Vous êtes sur la page 1sur 133

r

Tadeusz Pilch

s
Zasady bada
pedagogicznych
(wydanie drugie poprawione i rozszerzone)

Rozdzia 4
opracowaa Teresa Bauman
Rozdzia 7
opracowa Andrzej Radko
Celem nauki nie jest otwieranie
drzwi nieskoczonej mdroci,
lecz pooenie kresu nieskoczonym
bdom.
Bertold Brecht.

Wydawnictwo Akademickie ak"


Warszawa 1998

000, jmA
Redaktor
Jzef Marek Snieciski
Spis treci

Redaktor techniczny Sowo wstpne 1


Elbieta Malik
Rozdzia 1. Elementy wiedzy o nauce i poznaniu naukowym 3
1.1. Pojcie nauki 3
1.2. Cechy i zasady poznania naukowego 4
1.3. Owoce poznania naukowego 7
Ksika dofinansowana przez Ministerstwo Edukacji Narodowej
1.3.1. Cele bada naukowych 7
1.3.2. Prawa nauki 8
1.3.3. Prawidowoci nauki 10
1.3.4. Teoria naukowa 11
Copyright by Wydawnictwo ak" . ;j 1.4. Wyjanienia naukowe i ich rodzaje 12
Copyright by Tadeusz Pilch / 1.4.1. Wyjanienia genetyczne 13
1.4.2. Wyjanienia funkcjonalne 14
1.4.3. Wyjanienia teleologiczno-funkcjonalne 15
1.4.4. Wyjanienia logiczne 16
Wydawnictwo ak"
Literatura zalecana 17
Teresa i Jzef nieciscy Zadania i pytania 17
Warszawa ul. Modawska 13/56
Rozdzia 2. Terminy i pojcia bada pedagogicznych 19 *
tel: 22-82-67
2.1. Typologia bada pedagogicznych ze wzgldu na cel,
organizacj, przedmiot i procedur 19 -
2.2. Problemy i hipotezy 24
ISBN 83-86770-00-7
2.2.1. Formuowanie problemw badawczych 24
2.2.2. Formuowanie hipotez 26
2.3. Pojcie modelu w badaniach spoecznych 28
Wszelkie prawa zastrzeone. aden fragment tej ksiki 2.4. Zmienne i wskaniki w badaniach pedagogicznych 31
nie moe by kserowany ani w inny sposb kopiowany 2.4.1. Formuowanie zmiennych i ich rodzaje 31
bez uprzedniej, pisemnej zgody wydawcy 2.4.2. Wskaniki i ich rodzaje 33
2.5. Klasyfikacja jako narzdzie poznania 35
Literatura zalecana 39
Zadania i pytania 40
Rozdzia 3. Metody bada pedagogicznych 41 *
3.1. Metody - techniki - narzdzia badawcze 41 -
3.2. Eksperyment pedagogiczny 43
Druk i oprawa: ^

V
3.3. Monografia pedagogiczna 45 Literatura zalecana 92
3.4. Metoda indywidualnych przypadkw 47 Zadania i pytania 93
3.5. Metoda sondau diagnostycznego 49 Rozdzia 6. Pomiar w badaniach pedagogicznych 94
Literatura zalecana 52
Zadania i pytania 53 6.1. Pomiar rodowiska wychowawczego 95
6.2. Pojcie i skale pomiaru 97
Rozdzia 4. O moliwoci zastosowania metod jakociowych 6.2.1. Skala nominalna 98
w badaniach pedagogicznych 6.2.2. Skala porzdkowa 99
- opracowaa Teresa Bauman 54 6.2.3. Skala interwaowa 99
4.1.
Uwagi oglne 54 6.2.4. Skala ilorazowa 100
4.2.
Przedmiot i cel bada jakociowych 56 6.3. Techniki socjometryczne 101
4.3.
Hipoteza i problem badawczy w badaniach jakociowych 57 6.4. Testy pedagogiczne 105
4.4.
Dobr badanych 58 6.4.1. Istota i waciwoci testw 105
4.5.
Cechy charakterystyczne badania jakociowego 59 6.4.2. Klasyfikacja testw 107
4.5.1. Relacja badacz - badany 59 6.4.3. Zasady stosowania testw 109
4.5.2. Jzyk w badaniach jakociowych 61 Literatura zalecana 110
4.5.3. Kontekst 61 Zadania i pytania 111
4.5.4. Wyobrania i intuicja 62 Rozdzia 7. Skuteczno metod statystycznych i warunki
4.6. Proces badania 63 ich stosowania w badaniach pedagogicznych
4.7. Badania jakociowe w pedagogice 63 - opracowa Andrzej Radko 112
4.8. Rodzaje metod jakociowych 64
4.8.1. Otwarty wywiad pogbiony 64 7.1. Sztuka konstruowania prby badawczej 113
4.8.2. Metoda biograficzna 67 7.2. Operacje statystyczne na zmiennych 118
4.8.3. Jakociowa analiza tekstu 69 7.3. Korelacje, rozkady i oszacowania 126
4.8.3.1. Uwagi dotyczce jakociowej analizy tekstw 7.4. Statystyczna weryfikacja hipotez 131
i autobiografii 71 Literatura zalecana 134
4.8.4. Obserwacja uczestniczca czyli badanie Zadania i pytania 134
przez wsplne dowiadczenie 72 Rozdzia 8. Narzdzia badawcze. Konstrukcja i zastosowanie . . . 135
4.9. Uwagi kocowe 74
8.1. Reguy technicznej i poznawczej poprawnoci
Zadania i pytania 75
budowy narzdzi 136
Rozdzia 5. Techniki bada pedagogicznych f76 8.2. Kwestionariusz wywiadu 137
5.1. Obserwacja /76 8.3. Kwestionariusz ankiety 147
5.1.1. Narzdzia obserwacji 79 8.4. Narzdzia socjometrii 155
5.2. Wywiad 82 8.5. Narzdzia obserwacji 156
5.2.1. Czynniki zakcajce wiarygodno informacji 83 8.6. Skale 164
5.2.2. Gwne typy wywiadw w badaniach pedagogicznych . . . .85 Literatura zalecana .. : 169
5.3. Ankieta .... 86 Zadania i pytania 170
5.4. Badanie dokumentw 88 Rozdzia 9. Organizacja i etapy bada naukowych 171
5.5. Analiza treci 90
9.1. Schemat organizacji bada 171
5.6. Techniki projekcyjne 91
9.2. Faza koncepcji 172

VI VII
9.2.1. Wybr tematu, przedmiotu i celu bada 172 11.7. Wnioskowanie jako sztuka i jako cel 236
9.2.2. Problemy badawcze 175 Literatura zalecana 240
9.2.3. Hipotezy badawcze 176 Zadania i pytania 240
9.2.4. Wybr terenu bada i dobr prby 178 Aneks 241
9.2.5. Typologia zmiennych 180
9.2.6. Schemat wyjaniania zwizkw midzy zmiennymi 182 Indeks nazwisk 245
9.2.7. Typologia wskanikw do zmiennych 184 Indeks poj 248
9.2.8. Metody techniki i narzdzia badawcze 186
9.2.9. Definicje teoretyczne waniejszych poj 188
9.2.10. Badania pilotaowe 189
9.2.11. Ostateczne decyzje odnonie poj i warsztatu bada . . . . 190
9.2.12. Harmonogram bada 191
9.2.13. Bibliografia 191
9.3. Faza bada 193
9.3.1. Przeprowadzenie bada waciwych 193
9.3.2. Uporzdkowanie materiaw 195
9.3.3. Przygotowanie do kodyfikacji 195
9.3.4. Weryfikacja hipotez 196
9.3.5. Opracowanie teoretyczne i uoglnienie wynikw 198
Literatura zalecana 201
Zadania i pytania 202
Rozdzia 10. Zasady opracowania materiaw badawczych 203
10.1. Porzdkowanie i klasyfikacja materiaw badawczych 203
10.2. Konstrukcja klucza kodyfikacyjnego 206
10.3. Arkusze zbiorcze oraz podstawowe operacje statystyczne 210
10.4. Prosta prezentacja statystyczna wynikw bada 216
10.5. Analiza jakociowa, klasyfikacja zagadnie i zalenoci 218
Literatura zalecana 220
Zadania i pytania 220
Rozdzia 11. Formalne i pozaformalne warunki poprawnoci
bada pedagogicznych 221
11.1. Obiektywizm i subiektywizm poznania spoecznego 221
11.2. Znaczenie konstrukcji i jzyka narzdzi badawczych dla
rzetelnoci wynikw 224
11.3. Czynniki znieksztacajce warto poznawcz materiaw
badawczych 226
11.4. Badania caociowe i badania reprezentacyjne 228
11.5. Zasady doboru prby reprezentacyjnej 230
11.6. Badania pilotaowe 234

VIII
Sowo wstpne

Podrcznik, ktry oddaj w rce studentw kierunkw humanistycz


nych jest owocem wsplnego trudu, jaki czy w toku wielu lat wsplnej
pracy badawczej studentw mojego seminarium. Mimo ju do bogatej
literatury metodologicznej, nawyk jej studiowania nie zawsze towarzyszy
wysikom badawczym studentw, i wydaje si im powikszaniem mud
nych wysikw na drodze poznania empirycznego. Tymczasem literatura
metodologiczna ratuje modego badacza przed zakosztowaniem bardzo
owocnej dydaktycznie, ale czasochonnej i pracochonnej metody nauki na
drodze wasnych prb i bdw.
Trzeba wyranie powiedzie, e treci zamieszczone w tym podrcz
niku mog by traktowane tylko jako wskaniki metodyczne do pogbio
nego studiowania sztuki bada naukowych. Mog informowa, ale nie
wprowadz we wszystkie tajniki trudnych obszarw humanistycznego
poznania.
Praca nie nadaje si do systematycznego czytania. Powinno si raczej
wyszukiwa i czyta fragmenty doranie potrzebne dla konkretnej sytu
acji. Czsto jedno zagadnienie znajdzie czytelnik rozproszone w rnych
czciach pracy. Czci te s wwczas wzgldem siebie komplementarne
i naley je czyta cznie. Wszystkie zmierzaj do owietlania zawiych
cieek bada naukowych, ktrych naley si pilnie trzyma, bo jak
powiedzia Franciszek Bacon kulawy idc ciek przecignie zdrowego,
ktry z niej zejdzie".
To cae uzasadnienie opracowania tego podrcznika, ktry ma suy
poytkowi wszystkich, ktrzy chc bada rzeczywisto, cho jak adnie
rzek A. witochowski - mdrzec nie bada natury, ale j poprawia. Oto
prawdziwa mdro dla pedagoga

1
ROZDZIA I
Elementy wiedzy o nauce
i poznaniu naukowym

W osigniciach naukowych ludzie


wicej zawdziczaj przypadkowi
lub czemu podobnemu ni logice.
Fi'. Bacon

1.1. Pojcie nauki

Bardzo rne treci i desygnaty mieszcz si w pojciu nauka. Owe


treci zmieniaj si w toku historii ludzkiego poznawania, czasem zmienia
je doktryna polityczna lub kanon religii. Odrzucajc jednak najbardziej
jaskrawe znieksztacenia tego pojcia musimy si zgodzi na jego wielo
znaczno, przyj i zaakceptowa jego okazjonalne znaczenie czyli
wystpowanie pojcia nauka tylko w stosowanym kontekcie.
Termin nauka przybiera wic sens dydaktyczny - kiedy oznacza
czynnoci nauczania lub uczenia si. W tym znaczeniu mwimy o nauce
szkolnej, o prowadzeniu nauki w szkole, o nauczaniu problemowym.
Kiedy indziej posiada sens instytucjonalny - wwczas pod tym pojciem
kryje si dyscyplina naukowa uprawiana na poziomie szkoy wyszej lub
instytucji naukowo-badawczej. Nauki pedagogiczne, ekonomika rolnic
twa, prawo, nauki o ziemi, socjologia przemysu, historia, budownictwo
ldowe, cybernetyka - to przykady z niesychanie bogatej listy dyscyplin
naukowych uprawianych na uczelniach i w instytutach naukowych caego
wiata.
Obok tych potocznych znacze pojcia nauki pojawia si, ono take
w znaczeniu teoretycznym. W takiej roli spotykamy pojcie nauki w zna
czeniu treciowym. Przez nauk rozumiemy wwczas kompletny system
uzasadnionych twierdze i hipotez oddajcych wiernie obraz danego
obszaru rzeczywistoci (przyrodniczej, spoecznej, technicznej), o sposo
bach jej poznawania i uytecznego przeksztacania. Mwic prociej jest
to zasb obiektywnej wiedzy o przyrodzie, spoeczestwie lub czowieku,

3
o zwizkach midzy nimi, genezie i rzdzcych nimi prawidowociach. by regulowane rygorystycznymi zasadami aby otrzymane rezultaty byy
W takim znaczeniu moemy rozumie np. pedagogik, psychologi, rzetelne i adekwatne. W tym celu zostay sformuowane oglne cechy
geologi, chemi, astronomi. i zasady poznania naukowego na tyle oglne aby mogy by uznane za
Kolejny przykad teoretycznego znaczenia pojcia nauki spotykamy niezawodne dla rnych obszarw ludzkiej wiedzy; przyrodniczej, huma
wwczas gdy uywamy go w sensie historyczno-socjologicznym. Jest to nistycznej czy technicznej. Skadaj si na nie: 2
wwczas dziedzina kultury obejmujca: caoksztat historycznie rozwija a) postpowanie badawcze zgodne z metodami naukowymi zapew
jcej si wyspecjalizowanej dziaalnoci poznawczej, uprawianej przez niajcymi racjonalny dobr, ukad i metodologiczn poprawno
uczonych, jako odrbn grup spoeczn, wytwory tej dziaalnoci w po czynnoci i zabiegw gromadzenia wiedzy.
staci systemw wiedzy o rzeczywistoci regulujcych ludzkie dziaanie b) jzyk pozwalajcy na cise i jednoznaczne formuowanie sowne
i wytwarzanie, narzdzia i rodki tej dziaalnoci tzn. aparatur, warsztaty wynikw poznania, zapewniajcy ich powszechne rozumienie, po
badawcze, rda, czasopisma, instytucje spoeczne powoane do uprawia zytywn lub negatywn sprawdzalno oraz moliwo porwnania
nia nauki (akademie nauk, instytuty, uczelnie), upowszechnianie wynikw z istniejcymi teoriami na dany temat.
poznania i wdraania ich do praktyki. Jest o najbardziej uniwersalny sens c) twierdzenia mog tylko wwczas by uznane za naukowe jeli
pojcia nauka. Zawiera zarwno elementy ludzkiej aktywnoci, swoist maj dostateczne uzasadnienie, pozwalajce je przyj jako pewne
form wiadomoci spoecznej oraz zesp instytucji funkcjonujcych lub odznaczaj si wysokim stopniem prawdopodobiestwa.
w okrelonych warunkach historycznych1. d) wewntrzna niesprzeczno zbioru twierdze dotyczcych przed
Jest jeszcze jeden przypadek teoretycznego rozumienia pojcia nauki, miotu badania danej nauki i ich uporzdkowanie w logicznie
kiedy uywamy go w sensie funkcjonalnym. Nauka oznacza wwczas powizany system twierdze naukowych.
og czynnoci skadajcych si na dziaalno badawcz prowadzc do e) krytycyzm wobec wszelkich wypowiadanych tez i postawa usta
tworzenia i rozwijania nauki w sensie treciowym zgodnie z metodami wicznej weryfikacji, rewidowania i rozbudowy istniejcego syste
majcymi zapewni obiektywne, zasadne i uporzdkowane poznanie danej mu twierdze naukowych.
dziedziny rzeczywistoci. f) twrczy charakter rezultatw poznania oraz moliwo ich pra
To ostatnie rozumienie nauki jest dla niniejszej pracy szczeglnie ktycznego wdraania.
bliskie i uyteczne. atwo jednak zauway, e powysze definicje Rezultatem takiej postawy i takich zabiegw s przede wszystkim
operuj zakresem treci i desygnatw nie wykluczajcych si lecz najcz prawa nauki oraz teorie naukowe. O nich powiem niezbdne rzeczy na
ciej wobec siebie komplementarnych. Wszystkie definicje terminu nauka innym miejscu. Tu natomiast chc uzupeni powyszy model teoretyczny
zawieraj w sobie dwa podstawowe elementy: procesy i rezultaty pozna poznania naukowego zespoem dyrektyw praktycznych o aforystycznej
postaci, ktre spotyka si w podrcznikach metodologicznych rnych
nia naukowego. Dlatego najwaniejszym zabiegiem dla takiego rozumie
autorw. Badania i badacza winny znamionowa nastpujce cechy:
nia nauki jest okrelenie regu, zasad wedle jakich taki proces przebiega
a) intelektualna dociekliwo i sztuka wyszukiwania owocnych te
a tre zostaje utrwalona.
matw. Beveridge nazywa to wchem" problemowym. E.B. Wil
son dodaje, e saw o nauce zyskuje si nie dziki zrcznoci
1.2. Cechy i zasady poznania naukowego
w rozwizywaniu zagadnie lecz umiejtnoci ich wybierania.
W procesie poznania naukowego mona wyrni dwa zespoy fa Wreszcie Franciszek Bacon wprost powiada i w osigniciach
ktw. Jeden zesp to zabiegi instrumentalne, drugi za to dyspozycje artystycznych i naukowych ludzie wicej zawdziczaj przypadko
psychiczne lub inaczej postawa intelektualna. Te dwa zjawiska musz wi lub czemu podobnemu ni logice. Historia wynalazkw i od-

I por. Wielka Encyklopedia Powszechna T. 7, s. 643, W-wa 1966. 2 por. Stanisaw Kamiski - Pojcie nauki i klasyfikacja nauk. Lublin 1961.

4 5
kry naukowych wielokrotnie potwierdzia te prawdy. Przypomnij tylko pozory. W istocie chodzi tu o znajomo literatury, dotych
my choby odkrycie penicyliny, ogniwa elektryczne, prawo grawi czasowych dokona badawczych i ustale treciowych. E.B. Wil
tacji czy wreszcie anegdotyczn histori prawa Archimedesa. son moe z przesad powiada, e sze godzin spdzonych w bib
b) miao i inwencyjno mylenia. Regu t najdobitniej wyrazi liotece moe oszczdzi szeciu miesicy pracy w laboratorium.
i dowid wasnym przykadem Albert Einstein - nie dokonuje Zabieg czytania i poznania uprzednich dokona ratuje nas czsto
wielkich odkry - kto nie bada niemoliwoci" - rzek w uczony przed wywaaniem otwartych drzwi - czyli spenia bardzo wany
i stworzy sw teori wzgldnoci na swe czasy niemoliw. W hu postulat prakseologiczny. Pozwala take speni inn wan regu
manistyce rwnie jestemy uwikani i ograniczeni tysicami sche dobrej roboty sformuowan przez T. Kotarbiskiego w nastpuj
matw i rzekomych ostatecznych rozstrzygni. Nic bardziej szkod cym paradoksie: cokolwiek czynisz - staraj si nie czyni tego po
liwego ni w nie wierzy. Dlatego tak wana jest nastpna cecha. raz pierwszy". W treci tego pozornego paradoksu zawiera si
c) krytycyzm i ostrono. Ojciec nowoczesnej metodologii Karte- zalecenie mylowego wykonania zamierzonego zadania dla pozna
zjusz tak zostawi przestrog: nie naley przyjmowa adnych nia rodkw, si i kopotw czekajcych nas w rzeczywistym
sdw prcz tych, ktrych prawdziwo jest tak oczywista i wy procesie badawczym. Temu sprzyja lektura.
rana, e nie mona w nie wtpi. Jest to na tyle wane zasada, e To gwne schematy podstaw badawczych i reguy naukowego post
powania. Nie wyczerpuj caej wiedzy o sztuce bada naukowych. Nie ma
pojawia si u rnych badaczy w rnych postaciach. M. Bunge
takiej koniecznoci. Badacz musi posiada margines swobody i samodziel
powiada, e w nauce wtpienie jest twrcze a nie paraliujce.
noci - bo to jest warunkiem oryginalnoci bez ktrej nie ma postpu ani
A jeszcze inny uczony R. Morton uwaa i nauka ozyni ze
w nauce ani w sztuce. To co wyej zebraem niech raczej peni rol
sceptycyzmu cnot".
pielgrzymiego kostura w drodze do prawdy ni gorsetu krpujcego ruchy
d) systematyczno, ciso i precyzja - to cechy, ktrym szczegl i usztywniajcego postaw.
nie duo uwagi powici Tadeusz Kotarbiski. Wikszoci regu
dobrej roboty towarzysz powysze zalecenia bd to w charakte 1.3. Owoce poznania naukowego
rze idei przewodnich bd w charakterze idei wspomagajcych.
Jasno myli i oszczdno sw" - to atrybut sformuowa Pena i prawdziwa odpowied na pytanie o efekty poznania naukowe
naukowych w opinii T. Kotarbiskiego. go nie jest atwa. Poznanie bowiem spenia zarwno pewne funkcje
e) wszechstronno i bezstronno odnosz si do wszechstronnego indywidualno-psychologiczne jak i okrelon rol spoeczn. Postawmy
analizowania przedmiotu bada i bezstronnego osdzania przesa wic najpierw pytanie o cele poznania naukowego.
nek i wnioskw. Badaczowi nie wolno dyskwalifikowa w procesie 1.3.1. Cele bada naukowych
badawczym ani metody, ani przesanki, ani wyniku tylko z tego Pierwsza wtpliwo jaka rodzi si w teoretycznych rozwaaniach
powodu, e nie jest zgodna z reguami metodologicznymi okrelo o cel poznania naukowego w naukach humanistycznych a szczeglnie
nej szkoy lub przeczy uznanym prawom lub podwaa uznane w pedagogice - to pytanie czy powinnimy bada fakty czy sdy o fa
zasady. Metodologowie marksistowscy nader skwapliwie odrzucali ktach? To nie pozorny problem lecz zasadnicza sprawa dla wartoci teorii.
intuicjonizm jako nienaukow doktryn epistemologiczn. Spotyka Badanie faktw nakada na nas konieczno ich oceny, interpretacji,
ich zreszt pena wzajemno ze strony fenomenologw. Do na przecie subiektywnej. Poznawanie sdw o faktach zasania ich natur
ukowych anegdot naley synne powiedzenie Hegla - jeli przy oraz rzdzce nimi prawidowoci.
roda przeczy teorii - tym gorzej dla przyrody". Wemy pod uwag tak prosty przykad, jak kolonie letnie dla dzieci.
f) rozlega wiedza o przedmiocie bada - to postulat paradoksalny. Poznanie stawki ywieniowej, organizacji dnia, wyksztacenia wycho
da bowiem od nas abymy znali to co chcemy pozna. Ale to wawcw i innych elementw materialnych niekoniecznie da nam obraz

