n typu 1. Rne typy wkien minio
ciemny, a n i z o t o p o w y prek (krek) A. Ja- w y c h . w okrelonym miniu szkieletowym
niejszy, prek i z o t r o p o w y I, z o o n y z fila- mog by uyte w zalenoci od potrzeby,
m e n t w c i e n k i c h z n a j d u j e si pomic/zy eli wymagany jest saby skurcz c/la wykona-
k o c o w y m i o d c i n k a m i f i l a m e n t w grubych. nia czynnoci, aktywowane s tylko wkna
Porodku prka A znajduje si prek (stre- typu 1. Jeeli wymagany jest silny skurcz, w
fa) H, ktry zawiera tylko filamenty grube. czane s minie typu 2A, natomiast przy ma
W czasie skurczu minia nastpuje przesu- ksymalnym skurczu aktywowane s take
wanie filamentw aktynowych wzgldem minie 2B.
m i o z y n o w y c h , co p o w o d u j e skrcenie sar- Z r n i c o w a n i e w k i e n m i n i o w y c h na
komeru ( m e c h a n i z m lizgowy). typy jest zalene o d unerwienia i typ w k -
W zalenoci o d sposobu, w jaki komr- na m o e m y z m i e n i , zmieniajc unerwie-
ki mini szkieletowych wykorzystuj ener- nie. Rwnie rne rodzaje w i c z e mog
gi potrzebn clo skurczu, d z i e l i m y je na bia- p r o w a d z i d o z m i a n y typu w k n a . Np. in-
e, c z e r w o n e i porednie. Kolor w k i e n mi- tensywne p y w a n i e lub bieganie p o w o d u j e
niowych zaley od zawartoci mioglobiny. transformacj w k i e n typu 2B w e w k n a
O b e c n i e w k n a m i n i o w e klasyfikuje- typu 2A.
my g w n i e jako w k n a typu 1, 2A i 2B. Na o b w o d z i e w k i e n miniowych
W k n a typu 1 (wolne) j a k o rda ener- u m i e s z c z o n e s k o m r k i satelitowe mi-
gii uywaj fosforylacji t l e n o w e j . Zawieraj niowe, ktre bior udzia w e wzrocie
one d u o m i o g l o b i n y oraz d u o m i t o c h o n - w k i e n m i n i o w y c h oraz procesach repa-
d r i w , charakteryzuj si w o l n y m skurczem racyjnych p o uszkodzeniu mini.
i du wytrzymaoci na zmczenie. Nale- Poszczeglne w k n a m i n i o w e otacza
d o w k i e n c z e r w o n y c h . W k n a te znaj- luna, delikatna tkanka czna zwana rd-
duj si w duej liczbie w miniach utrzy- misn (enclomysium), w ktrej znajduj si
m u j c y c h postaw ciaa, tzw. miniach naczynia krwionone, c h o n n e i nerwy.
o s i o w y c h , szczeglnie w obrbie szyi. Pczki w k i e n m i n i o w y c h otacza zbita
W k n a typu 2A nale clo w k i e n bia- tkanka czna, zawierajca w k n a kolage
nowe, siateczkowe i fibroblasty, ktra t w o - Ukonie przebiegajce w k n a miniowe
rzy omisn (pemysium). Caiy misie ota- mog czy si z o b u stron ze cignem,
cza lcznotkankowa torebka z w a n a nami- t w o r z c misie pierzasty (m. pennatus s.
sn (epimysium), ktra m o e czy si bipennatus), lub mog d o c h o d z i clo jednej
z powizi (fascia).
strony cigna, tworzc misie ppierza-
rdmisna, omisna i namisna stanowi sty (m. semipennatus s. unipennatus). Nie-
cigo z tkank czn, poprzez ktr mi- ktre minie posiadaj w przebiegu ci-
sie przyczepia si do koci lub skry. Rozci- gno porednie (tendo intermedius), dzielce
gaj si one poza w k n a miniowe, prze- misie na d w a brzuce im. digastricus), lub
chodzc w zbit tkank czn wknist t w o - mog by przedzielone przez krtkie ci-
rzc cigno itend). Dugo i ksztat gna z w a n e smugami cignistymi (intersec-
cigien jest rny, zaleny od pracy minia. tiones tendineae). Cz minia przylega
cigno moe by walcowate lub bardzo d o pocztku jest czsto szersza i n a z y w a m y
szerokie, paskie (np. w miniach brzu- j gow (caput).
cha) i nazywamy je wtedy rozcignem (apo- N a z w y mini t w o r z y m y w zalenoci ocl:
neurosis). a) ksztatu, np. m. c z w o r o b o c z n y (m. qua-
dratus), r w n o l e g o b o c z n y (m. diomboi-
deus), okrny (m. orbicularis) itp.;
b) podobiestwa clo oglnie znanych t w o -
[;! Przyczepy, ksztat, nazwy rw, np. m. glistowaty (m. lumbricalis),
i liczba mini m. gruszkowaty (m. piriformis) itp.;
c) b u d o w y , np. m. d w u g o w y (m. biceps),
Minie mog by przytwierdzone d o t r j g o w y (m. triceps), c z w o r o g o w y (m.
miejsca przyczepu bezporednio lub po- guadriceps), pcignisty (m. semitendi-
przez cigna i rozcigna. Kady misie ma nosus), pboniasty (m. semimembrano-
przynajmniej d w a punkty przyczepu i m o e sus) itp.;
przyczepia si clo koci, chrzstek, wiza- cl) czynnoci, np. prostownik (m. extensor),
de, p o w i z i i skry. Niektre minie przy- zginacz (m. flexor), nawracacz (m. pro-
czepiaj si clo narzdw, np. minie oka. nator), o d w r a c a c z (m. supinator), zwie-
W czasie skurczu minia jeden z jego przy- racz (m. sphincter), rozwieracz (m. clila-
czepw jest punktem staym i taki przyczep tator), przeciwstawiacz (m. opponens),
nazywamy najczciej pocztkiem (origo) p r z y w o d z i c i e l (m. adductor), dwigacz
lub przyczepem p o c z t k o w y m . Drugi przy- (m. levalor) itp.;
czep minia nazywamy przyczepem (inser- e) pooenia, np. m. skrny (m. cutaneus),
t/o) lub przyczepem k o c o w y m . Czynno naczaszny (m. epicranius), ramienny (m.
minia o d b y w a si najczciej w kierunku brachialis), piszczelowy (m. tibialis) itp.;
przyczepu pocztkowego. 0 przyczepw, np. mostkowo-gnykowy
Misie skada si z czci rodkowej, (m. stemohyoideus), uchwowo-gnyko-
zbudowanej z w k i e n m i n i o w y c h oraz w y (m. mylohyoideus), m o s t k o w y (ster-
zwonych kocw, zaopatrzonych w ci- nalis) itp.
gno. Taki misie n a z y w a m y m. w r z e c i o n o - Liczba mini podawana w rnych
watym (m. fusiformis), a jego cz rodko- p o d r c z n i k a c h w a h a si ocl 300 d o 600,
w okrelamy jako brzusiec (venters. gaster). przecitnie 4 0 0 dla o b u p o w ciaa. W y n i -
Jeeli w k n a miniowe przechodz na du- ka to z faktu, i niejednokrotnie trudno jest
ej przestrzeni w e w k n a cigniste, to mi- okreli, czy grupa w k i e n m i n i o w y c h
sie taki n a z y w a m y paskim (m. planus), stanowi o d d z i e l n y misie, czy jest to tylko
a jego w k n a cigniste tworz paskie roz- cz minia (np. w miniach gbokich
cigno (aponeurosis) (AS 1, ryc. 25 a-g). grzbietu).
j przegrody midzyminiowe, przyczepia-
; Narzdy pomocnicze mini jce si clo koci (septa inlermuscuiaria),
D o n a r z d w p o m o c n i c z y c h mini na- ktre tworz przestwory miniowe (compar-
le: timenta muscularia). W przestworach tych,
1) Powizie wystpujcych g w n i e na koczynach, gru-
2) P o c h e w k i cigien pa mini objta jest komor kostno-wkni-
3) Kaletki m a z i o w e st. Czsto przy przecieniu mini, jeeli
4) Trzeszczki komora ta jest mocna, dochodzi clo obrzku
5) Bloczki mini i b l w z p o w o d u ucisku. Powi otaczajca
Powi (fascia) jest c z n o t k a n k o w . b o - poszczeglne minie stanowi powi wa-
n wknist o z m i e n n e j gruboci, ktra ota- ciw minia (fascia propria musculi) i cz-
cza poszczeglne minie oraz grupy mi- sto zrasta.si ona z namisn (epimysium).
ni. Spenia ona bardzo w a n e funkcje: P o c h e w k i m a z i o w e cigien (vagina sy-
a) mog si d o niej przyczepia w k n a novia!is tendinum) znajduj si w miej-
miniowe; scach, w ktrych cigna przebiegaj w ka-
b) stanowi elastyczn torebk minia za- naach kostno-wknistych, np. w obrbie
bezpieczajc go przed urazami; rki lub stopy. Pochewki te skadaj si
c) z n a j d u j c a si w niej tkanka tuszczowa z w a r s t w y zewntrznej wknistej (vagina fi-
c h r o n i p r z e d utrat ciepa; brosa) oraz w e w n t r z n e j m a z i o w e j (vagina
d) uatwia przesuwanie si mini w z g l - synoviaiis). N a kocach p o c h e w k i obie bla-
d e m siebie; szki m a z i o w e przechodz jedna w drug.
e) bierze udzia w t w o r z e n i u p o c h e w e k W miejscu tym, gdzie z d w o j o n e blaszki ma-
w k n i s t y c h cigien; z i o w e biegn d o cigna, t w o r z y si krezka
f) m o e ogranicza rozprzestrzenianie za- cigna (mesotendineum).
pale r o p n y c h ; Kaletki maziowe (bursae synoviaies) sta-
g) stanowi drog przejcia naczy i ner- nowi u w y p u k l e n i a b o n y m a z i o w e j torebki
w w d o mini. stawowej. W y p e n i o n e s mazi stawow
Bezporednio p o d skr z n a j d u j e si po- i znajduj si w miejscach naraonych na
wi p o w i e r z c h o w n a (fascia superficialis), tarcie podczas przesuwania si mini lub
ktra p o k r y w a cae ciao (fascia totius cor- cigien. Uatwiaj ruch.
poris) i jest rnej gruboci w rnych oko- Trzeszczki lub koci trzeszczkowate
licach ciaa. Na tylnej p o w i e r z c h n i t u o w i a (ossa sessamoidea) s to drobne kostki w -
(grzbiet) i na grzbiecie rki jest ona bardzo c z o n e w cigna mini, w p o b l i u ich przy-
cienka, podczas gdy na b r z u c h u , szczegl- czepw. Stanowi one punkty podparcia
nie w dolnej czci, jest gruba. Z b u d o w a n a d w i g n i i mog zmienia kierunek cigna.
jest z siateczkowej tkanki cznej oraz tkan- Bloczki mini (trochleae muscuiares) s '
ki tuszczowej. Jej warstwa zewntrzna za- to wystajce koci lub chrzstki, w o k
wiera w i c e j komrek t u s z c z o w y c h i m o e ktrych owijaj si cigna mini. Dziaaj
by rnej gruboci, natomiast warstwa w e - j a k o p u n k t y podparcia i zmieniaj kierunek
wntrzna jest sprysta i cienka. Pomidzy dziaania minia.
t y m i d w i e m a w a r s t w a m i znajduj si naczy-
nia krwionone i c h o n n e , nerwy, minie
w y r a z o w e twarzy, m. szeroki szyi oraz gru-
Unaczynienie
czo sutkowy. i unerwienie mini
Grupy mini otacza p o w i gboka (fa-
scia profunda), z w a n a rwnie powizi ota- Minie szkieletowe s dobrze unaczy-
czajc (fascia investiens). O d powizi tej, nione, a ilo k r w i d o p y w a j c e j clo minia
pomidzy poszczeglne grupy mini w n i k a - wzrasta w r a z z jego czynnoci. M n o g i e tt-
nice d o c h o d z c e d o mini, ktrym z w y k l e W miniach szkieletowych wystpuj
towarzysz d w i e yy, rozgaziaj si d w a rodzaje receptorw: wrzecionka ner-
w omisnej i tworz sieci, ocl ktrych biegn w o w o - m i n i o w e i nerwowo-cigniste.
ttniczki przebiegajce prostopadle clo Wrzecionko nerwowo-miniowe (fusus
wkien m i n i o w y c h . S to ttniczki ko- neuromuscularis), o dugoci ocl 4 clo 15
cowe. Oddaj one odgazienia przebiega- m m , rozmieszczone jest w rnych cz-
jce w rdmisnej, tworzce sieci oplataj- ciach minia i skada si z d w u w a r s t w o -
ce w k n a miniowe. yy mini zaopa- w e j torebki oraz w k i e n m i n i o w y c h
trzone s w zastawki. w e w n t r z w r z e c i o n o w y c h (tzw. intrafuzal-
U n e r w i e n i e r u c h o w e mini p o c h o d z i nych). S one receptorami mini (proprio-
oc m o t o n e u r o n w a, ktre znajduj si ceptorami) m a j c y m i u n e r w i e n i e r u c h o w e
w rogach przednich rdzenia krgowego poprzez m o t o n e u r o n y y. W k i e n k a kurczli-
oraz w jdrach r u c h o w y c h n e r w w rdzenio- w e w e w r z e c i o n k a c h znajduj si w p o b l i u
wych w pniu mzgu. Aksony m o t o n e u r o - ich k o c w . W czci rodkowej w r z e c i o n a
nw a, p o w n i k n i c i u d o minia w m i e j - znajduj si zakoczenia c z u c i o w e (aferent-
scu, ktre n a z y w a m y p u n k t e m n e r w o w y m ne). Aksony m o t o n e u r o n w j (gamma) do-
(punctum nervosum), dziel si na gazie chodz d o czci o b w o d o w e j w r z e c i o n k a .
kocowe, z ktrych kada d o c h o d z i clo jed- Wkna nerwowe ruchowe i czuciowe
nego w k n a miniowego. Rozgazienia w r z e c i o n e k stanowi drog u k w o d r u c h o -
aksonw z w y k l e kocz si w p o o w i e mi- w y c h na rozciganie i napicie mini. Licz-
nia, t w o r z c ruchow pytk k o c o w lub ba w r z e c i o n e k wzrasta w miniach o pre-
pytk motoryczn (teloplax nervosa), ktra c y z y j n e j czynnoci.
czy si z w k n e m m i n i o w y m za p o m o - Wrzecionka nerwowo-cignowe (fusus
c synapsy aksono-miniowej (synapsis neurotendineus) lub zakoczenia cigniste
axonomuscularis). M e d i a t o r e m (neuroprze- Golgiego znajduj si w cignach. S to
kanikiem) w tej synapsie jest acetylocholi- rozgazione zakoczenia n e r w o w e , w r a l i -
na. Cech charakterystyczn synaps aksono- w e na rozciganie i o t o c z o n e torebk.
-miniowych jest p o f a d o w a n i e b o n y post-
synaptycznej.
Zesp w k i e n m i n i o w y c h u n e r w i o - Badanie mini
nych przez rozgazienia aksonu jednego
motoneuronu a n a z y w a m y jednostk m o t o - Minie b a d a m y d o t y k i e m (palpatio),
ryczn minia. Liczba w k i e n minio- zlecajc badanemu w y k o n a n i e okrelonej
wych unerwionych.przez jeden m o t o n e u r o n czynnoci oraz rejestracj czynnoci mi-
jest bardzo rna i wynosi ocl 8 clo 1000, nia poprzez elektrody umieszczone na jego
przecitnie 150. Najmniejsze jednostki m o - p o w i e r z c h n i (electromyographia).
toryczne spotykamy w miniach w y k o n u j -
cych precyzyjne czynnoci (minie rki,
oka, krtani). Misie sercowy
Pamita naley, i w k n a m i n i o w e
nalece clo jednej jednostki m o t o r y c z n e j s Misie sercowy lub tkanka miniowa
wknami tego samego typu (1, 2A, 2B). Ist- sercowa wystpuje g w n i e w cianach ser-
nieje rwnie, zaleno p o m i d z y w i e l k o - ca oraz w cianach d u y c h naczy w pobli-
ci m o t o n e u r o n u a liczb w k i e n minio- u serca. Tkanka ta skada si z komrek
wych nalecych d o jednostki motorycznej.. m i n i o w y c h sercowych oraz komrek
Najwiksze jednostki s u n e r w i o n e przez ukadu przewodzcego.
najgrubsze aksony, o d c h o d z c e o d d u y c h K o m r k i m i n i o w e sercowe, z w a n e
motoneuronw. w k n a m i m i n i o w y m i sercowymi, s jed-
/
no- lub d w u j d r o w e , ukadajce si w sze- d z i e l i si na: cz naclosiow (pars epaxia-
regi, ktre cz si b o c z n y m i odgazienia- lis) lub epimer i cz podosiow (pars hyp-
mi z szeregami ssiednimi. Szeregi komrek axialis) lub hipomer. Z czci nadosiowej
p o c z o n e s m i d z y sob w y s p e c j a l i z o w a - rozwijaj si minie grzbietu, natomiast
nymi powierzchniami zwanymi wstawkami. z czci p o d o s i o w e j tworz si minie klat-
W s t a w k i zawieraj desmosomy, poczenia ki piersiowej i brzucha. Minie rozwijajce
typu nexus u m o l i w i a j c e p r z e p y w i m p u l - si z czci n a d o s i o w y c h m i o t o m w uner-
sw, oraz strefy przylegania, stanowice ka- w i o n e s przez gazie tylne n e r w w rdze-,
nay j o n o w e . n i o w y c h , natomiast minie rozwijajce si
z czci p o d o s i o w e j unerwiaj gazie prze-
dnie n e r w w r d z e n i o w y c h .
Tkanka miniowa gadka Minie k o c z y n rozwijaj si z mioto-
m w oraz d e r m a t o m i o t o m w . U z a r o d k w
Skada si z . w y d u o n y c h komrek m o n a w y r n i minie p o d o s i o w e (lece
0 dugoci od 30 clo 50 p m , posiadajcych clo przodu o d osi koczyny) i nadosiowe (le-
j e d n o jdro oraz liczne w g o b i e n i a , z w a n e ce clo tyu o d osi koczyny).
j a m k a m i w b o n i e k o m r k o w e j . Na w e w n - Niezalenie o d tego, czy minie rozwi-
trznej p o w i e r z c h n i b o n y k o m r k o w e j znaj- jaj si z m i o t o m w , d e r m a t o m i o t o m w ;
duj si liczne ciaka gste, p o m i d z y ktry- czy m e z e n c h y m y , r n i c o w a n i e ich jest
mi rozcigaj si m i o f i l a m e n t y a k t y n o w e p o d o b n e . Najwczeniejsz form komrki
1 miozynowe. m i n i o w e j jest promioblast, ktry jest wie-
Komrki miniowe gadkie u n e r w i o n e lojdrow komrk, podobn clo fibrobla-
s przez ukad n e r w o w y autonomiczny. stu. Po u k o c z e n i u w d r w k i clo ostatecz-
nego miejsca promioblasty rnicuj si
w mioblasty ksztatu wrzecionowatego,
Rozwj ktre syntetyzuj miofilamenty. czenie
mini szkieletowych postmitotycznych m i o b l a s t w p r o w a d z i clo
u t w o r z e n i a miotuby, w ktrej jdra znajduj
Minie szkieletowe t u o w i a i k o c z y n si na o b w o d z i e . czenie si m i o t u b pro-
rozwijaj si z m i o t o m w i d e r m a t o m i o t o - w a d z i clo utworzenia w k i e n m i n i o w y c h
m w , ktre s czciami somitw. Minie z z a z n a c z o n y m p r k o w a n i e m . U czowie-
jzyka i cz mini krtani pochodz z so- ka co 12 tygodnia r o z w o j u p o d o w e g o
m i t w p o t y l i c z n y c h . Minie oka rozwijaj wikszo w k i e n znajduje si w stadium
si z m e z e n c h y m y przedstrunowej. W i k - miotuby. Po tym okresie zaczynaj tworzy
szo mini g o w y (minie w y r a z o w e twa- si w k n a m i n i o w e z p o p r z e c z n y m pr-
rzy, w a c z o w e , krtani, garda) rozwijaj si k o w a n i e m . M i o t u b y zanikaj poczwszy od
z mezenchymy ukw gardowych. 22 tygodnia okresu p o d o w e g o .
Tkanka czna mini rozwija si z grze- Regeneracja wkien miniowych
bieni n e r w o w y c h (dla mini jzyka) oraz w okresie postnatalnym o d b y w a si poprzez
m e z o d e r m y trzewnej (dla mini brzucha). k o m r k i satelitowe mini, ktrych nie ma
Kady m i o t o m p o d koniec 5 tygodnia w miniu s e r c o w y m i miniach gadkich. ,
Ukad trawienny
Ukad trawienny (systema digbstorium) ciaa. W czynnoci ukadu p o k a r m o w e g o
poprzez rozkadanie p r z y j m o w a n e g o pokar- odgrywaj du rol h o r m o n y t k a n k o w e
mu na proste z w i z k i i ich resorpcj dostar- oraz sploty ukadu jelitowego.
cza energii dia p r a w i d o w e g o f u n k c j o n o w a - Przewd p o k a r m o w y rozpoczyna si
nia pozostaych u k a d w . Spenia o n nast- szpar ust ( r i m a oris) i koczy o d b y t e m
pujce, w a n e funkcje: (anus). Skada si o n z nastpujcych czci
1) P r z y j m o w a n i e pokarmu, ktre skada si (AS 1, ryc. 28):
z: a) umieszczenia pokarmu w j a m i e ust- 1) Jama ustna ( c a v u m oris)
nej, b) rozdrobnienia m e c h a n i c z n e g o 2) Gardo (pharynx)
pokarmu (ucia), c) nawilgocenia pokar- 3) Przeyk (oesophagus)
mu lin, cl) poykania pokarmu. 4) odek (gasler)
2) Przeprowadzenie p o k a r m u przez prze- 5) Jelito cienkie (intestinum tenue)
w d p o k a r m o w y , zalene ocl czynnoci 6) Jelito grube (intestinum crassum)
motorycznej. Do gruczow przewodu pokarmowego
3) Trawienie, w w y n i k u ktrego pokarm zo- zaliczamy gruczoy, ktrych przewody
staje rozoony za pomoc e n z y m w na uchodz clo poszczeglnych czci przewo-
prostsze z w i z k i . Skrobia rozkada si na d u p o k a r m o w e g o oraz drobne gruczoy
na cukry proste przez amylaz. Pepsyna z n a j d u j c e si w cianie p r z e w o d u pokar-
i trypsyna rozkadaj biaka na d w u p e p - mowego. Do gruczow posiadajcych
tydy i aminokwasy. Lipazy rozkadaj tu- p r z e w o d y w y p r o w a d z a j c e nale:
szcze na monoglicerydy i kwasy tu- 1) Gruczoy linowe (giartdulae saiivare),
szczowe. u c h o d z c e d o j a m y ustnej, ktre w y d z i e -
4) W c h a n i a n i e , ktre polega na transporcie laj ocl 1 0 0 0 - 1 5 0 0 ml liny na dob. li-
substancji o d y w c z y c h , w o d y i elektroli- na zawiera 9 9 , 5 % w o d y oraz 0 , 5 %
tw z p r z e w o d u p o k a r m o w e g o (gwnie z w i z k w , w r d ktrych s: sole, albu-
z jelita cienkiego) clo k r w i i c h o n k i . miny, globuliny, mucyna, e n z y m y bakte-
5) Defekacja, czyli w y d a l a n i e niestrawio- riolityczne, lipaza i amylaza. A m y l a z a
nych substancji z p r z e w o d u p o k a r m o w e - linowa rozkada skrobi.
go- 2) Wtroba (hepar), ktrej p r z e w d ucho-
Ukad trawienny skada si z: dzi clo czci zstpujcej dwunastnicy.
1) przewodu pokarmowego (tractus ali- W t r o b a , posiadajca ciar ok. 1,4 kg,
mentarius), jest n a j w i k s z y m g r u c z o e m organizmu,
2) gruczow (glandulae). p r o d u k u j c y m 8 0 0 - 1 0 0 0 ml c i dzien-
Przyjmowanie pokarmw kontrolowane nie. , m a g a z y n o w a n a w pcherzyku
jest przez orodek sytoci i orodek godu c i o w y m , jest niezbdna d o trawienia
(aknienia), ktre znajduj si w pod- i w c h a n i a n i a tuszczw oraz clo w y d a l a -
wzgrzu. Pobudzanie orodka sytoci ha- nia substancji nierozpuszczalnych w w o -
muje aknienie, za p o b u d z a n i e orodka dzie, takich jak cholesterol i b i l i r u b i n a .
godu p o b u d z a aknienie i zwiksza mas 3) Trzustka (pancreas), ktra ma b u d o w
zrazikow i poprzez p r z e w o d y w y d z i e l a szczeglnych o d c i n k a c h p r z e w o d u pokar-
sok trzustkowy w iloci 1 2 0 0 - 1 5 0 0 ml mowego.
dziennie d o czci zstpujcej dwunast- W przeyku bona luzowa tworzy
nicy. Sok trzustkowy zawiera e n z y m y : a) podune fady (plicae longituclinales).
proteazy trzustkowe (trypsyna i c h y m o - W o d k u bona luzowa t w o r z y podune
trypsyna), ktre trawi biaka, b) lipazy fady, ukadajce si w z d u dugiej osi na-
trzustkowe, trawice tuszcze i c) amyla- rzdu. Na p o w i e r z c h n i b o n y luzowej w i -
z trzustkow, ktra h y d r o l i z u j e clo cwu- d o c z n e s nieregularne obszary z w a n e pola-
c u k r w glikogen, skrobi oraz wikszo mi o d k o w y m i , w ktrych le doleczki
zoonych wglowodanw z wyjtkiem o d k o w e , stanowice miejsca uj gru-
celulozy. W trzonie i ogonie trzustki c z o w o d k o w y c h , m a j c y c h odmienn
znajduj si wyspy Langerhansa, ktre b u d o w w rnych czciach odka.
stanowi gruczo d o k r e w n y w y d z i e l a j - W j e l i c i e c i e n k i m bona luzowa wspl-
cy insulin i glukagon, regulujcy prze- nie z podluzow w y t w a r z a fady okrne
mian w g l o w o d a n w . (plicae circulares), ktre s najwysze w je-
ciana p r z e w o d u p o k a r m o w e g o prawie licie c z c z y m , a zanikaj w k o c o w y m od-
na caej dugoci ma b u d o w czterowar- c i n k u jelita krtego. Bona luzowa w jelicie
stwow: c i e n k i m posiada kosmki Willi intestinales)
1) Najbardziej wewntrzn warstw jest 0 ksztacie spaszczonych stokw, u pod-
bona luzowa (tunica mucosa). stawy ktrych znajduj si ujcia gruczow.
2) Pod bon luzow znajduje si bona W jelicie g r u b y m bona luzowa wspl-
podluzowa (tunica submucosa). nie z warstw okrn bony miniowej
3) Bona miniowa (tunica muscularis). w y t w a r z a fady pksiycowate (plicae se-
4) Bona surowicza (tunica serosa) lub milunares), ktrym o d zewntrz o d p o w i a d a -
przydanka (tunica adventitia). j w c i c i a pksiycowate (incisurae semi-
Bona luzowa pokryta jest n a b o n k i e m lunares).
(epithelium), ktry w obrbie j a m y ustnej, W kanale odbytu bona luzowa t w o r z y
garda i przeyku jest n a b o n k i e m w i e l o w a r - p o d u n e fady z w a n e slupami (columnae
s t w o w y m paskim, natomiast p o c z w s z y o d anales).
wpustu o d k a a clo dolnej czci kanau Bona podluzowa skada si z gstej
o d b y t u jest j e d n o w a r s t w o w y m n a b o n k i e m tkanki cznej zawierajcej liczne naczynia
w a l c o w a t y m . W n a b o n k u znajduj si licz- k r w i o n o n e i c h o n n e oraz splot n e r w o w y
ne k o m r k i g r u c z o o w e , szczeglnie m n o - p o d l u z o w y (plexus submucosus), kontrolu-
gie w odku. N a b o n e k , w zalenoci o d jcy czynno sekrecyjn i krenie krwi
czci p r z e w o d u pokarmowego, spenia r- przewodu pokarmowego.
ne funkcje: w obrbie przeyku jest to g w - Bona miniowa w wikszoci przewo-
nie funkcja ochronna, w o d k u - sekrecyj- d u p o k a r m o w e g o skada si z w e w n t r z n e j
na, a w jelitach (szczeglnie cienkim) spe- warstwy okrnej i zewntrznej podunej.
nia g w n i e funkcj absorpcyjn. Nabonek W o d k u wystpuje warstwa skona le-
spoczywa na bonie podstawnej oraz lecej ca najgbiej. W grnej czci przeyku bo-
pod n i m blaszce waciwej bony luzowej na m i n i o w a u t w o r z o n a jest przez minie
(lamina propria mucosae), zbudowanej p o p r z e c z n i e prkowane, w czci rodko-
z wiotkiej tkanki cznej i zawierajcej licz- w e j tego narzdu tworz j minie gadkie
ne naczynia, nerwy i grudki chonne. W bo- 1 p o p r z e c z n i e p r k o w a n e , a w czci dol-
nie luzowej znajduj si rwnie komrki nej - w y c z n i e minie gadkie.
mini gadkich tworzce blaszk minio- W o d k u warstwa p o d u n a mini
w luzwki (lamina muscularis mucosae). grupuje si g w n i e w z d u krzywizn,-
Rzeba b o n y l u z o w e j jest rna w po- a warstwa skona wystpuje w dnie i przyle-
g|ej clo dna czci trzonu. W jelicie c i e n k i m goci 3 0 - 4 0 cm, p o w o d u j c y przesuwa-
obydwie warstwy mini rozmieszczone s nie mas k a o w y c h .
rwnomiernie. W j e l i c i e grubym warstwa
poduna t w o r z y p o d u n e tamy (leniae),
warstwa okrna za t w o r z y fady pksiy- i Rozwj ukadu trawiennego
cowate. Pomidzy d w i e m a w a r s t w a m i bo-
ny miniowej znajduje si splot n e r w o w y W c z w a r t y m tygodniu r o z w o j u zarodek
rcminiowy (plexus myentericus), odpo- zaczyna zgina si w osi strzakowej oraz
wiedzialny za czynno motoryczn prze- poprzecznej. Zgicia zarodka i endoclermy
wodu p o k a r m o w e g o . p o w o d u j powstanie c e w y p o k a r m o w e j ,
Bona surowicza lub przydanka. ciany obecnej w tym czasie w zgiciu g o w o w y m
jamy brzusznej wyciela otrzewna cienna i o g o n o w y m zarodka. Jest o n p o c z o n y sze-
(peritoneum parietale) z b u d o w a n a z tkanki rok szypu z pcherzykiem t k o w y m
cznej wknistej pokrytej n a b o n k i e m (me- poprzez p r z e w d p p k o w o - j e l i t o w y (cluctus
sothelium). O t r z e w n a otacza rwnie w i k - omphaloentericus) lub j e l i t o w o - t k o w y
szo narzdw ukadu trawiennego jako (cluctus intestinovitellinus). Tworzy si jelito
otrzewna trzewna (peritoneum viscerale). przednie (gowowe) i tylne (ogonowe). Rw-
Obydwie czci otrzewnej ograniczaj jam noczenie w r o z w i j a j c e j si twarzy powsta-
otrzewnej (cavitas peritonealis). Tak w i c na- je zagbienie z w a n e zatok gbow (sfo-
rzdy otoczone otrzewn maj bon suro- mocleum), o d d z i e l o n e o d jelita przedniego
wicz, w ktrej znajduje si splot n e r w o w y bon ustno-gardow (membrana oropha-
podsurowiczy (plexus subserosus). Czci ryngea). Z zatoki g b o w e j rozwija si przed-
przewodu pokarmowego, lece poza jam sionek j a m y ustnej. Jelito o g o n o w e , z ktre-
brzuszn oraz nie pokryte cakowicie go o d c h o d z i uchyek o m o c z n i , t w o r z y stek
otrzewn w jamie brzusznej, otacza tkanka (cloaca), ktry zamknity jest bon stekow
czna z w a n a przycank. (membrana cloacalis), oddzielajc go o d
Komrki g r u c z o o w e bony l u z o w e j w p u k l e n i a w czci o g o n o w e j zarodka,
przewodu p o k a r m o w e g o , oprcz sokw tra- ktre t w o r z y doek o d b y t o w y (proctoc/eum).
wiennych, wydzielaj h o r m o n y polipepty- Bona ustno-gardowa pka na pocztku
dowe (gastryna, sekretyna, cholecystokinina- 5 tygodnia, a b o n a stekowa ulega przerwa-
itp.), ktre w p y w a j na czynno sekrecyj- niu w 7 tygodniu. Postpujce zginanie za-
n ukadu trawiennego, a take s mediato- rodka i s t o p n i o w e w c z a n i e czci pche-
rami w splotach rdciennych p r z e w o d u rzyka t k o w e g o clo zarodka p o w o d u j e , i
pokarmowego. p r z e w d p p k o w o - j e l i t o w y ulega z w e n i u
Czynno motoryczn p r z e w o d u pokar- i powstaje cz rodkowa c e w y j e l i t o w e j
mowego wystpuje w postaci: (ryc. 1).
1) Ruchw perystaltycznych (propulsyw- Pod koniec 5 tygodnia w c e w i e j e l i t o w e j
nych) polegajcych na stopniowym okr- moemy wyrni:
nym skurczu ciany przewodu, przesuwa- 1) Jelito przednie
jcych si z szybkoci 1 cm/min. 2) j e l i t o r o d k o w e
2) R u c h w segmentowych,' w ktrych skur- 3) Jelito tylne
c z o w i ulegaj d w a odlege miejsca prze- Cewa j e l i t o w a otoczona jest mezoderm
w o d u p o k a r m o w e g o . Jeeli ta odlego trzewn i zawieszona na krezce grzbietowej
wynosi kilka centymetrw, mwimy i krtkiej krezce brzusznej.
o ruchach w a h a d o w y c h . Ruchy te mie- Z jelita przedniego rozwijaj si:
szaj pokarm i uatwiaj krenie k r w i . 1) Jama ustna, gardo, m i g d a k i oraz drogi
3) Ruchw masowych, wystpujcych w je- oddechowe
licie grubym. Jest to skurcz jelita na d u - 2) Przeyk
Ryc. 1. Schemat ukadu pokarmowego u zarodka w 5 tygodniu rozwoju.

3) odek Z jelita tylnego rozwijaj si:


4) Cz grna d w u n a s t n i c y oraz grny od- 1) 1/3 cz lewa okrnicy poprzecznej
cinek czci zstpujcej dwunastnicy a 2) O k r n i c a zstpujca
d o ujcia p r z e w o d w trzustkowych 3) O k r n i c a esowata
5) Wtroba, pcherzyk c i o w y i crogi 4) O d b y t n i c a z w y j t k i e m dolnej czci ka-
ciowe nau o d b y t u
6) Trzustka Cz jelita przedniego w odcinku gowo-
Z jelita rodkowego rozwijaj si: w y m , z ktrej rozwija si jama ustna waciwa
1) Cz zstpujca, p o z i o m a i wstpujca i gardo, otoczona jest bocznie i brzusznie
dwunastnicy przez uki gardowe, huki gardowe zbudowa-
2) jelito czcze i krte ne s z rdzenia, w skad ktrego w c h o d z i
3) Ktnica, okrnica wstpujca i 2/3 szkielet, uk ttniczy i nerw. Szkielet luku sta-
czci prawe okrnicy poprzecznej n o w i mezenchyma pochodzca z mezoder-
Ryc. 2. Zaburzenia rozwojowe odbytu i kanak) odbytu.
A. Zaronicie odbytu D. Przetoka odbytniczo-pochwowa
B. Zaronicie kanau odbytu E. Przetoka odbytniczo-cewkowa
C. Zwenie odbytu F. Przetoka odbytniczo-pcherzowa

my i grzebienia nerwowego. Pomidzy luka- Szybki wzrost c e w y j e l i t o w e j na dugo


mi ocl wewntrz znajduj si kieszonki gar- p o w o d u j e jej sfadowanie w paszczynie
dowe, a ocl zewntrz - bruzdy gardowe. strzakowej i t w o r z y si dua ptla jelitowa,
ktra w c h o d z i d o uchyka p p o w i n o w e g o , Zaburzenia rozwojowe
t w o r z c fizjologiczn przepuklin ppo-
w i n o w , cofajc si d o koca 10 tygodnia. 1) W r o d z o n e z w e n i e o d w i e r n i k a po-
Rwnoczenie d o jelita wrastaj ttnice wstaje w w y n i k u przerostu miniwki
trzewne nieparzyste o d aorty brzusznej. odka.
Ostateczne p o o e n i e jelit jest w y n i k i e m 2) W r o d z o n a przepuklina ppowinowa
obrotu ptli j e l i t o w e j , ktra obraca si trzy- powstaje j a k o w y n i k braku przedniej'
krotnie po 9 0 w kierunku p r z e c i w n y m clo ciany brzucha.
w s k a z w e k zegara. Po u k o c z o n y m obro- 3) O d w r c o n y obrt jelit, kiedy ptle jelito-
cie cz n a r z d w p r z e w o d u p o k a r m o w e - w e obracaj si zgodnie ze wskazwka-
go zblia si clo j a m y brzusznej i traci poo- mi zegara.
enie w e w n t r z o t r z e w n o w e . 4) O k r n i c a o l b r z y m i a (megacolon) lub''
Wtroba i pcherzyk c i o w y rozwijaj c h o r o b a Hirschsprunga. W yvyniku braku '
si w 4 tygodniu jako uchyki w t r o b o w y s p l o t w rdciennych w okrnicy eso-
i pcherzykowy jelita przedniego, ktre w n i - watej i o d b y t n i c y upoledzona jest ak-
kaj clo przegrody poprzecznej. Komrki tywno skurczow, co p r o w a d z i clo po-
w l r o b o w e pierwotne (hepatoblasty) pocho- szerzenia tego o d c i n k a p r z e w o d u pokar-
dz z endodermy. Z hepatoblastw r o z w i j a - mowego.
j si rwnie drogi c i o w e w e w n t r z w - 5) U c h y e k jelita krtego (Meckela) jest po-
trobowe. W 5 - 6 tygodniu wtroba rozpoczy- zostaoci p o p r z e w o d z i e ppkowo-jeli-
na czynno hemopoetyczn, ktra jest t o w y m i z w y k l e jest u m i e j s c o w i o n y
najwiksza p o d koniec 2 trymestru. Pod ko- w odlegoci 5 0 - 1 5 0 c m o d ujcia jelita
niec 5 tygodnia w i d o c z n e s ju rnice krtego d o grubego.
w wielkoci pata prawego i lewego. 6) W przypadkach n i e p r a w i d o w e g o wy-
Trzustka powstaje z zawizka grzbieto- ksztacenia czci ukadu pokarmowego,
wego i brzusznego, stanowicych uchyki moczowego i pciowego rozwijajcych
dwunastnicy. Grzbietowy uchyek powstaje si ze steku mog powstawa przetoki,
w 4 tygodniu, a brzuszny na przeomie 4 i 5 (ryc. 2).
tygodnia. Na pocztku 6 tygodnia o b y d w i e
czci cz si. Z zawizka brzusznego roz-
wija si jedynie cz tylna gowy trzustki.
ftp
r Ukad oddechowy
Ukad o d d e c h o w y (systema respiratoria) g dla ukadu p o k a r m o w e g o i oddecho-
spenia cay szereg w a n y c h f u n k c j i organi- wego, i w k t r y m te drogi krzyuj si.
zmu. 3) Krta (larynx).
1) Utrzymuje stao rodowiska w e w n t r z - 4) Tchawica (trachea). <
nego przez dostarczanie 0 2 i w y d a l a n i e 5) Oskrzela (bronchi), wrd ktrych w y -
co2. r n i a m y oskrzela z e w n t r z p u c n e i we-
2) Bierze udzia w regulacji r w n o w a g i w n t r z p u c n e (AS 1, ryc. 29).
kwasowo-zasadowej. 6) Oskrzelka (bronchioli).
3) Chroni o r g a n i z m przed w d y c h a n y m i cia- Jama nosowa i gardo stanowi drogi od-
ami staymi i bakteriami. d e c h o w e grne. Krta, tchawica, oskrzela
4) Zapobiega przedostaniu si clo krenia i oskrzelka nale d o drg o d d e c h o w y c h
duego skrzeplin, powstaych w ukadzie dolnych.
ylnym. Cz o d d e c h o w ukadu o d d e c h o w e g o
5) Ogrzewa, n a w i l a i oczyszcza w d y c h a - stanowi w a c i w y misz p u c n y i nale clo
ne powietrze. niej: oskrzelka o d d e c h o w e , p r z e w o d z i k i p-
6) W drogach o d d e c h o w y c h (jama nosowa) c h e r z y k o w e i pcherzyki pucne.
znajduje si narzd p o w o n i e n i a , o d b i e - Pcherzyki pucne (alveoli pulmonis), '
:
rajcy wraenia w c h o w e d o c h o d z c e w liczbie 300 m i n o t o c z o n e s sieci na-
z w d y c h a n y m powietrzem. c z y w o s o w a t y c h . Powierzchnia pcherzy-
7) Ukad o d d e c h o w y o d g r y w a rol w fona- k w w y n o s i o k o o 80 m 2 . Pcherzyki w y -
c j i , t w o r z c du komor rezonacyjn. ciela nabonek skadajcy si z trzech ty-
8) Komrki nabonka crg o d d e c h o w y c h p w p n e u m o c y t w (I, II, III). Pneumocyty
produkuj h o r m o n y p o l i p e p t y d o w e . typu II wytwarzaj surfaktant zmniejszajcy
W ukadzie o d d e c h o w y m m o e m y w y - napicie p o w i e r z c h n i o w e pcherzykw.
rni cz przewodzc, do ktrej nale Puca (pulmones) skadaj si w i c
drogi o d d e c h o w e , oraz cz o d d e c h o w , z drg o d d e c h o w y c h nalecych clo czci
w ktrej o d b y w a si w y m i a n a gazowa. p r z e w o d z c e j oraz k o c o w y c h rozgazie
W y m i a n gazow m i d z y p o w i e t r z e m oskrzelek t w o r z c y c h cz o d d e c h o w .
atmosferycznym a pcherzykami p u c n y m i Puca znajduj si w klatce piersiowej i oto-
oraz transport g a z w okrelamy o d d y c h a - c z o n e s opucn (p/eura). Mog one zmie-
niem z e w n t r z n y m (pucnym). nia swoj objto dziki r u c h o m klatki
W y m i a n g a z w m i d z y krwi i komr- piersiowej oraz przepony.
kami n a z y w a m y o d d y c h a n i e m w e w n t r z -
nym (tkankowym).
D o drg o d d e c h o w y c h nale:
I Rozwj ukadu
1) Nos (riasus) wraz z jam nosow (cavitas oddechowego (ryc. 3)
nasi) i zatokami p r z y n o s o w y m (sinus pa-
ranasales), Jama nosowa rozwija si w obrbie twa-
2) Gardo (pharynx), ktre jest wspln dro- rzy. Krta, tchawica i oskrzela powstaj z je-
lita g o w o w e g o . W 4 tygodniu r o z w o j u za- o p u c n e j . Pczek p u c n y zostaje oddzielony
r o d k o w e g o , na pograniczu przyszego gar- ocl jelita g o w o w e g o przez przegrod tcha-
da i przeyku, t w o r z y si u w y p u k l e n i e jelita w i c z o - p r z e y k o w (ryc. I).
g o w o w e g o j a k o bruzda l o t a n i o w o - t c h a w i - W r o z w o j u puc w y r n i a m y 4 okresy:
cza, ktra w y d u a j c si ku d o o w i , oto- 1) Okres rzekomogruczoowy (ocl 5 clo 17
czona jest mezenchym i t w o r z y pczek tygodnia). W okresie t y m powstaj roz-
pucny. W grnej czci b r u z d y z chrzstek gazienia drzewa oskrzelowego do
4 - 6 uku gardowego rozwijaj si chrzstki oskrzelek k o c o w y c h . Rwnie pojawia-
krtani. j si prekursory p n e d m o c y t w typu 2.
Pczek pucny, w cigu 5 tygodni ulega 2) Okres kanalikowy (ocl 17 clo 25 tygodnia).
p o d z i a o w i na d w a z a w i z k i puc, z ktrych Rozwijaj si oskrzelka oddechowe oraz
p r a w y jest duszy i ustawiony bardziej pio- przewodziki pcherzykowe. Nastpuje te
n o w o . W 6 tygodniu powstaj oskrzela pa- r o z w j naczy krwiononych. Przewodzi:
t o w e i segmentowe. Z a w i z k i puc w p u k l a - ki oddechowe wysane s pneumocytami
j si d o j a m o p u c n o w o - o t r z e w n o w y c h , typu 2, ktre wydzielaj surfaktant.
ktre clo koca 7 tygodnia tworz j a m y Z pneumocytw typu 2, okoo 19 tygo-

&
Trachea

Bronchus
^ , principalis

Bronchus
lobaris

Bronchus segmentalis

Ryc. 3. Schemat
rozwoju ukadu
oddechowego.
dnia, rozwijaj si pneumocyty typu 1. Zaburzenia rozwojowe
pod koniec tego okresu pd jest zdolny
do ycia pozamacicznego. 1) W r o d z o n e torbiele puca - powstaj
3) Okres woreczkowy (ocl 25 do 4 0 tygo- wskutek rozszerzenia oskrzeli. Mog one
dnia). W okresie t y m p r z e w o d z i k i pche- by mnogie.
rzykowe rozdwajaj si, w y t w a r z a j c 2) Ektopowe paty mogce r o z w i j a si
woreczki pcherzykowe, wysiane pa- z d o d a t k o w y c h z a w i z k w (np. pat yy
skim n a b o n k i e m . Pod koniec okresu nieparzystej).
podowego zaczynaj r o z w i j a si p- 3) Zesp n i e d o m o g i o d d e c h o w e j (choroba
cherzyki pucne. Ruchy o d d e c h o w e roz- b o n szklistych) - powstaje w w y n i k u
poczynaj si w 3 trymestrze r o z w o j u upoledzonego w y d z i e l a n i a surfaktantu.
podowego. Pyn o w o d n i o w y w p y w a clo W tych przypadkach, w czasie w y d e c h u ,
drg o d d e c h o w y c h . Ruchy o d d e c h o w e , zapadaj si pcherzyki pucne, ktre
zalene ocl o r o d k w oddechowych zawieraj p y n bogaty w biaka i w i e l e
pnia mzgu, stymuluj r o z w j puc. b o n szklistych. Zesp ten jest najczst-
4) Okres pcherzykowy r o z p o c z y n a si sz przyczyn z g o n w wczeniakw.
po u r o d z e n i u i t r w a co 8 roku y c i a . 4) Przetoka t c h a w i c z o - p r z e y k o w a - t w o r z y
Ponad 8 0 % p c h e r z y k w pucnych si w w y n i k u braku wyksztacenia prze-
ksztatuje si po u r o d z e n i u , szczegl- grody t c h a w i c z o - p r z e y k o w e j (w 5 ty-
nie clo 2 roku ycia. godniu).
Ukad moczowy
Ukad moczowy (systema urinarium): ktre uchodz do miedniczki nerkowej,
1) Utrzymuje homeostaz ustroju poprzez przeduajcej si w m o c z o w d . M o c z o w o -
kontrol skadu i objtoci k r w i oraz w y - dy przebiegaj w jamie brzusznej i miednicy
dalanie z m o c z e m p r o d u k t w przemiany i uchodz clo pcherza moczowego, z ktre-
materii i u t r z y m y w a n i e r w n o w a g i kwa- go dna w y c h o d z i cewka moczowa.
sowo-zasado wej. C e w k a m o c z o w a mska, dugoci o k o o
2) Syntetyzuje h o r m o n y (renina, n e r k o w y 20 c m , stanowi wspln drog o d p y w u mo-
czynnik erytropoetyczny). Renina akty- c z u i nasienia. Jej cz ruchoma (boniasta)
wuje ukad renina-angiotensyna-aldoste- w c h o d z i w skad prcia nalecego clo na-
ron regulujcy cinienie k r w i i objto rzdw pciowych zewntrznych.
pynw. N e r k o w y c z y n n i k erytropoe-
tyczny reguluje proces .erytropoezy.
3) A k t y w u j e w i t a m i n D.
1 Rozwj ukadu
Nerka, wytwarzajc mocz, jest cile po- moczowego
wizana z ukadem krenia. N e r k o w y prze-
pyw krwi wynosi 1200 ml/min, co stanowi Ukad m o c z o w y rozwija si z mezodermy
okoo 2 0 % spoczynkowej objtoci minuto- poredniej, ktra ulega segmentacji tworzc
wej serca. Cakowita objto krwi organi- nefrotomy (ryc. 3). Najwczeniejszym etapem
zmu przepywa przez nerki 60 razy dziennie. r o z w o j u jest przednercze (pronephros), ktre
W skad ukadu m o c z o w e g o w c h o d z u zarodkw ludzkich jest narzdem szcztko-
(AS 1, ryc. 30 i 31): w y m . Przednercze rozwija si w 4 tygodniu
1) Nerka (ren) i skada si z litych cewek znajdujcych si
2) M o c z o w d (ureter) w odcinku szyjnym i grnym piersiowym.
3) Pcherz m o c z o w y (vesica urinaria) Cewki te cz si z przewodem przednercza.
4) Cewka m o c z o w a (urethra) Pod koniec 4 tygodnia mezoderma porednia
Nerki, znajdujce si na tylnej cianie ja- w rodkowym i d o l n y m odcinku piersiowym
my brzusznej, zawieraj czci p r o d u k u j c e oraz l d w i o w y m tworzy lity sznur nefrogen-
mocz (nefrony) oraz cz drg w y p r o w a - ny, ktry w cigu 5 tygodnia tworzy przewd
dzajcych m o c z (cewki zbiorcze, kielichy rdnercza (Wolffa) uchodzcy co steku (c/o-
nerkowe mniejsze i wiksze, m i e d n i c z k aca). W obrbie sznura nefrogennego powsta-
nerkow). j pcherzyki i kanaliki rdnercza, do
Wytwarzanie moczu ostatecznego odby- ktrych wpuklaj si ttnice, odchodzce od
wa si poprzez filtracj osocza w kbuszkach aorty. Kanaliki rdnercza, w ksztacie litery
nerkowych, sekrecj przez komrki nefronu S uchodz clo przewodu rdnercza. rdner-
i resorpcj. Jednostk czynnociow nerki jest cze (mesonephros) u czowieka wydziela
kanalik nerkowy, skadajcy si z nefronu mocz w okresie o d 6 clo 1 2 tygodnia.
i cewki zbiorczej. Cewki zbiorcze otwieraj Nerka ostateczna (metanephros) rozpo-
si clo kielichw nerkowych mniejszych, te - czyna r o z w j w 5 tygodniu, a czynno w 8
cz si i tworz kielichy nerkowe wiksze, tygodniu. M o c z w y d a l a n y przez nerk osta-
Pronephros

Duclus
mesonephricus

Metanephros

Ryc. 4. Stadia rozwoju nerki.