6 7
wartoci wychowawczej pobytu dziecka na obozie. Z drugiej strony kade ciao jest rozcige" (przykad Kanta, twrcy tego terminu), lub
ograniczenie si do badania opinii dzieci, ich ocen i sdw moe by jeeli A jest wiksze od B to B jest mniejsze od A".
cakowicie mylce. Jake inn bowiem ocen sformuuje dziecko wiejskie Jedn z podstawowych funkcji praw naukowych jest moliwo prze
bdce po raz pierwszy nad morzem od dziecka z wielkiego miasta, ktre widywania ksztatu przyszoci w dowolnym punkcie czasowym. Musz
w ubiegym roku bawio z rodzicami nad morzem Czarnym. by jednak spenione nastpujce warunki: a) ukad, do ktrego odnosi si
Pojawia si take inne pytanie - wtpliwo. Czy w badaniach prawo musi by wzgldnie izolowany, b) ilo czynnikw znana i okre
powinnimy szuka odpowiedzi na pytanie , jak jest" czy dlaczego tak lona, c) cechy ukadu i jego elementw znane. Spjrzmy jednak jak
jest". S to bowiem niekiedy inne obszary rzeczywistoci, innymi na rnie funkcjonowa bdzie ta dyrektywa w odniesieniu do: zdarzenia
rzdziami poznawane. Opis wiata nie jest przecie tosamy z jego astronomicznego, spadania licia z drzewa, reakcji chemicznej, procesu
wyjanieniem. dydaktycznego.
Nie chc rozstrzyga tych wtpliwoci. Pragnem wskaza tylko na
Naley w tym miejscu rzec bez ogrdek, e pozycja nauk humanisty
ich istnienie oraz konsekwencje poznawcze.
cznych w zakresie istnienia i funkcjonowania praw naukowych jest
Zasadniczym celem poznania naukowego jest zdobycie wiedzy maksy
wyranie upoledzona.
malnie cisej, maksymalnie pewnej, maksymalnie oglnej, maksymalnie
Nie istniej w naukach spoecznych (socjologii, pedagogice, historii)
prostej, o maksymalnej zawartoci informacji (J. Such, 1972). takie
dopiero poznanie prowadzi do wyszych form funkcjonowania wiedzy prawa formalne. Bardzo trudno o prawa uniwersalne. Niekiedy na uytek
a s nimi prawa nauki i prawidowoci. nauk spoecznych mwi si o prawach historycznych, czyli zdaniach
oglnych, ktrych zasig czasoprzestrzenny jest ograniczony kondycjo-
1.3.2. Prawa nauki nalnie". Czciej jeszcze i moe suszniej jest przyj za logikami (Popper,
Nagel, Ajdukiewicz i innymi) na uytek wiedzy spoecznej termin: gene-
Prawa nauki s to n a l e y c i e u z a s a d n i o n e i d o s t a t e c z n i e
ralizacja historyczna. Jest to zdanie orzekajce jak prawidowo
s p r a w d z o n e t w i e r d z e n i a nauki majce posta zda ogl
nych lub w p r z y b l i e n i u o g l n y c h . zbudowane na zasadzie wyczerpujcego wyliczenia zamknitej (cho nie
Pierwsze z nich zw si prawami oglnymi i oznaczaj stay bezwy- zawsze) klasy przypadkw.
jtkowy zwizek pewnych zjawisk. Przykadem takiego prawa s prawa Pomijajc niezwykle skomplikowane spekulacje na temat samej istoty
dynamiki, prawo cienia i inne prawa nauk przyrodniczych. W humani prawa oglnego i generalizacji historycznej oraz rnic midzy nimi -
styce trudno znale przykady takich praw. chc tylko uwiadomi czytelnikowi ich uytkowe znaczenie. Od prawa
Drugie nazywamy prawami statystycznymi (zwane take niekiedy wymaga si aby pozwalao wnioskowa na p o d s t a w i e p r z y p a d k w
sprawozdawczymi) i stwierdzaj istnienie prawidowoci. Polega to na znanych o p r z y p a d k a c h n i e z n a n y c h " oraz aby pozwalao wnio
towarzyszeniu sobie pewnych zjawisk, fakty przysugiwania pewnych skowa z p r z y p a d k w p r z e s z y c h o p r z y p a d k a c h przy
cech bd fakty zachodzenia okrelonych relacji z okrelon czstotli szych". Jeli zachowane zostan okrelone reguy logicznego rozumo
woci. wania - to wnioskowanie takie powinno by niezawodne. Inaczej ma si
Oba rodzaje praw maj charakter praw empirycznych, tzn. budowane rzecz w przypadku generalizacji historycznej. Ich rola sprowadza si do
s na przesankach majcych charakter zda spostrzeeniowych czyli na uznania na ich podstawie okrelonej prawidowoci, ktra moe lecz nie
dowiadczeniu. Odmienn postaci praw naukowych przeciwstawn pra musi wystpi. S narzdziem poznania a nie kryterium prawdy. Cechuje
wom empirycznym s tzw. prawa formalne. Maj one p o s t a zda je otwarto ontologiczna i otwarto epistemologiczna czyli w kadym
a n a l i t y c z n y c h , t a u t o l o g i i logicznych u z a s a d n i o n y c h nie akcie poznania mog pojawi si zdarzenia, przypadki potwierdzajce lub
drog d o w i a d c z e n i a lecz w drodze samego r o z u m o w a n i a korygujce czasoprzestrzenny zasig prawdziwoci twierdzenia. Np. m
lub immanentnej struktury. Postaci takiego prawa jest takie np. zdanie: wimy o rodowiskowej determinacji niedostosowania spoecznego". Ka-

8 9

.-, , . , . ,..,,1 .
dy dowiadczony pedagog wie jak krucha jest warto owej generalizacji o w historii ludzkich dziaa do dramatycznych nieporozumie.
i w kadej chwili mog pojawi si przypadki podwaajce jej uniwersal wiadectwem jest chociaby maksyma post hoc ergo propter hoc"
no i zmieniajce warto poznawcz twierdzenia. (po tym, a wic wskutek tego) - bdne wnioskowanie o przyczynie
Dlatego te dla potrzeby poznania pedagogicznego przydatne bdzie i skutku wyprowadzone ze zwykego nastpstwa w czasie.
krtkie przedstawienie innego owocu naukowego poznania jakim s b) prawidowoci strukturalne, zwane inaczej prawidowoci
prawidowoci nauki. wspistnienia, polegaj na tym, e dwa zdarzenia lub wicej
zdarze stale wystpuj cznie tworzc okrelone jednolite stru
1.3.3. Prawidowo nauki ktury. Wrd zjawisk spoecznych przykadem takiego typu pra
P r a w i d o w o c i nazywamy o b i e k t y w n e , stale powta widowoci mogyby by rodowiskowe uwarunkowania socjaliza
rzajce si zwizki lub relacje cech i zdarze zachodz cji, tzw. matrycowe powielanie losw pokoleniowych (R. Leing)
cych w r z e c z y w i s t o c i . i inne. W rodzinie alkoholicznej wystpuje ubstwo, niepowodze
Prawidowoci jako element teorii poznania s cile spokrewnione nia dydaktyczne, zaburzenia wszystkich funkcji rodzinnych itp.
z filozoficznymi tezami determinizmu. Jedno z potocznych okrele c) prawidowoci funkcjonalne istniej wwczas gdy okrelonym
determinizmu utosamia go z twierdzeniem i wszystkie zjawiska podle zmianom pewnych cech zjawiska odpowiadaj w sposb regularny
gaj jakim prawidowociom. zmiany innych cech tego zjawiska lub zjawiska zwizanego z nim
Rozwijajc takie rozumowanie determinizmu wyrnia si 3 jego organicznie lub czasowo-przestrzennie. Np. nadmierna poda towa
wersje: ru powoduje obnik cen, zanieczyszczenie rzeki powoduje jej
a) determinizm ontologiczny - jest tez dotyczc ustroju samej biologiczne obumieranie, wysze kwalifikacje nauczycieli danej
rzeczywistoci, zaoeniem o przyczynowym charakterze zdarze, szkoy powoduj, e proporcjonalnie wiksza liczba dzieci dostaje
procesw i rozwoju, si do szk wyszego szczebla.
b) determinizm teoriopoznawczy - jest pogldem mwicym o mo Tak przedstawia si drugi zesp efektw poznania naukowego. Obok
liwoci przewidywania i odtwarzania biegu zdarze na podstawie praw nauki i prawidowoci naukowych trzecim owocem procesu pozna
warunkw w jakich one zachodz. nia jest sama nauka.
c) determinizm metodologiczny -jest regu racjonalnego naukowe
go mylenia nakazujc rozpatrywa badane zjawisko we wszy 1.3.4. Teoria naukowa
stkich jego zalenociach i szuka dla jego wyjanienia takiego Suma praw naukowych, hipotez oglnych, prawidowoci i wszystkich
zespou warunkw, z ktrych zaistnieniem jego wystpienia jest innych twierdze o jednolitej dziedzinie, obszarze rzeczywistoci tworzy
prawidowo zwizane. teori naukow danej dziedziny. Szukajc bardziej obrazowego okrelenia
Omijajc filozoficzne spory toczone wok treci i znacze tego teorii naukowej mona nazwa ni system zda powizanych ze sob
pojcia naley z naciskiem podkreli doniose znaczenie instruktywne logicznie i rzeczowo oraz speniajcych pewne kryteria pragmatyczne3.
i instrumentalne zaoe determinizmu teoriopoznawczego i metodolo Spord licznych charakterystyk i cech teorii naukowej przytoczymy
gicznego. tu tylko konieczne warunki jej naukowoci. Zatem teoria naukowa musi
atwiej te w poczeniu z treci terminu determinizm zrozumie by:
klasyfikacj rodzajw prawidowoci naukowych. Ze wzgldu na rodzaj a) uporzdkowana
zwizkw wyrniamy nastpujce rodzaje prawidowoci: b) niesprzeczna wewntrznie (koherentna)
a) prawidowoci przyczynowe - zakadaj, e po kadym zdarzeniu c) obiektywna (dowiedziona empirycznie)
wczeniejszym (przyczynie) stale i koniecznie nastpuje zdarzenie
3 Stanisaw Kamiski - Pojcie nauki i klasyfikacja nauk. Lublin 1970, s. 179.
pniejsze (skutek). Bezkrytyczne przyjmowanie tej tezy prowadzi

o 11
d) intersubiektywnie komunikowa na (informatywna) Jest rodzajem r o z u m o w a n i a polegajcym na w y p r o w a d z e
e) weryfikowana (twrcza). niu u z n a n e g o z gry z d a n i a z innych zda j u u z n a n y c h
Wrd wymienionych warunkw naukowoci wystpuj zarwno dy w skoczonej liczbie krokw.
rektywy logiczne jak rwnie wymogi pragmatyczne. Odpowiednio wic Warunkiem poprawnego wyjanienia (zwanego te tumaczeniem) jest
zbudowany acuch zda o rnym stopniu oglnoci, ktremu pocztek posugiwanie si prawdziwymi przesankami, respektowanie regu obo
daj zdania spostrzeeniowe a kocz prawa oglne musi by poddany wizujcych w danym jzyku, w ktrym prowadzimy wyjanienie, wyja
okrelonym manipulacjom metodologicznym aby peni okrelone utyli nienie winno by ostatnim czonem acucha przesanek powizanych ze
tarne funkcje. sob stosunkiem wynikania.
Gwn rol teorii naukowej jest funkcja diagnostyczna i prognosty Przykadem, ktry moe by poddany operacji wyjaniania jest zdanie
czna. Zdaniem F. Nietzschego teoria naukowa porzdkuje rzeczywisto, spoeczestwo polskie w nadmiarze pije alkohol". Jest to zjawisko, ktre
upraszcza j i utrwala jej obraz. Jest to zreszt zdaniem Nietzschego bd z gry uznajemy za dowiedzione (prawdziwe), a staramy si go tylko
ludzkiego poznania bo rzeczywisto jest zmienna, chaotyczna i bogata
wytumaczy. Moemy wic wymieni a) uwarunkowania historyczne,
i jest to jej przyrodzona natura.
b) utrwalony wzorzec kulturowy, c) brak konkurencyjnych sposobw
Teoria naukowa oprcz instrumentalno-metodologicznych funkcji peni
spdzenia czasu, d) napicia i stresy spoeczne, e) celowe dziaanie
okrelone i wane funkcje psychologiczne i kulturowe. Pozwala czowie
instytucjonalne (np. okupanta) itp. Podobnych przyczyn moemy wymie
kowi pozna wiat, zrozumie rzeczywisto, jej pochodzenie, budow,
ni wiele. Cz jest prawdziwa statystycznie, historycznie, cz jest
zasady rozwoju. Pozwala opanowa rzeczywisto, pokierowa tokiem jej
prawdziwa na zasadzie zgody powszechnej", inne s prawdziwe tylko
spraw dla celw czowieka. Pozwala weryfikowa, rozumie, przewidy
wa i dziaa - czyli racjonalizowa cay obszar ludzkiej aktywnoci. hipotetycznie. Prawdopodobiestwo trafnego wyjanienia jest tym wiksze
im wicej zda (przesanek, krokw wyjaniajcych) ma posta praw
oglnych, praw statystycznych lub generalizacji historycznych, oraz tym
1.4. Wyjanienia naukowe i ich rodzaje
wiksze im czciej midzy zdaniami - przesankami i zdaniem - wnio
Wspomniaem ju wczeniej, e w teorii poznania naukowego pojawia skiem zachodzi stosunek wynikania logicznego, zalenoci genetycznej
si sofizmatyczne poniekd pytanie o cel poznania naukowego. Czy oto lub celowociowej.
jego zdaniem jest opis wiata, czy jego wyjanienie, czy odpowied na 1.4.1. Wyjanienia genetyczne
pytanie jak jest" czy raczej na pytanie dlaczego tak jest"? Nazwaem tak
Najpospolitszym rodzajem wyjanienia naukowego jest wyjanienie
postawione pytanie sofizmatycznym - bo zawiera ono w sobie nieostre
genetyczne. Jest to na og prba odpowiedzenia na pytanie dlaczego
rozumienie terminw, operuje logicznie niecis konotacj nazw zbioro
wych. Nade wszystko za rozdzielanie tych dwu zabiegw poznawczych zaszo zdarzenie A" lub jak doszo do zdarzenia A", jaka jest przyczyna
w humanistyce jest szkodliwe. Czy mona sobie wyobrazi postawienie stanu A". Wyjanienie genetyczne daje obraz przemian, jakim podlega
prawidowej diagnozy bez poznania stanu rzeczy? proces, zjawisko, instytucja w cigu jakiego czasu, ukazuje okolicznoci,
Opis jako techniczny, porzdkujcy zabieg w procesie badawczym w jakich dochodzi do przeksztace zjawiska, wyjania rodzaj i nasilenie
pojawi si nam w kocowych partiach podrcznika. Obecnie natomiast czynnikw powodujcych zmiany w badanym przez nas obiekcie.
pragn scharakteryzowa pojcie i tre wyjanienia jako pewnego rodzaju Taki rodzaj wyjanienia spotykamy w pedagogice gwnie w bada
sztuki poznawania i objaniania rzeczywistoci. niach historycznych ale nie wycznie. Przeobraenie funkcji i struktury
W y j a n i a n i e j e s t procedur r o z u m o w a n i a majc na rodziny" - jest chyba doskonaym przykadem tego typu wyjanienia.
celu u z y s k a n i e o d p o w i e d z i na pytanie d l a c z e g o z d a r z y o Podobnie w temacie unowoczenienie procesu dydaktycznego" - spotka
si A " , j a k a j e s t p r z y c z y n a B " , co spowoduje C " , itp. my si z wyjanieniem typu genetycznego. Wreszcie wyjanienie powsta*

12 13
nia i zada placwek wychowania pozaszkolnego" musi posikowa si pomocy dla matek wychowujcych dzieci (zasiki rodzinne, urlopy wy
interpretacja genetyczna. chowawcze, praca chaupnicza i inne) te za powoduj zmniejszenie
Wyjanienie genetyczne dotyczy wic na og procesw i zjawisk do zatrudnienia kobiet.
znacznie rozcignitych w czasie, poszczeglne zdarzenia, fazy procesu, Podobnie mona snu wnioski o zalenoci midzy zatrudnieniem
przeksztacenia moe dzieli dua rnica czasu, idca w lata i ich kobiet a przestpczoci nieletnich, zaburzeniami funkcji rodzinnych,
wielokrotnoci. Moe, mwic krtko obejmowa analiz caych epok icnkcjami rynku i zaopatrzenia w normalnym systemie ekonomicznym itp.
historycznych. Koniecznym natomiast warunkiem tak znacznie rozwinitej Wystpuje wic tutaj szczeglna sytuacja sprze wielokierunko
w czasie analizy jest zachowanie tosamoci badanego obiektu bada. wych. Rola badacza polega na selekcji i wyodrbnieniu zasadniczych
Rozumowanie nasze obejmuje dwa wtki tematyczne. Jeden to ledze zjawisk reagujcych funkcjonalnie wzgldem siebie, oraz co bardzo wane
nie ksztatu, jakoci i wszelkich cech samego" obiektu bada, czyli udowodnieniu, e taka zaleno na pewno istnieje lub jej istnienie
instytucji, zjawiska lub procesu. Drugi nurt penetracji i rozwaa - to posiada wysoki stopie prawdopodobiestwa.
wyowienie z materii historycznej zdarze, faktw, warunkw, ktre byy Kwestia dowodu funkcjonalnej zalenoci midzy zatrudnieniem ko-
przyczynami" przemian oraz ukazanie ich sprawczej, przyczynowej roli biet-matek a niedostosowaniem spoecznym lub np. poziomem material
w przemianach w stawaniu" si przedmiotu naszych bada. nym rodziny a aspiracjami owiatowymi dzieci - to sprawa pewnych
procedur badawczych i zabiegw statystycznych. Np. badania z uwzgld
1.4.2. Wyjanienie funkcjonalne nieniem grup kontrolnych lub badania grup zrnicowanych i obserwacja
Poprzedni sposb wyjaniania zjawisk fizycznych a take spoecznych nasilania badanej zmiennej - to najprostsze zabiegi empiryczne i statysty
jest bardzo rozpowszechniony z racji swej oczywistoci". Znana regua czne pozwalajce wnioskowa o funkcjonalnym rodzaju zalenoci.
pragmatyczna post hoc ergo propter hoc" (po tym, a wic wskutek tego), Przy zaoeniu istnienia zalenoci funkcjonalnych odrzucamy pojcie
cho logicznie bdna jest do powszechn regu rozumowania i wyja przyczyny, nie pytamy dlaczego", lub co jest przyczyn zjawiska A".
niania. Zalenoci funkcjonalne odpowiadaj na pytanie jak", jak zjawisko A
Mniej znany ale bogato naukowo uzasadniony i czsto stosowany wpywa na zjawisko B". Inny te jest rozmiar czasowy zachodzcych
sposb wyjaniania nazywa si wyjanieniem funkcjonalnym. Pogld zalenoci. W wyjanieniach genetycznych dystans czasowy midzy zda
o funkcjonalnym rodzaju zalenoci bierze si z przewiadczenia, e rzeniami moe by znaczny, nigdy nie wystpuj rwnoczenie. W wyja
zjawiska nie wywouj si wzajemnie, lecz tylko wpywaj wzajemnie na nieniach funkcjonalnych dystans czasowy midzy zdarzeniami jest nie
swoje zmiany. Zmiana zjawiska A wpywa na zmian zjawiska B a ta wielki, czsto mog zachodzi rwnoczenie.
zmiana powoduje zmian zjawiska A. Znanym powszechnie przykadem
moe by dziaanie domowego hydroforu. Wypyw wody powoduje w 1.4.3. Wyjanienia teleologiczno-funkcjonalne
czenie pompy, ktra toczy wod do zbiornika. Woda podnoszc swj Omwione wyej typy wyjanie naukowych najpowszechniej spoty
poziom wycza silnik i pompa przestaje toczy wod. ka si w empirycznych badaniach spoecznych. Nie wyczerpuj one jednak
Trudniej szuka przykadw w rzeczywistoci spoecznej z racji nie rnych moliwoci interpretacji zalenociowej midzy zdarzeniami lub
jednoznacznego charakteru zalenoci i wielokierunkowych acuchw zjawiskami.
zalenoci. Oto zwikszone zatrudnienie kobiet powoduje rozrastanie si Tak wic czstym sposobem wyjaniania, szczeglnie w naukach
placwek i instytucji wychowania pozaszkolnego (obki, przedszkola, przyrodniczych jest wyjanienie teleologiczne (celowociowe). Zasada
wietlice, internaty i inne), to za otwiera nowy rynek pracy znowu wyjaniania celowociowego polega na poszukiwaniu celu do jakiego
gwnie dla kobiet. Rwnoczenie mona wyprowadzi wiele innych zmierza jaki proces lub jakiemu suy okrelone zdarzenie. Pytaniem
zalenoci funkcjonalnych z tego samego zjawiska. Praca zawodowa pomocniczym przy prbie interpretacji teleologicznej jest po co", po co
utrudnia opiek i wychowanie dzieci. Powstaj wic inicjatywy i formy zaszo zdarzenie A", po co istnieje instytucja".