teczn w p y w a d o pcherza moczowego cz przedni, czyli zatok moczowo-


i nastpnie co jamy owodni. Cz m o c z u , - p c i o w , i cz tyln - odbytnic.
poykana przez pd, jest absorbowana w je-
licie. M o c z p o d o w y jest g w n y m rdem Zaburzenia rozwojowe
pynu o w o d n i o w e g o . Pod koniec okresu po-
d o w e g o nerki wydzielaj 5 0 0 - 6 0 0 ml m o - 1) W r o d z o n y brak nerki (agenesis renis).
czu dziennie, a p d w y d a l a mocz w odst- 2) Z d w o j e n i e m o c z o w o d u ( d u p l i c a t i o i
pach j e d n o g o d z i n n y c h . Nerka ostateczna ter/s).
powstaje z d w c h z a w i z k w . 3) N i e p r a w i d o w e p o o e n i e nerki (ectopia
Drogi w y d a l a j c e m o c z rozwijaj si renis).
z pczka moczowodowego, ktry jest 4) Nerka podkowiasta (ren unguliformis)
u c h y k i e m p r z e w o d u rdnercza i t w o r z y powstaje w przypadku poczenia dol-
si w 5 tygodniu. Nefrony powstaj ze sznu- nych k o c w nerek.
ra nefrogennego w o d c i n k u k r z y o w y m . P- 5) W r o d z o n a nerka torbielowata (ren cysti-
czek m o c z o w o d o w y i n d u k u j e r o z w j nefro- cum congenitum) - kiedy nie dochodzi
n w w tkance nerkotwrczej, ktra r w n i e d o poczenia n e f r o n w z cewkami
indukuje r o z w j pczka. Pczek m o c z o w o - zbiorczymi.
d o w y wzrasta w tkank nerkotwrcz t w o - 6) M n o g i e ttnice nerkowe.
rzc m o c z o w d , m i e d n i c z k nerkow (po- 7) Przetoka p c h e r z o w o - p p k o w a przy wy-
cztek 6 tygodnia) oraz kielichy n e r k o w e (6 sokim p o o e n i u pcherza m o c z o w e g o
tydzie). W okresie r o z w o j u nerka wstpuje i jego poczeniu z ppkiem poprzez
clo o k o l i c y l d w i o w e j . uchyek o m o c z n i .
Pcherz m o c z o w y i cewka m o c z o w a , 8) Spodziectwo (hypospadiasis) - ujcie cew-
rozwijaj si z zatoki m o c z o w o - p c i w e j ki moczowej na dolnej powierzchni prcia.
(sinus urogenitalis), ktra powstaje w w y n i - 9) W i e r z c h n i a c t w o (epispadiasis) - kiedy uj-
ku podziau steku przez przegrod m o c z o - cie zewntrzne cewki m o c z o w e j znajdu-
wo-oclbytnicz (septum urogenitale) na je si na grzbietowej powierzchni prcia.
J L Ukady pciowe
Ukady pciowe (systema genitalia) maj cja oraz r o z w j zarodka i podu. M a c i c a od-
za zadanie reprodukcj organizmu i skadaj grywa istotn rol w p r a w i d o w o przebiega-
s j z narzdw p c i o w y c h eskich (organa
j c y m porodzie. M a c i c a , ktrej ciar w y -
genitalia feminina) oraz mskich (organa geni- nosi ok. 50 g, wzrasta intensywnie w okresie
talia masculina). Kady z tych ukadw skada ciy i osiga ciar ok 1 kg przed porodem.
si z gonad (jajniki i jdra), ktre produkuj W z r o s t ten d o t y c z y naczy i minia maci-
komrki pciowe i wydzielaj hormony, oraz cy, w k t r y m o d b y w a si hiperplazja i hiper-
przewodw wyprowadzajcych, ktre prze- trofia. O k o o 12 tygodnia ciy macica jest
chowuj i transportuj komrki pciowe. w y c z u w a l n a ponad spojeniem o n o w y m ,
w 20 tygodniu d n o m a c i c y siga p o z i o m u
ppka, a w 36 tygodniu znajduje si na w y -
I Narzdy pciowe eskie sokoci wyrostka m i e c z y k o w a t e g o mostka.
Rwnoczenie ze wzrostem macicy nast-
Narzdy pciowe eskie (organa genita- puje jej przemieszczenie ku p r z o d o w i i po-
lia feminina) d z i e l i m y na zewntrzne i w e - m i d z y 16 a 26 t y g o d n i e m ciy d n o maci-
wntrzne. cy przylega d o przedniej ciany brzucha.
Do narzdw pciowych wewntrznych Pochwa jest kanaem m i n i o w o - w k n i -
eskich (organa genitalia feminina interna), stym, c z c y m si z narzdami p c i o w y m i
ktre znajduj si w m i e d n i c y mniejszej, za- z e w n t r z n y m i . W obrbie p o c h w y nastpu-
liczamy: je z d e p o n o w a n i e nasienia podczas stosunku
1) Jajniki (ovaria) p c i o w e g o . C y k l i c z n e z m i a n y nabonka po-
2) Jajowody (tubae uterinae) c h w y s w y k o r z y s t y w a n e w diagnostyce en-
3) Macic (uterus) dokrynologicznej.
4) Pochw (vagina) W skad narzdw pciowych zewntrz-
Jajniki wytwarzaj k o m r k i p c i o w e oraz nych eskich (organa genitalia feminina
wydzielaj h o r m o n y (estrogeny i progeste- externa) lecych ku p r z o d o w i i poniej
ron). Komrki p c i o w e dojrzewaj w pche- spojenia o n o w e g o w c h o d z :
rzykach j a j n i k o w y c h , ktre s take r d e m 1) W z g r e k o n o w y (mons pubis)
hormonw. U d o j r z a y c h p c i o w o osobni- 2) Wargi s r o m o w e wiksze (labia majora
kw w jajniku zachodz okresowe zmiany, pudendi)
nazywane c y k l e m j a j n i k o w y m , ktry ma 3) Szpara sromu (rima pudendi)
take o d z w i e r c i e d l e n i e w cyklicznych 4) Wargi s r o m o w e mniejsze (labia minora
zmianach bony luzowej j a j o w o d u , m a c i c y pudendi)
i pochwy. Jajowd przylegajcy strzpkami 5) Przedsionek p o c h w y (vestibuium vaginae)
clo jajnika, bierze udzia w w y c h w y t y w a n i u 6) O p u s z k i przedsionka (bu/b/ vestibuli)
komrki j a j o w e j z jajnika w czasie o w u l a c j i . 7) Gruczoy przedsionkowe wiksze i mniej-
W j a j o w o d z i e nastpuje r w n i e zapodnie- sze (glandulae vestibulares majores et mi-
nie (w czci bakowej) oraz wczesny roz- nores)
wj zarodka. W macicy nastpuje implanta- 8) echtaczka (clitoris)
9) Cewka moczowa eska (urelhra feminina) rza moczowego. Przewody wyprowadzajce
Narzdy p c i o w e z e w n t r z n e eskie gruczou uchodz clo czci sterczowej cewki
okrelamy m i a n e m sromu niewieciego (pu- moczowej. Wydzielina gruczou krokowego
dendum femininum s.vulva). stanowi 1 5 - 3 0 % nasienia. Wrd biaek gru-
czou wystpuje swoisty antygen sterczowy
(PSA - prostatic specific anligen), ktry jest
wany w diagnostyce n o w o t w o r w gruczou.
1 Narzdy pciowe mskie Gruczoy opuszkowo-cewkowe, o redn -
cy ok. 1 cm, le bocznie od opuszki prcia.
D o narzdw pciowych wewntrznych
Przewody ich uchodz do czci gbczastej
mskich (organa genitalia masculina interna)
cewki moczowej. Ich wydzielina zawiera er
zaliczamy:
zymy metabolizujce androgeny oraz polipef
1) Jdro (testis; orchis)
tydy, stanowice skadnik nasienia.
2) Najdrze (epiclidymis)
D o narzdw pciowych zewntrznych
3) Powrzek nasienny (funiculus sperma-
mskich (organa genitalia masculina exterm
ticus)
nale:
4) N a s i e n i o w d (ductus deferens)
1) Prcie (penis)
5) Pcherzyk nasienny albo gruczo nasienny
2) C e w k a m o c z o w a mska (urethra mascu-.
(vesicula seminalis, glandula seminalis)
lina)
6) Przewd w y t r y s k o w y (ductus ejaculato-
3) Mosz na (scrotum)
rius)
Prcie jest narzdem ksztatu cylindrycz
7) Gruczo k r o k o w y (prostata)
nego z b u d o w a n y m z 2 cia jamistych i ciaa
8) G r u c z o y o p u s z k o w o - c e w k o w e (glanclu-
gbczastego, w ktrym przebiega cewka mo-
lae bulbourethrales)
c z o w a . W z w d prcia u m o l i w i a wspy-
C e w k i krte jdra wysane s nabon-
cie seksualne oraz w p r o w a d z e n i e nasienia'
kiem p l e m n i k o t w r c z y m , reprezentujcym
(zawierajcego plemniki) clo pochwy. W me-
rne etapy spermatogenezy, oraz zawieraj
chanizmie w z w a d u prcia odgrywaj rol 3
k o m r k i Sertoliego, ktre s k o m r k a m i zr-
czynniki: a) naczyniowy, b) nerwowy, c) hoi-
b o w y m i b i o r c y m i udzia w regulacji sper-
monalny.
matogenezy. G r u c z o rdmiszowy jdra
Ttnice gbokie prcia oddaj liczne
tworz k o m r k i Leydiga.
krte odgazienia, z w a n e ttnicami lima
Spermatogeneza o b e j m u j e proliferacj
k o w a t y m i , ktrych ciany maj grub mi-
oraz o d n o w komrek p l e m n i k o t w r c z y c h ,
niwk, a ich gazki maj poduszeczko-
p o d z i a y mejotyczne spermatocytw i trans-
wate w y p u k l e n i a bony w e w n t r z n e j zawie-
formacj spermatyd w p l e m n i k i . W obrbie
rajce w k n a kolagenowe i miniowe
najdrza zmieniaj si waciwoci b o n y
gadkie. O d g r y w a j one rol w regulacji
k o m r k o w e j p l e m n i k w i nabywaj one
p r z e p y w u k r w i . Pobudzenie w k i e n p r z y
zdolno ruchu.
w s p c z u l n y c h p o w o d u j e rozkurcz bony
Przedueniem p r z e w o d u najdrza jest
m i n i o w e j i rozszerzenie ttnic z rwno-
nasieniowd, ktry posiada f u n k c j sekre-
czesnym z w e n i e m naczy y l n y c h .
cyjn, o d g r y w a wan rol w transporcie
nasienia oraz w procesie emisji i ejakulacji.
Pcherzyki nasienne wytwarzaj jasny,
lepki pyn, stanowicy 1 5 - 3 2 % nasienia.
B Rozwj narzdw
Pcherzyki wydzielaj rwnie wesikulin, pciowych
powodujc koagulacj nasienia, co zapo-
biega jego w y p y w a n i u z p o c h w y . R n i c o w a n i e p c i o w e m o e by rozwa-
Gruczo krokowy jest narzdem minio- ane na kilku etapach: \
wo-gruczoowym lecym u podstawy pche- 1) Pe chromosomalna okrelana jest ni
podstawie obecnoci chromosomu Y (m- z r n i c o w a n , sznury p c i o w e zostaj prze-
ska) lub X (eska) i moe ona by okre- mieszczone o b w o d o w o i rnicuj si
lona pozazarodkowo w pierwotnych ko- w sznury folikulogenne, z ktrych tworz si
mrkach p c i o w y c h (gonocytach) w obr- k o m r k i p c h e r z y k o w e . Pod koniec okresu
bie pcherzyka tkowego. z a r o d k o w e g o rozwija si cz korowa
2) Pe genetyczna mska jest r o z p o z n a w a - i cz rdzenna jajnika. W czci k o r o w e j
na na podstawie genu SRY znajdujcego znajduj si gonocyty. W czci rdzennej
si na k r t k i m ramieniu c h r o m o s o m u Y. w i d o c z n e s sznury rdzenne, ktre zanikaj
3) Pe gonadalna okrelana jest p o 6 tygo- p o d koniec okresu p o d o w e g o . Poczwszy
dniu r o z w o j u na podstawie b u d o w y hi- ocl 12 tygodnia t w o r z y si bona biaawa.
stologicznej gonady. D o 12 tygodnia o o g o n i e w c h o d z w profa-
4) Pe fenotypowa (somatyczna) rozpo- z mitozy, w ktrej cz z nich pozostaje
znawana jest na podstawie b u d o w y na- clo koca okresu przekwitania. D o 20 tygo-
rzdw p c i o w y c h zewntrznych. dnia powstaje maksymalna liczba komrek
5) Pe psychiczna (najczciej zgodna p c i o w y c h (ok. 7 m i l i o n w ) . O k o o 2 m i n
z tzw. pci metrykaln) jest psychicznym jest o b e c n y c h d o 4 0 tygodnia, z ktrych po-
poczuciem bycia mczyzn lub kobiet. o w a w y k a z u j e z m i a n y z a n i k o w e . W pierw-
jajniki i jdra rozwijaj si z 4 rde: szej p o o w i e 2 trymestru rozwijaj si ko-
1) Nabonka mezodermalnego ciaa. mrki w y d z i e l a j c e hormony, chocia w y -
2) Lecej p o d n a b o n k i e m m e z o d e r m y dzielanie estrogenw obserwuje si ju
znajdujcej si brzusznie i przyrodko- w 8 - 1 0 tygodniu.
wo o d rdnercza. Jdro w 7 tygodniu ma ksztat owalny.
3) Pierwotnych komrek p c i o w y c h (gono- Sznury p c i o w e skadaj si z komrek
cytw). p c i o w y c h i przyszych komrek podporo-
4) rdnercza. w y c h . Wska przestrze m i d z y sznurami
Ze rdnercza rozwijaj si k o m r k i do- p c i o w y m i zajta jest przez k o m r k i rd-
krewne jdra i jajnika. m i s z o w e (Leydiga), ktre w 8 tygodniu
Stadium niezrnicowane r o z w o j u go- rozpoczynaj w y d z i e l a n i e testosteronu. Po
nad trwa clo koca 6 tygodnia r o z w o j u za- 17 tygodniu k o m r k i rdmiszowe ulega-
rodkowego. W 5 tygodniu r o z w o j u zarodko- j s t o p n i o w e j i n w o l u c j i a clo okresu p o k w i -
wego na przyrodkowej p o w i e r z c h n i rd- tania. Poczwszy ocl 14 tygodnia sznury j-
nerczy proliferujca mezoderma, pokryta d r o w e s t o p n i o w o uzyskuj wiato i staj si
pogrubiaym n a b o n k i e m j a m y ciaa t w o r z y c e w k a m i nasiennymi. T w o r z y si take osta-
obustronnie fady p c i o w e , rozcigajce si teczna bona biaawa.
ocl p o z i o m u somitu Th f) clo S2. Jajowody, macica i cz grna p o c h w y
Pierwotne komrki p c i o w e (gonocyty) rozwijaj si z p r z e w o d w przyrdnerczo-
rnicuj si w 3 tygodniu r o z w o j u w endo- w y c h (Mullera), ktre powstaj w 6 tygod-
dermie ciany pcherzyka tkowego niu, b o c z n i e d o p r z e w o d w rdnercza.
i w cigu 5 tygodnia wdruj w z d u ciany Przewody te pod koniec 8 tygodnia cz
i krezki jelita tylnego clo sznurw p c i o - si, t w o r z c kana m a c i c z n o - p o c h w o w y ,
wych. W miar wzrostu gonad i oddzielania z ktrego powstaje macica i grna cz po-
si ich ocl rdnercza, w miejscu przyszej c h w y . Cz d o l n a p o c h w y r o z w i j a si z za-
wnki, t w o r z y si krezka jdra (mesor- toki m o c z o w o - p c i o w e j .
chium) lub jajnika (mesovarium). Przewody w y p r o w a d z a j c e nasienie roz-
Stadium zrnicowane rozpoczyna si wijaj si z p r z e w o d u rdnercza, z ktrego
z pocztkiem 7 tygodnia, kiedy histologicz- powstaje sie jdra, najdrze, nasieniowd
nie m o e m y rozpozna jdro lub jajnik. i pcherzyki nasienne.
W jajniku, ktry z a c h o w u j e b u d o w nie- Narzdy p c i o w e zewntrzne rozwijaj
si w o k b o n y stekowej z trzech w z n i e - Zaburzenia rozwojowe
sie: a) guzka p c i o w e g o , b) parzystych fa- ukadu pciowego
d w p c i o w y c h , c) fadw c e w k o w y c h .
Z wyrostka p c i o w e g o r o z w i j a si ech- 1) N i e d o r o z w j m a c i c y (hypoplasia uteri), '
taczka i prcie. Z fadw p c i o w y c h powsta- 2) Brak m a c i c y i p o c h w y (agenesis uteri ei
je moszna lub wargi s r o m o w e wiksze. vaginae). Wada ta powstaje, gdy nie ..
Z fadw c e w k o w y c h powstaj wargi sro- rozwijaj si p r z e w o d y przyrdner-
m o w e mniejsze lub ciao gbczaste. czowe.
3) M a c i c a p o d w j n a (uterus didelphys)
Zstpowanie jajnikw i jder r o z w i j a si, gdy nie pocz si prze-
w o d y przyrdnerczowe,
Jajniki zstpuj na niewielk odlegos' 4) M a c i c a j e d n o r o n a (uterus unicornis).
clo miednicy. D o k o n u j e si to w 2 trymestrze 5) M a c i c a d w u r o n a (uterus bicornis).
rozwoju wewntrzmacicznego. 6) M a c i c a przegrodzona (uterus septus).
Jdra zstpuj z j a m y brzusznej clo m o - 7) Niepknita bona d z i e w i c z a (hymen
szny i jest to proces bardziej s k o m p l i k o w a - imperforatus).
ny w p o r w n a n i u z zstpowaniem j a j n i k w ; 8) W a d l i w y r o z w j gonad (dysgenesis le-
o b e j m u j e on: stis s. ovarii), kiedy d o k o n u j e si niepra-
1) przemieszczenie jder w stosunku clo w i d o w y podzia c h r o m o s o m w X lub Y.
rdnerczy, 9) N i e p r a w i d o w e pooenie jder (eclo-
2) zmian ksztatu jder, pia testis).
3) w d r w k jder w kanale p a c h w i n o - 10) O b o j n a c t w o (hermaphroditismus) - nie-
wym, zgodno midzy budow gonad a bu-
4) z m i a n y po zstpieniu jder clo moszny. dow zewntrznych narzdw plcii -
W procesie zstpowania jder wan ro- wych.
l o d g r y w a galaretowaty cylinder niezrni- 11) Spodziectwo (hypospadiasis), w ktrym
c o w a n e j m e z e n c h y m y z w a n y jdrowoclem cewka m o c z o w a ma ujcie na dolnej
(gubemaculum teslis). Jego dalszy koniec p o w i e r z c h n i odzi lub trzonu prcia.
przyczepia si clo przyszego piercienia pa- 12) W i e r z c h n i a c t w o (epispadiasis) - kiedy
c h w i n o w e g o wewntrznego. ujcie c e w k i m o c z o w e j z n a j d u j e si na
W 11 tygodniu zaczyna si t w o r z y ka- p o w i e r z c h n i grnej prcia.
na p a c h w i n o w y , w k t r y m znajduje si j- 1 3) Stulejka (phimosis). W w a d z i e tej z po-
d r o w d i wyrostek p o c h w o w y otrzewnej. w o d u zwenia napletka nie mona
O k o o 15 tygodnia nastpuje powikszenie odsoni odzi prcia.
objtoci j d r o w o d u , a jego dugo wzrasta
d o 20 tygodnia. Zstpowanie jder przez ka-
na p a c h w i n o w y rozpoczyna si w 26 tygo-
d n i u i jest u k o c z o n e w 32 tygodniu okresu
podowego.
i,...:. -naczyniowy
Ukad sercowo-naczyniowy (systema objtoci, k r w i n k i zajmuj 4 5 % objtoci
cardiovasculare) albo ukad krenia skada krwi.
si z: I) serca, 2) naczy k r w i o n o n y c h i 3) Osocze (plasma) zawiera 9 1 % w o d y
naczy c h o n n y c h . oraz 9 % z w i z k w , w r d ktrych znajduj
Podstawow funkcj ukadu jest rozpro- si biaka (7%), aminokwasy, tuszcze, gazy
wadzanie k r w i w organizmie, poprzez co o d d e c h o w e , z w i z k i nieorganiczne (2%).
nastpuje: W r d biaek osocza 5 5 % stanowi a l b u m i -
1) dostarczanie t k a n k o m substancji o d y w - ny, 3 8 % - g l o b u l i n y i 7 % - fibrynogen. G l o -
czych, tlenu i w o d y ; buliny, skadajce si z kilku frakcji, s bia-
2) odprowadzanie p r o d u k t w przemiany kami o b r o n n y m i ( i m m u n o g l o b u l i n y ) .
materii oraz d w u t l e n k u wgla; Krew, po w y p y w i e z naczy krwiono-
3) uczestniczenie, poprzez transport h o r m o - nych, z pynnej staje si galaretowata. Krzep-
nw, w regulacji czynnoci poszczegl- nicie k r w i (coagulatio sanguinis) jest proce-
nych narzdw oraz caego organizmu; sem bardzo zoonym, w ktrym bierze
4) regulacja ciepoty ciaa; udzia kilkanacie c z y n n i k w (l-V, VII-XIII),
5) u t r z y m y w a n i e r w n o w a g i kwasowo-za- bdcych glikoproteinami, lipoproteinami,
sadowej; polipeptydami lub jonami Ca. W ostatnim eta-
6) regulacja procesw z a p a l n y c h i i m m u - pie krzepnicia z fibrynogenu wytwarza si
nologicznych ustroju poprzez w y t w a r z a - wtknik (fibrinum) i tworzy si skrzep (throm-
nie cytokin i czstek a d h e z y j n y c h ; bus s. cruor sanguinis) hamujcy krwawienie
7) zapobieganie k r w o t o k o m poprzez w y - (haemostasis). Osocze pozbawione wknika
twarzanie skrzepu. nazywa si surowic krwi (serum sanguis).
W r d k r w i n e k lub ciaek k r w i (corpu-
scuia sanguinis) w y r n i a m y :
B Krew 1) k r w i n k i c z e r w o n e (erytrocyty) w liczbie
o d 4 , 5 - 5 , 4 m i n w 1 m m 3 , bdce okrgy-
Krew (sanguis, gr. haima) jest specjalnym mi, bezjdrzastymi komrkami, ktrych
rodzajem tkanki cznej, ktrej k o m r k i za- g w n y m skadnikiem jest hemoglobina;
wieszone s w rodowisku p y n n y m z w a - 2) krwinki biae (leukocyty), w liczbie 5 0 0 0 -
nym osoczem. Krew, wraz z oyskiem na- 10 0 0 0 w 1 m m 3 , ktre d z i e l i m y na:
czyniowym, przenika inne tkanki i narzdy, a) granulocyty o b o j t n o c h o n n e (50-
stanowic ich integraln cz. Dlatego te -65%),
zmiany skadu k r w i i jej schorzenia w p y w a - b) granulocyty k w a s o c h o n n e ( 2 - 4 % ) ,
j na czynno caego organizmu. Rwnie c) granulocyty zasadochonne (0,5-'l %),
zaburzenia czynnoci poszczeglnych na- d) limfocyty ( 2 5 - 3 5 % ) ,
rzdw maj swoje odzwierciedlenie e) m o n o c y t y ( 3 - 8 % ) ;
w zmianach skadu krwi. 3) pytki krwi (trombocyty) w liczbie
Krew stanowi 7 - 8 % ciaru ciaa (ok. 5 I). 1 5 0 - 4 0 0 tys. w 1 m m 3 , biorce udzia
Cz pynna k r w i (osocze) z a j m u j e 5 5 % jej w hamowaniu krwawienia.
cze, oraz zewntrzn, czyli osierdzie wk-
fl Chonka niste. Blaszka trzewna osierdzia surowicze-
go stanowi nasierdzie (epicardium). Setce '
Chlonka (lympha) jest t a w y m , lekko
dzieli si na d w i e p o o w y : praw, czyli ser-
zasadowym pynem, powstajcym z pynu
ce prawe, w ktrym kry krew ylna (/
tkankowego, w n i k a j c y m clo lepo zako-
wierajca C 0 2 ) , oraz lew, czyli serce lewe,
c z o n y c h naczy w o s o w a t y c h c h o n n y c h ,
w k t r y m kry krew ttnicza (zawieraj-
r o z p o c z y n a j c y c h si w tkankach. Stenie
ca o2).
elektrolitw c h o n k i jest takie jak w osoczu
W n t r z e serca p o d z i e l o n e jest na cztery
k r w i , natomiast zawarto biaek jest nisza.
j a m y : d w a przedsionki (atria) oraz d w i e ko-
Przepywajc z tkanek d o y poprzez w z y
m o r y (ventriculi). Kady przedsionek i / .
chonne, chonka przyjmuje limfocyty,
si z o d p o w i e d n i komor szerokim ujciem
makrofagi oraz czsteczki przeciwcia.
p r z e d s i o n k o w o - k o m o r o w y m (ostium atrio--
Chonka w naczyniach b o n y luzowej jelita
-ventriculare). Natomiast kada komora -'
cienkiego zawiera d u o w c h o n i t y c h tu-
czy si z p o c z t k i e m w i e l k i c h ttnic: komo-
szczw i n a z y w a m y j m l e c z e m (chylus).
ra prawa z p n i e m p u c n y m ujciem pnia
C a k o w i t a ilo w y t w a r z a n e j ' w cigu doby
pucnego (ostium trunci pulmonaiis), za k .-
c h o n k i wynosi 1 - 2 I.
mora lewa z ttnic gwn (aort) ujciem
aorty (ostium aortae).
H Serce (AS 2, ryc. 8 3 9 - 8 7 0 ) Serce p o d z i e l o n e jest przegrod podu-
n, ktra na p o z i o m i e p r z e d s i o n k w nosi
Serce (cc/-, cardia) bdce centralnym n a z w przegrody midzyprzeclsionkow-
narzdem ukadu n a c z y n i o w e g o , wystpuje (septum interatriale), natomiast na poziomie
j a k o w y d r o n y misie, penicy f u n k c j k o m r - przegrody m i d z y k o m o r o w e j (sej
p o m p y ssco-toczcej. Regularna, skurczo- tum interventriculare). Na granicy przed-
w a czynno serca w a r u n k u j e pobieranie s i o n k w i komr znajduj si zastawki
k r w i krcej w organizmie z o b u y g w - p r z e d s i o n k o w o - k o m o r o w e lub ylne, zbu-
nych, grnej i dolnej, oraz y p u c n y c h d o w a n e ze z d w o j o n e g o wsierdzia i podzie-
i wtaczanie jej clo aorty i d o pnia pucnego, lone na patki. Po prawej stronie wystpuj'
a nastpnie z nich dalej, a d o sieci naczy trzy patki, zastawka trjdzielna (va/va tricu-
w o s o w a t y c h caego organizmu. Z n a j d u j c e spiclaiis), po lewej stronie d w a patki, / -
si w sercu zastawki w a r u n k u j jednokie- stawka d w u d z i e l n a (vaiva bicuspiclalis).
r u n k o w y p r z e p y w k r w i . Ciar serca w y n o - W ujciach ttniczych znajduj si zastawki
si ok. 3 4 0 g i w y k o n u j e o n o 7 0 - 7 5 skur- ttnicze: zastawka pnia pucnego (valva
c z w w cigu jednej minuty, w y r z u c a j c Irunci pulmonaiis) i zastawka aorty (valv;\
w cigu jednego skurczu ok. 70 ml krwi do aortae), z b u d o w a n e z trzech p a t k w pl-
k r w i o b i e g u . Objto m i n u t o w a serca (70 ksiycowatych (valvulae semilunares) uo-
ml x 7 0 - 7 5 skurczw) w y n o s i w i c w spo- o n y c h w ksztacie gniazd jaskczych
c z y n k u ok. 5 l/min. W cigu d o b y serce w y - i t w o r z c y c h zatoki.
konuje przeszo 100 0 0 0 skurczw, w y r z u - D o prawego przedsionka (atrium de-
cajc d o k r w i o b i e g u ponad 7 5 0 0 I k r w i , xtrum) uchodz obie yy gwne: grna
ktra p r z e p y w a przez sie naczy k r w i o n o - i d o l n a oraz zatoka w i e c o w a , odprowa-
nych o dugoci ok. 100 0 0 0 km. dzajca wikszo k r w i ylnej ze cian ser-
Serce objte jest w o r k i e m o s i e r d z i o w y m ca. D o lewego przedsionka uchodz cztery
i p o o o n e jest w rdpiersiu p r z e d n i m . yy p u c n e (w. pulmonales) prawe i lewe.
Osierdzie (pericardium) stanowi ukad b o n ciana serca z b u d o w a n a jest z trzech
s u r o w i c z y c h i w y r n i a si w n i m d w i e war- warstw: wsierdzia (enclocarclium), rdsier-
stwy: w e w n t r z n , czyli osierdzie surowi- dzia (myocardium) i nasierdzia (epicar--
diurii)- Wsierdzie wyciela p o w i e r z c h n i g w n i e clo transportu k r w i przy znacznie
wewntrzn przedsionkw i komr oraz po- z m n i e j s z o n y m cinieniu, charakteryzuj si
wierzchni zastawek, strun cignistych cianami o sabiej rozwinitej miniwce
i nii?s<n' b r o d a w k o w a l y c h . i mniej licznie w y s t p u j c y m i w k n a m i
rdsierdzie stanowi najgrubsz warstw sprystymi.
ciany serca i skada si z: w a c i w e g o mi-
nia sercowego, szkieletu serca oraz ukadu Ttnice (AS 1, ryc. 34)
przewodzcego serca.
W skad szkieletu serca w c h o d z : cztery B u d o w a wszystkich ttnic jest p o d o b n a
piercienie wkniste (anuli fibrosi), ktre i m o n a w ich cianach w y r n i trzy war-
otaczaj ujcia ttnicze i ylne, a take od- stwy. Warstwa w e w n t r z n a (tunica intima)
dzielaj m i n i w k k o m r i przedsionkw, z b u d o w a n a jest z k o m r e k rdbonka
dwa trjkty wkniste (trigona fibrosa) oraz (endothelium) oraz podrdbonkowych
cz boniasta przegrody m i d z y k o m o r o - w k i e n k o l a g e n o w y c h , a na zewntrz o d
wej (pars membranacea septi interventricu- nich m o e w y s t p o w a bona sprysta we-
laris). w n t r z n a (membrana elastica interna), ktr
Ukad p r z e w o d z c y serca reguluje ryt- tworz w k n a spryste. Warstwa rodko-
miczne ruchy serca i skada si z w z a za- w a (tunica media) z b u d o w a n a jest z ko-
tokowo-przedsionkowego oraz z czci mrek mini gadkich oraz w k i e n spry-
przedsionkowo-komorowej obejmujcej stych o ukadzie o k r n y m . Warstw ze-
wze p r z e d s i o n k o w o - k o m o r o w y oraz p- wntrzn (tunica externa) zwan rwnie
czek p r z e d s i o n k o w o - k o m o r o w y . Komrki przydank (tunica advenlitia) tworzy gw-
stanowice ukad p r z e w o d z c y charaktery- nie tkanka czna w i o t k a , zawierajca licz-
zuj si p o w o l n depolaryzacj spoczynko- ne w k n a k o l a g e n o w e i spryste o prze-
w (zwan potencjaem rozrusznika), ktra biegu p o d u n y m .
zblia potencja b o n o w y clo progowego, co Pomidzy warstw rodkow i zewntrz-
zapewnia rytmiczne generowanie impulsw. n niekiedy wystpuj w k n a spryste
o ukadzie o k r n y m , t w o r z c bon spry-
st zewntrzn (membrana elastica externa).
i Naczynia krwionone Biorc pod uwag rednic wiata ttnic
oraz ich szczegow b u d o w , m o e m y
Naczynia krwionone tworz zamknity wyrni:
ukad cew, do ktrych zaliczamy: 1) Ttnice due, elastyczne, z w a n e ttnica-
- ttnice (arteriae), mi p r z e w o d z c y m i , ktre charakteryzuj
- ttniczki (arterio/ae), si znaczn iloci tkanki sprystej
- naczynia w o s o w a t e (vasa capillaria), w cianie naczynia. Nale clo nich: aor-
czyli w o n i c z k i , ta, pie r a m i e n n o - g o w o w y , ttnica szyj-
- yy (venae), na w s p l n a , ttnica p o d o b o j c z y k o w a ,
- yki (t/enulae). ttnica krgowa, ttnica biodrowa
Budowa naczy k r w i o n o n y c h jest do- w s p l n a . ciana tych ttnic jest wzgl-
stosowana clo p e n i o n y c h przez nie f u n k c j i . dnie cienka w p o r w n a n i u ze rednic
Naczynia ttnicze charakteryzuj si du i maj one mniej w k i e n m i n i o w y c h .
elastycznoci i napiciem ciany, ze wzgl- D z i k i w k n o m sprystym w czasie
du na panujce w nich w y s o k i e cinienie pracy serca (skurcz i rozkurcz) naczynia
krwi. Naczynia wosowate, ktre s przysto- te zapewniaj stale cinienie k r w i , wa-
sowane d o w y m i a n y czsteczek m i d z y runkujce cigy jej p r z e p y w .
krwi a tkankami, posiadaj szczegln bu- 2) Ttnice rednie, typu miniowego, zwa-
dow rdbonka. y y natomiast, suce ne r o z p r o w a d z a j c y m i , stanowi odga-
zienia lub przeduenia ttnic spry- watego wystpuj k o m r k i przydanki zwa-
stych. Nale co nich: ttnica p a c h o w a , ne pericytami.
ttnica ramienna, ttnica p r o m i e n i o w a , Szczeglny rodzaj naczy wosowatych
ttnice m i d z y e b r o w e , ttnica ledzio- stanowi due w o n i c z k i z w a n e naczynia-
n o w a , ttnice krezkowe, ttnica u d o w a , mi z a t o k o w y m i albo sinusoidalni, ktrych
ttnica p o d k o l a n o w a , ttnica piszczelo- rednica m o e . d o c h o d z i clo 30 jxm. Wyl,
wa. Zawieraj d u o w k i e n minio- puj one w takich narzdach, jak wtroba,
w y c h , std te w czasie pracy serca re- ledziona, gruczoy d o k r e w n e oraz w szpiku
dnica ich znacznie si zmienia (skurcz kostnym.
lub rozkurcz). Rozprowadzaj one dzi- W ciaach jamistych echtaczki i prcia,
ki temu krew, w zalenoci o d potrzeb w ciele gbczastym prcia oraz w jamie noso-
okrelonego narzdu. wej znajduj si naczynia zatokowe tworzce
3) Ttniczki (arteriolae) o rednicy m n i e j - jamki rozdzielone beleczkami mini gad-
szej ocl 100 p m posiadaj stosunkowo kich. Jamki te zastpuj naczynia wosowate.
grube ciany, przy c z y m stosunek redni-
cy wiata clo gruboci ciany naczynia yy (AS 1, ryc. 35)
wynosi o k o o 1:2. Zawieraj one d u o
w k i e n m i n i o w y c h o k r n y c h regu- ciana y jest stosunkowo cienka oraz
lujcych p r z e p y w k r w i w zalenoci ocl w i o t k a i z b u d o w a n a jest z trzech warstw,
zapotrzebowania. p o d o b n i e jak w przypadku ttnic. W cianie '
y wystpuje maa liczba w k i e n spry-
Naczynia wosowate stych i m i n i o w y c h , co ma w p y w na jej
wiotko. Bona zewntrzna ciany yy za-
N a c z y n i a w o s o w a t e (vasa capillaria) sta- wiera liczne p o d u n e w i z k i w k i e n mi-
nowi przeduenie ttniczek o rednicy ocl n i o w y c h gadkich. Charakterystyczn ce-
4 d o 1 5 | i m i tworz sie, ktra rozgazia ch odrniajc yy ocl ttnic jest obe-
si w obrbie tkanek i narzdw. G w n a cno w cianie y zastawek (AS 1, ryc. 39,
funkcja naczy w o s o w a t y c h polega na po- 40), ktre zapobiegaj cofaniu si krv\,.
redniczeniu w w y m i a n i e p y n w , czste- W zalenoci ocl rednicy w y r n i a si:
czek oraz rnych z w i z k w c h e m i c z n y c h 1) yy najmniejsze, czyli yki (venu/ae)
m i d z y przepywajc przez nie krwi o rednicy o k o o 2 0 - 3 0 p m ;
a otaczajcymi je tkankami. Gsto sieci 2) yy mae i rednie, ktre s y a m i typu
jest z m i e n n a w r n y c h narzdach i tkan- m i n i o w e g o i charakteryzuj si grub
kach. bon zewntrzn zbudowan z podu-
ciana naczynia w o s o w a t e g o skada si nie u o o n y c h p c z k w w k i e n kolage-
z komrek rdbonka, ktre najczciej s n o w y c h i mini gadkich;
spaszczone i mog z a c h o d z i na siebie. 3) yy due, clo ktrych zalicza si yy:
W y r n i a si k o m r k i rdbonka bezokien- gwn grn i doln, y wrotn oraz
kowe, k o m r k i rdbonka o k i e n k o w e oraz d o p y w y , ktre dochodz bezporednio
k o m r k i rdbonka niecige, ktre o p r c z clo nich.
okienek w rdblonku posiadaj niecig Naley zaznaczy, e wystpuj rw
b o n pocstawn. Te ostatnie s charaktery- nie bezporednie poczenia ttnicy z y,
styczne dla naczy z a t o k o w y c h . rdbonek z p o m i n i c i e m ukadu naczy wosowa-
ciany naczy w o s o w a t y c h ley na b o n i e tych. Nosz one nazw zespole ttniczo-
podstawnej, ktra z b u d o w a n a jest z delikat- - y l n y c h , w r d ktrych w y r n i a si zespo-
n y c h w k i e n k o l a g e n o w y c h i siateczko- lenia ttniczo-ylne proste i kbuszkowate.
w y c h z a t o p i o n y c h w macierzy mukopolisa- O d g r y w a j one wan rol w regulacji prze-
c h a r y d o w e j . Na zewntrz naczynia woso- p y w u k r w i przez tkanki oraz narzdy.
Poczenia t t n i c z o - t t n i c z e w y s t p u j chonne posiadajce zastawki i pojedyncze
w postaci sieci d z i w n e j (rete mirabile arte- k o m r k i mini gadkich. Naczynia chonne
riosum). Poczenia takie w y s t p u j w ner- m a e cz si w n a c z y n i a c h o n n e rednie,
ce, gdzie n a c z y n i a w o s o w a t e t t n i c z e cz 0 t r j w a r s t w o w e j b u d o w i e ciany, z w a n e
s j w n a c z y n i a ttnicze. . p n i a m i c h o n n y m i (trunci lympbatici), ktre
Sie d z i w n a y l n a (rete mirabile veno- wychodz z regionalnych w z w chon-
SLim) w y s t p u j e w p r z y p a d k u przejcia na- nych (szyjnych gbokich, pachowych
czy w o s o w a t y c h y l n y c h w y k i (np. szczytowych, rcpiersiowych, ldwio-
W w t r o b i e , p r z y s a d c e m z g o w e j ) . Sie w y c h i j e l i t o w y c h ) . Pnie c h o n n e u c h o d z
dziwn yln n a z y w a m y r w n i e kre- clo 2 p r z e w o d w c h o n n y c h :
niem w r o t n y m . 1) p r z e w o d u p i e r s i o w e g o (cluctus thoraci-
Niektre n a r z d y (puca, w t r o b a ) maj cus), b d c e g o g w n y m p r z e w o d e m
podwjne, f i z j o l o g i c z n i e z r n i c o w a n e kr- chonnym;
enie k r w i . Posiadaj o n e d u e n a c z y n i a , 2) p r z e w o d u c h o n n e g o p r a w e g o (ductus
bdce na usugach c a e g o ustroju (vasa pu- lymphaticus dexter).
blica) i s t a n o w i c e k r e n i e c z y n n o c i o w e , O b y d w a p r z e w o d y u c h o d z clo g w -
oraz m n i e j s z e n a c z y n i a , z a o p a t r u j c e okre- nych pni ylnych. Przewd piersiowy ucho-
lony n a r z d (vasa privata), s t a n o w i c e kr- dzi w l e w y m kcie y l n y m do yy ramien-
enia o d y w c z e . n o - g o w o w e j l e w e j , za p r z e w d c h o n n y
W mianownictwie naczy naley pami- p r a w y u c h o d z i w p r a w y m kcie y l n y m d o
ta, e: yy ramienno-gowowej prawej.
1) Ttnica jest n a c z y n i e m krwiononym
p r o w a d z c y m k r e w z serca na o b w d , Unerwienie naczy
niezalenie od rodzaju pyncej w niej
k r w i . D l a t e g o te m w i m y , e ttnica ciany n a c z y , s z c z e g l n i e ttnic, posia-
ulega p o d z i a o w i l u b o d d a j e gazie, daj bogate u n e r w i e n i e w postaci ner-
w z g l d n i e s t a n o w i p r z e d u e n i e (w za- w w naczyniowych zawierajcych wkna
lenoci o d p o o e n i a ) . wspczulne, przywspczulne i czuciowe.
2) ya jest n a c z y n i e m k r w i o n o n y m pro- W k n a n e r w o w e t w o r z sploty w w a r -
w a d z c y m k r e w clo serca. Z a t e m y y s t w a c h ciany n a c z y . W u k u aorty oraz
powstaj z p o c z e n i a , o t r z y m u j d o p y - ttnicach szyjnych wystpuj zakoczenia
w y l u b przeduaj si ( w z a l e n o c i ocl n e r w o w e w r a l i w e na z m i a n y c i n i e n i a
pooenia). k r w i (baroreceptory) o r a z z a w a r t o d w u -
3) yy g b o k i e t o w a r z y s z t t n i c o m i m a - tlenku wgla (chemoreceptory).
j te same m i a n a . T t n i c o m r e d n i m
i m a y m towarzysz z w y k l e d w i e yy.
4) y y p o w i e r z c h o w n e , s t a n o w i c e czsto Krenie mae lub pucne
miejsca w s t r z y k n i , posiadaj o d r b n e
nazwy. K r e n i e t o z a w a r t e jest m i d z y p r a w
komor a lewym przedsionkiem. Z prawej
Naczynia chonne (AS 1, ryc. 42, 43) k o m o r y w y c h o d z i pie pucny, ktry roz-
p o c z y n a si s t o k i e m t t n i c z y m p r a w e j k o -
N a c z y n i a c h o n n e (vasa lymphatica) roz- m o r y i n a s t p n i e d z i e l i si o n na t t n i c
poczynaj si lepo z a k o c z o n y m i n a c z y - pucn praw i lew, ktre zdaj do
niami w o s o w a t y m i , o b u d o w i e p o d o b n e j w n k i p u c . U t l e n o w a n a k r e w p o w r a c a clo
do n a c z y w o s o w a t y c h k r w i o n o n y c h . re- l e w e g o p r z e d s i o n k a za porednictwem
dnica ich jest n i e c o w i k s z a . N a c z y n i a w o - c z t e r e c h y p u c n y c h (. p u c n e g r n e
sowate p r z e d u a j si w m a e n a c z y n i a 1 dolne).
3) U k a d yy g w n e j dolnej, clo ktrej
Krenie wielkie
uchodz:
lub systemowe a) y y brzucha i miednicy,
b) y y k o c z y n y dolnej.
Rozpoczyna si ono w lewej komorze, 4) U k a d yy w r o t n e j , zbierajcy krew
z ktrej w przedueniu stoka ttniczego ko- z nieparzystych trzewi j a m y brzusznej,
mory lewej w y c h o d z i aorta (lub ttnica gw- z w y j t k i e m wtroby.
na). Aorta rozprowadza krew ttnicz po ca-
ym ustroju. W p o c z t k o w y m przebiegu aorta
kieruje si ku grze jako aorta wstpujca H Rozwj ukadu
(pars ascendens aortae), o d ktrej odchodz sercowo-naczyniowego
ttnice w i e c o w e zaopatrujce serce. Aorta
wstpujca przechodzi w uk aorty (arcus aor-
Rozwj serca
tae). Ocl uku aorty odchodz pie ramienno-
-gowowy, ttnica szyjna wsplna lewa oraz W rozdziale IV opisano wczesny rozwj
ttnica p o d o b o j c z y k o w a lewa. Gazie te za- serca, ktre powstaje p o d koniec 3 tygodnia
opatruj w krew ttnicz gow i szyj oraz z pyty sercotwrczej, ponad ktr tworzy
koczyn grn. uk aorty przechodzi w aor- si jama osierdzia. Pyta sercotwrcza lub
t zstpujc (pars descendens aortae), ktra, sercowa rozwija si z mezodermy trzewnej.
w obrbie klatki piersiowej ma nazw aorty i jest ona i n d u k o w a n a poprzez endoclerm,
piersiowej (pars thoracica aortae) i zaopatruje jelita przedniego. Z pyty sercotwrczej w-
w krew ciany i narzdy klatki piersiowej. Po druj k o m r k i , ktre p o m i d z y pyt i endo-
przejciu przez przepon aorta piersiowa derm tworz lite d w a sznury sercotwrcze,
przyjmuje nazw aorty brzusznej (pars Sznury te uzyskuj w k o c u 3 tygodnia wiaV,
abdominalis aortae) i na poziomie czwartego to i zbliajc si d o siebie, tworz pojedyn-"
krgu ldwiowego koczy si rozdwojeniem cz, rdbonkow cew serca, ktra ju"
na ttnice biodrowe wsplne, za bezpore- w 23 d n i u rozpoczyna czynno. Cewa ser-;
d n i m przedueniem aorty jest ttnica krzyo- c o w a (przysze wsierczie) zostaje otoczona;
w a porodkowa. mezoderm pyty sercotwrczej, ktra two-
Gazie aorty brzusznej zaopatruj cia- rzy rdsierclzie. Cewa sercowa, w r a z z roz-'
ny oraz trzewia j a m y brzusznej. Ttnica bio- w i j a j c y m si rdsierdziem, otoczona jest
d r o w a wsplna dzieli si na ttnic bio- szerok jam osierdzia, powsta z jamy cia-
drow wewntrzn, zaopatrujc g w n i e a i zawieszona jest na krezce grzbietowej
ciany i narzdy miednicy, oraz ttnic bio- (ryc. l). W miar w y d u a n i a c e w y sercowej
drow zewntrzn, ktra jest g w n y m powstaj w niej poszerzone segmenty, roz-
rdem zaopatrzenia w krew ttnicz ko- dzielone przeweniami, ktre ocl przodu ku
czyny dolnej. t y o w i stanowi: 1) stoek ttniczy (conus ar-
teriosus), 2) opuszka serca (bulbus cordis), 3)
yy krenia wielkiego komora (ventriculus), 4) przedsionek (atri-
y y krenia w i e l k i e g o tworz cztery um), 5) zatoka ylna (sinus venosus). Ze sto-
ukady y: ka ttniczego, stanowicego drog o d p y w u ,
1) U k a d y serca. k r w i z serca, w y c h o d z i szeroka aorta. D o za-
2) U k a d yy g w n e j grnej, clo ktrej toki ylnej uchodz yy t k o w e , ya pp-
uchodz: k o w a oraz yy zasadnicze. Niewspmierny
a) yy g o w y i szyi, wzrost serca, poczony z f a d o w a n i e m ce-
b) yy k o c z y n y grnej, w y p r o w a d z i do z m i a n pooenia poszczi
c) yy klatki piersiowej i o d c i n k a pier- g l n y c h jego czci. Zatoka ylna wraz
siowego krgosupa. z przedsionkami przesuwa si grzbietowo
i d o g t o w o w o . R a m i o n a ptli sercowej zrasta- aorty, a p r a w y 4 uk ttniczy t w o r z y pocztko-
j si 1
t w o r z y si kana p r z e d s i o n k o w o - k o - w y o d c i n e k ttnicy p o c l o b o j c z y k o w e j prawej.
morowy. Ttnice 5 u k u z a n i k a j . W 5 0 % nie roz-
Krew p r z e p y w a przez serce nastpujco: w i j a j si w o g l e .
zatoka ylna, przedsionek, kana przedsion- Lewy 6 uk ttniczy w s w o i m pocztko-
k o w o - k o m o r o w y , k o m o r a , opuszka serca, w y m o d c i n k u t w o r z y ttnic p u c n lew,
stoek ttniczy, aorta i jej u k i . W cigu 5 ty- a w d a l s z y m o d c i n k u przeksztaca si
godnia j a m a serca ulega p o d z i a o w i , p o p r z e z w p r z e w d ttniczy. Bliszy o d c i n e k p r a w e -
tworzce si przegrody midzyprzeclsionko- go 6 u k u t w o r z y ttnic p u c n p r a w . Dal-
we: pierwotn i nastpnie w t r n , oraz po- szy o d c i n e k tego u k u z a n i k a .
przez zgrubienie wsierdzia, bdce p o c z - P o j e d y n c z a aorta g r z b i e t o w a o d d a j e ttnice:
tkiem zastawek przedsionkowo-komoro- 1) grzbietowe,
wych. P o m i d z y p r z e d s i o n k a m i powstaje 2) boczne,
otwr o w a l n y , z a m k n i t y zastawk ocl strony 3) brzuszne.
lewego przedsionka. Podzia k o m r rozpo- Ttnice g r z b i e t o w e , w l i c z b i e 3 0 par,
czyna si ocl powstania w p u k l e n i a clo wiata przebiegaj m i d z y s o m i t a m i j a k o ttnice
komory, t w o r z c e g o fad wzrastajcy w kie- m i d z y s e g m e n t o w e , w k i e r u n k u c e w y ner-
runku uj p r z e c s i o n k o w o - k o m o r o w y c h . w o w e j , d z i e l c si na gazie g r z b i e t o w e
Rwnoczenie, w cigu 5 tygodnia, do- i b r z u s z n e . G a z i e g r z b i e t o w e zaopatruj
konuj si z m i a n y w z a t o c e y l n e j . Jej pra- rdze k r g o w y i c z c si w o d c i n k u
wy rg zostaje w c z o n y clo p r a w e g o p r z e d - s z y j n y m , t w o r z ttnice k r g o w e . G a z i e
sionka, a l e w y rg przeksztaca si w z a t o k b r z u s z n e ttnic g r z b i e t o w y c h przeksztacaj
w i e c o w serca. si w ttnice m i d z y e b r o w e tylne, l-
U k a d p r z e w o d z c y serca r o z w i j a si, d w i o w e i krzyowe boczne.
poczwszy o d 5 t y g o d n i a . W s p l n y p i e ttnic m i d z y s e g m e n t o -
w y c h szstych t w o r z y z n a c z n cz t t n i c y
Rozwj ukadu ttniczego p o d o b o j c z y k o w e j p o stronie p r a w e j i ca
ttnic p o d o b o j c z y k o w l e w .
Z p n i a t t n i c z e g o w y c h o d z i szeroka aor- Ttnice b o c z n e o d c h o d z c e o d aorty
ta, ktr n a z y w a m y w t y m o d c i n k u w o r k i e m g r z b i e t o w e j zaopatruj parzyste n a r z d y ja-
aortalnym. Z tego p o s z e r z e n i a aorty w y r a - m y b r z u s z n e j i p r z e p o n (nadnercza, nerki,
staj n a c z y n i a ttnicze w n i k a j c e d o 6 u - j a j n i k i l u b jdra).
kw g a r d o w y c h , ktre cz si g r z b i e t o w o Ttnice brzuszne aorty grzbietowej jako
z aortami g r z b i e t o w y m i . N a c z y n i a te t w o r z ttnice t k o w e przeksztacaj si w : pie
parzyste u k i aorty, ktre r o z w i j a j si w 4 trzewny, ttnic krezkow grn oraz doln,
i 5 t y g o d n i u i przeksztacaj si clo 6 tygo- a take tworz ttnice p p k o w e . Ttnice te w 5
dnia w ostateczne n a c z y n i a t t n i c z e l u b ule- tygodniu cz si z crug ttnic miclzyseg-
gaj z a n i k o w i . mentow grzbietow, t w o r z c ttnic biodro-
Ttnice 1 u k u w w i k s z e j czci z a n i k a - w wspln. Pozostay o d c i n e k ttnicy ppko-
j, a ich k o c o w e o d c i n k i t w o r z cz tt- w e j t w o r z y ttnic b i o d r o w w e w n t r z n .
nicy s z c z k o w e j .
Ttnice 2 u k u przeksztacaj si w ttni- Ttnice koczyn
ce s t r z e m i c z k o w e . Z a w i z k i k o c z y n , w postaci p c z k w ,
Bliszy o d c i n e k t t n i c y 3 u k u t t n i c z e g o t w o r z si na p o c z t k u 5 t y g o d n i a .
tworzy ttnic szyjn w s p l n , za d a l s z y W z a w i z k u k o c z y n y grnej, w t y m
odcinek tego u k u przeksztaca si w ttnic okresie, g w n y m n a c z y n i e m t t n i c z y m jest
szyjn w e w n t r z n . t. o s i o w a (a. axialis), ktra jest p r z e d u e n i e m
4 uk ttniczy l e w y przeksztaca si w uk l. p o c l o b o j c z y k o w e j (ryc. 5). W miar r o z w o -
/\. brachialis A. brachialis

A. axialis
/\. inlerossea

A. profunda brachii

A. brachialis

A. mediana * A. ulnaris

Ryc. 5. R o z w j ttnic k o c z y n y grnej.


ju zostaje ona zastpiona przez t. ramienn, 3) o d c i n k a nerkowego rozwijajcego si
a na przedramieniu przeksztaca si w ttnic z poczenia y zasadniczych d o l n y c h
miclzykostn (a. interossea). W e wczesnym i grnych,
okresie rozwoju (6 tydzie) na przedramieniu 4) odcinka grnego rozwijajcego si z . za-
wanym naczyniem jest t. poroclkowa (a. me- sadniczej grnej.
diana), ktra po ukoczeniu r o z w o j u jest ga-
zk t. midzykostnej lub okciowej. Krenie podowe
G w n y m n a c z y n i e m ttniczym r o z w i j a -
jcej si k o c z y n y d o l n e j jest t. kulszowa (a. W kreniu p o d o w y m (circulatio fetalis,
ischiadica), ktra jest gazk t. p p k o w e j AS 1, ryc. 41) pobieranie tlenu oraz substan-
(ryc. 6). Po u k o c z o n y m r o z w o j u ttnica ta c j i o d y w c z y c h z k r w i matki przez pc na-
tworzy cz t. strzakowej i dolnej kolana. stpuje poprzez oysko. T drog w y d a l a n e
Od t. p p k o w e j o d c h o d z i take t. b i o d r o w a s r w n i e produkty k o c o w e przemiany
zewntrzna (a. iliaca externa), ktra szybko materii (ryc. 5).
staje si g w n y m p n i e m n a c z y n i o w y m ko- Cechy rnice krenie p o d o w e i osta-
czyny dolnej (w 6 tygodniu). teczne:
1) Mieszanie si k r w i ttniczej i ylnej.
Rozwj ukadu ylnego 2) W y s t p o w a n i e o t w o r u owalnego.
3) O b e c n o p r z e w o d u ttniczego midzy
W 4 tygodniu r o z w o j u clo zatoki ylnej aort a p n i e m p u c n y m .
uchodz: 4) W y s t p o w a n i e p r z e w o d u ylnego mi-
1) yy t k o w e (w. vitellinae), zbierajce dzy y ppkow i y gwn doln.
krew z pcherzyka t k o w e g o ; 5) Z r e d u k o w a n i e krenia pucnego.
2) yy p p k o w e (w. umbilicales), prowa- W y c i u p o d o w y m krew ylna podu od-
dzce utlenowan krew z oyska; prowadzana jest co oyska poprzez d w i e
3) yy zasadnicze ( w . cardinales), drenujce ttnice p p k o w e (aa. umbilicales). W oysku
krew z zarodka. krew pobiera tlen oraz substancje o d y w c z e
yy t k o w e , w miar w c z a n i a i powraca clo p o d u poprzez y ppkow (v.:
pcherzyka t k o w e g o clo zarodka, tworz umbilicalis). ya ppkowa kieruje si clo
naczynia z a t o k o w e wtroby, yy w t r o b o - w n k i wtroby, czc si z lew gazi y-
we i y wrotn. y wrotnej i dzieli krew na dwa strumienie:
ya p p k o w a lewa (prawa zanika) 1) wikszy przechodzi przez naczynia zato-
uchodzi clo wtroby, czc si z y w r o t - kowe wtroby, nastpnie w y p y w a z niej
n przez p r z e w d y l n y (ductus venosus), przez yy w t r o b o w e d o yy gwnej dol-
czcy . ppkow z . gwn doln. nej, 2) mniejszy strumie krwi przepywa
yy zasadnicze grne tworz przede z yy ppkowej p r z e w o d e m y l n y m wprost
wszystkim ukad . g w n e j grnej. y y za- clo yy g w n e j dolnej. ya gwna dolna
sadnicze dolne tworz mae o d c i n k i y nie- uchodzi clo przedsionka prawego. Krew ta
parzystych i b i o d r o w y c h w s p l n y c h , a zo- zawiera krew ttnicz z oyska, ktra miesza
staj zastpione przez yy podzasadnicze si z krwi yy wrotnej oraz z krwi dopy-
dolne (w. subcardinales) oraz grne (w. su- w w yy gwnej dolnej.
pracardinales). Z prawego przedsionka wiksza ilo
ya g w n a dolna rozwija si z nastpu- k r w i w p y w a przez o t w r o w a l n y d o lewego
jcych z a w i z k w : przedsionka. Krew ta miesza si tutaj
1) odcinka w t r o b o w e g o tworzcego si z krwi d o p r o w a d z o n przez yy pucne.
z y t k o w y c h , Wskutek skurczu lewego przedsionka krew
2) odcinka dolnego rozwijajcego si z . za- pynie clo lewej komory, a nastpnie aort
sadniczej dolnej prawej, w c z a si clo krenia wielkiego.
Ryc. 7. Krenie podowe

D o przedsionka prawego d o p r o w a d z a n a Nastpnie krew z aorty poprzez ttnice


jest r w n i e krew ylna zatoki w i e c o w e j p p k o w e d o p y w a clo oyska.
serca, a take z g o w y i szyi oraz k o c z y n
grnych przez y g w n grn: Krew ta Po urodzeniu:
p r z e c h o d z i nastpnie d o k o m o r y prawej, 1) Nastpuje najbardziej istotna zmiana
a z niej d o pnia pucnego. w kreniu, polegajca na cakowitym
W okresie p o d o w y m pojemno kre- o d d z i e l e n i u prawej p o o w y serca ocl le-
nia p u c n e g o jest bardzo maa, p o n i e w a w e j i o d d z i e l e n i u k r w i ylnej ocl k r w i tt-
puca s jeszcze nieczynne i cz k r w i niczej.
przez p r z e w d ttniczy p r z e p y w a d o aorty. 2) Z c h w i l pierwszego o d d e c h u cinienie
Poniej ujcia przewodu ttniczego w aor- k r w i w przedsionku p r a w y m zmniejsza
cie pynie krew majca du domieszk krwi si, wzrasta za cinienie k r w i w przed-
ylnej. Natomiast uk aorty, ktry otrzymuje sionku l e w y m . P o w o d u j e to stae przyle-
krew z lewej komory, ma krew bogat w tlen ganie zastawki o t w o r u o w a l n e g o d o jego
i substancje odywcze. Dlatego te gowa krawdzi, ktry anatomicznie zarasta
i koczyny grne, otrzymujce krew z ttnic p o d koniec 1 roku ycia.
odchodzcych ocl uku aorty, s lepiej zaopa- 3) P o d w i z a n e i przecite ttnice ppkowe
trzone w tlen i substancje o d y w c z e i znacz- kurcz si, a nastpnie zarastaj i prze-
nie szybciej rosn ni t u w i koczyny dolne ksztacaj w wizada p p k o w e przy-
zaopatrywane przez aort zstpujc. rodkowe.
4) Zarasta y a p p k o w a , ktra przeksztaca y o t w r o w a l n y , ktry w s z c z t k o w e j for-
5 j w w i z a c l o o b e w t r o b y . m i e s t w i e r d z a si u 2 5 % l u d z i .
5) Z a m y k a si p r z e w d y l n y , k t r y prze- W a d y przegrody midzykomorowej mo-
ksztaca si w w i z a d o y l n e . g w y s t p o w a w s p l n i e z w a d a m i w o k o l i -
Z chwil podjcia oddychania przewd c y stoka t t n i c z e g o i mog d o t y c z y czci
ttniczy k u r c z y si i zarasta, caa k r e w z pra- m i n i o w e j l u b czci boniastej przegrody.
wej k o m o r y p r z e p y w a d o p u c , za c a k o - Mog wystpowa przemieszczenia du-
wite a n a t o m i c z n e z a m k n i c i e p r z e w o d u tt- y c h p n i t t n i c z y c h ( p o d w j n y uk aorty,
niczego m a m i e j s c e p o d k o n i e c p i e r w s z e g o p r a w y u k aorty, n i e p r a w i d o w e o d e j c i a tt-
miesica y c i a . Nastpnie przeksztaca si nicy szyjnej wsplnej i podobojczykowej),
oh w w i z a d o ttnicze. a take p r z e t r w a y stoek ttniczy, ktry nie
Wady r o z w o j o w e ukadu sercowo-na- ulega p o d z i a o w i na aort i p i e p u c n y .
czyniowego dotyczy mog: B a r d z o cik w a d jest tetralogia Fallo-
1) z m i a n p o o e n i a serca ( e c t o p i a cordis, ta, w ktrej w y s t p u j :
dextrocardia), a) zwenie pnia pucnego,
2) u b y t k w w p r z e g r o d z i e m i d z y p r z e d - b) ubytek w p r z e g r o d z i e m i d z y k o m o r o w e j ,
sionkowej i midzykomorowej, c) p r z e m i e s z c z e n i e p r a w o s t r o n n e aorty,
3) n i e p r a w i d o w e g o wyksztacenia zastawek cl) przerost p r a w e j k o m o r y .
p r z e d s i o n k o w o - k o m o r o w y c h i ttniczych, U o k o o 10% o s o b n i k w z w a d a m i serca
4) braku p o d z i a u stoka t t n i c z e g o , o b s e r w u j e si z w e n i e aorty, ktre najcz-
5) p r z e m i e s z c z e d u y c h n a c z y ttni- ciej w y s t p u j e dystaInie o d odejcia ttnicy
czych i ylnych. poclobojczykowej lewej.
Przetrway p r z e w d ttniczy obserwuje-
Zaburzenia rozwojowe m y czsto u n o w o r o d k w z z a b u r z e n i a m i
oddychania, w w y n i k u zespou niedomogi
ukadu sercowo-naczyniowego:
oddechowej.
Prawostronne p o o e n i e serca ( d e x t r o - W y s t p u j take z a b u r z e n i a w u k a d z i e
cardia) m o e d o t y c z y t y l k o serca l u b m o e y l n y m , j a k np.:
towarzyszy p r z e m i e s z c z e n i u i n n y c h narz- a) p o d w j n a y a g w n a d o l n a ,
dw. b) brak y y g w n e j d o l n e j ,
Anomalie przegrody midzyprzedsion- c) l e w o s t r o n n e p o o e n i e y y g w n e j gr-
kowej w y s t p u j czciej u p c i eskiej. nej,
Najczstsz w a d w tej g r u p i e jest p r z e t r w a - cl) p o d w j n a y a g w n a grna.
JJJ

Ukad nerwowy
i
Ukad n e r w o w y {systema nervosum) D o efektorw z a l i c z a m y :
wsplnie z ukadem d o k r e w n y m (systema - minie szkieletowe,
enclocrinum) utrzymuje stabilno organi- - misie sercowy,
zmu (homeostasis) w o b e c zmieniajcego si - minie gadkie,
rodowiska. W cigu ycia osobniczego - gruczoy.
ukad n e r w o w y t w o r z y system pamici, Cz odrodkow ukadu nerwowego,
umoliwiajc w y b r reakcji na bodziec. ktra unerwia minie szkieletowe, nazywa-
Z punktu w i d z e n i a morfologicznego m y ukadem nerwowym ruchowym.
ukad n e r w o w y m o e m y z d e f i n i o w a j a k o Cz odrodkow ukadu n e r w o w e g o ,
zorganizowany zesp komrek n e r w o w y c h ktra u n e r w i a misie sercowy, minie
(neuronw), komrek g l e j o w y c h oraz skpej gadkie i gruczoy, n a z y w a m y ukadem ner-
iloci tkanki cznej, a take naczy k r w i o - w o w y m autonomicznym.
nonych i pynu p o z a k o m r k o w e g o , Topograficznie ukad n e r w o w y d z i e l i m y
Z punktu widzenia czynnociowego ukad na:
nerwowy stanowi zespl skomplikowanych 1) Ukad nerwowy orodkowy (systema ner-
wzajemnych sprze, ktrych podstawow vosum centrale), clo ktrego naley
czynnoci jest odbieranie b o d c w ze ro- mzgowie (encephalon) i rdze krgowy
dowiska zewntrznego i wewntrznego, ana- (meclulla spinalis).
lizowanie i integrowanie dochodzcych infor- 2) Ukad nerwowy obwodowy (systema
macji oraz regulowanie czynnoci efektorw. nervosum periphericum), d o ktrego za-
Integracja informacji dokonuje si na rnych liczamy: a) nerwy czaszkowe (nervi cra-
pitrach ukadu nerwowego. niales) w liczbie 12 par, b) nerwy rdze-
Pod w z g l d e m c z y n n o c i o w y m m o e m y niowe (nerw spinales) w liczbie 31 par,
zatem podzieli ukad n e r w o w y na: c) pnie wspczulne oraz sploty w ja-
1) Cz dorodkow, aferentn, zwan mach ciaa i narzdach.
take c z u c i o w . Ta cz odbiera rne- Podstawow jednostk ukadu nerwowe-
go rodzaju bodce ze rodowiska (che- go jest komrka nerwowa, zwana neuronem
miczne, mechaniczne, termiczne) i za- lub neurocytem. Podobnie do innych ko-
mienia je na impulsy n e r w o w e , a nastp- mrek, neuron posiada ciao komrki (perika-
nie p r z e w o d z i je do w y s z y c h piter ryon, soma) oraz wypustki (neuryty), wrd
ukadu n e r w o w e g o . ktrych w y r n i a m y dendryty i akson. Den-
2) Cz nadrzdn, integrujc, w ktrej dryty rozgaziaj si, tworzc drzewo den-
d o k o n u j e si analiza o t r z y m a n y c h infor- drytyczne, zabezpieczajce szeroki d o p y w
macji, ich p o r w n a n i e z dotychczas informacji. Dendryty posiadaj take czsto
o t r z y m a n y m i i w y p r a c o w a n i e decyzji, kolce dendrytyczne, ktre rwnie zwiksza-
czyli reakcji na otrzymane informacje. j ich pole recepcyjne.
3) Cz odrodkow, eferentn, ktra pro- Poza obecnoci t y p o w y c h organelli, ko-
w a d z i w y p r a c o w a n e decyzje clo efekto- mrka n e r w o w a charakteryzuje si tym, i
rw. posiada bardzo r o z b u d o w a n e organella od-
J

p o w i e d z i a l n e za m e t a b o l i z m i syntez bia- 3) Z a k o c z e n i e postsynaptyczne, posiada-


ek (mitochondria, rybosomy i szorstk sia- j c e w b o n i e zagszczenia postsyn;. .
teczk endoplazmatyczn) oraz cytoszkielet tyczne, skadajce si z sieci filamentw -
(mikrofilamenty, m i k r o t u b u l e i neurofila- w n i k a j c y c h ' prostopadle clo szczelii
menty) nadajcy ksztat k o m r c e i nie- synaptycznej i zespalajcych zwrcone
o d z o w n y w transporcie k o m r k o w y m . Pod d o siebie p o w i e r z c h n i e b o n pre- i posi-
w z g l d e m ksztatu m o e m y w y r n i : synaptycznej. Szeroko zagszczenia
1) N e u r o n y j e d n o b i e g u n o w e wystpujce postsynaptycznego w y n o s i ocl 10 d o 50
przecie wszystkim w e w c z e s n y m okresie n m . W zakoczeniu presynaptycznym,'.
rozwoju. znajduj si pcherzyki synaptyczne,"',
2) Neurony dwubiegunowe, charakterystycz- o r n y m ksztacie (kuliste, owalne) i re-
ne dla niektrych z w o j w czaszkowych d n i c y (od 2 0 clo 160 n m , najczciej 20
(zwj spiralny limaka, z w j przedsionka), clo 6 0 nm), ktre zawieraj substancj'.
oraz siatkwki. Odmian neuronw d w u - c h e m i c z n o d p o w i e d z i a l n za przewo-
biegunowych s neurony pseudojednobie- d z e n i e i m p u l s w n e r w o w y c h , zwan' 1
gunowe, ktrych pojedyncza, krtka w y - mediatorem lub. neuroprzekanikiem,
pustka dzieli si, w pobliu ciaa komrki, D o n e u r o p r z e k a n i k w n-ale: acetyl -
na akson i dendryt. Neurony te wystpuj c h o l i n a , a m i n y biogenne (adrenalina,
w zwojach rdzeniowych oraz w wikszo- noradrenalina, d o p a m i n a , serotonina),
ci z w o j w n e r w w czaszkowych. a m i n o k w a s y (kwas gamma-aminomaslo-
3) N e u r o n y w i e l o b i e g u n o w e , posiadajce wy, G A B A , glutamina, glicyna), peptydy;
mnogie dendryty w y c h o d z c e z w i e l u Opisane p o w y e j struktury synapsy s'
biegunw komrki. Wystpuj one charakterystyczne dla synaps chemicznych
w ukadzie o r o d k o w y m oraz w z w o j a c h O p r c z tego w y r n i a m y synapsy elek-
ukadu a u t o n o m i c z n e g o . tryczne, ktre wystpuj w ukadzie nerwo-
Grup cia komrek n e r w o w y c h w uka- w y m o r o d k o w y m , g w n i e u krgowa..-,
dzie n e r w o w y m o b w o d o w y m n a z y w a m y niszych. Przekazywanie informacji odby-
zwojem (ganglion). G r u p cia komrek ner- w a si w nich bez substancji chemicznych.
w o w y c h w ukadzie o r o d k o w y m nazywa- N i e maj one z r n i c o w a n y c h bon pre :
m y jdrem (nucleus). i postsynaptycznych, a szeroko szczeliny
synaptycznej nie przekracza 2 nm.

Synapsy W zalenoci ocl czynnoci wyrniamy-


synapsy pobudzajce i hamujce (hamuli. -
Komrki n e r w o w e k o m u n i k u j si mi- we), a w zalenoci ocl czcych si czci
d z y sob oraz z efektorami poprzez zcza n e u r o n w mog by synapsy aksono-den-
n e r w o w e z w a n e synapsami. W skad syna- drytyczne, aksono-somatyczne, dendro-su-
psy w c h o d z : matyczne, dendro-dendrytyczne itp.
1) Z a k o c z e n i e n e r w o w e k o m r k i przeka-
zujcej (np. aksonu lub dendrytu) t w o - Neuroglej
rzce tzw. cz presynaptyczn syna-
psy, posiadajce zagszczenie presynap- Komrki glejowe, ktrych liczba prze-
tyczne (80 nm), bdce s k a d n i k i e m wysza znacznie liczb n e u r o n w (5-10-
bony presynaptycznej. -krotnie), stanowi w a n y skadnik ukadu
2) Szczelina synaptyczna (szeroko 20 nm), n e r w o w e g o . D o komrek g l e j o w y c h w uka-
do ktrej o d b y w a si wydzielanie neuro- dzie n e r w o w y m o r o d k o w y m zaliczamy:
przekanikw (mediatorw). Szczelina ta astrocyty, oligodendrocyty oraz komrki wy-
o d zewntrz otoczona jest wypustkami ciki (ependymy), a take komrki mezo-
komrek glejowych. gleju. Astrocyty i oligodendrocyty zaliczane
s clo makrogleju i wsplnie z komrkami o r o d k o w y m (oligodendrocyty) oraz ob-
gpendymy s one pochodzenia ektodermal- w o d o w y m (komrki Schwanna).
ne go, rozwijajc si z c e w y n e r w o w e j .
6) W c z o n e s w procesy w y d z i e l n i c z e
Astrocyty posiadaj mae ciao komrki (ependyma).
j |jczne wypustki. Astrocyty posiadajce sze-
roko, symetrycznie rozgaziajce si Receptory
wypustki znajduj si g w n i e w istocie
szarej i n a z y w a m y je protoplazmatycznymi. Receptory s to zakoczenia n e r w o w e
Astrocyty rozgaziajce si niesymetrycznie oraz skadniki tkanki n i e n e r w o w e j (nabon-
W istocie biaej n a z y w a m y w k n i s t y m i . k o w e j , cznej, miniowej) odbierajce
Wypustki astrocytw otaczaj i separuj w r a e n i a ze rodowiska. Wystpuj one
neurony i czsto kocz si w postaci pytek w pozostaych tkankach ustroju i m o n a w y -
w naczyniach krwiononych, w ependymie rni wrd n i c h zakoczenia w tkance
oraz na p o w i e r z c h n i o p o n y mikkiej. n a b o n k o w e j , cznej i miniowej. Rola re-
Oligodendrocyty posiadaj skpe w y p u - c e p t o r w polega na odbieraniu rnych
stki i znajduj si w drogach n e r w o w y c h b o d c w r o d o w i s k o w y c h i transformowa-
(oligodendrocyty rdpczkowe) oraz mi- niu ich na impulsy n e r w o w e .
dzy neuronami (oligodendrocyty o k o o n e u - M e c h a n i z m przetwarzania b o d c w ro-
ronowe). Tworz one osonk m i e l i n o w d o w i s k o w y c h na impulsy n e r w o w e o b e j m u -
w ukadzie o r o d k o w y m . je z m i a n przepuszczalnoci b o n y recepto-
Komrki mezogleju (mikrogleju) s po- ra w stosunku d o p e w n y c h j o n w ( p o w o d u -
chodzenia mezodermalnego i wnikaj clo jc z m i a n polaryzacji bony), w z g l d n i e
ukadu n e r w o w e g o w procesie r o z w o j u , znieksztacenie struktury b o n y (w przypad-
z naczyniami k r w i o n o n y m i . ku b o d c w mechanicznych) lub te zmia-
Do komrek g l e j o w y c h zalicza si take ny c h e m i c z n e b o n y (chemoreceptory).
komrki Mullera w siatkwce, w y k a z u j c e Pewne receptory s bardziej w r a l i w e
cechy p o d o b n e clo astrocytw, i tzw. komr- (posiadaj niszy prg pobudliwoci) na
ki Bergmanna w m d k u . okrelone bodce i w z w i z k u z tym w y r -
W ukadzie o b w o d o w y m clo komrek n i o n o wrd nich: mechanoreceptory, che-
glejowych zaliczamy k o m r k i torebkowe moreceptory, termoreceptory, fotoreceptory.
(satelitowe) otaczajce ciaa neuronw O k a z u j e si jednak, e adne z zakocze
w zwojach, komrki osonkowe Schwanna n e r w o w y c h nie reaguje w y c z n i e na jeden
(lemmocyty) oraz k o m r k i podprkowe rodzaj b o d c w .
w nabonkach z m y s o w y c h . W zalenoci o d b u d o w y receptory mo-
Komrki glejowe speniaj szereg wanych e m y p o d z i e l i na:
funkcji w ukadzie nerwowym, z ktrych nale- 1) W o l n e zakoczenia n e r w o w e .
y wymieni: 2) Zakoczenia n e r w o w e otorbione.
1) Funkcj p o d p o r o w . W o l n e zakoczenia nerwowe, wystpuj-
2) Funkcj izolujc poszczeglne neurony ce szczeglnie w tkance nabonkowej, two-
i grupy neuronw. rz si w ten sposb, e w k n o nerwowe,
3) Posiadaj zdolno fagocytozy i odgry- bdce clendrytem komrki n e r w o w e j traci
waj rol w procesach reparacyjnych osonki i w n i k a clo tkanki. Zakoczenia te
tkanki n e r w o w e j . mog by pojedyncze lub rozgazione,
4) Speniaj wan funkcj metaboliczn w ktrych w k n o n e r w o w e dzieli si dycho-
w regulacji rodowiska metabolicznego tomicznie albo d r z e w k o w a t o w obrbie tkan-
neuronw oraz doprowadzaniu substancji ki. Mog rwnie koczy si zgrubieniami
odywczych clo komrek nerwowych. na powierzchni nabonka. Mog one te two-
5) Tworz osonk m i e l i n o w w ukadzie rzy charakterystyczne krki lub ciaka
(np. ciaka Merckla w naskrku), ktre ska- cz si spiralne zakoczenia w k i e n afe-
daj si z grupy z m i e n i o n y c h komrek war- rentnych typu I, posiadajcych bardzo niski.'
stwy rozrodczej naskrka i dochodzcego prg p o b u d l i w o c i . N i e c o o b w o d o w o od
w k n a nerwowego tworzcego rodzaj wkl- czci rodkowej kocz si bukietowaio
sego krka. Pewne modyfikacje w o l n y c h zakoczenia typu II, posiadajce w y s /
zakocze n e r w o w y c h obserwujemy w na- prg p o b u d l i w o c i .
bonkach z m y s o w y c h (okolica w c h o w a ja- W czci o b w o d o w e j w r z e c i o n a posia-
my nosowej, narzd spiralny przewodu li- dajcej w k i e n k a k u r c z l i w e kocz si
maka, nabonek n e r w o w y ukadu przedsion- w k n a eferentne m o t o n e u r o n w gamma.
kowego, kubki smakowe). W y r n i a m y d w a typy w r z e c i o n minio-
Zakoczenia n e r w o w e w o l n e s filoge- wych: posiadajce jdra rozrzucone'
netycznie najstarszym t y p e m zakocze w z d u caego przebiegu w r z e c i o n a oraz
n e r w o w y c h . O d m i a n i form przejciow posiadajce jdra z g r u p o w a n e w czci
zakocze n e r w o w y c h w o l n y c h s kbki rodkowej.
nieolorbione, u t w o r z o n e przez zbity kbek W zalenoci od pooenia receptory
wkna nerwowego. d z i e l i m y na:
Zakoczenia n e r w o w e otorbione po- 1) Eksteroceptory - o d p o w i a d a j c e na wra-
wstaj w ten sposb, e k o c o w y o d c i n e k enia rodowiska zewntrznego (rece|
w k n a n e r w o w e g o zostaje o t o c z o n y tkank tory skry, n a r z d w zmysw).
czn, ktra t w o r z y torebk. D o zakocze 2) Proprioceptory - o d p o w i a d a j c e na wra-
tych z a l i c z a m y : ciaka blaszkowate lub Va- enia ze strony n a r z d w ruchu.
tera-Paciniego, k o l b k i Krausego, ciaka do- 3) Interoceptory - znajduj si w narzdach
t y k o w e Meissnera, ciaka genitalne Dogiela, w e w n t r z n y c h i w naczyniach krwiono-
ciaka Ruffiniego, w r z e c i o n a miniowe, za- nych.
koczenia cigniste Golgiego. Znajduj si W tych poszczeglnych grupach topi -
one w gbszych warstwach skry, tkance graficznych mog by z a r w n o w o l n e , jak
podskrnej, w naczyniach k r w i o n o n y c h , i o t o r b i o n e zakoczenia n e r w o w e .
narzdach w e w n t r z n y c h oraz miniach
i torebkach s t a w o w y c h . Mzgowie
Poszczeglnym w o l n y m i o t o r b i o n y m za-
koczeniom nerwowym przypisywano Z punktu w i d z e n i a r o z w o j u i topografii
wiksz w r a l i w o na bodce. Kolbki Krau- skada si z 5 czci. Postpujc ocl rdzenia
sego i ciaka Ruffiniego s szczeglnie wra- krgowego s to: rdze przeduony (medul-
liwe na wraenia cieplne (ciaka Ruffiniego la oblongata), t y o m z g o w i e wtrne albo za-
na ciepo, kolbki Krausego na zimno), ciaka m z g o w i e imetencephalon), rdmzgowie
Vatera-Paciniego w r a l i w e s na ucisk i roz- (mesencephalon), m i d z y m z g o w i e (ciience-
ciganie, p o d o b n i e jak w r z e c i o n a minio- phalon) i kresomzgowie (telencephalon),
w e i zakoczenia cigniste Golgiego. W o l - Z punktu w i d z e n i a klinicznego w mzgowiu
ne zakoczenia n e r w o w e w r a l i w e s na w y r n i a m y : m z g (cerebrum), mdek
bodce tzw. n o c y c e p t y w n e (bl, kucie). (cerebellum) i pie m z g u {truncus cerebri).
Na szczegln uwag zasuguj wrze- M z g o b e j m u j e istot bia i szar pkul
ciona miniowe. Znajduj si one w tkan- mzgu, a w i c cz kresomzgowia.
ce cznej p o m i d z y pczkami w k i e n Pie mzgu w szerokim ujciu obejmuje:
m i n i o w y c h . W skad w r z e c i o n a w c h o d z i jdra kresomzgowia, midzymzgowie, rd-
jedno lub kilka w k i e n m i n i o w y c h , oto- mzgowie, most i rdze przeduony. W wi .'-
c z o n y c h torebk. Cz rodkowa w k i e n szym ujciu clo pnia mzgu zaliczamy: rd-
p o z b a w i o n a jest w k i e n e k kurczliwych mzgowie, most i rdze przeduony.
i z w y k l e jest poszerzona. W czci tej ko- Poszczeglne czci ukadu orodkowi
go, poczone z sob hierarchicznie i r w - efektorw, ulegaj p r z e c z e n i o m synap-
nolegle, odgrywaj istotn rol w regulacji t y c z n y m w z w o j a c h . Std te w ukadzie au-
funkcji organizmu. tonomicznym wyrniamy wkna
Rdze krgowy (meclulla spinalis) otrzy- przedzwojowe i pozazwojowe.
muje i przetwarza informacje c z u c i o w e W p r z e k a z n i c t w i e n e r w o w y m w uka-
I kontroluje ruchy ciaa. Znajdujce si dzie a u t o n o m i c z n y m uczestnicz g w n i e :
w rdzeniu krgowym orodki autonomiczne acetylocholina, adrenalina i noradrenalina.
reguluj czynnoci narzdw wewntrznych. Ukad wspczulny (systema sympathi-
Rdze przeduony (meclulla oblongata) cum) posiada orodki w jdrze poreclnio-
lecy ponad rdzeniem k r g o w y m , zawiera - b o c z n y m rdzenia krgowego w neurome-
wane orodki kontrolujce krenie, o d d y - rach piersiowych (oc C8 d o L2/3 ).
chanie i trawienie. Przekanikami synaptycznymi w e w k -
Most (pons), w c h o d z c y w skad tyo- nach w s p c z u l n y c h p r z e d z w o j o w y c h jest
inzgowia w t r n e g o , o d g r y w a w a n rol acetylocholina, a w p o z a z w o j o w y c h adre-
w przekazywaniu informacji z kory m z g u nalina i noradrenalina. Dlatego ukad
do mdku i kontroli n a r z d w ruchu. w s p c z u l n y n a z y w a m y rwnie adrener-
Mdek (cerebellum), ktry te jest cz- g i c z n y m . W k n a p r z e d z w o j o w e z orod-
ci t y l o m z g o w i a w t r n e g o , p o c z o n y jest k w w rdzeniu w y c h o d z w s p l n i e z korze-
z poszczeglnymi czciami ukadu orod- niami p r z e d n i m i i nastpnie oddzielaj si
kowego poprzez konary mzgu. j a k o ga czca biaa (ramus communi-
O t r z y m u j e o n informacje z drg dorod- cans albus) i dochodz d o z w o j w pnia
kowych i o d g r y w a wan rol w m o d u l o w a - w s p c z u l n e g o . Ocl pnia w s p c z u l n e g o
niu czynnoci r u c h o w y c h . w y c h o d z n e r w y trzewne, gazie naczy-
rdmzgowie (mesencepbalort) znajdu- n i o w e oraz gazie czce szare (rami com-
je si ku p r z o d o w i o d mostu, kontroluje municantes grisei), ktre dochodz clo ner-
czynno mini gaek o c z n y c h oraz w - w w r d z e n i o w y c h , a nastpnie w ich ska-
czone jest w koordynacj o d r u c h w ukadu dzie clo efektorw.
wzrokowego i suchowego. Ukad przywspczulny (systema para-
Midzymzgowie (diencephalon) jest sympathicum) posiada orodki w pniu
najwyszym orodkiem p o d k o r o w y m wszy- m z g u (jdra p r z y w s p c z u l n e n e r w w cza-
stkich drg i n f o r m a c y j n y c h , d o c h o d z c y c h s z k o w y c h : o k o r u c h o w e g o , t w a r z o w e g o , j-
do kory mzgu. Cz m i d z y m z g o w i a z y k o w o - g a r d o w e g o i bdnego) oraz w j-
zwana podwzgrzem (hypothalamus) jest drze p o r e d n i o - b o c z n y m o d c i n k a krzyo-
orodkiem integrujcym czynnoci nerwo- w e g o rdzenia krgowego, w neuromerach
we i humoralne oraz n a j w y s z y m p o d k o r o - S2 - S4.
wym orodkiem ukadu autonomicznego. Mediatorem we wknach przedzwojo-
Kresomzgowie (telencephalon), ktrego w y c h i p o z a z w o j o w y c h ukadu przywsp-
gwn czci s pkule mzgu, zawiera czulnego jest acetylocholina. U k a d ten na-
orodki n e r w o w e i jest o d p o w i e d z i a l n e za z y w a n y jest take c h o l i n e r g i c z n y m .
funkcje p o z n a w c z e , pami, uczenie si Ukad jelitowy (systema entericum) two-
oraz kontrol ruchw. rz sploty rdcienne p r z e w o d u pokarmo-
Ukad nerwowy autonomiczny (systema wego.
nei vosum autonomicum ) skada si z czci M e d i a t o r a m i w t y m ukadzie s : seroto-
wspczulnej, przywspczulnej i jelitowej. nina, enkefaliny, endorfiny, somatostatyna
Orodki ukadu w s p c z u l n e g o i przywsp- oraz n a c z y n i o a k t y w n e peptydy jelitowe.
czulnego znajduj si w pniu mzgu i rdze- U k a d j e l i t o w y kontroluje czynno w y -
niu krgowym. W k n a o d r o d k o w e w uka- dzielnicz i motoryk ukadu p o k a r m o w e -
dzie a u t o n o m i c z n y m , przed dojciem d o go. Zawiera o n take neurony c z u c i o w e ,
uczestniczce w lokalnych reakcjach odru-
c h o w y c h . Jest on w d u y m stopniu niezale-
ny ocl ukadu orodkowego.

H Rozwj ukadu nerwowego


U k a d n e r w o w y rozwija si bardzo wc /
nie w okresie z a r o d k o w y m . U zarodka w IG
dniu, na grzbietowej p o w i e r z c h n i , nastpuje
zgrubienie ektodermy i tworzy si pyta ner-
w o w a (lamina neuralis). Proliferacja ko-
mrek na obrzeach pyty p o w o d u j e zag-
bienie jej czci rodkowej i powstaje ry-
nienka (bruzda) n e r w o w a (sulcus neuralis).
W 20 d n i u r o z w o j u nastpuje zblianie do
siebie brzegw bruzdy n e r w o w e j i tworzy
si cewa n e r w o w a (ryc. 8). Cewa ta powsta-
je najpierw na wysokoci somitw szyjnych
i postpuje stopniowo ku przodowi i tyw,,
Jest ona w tym okresie poczona szerokimi
o t w o r a m i z jam o w o d n i . O t w r nerww .
przedni (neuroporus anterior) ulega zamkni-
ciu w 24 d n i u , a otwr n e r w o w y tylny (neu-
roporus posterior) zamyka si w 26 dniu. Pod .
koniec 4 tygodnia cewa n e r w o w a jest cako-
w i c i e oddzielona od jamy o w o d n i . Jeszcze
Ryc. 8. Rozwj ukadu nerwowego.

Prosencephalon
Flexura
cervicalis Mesencephalon
Mesencephalon

Flexura cranialis
Rhombencephalon

Prosencephalon
Telencephalon Metencephaion
Medulla
oblongata

Diencephalon Mesencephalon
Mesencephalon

Metencephaion
Telencephalon

Ryc. 9. Rozwj mzgowia.


przed zamkniciem cewy, w jej o d c i n k u 3) Najbardziej o b w o d o w o p o o o n a jest
przednim wyksztaca si zgicie g o w o w e , warstwa brzena, skadajca si z ko-
skierowane wypukoci ku grze i znajduj- mrek g l e j o w y c h o r a / wypustek ko-
ce si na pograniczu przodomzgowia mrek n e r w o w y c h .
j rdmzgowia. Po zamkniciu c e w y ner- W czci rodkowej cewy nerwowej, od
wowej, w o d c i n k u g o w o w y m zarodka, t w o - jej wntrza, zaznacza si bruzda graniczna
rz si trzy pierwotne pcherzyki m z g o w e : (suleus terminalis), ktra dzieli cew na cz
1) P r z o d o m z g o w i e (prosencephalon) brzuszn, zwan pyt podstawn, i cz
2) rdmzgowie (mesencephalon) grzbietow, zwan blaszk skrzydow. Bru-
3) T y o m z g o w i e { r h o m b e n c e p h a l o n ) zda graniczna dochodzi ku przodowi clo po-
Pierwotne pcherzyki, pod koniec 5 tygo- z i o m u midzymzgowia. W pycie podstaw-
dnia, ulegaj podziaowi na ostateczne p- nej ksztatuj si przysze rogi przednie, nato-
cherzyki mzgowe, z ktrych ksztatuj si miast w blaszce skrzydowej rozwijaj si rogi
czci mzgowia osobnika dorosego (ryc. 9). tylne. W czasie zamykania cewy nerwowej
Z przodomzgowia powstaje kresomzgowie cz komrek z jej grzbietowej powierzchni
{telencephalon) i midzymzgowie (clience- wdruje ponad cew i tworzy grzebie ner-
phalon). rdmzgowie nie ulega podziaowi, w o w y (crista neuralis), z ktrego rozwijaj si
a tyomzgowie rnicuje si na tyomzgo- struktury ukadu nerwowego o b w o d o w e g o .
wie wtrne lub zamzgowie {metencephalon) Bardzo wczenie, gdy ju na pocztku 6 ty-
i rdzeniomzgowie lub rdze przeduony godnia, w pycie poclstawnej mona wyrni
(meclulla oblongala). Rwnoczenie w cigu grupy komrkowe, z ktrych rozwijaj si j-
5 tygodnia tworz si dwa dalsze zgicia od- dra grupy przyrodkowej i bocznej rogw
cinka gowowego cewy nerwowej: przednich, unerwiajce minie tuowia oraz
- zgicie szyjne, wypukoci skierowa- koczyn. W czci g o w o w e j cewy, w 6 tygo-
ne grzbietowo, na pograniczu rdzenia dniu, rozwija si kora stara i dawna (archicor-
przeduonego i krgowego, tex, paleocortex), czci midzymzgowia
- zgicie mostowe, wypukoci skierowa- oraz mdek. Zaczynaj ksztatowa si tak-
ne brzusznie, na pograniczu mostu e jdra n e r w w czaszkowych, z ktrych
i rdmzgowia. wikszo osiga ostateczne pooenie na
Po u t w o r z e n i u zgi cewa n e r w o w a ma przeomie 8 i 9 tygodnia.
ksztat litery M . Pod koniec okresu zarodkowego pie
Kresomzgowie ulega powikszeniu, na- mzgu jest znacznie bardziej zaawansowany
stpuje zagbienie w czci rodkowej w r o z w o j u w porwnaniu z kresomzgo-
i tworz si p k u l e mzgu. W c e w i e ner- w i e m . W pniu t y m ksztatuj si ju d w a uka-
wowej ksztatuj si 3 warstwy: dy: monoaminoergiczny i cholinergiczny.
1) Najbardziej w e w n t r z n a warstwa, ota- Istotnym wydarzeniem jest rozwj kory
czajca kana rodkowy, nazywa si war- nowej, ktra pojawia si w 8 tygodniu,
stw rozrodcz lub macierz ( m a t r i x ) w miejscu przyszej wyspy w postaci pyty ko-
i w niej o d b y w a si proliferacja ko- rowej. Pyta ta powstaje poprzez migracj ko-
mrek. W miar r o z w o j u warstwa ta mrek w z d u tzw. gleju promienistego.
przeksztaca si w w y c i k (ependyma) W rozwoju kory wystpuj d w i e gwne fazy
kanau rodkowego i komr. migracji ( 7 - 1 0 tydzie i 11 - 1 5 tydzie). Roz-
2) O b w o c o w o oc warstwy rozrodczej znaj- w j warstw kory odbywa si w odwrotnej ko-
duje si warstwa paszczowa. O d b y w a lejnoci d o ich uoenia, a wic warstwy gb-
si tu r n i c o w a n i e komrek progenito- sze kory powstaj wczeniej. O k o o 19-20 ty-
r o w y c h na neuroblasty i glioblasty. War- godnia ksztatuj si bruzdy i zakrty kory.
stwa ta w obrbie rdzenia krgowego Morfologicznymi wykadnikami czynno-
i pnia mzgu t w o r z y istot szar. ci ukadu n e r w o w e g o jest r o z w j synaps
oraz osonki m i e l i n o w e j . Pierwsze pocze- M a to bardzo w a n e znaczenie w pla-
nia synaptyczne rozwijaj si w pycie poc- stycznoci ukadu n e r w o w e g o i powrocie
stawnej o d c i n k a szyjnego rdzenia krgowe- czynnoci po jego uszkodzeniach.
go w 6 tygodniu. S to tzw. synapsy pierwot- W r d zaburze r o z w o j o w y c h i wad
ne (prymitywne) z zagszczeniami b o n u k a d u n e r w o w e g o naley w y m i e n i :
synaptycznych i pcherzykami synaptycz- 1) Anencephalia - brak kresomzgowia,
nymi. Na przeomie 8 i 9 tygodnia tworz m i d z y m z g o w i a i rdmzgowia.
si synapsy w korze. 2) Holoprosencephalia - obecno tylko
Osonka m i e l i n o w zaczyna r o z w i j a si jednej p k u l i .
w 1 I - I 2 tygodniu, n a j p i e r w w ukadzie ner- 3) Lissencephalia - brak wyksztacenia za-
w o w y m o b w o d o w y m . Poprzedza j inten- krtw i bruzd.
sywny rozplem komrek g l e j o w y c h , tzw. 4) Micropolygya - liczne, sabo wykszta-
glioza m i e l i n i z a c y j n a . cone zakrty.
Ultrasonograficznie ruchy zarodka ob- 5) Porencephalia - due ubytki kory i istoty
serwuje si w 6 tygodniu, natomiast p i e r w - biaej.
sze reakcje o d r u c h o w e uzyskano w 7 tygo- 6) Heterotopia - obecno wysepek istoty
d n i u . Czynno elektryczn kory z a n o t o w a - k o r o w e j w r d istoty biaej.
no w 8 tygodniu. 7) Agenezja spoida wielkiego.
Ostatnie badania wykazay, e k o m r k i 8) Spina bifida - brak zamknicia u k u kr-
n e r w o w e mog si dzieli przez cay okres gowego.
r o z w o j u wewntrzmacicznego, a take w ca- 9) Hydrocephalus - wodogowie.
y m okresie p o u r o d z e n i o w y m .
Powoka wsplna
0 Skra
W skad p o w o k i w s p l n e j (integumen- nie tkanki tuszczowej w warstwie podskr-
tum communae) w c h o d z : skra (cutis s. nej maj w p y w czynniki genetyczne i hor-
clermis) oraz przydatki skry (aclnexa cutis): monalne, g w n i e za h o r m o n y steroidowe.
gruczoy skry (giandulae cutis), w o s y (pili) P o w i e r z c h n i stp i d o n i p o k r y w a skra
oraz paznokcie (ungues). gruba, ktra nie jest o w o s i o n a . Na po-
Skra (cutis) posiada bardzo zoon bu- w i e r z c h n i tej skry wystpuj r o w k i o r-
dow i jest narzdem n i e z b d n y m clo prawi- n y m przebiegu, t w o r z c e charakterystyczne
dowego f u n k c j o n o w a n i a o r g a n i z m u jako linie papilarne.
caoci. Stanowi ona oson o r g a n i z m u
przed rodowiskiem z e w n t r z n y m z jednej Funkcje skry
strony, a take z a p e w n i a w a c i w e kontakto-
wanie si ze wiatem z e w n t r z n y m . Skra jest narzdem p e n i c y m szereg
Powierzchnia skry w y n o s i o k o o 1,8 d o f u n k c j i i m a j c y m w p y w na utrzymanie
2,2 m 2 u c z o w i e k a dorosego, a grubo jej rwnowagi wewntrzustrojowej poprzez
waha si ocl 0,5 clo 4 m m w rnych o k o l i - p o c z e n i e z r n y m i ukadami.
cach ciaa. Ciar skry wynosi 1 6 % cia- 1) Skra stanowi ochron organizmu przed
ru ciaa. s z k o d l i w y m w p y w e m rodowiska ze-
Skra jest narzdem zbudowanym wntrznego poprzez amortyzacj si dzia-
z d w c h warstw: naskrka (epidermis) oraz ajcych z zewntrz, np. urazw me-
ze skry w a c i w e j (dermis s. corium), ktre chanicznych, dziki duej zawartoci
stanowi anatomiczn i biologiczn cao. w k i e n klejorodnych, sprystych i tkan-
Z a r w n o anatomiczna, jaki i histologicz- ki tuszczowej, co nadaje jej sprysto
na struktura skry rni si w zalenoci o d i rozcigliwo.
okolicy ciaa. Rnice te dotycz przecie 2) Warstwa rogowa naskrka i w k n a skry
wszystkim gruboci skry w a c i w e j oraz stanowi mechaniczn oson przed w n i -
gruboci naskrka. W y r n i a si w i c skr kaniem d r o b n o u s t r o j w d o organizmu.
cienk i grub. Skra cienka pokrywa prawie 3) G r u c z o y o j o w e skry, paszcz k w a s o w y
ca powierzchni ciaa czowieka z w y j t - i l i p i d o w y na p o w i e r z c h n i skry i keraty-
kiem p o w i e r z c h n i d o n i oraz stp. Rnice na naskrka tworz chemiczn barier,
dotycz rwnie stopnia uwosienia skry, ktra zapobiega wysychaniu skry
a wosy rni si gstoci i jakoci, w za- i c h r o n i przed jej pkaniem. Kwany
lenoci ocl o k o l i c y skry, w ktrej wystpu- paszcz u t w o r z o n y przez j z g r u c z o w
j. Grubo tkanki podskrnej oraz zawar- o j o w y c h i pot stanowi c z y n n i k przeciw-
to tkanki tuszczowej w tej warstwie te bakteryjny i p r z e c i w g r z y b i c z y oraz chro-
jest rna. Na gsto, dugo oraz jako ni przed s z k o d l i w y m w p y w e m czynni-
wosw, jak rwnie na ilo i umiejscowie- kw chemicznych.
4) Skra jest w y s p e c j a l i z o w a n y m narzdem pracujce z ukadem i m m u n o l o g i c z n y m , '
czucia i poprzez obecno l i c z n y c h za- Ich obecno w p y w a na du aktywno
kocze n e r w o w y c h i w k i e n n e r w o - antygenow skry.
w y c h o d b i e r a j c y c h wraenia dotyku, Cay cykl d o j r z e w a n i a i w d r w k i ko-
ucisku, b l u i temperatury bierze udzia mrek naskrka trwa o k o o trzech miesicy.
w percepcji tych b o d c w . Liczba w a r s t w komrek, ktre tworz na-
5) Skra w sposb c z y n n y (poprzez dobrze skrek, jest zmienna. Zasadniczo w obrbie
r o z w i n i t e p o w i e r z c h o w n e sploty na- naskrka w y r n i a si 6 warstw:
c z y n i o w e ) oraz bierny (owosienie, gru- 1) Warstwa podstawna (stratum basale) na-
c z o y potowe) bierze udzia w termore- z y w a n a jest r w n i e warstw komrek
gulacji ustroju. w a l c o w a t y c h i skada si z pojedynczej
6) Skra uczestniczy w gospodarce w i t a m i - w a r s t w y komrek w a l c o w a t y c h , ktre
n o w e j poprzez w y t w a r z a n i e w i t a m i n y przylegaj clo b o n y podstawnej naskr-
D oraz w melanogenezie poprzez w y - ka. W tej warstwie wystpuj liczne
twarzanie melaniny. p o d z i a y m i t o t y c z n e komrek naskrka.
7) Skra odgrywa rol narzdu w e w n t r z - 2) Warstwa kolczysta (stratum spinosum)
w y d z i e l n i c z e g o poprzez k o m r k i tuczne, z b u d o w a n a jest z kilku warstw komrek
ktre magazynuj heparyn i histamin. w i e l o b o c z n y c h , p o m i d z y ktrymi wy-
8) Skra p r o d u k u j e c y t o k i n y (np. interleu- stpuj szerokie przestrzenie midzyko-
kiny). m r k o w e , przez ktre przebiegaj most-
9) Ponadto skra ma zdolno wchaniania ki c y t o p l a z m a t y c z n e czce ssiednie
niektrych z w i z k w , np. w i t a m i n roz- k o m r k i i mostki te nadaj komrkom'
puszczalnych w tuszczach (A,D,I<) oraz kolczysty w y g l d .
niektrych h o r m o n w , uczestniczy w go- 3) Warstwa ziarnista (stratum granulosum)
spodarce wodno-mineralnej (poprzez u t w o r z o n a jest przez 2 - 6 warstw cile
gruczoy potowe i podcielisko tkanki clo siebie przylegajcych komrek, ktre
cznej), a take w gospodarce tuszczo- maj ksztat w i e l o b o c z n y i s spaszcz .-
w e j pop rzez magazynowanie tuszczu ne. W c y t o p l a z m i e komrek warstwy
w tkance podskrnej. ziarnistej znajduj si ziarnistoci zawie-
rajce keratohialin.
4) Warstwa jasna (stratum lucidum) wyst-
Budowa skry puje zawsze w naskrku skry grubej,
natomiast czsto jej brak w naskrku
Skra z b u d o w a n a jest z. naskrka oraz skry cienkiej. Z b u d o w a n a jest ona
skry waciwej. Najgbsz warstw stanowi z 1 - 2 warstw bardzo paskich i cile clo
tkanka podskrna, czca skr z podoem. siebie przylegajcych komrek.
5) Warstwa zrogowaciaa (stratum corneum).
Naskrek Z b u d o w a n a jest z duej liczby warstw
martwych i zrogowaciaych komrek,
Naskrek (epidermis) jest n a b o n k i e m ktre tworz paskie uski. Peni ona bar-
w i e l o w a r s t w o w y m paskim r o g o w a c i e j c y m d z o wan funkcj ochronn przed uraz -
i m o e skada si o d kilku d o kilkuset mi mechanicznymi i chemicznymi.
warstw z r o g o w a c i a y c h komrek. Rozwija 6) Warstwa k o m r e k z u s z c z a j c y c h si
si o n z ektodermy. Pomidzy k o m r k a m i (stratum disjunctum) t w o r z y i warstw
wystpuj melanocyty, czyli k o m r k i b a r w - z u s z c z a j c y c h si usek rogowych,
n i k o w e p o c h o d z c e z grzebieni c e w y ner- ktre oddzielaj si o d k o m r e k ssie-
w o w e j oraz k o m r k i dendrytyczne (Langer- dnich., N a m n a a n i e oraz dalsze rnico-
hansa) p o c h o d z c e z m e z e n c h y m y i w s p - w a n i e si k o m r e k naskrka jest reguo-
w a n e przez rne c z y n n i k i p o b u d z a j c e Tkanka podskrna
oraz hamujce, z ktrych najlepiej jest
p o z n a n y c z y n n i k w z r o s t o w y naskr- Tkanka podskrna (tela subcutanea
ka EGF (Epidermal G r o w t h Factor), b- s. subcutis) jest z w i z a n a ze skr anato-
dcy polipeptydem syntetyzowanym m i c z n i e i c z y n n o c i o w o , b o w i e m czy j
w skrze. z t w o r a m i p o o o n y m i gbiej, np. ze cig-
nami, miniami lub komi. Tkanka pod-
Skra waciwa skrna z b u d o w a n a jest z tkanki cznej w i o t -
kiej oraz tkanki tuszczowej, fibroblastw
Skra w a c i w a ( c o r i u m , clermis) z n a j d u - i histiocytw. W i o t k a b u d o w a tkanki pod-
je si pod naskrkiem i posiada grubo ocl skrnej u m o l i w i a jej w c h a n i a n i e znacznej
0,5 clo 3 m m . W y r n i w niej m o n a d w i e iloci w o d y oraz pozwala na przesuwanie
warstwy: skry w o b e c podoa, penic funkcj
1) Warstw brodawkow (stratum papilla- ochronn przed urazami mechanicznymi.
re), ktr t w o r z y tkanka czna w k n i -
sta, zawierajca w k n a kolagenowe,
spryste i siateczkowe. Warstwa ta s Przydatki skry
w p u k l a si w naskrek poprzez b r o d a w -
kowate wyniosoci. W warstwie bro- D o p r z y d a t k w skry zalicza si wosy,
d a w k o w e j wystpuj g w n i e fibroblasty p a z n o k c i e oraz gruczoy.
oraz mniej liczne limfocyty, k o m r k i pla-
zmatyczne, k o m r k i tuczne i k o m r k i Wosy
tuszczowe. O b e c n e w niej naczynia
w o s o w a t e peni wan rol w termore- W o s y (pili) wystpuj na skrze caego
gulacji ustroju, natomiast tkanka czna ciaa z w y j t k i e m d o n i i stp, o k o l i c y odby-
brodawek zawiera liczne zakoczenia tu, uj n a r z d w moczowo-pciowych
n e r w o w e . Znajduj si tu take w o l n e oraz warg. Dugo w o s w w y n o s i ocl I m m
i otorbione zakoczenia n e r w o w e (cia- d o 1,5 m, rednica za w a h a si ocl 0,05 clo
ka Meissnera). 0,5 m m . Gsto w o s w i ich jako jest
2) Warstwa siateczkowa (stratum reticula- rna w zalenoci o d o k o l i c y ciaa i zaley
re) u t w o r z o n a jest przez bardzo gst o d c z y n n i k w genetycznych oraz h o r m o -
sie w k i e n k o l a g e n o w y c h i w k i e n nalnych.
sprystych. W warstwie tej znajduj si W o s y z b u d o w a n e s z komrek zrogo-
w n i e w i e l k i e j iloci fibrocyty oraz naczy- w a c i a y c h zawierajcych keratyn wknist
nia k r w i o n o n e i w k n a m i n i o w e tward (rnic si ocl keratyny mikkiej
gadkie, g w n i e w p o b l i u m i e s z k w wystpujcej w komrkach naskrka). W o -
w o s o w y c h . W tej warstwie s te liczne sy powstaj z komrek naskrka i wrastaj
poczenia n a c z y n i o w e ttniczo-ylne, w gb skry a clo warstwy podskrnej.
ktre odgrywaj rol w regulacji ciepa. W o s z b u d o w a n y jest z odygi wosa
O b e c n e s rwnie zakoczenia nerwo- (scapus pili) wystajcej ponad p o w i e r z c h n i
w e (ciaka Paciniego). skry oraz z korzenia wosa (radix pili),
Naczynia krwionone skry w a c i w e j s ktry t k w i w skrze w a c i w e j i warstwie
bardzo liczne i zawieraj one 4 , 5 % ca- podskrnej. Korze wosa objty jest przez
kowitej objtoci k r w i . Tworz one splot p o c h e w k zwan mieszkiem wosa (follicu-
brodawkowy, p o d b r o d a w k o w y i gboki lus pili) i z a k o c z o n y jest z g r u b i e n i e m
(siateczkowy). n a z w a n y m cebulk wosa (bulbus pili),
Naczynia chonne towarzysz naczy- w ktr ocl d o u w p u k l a si brodawka wosa
niom k r w i o n o n y m . (papilla pili).
W l o s skada si z trzech koncentrycznie wkien kolagenowych oraz warstw zewn-
u o o n y c h warstw: trzn utworzon przez wkna kolagenowe
1) Powoczka wosa (cuticula pili) jest po- i spryste o przebiegu podunym.
w i e r z c h o w n cienk warstw martwych, Misie przyw.osowy
z r o g o w a c i a y c h komrek u o o n y c h da- Misie p r z y w o s o w y zwany jest te
chwkowato. Komrki te zawieraj miniem napinajcym wos (m. errector pi-
w k i e n k a keratyny twardej i cile clo li) i skada si z w k i e n m i n i o w y c h gad-
siebie przylegaj. kich, ktre s u m o c o w a n e clo torebki wosa
2) Warstwa torowa wosa (corlex pili) jest z jednej strony i do warstwy brodawkowej
gwn czci wosa i z b u d o w a n a jest skry z drugiej strony. Skurcz tego minia
z licznych warstw koncentrycznie uoo- napina wos i p o w o d u j e straszenie si wo-
nych komrek z r o g o w a c i a y c h o w y d u - sw oraz uatwia w y d z i e l a n i e o j u z gruczo-
o n y m ksztacie, ktre ukadaj si rw- w ojowych.
nolegle clo dugiej osi wosa i w y p e n i o -
ne s keratyn tward. Paznokcie
3) Rdze wosa (meclulla pili) nie jest sta-
y m skadnikiem wosa i wystpuje w y - Paznokie (unguis) jest w y t w o r e m zrogo-
cznie w czci przypodstawnej w o - wacenia naskrka i podobnie jak wos .
sw c i e n k i c h i krtkich oraz czasem w e wiera keratyn tward.
wosach grubszych. Z b u d o w a n y jest o n Paznokcie s w y p u k y m i c z w o r o b o c z i
z 3 - 4 warstw komrek szeciennych, mi z r o g o w a c i a y m i pytkami, ktre pokry-
w y p e n i o n y c h keratyn mikk i zawie- waj grzbietowe p o w i e r z c h n i e paliczkw
rajcych niewiele ziarenek b a r w n i k o - dystalnych p a l c w doni i stp. Zrogowacin-
wych. a blaszka paznokcia przylega do zmodyfi-
Mieszek wosa kowanego naskrka tworzcego oysko pa-
Mieszek wosa (folliculus pili) p o c h o d z i znokcia (lectulum inguis): Brzeg proksymal-
rwnie z naskrka i otacza korze wosa. ny blaszki paznokcia ley w r o w k u oyska
W najgbszym o d c i n k u t w o r z y o n cebulk paznokcia, za komrki lece pod t wg-'
wosa, ktra zawiera k o m r k i tworzce ma- bion czci tworz macierz paznokcia
cierz cebulki wosa, tj. komrki namnaaj- (matrix unguis). Boczne brzegi paznokcia s
ce i rnicujce si. Komrki te utworz zagbione w skr i ograniczone rowkami
rdze oraz kor wosa. b o c z n y m i . Naskrek rowka tylnego oraz
Korze wosa o t o c z o n y jest pochewk r o w k w b o c z n y c h t w o r z y obrbek nadpa-
wewntrzn wosa (vagina radicularis inter- z n o k c i o w y (eponychium). Cz pytki pa-
na) w o d c i n k u o d b r o d a w k i wosa clo ujcia znokcia leca ku t y o w i o d rowka tylnego
g r u c z o w o j o w y c h d o mieszka wosa. Po- nosi n a z w korzenia paznokcia (rac!ix ungu-
chewka ta u t w o r z o n a jest przez koncen- is) i w c h o d z i w skad macierzy paznokcia.
trycznie u o o n e 3 warstwy: p o w o c z k po- oysko paznokcia skada si gwnie
c h e w k i wosa (cuticula vaginae pili), war- z gbokiej warstwy naskrka, odpowiadaj-
stw nabonkow ziarnist i warstw cej warstwie rozrodczej naskrka skry. oy-
n a b o n k o w jasn. sko paznokcia czy si z okostn paliczka za
Przedueniem naskrka jest pochewka pomoc gstej sieci wkien kolagenowych.
zewntrzna wosa (vagina radicularis externa). Blaszka rogowa paznokcia zbudowana jest
Torebka wosa, ktra przylega clo bony szkli- z licznych warstw zrogowaciaych komrek,:
stej pochewki zewntrznej wosa, zbudowa- w ktrych znajduje si keratyna twarda. Cz
na jest z tkanki cznej skry waciwej i tkan- blisza blaszki paznokcia jest nieprzejrzysta
ki podskrnej. W torebce mona wyrni i wystaje czsto przed rowkiem tylnym, two-
warstw wewntrzn o okrnym przebiegu rzc obczek paznokcia (lunula unguis).
Gruczoy skry W y r n i a si 2 typy g r u c z o w poto-
Do g r u c z o w skry zalicza si gruczoy wych:
ojowe (glanclulae sebaceae), w y d z i e l a j c e 1) gruczoy p o t o w e z w y k e o w y d z i e l a n i u
|5j (sebum), oraz gruczoy p o t o w e (glandu- e k r y n o w y m , czyli m e r o k r y n o w y m , w y -
jae sucloriferae) w y d z i e l a j c e pot (sudor) stpujce w caej skrze,
j wystpujce prawie w e wszystkich cz- 2) gruczoy apokrynowe, czyli w o n n e , zwa-
ciach skry. ne take d u y m i gruczoami p o t o w y m i .
Te ostatnie wystpuj w skrze pach,
Gruczoy ojowe otoczce b r o d a w k i sutka, w wargach sromo-
Gruczoy o j o w e powstaj z nabonka w y c h w i k s z y c h oraz o k o l i c y o k o o o d b y -
mieszka w o s o w e g o lub z naskrka. Gru- towej.
czoy o j o w e znajduj si w skrze waci- Podzia na te d w a typy g r u c z o w jest
wej. Wielko oraz ksztat tych g r u c z o w podziaem tradycyjnym, bowiem wydzieli-
s rne w rnych o k o l i c a c h ciaa. Szcze- na o b u t y p w g r u c z o w jest b e z w o n n a .
glnie dobrze rozwinite gruczoy o j o w e
znajduj si w skrze owosionej.Wystpuj Gruczoy potowe zwyke
gruczoy o j o w e o specjalnych funkcjach, Gruczoy potowe zwyke lub ekrynowe
np. gruczoy tarczkowe w powiekach, zlokalizowane s w caej skrze z wyjtkiem
w skrze napletka, w skrze otoczki bro- sutka, brzegu czerwieni warg oraz oa pa-
dawki sutka oraz w brzegach skry w a r g znokci. Najliczniej wystpuj w skrze grubej
i czerwieni warg. G r u c z o y o j o w e nie w y - pokrywajcej powierzchni doni i stp.
stpuj w grubej skrze d o n i i stp. Cz wydzielnicza gruczou, czyli ciao gru-
Gruczoy o j o w e s gruczoami typu p- czou potowego, ley w gbokich warstwach
cherzykowego i otoczone s torebk z tkanki skry waciwej lub w tkance podskrnej i
cznej wknistej. Wyrnia si gruczoy o- wysana jest nabonkiem szeciennym lub cy-
jowe jednogronkowe i wielogronkowe, lindrycznym jednowarstwowym. W nabonku
ktrych p r z e w d w y p r o w a d z a j c y wysany w y d z i e l n i c z y m znajduj si dwa typy ko-
jest nabonkiem w i e l o w a r s t w o w y m paskim mrek: komrki ciemne, czyli luzowe, za-
i moe doprowadza w y d z i e l i n do ujcia wierajce w cytoplazmie liczne ziarnistoci
mieszka wosowego lub wprost na po- posiadajce mukoproteiny i mukopolisacha-
wierzchni naskrka. Pcherzyki w y d z i e l n i - rydy, oraz komrki jasne, czyli surowicze, za-
cze g r u c z o o w o j o w y c h z b u d o w a n e s z kil- wierajce w cytoplazmie ziarna glikogenu.
ku lub kilkunastu komrek i nie maj wiata. Cewa gruczoowa otoczona jest przez komr-
Komrki znajdujce si w samym rodku p- ki miniowo-nabonkowe o ksztacie wrze-
cherzyka ulegaj degeneracji i rozpadaj si, cionowatym, ktre ukadaj si rwnolegle clo
tworzc wydzielin gruczou o duej zawar- siebie i zawieraj w cytoplazmie liczne w k -
toci tuszczu, ktr nazywa si ojem. Proces na kurczliwe. Przewd wydzielniczy gruczo-
przeksztacania si caej komrki w w y d z i e l i - w potowych wycielaj d w i e warstwy ko-
n nazywa si wydzielaniem h o l o k r y n o w y m . mrek nabonkowych. W przebiegu przewo-
du potowego mona wyrni dwa odcinki,
Gruczoy potowe z ktrych pierwszy przebiega p i o n o w o przez
Gruczoy potowe powstaj bezporednio skr waciw, drugi za przebiega skrcony
z naskrka i s gruczoami typu c e w k o w e g o , spiralnie przez naskrek i uchodzi na jego po-
s nierozgazione oraz kbkowate. Pooo- wierzchni o t w o r e m potowym.
ne s w najgbszych warstwach skry wa-
ciwej bd w tkance podskrnej. Ujcia gru- Gruczoy potowe apokrynowe
czow p o t o w y c h znajduj si na powierzch- G r u c z o y p o t o w e a p o k r y n o w e z w a n e s
ni naskrka w postaci p o r w skrnych. r w n i e g r u c z o a m i p o t o w y m i d u y m i , bo-
w i e m s znacznie wiksze ocl g r u c z o w z a p a c h powstaje w s k u t e k bardzo szybkie-
p o t o w y c h z w y k y c h . D o g r u c z o w apokry- go r o z k a d u tej w y d z i e l i n y przez flor bak-
n o w y c h zaliczamy: teryjn skry.
1) G r u c z o y p a c h o w e
2) G r u c z o y otoczki b r o d a w k i sutka Rnice regionalne
3) G r u c z o y o k o o o d b y t n i c z e
4) G r u c z o y brzegu p o w i e k , czyli gruczoy
i rozwojowe
rzskowe w budowie skry
5) G r u c z o y w o s k o w i n o w e p r z e w o d u su-
c h o w e g o zewntrznego Skra gruba z n a j d u j e si na doniach
6) G r u c z o y przedsionka nosa i powierzchniach podeszwowych stp.
B u d o w a tych g r u c z o w jest p o d o b n a Skra ta nie ma w o s w oraz charakteryzuje
clo g r u c z o w p o t o w y c h z w y k y c h . Rni- si specjalnym uksztatowaniem (linie papi-
ce polegaj na tym, e ich cz w y d z i e l - larne). M a ona take liczne gruczoy po-
nicza jest szersza i m n i e j skbiona, nie towe.
wystpuj w n i c h k o m r k i jasne, czci Skra cienka p o k r y w a wikszo po-
w y d z i e l n i c z e s z b u d o w a n e z j e d n e g o ty- w i e r z c h n i ciaa, ma mniej g r u c z o w poto-
pu komrek, komrki miniowo-nabon- w y c h i liczne zakoczenia n e r w o w e .
k o w e s w i k s z e ocl takich k o m r e k w gru- Komrki naskrka rozwijaj si z ekto-
czoach potowych zwykych. Przewd dermy, skra w a c i w a z mezodermy, a me-
potowy wydzielniczy gruczow apokryno- lanocyty i zakoczenia n e r w o w e z grzebie-
w y c h u c h o d z i na p o w i e r z c h i naskrka l u b ni n e r w o w y c h . Starzejca si skra posiada
do mieszkw wosowych. Wydzielina tych mniej w o s w , ulega pomarszczeniu tracc
g r u c z o w jest gstsza o d z w y k e g o potu sprysto oraz traci zdolno wydzielania
i b e z w o n n a , natomiast t o w a r z y s z c y jej melaniny.
Grzbiet
I Okolice topograficzne grzbieti
O k o l i c e i linie topograficzne grzbietu grzbiet ocl klatki piersiowej i brzucha. Ocl
(AS 1, ryc. 8; AS 2, ryc. 707) d o u granic grzbietu wyznacza grzebie
Grn granic grzbietu (dorsum) w y z n a - biodrowy.
cza kresa karkowa grna (linea nuchae su- W rzucie koci krzyowej ley okolica
perior), z boku granica biegnie w z d u brze- krzyowa (regio sacralis), najnisza cz
gu minia c z w o r o b o c z n e g o . Kark ocl d o u grzbietu. W okolicy grzbietu wyrnia si le-
odgraniczony jest lini poziom przebiega- c porodkowo okolic krgow (regio ver-
jc przez wyrostek kolczysty Cy. Dalej oko- tebraiis) i okolice.parzyste-opatkowe (regio-
lica grzbietu graniczy z okolic naramienn. nes scapuiares), podopatkowe (regiones infra-
Na t u o w i u linia p a c h o w a tylna odgranicza scapulares) i ldwiowe (regiones lumbaies).

enie i unaczynienie
skry karku i grzbietu
Znajomo u n e r w i e n i a i unaczynienia nerw p o t y l i c z n y wikszy rozgazia si wraz
skry karku i grzbietu ma znaczenie z w a - z ttnic i y potyliczn. W u n e r w i e n i u
szcza przy p l a n o w a n i u chirurgicznego o k o l i c y karku bior take udzia gazki ner-
otwarcia j a m ciaa z dostpu ocl tyu l u b tyl- w u potylicznego mniejszego (n. occipitalis
no-bocznego, a take przy t w o r z e n i u uszy- minor) i nerwu usznego wielkiego (n. auri-
puowanych patw w chirurgii rekonstruk- cularis magnus) ze splotu szyjnego. W z d u
cyjnej (AS 2, ryc. 7 9 3 - 7 9 7 ) . brzegu minia naramiennego grna cz
W o k o l i c y karku skra unerwiona jest o k o l i c y grzbietu u n e r w i o n a jest przez tyln
czuciowo przez gazie tylne n e r w w rdze- grup n e r w w n a d o b o j c z y k o w y c h . Pozo-
niowych C ) - C 3 ( tworzce tzw. splot szyjny stay obszar o m a w i a n e j o k o l i c y zaopatrzony
tylny (piexus cervicaiis posterior). Nerw jest z g o d n i e z przebiegiem clermatomw
podpotyliczny (n. suboccipitalis) unerwia przez gazie skrne przyrodkowe i bocz-
minie poclpotyliczne. N e r w potyliczny ne (rami cutanei mecliales et laterales) od-
wikszy (n. occipitalis major) i nerw poty- chodzce o d gazi g r z b i e t o w y c h n e r w w
liczny trzeci (n. occipitalis tertius) bior rdzeniowych.
udzia nie tylko w u n e r w i e n i u karku, ale te Unaczynienie karku pochodzi ocl gazi
znacznej czci o k o l i c y potylicznej, gdzie ttnicy potylicznej, krgowej oraz gbokiej
szyi bdcej odgazieniem pnia ebrowo- skrn zaopatrzony jest przez ttnic piersio-
-szyjnego odchodzcego o d ttnicy pocloboj- wo-grzbietow. Kada z tych ttnic moe by
czykowej. Misie c z w o r o b o c z n y i minie wykorzystana jako szypua pata w chirurgii
rwnolegoboczne wraz z przylegajc skr rekonstrukcyjnej. Pozostay obszar grzbietu
zaopatrzone s przez gazie ttnicy po- unaczyniony jest przez gazie ttnic midzy-
przecznej szyi. Tkanki na granicy okolicy na- e b r o w y c h tylnych i l d w i o w y c h .
ramiennej i grzbietu zaopatruje ttnica okala- Chonka o d p y w a clo w z w chonnych
jca opatk. Misie najszerszy grzbietu k a r k o w y c h , p a c h o w y c h , a z d o l n y c h partii
wraz z pokrywajc go skr i tkank pod- clo p a c h w i n o w y c h p o w i e r z c h o w n y c h .

Powizie karku i grzbietu


Misie c z w o r o b o c z n y i najszerszy dzielajc je ocl minia czworobocznego l-
grzbietu pokryte s powizi powierzchow- d w i i minia ldwiowego wikszego. Roz-
n grzbietu (fascia transversalis clorsi). M i - poczyna si ona ocl wyrostkw poprzecz-
nie gbokie grzbietu o b e j m u j e powi nych krgw l d w i o w y c h , dwunastego e-
piersiowo-ldwiowa (fascia thorocolumba- bra i grzebienia biodrowego. Na bocznym'
lis) (AS 2, ryc. 775, 776, 777). brzegu minia biodrowo-ebrowego oby-
Jej blaszka powierzchowna (lamina su- d w i e blaszki cz si, tworzc cigno po-
pcrficialis) rozpoczyna si ocl w y r o s t k w cztkowe minia poprzecznego brzucha.
kolczystych krgw piersiowych, ldwio- P o w i piersiowo-ldwiowa przeclua
wych i k r z y o w y c h a d o koci guzicznej si ku grze w powi karku (fascia nu-
oraz ocl grzebienia b i o d r o w e g o , rozcigajc chae), ktra d o c h o d z i clo uski koci poty-
si b o c z n i e clo k t w eber. Stanowi ona licznej, p o k r y w a j c minie patowate i mi-
miejsce przyczepu mini p o w i e r z c h o w - sie p k o l c o w y . Przyrodkowo czy si
nych grzbietu. ona z w i z a d e m k a r k o w y m , a ku przodow
Blaszka gboka (lamina profunda) ley przechodzi w blaszk powierzchown
clo przodu ocl mini gbokich grzbietu, od- i podkrgow p o w i z i szyjnej.

Minie grzbietu
Misie czworoboczny (AS 2, ryc. 775
Powierzchowne 776) rozpoczyna si na guzowatoci poty-
minie grzbietu licznej zewntrznej i kresie karkowej grnej,
w i z a d l e k a r k o w y m i wyrostkach kolczy-
Minie koicowo-ramienne stych krgw C7-Thi2, a koczy na kocu
(mm. spinoliumerales) b a r k o w y m obojczyka, wyrostku barkowym'
D o tej grupy zalicza si misie c z w o r o - i grzebieniu opatki. Prostuje krgosup szyj-
b o c z n y (m. trapez i us), misie najszerszy ny, przyciga opatki clo krgosupa i obraca
grzbietu (m. latissimus dorsi) i gbiej lece je tak, e kt grny zblia si clo krgosupa
minie r w n o l e g o b o c z n e (mm. rhomboi- a d o l n y przesuwa si d o przodu i bocznie.
clei) oraz misie d w i g a c z opatki (m. Ieva- U n e r w i o n y jest przez ga zewntrzn nei-
tor scapulae). w u d o d a t k o w e g o i gazki splotu szyjnego.
Misie najszerszy grzbietu (AS 2, ryc. czyna si na wyrostkach kolczystych
775, 776) rozpoczyna si rozcignem na w y - Q , - T h 2 , a koczy na p o w i e r z c h n i zewntrz-
rostkach kolczystych krgw poczwszy ocl nej ebra 2 - 5 . Jest p o m o c n i c z y m miniem
Thf, do S5, nastpnie na tylnej blaszce p o w i - w d e c h o w y m . U n e r w i o n y jest przez nerwy
zi piersiowo-ldwiowej, na grzebieniu bio- midzyebrowe l-IV.
drowym i p o w i e r z c h n i zewntrznej trzech Misie zbaty tylny dolny (m. serratus
dolnych eber. Koczy si na grzebieniu posterior inferior) (AS 2, ryc. 776, 779) roz-
guzka mniejszego koci ramiennej. O b n i a poczyna si na wyrostkach kolczystych
uniesione rami, p r z y w o d z i je i obraca d o T h n - L 2 - : i rozcignem, a k o c z y na brzegach
wewntrz. Dziaa jako p o m o c n i c z y misie d o l n y c h eber 9 - 1 2 . Jest p o m o c n i c z y m
wydechowy - misie kaszlu. U n e r w i o n y miniem w y d e c h o w y m .
jest przez nerw piersiowo-grzbietowy.
Minie rwnolegoboczne (AS 2, ryc. Gbokie minie grzbietu
776) rozpoczynaj si na wyrostkach kol-
czystych Co-Th^, a kocz na brzegu przy- Minie te le po obu stronach krgo-
rodkowym opatki. Pocigaj opatk d o supa m i d z y wyrostkami kolczystymi kr-
gry i przyrodkowo. U n e r w i o n e s przez g w i ktami eber. Stanowi one waciw
nerw grzbietowy opatki. m i n i w k grzbietu i s u n e r w i o n e przez
Misie dwigacz opatki (AS 2, ryc. 776, gazie tylne n e r w w r d z e n i o w y c h . Cao
779, 780) rozpoczyna si na wyrostkach po- nazywana jest miniem prostownikiem
przecznych krgw C1-C4 (guzki tylne), grzbietu (m. erector spinae).
a koczy na kcie grnym i brzegu przyrod-
Minie kolcowo-poprzeczne
kowym opatki. Czynno minia jest podob-
(mm. spinotransversales)
na clo mini rwnolegobocznych, z ktrymi
Misie patowaty gowy (m. splenius
wsppracuje. Unerwienie pochodzi ze splo-
capitis) rozciga si o d wizada karkowego
tu szyjnego i nerwu grzbietowego opatki.
na wysokoci C 3 - C 7 i o d w y r o s t k w kolczy-
stych T h ] - T h 2 clo wyrostka sutkowatego ko-
Uwagi kliniczne. Trjkt osuchiwania
ci skroniowej.
: (tgonum auscultationis) ograniczony jest
Misie patowaty szyi (m. splenius ce-
ocl boku przez brzeg przyrodkowy opat-
rvicis) rozpoczyna si na wyrostkach kol-
ki, ocl przyrodka przez brzeg m. r w n o -
czystych Tha-^Ths, a k o c z y na guzkach tyl-
legobocznego i o d dou przez brzeg gr-
nych w y r o s t k w p o p r z e c z n y c h C 1 - C 3 .
ny m. najszerszego grzbietu.
Minie patowate obracaj gow clo tyu
Trjkt ten zwiksza si przy przesuniciu
w stron dziaajcej grupy mini. Obustron-
opatki ku przodowi i wtedy ebra szste
nie prostuj krgosup szyjny. Unerwione s
: i sidme oraz szsta przestrze midzy-
przez gazie grzbietowe n e r w w rdzenio-
ebrowa le podskrnie, co u m o l i w i a
w y c h C , - C f ) (AS 2, ryc. 776, 779, 780).
. osuchiwanie puc w tym obszarze.
, Poraenie minia najszerszego grzbietu Minie dugie grzbietu
u n i e m o l i w i a unoszenie t u o w i a , np. Stanowi one waciw mas prostowni-
podczas wspinania si. Utrudnia to tak- ka grzbietu (AS 2, ryc. 779, 780)
' e c h o d z e n i e za pomoc kul, gdy bark Jego w k n a rozpoczynaj si na grze-
uniesiony jest ku grze. bieniu b i o d r o w y m , w i z a d a c h k r z y o w o -
-biodrowych tylnych, na powierzchni
Minie kolcowo-ebrowe grzbietowej koci k r z y o w e j oraz wyrost-
(mm. spinocostales) kach kolczystych krgw T h n - L 5 .
Misie zbaty tylny grny (m. serratus Przebiegajc ku grze, misie ten dzie-
posterior superior) (AS 2, ryc. 776) rozpo- li si na trzy pasma:
- boczne, u t w o r z o n e przez misie bio- (m. mullifidus) i mini obracajcych (mm.
drowo-ebrowy (m. iliocostalis); rotatores).
- porednie, ktre stanowi misie naj- Misie pkolcowy dzieli si na:
duszy (m. longissimus); - misie p k o l c o w y klatki piersiowej (m.
- przyrodkowe, u t w o r z o n e przez misie semispinalis thoracis) rozcigajcy si od
kolcowy (m. spinalis). w y r o s t k w p o p r z e c z n y c h T h f - T h 1 0 clo
Misie biodrowo-ebrowy dzieli si na: w y r o s t k w kolczystych Cr,-Th 6 ,
- misie b i o d r o w o - e b r o w y l d w i (m. - misie p k o l c o w y szyi (m. semispinalis
iliocostalis lumborum) k o c z c y si na cervicis) przebiegajcy o d wyrostkw
ktach eber 6 - 1 2 , p o p r z e c z n y c h Th!-Th 5 _ 6 d o wyrostkw
- misie b i o d r o w o - e b r o w y klatki pier- kolczystych C 2 - C 5 ,
siowej (m. iliocostalis thoracis) rozciga- - misie p k o l c o w y g o w y (m. semispi-
jcy si o d k t w eber 7 - 1 2 do k t w nalis capitis) rozpoczynajcy si na W)
eber 1 - 4 , rostkach p o p r z e c z n y c h C4-Th6_7 i ko-
- misie b i o d r o w o - e b r o w y szyi (m. ilio- czcy na koci p o t y l i c z n e j m i d z y kres
costalis cervicis) przebiegajcy o d k t w karkow grn i doln.
eber 3 - 4 d o g u z k w tylnych w y r o s t k w Misie wielodzielny ley w zagbieniu
poprzecznych C,|-C 6 . midzy wyrostkami kolczystymi i poprzecz-
Misie najduszy dzieli si na: nymi. Rozpoczyna si ocl powierzchni tylnej
- misie najduszy klatki piersiowej (m. koci krzyowej, kolca biodrowego tylnego'
longissimus thoracis) koczcy si na grnego, wyrostkw suteczkowatych L,-L 5 ,
wyrostkach poprzecznych T h i - T h 1 2 oraz wyrostkw poprzecznych T h i - T h 1 2 ; wyrost
na ebrach 4 - 1 2, k w stawowych C 3 - C 7 . Koczy si na wyrost-
- misie najduszy szyi (m. longissimus kach kolczystych. Pczki przebiegaj w trzech
cervicis) rozcigajcy si ocl w y r o s t k w warstwach. Powierzchowne warstwy przebie-
poprzecznych T h i - T h 5 clo g u z k w tyl- gaj nad 3 - 4 krgami, warstwy porednie nad
nych w y r o s t k w p o p r z e c z n y c h C 2 - C 5 , 2 - 3 krgami, a gbokie cz ssiednie krgi.
- misie najduszy g o w y (m. longissi- Minie obracajce dziel si na:
mus capitis) przebiegajcy o d w y r o s t k w - minie obracajce l d w i (m. rotatores
poprzecznych C 3 -Ths d o wyrostka sut- lumborum) przebiegajce ocl wyrostkw
kowatego. suteczkowatych d o b r z e g w d o l n y c h u-
Misie kolcowy dzieli si na: k w krgw p o w y e j ,
- misie k o l c o w y klatki piersiowej (m. - minie obracajce klatki piersiowej (m,
spinalis thoracis) r o z p o c z y n a j c y si rotatores thoracis) rozcigajce si od wy-
na wyrostkach kolczystych L,-L2, rostkw poprzecznych krgw piersio-
a koczcy na wyrostkach kolczystych w y c h do u k w krgw lecych powyej,
T h , - Th 4 _ 8 , - minie obracajce szyi (m. rotatores
- misie k o l c o w y szyi (m. spinalis cervi- cervicis) przebiegajce ocl wyrostkw
cis) przebiegajcy o d w y r o s t k w kolczy- s t a w o w y c h d o l n y c h krgw szyjnych
stych C 7 - T h 2 do w y r o s t k w kolczystych d o w y r o s t k w kolczystych krgw le-
szyi C2-C4, cych powyej.
- misie k o l c o w y g o w y (m. spinalis capi- Dziaajc obustronnie, minie gbokie
tis), niestay, z l e w a j c y si z miniem prostuj i stabilizuj krgosup, peni funk-
p k o l c o w y m gowy. cj p o m o c n i c z w e w d e c h u ; jednostronnie
Minie poprzeczno-kolcowe (mm. zginaj krgosup w swoj stron. Mi-
transversospinales) (AS 2, ryc. 7 8 0 - 7 8 5 ) nie k o l c o w o - p o p r z e c z n e obracaj krgo-
Skadaj si one z minia pkolcowego sup w swoj stron, a minie poprzeczno-
(m. semispinalis), minia wielodzielnego - k o l c o w e w stron przeciwn.
Minie krtkie grzbietu ci potylicznej przyrodkowo ocl przyczepu
(AS 2, ryc. 7 8 3 - 7 8 4 ) minia poprzedniego.
Minie midzykolcowe (mm. interspi- O b y d w a minie proste prostuj gow.
nales lumborum, thoracis et cervicis) najsil- Jednostronny skurcz zwraca gow w swo-
niejsze s w odcinku szyjnym, gdzie cz j stron.
rozdwojone koce wyrostkw kolczystych. Misie prosty boczny gowy (m. rectus
Bior udzia w prostowaniu krgosupa. capitis lateralis) rozpoczyna si na wyrostku
Minie midzypoprzeczne (mm. inter- poprzecznym dwigacza, a koczy na wy-
transversarii lumborum, thoracis et cervicis) rostku szyjnym koci potylicznej. Zgina on
take najsilniejsze s w odcinku szyjnym, gow w swoj stron.
gdzie cz guzki wyrostkw poprzecznych. Misie skony grny gowy (m. obliqus
Dlatego wyrnia si w tym odcinku mi- capitis superior) przebiega ocl wyrostka po-
nie midzypoprzeczne przednie i tylne. przecznego krgu szczytowego d o bocznej
Unerwione s o d p o w i e d n i o przez przednie czci kresy karkowej dolnej. Dziaajc
i tylne gazie n e r w w rdzeniowych. obustronnie, prostuje on gow, jednostron-
Minie podpotyliczne (mm. suboccipi- nie - obraca j w stron przeciwn.
tales) (AS 2, ryc. 786, 787, 797) Misie skony dolny gowy (/??. obli-
Minie te kontroluj ruchy w stawach quus capitis inferior) rozciga si midzy
szczytowo-potylicznym i szczytowo-obroo- wyrostkiem kolczystym krgu obrotowego
wym. Unerwione s przez nerw podpoty- a wyrostkiem poprzecznym krgu szczy-
liczny z w y j t k i e m minia prostego bocz- towego. Obraca gow w swoj stron.
nego gowy, zaopatrywanego przez ga Minie podpotyliczne - prosty tylny
przedni nerwu rdzeniowego C|. wikszy i oba skone - ograniczaj trjkt
Misie prosty tylny wikszy gowy (m. podpotyliczny (trigonum suboccipitale).
rectus capitis posterior majoi) przebiega ocl Przykrywa go misie p k o l c o w y gowy.
wyrostka kolczystego krgu obrotowego clo ko- W obrbie trjkta ttnica krgowa krzyuje
ci potylicznej poniej kresy karkowej dolnej. si u gry z ukiem tylnym krgu szczytowe-
Misie prosty tylny mniejszy gowy (m. go i przebija bon szczytowo-potyliczn
rectus capitis posterior minor) rozciga si tyln. Z trjkta w y c h o d z i nerw podpoty-
ocl guzka tylnego krgu szczytowego clo ko- liczny.

1 Krgosup
Krgosup (columna vertebralis) zbudo- doza (lordosis) to krzywizna wypuka do
wany jest z krgw poczonych stawami przodu. Znajduje si ona w odcinku szyj-
i poczeniami nieruchomymi lub cisymi. nym i l d w i o w y m . W o d c i n k u piersiowym
Krgi stanowice samodzielne koci nazy- i k r z y o w y m wystpuj odwrotnie skiero-
wane s krgami prawdziwymi (vertebrae wane kifozy (kyphosis). Wygicia boczne
verae). Tworz one trzy odcinki krgosupa: nazywane s skoliozami (scoliosis).
szyjny (7), piersiowy (12) i ldwiowy (5)
(AS 2, ryc. 708-710).
Krgi rzekome (verlebrae spuriae) poczo-
B Budowa krgu
ne kociozrostami tworz ko krzyow (os (AS 2, ryc. 713-714)
sacrum) i ko guziczn (os coccygis, coccyx).
Krgosup ma krzywizny wyznaczajce Krg (vertebra) zbudowany jest z czci
paszczyzn strzakow porodkow. Lor- przedniej, stanowicej trzon (corpus verte-
brae), i czci tylnej - uku krgu (arcus ver- w i e r z c h n i grnej wystaj ku grze haki trzo-
tebrae). Otaczaj one otwr krgowy (fora- nu (uncus corporis). Zachodz one na trzon
men vertebrale). Suma o t w o r w krgowych krgu lecego w y e j , tworzc tzw. staw ha-
t w o r z y kana krgowy (canalis vertebralis). kowo-trzonowy.
Na p o w i e r z c h n i przedniej i bocznej
trzonu w i d o c z n e s liczne otwory odyw- Uwagi kliniczne. Z w y r o d n i e n i a stawu i
cze ( f o r a m i n a nutritia) dla naczy ttniczych h a k o w o - t r z o n o w e g o w postaci osteofi- i
zaopatrujcych trzon. Na p o w i e r z c h n i tyl- t w p o w o d u j z w e n i e o t w o r w mi- .'
nej otwr podstawno-krgowy (foramen ba- d z y k r g o w y c h , co p r o w a d z i clo ucisku \
sivertebrale) u m o l i w i a poczenie si jed- n e r w w r d z e n i o w y c h oraz przebiegaj- '
n o i m i e n n e j yy ze splotem y l n y m kanau cej w p o b l i u ttnicy krgowej.
krgowego (AS 2, ryc. 736).
uk krgu p o c z o n y jest z trzonem na- Nasada uku o przekroju o w a l n y m prze-
sad uku krgu (pediculus arcus vertebrae). biega w bok i ku tyowi. Blaszka uku jest w -
Na jej grnej krawdzi ley pytkie wcicie ska w wymiarze p i o n o w y m i szeroka w wy-
krgowe grne (incisura vertebralis supe- miarze poprzecznym. O t w r krgowy ima
rior), a na krawdzi dolnej gbsze wcicie ksztat trjktny. Wyrostek kolczysty jest krt-
krgowe dolne (incisura vertebraiis interior). ki, skierowany do tyu i rozdwojony na kocu.
Z w r c o n e d o siebie w c i c i a krgowe Wyrostki stawowe grne i d o l n e maj
grne i d o l n e ssiadujcych krgw tworz paszczyzn stawow pochylon pod ktem
o t w r m i d z y k r g o w y (foramen interverte- ok. 4 5 clo paszczyzny p o z i o m e j .
braie) p r o w a d z c y d o kanau krgowego. Wyrostek poprzeczny wysunity jest clo
Z przodu jest on ograniczony krkiem mi- p r z o d u i skierowany w d i bocznie. Jego
d z y k r g o w y m , a z tyu stawem midzykr- grna p o w i e r z c h n i a posiada wyobion
g o w y m (AS 2, ryc. 710). bruzd nerwu rdzeniowego (sulcus nervi
O t w r krgowy zamknity jest o d tyu spinalis), rozpoczynajc si w gbokim
blaszk uku krgu (lamina arcus vertebrae). w c i c i u m i d z y k r g o w y m grnym, a ko-
Z u k u krgu w y c h o d z cztery rodzaje w y - czc si m i d z y guzkiem przednim i tyl-
rostkw. D o parzystych nale skierowane nym wyrostka poprzecznego (tuberculum
bocznie wyrostki poprzeczne (processus anterius et posterius processus transversi).
lransversi), skierowane w gr wyrostki sta-
wowe grne (processus articulars superiores) Uwagi kliniczne. W szstym krgu guzek i
z powierzchni stawow zwrcon cl o tyu przedni jest szczeglnie wyksztacony.
oraz skierowane w d wyrostki stawowe dol- Uatwia to zacinicie przebiegajcej i
ne (processus articulars inferiores) z po- z przodu ttnicy.szyjnej wsplnej w przy-
wierzchni stawow zwrcon clo przodu. padku k r w o t o k w zlokalizowanych po- j
Wyrostek kolczysty (processus spinosus) po- w y e j . Guzek ten nazywany jest guzkiem .i
wstaje w miejscu poczenia si blaszek uku ttnicy szyjnej (tuberculum caroticum).
w linii rodkowej i skierowany jest do tyu.
Wyrostek poprzeczny ogranicza otwr
poprzeczny (foramen transversarium). Pt/- -
Krgi szyjne chodz przeze ttnica i ya krgowa oraz
splot n e r w o w y krgowy.
(vertebrae cervicales) Sidmy krg szyjny jako krg przejcio- .
C , - C 7 (AS 2, ryc. 7 1 9 - 7 2 7 ) w y m i d z y o d c i n k i e m p i e r s i o w y m i szyjnym
krgosupa ma w i e l e cech porednich. Jego
T y p o w y krg szyjny ma may szecio- trzon jest wikszy, wyrostek poprzeczny
b o c z n y trzon. Z bocznego brzegu po- m o e nie mie o t w o r u i lee bardziej po-
przecznie. Powierzchnie stawowe wyrost- jak d a c h w k o w a t o r o z d w o j o n y o d dou w y -
kw s t a w o w y c h s ustawione bardziej rostek kolczysty.
czoowo.
Wyrostek kolczysty nie jest podzielony.
atwo go w y c z u przez p o w o k i , p o n i e w iz
Krgi piersiowe
jest duszy, std nazwa sidmego krgu (vertebrae thoracicae)
szyjnego brzmi - krg wystajcy (vertebra
T h ! - T h ! 2 (AS 2, ryc. 713, 714,
piominens).
Pocztkowe d w a krgi czce czaszk 7 2 8 - 7 3 1 , 733)
z krgosupem maj bardziej z m o d y f i k o w a -
n budow. Ze w z g l d u na dugo odcinka piersio-
Pierwszy, zwany szczytowym lub dwiga- w e g o krgi z rnych p o z i o m w maj nieco
czem (atlas), utraci trzon na rzecz nastpnego inn b u d o w . B u d o w a krgw zaley ocl ich
- o b r o t o w e g o (axis). Jego przednia cz t w o - pocze z ebrami.
rzy uk przedni (arcus anterior atlantis) zaopa- Trzon krgu piersiowego z grnego od-
trzony w skierowany do przodu guzek przed- cinka ma ksztat o w a l n y w w y m i a r z e po-
ni (tuberculum anterius atlantis), a o d tyu p r z e c z n y m . Ku d o o w i wzrasta w y m i a r
w doek zba (fovea dentis). Z ukiem przed- strzakowy i trzon staje si sercowaty, by ni-
nim cz si masywne czci boczne (mas- ej przyj ksztat nerkowaty. Na tylnej cz-
sae laterales). Na ich grnych i dolnych po- ci krawdzi grnej i d o l n e j trzonu znajduj
wierzchniach le o d p o w i e d n i o powierzch- si o d p o w i e d n i e doki ebrowe grne i dol-
nie stawowe grne i dolne (facies articulares ne (foveae costales superiores et inferiores).
superiores et inferiores). Wyrostek poprzeczny G o w a pierwszego ebra t w o r z y staw z do-
nie jest podzielony, ma otwr i jest najbar- k i e m e b r o w y m g r n y m pierwszego krgu
dziej wysunity do boku ze wszystkich w y r o - piersiowego. G o w a drugiego ebra t w o r z y
stkw poprzecznych krgosupa szyjnego. staw z d o k i e m e b r o w y m d o l n y m T h i i gr-
uk tylny (arcus posterior atlantis) zamyka n y m Th 2 . Takie poczenia wystpuj a d o
otwr krgowy. Szcztkowy wyrostek kolczy- Thg. ebra 10, 11 i 12 cz si tylko z odpo-
sty tworzy guzek tylny krgu szczytowego (tu- w i e d n i m i krgami. Dlatego krgi T h 1 0 - T h ) 2
berculum posterius atlantis). Tu za czci maj t y l k o jeden doek e b r o w y grny p o
boczn na grnej powierzchni uku tylnego kadej stronie trzonu.
ley bruzda ttnicy krgowej (sulcus arteriae Nasada u k u krgu piersiowego jest na
vertebralis). Niejednokrotnie zamknita jest przekroju o w a l n a i przebiega strzakowo.
ona listewk kostn, tworzc otwr. Grubo nasad k o l e j n y c h krgw piersio-
Kolejny krg obrotowy (axis) ma trzon w y c h ronie s t o p n i o w o ku d o o w i . W c i c i e
wybitnie przeduony ku grze. Z grnej po- krgowe grne jest pytkie, a d o l n e gbokie.
wierzchni trzonu powstaje zb (dens axis) Wyrostki stawowe grne i d o l n e maj po-
z dwiema powierzchniami stawowymi - w i e r z c h n i e stawowe p o o o n e w paszczy-
przedni i tyln (facies articulares anterior et nie c z o o w e j . Blaszki u k u cechuj si
posterior). W bocznej czci trzonu zba le- d u y m w y m i a r e m p i o n o w y m . Wyrostki kol-
powierzchnie stawowe grne (facies arti- czyste, p o c z t k o w o krtkie, spiczaste i usta-
culares superiores), poniej ktrych znajduje w i o n e strzakowo, stopniowo przybieraj na
si bardzo krtki i p o z b a w i o n y g u z k w w y - dugoci. W odcinku r o d k o w y m wyduaj
rostek poprzeczny. Poniej w i d o c z n e s w y - si ku d o o w i , zachodzc d a c h w k o w a t o na
rostki stawowe dolne (processus articulares wyrostki p o o o n y c h niej krgw. W dol-
inferiores) uoone w sposb charaktery- n y m o d c i n k u wyrostki z n w si skracaj i po-
styczny dla krgosupa szyjnego. uk krgu wraca ich strzakowe ustawienie. Wyrostki
obrotowego jest bardzo masywny, p o d o b n i e poprzeczne skierowane s bocznie i clo tyu.
Na ich przedniej powierzchni ley doek e- chokiem (apex ossis sacri) ku d o o w i i do
browy. Powstaje tu staw ebrowo-poprzecz- przodu. Przednia cz podstawy jest utw
ny z guzkiem ebra. wiato otworu krgo- rzona przez grn powierzchni trzonu S,.
wego w odcinku piersiowym jest okrge. Ocl tyu w i d o c z n e jest trjktne wejcie do
kanau krzyowego (canalis sacralis) bd-
cego przedueniem kanau krgowego,
! Krgi ldwiowe Z boku znajduj si wyrostki stawowe grne
z powierzchni stawow ustawion czo-
(vertebrae lumbales) owo.
Lt-Ls (AS 2, ryc. 7 3 2 - 7 3 6 ) Ko krzyowa jest zwrcona clo przodu .
powierzchni miednicz (facies pelvina).
S to krgi bardzo masywne o trzonie W i d o c z n e s na niej dwa symetryczne s/>
ksztatu nerkowatego. Grube owalne nasady regi otworw krzyowych miednicznych
uku s ustawione w osi strzakowej. Bardzo (foramina sacralia pelvina). M i d z y nimi nn
wysokie blaszki uku zamykaj trjktny powierzchni miednicznej przebiegaj kre-
otwr krgowy o d tyu (AS 2, ryc. 768). Wy- sy poprzeczne (lineae. transversae), bd-
rostek kolczysty przyjmuje posta strzako- ce wiadectwem powstania kociozrostu
w o ustawionej blaszki. Wyrostki stawowe w miejscu krkw midzykrgowych.
s ustawione w paszczynie strzakowej. Na powierzchni grzbietowej (facies clo- ,
Powierzchnia stawowa wyrostkw grnych rsalis) w i d o c z n y jest podobny szereg otwo-
skierowana jest przyrodkowo, a wyrostkw rw krzyowych grzbietowych (foramina
stawowych dolnych bocznie. Wyrostek po- sacralia dorsalia). W linii porodkowej bie-
przeczny zostaje zredukowany do tzw. wy- gnie grzebie krzyowy porodkowy (crista
rostka dodatkowego (processus accessorius) sacralis mediana), powstajcy ze zronit '
lecego u podstawy wyrostka stawowego si wyrostkw kolczystych krgw krzyo-
grnego i skierowany jest do tyu. W miej- w y c h . W przyrodkowym ograniczeniu
scu wyrostka poprzecznego znajduje si grzbietowych o t w o r w krzyowych wi-
wyrostek ebrowy (processus costalis) - doczny jest grzebie krzyowy poredni
szcztkowe ebro ldwiowe. Na zewntrz- (crista sacralis intermedia). Powstaje on ze
nej powierzchni wyrostka stawowego gr- zronicia si wyrostkw stawowych. U do-
nego ley wyrostek suteczkowaty (proces- u przedueniem grzebieni s roki krzy-
sus mamillaris). owe (cornua sacralia) ograniczajce roz-
Pity krg ldwiowy wyrnia si klino- wr kanau krzyowego (hiatus sacralis). -
watym trzonem. Jego wysoko z tylu jest cz si one z rokami guzicznymi koci
mniejsza ni z przodu, a wyrostki stawowe guzicznej.
dolne ustawione s w paszczynie czoowej. Z boku o t w o r w krzyowych grzbieto-
Niekiedy na krgu Li wystpuje doek w y c h ze zronitych wyrostkw poprze/
ebrowy zwizany z d o d a t k o w y m ebrem nych powstaje grzebie krzyowy boczny
ldwiowym. (crista sacralis lateralis). Z przodu ocl niego,
w i d o c z n a jest cz boczna koci krzyo-
wej, odpowiadajca r o z w o j o w o zronitym
Ko krzyowa ebrom krzyowym. Na jej zewntrznej po-
wierzchni znajduje si powierzchnia uchu-
(os sacrum; vertebrae sacrales) wata (facies auricularis), powierzchnia sta-
S - i - S s (AS 2, ryc. 7 3 7 - 7 4 3 ) w o w a stawu krzyowo-biodrowego. Pow>
ej p o w i e r z c h n i uchowatej znajduje si
M a ona ksztat trjkta podstaw (basis wyniosa guzowato krzyowa (tuberositas
ossis sacri) skierowanego ku grze, a wierz- sacralis).
Poczenia t r z o n w w z m a c n i a j : wiza-
|; Ko guziczna
do podune przednie oraz tylne (ligamen-
(os coccygis) Coi-C3{5) tum longitudinale anterius et posterius).
Pierwsze rozpoczyna si na p o w i e r z c h n i
(AS 2, ryc. 744, 745)
dolnej czci podstawnej koci potylicznej
i k o c z y na p o w i e r z c h n i m i e d n i c z n e j koci
Ko guziczna, inaczej zwana ogonow,
k r z y o w e j (AS 2, ryc. 752, 760, 763, 772,
skada si z 3 - 5 szcztkowych trzonw kr-
773). Drugie p o k r y w a przedni cian kana-
gw. Jedynie pierwszy ma skierowane w gr
u krgowego, jest stosunkowo wskie i roz-
roki guziczne (cornua coccygea) czce si
szerza si na wysokoci k r k w midzy-
z o d p o w i e d n i m i rokami koci krzyowej.
krgowych. Rozpoczyna si na stoku koci
Ko guziczna skierowana jest do przodu,
potylicznej, a k o c z y w kanale k r z y o w y m
czsto odchyla si od linii rodkowej.
(AS 2, ryc. 761, 767, 772, 773).