14 15
Szukamy zatem dla wyjanienia faktw, instytucji lub zdarze okoli przez pojedynczych uczniw - pomoc kogo bliskiego, znikniciem
cznoci przyszych", ktrym owe fakty lub zdarzenia su". Take ich ksiki ze stou zabraniem przez osob skoro przed wejciem teje ksika
powstanie tumaczone by moe zamierzonym wywoaniem przez istnie na stole leaa a po wyjciu znika.
jcy lub dopiero przyszy cel.
W obszarze humanistyki jest jednak wiele zjawisk, ktre sposobne s Ilo sytuacji zwizkw, zalenoci jest nieskoczona. Kada zale
do teleologicznej interpretacji. Oto obyczajowo grupy pierwotnej wydaje no, zdarzenie lub proces wymaga indywidualnego podejcia. Jedne
nam si niekiedy cakowicie irracjonalna. Dopiero poznanie celw jakim z omawianych tu typw wnioskowania s bardziej, inne mniej owocne.
suy wyjania jej istot i sens. Struktur jakiej instytucji mona zrozu Ponadto w pewnych okolicznociach i przypadkach okrelany typ wyja
mie lub uzasadni po zorientowaniu si w celach tej instytucji, jakie nienia moe okaza si cakowicie chybiony w innych za jest bardzo
realizuje lub jakie jej postawiono. A czy czuo matki i sankcjonowana uyteczny. Prawdziwo i skuteczno wyjanienia to nade wszystko efekt
kulturowa surowo ojca nie znajduje teleologicznego wyjanienia? Bo wnikliwej postawy poznawczej, mylowego wyprbowania najbardziej
przecie ani genetycznie ani funkcjonalnie nie mona ich wyjani. waciwego sposobu interpretacji. Czasem take dobr odpowiedniego
Powstaje jednak wtpliwo czy cel jakiego dziaania nie jest tosamy lypu wyjanienia - to kwestia jakby intuicji, zmysu poznawczego - ktry
ze skutkiem tego dziaania? Jeli tak jest istotnie w sensie ontologicznym nasuwa najbardziej podny sposb rozstrzygnicia.
- to taki schemat rozumienia prawidowoci nie jest konieczny w sensie Naley take doda, e w wikszoci przypadkw szczeglnie w hu
poznawczym. W procesie rozumowania odwracamy kolejno nastpstwa manistyce nie wystarcza jeden typ wyjanienia. Czsto naley je czy
zdarze i racj wyjaniamy, tumaczymy przez nastpstwo, ze skutku dla uzyskania peniejszego obrazu istniejcych zalenoci. Podobnie jak
wnioskujemy o przyczynach. W logice taka procedura wyjanienia nazywa w wielu innych sytuacjach procesu badawczego - wyjanienie naukowe
si wnioskowaniem redukcyjnym i cieszy si penym prawem naukowego nosi indywidualne pitno swego wykonawcy.
obywatelstwa.
Literatura zalecana:
Godnym zalecenia rdem pogbienia wiedzy o omwionych w rozdziale problemach
1.4.4. Wyjanienie logiczne
MI nastpujce ksiki: Stanisaw Kamiski - Pojcie nauki i klasyfikacja nauk, Lublin
Wreszcie naley wymieni szczeglnie wany typ wyjaniania nauko I''70 r. Praca ta zawiera bardzo obszern bibliografi prac z teorii nauki; Izydora Dmbska
wego - wyjanienie logiczne. Naley tu przyzna, e wszystkie inne O narzdziach i przedmiotach poznania, Warszawa 1967. W.S. Jevons - Zasady nauki,
rodzaje wyjanienia oparte s o okrelone prawida wnioskowania logicznego. W arszawa 1960, E. Nagel Struktura nauki, Warszawa 1970, J. Such O uniwersalnoci
praw nauki. Warszawa 1972. To maa czstka prac powiconych teorii i klasyfikacji nauki.
Jest jednak pewien schemat rozumowania, ktry przy pewnych warunkach Stosownie do zainteresowania i potrzeb czytelnik wybierze sobie odpowiednie dla siebie
gwarantuje niezawodno wnioskw. Wyjanienia logiczne to wanie rozu liagmenty. Inne: Bunge M. - O przyczynowoci, Warszawa 1968, W. Krajewski - Prawa
mowanie oparte o formalne schematy logicznego wnioskowania. nauki. Warszawa 1982, Stefan Nowak - Metodologia bada spoecznych, Warszawa 1985,
Najbardziej znane przykady - to prawa logiczne, sylogizmy i sche PWN, Tadeusz Pawowski - Pojcia i metody wspczesnej humanistyki, Wrocaw 1977.
maty zdaniowe. Jeeli kade S jest P i K jest S to K jest P, albo jeeli A
jest wikszy od B, a B jest wikszy od C, to A jest wikszy od C.
Prawdziwo tych schematw gwarantowana jest sam ich wewntrzn
budow, lub zaleno midzy ich czciami nosi znamiona oczywistoci. Zadania i pytania:
Wemy praktyczny przykad z podrcznika logiki: niektrzy ucznio
1) Prosz poda przykady sytuacji, instytucji lub zjawisk wychowawczych, ktre
wie klasy s laureatami olimpiady matematycznej - wszyscy uczniowie
mog by zbadane bezporednio oraz takich, ktre poznajemy tylko porednio,
klasy s czonkami ZHP, zatem niektrzy czonkowie ZHP s laureatami przez opinie.
olimpiady matematycznej. Logiczny sposb wyjaniania zastosuje nauczy 2) Prosz przytoczy z zakresu problematyki wychowawczej przykady twierdze
ciel tumaczc sobie wykonanie bardzo trudnego zadania z matematyki o rnym stopniu oglnoci.

16 17
3) Jaki typ wyjanienia naukowego zastosujemy do nastpujcych twierdze:
a) Janek w harcerstwie nauczy si dba o porzdek wok siebie, ROZDZIA II
b) Po rozwodzie rodzicw Pawe zacz wagarowa,
c) Poniewa rodzina Z otrzymaa wielki spadek - to rodzina ta jest zamona.
Terminy i pojcia bada pedagogicznych
d) Dla zmniejszenia drugorocznoci w szkole utworzono specjalny system pomo
cy w nauce.
4. Prosz poda przykad twierdzenia naukowego ilustrujcego zasad otwartoci
ontologicznej i zasad otwartoci epistemologicznej.
Aby dobrze zna rzeczy
trzeba zna ich szczegy"
La Rochefoucauld

Prba klasyfikacji bada jest zamiarem ryzykownym. Wspomniaem


|ii/ e badania naukowe s rodzajem twrczoci, jakby sztuki. S wic
w istocie niepowtarzalne, kady przypadek bada nosi indywidualne pit
no. Zaley ono od badajcego, od przedmiotu, od organizacji i wielu
i>-s/.cze okolicznoci. Teoretycznie kade zdarzenie, fakt, proces s niepo
wtarzalne. Praktycznie niektre wykazuj podobiestwa i dlatego traktu
jmy je jako takie same, stosujc badania powtarzalne i inne procedury
oparte o takie umowne przewiadczenia.

2.1. Typologia bada pedagogicznych ze wzgldu na cel,


organizacj, przedmiot i procedur
Klasyfikacja zastosowana do rodzajw bada bdzie obarczona for
malnymi i pozaformalnymi bdami. Posiada jednak istotne walory po
rzdkujce i wyjaniajce.
I. Badania pedagogiczne moe w wikszym stopniu ni gdzie indziej
okrelane s przez cele jakim su. Ich zadaniem jest zbadanie warunkw
niezbdnych do realizacji postulowanych stanw rzeczy. Mwic bardziej
oglnie - moemy uzna, e celem bada jest poznanie umoliwiajce
dziaanie skuteczne.
Z punktu widzenia celu bada wyrniamy w pedagogice
a) badania teoretyczne
b) badania weryfikacyjne
c) badania diagnostyczne
Nazwy bada w zasadzie okrelaj ich charakter. Badania teoretycz
ne - to wszelkie poznanie zmierzajce do gromadzenia wiedzy teoretycz-

19
f
nej, pozwalajcej budowa uoglnienia, generalizacje, prawa rozwoju Samotny, indywidualny badacz naley do rzadkoci. Ranga uoglnie
i przemian badanej rzeczywistoci. W kadym badaniu empirycznym zbudowanych indukcyjnie na obszarze jego obserwacji jest niewielka.
kryje si czstka owego teoretycznego poznania. Kade jednostkowe ('oraz powszechniej uruchamiane s ogromne zespoy badawcze, rozpro
badanie dostarcza drobnego elementu budujcego teori danej dyscypliny. szone po rnych instytucjach, o wyspecjalizowanych zadaniach i kom
Badania weryfikacyjne - to prba sprawdzenia skutkw zastosowa plementarnych obszarach badawczych. Kieruje takimi badaniami sztab
nych rozwiza, skutkw dziaania jakiego ukadu, to take poszukiwanie ludzi. Ich osobliwo - to wanie w podzia problemw badawczych
cech, waciwoci zdarze i procesw. A prosiy si o takie badanie midzy zespoy. Suma tych zespow oraz problemw, jakie rozstrzygaj
bardzo kontrowersyjne ongi praktyki robotnicze dla studentw. Takie daje wraenie bada kompleksowych, wszechstronnych.
badanie stosujemy szukajc wad i zalet tradycyjnego" i nowoczesnego" Dotychczasowa praktyka nie potwierdzia walorw takich bada ze
modelu rodziny i stosunkw wewntrz rodziny, jako e i tutaj nie ma spoowych. Znane u nas pod nazw tematw wzowych, lub bada
penej jasnoci. losortowych pochony wiele rodkw bez widocznych efektw poznaw
Najpowszechniejsze badania - to badania majce na celu diagnoz czych a nade wszystko praktycznych.
okrelonego stanu rzeczy lub zdarzenia. Znamy objawy, skutek - poszu Odmienne w swych zaoeniach organizacyjnych s badania tereno
kujemy przyczyn, rde, okolicznoci i uwarunkowa. Wzrasta liczba we. Wywodz si z tradycyjnej szkoy bada socjologicznych, kiedy to
/rsp ludzi obejmowa badaniami pewien teren, rodowisko. Takie wa
modziey narkotyzujcej si. Dlaczego? co jest tego przyczyn? Jakie
nie badania byy rdem socjograficznych opracowa socjologw i peda
warunki powoduj drugoroczno wrd uczniw okrelonej szkoy? Co
gogw. Wypada tu wymieni F. Bujaka, K. Zawistowicz-Adamsk,
sprawia, e na studia wysze idzie coraz mniej modziey wiejskiej?
/,. Myslakowskiego, M. Dud-Dziewierz oraz zespoy opracowujce ja
W badaniach weryfikacyjnych znany by nam tylko przedmiot bada.
kie tematy wsplne, np. S. Kursa, T. Pisarski, D. Grellerwna, Wycho
Nie znalimy jego skutkw i przebiegu. Szukalimy odpowiedzi na pytanie wanie w rodowisku maomiasteczkowym, Warszawa-Lww 1934.
jak". W badaniach diagnostycznych znamy efekt czego", wiemy co
Badania terenowe maj mniejszy, czsto cile okrelony zasig tere
chcemy wyjani. Szukamy odpowiedzi na pytanie dlaczego", co jest
nowy, z gry wyznaczony ze wzgldu na jakie jego cechy. Ich przebieg
przyczyn zdarzenia"1.
|cst zaprogramowany i cile kontrolowany. Odznaczaj si takie badania
II. Inny sposb podziau bada przyjmiemy stosujc kryterium orga wysokim stopniem jednolitoci warsztatowej. Zesp badawczy jest sta
nizowania ich przebiegu. Coraz wicej bada organizowanych jest przez rannie dobierany i specjalnie przygotowywany do bada. Posuguje si
rozproszone zespoy, coraz czciej jednotematyczne badania prowadzone najczciej wystandaryzowanymi narzdziami bada.
s na wielkich obszarach kraju lub nawet w rnych krajach wiata. Czst Efekty bada terenowych zarwno w obcej jak i polskiej tradycji
praktyk jest powtrzenie bada w celu obserwacji zmian, ich kierunku socjologicznej i pedagogicznej byy bardzo owocne i do dzi stanowi
lub nasilenia. Wszystkie te badania wymagaj specjalnych zabiegw przykady modelowych rozwiza badawczych. Byoby rzecz bardzo
organizacyjnych dla zachowania ich rzetelnoci. Mona zatem wyrni interesujc przeanalizowa warsztat i efekt bada w tak rnym czasie
z tych wzgldw: |ak badania Le Playa z drugiej poowy XIX w. Z. Mysakowskiego z lat
a) badania zespoowe U)., J. Pietera z lat 50. i najwiesze pedagogw toruskich we wsi Ciche
b) badania terenowe (irne.
c) badania powtarzalne (panelowe) Badania powtarzalne (panelowe) - to szczeglny rodzaj bada
1 Badacz prowadzcy poszukiwania wyjanienia zdarze, pragncy postawi ich diagnoz koniecz oparty o kilka teoretycznych zaoe i do mudne zabiegi organizacyjne.
nie powinien zastosowa klasyczne reguy postpowania diagnostycznego. Por. Stefan Ziemski Su badaniom zmian jakiej cechy pod wpywem celowo wprowadzo
Problemy dobrej diagnozy, Warszawa 1973. nego czynnika do badanego ukadu lub pod wpywem naturalnego upywu

20 21
czasu i naturalnych okolicznoci. Badacz zakada wic, e badany ukad To najczciej badanie, ktrego owocem jest opis sprawozdawczy. To
lub pewne zdarzenia s takie same w dwu punktach czasu. Po wtre rnego typu sondae i badania statystyczne zbiorowoci, ktre daj
zakada, e na ukad lub zdarzenie oddziaywuj w okrelonym kierunku fotografi, zdarzenia, zbiorowoci. Przykadem takich bada moe by
tylko czynniki celowo wprowadzone lub naturalnie istniejce. Ufa wresz skad socjalny studentw, opinie nauczycieli o reformie szkolnej, sposb
cie, e badane zdarzenie lub ukad s wzgldnie izolowane. Przenosi spdzenia wakacji przez dzieci szkolne.
innymi sowy na zjawiska spoeczne cechy i waciwoci fizycznych bd W tych obrazach zawarte s okrelone sugestie wyjaniajce. Intuicja
chemicznych ukadw dowiadczalnych. badawcza podsuwa wnioski o genezie czy istocie jakiego zjawiska, ale
bez odrbnych bada mog to by tylko domniemania nieuprawnione
Trudnoci organizacyjne odnosz si do identyfikacji elementw uka
i-mpirycznie.
du (czasem nawet po latach), zastosowania trafnych i rzetelnych narzdzi
Badania wyjaniajce szukaj przede wszystkim zwizkw midzy
bada, aby w zmiennych warunkach i czasie baday jednak to samo,
cechami, zmiennymi. S jakby bogatsze" w problematyk i zakres tej
zachowania szczeglnej starannoci i jednolitoci podejcia badawczego
problematyki, rozstrzygaj problemy zawierajce co najmniej dwie zmien
u kolejnych uczestnikw bada. ne. S wielowtkowe bo poszukuj rnych moliwoci wyjanienia,
Badania panelowe cho oparte o kruche zasady empiryczne i posugu poszukuj przyczyn gwnych i wtrnych, dominujcych i uzupeniajcych.
jce si zawodnymi reguami wnioskowania s niezwykle atrakcyjn Wymienione przykady zostan sformuowane w tym wypadku ina
form poznawania genezy i kierunku zdarze spoecznych, istoty i chara czej. Spoeczne i ekonomiczne uwarunkowania zmniejszania si iloci
kteru procesw wychowawczych, zalenoci midzy zjawiskami. Szcze modziey chopskiej na studiach wyszych". Subiektywne i obiektywne
glnie kuszca jest moliwo wiadomego ksztatowania rozwoju wyda przesanki postawy niechci nauczycieli do reformy szkolnej". Rola
rze tworzenia" nowych jakoci przez celowe wprowadzanie czynnika wychowawcza i ksztacca wakacji wobec dzieci szkolnych".
eksperymentalnego. Powysze sformuowania, jeli pomin niedoskonaoci jzyka auto
III. Kolejnym kryterium podziau bada jest przedmiot naukowego ra, zawieraj w sobie wiele niejasnoci. Jakby okrelaj nasz niewiedz,
poznania. rdem tego rozrnienia jest istnienie w logice 2 rodzajw wymagaj namysu i okrelonego poziomu orientacji w problematyce.
pyta: tzw. pyta rozstrzygni i pyta dopenie. K. Ajdukiewicz egzam- Samo wyczerpanie zakresu tematu przez formuowane problemy jest
plifikujc ich gramatyczny charakter podkrela jednoznaczno pier zabiegiem trudnym, wymagajcym duej znajomoci rzeczy, take ele
wszych i wieloznaczno drugich. Pierwsze zaczynaj si od partykuy mentu intuicji bd fantazji.
czy" i wymagaj odpowiedzi tak" lub nie". Drugie zaczynaj si IV. Na koniec naley wymieni jeszcze jeden typ klasyfikacji bada,
najczciej od wyrazu jak" lub podobnie i nie mog by skwitowane tak ).',dzie dominujcym kryterium podziau jest procedura badawcza, pored
definitywn odpowiedzi, daj szanse rnorodnych odpowiedzi, czsto nio metoda badawcza. Z tego wzgldu wyrni mona
kontrowersyj nych. a) badania instytucji
Te dwa rodzaje pyta daj podstaw do rozrnienia 2 typw proble b) badania zbiorowoci
mw badawczych. 1) problemw dotyczcych cech zmiennych czyli pyta c) badania zjawisk i procesw
o pojedyncze jakby fakty, oraz 2) problemw dotyczcych relacji i zwiz Rozrnienie powysze zawiera sugesti, i w jego typologii odgry
kw midzy zmiennymi czyli pyta o zoone zalenoci, czsto tylko waj rol zarwno czynniki organizacyjne, jak i zrnicowanie przedmio
hipotetycznie rozstrzygalne. Wyrniamy zatem: towe. Wraenie takie jest uzasadnione poniekd, tak zreszt jak i wraenie,
a) badania opisowe e innych procedur badawczych wymagaj badania opisowe i zespoowe,
b) badania wyjaniajce badania powtarzalne i zespoowe. Ale w kadym przypadku za okolicz
Badania opisowe maj za przedmiot pojedyncze zjawiska, indywidu no rozstrzygajc przyjmuj kryterium dominujce. Wemy oto jako
alne zdarzenia, ktrych wyjanienie moe by jednoznaczne, oczywiste.
23
22
przykad badanie placwki wychowawczej, jej struktury, funkcji, efektyw zalenoci midzy zmiennymi. Dziki temu do cile bdziemy
noci. Dominuj tu badania rde, dokumentacji, rejestracyjne i opisowe mie wyznaczony zakres badanych zjawisk.
sposoby gromadzenia materiaw. W badaniach zbiorowoci dominuj Na marginesie tego postulatu naley przypomnie trafne propozy
techniki kwestionariuszowe, wszelkiego typu testy, skale, eksperymental cje H. Muszyskiego wedle ktrego problemy dotycz dwu kate
ne sposoby wywoywania reakcji. Przy badaniu zjawisk rozproszonych gorii faktw: a) wasnoci przedmiotw", oraz b) relacji czcych
czsto na wielkich obszarach i zbiorowociach znowu musimy si uciec zmienne. Pierwsze wywodz si z pyta rozstrzygni i odpowie
do innych metod i procedur gromadzenia wiedzy. Tu dominuj sondae dzi na nie jest definitywne i jednoznaczne tak", nie", jest tak
ankietowe, zabiegi statystyczne. i tak" itp. Drugie wywodz si z pyta dopenie i odpowiedzi na
Charakteryzujc w ten sposb zrnicowanie proceduralne bada mam nie s zoone, wielowarstwowe, uwarunkowane. Np. ad 1) Jakie
wiadomo, e nie moe ono by cise, albo inaczej mwic poszcze s rozmiary dojedania modziey do szk ponadpodstawowych",
glne rodzaje bada nie mog korzysta z formalnej waciwoci klasyfi ad 2) Jaki jest wpyw dezorganizacji rodziny na aspiracje owia
kacji czyli wykluczania wzajemnego i wyczerpywania zakresu. Ten obszar towe modziey".
dziaalnoci intelektualnej czowieka jest bowiem niesychanie zindywidu 3) Trzecim warunkiem poprawnoci problemu badawczego jest jego
alizowany. Kady przypadek stwarza inne szanse i inne koniecznoci. rozstrzygalno empiryczna oraz warto praktyczna. W fazie
Powszechnym zjawiskiem bdzie krzyowanie si rnych typw bada i koncepcji nie mona niestety zdoby cakowitej pewnoci, czy
regu postpowania. ciso definicyjna klasyfikacj tak uczyniaby problem posiada te dwa istotne walory. Musimy zaufa naszej
nieuytecznym schematem. wiedzy i intuicji badawczej.
Dokonana typologia, przy celowym braku cisoci definicyjnych, Problem badawczy, czy raczej zesp problemw badawczych wyzna
miaa ukaza tylko gwne obszary penetracji intelektualnej humanistyki. cza dalszy proces mylowy w fazie koncepcji. Stanowi podstaw tworze
Suy moe uwiadomieniu niezwykego zrnicowania procesu badaw nia hipotez, bo czsto zabieg budowania hipotez polega na zmianie
czego w zakresie jego celw, metod, przedmiotu i organizacji narzucaj gramatycznej formy problemu, ze zdania pytajcego na twierdzce lub
cych badaczowi za kadym razem inne dyspozycje i wymagajcych innej przeczce.
postawy poznawczej. Ta otwarto poznawcza i elastyczno wykonawcza Problemy badawcze porednio stanowi podstaw do typologii zmien
- to wane atrybuty badacza humanisty i tak postaw wywoa miaa nych zalenych i niezalenych a take wskanikw do zmiennych. Od
zaprezentowana klasyfikacja. problemw take zaley, jakie techniki i narzdzia dobieramy aby je
rozwiza.
2.2. Problemy a hipotezy Formuowanie problemw badawczych jest wic ze wszech miar
wanym zabiegiem, wymagajcym powanego namysu i pewnego zasobu
2.2.1. Formuowanie problemw badawczych.
wiedzy. Bo cho problemy badawcze okrelaj zakres naszej niewiedzy,
Jest to z pozoru prosty zabieg werbalny, polegajcy na precyzyjnym
lo aby zrobi to trafnie trzeba sporo wiedzie o przedmiocie naszych
rozbiciu tematu na pytania, problemy. Zabieg ten musi jednak spenia
bada. Najlepszym rdem takiej wiedzy jest literatura przedmiotu.
kilka warunkw, jeli chcemy aby by prawidowy.
1 Rozstrzygnicie problemu badawczego moe mie dwojakie konse
) Ot sformuowane problemy musz wyczerpywa zakres naszej
kwencje. Po pierwsze moe przynie okrelone korzyci praktyczne, po
niewiedzy, zawarty w temacie bada. Tak wic problemy w sposb
wtre moe doprowadzi do wanych ustale naukowo-poznawczych.
znacznie bardziej precyzyjny okrelaj zakres naszych wtpliwoci,
Oczywicie skutki te nie wykluczaj si wzajemnie.
tym samym okrelaj teren badawczych poszukiwa.
2) Drugim warunkiem poprawnoci sformuowanych przez nas pro Problem w stosunku do sformuowanego wczeniej przedmiotu bada
blemw, jest konieczno zawarcia w nich wszystkich generalnych sianowi radykalne ucilenie i ukierunkowanie naszych zainteresowa.