Uwagi kliniczne. Kierujc si d o wiata uki cz si s t a w o w o dziki wyrost-


paszczyzny w y c h o d u , ko guziczna kom stawowym grnym i dolnym, two-
. moe u kobiet przyczynia si d o z w - rzc paskie stawy midzykrgowe (articula-
enia kanau rodnego. Z a m a n i e koci tiones zygapophysiales). (AS 2, ryc. 767,
guzicznej powstajce przy urazach o k o - 772).
- licy poladkowej jest przyczyn upor- Stanowi one tylne ograniczenie o t w o -
czywego zespou b l o w e g o - kokcygo- rw m i d z y k r g o w y c h . Ze w z g l d u na lu-
dynii, leczonego c h i r u r g i c z n y m usuni- ne torebki i p o o e n i e p o w i e r z c h n i stawo-
ciem koci. w y c h najwiksz ruchomo obserwuje si
w o d c i n k u szyjnym, najmniejsz w o d c i n k u
ldwiowym.
D o w i z o z r o s t w u k w (AS 2, ryc. 763,
i Poczenia krgosupa
764, 766, 768, 772, 773) zalicza si wiza-
da te (ligamenta flava) czce blaszki
!.; Poczenia krgw u k w , wizada midzykolcowe (ligamenta
interspinalia) oraz wizado nadkolcowe (//-
M i d z y t y p o w y m i krgami m o n a w y - gamentum supraspinale).
rni poczenia t r z o n w i poczenia u-
kw. Trzony ssiednich krgw cz si za
Uwagi kliniczne. W wietle ostatnich ba-
porednictwem krkw midzykrgowych
da opisywane czsto wizada midzy-
(clisci inlervertebraie). Poczenie to ma
poprzeczne (ligamenta intertransversaria)
charakter chrzstkozrostu (AS 2, ryc. 769,
wystpuj - jak si w y d a j e - tylko na nie-
770, 772, 773). Krek midzykrgowy jest'
ktrych poziomach i u czci populacji.
zbudowany z zewntrznego piercienia
Ich brak m o e by jedn z przyczyn roz-
wknistego (anulus fibrosus) oraz centralnie
w o j u tzw. skoliozy idiopatycznej, bd-
pooonego ppynnego jdra miadyste-
cej cikim schorzeniem krgosupa.
go (nucleus pulposus). D u y stopie jego
uwodnienia pozwala na przenoszenie
ogromnych napre. Grubo k r k w ro- W o d c i n k u p o w y e j krgu C 7 w i z a d o
nie ocl 3 - 4 m m w o d c i n k u szyjnym clo po- n a d k o l c o w e zastpuje wizado karkowe
nad I c m w o d c i n k u l d w i o w y m . Rucho- (ligamentum nuchae), ktre w postaci w k -
mo midzy poszczeglnymi trzonami, nistej pyty czy wyrostki kolczyste krgw
moliwa dziki krkom, jest niewielka, ale s z y j n y c h i przyczepia si clo grzebienia po-
w sumie na przebiegu krgosupa u m o l i w i a tylicznego zewntrznego uski koci poty-
wykonywanie ruchu w z n a c z n y m zakresie. licznej.
Wt

Poczenia czaszki Poczenia koci


i krgosupa krzyowej i guzicznej
(AS 2, ryc. 1 1 7 1 - 1 1 8 0 )
Poczenia te tworz d w a pitra (AS 2,
ryc. 7 5 2 - 7 5 8 ) . Grne to staw szczytowo-
Krgi krzyowe u dorosych zrastaj s
-potyliczny (articulatio atlantooccipilalis)
w ko krzyow, tzn. poczone s kocio-
m i d z y k y k c i a m i koci potylicznej i po-
zrostami. W przekroju strzakowym midzy
w i e r z c h n i a m i s t a w o w y m i g r n y m i krgu
trzonami mona jednak odnale pozosta
szczytowego. Poczenie to w z m a c n i a bo-
ci krkw miclzykrgowych. Ko krzy
na szczytowo-potyliczna przednia i tylna
wa czy si z komi b i o d r o w y m i p
(membrana atlanlooccipitalis anterior et po-
wierzchniami uchowatymi, tworzc stawy
sterior). Dziki w i o t k i m t o r e b k o m stawo-
krzyowo-biodrowe (articuiationes sacroilia-
w y m m o l i w e s tu zgicia w p r z d i w ty
ce) o niewielkiej ruchomoci. S one wzmoc-
(prostowanie) w zakresie 2 0 - 3 0 oraz zgi-
nione przez wizada krzyowo-biodrowe
cia boczne w zakresie 10.
brzuszne i grzbietowe (ligamenta sacroiliaca
Pitro d o l n e to parzyste stawy szczyto- sacralia et ventralia) i szczeglnie mocne wi-
wo-obrotowe boczne (articuiationes atlan- zada krzyowo-biodrowe midzykostne (li-
toaxiales lateraies) oraz staw porodko- gamenta sacroiliaca interossea). Dodatkowo
wy (articulatio atlantoaxialis mediana). Ten wystpuje wizado biodrowo-ldwiowe (li-
ostatni znajduje si m i d z y z b e m krgu gamentum iliolumbale) midzy grzebieniem
o b r o t o w e g o (gwka stawu) a d o k i e m zba b i o d r o w y m a wyrostkiem ebrowym krgu Lj.
ocl przodu i w i z a d e m p o p r z e c z n y m kr-
gu szczytowego (ligamentum transversum ^-"Jiiii
atlantis) ocl tyu, ktre w ten sposb tworz Uwagi kliniczne. Ze w z g l d u na due
panewk. o b c i e n i a w stawach tych czsto wy- ;
Staw szczytowo-obrotoWy b o c z n y (arti- stpuj bolesne schorzenia zapalne.
culatio atlantoaxialis lateraiis) powstaje obu-
stronnie midzy p o w i e r z c h n i a m i s t a w o w y m i Przez wizado krzyowo-guzowe (liga-
d o l n y m i krgu szczytowego a powierzchnia- mentum sacrotuberale) i krzyowo-kolcowe
mi s t a w o w y m i grnymi krgu obrotowego. (ligamentum sacrospinale) ko krzyowa
Cao tworzy staw rubowy. Staw ten jest czy si z koci kulszow.
w z m o c n i o n y bon szczytowo-obrotow Krgi guziczne s p o c z o n e kociozro-
(membrana atlantoaxialis), rozcigajc si stami..Poczenie p o m i d z y wierzchokiem,
midzy ukami o d p o w i e d n i c h krgw. W i - koci k r z y o w e j a Coi take czsto kostnie-
zado poprzeczne krgu szczytowego w r a z je. Roki guziczne poczone s stawami
z jego w k n a m i p i o n o w y m i przebiegajcy- z rokami k r z y o w y m i . Cao w z m o c n i o n a
mi w linii porodkowej z w a n e jest wiza- jest wizadem krzyowo-guzicznym brzu-
dem krzyowym (ligamentum cruciformae sznym i grzbietowym (ligamentum sacro-
atlantis). Ze szczytu zba clo czci bocz- coccygeum ventrale et dorsale s. superficia-
nych koci potylicznej przebiegaj wizada le et profundum).
skrzydowe (ligamenta alaria), a w linii po-
rodkowej clo przedniego ograniczenia
o t w o r u wielkiego przebiega wizado wierz- H Biomechanika krgosupa
choka zba (ligamentum apicis clentis). Ca-
o przykrywaj o d tyu bona pokrywajca Zadaniem krzywizn krgosupa jesl
(membrana tectoria) oraz wizado podune a m o r t y z o w a n i e obcie, ktrym o n podle-
tylne. ga. Zniesienie k r z y w i z n , najczciej lordozy
szyjnej lub l d w i o w e j , jest zawsze obja-
wych. W odcinku ldwiowo-krzyo-
wem patologicznym.
w y m s one okrelane m i a n e m p o s t r z a - ,
Duy zakres ruchomoci krgosupa jest
u " lub r w y k u l s z o w e j " .
efektem z s u m o w a n i a d r o b n y c h przemie-
szcze p o m i d z y poszczeglnymi krgami. Wspczesnym modelem biomechaniki
Ruchy krgosupa to: krgosupa jest model t r j k o l u m n o w y w p r o -
zgicie i prostowanie w zakresie 1 7 0 - w a d z o n y przez Denisa w 1983 r. Kolumna
250, przednia to w i z a d o podune przednie,
_ zgicie boczne (w paszczynie c z o o - przednia cz trzonu krgu i krka midzy-
wej) d o 110, krgowego. Kolumna rodkowa skada si
_ ruchy obrotowe 80 w prawo i w lewo, z tylnej czci trzonu i krka midzykrgo-
_ obwodzenie. wego oraz wizada podunego tylnego. Ko-
Podczas ruchu krgosupa j d r o mia- lumna tylna to uki krgw i ich poczenia.
dyste przemieszcza si w obrbie krka Uszkodzenie d w c h k o l u m n na j e d n y m po-
w stron w y p u k o c i w y t w a r z a n e j w d a n y m z i o m i e p o w o d u j e niestabilno krgosupa.
momencie k r z y w i z n y . W t y m miejscu do-
chodzi jednoczenie do rozcignicia
i osabienia piercienia wknistego. Jest to H Anatomia radiologiczna
anatomiczna podstawa w y p a d a n i a krka
midzykrgowego. Proces z w y r o d n i e n i o w y Klasyczne zdjcie RTC u m o l i w i a u w i -
polegajcy na o d w o d n i e n i u krka p r o w a - docznienie g w n y c h struktur kostnych kr-
dzi clo o b n i e n i a wysokoci krka i sprzy- gosupa (AS 2, ryc. 7 4 6 - 7 5 1 ) . Ocena stawu
ja jego Wypadaniu poza piercie w k n i - szczytowo-potylicznego i szczytowo-obroto-
sty. Ze w z g l d u na du r u c h o m o najcz- w e g o m o l i w a jest na zdjciu b o c z n y m kr-
ciej d o c h o d z i clo tego w o d c i n k u s z y j n y m gosupa szyjnego oraz na tzw. zdjciu przez
na p o z i o m a c h C5-C 6 , Ch-Cy, a take w od- otwarte usta, u w i d a c z n i a j c y m zb krgu
cinku l d w i o w y m na p o z i o m i e L 3 - L 1 , o b r o t o w e g o (AS 2, ryc. 746, 759). Tomogra-
L,i-L5, L3-S] ze w z g l d u na due obci- fia k o m p u t e r o w a pozwala na precyzyjn
enia. ocen anatomii w przekrojach poprzecz-
nych, a zwaszcza ogranicze o t w o r u krgo-
wego, co ma szczeglne znaczenie w ocenie
Uwagi kliniczne. Poniewa krek mi-
u r a z w krgosupa (AS 2, ryc. 7 8 9 - 7 9 2 ) . Za
dzydzykrgowy ogranicza o d p r z o d u
pomoc rezonansu magnetycznego mona
kana krgowy i o t w o r y m i d z y k r g o w e
u w i d o c z n i z a r w n o koci, jak i inne struk-
zawierajce struktury n e r w o w e , jego
tury, co u m o l i w i a ocen topografii krgo-
wypadnicie w y w o u j e o b j a w y neurolo-
supa, o p o n y twardej, rdzenia krgowego
giczne w postaci z e s p o w korzenio-
i n e r w w r d z e n i o w y c h (AS 2, ryc. 771).

Kana krgowy
Kana k r g o w y (canaiis vertebraiis) po- Jego przebieg o d p o w i a d a k r z y w i z n o m kr-
wstaje jako suma o t w o r w k r g o w y c h i ka- gosupa (AS 1, ryc. 587). W o d c i n k u szyj-
nau krzyowego. U gry przez o t w r w i e l - n y m kana krgowy jest najszerszy, w prze-
ki czy si z jam czaszki, u d o u otwiera kroju p o z i o m y m ma ksztat trjktny (AS 1,
si r o z w o r e m k r z y o w y m (AS 1, ryc. 583). ryc. 591). W o d c i n k u p i e r s i o w y m jest okr-
gy i stosunkowo wski, co w przypadku nadtwardwkow (spatium epiclurale) kana-
przemieszczenia krgw jest niekorzystne u krgowego. Wypeniaj j tkanka tu-
dla rdzenia krgowego. W o d c i n k u l d w i o - szczowa i sploty ylne krgowe wewntr/..
w y m kana krgowy m z n o w u przekrj ne (plexus venosi vertebrales interni) (AS I,
trjktny o podstawie mniejszej o d w y s o k o - ryc. 5 9 7 , 599).
ci (AS 1, ryc. 592). Kana k r z y o w y po-
c z t k o w o r w n i e trjktny ku d o o w i
Uwagi kliniczne. W o d c i n k u ldwio- j
zmniejsza swj w y m i a r strzakowy, przyj-
w y m przestrze n a d t w a r d w k o w a jest I
m u j c ksztat sierpowaty. O k o l i c e kanau,
najszersza, dlatego jest d o g o d n y m miej-
w ktrych le nerwy r d z e n i o w e przed w y j -
scem w p r o w a d z a n i a rodkw znieczule-
ciem przez o t w o r y midzykrgowe, nazy-
nia z e w n t r z o p o n o w e g o . Procesy wy-
w a n e s z a c h y k a m i b o c z n y m i .
pierajce w kanale k r g o w y m prow
Z p r z o d u kana krgowy ograniczaj tyl-
d o zaniku tkanki tuszczowej, co
ne p o w i e r z c h n i e t r z o n w krgw i k r k w
w a n y m w s k a n i k i e m kompensacji d o : y
m i d z y k r g o w y c h oraz w i z a d o p o d u n e
d a t k o w e j masy w kanale, np. g u z a . '
tylne. Bocznie ograniczeniem.s nasady u-
W s p o m n i a n e sploty ylne maj liczne ;
k w krgw przedzielone o t w o r a m i mi-
bezzastawkowe poczenia z ukadem .
d z y k r g o w y m i . O d tyu kana krgowy za-
y l n y m j a m ciaa. Jest to przyczyn cz-
mykaj blaszki u k w i w i z a d a te (AS 1,
stego wystpowania przerzutw nowo-
ryc. 5 9 7 - 5 9 9 ) .
t w o r o w y c h d o krgosupa i przestrzeni..
W kanale k r g o w y m znajduj si rdze n a d t w a r d w k o w e j . Przerzuty wewntrz-'.:
krgowy, korzenie n e r w w r d z e n i o w y c h t w a r d w k o w e nale clo rzadkoci. !
i o p o n y rdzenia krgowego (meninges me-
dullae spinalis) (AS 1, ryc. 599). Opona
twarda rdzenia krgowego (dura mater spi- O p o n a twarda styka si z pajczynwk
nalis) jest z b u d o w a n a z d w c h blaszek. rdzenia krgowego (arachnoiclea spinalis).
W obrbie kanau krgowego blaszka ze- Pajczynwka otacza rdze krgowy pokry-
wntrzna o p o n y twardej wyciela, j a k o deli- ty cile opon mikk (pia mater spinalis).
katna okostna, kana krgowy, natomiast M i d z y p a j c z y n w k a opon mikk roz-
blaszka zewntrzna t w o r z y waciw o p o n ciga si przestrze podpajczynwkow.i
tward. Jej p o w i e r z c h n i a zewntrzna jest (spatium subarachnoideum) wypeniona
m a t o w a , pokryta d r o b n y m i cznotkanko- p y n e m m z g o w o - r d z e n i o w y m . Jest ona
w y m i w k i e n k a m i , w e w n t r z n a jest gadka przedzielona na d w i e czci - praw i lew,
i opalizujca. O p o n a twarda k o c z y si przez niepene, strzakowo p o o o n e prze-
w kanale k r z y o w y m na wysokoci drugie- grody. czy si ona z przestrzeniami pod-
go krgu k r z y o w e g o . Jej p r z e d u e n i e m p a j c z y n w k o w y m i j a m y czaszki przez
jest wska ni kocowa { f i i u m terminale du- o t w r w i e l k i . Z bocznej p o w i e r z c h n i rdze-
rae matris spinalis), d o c h o d z c a d o okostnej nia m i d z y p o l a m i k o r z e n i o w y m i wychodzi
koci guzicznej (AS 1, ryc. 5 8 4 - 5 8 6 ) . Bocz- c z o o w o ustawiona pytka o p o n y mikkiej -
nie ocl o p o n y twardej odchodz w y p u s t k i wizado zbkowane (ligamentum denticu-
do kadego o t w o r u krgowego. Zawieraj latum) (AS 1, ryc. 588, 591, 599). Jego na-
one korzenie brzuszne i grzbietowe n e r w w z w a p o c h o d z i ocl trjktnych przyczepw
r d z e n i o w y c h , rozdzielone przegrod (AS 1, d o o p o n y twardej m i d z y korzeniami ner-
ryc. 591). Przestrze m i d z y blaszkami w w r d z e n i o w y c h w c h o d z c y c h clo wypu-
o p o n y twardej n a z y w a n a jest przestrzeni stek o p o n y twardej.
| Rdze krgowy
Rdze krgowy (medulla spinalis) jest (seplum medianum posterius). Na po-
struktur w a l c o w a t , spaszczon w osi w i e r z c h n i rdzenia sznury przednie rozdziela
strzakowej (AS 1, ryc. 5 8 4 - 5 9 0 ) , o dugoci wspomniana szczelina porodkow przed-
ok. 50 cni i gruboci w zalenoci ocl pozio- nia. Sznur przedni oddziela ocl sznura bocz-
m u 1 0 - 2 0 m m . Na jego przebiegu wystpu- nego linia wyjcia korzeni brzusznych ner-
je zgrubienie szyjne (intumescentia cervica- w w rdzeniowych, zwana bruzd boczn
Hj i ldwiowo-krzyowe (intumescentia przedni (sulcus lateralis anterior) lub polem
lumbosacralis). Zgrubienia z w i z a n e s korzeniowym przednim (area radicularis an-
z orodkami zaopatrujcymi o d p o w i e d n i o terior). Sznur boczny ocl tylnego oddziela li-
koczyny grne i dolne. Zgrubienie l- nia wejcia korzeni tylnych - bruzda boczna
d w i o w o - k r z y o w e zwa si ku d o o w i , tylna (sulcus lateralis posterior), pole korze-
tworzc stoek rdzeniowy (conus medulla- niowe tylne (area radicularis posterior), (kli-
ris) najczciej na wysokoci trzonu krgu niczny termin angielski czsto spotykany
|_1La (ocl Th|2 clo L ;! ). Szczyt stoka przecho- w literaturze to dorsal root enlry zone -
dzi w ni kocow ( f i l u m terminale medul- DREZ). Na p o w i e r z c h n i sznura tylnego w i -
lae spinalis), a ta w ni kocow opony doczna jest bruzda porednia tylna (sulcus
twardej, d o c h o d z c clo koci guzicznej, intermedius posterior), rozdzielajca pooo-
Z rdzeniem k r g o w y m za poredni- ny bocznie pczek k l i n o w a y (fasciculus cu-
ctwem korzeni brzusznych i g r z b i e t o w y c h neatus) ocl lecego przyrodkowo pczka
zwizanych jest 31 par n e r w w rdzenio- smukego (fasciculus gracilis). Oba sznury tyl-
wych (nervi spinales). W okresie zarod- ne rozdzielone s bruzd porodkow tyln
kowym stoek r d z e n i o w y siga clo kanau (sulcus medianus posterior).
krzyowego. W w y n i k u szybszego wzrostu W e w n t r z u rdzenia przebiega otoczony
krgosupa nastpuje proces rzekomego istot szar poredni kana rodkowy (ca-
wstpowania rdzenia krgowego (pseudoas- nalis centralis) (AS 1, ryc. 600). Ku grze
census medulae spinalis). P o w o d u j e to w y - otwiera si d o dolnego bieguna dou rwno-
duenie zwaszcza d o l n y c h korzeni ner- legobocznego w komorze czwartej. Ujcie
ww r d z e n i o w y c h , ktre tworz w d o l n y m to otoczone jest ocl tylu zasuwk (obex) (AS
odcinku kanau krgowego ogon koski 1, ryc. 513). Ku d o o w i na wysokoci stoka
(cauc/a equina). rozszerza si w r z e c i o n o w a t o , tworzc komo-
Rdze krgowy z b u d o w a n y jest z istoty r kocow (ventriculus terminalis) o dugo-
szarej (substantia grisea) pooonej centralnie ci ok. 8 - 1 0 m m . O k o o 40 r.. nastpuje
oraz z istoty biaej (substantia alba) lecej obliteracja tej przestrzeni. Kana rodkowy na
obwodowo (AS 1, ryc. 585, 586, 600). Istota ok. 5 - 6 m m w c h o d z i w obrb nici kocowej.
szara otacza kana centralny (canalis centra- Rdze krgowy dzieli si na 31 segmen-
lis) w postaci supw przednich, bocznych tw - neuromerw (AS 1, ryc. 587). Kady
i tylnych (columnae anteriores, laterales et segment zaopatruje para n e r w w rdzenio-
posteriores). Istota biaa tworzy sznury (furii- w y c h . W y r n i a si 8 n e u r o m e r w szyj-
culi). M i d z y supami przednimi le sznury nych, 12 piersiowych, 5 l d w i o w y c h ,
przednie rozdzielone szczelin porodkow 5 k r z y o w y c h i I guziczny. W przekroju po-
przedni (fissura mediana anterior). M i d z y p r z e c z n y m neuromeru w i d o c z n e s o d p o -
supem przednim i tylnym ley sznur boczny. w i a d a j c e s u p o m istoty szarej rogi przed-
Sznury tylne le midzy supami tylnymi, nie, boczne i tylne (cornu anterius, lateralis
rozdzielone przegrod porodkow tyln et posterius) (AS 1, ryc. 6 0 0 - 6 0 3 ) . Rg prze-
dni jest szeroki i krtki. Rogi b o c z n e wyst- O d r b n y m zagadnieniem jest topografia
puj w neuromerach C 8 -L2. Rg tylny jest neuromerw w stosunku clo krgw. Neuro.
smuky - w y r n i a si w n i m podstaw (ba- mery szyjne kocz si na wysokoci krji|_i
sis), szyjk (cervix), g o w (capuf) i szczyt C 7 , neuromery piersiowe sigaj clo krgu
(apex), ktrym siga clo bruzdy bocznej tyl- Th y , neuromery l d w i o w e clo krgu Th,,
nej. W o k kanau centralnego ley istota poniej ktrego rozcigaj si segmenty krzy-
szara porednia (substantia grisea interme- o w e i guziczny clo stoka na wysokoci L^.
dia), a z przodu ocl niej spoido biae (com-
missura alba).
W obrbie istoty szarej rdzenia krgowe- H Nerw rdzeniowy
go w y r n i a si kilka grup komrek. Znany
jest s k o m p l i k o w a n y podzia blaszkowy Re- Kady nerw rdzeniowy (nervus spinalis)
xeda. Z praktycznego p u n k t u w i d z e n i a nale- (ryc. I 0; AS I, ryc. 598, 599, 602) skada
y z w r c i uwag na o m w i o n e niej ele- z korzeni - tylnego (raclix posterior sive do-
menty. rsalis) i przedniego (radix anterior sive veri- '.
Na szczycie rogu tylnego ley istota ga- tralis), czcych si z neuromerem w odpo-
laretowata (substantia gelatinosa) z w i z a n a w i e d n i m p o l u k o r z e n i o w y m . W obrbie ko- .
szczeglnie z p r z e w o d z e n i e m b o d c w renia tylnego w i d o c z n e jest dystalne .'
b l o w y c h . W g o w i e rogu tylnego z n a j d u j e zgrubienie - zwj rdzeniowy (ganglion spi-
si jdro wasne (nucleus proprius) z w i z a - nalis). O b a korzenie si cz i w o t w o v
ne z p r z e w o d z e n i e m b o d c w c z u c i o w y c h . m i d z y k r g o w y m tworz nerw rdzenioYu
O b a orodki wystpuj w e wszystkich neu- (nervus spinalis). Opuszcza o n kana kr;'
romerach rdzenia krgowego. W podstawie wy, aby nastpnie podzieli si na trzy ga-
rogu tylnego ocl C 8 clo L ;! -L,i z n a j d u j e si j- zie - ga przedni, tyln i wstecznie bie-
dro grzbietowe z w i z a n e z drogami rdze- gnc clo kanau krgowego ga oponowa
n i o w o - m d k o w y m i . W rogu b o c z n y m na (ramus anterior, posterior et meningeus). Na
przestrzeni ocl C 8 clo L1-L2 mieszcz si p o w i e r z c h n i bocznej t r z o n w krgw pr/-
orodki w s p c z u l n e . Nosz m i a n o istoty biega pie wspczulny (truncus sympathi-
szarej porednio-bocznej (substantia inter- cus) skadajcy si ze z w o j w pnia poczo-
mecliolateralis), z ktrej w y w o d z si w k - nych gaziami m i d z y z w o j o w y m i . Wszyst-
na p r z e d z w o j o w e w s p c z u l n e . W o d c i n - kie n e r w y r d z e n i o w e cz si z pniem
ku k r z y o w y m S 2 -S,| le jdra przywsp- w s p c z u l n y m gazi czc szar (ramus
czulne krzyowe (nuclei parasympathici communicans griseus). Gazie czce bia-
sacrales). e (rami communicantes albi) cz orodki
W rogu przednim znajduje si kilka grup wspczulne z pniem wspczulnym.
m o t o n e u r o n w kontrolujcych funkcje po- Pierwszy nerw r d z e n i o w y C, opuszcza
szczeglnych grup m i n i o w y c h . Grupa kana krgowy m i d z y koci potyliczn
przyrodkowa reprezentowana jest z nie- i u k i e m t y l n y m krgu szczytowego, a po/-
w i e l k i m i w y j t k a m i na caej dugoci rdze- stae n e r w y r d z e n i o w e clo C 7 opuszczaj ka-
nia jako jdro tylno-przyrodkowe i przecl- na krgowy p o w y e j krgu o tej samej nu-
nio-przyrodkowe. Jdra te unerwiaj g w - meracji. N e r w y r d z e n i o w e smej pary wy-
nie minie szyi i tuowia. Jdro rodkowe chodz m i d z y krgiem C 7 i T h , , ocl tej
jest reprezentowane na p o z i o m i e C 3 - C 7 wysokoci opuszczaj kana krgowy poni-
przez jdro nerwu p r z e p o n o w e g o oraz jdro ej uku krgu o tej samej numeracji (AS 1,
nerwu dodatkowego na p o z i o m i e C,-Cf,. ryc. 587).
Grupa boczna jder jest szczeglnie r o z w i - N e r w y rdzeniowe unerwiaj ciany jam
nita w zgrubieniach rdzenia, co z w i z a n e ciaa i koczyny. Dendryty zaopatrujce re-
jest z u n e r w i e n i e m mini koczyn. ceptory w t y m zakresie unerwienia biegn
W obrbie gazi przedniej, tylnej lub o p o n o - Czynno tych u k w o d r u c h o w y c h podlega
w e j ( a nastpnie przez pie nerwu rdzenio-
wiadomej kontroli przez liczne drogi zst-
wego wnikaj clo korzenia tylnego, clo z w o - pujce, koczce si na motoneuronach ro-
ju rdzeniowego, gdzie dochodz clo cia ko- gu przedniego. U k a d a u t o n o m i c z n y jest re-
mrek rzekomojednobiegunowych. Aksony prezentowany w nerwie r d z e n i o w y m przez
tych neuronw przez korze tylny wnikaj k o m r k i rogu bocznego o charakterze
do rdzenia krgowego. W k n a te dziel si w s p c z u l n y m . Lece tam neurony otrzy-
na trzy gwne grupy. Pierwsza grupa wst- muj bodce dorodkowe z a r w n o z zakre-
puje po tej samej stronie clo sznura tylnego su unerwienia n e r w w r d z e n i o w y c h (por.
i kieruje si clo jder pczka smukego i kli- wyej), jak te z receptorw p o o o n y c h
nowatego w rdzeniu przeduonym. Druga w jamach ciaa za porednictwem gazi
grupa tworzy synapsy z komrkami rogu tyl- pnia wspczulnego i gazi czcych.
nego, ktre nastpnie daj pocztek rnym Aksony komrek rogu bocznego, bdce
drogom wstpujcym. Grupa trzecia bezpo- wknami przedzwojowymi, wychodz
rednio lub przez interneurony przekazuje z rdzenia przez korze przedni i wchodz
pobudzenia na neurony rogu przedniego clo z w o j u pnia wspczulnego przez ga
(motoneurony) lub neurony autonomiczne czc bia. Mog one t w o r z y synapsy
rogd bocznego. M o t o n e u r o n y wysyaj akso- z k o m r k a m i z w o j u . W y c h o d z c e z nich
ny przez korze przedni i pie n e r w u rdze- w k n a p o z a z w o j o w e wracaj clo nerwu
niowego, w c h o d z c e nastpnie clo gazi rdzeniowego przez ga czc szar
przedniej i tylnej, unerwiajc minie roz- i przebiegaj w gazi przedniej, tylnej i opo-
wojowo zwizane z d a n y m neuromerem. n o w e j nerwu rdzeniowego. W ten sposb
Opisana droga przewodzenia impulsw zaopatruj efektory ukadu wspczulnego
w nerwie r d z e n i o w y m ocl receptora d o efek- w zakresie unerwienia n e r w w rdzenio-
tora jest (przykadem uku odruchowego. w y c h . W k n a p o z a z w o j o w e mog przez

Ryc. 10. Sche-


Ganglion spinalis
mat korzeni
i gazi nerwu
Fibrae sensoriae rdzeniowego.

Fibrae motoriae
Fibrae sympathicae
poslganglionares

Ramus posterior
V 1-1 i:'
Ramus anterior

1. Nervus. spinalis , ,>.,, ,...,;... f..


2. Ramus ctiiniunicans albus - fibrae praeganglionares
3. Ramus communicaris griseus - fibrae poslganglionares ' V - r
gazie wasne pnia wspczulnego dociera cja, ruch i pozycja) oraz czucie dotyku.
d o trzew p o o o n y c h w jamach ciaa. W k - Pierwszy neuron tej drogi znajduje si
na p r z e d z w o j o w e mog nie t w o r z y synapsy w z w o j a c h r d z e n i o w y c h . Aksony wstpuj
w z w o j u pnia wspczulnego i poprzez ga- w sznurach tylnych d o jder pczka smuke-
zie pnia wspczulnego dociera clo z w o j w go i klinowatego, gdzie jest drugi neuron.
przedkrgowych lub rdciennych. Sznur tylny zawiera w k n a przewodzce
Poniewa neurony wspczulne w rdzeniu w s p o m n i a n e rodzaje czucia z tostronnej
wystpuj w neuromerach C0-L2, orodki p o o w y ciaa. N a j p i e r w powstaje pczek
kontrolujce efektory autonomiczne w ko- smuky p r z e w o d z c y czucie z dolnej poo-
czynach grnych znajduj si w grnych neu- w y ciaa d o p o z i o m u Th 1 2 . O d tego pozio-
romerach piersiowych, a dla koczyn dol- m u zaczyna f o r m o w a si pczek klinowa-
nych w dolnych neuromerach piersiowych ty. Uszkodzenie sznurw tylnych w y w o u j e
oraz L I - L . D O o d p o w i e d n i c h z w o j w pnia
2
o b j a w y bezadu r d z e n i o w e g o po stronie
wspczulnego w k n a p r z e d z w o j o w e docie- uszkodzenia. Bezad ten moe by czcio-
raj gaziami m i d z y z w o j o w y m i . Nastpnie w o k o m p e n s o w a n y p o d kontrol wzroku.
w k n a z a z w o j o w e biegn przez o d p o w i e - Drogi rdzeniowo-wzgrzowe (traclus
dnie gazie czce szare. spinothalamici) u t w o r z o n e s przez aksony
Czynno wasna neuromeru i z w i z a n e - n e u r o n w lecych w rogach tylnych rdze-
g o z n i m n e r w u r d z e n i o w e g o , ktr m o n a nia krgowego. Droga rdzeniowo-wzgr/o-
bada klinicznie, jest p r y m i t y w n a , oparta w a przednia p r z e w o d z i czucie dotyku i uci-
na m o n o s y n a p t y c z n y c h lub 2 - 3 synaptycz- sku tzw. p r y m i t y w n e g o . Jej aksony bior
n y c h ukach o d r u c h o w y c h . Klasycznym udzia z jdra w a c i w e g o w g o w i e rogu tyl-
przykadem jest r o z c i g o w y o d r u c h kolano- nego. Droga rdzeniowo-wzgrzowa bocz-
wy. W y w o u j e si go uderzeniem m o t e c z k a na p r z e w o d z i czucie b l u i temperatury,
w w i z a d o rzepki, co p o w o d u j e jego roz- Aksony o b u drg opuszczaj rg tylny
cignicie i p o b u d z e n i e receptorw. Ko- i przechodz na stron przeciwn przez
mrka r z e k o m o j e d n o b i e g u n o w a odbieraj- spoido biae przednie. Droga rdzeniowo-
ca ten bodziec przekazuje go clo motoneu- - w z g r z o w a przednia krzyuje si z wk-
ronu rogu przedniego, ktrego p o b u d z e n i e nami strony przeciwlegej na p o z i o m i e da-
o d p o w i a d a za skurcz minia c z w o r o g o - nego neuromeru l u b 2 - 3 segmenty p o w y / .
w e g o uda i w y p r o s t o w a n i e k o c z y n y w sta- i ukada si w sznurze p r z e d n i m . Droga
w i e k o l a n o w y m . Drogi wasne rdzenia m o - r d z e n i o w o - w z g r z o w a boczna krzyuje si
g k o o r d y n o w a czynno kilkunastu neu- z w k n a m i strony przeciwlegej na pozio-
romerw. Przykadem jest tu odruch m i e danego neuromeru i ukada si w sznu-
w y w o y w a n y u noworodka dranieniem rze bocznym. Ukad somatotopiczny
skry na bocznej p o w i e r z c h n i t u o w i a . w k i e n w o b u drogach jest podobny. Bod-
W o d p o w i e d z i n o w o r o d e k w y g i n a si tak, ce z d e r m a t o m w dolnej czci ciaa le
by odsun dranione miejsce o d bodca. p o w i e r z c h o w n i e . Uszkodzenie drogi rdze-
n i o w o - w z g r z o w e j przedniej nie powoduje
penej utraty czucia d o t y k u i ucisku po stro-
nie p r z e c i w n e j d o uszkodzenia, poniewa
1 Drogi rdzenia krgowego te rodzaje czucia p r z e w o d z o n e s tak/i
(AS 1, ryc. 603) przez pczki sznura tylnego. Uszkodzenie
drogi r c l z e n i o w o - w z g r z o w e j bocznej obju
w i a si natomiast utrat czucia blu i temp
Drogi wstpujce (AS 1, ryc. 604)
ratury po stronie p r z e c i w n e j od poziorr
Sznury tylne s jedn wielk drog prze- uszkodzenia w d. Obustronna utrata czi -
w o d z c czucie epikrytyczne (ucisk, w i b r a - cia b l u z z a c h o w a n i e m czucia d o t y k u (ro/-
5 Z czepienne zaburzenia czucia) jest t y p o w a przeciwlegej i t w o r z y drog korowo-rdze-
dla jamistoci rdzenia wskutek uszkodzenia niow boczn. Pozostaa cz w k i e n po-
skrzyowania drg b l o w y c h w spoidle bia- zostaje po tej samej stronie, tworzc drog
ym przednim. W nasilonych zespoach korowo-rdzeniow przedni, biegnc
blowych stosuje si chirurgiczne przecicie w sznurze p r z e d n i m rdzenia krgowego.
tej drogi, tzn. chordotomi, na rnych po- W k n a tej ostatniej krzyuj si na poziomie
ziomach sznura bocznego. W a n y m mecha- zaopatrywanego neuromeru. W k n a kontro-
nizmem kontroli przewodzenia b l u jest lujce neuromery szyjne znajduj si najbar-
ukad przeciwblowy, w ktrym mediatorem dziej przyrodkowo w drodze korowo-rdze-
s endorfiny endogenne - peptydy opioido- n i o w e j bocznej. Jej uszkodzenie p o w o d u j e
vve o dziaaniu m o r f i n o p o d o b n y m . W k n a po tej stronie poraenie spastyczne wszyst-
zstpujce z istoty szarej o k o o w o d o c i g o - kich mini poniej p o z i o m u uszkodzenia.
wej oraz z jdra wielkiego szwu hamuj D o innych drg zstpujcych nale dro-
przekanictwo b o d c w b l o w y c h w rdze- ga p r z e d s i o n k o w o - r d z e n i o w a (tractus vesti-
niu, zwaszcza w warunkach stresowej akty- bulospinalis), droga p o k r y w o w o - r d z e n i o w a
wacji organizmu. (tractus tectospinalis), droga czerwienno-
Drogi rdzeniowo-mdkowe (tractus - r d z e n i o w a (tractus rubrospinalis), droga
spinocerebellares) (AS 1, ryc. 605) zajmuj o l i w k o w o - r d z e n i o w a (tractus olivospinalis).
obwodowe warstwy sznura bocznego. Prze-
wodz one informacje c z u c i o w e z zakresu
Drogi wasne
unerwienia nerww rdzeniowych clo
mdku.
rdzenia krgowego
Droga rdzeniowo-mdkowa tylna jest
W przekroju p o z i o m y m w o k istoty sza-
utworzona z aksonw jdra piersiowego.
rej z n a j d u j e si cienka warstwa utworzona
Nie krzyuje si i p r z e w o d z i b o d c e z teje
przez pczki wasne rdzenia krgowego.
strony p o o w y ciaa. Jej aksony docieraj clo
N a j l e p i e j w y o d r b n i o n a jest droga grzbieto-
mdku przez konar dolny.
wo-boczna (tractus dorsolateralis), pooona
Droga rdzeniowo-mdkowa przednia m i d z y szczytem rogu tylnego a bruzd
krzyuje si z w k n a m i strony p r z e c i w n e j boczn tyln. Biegnie ona na caej dugoci
w rdzeniu i p o n o w n i e w konarach g r n y c h rdzenia, ale dugo p o j e d y n c z y c h w k i e n
mdku. U k a d w k i e n jest r w n i e so- o d p o w i a d a odlegoci kilku segmentw.
matotopiczny - bardziej p o w i e r z c h o w n i e
przebiegaj w k n a p r z e w o d z c e bodce
z dolnych czci ciaa.
Do innych drg w s t p u j c y c h tutaj nie
19 Orodki autonomiczne
omawianych nale: droga r d z e n i o w o - p o - rdzenia krgowego
krywowa (tractus spinotectalis), droga rdze-
niowo-siatkowata (tractus spinoreticularis), Orodki w s p c z u l n e znajduj si w j-
droga r d z e n i o w o - o l i w k o w a (tractus spi- drze p o r e d n i o - b o c z n y m w neuromerach
noolivari). C s - L ^ . Orodki p r z y w s p c z u l n e zlokali-
z o w a n e s w jdrze p o r e d n i o - b o c z n y m
Drogi zstpujce w neuromerach S2-S4.
(AS 1, ryc. 6 0 6 ) Orodek rzskowo-rdzeniowy (centrum
ciliospinaie) ( T h r - T I ^ ) kontroluje minie
Gwn drog zstpujc jest droga ko- gadkie z n a j d u j c e si w oczodole, tzn. mi-
rowo-rdzeniowa (tractus corticospinalis). sie rozwieracz renicy, misie o c z o d o o -
W skrzyowaniu piramid wikszo w k i e n wy, misie tarczkowy. W k n a p r z e d z w o j o -
(okoo 90%) krzyuje si z w k n a m i strony w e z tego orodka wstpuj clo pnia wsp-
czulnego w odcinku szyjnym na wysokoci w y c h na przedniej powierzchni rdzenia
z w o j u gwiadzistego, u gry tworz synapsy przeduonego powstaje ttnica rdzeniowa
w z w o j u szyjnym grnym. Std wkna za- przednia (arteria spinalis anterior). Ukada
z w o j o w e docieraj co narzdw docelo- si ona w szczelinie porodkowej przedniej,
w y c h przez sploty okolonaczyniowe. Uszko- Na tyln powierzchni rdzenia wstpuj od-
dzenie orodka lub opisanych pocze wy- chodzce ocl ttnic krgowych lub md-
wouje zesp Homera, objawiajcy si k o w y c h tylnych dolnych ttnice rdzeniowe
triad o b j a w w - zwenie renicy, opad- tylne (arleriae spinales posteriores). Prz-/
nicie, powieki, wpadnicie gaki ocznej co otwory midzykrgowe do kanau krgowe-
oczodou (m/os/s, ptosis, endophthalmos). go wchodz ttnice korzeniowe odchodzce
Orodki kontrolujce czynno zwiera- ocl ttnic krgowych, midzyebrowych t. -
czy pcherza moczowego to orodek wsp- nych lub ldwiowych. Ich gazie rdzenio-
czulny (Th 111-3) i przy wspczulny (S 2 -S 5 ). we z ttnicami rdzeniowymi tworz okrne
Zwieracz wewntrzny pcherza unerwiony zespolenia naczyniowe. Upraszczajc, mo-
jest wspczulnie, a misie wypieracz na przyj, e istota biaa unaczyniona jest
przywspczulnie. A zatem uszkodzenie przez okrne zespolenia i ttnice rdze
orodka wspczulnego w y w o a nietrzyma- w e przednie i tylne, a istota szara przez ga-
nie moczu, a orodka przywspczulnego zie ttnicy rdzeniowej przedniej.
jego zatrzymanie. Ukad naczyniowy rdzenia zasilany jesl
Przywspczulne orodki krzyowe kon- kilkoma-kilkunastoma gaziami rdzenio-
troluj erekcj i ejakulacj, ktre po uszko- wymi ttnic korzeniowych. Najwiksza
dzeniu orodkw zostaj zaburzone. z nich, odchodzca najczciej na pozion
Th 10/ nazywana jest ttnic korzeniowa
wielk (arteria radicularis magna) lub ttni-
0 Unaczynienie rdzenia c Adamkiewicza.
krgowego (AS 1, ryc. 595,596) ... i
Uwagi kliniczne. Kliniczne zespnh
Rdze krgowy ze wzgldu na sw du- uszkodze w kanale krgowym. Cako-
go zaopatrywany jest przez wiele naczy. wite nage poprzeczne uszkodzenie
O d gry z krtkich gazi obu ttnic krgo- rdzenia objawia si szokiem rdzeniu-

Segment/ Hol i /.iliur/cnia czucia Niedowad


nerw rdzeniowy
Cs misie naramienny
Q boczna powierzchnia ramienia, misie dwugowy ramienia '
przedramienia, kciuk i palec wskazujcy
C7 przednia powierzchnia ramienia misie trjgowy ramienia
i przedramienia, palec rodkowy
c przyrodkowa powierzchnia ramienia, minie rki
przedramienia, palec czwarty
i najmniejszy
L dolna powierzchnia uda i przyrodkowa misie czworogowy uda
goleni
Ls boczna powierzchnia uda i goleni, prostowniki stawu
grzbiet stopy skoko wo-go 1 e n i o wego
s, tylna powierzchnia uda, goleni zginacze stawu
i boczna stopy skoko wo-go len iowego
wym w postaci symetrycznego porae- W diagnostyce uszkodze poszczegl-
nia, utraty czucia i arefleksji, na ogf za- nych n e u r o m e r w lub n e r w w rdzenio-
trzymania m o c z u , czsto p r i a p i z m u w y c h , np. przez przepuklin krka
(przetrway w z w d d ) . Centralna sympa- midzykrgowego, jest p o m o c n a znajo-
tektomia p o w o d u j e rozszerzenie oy- mo t y p o w y c h , najczciej spotyka-
ska n a c z y n i o w e g o i spadek cinienia n y c h zespow, z w i z a n y c h z urazem
krwi- Uszkodzenie powyej C 4 jest w obrbie poszczeglnych p o z i o m w
miertelne wskutek poraenia wszyst- rdzenia - por. niej.
kich mini o d d e c h o w y c h . Uszkodze-
nie segmentw C 4 - C 5 w y w o u j e tetra- Nakucie kanau krgowego
plegi (poraenie czterokoczynowe), N a k u c i e kanau krgowego przewa-
C(,-C7 n i e d o w a d k o c z y n grnych i po- nie w y k o n u j e si w o d c i n k u l d w i o -
raenie k o c z y n d o l n y c h . Uszkodzenie w y m ze w z g l d u na w y s o k i e p o o e n i e
poniej krgu C7 do Th-n w y w o u j e po- stoka r d z e n i o w e g o . Pacjenta ukada
raenie koczyn d o l n y c h . Uszkodzenie si na b o k u z k o c z y n a m i zgitymi ma-
na p o z i o m i e krgw Th 1 2 i Li w y w o u j e ksymalnie w stawach b i o d r o w y c h i go-
zesp stoka z poraeniem z w i e r a c z y w przygit d o klatki piersiowej. Naj-
i zaburzeniami czucia na przyrodkowej czciej n a k u w a si przestrze m i d z y
powierzchni u d i w o k o l i c y k r o c z o w e j . l u k a m i krgw L 4 - L 5 . Linia p o p r o w a -
Poniej krgu U d o c h o d z i clo uszkodze- d z o n a ocl grzebienia b i o d r o w e g o w osi
s poprzecznej przechodzi midzy wyro-
nia ogona koskiego, co o b j a w i a si
w i o t k i m poraeniem k o c z y n d o l n y c h stkami k o l c z y s t y m i krgw L 4 - L 5 . Ig
i poraeniem zwieraczy. w p r o w a d z a si w linii r o d k o w e j lub
Niecakowite uszkodzenie rdzenia okre- n i e c o b o c z n i e , aby o m i n twarde w i -
lane jest jako zesp uszkodzenia poo- z a d o m i d z y k o l c o w e . Jeli podczas
wiczego (Browna-Sequarda). W zakresie w p r o w a d z a n i a igy z a o y si na ig
zaopatrzenia uszkodzonego neuromeru strzykawk z niewielk iloci p o w i e -
poraone s minie i zniesione czucie. trza lub p y n u , to o w e j c i u d o
Poniej miejsca uszkodzenia wystpuje przestrzeni n a d t w a r d w k o w e j wiad-
poraenie spastyczne z o b j a w e m Babi- czy nagy spadek o p o r u toka. D o punk-
skiego oraz zniesienie czucia gbokie- c j i przestrzeni podpajczynwkowej
go, a po stronie przeciwnej zniesienie stosuje si ig z m a n d r y n e m . Przy
czucia blu i temperatury. Czucie doty- p r z e c h o d z e n i u przez o p o n m o n a w y -
ku ze wzgldu na przewodzenie d w i e m a c z u w y r a n y opr. Po usuniciu man-
drogami pozostaje nieuszkodzone. drynu w y p y w a pyn mzgowo-rdze-
Zesp ttnicy rdzeniowej przedniej ob- n i o w y . M o n a w t y m m o m e n c i e zbada
jawia si symetrycznym poraeniem drono kanau krgowego, uciskajc
koczyn z z a c h o w a n i e m czynnoci y t y szyi. Zwiksza to cinienie w e -
sznurw tylnych. Jego odmian jest w y - w n t r z c z a s z k o w e i nasila w y p y w py-
stpujcy w o d c i n k u s z y j n y m zesp nu m z g o w o - r d z e n i o w e g o . Badanie ta-
centralny przy urazach z przeprostu. kie n a z y w a si prb Quecl<enstedta.
Dochodzi w t e d y clo uszkodzenia gazi P u n k c j m o n a w y k o n y w a w prze-
ttnicy r d z e n i o w e j przedniej zaopatru- strzeni Ls-Sr lub w y e j L 3 - L 4 . W k u c i e
jcej istot szar. W efekcie n i e d o w a d p o w y e j niesie ryzyko uszkodzenia
jest wikszy w k o c z y n a c h grnych ni stoka r d z e n i o w e g o . Dlatego tzw. w y -
dolnych, uszkodzone zostaj zwieracze, sokie z n i e c z u l e n i e r d z e n i o w e w y k o n u -
a zaburzenia czucia s z r n i c o w a n e . je si bardzo c i e n k i m i igami.
^nr

:
!
'

i '. I
Gowa i szyja
JL

1 Czaszka
w a n y m i z d w c h blaszek istoty zbitej, mi-
B Oglna budowa czaszki
dzy ktrymi znajduje si rdkocie zawiera-
jce c z e r w o n y szpik kostny produkujcy
Czaszka (cranium) jest grn, najbardziej
krwinki. Sklepienie czaszki rozciga si ocl
zoon czci szkieletu osiowego (skeleton
ukw brwiowych (arcus superciliares) koci
axia!e). Stanowi ona szkielet g o w y oraz oso-
c z o o w e j clo kresy karkowej grnej (linea nu-
n mzgowia (encephalon), narzdw zmy-
chalis superior) koci potylicznej, bocznie
sw (organa sensuum) oraz grnych czci
ograniczone jest przez kresy skroniowe (lineae
ukadu oddechowego (systema respiratorium)
temporales). W rodku sklepienia znajduje
i ukadu pokarmowego (systema digestorium)
si najwyszy punkt czaszki zwany szczytem
wraz z zbami stanowicymi cz narzdu
(vertex). Cz przedni sklepienia nazy-
ucia. W czaszce mona w y r n i cz
w a m y czoem (frons), cz tylna zwana jest
mzgow (neurocranium) oraz cz twarzo-
potylic (occipul). W obrbie sklepienia wy-
w lub trzewn (viscerocranium). Cz
stpuj trzy szwy: 1) szew wiecowy (sutura
mzgow czaszki tworz: ko czoowa, pa-
coronalis) midzy koci czoow i komi
rzyste koci ciemieniowe i skroniowe, ko
c i e m i e n i o w y m i , 2) szew strzakowy (sutura
sitowa, k l i n o w a i potyliczna. Cz twarzow
sagittalis) biegncy porodkowo midzy ko-
czaszki tworz: koci nosowe, zowe, mao-
mi c i e m i e n i o w y m i oraz 3) szew wgowy
winy nosowe dolne, szczki i koci j a r z m o w e
(sutura lambdoiclea) midzy komi ciemie-
(wszystkie parzyste) oraz lemiesz i uchwa.
n i o w y m i a usk koci potylicznej. Po obu
Koci czaszki z w y j t k i e m u c h w y poczone
stronach szwu strzakowego le otwory cie-
s szwami (suturae) nalecymi clo pocze
mieniowe (foramina parietalia), bardziej
cisych (nieruchomych) (AS 1, ryc. 19).
bocznie za znajduj si guzy lub wynioso-
W obrbie czaszki w y r n i a si ciany:
ci ciemieniowe (tuber parietale, eminentia
grn, doln, przedni, tyln oraz d w i e
parietali). Miejsce poczenia szwu wieco-
boczne.
wego i strzakowego to punkt bregma, punkt
zejcia si szwu strzakowego i wgowego
i ciana grna czaszki natomiast to punkt lambda. M i d z y ukami
(norma superior) b r w i o w y m i ley najbardziej clo przodu wysu-
nity punkt sklepienia czaszki - gadzizna
ciana grna czaszki, czyli sklepienie (ca- (glabella) (AS 1, ryc. 72). O t w o r y ciemienio-
lvaria), jest utworzona przez usk koci czo- w e zawieraj yy wypustowe ciemieniowe
owej, o b y d w i e koci c i e m i e n i o w e i cz u- (venae emissariae parietales) czce zatok
ski potylicznej (AS 1, ryc. 66, 71, 72). Koci strzakow grn z y skroniow powierz-
sklepienia czaszki s komi paskimi zbudo- chown.
les). Poniej brzegu dolnego oczodou (iriah
ciana przednia (czoowa go infraorbitalis) znajduje si otwr podoczo.
lub twarzowa) (norma doowy (foramen infraorbitale), a pod nim diii
anterior, frontalis, facialis) nadkowy (fossa canina). Boczn cz strony
przedniej twarzoczaszki tworz koci jarz.
ciana przednia okrelana bywa jako m o w , stanowice obustronnie wynioso-'--
twarz kostna (facies ossea) (AS 1, ryc. 66). p o l i c z k o w . C z o o w e ustawienie koci jat/
Tworz j nastpujce koci: czci oczodo- m o w y c h z silnie zaznaczon wyniosoci
o w e i cz uski koci czoowej, koci noso- policzkow nadaje twarzy szeroki wyg|q c j
we, koci j a r z m o w e , szczki i uchwa. Cz (typ mongoiclalny). Na powierzchni bocznej
grn ciany przedniej czaszki t w o r z y uska koci j a r z m o w e j znajduje si otwr jarzmo-
koci czoowej. Poniej znajduj si oczodo- wo-twarzowy (foramen zygomaticofacialef
y, midzy ktrymi ley jama nosowa. dla jednoimiennego nerwu.
Oczod (orbita) lub jama oczodoowa W czci rodkowej p o w i e r z c h n i zewn-
(cavitas orbitalis) ma ksztat ostrosupa trznej trzonu uchwy (corpus manclibulae)
z w i e r z c h o k i e m z w r c o n y m clo kana- znajduje si guzowato brdkowa (protu-
u wzrokowego (canalis opticus), nato- berantia mentalis), a bocznie o d niej guzki
miast podstaw co p o w i e r z c h n i twarzocza- brdkowe (tubercula mentalia). Poniej dru-
szki. Podstawa o c z o d o u , o c z w o r o k t n y m giego zba przedtrzonowego ley otwr
ksztacie, t w o r z y wejcie do oczodou (acli- brdkowy (foramen mentale). Trzon uchwy
tus orbitalis). Na grnym jego brzegu (mar- ku t y o w i przechodzi obustronnie w gazie
go supraorbitalis) z n a j d u j e si otwr lub u c h w y (rami manclibulae).
wcicie nadoczodoowe (foramen supraor-
bitale, incisura supraorbitalis), a przyrodko-
w o o d niego otwr lub wcicie czoowe ciana tylna albo potyliczna
(foramen frontale, incisura frontalis). Do tyu (norma occipitalis)
o d brzegu bocznego o c z o d o u znajduje si
d skroniowy (fossa temporalis). cian t tworz: tylne czci koci cie-
M i d z y o c z o d o a m i znajduje si kostna m i e n i o w y c h , uska koci potylicznej or.z
jama nosowa (cavitas nasalis ossea), clo ktrej czci sutkowe koci s k r o n i o w y c h (AS 1, ryc.
prowadzi otwr gruszkowaty (apertura piri- 71). W p o o w i e wysokoci uski potylicznej
formis), ograniczony ocl gry komi nosowy- w linii p o r o d k o w e j znajduje si guzowa-
mi, bocznie i ocl dou komi szczki, ktre to potyliczna zewntrzna (protuberantia
tworz wcicie nosowe (incisura nasalis). occipitalis externa). Najniszy punkt na tej
Brzegi w c i nosowych zaginaj si w dolnej guzowatoci nosi nazw inion. Nad guzowa-
czci clo przodu, tworzc kolec nosowy toci potyliczn zewntrzn przebiega kre-
przedni (spina nasalis anterior). Jama nosowa sa karkowa grna (linea nuchalis superior),
przedzielona jest przegrod kostn nosa a jeszcze w y e j kresa karkowa najwysza
(seplum nasi osseum) na cz praw i lew. (linea nuchalis suprema). Ku d o o w i ocl gu-
Ze cian bocznych jamy nosowej zwisaj li- zowatoci potylicznej zewntrznej biegnie
stewki kostne, zwane maowinami nosowy- grzebie potyliczny zewntrzny (crista occi-
mi (conchae nasales). D o j a m y nosowej zali- pitalis externa). Ocl niego obustronnie prze-
cza si rwnie zatoki przynosowe (sinus pa- biega kresa karkowa dolna (linea nuchalis
ranasales) otaczajce jam nosow waciw inferioi). Obszar pooony p o w y e j guzowa-
i uchodzce clo niej. S to: zatoki czoowe toci potylicznej zewntrznej nazywa si
(sinus frontales), komrki sitowe (cellulae paszczyzn potyliczn (planum occipitah
ethmoiclales), zatoki szczkowe (sinus maxil- za pole p o o o n e poniej tej guzowatoci
lares) oraz zatoki klinowe (sinus sphenoicla- paszczyzn karkow (planum nuchale).
ni zewntrzn podstawy czaszki (basis cra-
| j ciana boczna nii extema, AS 1, ryc. 78). jest ona ograniczo-
(norma lateralis) na ocl przodu wyrostkami zbodoowymi
szczki (processus alveoiares maxillae), od ty-
cian t tworz koci: c z o o w a , ciemie- lu kresami karkowymi grnymi koci potylicz-
niowa, potyliczna, skroniowa i skrzydo nej, bocznie natomiast wyrostkami zbodoo-
wiksze koci k l i n o w e j (AS 1, ryc. 68). Koci w y m i szczki, d o l n y m brzegiem koci jarz-
t e poczone s szwami. Na bocznej cianie m o w e j i ukiem j a r z m o w y m oraz wyrostkiem
czaszki w czci przedniej jest w i d o c z n a sutkowatym koci skroniowej.
|<resa skroniowa (linea temporalis), odgrani- Powierzchni zewntrzn podstawy cza-
czajca ocl przodu i ocl gry d skroniowy szki tworz wyrostki podniebienne obu
(fossa temporalis). Kresa ta w czci rodko- szczk, blaszki p o z i o m e koci podniebien-
wej wystpuje w postaci d w c h rwnole- nych, lemiesz, wyrostki skrzydowate koci
gych linii: kresy skroniowej grnej i1 dolnej k l i n o w e j , p o w i e r z c h n i e dolne koci skronio-
(lineae temporales superior et interior). D w y c h oraz koci k l i n o w e j i potylicznej. Prze-
skroniowy ku d o o w i czy si z doem pod- dnia cz podstawy czaszki t w o r z y czaszk
skroniowym (fossa infratemporalis). W miej- twarzow (podniebienie kostne i lemiesz),
scu poczenia szwu w i e c o w e g o , uskowe- tylna cz natomiast czaszk m z g o w .
go i k l i n o w o - c z o o w e g o , gdzie cz si u- Podniebienie kostne (palatum osseum),
ska koci c z o o w e j , skrzydo wiksze koci stanowice przedni cz podstawy cza-
klinowej, ko c i e m i e n i o w a i uska skronio- szki, tworz wyrostki podniebienne obu
wa, znajduje si punkt pterion. Na granicy szczk oraz blaszki p o z i o m e koci podnie-
dou skroniowego i podskroniowego w i - biennych, poczone szwem podniebien-
doczny jest uk jarzmowy (arcus zygomati- n y m p o r o d k o w y m oraz szwem podniebien-
cus) utworzony przez wyrostek j a r z m o w y ko- n y m poprzecznym. W o d c i n k u przednim
ci skroniowej i wyrostek skroniowy koci szwu podniebiennego porodkowego wyst-
jarzmowej, ktre s poczone szwem skro- puje d przysieczny (fossa incisiva), prowa-
niowo-jarzmowym. Na wyrostku j a r z m o w y m dzcy clo kanau przysiecznego (canalis inci-
koci skroniowej znajduje si guzek stawowy sivus), ktry u c h o d z i do j a m y nosowej otwo-
(tuberculum articulare). Do tyu i poniej u- rami przysiecznymi (foramina incisiva).
ku jarzmowego znajduje si otwr suchowy W p o d n i e b i e n i u kostnym, w jego tylno-
zewntrzny (porus acusticus externus). - b o c z n y m kcie, z n a j d u j e si obustronnie
Z przodu od otworu suchowego zewntrz- otwr podniebienny wikszy (foramen pala-
nego ley d uchwowy (fossa mandibularis), tinum majus), a ku t y o w i ocl niego otwory
ktry wsplnie z guzkiem stawowym tworzy podniebienne mniejsze (foramina palatina
powierzchni stawow stawu skroniowo-u- minora). Prowadz one clo kanaw podnie-
chwowego. Ku doowi i przodowi o d otworu biennych (canales palatini) dla j e d n o i m i e n -
suchowego zewntrznego znajduje si wyro- nych naczy i n e r w w . W czci rodkowej
stek rylcowaty (processus styloicleus), ku do- brzegu tylnego podniebienia kostnego ley
owi i clo tyu natomiast - wyrostek sutkowaty kolec nosowy tylny (spina nasalis posterior).
(processus masloideus) koci skroniowej. N a d t y l n y m brzegiem podniebienia kostne-
go wystpuj d w a o t w o r y przedzielone le-
mieszem, tworzce nozdrza tylne (cboanae)
i ciana dolna albo podstawna lub otwory nosowe tylne (aperturae nasales
(norma basalis) posteriores), czce jam nosow z podsta-
w czaszki oraz czci nosow garda.
ciana dolna czaszki okrelana jest rw- Bocznie ocl nozdrzy tylnych znajduje si
nie powierzchni podstawn lub powierzch- blaszka przyrodkowa wyrostka skrzydowa-
Foramina cribrosa

Canalis oplicus

Fissura orbitalis superior

Foramen rotundom

Foramen ovale

Foramen spinosum

Foramen lacerum

Porus acusticus
internus

Foramen jugulare

Canalis hypoglossi
Foramen magnum

Ryc. 11. Otwory na powierzchni wewntrznej podstawy czaszki.

tego. O b i e blaszki wyrostka skrzycllowatego czaszki tworz p o w i e r z c h n i e d o l n e skrzyde