25
24
/
Np. przedmiotem bada moe by rodzina wiejska, ale dopiero z treci i'i uoglnienia, osignitego (...) na p o d s t a w i e danych wyjcio
problemw dowiadujemy si, e bada bdziemy wpyw rodziny na wych" (T. Kotarbiski 1960). Hipoteza w badaniach pedagogicznych
aspiracje jej modziey. Formuowanie problemw stanowi wic ogromnie przybiera najczciej ksztat zalenoci prawdopodobnej dwu zjawisk, np.:
wany etap w koncepcyjnej fazie bada. Tak wany, e francuski uczony ..niski poziom kulturalny rodowiska rodzinnego wpywa ujemnie na
G. Bechelarde powiada i nie ma nauki, bez wyranie postawionego ;imbicje naukowe dzieci", lub powstanie wielkiego zakadu przemyso
pytania". wego wpywa na zwikszenie zainteresowa modziey wyksztaceniem
technicznym".
2.2.2. Formuowanie hipotez Hipoteza w dalszym toku postpowania badawczego moe by udo
Dochodzimy w tym miejscu do momentu, w ktrym konieczna jest wodniona przez zebranie danych popierajcych wysuwan zaleno lub
pewna suma wiedzy teoretycznej o badanych zjawiskach. Moemy zdawa nbalona przez brak takich danych czy uzyskanie danych wiadczcych
sobie spraw z istnienia zalenoci midzy dwoma zjawiskami, moemy o faszywoci zaoenia. Zadaniem badacza jest wszelako sformuowanie
domyla si nawet kierunkw tych zalenoci, jednak aby mona byo moliwie wielu hipotez obejmujcych wszelkie znaczce zalenoci i ce
kierowa ich przebiegiem, potrzebna jest wiedza bardziej szczegowa chy badanego rodowiska. A zatem etapem wstpnym bdzie prba
o przedmiocie naszych zainteresowa. Jako wiedzy potrzebnej dla sfor wytypowania wszystkich zalenoci interesujcych badacza oraz cech
muowania hipotez roboczych mona podzieli na 2 grupy. Do pierwszej rodowiska, obiektu lub zjawiska, stanowicych przedmiot bada i maj-
nale wiadomoci o przedmiocie bada i to wiadomoci typu demogra i-ych znaczenie dla bada. Typowanie cech znaczcych moe si dokona
ficznego, ekonomicznego, kulturalnego itp., oraz znajomo bada i wy w oparciu o znajomo wskanikw tych cech. O okrelonym poziomie
nikw bada podobnych lub zblionych zagadnie na innym terenie. Do kulturalnym czy materialnym moemy mwi, znajc szereg wskanikw
drugiej grupy wiadomoci zaliczybym wiadomoci oglne z zakresu okrelajcych poziom danej cechy. Brak wszelkich placwek owiato
wychowania, praw spoecznych, elementw socjologii. W przypadku wych, brak inteligencji, brak zainteresowania pras, ksik, brak konta
zupenego braku wiadomoci pierwszej grupy lub gdy czas nie pozwala ktw ze rodowiskiem kulturalnym bd uwaane za wskaniki niskiego
na ich szybkie poznanie, a poznanie takie, zaznaczy trzeba, to kwestia poziomu kulturalnego rodowiska - cechy tego rodowiska. Natomiast
nawet paru lat, uciec si mona do bada wstpnych. Przeprowadzamy lego poziom w zestawieniu z wymienionymi okolicznociami tworzy
wwczas rodzaj sondau dla zdobycia podstawowych wiadomoci o inte
zaleno, ktra w pewnego typu badaniach, moe stanowi hipotez
resujcej nas spoecznoci, obiekcie lub zjawisku. W naszym przypadku
wyjciow do bada sprawdzajcych jej prawdziwo. Pragn uczyni
mogoby to by: zapoznanie si z danymi urzdowymi, bdcymi w dys
/astrzeenie, e podawane przykady nie roszcz sobie prawa do prawdzi
pozycji instytucji, rozmowy z opiekunem spoecznym, ankieta wrd
woci. S tylko przykadami o tyle doskonaymi, e - podobnie jak bywa
dzieci na temat wielkoci rodzin itp.
w autentycznych badaniach - mog by prawdziwe lub faszywe.
Po uzyskaniu odpowiedniej wiedzy z obydwu wymienionych zakre
sw mona dopiero przystpi do formuowania hipotez. Niektrzy socjo Hipoteza musi okrela zalenoci midzy zmiennymi. Powinna by
logowie dziel hipotezy na teoretyczne i robocze. Podzia ten ma swoje na tyle precyzyjna, aby cile ograniczy zasig swego znaczenia. Hipo-
uzasadnienie w przypadku prowadzenia bada wyspecjalizowanych, ze le/.a wreszcie powinna by' zbudowana na podstawie uznanej wiedzy
spoowych i robionych na wielkich populacjach. W przypadku bada naukowej.
indywidualnych nie jest konieczna taka precyzja pojciowa. Bdziemy To ostatnie twierdzenie nie powinno jednak paraliowa naszej inwe
zatem uywa okrelenia hipotez bez tych przymiotnikw. Hipotez ncji badawczej, miaoci w formuowaniu hipotez. Jest podane wycho
nazywa si w s z e l k i e t w i e r d z e n i a c z c i o w o t y l k o uzasa dzenie poza utarte, poznane szlaki. Wprawdzie nie na teren irracjonalnych
d n i o n e , p r z e t o t a k e wszelki domys, za pomoc k t r e g o dywagacji, lecz w dziedziny niepoznane, z pozoru niesposobne do pozna
t u m a c z y m y dane f a k t y c z n e , a wic te i d o m y s w posta- nia. Kartezjusz apeluje do nas, aby: nie przyjmowa adnych sdw prcz

26 27
tych, ktrych prawdziwo jest tak oczywista i wyrana, e nie mona zawsze badanie niepenej liczby elementw jakiego globalnego zbioru.
w nie wtpi". ()rzekamy o waciwociach maestw rozwodzcych si na podstawie
Ten apel wielkiego filozofia, odnosi si jednak do finau poznania, do bada wybranego celowo lub losowo zbioru maestw, ktry stanowi
prawd ju ogoszonych. Nie dotyczy za poszukiwania wiedzy i miaoci okrelon, czsto bardzo ma cz oglnego zbioru.
w podejmowaniu tematw. T miao sankcjonuje wielki Einstein pik Badania takie w pedagogice bardzo czsto, w socjologii prawie wy
nym aforyzmem: nie dokonuje odkry, kto nie bada niemoliwoci". cznie kieruj si reguami statystycznego doboru prby reprezentacyjnej.
Wydaje si, e szczypta niemoliwoci w hipotezach jest zawsze bardzo Reguy te okrelaj waciw liczebno prby oraz inne statystyczne
podana. cechy zbiorowoci badanej. Mniej znane s metodologiczne reguy budo
Hipotezy buduje si wierzc, e w naturze panuje pewien ad, w prze wania uoglnie w oparciu o badania niepene (Sztompka P. 1973).
konaniu o uniwersalnoci zwizku przyczynowo-skutkowego. Zbudowa Ot w metodologii spotykamy pojcie modelu rozumianego jako
nie hipotez jest zabiegiem polegajcym na zbudowaniu domniemanej narzdzie poznania. Sam termin model pojawia si w wielorakich znacze
teorii dotyczcej natury zjawiska, powiza midzy jego elementem, jego niach. Wystpuje wic model w znaczeniu normy czyli okrelonego
wielkoci i proporcji itp. podanego stanu rzeczy. Mwi si wic o modelowym (czyli wzorowym)
Posugiwa si moemy dwoma rodzajami hipotez w zalenoci od sianie przedsibiorstwa, o modelowym (czyli dobrym) stanie stosunkw
stopnia ich oglnoci. rodzinnych. Model wystpuje te w znaczeniu przecitnej" czyli teorety
1. - Hipotezy proste - wyprowadzane z uoglnienia prostych obser cznej wielkoci wynikajcej z wielkoci rzeczywistych obliczonej jako ich
wacji. przecitna. Uywa si wic terminu model rodziny wiejskiej (rozumiejc
2. - Hipotezy zoone - zakadajce istnienie powiza midzy zda przez to jej struktur, funkcje, organizacj ycia), model aktywnoci
rzeniami lub nawet skomplikowanych acuchw przyczyn kulturalnej studentw (rozumiejc przez to struktur zaj, czasu wolnego,
i skutkw. uczestnictwo w placwkach itp.).
W posugiwaniu si hipotezami obowizuje ostrono. Nie wolno
Wymienione znaczenia maj charakter empiryczny, czyli posiadaj
nam faktw dobiera lub odrzuca w zalenoci od ich przylegania" do
swoje konkretne lub statystyczne desygnaty. Inaczej rzecz si ma z poj
prawdopodobiestw zawartych w hipotezach. Innymi sowy hipoteza
ciem modelu jako kategorii metodologicznej.
moe kierowa poznaniem, ale nie moe go zastpi.
Moim zdaniem bardziej poyteczne jest sformuowanie wielu szcze M o d e l to ukad, ktry stanowi n a r z d z i e p o r e d n i e g o
glnych hipotez zamiast jednej czy dwu generalnych. Bardziej jasny staje poznania innego ukadu przez to, e j e s t do niego w
si wwczas sam problem i znacznie atwiej opracowa mona cay istotny sposb podobny, lub wikszo cech obu u k a d w
warsztat badawczy i techniki badawcze. Od hipotez bowiem take zaley, jest a n a l o g i c z n a a ukad modelowy j e s t bardziej d o s t p n y
jak bd wyglday nasze techniki badawcze i gwne kierunki bada. poznawczo.
Stanowi one rwnoczenie wyzwanie badawcze. Okrelaj, co i jak Powodzenie bada na obiekcie zastpczym czyli modelu zaley od
naley zbada, jak zbudowa kwestionariusz, jak przeprowadzi ekspery istnienia midzy przedmiotami, zbiorami, zjawiskami racjonalnego, obie
ment pedagogiczny. Ich znaczenie, czsto nie doceniane, jest jednak ktywnego podobiestwa. Istnienie takiego podobiestwa upowania do
bardzo istotne. dokonywania operacji poznawczych na ukadzie modelowym czyli zast
pczym i mylowym przenoszeniu uzyskanej wiedzy z ukadu modelowego
2.3. Pojcie modelu w badaniach spoecznych na ukad inny, globalny, caociowy.
Nasuwa si pytanie, jaki stopie podobiestwa upowania do takich
W badaniach spoecznych regu jest budowanie uoglnie w oparciu operacji i rodz si rozterki odnonie prawomocnoci wnioskw i uogl
o indukcj niezupen. Oznacza to, e podstaw uoglnienia jest prawie nie. W pierwszym przypadku decyzja ma indywidualny, arbitralny cha-

28 29
rakter i podejmuje j sam badacz. Poza kryterium obiektywnej zdroworoz Teoria modelu jako narzdzia poznania jest bardzo poyteczna zarw
sdkowej analizy podobiestw dwu ukadw, zdarze, procesw nie no jako rdo okrelonej postawy badawczej, jak rwnie jako regua
mona sformuowa adnych formalnych kryteriw. Tak wic za irracjo wspomagajca poprawne wnioskowanie i budowanie uoglnie.
nalne uznalibymy istnienie relacji modelowych midzy trb sonia
a piercienicami, za bardzo ryzykowne przyjcie istnienia tej relacji mi 2.4. Zmienne i wskaniki w badaniach pedagogicznych
dzy rodzin szwedzk a rodzin japosk, ale logicznie zasadne uznamy Caa nauka opiera si na zaoeniu, e podobne zdarzenia zachodz
podobiestwo modych robotnikw Nowej Huty i modych robotnikw w podobnych okolicznociach" - napisa E.B. Wilson (Z.B. Wilson 1964).
w Polsce, bd skutki wychowawcze dziaalnoci modzieowego domu Na czym polega owo podobiestwo zdarze i podobiestwo okolicznoci?
kultury w Tarnowie do efektywnoci wychowawczej placwek wychowania Ot zdarzenie - to suma ontologicznych faktw i przysugujcych im
pozaszkolnego. waciwoci, okolicznoci za to warunki i cechy wywoujce zdarzenie,
Rozterki dotyczcej prawa przenoszenia wiedzy zdobytej na obiekcie lowarzyszce mu oraz spowodowane przez nie. W sumie to co daje sig
zastpczym czyli modelu na przedmiot waciwy, obiekt globalny rwnie zaobserwowa w kadym izdarzeniu lub zjawiskuVto kilka podstawowych
rozstrzygn nie mona jednoznacznie. Jaka bowiem bdzie zasadno cech konstytutywnych dla danego zdarzenia, ktre przyjo si w metodo-,
(formuowania) opinii i budowania uoglnie na temat polskiej modziey logii nazywa zm1ennymL)Oto wemy przykad zjawiska sieroctwo
robotniczej na podstawie bada modych robotnikw Nowej Huty lub spoeczne". Bardzo zoony spoecznie proces i skomplikowany stan
oceny systemu wychowania pozaszkolnego na podstawie bada jednej psychiczny, EmpirycznTeNednak opisujemy go przez typologi gwnych
placwki. cech (czyli zmiennych) Tego stanu. Nale do nich: opuszczenie przez
Przy zalecaniu ostronoci w budowaniu uoglnie naley jednak rodzicw (fizyczne), odtrcenie przez rodzicw (stan emocjonalny), po
uzna prawo kadego badacza do budowania uoglnie sprawozdawczych czucie osamotnienia (stan psychiczny). Te trzy cechy (lepiej zespoy cech,
pod warunkiem wykonania bada zgodnych z reguami metodologicznymi w psychologii uywa si okrelenia syndrom, syndrom osamotnienia) s
oraz, e uoglnienia dotyczy bd cile obszaru spraw badanych. Np. gwnymi, konstytutywnymi skadnikami zjawiska, ktre poddajemy ana
badajc podkultur modziey nie naley formuowa wnioskw o kryzy lizie, obserwacji i opisowi. Oczywicie badamy take ich genez, nasile
sie moralnym spoeczestwa. Badajc wielkomiejsk szko redni nie nie, rodzaje, manifestacje, skutki, sposoby kompensacji i terapii. Kade
naley wnioskw przenosi na system owiatowy kraju. Z drugiej strony icdnak zjawisko posiada takie zmienne i w kadej sytuacji badawczej
badajc dostpny poznawczo (czyli dostpny fizycznie, na miejscu) dom musimy umie odszuka i nazwa zesp zmiennych tworzcy jaki fakt,
dziecka pod wzgldem jego kompensacyjnej roli w sieroctwie spoecz zdarzenie lub proces.
nym, moemy domniemywa, e podobnie sw rol speniaj inne domy. 2.4.1. Formuowanie zmiennych i ich rodzaje
Stwierdzajc w roczniku statystycznym wzrastajc z roku na rok ilo
Typologia zmiennych - to jakby rozbicie pojcia na elementy przeze
rozwodw mamy prawo domniemywa istnienie licznych okolicznoci
oznaczone, lub inaczej przeoenie pojcia na jzyk empiryczny, obserwo-
kryzysogennych w polskiej rodzinie. W tym przypadku modelem zast walnych mierzalnych rwnowanikw. Termin kryzys rodziny" jeli staje
pczego poznania bya rodzina statystyczna, lub statystyczny obraz jej si w jakiej konfiguracji czci tematu badawczego jest warsztatowo,
funkcjonowania. empirycznie nieinstruktywny. Badacz musi wybra i nazwa cechy
Wszelka niepewno co do istnienia midzy zdarzeniami, obiektami (zmienne), ktre tworz, skadaj si na to zjawisko kryzys rodziny". Te
lub procesami relacji modelowej winna by powodem wzmoonej ostro zmienne musz by takie aby mogy by empirycznie poznawane, mierzo
noci w przenoszeniu wnioskw i uoglnie. Pamita te naley, e ne, liczone, opisywane. Mog to by: wskanik rozwodw, ilo sierot
rozpraszaniu niepewnoci bd utwierdzeniu wnioskw su badania poecznych, zaburzenia w funkcjach prokreacyjnych rodziny, zaburzenia
weryfikacyjne. lunkcji opiekuczych i emocjonalnych, poziom wiedzy i przygotowanie