koci klinowej, przyrodkowa i boczna, ota- w i k s z y c h koci k l i n o w e j , cz trzonu ko-
czaj d skrzydowy (fossa pterygoidea), ci k l i n o w e j , p o w i e r z c h n i e d o l n e koci skn
przy c z y m blaszka przyrodkowa koczy si ni owych oraz koci potylicznej. W rodku
haczykiem skrzydowym (hamulus pterygoi- czci podstawnej koci potylicznej znajdu-
deus). Nasad wyrostka skrzycllowatego prze- je si guzek gardowy (tuberculum pharyn-
bija kana skrzydowy (canalis pterygoideus). geum). Przy nasadzie skrzyda wikszego
Spord ok. 85 o t w o r w w obrbie cza- koci k l i n o w e j wystpuje otwr owalny (fo-
szki trzy z n i c h z n a j d u j c e si w podstawie ramen ovale), a b o c z n i e i ocl tyu ocl niego
czaszki zasuguj na szczegln uwag. S otwr kolcowy (foramen spinosum). Na po-
to: otwr zewntrzny kanau ttnicy szyjnej w i e r z c h n i d o l n e j koci skroniowej znajduje
(apertura externa canalis carotics), otwr si d u c h w o w y , przez ktry przebiega
szyjny (foramen jugulare) i otwr wielki (fo- szczelina skalisto-bbenkowa (fissura petro-
ramen magnum) (ryc. 11). tympanica). Bocznie od dou u c h w o w e g o I
Ku t y o w i p o w i e r z c h n i doln podstawy y wyrostek sutkowaty, a ku tyowi wyrostek
rylcowaty, m i d z y n i m i za otwr rylcowo-
83 Budowa szczegowa
-sutkowy (foramen stylomastoideum). Otwr
poszarpany (foramen lacerum) znajduje si czaszki
przy podstawie wyrostka skrzydowatego,
a ku tyowi o d niego ley o t w r w e w n t r z n y
Koci mzgoczaszki
kanau ttnicy szyjnej. Bocznie ocl o t w o r u po-
szarpanego przebiega pkana trbki sucho- Ko potyliczna
wej (semicanalis tubae auditivae). Ko p o t y l i c z n a (os occipitale; AS 1, ryc.
O t w r szyjny (foramen jugulare) ograni- 113, 120, 121) skada si z czterech czci:
czony jest przez ko p o t y l i c z n oraz cz nieparzystej czci podstawnej (pars basila-
skalist koci s k r o n i o w e j . W o t w o r z e t y m ris), nieparzystej uski potylicznej (squama
przebiegaj n e r w y c z a s z k o w e IX, X, XI, ya occipitais) oraz parzystych czci bocznych
szyjna w e w n t r z n a , zatoka skalista d o l n a (partes laterales), o t a c z a j c y c h otwr wielki
oraz ttnica o p o n o w a tylna. Szczelina skali- (foramen magnum). O t w r w i e l k i c z y ja-
sto-potyliczna (fissura petrooccipitalis) znaj- m czaszki z k a n a e m k r g o w y m , w k t r y m
duje si m i d z y p i r a m i d koci s k r o n i o w e j przebiegaj rdze p r z e d u o n y w r a z z o p o -
a koci p o t y l i c z n . n a m i , n e r w y d o d a t k o w e , ttnice k r g o w e
W obrbie koci potylicznej, ograniczony i splot y l n y p o d s t a w n y , a take p r z e d n i e
bocznie kykciami potylicznymi, znajduje si i tylne ttnice r d z e n i o w e oraz gazie o p o -
otwr wielki (foramen magnum), przez ktry n o w e ttnic k r g o w y c h .
przechodz: rdze przeduony, ttnice krgo- Cz p o d s t a w n a koci p o t y l i c z n e j czy
we, nerwy dodatkowe (XI), ttnice rdzeniowe si z ssiednimi k o m i chrzstkozrostami -
oraz sploty ylne. Bocznie o d kykci potylicz- klinowo-potylicznym (synchondrosis sphe-
nych ley wyrostek szyjny (processus jugula- nooccipitalis) i skalisto-potylicznym (syn-
ris), ktrego podstaw przebija kana nerwu chondrosis petrooccipitalis). W z d u chrz-
podjzykowego (canalis nervi hypoglossi), stkozrostu skalisto-potylicznego biegnie
a clo tyu ocl niego biegnie kana kykciowy bruzda zatoki skalistej dolnej (sulcus sinus
(canalis condylaris). Ku t y o w i ocl o t w o r u w i e l - petrosi inferioris). Na powierzchni dolnej
kiego znajduj si grzebie potyliczny zewn- czci p o d s t a w n e j ley guzek gardowy (tu-
trzny oraz guzowato potyliczna zewntrzna. berculum pharyngeum). P o w i e r z c h n i a grna
czci p o d s t a w n e j oraz trzon koci k l i n o w e j
cz si, t w o r z c stok {clivus), na k t r y m
Uwagi kliniczne. Zamania mog doty-
znajduj si most i rdze p r z e d u o n y .
. czy wszystkich p o w i e r z c h n i czaszki. Za-
mania sklepienia czaszki mog by k o m - Na p o w i e r z c h n i dolnej czci b o c z n y c h
presyjne, rozdrobnione (wieloodamowe) koci potylicznej s pooone kykcie potylicz-
' oraz tzw. liniowe, w ktrych linie zama- ne ( c o n d y l i occipitales), ktrych podstaw
nia przebiegaj promienicie o d miejsca' przebija kana nerwu podjzykowego (canalis
urazu. Najbardziej niebezpieczne s ura- hypoglossi), d o przodu ocl niego natomiast
' zy boczne w okolicy punktu pterion, m o - znajduje si d kykciowy (fossa condylaris),
' g b o w i e m uszkodzi przebiegajc a na jego dnie kana kykciowy (canalis condy-
w pobliu, na p o w i e r z c h n i w e w n t r z n e j laris) z przebiegajc w n i m y wypustow.
; czaszki, ttnic o p o n o w rodkow. Pro- N a d kanaem n e r w u p o d j z y k o w e g o znajduje
wadzi to clo utworzenia krwiaka nadopo- si u w y p u k l e n i e tworzce guzek szyjny (tuber-
nowego. Czsto d o c h o d z i rwnie clo culum jugulare). Brzeg boczny czci bocznej
' urazowych zama szczk i u c h w y . Te koci potylicznej charakteryzuje si gbokim
' ostatnie mog o b e j m o w a trzon u c h w y , w c i c i e m szyjnym, ktre z p o d o b n y m wci-
" jej gazie lub wyrostki. ciem w obrbie piramidy koci skroniowej
ogranicza otwr szyjny (foramen jugulare).
Przez ten otwr przechodz ya szyjna we- nie okrelane jako guzek sioda (tuberculum
wntrzna, nerwy IX, X i XI oraz ttnica opono- sellae), a jeszcze bardziej clo przodu przebie-
w a tylna. uska koci potylicznej (suama ga bruzda przedskrzyowania wzrokowego
occipitalis) posiada na powierzchni zewntrz- (sulcus prechiasmaticus) zakoczona kana-
nej guzowato potyliczn zewntrzn {pro- em wzrokowym (canalis opticus). Najbar-
tuberantia occipitalis extema), ocl ktrej dziej clo przodu znajduje si kolec sitovu
bocznie kieruje si kresa karkowa grna (linea (spina ethmoidalis), ktry czy si z blaszk
nuchalis superior). W kierunku otworu wiel- sitow koci sitowej. Po bocznych powierzch-
kiego w linii porodkowej biegnie grzebie niach trzonu biegnie bruzda ttnicy szyjnej
potyliczny zewntrzny (crista occipitalis exter- (sulcus caroticus). Na przedniej powierzchni,
na), a ocl niego bocznie kresa karkowa dolna trzonu przebiega p i o n o w o grzebie klinou\
(linea nuchalis interior). Kresa karkowa naj- (crista sphenoiclalis), a po obu jego stronach
wysza (linea nuchalis suprema) oddziela pa- znajduj si maowiny klinowe (conchae
szczyzn potyliczn (planum occipitale) ocl sphenoidales) ograniczajce otwory zatok kli-
paszczyzny karkowej (planum nuchale). nowych (aperturae sinuum sphenoiclalium).
Na p o w i e r z c h n i w e w n t r z n e j uski poty- Na p o w i e r z c h n i d o l n e j trzonu znajduje
licznej znajduje si wynioso krzyowa si dzib klinowy (rostrum sphenoicla
(eminentia cruciformis), w rodku ktrej objty przez skrzyda lemiesza.
znajduje si guzowato potyliczna wewn- Skrzyda wiksze (a lae majores) na
trzna (protuberantia occipitalis interna), na powierzchni zewntrznej dziel si na cz-
ktrej znajduje si spyw zatok (confluens si- ci: o c z o d o o w , skroniow, podskroniow
nuum). Ocl guzowatoci potylicznej w e w n - i szczkow. Powierzchnia oczodoowa od-
Irznej w kierunku o t w o r u w i e l k i e g o przebie- dzielona jest od skrzyda mniejszego szczeli-
ga grzebie potyliczny wewntrzny (crista n oczodoow grn (fissura orbitalis supe-
occipitalis interna), ku grze - bruzda zatoki rior), od powierzchni oczodoowej szczki -
strzakowej grnej (sulcus sinus sagittalis su- szczelin oczodoow doln (fissura orbitalis
perioris) i z obu stron p o bokach - bruzda inferioi).
zatoki poprzecznej (sulcus sinus transversi). W czci przedniej skrzydo w i k s z e j . - '
przebite otworem okrgym (foramen rotun-
Ko klinowa dum), ku t y o w i i bocznie - otworem owal-
Ko k l i n o w a (os sphenoiclale) jest koci nym (foramen ovale), bocznie natomiasl
nieparzyst, skadajc si z trzonu i szeciu otworem kolcowym (foramen spinosum).
parzystych w y r o s t k w : skrzyde w i k s z y c h , Skrzyda mniejsze (alae minores) rozpo-
skrzyde mniejszych oraz w y r o s t k w skrzy- czynaj si o d trzonu d w i e m a odnogami,
clowatych (AS 1, ryc. 111, 112). ktre o b e j m u j kana wzrokowy (canalis
Trzon (corpus) koci klinowej ma ksztat opticus). Brzeg tylny skrzyda mniejszego
szecianu i zawiera d w i e jamy pneumatyczne t w o r z y wyrostek pochyy przedni (proc -
- praw i lew - tworzce zatoki klinowe (si- sus clinoideus anterior). Skrzyda mniejs:'
nus sphenoidales). Na grnej powierzchni posiadaj powierzchni zewntrzn (facies
trzonu znajduje si zagbienie tworzce sio- externa) oraz powierzchni wewntrzn al-
do tureckie (sella turcica), w ktrym ley d b o mzgow (facies interna s. cerebralis).
przysadki (fossa hypophysialis). Ocl tyu siodo Powierzchnia zewntrzna ogranicza czte-
ograniczone jest przez grzbiet sioda (dorsum ry d o y czaszki i dzieli si na powierzchnie
sellae), po jego bokach znajduj si wyrostki oczodoow (facies orbitalis), skroniow (fa-
pochye tylne (processus clinoidei posterio- cies temporali), oddzielon grzebieniem
res). Trzon zrasta si z czci podstawn ko- podskroniowym (crista infratemporalis)
ci potylicznej i tworzy stok (clivus). Do przo- powierzchni podskroniowej (facies inf -
du ocl sioda znajduje si niewielkie wzniesie- temporali), oraz szczkow (facies maxilla-
r/s) ograniczajc d s k r z y d o w o - p o d n i e - ej nich le uki brwiowe (arcus supercilia-
bienny. P o w i e r z c h n i a w e w n t r z n a t w o r z y res), midzy ktrymi znajduje si paskie uwy-
c z cou r o d k o w e g o czaszki. puklenie z w a n e gadzizn (glabella). Ku
Wyrostki skrzydowate (processus ptery- d o o w i o d u k w b r w i o w y c h po kadej stronie
goidei) odchodz ku d o o w i o d bocznej cz- znajduje si brzeg nadoczodoowy (margo su-
ci trzonu i skadaj si z blaszki przyrodko- praorbitalis), ktry oddziela cz uskow o d
wej i bocznej. W miejscu poczenia o b u czci o c z o d o o w e j koci c z o o w e j . Na brze-
blaszek znajduje si bruzda skrzydowo-pod- gach tych znajduje si otwr lub wcicie
piebienna (sulcus pterygopalatinus), a ku ty- nadoczodoowe (foramen supraorbitale s. inci-
owi d skrzydowy (fossa pterygoiclea). sura supraorbitalis), a przyrodkowo ocl niego
Nasad wyrostka s k r z y d o w a t e g o p r z e b i - wcicie lub otwr czoowy (incisura frontalis
ja kana skrzydowy (canalis pterygoideus), s. foramen frontale). Przez o t w o r y te przecho-
czcy podstaw czaszki z d o e m s k r z y d o - dz naczynia i n e r w y o tej samej nazwie.
w o - p o d n i e b i e n n y m . Blaszka p r z y r o d k o w a Brzeg n a d o c z o d o o w y b o c z n i e przedu-
wyrostka s k r z y d o w a t e g o k o c z y si haczy- a si w wyrostek j a r z m o w y (processus zy-
kiem skrzydowym (hamulus pterygoideus). gomaticus), ktry c z y si z w y r o s t k i e m
Przyrodkowo o d blaszki p r z y r o d k o w e j c z o o w y m koci j a r z m o w e j , tworzc uk jarz-
wyrostka s k r z y d o w a t e g o z n a j d u j e si wyro- m o w y (arcus zygomaticus). Ku grze o d w y r o -
stek pochwowy (processus vaginalis), na stka j a r z m o w e g o biegnie kresa skroniowa (//'-
ktrym przebiega bruzda p o d n i e b i e n n o - p o - nea temporalis), ograniczajca o d gry i tyu
chwowa, tworzca z wyroskiem k l i n o w y m powierzchni skroniow (facies temporalis)
koci poclniebiennej kana podniebienno- tworzc cz dou skroniowego (fossa tem-
-pochwowy (canalis palatovaginalis). Przy- poralis). Na p o w i e r z c h n i w e w n t r z n e j uski
rodkowo ocl wyrostka p o c h w o w e g o bie- c z o o w e j znajduje si bruzda zatoki strzako-
gnie kana iemieszowo-pochwowy (canalis wej grnej (sulcus sinus sagittalis superioris),
vomerovaginalis) z a w i e r a j c y g a z k ttni- ktra ku d o o w i przechodzi w grzebie czo-
cy k l i n o w o - p o d n i e b i e n n e j oraz g a z k i ner- owy (crista frontalis) sigajcy clo otworu le-
w o w e n o s o w e tylne b o c z n e . pego (foramen caecum). Grzebie stanowi
miejsce przyczepu sierpa mzgu. Na po-
w i e r z c h n i w e w n t r z n e j uski c z o o w e j w i -
Uwagi kliniczne. Z m i a n y ksztatu sioda d o c z n e s take ki mzgowe (juga cerebra-
:
tureckiego i d o u przysadki mog by lia) oraz wyciski palczaste (impressiones digi-
spowodowane przez guz przysadki tatae), a take bruzdy ttnicze (sulci arteriosi).
m z g o w e j lub ttniak ttnicy szyjnej w e -
Cz nosowa (pars nasalis) koci c z o o -
wntrznej. O d w a p n i e n i e grzbietu sioda
w e j z n a j d u j e si m i d z y o b u czciami
jest j e d n y m z o b j a w w w z r o s t u cinie-
o c z o d o o w y m i i z a k o c z o n a jest wystaj-
v nia rclczaszkowego.
c y m ku d o o w i kolcem nosowym (spina na-
salis). Cz ta ku t y o w i t w o r z y wcicie si-
Ko czoowa t o w e (incisura ethmoidalis).
Ko c z o o w a (os frontale), tworzca Czci oczodoowe (partes orbitales) s
przedni cz sklepienia czaszki, skada si u t w o r z o n e z d w c h pytek kostnych, prawej
z nieparzystej uski c z o o w e j , d w c h b o c z - i lewej, stanowicych d n o przedniego d o u
nych czci o c z o d o o w y c h oraz n i e p a r z y - czaszki oraz sklepienie o c z o d o u . Z boku cz-
stej czci n o s o w e j lecej m i d z y czcia- ci o c z o d o o w e j znajduje si d gruczou
mi o c z o d o o w y m i (AS I, ryc. 86, 87). zowego (fossa glandulae lacrimalis), a w cz-
uska czoowa (squama frontalis) na po- ci przyrodkowej doek i kolec bloczkowy
wierzchni zewntrznej posiada d w a u w y p u - (fovea et spina trochlearis) dla bloczka mi-
klenia - guzy czoowe (tubera frontalia). Poni- nia skonego grnego gaiki ocznej.
ste, ki m z g o w e oraz rowek dla naczy
Uwagi kliniczne. U ok. 8 % osb doro-
oponowych rodkowych. ^
sych wystpuje w czaszce szew c z o o -
Cz bbenkowa (pars tympanica) twe
w y (sutura metopica) midzy dolnymi
rzy ciany: przedni, doln i cz tylni
czciami usek c z o o w y c h . Jest o n po-
przewodu suchowego zewntrznego (mea-
zostaoci p o parzystych z a w i z k a c h
tus acusti'cus extemus) oraz otworu sucho-
uski c z o o w e j , ktre zrastaj si cako-
wego zewntrznego (porus acusticus exter-
w i c i e ok. 8 r.. Szew ten m o e by
nus). Cz b b e n k o w a czy si z czci
bdnie r o z p o z n a n y na radiogramach
skalist w y r o s t k i e m sutkowatym, obejmujc
j a k o zamanie. Naley r w n i e pami-
wyrostek rylcowaty (processus styloideus).
ta, i skra p o k r y w a j c a wystajce u k i
Na granicy m i d z y p r z e w o d e m suchowym
b r w i o w e m o e by czsto, uszkodzona
z e w n t r z n y m i jam bbenkow znajduje
przy urazach gowy.
si bruzda bbenkowa (sulcus tympanicui
do ktrej przyczepia si bona bbenkowa.
Ko skroniowa Cz skalista (pars petrosa), nazywana
Ko s k r o n i o w a (os temporale) jest ko- r w n i e piramid koci skroniowej, posiada ,
ci parzyst, tworzc cz podstawy podstaw, szczyt i trzy p o w i e r z c h n i e (prze
i cz ciany bocznej czaszki. Zawiera ona dni, tyln i doln) oraz trzy brzegi (grny,
narzd suchu i r w n o w a g i oraz liczne ka- przedni i tylny). Trjcienna piramida za-
nay cla n e r w w i naczy. W y r n i a si wiera j a m bbenkow z trzema kosteczka-
w niej cz uskow, bbenkow i skalist m i s u c h o w y m i : m o t e c z k i e m , kowadekiem'
(AS 1, ryc. 114-117), clo ktrej naley cz i strzemiczkiem, oraz ucho wewntrzne.
sutkowa. Wszystkie czci w i d o c z n e s na W szczycie p i r a m i d y skierowanym przy-
cianie bocznej i dolnej czaszki. r o d k o w o i d o p r z o d u jest otwr wewntrz-
Cz uskowa (pars sc/uamosa) t w o r z y ny kanau ttnicy szyjnej (apertura interna
cz ciany bocznej czaszki. O d jej z e w n - canalis carotici). Powierzchnia przednia pi-
trznej p o w i e r z c h n i o d c h o d z i wyrostek jarz- ramidy jest czci tyln rodkowego dou
mowy (processus zygomaticu), ktry czy czaszki. Przy brzegu g r n y m znajduje si
si z w y r o s t k i e m s k r o n i o w y m koci j a r z m o - wynioso ukowata (eminentia arcuata);
w e j , t w o r z c uk j a r z m o w y . U nasady w y r o - ktr t w o r z y kana pkolisty przedni. cia :
stka j a r z m o w e g o znajduje si guzek stawo- na grna j a m y b b e n k o w e j u t w o r z o n a jest
wy (tuberculum articulare), a ku t y o w i ocl przez p o k r y w k j a m y b b e n k o w e j (tegmen
niego ley d uchwowy (fossa mandibula- tympani), zawierajc pneumatyczne jamki.
ris). Przedni o d c i n e k tego d o u tworzy, W p o b l i u o t w o r u w e w n t r z n e g o kanau
wsplnie z guzkiem stawowym, powierzch- ttnicy szyjnej znajduje si kana minio-
ni stawow (facies articularis) dla stawu wo-trbkowy (canalis musculotubarius),
s k r o n i o w o - u c h w o w e g o . Powierzchnia ta p o d z i e l o n y na d w a pkanaly: pkana
z w a n a jest dokiem stawowym (fovea articu- minia napinacza bony b b e n k o w e j (s--~
laris). Nad t y l n o - g r n y m brzegiem o t w o r u micanalis m. tensoris tympani) i pkana
suchowego zewntrznego z n a j d u j e si ko- trbki s u c h o w e j (semicanalis tubae auditi-
lec nadprzewodowy (spina suprameatica). vae). Powyej i ku t y o w i o d o t w o r u kanau
Przez d u c h w o w y przebiega szczelina m i n i o w o - t r b k o w e g o znajduj si dwa
skalisto-bbenkowa (fissura petrotympani- o t w o r k i , z ktrych rozpoczynaj si dv...
ca), przez ktr przechodz: w i z a d o prze- r o w k i - r o z w r n e r w u skalistego wikszego
dnie moteczka, ttnica b b e n k o w a przed- (hiatus nervi petrosi majoris) z bruzd nerwu
nia, yy b b e n k o w e i struna b b e n k o w a . skalistego wikszego (sulcus nervi petrosi
Na p o w i e r z c h n i w e w n t r z n e j (mzgowej) majoris) oraz r o z w r n e r w u skalistego
czci uskowej znajduj si w y c i s k i palcza- mniejszego (hiatus nervi petrosi minoris)
2 bruzd nerwu skalistego mniejszego (sul- tympanici). Bocznie od niego znajduje si
cus nervi petrosi minoris). Zawieraj one wyrostek rylcowaty (processus styloicleus).
nerwy o tej samej nazwie. W p o b l i u szczy- M i d z y w y r o s t k a m i r y l c o w a t y m i sutko-
tu piramidy, na jej przedniej p o w i e r z c h n i , w a t y m ley otwr rylcowo-sutkowy (fora-
jest wycisk nerwu trjdzielnego (impressio men stylomastoideum), przez ktry w y c h o -
trigeminalis), zawierajcy z w j trjdzielny. dzi n e r w t w a r z o w y . W z d u brzegu gr-
Na p o w i e r z c h n i tylnej piramidy z n a j d u j e nego (margo superior) czci skalistej
si otwr suchowy wewntrzny (porus acu- przebiega bruzda zatoki skalistej grnej
sticus internus), p r o w a d z c y d o przewodu (sulcus sinus petrosi superioris). Cz sut-
suchowego wewntrznego (meatus acusti- kowa (pars masloiclea) naleca clo czci
cus internus), zawierajcy nerw t w a r z o w y , skalistej ley ku t y o w i ocl d o u o t w o r u su-
nerw przeclsionkowo-limakowy oraz ttni- c h o w e g o w e w n t r z n e g o , a ku doowi
c bdnikow. Koniec b o c z n y tego kanau przedua si w wyrostek sutkowaty (pro-
tworzy dno przewodu suchowego wewn- cessus mastoideus). Na jego p o w i e r z c h n i
trznego (fundus meatus acustici interni), ktre zewntrznej o d strony przyrodkowej znaj-
przedzielone jest poprzecznym grzebieniem duje si gbokie wcicie sutkowe (incisura
na cz grn i doln. Cz grna zawiera mastoidea), a przyrodkowo ocl niego jest
pole nerwu twarzowego (area nervi facialis) bruzda ttnicy potylicznej (sulcus a. occipi-
i pole przedsionkowe grne (area vestibularis talis) (AS 1, ryc. 114, 115). Na p o w i e r z c h n i
superior), cz dolna za pole limaka (area w e w n t r z n e j czci sutkowej biegnie gbo-
cochleae), a w n i m pasmo spiralne dziurko- ka bruzda zatoki esowatej (sulcus sinus sig-
wate (tractus spiralis foraminosus) oraz pole moidei). W wyrostku sutkowatym znajduj
przedsionkowe dolne (area vestibularis inte- si k o m r k i sutkowe, z ktrych najwiksza
rior) wraz z o t w o r e m p o j e d y n c z y m (foramen to jama sutkowa (antrum mastoicleum). -
singulare). Na tylnej powierzchni piramidy, cz si one z jam b b e n k o w .
bocznie od otworu suchowego wewntrzne-
go, znajduj si d podukowy (fossa subar- Ko ciemieniowa
cuata) i otwr kanalika przedsionka (apertura Ko c i e m i e n i o w a (os parietale) jest ko-
canaliculi vestibuli). ci parzyst o ksztacie nieregularnego
Na brzegu t y l n y m p o w i e r z c h n i dolnej c z w o r o b o k u , stanowic sklepienie i ciany
piramidy znajduje si wcicie szyjne (inci- boczne czaszki. Posiada ona brzegi: strzako-
sura jugularis), ktre w s p l n i e z w c i c i e m wy, uskowy, c z o o w y i potyliczny (margo sa-
szyjnym koci potylicznej t w o r z y otwr gittalis, scjuamosus, frontalis et occipitalis),
szyjny (foramen jugulare), d o przodu ocl oraz kty: czoowy, klinowy, potyliczny i sut-
ktrego znajduje si d szyjny (fossa jugu- kowy (angulus frontalis, sphenoidalis, occipi-
laris) z lec w n i m opuszk yy szyjnej talis et mastoideus) (AS 1, ryc. 118, 119).
wewntrznej.' Przyrodkowo ocl lego d o u W czci rodkowej koci ciemieniowej, na
ley otwr kanalika limaka (apertura cana- jej zewntrznej powierzchni, uwypukla si
liculi cochleae), a z przodu otwr zewn- guz ciemieniowy (tuber parietale), poniej
trzny kanau ttnicy szyjnej (apertura exler- ktrego przebiegaj d w i e kresy skroniowe (//-
na canalis carotici). W p o b l i u tego ostatnie- neae temporales). W pobliu brzegu strzako-
go znajduj si kanaliki w i o d c e d o j a m y w e g o le otwory ciemieniowe (foramina pa-
bbenkowej - kanaliki szyjno-bbenko- rietalia). Na powierzchni wewntrznej koci
we (canaliculi caroticotympanicl). Midzy ciemieniowej biegn bruzda zatoki strzako-
otworem z e w n t r z n y m kanau ttnicy szyj- wej grnej (sulcus sinus sagittalis superioris)
nej a d o e m s z y j n y m ley doek skalisty (fos- oraz bruzda zatoki esowatej (sulcus sinus sig-
sula petrosa), na dnie ktrego jest otwr ka- moidei), a take doeczki ziarenkowe (foveae
nalika bbenkowego (apertura canaliculi granulares) dla ziarnistoci pajczynwki.
Ko sitowa sitowa ograniczaj rozwr pksiyco\\,it\
Ko sitowa (os ethmoidale) sktacla si (hiatus semilunaris), ktry p r o w a d z i clo lejka
z blaszki sitowej (poziomej), blaszki p i o n o - sitowego (infunclibulum ethmoidale). D0
w e j oraz d w c h b d n i k w sitowych (AS I, lejka tego uchodz: zatoka szczkowa, ko-
ryc. 101, 102). mrki sitowe przednie oraz (czsto) zatoka
Blaszka sitowa (lamina cribrosa) tworzy c z o o w a . Komrki sitowe tylne uchodz do
cz ciany przedniego d o k i czaszki i na po- p r z e w o d u nosowego grnego, zatoka klino-
wierzchni grnej posiada grzebie koguci w a natomiast clo zachyka klinowo-sitowe-
(crista galli), ktry uwypukla si clo przednie- go (recessus sphenoethmoidaiis).
go d o k i czaszki. Grzebie ten za pomoc
d w c h skrzyde grzebienia koguciego (alae Koci twarzoczaszki
cristae galli) czy si z czci nosow koci
czoowej. Blaszka sitowa tworzy cz ciany Maowina nosowa dolna
grnej jamy nosowej i zawiera liczne otwor- M a o w i n a nosowa dolna (concha nasa-
ki (foramina cribrosa) prowadzce clo jamy lis inferior) jest koci parzyst lec w dol-
nosowej, zawierajce nerwy w c h o w e . nej czci ciany bocznej jamy nosowej,
Blaszka pionowa (lamina perpendicula- Posiada trzy wyrostki: szczkowy (proces-
ris) t w o r z y grn cz kostnej przegrody sus maxillaris), zowy (processus lacrimalis)
nosa. czy si ona ku p r z o d o w i z k o l c e m i sitowy (processus ethmoidali), ktre c / .
n o s o w y m koci c z o o w e j , ku t y o w i z grze- si z o d p o w i a d a j c y m i im komi (AS 1,
bieniem k l i n o w y m koci k l i n o w e j oraz z le- ryc. 99, 100, 106).
mieszem, a clo jej dolnego brzegu przycze-
Ko nosowa
pia si chrzstna przegroda nosa.
Ko nosowa (os nasale) jest koci pa-
Bdnik sitowy (labyrinthus etbmoidalis)
rzyst tworzc nasad i grn cz grzbie-
prawy i lewy obustronnie zwisa z b o c z n y c h
tu nosa (AS 1, ryc. 67, 108). O b y d w i e koci'
brzegw blaszki sitowej. Skada si z licz-
nosowe cz si brzegiem grnym z cz-
nych jamek kostnych - komrek sitowych
ci nosow koci c z o o w e j , a ich brzegi
(cellulae ethmoidales), p o d z i e l o n y c h na
przyrodkowe cz si szwem midzynoso-
przednie (anleriores), rodkowe (mediae)
w y m . Na jej wewntrznej powierzchni
i tylne (posteriores). Boczn cian bdnika
przebiega bruzda sitowa (sulcus ethmoida-
stanowi blaszka oczodoowa (lamina orbita-
li), w ktrej biegnie nerw sitowy przedni.
lis) tworzca przyrodkow cian o c z o d o -
u. ciana przyrodkowa bdnika z w r c o n a Lemiesz
clo jamy nosowej stanowi cz bocznej Lemiesz (vomer, AS 1, ryc. 97, 98) jest
ciany jamy nosowej. Znajduje si na niej koci nieparzyst, tworzc cz tyln prze-
u w y p u k l e n i e tworzce maowiny nosowe: grody nosa. Na jego obu powierzchniach bie-
rodkow i grn (concha nasalis media et gn bruzdy nosowo-podniebienne (suki naso-.
superior), o d d z i e l o n e przewodem nosowym palatini), w ktrych przebiega neiw nosowo-'
grnym (meatus nasi superior). Przewd no- podniebienny. Brzeg grny rozdziela si na
sowy najwyszy oddziela m a o w i n noso- d w a skrzyda lemiesza (alae vomeris), ktre
w grn ocl z m i e n n i e wystpujcej mao- przylegaj clo koci klinowej i koci podnie-
winy klinowej (concha sphenoiclali). Poni- biennej. Brzeg tylny, gadki, przedziela no-
ej i bocznie ocl m a o w i n y rodkowej zdrza tylne.
znajduje si puszka sitowa (bulla ethmoicla-
lis). Do przodu ocl puszki sitowej zwisa wy- Ko zowa
rostek haczykowaty (processus uncinatus) Ko z o w a (os lacrimale) jest najmniej-
czcy si z wyrostkiem s i t o w y m m a o w i - sz koci twarzy, tworzc cz ciany
ny dolnej. Wyrostek haczykowaty i puszka przyrodkowej o c z o d o u oraz cz ciany
bocznej j a m y nosowej (AS 1, ryc. 69, 105, , cus infraorbitalis), przechodzca w kana
108). Grzebie zowy tylny (crista lacrimalis podoczodoowy (canalis infraorbitalis) zako-
posterior) przechodzcy ku d o o w i w ha- czony otworem p o d o c z o d o o w y m . O d kana-
czyk zowy (hamuius lacrimalis) d z i e l i j na u podoczodoowego odgaziaj si kanaliki
dwie czci. D o przodu o d grzebienia bie- zbodoowe dla naczy i n e r w w zbw
gnie bruzda zowa (sulcus lacrimalis), stano- przednich szczki.
wica cz dou woreczka zowego (fossa Powierzchnia przyrodkowa, nosowa (fa-
sacci lacrimalis). cies nasalis), t w o r z y boczn cian jamy no-
sowej. Znajduje si w niej rozwr szczkowy
Szczka (hiatus maxillaris) prowadzcy clo zatoki
Szczka (maxilla) jest koci parzyst szczkowej. D o tyu ocl rozworu przebiega
biorc udzia w b u d o w i e przedniego odcin- bruzda podniebienn wiksza, ktra wraz
ka twarzy, podniebienia, jamy nosowej z koci podniebienn t w o r z y kana podnie-
i oczodou, a take czciowo dou podskro- bienny wikszy (canalis palatinus major).
niowego i skrzydowo-podniebiennego. Ska- D o przodu o d r o z w o r u szczkowego bie-
da si ona z trzonu i czterech wyrostkw: gnie kana nosowo-zowy (canalis nasolacri-
jarzmowego, czoowego, zbodoowego malis), ktry czy o c z o d z jam nosow
i podniebiennego (AS 1, ryc. 89, 90, 91, 92). i zawiera przewd nosowo-zowy. Jeszcze
Trzon szczki (corpus maxillae) ma bardziej z przodu ley grzebie maowino-
ksztat piramidy i zawiera pneumatyczn wy (crista conchalis), stanowicy miejsce
przestrze - zatok szczkow (sinus maxil- przyczepu m a o w i n y nosowej dolnej.
laris). Na powierzchni przedniej trzonu Wyrostek jarzmowy (processus zygoma-
szczki, poniej o c z o d o u , znajduje si ticus) czy si z koci j a r z m o w . Wyro-
otwr podoczodoowy (foramen infraorbita- stek czoowy (processus frontalis) tworzy
le) zawierajcy nerwy i naczynia p o d o c z o - cz ciany b o c z n e j j a m y nosowej. Brzeg
doowe i prowadzcy clo kanau p o d o c z o d o - t y l n y tego wyrostka w s p t w o r z y kana no-
lowego. Poniej o t w o r u p o d o c z o d o o w e g o s o w o - z o w y , zawiera b o w i e m bruzd zow
znajduje si zagbienie - d nadkowy (fos- (sulcus lacrimalis). O d brzegu bocznego w y -
sa canina). Brzeg przyrodkowy p o w i e r z c h n i rostka c z o o w e g o o d c h o d z i grzebie zowy
przedniej stanowi wcicie nosowe (incisura przedni (crista lacrimalis arterior), poniej
nasalis), tworzce cz otworu gruszkowa- ktrego znajduje si wcicie zowe (incisura
tego (apertura piriformis). U dou wcicie lacrimalis), a z tyu ocl w c i c i a ley guzek
nosowe koczy si kolcem nosowym przed- zowy (tuberculum lacrimale).
nim (spina nasalis anterior). Brzeg grny, Wyrostek zbodoowy (processus alveo-
podoczodoowy (margo infraorbitalis), two- laris) t w o r z y uk zbodoowy (arcus alveola-
rzy dolne ograniczenie wejcia do o c z o d o u . ris), w ktrym znajduj si ujcia zbodow
Powierzchni tyln trzonu, podskroniow (alveoli dentales) przedzielone przegrodami
(facies infratemporalis), stanowi guz szczki midzyzbodoowymi (septa interalveola-
(luber maxillae) oraz kilka otworkw zbodo- ria). W zbodoach znajduj si przegrody
owych (foramina alveolaria) dla naczy i ner- midzykorzeniowe (septa interradicularia).
ww zaopatrujcych grne zby trzonowe Na przedniej p o w i e r z c h n i wyrostka zbodo-
i przedtrzonowe oraz zatok szczkow. Po- o w e g o znajduj si wyniosoci - ki zbo-
wierzchnia grna, oczodoowa (facies orbita- doowe (juga alveolaria).
lis), czy si o d p o w i e d n i m i szwami z komi: Wyrostek podniebienny (processus palati-
zow, sitow i podniebienn. Jej tylny brzeg nus) t w o r z y znaczn cz podniebienia ko-
ogranicza od przodu szczelin oczodoow stnego, oddzielajcego jam nosow o d jamy
do! n (fissura orbitalis inferior), o d ktrej bie- ustnej. Wyrostki podniebienne obu szczk -
gnie clo przodu bruzda podoczodoowa (sul- cz si szwem podniebiennym porodko-
w y m (sutura palatina mediana), a ocl tylu - Wyrostek klinowy czy si z trzonem
cz si z blaszk poziom koci podniebien- koci k l i n o w e j i skrzydami lemiesza, tw<.
nej szwem podniebiennym poprzecznym rzc cz ciany bocznej j a m y nosowej.
{sutura palatina transversa). W o d c i n k u tyl- czy si on z blaszk przyrodkow w y r c .
n y m wyrostka podniebiennego, rwnolegle stka skrzydowatego, t w o r z c cz dou
d o wyrostka zbodoowego, biegn bruzdy skrzydfowo-poclniebiennego.
podniebienne (su/c/ palatini). W miejscu po-
czenia obu wyrostkw podniebiennych, Ko jarzmowa
d o tyu o d z b w siecznych, ley d przy- Ko j a r z m o w a (os z y g o m a t i c u m ; AS 1(
sieczny (fossa incisiva), ocl ktrego o d c h o d z i ryc. 103, 104) jest koci parzyst, skadaj,
kana przysieczny (canalis incisivus) zako- c si z trzonu oraz wyrostka skroniowego
czony otworami przysiecznymi (foramina in- i wyrostka c z o o w e g o . T w o r z y ona czc:
cisiva). Grzebie nosowy wyrostka podnie- dna ciany bocznej o c z o d o u oraz cz do-
biennego czy si z lemieszem. D o przodu u s k r o n i o w e g o i podskroniowego.
grzebie ten przedua si w kolec nosowy Powierzchnia boczna trzonu jest przebi-
przedni (spina nasalis anterior). ta otworem jarzmowo-trzonowym (foramen
zygomaticofaciale), na p o w i e r z c h n i skn.-
Ko podniebienna n i o w e j jest otwr jarzmowo-skroniowy (fo.
Ko podniebienna (os palalinum; AS 1, ramen zygomaticotemporale), a na po-
ryc. 9 3 - 9 5 ) uczestniczy w t w o r z e n i u szkie- w i e r z c h n i o c z o d o o w e j - otwr jarzmowo-
letu j a m y nosowej, podniebienia i o c z o d o - -oczodoowy (foramen zygomaticoorbitale
u. Jest to ko parzysta, skadajca si z bla- Wyrostek czoowy (processus frontalis)
szek poziomej i pionowej (lamina horizon- czy si z koci c z o o w oraz skrzydem
talis et perpendicularis) oraz z trzech w i k s z y m koci k l i n o w e j .
wyrostkw: piramidowego (processus pyra- Wyrostek skroniowy (processus tempo-
midalis), oczodoowego (processus orbitalis) rali) p o c z o n y jest z koci skroniow,
i klinowego (processus sphenoiclalis). t w o r z c cz uku jarzmowego (arcus zy-
Blaszka pozioma posiada powierzchnie gomaticus).
nosow (facies nasalis) i podniebienn (facies
palatina). Z grnej krawdzi brzegu przyrod- uchwa
kowego kieruje si ku grze grzebie nosowy u c h w a (mandibula; AS I , ryc. 1 2 2 - 1 27)
(crista nasalis), koczcy si kolcem noso- jest koci nieparzyst skadajc si z trze-
wym tylnym (spina nasalis posterior). Blaszka nu i d w c h gazi (prawej i lewej). Trzon u-
p i o n o w a posiada na powierzchni nosowej chwy (corpus manclibulae) ma d w i e pi -
grzebie maowinowy (crista conchalis) i po- w i e r z c h n i e i d w a brzegi. Na powierzchni
wyej grzebie sitowy (crista ethmoidali), zewntrznej w czci rodkowej znajduje
ktre cz si z maowin nosow doln si guzowato brdkowa (protuberantia
i rodkow. Powierzchnia szczkowa (facies mentalis), ktra po bokach u w y p u k l a si ja-
maxillaris) ogranicza d skrzydowo-podnie- ko guzek brdkowy (tuberculum mentale).
bienny i przebiega na niej bruzda podnie- W linii rodkowej trzonu u c h w y w i d o c z n y
bienna wiksza (sulcus palatinus major). jest lad spojenia (symphysis manclibulae):
Wyrostek piramidowy posiada trzy otwo- Poniej z b w siecznych po obu stronach
ry: podniebienny wikszy oraz d w a o t w o r y spojenia ley w g b i e n i e - d przysieczm
podniebienne mniejsze. Wyrostek oczodoo- (fossa incisiva). Poniej drugiego zba
wy czy si ze szczk, koci klinow i b- p r z e d t r z o n o w e g o znajduje si obustronnie
d n i k i e m koci sitowej i tworzy tylny odcinek otwr brdkowy (foramen mentale) dla ner-
dna o c z o d o u oraz ograniczenie d o u skrzy- w u i naczy o tej samej nazwie. O d tego
dowo-podniebiennego. o t w o r u biegnie w gr i d o tyu kresa skona
(linea obliqua), ktra przechodzi w przedni o g r a n i c z o n y ocl strony przyrodkowej grze-
brzeg gazi u c h w y . bieniem policzkowym (crista buccinaloria).
Na p o w i e r z c h n i w e w n t r z n e j trzonu u- Brzeg grny gazi u c h w y z a k o c z o n y jest
chwy w dolnej czci spojenia z n a j d u j e si d w o m a wyrostkami - p r z e d n i m dziobiastym
kolec brdkowy (spina mentalis), ktry mo- i t y l n y m k y k c i o w y m , m i d z y ktrymi znaj-
e by p o d w j n y - grny (superior) i d o l n y duje si wcicie uchwy (incisura mandibu-
(interior). Bocznie o d niego z n a j d u j e si d lae). Wyrostek dziobiasty (processus coro-
dwubrzucowy (fossa digaslrica). Kolce i d noideus) suy clo przyczepu minia skro-
n i o w e g o . Wyrostek kykciowy (processus
5 miejscem p r z y c z e p w mini.
Powyej d o u d w u b r z u c o w e g o ku tyo- condylaris) suy clo poczenia stawowego
wi i w gr biegnie.kresa uchwowo-gnyko- z koci skroniow, t w o r z c staw skronio-
wa (linea mylohyoidea), p o w y e j niej ley w o - u c h w o w y . Z a k o c z o n y jest o n gow
doek podjzykowy (fovea sublingualis), po- uchwy (caput mandibulae), osadzon na
niej za doek poduchwowy (fossa sub- szyjce uchwy (collum manclibulae). Na po-
mandibularis). W d o k a c h tych znajduj si w i e r z c h n i p r z y r o d k o w e j szyjki z n a j d u j e si
gruczoy linowe. O d tylnej czci kresy u- doek skrzydowy (fovea pterygoidea).
c h w o w o - g n y k o w e j rozciga si w gr bru-
zda uchwowo-gnykowa (sulcus mylohyoi- Ko gnykowa
deus), sigajca clo o t w o r u u c h w y . Z a w i e - Ko g n y k o w a (os hyoideum) jest koci
ra ona nerw i .naczynia tej samej nazwy. podkowiast lec pomidzy uchw
Brzeg grny trzonu u c h w y t w o r z y cz i krtani na p o z i o m i e trzeciego krgu szyj-
zbodoowa (pars alveolaris), ograniczona u-. nego. Skada si ona z trzonu (corpus ossis
kiem zbodoowym (arcus alveolaris), w kt- hyoidei) oraz parzystych rogw wikszych
rym znajduj si ujcia zbodow (alveoli (cornua majora) i mniejszych (cornua mino-
clentales), poprzedzielane przegrodami mi- ra). Rogi wiksze biegn ocl k o c w bocz-
dzyzbodoowymi i midzykorzeniowymi nych ku t y o w i . Rogi mniejsze u t w o r z o n e s
(septa interalveolaria et interradicularia). przez cwie stokowate w y n i o s o c i skiero-
Dolny brzeg trzonu u c h w y stanowi w a n e ku grze na pograniczu trzonu i ro-
podstaw uchwy (basis manclibulae). g w w i k s z y c h (AS 1, ryc. 2 0 3 - 2 0 6 ) .
Ga uchwy (ramus manclibulae), -
czca si z trzonem pod kleni (angulus
manclibulae) na powierzchni bocznej, w cz-
Jamy i doy czaszki
ci dolnej posiada guzowato waczow (cavitates et fossae cranii)
(tuberositas masseterica), na p o w i e r z c h n i
przyrodkowej gazi znajduje si natomiast Powierzchnia wewntrzna podstawy
guzowato skrzydowa (tuberositas pterygo- czaszki (basis cranii interna) dzieli si na
idea). Rwnie na powierzchni przyrodko- trzy doy: przedni, r o d k o w y i tylny (ryc. 12
wej gazi, w p o o w i e jej wysokoci, znajdu- AS 1, ryc. 7 4 - 7 7 ) . Zawarto o t w o r w na
je si otwr uchwy (foramen mandibulae), p o w i e r z c h n i w e w n t r z n e j podstawy czaszki
ograniczony od przodu jzyczkiem uchwy p o d a n o w tabeli 2.
(lingula manclibulae). O t w r u c h w y prowa-
dzi clo kanau uchwy (canalis manclibulae) D przedni czaszki
dla nerwu i naczy z b o d o o w y c h dolnych.
Kana u c h w y otwiera si na przedniej po- D przedni czaszki (fossa cranii anterior)
wierzchni o t w o r e m b r d k o w y m . p o o o n y jest najwyej, jego dno tworz cz-
M i d z y brzegiem p r z e d n i m gazi u- ci o c z o d o o w e koci sitowej, blaszka sitowa
chwy a ostatnim z b o d o e m z n a j d u j e si koci sitowej oraz skrzyda mniejsze i przed-
trjkt zatrzonowy (trigonum retromlare), nie czci trzonu koci klinowej. D ten gra-
Lobus occipitalis

Ryc. 12. Doy czaszki (A) i ich zawarto (B).

niczy ocl dou z oczodoami oraz czci w i e r a j c y m nerw w z r o k o w y i ttnic oczn.


sklepienia jamy nosowej. Zawarto dou sta- Z tyu ocl kanau w z r o k o w e g o wystpuje
nowi paty c z o o w e mzgu oraz opuszka wyrostek pochyy przedni (processus clinoi-
w c h o w a i pasma wchowe. W dole przed- deus anterior). W czci r o d k o w e j dou le-
n i m czaszki, w linii porodkowej, znajduje y siodo tureckie (sella turcica), w ktrym
si wystajcy ku grze grzebie koguci (crista znajduje si d przysadki (fossa bypophy-
galli), clo ktrego przyczepia si sierp mzgu. sialis) zawierajcy przysadk. W przedniej
przodu ocl grzebienia koguciego znajduje cianie d o u przysadki znajduj si wyrostki
si otwr lepy (foramen cecum), przez ktry pochye rodkowe (processus clinoidei me-
przechodzi ya z jamy nosowej clo zatoki dii). Siodo tureckie ograniczone jest od tylu
strzakowej grnej. Przez otwory w blaszce grzbietem sioda (dorsum sellae), z nyi li-
sitowej d czaszki przedni czy si z jam stkami pochyymi tylnymi (processus clinoi-
nosow. dei posteriores). Po o b u stronach sioda tu-
reckiego biegnie bruzda ttnicy szyjnej (sul-
cus caroticus). Mieci si w niej zatok.i
D rodkowy czaszki
jamista, w ktrej wietle biegnie ttnic
D rodkowy czaszki (fossa cranii me- szyjna w e w n t r z n a otoczona splotem ner-
dia) jest gbszy i niej p o o o n y ocl przed- w o w y m oraz n e r w o d w o d z c y (AS 1, ryci
niego. W y r n i a si w n i m cz rodkow 456). W czciach b o c z n y c h d o u rodko-
i d w i e czci boczne, w ktrych znajduj wego czaszki najbardziej clo przodu znajdu-
si piaty skroniowe mzgu. Czci boczne je si szczelina oczodoowa grna (fissura
u t w o r z o n e s przez skrzyda wiksze koci orbitalis superior). Biegn przez ni nerwy:
k l i n o w e j , cz uskow i p o w i e r z c h n i o k o r u c h o w y , b l o c z k o w y , oczny, odwodz-
przedni piramidy koci skroniowej. O d c i - cy, w k n a splotu jamistego, ga ttnicy
nek rodkowy tworzy trzon koci k l i n o w e j , o p o n o w e j rodkowej, ya oczna i ga y-
na przodzie ktrego znajduje si bruzda y ocznej dolnej. Ku t y o w i ley otwr okr-
przedskrzyowania wzrokowego (sulcus gy (foramen rotunclum), przez ktry prze-
prechiasmaticus), koczca si obustronnie c h o d z i nerw szczkowy, a z boku i z tyu ocl
kanaem wzrokowym (canalis opticus) za- niego z n a j d u j e si otwr owalny (forarr,
vaje), przez ktry biegnie n e r w u c h w o w y , si otwr suchowy wewntrzny (porus acu-
jjo^u od niego za ley otwr kolcowy (fo- sticus internus), p r o w a d z c y clo przewodu
ramen spinosum), przez ktry przechodz suchowego wewntrznego (meatus acusti-
'ga o p o n o w a nerwu u c h w o w e g o oraz cus internus). Z tyu ocl o t w o r u suchowego
naczynia o p o n o w e rodkowe. Przyrodko- w e w n t r z n e g o ley o t w r kanalika przed-
wo ocl otworu o w a l n e g o ley otwr poszar- sionka, a bliej brzegu grnego piramidy d
pany (foramen lacerum). W p o b l i u szczytu podukowy (fossa subarcuata).
piramidy, na p o w i e r z c h n i przedniej, znaj- Z tyu o d o t w o r u w i e l k i e g o w paszczy-
duj Si? wycisk nerwu trjdzielnego (im- nie p o r o d k o w e j przebiega grzebie poty-
pressio trigeminalis) oraz d w i e bruzdy za- liczny wewntrzny (crista occipitalis inter-
koczone o t w o r a m i . Boczna z nich, bruzda na) rozdzielajcy cloy potyliczne dolne,
nerwu skalistego mniejszego (sulcus nervi ktre o d gry ograniczone s bruzd zatoki
petrosi minoris), rozpoczyna si rozworem poprzecznej (sulcus sinus transversi). Bru-
kanau nerwu skalistego mniejszego (hiatus zda ta przedua si w bruzd zatoki esowa-
canalis nervi petrosi minoris), w i o d c y m d o tej (sulcus sinus sigmoiclei), dochodzc d o
biegncego w czci skalistej kanalika ner- o t w o r u szyjnego. O b y d w i e bruzdy zawiera-
wu bbenkowego. Bruzda przyrodkowa, j j e d n o i m i e n n e zatoki.
bruzda nerwu skalistego wikszego (sulcus
nervi petrosi majoris), prowadzca d o kana- Oczod
u nerwu twarzowego, zawiera n e r w skali-
sty wikszy i ga ttnicy o p o n o w e j rod- O c z o d o y (orbitae) s p o o o n e w grnej
kowej. czci twarzoczaszki i maj ksztat c z w o r o -
ciennych ostrosupw (AS 1, ryc. 105109).
D tylny czaszki W k a d y m o c z o d o l e w y r n i a si cian
grn, doln, przyrodkow i boczn, pod-
D tylny czaszki (fossa cranii posterioi) staw, czyli wejcie d o o c z o d o u , i szczyt.
jest najgbszy i pooony najniej. Tworz go ciana grna (paries superior), czyli strop
grzbiet sioda i stok koci klinowej, ko poty- o c z o d o u , p o n i e j ktrej biegnie brzeg
liczna, cz skalista koci skroniowej i kt sut- nadoczodoowy (margo supraorbitalis), jest
kowy koci ciemieniowej. W dole tym znajdu- u t w o r z o n a przez cz o c z o d o o w koci
j si mdek, most i rdze przeduony. Ocl c z o o w e j oraz skrzydo mniejsze koci kli-
dou rodkowego oddziela go grzbiet sioda n o w e j . W czci przednio-bocznej stropu
koci klinowej oraz brzeg grny piramidy ko- o c z o d o u znajduje si d gruczou zowego
ci skroniowej. D ten z tyu jest ograniczony (fossa glandulae lacrimalis), a w czci prze-
bruzd zatoki poprzecznej. W rodku dou le- d n i o - p r z y r o d k o w e j doek bloczkowy (fo-
otwr wielki (foramen magnum) oraz kana vea trochleari) i rzadziej kolec bloczkowy
nerwu podjzykowego (canalis hypoglossi), (spina trochleari).
przez ktry przechodzi nerw podjzykowy. ciana dolna (paries inferioi) lub dno
Midzy bocznymi czciami koci poty- o c z o d o u skada si z powierzchni oczodoo-
licznej a piramid koci skroniowej znajduje w e j trzonu szczki, powierzchni oczodoo-
si otwr szyjny (foramen jugulare), podzie- w e j koci j a r z m o w e j oraz wyrostka oczodo-
lony przez wyrostek rdszyjny na cz o w e g o koci podniebiennej. W cianie tej
przyrodkow zawierajc zatok skalist znajduje si o t w r grny kanau nosowo-zo-
doln i nerw jzykowo-gardowy oraz na wego, a take bruzda podoczodoowa (sul-
cz boczn zawierajc nerw bdny, nerw cus infraorbitalis), przechodzca w kana
dodatkowy, y szyjn wewntrzn i ttnic podoczodoowy (canalis infraorbitalis), ko-
oponow tyln. czcy si otworem podoczodoowym (fora-
Na p o w i e r z c h n i tylnej p i r a m i d y znajduje men infraorbitale). Bruzda i kana podoczo-
Tabela 2. Zawarto otworw na powierzchni wewntrznej podstawy czaszki

Nazwa otworu Zawarto


D czaszki przedni ''
Otwr lepy ya wypustowa nosowa (u 1% populacji)
Otwory w blaszce sitowej nerwy wchowe
Otwory sitowe przedni i tylnv naczynie i nerwy sitowe przednie i tylne
D czaszki rodkowy
Kana wzrokowy nerw wzrokowy i ttnica oczna
Szczelina oczodoowa nerw okoruchowy, bloczkowy, oczny i odwodzcy, ya oczr.
grna grna i ga yy ocznej dolnej, wkna nerwowe wspczulne
ze splotu jamistego, gazka ttnicy oponowej rodkowej
Otwr okrgy nerw szczkowy
Otwr owalny nerw uchwowy i ga oponowa dodatkowa od ttnicy
oponowej rodkowej
Otwr kolcowy ga oponowa nerwu uchwowego oraz naczynia oponowe
rodkowe
Otwr poszarpany ttnica szyjna wewntrzna i otaczajcy j splot nerwowy, ner.-,
skalisty wikszy i nerw skalisty gboki
Rozwr nerwu skalistego nerw skalisty wikszy (ga nerwu twarzowego) oraz ga
wikszego skalista ttnicy oponowej rodkowej
Rozwr nerwu skalistego nerw skalisty mniejszy oraz ttnica bbenkowa grna
mniejszego
D czaszki tylny
Otwr wielki rdze przeduony, nerwy dodatkowe, ttnice krgowe,
przednie i tylne ttnice rdzeniowe oraz sploty ylne
Otwr szyjny nerwy jzykowo-gardlowy, bdny i dodatkowy, zatoka skalista
dolna, opuszka grna yy szyjnej wewntrznej, ttnica
oponowa tylna i ga sutkowa ttnicy potylicznej
Kana nerwu podjzykowego nerw podjzykowy i splot ylny
Kana kykciowy ya wypustowa kykciowa

d o o w y zawieraj nerwy i naczynia podo- oczodoowa grna (fissura orbitalis supe-


czodoowe. rior), prowadzca clo dou rodkowego cza-
cian przyrodkow (paries meclialis) szki. Na granicy ciany bocznej i dolnej le-
tworz wyrostek czoowy szczki, ko zo- y szczelina oczodoowa dolna (fissura orbi-
wa, blaszka oczodoowa koci sitowej oraz talis interior), czca oczod z doem
powierzchnia boczna trzonu koci klinowej. skrzycKowo-pocIniebiennym. Na powierzch-
W cianie tej le otwory sitowe przedni i tyl- ni o c z o d o o w e j koci jarzmowej ley otwr
ny (foramina ethmoidalia anterius et poste- jarzmowo-oczodoowy (foramen zygomati-
rius). W czci przedniej ciany przyrodko- coorbitale) prowadzcy clo dou skroniowe-
wej znajduje si d woreczka zowego (fossa go. Przebiegaj w nim gazki nerwu jarzmo-
sacci lacrimalis) ograniczony grzebieniem wego.
zowym tylnym (crista lacrimalis posterior). Wejcie do oczodou (aditus orbitalis)
ciana boczna (paries iateralis) skada si posiada ksztat c z w o r o b o k u . Jego brzeg
z powierzchni o c z o d o o w e j koci jarzmo- grny, n a d o c z o d o o w y (margo supraorbita-
wej i skrzyda wikszego koci klinowej. lis), w czci przyrodkowej ma otwr
W pobliu szczytu znajduje si szczelina lub w c i c i e n a d o c z o d o o w e , przyrodL
w0 za o d niego ley o t w r l u b w c i c i e dolna natomiast jest samodzieln koci
twarzoczaszki. M a o w i n y te ograniczaj
czoowe.
ocl strony przyrodkowej p r z e w o d y nsowe.
Szczyt oczodou (apex orbitalis) przedu-
Przewd nosowy dolny (meatus nasi inte-
a si? w ! < a n a ' wzrokowy (canalis oplicus),
rior) znajduje si midzy doln cian jamy
ktry prowadzi d o rodkowego d o u cza-
nosowej a maowin nosow doln. W prze-
j k i . Przez kana ten biegn nerw w z r o k o w y
w o d z i e tym znajduje si otwr dolny kanau
oraz ttnica oczna.
nosowo-zowego (canalis nasolacrimalis).
Jama nosowa kostna Przewd nosowy rodkowy (mealus nasi
medius) p o o o n y jest m i d z y m a o w i n
Nieparzysta kostna jama nosowa (cavilas doln i rodkow. D o p r z e w o d u nosowego
nasiossea), podzielona pionow kostn prze- rodkowego uchodz zatoka szczkowa,
grod nosa na d w i e czci, skada si z j a m y zatoka c z o o w a oraz k o m r k i sitowe przed-
nosowej waciwej i zatok przynosowych (si- nie. O t w r zatoki szczkowej tylko czcio-
nus paranasales): c z o o w y c h , szczkowych, w o o d p o w i a d a rozworowi szczkowemu
klinowych i komrek sitowych. Do przodu (hiatus maxillaris), p o n i e w a ograniczaj go
otwiera si otworem gruszkowatym (apertura blaszka p i o n o w a koci podniebiennej, w y -
piriformis), z tyu znajduj 'si nozdrza tylne rostek szczkowy m a o w i n y dolnej, w y r o -
(choanae; AS I , ryc. 96, 99, 100). stek sitowy m a o w i n y nosowej dolnej oraz
ciana grna (sklepienie) skada si z ko- wyrostek h a c z y k o w a t y koci sitowej. W y r o -
ci nosowych, kolca nosowego koci c z o o - stek h a c z y k o w a t y dzieli r o z w r szczkowy
wej, blaszki sitowej koci sitowej, trzonu ko- na cz grn - puszk sitow (bulla eth-
ci klinowej oraz m a o w i n k l i n o w y c h . moidalis), i lec p o d ni szczelin - roz-
W blaszce sitowej koci sitowej znajduj si wr pksiycowaty (hiatus semilunaris),
otworki, przez ktre przechodz n e r w y w - stanowicy ujcie nosowe lejka sitowego
chowe, a w tylnej czci sklepienia ley (infundibulum ethmoidale), clo ktrego
otwr zatoki k l i n o w e j . u c h o d z i cz komrek sitowych przed-
cian doln (dno) tworz wyrostek pocl- nich, zatoka szczkowa i w p o o w i e przy-
niebienny szczki oraz blaszka p o z i o m a ko- p a d k w zatoka c z o o w a ; w pozostaej cz-
ci podniebiennej. ci p r z y p a d k w u c h o d z i ona bezporednio
ciana przyrodkow, ktra stanowi d o p r z e w o d u nosowego rodkowego.
cz kostn przegrody nosa (pars ossea Przewd nosowy grny (meatus nasi su-
sepii nasi), skada si z blaszki p i o n o w e j ko- perior) znajduje si m i d z y maowin no-
ci sitowej w czci grnej oraz lemiesza, sow rodkow a grn. Powyej m a o w i -
ktry stanowi cz doln i tyln przegrody. ny nosowej grnej z n a j d u j e si zachyek kli-
Przegroda kostna nosa przedua si ku nowo-sitowy (recessus sphenoethmoidalis),
przodowi w cz chrzstn przegrody no- clo ktrego u c h o d z i zatoka k l i n o w a . Do
sa (pars cartilaginea septi nasi). p r z e w o d u nosowego grnego prowadz ko-
ciana boczna jest utworzona przez przy- m r k i sitowe r o d k o w e i tylne. Z tyu i poni-
rodkow cian bdnika sitowego, po- ej ocl zachyka k l i n o w o - s i t o w e g o znajduje
wierzchni przyrodkow wyrostka czoowe- si otwr klinowo-podniebienny (foramen
go szczki, trzon szczki, ko zow, mao- sphenopalatinum) p r o w a d z c y z j a m y noso-
win nosow doln, blaszk pionow koci w e j clo d o u s k r z y d o w o - p o d n i e b i e n n e g o .
podniebiennej oraz blaszk przyrodkow M i d z y m a o w i n a m i a przegrod nosa
wyrostka skrzydowatego koci klinowej. cignie si przewd nosowy wsplny (mea-
Ze ciany bocznej j a m y nosowej zwisaj tus nasi communis).
3 lub 4 m a o w i n y , z ktrych rodkowa, gr- Trzy przewody nosowe tworz ku tyowi
na i najwysza stanowi wyrostki bdnika, wsplny przewd nosowo-gardowy (meatus
nasopharyngeus), ktry przez nozdrza tylne V ;i ), gazka j a r z m o w o - s k r o n i o w a nerwu
(choanae) prowadzi d o czci nosowej garda. j a r z m o w e g o (od V 2 ), tkanka' tuszczw
Kostna jama nosowa czy si z jam cza- Wszystkie te twory pokryte s powizi skro-
szki przez otworki blaszki sitowej, z o c z o d o - n i o w , na ktrej p o w i e r z c h n i biegn naczy-
em przez kana n o s o w o - z o w y i o t w o r y sito- nia s k r o n i o w e p o w i e r z c h o w n e , nerw uszno-:
w e przedni i tylny, z jam ustn przez kana - s k r o n i o w y (ocl V j ) oraz gazki skroniowe
przysieczny i z d o e m skrzydowo-podnie- i j a r z m o w e n e r w u twarzowego.
b i e n n y m przez otwr k l i n o w o - p o d n i e b i e n n y .
D podskroniowy
Jama ustna
D p o d s k r o n i o w y (fossa infratemporalis)
Jama ustna (cavitas oris) jest przestrzeni ley p o n i e j i przyrodkowo ocl uku jarzmo-
ograniczon czciami kostnymi i g w n i e w e g o oraz d o u skroniowego. Ku grze r / s
miniami. si o n z d o e m s k r o n i o w y m , ku t y o w i z do-
ciany boczne j a m y ustnej w a c i w e j e m z a u c h w o w y m , ku d o o w i z przest-/--
tworz wyrostki z b o d o o w e szczki, cz ni przygardow.
z b o d o o w a u c h w y oraz zby. Sklepienie cian grn cou pocskroniowego two-
j a m y ustnej Iworzy podniebienie kostne, d n o rzy p o w i e r z c h n i a p o d s k r o n i o w a skrzyda
natomiast u t w o r z o n e jest przez minie. wikszego koci k l i n o w e j .
W p o d n i e b i e n i u kostnym wystpuj na- ciana boczna u t w o r z o n a jest przez .
stpujce o t w o r y : d przysieczny (fossa in- i uchwy.
cisiva) p o o o n y w czci przedniej i stano- cian przyrodkow tworzy blaszka bocz-
w i c y ujcie k a n a w przysiecznych (cana- na wyrostka skrzycllowatego koci klinowej.
les inc.isivi) oraz p o o o n y w czci tylnej Zawarto d o u pocskroniowego stano-
symetryczny otwr podniebienny wikszy w i : oba minie skrzydowe, splot ylny
(foramen palatinum majus), z tyu o d niego skrzydowy, ttnica szczkowa i jej gazie,
znajduj si otwory podniebienne mniejsze n e r w uchwowy (V 3 ) i jego gazie o-.:.-:
(foramina palatina minora). struna bbenkowa.
D podskroniowy czy si z:
D skroniowy - doem skrzydbwo-podniebiennym pn: /
szczelin skrzydowo-szczkow,
D skroniowy (fossa temporali) ograni- - o c z o d o e m przez szczelin oczodoow
c z o n y jest o d gry, oc tyu i o d p r z o d u kre- doln,
s skroniow. Grzebie p o d s k r o n i o w y oraz - d o e m r o d k o w y m czaszki przez otwr
brzeg d o l n y u k u j a r z m o w e g o stanowi jego o w a l n y i o t w r kolcowy.
doln granic, przez ktr czy si z d o e m
podskroniowym. D skrzydowo-podniebienny
cian przyrodkow d o u tworz ko
c i e m i e n i o w a , cz uskowa koci skronio- D skrzydowo-podniebienny (fossa pte-
wej, p o w i e r z c h n i a skroniowa koci c z o o - rygopalatina; AS I, ryc. 110), lecy przy-
w e j oraz skrzydo wiksze koci k l i n o w e j . rodkowo ocl dou pocskroniowego, ma po-
ciana przednia jest u t w o r z o n a przez sta trjktnej szczeliny pooonej m i d z y
p o w i e r z c h n i e s k r o n i o w e koci c z o o w e j szczk a wyrostkiem skrzydowatym koci
i jarzmowej. k l i n o w e j . Jest on ograniczony ocl gry przez
cian boczn tworzy uk jarzmowy. trzon koci klinowej, ocl przodu przez wyro-
Zawarto dou skroniowego stanowi: mi- stek o c z o d o o w y koci podniebiennej i trzon;
sie skroniowy, naczynia skroniowe rodko- szczki, ocl tyu przez wyrostek skrzyclowa-
w e i gbokie, nerwy skroniowe gbokie (ocl ty i powierzchni szczkow skrzyda wik-
s z e go koci k l i n o w e j i przyrodkowo przez rzca je chrzstka szklista z w i e k i e m prze-
blaszk pionow koci podniebiennej. ksztaca si w chrzstk wknist i ko.
Zawarto d o u s k r z y d o w o - p o d n i e b i e n - Nale clo nich:
nego stanowi: z w j s k r z y d o w o - p o d n i e - - chrzstkozrost skalisto-potyliczny (syn-
bienny, nerw szczkowy (V 2 ) i jego gazie chondrosis petrooccipitalis) midzy pira-
oraz k o c o w e gazie ttnicy szczkowej. mid koci s k r o n i o w e j a czci p o d -
D skrzydowo-podniebienny czy si: stawn koci p o t y l i c z n e j ,
_ przez o t w r k l i n o w o - p o d n i e b i e n n y z ja- - chrzstkozrost klinowo-skalisty (syn-
m nosow, chondrosis sphenopetrosa) m i d z y kol-
_ przez szczelin oczodoow doln cem i trzonem koci k l i n o w e j a piramid
z oczodoem, koci skroniowej,
_ przez o t w r okrgy z d o e m r o d k o w y m - chrzstkozrost k l i n o w o - p o t y l i c z n y (syn-
czaszki, chondrosis sphenooccipitalis) midzy
_ przez kana skrzydowy z p o w i e r z c h n i trzonem koci k l i n o w e j i czci pod-
wewntrzn i zewntrzn podstawy cza- stawn koci potylicznej,
szki, - d w a chrzstkozrosty rdpotyliczne prze-
- przez kana podniebienno-pochwowy dnie i d w a tylne (synchondroses intraoc-
z doln powierzchni podstawy czaszki, cipitales anteriores et posteriores) midzy
- przez kanay podniebienne z jam ustn, czciami koci potylicznej.
- przez szczelin skrzydowo-szczkow
z doem podskroniowym. Wizozrosty

D zauchwowy Wizozrosty (syndesmoses) wystpuj


w miejscach pocze koci powstaych na
D z a u c h w o w y (fossa retromanclibula- p o d o u c z n o t k a n k o w y m , g w n i e na skle-
ris) jest przestrzeni lec midzy gazi pieniu i b o c z n y c h cianach czaszki w posta-
uchwy a wyrostkiem sutkowatym koci ci s z w w (suturae) lub ciemiczek (fonticuli).
skroniowej. Siga on d o wyrostka rylcowate-
go i clo bocznej ciany garda. Zawiera cz Szwy
linianki przyusznej, nerw t w a r z o w y (ktry Na sklepieniu czaszki wystpuj szwy:
dzieli si w t y m dole na gazie kocowe), strzakowy (sutura sagittalis), c z o o w y (sutu-
ttnic szyjn zewntrzn i jej k o c o w e ga- ra frontalis), w i e c o w y (sutura coronalis)
zie, ktrymi s ttnica skroniowa p o w i e r z - i w g o w y (sutura lambdoidea).
chowna i ttnica szczkowa, oraz ttnic Na cianie bocznej czci m z g o w e j
uszn tyln i nerw uszno-skroniowy. czaszki wystpuj szwy: k l i n o w o - c z o o w y
I (sutura sphenofrontalis), klinowo-ciemienio-
w y (sutura sphenoparietalis), uskowy (sutura
i Poczenia koci czaszki squamosa), k l i n o w o - u s k o w y (sutura sphe-
nosquamosa), c i e m i e n i o w o - s u t k o w y (sutura
Koci czaszki cz si ze sob za p o m o - parietomastoidea) i potyliczno-sutkowy (su-
c pocze cisych (chrzstkozrosty i w i - tura occipitomastoidea).
zozrosty) oraz za p o m o c pocze stawo- W czci twarzowej czaszki znajduj si
wych (AS 1, ryc. 68, 69, 71, 72, 80, 113). szwy: c z o l o w o - n o s o w y (sutura frontonasalis),
c z o o w o - s z c z k o w y (sutura frontomaxiUaris),
Chrzstkozrosty m i d z y n o s o w y (sutura intemasalis), nosowo-
-szczkowy (sutura nasomaxillaris) i jarzmo-
Chrzstkozrosty (synchondroses) znajdu- wo-szczkowy (sutura zygomaticomaxillari).
j si g w n i e na podstawie czaszki, a t w o - Na p o d n i e b i e n i u przebiegaj szwy: pod-
niebienny p o r o d k o w y (sutura palatina me- Poczenia stawowe
diana), p o d n i e b i e n n y poprzeczn-y (sutura
palatina transversa) i szew przysieczny (su- Poczenia stawowe (articuiationes),
tura incisiva). z w a n e r w n i e poczeniami maziowymi
Szwy mog w y s t p o w a w rnej posta- (juncturae synoviales), wystpuj obustron-
ci. Najczciej s to szwy p i o w a t e (suturae nie w miejscu poczenia u c h w y z komi
serratae), rzadziej uskowate (suturae squa- s k r o n i o w y m i , t w o r z c stawy skroniowo-u-
mosae) lub gadkie (suturae planae), lub c h w o w e (AS 1, ryc. 1 2 8 - 1 3 5 , 138).
szwy r o w k o w e (schindylesis). Staw skroniowo-uchwowy (articulatio
temporomanclibularis) jest stawem symetryc / .
Ciemiczka (fonticuli) nym, kulistym, sprzonym i clwujamowym.
Wystpuje sze ciemiczek, z ktrych Jego p o w i e r z c h n i e stawowe stanowi:
d w a s parzyste i d w a nieparzyste (AS 1, przedni o d c i n e k cou u c h w o w e g o tworz-
ryc. 8 2 - 8 5 ) . cy doek s t a w o w y i guzek s t a w o w y na wyro-
Ciemiczko przednie lub wielkie albo stku j a r z m o w y m koci skroniowej oraz go-
czoowe (fonticulus anterior, s. major, w a u c h w y . Jama stawowa podzielona ji
s. frontalis) jest c i e m i c z k i e m nieparzystym. krkiem s t a w o w y m na d w i e o d d z i e l n e ko-
Ciemiczko tylne l u b mae albo poty- mory. Torebka stawowa jest luna i wzmac-
liczne (fonticulus posterior, s. minor, s. occi- niaj j trzy wizada:
pitalis) naley r w n i e clo ciemiczek nie- - wizado boczne (ligamentum laterale),
parzystych. przebiegajce, od podstawy wyrostka
Na bocznej cianie czaszki ley parzyste j a r z m o w e g o clo bocznej i tylnej p
ciemiczko przednio-boczne, c z y l i klinowe w i e r z c h n i szyjki u c h w y ,
(fonticuli anterolateralis, s. sphenoiclalis), - wizado klinowo-uchwowe (ligamen-
i tylno-boczne, czyli sutkowe (fonticuli po- t u m sphenomandibulare), biegnce ocl
sterolateralis, s. mastoideus). Na przebiegu kolca koci k l i n o w e j i szczeliny skalislo-
s z w w mog w y s t p o w a kostki s z w w , na- - b b e n k o w e j koci skroniowej przez po-
tomiast w obrbie ciemiczka przedniego w i e r z c h n i wewntrzn gazi u c h w .
m o e w y s t p o w a ko - bregma, a w cie- clo j z y c z k a u c h w y , o b e j m u j c e pocz-
m i c z k u k l i n o w y m - pterion. tek bruzdy u c h w o w o - g n y k o w e j ,
C i e m i c z k o tylne i ciemiczka p o o o n e - wizado rylcowo-uchwowe (ligamen-
na bocznej cianie czaszki zamykaj si tum stylomanclibulare), rozpoczynajce
w 1 r.., c i e m i c z k o przednie natomiast - si na wyrostku r y l c o w a t y m i biegnce
z w y k l e w 2 r.. d o kta i tylnego brzegu gazi uchwy. -
Szew c z o o w y zanika z w y k l e j u w 2 r.., W stawie s k r o n i o w o - u c h w o w y m odby-
ale wikszo s z w w sklepienia czaszki ko- waj si ruchy u c h w y w trzech kierunkach:
stnieje dopiero w 4 0 - 5 0 r.. 1) w y s u w a n i e i cofanie,
2) opuszczanie i podnoszenie,
3) ruchy boczne, czyli ruchy ucia.

i Okolice topograficzne
gowy i szyi (ryc. 13)
G o w i szyj m o n a p o d z i e l i na mniej- W obrbie szyi mona w y r n i sz)
sze o k o l i c e topograficzne. waciw oraz kark.
Ryc. 13. Okolice topograficzne gowy i szyi.

1. Okolica czoowa (regio frontalis) 15. Okolica podgnykowa (regio infrahyoidea)


2. Okolica nadoczodolowa (regio supraorbitalis) 16. Okolica krtaniowa (regio laryngea)
3. Okolica oczodoowa (regio orbilalis) 17. Okolica ttnicy szyjnej (regio arler/ae caroticae)
4. Okolica nosowa (regio nasalis) i 8. Okolica tarczowa (regio thyreoidea)
5. Okolica podoczoclolowa (regio infraorbitalis) 19. Okolica nadmostkowa (regio supraslernalis)
6. Okolica jarzmowa (regio zygomal/ca) 20. Okolica moslkowo-obojczykowo-sutkowa
7. Okolica przyuszniczo-waczowa (regio sternocleidomastoidea)
(regio parotideomasseterica) 21. Okolica nadobojczykowa (regio supraclavicularis)
8. Okolica policzkowa (regio buccalis) 22. Okolica szyi boczna (regio colli lateralis)
9. Okolica ustna (regio oralis) 23. Okolica potyliczna (regio occipitalis)
0. Okolica uchwowa (regio mandibularis) 24. Okolica sutkowa (regio mastoidea)
1. Okolica brdkowa (regio menlalis) 25. Okolica uszna (regio auricularis)
2. Okolica poduchwowa (regio submandibularis) 26. Okolica ciemieniowa (regio parietalis)
3. Okolica podbrdkowa (reg/o submentalis) 27. Okolica skroniowa (regio temporalis)
4. Okolica gnykowa (regio hyoidea)
Okolica szyi waciwej jest ograniczona nia c z w o r o b o c z n e g o , ocl clou linie p i , , ,
ocl gry d o l n y m brzegiem u c h w y , o d d o t u b i e g a j c e ocl w y r o s t k a b a r k o w e g o topami
g r n y m brzegiem o b o j c z y k a i w c i c i e m clo w y r o s t k a k o l c z y s t e g o VII krgu szyjnego^
s z y j n y m mostka. oraz ocl g r y linia p r z e b i e g a j c a w z d u kre..
Granic karku ocl p r z o d u jest linia prze- sy k a r k o w e j g r n e j d o g u z o w a t o c i p o t y l i C 2 j
biegajca w z d u przedniego brzegu mi- nej z e w n t r z n e j .

Unerwienie skry gowy i szyi


Skra twarzy jest unerwiona przez nerwy c z y k o w e i n e r w p o t y l i c z n y mniejszy, a take
skrne odchodzce od gazi nerwu trjdziel- gazie g r z b i e t o w e n e r w w rdzeniowych;'
nego: nerwu ocznego (N^), nerwu szczkowe- n e r w p o t y l i c z n y wikszy, n e r w potyliczny
go (NA) i nerwu u c h w o w e g o (V 3 ) (AS 1, ryc. trzeci, czasem ga skrna n e r w u podpoty:
145-147). .licznego i gazie g r z b i e t o w e d o l n y c h ner-'
Skr g o w y i szyi unerwiaj take ga- w w r d z e n i o w y c h s z y j n y c h ( Q i C s ).
zie skrne splotu szyjnego: nerw uszny w i e l - Zakres unerwienia skry g o w y i szyi przez'
ki, nerw poprzeczny szyi, nerwy nadoboj- w y m i e n i o n e nerwy przedstawiono na ryc. 14.

N. supraorbitalis
N. auriculolemporalis
N. supratrochlearis
N. zygomaticotemporalis

N, lacrimalis
N. zygomaticofacialis
N. occipitalis major
nasalis exlemus

N. infraorbitalis
N. occipitalis minor
N. buccalis

Rami clorsales nn.


N. mentalis
spinales C3, C4, Cs
N. auricularis major
transyersus colli

Nn. supiaclaviculares

Ryc. 14. Schemat unerwienia skry gowy i szyi.


yy S l o w y ' s z y i 119

i Uwagi kliniczne. Neuralgia nerwu W i r u s ppaca, atakujcy z w o j e ner-


I trjdzielnego o b j a w i a si n a g y m i , sil- w o w e , m o e u m i e j s c o w i si w z w o j u
: n y m i b l a m i twarzy, ktre mog t r w a t r j d z i e l n y m ; najczciej w czci z w o -
i 15 min lub d u e j . Najczciej neuralgia j u , z ktrej w y c h o d z i n e r w oczny. Z m i a -
dotyczy n e r w u szczkowego, nastp- ny o b e j m u j , o p r c z skry u n e r w i o n e j
. nie u c h w o w e g o , a najrzadziej o c z - przez n e r w oczny, r w n i e rogwk,
I nego. p o w o d u j c j e j bolesne o w r z o d z e n i a .