30 f 31
rodzicw do wsplnego ycia itp. Nie jest to ani wyczerpujca ani pra (zmienna niezalena) okrela, wpywa na zainteresowania, aspiracje kul
widowa lista cech (zmiennych) empirycznych obrazujcych kryzys rodzi turalne dzieci (zmienna zalena). Spotka si mona jeszcze w podrczni
ny. Ich typologia zaley od tego czy chcemy zna rda czy przejawy kach metodyki bada z okreleniem zmiennej poredniczcej, globalnej
zjawiska, skutki wychowawcze i spoeczne czy kontekst kulturowy. i inne. S to jednak ju pewne warianty wymienionych ju zmiennych lub
Ustalenie i rejestracja zmiennych w badaniach jakiego zdarzenia czy w przypadku zmiennej globalnej okrelanie rnego stopnia oglnoci
procesu - oznacza decyzj pod jakim wzgldem bdziemy bada zdarzenie i szczegowoci zmiennych. Natomiast klasyfikacja zmiennych na dwa
czy proces. Znaczy to np. e inne cechy bdziemy bada interesujc si podstawowe typy jest ogromnie wana bo okrela kierunek bada a take
procesem dydaktycznym w klasie a inne wwczas gdy bada bdziemy rozwizania techniczne warsztatu badawczego.
wizi nieformalne midzy dziemi oraz ich pozycj w grupie. Przyjte
zatem przez badacza zmienne nadaj badaniom kierunek, okrelaj ich cel. 2.4.2. Wskaniki i ich rodzaje
Jak choby z powyszych przykadw wida zmienne mog by Aby komunikatywnie opisa zmienne bd to ilociowe bd jakocio
wyraone ilociowo (wskanik rozwodw, ilo telewizorw, zagszcze we musimy posuy si okrelonymi wartociami opisowymi. Np. dla
nie klas szkolnych) lub jakociowo (przyczyny rozwodw, skutki nadmier opisania lub ocenienia warunkw nauczania" (zmienna) przyjmujemy np.
nego zagszczenia klas szkolnych, recepcja przekazw telewizyjnych). ilo dzieci w klasie", istnienie pomocy dydaktycznych", wyksztace
Nie taki podzia zmiennych jest jednak najwaniejszy. Wydaje si nie nauczycieli" pora rozpoczynania lekcji" itp. Te empiryczne czynniki
bowiem, e w tym przypadku mamy do czynienia tylko z rnym stopniem wskazujce, jak jest badana cecha nazywamy wskanikami.
oglnoci zmiennych, a waciwie z rnym sposobem ich okrelania, c W s k a n i k 3 to pewna cecha, z d a r z e n i e lub zjawisko
zdefiniowania. na podsfawTe zajcia ktrego wnioskujemy z pewnoT^
Znacznie waniejsza jest wiadomo jaki jest zwizek midzy po bd z o k r e l o n y m p r a w d o p o d o b i e s t w e m , bd w r e s z c i e
szczeglnymi cechami, jaki jest kierunek zalenoci midzy nimi, ktra z p r a w d o p o d o b i e s t w e m wyszym od p r z e c i t n e g o i za
wpywa na inne, a ktra podlega wpywom. W zalenoci od tego jedne chodzi zjawisko, ktre nas i n t e r e s u j e " (S. Nowak 1970). Jest to
zmienne nazywaj si zmiennymi niezalenymi a drugie zmiennymi bardzo udana definicja wskanika. Wymaga tylko praktycznej egzempli-
zalenymi. Oto badamy poziom kultury rodzin robotniczych. Wrd cech fikacji, bo jak wikszo poj w metodyce bada spoecznych najatwiej
(zmiennych) tego zjawiska przyjlimy i takie: wydatki na ycie kultu si definiuje kontekstowo.
ralne" oraz poziom dochodw. Jest oczywiste, e ta pierwsza bdzie Przy badaniu kryzysu rodziny, przyjlimy jako jedn ze zmiennych
warunkowana przez drug, czyli pierwsza bdzie zmienn zalen a po rozwody. Ot wskanikiem bdzie liczba rozwodw na 10 tys. mieszka
ziom dochodw zmienn niezalena] Badamy aspiracje yciowe modzie cw, albo na 1000 maestw, albo ilo rozwodw na kade 100
y. Wrd zmiennych wyowilimy plany dotyczce ksztacenia" oraz zawieranych maestw. Wskanik jest tu rwnoczenie zmienn, tyle, e
rodzaj rodowiska rodzinnego". Zmienn niezalen bdzie w tym wy wskanik - to zesp cyfr a zmienna to sformuowana przez nas tendencja
padku rodowisko rodzinne a zmienn zalen plany ksztacenia. (wskanik wzrostu, nasilania si). Rwnie tosamo zmiennej i wska
W badaniach zmienne mog peni rn rol. W jednym przypadku nika bdziemy obserwowa przy nastpujcych zmiennych: przestpczo
jaka cecha wpywa na ilo, jako, kierunek zmian innej osoby. Jest wic nieletnich, rozmiary alkoholizmu, bezpieczestwo na drogach.
zmienn niezalen. W dalszych analizach ta sama cecha jest przez nas We wszystkich tych wypadkach dobr wskanika jest rwnoczenie
analizowana w poczeniu z inn, ktra determinuje jej ilo, jako lub zdefiniowaniem zmiennej. Rozmiary alkoholizmu okrelamy przez wska
kierunek rozwoju i wwczas jest zmienn zalen. Poziom dochodw zanie iloci wypijanego alkoholu, bezpieczestwo na drogach - iloci
rodziny robotniczej (zmienna niezalena) wpywa na formy ycia kultu wypadkw. Wszystkie te zmienne maj charakter ilociowy. Taki za
ralnego teje rodziny (zmienna zalena). Ale ycie kulturalne rodziny rodzaj wskanika nazywamy wskanikiem definicyjnym.

32 33
Czciej jednak zmienne (cechy) jakiego zdarzenia czy procesu chory. Szukamy wic innego wskanika cechy opilstwa. Tradycyjnie
opisujemy, oceniamy lub uznajemy za istniejce na podstawie bezpored bdzie to wo alkoholu. Jeli jej braknie - znaczy to, e wystpio
niej, empirycznej obserwacji czstkowych zdarze (wskanikw) wskazu zjawisko choroby, a nie opilstwa.
jcych na bezporedni zwizek midzy nimi. Taki rodzaj wskanika Wychowawcza moe domyla si w swojej placwce istnienia tzw.
nazywamy wskanikiem empirycznym. drugiego ycia, zauway bowiem okrelone zachowanie modziey np.
Wypieki u dziecka s empirycznym wskanikiem gorczki, gorczka nie rozpoczynania jedzenia zanim nie rozpocznie tego przywdca czy inni
za jest empirycznym wskanikiem choroby. Starannie odrobione lekcje tzw. ludzie". Aby zyska potwierdzenie istnienia takiego faktu musi
u dziecka s empirycznym wskanikiem okrelonej postawy wobec nauki. szuka czsto mudnie innych zdarze (wskanikw) wskazujc, e istot
nie taka forma ycia w placwce wystpia.
Dobrze przygotowane pokoje do cichej nauki mog by empirycznym
Takie wskaniki nazywane bywaj czasem wskanikami inferencyj-
wskanikiem warunkw wychowawczych w internacie (oczywicie nie
nymi, ale jest to szczeglny przypadek wskanika empirycznego. Podkre
jako jedyny wskanik).
lanie ich odrbnoci i szczeglnoci w badaniach pedagogicznych byoby
Wskanik empiryczny jest w tych sytuacjach zjawiskiem materialnym,
niewaciwe z tej racji, e wikszo procesw poznawczych i schematw
obserwowalnym i zmienna, ktr wskazuje (okrela, definiuje) jest zjawi
wnioskowania przebiega wedle takich wanie regu. To grozi popenie
skiem obserwowalnym. Nie zawsze jednak mamy do czynienia z tak niem pomyki albo co najmniej zaweniem prawa do generalizacji. Ale
prostym, empirycznym zwizkiem zalenoci. Niekiedy zjawisko badane wanie taka jest natura poznania spoecznego.
jest ukryte, o jego istnieniu lub rozmiarach moemy tylko snu mniej lub To twierdzenie wymaga krtkiego komentarza. Ot w badaniach
bardziej uprawnione domysy. Np. opuszczanie lekcji, zaniedbany wygld pedagogicznych, szerzej, rwnie spoecznych wskanik W moe wska
dziecka, sposb zachowania apatyczny lub agresywny - wskazuj na zywa zjawisko Z, ale take moe wskazywa zjawisko T. Pewna suma
dezorganizacj ycia rodzinnego, ale o niewiadomym charakterze. Moe faktw i zachowa dziecka bdzie wskanikiem jego przynalenoci do
to by zmianowa praca rodzicw, moe ich nieudolno yciowa, moe grupy nieformalnej i pewna grupa tych samych faktw i zachowa moe
wreszcie alkoholizm i skrajne formy patologii rodzinnej. A przecie rny wskazywa na zaburzenia funkcji rodziny bez przynalenoci do bandy.
jest wwczas sposb postpowania szkoy. Innego przykadu dostarczaj badania nad modzie wiejsk na studiach.
W innej sytuacji obserwujemy okrelone, zaburzone zachowanie dzie Okrelona ilo faktw (wskanikw) wskazuje, e zanione aspiracje s
cka, ktre w wietle wiedzy psychopedagogicznej s wskanikami sieroc wynikiem poziomu funkcjonowania szkoy wiejskiej, ale te same wska
twa spoecznego. Tymczasem dziecko ma zamon, pen rodzin. Do niki w wietle dowiadczenia i znanych teorii zdaj si dowodzi i
piero szczegowe badania potwierdzaj rzeczywisty stan sieroctwa przyczyna ley w warunkach materialnych tej modziey. I niczego nie
spoecznego, ktry jak dowodz badania i uczy dowiadczenie moe wyjania atwo sformuowany sd, e oba zjawiska maj w tym swj
pojawia si w pewnych postaciach take we wasnej rodzinie. U dziecka udzia. Spory wok problemu trwaj od dawna.
obserwuje si nagle symptomy podkultury modzieowej (muzycznej, Dla nas wypywa z tych przykadw wane dowiadczenie i praktycz
przestpczej...), co moe wskazywa, e mody czowiek zosta wcignity na regua. Wszystkie twierdzenia, jakie budujemy w naukach spoecz
do bandy lub innej grupy nieformalnej. nych w oparciu o empiryczn rejestracj wskanikw mog by
We wszystkich tych przypadkach obserwujemy empirycznie jakie obarczone ryzykiem bdu.
zjawisko, ktre jest wskanikiem czego, czego nie obserwujemy, czego
si tylko domylamy. Wnioskujemy wic o istnieniu jakiego zdarzenia, 2.5. Klasyfikacja jako narzdzie poznania
szukamy jego potwierdzenia, szukamy innych faktw (wskanikw), ktre
potwierdziyby istnienie domniemywanej cechy. Widzc kogo lecego Wrd prawide racjonalnego postpowania znajdujemy W rozprawie
na ulicy domniemamy, e jest pijany. Ten czowiek moe by jednak o metodzie" - Kartezjusza regu nakazujc - dzieli kade zbadane

34 35
zagadnienie na tyle czstek, ile by si dao i ile byoby potrzeba dla okrela zasada rozcznosci (zwana te zasad wykluczania). Oznacza
lepszego jej rozwizania. Regua niniejsza powinna by jedna, z naczel ona, e ich zakresy wzajemnie si wykluczaj. Jeden element naley do
nych zasad metodyki bada spoecznych. Znajduje ona zastosowanie zakresu jednego pojcia i tylko do niego. Natomiast stosunek midzy
w rnych etapach bada i suy rnym celom. Poprzedni podrozdzia zakresem poj klasyfikujcych a zakresem pojcia klasyfikowanego
jest przykadem, e obowizkiem badacza jest troska aby kady problem okrela zasada wyczerpywania (zwane te zasad cakowitoci lub
badawczy zosta rozczonkowany na maksymaln ilo cech (zmiennych) adekwatnoci). Oznacza ona, e suma zakresw nazw klasyfikujcych
okrelonych przez zakres problemw. Nastpnie kadej zmiennej trzeba jest rwna (adekwatna) lub wyczerpaa cakowicie zakres nazwy pojcia
wynale i racjonalnie przypisa maksymaln ilo empirycznych wska klasyfikowanego.
nikw, ktrych istnienie dowodzi istnienia caej zmiennej. S to wic Klasycznym przykadem wszystkich podrcznikw logiki ilustrujcym
operacje mylowych i rzeczowych podziaw - klasyfikacji faktw, rze definicj i powysze zasady jest podzia liczb cakowitych na liczby
czy, zjawisk suce analizie. parzyste i liczby nieparzyste. W zakresie nazwy liczby cakowite" nie ma
Z koniecznoci podziaw - klasyfikacji spotkamy si take i w ope innych liczb ni liczby parzyste i liczby nieparzyste, czyli zakres zosta
racjach zmierzajcych do syntezy, czyli w operacjach sucych budowa cakowicie wyczerpany albo inaczej suma desygnatw nazwy liczb
niu caoci np. teorii jakiego zjawiska. Ten odwrotny zabieg zosta take parzystych: i liczb nieparzystych" jest rwna iloci desygnatw nazwy
zalecony przez Kartezjusza w jednej ze stosowanych przez niego regu. liczby cakowite". Rwnoczenie adna liczba parzysta nie jest nieparzy
R o z u m o w a n i e naley p r o w a d z i w p o r z d k u , p o c z y n a st i odwrotnie. Zatem zakresy ich nazw s rozczne, wykluczaj si.
jc od p r z e d m i o t w najprostszych i wznosi si s t o p n i o Przykadw rwnie oczywistych w badaniach spoecznych a szczeglnie
wo do poznania przedmiotw bardziej zoonych, zakada w rzeczywistoci wychowawczej nie znajdziemy wiele.
jc p o r z d e k w kadym e t a p i e swojego p o s t p o w a n i a i w Istniej dwa gwne sposoby uzyskania klasyfikacji poprawnej czyli
kadym p r z e d m i o c i e swego p o z n a n i a . rozcznej i wyczerpujcej. Pierwszy powstaje wwczas gdy zbir dzieli
Jest to regua budowania uoglnie, gromadzenia wiedzy. Zalecany my na dwoje wedle cech przeciwstawnych. Jest to tzw. klasyfikacja
za porzdek - to wanie dokonywanie operacji klasyfikowania, co mona dychotomiczna wedle cech kontradyktorycznych (Ludzie - penoletni
nazwa inaczej operacj porzdkowania. i niepenoletni, sprawcy przestpstw - umylni i nieumylni, organizacje
Pragn wic przedstawi pewne wybrane zasady klasyfikacji logicznej spoeczne - charytatywne i niecharytatywne itp.). Podziay takie maj
ale dla celw praktycznych. Innymi sowy nie chc prezentowa tu zagwarantowane zasady poprawnoci z samej istoty takiej klasyfikacji.
semantycznej teorii klasyfikacji lecz zaj si rzeczywistoci pozajzy- Drugim sposobem uzyskania poprawnej klasyfikacji jest zastosowanie
kow. W tym rozumieniu Klasyfikacj nazywa si pewien pro podziau wedle pewnej zasady. Ludzi moemy podzieli na kobiety
sty lub z o o n y p o d z i a r o z c z o n k o w a n i e o d p o w i e d n i o i mczyzn wedle zasady pci, na mieszkacw miast i mieszkacw wsi
w y b r a n e g o fragmentu r z e c z y w i s t o c i pozajzykowej. i osiedli wedle zasady miejsca zamieszkania, mieszkacw pkuli p
Poniewa jego podstaw zawsze jednak jest operacja mylowa, logi nocnej i poudniowej wedle zasady geograficznego miejsca pobytu. Trud
czna i dokonywana aparatur jzykow, przyjmijmy definicj logiczn niej ju dzieli wieloczonowo np. uczniw polskich wedle charakteru
klasyfikacji. Klasyfikacja jest zbiorem nazw o o k r e l o n y c h szkoy - oglnoksztacca, zawodowa, specjalna, pracownikw owiaty na
s t o s u n k a c h midzy ich zakresami oraz o o k r e l o n y c h sto nauczycieli szk, administracji szkolnej, placwek owiaty pozaszkolnej.
sunkach midzy ich zakresem a zbiorem k l a s y f i k o w a n y m Podziay dychotomiczne oraz wedle zasady s klasyfikacjami prosty
(T. Wjcik 1965). mi. Istniej jednak i s bardzo uyteczne klasyfikacje zoone. Wemy
Dwie zasady okrelaj owe stosunki midzy zakresem poj, o ktrych ju przytoczony wyej podzia uczniw na uczniw szk oglnoksztac
mowa w definicji. Ot stosunek midzy zakresami nazw klasyfikujcych cych, zawodowych i specjalnych. Mona jednak dzieli uczniw wedle

36 37
innej zasady np. uczniowie miejscowi, dojedajcy i mieszkajcy w in Przypadkiem jest, e na wszystkich pitrach klasyfikacji wystpuje
ternacie lub na stancji, albo uczniowie pochodzenia chopskiego, robotni podzia trjczonowy. Nie jest to jedyny schemat klasyfikacji zoonej.
czego, inteligenckiego i innego. Takie podziay jednego pojcia wedle Znany i pomocny dla celw badawczych moe by schemat prostokta,
rnych zasad nazywamy klasyfikacj wielowzgldow krzyujcych ktrego elementy s stosowane w budowaniu tabel korelacyjnych.
si podziaw. Godna uwagi w badaniach spoecznych jest klasyfikacja skomplikowa
Natomiast jeli jedno pojcie dzielimy na czci, nastpnie czci te na. Przyjmuje ona jeszcze dodatkow kategori rnicujc tzw. aspekty
lub jedn z nich dalej dzielimy a potem jeszcze dalej wwczas mamy klasyfikacji. Np. ludno moemy klasyfikowa w aspekcie demograficz
nym, medycznym, politycznym itd. Pojcie nauki moemy klasyfikowa
posta klasyfikacji zoonej wielowzgldowej o ksztacie pitrowym.
w aspekcie treciowym, instytucjonalnym, dydaktycznym, historyczno-so
Wemy np. zbir uczniw jednej konkretnej szkoy. Dzielimy ich na
cjologicznym. Dopiero w obrbie podziaw aspektowych stosujemy kla
uczniw klas modszych (1-3), klas rednich (4-6) i klas starszych (7-8).
syfikacj dodatkow z zastosowaniem wzgldw (zasad).
Zasada przynalenoci do klasy. Na drugim poziomie dzielimy wszystkie
Wymieniem dwa formalne warunki poprawnoci klasyfikacji:
czony podziau ze wzgldu na uzyskiwane wyniki w nauce na uczniw
I) warunek rozcznoci, 2) warunek cakowitoci (wyczerpywania),
bardzo dobrych, uczniw rednich wymagajcych uwagi oraz uczniw
3) trzecim formalnym warunkiem poprawnoci jest postulat maksymal
o wyranych trudnociach w nauce. Na trzecim wreszcie poziomie moe
nego rozczonkowania czyli wymieniona ju wczeniej kartezjaska
my ju tylko uczniw z trudnociami w nauce podzieli ze wzgldu na zasada maksymalnego podziau. Oprcz formalnych warunkw poprawno
charakter rodowiska domowego lub wyksztacenia rodzicw na uczniw ci wymienione s take pozaformalne postulaty poprawnoci nadajce
z rodzicami wyksztaconymi na poziomie wyszym, rednim i zawodo klasyfikacji walor elegancji. Do nich zalicza si 4 postulat maksymalne
wym, podstawowym i niepenym podstawowym. Przykad powyszy nie go adu, ktry jest speniany jeli stosujemy jedn zasad podziau (jeden
jest wydumany. Cakiem realnie wystpuje jako narzdzie pomocy szkoy, wzgld) na jednym poziomie klasyfikacji do wszystkich czonw dokona
uczniom i rodzinom dzieci o sabych wynikach w nauce. nej klasyfikacji. Sprzeniewierzeniem si tej zasadzie byby podzia miesz
Klasyfikacj powysz mona przedstawi w schematycznym kszta kacw Krakowa na pracujcych i niepracujcych a nastpnie pracujcych
cie o postaci gaziowej z symbolik numeryczn: na onatych i nieonatych a niepracujcych na cudzoziemcw i obywateli
polskich.
Innych zasad pozaformalnych poprawnej klasyfikacji musi czytelnik
szuka w literaturze fachowej. Nie s one jednak niezbdne do prowadze
I wzgld nia operacji analitycznych lub syntetyzujcych na materiale badawczym.
grupy wiekowe Podstawowe wszelako reguy klasyfikacji s niezbdne do sprawnego
posugiwania si materiaem badawczym.
2 wzgld
wyniki w nauce (u) Literatura zalecana
3 wzgld Dla zainteresowanych polecam ksiki, w ktrych czytelnik znajdzie rozwinicie po
(I.I.I) (I.I.I) (1.1.3)
wyksztacenie szczeglnych zagadnie. Indywidualne zainteresowanie zdecyduje o wyborze odpowiednich
rodzicw fragmentw. T. Pawowski - Metodologiczne zagadnienia humanistyki, Warszawa 1969,
(1.1.2.1) (1.1.2.2) W.I.N. Beveridge - Sztuka bada naukowych, Warszawa 1963, Cackowski Z. - Problemy
i pscudoproblemy, Warszawa 1964, J. Giedymin - Problemy, zaoenia, rozstrzygnicia.
Sludia nad logicznymi podstawami nauk spoecznych, Pozna 1964, H. Muszyski -Wstp
do metodologii pedagogiki, Warszawa 1970, r. IV, S. Nowak - Metodologia bada socjo
logicznych, Warszawa 1970 r. II, J. Such - Problemy weryfikacji wiedzy, Warszawa, 1975,

38 39
J. Brzeziski -Elementy metodologii bada psychologicznych, Warszawa 1978 r.: 2, 3, 4,
T. Wjcik - Zarys teorii klasyfikacji, Warszawa 1965, P. Sztompka - Teorie i wyjanienia,
ROZDZIA III
Warszawa 1973, Edward Hajduk - Hipoteza w badaniach pedagogicznych, Zielona Gra 94,
E. Grodziski - Mylenie hipotetyczne, Wrocaw-Warszawa 1986 Ossolineum, Barbara Metody bada pedagogicznych
Zochowska-Wybrane metodologiczne wzory bada empirycznych w pedagogice, Katowice
1985, Janusz Gnitecki - Zarys metodologii bada w pedagogice empirycznej, Zielona Gra
1993, Winter de A. - Zmienne kontrolne w badaniach socjologicznych, Lublin 1981,
R. Meyndz, K. Holm, P. Hubner - Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej, War O metodzie nie rozstrzyga su
szawa 1985, PWN. biektywna, lecz przedmiotowa
i bezwzgldna konieczno wy
nikajca z natury zadania o
Zadania i pytania ktre idzie"

1. Prosz sformuowa wyczerpujc list problemw do nastpujcego tematu: Stanisaw Brzozowski


Funkcje socjalizacyjne grupy rwieniczej u dzieci szk podstawowych".
2. Prosz zbudowa dowolne hipotezy dla nastpujcych problemw: Jaki jest wpyw
sytuacji rozwodowej w rodzinie na stan emocjonalny i zachowanie dziecka? Jakie
czynniki warunkuj narkomani modziey?
3. Jak mona zastosowa teori modelu do bada zjawiska niedostosowania spoecz
W pedagogice spotykamy si z cakowit swobod w okrelaniu metod
nego modziey lub zjawiska dezorganizacji rodziny? technik i narzdzi badawczych. Cho niejasnoci w tej mierze nie rozstrzy
4. Prosz sformuowa zesp zmiennych do terminw: aspiracje yciowe modzie gaj o efektach naukowych bada pedagogicznych - to jednak w obrbie
y", oddziaywanie wychowawcze zaj pozaszkolnych", organizacja czasu samej dyscypliny odbieraj aparatowi pojciowemu walor uniwersalnoci
wolnego dziecka".
i prowadz do nieporozumie. Zwaywszy na fakt, e na gruncie metodo
5. Prosz wytypowa wskaniki dla nastpujcych zmiennych: pozytywny stosunek
do nauki", korzystna atmosfera ycia rodzinnego", waciwy przebieg lekcji", logii oglnej zawsze panowa pojciowy porzdek - to pedagogiczn
niepowodzenie dydaktyczne nauczyciela", autokratyczny styl zarzdzania". swobod w terminologii badawczej tumaczy mona tylko modym
6. Prosz dokona prostej, jednowzgldowej klasyfikacji pojcia rodzice" lub wiekiem tego obszaru naukowej aktywnoci pedagogw. Jednym tchem
dowolnie wybranego. Nastpnie dokona klasyfikacji tego pojcia w schemacie wymieniamy wic wrd metod ankiet i badania historyczno-porwnaw-
wielowzgldowym krzyujcym si, oraz w postaci klasyfikacji zoonej wielo-
cze, test i introspekcj. Nie nawouj do cisych, schematycznych klasy
wzgldowej pitrowej.
fikacji. Byby to zabieg szkodliwy. Uwaam jednak, e na terenie jednej
dyscypliny winien panowa pewien ad pojciowy oparty o ustalenia
terminologiczne metodologii oglnej oraz dyrektyw intersubiektywnej
komunikowalnoci.

3.1. Metody - techniki - narzdzia badawcze

Sprawa takiego czy innego definiowania poj nie jest tylko kwesti
arbitralnych okrele, lecz rezultatem dwojakiego rodzaju przyczyn. Przy
czyny pierwszego rodzaju to tradycja jzyka przypisujca okrelonemu
pojciu zbir desygnatw, o ktrych zgodnie z prawd mona dane pojcie
orzec. Uywajc poj logicznych mona orzec, e jedn z podstaw
okrelania znaczenia pojcia jest funkcja denotacyjna tego pojcia. Drugi
rodzaj przyczyn, ktry decydowa bdzie o zasadach typologii terminolo
gicznej wywodzi si z logicznej funkcji pojcia. Oznacza to, e podstaw

41
do definiowania bdzie sens albo tre nadana temu pojciu przez logik stwierdzi, e metoda jest pojciem najszerszym i nadrzdnym w stosunku
czyli funkcja konotacyjna nazwy. Kierujc si wic wzgldem na zbir do techniki i narzdzia badawczego. Technika z kolei jest pojciem
desygnatw tradycyjnie danemu pojciu przypisywanych oraz na zesp podrzdnym wobec metody i nadrzdnym w stosunku do narzdzia
cech wspoznaczanych cznie przez dane pojcie postaram si wyrni badawczego. To ostatnie za ma zakres najwszy i jest pojciem podrzd
i okreli podstawowe pojcia metodologii bada pedagogicznych. nym zarwno wobec pojcia metody jak i pojcia techniki badawczej.
"WWJf*. W zgodzie zatem z tradycj oraz zasadami logiki przezcmetod Taka kolejno ich omwienia oraz wyrnie zakresowych znajduje
bada r o z u m i e bdziemy z e s p t e o r e t y c z n i e u z a s a d n i o swoje odbicie w procesie badawczym, kiedy przystpujc do bada, albo
nych zabiegw k o n c e p c y j n y c h i i n s t r u m e n t a l n y c h obejmu- inaczej - do rozwizania okrelonego problemu w pierwszej kolejnoci
~jc~y"h najoglniej c a o p o s t p o w a n i a b a d a c z a , z m i e r z a wybieramy odpowiedni metod - opracowujc koncepcj zaoe teore
j c e g o do Fozwiania o k r e l o n e g o p r o b l e m u n a u k o w e g o " . tycznych i praktycznego postpowania. Ta dopiero decyduje mniej lub
-Xp^V''^Technik^hada za nazywa bdziemy czynnoci p r a k t y c z n e , re- wicej jednoznacznie o doborze stosowanej techniki bada a wybrana
' g u l o w a n e s t a r a n n i e w y p r a c o w a n y m i d y r e k t y w a m i , pozwa technika w sposb jednoznaczny wyznacza narzdzia badawcze.
lajcymi na u z y s k a n i e o p t y m a l n i e s p r a w d z a l n y c h infor W dalszej czci czytelnik znajdzie bardziej szczegowe omwienie
macji, o p i n i i , faktw" (Kamiski A. 1974). spraw zwizanych z porzdkiem i organizacj procesu badawczego. Teraz
Techniki bada s zatem czynnociami okrelonymi przez dobr natomiast przystpi mona do omwienia poszczeglnych metod i tech
odpowiedniej metody i przez ni uwarunkowanymi. Czynnoci te w sensie nik stosowanych w badaniach pedagogicznych.
logicznym s pojciami podrzdnymi w stosunku do metody, a w sensie Pene wyliczenie i szczegowy opis metod badawczych w pedagogice
wymaga wszechstronnych studiw i bardzo wiele miejsca. Nie dysponujc
rzeczowym o znacznie wszym zakresie ni metoda. Technika badawcza
dostateczn iloci miejsca ogranicz si do wyliczenia najwaniejszych
ogranicza si do czynnoci pojedynczych lub pojedynczo jednorodnych.
i zwizego ich opisu.
Metoda natomiast zawiera w sobie szereg dziaa o rnym charakterze,
zarwno koncepcyjnym jak i rzeczowym, zjednoczonych celem general
nym i ogln koncepcj bada. 3.2. Eksperyment pedagogiczny
Uzasadnienie zarwno takiego podziau poj jak i sposobu definiowa
Mimo rnych opinii pedagogw eksperyment pedagogiczny uzna
nia znajdzie czytelnik w cytowanej rozprawie Aleksandra Kamiskiego.
naley za metod bada pedagogicznych. Zasadno takiej kwalifikacji
Aby zamkn wstpn cz ustale terminologicznych okreli jesz
jest szczeglnie przekonywujca jeli spojrze na eksperyment z punktu
cze wypada pojcie narzdzia badawczego, ktre podobnie jak techniki
widzenia dydaktyki. Najbardziej trafn definicj tego pojcia da W. Za
z metodami bywa mylone z technik badawcz. Ot n a r z d z i e ba- czyski - Eksperyment j e s t metod n a u k o w e g o b a d a n i a
Aj^rtlLi" dawcze j e s t p r z e d m i o t e m sucym do r e a l i z a c j i wybranej o k r e l o n e g o wycinka r z e c z y w i s t o c i ( w y c h o w a w c z e j ) , po
-"""""^ techniki b a d a . O ile technika badawcza ma znaczenie czasownikowe legajc na wywoywaniu lub tylko z m i e n i a n i u p r z e b i e g u
i oznacza czynno, np.: obserwowanie, prowadzenie wywiadu, to narz p r o c e s w p r z e z w p r o w a d z e n i e do nich j a k i e g o n o w e g o
dzie badawcze ma znaczenie rzeczownikowe i suy do technicznego c z y n n i k a i o b s e r w o w a n i u zmian p o w s t a y c h pod j e g o
gromadzenia danych z bada. W tym rozumieniu narzdziem badawczym w p y w e m " (W. Zaczyski 1968).
bdzie kwestionariusz wywiadu, magnetofon, arkusz obserwacyjny a Tre definicji sugeruje, i w dziaaniach eksperymentatorskich wyst
nawet owek, ktry zreszt W.I. Beveridge w Sztuce bada naukowych" puje zarwno czynnik zabiegw koncepcyjnych", jak te i czynnik
uwaa za podstawowy element wyposaenia kadego badacza. zabiegw instrumentalnych". Zdaniem niektrych pedagogw ekspery
Wyrnione wyej pojcia zachowuj wzgldem siebie okrelony ment jest szczeglnym przypadkiem obserwacji, ale od obserwacji rni
stosunek zakresowy. Naduywajc troch zasad logiki mona jednak cy si bardziej zoon struktur, staranniej opracowanym zamysem

42 43
badawczym i posugiwaniem si wiksz i rnorodn iloci narzdzi czych przyjto wiadomie dziaania szkodliwe dla okrelonej grupy.
badawczych. Te rnice, w tym gwnie zoona struktura zabiegw Wicej, etyka pedagoga nie dopuszcza nawet do zaniechania dziaa
technicznych, wielo narzdzi badawczych (np. badanie dokumentacji poytecznych wobec jednej grupy jeli stosujemy je wobec innej grupy.
szkolnej, arkusze lub dzienniki obserwacji, notatki z rozmw) oraz konie Tak wic wiadome wprowadzenie do eksperymentu zmiennej w postaci
czno istnienia generalnej koncepcji wicej w celow jedno rno dziaa szkodliwych (np. budzenie agresji, celowa dezintegracja grupy)
rodne poczynania badawcze, przemawia za zaliczeniem eksperymentu lub w postaci dziaa oczywicie poytecznych (np. dodatkowe formy
pedagogicznego do metod badawczych w pedagogice. nauczania, wyposaenie w wartociowy sprzt sportowy jednej grupy) ale
Charakter eksperymentu polega na wprowadzeniu do wybranego uka tylko wobec celowo wybranego zespou budzi istotne i uzasadnione
du (zbiorowoci spoecznej, zespou zdarze, zjawiska lub procesu) spe rozterki moralne. Tych wtpliwoci etycznych nie usuwa nawet fakt
cjalnie przez nas wybranego czynnika w celu uzyskania podanych zmian osignicia pozytywnych efektw wychowawczych czy dydaktycznych w
ukadu lub w celu sprawdzenia jakie zmiany w obserwowanym ukadzie okrelonej grupie, jeli istnieje domniemanie, e mog by one rezultatem
zajd pod wpywem owego nowego czynnika zwanego zmienn niezale zaniedbania lub ujemnych skutkw w innej grupie.
n. Celem eksperymentu jest wic wykrycie zwizkw przyczynowo-skut- Nie s to jedyne problemy zwizane z eksperymentem na gruncie
kowych midzy zmienn niezalen a elementami badanego ukadu. pedagogicznym. Metodzie tej stawia si i inne zarzuty sprowadzajc si
Bardziej utylitarnie traktowany eksperyment dostarczy wychowawcy wie do podawania w wtpliwo jej funkcji poznawczej a nawet rzetelnoci
dzy o skutecznoci poszczeglnych dziaa, o efektach podejmowanych naukowej. Kotarbiski wrcz pisze, e aczkolwiek ta metoda prowadzi
inicjatyw wychowawczych czy dydaktycznych, lub te o wartoci nowych do cennych domysw, nawet do cennych uoglnie lecz na og bywa
metod nauczania, bd pracy wychowawczej. Rezultatem eksperymentu susznie krytykowana, jako naiwna i mao wydajna (T. Kotarbiski 1960,
s wic zawsze okrelone zmiany. Zmiany nie tylko badanego ukadu, s. 186). Oddaa ona nieocenione usugi w rozwoju dydaktyki, lecz w pra
cho te s najwaniejsze lecz take zasobu naszej wiedzy. Zmiany te ktyce wychowawczej ze wzgldu na wtpliwoci metodologiczne i etyczne
jest rzadko stosowana. Wydaje si, e podobn eksperymentowi rol
obserwowa bdziemy w przebiegu samego procesu, jak rwnie w jego
w nadaniach pedagogicznych mogaby spenia metoda porwnawcza na
kocowych efektach.
gruncie pedagogiki bardzo mao upowszechniona i stosowana. Nie obcia
Ze zmianami ukadu jako istot eksperymentu wi si dwie sprawy. jej bowiem ani tak wielka ilo wtpliwoci metodologicznych ani etycz
Pierwsza z nich jest natury metodologicznej i wie si z technik nych. Podobn opini prezentuje take za M. Duvergerem - W. Zaczyski,
wykrywania zalenoci midzy zmienn niezalen a innymi elementami ktry obszernie i niezwykle jasno opisa metod eksperymentu w znako
badanego ukadu. Ot najdoskonalsze metody wykrywania wymienionej mitej ksice pt. Praca badawcza nauczyciela".
zalenoci oparte o zasady przyczynowoci i rozumowania indukcyjnego
opracowa J. St. Mili w postaci synnych piciu kanonw. S to: kanon 3.3. Monografia pedagogiczna
jedynej rnicy, kanon jedynej zgodnoci, kanon poczonej rnicy
i zgodnoci, kanon zmian towarzyszcych, oraz kanon reszt. Stanowi Na uytek bada pedagogicznych definicja metody monograficznej
one fundamentaln zasad dociekania istoty zachodzcych zalenoci musi odbiega sw treci i zakresem od przyjtych potocznie znacze
i podstaw zasadnych domysw uoglniajcych. monografii w naukach spoecznych. W socjologii np. monografi nazywa
Druga sprawa zwizana ze zmianami ukadu jest natury moralnej. si m.in. badanie ukadw spoecznych czy nawet zjawisk i procesw
W eksperymencie pedagogicznym owym zmienianym przez nas ukadem spoecznych. Tymczasem swoisto kadej metody badawczej w pedago
jest prawie zawsze jaka grupa wychowankw, lub fragment rzeczywisto gice polega m.in. na badaniu rzeczywistoci wychowawczej dla celw
ci wychowawczej cile z modzie lub w ogle ze rodowiskiem wychowawczych. Dlatego te tak obszerne definiowanie monografii nie
ludzkim zwizanym. Nie mona wic dopuci aby w zaoeniach badaw- jest uyteczne dla praktyki pedagogicznej.

44 45
Wedle sugestii A. Kamiskiego za monografi na gruncie pedagogiki prba definicji (np. przez denotacj czy definicja analityczna) byaby
przyj naley tak metod postpowania, ktra prowadzi do opisu insty znacznie trudniejsza. Zaproponowana definicja czciowo projektujca,
tucji wychowawczych, rozumiejc pod pojciem instytucji wychowawczej czciowo intencjonalna (przez konotacj) ma t zalet, e w miar jasno
struktury sformalizowane" takie jak: Towarzystwo Przyjaci Dzieci, wyrnia monografi od innych metod badawczych.
Uniwersytet dla Rodzicw, szkoa, spdzielnia mieszkaniowa. Metoda monograficzna w badaniach pedagogicznych oddaje nieoce
Dwa czynniki decyduj o tym, e okrelony sposb postpowania nione usugi. Bdc do atwa w realizacji nadaje si do systematycznej
weryfikacji funkcji zaoonych danej instytucji, planowania ulepsze
badawczego moemy uzna za metod monograficzn. Pierwszym z nich
i kontroli ich funkcjonowania. Przy badaniu podobnych instytucji pozwala
jest przedmiot bada. Swoistym przedmiotem bada dla monografii jest
na ostrone porwnywanie struktur, zasad funkcjonowania i ocen przy
instytucja wychowawcza lub inna instytucja dla celw wychowawczych
jtych w tych instytucjach rozwiza problemw wychowawczych.
badana. Chodzi tu w zasadzie o instytucje w rozumieniu placwki (dom
Sprawa porwnywalnoci wie si z prawem budowania uoglnie
kultury, pogotowie opiekucze) i niekiedy instytucjonalne formy dziaal
w oparciu o badania monograficzne. Poniewa s to badania na organi
noci wychowawczej (spdzielnia uczniowska, druyna harcerska).
zmach jednostkowych, na przypadkach" w pedagogicznym rozumieniu
Drugi czynnik to sposb badania. W badaniach monograficznych dy (ego sowa, sdy uoglniajce winny by ostrone. Wszelako jak pisze
si do signicia w gb" danej instytucji i gruntownego, wielostronnego A. Kamiski suszna obawa przed uoglnieniami zbyt szerokimi nie
wejrzenia w jej funkcjonowania zarwno jako systemu spoecznego, jak powinna ciy przesadnie nad badaczem... Wyobrania badacza jest
i jako zwizanego ze sob zbioru osb" (Kamiski A. 1974). Dla przyka cech podobnie cenn jak i sceptyczny krytycyzm" (tame s. 45).
du: przyczyny sieroctwa spoecznego", nie jest problemem nadajcym si Metoda monograficzna realizowana by moe przez wiele rnorod
do bada metod monograficzn, ale problem: kompensacyjna rola nych technik. Prawie zawsze posuguje si badaniem dokumentacji, bardzo
(wybranego) domu dziecka" w peni nadaje si do zastosowania omawia czsto wprowadza elementy obserwacji uczestniczcej, ankiety lub wy
nej metody. Podobnie przedstawia si sprawa z inn par problemw: wiady. Niekiedy mog by wykorzystane elementy eksperymentu wycho
przyczyny niepowodze w nauce dzieci wybranej szkoy i kurs przygoto wawczego. Jak kada inna metoda, zgodnie z zasadami poprawnoci
wawczy na studia jako forma uzupeniania wiadomoci. metodologicznej, nie poprzestaje na jednej technice bada. czy ich
Najbardziej wyrniajc cech bada monograficznych w sensie kilka, traktujc je jako form uzupeniania wiedzy i wzajemnej kontroli.
formalnym jest ich cisa lokalizacja instytucjonalna. Pod wzgldem
merytorycznym metoda monograficzna prowadzi do rozpoznania struktury 3.4. Metoda indywidualnych przypadkw
i efektywnoci dziaa wychowawczych, do postawienia diagnozy okre
lonych niedomogw i opracowania koncepcji ewentualnych ulepsze. Metoda indywidualnych przypadkw zwana inaczej studium indywi
Wszystko w odniesieniu do badanej instytucji. dualnych przypadkw" wywodzi si z metod pracy socjalnej rozwijanych
Dotychczasowe ustalenia pozwalaj nam nazwa: monografi Tne- w pedagogice opiekuczej na przeomie - i rozpowszechnionych w latach
tod bada ktrej p r z e d m i o t e m s instytucje wychowaw dwudziestych naszego wieku. Dziaalno opiekucza wyrastajc z ram
cze w r o z u m i e n i u p l a c w k i lub i n s t y t u c j o n a l n e formy filantropii szukaa naukowych podstaw swej pracy i bardziej skutecznych
d z i a a l n o c i w y c h o w a w c z e j , prowadzc do g r u n t o w n e g o form oddziaywania. Ewolucja sza od filantropii do pracy socjalnej na
r o z p o z n a n i a s t r u k t u r y instytucji, zasad i efektywnoci naukowych podstawach opartej, od zwykego ratownictwa do naukowej
dziaa w y c h o w a w c z y c h oraz o p r a c o w a n i a koncepcji ule profilaktyki. Istota metody indywidualnych przypadkw polegaa na prze
psze i p r o g n o z r o z w o j o w y c h " . konaniu, e upadek i ndza maj przyczyn w saboci jednostki oraz, e
Definicja pojcia przez typologi zakresu i funkcji moe budzi warunkiem wydwignicia czowieka w sytuacji kryzysowej jest wszech-
slronne rozpoznanie przyczyn konkretnego przypadku i zindywidualizo-
zastrzeenia odnonie jej poprawnoci. Wydaje si jednak, e kada inna
47
46
wana pomoc przewidujca obok materialnych bodcw take wyzwalanie pedagogicznych a nawet dla bada pedagogicznych w ogle. W tym
praktycznej aktywnoci czowieka i psychicznej zaradnoci oraz wiary we jednak przypadku mona rzec, e cel stworzy metod i jej funkcje.
wasne siy. Metoda indywidualnych przypadkw wzbogacona potem Z potrzeby rozpoznania skomplikowanych sytuacji, ich istoty i przyczyn
o zaoenia metody grupowej i rodowiskowej stanowia metodologiczn zrodzia si metoda, ktra wkomponowana zostaa w praktyczne cele
podstaw, na ktrej wyrosa jedna z waniejszych metod bada pedagogi usuwania nieprawidowoci lub sytuacji zagroenia w indywidualnych
cznych zwana dzi metod indywidualnych przypadkw. losach ludzkich. Jej szczeglny rodowd i cise pokrewiestwo z metod
Z metody pracy opiekuczej zostay na grunt metody badawczej pracy socjalnej uzasadniaj podkrelenie w definicji funkcji poznawczych
przeniesione oglne zaoenia poznawcze i generalna koncepcja wyraa i terapeutycznych.
jca si w skutecznej pomocy dla konkretnego przypadku. Przykadami problemw, ktre stanowi znakomity przedmiot zaintere
Metoda indywidualnych przypadkw w pedagogice sprowadza si do sowania dla omawianej metody bd: trudnoci dydaktyczne i wychowaw
biografii ludzkich. Odrzuca si wic takie rozumienie tej metody wedle cze a sytuacja rodzinna dziecka", adaptacja spoeczna wychowankw
domu dziecka", funkcjonowanie rodzin zastpczych i opiekuczych".
ktrej odnosi si ona do badania ukadw spoecznych, instytucji lub do
Badania metod indywidualnych przypadkw posuguj si do nie
badania dynamiki wewntrznej i przeobrae zbiorowoci spoecznej.
licznym zestawem technik badawczych. Wynikao gwnie ze cisego
Ograniczenie za metody indywidualnych przypadkw do analizy konkret
okrelenia zakresu przedmiotowego metody. Najbardziej uyteczn tech
nych, jednostkowych przypadkw wychowawczych ma uzasadnienie
nik w przypadku omawianej metody jest wywiad. Znakomicie uzupenia
w historycznym rodowodzie tej metody oraz utylitarnym sensie dla pra
go obserwacja i analiza dokumentw osobistych. Niekiedy pomocne by
ktyki wychowawczej, ktrej ta metoda suy.
mog techniki projekcyjne, testy. Zaley to od charakteru i zoonoci
Podnoszenie ju po raz drugi suebnego znaczenia metod badawczych poszczeglnego przypadku.
wobec praktyki wychowawczej jest podkreleniem zasadniczej i swoistej Metoda indywidualnych przypadkw nastrcza pewne trudnoci
cechy bada pedagogicznych, ktrych cel poznawczy jest tylko rodkiem w przedmiocie budowania uoglnie. Wszelka pochopna generalizacja
dla celu gwnego tych bada ktry polega na melioracji badanego oparta na badaniach maych grup jest niebezpieczna. Rozciganie prawid
fragmentu rzeczywistoci wychowawczej. Badania w pedagogice sprowa owoci poznanych przy badaniu wybranej populacji na populacj general
dzaj si najczciej do diagnozy, ktra stanowi punkt wyjcia dla bada n lub inne zbiorowoci wymaga duej ostronoci. Prawo do generalizacji
naprawczych, swoistej terapii. Bez uwieczenia bada pedagogicznych ronie w miar kompetencji badajcego oraz uzyskiwania podobnych
rezultatami praktycznymi, dziaalnoci terapeutyczn odbiera im w zasa wynikw w innych badaniach na innych grupach lub przypadkach. Zakres
dzie spoeczny sens. wanoci uoglnie teoretycznych z bada empirycznych stanowi odrbny
Przyjmujc przeto przedmiot bada i funkcj metody indywidualnych problem metodologiczny, ktrego przedstawienie wykracza poza przedmiot
przypadkw za elementy konstytutywne definicj jej mona sformuowa i ramy niniejszego opracowania.
nastpujco: m e t o d a indywidualnych p r z y p a d k w j e s t sposo
bem bada polegajcym na analizie j e d n o s t k o w y c h losw 3.5. Metoda sondau diagnostycznego
ludzkich u w i k a n y c h w okrelone sytuacje w y c h o w a w c z e ,
lub na a n a l i z i e k o n k r e t n y c h zjawisk natury wychowaw Wiele kontrowersji wie si z okreleniem jednej z najpopularniej
czej p o p r z e z p r y z m a t j e d n o s t k o w y c h biografii l u d z k i c h szych metod bada spoecznych w tym take pedagogicznych jak jest
z n a s t a w i e n i e m na o p r a c o w a n i e diagnozy przypadku lub sonda, zwany przez jednych sondaem diagnostycznym, przez innych
zjawiska w celu podjcia dziaa t e r a p e u t y c z n y c h . sondaem ankietowym czy sondaem na grupie reprezentatywnej.
O ile pierwszy czon definicji wyrnia metod indywidualnych przy Oglne zaoenia bada pedagogiczny^Tizasadlaj^przyjcie nazwy
padkw od innych metod to nastpny jest swoisty dla kadej metody bada sondau diagnostycznego na uytek praktyki pedagogicznej. Pojcia tego