I yy gowy i szyi
- y y n o s o w e z e w n t r z n e (w. nasales
I yy gowy externae),
yy gowy (AS 1, ryc. 144 i 147) bior - y y w a r g o w e [w. labiales),
pocztek w sieci ylnej sklepienia czaszki, - y a gboka t w a r z y (v. profunda faciei),
z ktrej obustronie biegn cztery p n i e ylne: czca y t w a r z o w z y z a u c h w o -
ya t w a r z o w a , ya s k r o n i o w a p o w i e r z - w i splotem s k r z y d o w y m ,
chowna, ya uszna tylna i ya p o t y l i c z n a . - gazie przyusznicze (rami parotidei),
ya t w a r z o w a o d p r o w a d z a krew clo y y - y a p o d b r d k o w a {v. submentalis),
szyjnej w e w n t r z n e j (z przedniej i rodko- - ya podniebienn z e w n t r z n a (v. palati-
wej czci sklepienia), ya uszna tylna za na externa),
oraz ya p o t y l i c z n a prowadz krew d o y- - y a z a u c h w o w a (v. retromanclibularis).
y szyjnej zewntrznej. ya z a u c h w o w a powstaje w k o m o r z e
ya twarzowa (vena faciaiis) zbiera krew przyusznicy z poczenia yy skroniowej
z obszaru zaopatrywanego przez ttnic szyj- p o w i e r z c h o w n e j i szczkowej, w y c h o d z -
n zewntrzn. Rozpoczyna si ona jako ya cej ze splotu s k r z y d o w e g o (plexus pterygo-
ktowa (v. anguiaris) w przyrodkowym kcie ideus). Splot ten z n a j d u j e si w dole pod-
oka z poczenia yy nadbloczkowej i yy s k r o n i o w y m , u t w o r z o n y m z d o p y w w y
nadoczodoowej oraz yy nosowo-czoowej szczkowych odpowiadajcych gaziom
(ktra jest d o p y w e m yy ocznej grnej). y - ttnicy s z c z k o w e j . Z e splotu tego krew o d -
a twarzowa biegnie skonie na p o w i e r z c h n i p y w a p o p r z e z y szczkow (v. maxilla-
bocznej twarzy clo brzegu przedniego mi- ris) clo y y z a u c h w o w e j . Splot s k r z y d o w y
nia wacza. Przy d o l n y m brzegu u c h w y y- ma p o c z e n i e z zatok jamist przez y
a twarzowa zawraca clo tyu i czy si z y- oczn doln (v. ophthalmica interior).
zauchwow i po krtkim przebiegu ucho-
dzi, na wysokoci koci gnykowej, d o yy yy szyi (AS I , r y c . 2 7 9 , 2 8 0 )
szyjnej wewntrznej samodzielnie lub wspl-
nym pniem z y jzykow i tarczow grn. yy powierzchowne szyi (ryc. 15)
D o p y w a m i yy t w a r z o w e j s: D o y p o w i e r z c h o w n y c h szyi nale:
- ya k t o w a (v. anguiaris), - ya szyjna zewntrzna (v. jugularis
- ya n a d b l o c z k o w a (v. supratrochiearis) externa), ktra r o z p o c z y n a si za m a o -
i ya n a d o c z o d o o w a (v.. supraorbitalis), w i n uszn, p o n i e j linianki przyusznej
ktre cz si, t w o r z c y k t o w , i powstaje z p o c z e n i a d w c h korzeni:
- yy p o w i e k o w e (w. palpebrales), p r z e d n i e g o i tylnego. Korze przedni
Ryc. 15. Schemat
yl ijowierzchow-
nych szyi.
V! retromandibularis

V. facialis

V. auricularis post.

V. jugularis ext.

V. jugularis ani.

Arcus venosus juguli

i
stanowi odgazienie yy z a u c h w o w e j , m o s t k o w e j . Ponad w c i c i e m szyjnym
korze tylny powstaje z poczenia yy, m o s t k a o b i e y y - p r a w a i l e w a , < /,.
p o t y l i c z n e j i y y usznej t y l n e j . Nastp- si, t w o r z c uk ylny szyjny (arcus ve-
n i e y a szyjna z e w n t r z n a p r z e b i e g a nosus juguli). y a s z y j n a p r z e d n i a ucho-
skonie w d i ku t y o w i , k r z y u j c si d z i d o y y s z y j n e j z e w n t r z n e j lub
z miniem mostkowo-obojczykowo- podobojczykowej.
- s u t k o w y m na blaszce p o w i e r z c h o w n e j - ya szyjna z e w n t r z n a tylna (v. jugularis
powizi szyjnej pod miniem szerokim externa posterior), ktra p r z e b i e g a w trj-
szyi. U c h o d z d o n i e j : y a nacopatko- k c i e b o c z n y m szyi i u c h o d z i clo yy
w a [v. suprascapularis) o r a z y a po- szyjnej zewntrznej.
p r z e c z n a szyi (v. transversa colli). W t r j -
kcie o p a t k o w o - o b o j c z y k o w y m przebi- yy gbokie szyi
ja blaszk powierzchown powizi Zalicza si clo nich d o p y w y szyjne yy ra-
szyjnej i uchodzi do yy poclobojczyko- n i i e n n o - g o w o w e j oraz y szyjn wewntrz-
w e j l u b s z y j n e j w e w n t r z n e j b d te d o n i jej d o p y w y (z w y j t k i e m yy twarzowej).
yy ramienno-gowowej. D o d o p y w w szyjnych yy ramiennu-
- ya szyjna przednia (v. jugularis ante- - g o w o w e j nale:
rior), ktra r o z p o c z y n a si w o k o l i c y - ya krgowa (v. vertebralis), ktra odpo-
p o d b r d k o w e j i p o c z t k o w o przebiega w i a d a czci s z y j n e j t t n i c y krgowej,
na blaszce p o w i e r z c h o w n e j powizi R o z p o c z y n a si o n a s p l o t e m y l n y m '
s z y j n e j , a nastpnie p r z e b i j a t blaszk, p o d p o t y l i c z n y m l e c y m w trjkcie
w c h o d z c p o d misie mostkowo-oboj- podpotylicznym i zazwyczaj podwj-
c z y k o w o - s u t k o w y d o przestrzeni nad- nie t o w a r z y s z y t t n i c y k r g o w e j a clo
szstego krgu szyjnego, poniej ktrego - yy t a r c z o w e grne (w. thyroideae su-
yy krgowe cz si w p o j e d y n c z y periores).
pie yy krgowej, przechodzcy przez
otwr w y r o s t k w p o p r z e c z n y c h sidme- Uwagi kliniczne. ya t w a r z o w a ma
go krgu szyjnego. Nastpnie na wyso- w a n e zespolenia z zatok jamist
koci pierwszego krgu piersiowego ya przez y oczn grn (v. ophthalmica
krgowa czsto czy si z y szyjn superior) i ze splotem y l n y m skrzydo-
gbok, uchodzc w s p l n i e z ni d o y- w y m (plexus pterygoideus), lecym
y r a m i e n n o - g o w o w e j lub d o yy pod- w dole p o d s k r o n i o w y m , przez y
obojczykowej. oczn doln i y gbok twarzy.
_ ya szyjna gboka (v. cervicalis pro fun- Zakaenia w obrbie twarzy mog si
da), ktra bierze pocztek w splocie pod- rozprzestrzenia clo zatoki jamistej oraz
potylicznym, zstpuje w d p o d wyrost- splotu skrzydowego. ya twarzowa
kiem p o p r z e c z n y m sidmego krgu szyj- nie ma zastawek, dlatego krew moe
nego, czy si z y krgow i w s p l n i e przepywa w , o d w r o t n y m kierunku.
z ni lub czasem samodzielnie u c h o d z i Trjktna przestrze ocl ktw ust clo na-
do yy r a m i e n n o - g o w o w e j lub clo yy sady nosa okrelana jest jako tzw. niebez-
poclobojczykowej. pieczny trjkt twarzy. ya szyjna ze-
ya szyjna wewntrzna (v. jugularis in- wntrzna nazywana jest czasem w e w n -
terna) zbiera krew z j a m y czaszki, twarzy trznym barometrem. Przy p r a w i d o w y m
oraz wikszej czci trzew szyi. Rozpoczy- cinieniu y l n y m jest ona w i d o c z n a tylko
na si j a k o przeduenie zatoki esowatej, w d o l n y m odcinku, tu ponad obojczy-
tworzc opuszk grn yy szyjnej (bulbus kiem. Gdy wzrasta cinienie w yach
v. jugularis superior), nastpnie przebiega (w w a d a c h i chorobach serca, w ucisku
wzdu tylno-bocznego o b w o d u ttnicy yy gwnej grnej), ya szyjna zewn-
szyjnej w e w n t r z n e j , dalej w z d u boczne- trzna w i d o c z n a jest na caej dugoci, co
go o b w o d u ttnicy szyjnej w s p l n e j i ko- jest w a n y m o b j a w e m diagnostycznym.
czy si z tyu ocl stawu m o s t k o w o - o b o j c z y - Przecicie y y szyjnej zewntrznej oraz
kowego, gdzie czy si z y p o d o b o j c z y - n a p y w p o w i e t r z a clo przecitej yy po-
kow, tworzc y r a m i e n n o - g o w o w . w o d u j e , o p r c z k r w a w i e n i a , szmery
W p o c z t k o w y m o d c i n k u przebiega w prze- w grnej czci klatki piersiowej oraz si-
strzeni przygardowej, a nastpnie w prze- nic. M o e take s p o w o d o w a zator
strzeni rodkowej szyi. Tu przed s w y m uj- powietrzny.
ciem t w o r z y opuszk doln yy szyjnej W celu podania lekw lub p y n w
{bulbus v. jugularis interior). w przypadkach schorze lub o d w o d n i e -
Dopywami yy szyjnej wewntrznej s: nia organizmu w y k o n u j e si nakucie y-
- zatoka esowata (sinus sigmoicleus), y p o d o b o j c z y k o w e j lub yy szyjnej w e -
- zatoka potyliczna (sinus occipitalis), wntrznej. N a k u c i e yy p o d o b o j c z y k o -
- splot y l n y kanau n e r w u p o d j z y k o w e - w e j w y k o n u j e si poniej obojczyka,
go (plexus venosus canalis hypoglossi), w p o o w i e jego .dugoci, kierujc ig
- ya kanalika limaka (v. canaliculi co- przyrodkowo. Nakucie yy szyjnej
chleae), wewntrznej w y k o n u j e si w dolnej cz-
- zatoka skalista dolna (sinus petrosus inte- ci szyi, midzy przyczepami (mostko-
rior), w y m i obojczykowym) pocztkowymi
- ya potyliczna (v. occipitalis), minia m o s t k o w o - o b o j c z y k o w o - s u t k o -
- ya t w a r z o w a (v. facialis), wego. Z w y k l e n a k u w a si y praw,
~ ya gardowa (v. pharyngea), ktra jest szersza i ma bardziej prosty
- ya j z y k o w a (v. lingualis), przebieg anieli ya lewa.
Ttnice gowy i szyi
(iSI, ryc. 143, 148, 149, 150, 2 7 1 - 2 7 6 )

Ttnica szyjna wsplna (a. carotis com-


munis) jest najwiksz ttnic szyi. Nie od- Uwagi kliniczne. Kbek szyjny penicy j
daje ona gazi b o c z n y c h . Prawa ttnica funkcj nerwow i clokrewn ma cisy !
szyjna wsplna rozpoczyna si w miejscu zwizek z. zatok ttnicy szyjnej, jesl on i
rozdwojenia pnia ramienno-gowowego rwnie chemoreceptorem. W nastp- [
z tyu ocl stawu m o s t k o w o - o b o j c z y k o w e g o stwie zmiany skadu chemicznego krwi :

prawego. W jej przebiegu w y r n i a si tyl- spowodowanego zaburzeniem wentylacji :


ko cz szyjn. Lewa ttnica szyjna wspl- puc (pH, stenie tlenu i dwutlenku w- 'j
na w y c h o d z i z najniszej czci u k u aorty gla), komrki ziarniste kbka wydzielaj i
midzy p n i e m r a m i e n n o - g o w o w y m a ttni- adrenalin, noradrenalin i serotonin, ;
c p o d o b o j c z y k o w lew. W przebiegu tt- ktre poprzez wkna nerwu jzykowo-
nicy szyjnej wsplnej lewej w y r n i a si -garcowego i bdnego powoduj przy-
:
cz piersiow oraz szyjn. spieszenie czstoci i gbokoci oddechu
O b i e ttnice szyjne wsplne biegn ku oraz wzrost cinienia ttniczego kiwi ;
grze i wstpuj clo trjkta ttnicy szyjnej. i przyspieszenie czstoci pracy serca.
Ttnice te na wysokoci grnego brzegu
chrzstki tarczowatej (poziom C ( ) dziel si Ttnica szyjna wsplna, ya szyjna we-
na gazie k o c o w e : ttnic szyjn w e w n - wntrzna oraz nerw bdny przebiegaj po
trzn i ttnic szyjn zewntrzn. W miej- o b u stronach szyi, o t o c z o n e tkank czn
scu p o d z i a u znajduje si ciao p r z y z w o - tworzc p o c h e w k naczy szyjnych (vagi-
j o w e , tzw. kbek szyjny (glomus caroti- na carotica), t w o r z c powrzek naczynio-
cum). wo-nerwowy szyi.
Grny odcinek ttnicy szyjnej wsplnej
lub pocztkowy odcinek ttnicy szyjnej w e - Ttnica szyjna wewntrzna (a. carotis in-
wntrznej jest poszerzony i nosi nazw zato- terna) zaopatruje przedni cz mzgowia,
ki ttnicy szyjnej (sinus caroticus). o k o i zawarto o c z o d o u , u c h o wewntrz-
W cianie zatoki ttnicy szyjnej znajduj ne oraz oddaje gazie clo czoa i nosa. Roz-
si zakoczenia n e r w o w e reagujce na poczyna si na wysokoci grnego brzegu
zmiany cinienia krwi (baroreceptory). chrzstki tarczowatej w przedueniu ttni-
Ucisk w miejscu p o d z i a u ttnicy szyjnej cy szyjnej w s p l n e j i biegnie ku grze
wsplnej moe w y w o a odruch zatoki tt- w stron podstawy czaszki clo o t w o r u ze-
nicy szyjnej, charakteryzujcy si spadkiem wntrznego kanau ttnicy szyjnej.
cinienia oraz poszerzeniem ttnic o b w o d o - W trjkcie ttnicy szyjnej przebiega
w y c h i zanikiem ttna. Powoduje to tak- ona b o c z n i e i ku t y o w i ocl ttnicy szyjnej
e spadek p r z e p y w u k r w i w naczyniach zewntrznej, w przestrzeni przygarclowej
mzgowia. natomiast z tyu i p r z y r o d k o w o ocl ttnicy
Ttnica szyjna wsplna jest dobrze do- szyjnej zewntrznej. Po przejciu przez ka-
stpna w celu badania ttna, zwaszcza na na ttnicy szyjnej przechodzi przez zatok
p o z i o m i e grnego brzegu chrzstki tarczo- jamist i na wysokoci wyrostka pochyego
watej, p o w y e j minia m o s t k o w o - o b o j c z y - przedniego kieruje si ku grze oraz ku tyo-
kowo-sutkowego. Brak ttna na ttnicy w i i dzieli si na gazie k o c o w e . W prze-
szyjnej wiadczy o zatrzymaniu czynnoci biegu ttnicy szyjnej w e w n t r z n e j mona
serca. w y r n i cz szyjn oraz g o w o w .
d z i e l i si na ttnic n a d b l o c z k o w i ttnic
Uwagi kliniczne. Pogrubienie bony w e - grzbietow nosa.
wntrznej ttnicy szyjnej wewntrznej
Ocl ttnicy o c z n e j odchodz nastpujce
w w y n i k u zmian miadycowych moe
gazie:
prowadzi d o zwenia i zmniejszenia
- ttnica rodkowa siatkwki (a. centralis
przepywu. Powoduje to zaburzenie kr-
ret/nae) o d c h o d z i w p o c z t k o w y m od-
... eni mzgowego i o b j w y niedokrwie-
c i n k u ttnicy ocznej, kieruje si d o ner-
p; nia mzgu (zaburzenia wiadomoci,
w u w z r o k o w e g o , w n i k a clo niego na je-
czucia). W tych przypadkach blaszki
go d o l n e j stronie i d o c h o d z i do w e w n -
miadycowe mog by usunite opera-
trznych w a r s t w siatkwki;
c y j n i e . D o p y w krwi d o mzgu o d b y w a
- ttnica z o w a (a. lacrimalis) przebiega
j si wtedy poprzez poczenie kocowej
w z d u grnego brzegu minia prostego
! gazi ttnicy twarzowej - ttnicy ktowej
oka bocznego i oddaje:
p ( a . anguiaris) z gazi ttnicy ocznej - tt-
1) gazie o p o n o w e (rr. meningei) prze-
Mnic grzbietow nosa (a. dorsalis nasi).
chodzce przez, szczelin o c z o d o o -
w grn lub o t w r o p o n o w o - o c z o -
Gazie ttnicy szyjnej w e w n t r z n e j s d o o w y w skrzydle w i k s z y m koci
nastpujce: k l i n o w e j ; zespalaj si z gazi czo-
Ga szyjno-bbenkowa (ramus caroti- ow ttnicy o p o n o w e j rodkowej,
cotympanicus) o d c h o d z i w obrbie kanau 2) gazie j a r z m o w e (rr. zygomatici) prze-
ttnicy szyjnej i biegnie d o dna j a m y bben- chodzce przez szczelin o c z o d o o -
kowej, rozgaziajc si w b o n i e luzowej. w doln d o d o u podskroniowego,
Ga kanau skrzydowego (ramus ca- 3) gazie m i n i o w e (rr. musculares) d o
nalis pterygoidei) o d c h o d z i o d ttnicy szyj- mini,
nej w obrbie jej kanau, nastpnie przebie- 4) gazie z o w e (rr. lacrimales) clo gru-
ga przez kana s k r z y d o w y i czy si z ga- czou zowego,
zk ttnicy szczkowej. 5) ttnice p o w i e k o w e boczne - grn
Gazie zatoki jamistej (rami sinus caver- i doln (aa. palpebrales laterales su-
nosi) to drobne naczynia, ktre kieruj si perior et inferior);
clo z w o j u trjdzielnego, przysadki oraz cia- - ttnice rzskowe tylne dugie i krtkie
ny zatoki jamistej. (aa. ciliares posteriores longae et breves);
Ttnica oczna (arteria ophthalmica) jest - gazie m i n i o w e (rr. musculares) zao-
pierwszym odgazieniem kocowego patrujce minie gaki ocznej; odcho-
odcinka ttnicy szyjnej w e w n t r z n e j . Zao- dz ocl nich ttnice rzskowe przednie
patruje ona zawarto o c z o d o u , zatok kli- (aa. ciliares anteriores);
now, k o m r k i sitowe, b o n luzow gr- - ttnica n a d o c z o d o o w a (a. supraorbita-
nej czci j a m y nosowej oraz o p o n tward lis) przebiega p o d sklepieniem o c z o d o u
przedniego d o u czaszki. W kanale w z r o k o - na miniu d w i g a c z u p o w i e k i grnej
wym ttnica oczna przebiega poniej n e r w u i p o w y j c i u z o c z o d o u rozgazia si
wzrokowego. Po wejciu d o o c z o d o u po- naci brzegiem g r n y m o c z o d o u ;
cztkowo przebiega przy jego cianie bocz- - ttnica sitowa tylna (a. ethmoiclalis poste-
nej m i d z y miniem prostym b o c z n y m rior) w n i k a przez o t w r sitowy clo ko-
a nerwem o d w o d z c y m , b o c z n i e o d ner- mrek s i t o w y c h tylnych;
wu w z r o k o w e g o . Nastpnie krzyuje ocl - ttnica sitowa przednia (a. ethmoiclalis
gry n e r w w z r o k o w y i d o c h o d z i clo przy- anterior) w c h o d z i clo d o u przedniego
rodkowej ciany o c z o d o u , gdzie przebiega czaszki przez o t w r sitowy przedni
wzdu dolnego brzegu minia skonego i przez blaszk poziom koci sitowej
grnego a clo bloczka tego minia, gdzie d o c h o d z i clo j a m y nosowej; w jamie cza-
szki od ttnicy tej o d c h o d z i ttnica opo-
Uwagi kliniczne. Podwizanie ttnicy ;
n o w a przednia (a. meningea anterior);
szyjnej zewntrznej jest konieczne w
- ttnice p o w i e k o w e przyrodkowe grna
zatamowaniu krwawienia. Ttnic szyjn
i dolna (aa. palpebrales mecliales, supe-
zewntrzn podwizuje si midzy inny- i
rior et inferior).
mi w celu zapobieenia k r w o t o k o w i z tt- j
Gaziami k o c o w y m i ttnicy ocznej s
nicy szczkowej, jzykowej lub twarzo- 1 .
ttnica nadbloczkowa (a. supratrochiearis)
w e j . Przy otwieraniu ropni w okolicy gr- 1
oraz ttnica grzbietowa nosa (a. dorsaiis nasi).-
nych z b w trzonowych, przy usuwaniu j
Ttnica czca tylna (a. communicans
z b w lub migdakw czsto zdarzaj si.j
posterior) w p o b l i u grnego brzegu mostu
krwotoki z ttnicy podniebiennej z:
u c h o d z i d o ttnicy tylnej mzgu z ttnicy
jcej. Ttnic najczciej podwizu
podstawnej lub krgowej i bierze udzia
w okolicy wizada rylcowo-uchwowe- ,j
w zaopatrzeniu podstawy m z g o w i a .
go lub w trjkcie ttnicy szyjnej. Zabieg
Ttnica naczyniwkowa (a. choroidea) ten zmniejsza przepyw k i w i w ttnicy,;,
zaopatruje splot n a c z y n i w k o w y k o m o r y oraz jej odgazieniach, nie eliminuje jrd-
bocznej. nak cakowicie przepywu. Krew w ty
Ttnica przednia mzgu (a. cerebri ante- przypadkach pynie wstecznie przez
rior) o d c h o d z i p o d prawie prostym ktem zie i ich poczenia z ttnic drugoslron-" :
z przedniego o b w o d u ttnicy szyjnej w e w n - n. Po podwizaniu ttnicy szyjnej ze- "
trznej i przebiega nad nerwem w z r o k o w y m wntrznej i podobojczykowej ga. /.-:,
w kierunku przyrodkowym, zbliajc si clo pujca ttnicy potylicznej zabezpiecza
ttnicy z drugiej strony, i czy si z ni za po- krenie oboczne przez jej poczenia .
rednictwem ttnicy czcej przedniej. Zao- z ttnic krgow i ttnic szyjn gl
patruje ona ciao modzelowate, w c h o - Bardzo czsto ttno badane jest na ttnicy '
m z g o w e , pat c z o o w y i c i e m i e n i o w y p- twarzowej (w miejscu, gdzie ttnica krzy-
kul mzgu oraz cz jder kresomzgowia. uje dolny brzeg uchwy) oraz skronio-
Ttnica rodkowa mzgu (a. cerebri me- w e j powierzchownej (ku przodowi ocl j
dia) jest p r z e d u e n i e m ttnicy szyjnej w e - m a o w i n y usznej).
wntrznej, przebiega w brudzie b o c z n e j
i zaopatruje wysp, pat c z o o w y , ciemie-
n i o w y i s k r o n i o w y oraz cz istoty biaej Ttnica szyjna zewntrzna oddaje gazie
i jdra kresomzgowia. przednie, tylne, przyrodkowe i kocowe.
Ttnica szyjna zewntrzna (a. carotis Z przedniego o b w o d u ttnicy szyjnej ze-
externa) rozpoczyna si w miejscu podziau wntrznej odchodz:
ttnicy szyjnej wsplnej na p o z i o m i e grne- - ttnica tarczowa grna,
go brzegu chrzstki tarczowatej, w y c h o d z i - ttnica j z y k o w a oraz
spod przedniego brzegu minia mostkowo- - ttnica t w a r z o w a .
-obojczykowo-sutkowego, nastpnie prze- Z przyroclkowego o b w o d u odchodzi
biega w obrbie trjkta ttnicy szyjnej przy- ttnica g a r d o w a wstpujca.
kryta miniem szerokim szyi oraz blaszk Z tylnego o b w o d u o d c h o d z :
p o w i e r z c h o w n powizi szyi. Z trjkta tt- - ttnica potyliczna oraz
nicy szyjnej kieruje si clo d o u z a u c h w o w e - - ttnica uszna tylna.
go, w ktrym z tyu szyjki u c h w y dzieli si Gaziami k o c o w y m i s:
na gazie kocowe, tzn. ttnic szczkow - ttnica skroniowa p o w i e r z c h o w n a i
i ttnic skroniow p o w i e r z c h o w n . - ttnica szczkowa.
Ttnica szyjna zewntrzna zaopatruje szy- Ttnica tarczowa grna (a. thyroidea su-
j oraz gow, z w y j t k i e m m z g o w i a , oka perior) przebiega clo grnego bieguna pata
i ucha wewntrznego. bocznego gruczou tarczowego, oddajc ga-
lzie gruczoowe przedni, tyln i boczn clo - gazie g r u c z o o w e (rami glandulares),
tarczycy- Ponadto zaopatruje ona minie - ttnica w a r g o w a dolna (a. labialis inferior),
W okolicy gnykowej oraz krta, oddajc: - ttnica w a r g o w a grna (a. labialis supe-
ga poclgnykow (ramus infrahyoideus), rior),
ga mostkowo-obojczykowo-sutkow - ttnica ktowa (a. anguiaris).
(ramus stemocleidomastoideus), Ttnica gardowa wstpujca (a. pharyn-
ttnic krtaniow grn (a. laryngea su- gea ascendens) jest przyrodkow gazi tt-
perior), nicy szyjnej zewntrznej. Przebiega w kie-
_ ga piercienno-tarczow (ramus cri- runku garda, a nastpnie ku grze clo podsta-
cothyroideus). w y czaszki. Zaopatruje gardo, opon tward
Ttnica j z y k o w a (a. lingualis) jest drug oraz jam bbenkow. Oddaje:
gazi ttnicy szyjnej zewntrznej rozpo- - gazie g a r d o w e (rami pharyngei),
czynajc si w obrbie trjkta ttnicy - ttnic o p o n o w tyln (a. meningea po-
szyjnej na wysokoci rogu wikszego koci sterior),
gnykowej. Nastpnie biegnie p o d miniem - ttnic bbenkow doln (a. tympanica
g n y k o w o - j z y k o w y m w gbi trjkta ttni- inferior).
cy jzykowej, zdajc d o przodu, clo ko- Ttnica potyliczna (a. occipitalis) rozpo-
ca jzyka, gdzie przedua si w ttnic g- czyna si z tylnego o b w o d u ttnicy szyjnej
bok jzyka. Zaopatruje ona jzyk oraz oko- zewntrznej na wysokoci ttnicy twarzo-
lic podjzykow, oddajc: wej, nastpnie przebiega ku grze i ku tyo-
- ga naclgnykow (ramus suprahyoideus), w i , d o c h o d z c - c l o potylicy pod miniem
- gazie grzbietowe jzyka (rami dorsales m o s t k o w o - o b o j c z y k o w o - s u t k o w y m . Zaopa-
linguae), truje misie m o s t k o w o - o b o j c z y k o w o - s u t -
- ttnic p o d j z y k o w (a. sublingualis), kowy, o p o n tward, m a o w i n uszn, mi-
- ttnic gbok jzyka (a. profunda lin- nie karku oraz czci mikkie okolicy poty-
guae). licznej. Gaziami ttnicy potylicznej s:
Ttnica twarzowa (a. facialis) odchodzi - gazie mostkowo-obojczykowo-sutko-
rwnie z przedniego o b w o d u ttnicy szyjnej w e (rami stemocleidomastoidei),
zewntrznej i kieruje si ku grze i clo przodu, - ga sutkowa (ramus mastoideus),
przykryta brzucem tylnym minia d w u b r z u - - ga uszna (ramus auricularis),
cowego i miniem, rylcowo-gnykowym. Da- - ga zstpujca (ramus descendens),
lej biegnie esowato za ktem u c h w y i wy- - gazie p o t y l i c z n e (rami occipitales).
chodzi na twarz na przednim brzegu minia Ttnica uszna tylna (a. auricularis po-
wacza. Na twarzy kieruje si clo przyrodko- sterior) jest r w n i e tyln gazi ttnicy
wego kta oka, gdzie zespala si z ttnic szyjnej zewntrznej; kieruje si clo tyu ocl
grzbietow nosa (z ttnicy ocznej). W prze- m a o w i n y usznej i zaopatruje misie
biegu ttnicy twarzowej mona w y r n i strzemiczkowy, jam bbenkow, k o m r k i
dwie czci - szyjn i twarzow, rozdzielone sutkowe oraz cz przyrodkow m a o w i -
dolnym brzegiem uchwy. Gazie czci ny i o k o l i c wyrostka sutkowatego. O d c h o -
szyjnej zaopatruj gwnie dno i cian bocz- dz o d niej gazie:
n jamy ustnej oraz cie gardzieli, gazie - ttnica r y l c o w o - s u t k o w a (a. stylomastoi-
czci twarzowej zaopatruj powierzchni- dea),
zewntrzn twarzy - koci oraz czci mik- - ga uszna (ramus auricularis),
kie twarzy. Gaziami ttnicy twarzowej s: - ga potyliczna (ramus occipitalis).
- ttnica podniebienn wstpujca (a. pa- Ttnica skroniowa powierzchowna
latina ascendens), (a. temporalis superficialis) jest gazi ko-
- ga m i g d a k o w a (ramus tonsillaris), cow ttnicy szyjnej zewntrznej; rozpo-
- ttnica p o d b r d k o w a (a. submentalis), czyna si ku t y o w i od szyjki u c h w y i bie-
gnie clo p r z o d u o d m a o w i n y usznej d o ideus). Ttnica z b o d o o w a dolna kocz 1
o k o l i c y skroniowej, gdzie dzieli si na ga si j a k o ttnica b r d k o w a (a. mentalis), wy
c z o o w i c i e m i e n i o w . U n a c z y n i a linian- c h o d z c przez o t w r brdkowy.
k przyuszn, misie skroniowy, m a o w i - Ocl czci skrzydowej ttnicy szczko
n uszn, p o w i e r z c h o w n e warstwy sklepie- wej odchodz:
nia czaszki oraz twarzy w o k o l i c y uku jarz- - ttnica w a c z o w a (a. masseterica),
m o w e g o . Gaziami ttnicy skroniowej - ttnice s k r o n i o w e gbokie przedni;
p o w i e r z c h o w n e j s: i tylna (aa. temporales profundae anterio
- gazie przyusznicze (rami paroticlei), et posterior),
- ttnica poprzeczna twarzy (a. transversa - gazie s k r z y d o w e (rami pterygoidei
faciei), oraz
- gazie uszne przednie (rami auriculares - ttnica p o l i c z k o w a (a. buccalis).
anteriores), Gaziami czci skrzyclowo-podnie
- ttnica j a r z m o w o - o c z o d o o w a (a. zygo- biennej ttnicy szczkowej s:
malicoorbitalis), - ttnica z b o d o o w a grna tylna (a. alve
- ttnica skroniowa rodkowa (a. tempora- olaris superior posterior),
li media), - ttnica p o d o c z o d o o w a (a. infraorbitalis)
- ga c z o o w a (ramus frontalis), ktra przechodzi przez szczelin oczo
- ga c i e m i e n i o w a (ramus parietalis). d o o w doln d o kanau pocloczodoo
Ttnica szczkowa (a. maxillaris) jest w e g o i oddaje gazie zbocloowe grni
drug, silniejsz gazi k o c o w ttnicy przednie,
szyjnej zewntrznej, rozpoczynajc si - ttnica podniebienna zstpujca (a. pala
w dole z a u c h w o w y m w e w n t r z linianki tina descenclens),
przyusznej, ku t y o w i ocl szyjki u c h w y . Kie- - ttnica klinowo-poclniebienna (a. sphe
ruje si ona clo d o u pocskroniowego, a na- nopalatina) oraz
stpnie co d o u s k r z y d o w o - p o d n i e b i e n n e - - ttnica kanau skrzydowego (a. canali
go. W jej przebiegu w y r n i a si trzy czci: pterygoidei).
u c h w o w , skrzydow oraz s k r z y d o w o - Ttnica podobojczykowa
-podniebienn. Odgazienia czci u- Ttnica p o d o b o j c z y k o w a (a. subc!avi
c h w o w e j ttnicy szczkowej zaopatruj u- po stronie prawej o d c h o d z i z pnia ramien
c h w , ciany ucha rodkowego oraz jam n o - g o w o w e g o , po stronie lewej natomias
czaszki. Gazie czci s k r z y d o w e j zdaj jest dusza o 4 - 5 c m i o d c h o d z i z u k u aor
clo mini waczy, a cz skrzyclowo-pocl- ty. Koczy si ona na brzegu zewntrzny!-
niebienna zaopatruje j a m nosow i ustn. pierwszego ebra, przeduajc si w ttni
Ocl czci u c h w o w e j o d c h o d z : c p a c h o w . Od- ttnicy p o d o b o j c z y k o w e
- ttnica uszna gboka (a. auricularis pro- odchodz tylko d w i e samodzielne gazie
funcla), ttnica krgowa oraz ttnica piersiowa we
- ttnica b b e n k o w a przednia (a. tympani- wntrzna. Kolejne gazie rozpoczynaj sic
ca anterior), d w o m a pniami: p n i e m tarczowo-szyjnytT
- ttnica o p o n o w a rodkowa (a. meningea oraz p n i e m e b r o w o - s z y j n y m .
media) oraz Ttnica krgowa (a. vertebralis) odchi
- ttnica z b o d o o w a d o l n a (a. alveolaris dzi z grnego o b w o d u ttnicy podobojczy
inferior). k o w e j i kieruje si ku grze, nastpnie wsti
Ta ostatnia kieruje si m i d z y ga u- puje clo o t w o r u wyrostka poprzecznegc
c h w y a misie s k r z y d o w y przyrockowy szstego krgu szyjnego i biegnie ku grze
i przez o t w r u c h w y wstpuje d o kanau jsrzez sze o t w o r w w y r o s t k w poprzecz-
u c h w y . Przed w e j c i e m clo kanau oddaje nych krgw szyjnych. Na krgu szczyto
ga u c h w o w o - g n y k o w (ramus mylohyo- w y m o b i bruzd i nastpnie'przebija bo
n szczytowo-potyliczn tyln i o p o n twar- ttnic nabrzuszn grn, ktra zespala si
d. W c h o d z i clo czaszki przez o t w r w i e l k i z ttnic nabrzuszn doln.
i n a d o l n y m brzegu mostu czy si z ttni- Pieii tarczowo-szyjny (truncus thyreoce-
c krgow z drugiej strony, t w o r z c niepa- rvicalis) o d c h o d z i z przednio-grnego ob-
rzyst ttnic podstawow (a. basilaris). Ocl w o d u czci wstpujcej ttnicy p o d o b o j -
ttnicy krgowej w czci szyjnej o d c h o d z : c z y k o w e j i dzieli si przewanie na trzy,
_ gazie miniowe (rami musculares), czasem cztery gazie, ktrymi s:
_ gazie r d z e n i o w e (rami spinales), - ttnica tarczowa dolna (a. thyroidea in-
_ ga o p o n o w a (ramus meningeus). ferior),
O d czci w e w n t r z c z a s z k o w e j ttnicy - ttnica nadopatkowa (a. suprascapularis),
krgowej o d c h o d z : - ttnica poprzeczna szyi (a. transversa colli),
_ ttnica r d z e n i o w a tylna (a. spinalis po- - ttnica szyjna wstpujca (czasami) (a.
sterior), cervicalis ascendens).
- ttnica r d z e n i o w a przednia (a. spinalis Pie ebrowo-szyjny (truncus costoce-
anterior), rvicalis) o d c h o d z i z tylnego o b w o d u ttnicy
- ttnica dolna tylna m d k u (a. cerebel- p o d o b o j c z y k o w e j , przebiega przy przyrod-
li inferior posterior). kowymi brzegu minia pochyego przednie-
Ttnica piersiowa wewntrzna (a. thora- go i z przodu ocl szyjki pierwszego ebra
cica interna) o d c h o d z i z ttnicy pocloboj- dzieli si na d w i e gazie k o c o w e :
czykowej ku d o o w i , biegnc r w n o l e g l e clo - ttnic szyjn gbok (a. cervicalis pro-
bocznego brzegu mostka. O d d a j e liczne ga- funda) oraz
zie clo trzew i ciany przedniej klatki pier- - ttnic m i d z y e b r o w najwysz (a. in-
siowej, nastpnie dzieli si na gazie ko- tercostalis suprema).
cowe - ttnic m i n i o w o - p r z e p o n o w oraz

I Naczynia i wzy chonne


gowy i szyi
Chonka z g o w y i szyi o d p y w a p o o b u - w z y c h o n n e potyliczne (2 lub 3) (nodi
stronach g w n i e d o w z w szyjnych g- lympboidei occipitales) p o o o n e na po-
bokich, lecych w z d u p o w r z k a naczy- z i o m i e kresy karkowej grnej,
n i o w o - n e r w o w e g o szyi, nastpnie clo pnia - w z y c h o n n e z a m a o w i n o w e (1-3)
chonnego szyjnego. (nodi lympboidei retroauriculares) lece
Mala ilo chonki zbierana jest przez w - ku t y o w i ocl m a o w i n y usznej,
zy chonne nadobojczykowe, skd o d p y w a - w z y chonne przyusznicze (nodi lym-
do pnia poclobojczykowego i czciowo clo phoidei parotidei) ukadajce si w d w c h
pnia szyjnego. warstwach - wzy powierzchowne le
W obrbie g o w y tylko m z g o w i e i jego w komorze przyusznicy na powierzchni
opony, bdnik boniasty oraz gaka oczna zewntrznej linianki przyusznej, wzy
nie maj naczy c h o n n y c h . gbokie za wewntrz linianki,
Do w z w chonnych gowy zalicza - w z y c h o n n e p o l i c z k o w e (nodi lym-
si nastpujce grupy w z w c h o n n y c h pboidei buccales) lece na p o w i z i
(ryc. 16): minia p o l i c z k o w e g o .
Nodi parotidei

Nodi
retroauriculares
Nodi buccales
Nodi occipitales

Nodi cervicaies
superficiales
Nodi submentales

Nodi cervicales
profundi Nodi submandibulares

Nodi infrahyoidei

Nodus prelaryngeus

Nodi pretracheales

Truncus jugularis

Ryc. 16. Schemat wzw chonnych gowy i szyi.

Naczynia chonne gowy ukadaj si (tractus occipitalis s. retroauricularis)


w trzy pasma; s to: przebiegajce w z d u y y potylicznej
- pasmo t w a r z o w e (tractus facialis) biegnce i usznej tylnej, nastpnie przez w z y po-
wzdu yy twarzowej i odprowadzajce t y l i c z n e i z a m a o w i n o w e dochodzce
c h o n k clo w z w p o d u c h w o w y c h , d o g b o k i c h w z w s z y j n y c h grnych
- p a s m o z a u c h w o w e (tractus retroman- i w z w szyjnych powierzchownych.
dibularis) przebiegajce w z d u y W z y chonne szyi d z i e l i si na trzy gru-
skroniowych powierzchownych oraz p y (ryc. 16).
yy zauchwowej, uchodzce do w- 1) W z y c h o n n e s z y j n e p r z e d n i e (nodi
zw przyuszniczych, policzkowych lymphoidei cervicales anteriores) zbiera-
oraz w z w s z y j n y c h grnych gbo- j c h o n k z j a m y ustnej oraz t r z e w i szyi.
kich, Nale d o n i c h :
- pasmo p o t y l i c z n e a l b o zamaowinowe - wzy chonne poduchwowe (nodi
lymphoidei submandibulares) w trj- - w z y c h o n n e naclmostkowe (nodi
kcie p o d u c h w o w y m na liniance lymphoidei suprastemales) w prze-
poduchwowej, ukadajce si strzeni n a d m o s t k o w e j .
w z d u brzegu u c h w y , 2) W z y c h o n n e szyjne p o w i e r z c h o w n e
_ w z y c h o n n e p o d b r d k o w e (2 lub (nodi lymphoidei cervicales superficia-
3) (nodi lymphoidei submentales) w les), z w a n e te w z a m i c h o n n y m i szyj-
o k o l i c y p o d b r d k o w e j oraz na mi- n y m i t y l n o - b o c z n y m i , z l o k a l i z o w a n e s
niu szerokim szyi, w grnej czci trjkta bocznego szyi i
_ w z y c h o n n e zagardowe (nodi lym- zbieraj one c h o n k z o k o l i c y potylicz-
phoidei relropharyngei) z tyu o d gr- nej i karku. Chonka o d p y w a z nich clo
nej czci garda, kta ylnego g w n i e przez w z y nad-
_ w z y c h o n n e p o d g n y k o w e (n. lym- o b o j c z y k o w e i w mniejszej iloci przez
phoidei infrahyoidei) poniej trzonu w z y c h o n n e szyjne gbokie.
koci g n y k o w e j , 3) W z y c h o n n e szyjne gbokie (nodi
_ wze c h o n n y przedkrtaniowy (no- lymphoidei cervicales profundi) przebie-
dus lymphoideus prelaryngeus) z przo- gaj w r a z z p o w r z k i e m n a c z y n i o w o -
du ocl krtani, - n e r w o w y m szyi, ukadajc si w z d u
- w z y c h o n n e przedtchawicze (nodi y y szyjnej w e w n t r z n e j . O b e j m u j one
lymphoidei prelracheales) z przodu d u y obszar drenowania, zbieraj bo-
o d tchawicy, w i e m p r a w i e ca c h o n k trzewi g o w y
- w z y c h o n n e p r z y t c h a w i c z e (nodi i szyi, uchodzc k r t k i m p n i e m s z y j n y m
lymphoidei paratracheales) midzy clo kta ylnego.
tchawic a przeykiem w z d u nerwu
krtaniowego wstecznego,

i Minie gfowy i szyi


Minie sklepienia czaszki
1 Minie gowy Misie naczaszny (m. epicranius) ska-
(AS 1, ryc. 132, 135-142) da si z minia p o t y l i c z n o - c z o o w e g o (m.
occipitofrontalis) i minia skroniowo-cie-
Minie g o w y dzieli si na trzy grupy: m i e n i o w e g o (m. temporoparietalis), ktre
1) minie w y r a z o w e lub minie mimiczne, p o c z o n e s paskim rozcignem tworz-
2) minie ucia p o w o d u j c e ruchy u- c y m czepiec cignisty (galea aponeuroti-
c h w y poprzez dziaanie na staw skronio- ca). Brzusiec p o t y l i c z n y minia potyliczno-
wo-uchwowy, c z o o w e g o rozpoczyna si na b o c z n y c h
3) minie jzyka, gaiki ocznej, oczodou czciach kresy karkowej najwyszej i ko-
oraz minie zwizane z narzdem suchu. czy si w e w k n a c h czepca cignistego.
Brzusiec c z o o w y tego minia rozpoczyna
Minie wyrazowe gowy si w skrze b r w i i gadzizny, a k o c z y si
(tab. 3) w e w k n a c h czepca cignistego.
Misie s k r o n i o w o - c i e m i e n i o w y rozpo-
Wszystkie u n e r w i o n e s przez nerw czyna si na czepcu cignistym, a koczy
twarzowy. W y r n i a si nastpujce grupy na p o w i e r z c h n i w e w n t r z n e j chrzstki ma-
mini. o w i n y usznej. Misie naczaszny prze-
Tabela 3. Minie wyrazowe gowy (minie mimiczne)

Minie sklepienia czaszki - misie naczaszny bmepicranius)


Misie potyliczno- brzusiec potylicz- czepiec nerw przesuwa czepiec
-czoowy (m. ocxi- ny na bocznych cignisly twarzowy cignisty, na ko-
pitofrontalis) czciach kresy (galea aponeu- ciach sklepienia
karkowej naj- rotica) czaszki tworzy
wyszej poprzeczne zmnr-
szczki czoa
brzusiec czoowy
w skrze brwi
i gadzizny
Misie skroniowo- czepiec cig- powierzchnia nerw
-ciemieniowy nisty wewntrzna twarzowy
(m. temporo- chrzstki ma-
parietalis) owiny usznej
Minie szpary powiek
Misie okrny cz oczodoowa: cz oczodo- nerw cz oczodo-
oka wyrostek czoowy, owa: okra twarzowy owa: pociga
(m. orbicularis grzebie zowy dookoa wej- brwi w kierun-
oculfl przedni szczki, cie do oczodo- ku gadzizny i ku
odnoga przednia u i koczy si doowi, pomaga
wizada powie- powracajc na przy zaciskaniu
kowego przy- miejsce swego powiek
rodkowego pocztku

cz powieko- cz powieko- cz powieko-


wa: grny lub wa: wizado wa: powoduje
dolny brzeg wi- powiekowe zamykanie szpa-
zada powieko- boczne ry powiek oraz
wego przyrod- mruganie
kowego

cz zowa: grze- cz zowa: wol- cz Izowa: roz-


bie zowy tylny ny brzeg powie- wiera woreczek
koci zowej, wo- ki grnej i dol- zowy
reczek zowy nej
Misie marszczcy cz nosowa skra powyej nerw tworzy pionowe ;
brwi (m. corrugator koci czoowej brwi twarzowy fady midzy
supercilii) brwiami
Misie poduny ko nosowa skra gadzizny nerw wywouje po-
(m. procerus) twarzowy przeczne fady
u nasady nosa
Minie szpary ust
Misie obniajcy dolny brzeg uch- ' skra wargi nerw obnia warg
warg doln wy, stanowi rw- dolnej twarzowy doln, uwypukla
(m. depressor /ab// nie przedue- j i pogrubia ,>
inferioris) nie wkien mi-
nia szerokiego szyi
Tabela 3. Minie wyrazowe gowy (minie mimiczne) - cd.
[Misieri Przyczep Przyczep UniMwicnie
1 pocztkowy kocowy
1
[Minie szpary ust . . . . . . . ' |
Misie brridkowy ki zbodoowe skra brdki nerw uwypukla brdk
(zn. mentalis) dolnych siekaczy twarzowy i warg doln
i ka oraz pogbia
bruzd brdko-
wo-wargow
Misie obniacz brzeg uchwy od kt ust nerw pociga kt ust ku
kta ust (m. c/e- guzka brdkowe- twarzowy doowi i wypros-
pressor anguli go do pierwszego towuje bruzd
oris) zba trzonowego nosowo-wargow
Misie miechowy powi przyusz- kt ust nerw wywouje zag-
(m. risorius) , nicza i waczowa twarzowy bienie w skrze
policzka, tzw.
doek miechowy
Misie jarzmowy powierzchnia po- kt ust nerw pociga kt ust
wikszy (m. zygo- liczkowa koci twarzowy ku grze i bocz-
maticus major) jarzmowej nie, wspdziaa
z miniem mie-
chowym
Misie dwigacz wyrostek czoo- skra wargi gr- nerw unosi skrzydo
wargi grnej wy szczki nej i bruzdy no- twarzowy nosa, rozwiera
i skrzyda nosa sowo-wargowej nozdrza, unosi
(m. levator oraz skra skrzy- warg grn
labii superioris da nosa i noz-
aiaeue nasi) drzy
Misie dwigacz brzeg podoczo- skra bruzdy nerw unosi warg
wargi grnej doowy nosowo-war- twarzowy grn
(m. levalor gowej
iabii superioris)
Misie jarzmowy powierzchnia po- skra bruzdy nerw pociga warg
mniejszy (m. zygo- liczkowa koci nosowo-war- twarzowy grn ku grze
maticus minor) jarzmowej gowej i clo boku, pog-
bia bruzd no-
sowo-wargow
Misie dwigacz d nadkowy po- skra i bona nerw unosi kt ust ku
kta ust (m. levator niej otworu pod- luzowa kta twarzowy grze i przyrod-
anguli oris) oczodoowego ust kowo
Misie policzkowy wzdu wyrostka bona luzowa nerw wydmuchuje po-
im. buccinalor) zbodolowego i skra kta ust, twarzowy wietrze zawarte
szczki, wzdu bona luzowa w przedsionku
szwu skrzydowo- obu warg jamy ustnej (mi-
-uchwowego, sie trbaczy);
wzdu grzebie- przyciska policzki
niapoliczkowego do zbw, poci-
i na powierzchni ga kty ust na
zewntrznej boki i poszerza
uchwy szpar ust
Tabela 3. Minie wyrazowe gowy (minie mimiczne) - cd.

Misie Przyczep Przyczep Unemitni


pocztkowy kocowy
Minie szpary ust . . . . . . . . . ,
Misie okrny ust wkna od kta ust skra i bona nerw zwiera szpar ust i
{m. orbicularis oris) biegn ukowato luzowa warg twarzowy
poza lini poroc-
kow wargi gr-
nej i dolnej, spla-
tajc si z wkna-
mi strony przeciw-
nej i wknami ota-
czajcych mini
Minie nozdrzy
Misie nosowy ki zbodoowe cz poprzecz- nerw cz poprzeczna ,
Im. nasalis) grne kia i bocz- na: rozcigno twarzowy pociga ruchom
nego siekacza na grzbiecie cz nosa ku
nosa, doowi i ZW(
cz skrzyd- nozdrza, cz
owa: boczny skrzydowa r /-
i tylny brzeg wiera nozdrza
skrzyda nosa
Misie obniacz k zbodoowy brzeg dolny nerw pociga przegro-
przegrody grnego siekacza czci bonias- twarzowy d nosa ku do-
(m. clepressor septi) bocznego tej przegrody owi
nosa i brzeg
tylny skrzyda
nosa
Minie maowiny usznej
Misie uszny czepiec cignisty przedni brzeg nerw pociga mao-
przedni (m. a uri- i blaszka powierz- maowiny twarzowy win uszn clo
cularis anterior) chowna powizi usznej przodu
skroniowej
Misie uszny grny czepiec cignisty powierzchnia nerw pociga mao-
(m. auricularis przyrodkowa twarzowy win ku grze
superior) chrzstki ma-
owiny
Misie uszny tylny wyrostek sutkowa- powierzchnia nerw ! pociga mao-
(m. auricularis ty koci skronio- tylna mao- twarzowy win uszn ku
posterior) wej i kresa karko- winy usznej tyowi
wa grna

suwa czepiec cignisty wobec koci skle- n cignist zczon luno z okostn, - -
pienia czaszki i wytwarza poprzeczne zmar- le natomiast ze skr gowy. Wraz ze skr
szczki czoa. U n e r w i o n y jest przez nerw g o w y tworzy tzw. skalp Indian.
twarzowy.
Czepiec cignisty (galea aponeurot/ca), Minie szpary powiek
zwany rozcignem naczasznym (aponeuro- Misie okrny oka (m. orbicularis ocli-
sis epicranialis), stanowi cienk mocn bo- li) skada si z czci o c z o d o o w e j (pars
orbitalis), czci p o w i e k o w e j (pars palpe- i skrzyda nosa. Unosi on skrzydo nosa oraz
bralis) oraz czci I z o w e j (pars lacrimalis). rozwiera nozdrza.
Cz w k i e n czci o c z o d o o w e j t w o - Misie dwigacz wargi grnej (m. Ieva-
rzy misie obniacz b r w i (m. depressor su- tor labii superioris) biegnie o d brzegu podo-
percilii). Cz o c z o d o o w a zaciska p o w i e - c z o d o o w e g o clo skry bruzdy nosowo-war-
ki. Misie o b n i a c z b r w i pociga b r w i g o w e j i unosi warg grn.
|<u d o o w i . Cz p o w i e k o w a zwiera szpar Misie jarzmowy mniejszy (m. zygoma-
powiek, p o w o d u j c mruganie. Przy porae- ticus minor) rozciga si ocl p o w i e r z c h n i po-
niu nerwu VII wystpuje n i e d o m y k a n i e l i c z k o w e j koci j a r z m o w e j d o skry bruzdy
szpary p o w i e k . Cz z o w a rozwiera w o r e r n o s o w o - w a r g o w e j . Pociga warg grn ku
czek zowy. Skurcz caego minia p o w o d u - grze i pogbia bruzd n o s o w o - w a r g o w .
je powstanie fadw biegncych p r o m i e n i - Misie dwigacz kta ust (m. levator
cie ocl bocznego kta oka. anguli oris) przebiega ocl dou nadldowego
Misie marszczcy brwi (m. corrugator clo skry kta ust i unosi kt ust.
supercilii) jest m a y m miniem lecym Misie policzkowy (m. buccinator) prze-
obok nasady nosa, ktrego w k n a biegn biega midzy szczk a uchw, ocl wyrostka
do skry p o w y e j b r w i . Tworzy p i o n o w e fa- zbocoowego szczki, szwu skrzydowo-u-
dy midzy b r w i a m i . c h w o w e g o i czci zbodoowej u c h w y do
Misie poduny (m. procerus) przebie- bony luzowej i skry kta ust oraz bony lu-
ga ocl koci nosowej do skry g a d z i z n y ; z o w e j o b u warg. Przyciska on policzki clo z-
wywouje fady u nasady nosa. b w . M i d z y miniem p o l i c z k o w y m a mi-
niem w a c z e m ley ciao tuszczowe policz-
Minie szpary ust ka (corpus adiposum buccae). Na wysokoci
Misie obniajcy warg doln (m. de- drugiego grnego zba trzonowego przewd
pressor labii inferioris) biegnie ocl brzegu linianki przyusznej przebija ten misie
dolnego u c h w y clo skry wargi dolnej i uchodzi clo przedsionka jamy ustnej.
i kurczc si obnia, u w y p u k l a i pogrubia Misie okrny ust (m. orbicularis oris)
warg doln. przebiega w o k szpary ust clo kta ust,
Misie brdkowy (m. mentalis) przebie- z w a c z e r w i e wargow i w y w i j a wargi na
ga w paszczynie strzakowej ocl u c h w y zewntrz.
clo skry brdki. U w y p u k l a brdk.
Misie obniacz kta ust (m. depressor Minie nozdrzy
anguli oris) ma ksztat trjktny, biegnie Misie nosowy (m. nasalis) biegnie ocl
midzy u c h w i ktem ust, kurczc si po- k w z b o d o o w y c h grnych ka i bocznego
ciga kt: ust ku d o o w i , wygadzajc bruzd siekacza, t w o r z y cz poprzeczn rozcho-
nosowo-wargow. dzc si wachlarzowato na grzbiet nosa, po-
Misie miechowy (m. risorius) przebie- w o d u j e zwenie nozdrzy. Cz skrzydowa
ga ocl p o w i z i przyuszniczej i w a c z o w e j (pars alaris) biegnie clo tylnego bocznego
do kta ust, w y w o u j c doek m i e c h o w y , brzegu skrzyda nosa i rozwiera nozdrza.
i poszerza szpar ust. Misie obniacz przegrody (m. depres-
Misie jarzmowy wikszy (m. zygoma- sor septi) przebiega ocl ku z b o d o o w e g o
ticus major) biegnie ocl koci j a r z m o w e j clo grnego siekacza bocznego clo czci bo-
kta ust i jest o n w a c i w y m miniem niastej przegrody nosa, pocigajc przegro-
miechu. d nosa ku d o o w i .
Misie dwigacz wargi grnej i skrzy-
da nosa (m. levator labii superioris alaecjue Minie maowiny usznej
nasi) rozciga si o d wyrostka c z o o w e g o S to minie szcztkowe. Tworz one
szczki clo skry bruzdy n o s o w o - w a r g o w e j d w i e grupy - pierwsza rozpoczyna si i ko-
c z y na c h r z s t c e m a o w i n y usznej, druga sie p o l i c z k o w y , ku t y o w i t w o r z y sz-
za t y l k o j e d n y m k o c e m p r z y c z e p i a si d o s k r z y d o w o - u c h w o w y i p r z e c h o d z i na ze-
m a o w i n y , d r u g i m natomiast k o c z y si w n t r z n p o w i e r z c h n i mini garda.
w s s i e d n i c h p o w i z i a c h . D o tej d r u g i e j Powi skroniowa (fascia temporali) p0.
g r u p y z a l i c z a si trzy m i n i e : k r y w a m i s i e s k r o n i o w y i jest r o z p i a mi-
- m i s i e u s z n y p r z e d n i im. auricularis an- d z y u k i e m j a r z m o w y m a kres skroniow
terior), grn.
- m i s i e uszny g r n y (m. auricularis su- Powi przyusznicza (fascia parotidea) :
perior), i w a c z o w a (fascia masseterica) cz si y,
- m i s i e uszny t y l n y ( m . auricularis poste- sob i p o k r y w a j l i n i a n k p r z y u s z n , two-
rior). rzc d l a niej torebk ( p o w i przyusznicza)
i m i s i e w a c z ( p o w i w a c z o w a ) . Pq.
Uwagi kliniczne. Przyczepy skrne m i - w i z i e te ku d o o w i p r z e c h o d z w blaszk
ni w y r a z o w y c h p o w o d u j , i nastpu- p o w i e r z c h o w n p o w i z i szyi.
je r o z c i g n i c i e b r z e g w ran skry t w a -
rzy, dlatego naley je d o k a d n i e zszy-
Minie ucia (musculi masticatorii)
w a , aby z a p o b i e c t w o r z e n i u si b l i z n .
M i n i e u c i a (mm. masticatorii) tworz
O b e c n o l u n e j t k a n k i c z n e j podskr-
wspln grup c z y n n o c i o w , w p y w a j c na
nej p o z w a l a na g r o m a d z e n i e si p y n u
r u c h y u c h w y , s te w s p l n grup rozv.
i k r w i przy z a p a l e n i a c h lub u s z k o d z e -
j o w , p o n i e w a p o c h o d z z m i n i w k i I tu-
n i a c h w o b r b i e twarzy, ktre manifes-
ku g a r d o w e g o i u n e r w i o n e s przez trzeci
tuj si z n a c z n y m i o b r z k a m i .
ga n e r w u trjdzielnego - n e r w uchwowy.
D o g r u p y tej nale c z t e r y minie.
Powizie gowy 1) M i s i e s k r o n i o w y (m. temporali) rc/.-
p o c z y n a si na kresie s k r o n i o w e j dolnej,'
Powi policzkowo-gardowa (fascia na cianie p r z y r o d k o w e j d o u skronio- ;
buccopharyngea) pokrywa od zewntrz mi- w e g o a clo g r z e b i e n i a pocskroniowego',

Tabela 4. Minie ucia


f
- - KsmmKMmiiMPif
Misie kresa skroniowa wyrostek nerwy skroniowe unosi uchw, obra-
skroniowy dolna, ciana przy- dziobiasty gbokie od V3 ca j na zewntrz,
(m. temporali) rodkowa dou uchwy zaciska zby, cofa
skroniowego, grze- wysunit uchw
bie podskroniowy,
powi skroniowa,
luk jarzmowy
Misie wacz dolny brzeg koci powierzchnia nerw waczowy unosi uchw i ob-
(m. massetei) jarzmowej i uk zewntrzna ocl V 3 raca j na zewntrz
jarzmowy, tylna kta uchwy
cz uku
jarzmowego
Misie d skrzydowy powierzchnia nerw skrzydowy unosi uchwi
skrzydowy koci klinowej, wewntrzna przyrodkowy
przyrodkowy wyrostek pirami- kta uchwy, od V 3
(m. plerygoide- dowy koci podnie- guzowato
us medialis) biennej, guz szczki skrzydowa
Tabela 4. Minie ucia - cd.
Misie - Przyczep Pizytzep Unerwienie Czynno
pocztkowy kocowy i (ilfii fy! ,?!)'/1
Misie gowa grna: cioek skrzyd- nerw skrzydowy dziaajc obustron-
skrzydowy grzebie owy wyrostka boczny od V3 nie, wysuwa uch-
boczny podskroniowy skrzydowego w do przodu; dzia-
(m. pterygoideus i powierzchnia uchwy, torebka ajc jednostron-
lateralis) podskroniowa i krek stawu nie, skrca uchw
skrzyda wikszego skroniowo- w przeciwn stron;
koci klinowej; -uchwowego po swej stronie
gowa dolna: powoduje wysuni-
blaszka boczna cie gwki stawowej
wyrostka skrzydo- na guzek stawowy,
watego i powierz- po stronie przeciw-
chnia podskronio- nej obraca j w osi
wa szczki pionowej

na powizi skroniowej oraz na uku jarz- powierzchni zewntrznej kta uchwy.


mowym. Wszystkie wkna zbiegaj si Misie ten unosi uchw i obraca j na
|<u d o o w i , koczc si na wyrostku zewntrz. Unerwiony jest przez nerw
dziobiastym uchwy. waczowy od nerwu trjdzielnego (V3).
Czynno tego minia polega na uno- 3) Misie skrzydowy przyrodkowy (m.
szeniu uchwy, obracaniu jej na ze- pterygoideus meclialis) ley do wewntrz
wntrz i zaciskaniu zbw. W k n a po- o d gazi u c h w y ; rozpoczyna si w do-
ziome minia cofaj wysunit uchw. le skrzydowym koci klinowej, na wyro-
Unerwiony jest on przez nerwy skronio- stku p i r a m i d o w y m koci podniebiennej
we gbokie ocl nerwu u c h w o w e g o (V 3 ). i na guzie szczki, a koczy si na po-
2) Misie wacz (m. masseter) ley na bocz- wierzchni wewntrznej kta uchwy, na
nej powierzchni gazi uchwy, skada si guzowatoci skrzydowej. Misie ten
z czci powierzchownej i gbokiej. unosi uchw. U n e r w i o n y jest przez
Cz powierzchowna rozpoczyna si na nerw skrzydowy przyrodkowy ocl ner-
dolnym brzegu koci jarzmowej i uku w u u c h w o w e g o (Vj).
jarzmowym, cz gboka natomiast roz- 4) Misie skrzydowy boczny (m. pterygoi-
poczyna si ocl tylnej czci uku jarzmo- deus lateralis) ma dwie gowy - grn
wego. Wkna obu czci kocz si na i doln, a pooony jest w dole podskro-

abela 5. Powierzchowne minie szyi

**rH.
1
-ffly, i lv>., f t't&A ji-r
lj/ )/Ay i-V |-V
1SPPP i m a
fflpHHBi
Misie szeroki tkanka podskrna powi przyuszni- ga szyjna pociga skr clo
szyi okolicy podobojczy- czo-waczowa, nerwu przodu, zmniej-
(m. platysma) kowej na poziomie dolny brzeg uch- twarzowego szajc ucisk na
2-3 ebra wy, wplata si yy powierz-
w misie czwo- chowne
roboczny wargi
dolnej i misie
okrny ust
Tabela 5. Powierzchowne minie szyi - cd.
Misie Przyczep Przyczep Unerwienie Czynno
pocztkowy kocowy
Misie gowa przyrodkowa na bocznej ga zewntrz- dziaajc jedno-
mostkowo- (mostkowa) na przed- powierzchni na nerwu do- stronnie, zgina
-obojczykowo- niej powierzchni wyrostka datkowego gow w swoj
-sutkowy rkojeci mostka; sutkowatego i splot szyjny stron i obraca
{m. stemocleido- gowa boczna oraz bocznej w przeciwn;
masloideus) (obojczykowa) na czci kresy dziaajc obu-
grnej powierzchni karkowej grnej stronnie przy
przyrodkowej przed- ustalonej klatce
niej czci obojczyka piersiowej, zgina
gow do tyu;
przy ustalonej
gowie unosi m a -
tek; przy ustalo-
nym krgosupie
szyjnym zgina
gow do przd

Tabela 6. Minie nadgnykowe

WRBMll
Misie wcicie sutkowe
liMillifr"*M"BMafflBiMg
d brzusiec tylny przy ustalonej
dwubrzucowy koci skroniowej dwubrzucowy przez gazie koci gnykowej
(m. digastricus); (brzusiec tylny) uchwy nerwu twarzo- opuszcza uchw,
ma brzusiec (brzusiec przedni) wego; brzusiec przy ustalonej
przedni i tylny przedni przez uchwie unosi
nerw uchwowo- ko gnykow
-gnykowy od ner-
wu zbodoowe-
go dolnego (V3)
Misie rylcowo- wyrostek trzon i rogi gazie nerwu pociga ko
-gnykowy rylcowaty wiksze koci twarzowego gnykow ku g-
(m. stylo- koci skroniowej gnykowej rze i ku tyowi
hyoideus)
Misie uchwo- kresa uchwowo- trzon koci nerw uchwowo- przy ustalonej
wo-gnykowy -gnykowa uchwy gnykowej oraz -gnykowy ocl ner- koci gnykowej
(m. mylo- cznotkankowy wu zbodoowe- obnia uchw,
hyoideus) szew midzy go dolnego (V3) przy ustalonej
koci gnykow uchwie unosi
a uchw ko gnykow
ku grze i clo
przodu, napina
dno jamy ustnej J
Misie kolec brdkowy trzon koci gazie ze splotu pociga ko
brdkowo- uchwy gnykoWej szyjnego prowa- gnykow clo
-gnykowy . dzone nerwem przodu i ku grze;
(m. genio- podjzykowym przy ustalonej
hyoideus) koci gnykowej .
opuszcza uclv-
Tabela 7. Minie podgnykowe
1
Misie Pr/yczcp , Przyczep Unerwiehid | Czynno
pocztkowy koilcowy
Misie powierzchnia tylna trzon koci ptla szyjna ustala pooenie
niostkowo- rkojeci, mostka gnykowej koci gnykowej
-gnykowy i torebka stawu
(m. sterno- mostkowo-
hyoide us) -obojczykowego
Misie cz boczna trzon koci ptla szyjna napina blaszk
lopatkowo- grnego brzegu gnykowej przectchawicz
-gnykowy opatki i wizado powizi szyi oraz
(m. omo- poprzeczne opatki ustala pooenie
hyoideus); koci gnykowej
ma brzusiec
grny i dolny
Misie powierzchnie tylne kresa skona ptla szyjna obnia chrzstk
mostkowo- rkojeci mostka chrzstki tarczowat
-tarczowy i chrzstka 1 ebra tarczowatej
(m. sterno-
thyroideus)
Misie kresa skona trzon i rogi gazie bezpo- 1 unosi chrzstk
tarczowo- chrzstki tarczowatej wiksze koci rednie ocl splo- tarczowat
-gnykowy gnykowej tu szyjnego pro- podczas ykania
(m. thyro- wadzone nerwem
hyoideus} podjzykowym

Tabela 8. Minie pochyle

Misierf Przyczep Przyc/ep


pocztkowy kocowy
Misie pochyy guzki przednie guzek minia gazie splotu dziaajc jedno-
przedni im. sca- wyrostkw pochyego szyjnego stronnie, zgina
lenus anterior) poprzecznych przedniego na i ramiennego odcinek szyjny
3 - 6 krgu szyjnego pierwszym krgosupa do
ebrze boku; dziaajc
obustronnie, zgi-
na krgosup
szyjny do przodu
Misie pochyy wyrostki poprzeczne pierwsze ebro gazki splotu jak pochyy
s'rodkowy (m. sca- 1 clo 6, 7 krgu do tylu od bluz- | szyjnego przedni
lenus medius) szyjnego dy ttnicy pod- i ramiennego
obojczykowej
Misie pochyy guzki tylne wyrostkw boczna powierz- gazki splotu jak pochyy
tylny (m. scalenus poprzecznych 5 - 7 | chnia drugiego szyjnego przedni
posterior) i krgu szyjnego ebra i ramiennego
Misie pochyy ocl wyrostkw powierzchnia gazki splotu jak pochyy
najmniejszy porzecznych 6 lub 7 boczna pierw- szyjnego przedni
(m. scalenus krgu szyjnego szego ebra i os- i ramiennego
min/mus) klepek opucnej
Tabela 9. Minie przedkrgowe