48 49
uywa A. Kamiski i on te da teoretyczny opis sondau w literaturze Kierujc si powyszymi uwagami definicja omawianej metody moe
pedagogicznej. Charakterystyka sondau opracowana przez A. Kamiskie- mie posta nastpujc? metoda sondau d i a g n o s t y c z n e g o j e s t
go jest rzadko spotykanym przykadem jasnoci i precyzji naukowej. s p o s o b e rn__gj o m a d z e n i a__ w i e d z~y~~"" a {f y BuTacTr"" s t r u k t u rai -
Co jest przedmiotem bada sondaowych? Tym czym dla studium nych i funkcjonalnych oraz dynamice zjawisk s p o e c z
indywidualnych przypadkw s losy jednostek ludzkich okrelonego ro ny ch-y-apin i ach j p o g l d a c h wybranych z b i o r o w o c i , nasi
dzaju, tym dla sondau diagnostycznego jest okrelone zjawisko spoecz laniu si i kieTTTnTrarii oz w rrfu Tcrelonych zjawisk
ne" (A. Kamiski 1974, s. 41). Tak wic badania sondaowe obejmuj i wszelkich innych zjawiskach i n s t y t u c j o n a l n i e nie zlo
wszelkiego typu zjawiska spoeczne o znaczeniu istotnym dla wychowa
kalizowanych - posiadajcych znaczenie wychowawcze -
nia, ponadto stany wiadomoci spoecznej, opinii i pogldw okrelonych
w oparciu o s p e c j a l n i e dobran grup reprezentujc po-
zbiorowoci, narastania badanych zjawisk, ich tendencji i nasilenia. Cho
pulacJ generan, w ktrej badane zjawisko w y s t p u j e .
dzi tu wic o wszystkie zjawiska, ktre nie posiadaj instytucjonalnej
lokalizacji a wrcz odwrotnie s jakby rozproszone w spoeczestwie. Warto za A. Kamiskim przytoczy przykad, ktry ukazuje rnice
Badania sondaowe maj na celu wykrycie ich istnienia oraz ukazanie w zastosowaniu omawianych metod. Modzie naduywajca alkoholu
wszystkich atrybutw strukturalnych i funkcjonalnych. moe by objta studium indywidualnych przypadkw. Natomiast alkoho
Badania sondaowe jak wynika z samego sensu nazwy opieraj si lizm modziey jako zjawisko spoeczne moe by przedmiotem sondau
niemal zawsze na badaniu specjalnie dobranej prby reprezentacyjnej diagnostycznego" (tame s. 42). Dodajmy, e dziaalno komitetu anty
z populacji generalnej, ktr nie zawsze mona precyzyjnie okreli. Np. alkoholowego moe by przedmiotem monografii a wpyw uwiadomienia
podany przez A. Kamiskiego przykad alkoholizmu nie daje si umiej i propagandy prowadzonej przez ten komitet na alkoholizm modziey -
scowi terytorialnie ani demograficznie. Dopiero bardziej szczegowe przedmiotem eksperymentu. ^_______^_^^
okrelenia pozwalaj w miar zwa przedmiotowo i terytorialnie bada W badaniach sondaowych najczciej wystpujce techntki\o wy-
nia. Kiedy ju mowa o alkoholizmie modziey jestemy w stanie bliej wiad, ankieta, analiz dokumentw osobistych, techniki statystyczne i in
zorientowa si w istocie zadania badawczego. ne. Wielko badanej populacji zaley od stopnia dokadnoci bada,
A zatem precyzyjne okrelenie problemu badawczego pozwala na wielkoci zespou badajcego, wybranych do bada technik i dostpnoci
ucilenie zasigu terytorialnego badanego zjawiska i dokonanie wyboru poznawczej w sensie terytorialnym".
odpowiedniej prby do bada. Technika doboru prby aby bya ona W sondau diagnostycznym stwierdzone prawidowoci maj najwy
reprezentacj populacji generalnej to inna, odrbna sprawa, w ktrej szy stopie prawdopodobiestwa w ramach ograniczonych doborem
bardzo wiele do powiedzenia ma statystyka. Oglnie naley stwierdzi, e prby. Poza tymi ramami dostrzeone prawidowoci przybieraj charakter
od rzetelnoci doboru prby zaley nasze prawo do rozcigania uoglnie
tym wikszego prawdopodobiestwa, im bardziej analizowan populacj
na ca populacj i budowania teorii. Badajcy musi dy do wybrania
moemy odnie do podobnej caoci" (tame s. 43). Np. wyniki uzyskane
takiej grupy do bada aby stanowia ona moliwie najwierniejsze odbicie
w badaniach w rejonie pockim wiksze prawdopodobiestwo zyskuj
struktury, wszystkich elementw i wszystkich cech badanej populacji.
Biorc za przykad badanie nad alkoholizmem modziey, to w prbie w rejonach uprzemysowionych itp.
znale si powinny odpowiednie proporcje modziey wiejskiej i miej Charakterystyki omawianych metod ograniczaj si w zasadzie tylko
skiej, dziewczt i chopcw, modziey uczcej si i pracujcej, proporcja do opisu ich podstawowych cech. Cakowicie prawie pominita zostaa
odpowiednich grup wiekowych itp. technika ich stosowania i organizacja bada. Nieprawidowe za stosowa
Podany przykad nie jest zbyt szczliwy, jego zadaniem byo tylko nie najlepszej metody moe cakowicie wypaczy obraz badanej rzeczy
ukazanie oglnej zasady. Bardziej precyzyjnych technik doboru prby wistoci. Dlatego nie mona poprzestawa na tak oglnych opisach.
dostarcza statystyka. Noszc si z zamiarem zastosowania wybranej metody bada, konieczne

50 51

ii.t
jest signicie zarwno do literatury metodologicznej, jak i do opracowa Zadania i pytania
empirycznych powstaych w rezultacie stosowania odpowiedniej metody.
1. Prosz wymieni typowe tereny bada dla bada monograficznych oraz bada
sondaowych.
adna z omawianych metod nie wystpuje w stanie czystym. Nader
2. Jakie techniki gromadzenia materiaw badawczych dominuj w metodzie sonda
czsto mamy do czynienia z mieszanin rnych metod. Jest to zjawisko u, a jakie w metodzie eksperymentu pedagogicznego.
konieczne i poyteczne. Konieczne bo rzeczywisto wychowawcza jest 3. Prosz dokona wyboru najbardziej odpowiedniej metody dla rozstrzygnicia
tak bogata i nie mog jej obj ramy jednej metody, a poyteczne, bo nastpujcych zagadnie:
a) Wpyw grupy rwieniczej na uspoecznienie dziecka;
stosowanie rnych metod i technik stanowi rdo dodatkowej wiedzy b) Proces adaptacji do rodowiska miejskiego rodzin wiejskich imigrantw;
i czynnik kontroli rzetelnoci bada. c) Efektywno wychowawcza systemu rodzinkowego" w pracy domu dziecka.
4. W ktrej z omawianych metod zawarta jest najpeniej zasada przyczynowoci?
Literatura zalecana
Bardzo jasne i przekonywujce omwienie terminw metodologicznych znajdzie zain
teresowany czytelnik w pracy T. Kotarbiskiego- Elementy teorii poznania, logiki formalnej
i metodologii nauk. Wrocaw 1961. Na uwag i polecenia zasuguje artyku A. Kamiskiego
- Metoda, technika, procedura badawcza w pedagogice empirycznej. W: metodologia
pedagogiki spoecznej, red. R. Wroczyski, T. Pilch, Wrocaw 1974 r.
Metoda eksperymentu znalaza pen i chyba doskona monografi w pracy A. Suka
- Eksperyment w badaniach spoecznych. Warszawa 1979. Wrd pedagogw cenne uwagi
powici tej metodzie W. Zaczyski - Praca badawcza nauczyciela, Warszawa 1968 r. V.
Oraz K. Sonicki - Eksperyment naturalny w badaniach pedagogicznych. Nowa szkoa 1958,
nr 7-8.
Irena Lepalczyk - Metoda monografii w badaniach pedagogicznych, w: Metodologia
pedagogiki spoecznej (red. Wroczyski, Pilch) Wrocaw 1974. S.M. Lipset, M. Trow,
J. Coleman, Dwojakie cele bada monograficznych, w: Metody bada socjologicznych red.
S. Nowak, Warszawa 1965 tame: W.J. Goode, P.K. Hatt, Monograficzne badania ukadw
spoecznych. Istnieje bogata literatura naukowa powstaa w wyniku stosowania metody
monograficznej. Przykadem mog by pracy etnograficzne F. Bujaka, K. Zawistowicz-
Adamskiej. W pedagogice mona poleci m.in. prac A. Kamiskiego - Spdzielnia
uczniowska jako rodowisko wychowawcze. Warszawa 1967, Z. Kwieciski - Funkcjono
wanie szkoy w rodowisku wiejskim. Warszawa 1972 i wiele innych.
Iza Muchnicka - Metoda sondau w pedagogice empirycznej, w: Metodologia pedago
giki spoecznej, red. Wroczyski, Pilch, Wrocaw 1974. Metody bada socjologicznych.
Wybr tekstw red. S. Nowak, Warszawa 1965 R. XII. Sondae ankietowe.
Jako przykad pracy empirycznej opartej na metodzie sondau mona wymieni prac
zbiorow pod red. H. Swidy - Modzie a wartoci, Warszawa 1979.
R. Janeczko - Niektre problemy diagnostyki pedagogicznej w metodzie indywidual
nych przypadkw, w: Metodologia pedagogiki spoecznej, red. Wroczyski, Pilch, Wrocaw
1974, tame E. Mazurkiewicz. Problemy diagnostyki spoecznej w praktyce pedagogicznej.
Metoda indywidualnych przypadkw w pedagogice wie si z metod pracy socjalnej -
case work - std bardzo pomocna bdzie praca: Marynowicz-Hetka E. - Praca socjalno-wy
chowawcza z rodzin niepen, Warszawa 1980 r. Edward Hajduk - Hipoteza w badaniach
pedagogicznych, Zielona Gra 1994, Metody bada pedagogicznych (red.) Andrzej Gralski,
Warszawa 1989. Mieczysaw obocki - Metody bada pedagogicznych, Warszawa 1982.

52

M i. u,
TERESA BAUMAN Istnieje wiele problemw w pedagogice zupenie pomijanych, bowiem
dotyczcych zagadnie nie poddajcych si badaniu kwantytatywnemu2.
Uprawomocnienie podejcia jakociowego w badaniach pedagogicznych
ROZDZIA IV
pozwoli na dostrzeenie ich, poznanie a tym samym wzbogacenie naszej
O moliwoci zastosowania metod o nich wiedzy.
jakociowych w badaniach pedagogicznych Sdz, e mona - traktujc rzecz modelowo - wyrni dwie drogi
postpowania badawczego. Kroczc jedn z nich badacz podporzd
kowuje si metodologii, opartej na zaoeniach filozofii pozytywistycznej
i posuguje si w swych badaniach metodami ilociowymi3. Zakada on
Im wicej wagi przykada
czowiek nauki do logiki, tym istnienie obiektywnego wiata, moliwoci rwnie obiektywnego poznania
mniejsza bya warto jego ro go, przy pomocy precyzyjnie skonstruowanych narzdzi. Bada wic tylko
zumowania naukowego".
poddajce si pomiarowi obiekty, poszukujc midzy nimi zalenoci
F.C.S. Schiller
przyczynowo-skutkowych, aby odkrywszy je, mc wywiera skuteczniej
4.1. Uwagi oglne szy wpyw na rzeczywisto spoeczn.
Druga droga jest mniej wyrazista i precyzyjna. Badacz ma wiadomo
Sytuacja metodologiczna pedagogiki od wielu lat budzi refleksje jednoci ze wiatem badanym (brak dualnego podziau na poznajcego
uczonych1. wiadomo ogranicze, jakie niesie ze sob scjentystyczny i wiat poznawany), zakada subiektywny charakter wasnej wiedzy jak
sposb mylenia, skoniy humanistw do poszukiwa innych drg pozna i kadego poznania. Uwaa, e badajc rzeczywisto spoeczn musi
wania i opisywania wiata. Metody jakociowe powstay wic z jednej posugiwa si narzdziami mikkimi", elastycznymi, ktre atwo mona
strony jako krytyka (zarwno metodologii panujcej w pedagogice jak zmieni, przeksztaci po to, aby dostrzec w badanym zjawisku nieprze
i metod stosowanych w badaniach pedagogicznych), z drugiej za - jako
widziane przez niego wczeniej aspekty. Posuguje si metodami jako
propozycja innej wizji badania empirycznego.
ciowymi przy pomocy ktrych moe dociera bardziej w gb" badane
Pozostawiajc na uboczu wtek krytyczny - niezwykle wany, ponie
go zjawiska a take poszerzy perspektyw jego ogldalnoci (kontekst).
wa uwiadamiajcy saboci i pknicia paradygmatu nauki nowoytnej,
Te dwie drogi badawcze mona traktowa jako przeciwstawne sobie
jednak tak bogaty, e wymagajcy oddzielnej rozprawy - zajm si opisem
innej metody postpowania badawczego. bd jako komplementarne wobec siebie. Traktowanie ich antagonistycz-
Nie chodzi jednak o to, i metody jakociowe maj za zadanie nie prowadzi nieuchronnie do rywalizacji a w rezultacie do dyskwalifikacji
wyrugowanie z pedagogiki metod ilociowych, idzie raczej o to aby jednej przez drug. Zaoenie o ich komplementarnoci pozwala zaakcep
traktowane byy jako rwnorzdny sposb badania zjawisk pedagogicz towa tez, i moliwe jest poznawanie rzeczywistoci spoecznej w rny
nych, bez posdzania ich o nienaukowo czy powierzchowno. sposb. Kady z nich ma swoje wady i zalety, kady jednak pozwala
na dostrzeenie w niej czego innego i mimo ich odmiennoci obydwa
1 Refleksje te dotycz zarwno krytycyzmu wobec dotychczasowej metodologii, zwizanej silnie
przyczyniaj si do poszerzania naszej wiedzy pedagogicznej.
z metodami nauk przyrodniczych, jak i poszukiwa innych - ni oferuje nauka pozytywistyczna -
korzeni teoretycznych, dla bada spoecznych. Por. T. Hejnicka-Bezwiska, Paradygmat pedago
giki instrumentalnej w Polsce, w: Ku pedagogii pogranicza, red. Z. Kwieciski, L. Witkowski,
Toru 1990; T. Hejnicka-Bezwiska: Kryzys pedagogiki czy kryzys pedagogw, w: Kontestacje
pedagogiczne, red. B. liwerski, Krakw 1993, Impuls"; A. Folkiersku: Pytanie o pedagogik, 2 Badanie kwantytatywne rozumiem jako to, ktre zajmuje si iloci wzgldnie wielkoci rzeczy,
wyd. Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1990; J. Rutkowiak: Dychotomia metodologiczna zjawisk, pomija natomiast ich aspekt jakociowy.
w pedagogice i jej wspczesna dyskwalifikacja, Forum Owiatowe", 1994, nr 2. Krytyka rozumu 3 Nazwa jest mao adekwatna, bowiem problem tkwi nie tylko w liczbach, iloci lecz dotyczy
pedagogicznego, red. S. Sarnowski, Bydgoszcz 1993. caoksztatu badania-bd jednak uywaa tej nazwy, ze wzgldu na powszechno jej stosowania.