(PnfyjpW 1 ; Przyczep Unerwienie Czynno


pocztkowy ' kolcowy
Misie prosty luk przedni i nasada cz poclstawna gazki splotu ' zgina gow do
przedni gowy wyrostka poprzecznego koci potylicznej szyjnego przodu i bocznic
(/??. reclus krgu szczytowego i ramiennego
capitis anterior)
Misie dugi guzki przednie wyrost- cz poclstawna gazki splotu zgina gow do
gowy (m. iongus kw poprzecznych koci potylicznej szyjnego przodu i bocznic
capitis) 3 - 6 krgu szyjnego i ramiennego
Misie dugi 1) trzony 2 - 4 krgu 1) trzony 6 i 7 gazki splotu zgina krgosup
szyi szyjnego; krgu szyjnego szyjnego szyjny clo przd
(m. Iongus colli) 2) guzki przednie oraz 1 - 3 krgu i ramiennego i bocznie oraz
skada si wyrostkw piersiowego obraca go w swi
z 3 pasm poprzecznych 2) guzek przedni j stron w ale:-
6 - 3 krgu szyjnego; , krgu szczyto- noci ocl lego,
3) trzony 3 - 1 krgu wego oraz trzon czy czynno
piersiowego krgu obrotowego; jest jednostron
3) guzki przednie na, czy obu-
wyrostkw 7 i 6 stronna
krgu szyjnego

n i o w y m . G o w a grna r o z p o c z y n a si na P o w i e r z c h o w n e minie szyi


grzebieniu p o c l s k r o n i o w y m i p o w i e r z c h n i Warstw powierzchown mini
p o d s k r o n i o w e j skrzyda wikszego koci t w o r z d w a m i n i e : m i s i e szeroki szyi
k l i n o w e j . G o w a d o l n a r o z p o c z y n a si na oraz misie mostkoworobojczykowo-sut-
blaszce b o c z n e j wyrostka s k r z y d o w a t e g o k o w y (AS 1, ryc. 2 6 5 - 2 6 7 ) .
i p o w i e r z c h n i p o d s k r o n i o w e j szczki.
O b i e g o w y kocz si w d o k u skrzydo- rodkowe minie szyi
w y m wyrostka k y k c i o w e g o u c h w y , na W g r u p i e r o d k o w e j mini szyi wyr-
torebce i krku s t a w o w y m stawu skro- nia si m i n i e p o d g n y k o w e i nadgnykowe
n i o w o - u c h w o w e g o . O b u s t r o n n y skurcz (AS 1, ryc. 2 5 9 , 2 6 0 , 2 6 7 - 2 6 9 , 2 7 2 - 2 7 3 ) .
mini s k r z y d o w y c h b o c z n y c h w y s u w a
u c h w clo p r z o d u . Skurcz j e d n o s t r o n n y Gbokie minie szyi
skrca u c h w w p r z e c i w n stron. Przy W w a r s t w i e tej w y r n i a si d w i e pod-
j e d n o s t r o n n y m skurczu g w k a s t a w o w a .grupy m i n i - m i n i e p o c h y e oraz mi-
tej samej strony w y s u w a si clo p r z o d u n t nie p r z e d k r g o w e (AS 1, ryc. 2 6 0 , 261),
guzek s t a w o w y , p o p r z e c i w n e j stronic
obraca si w osi p i o n o w e j . U n e r w i o n y
jest przez n e r w s k r z y d o w y b o c z n y o d
Powi szyi
nerwu uchwowego (V:l). P o w i szyi (fascia cervicalis) skada si
z t r z e c h blaszek, ktre otaczaj poszczegl-
ne w a r s t w y m i n i szyi, n a c z y n i a i nerwy
Minie szyi oraz t w o r z przestrzenie m i d z y p o w i z i o -
w e (AS 1, ryc. 2 6 2 , 2 6 3 a , b).
W o b r b i e szyi m o n a w y r n i trzy Blaszka powierzchowna powizi szyjnej
g r u p y m i n i , u k a d a j c e si w trzy w a r s t w y : (lamina superficialis) jest b a r d z o cienk bla-
p o w i e r z c h o w n , rodkow i gbok. szk c z n o t k a n k o w , stanowica przedue-
n j e blaszki p o w i e r z c h o w n e j p o w i z i piersio- r o d k o w o , ya szyjna w e w n t r z n a leca
wej. Ocl d o u p r z y c z e p i a si o n a co wyrostka b o c z n i e oraz n e r w b d n y z tyu ocl naczy.
barkowego opatki oraz p r z e d n i e g o brzegu T r z e w i a szyi dziel przestrze r o d k o w
obojczyka i rkojeci mostka. Ku g r z e p r z y - szyi na cz p r z e d n i (spatium previscera-
czepia si d o t r z o n u i r o g w w i k s z y c h koci le) oraz cz tyln ( s p a t i u m retroviscerale).
gnykowej; przebiegajc ocl rodka w kierun- Przestrze szyi r o d k o w a ku d o o w i -
ku b o c z n y m , o b e j m u j e misie m o s t k o w o - c z y si ze. r d p i e r s i e m , ku g r z e natomiast
.obojczykowo-sutkowy, pokrywa okolic z przestrzeni przygarclow. T drog mog
boczn szyi, nastpnie o b e j m u j e misie si szerzy r n e procesy c h o r o b o w e , zst-
czworoboczny, czc si z p o w i z i karku. p u j c z przestrzeni p r z y g a r d o w e j p r z e z
W obrbie trjkta p o d u c h w o w e g o oraz przestrze r o d k o w szyi clo rdpiersia.
w okolicy przyuszniczej blaszka ta r o z d w a j a Przestrze przedkrgowa (spatium pre-
s j i o b e j m u j e linianki, p r z e c h o d z c na vertebrale) z n a j d u j e si m i d z y blaszk
twarz w p o w i przyusznicz i w a c z o w . p r z e d k r g o w p o w i z i szyi a p o w i e r z c h n i
Blaszka przedtchawicza ( l a m i n a pretra- p r z e d n i krgosupa s z y j n e g o . Z a w i e r a o n a
chealis) rozciga si o d koci g n y k o w e j m i n i e przeckrgowe szyi oraz o d c i n e k
wzdu b o c z n e g o b r z e g u m i n i a o p a t k o - szyjny pnia wspczulnego.
wo-gnykowego do grnej powierzchni
obojczyka i rkojeci mostka. Blaszka ta
obejmuje m i n i e p o d g n y k o w e . Trjkty szyi
Blaszka przedkrgowa (lamina preverte-
brnlis) p o k r y w a m i n i e przeckrgowe o r a z O k o l i c szyi m o n a p o d z i e l i na d w a
powierzchni przedni t r z o n w krgw d u e t r j k t y - t r j k t b o c z n y (lub tylny)
szyjnych, c z c si p o b o k a c h z p o w i z i szyi oraz t r j k t p r z e d n i szyi, w k t r y c h
.mini p o c h y y c h . o b r b i e z n a j d u j si k o l e j n e m n i e j s z e trj-
Midzy poszczeglnymi blaszkami p o w i - kty (ryc. 1 7).
zi szyi znajduj si przestrzenie p o w i z i o w e - Trjkt boczny (tylny) szyi (trigonum
nadmostkowa i n a d o b o j c z y k o w a , przestrze colli laterale s. posterior) o g r a n i c z o n y jest
rodkowa szyi oraz przestrze przedkrgowa. ocl t y u p r z e z m i s i e c z w o r o b o c z n y , o d
Przestrzenie nadmostkowa i nadoboj- p r z o d u p r z e z b r z e g b o c z n y minia mostko-
czykowa (spatium supraslernale et supracla- w o - o b o j c z y k o w o - s u t k o w e g o i ocl d o u przez
viculare) z a w a r t e s m i d z y blaszk p o - obojczyk.
wierzchown oraz p r z e d t c h a w i c z p o w i z i Brzusiec d o l n y minia o p a t k o w o - g n y k o -
szyjnej. W przestrzeni n a d m o s t k o w e j prze- w e g o d z i e l i go na d w a trjkty ( o p a t k o w o -
biegaj ya szyjna p r z e d n i a oraz u k y l n y -obojczykowy i opatkowo-czworoboczny).
szyjny, przestrze n a d o b o j c z y k o w a nato- Trjkt o p a t k o w o - o b o j c z y k o w y (trigo-
miast z a w i e r a lun t k a n k c z n . num omochwiculare) o g r a n i c z o n y jest d o l -
Przestrze rodkowa szyi (spatium colli n y m b r z u c e m minia o p a t k o w o - g n y k o -
medium) z n a j d u j e si p o n i e j koci g n y k o - wego, brzegiem bocznym dolnego odcinka
wej m i d z y blaszk p r z e d t c h a w i c z i p r z e d - minia mostkowo-obojczykowo-sutkowe-
krgow, z a w i e r a o n a t r z e w i a i n a c z y n i a go o r a z o b o j c z y k i e m . Jest p r z y k r y t y blaszk
szyi: krta, t c h a w i c , gardo, p r z e y k , tar- powierzchown i przedtchawicz powizi
czyc oraz p o w r z e k n a c z y n i o w o - n e r w o w y szyi. W gbi tego t r j k t a z n a j d u j si ttni-
szyi. ca i y a p o d o b o j c z y k o w a .
Pczek (powrzek) n a c z y n i o w o - n e r w o w y Trjkt opatkowo-czworoboczny (trigo-
szyi objty jest p o c h e w k c z n o t k a n k o w num omotrapezoideum) ograniczaj: misie
Nagina carotica). W skad p o w r z k a w c h o - mostkowo-obojczykowo-sutkowy, misie
dz ttnica szyjna w s p l n a p o o o n a przy- c z w o r o b o c z n y i brzusiec d o l n y minia o-
Ryc. 17. Schemat trjktw szyi.
1. Trjkt poduchwowy; 2. Trjkt podbrdkowy; 3. Trjkt ttnicy szyjnej; 4. Trjkt tarczowy;
5. Trjkt iopatkowo-obojczykowy; 6. Trjkt lopatkowo-czworoboczny.
i

patkowo-gnykowego. Przykryty jest blaszk, rior) ograniczony jest przez oba minie mi
p o w i e r z c h o w n p o w i z i szyi, zawiera nerwy s t k o w o - o b o j c z y k o w o - s u t k o w e oraz uchw.
splotu szyjnego (potyliczny mniejszy, uszny Z a w i e r a on mniejsze trjkty szyi, tj.:
w i e l k i , nadobojczykowe) oraz ga zewn- Trjkt p o d u c h w o w y (trigonum subman-
trzn nerwu dodatkowego, ktry w y c h o d z i dibulare) ograniczony jest przez oba brzuce
spod minia mostkowo-obojczykowo-sutko- minia dwubrzuciowego oraz dolny brzeg
wego i oddaje d o niego gaf, nastpnie bie- uchwy. D n o trjkta tworzy misie uchwo-
gnie skonie ku b o k o w i i d o o w i w grnym w o - g n y k o w y z przodu i misie gnykowo-j-
o d c i n k u trjkta o p a t k o w o - c z w o r o b o c z n e - z y k o w y z tyu. Zawiera o n liniank podu-
go, w c h o d z c clo minia czworobocznego. c h w o w , wzy chonne poduchwowe, ttni-
D n o trjkta b o c z n e g o szyi tworz mi- c twarzow i jej odgazienia wraz z yami,
nie patowate g o w y oraz minie pochye. kocowy odcinek nerwu podjzykowego,
Zawarto trjkta b o c z n e g o szyi stanowi nerw jzykowy i nerw uchwowo-gnykowy.
- ga zewntrzna n e r w u d o d a t k o w e g o , Cz tyln i doln trjkta poduchwo-
w z y c h o n n e p o w i e r z c h n i o w e szyi, gaz- w e g o t w o r z y trjkt ttnicy j z y k o w e j (trigo-
ki skrne splotu szyjnego, ttnica potylicz- num a. linguaii), ktry ograniczony jest
na, splot ramienny, ttnica p o p r z e c z n a szyi o d p r z o d u przez brzeg tylny minia u-
oraz ttnica n a d o p a t k o w a . c h w o w o - g n y k o w e g o , o d tyu przez ci-
Trjkt przedni szyi ( t r i g o n u m colli ante- gno porednie minia dwubrzucowego,
Ryc. 18. Ograniczenia trjktw szyi.

a ocl gry przez nerw p o d j z y k o w y . D n o ptli szyjnej, nerw bdny i nerw krtaniowy
trjkta t w o r z y misie g n y k o w o - j z y k o w y , grny oraz y tarczow grn, twarzow
po ktrego przeciciu w i d o c z n a jest ttnica i j z y k o w . W grnej czci trjkta przy
jzykowa. brzegu minia mostkowo-obojczykowo-
Trjkt ttnicy szyjnej ( t r i g o n u m caroti- -sutkowego w y c z u w a si ttno ttnicy szyj-
cum) ograniczony jest przez brzusiec tylny nej w s p l n e j .
minia d w u b r z u c o w e g o , brzusiec grny Trjkt tarczowy (trigonum thyroideum)
minia o p a t k o w o - g n y k o w e g o oraz brzeg ograniczaj: misie m o s t k o w o - g n y k o w y ,
przedni minia m o s t k o w o - o b o j c z y k o w o - misie mostkowo-obojczykowo-sutkowy
-sutkowego. Zawiera on k o c o w y o d c i n e k oraz brzusiec grny minia o p a t k o w o -
ttnicy szyjnej w s p l n e j (ktra dzieli si tu gnykowego.
na ttnic szyjn wewntrzn i zewntrzn), Z a w i e r a o n paty boczne tarczycy oraz
gazie przednie ttnicy szyjnej z e w n t r z n e j z tyu o d niej p o w r z e k n a c z y n i o w o - n e r -
(ttnice tarczowa grna, j z y k o w a i twarzo- w o w y szyi.
wa), luk n e r w u p o d j z y k o w e g o , ga grn
Splot szyjny
Splot szyjny (plexus cervicalis) tworz ga- usznej oraz skr pokrywajc wyrostek sut-
zie brzuszne n e r w w rdzeniowych w odcinku kowaiy.
od C | - G | . N e r w poprzeczny szyi (n. transversus
Gazie skrne tego splotu unerwiaj colli) przebiega poprzecznie po miniu'
skr szyi oraz przylegych czci gowy, klat- mostkowo-obojczykowo-sutkowym i nai
ki piersiowej i barku. Gazie miniowe zao- p r z e d n i m brzegu tego minia dzieli si na-
patruj minie szyi, z w y j t k i e m minia sze- ga grn i doln. Ga grna zespala si1
rokiego szyi i nadgnykowych, oraz przepon. z gazi szyjn nerwu twarzowego, ktra"
Gazie skrne splotu szyjnego w y c h o - u n e r w i a misie szeroki szyi i t w o r z y ptl-
dz spod tylnego brzegu minia m o s t k o w o - szyjn p o w i e r z c h o w n (ansa cervicalis su
o b o j c z y k o w o - s u t k o w e g o (punkt Erba, AS 1, perficialis).
ryc. 266, 267). S to: N e r w y nadobojczykowe przyrodkowe
Nerw potyliczny mniejszy (n. occipitalis porednie i tylne (nn. supraclaviculans
minor), ktry po wyjciu spoci minia mecliales, intermedii et posteriores) zstpuj,
mostkowo-obojczykowo-sutkowego wstpuje p o d miniem szerokim szyi w trjkcie
w z d u tylnego brzegu minia mostkowo- b o c z n y m szyi i przechodz nad obojczy-
-obojczykowo-sutkowego, dalej przebiega kiem. Zaopatruj one skr bocznej po-
poza maowin uszn, unerwiajc skr w i e r z c h n i szyi, barku oraz o k o l i c y pocloboj-
okolicy potylicznej i bocznej gowy. Zespala czykowej.
si z nerwem usznym w i e l k i m oraz potylicz- Gazie miniowe splotu szyjnego s to:
nym wikszym. - gazie clo mini mostkowo-obojczyko-
Nerw uszny wielki (n. auricularis ma- w o - s u t k o w e g o , c z w o r o b o c z n e g o , brd-:
gnus), ktry przebiega skonie po miniu k o w o - g n y k o w e g o , tarczowo-gnykowego
m o s t k o w o - o b o j c z y k o w o - s u t k o w y m ku grze i mini gbokich szyi,
i na wysokoci kta u c h w y dzieli si na ga- - ptla szyjna (ansa cervicalis) powstajca
przedni i tyln. Ga przednia biegnie z gazi grnej ptli pochodzcej ocl Ci
z przodu ocl m a o w i n y usznej, zaopatrujc i C 2 oraz gazi dolnej ocl C 2 i C 3 ; ga
skr jej p o w i e r z c h n i przedniej oraz skr grna ptli przebiega razem z nerwem
ponad liniank przyuszn. Ga tylna uner- podjzykowym,
wia skr tylnej p o w i e r z c h n i m a o w i n y - n e r w p r z e p o n o w y (n. phrenicus).

Opony mzgowia
O p o n y m z g o w i a (meninges encephali) - zawieraj k o m r k i kociotwrcze (opo-
speniaj nastpujce istotne funkcje: na twarda).
- ochraniaj m z g o w i e , O p o n y m z g o w e u o o n e s w trzy
- tworz rusztowanie i o c h r o n dla ttnic, warstwy.
yl i zatok y l n y c h ,
- ograniczaj przestrzenie wypenione Opona twarda
p y n e m (przestrze p o d p a j c z y n w k o -
wa), ktry jest n i e o d z o w n y w f u n k c j o n o - O p o n a twarda (dura mater encephali, s.
w a n i u orodkowego ukadu n e r w o w e g o , dura mater cranialis s. pachymeninx) polo-
ona jest n a j b a r d z i e j z e w n t r z n i e ; p r z y l e g a wcicie namiotu (incisura tentorii), przez
clo w e w n t r z n e j p o w i e r z c h n i czaszki i ska- ktre p r z e c h o d z i r d m z g o w i e .
da si z d w c h blaszek (AS I , ryc. 4 7 1 , 4 7 2 , 3) Sierp m d k u (falx cerebelli) ley w d o -
le czaszki t y l n y m w z d u g r z e b i e n i a p o -
474, 527).
tylicznego wewntrznego, poczwszy
Blaszka z e w n t r z n a , okostnowa ( l a m i n a
od guzowatoci potylicznej wewntrz-
externa), p e n i f u n k c j okostnej. N a ze-
nej. W z d u j e g o b r z e g u w y p u k e g o ley
wntrz tej blaszki przebiegaj t t n i c e o p o -
zatoka p o t y l i c z n a . Brzeg p r z e d n i w n i k a
nowe. Blaszka z e w n t r z n a s t a n o w i c i g o
m i d z y p k u l e m d k u . U gry c z y
z okostn z e w n t r z n e j p o w i e r z c h n i sklepie-
si z n a m i o t e m .
nia czaszki w o t w o r a c h czaszki.
Blaszka w e w n t r z n a ( l a m i n a interna) jest 4) Przepona sioda (diaphragma sellae) jest
siln bon w k n i s t , w o t w o r z e w i e l k i m rozpita nad siodem tureckim, pokrywa-
przedua si w o p o n tward r d z e n i a kr- j c p r z y s a d k m z g o w . Z n a j d u j e si
gowego. w niej otwr, przez ktry przechodzi lejek.
O b i e blaszki o p o n y przylegaj clo siebie,
z wyjtkiem zatok ylnych, przysadki Uwagi kliniczne. G u z y przysadki mog
mzgowej, z w o j u t r j d z i e l n e g o i w o r k a przechodzi przez otwr w przeponie
rdchonki. W m i e j s c a c h b r u z d m z g o w i a sioda, napinajc i rozcigajc przepon.
blaszka w e w n t r z n a p o d w a j a si, t w o r z c M o g o n e uciska s k r z y o w a n i e w z r o k o -
wypustki, ktre dziel j a m czaszki na we, powodujc zaburzenia widzenia.
przedziay i stanowi o c h r o n m z g o w i a . Rozcignicie o p o n y twardej moe by
Do wypustek z a l i c z a m y : przyczyn silnych b l w gowy.
1) Sierp m z g u (falx cerebri), p r z e b i e g a j c y Guzy w przedziale nadskroniowym po-
w paszczynie strzakowej w szczelinie w o d u j w z r o s t c i n i e n i a rdczaszko-
p o d u n e j m z g u (AS 1, ryc. 4 7 1 , 5 2 7 ) , w e g o i nastpow p r z e p u k l i n pata
r o z p o c z y n a si ocl p r z o d u na g r z e b i e n i u skroniowego przez wcicie namiotu
kogucim i biegnc w z d u brzegw bru- (hernia tentorii).
zdy zatoki s t r z a k o w e j grnej, k o c z y si
na g u z o w a t o c i p o t y l i c z n e j w e w n t r z - Unaczynienie opony t w a r d e j jest o d -
nej, zrastajc si z n a m i o t e m m d k u . d z i e l o n e o d u n a c z y n i e n i a m z g o w i a . Ttni-
W z d u w y p u k e g o b r z e g u sierpa m z g u ce o p o n o w e o r a z g a z i e o p o n o w e p o c h o -
ley zatoka strzakowa grna, za dz z n a s t p u j c y c h r d e :
w z d u d o l n e g o , w k l s e g o - zatoka - gazi o p o n o w e j p r z e d n i e j (r. meningeus
strzakowa d o l n a . anterior), ktra jest gazi t t n i c y sito-
2) Namiot mdku ( t e n l o r i u m cerebelli) w e j p r z e d n i e j ocl t t n i c y o c z n e j ; u n a c z y -
jest rozpity nad d o e m t y l n y m czaszki, nia o n a o p o n d o u p r z e d n i e g o czaszki;
o d d z i e l a j c paty p o t y l i c z n e ocl m d k u - t t n i c y o p o n o w e j r o d k o w e j (a. menin-
(AS 1, ryc..527). Przyczepia si o b u s t r o n - gea media), ktra jest gazi ttnicy
nie d o b r u z d y zatoki p o p r z e c z n e j koci s z c z k o w e j ; jest n a j s i l n i e j s z y m , w a n y m
p o t y l i c z n e j i brzegu grnego czci skali- n a c z y n i e m ; w n i k a clo j a m y czaszki przez
stej koci s k r o n i o w e j , a k o c z y si na w y - o t w r k o l c o w y w r o d k o w y m d o l e cza-
rostkach p o c h y y c h p r z e d n i c h skrzyde szki, d z i e l c si na ga c z o o w (ramus
m n i e j s z y c h koci k l i n o w e j . N a m i o t d z i e - frontalis) i ga c i e m i e n i o w (r. parieta-
li j a m czaszki na przedzia n a d s k r o n i o - lis), ktre o b i b r u z d y n a c z y n i o w e na
w y i p o d s k r o n i o w y . Przedzia nadskro- k o c i a c h c z a s z k i ; z a o p a t r u j e o n a koci
n i o w y p o d z i e l o n y jest przez sierp m z g u czaszki i o p o n w d o l e p r z e d n i m , rod-
na praw i lew cz. W z d u brzegu k o w y m i czciowo tylnym; przy zama-
p r z e d n i o - p r z y r o d k o w e g o n a m i o t u jest n i u czaszki m o e nastpi u s z k o d z e n i e
ttnicy o p o n o w e j , p o w o d u j c k r w a w i e - /e). Podobna potencjalna przestrze n,u|.
nie p r o w a d z c e d o w y t w o r z e n i a krwiaka twardwkowa (spatium epidurale) istnieje
nadoponowego; m i d z y blaszkami o p o n y twardej. Pomidzy
- ttnicy o p o n o w e j tylnej (a. meningea po- opon pajcz i mikk znajduje si prz l; .
sterior), ktra o d c h o d z i o d ttnicy gar- strzeri podpajczynwkowa (spatium suba-
d o w e j wstpujcej; rachnoideum), zawierajca pyn mzgowy,
- gazi o p o n o w y c h ttnicy p o t y l i c z n e j -rdzeniowy (iiuor cerebrospinalis). W miej-
i ttnic kostnych zaopatrujcych o p o n scach, w ktrych opona mikka w n i k a do
tward d o u tylnego czaszki. b r u z d i zagbie, przestrze podpajczy-
Ttnicom towarzysz yy o p o n y twardej. n w k o w a poszerza si, t w o r z c zbiorniki
N e r w y o p o n y t w a r d e j pochodz g w n i e (cisternae).
o d n e r w u trjdzielnego. D czaszki przed- W ssiedztwie zatok o p o n y twardej,
ni i przedni cz d o u r o d k o w e g o uner- zwaszcza zatoki strzakowej grnej, na po-
w i a ga o p o n o w a (r. meningeus) nerwu w i e r z c h n i pajczynwki znajduj si kosm-
szczkowego. Wiksz cz d o u rodko- kowate wypustki z w a n e ziarnistociami paj-
w e g o u n e r w i a ga o p o n o w a (r. menin- czynwki (granulationes arachnoideae), ktre
geus) nerwu uchwowego. O d nerwu wnikaj d o zatok i s drog o d p y w u pynu
ocznego o d c h o d z i ga n a m i o t u (r. tento- i n z g o w o - r d z e n i o w e g o (AS 1, ryc. 476).
rii). W t y l n y m d o l e czaszki opon tward
u n e r w i a ga o p o n o w a (r. meningeus) ner- Opona mikka
w u p o d j z y k o w e g o i n e r w u bdnego.
O p o n a mikka (p/a mater) w n i k a do
bruzd i szczelin m z g o w i a oraz otacza splo-
Opona pajcza ty n a c z y n i w k o w e komr. Jako tkanka na-
czyniwkowa (te/a choroidea) komory III i IV
O p o n a pajcza (arachnoidea mater) jest p o w l e k a scieczae czci m z g o w i a (AS 1,
przezroczyst, cienk bon (AS 1, ryc. 476) ryc. 539, 541). O p o n a mikka jest bogato
osaniajc cae m z g o w i e . Nie ma naczy unaczyniona. Otacza take wnikajce clo.
k r w i o n o n y c h i cile przylega d o o p o n y kory m z g u naczynia, tworzc przestrzenie
twardej, ograniczajc potencjaln prze- o k o o n a c z y n i o w e . O p o n pajcz i mikk
strze podtwardwkow {spatium subdura- okrela si wspln nazw - leptomeninx.

I Zatoki opony twardej


M i d z y blaszkami opony twardej znajduj grnej zatok o p o n y twardej nale: zatoka
si zatoki opony twardej (sinus durae matris) strzakowa grna (sinus sagiltalis superior);
(ryc. 19, 20). Zbieraj one krew z mzgowia, zatoka strzakowa dolna (sinus sagiltalis in-
opon, gaki ocznej, oczodou i ucha w e w n - terior), zatoka prosta (sinus rectus), zatoka
trznego. Krew z nich o d p y w a do opuszki gr- poprzeczna (sinus transversus), zatoka e- -
nej yy szyjnej wewntrznej, stanowicej wata (sinus sigmoideus) i zatoka potyliczna
gwn drog o d p y w u , oraz d o splotw yl- (sinus occipitalis). Krew z nich pynie clo
nych krgowych i przez wypusty ylne clo y s p y w u zatok (confluens sinuum), pooone-
zewntrzczaszkowych (AS I, ryc. 471, 473). go na guzowatoci potylicznej wewntrznej,
Zatoki o p o n y twardej m o n a p o d z i e l i D o grupy dolnej zatok o p o n y twardej za-
na d w i e grupy - grn i doln. D o grupy l i c z a m y zatok jamist (sinus cavernosus)i
Venae ophtalmicae

Sinus
sphenoparietalis Sinus
/ intercavemosus
anterior

Sinus petrosus
inferior _ Sinus
cavernosus

Sinus , Piexus
petrosus basilaris
superior
- Bulbus superior
venae jugularis

- Sinus
marginalis
- Sinus rectus

Confluens sinuum

Ryc. 19. Zatoki opony twardej - widok ocl gry.

zatoki midzyjamiste przedni i tyln (sinus zmienna. Krew w zatoce strzakowej gr-
intercavernosi anterior et posterior), zatok nej pynie z w y k l e o d przodu ku tyowi.
klinowo-ciemieniow (sinus sphenoparieta- Zatoka strzakowa grna jest poszerzona
lis), zatoki skaliste grn i doln (sinus petro- przez zachyki wytwarzajce tzw. rozst-
sus superior et inferior) (AS 1, ryc. 4 5 0 - 4 5 3 , py boczne (lacunae laterales). Znajduj
456). Kocowe odcinki y mzgu i m d - si w nich skupiska ziarnistoci pajczy-
ku, przed ujciem clo zatok, tworz pnie n w k i , ktre mog w n i k a do wiata za-
okrelane mianem y m o s t k o w y c h " . toki strzakowej grnej, lokalizujc si
take na powierzchni mzgowia.
Grupa grna 2) Zatoka strzakowa dolna pooona jest
1) Zatoka strzakowa grna biegnie w bru- w z d u d o l n e g o brzegu sierpa mzgu.
dzie zatoki strzakowej grnej, uchodzc 3) Zatoka prosta ley w linii czcej sierp
clo spywu zatok. Stanowi ona grne obra- mzgu z namiotem mdku i dochodzi
mowanie sierpa mzgu. W yciu podo- d o guzowatoci potylicznej w e w n t r z -
w y m powstaje z poczenia d w c h zatok nej, gdzie czy si z zatok strzakow
brzenych. Krew clo tej zatoki spywa grn, uchodzc d o spywu zatok. Po-
z powierzchni grnej piata czoowego, wstaje z poczenia y y w i e l k i e j mzgu
ciemieniowego i potylicznego. Uchodz z zatok strzakow doln.
do niej yy mostkowe, ktrych liczba jest 4) Zatoka poprzeczna w y c h o d z i ze spywu
Sinus sagittalis superior
Sinus
sagiltalis interior

Falx cerebri
Venae
basales

Vena cerebri
interna
Sinus rectus
Tenlorium cerebelli
Sinus sigmo/deus

Vena jugularis Confluens sinuum


interna

Sinus (ransversus Sinus occipitalis

Sinus matginalis

Ryc. 20. Zatoki opony twardej - widok od tyki i ze strony lewej.

zatok pooonego na guzowatoci poty- W wietle zatoki jamistej znajduje si'


licznej wewntrznej i biegnie w brudzie ttnica szyjna w e w n t r z n a otoczona
zatoki poprzecznej uski koci potylicznej. splotem n e r w o w y m i bocznie o d niej le-
5) Zatoka esowata stanowi przeduenie cy nerw o d w o d z c y . W cianie bocz-;
zatoki poprzecznej, ley w brudzie za- nej zatoki jamistej przebiegaj nerwy:
toki esowatej koci s k r o n i o w e j i u c h o d z i o k o r u c h o w y z l o k a l i z o w a n y w stropie za-
co opuszki yy szyjnej w e w n t r z n e j . toki jamistej oraz niej p o o o n y nerw
6) Zatoka potyliczna p o o o n a jest w z d u b l o c z k o w y i nerw oczny. O b i e zatoki ja-,
brzegu sierpa m d k u , przed dojciem miste cz zatoki midzyjamiste, ktre
clo o t w o r u potylicznego w i e l k i e g o dzieli s drogami o d p y w u z y przysadki. ,
si na zatoki brzene (sinus marginales). 3) Zatoka skalista grna z l o k a l i z o w a n a jest
7) Spyw zatok jest miejscem poczenia w przyczepie namiotu m d k u clo cz-,
zatok - strzakowej grnej, poprzecznej ci skalistej koci skroniowej.
i prostej. 4) Zatoka skalista dolna usytuowana jest
w brudzie skalistej dolnej; naley ona
Grupa dolna clo zatok uchodzcych bezporednio do1
1) Zatoka klinowo-ciemieniowa biegnie y y szyjnej wewntrznej. :
w z d u w o l n e g o brzegu skrzyda m n i e j - Na stoku p o o o n y jest splot podstawny
szego koci k l i n o w e j i u c h o d z i co zatoki (plexus basilaris), ktry stanowi poczenie
jamistej. zatok jamistych ocl gry splotem ylnym l<a-,
2) Zatoka jamista znajduje si p o o b u stro- nau krgowego.
nach sioda tureckiego.
| Mzgowie
U c z o w i e k a m z g o w i e skada si z pi-
i Budowa pitrowa ciu czci: przodomzgowia, ktre obej-
mzgowia m u j e kresomzgowie (telencephalon) oraz
midzymzgowie (diencephalon); rd-
Mzgowie (encephalon) jest czci orod- mzgowia (mesencephalon) oraz tyo-
kowego ukadu nerwowego pooon we- mzgowia, w k t r y m rozrnia si rdzenio-
wntrz jamy czaszki. rednia waga mzgowia mzgowie (myelencephalon) zawierajce
u osoby dorosej wynosi 1200-1400 g, co sta- rdze przeduony oraz tyomzgowie
nowi ok. 2 % masy ciaa. Najmniejsza waga wtrne (metencephaion) o b e j m u j c e m -
mzgowia osoby dorosej znana z opisu w y - dek i most. H i e r a r c h i c z n y p o d z i a orod-
nosia 340 g, zdolno posugiwania si mow k o w e g o u k a d u n e r w o w e g o przedstawiono
bya natomiast zachowana u osb z mzgo- na ryc. 21 i 22.
wiem o wadze nie mniejszej ni 700 g.

I I Telencephalon l i l i i Diencephalon illilli Mesencephalon


liliiiiSIl Metencephaion l i i Myelencephalon ' "','.'>

Ryc. 21. Pitrowy ukad struktur tworzcych orodkowy ukad nerwowy.


a!
Thalamus
Truncus corporis callosi
Yentriculus lateralis

Genu Splenium
corporis corporis
ca IIos i callosi
Mesencephalon
Cerebellum
Ventriculus
Pons
quartus
Meclulla
oblongata

Ryc. 22. Przekrj strzakowy przez mzgowie.

(decussatio pyramiclum). Bocznie o d pirami-'


H Rdze przeduony dy w i d o c z n e jest o w a l n e uwypuklenie, 2 w .-
Budowa zewntrzna ne oliwk (oliva). O l i w k a , zawierajca jdra;,
Grna cz rdzenia krgowego (meclulla o l i w k i , jest ograniczona przyrodkowo przez!
spinalis) po przejciu przez otwr wielki prze- bruzd przednio-boczn (sulcus antero/ale-
chodzi w rdze przeduony (medulla oblon- ralis), a od strony bocznej przez bruzd tyl-
gata), pooony na czci podstawnej koci no-boczn (sulcus posterolateralis). Z pierw-
potylicznej. Ocl tyu jest w znacznym stopniu szej z nich wychodz korzenie nerwu podj-1
przykryty przez pkule mdku. W dolnej z y k o w e g o (n. XII), z drugiej natomiast .
czci rdzenia przeduonego znajduje si ka- korzenie n e r w w : dodatkowego (n. XI), bd-.:
na rodkowy bdcy kontynuacj kanau nego (n. X) oraz jzykowo-gardowego (n. IX),,
rodkowego rdzenia krgowego; kana ten Na powierzchni grzbietowej rdzenia'
w grnej czci. rdzenia przeduonego po- przeduonego w linii porodkowej widocz-
szerza si, tworzc doln cz komory IV. na jest bruzda porodkow tylna (sulcus :; -
Na p o w i e r z c h n i brzusznej rdzenia prze- dianus posterioij. Po obu jej stronach pooo-
duonego w i d o c z n e s parzyste piramidy ne s d w i e drogi n e r w o w e biegnce z
(pyramis), zawierajce drogi p i r a m i d o w e od- nia krgowego (przyrodkowo - pi/c
dzielone o d siebie w linii porodkowej szcze- smuky, fasciculusgracilis, oraz bocznie- p-
lin porodkow przedni {fissura mediana czek klinowaty, fasciculus cuneatus). Drogi
anterior). W najniszej czci rdzenia te kocz si wyniosociami okrelanymi ja--
przeduonego szczelina jest przerwana ko guzki - smuky (tuberculum gracilis) 1
przez krzyujce si tu w k n a drg pirami- nowaty (tuberculum cuneatum), w k
d o w y c h , tworzce skrzyowanie piramid znajduj si o d p o w i e d n i o jdro smuke i Ml'
MZGOWIE
ENCEPHALON

Pkule mzgu
hemispheri cerebri . ,
Krcsombzgowic
telencephalon
Kresomzgowie
\ rodkowe
telencephalon mditmi

Wzgrzomzgowie
' ihcdamecephalon'

Midzymzgowie Niskowzgrze
diencephalon'
subthalamus

Podwzgrze
' hypothalamus

rdmzgowic Konary mzgu


mesencephalon .pedunculi cerebri

Pokrywa
rdmzgowia
tectum mesencephali

Tyoinzgowie
wtrne Most
metencephaion , pons.

K Mdek
cerebellum

Rdzeniomzgowie Rdze przeduony


1 v
myelencephalon medullcf oblongata

Ryc. 23. Schemat pitrowej budowy mzgowia.


Nucleus
oculomolorius
accessorius
1
1 1 Nucleus
t ' oculomolorius
Nucleus trochlearis

Nucleus
mesencephalicus n.V Nucleus
Nucleus sensorius motorius n. V
principnlis n.V
Nucleus abclucens
Nucleus facialis
Nucleus salivatorius superior
Nucleus salivatorius inferior
Nucleus praepositus
hypoglossi

Nucleus dorsalis n.X


Nucleus hypoglossus
Nucleus ambiguus

Pars spinalis
nuclei accessorii

sup slup slup


czuciowy ruchowy przy wspczulny

Ryc. 24. Lokalizacja jder nerww czaszkowych w pniu mzgu.

N. gracilis N. yestibularis
inferior
N. dorsalis
N. cuneatus -n.X
N. spinalis -4-N. solilarius
nervi trigcmini Fasciculus
Tractus longiludinalis
spinalis meclialis
n.V n.X
n.X

N. olivaris
inferior -

n.XII Tractus n.XII


corticospinalis

Ryc. 25. Przekrj poprzeczny rdzenia przeduonego na wysokoci oliwek.


nowate (nuclei gracilis et cuneati). P o w y e j autonomiczne - jdro linowe dolne
guzkw z n a j d u j e si trjktna przestrze (nucleus salivatorius inferior; n. IX) oraz j-
ograniczona konarami dolnymi m d k u d r o g r z b i e t o w e n. b d n e g o (nucleus dorsa-
loedunculi cerebelli inferiores), ktra stanowi lis n. vagi).
doln cz dna k o m o r y c z w a r t e j . W r d z e n i u p r z e d u o n y m z n a j d u j si
o r o d k i o d d y c h a n i a i krenia, ktre d e c y -
Budowa w e w n t r z n a duj o w a c i w e j k o n t r o l i u k a d u o d d e c h o -
VV przeciwiestwie clo rdzenia krgowego w e g o i krenia w z a l e n o c i ocl z m i e n i a j -
istota szara rdzenia przeduonego rozoona c y c h si w a r u n k w z e w n t r z n y c h .
i e s t nierwnomiernie. Na przekroju poprzecz-

nym mona w y r n i cz brzuszn z a w i e -


rajc gtwnie drogi r o z p o c z y n a j c e si
B Most
W korze m z g u i cz grzbietow, c z y l i na-
krywk, w ktrej znajduj si twr siatkowa- Budowa z e w n t r z n a
ty (formatio reticularis) oraz skupiska istoty Most (pons) z n a j d u j e si m i d z y rdze-
,-zarej tworzce jdra. W obrbie o l i w k i rdze- niem przeduonym a rdmzgowiem do
nia przeduonego z n a j d u j e si jdro dolne p r z o d u ocl m d k u . W obrbie mostu roz-
oliwki (nucleus olivaris inferioi). M a o n o cha- r n i a si d w i e zasadnicze czci - brzuszn
rakterystyczny ksztat p o f a d o w a n e g o w o r e c z - (pars ventralis pontis) i grzbietow (pars do-
ka otwartego p o stronie p r z y r o d k o w e j w po- rsalis pontis). Cz brzuszna, p o o o n a
staci wnki. Ocl strony p r z y r o d k o w e j w o k o - z p r z o d u , jest o d p o w i e d n i k i e m p i r a m i d rdze-
licy dolnego jdra o l i w k i p o o o n e s jdra nia p r z e d u o n e g o . Cz g r z b i e t o w a t w o r z y
dodatkowe oliwki (nuclei olivares accessorii). dno komory czwartej i przechodzi u dou
Jdra o l i w k i maj poczenia z m d k i e m . w cz grzbietow rdzenia p r z e d u o n e g o .
.W czci tylnej rdzenia przeduonego Na brzusznej p o w i e r z c h n i w i d o c z n e s
w guzku s m u k y m z n a j d u j e si jdro smuke p o p r z e c z n i e biegnce wkna poprzeczne
(nucleus gracilis), a w g u z k u k l i n o w a t y m - j- mostu (fibrae pontis transversae) przecho-
dro klinowate (nucleus cuneatus). W jdrach d z c e w k i e r u n k u b o c z n y m w konary rod-
tych kocz si c z u c i o w e w k n a pczka kowe m d k u (pedunculi cerebellares me-
smukego i klinowatego, a w y c h o d z z nich dii). W linii p o r o d k o w e j na brzusznej p o -
wkna zdajce d o w z g r z a , t w o r z c e w i e r z c h n i mostu w i d o c z n e jest z a g b i e n i e -
wstg przyrodkow (lemniscus meclialis). bruzda podstawna (sulcus basilaris), w ktrej
Wkna wstgi p r z y r o d k o w e j krzyuj si przebiega ttnica p o d s t a w n a . Z b o k u , w k-
w dolnej czci rdzenia p r z e d u o n e g o ; prze- cie u t w o r z o n y m przez rdze p r z e d u o n y ,
chodzc na stron przeciwleg tworz skrzy- m o s t i konar r o d k o w y m d k u , w y c h o d z
owanie wstg (clecussatio lemniscorum). korzenie trzech nerww czaszkowych:
W r d z e n i u p r z e d u o n y m mieszcz si p r z e d s i o n k o w o - l i m a k o w e g o (n. VIII), t w a -
jdra n e r w w c z a s z k o w y c h : r z o w e g o (n. VII) oraz o d w o d z c e g o (n. VI).
ruchowe - n e r w u j z y k o w o - g a r d o w e g o P o w y e j , na b o c z n e j g r a n i c y mostu, z n a j d u -
(n. IX), b d n e g o (n. X) w s p l n i e t w o r z c j - j si k o r z e n i e n e r w u t r j d z i e l n e g o (n. V).
dro d w u z n a c z n e (nucleus ambiguus) oraz P o w i e r z c h n i a t y l n a m o s t u t w o r z y grn
jdro n e r w u p o d j z y k o w e g o (nucleus n. hy- cz d n a k o m o r y IV, o g r a n i c z o n e j o d gry
poglossi; n. XII); p r z e z konary grne m d k u (pedunculi ce-
czuciowe - j d r o r d z e n i o w e n. t r j d z i e l - rebellares superiores).
nego (nucleus spinalis nervi trigemini; n. V),
jdro samotne ( n u c l e u s solitarius; n. VII, IX, Budowa w e w n t r z n a
W, jdro n e r w u p r z e d s i o n k o w o - l i m a k o w e - Cz brzuszna (podstawna) mostu (pars
80 (n. vestihulocochlearis; n. VIII); ventralis [basilaris] pontis) z a w i e r a l i c z n e
Fasciculus longitudinalis
medialis

N. vestibularis Genu
superior "" O-y nervi facialis
N. et tractus / N. nervi
spinalis f- \
nervi trigemini ^ , abducentis
N. nervi
Tractus A / j ' \ J facialis
tegmentalis--\Xffr (~J
centralis
Pedunculus
cerebellaris.. corporis
medius \\\ trapezoidei
Fasciculi ^ "
longitudinales'

Ryc. 26. Przekrj poprzeczny przez rodkowy odcinek mostu.

w k n a n e r w o w e z o r g a n i z o w a n e w pczki rzone przez p o w i e r z c h n i grzbietow mo-


w k i e n p o d u n y c h , w k n a poprzeczne stu oraz cz p o w i e r z c h n i grzbietowej-
i nieregularnie rozmieszczone k o m r k i ner- rdzenia przeduonego. Prki rdzenne ko-
w o w e - jdra mostu. Pczki w k i e n mory czwartej (striae medullares ventriculf
p o d u n y c h u t w o r z o n e s przez zstpujce quarti) dziel d r w n o l e g o b o c z n y na-
drogi n e r w o w e w c h o d z c e g w n i e w skad cz grn, mostow i doln - opuszkow,
drg k o r o w o - r d z e n i o w y c h . W k n a po- Bruzda porodkow (sulcus meclianus) od-
przeczne tworz drogi d o c h o d z c e d o dziela praw p o o w d o u rwnolegobocz-
m d k u przez jego konar rodkowy. nego o d lewej. Bruzda graniczna ( s u l c i -
Cz grzbietowa mostu zawiera jdra: mitans) oddziela wynioso przyrodkow
ruchowe - nerwu trjdzielnego (nucleus (eminentia medialis) od o k o l i c y lecej bar--
motorius nervi trigemini; n. V), o d w o d z c e - dziej z boku. W grnej czci znajduje si.
go {nucleus nervi abducentis; n. VI) i twa- wzgrek twarzowy (colliculus facialis) za-'-
rzowego (nucleus nervi facialis; n. VII); wierajcy jdro nerwu odwodzcego,"
autonomiczne nerwu VII oraz a w dolnej - trjkt nerwu podjzykow i'ijo
czuciowe nerwu trjdzielnego - jdro (trigonum n. hypoglossi) zawierajcy jdro
mostowe (czuciowe grne nerwu trjdzielne- tego nerwu. Bocznie od niego w i d o c z n y jest
go (nucleus pontis [sensorius superior] nervi trjkt nerwu bdnego ( t r i g o n u m n. vag/j,
trigemini). W czci tej znajduj si elemen- gdzie znajduje si jdro n e r w u X i pooone
ty tworu siatkowatego oraz drogi wstpujce p o n i e j pole najdalsze (area postrema).,:
pnia - wstga przyrodkowa i boczna. Bocznie ocl bruzdy granicznej ley pole
przedsionkowe (area vestibularis), w ktrymi'.,
s z l o k a l i z o w a n e jdra n e r w u przedsionko-..
H Dno komory czwartej w o - l i m a k o w e g o . W y e j znajduje si mii , j-'
sce sinawe (loeus coeruleus), w ktrym zloi
D n o k o m o r y czwartej, c z y l i d rwno- k a l i z o w a n e s orodki w y t w a r z a j c e jedn
legoboczny (fossa rhomboidea), jest u t w o - z katecholamin - noradrenalin.
Wynioso
przyrodkow
Miejsce sinawe Konar grny
Bruzda porodkow mdku
Wzgrek twarzowy Konar rodkowy
i dolny
Pole przedsionkowe mdku
Bruzd graniczna Prki rdzenne
Trjkt n. XII komory IV
N. VII
Trjkt n. X N. VIII
Pole najdalsze

Ryc. 27. D rwnolegoboczny wraz z powierzchni grzbietow pnia mzgu.

g Mdek D o funkcji m d k u naley przecie wszy-


stkim zapewnienie r w n o w a g i i postawy cia-
Mdek (cerebellum) ley w t y l n y m do- a, regulacja napicia mini oraz kontrola
le czaszki. Trzy konary mdku - grny w y k o n y w a n i a r u c h w d o w o l n y c h (zapew-
(peclunculus cerebellaris superior), rodko- nienie pynnoci oraz koordynacji ruchu).
wy (peclunculus cerebellaris medius) i dolny Poniewa z o o n a b u d o w a makroskopo-
(peclunculus cerebellaris inferior) cz go w a m d k u nie znajduje o d z w i e r c i e d l e n i a
odpowiednio ze rdmzgowiem, mostem w jego czynnoci, obecnie stosuje si
i rdzeniem przeduonym. M d e k zbudo- podzia m d k u u w z g l d n i a j c y jego po-
wany jest z pooonej zewntrznie istoty sza- czenia i funkcje. D o zasadniczych czci
rej - kory mdku (corlex cerebelli), oraz m d k u zalicza si okrelone obszary jego
istoty biaej, w ktrej znajduj si jdra kory oraz czce si z n i m i jdra. Podstaw
mdku (nuclei cerebelli). stosowanego obecnie p o d z i a u m d k u na
Na p o w i e r z c h n i zewntrznej m d k u cz przedsionkow (mdek przedsion-
rozrnia si cz porodkow - robaka kowy), r d z e n i o w (mdek rdzeniowy)
(vermis cerebelli) oraz d w i e pkule md- oraz cz zwizan z kor mzgu poprzez
ku (hemispberia cerebelli). jdra mostu (mdek nowy, czyli korowy)
Na podstawie b u d o w y m a k r o s k o p o w e j jest rne r d o d o c h o d z c y c h clo niego
mona rozrni 10 pacikw {lobuli), od- informacji.
dzielonych o d siebie szczelinami (fissurae Mdek przedsionkowy (vestibulocere-
cerebelli); d w i e z nich - pierwsza (fissura bellum) o t r z y m u j e informacje przecie wszy-
prima) i tylno-boczna {fissura posterolatera- stkim z ukadu przedsionkowego; w r o z w o -
lis) dziel mdek na paty: przedni (lobus j u filogenetycznym powsta o n najwcze-
anterior cerebelli), tylny (lobus posterior ce- niej. T w o r z y go pat k a c z k o w o - g r u d k o w y ,
rebelli) oraz kaczkowo-grudkowy (lobus a z w i z a n y jest przecie wszystkim z jdrami
flocculonodularis). przedsionkowymi.
Ryc. 28. Mdek - '
Vermis ' widok ocl dotu.
Venlriculus quarlus Pedunculus
cerebellaris
superior
Pedunculus
cerebellaris. Ala lobuli
medius ,/cenlra/is

Flocculus

Lobulus bivenler
Tonsilla-'

Hemispherium cerebelli

Nucleus
clentatus
Lobus
flocculonodularis Do wzgrza
Nucleus ' kory
fastigii
Nucleus.
globosus
Nucleus
rufaer
Nuclei
vestibulares

Do rdzenia krgowego

Ryc. 29. Mdek - podzia! czynnociowy.


Mdek rdzeniowy {spinocerebellum) mzgu zawiera odnogi mzgu (crura cerebri)
otrzymuje przecie wszystkim informacje so- uwypuklajce si silnie ku przodowi. Zag-
matosensoryczne z rdzenia krgowego. Na- bienie midzy konarami mzgu okrelane jest
le do niego robak oraz leca bezpore- jako d midzykonarowy (fossa interpedun-
dnio obok tzw. strefa przyrobakowa pkul; cularis), w ktrym wychodz z pnia mzgu
z vvizany jest on z jdrami czopowatym korzenie nerwu okoruchowego (n. III).
i kulkowatym oraz jdrem wierzchu. W czci grzbietowej rdmzgowia
Filogenetycznie najmodsz czci znajduj si d w i e pary w z g r k w pokrywy
rndku jest zwizany czynnociowo z ko- rdmzgowia: wzgrki grne (colliculi su-
r mzgu mdek nowy (neocerebellum). periores) i dolne (colliculi inferiores). O d
Otrzymuje on, przez jdra mostu, informa- kadego ze w z g r k w odchodzi pasmo isto-
cje z kory mzgu. Naley do niego wiksza, ty biaej - rami wzgrka grnego (bra-
boczna cz kory pkul mdku zwiza- chium colliculi superioris) lub rami wzgr-
na z jdrem zbatym. ka dolnego (brachium colliculi inferioris).
cz one wzgrek grny z ciaem kolanko-
w a t y m b o c z n y m (struktur ukadu wzroko-
B rdmzgowie wego) oraz wzgrek dolny z ciaem kolan-
kowatym przyrodkowym (struktur ukadu
Budowa zewntrzna suchowego).
,. rdmzgowie (mesencephalon), - W czci grzbietowej powyej wzgr-
czce tyomzgowie z przodomzgo- k w wychodz korzenie nerwu bloczkowe-
wiem, zbudowane jest z czci brzusznej - go (n. IV).
konarw mzgu (pedunculi cerebri), oraz
czci grzbietowej - pokrywy rdmzgo- Budowa w e w n t r z n a
wia (tectum mesencephali). Na przekroju poprzecznym rdmzgo-
Parzysta cz brzuszna (przednia) konaru wia ocl przodu ku t y o w i znajduje si cz
I

Acjueductus mesencephali
Nucleus oculomotorius j Fasciculus longituclinalis meclialis

Lemniscus
lateralis
Lemniscus
Tractus parieto-_ spinalis
temporooccipito- Lemniscus
' pontius meclialis
Tractus .J
corticonuclearis ; "-'^i Nucleus ruber
lateralis
Pars compacta
Substantia ni gra
Tractus cortico-j Pars reticularis
spinalis)
Tractus
corticonuclearis
Tractus fronto- meclialis
pontinus

Ryc. 30. Przekrj poprzeczny przez rdmzgowie na poziomie jder czerwiennych.


brzuszna (przednia) k o n a r w m z g u z w a - j d r o r d m z g o w e n e r w u trjdzielnego
nych jego odnog, cz grzbietowa kona- (nucleus mesencephalici nervi trigemini).
rw, czyli ich nakrywka, i pokrywa rd-
mzgowia.
Cz brzuszna zawiera w k n a k o r o w o -
1 Twr siatkowaty
- r d z e n i o w e i k o r o w o - m o s t o w e ; bezpored- pnia mzgowia
nio za n i m i p o o o n a jest istota czarna (sub-
stantia nigra). Skada si ona z d w c h cz- Twr siatkowaty (formatio reticularis)
ci: zbitej (pars compacta) - p o b u d z a j c e j z a j m u j e znaczn cz p n i a m z g u . Ska-
(zawiera g w n i e neurony p r o d u k u j c e neu- da si z l u n o u o o n y c h g r u p komrko- -'
roprzekanik - dopamin) i siatkowatej w y c h i gstej sieci w k i e n nerwowych;
(pars reticularis), ktra peni f u n k c j hamu- W jego o b r b i e z n a j d u j si jdra nerww
jc, a jej g w n y m neuroprzekanikiem c z a s z k o w y c h i w k n a d u g i c h drg <
jest G A B A . ciowych.
G r z b i e t o w o o d istoty czarnej, w nakryw- Pod w z g l d e m b u d o w y k o m r k o w e j
ce, znajduje si jdro czerwienne (nucleus oenia twr siatkowaty mona podzieli na-
ruber), a b o c z n i e ocl niego - wstpujce czci ukadajce si w z d u osi dugiej
szlaki c z u c i o w e (wstga przyrodkowa oraz mzgu: 1) porodkow - obejmujc jdra'
boczna). Istota szara rodkowa (substantia szwu, 2) przyrodkow oraz 3) boczn.
grisea centralis) otacza wodocig rd- Cz porodkow o b e j m u j e liczn gru-
mzgowia (aqueduc.tus mesencephali), czy- p komrek p o d z i e l o n y c h na 9 gwnych
li wodocig mzgu (aqueductus cerebri) - o r o d k w w y t w a r z a j c y c h serotonin. Naj-
czcy k o m o r y lii z IV. D o p r z o d u o d istoty w a n i e j s z y m j d r e m tej czci jest jdro
szarej rodkowej p o o o n e s jdra n e r w u grzbietowe s z w u (nucleus raphe dorsalis),
o k o r u c h o w e g o (nucleus nervi oculomotorii) O r o d k i te s p o c z t k i e m wstpujcych
i b l o c z k o w e g o (nucleus nervi trochlearis) i zstpujcych pocze zaopatrujcych
oraz pczek p o d u n y p r z y r o d k o w y (fasci- o r o d k o w y ukad n e r w o w y w serotonin.
culus longituclinalis medialis). Poczenia zstjjujce d o rdzenia krgowe-
Rozrnia si cztery jdra n e r w u okoru- go odgrywaj wan rol w kontrolowaniu-
c h o w e g o : 1) jdro gwne nerwu okorucho- przekazywania i n f o r m a c j i b l o w y c h .
wego (nucleus principalis n. oculomotorii), Cz przyrodkowa z b u d o w a n a
najwiksze, jest orodkiem r u c h o w y m w i k - z l i c z n y c h jder, z ktrych najwaniejsze',
szoci mini z e w n t r z n y c h gaki ocznej, jest jdro o l b r z y m i o k o m r k o w e (nucleus i
2) jdro rodkowe nerwu okoruchowego gantocellulari). Komrki tego jdra daj po-
(nucleus centralis n. oculomotorii), pooo- cztek d r o g o m s i a t k o w o - r d z e n i o w y m , ktre
ne w paszczynie p o r o d k o w e j m i d z y j- m o d u l u j napicie m i n i o w e i wpywaj
drami g w n y m i , o d p o w i a d a j c e p r a w d o - na si o d r u c h w m i n i o w y c h .
p o d o b n i e za zbiene ruchy gaek o c z n y c h , Cz boczna jest z w i z a n a z kontrol
3) jdro ogonowe rodkowe n. okorucho- czynnoci ukadu krenia i oddychania,
wego (nucleus caudalis centralis n. oculo- Znajduj si tu orodki o d d e c h o w e (wdech
motorii), p o o o n e p o n i e j jdra gwnego, i wydech) oraz nadrzdny orodek,
oraz 4) jdro dodatkowe, czyli a u t o n o m i c z - w ktrym nastpuje przeczenie wkien
ne, nerwu o k o r u c h o w e g o (nucleus accesso- w p y w a j c y c h na przypieszenie lub zwol-
rius s. autonomicus n. oculomotorii), lece nienie czynnoci o d d e c h o w e j . Ponadto
ku t y o w i o d jdra g w n e g o , jest przy- znajduj si tu orodki ukadu noradrener-
wspczulnym orodkiem zwizanym gicznego (jdro miejsca sinawego).
z czynnoci mini w e w n t r z n y c h gaki U w a a si, e w przyrodkowej i w doi-'
ocznej. Bocznie o d w o d o c i g u znajduje si nej czci rdzenia przeduonego znajduj
5 j orodki hamujce p o w o d u j c e z m n i e j -
Podwzgrze, w i d o c z n e na p o w i e r z c h n i pod-
szenie cinienia ttniczego k r w i , podczas stawnej m z g o w i a , t w o r z y d n o oraz cz
)C|y clo boku ocl nich i ku grze orodki
ciany k o m o r y III, przechodzc ku t y o w i
zwikszajce cinienie. N e u r o n y o d p o w i a - i d o boku w niskowzgrze (subthalamus).
dajce za funkcje sercowo-naczyniowe
otrzymuj informacje z receptorw o b w o -
dowych (np. z kbka szyjnego) i w y s z y c h
liter orodkowego ukadu nerwowego
i Wzgrzomzgowie
(podwzgrze, c z o o w a kora asocjacyjna).
\|eurony te reguluj czynno w k i e n Wzgrze
frzedzwojowych n. X i p r z e d z w o j o w y c h
wspczulnych w y c h o d z c y c h z r o g w W z g r z e (Zhalamus) jest najwiksz cz-
bocznych rdzenia krgowego. ci m i d z y m z g o w i a i jednoczenie naj-
Do zada t w o r u siatkowatego naley za- w i k s z y m p o d k o r o w y m orodkiem przesy-
a j c y m i n f o r m a c j e c z u c i o w e clo kory
iczy:
m z g u . Kontroluje o n o r w n i e p r z e p y w
1) Aktywacj o r o d k o w e g o ukadu n e r w o -
i n f o r m a c j i z w i z a n y c h z ruchami d o w o l n y -
wego, a zwaszcza kory, z u t r z y m y w a -
m i oraz e m o c j a m i . W z g r z e jest owaln
niem jej w stanie c z u w a n i a . W ten spo-
struktur przykryt przez p k u l mzgu.
sb twr siatkowaty m o e w p y w a na
Prawe w z g r z e ocl lewego oddziela komora
nastrj i p o w o d o w a utrzymanie stanu
trzecia. Ocl gry w z g r z e przylega d o ko-
wiadomoci; znajduj si w n i m bo-
m o r y b o c z n e j , a b o c z n i e clo odnogi tylnej
wiem orodki snu i c z u w a n i a . O r o d k i
torebki wewntrznej (capsula interna) od-
tworu siatkowatego maj zdolno
dzielajcej w z g r z e ocl jdra soczewkowa-
wzmacniania wszelkiego r o d z a j u bod-
tego (nucleus lentiformis). Doln granic
cw docierajcych clo kory n o w e j , co
w z g r z a w y z n a c z a w cianie k o m o r y trze-
stanowi podstaw w i a d o m e g o c z u w a -
ciej bruzda podwzgrzowa (sulcus bypo-
nia, a tym samym jest w a r u n k i e m wstp-
thalamicus) oddzielajca je ocl p o d w z g r z a .
nym dla rozbudzenia uwagi i z d o l n o c i
spostrzegania; W obrbie w z g r z a rozrnia si liczne
2) W p y w na f u n k c j e r u c h o w e i postaw jdra. Blaszki rdzenne wzgrza - wewn-
ciaa za porednictwem drg siatkowo- trzna (lamina meclullaris interna) i zewn-
- r d z e n i o w y c h (orodek h a m o w a n i a i po- trzna (lamina meclullaris externa), u m o l i -
budzania czynnoci ruchowej); wiaj rozrnienie zasadniczych grup jder
3) Kontrol czynnoci w e g e t a t y w n y c h - od- w z g r z a : przedniej, przyrodkowej, bocz-
dychanie i krenie oraz nej, brzusznej oraz jder rclblaszkowych,
4) M o d u l a c j o d b i o r u b o d c w b l o w y c h p o r o d k o w y c h i jdra siatkowatego. O g l n y
przez w p y w na rogi tylne rdzenia krgo- schemat ukadu jder wzgrza przedstawia
wego. ryc. 31.
W i k s z o jder w z g r z a w y s y a w k -
na d o o k r e l o n y c h o b s z a r w kory m z g u .
i Midzymzgowie Nale clo n i c h : a) jdra przesyajce im-
pulsy n e r w o w e clo p i e r w s z o r z c l o w y c h
W obrbie m i d z y m z g o w i a rozrnia o k o l i c kory c z u c i o w e j ( w z r o k o w e j - c i a o
si dwie zasadnicze czci: grn, ktr t w o - k o l a n k o w a t e b o c z n e - CGL, s u c h o w e j -
rzy wzgrzomzgowie (thalamencephalon), ciao kolankowate przyrodkowe - CGM,
i doln - podwzgrze (hypothalamus). somatosensorycznej - jdra brzuszne tylne
Wzgrzomzgowie skada si ze wzgrza - VP), b) jdra przesyajce impulsy n e r w o -
(Ihalamus) oraz nadwzgrza (epithalamus). w e d o o k o l i c r u c h o w y c h (jdro brzuszne
Ryc. 31. Podzia wzgrza na zespoy jder oraz zwizane z nimi okolice kory nowej.

p r z e d n i e oraz j d r o brzuszne porednie j e k c j i k o r o w e j rozproszonej jest regulacja


- VA) oraz c) jdra przesyajce i m p u l s y d o aktywnoci w obu p k u l a c h mzgu duych
kory a s o c j a c y j n e j : przeclczoowej (jdro obszarw k o r o w y c h , p o d k o r o w y c h lub/i
przyrodkowe - MD), ciemieniowo-skro- w p y w na f u n k c j o n o w a n i e innych jder
n i o w o - p o t y l i c z n e j (jdro b o c z n e grzbieto- w z g r z a . Jdra te maj bezporednie po-
w e - LD, j d r o b o c z n e tylne - LP i jdra czenia z orodkami pnia mzgu i okrelane
poduszki - P) oraz cl) jdra przesyajce in- s j a k o Iruncothalamus.
f o r m a c j e d o kory l i m b i c z n e j (jdra przed- Jedynym jdrem wzgrza, ktre nie -
nie - A). Jdro p r z y r o d k o w e g r z b i e t o w e tuje clo kory m z g u , jest jdro siatkowate.
( M D ) rzutuje d o asocjacyjnej kory przed- O t a c z a o n o w z g r z e - bdc oddzielone
c z o o w e j , niezbdnej dla dostosowania ocl niego cienk blaszk istoty biaej - bla-
f u n k c j o n o w a n i a caego o r g a n i z m u d o zmie- szk rdzenn zewntrzn. O t r z y m u j e ono
niajcego si rodowiska przez realizowa- p o c z e n i a z kory m z g u , jder przeka-
nie f u n k c j i p o z n a w c z y c h , z a c h o w a n i a , pa- n i k o w y c h , wysyajc clo nich (jako jedyne
mici oraz p l a n o w a n i a r u c h w . Jdra grupy j d r o wzgrza) zwrotn p r o j e k c j hamu-
przedniej rzutuj d o kory l i m b i c z n e j nie- jc.
zbdnej dla procesw emocjonalnych, Z a r w n o poczenia d o c h o d z c e clo I. -
uczenia si oraz pamici (A). N e u r o n y ry m z g u ze wzgrza, jak i poczenia koro-
poduszki (P) oraz jdra bocznego tylnego wo-wzgrzowe tworz promienistoci
(LP) rzutuj do asocjacyjnej kory c i e m i e n i o - wzgrzowe (radiationes thalamicae) prze-
w o - s k r o n i o w o - p o t y l i c z n e j - kory k l u c z o w e j biegajce przez torebk w e w n t r z n . Mo-
dla integracji rnych r o d z a j w czucia. na w y r n i cztery zasadnicze konan
Spord wszystkich r o d z a j w i n f o r m a c j i je- wzgrza: przedni (dochodzcy clo kory czo-
dynie informacje w c h o w e dochodz bez- owej), grny (dochodzcy d o kory ciem -
porednio clo kory pata skroniowego, o m i - niowej), tylny (dochodzcy d o kory pata
jajc wzgrze. potylicznego) oraz dolny (dochodzcy clo
Rol jder nieswoistych wzgrza o pro- pata skroniowego).
l^lndro ' Gwne podkorowe Projekcja do: Czynno
| ' poczenia dochodzce
n" grupa przednia |
""j^dro przednie - A ciaa suteczkowate kora zakrtu obrczy emocje, motywacje,
pami
I" ~ grupa boczna
hipokamp kora zakrtu obrczy ?
jadro boczne
grzbietowe - LD
""jadrTboczne tylne pokrywa - wzgrek kora asocjacyjna integracja
-LP grny ciemieniowa ruchowo-czuciowa
p rT" grupa przyrodkow
Jdro przyrodkowe ciao migdaowate, asocjacyjna kora zabarwienie uczu-
grzbietowe - M D ukad wchowy, gaka przedczoowa ciowe zwizane ze
blada, jdro w i e l o k o - sfer afektw infor-
mrkowe Meynerta, macji czuciowych
podwzgrze dochodzcych clo
wzgrza
grupa brzuszna
Jadro brzuszne gaka blada kora przedruchowa planowanie czynno-
przednie - VA ci ruchowych
Jadro brzuszne mdek kora przedruchowa, planowanie i wyko-
porednie (boczne) pierwszorzdowa kora nanie czynnoci
-VI ruchowa ruchowych
boczne (VPL):
Jadro brzuszne tylne pierwszorzdowa kora czucie na tuowiu
-VP rdze krgowy czuciowa i koczynach
przyrodkowe (VPM): czucie na twarzy
jdra nerww
czaszkowych
| grupa tylna |
Ciao kolankowate siatkwka pierwszorzdowa kora wzrok
boczne - CCI. wzrokowa
Ciao kolankowate wzgrek dolny, jdra li- pierwszorzdowa kora such
przyrodkowe - C G M makowe, ciao czworo- suchowa
boczne, jdra przedsion-
kowe
Poduszka - Pul wzgrek grny, okolica kora asocjacyjna: integracja
przecpokrywowa, inne skroniowo-potyliczno- wzrokowo-rucbowo-
jdra wzgrza -ciemieniowa -czuciowa
Jdro siatkowate wzgrze, kora, twr wzgrze regulacja aktywnoci
-Ret siatkowaty neuronw wzgrza
jdra rdblaszkowe |
rodkowo-porod- mdek (jdro czopo- prkowie, kora regulacja aktywnoci
kowe - C^/l wate); gaka blada; mzgu korowej; poczenie
pie mzgu porednie midzy
mdkiem
a prkowiem
j jdra porodkowe . .. |
twr siatkowaty; kora mzgu regulacja aktywnoci
podwzgrze korowej
'W
16. Gowa i ...

Nadwzgrze Szyszynka (corpus pineale) o ksztacie,


z b l i o n y m d o szyszki pinii (w dawnych--
K o l e j n y m elementem m i d z y m z g o w i a p o d r c z n i k a c h a n a t o m o w i e p o r w n y w a l i j''-
jest nadwzgrze (epithalamus). clo prcia mzgu - penis cerebri) zbudowa-
W jego skad w c h o d z : na jest z w y r a n i e w y o d r b n i o n y c h grup ko--
- trjkt uzdeczki ( t r i g o n u m habenulae), mrek p o p r z e d z i e l a n y c h pasmami tkanki'
w ktrym znajduj si nalece d o uka- cznej. Komrki szyszynki (pinocyty) posia-.
d u l i m b i c z n e g o jdra uzdeczki, daj liczne rozgazione wypustki, ktre nai-
- spoido uzdeczek (commissura habenu- granicy z naczyniami i tkank czn w y l i -
larum), zuj m a c z u g o w a t e zgrubienia na kocach,h
- szyszynka (corpus pineale) oraz U osobnika dorosego w szyszynce wyst-h
- spoido tylne (commissura posterior). puj liczne zogi fosforanw i wglanw'-
D o uzdeczki d o c h o d z i prek rdzenny w a p n i a , ktre okrelane s m i a n e m piasku
wzgrza, stanowicy granic m i d z y po- mzgu (acervulus cerebri). Zogi te widocz- '.
wierzchni grn w z g r z a (nalec d o ne s w badaniach r a d i o l o g i c z n y c h czaszki:
k o m o r y bocznej) a p o w i e r z c h n i przyrod- i m z g o w i a , wyznaczaj lini porodkow/
kow (nalec clo k o m o r y trzeciej). Po- tej struktury.
przez prek rdzenny w z g r z a clo jdra
u z d e c z k i d o c h o d z w k n a z ciaa m i g d a o - Uwagi kliniczne: Szyszynka w dziecin- 1 ;
watego, zespou h i p o k a m p a oraz pod- stwie h a m u j e w y t w a r z a n i e hormonw,';
wzgrza. p c i o w y c h , co u n i e m o l i w i a wcze- t
W k n a o d r o d k o w e jder u z d e c z k i do- niejsz dojrzao p c i o w organizmu ::
chodz m.in. d o jder w z g r z a i pod- (przez anatomw okrelana jest'
w z g r z a za porednictwem pczka tyozgi- w z w i z k u z t y m g r u c z o e m niewinno-'!
tego, a take d o t w o r u siatkowatego. Rola ci lub cnoty). W y p a d n i c i e czynnoci ';
jder uzdeczki nalecych clo u k a d u lim- tego g r u c z o u w dziecistwie m o e d o - :
bicznego polega na integracji dorodko- p r o w a d z i d o przedwczesnej dojrzao-s
w y c h informacji c z u c i o w y c h , a u t o n o m i c z - ci p c i o w e j (pubertas praecox).
nych, w c h o w y c h .

Nucleus
.-dorsomeclialis
Nucleus
pa ra ven tricu la ris - Nucleus
Nucleus anterior hypolhalamicus
posterior
Nucleus preopticus
Fasciculus .V
Nucleus
' mamillothalamicus
suprachiasmaticus
-Fasciculus'
Nucleus 'j
supraopticus mamillotegmentalis
Columna fornicis

Nucleus Nucleus corporis


infunclibularis mamillaris
Nucleus ventromeclialis

Ryc. 32. Struktury tworzce podwzgrze strony przyrodkowej.


MzgoWje.

wzgrza nale jdra w i e l o k o m r k o w e -


f] podwzgrze jdro nadwzrokowe (nucleus supraopticus)
podwzgrze (hypothalamus) tworzy i przykomorowe (nucleus paraventricula-
cz ciany bocznej oraz dno komory trze- ris), ktre wysyaj aksony clo tylnego pata
c jej. Dokadne granice wyznacza obszar przysadki m z g o w e j . Jdro lejka (nucleus
ograniczony paszczyznami przechodzcy- infundibularis) ma poczenia z przednim
mi przez blaszk kracow z przodu oraz patem przysadki mzgowej. Do jdra nad-
tylny o b w d cial suteczkowatych od tyu. skrzyowaniowego (nucleus suprachiasma-
Na powierzchni podstawnej mona w y o - ticus) dochodz bezporednio wkna
drbni w i d o c z n e w kierunku ocl przodu ku w z r o k o w e z siatkwki. Podwzgrze jest ze-
tyowi skrzyowanie wzrokowe (chiasma spoem orodkw integrujcych czynno
opticum), guz popielaty (tuber cinereum) ukadu autonomicznego i w p y w a j c y m
wraz z lejkiem (infunclibulum) oraz ciaa su- w z n a c z n y m stopniu na ukad neuroendo-
teczkowate (corpora mammillaria). k rynny.
W podwzgrzu rozrnia si trzy zasa- Podwzgrze zwizane jest z czynnoci
dnicze czci: 1) suteczkow, 2) guzow ukadu autonomicznego, limbicznego, jak
i 3) wzrokow, ktra przechodzi ku przodo- rwnie dokrewnego. Poczenia z orodka-
wi w tzw. okolic p r z e d w z r o k o w . Na ca- mi ukadu limbicznego zapewniaj:
ym obszarze podwzgrza mona rozrni - prek kracowy oraz droga migdao-
okolic boczn, janiejsz, zawierajc sto- wata brzuszna (z ciaem migdaowatym),
sunkowo wicej w k i e n mielinowych, - pczek suteezkowo-wzgrzowy docho-
i okolic przyrodkow bogat w ciaa ko- dzcy do limbicznych jder grupy prze-
mrek. W podwzgrzu znajduj si liczne dniej wzgrza,
mniejsze lub wiksze jdra. Ich topografi - pczek przyrodkowy przodomzgowia
przedstawiono na ryc. 32. Do wyranie (m.in. z przegrod),
ograniczonych jder nale jdra ciaa su- - szlak suteczkowo-nakrywkowy (z na-
teczkowatego (nuclei corporis mammillaris), krywk).
z ktrych wychodz pczki: suteczkowo- Tak jak kora ruchowa steruje w y k o n y w a -
-wzgrzowy (fasciculus mammillothalami- niem ruchw d o w o l n y c h przez pobudzanie
cus) i suteczkowo-nakrywkowy (fasciculus komrek rogu przedniego rdzenia, tak pod-
mammillotegmentalis), a dochodz clo nich wzgrze, bdc nadrzdnym orodkiem
supy sklepienia (columnae fornices). Po- ukadu autonomicznego, reguluje czynno
nadto do charakterystycznych jder pod- neuronw p r z e d z w o j o w y c h wspczulnych

Tabela 11. Okolice podwzgrza i wystpujce w nim jdra

Przytdkimi H i /ii 1
Przedwzrokow pole przedwzrokowe przyrodkowe pole przedwzrokowe boczne
(cz kresomzgowia) jdro plciowo-dwupostaciowe
Nadwzrokowa pole przednie pole boczne
jdro skrzyowania
jdro przykomorowe
jdro nadwzrokowe
Guzowa jdro lejka (jdro ukowate) pole boczne
jdro brzuszno-przyrodkowe jdro guza boczne
jdro grzbietowo-przyrodkowe
Stiteczkowa pole tylne jdra suteczkowe
i przywspczulnych, znajdujcych si i kor p r z e d c z o o w w odczuwa ii
w pniu mzgu oraz rdzeniu k r g o w y m . i w y r a a n i u e m o c j i (ciaa suteczkowate)
W tej regulacji k l u c z o w rol peni jdro Z p o d w z g r z e m cile zwizana jes
przykomorowe, ktrego neurony przez szla- przysadka (hypophysis) leca w siodle tu.
ki zstpujce bocznej czci p o d w z g r z a reckim w rodkowym dole czaszki. Z guzeir
i pnia mzgu w p y w a j na nisze orodki popielatym poczona jest za pomoc lejka
ukadu autonomicznego. Innymi orodkami W y r n i a si d w i e podstawowe czci przv
podwzgrza, w p y w a j c y m i na czynno sadki: przedni - gruczoow, pochodzc;
ukadu autonomicznego, jest pole boczne z ektodermy kieszonki Rathkego, oraz tylna
podwzgrza, jdro grzbietowo-przyrodko- nerwow, rozwijajc si z neuroektodermy
w e oraz pole tylne podwzgrza. Szlaki zst- Na czynno obu czci przysadki oddziau
pujce biorce udzia w kontroli c z y n n o - j odrbne grupy neuronw podwzgrza. N;:.
ci ukadu a u t o n o m i c z n e g o to: pczek przysadk gruczoow wpywaj hormonv
przyrodkowy przodomzgowia, pczek uwalniajce i hamujce, docierajce do nie
p o d u n y grzbietowy oraz szlak w grzbieto- przez krenie wrotne przysadki. Neuron*,
w o - b o c z n e j czci n a k r y w k i zstpujcy podwzgrza, ktre w p y w a j na przedni;
przez dalsz cz pnia m z g u d o rdzenia. cz przysadki, rozmieszczone s gwnie
Poczenia z orodkami ukadu d o k r e w - w strefie przyrodkowej podwzgrza, zwa
nego (przysadka mzgowa) zapewniaj: szcza w jdrze lejka. H o r m o n y tylnego pat;,
- neuronalne - droga n a d w z r o k o w o - p r z y - przysadki uwalniane s z zakocze nerwo-
sadkowa i p r z y k o m o r o w o - p r z y s a d k o w a , w y c h neuronw jder wielkokomrkowych
- n e u r o n a l n o - n a c z y n i o w e - g w n i e droga podwzgrza (nadwzrokowego i przykomoro
guzowo-przysadkowa. wego) bezporednio clo wiata naczyr
Poprzez liczne poczenia z r n y m i krwiononych krenia ukadowego.
czciami orodkowego ukadu n e r w o w e g o
p o d w z g r z e peni nastpujce funkcje:
kontroln nad czynnoci ukadu dokrew- Niskowzgrze
nego (jdro lejka, pole przedwzrokowe),
neurosekrecyjn (jdro nadwzrokowe N i s k o w z g r z e (subthalamus) znajduje
i przykomorowe), si w m i d z y m z g o w i u ku d o o w i i w boli
regulujc czynnoci ukadu autono- ocl wzgrza. W k n a torebki wewntrzne,
micznego (jdro p r z y k o m o r o w e , pole przechodzce w odnog mzgu oddzielaj;
boczne i tylne podwzgrza), niskowzgrze ocl gaki bladej.
regulujc temperatur ciaa (przednie D o g w n y c h struktur niskowzgrza zali
p o d w z g r z e - reakcja na przegrzanie, cza si jdro niskowzgrzowe (nucleus sub
tylne p o d w z g r z e - reakcja na przecho- thalamicus) oraz tzw. warstw niepewn.
dzenie), (zona ince/ta), ktra jest przyrodkowyrr
regulujc pobieranie w o d y i p o k a r m u p r z e d u e n i e m jdra siatkowatego wzgrza
(orodek sytoci w strefie przyrodkowej W k n a istoty biaej tworz tu charaktery
- przy stymulacji brak pobierania pokar- styczne pczki: pczek wzgrzowy (fascicu
mu, orodek g o d u w strefie bocznej - lus thalamicus; pole H | Forela) oraz pczel
przy stymulacji nadmierne spoywanie soczewkowy (fasciculus lentiformis; pole H
pokarmu), Forela). Jdro n i s k o w z g r z o w e natomias.
kontrolujc zachowania seksualne (jdro p o c z o n e jest z gak blad za porednie
lejka, jdro pciowo-dwupostaciowe), t w e m pczka n i s k o w z g r z o w e g o .
n a d z o r o w a n i e rytmu b i o l o g i c z n e g o (j- D o struktur p o w i z a n y c h rozwojowe
dro skrzyowania), z m i c l z y m z g o w i e m naley rwnie gak;
wspudzia w r a z z ukadem l i m b i c z n y m blaca (por. kresomzgowie).
3) pat skroniowy (lobus temporalis) poo-
jj Kresomzgowie o n y p o n i e j bruzdy bocznej oraz
4) pat potyliczny (lobus occipitalis) grani-
Okrelenie kresomzgowie (telencepha- czcy z patem c i e m i e n i o w y m i skronio-
lon) i e s l z w y l < l e stosowane z a m i e n n i e z po- wym.
jciem pkul mzgu {hemispheria cerebri). W obrbie pata czoowego mona roz-
VV kadej p k u l i mzgu mona w y o d r b n i rni zakrt przedrodkowy (gyrus precen-
j r z y powierzchnie: grno-boczn, przyrod- tralis) oraz trzy zakrty czoowe: grny
kow oraz doln, i trzy bieguny: c z o o w y , (gyrus frontalis superior), rodkowy (gyrus
skroniowy oraz potyliczny, znajdujce si frontalis medius) i dolny (gyrus frontalis infe-
odpowiednio w przednim, r o d k o w y m i tyl- rior), przy c z y m w ostatnim zakrcie gazie
nym dole czaszki. O b i e p k u l e m z g u s bruzdy b o c z n e j w y o d r b n i a j ' trzy czci:
oddzielone szczelin podun mzgu (fis- w i e c z k o w (pars opercularis), oczodoow
sura longitudinaiis cerebri), w ktr w c h o d z i (pars orbitalis) oraz trjktn (pars triangula-
sierp mzgu (falx cerebri). ris). M i d z y zakrtami le bruzdy: przed-
Istota szara p o w i e r z c h n i p k u l i m z g u rodkowa (sulcus precentralis), czoowa
tworzy pofadowan kor mzgu (cortex ce- grna (sulcus frontalis superior) oraz czoo-
rebri) z zakrtami (gyri cerebri) i bruzdami w a dolna (sulcus frontalis inferior).
{sulei cerebri). Pat ciemieniowy {lobus parietalis) za-
Ha p o w i e r z c h n i grno-bocznej w i d o c z - wiera d w a paciki: ciemieniowy grny (lo-
ne s cztery paty: bulus parietalis superior) i ciemieniowy dol-
1) pat czoowy (lobus frontalis) ograniczo- ny (lobulus parietalis inferior), w ktrym
ny bruzd rodkow (sulcus cenlralis) o d d o d a t k o w o rozrni mona zakrt nad-
tyu oraz bruzd boczn (sulcus lateralis) brzeny (gyrus supramarginalis) oraz zakrt
od dou, ktowy (gyrus anguiaris). D w a ostatnie za-
2) pat ciemieniowy (lobus parietalis) poo- krty p o o o n e s o d p o w i e d n i o nad bruzd
ony ku t y o w i ocl bruzdy rodkowej, boczn oraz bruzd skroniow grn. D o

Cynk Sulcus '' ^- Gyrus


frontalis cenlralis supra-
marginalis
superior
\x>:;j..;'(yr-
fronti
med

Gyrus
anguiaris
Gyrus
frontalis
infer

Cvii / > . \
oibltales / ' '!>- '
Gyrus :
. temporalis Gyrus Sulcus '
superior temporalis lateralis
medius

Ryc. 33. Zakrty i bruzdy powierzchni grno-bocznej.


Ryc. 34. Wyspa znnjdu.
Sulcus circularis insulae jca si w zagbieniu
bruzdy bocznej.

Gyrus lonmis_ *
insulae Gyri breves
insulae

Sulcus centralis insulae

Sulcus , , ,
Gyrus centralis Lobulus
pafacenlrahs
frontalis

Precuneus

Septum..- Cuneus
pelluciclum
Gyrus
lin ualis
\ Corpus Z
Infundibulum
Gyrus cal/osum
parahippocampalis

Ryc. 35. Zakrty i bruzdy powierzchni przyrodkowej pkuli mzgu.

p r z o d u od p a c i k w znajduje si zakrt za- niu. Niekiedy w obrbie tego pata wyrni


rodkowy (gyrus postcentralis). W pacie mona cwie bruzdy, pooon w grnej
t y m wystpuj r w n i e d w i e b r u z d y : poo- czci pata bruzd potyliczn grn (sulcus
ona za zakrtem z a r o d k o w y m bruzda za- occipitalis superior) oraz lec w jego dol-
rodkowa (sulcus postcentralis) oraz bruzda nej czci bruzd potyliczn doln (sulcus
rdciemieniowa (sulcus intraparietalis) occipitalis inferior). W przypadku, kiedy
znajdujca si m i d z y o b u p a c i k a m i cie- obie powysze bruzdy s w y r a n i e ukszta-
mieniowymi. towane, w obrbie pata potylicznego wy-
Pat potyliczny (lubus occipitalis) posia- stpuj trzy zbiegajce si w kierunku bie-
da na p o w i e r z c h n i w y p u k e j szereg b r u z d guna potylicznego zakrty: zakrt potylicz-
i zakrtw o bardzo z m i e n n y m uksztatowa- ny grny (gyrus occipitalis superior),
Bulbus
Gyri
olfactorius
orbilales

Tractus
olfactorius

occipitales

Ryc. 36. Powierzchnia podstawna pkuli mzgu.

rodkowy (gyrus occipitalis medius) oraz oraz zakrt dugi (gyrus longus insulae), mi-
dolny (gyrus occipitalis inferior). Z po- d z y ktrymi p o o o n a jest bruzda rodkowa
wierzchni przyrodkowej piata potylicznego (sulcus centralis insulae). Wysp otacza bru-
przechodzi czsto na p o w i e r z c h n i w y p u - zda okalajca (sulcus circularis insulae).
k k o c o w y odcinek bruzdy ostrogowej Na p o w i e r z c h n i przyrodkowej pkuli
(sulcus calcarinus). m z g u p o w y e j ciaa moclzelowatego i jego
W obrbie pata skroniowego (lobus bruzdy (sulcus corporis callosi) ley zakrt
temporalis), na p o w i e r z c h n i w y p u k e j w i - obrczy (gyrus cinguli) otoczony przez bru-
doczne s trzy zakrty: skroniowy grny zd obrczy (sulcus cinguli). W czci prze-
(gyrus temporalis superior), rodkowy (gyrus d n i e j w obrbie piata c z o o w e g o znajduje
temporalis medius) i dolny (gyrus temporalis si p o w i e r z c h n i a przyrodkow zakrtu
inferior); zakrty te oddzielaj d w i e bruzdy c z o o w e g o grnego, a na granicy pata czo-
skroniowe: grn (sulcus temporalis supe- o w e g o i c i e m i e n i o w e g o w o k bruzdy
rior) i doln (sulcus .temporalis inferior). r o d k o w e j p o o o n y jest pacik okoorod-
W gbi bruzdy bocznej ley przykryta kowy (lobulus paracentrali). Ku t y o w i ocl
wieczkami c z o o w y m , c i e m i e n i o w y m oraz niego znajduje si, nalecy do pata cie-
skroniowym wyspa (insula), uwaana za od- m i e n i o w e g o , przedklinek (precuneus) od-
dzielny pat (lobus insularis) lecy na po- d z i e l o n y bruzd ciemieniowo-potyliczn
wierzchni w y p u k e j . W wyspie mona w y - (sulcus parietooccipitalis) od Idinka {cu-
rni zakrty krtkie (gyri breves insulae) neus). Klinek w caoci naley clo pata po-
tylicznego i o d d z i e l o n y jest bruzd ostrogo- z y w a n y niekiedy zakrtem potyliczno-skto.
w (sulcus calcarinus) od zakrtu jzykowa- niowym bocznym (gyrus occipitotemporalis
tego (gyrus lingualis), czsto nazywanego lateralis). Ocl zakrtu przyhipokampoweo
zakrtem potyliczno-skroniowym p r z y s a d - oddziela go bruzda poboczna (sulcus colk-
kowym (gyrus occipitotemporalis medialis). teralis).
W obrbie pata skroniowego, na powierzch-
ni przyrodkowej, w i d o c z n y jest zakrt przy-
hipokampowy (gyrus parahippocampalis), Kora mzgu
n a z y w a n y n i e w a c i w i e zakrtem h i p o k a m -
pa (gyrus hippocampalis). Jest o n przedue- W korze m z g u rozrnia si: J) kor
n i e m zakrtu obrczy, t w o r z c y m z n i m now (neocorlex), okrelan obecnie jako
w s p l n i e kolejny pat n a z y w a n y patem lim- isocortex, ma ona typow b u d o w szecio-
bicznym (lobus limbicus). Zakrt p r z y h i p o - w a r s t w o w i o b e j m u j e ponad 9 0 % po-
k a m p o w y zagina si w czci przedniej, w i e r z c h n i p k u l i mzgu, oraz 2) kor filo-1
przechodzc w hak (uncus). W gbi zakr- genetycznie starsz (allocortex), o odmien-
tu p r z y h i p o k a m p o w e g o ukryte s struktury nej b u d o w i e , ktra jest g w n y m elementem
w c h o d z c e w skad hipokampa. Hipokamp u k a d u l i m b i c z n e g o i w c h o w e g o . Najbar-
(hippocampus) w p u k l a si d o wiata rogu dziej charakterystyczn cech kory mzgu
dolnego k o m o r y bocznej, w ktrej t w o r z y jest jej ukad w a r s t w o w y , u t w o r z o n y prz /
trzy charakterystyczne czci: gow (wi- naprzemiennie wystpujce warstwy neuro-
doczn j a k o tzw. stop hipokampa, pes hip- n w . W korze n o w e j rozrnia si sze
pocampi, ze szponami), trzon i ogon, ktry warstw: najbardziej p o w i e r z c h o w n i e poo-
ku t y o w i przechodzi w wskie pasmo istoty ona jest I) warstwa d r o b i n o w a (lamina mo-
szarej, z w a n e j nawleczk szar (indusium lecularis), a nastpnie kolejno: 2) warstwa
griseum), ktra otacza ciao m o d z e l o w a t e . ziarnista zewntrzna (lamina granuiaris ex-
Na p o w i e r z c h n i podstawnej pata czoo- terna), 3) piramiclowa zewntrzna (lamina
w e g o w p o b l i u szczeliny p o r o d k o w e j pyramiclalis extema), 4) ziarnista wewntrz-
znajduje si zakrt prosty (gyrus rectu), od- na (lamina granuiaris interna), 5) piramiclo-
d z i e l o n y o d zakrtw oczodoowych (gyri w a w e w n t r z n a lub z w o j o w a (lamina pyra-
orbitales) bruzd wchow (sulcus olfacto- miclalis interna s. ganglionaris) oraz 6) war-
rius). W brudzie w c h o w e j ley opuszka stwa komrek rnoksztatnych (lamina
wchowa (bulbus olfactorius), ktra ku tyo- multiformis).
w i przechodzi w pasmo wchowe (tractus Szczegowa analiza b u d o w y komrko-
olfactorius). Ku t y o w i pasmo w c h o w e do- w e j u m o l i w i a w y o d r b n i e n i e w korze
chodzi clo istoty dziurkowanej przedniej m z g u pl cytoarchitektonicznych rni-
(substantia perforata anterior) i dzieli si na cych si nie tylko b u d o w , ale rwnie
clwa prki wchowe: przyrodkowy (stria funkcj. Najbardziej rozpowszechnionym
olfactoria medialis) i boczny (stria olfactoria p o d z i a e m c y t o a r c h i t e k t o n i c z n y m kory jesl
laleralis). Prki kocz si o d p o w i e d n i o podzia z a p r o p o n o w a n y przez Brodmanna
w zakrcie przykracowym (gyrus parater- na p o c z t k u XX w. W y o d r b n i on ok. 50
minalis) lub w zakrcie pksiycowatym pl k o r o w y c h , przedstawionych na ryc. 38.
(gyrus semilunaris) oraz wchowym bocz- O k o l i c e kory, clo ktrych dochodz wk-
nym (gyrus olfactorius laleralis). Zakrty na c z u c i o w e , w z r o k o w e i suchowe lub
z w i z a n e z w c h e m zawieraj pierwotn z ktrych wychodz w k n a ruchowe, nazy-
kor w c h o w , ktra ma najprostsz b u d o - w a n e s p o l a m i p r o j e k c y j n y m i kory mzgu.
w cytoarchitektoniczn. Zajmuj one 2 0 % p o w i e r z c h n i pkuli.
W pacie s k r o n i o w y m w i d o c z n y jest za- Kora ruchowa o b e j m u j e zakrt przed-
krt wrzecionowaty (gyrus fusiformis), na- r o d k o w y i cz przedni pacika okoo-
Tabela 12. Budowa warstwowa typowej kory nowej

m; 'i Cechy charakterystyczne i " r


Y :
VVarstwa 1 - drobinowa warstwa cienka o bardzo malej liczbie komrek; mog w niej
(lamina molecularis) wystpowa nieliczne neurony poziome Cajala; zawiera ona
zarwno wkna pochodzce ocl cendrytw szczytowych neu-
ronw piramidalnych warstw III i V, jak rwnie zakoczenia
wkien asocjacyjnych
""Warstwa II - ziarnista zawiera liczne mae komrki piramidalne i gwiadziste
zewntrzna (lam/na
Pjan u la ris externa)
Warstwa III - piramidowa' zawiera bardzo du liczb neuronw piramidalnych i niewielk
zewntrzna (lamina liczb komrek ziarnistych; ponadto wystpuj w niej komrki
pyramidalis externa) koszyczkowe i wrzecionowate. Wielko komrek w tej warstwie
wzrasta wraz z oddalaniem si od powierzchni kory
Warstwa IV - ziarnista na og jest cienka, posiada gsto uoone, liczne komrki ziarniste.
wewntrzna (lamina Obecne s w niej liczne pczki wkien poziomych tworzcych pas-
granularis interna) mo warstwy ziarnistej wewntrznej - prek Bailiargera zewntrzny
Warstwa V - piramidowa zbudowana jest przewanie z duych komrek piramidalnych;
wewntrzna lub zwojowa w okolicach ruchowych wystpuj w niej neurony olbrzymie
{lamina pyramidalis | Betza. Zawiera wkna poziome tworzce prek Bailiargera
interna s. ganglionaris) wewntrzny
Warstwa VI - komrek zawiera liczne komrki wieloksztatne z dominacj neuronw
wieloksztatnych trjktnych i wrzecionowatych. Dodatkowo wystpuj w niej
(lamina polymorpha) komrki Martinottiego

rodkowego oraz t y l n e o b r z e e z a k r t u c z o -
owego g r n e g o , r o d k o w e g o i d o l n e g o . I I
Rozrnia si w niej p i e r w s z o r z d o w kor
ruchow (pole p r o j e k c y j n e r u c h o w e , kora II V: i Y

somatomotoryczna) lec z t y l u w z a k r c i e II
p r z e d r o d k o w y m . Bardziej z p r z o d u z n a j - III
duje si d r u g o r z d o w a kora r u c h o w a (prze-
dnia cz p a c i k a o k o o r o d k o w e g o na po- III
wierzchni przyrodkowej) i tzw. kora
IV ;
p r z e d r u c h o w a (pole 6) z n a j d u j c a si w za-
krcie c z o o w y m g r n y m , r o d k o w y m oraz
dolnym. P i e r w s z o r z d o w a kora r u c h o w a V
odpowiada polu 4 Brodmanna. W zakrcie
c z o o w y m d o l n y m d o p r z o d u o d zakrtu
przedrodkowego z n a j d u j e si p o l e r u c h o - VI
we m o w y Broca. W p i e r w s z o r z d o w e j ko- VI
rze r u c h o w e j r o z p o c z y n a j si d r o g i k o r o -
wo-rdzeniowe i korowo-jdrowe.
P i e r w s z o r z d o w a kora c z u c i o w a (pole Ryc. 37. Budowa cytoarchitektoniczna kory no-
projekcyjne c z u c i o w e ) z a j m u j e zakrt za- wej. Po prawej typowa kora asocjacyjna z cha-
rodkowy i tyln cz p a c i k a o k o l o r o d k o - rakterystycznym szeciowarstwowym ukadem,
wego (pola 3, 1 , 2 B r o d m a n n a ) . O k o l i c a ta po lewej kora ruchowa, w ktrej brak warstwy
otrzymuje i n f o r m a c j e z j d e r b r z u s z n y c h ziarnistej wewntrznej.
Ryc. 38. Pola cytoarchitektoniczne pkuli mzgu (wg Brodmanna).

tylnych wzgrza. D r u g o r z d o w a kora czu- Pierwszorzdowa kora suchowa (prc


c i o w a znajduje si w dolnej czci zakrtu j e k c y j n a kora suchowa) z a j m u j e zakrt
zarodkowego, ku t y o w i o d kory pierwszo- p o p r z e c z n e z n a j d u j c e si na grnej po
r z d o w e j w obrbie w i e c z k a c i e m i e n i o w e - w i e r z c h n i zakrtu s k r o n i o w e g o grnego, c.
go ( o d p o w i a d a to p o l u 4 0 Brodmanna). o d p o w i a d a p o l u 41. Kora drugorzclor.
Trzeciorzdowa kora c z u c i o w a p o o o n a z n a j d u j e si w zakrcie s k r o n i o w y m grnyn
jest w paciku c i e m i e n i o w y m g r n y m (od- w o k kory p i e r w s z o r z d o w e j .
p o w i a d a to p o l u 5 i 7 Brodmanna). Pierwszorzdowa kora wzrokowa (projek
m i e n i e m m o w y oraz o b l i c z e n i a m i matema-
t y c z n y m i . W obrbie pacika c i e m i e n i o w e -
go grnego p k u l i d o m i n u j c e j znajduj si
orodki o d p o w i e d z i a l n e za waciw dys-
k r y m i n a c j b o d c w b l o w y c h i czucio-
w y c h w r a z z ich p r a w i d o w interpretacj.
W obrbie p k u l i n i e d o m i n u j c e j znajduj
si orodki z w i z a n e z wyobrani prze-
strzenn, postrzeganiem t r j w y m i a r o w y m
i w y o b r a n i niewerbaln (muzyka, poezja).
Filogenetycznie starsza cz kory mzgu
{allocortex) ma odmienn b u d o w ni kora
n o w a ; rozrnia si w niej: kor dawn (pa-
leocortex), czyli kor w c h o w , oraz kor
star (archicortex) nalec clo ukadu lim-
bicznego. Granic midzy kor now a kor
dawn i star jest bruzda w c h o w a (sulcus
rhinalis), znajdujca si na p o w i e r z c h n i pod-
stawnej pata skroniowego. Kora dawna
zorganizowanie somatolopiczne, tzn. okrelonej
z w i z a n a z ukadem w c h o w y m ma prost
czci ciaa przyporzdkowany jest odpowiedni
b u d o w trjwarstwow. Kora stara jest pod-
region kory. Wszystkie czci ciaa nie s jednak
s t a w o w y m skadnikiem ukadu limbicznego.
reprezentowane rwnomiernie; obszary wymaga-
Pod w z g l d e m topograficznym znajduje si
jce wikszej precyzji ruchu czy wikszej wrali-
g w n i e w pacie s k r o n i o w y m , chocia
woci na informacje czuciowe s znacznie bar-
c z y n n o c i o w o naley clo pata limbicznego.
dziej rozbudowane. Takie reprezentowanie czci
ciaa mona przedstawi w postaci charaktery- Allocortex z n a j d u j e si na grnej, we-
stycznego czowieczka" (homunculus) o karyka- w n t r z n e j czci zakrtu p r z y h i p o k a m p o -
turalnie rozbudowanej twarzy i doniach. w e g o , t w o r z c na jego w e w n t r z n e j czci
h i p o k a m p (hippocampus). Ten ostatni w p u -
kla si jako rg A m m o n a d o wiata rogu
dolnego k o m o r y bocznej, a nastpnie bie-
cyjna kora wzrokowa) obejmuje pole 17 gnie ku grze, o w i j a j c si c i e n k i m pasem
Brodmanna, znajdujce si na przyrodkowej w o k pata i trzonu ciaa moczelowategd
powierzchni pata potylicznego i pokrywa w postaci n a w l e c z k i szarej. Nastpnie o w i j a
cian grn i doln bruzdy ostrogowej. Jej si w o k kolana ciaa m o d z e l o w a t e g o
cech charakterystyczn jest obecno prka i k o c z y w szczelinie m i d z y p k u l o w e j ku
istoty biaej, zwanego prkiem Gennariego d o o w i w rejonie zakrtu przykracowego
(prek w warstwie ziarnistej wewntrznej). {gyrus para term i na lis).
Peniejsza analiza b o d c w w z r o k o w y c h na- Hipokamp waciwy (hippocampus pro-
stpuje w korze w z r o k o w e j drugo- i trzecio- per, rg A m m o n a ) i zakrt zbaty {gyrus
rzdowej lecych na o b w o d z i e pola 17. dentatus) maj charakterystyczn trjwar-
Naley rwnie zaznaczy, e w obr- stwow b u d o w . O d d z i e l o n e s ocl komory
bie pkul m z g o w y c h istnieje wyrana spe- bocznej korytem (aheus), w ktrym znajdu-
cjalizacja f u n k c j i , co okrelamy t e r m i n e m j si w k n a w y c h o d z c e z hipokam-
dominacji pkulowej. W, wikszej czci pa. N a j w i c e j danych dowiadczalnych oraz
populacji europejskiej d o m i n u j c pkul obserwacji k l i n i c z n y c h przemawia za udzia-
mzgu jest p k u l a lewa. O d p o w i e d z i a l n a e m h i p o k a m p a w procesach z w i z a n y c h
jest ona za procesy z w i z a n e z m o w , rozu- z zapamitywaniem. Wykazano, e jego
K S B g E p W M
l l l i l l i P ' 1

3, 2, 1 pierwszorzdowa kora zakrt zarodkowy czucie powierzch-


czuciowa niowe
4 pierwszorzdowa kora zakrt przedrodkowy ruchy dowolne
ruchowa
5 drugorzdowa kora placik ciemieniowy astereognozja ~
czuciowa grny
6 kora przedruchowa tylna cz zakrtu czo- planowanie ruchw
owego grnego i rod- koczyn i gaek ocznych
kowego
7 ciemieniowa kora pacik ciemieniowy grny analiza bodcw
asocjacyjna wzrokowo-ruchowych
8 czoowe pole ruchowe zakrt czoowy rodkowy ruchy gaek ocznych; ko-
gaek ocznych i grny rowy orodek skojarzone-
go spojrzenia do boku
9-1 2 kora przedczolowa zakrt czoowy rodkowy wiadomo, mylenie,
i grny wysze czynnoci ner-
wowe
17 pierwszorzdowa kora brzegi bruzdy ostrogowej widzenie
wzrokowa
18 drugorzdowa kora zakrt jzykowy gbia widzenia
wzrokowa
19 trzeciorzdowa kora zakrt jzykowy kolor, lokalizacja, ruch ,
wzrokowa
20-21 skroniowe pole zakrt skroniowy dolny widzenie przestrzenne
wzrokowe
22 asocjacyjna kora sucho- zakrt skroniowy grny orodek czuciowy mo-
wa (orodek Wernickego) wy, rozumienie mowy
23-27; asocjacyjna kora lim- zakrt obrczy i zakrt emocje, pami
29-33 biczna przyhipokampowy, pole
podspoidlowe
28 i 34-36, drugo- i pierwszorzdo- zakrt przyhipokampowy wch
38 wa kora wchowa
37 c i em i en i o wo-s k ron i o wo- styk skroniowo-ciemie- odbir bodcw,
-potyliczna kora niowo-potyliczny widzenie, czytanie,
asocjacyjna mowa
39 ciemieniowo-skroniowo- placik ciemieniowy widzenie, czytanie,
-polyliczna kora dolny (zakrt ktowy) mowa, liczenie,
asocjacyjna rozrnianie stron ciaa '
40 cicmieniowo-skroniowo- zakrt nadbrzeny planowanie skompliko-
-potyliczna kora wanych czynnoci ru- "'
asocjacyjna chowych, mimika twarzy
41 pierwszorzdowa kora zakrty poprzeczne such
suchowa Heschla
42 drugorzdowa kora zakrty poprzeczne such i
suchowa Heschla
43 kora smakowa kora wyspy, wieczko smak
czolowo-ciemieniowe
44 i 45 kora ruchowa mowy wieczko czoowe wypowiadanie sw; ru-
(orodek Broca) chowy orodek mowy
46 kora asocjacyjna zakrt czoowy rodkowy zachowanie, mylenie,
przedczolowa planowanie ruchw
gaek ocznych _
Koryto

Warstwa
jamista
Warstwa
drobinowa Strzpek

Warstwa komrek-
wieloksztatnych
-Warstwa ziarnista
Warstwa drobinowa
v
Zakrt zbaty

Podkadka
^ "j-
ij*
. L- ^

Warstwa komrek j Warstwa
wieloksztatnych j promienista
Warstwa
. piramidowa
v i
Hipokamp waciwy

Ryc. 40. Hipokamp - przekrj czoowy z uwzgldnieniem najgbiej pooonego trjwarslwowego


zakrtu zbatego oraz kolejno pooonych sektorw hipokampa waciwego, od sektora CA4 jece-
go we wnce zakrtu do sektora CA I i podkadki. Sektor CA I jest najbardziej wraliw na czynniki
patologiczne czci hipokampa waciwego.

uszkodzenie p r o w a d z i clo wystpienia zabu- O d zewntrz h i p o k a m p przechodzi na


rze pamici rozpoznawczej. Pami ta p o w i e r z c h n i w y p u k zakrtu przyhipo-
zwizana jest z umiejtnoci odrniania k a m p o w e g o , ssiadujc przez podkadk
znanych zjawisk ocl n o w y c h . Sklepienie (for- z kor rdwchow (cortex entorhinalis);
nix) jest gwn drog odprowadzajc in- ma ona swoist b u d o w , poredni m i d z y
formacje z hipokampa. Rozpoczyna si kor star a kor n o w . Wikszo autorw
strzpkiem hipokampa (fimbria hippocampi) przychyla si d o pogldu, i jest to kora pi-
pooonym na zewntrznej p o w i e r z c h n i hi- c i o w a r s t w o w a . Kora rdwchow stanowi
pokampa, ktry nastpnie przechodzi w od- stacj przekanikow m i d z y kor now
nog (crus fornicis), trzon (corpus fomicis) a h i p o k a m p e m , u m o l i w i a j c przenoszenie
i supy sklepienia (columna fornicis). W swo- i n f o r m a c j i z kory n o w e j .
im przebiegu sklepienie ssiaduje pocztko-
wo ze cian komory bocznej, a nastpnie
ju jako trzon sklepienia stanowi jeden z ele- Struktury podkorowe
mentw potrjnego stropu k o m o r y trze-
ciej". Sklepienie w postaci s u p w d o c h o d z i W e w n t r z u p k u l m z g u znajduj si
w poblie spoida przedniego i k o c z y si struktury nalece clo jder podstawy - cia-
w
przegrodzie oraz ciaach suteczkowatych. o prkowane (corpus striatum); bdce
Globus Pars triangularis
Putamen pallidus ventricuh lateralis

Corpus Cornu inferius Caput Corpus Cauda


amygclaloideum venlriculi hippocampi hippocampi hippocampi
lateralis (uncus)

Ryc. 41. Przekrj strzakowy przez pkul mzgu - obraz rezonansu magnetycznego; widoczne
czci hipokampa oraz jego stosunek do rogu dolnego komory bocznej i ciaa migdaowatego.

czci ukadu l i m b i c z n e g o ciao migdao- Skorupa t w o r z y w s p l n i e z gak blacl j-


wate (corpus amygdaloideum) oraz przed- dro soczewkowate (nucleus lentiformis). Lfir
murze (claustrum). y o n o m i d z y torebk wewntrzn (capsu-
Ciao prkowane zawiera d w i e r o z w o - a interna) a zewntrzn (capsula exlerna),
j o w o c a k o w i c i e rne czci - p r k o w i e Blaszka rdzenna przyrodkowa (lamina me:
(striatum) p o c h o d z c e z kresomzgowia dullaris medialis) dzieli gak blacl na gak
i gak blacl (globus pallidus) powsta blacl przyrodkow (globus pallidus media-
z midzymzgowia. lis) i gak blacl boczn (globus pallidus la-
Prkowie skada si z jdra ogoniastego teralis). Blaszka rdzenna boczna (lamina
(nucleus caudatus) i skorupy (putamen). J- medullaris lateralis) oddziela gak blai
dro ogoniaste w s w y m przebiegu towarzy- skorupy.
szy k o m o r z e b o c z n e j ; m o n a w n i m rozr- Ciao p r k o w a n e jest zasadnicz-
ni gow (caput), trzon (corpus) oraz ogon ci tzw. ukadu pozapiramidowego, ktre-
(cauda). Ocl skorupy oddzielaj je w k n a go dziaanie opiera si na ukadzie ptli
torebki w e w n t r z n e j . Jedynie z p r z o d u go- neuronalnych czcych te struktury i
w a jdra ogoniastego czy si ze skorup. sob oraz ze w z g r z e m i kor mzgU;
yV skad jder podstawy z w i z a n y c h z ru-
d a t k o w e pole r u c h o w e s silniej pobu-
c|iem wchodz ci'ao prkowane (prko-
dzane), co p o w o d u j e wystpienie hiper-
w e + gaka blada), jdro niskowzgrzowe
kinezy i h i p o t o n i i .
oraz istota czarna. Zaburzenia w f u n k c j o n o -
wanju poszczeglnych e l e m e n t w tego
ukadu maj w p y w na przebieg czynnoci Ciao migdaowate (corpus amygclaloi-
ruchowych- Przejawia si to wystpo- cleum) jest korowo-podkorow (gwnie pocl-
waniem tak z w a n y c h z e s p o w pozapirami- korow) struktur, pooon w przednio-
dowych charakteryzujcych si zmian przyrodkowej czci pata skroniowego.
papicia miniowego, z a b u r z e n i a m i w y k o - O d g r y w a wan rol w procesach emocjo-
nywania r u c h w d o w o l n y c h oraz wystpo- nalnych i ich ekspresji oraz kontrolowaniu
waniem r u c h w m i m o w o l n y c h . czynnoci narzdw w e w n t r z n y c h , a take
odbieraniu b o d c w w c h o w y c h . Ciao mig-
Uwagi kliniczne. Stosunkowo najbar- daowate przylega clo czci przedniej rogu
dziej poznane s m e c h a n i z m y upole- dolnego komory bocznej. Skada si z w i e l u
dzenia f u n k c j o n o w a n i a u k a d u pozapi- jder, ktre tworz d w a wiksze zespoy: ko-
ratnidowego w c h o r o b i e Parkinsona rowo-przyroclkowy (pars corticomediaiis)
i plsawicy Huntingtona. O b i e c h o r o b y oraz podstawno-boczny (pars basolateralis).
charakteryzuj si przeciwstawnym Filogenetycznie starszy zesp korowo-przy-
obrazem k l i n i c z n y m . rodkowy jest znacznie mniejszy ocl filogene-
Choroba Parkinsona jest zespoem po- tycznie nowego zespou podstawno-
zapiramidowym hipertoniczno-hipoki- -bocznego. Rol zespou podstawno-boczne-
netycznym. W plsawicy H u n t i n g t o n a go jest nadawanie emocjonalnego znaczenia
rjatomiast zaburzenia czynnoci rucho- b o d c o m ze rodowiska zewntrznego (po-
wej przebiegaj w postaci zespou hipo- czenia korowe z orodkami c z u c i o w y m i
toniczno-hiperkinetycznego. i asocjacyjnymi), uczenie si i zapamitywa-
Przyczyn c h o r o b y Parkinsona jest uby- nie e m o c j i (poczenia z hipokampem) oraz
I tek komrek d o p a m i n e r g i c z n y c h czci ekspresja emocji, za ktr o d p o w i e d z i a l n y
zbitej istoty czarnej. P o w o d u j e to brak jest zesp korowo-przyrodkowy.
hamowania n e u r o n w GABA/Enk-er- W k n a n e u r o n w p r o j e k c y j n y c h ciaa
gicznych u k a d w h a m u j c y c h czyn- m i g d a o w a t e g o biegn przez prek kra-
no czci zewntrznej gatki bladej. cowy, slria terminalis (przecie wszystkim
W konsekwencji p r o w a d z i to d o z a n i k u z zespou k o r o w o - p r z y r o d k o w e g o ) , oraz
hamowania n e u r o n w jdra nisko- przez drog migdaow brzuszn (przecie
wzgrzowego i wzrostu a k t y w a c j i neu- wszystkim z zespou podstawno-bocznego).
ronw wzgrza i kory m z g u m a j c y c h D o ukadu limbicznego zalicza si wiele
.wpyw na z a p o c z t k o w a n i e i w a c i w e struktur nalecych clo rnych piter orod-
przeprowadzenie ruchu d o w o l n e g o .(hi- kowego ukadu n e r w o w e g o , z kresomzgo-
pokineza i hipertonia). w i a - kor limbiczn, ciao migdaowate
Z kolei p o d o e m plsawicy H u n t i n g t o - i przegrod, oraz z m i d z y m z g o w i a - nie-
na jest ubytek n e u r o n w GABA/Enk-er- ktre jdra wzgrza i podwzgrze. Najwa-
gicznych oraz c h o l i n e r g i c z n y c h prko- niejszymi jego elementami s ciao migdao-
wia, p r o w a d z c y d o zahamowania wate i h i p o k a m p . U k a d z w i z a n y z hipo-
czynnoci niskowzgrza; w y n i k i e m tego k a m p e m o d p o w i a d a przecie wszystkim za
jest brak p o b u d z e n i a czci w e w n t r z - pami (konsolidacj pamici krtkotrwaej
nej gaki bladej, a w i c zniesienie jej ha- w dugotrwa oraz pami przestrzenn),
itnujcego w p y w u na neurony w z g r z a ciao migdaowate natomiast gwnie za pro-
i kory m z g u (kora p r z e d r u c h o w a i do- cesy e m o c j o n a l n e . Czynno ukadu lim-
Corpus collosum
Caput nuclei caudali
' ., V"V " '' -Pu'!""
Capsula-exlrema

Nucleus caudatus
Lobus temporali

, Sepluin C
"'' Formx

Putamen ^ ".
Claustrum - ^ ' "S^"
Corpus -ras tj
amygdaloideum -^fO.gg1?

Capsu/a interna Ventriulus V',"j, V\7


(crus posterius) lateralis s!<'"'' j ^ j J ^

Capsula interna /
(genu) / c/bus pallidum
(pars lateralis)
Globus pallidum
Nucleus (pars medialis)
caudatus
Claustrum

I fu tli !!(,-( Ventriculus


ventriculi laleralis lateralis
Caput Fasciculus
hippocampi mamillothalamicus

Nucleus lateralis
posterior -..

Nucleus ventralis
posterior-
Putamen

Corpus 'hippocampi
Splenium
coporis callosi

__ Pars triangularis
venlricuh laleralis
t

V
, " ' i j - Cauda hippocampi

Ryc. 42. Przekroje c z o i o w e przez p k u l m z g u z u w i d o c z n i e n i e m jder podkorowych.


bienego wyraa si przede wszystkim przez ny praktycznie dla caej kory mzgu. Komr-
wpyw na ukady w e w n l r z w y d z i e l n i c z y , ki grup Ch3 i Ch4 le u podstawy mzgu po-
autonomiczny i ruchowy. Ponadto d o ukadu niej przedniej czci prkowia, a powyej
tego zalicza si kor limbiczn, pooon na struktur zaliczanych clo wchomzgowia
D r z yrodkowej p o w i e r z c h n i p a t w czoo- (istota dziurkowana przednia), cign si jed-
wego, ciemieniowego oraz skroniowego, nak ku tyowi w postaci bardziej rozproszo-
pod wzgldem m o r f o l o g i c z n y m naley ona nych niewielkich grup komrkowych.
clo allocortex lub isocorlex o bardziej pier- Przedmurze (claustrum) jest w s k i m pa-
wotnej b u d o w i e warstwowej. O t r z y m u j e in- smem istoty szarej p o o o n e j poniej kory
formacje z rnych obszarw asocjacyjnych w y s p o w e j , ocl ktrej oddziela je torebka
oraz z drugo- i trzeciorzdowych orodkw ostatnia (capsula extrema). M a o n o liczne
czuciowych. D o kory tej dochodz informa- poczenia wstpujce i zstpujce niemal
cje z jder l i m b i c z n y c h wzgrza (jdra prze- ze wszystkimi obszarami kory mzgu.
dnie). Z kory limbicznej informacje dociera-
j do hipokampa i ciaa migdaowatego.
Przegroda (septum) u c z o w i e k a skada
Istota biaa
si z d w c h czci - przegrody p r a w d z i w e j pkul mzgu
z gwnymi j d r a m i z n a j d u j c y m i si w za-
krcie p r z y k r a c o w y m oraz przegrody prze- N a j w i k s z y m skupiskiem istoty biaej
zroczystej - struktury oddzielajcej w linii w obrbie p k u l m z g o w y c h jest orodek
porodkowej rogi przednie k o m r bocz- powalny (centrum semiovale) utworzony
nych. Jdra przegrody mona p o d z i e l i na przez w k n a n e r w o w e biegnce w rnych
dwie zasadnicze czci - przyrodkow kierunkach p o w y e j ciaa modzelowatego.
i boczn. D o czci bocznej przez sklepie- Niej wkna nerwowe s skupione
nie biegn w k n a z h i p o k a m p a w a c i w e - w trzech torebkach: wewntrznej (capsula
go; jej aksony dochodz clo czci przyrod- interna), oddzielajcej jdro soczewkowate
kowej. Cz przyrodkow jest p u n k t e m ocl jdra ogoniastego i wzgrza, zewntrz-
wyjcia w k i e n d o c h o d z c y c h d o hipo- nej (capsula externa) lecej midzy skorup
kampa, jder uzdeczki i r d m z g o w i a . a przedmurzem oraz ostatniej (capsula extre-
Przegroda jest struktur majc obu- ma) oddzielajcej przedmurze ocl wyspy.
stronne poczenia z i n n y m i orodkami W zalenoci o d przebiegu i pocze
ukadu limbicznego (z ciaem m i g d a o w a - rozrnia si w k n a (drogi) rzutowe, spoi-
tym, hipokampem, kor obrczy); m o e to d o w e i kojarzeniowe.
wskazywa na jej m o d u l u j c y w p y w na ak- Wkna rzutowe (fibrae s. tractus projec-
tywno struktur ukadu l i m b i c z n e g o . tiones) cz kor mzgu z innymi orodkami
Jednym z p o d s t a w o w y c h neuroprzeka- ukadu nerwowego. Najwikszym skupi-
nikw ukadu przegrody (jej czci przy- skiem tych w k i e n jest torebka wewntrzna,
rodkowej) jest acetylocholina. N e u r o n y w ktrej wyrnia si odnog przedni (mi-
cholincrgiczne wystpuj w kilku wyra- dzy jdrem soczewkowatym a ogoniastym),
nych grupach k o m r k o w y c h o z n a c z o n y c h odnog tyln (midzy jdrem soczewkowa-
Ch1-Ch4. Przegrod t w o r y grupa komrek tym a wzgrzem), kolano (czce obie od-
Chi; kolejne grupy cholinergiczne tworz nogi) oraz cz zasoczewkow i podso-
neurony Ch2 - komrki pasma przektnego c z e w k o w . W obrbie torebki wewntrznej
Broca (rami pionowe), Ch3 - komrki pasma najbardziej z przodu w jej kolanie biegn
przektnego Broca (rami poziome) oraz Ch4 w k n a drogi korowo-jdrowej, w odnodze
- jdro podstawne wielkokomrkowe Mey- tylnej n a t o m i a s t - w k n a drogi korowo-rdze-
nerta. Neurony tej ostatniej struktury odgry- niowej, przy c z y m w jej czci przedniej naj-
waj znaczc rol jako rdo acetylocholi- bliej - w k n a r u c h o w e mini szyi, a dalej
Droga
korowo-
-jdrowa
Droga
korowo-
-rdzeniowa Promienisto
(koczyna ' wzgrza
grna)
Wkna
korowo-
podkorowe
Thalamus
Droga
korowo-
-rdzeniowa
(koczyna
dolna)

Ryc. 43. Przekrj poprzeczny przez torebk wewntrzn z uwidocznieniem struktur ssiednich.

ku t y o w i - mini koczyny grnej, tuowia 2. ciao modzelowate (corpus callosum;


i koczyny dolnej. O p r c z w y m i e n i o n y c h s p o i d o wielkie) skada si z czci porod-
drg ukadu piramidowego w obrbie torebki k o w e j , w ktrej w y r n i a si dzib (rosLrum
wewntrznej przebiegaj drogi k o r o w o - p o d - corporis callosi), pie (truncus corporis cal-
korowe (m.in. korowo-mostowe, korowo- losi) i p o o o n y z tyu pat (splenium corpo-
-siatkowe, k o r o w o - p r k o w i o w e ) ; z w y k l e s ris callosi) oraz z promienistoci ciaa ino-
one rozproszone i niewyranie odgraniczone dzeowatego (racliatio corporis callosi),
o d drg ssiednich. W k n a c z u c i o w e , ktre ktrej w k n a docieraj d o poszczeglnych
tworz promienisto wzgrza, przechodz o k o l i c kory; w k n a czce bieguny czoo-
rwnie przez torebk wewntrzn. W k n a w e o b u p k u l przechodz przez kolano
promienistoci w z r o k o w e j (od jdra brzu- ciaa m o d z e l o w a t e g o , t w o r z c tzw. Uu-
sznego tylnego wzgrza d o kory czuciowej) szcze mniejsze (forceps minor), wkna
biegn w odnodze tylnej. p r z e c h o d z c e przez pat i czce kor pa-
W k n a promienistoci w z r o k o w e j , b- t w p o t y l i c z n y c h tworz natomiast tzw. kle-
dcej k o c o w y m o d c i n k i e m drogi w z r o k o - szcze wiksze (forceps major); ciao modze-
wej (od ciaa kolankowatego bocznego clo lowate k o o r d y n u j e czynnoci orodkw ko-
kory w z r o k o w e j ) , przebiegaj przez cz rowych obu pkul;
zasoczewkow i poclsoczewkow torebki 3. spoido sklepienia ( c o m m i s u r a fomi-
w e w n t r z n e j , a w k n a promienistoci su- cis; spoido h i p o k a m p a , commisura hippo-
c h o w e j (biegnce ocl ciaa kolankowatego campi) przebiega m i d z y o d n o g a m i sklepie-
przyrodkowego clo kory suchowej) z n a j d u - nia, czc ze sob h i p o k a m p prawej i lewej
j si w czci p o d s o c z e w k o w e j torebki. pkuli.
Wkna spoidowe (komisuralne) tworz Wkna kojarzeniowe (asocjacyjne) -
trzy spoida: cz rne pola kory m z g u w obrbie tej sa-
1. spoido przednie ( c o m m i s u r a anterior) mej p k u l i . W k n a k o j a r z e n i o w e krtkie
czy ze sob w c h o m z g o w i e oraz rodko- (ukowate) cz orodki k o r o w e znajdujce
w e i d o l n e zakrty p a t w s k r o n i o w y c h ; si w ssiednich zakrtach. Ze wzgldu na
charakterystyczny ksztat n a z y w a n e s r w - k o r o w o - r d z e n i o w , ale stanowi zaledwie
n | e w k n a m i typu U " . W k n a kojarze- 2 - 3 % wszystkich w k i e n crogi k o r o w o -
niowe dugie cz odlege obszary k o r o w e -rdzeniowej bocznej.
tej samej p k u l i . D o g w n y c h p c z k w W korze r u c h o w e j rozpoczynaj si trzy
(poczonych wkien) p k u l i m z g u nale- z siedmiu drg zstpujcych, kontroluj-
c pczek haczykowaty, pczek p o d u n y c y c h czynnoci r u c h o w e (tab. 14). W korze
jrny, pczek p o d u n y d o l n y oraz obrcz. pata c z o o w e g o i c i e m i e n i o w e g o rozpoczy-
3
Pczek haczykowaty (fasciculus uncina- n si droga k o r o w o - r d z e n i o w a boczna, ko-
!us) czy ze sob kor pata skroniowego r o w o - r d z e n i o w a przednia oraz k o r o w o - j -
z kor pata c z o o w e g o ; pczek poduny d r o w a . Pozostae cztery rozpoczynaj si
grny (fasciculus longitudinalis superior) - w p n i u m z g u i s to: droga c z e r w i e n n o -
pat c z o o w y z patem p o t y l i c z n y m i ciemie- -rdzeniowa, siatkowo-rdzeniowa, przedsion-
niowym; pczek poduny dolny (fasciculus k o w o - r d z e n i o w a oraz pokrywowo-rclzenio-
longitudinalis inferior) - pat p o t y l i c z n y ze w a . Ponadto, oprcz w y m i e n i o w n y c h sied-
skroniowym, obrcz za, rozcigajca si m i u drg zstpujcych na neurony r u c h o w e
wzdu zakrtu obrczy, czy przecie wszy- rdzenia krgowego w y w i e r a w p y w szereg
stkim orodki pata limbicznego. innych ukadw neuroprzekanikowych
pnia m z g u (np. jdra szwu, jdra miejsca
sinawego). Dotychczas d o k a d n i e nie jest
znane ich znaczenie dla czynnoci rucho-
8 Ukady czynnociowe w e j , j a k k o l w i e k - z w r a c a si uwag, e mog
one o d g r y w a istotn rol w reakcjach ru-
U Ukad piramidowy c h o w y c h na bl lub bezporednie zagroe-
nie.
Gwn czci ukadu r u c h o w e g o jest Drogi k o r o w o - r d z e n i o w e i drogi koro-
ukad p i r a m i d o w y , clo ktrego nale droga w o - j d r o w e maj p o d o b n y przebieg clo w y -
korowo-rdzeniowa i droga k o r o w o - j d r o w a . sokoci rdzenia przeduonego; rozpoczy-
Droga p i r a m i d o w a o b e j m u j c a d w i e naj si w p o l u 4 (zakrt przedrodkowy) i 6
skadowe: drog k o r o w o - r d z e n i o w i koro- (kora przedruchowa) kory c z o o w e j oraz do-
wo-jdrow, u t w o r z o n a jest z d w c h neuro- d a t k o w o w polach 3, 1, 2 (pat ciemienio-
nw: neuronu orodkowego p o o o n e g o wy). Nastpnie przechodz przez wieniec
w korze mzgu oraz o b w o d o w e g o , ktrego promienisty, o d n o g tyln torebki w e w n -
ciao znajduje si w rogu p r z e d n i m rdzenia trznej, przez przyrodkow i boczn cz
krgowego lub jdrze r u c h o w y m n e r w u o d n o g i m z g u , most, p i r a m i d y rdzenia
czaszkowego. przeduonego. Na wysokoci pnia mzgu
Pocztkiem drg r u c h o w y c h jest kora no- ocl drogi p i r a m i d o w e j odczaj si w k n a
wa. Neurony w korze ruchowej, p o d o b n i e dla poszczeglnych jder r u c h o w y c h ner-
jak i w korze c z u c i o w e j lub w z r o k o w e j , s w w czaszkowych.
zorganizowane w postaci k o l u m n o b e j m u j - Odnogi mzgu z b u d o w a n e s jedynie
cych wszystkie warstwy kory o rednicy o d z istoty biaej u t w o r z o n e j przez w k n a ner-
0,3 clo 1 m m ; zawieraj one ocl 50 000 d o w o w e d o c h o d z c e tu z kory m z g u przez
150 000 neuronw. Kada taka k o l u m n a torebk w e w n t r z n . W k n a te zmierzaj
dziaa jak odrbna jednostka c z y n n o c i o w a , clo: rdzenia krgowego, jder r u c h o w y c h
pobudzajc p o j e d y n c z y misie lub grup n e r w w c z a s z k o w y c h , jder mostu i t w o r u
mini. Z warstwy V takiej k o l u m n y w y c h o - siatkowatego. W zalenoci o d miejsca do-
dz aksony komrek p i r a m i d a l n y c h . Naley c e l o w e g o okrela si je jako drogi: k o r o w o -
podkreli, e aksony komrek pirami- -rdzeniow, korowo-jdrow, korowo-mo-
dalnych o l b r z y m i c h (Betza) tworz drog stow i k o r o w o - s i a t k o w . W k n a tych drg
Tabela 14. F anych z czynnoci ruchow

'^hSSMSSrS:
S||g|ggf
MmsBmmsImM^S:: HBMifiHMl
Drogi wy hod/.ic t / kur\ m n / y u
Korowo-rdzeniowa gwnie pole 4 skrzyowana - w skrzyo- sznur boczny rg przedni (oraz istota kontrola ruchw
boczna (oraz 6) waniu piramid szara porednio- d o w o l n y c h (gwnie
boczna) koczyn)
Korowo-rdzeniowa gwnie pole 4 nieskrzyowana - do neuro- sznur przedni rg przedni (oraz kontrola ruchu
przednia (oraz 6) nu wstawkowego, ktry w y - strefa pos'rednia) dowolnego (gwnie
sya akson na obie strony minie tuowia)
przez spoido przednie
rdzenia
Korowo-jdrowa gwnie pole 4 skrzyowana i nieskrzyo- dochodzi jdra ruchowe n e r w w kontrola ruchu
(oraz 6) wana tylko do pnia czaszkowych dowolnego mm.
mzgu gowy i szyi
Drogi rozpoczynajce si w pniu mzgu
Czerwienno-rdzeniowa jdro czerwienne brzuszna cz nakrywki sznur boczny boczna strefa porednia, ruchy d o w o l n e
rg przedni koczyn
Przedsionkowo- jdro przedsionko- nieskrzyowana, po tej sznur przedni istota szara porednia, rwnowaga
-rdzeniowa: w e boczne samej stronie, do neuronu rg przedni
boczna wstawkowego, ktry wysya
akson na obie strony przez
spoido przednie rdzenia
przyrodkowa jdro przedsionko- obustronna sznur przedni istota szara porednia, kotrola pozycji
w e przyrodkowe rg przedni gowy, minie karku
Siatkowo-rdzeniowa: twr siatkowaty jednostronna do neuronu sznur przedni istota szara porednia, ruchy automatyczne
mostowa mostu wstawkowego, ktry wysya rg. przed ni t u o w i a i koczyn
akson na obie strony przez
spoido przednie rdzenia
opuszkowa twr siatkowaty jednostronna do neuronu sznur przedni istota szara porednia, ruchy automatyczne
rdzenia przeduo- wstawkowego, ktry wysya i boczny rg przedni tuowia i koczyn
nego akson na obie strony przez
spoido przednie rdzenia
. Pokrywowo-rdzeniowa wzgrek grny " : cz grzb"ietovya:nakrywki sznur przedni -istota szara porednia, , koordynacja ruchw
- - rj: prsrclni j fiaek ocznych i karku /
Mzgowie 179

n j e S ze sob wymieszane, ale przebiegaj przedniego (blaszka IX) lub porednio, do-
w okrelonym miejscu odnogi mzgu. Po- chodzc pocztkowo do neuronw wstaw-
n a d t o wkna drogi korowo-rdzeniowej w y - k o w y c h wewntrznych istoty szarej pore-
kazuj podobny ukad topograficzny jak dniej (blaszki V-VIII) lub tzw. neuronw
w odnodze tylnej torebki wewntrznej. w s t a w k o w y c h wewntrznych, ale zaopatru-
Wikna drogi korowo-jdrowej, w k n a jcych kilka ssiednich segmentw. Te ostat-
skrzyowane i nieskrzyowane, dochodz nie charakteryzuj si dugimi aksonami do-
j o jdra ruchowego nerwu trjdzielnego chodzcymi nieraz do kilku ssiednich seg-
oraz tworu siatkowatego; w dolnej czci m e n t w rdzenia krgowego. Tworz one
mostu - gwnie w k n a nieskrzyowane dwa charakterystyczne ukady pocze we-
dochodz do czci jdra nerwu twarzowe- wntrznych rdzenia kregowego: pierwszy
go zaopatrujcej doln cz twarzy oraz utworzony przez drogi wasne rdzenia czy
poprzez neurony wstawkowe tworu siatko- ze sob odlege segmenty, np. odcinek szyj-
watego co czci nerwu twarzowego zaopa- ny z l d w i o w y m ; drugi - krtkoaksonalny
trujcego grn cz twarzy, nastpnie - czy ssiadujce ze sob segmenty rdze-
wkna dochodz do rdzenia przeduone- nia. Pierwszy ukad odgrywa istotn rol
go dochodzc do jcra dwuznaczego oraz w koordynacji czynnoci ruchowej tuowia
podjzykowego. i koczyn, podczas gdy drugi zwizany jest
Wikszo bocznic aksonw drogi koro- z przenoszeniem informacji z dugich drg
wo-jdrowej dochodzi do neuronw wstaw- na blisko siebie pooone grupy mini
kowych tworu siatkowatego pnia mzgu w obrbie jednej koczyny.
w okolicy jder ruchowych nerww cza- Neurony rogu przedniego rdzenia krgo-
szkowych. Naley zaznaczy, i jdro ner- wego posiadaj, podobnie jak i kora mzgu,
wu twarzowego posiada odmienne unerwie- charakterystyczny ukad topograficzny.
nie. Do dolnej czci jdra nerwu twarzowe- Neurony zaopatrujce minie koczyn uo-
go (kontrolujcego minie dolnej czci one s w bocznej czci rogu przedniego,
twarzy) oraz do jdra nerwu podjzykowego a zwizane z nimi neurony wstawkowe
(unerwiajcego minie jzyka) dochodz w strefie bocznej czci poredniej rdzenia
aksony drogi korowo-jdrowej wycznie krgowego. W przeciwiestwie co tego
z przeciwstronnej pkuli mzgu, do grnej neurony zaopatrujce minie tuowia poo-
czci jdra nerwu twarzowego (minie mi- one s w przyrodkowej czci rogu prze-
miczne grnej czci twarzy) dochodz na- dniego a zwizane z nimi neurony wstaw-
tomiast informacje z obu pkul mzgu. kowe w istocie szarej poredniej rdzenia
Pozostaa cz wkien crogi piramido- krgowego.
wej (droga korowo-rdzeniowa) ulega w dol-
nej czci rdzenia przeduonego skrzyo- Uwagi kliniczne. Charakterystycznymi
waniu, tworzc skrzyowanie piramid o b j a w a m i uszkodzenia o b w o d o w e g o
(skrzyowaniu ulega 7 0 - 9 0 % wkien, neuronu ruchowego, czyli komrek ro-
z wyjtkiem w k i e n dla tuowia, ktre bie- - g w przednich lub n e r w w o b w o d o -
gn w drodze korowo-rdzeniowej przedniej w y c h , s: a) niedowad lub poraenie
jako croga ( nieskrzyowana). Poniej skrzy- mini ograniczone co wybranych grup
owania piramid obecne s d w i e drogi ko- miniowych, b)s obnienie, napicia^;
rowo-rdzeniowe: boczna, pooona w sznu- miniowego, c) osabienie lub zniesie-
rze bocznym rdzenia, oraz przednia, poo- nie odruchw, d) zaniki miniowe, e)
ona w sznurze przednim. drenia w k i e n k o w e . Na podstawie lo-
Wszystkie drogi ruchowe zstpujce kalizacji porae wiotkich; pbszczegl-,.
kocz si w rdzeniu krgowym albo bez- nych mini mona wnioskowa o p o -
porednio na neuronie r u c h o w y m rogu ziomie uszkodzenia rdzenia krgowego.
z receptorw przenoszone s w k n a m i d .
Cechami charakterystycznymi uszko-
r o d k o w y m i z n a j d u j c y m i si w nerwai
dzenia neuronu orodkowego s: a)
obwodowych.
zniesienie r u c h w d o w o l n y c h w w i e l u
grupach m i n i o w y c h lub nawet caej
Drogi czucia epikrytycznego
koczynie, b) w z m o e n i e napicia mi-
Czucie dotyku, w i b r a c j i oraz czucie ze
niowego (typu spastycznego), c) w z m o -
s t a w w i cigien p r z e w o d z o n e jest przez
enie o d r u c h w ze cigien, d) o d r u -
w k n a d o r o d k o w e n e u r o n w pozornie
chy patologiczne, w t y m o b j a w Babi-
jednobiegunowych zwoju rdzeniowego,
skiego (grzbietowe zgicie palucha
D o r o d k o w e wypustki komrek czucio-
w o d p o w i e d z i na dranienie stopy), e)
w y c h z w o j u rdzeniowego wnikaj clo rdze-
zniesienie odruchw powierzchnio-
nia krgowego i biegn w sznurach tylnych
w y c h . O b j a w y te wystpuj p o tej samej
w okrelonym uoeniu. W k n a z wyej
stronie co uszkodzenie (jeli uszkodze-
p o o o n y c h segmentw ciaa le bocznie
nie d o t y c z y o d c i n k a drg poniej skrzy-
w stosunku clo w k i e n pochodzcych
o w a n i a piramid) lub p o stronie prze-
z segmentw niszych. W k n a z segmen-
c i w n e j d o uszkodzenia, jeeli d o t y c z y
t w k r z y o w y c h , l d w i o w y c h i dolnych
o n o drg p i r a m i d o w y c h p o w y e j skrzy-
p i e r s i o w y c h tworz p r z y r o d k o w o pooo-
o w a n i a p i r a m i d , np. w torebce w e w n -
ny pczek smuky, podczas gdy wkna
trznej.
z grnych czci klatki piersiowej oraz ko-
c z y n y grnej - pczek klinowaty^ Po dojciu
d o rdzenia przeduonego w k n a obu
Ukady czuciowe p c z k w kocz si o d p o w i e d n i o w jdrze
s m u k y m i k l i n o w a t y m . W y c h o d z c e z obu
Informacje somatosensoryczne z t u o w i a jder Wkna tworz wstgi przyrodkowe,'
oraz k o c z y n s przesyane d o wzgrza ktre w skrzyowaniu wstg rdzenia prze-
przez d w a ukady (drogi) wstpujce: 1) d u o n e g o przechodz na stron przeciwle-
sznury tylne rdzenia - drogi czucia epikry- g. Po skrzyowaniu w k n a z jder smu-
tycznego oraz 2) sznury przednie i b o c z n e - k y c h ukadaj si brzusznie, a w k n a z j-
drogi czucia protopatycznego. Informacje der k l i n o w a t y c h bardziej grzbietowo. Na

Tabela 15. Drogi czucia epikrytycznego


Element drogi neuronalnej sznur tylny
czucie dotyku i ucisku (z rnicowaniem), czucie wibracji
propriorecepcja, czucie gbokie, stereognozja
Wkno nerwowe rednie mielinowe (A|3)
Ciao pierwszego neuronu neurony zwojw rdzeniowych
Akson pierwszego neuronu przez przyrodkow cz korzenia tylnego wnika do pcz
smukego (poniej T6) lub pczka klinowatego (powyej T
Ciao drugiego neuronu dla pczka smukego - jdro smuke, dla pczka klinowa-
tego - jdro klinowate
Akson drugiego neuronu przechodzi na crug stron w skrzyowaniu wstg, wnika
clo wstgi przyrodkowej
Przebieg w pniu mzgu wstga przyrodkow
Ciao trzeciego neuronu jdro brzuszne tylno-boczne wzgrza
Akson trzeciego neuronu biegnie przez odnog tyln torebki wewntrznej i dochod
clo pl 1,2,3 kory zakrtu zarodkowego
wysokoci m o s t u clo wstgi b o c z n e j d o - nia przeduonego droga rdzeniowo-
czaj si w k n a wstgi t r j d z i e l n e j . W k n a - w z g r z o w a b o c z n a t w o r z y wstg r d z e n i o -
wstg' p r z y r o d k o w e j kocz si w j d r z e w ( l e m n i s c u s spinalis), o d ktrej o d c h o d z
brzusznym t y l n y m w z g r z a . l i c z n e b o c z n i c e d o t w o r u siatkowatego.
W k n a wstgi r d z e n i o w e j na p o z i o m i e
Drogi czucia protopatycznego r d m z g o w i a d o c z a j clo w k i e n wstgi
Dorodkowe wypustki neuronw pozor- p r z y r o d k o w e j u k a d a j c si w stosunku clo
nie j e d n o b i e g u n o w y c h p r z e w o d z c y c h c z u - niej bardziej grzbietowo i bocznie. Wiksza
cie p r o t o p a t y c z n e p o w n i k n i c i u d o rdzenia cz w k i e n wstgi r d z e n i o w e j d o c i e r a clo
krgowego dziel si na d w i e gazie: wst- jdra brzusznego tylnego wzgrza.
pujc i zstpujc. Tworz o n e d r o g Lis- O b o k tej k l a s y c z n e j " d r o g i p r z e w o d z -
sauera, ktrej w k n a kocz si w istocie cej c z u c i e b l u istniej j e s z c z e d w i e d o d a t -
galaretowatej rogu t y l n e g o r d z e n i a krgo- kowe, wane z punktu widzenia kliniczne-
wego. go; s n i m i droga r d z e n i o w o - s i a t k o w a oraz
Droga r d z e n i o w o - w z g r z o w a boczna rdzeniowo-rclmzgowiowa.
jest najwiksz drog p r z e w o d z c c z u c i e Droga rdzeniowo-siatkowa rozpoczyna
blu. R o z p o c z y n a si na n e u r o n a c h blaszek si w n e u r o n a c h blaszek VIIVIII; jest drog
I oraz V; jest drog s k r z y o w a n . Po przej- c z c i o w o n i e s k r z y o w a n , d o c h o d z c clo
ciu na stron p r z e c i w l e g rdzenia b i e g n i e ukadu siatkowatego rdzenia przeduonego
w sznurze b o c z n y m , p r z y c z y m n a l e y pa- i mostu. Droga rdzeniowo-rclmzgowio-
mita, e p c z k i w k i e n z s e g m e n t w w a r o z p o c z y n a si w n e u r o n a c h blaszek I
krzyowych le p o w i e r z c h o w n i e , a naj- i V i p r o w a d z i clo u k a d u s i a t k o w a t e g o rd-
pniej w n i k a j c e w k n a z s e g m e n t w m z g o w i a oraz istoty szarej o k o o w o c l o c i -
szyjnych le n a j g b i e j . N a p o z i o m i e rdze- g o w e j (PAG) z w i z a n e g o z u k a d e m l i m -

Tabela 16. Drogi przesyajce informacje czucia protopatycznego


Element drog