54 55

:t'*V. ,
4.2. Przedmiot i cel bada jakociowych a) chcemy przyjrze si zjawiskom w ich kontekcie, gdy chcemy je
pozna takimi jakie s a nie stwierdzi, czy zgadzaj si z naszym o nich
Wybr przedmiotu badania w obydwu typach bada wydaje si
mniemaniem7
z pozoru procedur podobn. Jednak inny przedmiot badania moe narzu
b) badane zjawisko jest draliwe", dotyczy problemw uznawanych
ca metoda ilociowa, inny za metoda jakociowa. Rnica polega na
przez badanych za intymne, prywatne (np. problem kar cielesnych stoso
tym, e na gruncie metodologii naukowej niemoliwe jest dostrzeenie lub
wanych w szkole lub losy dziecka z rodziny patologicznej),
podjcie pewnych tematw, w zwizku z wymogiem, jaki ta metodologia c) osobami badanymi s albo - jednostki o wysokim stopniu samo
stawia badaczowi postulujc, i przedmiotem badania naukowego mog wiadomoci posiadajcy du zdolno do artykulacji badanych proble
by tylko obiektywnie istniejce, poddajce si pomiarowi zjawiska. mw, bd - gdy s one niezdolne do wypowiadania si na temat
Narzuca to w pewnym sensie typ zagadnie pedagogicznych moliwych interesujcy badacza8. Dotyczy to zarwno dzieci o nierozwinitych
do zbadania na gruncie tej metodologii. jeszcze moliwociach artykulacyjnych jak i dorosych, posugujcych si
W badaniach jakociowych natomiast moliwe jest podjcie tematw jzykiem rnicym si od jzyka badacza.
wykraczajcych poza to co obiektywne i mierzalne co pozwala na podej
mowanie problematyki zwizanej z ocenami, wartociami, przeyciami. 4.3. Hipoteza i problem badawczy w badaniach jakociowych
Dla pedagogw jest to rnica tym znaczniejsza, e zajmuj si oni
zagadnieniami zwizanymi z funkcjonowaniem czowieka wrd innych Podejcie jakociowe zmusza badacza do rezygnacji z hipotez badaw
ludzi, w rnego rodzaju placwkach, czyli zarwno jego jednostkowoci czych i zakada swoist bezzaoeniowo nt. natury badanego zjawiska,
wynikajc nie z braku jakichkolwiek zaoe badacza, lecz z programowo
jak i zwizkami z innymi, trudno jest redukowa jego poznawanie tylko
przez niego przyjtej postawy naiwnej poznawczo". Istnienie hipotezy
do wymiaru zdarze, mogcych stanowi obiektywne fakty".
okrela bowiem kierunek naszych poszukiwa, a tym samym ogranicza
W procesie wychowania i ksztacenia emocje, uczucia, wartoci s
moliwo ogldalnoci badanego zjawiska, redukuje je bowiem do uwia
obecne i trudno je pomija jako mniej znaczce. Taki redukcjonizm domionych poprzez badacza wtkw, moe przy tym pomija cae spe
pozwala zdoby o zjawisku wiedz pewn, ale ograniczon i jednostronn. ktrum zagadnie, z ktrych badacz nie zdawa sobie sprawy. Znikoma
S. Ossowski formuuje ten dylemat nastpujco: socjolog musi wybiera warto hipotez badawczych szczeglnie uwidocznia si w badaniach
pomidzy ubieganiem si o rezultaty, ktre s pewne, ale mao wane, etnograficznych, w ktrych zaoeniowo nie tylko ogranicza pole bada
4
albo o takie, ktre s wane, ale niepewne" . 9
nia, ale i uznawana jest za szkodliw .
Podejcie jakociowe pozwala na podejmowanie takich zagadnie, Zastosowanie metod jakociowych pozwala na podejmowanie w ba
ktre dotycz poszczeglnych ludzi, jednostkowych przypadkw, a take daniach problemw mao znanych, ktre badacz bardziej przeczuwa, ni
- o czym pisze A. Wyka - zjawisk zoonych treciowo i znaczeniowo, o nich wie, taka sytuacja uniemoliwia w sposb naturalny stawianie
np. stylu ycia5 oraz zjawisk zmiennych, stajcych si, o charakterze precyzyjnych hipotez, bowiem nie mona formuowa hipotez, jeeli
6
procesu spoecznego . badane zagadnienie jest mao znane.
Cel bada zarwno ilociowych jak i jakociowych jest taki sam:
7 Czyli - mwic w uproszczeniu - prbujemy pozna jaki jest wiat (czy raczej jak jawi si nam
poznanie bd lepsze poznanie interesujcego nas zagadnienia. wiat) a nie ustali czy wiat jest:
Badanie jakociowe stosujemy wwczas, gdy: 1. podobny do wymylonego przez nas modelu A"
2. zbliony do wymylonego przez nas modelu B"
4 S. Ossowski, O osobliwociach nauk spoecznych. Warszawa 1983, PWN, s. 168. 3. identyczny z C"
5 W pedagogice mogoby to by badanie na temat znaczenia rodziny, szkoy, rodowiska rwieni 4. niepodobny do adnego z zaoonych przez nas modeli.
kw w procesie rozwoju spoecznego dziecka. 8 Jest to sugestia A. Wyki, dotyczca modelu bada przez wsplne dowiadczanie, por. A. Wyka,
6 A. Wyka, Model bada przez wsplne dowiadczanie, czyli o pewnej wersji empirii jakociowej ", Model bada... op.cit.
Kultura i spoeczestwo" 1985, nr 2. 9 R. Benedict, Wzory kultury, Warszawa 1966, PWN.

56 57
Formuowanie problemw badawczych na gruncie metodologii nauko samego narzdzia) 14 - o doborze osb badanych decyduj wycznie
wej obwarowane jest odpowiednimi warunkami 10 , ktre narzuca metoda. wzgldy merytoryczne. Nie ma wic wikszego znaczenia liczba przeba
Owe ograniczenia powoduj, i tylko niektre pytania narzucajce si danych osb, ani te sposb ich doboru. Badacz moe celowo dobiera
badaczowi mog stanowi problem badaczy. prb osb do badania jeeli zaley mu na szczeglnym zrnicowaniu
W badaniach jakociowych natomiast jest rwnie wany problem jak badanych pod wzgldem pewnych cech. W pewnych typach bada,
i metoda. Dzieje si tak dlatego, e s one ze sob nierozcznie powi wymagajcych kilkakrotnego wgldu w badane rodowisko, bd takich,
zane, wzajemnie od siebie zalene i dopiero w poczeniu przesdzaj ktrych problematyka naleaa do tematw trudnych, badacze docieraj do
o nazwaniu badania - jakociowym. swoich rozmwcw przez kontakty nieformalne, przychodz do badanego
Jest wiele tematw pedagogicznych, ktre mog by badane zarwno jako osoby polecone im przez kogo znajomego. To powoduje, i badacz
przy pomocy metod ilociowych jak i jakociowych. Np. problem: Jaki dla badanego nie jest ju osob zupenie obc i anonimow, nie ukrywa
wpyw ma rodowisko rodzinne na powodzenie w nauce dziecka" 11 moe si take ze swoj wiedz o badanym, sugerujc i wanie wiedza zdobyta
by badany obydwoma typami metod. Problem moe by taki sam, lecz o badanym zadecydowaa o tym, i wanie z nim pragnie przeprowadzi
badany w rny sposb 12 . badania15. Wiele rodzajw bada jakociowych wymaga od badacza
S jednak problemy badawcze, ktrych stawianie w badaniach prowa zaprzyjanienia si z badanym a przynajmniej dobrego, wzajemnego
dzonych metodami ilociowymi byoby nieuzasadnione. Naley do nich poznania si.
np. pytanie: Jakie relacje zachodz pomidzy uczestnikami procesu Rezygnacja z rzetelnoci w badaniach jakociowych wynika z prze
dydaktycznego (pomidzy nauczycielem a uczniami a take pomidzy wiadczenia o wyjtkowoci, jednostkowoci i niepowtarzalnoci kadej
samymi uczniami) na lekcji?" sytuacji badawczej. Kade badanie traktowane jest jako swoiste zjawi
w brak uzasadnienia nie wynika z tego, e takich bada metodami sko, ktre nie moe by powtrzone w tej samej postaci, formie,
ilociowymi nie daoby si przeprowadzi, lecz z tego, e badacz zaobser atmosferze16
wowaby tylko to, co chciaby zaobserwowa, pomijajc przy tym ca Jeeli badamy t sam osob powtrnie, to mamy ju do czynienia
gam relacji, z ktrych nie by w stanie przewidzie przy konstruowaniu niejako z inn osob, bogatsz o te dowiadczenia i wiedz, ktrych
narzdzia13. dostarczyo jej pierwsze badanie.
Podobnie nieuzasadnione byoby stawianie pewnych problemw ba Badanie podobnych zespow ludzi: np. uczniw wszystJdch rwno
dawczych w badaniach jakociowych, np. Jak czstym zjawiskiem jest legych czwartych klas jednej szkoy, prowadzonych przez tego samego
stosowanie kar fizycznych wobec dzieci przez rodzicw?". Pytanie o cz nauczyciela, przy pomocy tego samego narzdzia, nie bdzie tym samym
sto wystpowania sugeruje bowiem potrzeb zastosowania metod ilo badaniem, nastpuje bowiem zmiana sytuacji badania. Kady nauczyciel
ciowych, pozwalajcych w miar poprawnie odpowiedzie na to pytanie. wie przecie (a badacze czsto o tej wiedzy zapominaj), e w rnych
klasach ten sam temat lekcji wywouje rne odbiory i rne zrozumienie.
4.4. Dobr badanych
4.5. Cechy charakterystyczne badania jakociowego
Poniewa w badaniach jakociowych rezygnuje si z postulatu repre
zentatywnoci prby (dajcej moliwo szerokich uoglnie) a take 4.5.1. Relacje badacz - badany
z rzetelnoci (pozwalajcej na powtrzenie badania przy uyciu tego W badaniach tych badacz rezygnuje z przedmiotowego traktowania
10 T. Pilch, Zasady bada pedagogicznych, Wrocaw 1977, s. 64-66. 14 P. ukasiewicz, Dialog jako metoda badawcza, Teksty" 1979, nr 5.
11 Ten problem proponowany jest przez T. Pilcha do badania przy pomocy metod ilociowych. 15 Mirosawa Grabowska, Wywiad w badaniu zjawisk trudnych" przypadek polskiej religijnoci,
12 Sdz, e byoby interesujce przeprowadzi takie badania. w: Poza granicami socjologii ankietowej, red. A. Suek, K. Nowak, A. Wyka, Warszawa 1989.
13 Interesujce rozwaania na ten temat znale mona w ksice: A. Janowski, Ucze w teatrze ycia 16 S. Ossowski szeroko opisa wpyw, jaki wywiera proces badania na osoby badane. Por. S. Ossowski,
szkolnego. Warszawa 1989, WSiP, s. 17-43. O osobliwociach... op.cit.

58 59
osb badanych. Podmiotowe podejcie do badanego najlepiej obrazuj i badanym niekiedy zmienia ich obydwu (obydwie strony) i badacz
wzajemne stosunki zachodzce pomidzy osob badan a badaczem: ma tego wiadomo.
a) Badany informowany jest o prawdziwym celu badania - badacz Wane w tej relacji jest to, e przedmiotem staje si poznawana
wic dziaa jawnie i informuje badanego o swoich intencjach, kwestia a podmiotowe stanowiska zajmuj dwie strony - badacz
b) Badacz nie dziaa z pozycji lepiej wiedzcego" lecz traktuje i badany, ale ju nie przeciwstawni sobie wzajemnie.
badanego jako kompetentnego wsptwrc wiedzy zdobywanej
4.5.2. Jzyk w badaniu jakociowym
podczas badania - uznaje si rwno kompetencji badanego
i badacza, Jeeli w badaniu nie chcemy sprawdzi czy jest tak, jak przewidywa
c) Badany - jeli tylko wyrazi ch - w rwnym stopniu co badacz limy?" (hipoteza), lech chcemy dowiedzie si jak jest?" - nie ma
wpywa na tre badania, moe zmienia jego kierunek - zakada potrzeby narzucania osobie badanej obcych jej kategorii pojciowych, nie
si bowiem dialektyczno relacji badacz - badany. ma potrzeby skaniania osoby badanej do posugiwania si jzykiem
Badany z nadajnika" moe przeksztaci si we wsptwrc; badacza. Jzyk uywany w badaniach jakociowych jest jzykiem
badacz z odbiornika" i rejestratora, zmienia si co najmniej badanego lub wypadkow jzykw obydwu stron interakcji. Badacz
w wiadka a nawet uczestnika bada 17 , nie podejmuje badania z gotow siatk poj, przy pomocy ktrej chce
opisywa rzeczywisto. Badacz poznaje rzeczywisto jzykow badane
d) Badacz nie przychodzi do badanego z gotowym narzdziem bada
go i staje si ona jednym z elementw badania.
nia, nie narzuca mu wic wasnego jzyka, nie posuguje si
Badacze posugujcy si metodami jakociowymi dystansuj si od
kategoriami obcymi badanemu, stara si jak najwierniej uchwyci
metody naukowej take za pomoc jzyka, celowo rezygnujc z jzyka
wizj problemu przedstawian przez badanego, przyjmuje wobec
nauki na rzecz jzyka potocznego, literackiego19. Takie postpowanie
niej postaw otwart, dbajc rwnoczenie o to aby minimalizowa
uzasadnia po czci ch wiernego odtworzenia opisywanego zjawiska
wasne tendencje redukcjonistyczne, a po czci ograniczono jzyka nauki, posugujcego si inn aparatur
e) Badanie traktowane jest jako dialektyczna, dwustronna relacja, pojciow, nie zawsze umoliwiajc adekwatny opis badanej rzeczywi
ktrej wyniku badacz nie jest w stanie przewidzie, stoci20.
f) Badacz w peni angauje si w badanie, postuluje si nawet
zawieszenie na czas badania wszelkiej teoretycznej czy metateore- 4.5.3. Kontekst
tycznej wiedzy, jak posiada badacz, po to aby nie zakcaa Jedn z waniejszych cech bada jakociowych jest denie do ujmo
18
(determinowaa) przebiegu badania , wania badanego zjawiska w jego szerokim kontekcie, zarwno w wymia
g) Badacz ma wiadomo wasnej subiektywnoci w odbiorze i oce rze jednostkowym jak i spoecznym. Niektrzy autorzy postuluj nawet
nie sytuacji badawczej, wasnego wpywu na tre i przebieg ujcia holistyczne21. Nie sdz aby holizm by kategori najtrafniej
badania a take wpywu, jaki badanie wywiera na niego samego. oddajc sens badania jakociowego. Pretendowanie do caociowego
Nie stara si obiektywizowa uzyskanej wiedzy, przyjmujc i ujmowania badanej rzeczywistoci wydaje mi si rwnie zuchwae co
takie obiektywizm jest niemoliwy, przewiadczenie o prawdziwoci uzyskiwanych wynikw w badaniach
h) Badanie traktowane jako partnerska wymiana pomidzy badaczem ilociowych. Opowiadam si za kategori kontekst" jako bardziej przy-
17 O wzajemnych relacjach badacza i badanego szeroko pisze A. Wyka, Ku nowym wzorcom bada 19 Przykadem mog by badania prowadzone nad klas szkoln, por. A. Janowski, Ucze w teatrze...
spoecznych w Polsce. Cechy bada jakociowych w ostatnich latach, Kultura i spoeczestwo" op.cit.
1990, nr 1. 20 A. Wyka, Ku nowym wzorcom bada... op.cit.
18 Jest to pierwsza faza badania w modelu badania jakociowego Reinhorza. Przedstawiam za: 21 Za kategori holizmu opowiada si zarwno A. Wyka, Ku nowym... op.cit., jak i H. Komorowska,
A. Wyka, Model bada... op.cit. Metody ilociowe i metody jakociowe w badaniach pedagogicznych, Edukacja" 1989, nr 3.

60 61
stajc do moliwoci badacza, sygnalizujc rozlego spojrzenia na Jednakowo wyobrania i intuicja nie zawsze podpowiadaj dobre
badane zjawisko. Kontekst nie daje si w peni okreli, a jeli nawet rozwizania, niekiedy prowadz one ku ciekawym odkryciom, niekiedy
prbuje si go uj caociowo to - jak pisze J. Derrida - jego okrelenie jednak prowadz na manowce. W metodach jakociowych docenia si ich
nigdy nie jest zapewnione bd nasycone" 22 . Jeeli kontekst rozumiemy wag i zakada, e zawsze warto pody ich ladem, chocia nigdy nie
jako osadzenie w" badanego zagadnienia, to takie osadzenie moe by wiadomo, czy droga przez nie proponowana jest suszna, czy nie. Zarwno
wielostronne, std moliwa jest wielo kontekstw. wyobrania jak i intuicja, bywaj jedynymi kierunkowskazami dla bada
Ujmowanie zjawisk w kontekcie pozwala na dostrzeenie rnych ich cza, szczeglnie wwczas, gdy podejmuje zagadnienie nieznane, dotych
aspektw, dziki czemu badacz uzyskuje obraz sytuacji uzyskany niejako czas nie badane lub te styka si z sytuacj szokujc dla niego, now,
z rnych stron, co pozwala mu lepiej j rozumie. W badaniu jakocio nieprzewidywaln.
wym bowiem nie idzie o szukanie zalenoci przyczynowo-skutko-
wych, lecz wanie o rozumienie23. Rozumienie za jest procesem 4.6. Proces badania
w ktrym odkrywane s kolejne zasony w naszym poznawaniu rzeczywi Prowadzenie bada jakociowych wymaga od badacza szerokiej wie
stoci. Nastawienie na rozumienie wynika z zaoenia, e rzeczywisto dzy na temat czynnikw zewntrznych wpywajcych na sam przebieg
mwi", a e jest ona mdrzejsza" od badacza, jego zadaniem jest jej badania. Dotyczy ona zarwno wiedzy badacza o sobie, jego wysikw
sucha uwanie. uzyskania wiadomoci wasnych przed-zaoe, z ktrymi wchodzi on
w proces badania, wiedzy o badanym jak i wiedzy o relacjach midzylu
4.5.4. Wyobrania i intuicja
dzkich, o zakceniach jakie wnosi proces badania w te relacje26.
Wanym elementem warsztatu badawczego w badaniach jakocio Podobnie jak w badaniu ilociowym, kady z badaczy musi dokadnie
wych jest wyobrania i intuicja. /.na i rozumie sens i istot bada jakociowych. Ogromne znaczenie ma
Wyobrania moe podpowiada drog do nowych odkry, wyzwala wic odpowiednie przygotowanie zespou badawczego27. Przebieg
odwag stawiania pyta - z pozoru absurdalnych - pozwala na prze i ksztat badania jakociowego nakada na badaczy odpowiedzialno
kraczanie ogranicze narzucanych badaczowi przez jego wasn wiedz. moraln, ktrej badacz musi by wiadom rozpoczynajc swoj prac.
Intuicja, rozumiana jako nagle zjawiajce si owiecenie lub zrozu Konieczna jest wic niezbdna wiedza dotyczca tematu bada, wymogw
mienie sytuacji, czy jako rozjaniajca koncepcja pojawiajca si w wia metody jakociowej a take odpowiednia postawa etyczna.
domoci nawet wwczas gdy nie mylimy wiadomie o danym zagadnie
24
niu" podpowiada badaczowi pomysy, sygnalizuje takie poczenie 4.7. Badania jakociowe w pedagogice
zjawisk, ktrych on sam nie przeczuwa. Nage zjawienie si nowej myli,
nie poprzedzone wiadomym rozumowaniem, odbywa si jednak na Pedagogiczne badania jakociowe podejmowane s w Polsce rzadko,
gruncie dobrze przygotowanym, gdy intuicja moe pojawi si tylko niemiao, bowiem dominujca metodologia naukowa traktuje je nieco
u tego badacza, ktrego umys nastawiony jest na jakie zagadnienie, podejrzliwie a wyniki tych bada uznawane s niekiedy za gorsz",
zaczyna kojarzy rne opinie, fakty, informacje, ktrych wczeniej nie niesprawdzon, nieobiektywn wiedz, nie speniajcych wymogw sta
czy z przedmiotem swoich bada 25 . wianych nauce.
Podejmowanie bada jakociowych w pedagogice jest przez wielu
22 J. Derrida: Pismo filozofii, Krakw 1992, s. 227.
23 Jest to nawizanie do podziau zada badawczych stawianych naukom przyrodniczym i humani u uczonych, sygnalizujcych, e intuicja jest wanym elementem odkrycia.Wanym elementem
stycznym dokonanego przez Diltheya, wedug ktrego nauki przyrodnicze poprzez szukanie warsztatu badawczego w badaniach jakociowych jest wyobrania i intuicja.
zalenoci pomidzy zjawiskami maj wiat wyjania, za nauki humanistyczne maj go prbo ?.h Ludzie zachowuj si inaczej, mwi co innego ni myl, gdy wiedz o tym, e s poddawani
wa rozumie. Por. Z. Kuderowicz, Dilthey, Warszawa 1987, Wiedza powszechna", s. 78-104. badaniu. Por. S. Nowak, Metodologia bada socjologicznych, Warszawa 1970, PWN.
24 W.I.B. Beveridge, Sztuka bada naukowych, Warszawa 1960. 11 Szerzej na temat przygotowywania zespou do bada jakociowych: P. Gliski, Z dowiadcze
25 W.I.B. Beveridge podaje wiele interesujcych przykadw opisujcych w moment olnienia jakociowych bada stylu ycia, w: Poza granicami socjologii... op.cit., s. 64.

62 63
zwolennikw podejcia ilociowego traktowane jako niech do uczenia interesuje, czego chciaby si dowiedzie, moe nawet mie wczeniej
si skomplikowanych procedur, poznawania szczegowych wymogw opracowane pytania jednake kolejno ich zadania zaley od kontekstu,
metody naukowej. Nie sdz jednak aby byo moliwe przemylenie nastroju, ktry wytwarza si podczas badania. Badacz nie ustala przed
i przeprowadzenie interesujcego badania jakociowego, bez znajomoci badaniem dokadnego brzmienia pyta, natomiast wyranie okrela ich
caej procedury badawczej obowizujcej w badaniach ilociowych. problematyk30. Pytania, ktre formuuje badacz przed wywiadem sygna
W badaniach ilociowych bowiem wci sygnalizuje si od czego si lizuj tylko kierunki jego zainteresowa, nie stanowi jednak ram poza
odchodzi, z czego rezygnuje, nie mona wic przeprowadzi tego typu ktre nie mona wykracza. Takie podejcie do pyta, nastawienie do
bada nie wiedzc czym jest to, z czego si rezygnuje. Wydawa si nawet rozmowy badacza powoduje, i nie jest on w stanie przewidzie, jakie
moe, e w badaniach jakociowych potrzebna jest wanie wiksza obszary (podczas rozmowy z badanym) zostan odkryte, ktre wtki oka
wiedza badacza, gbsza refleksja nad caym procesem badania. Badanie
si bardziej, a ktre mniej inspirujce dla rozmowy, co w pewnym stopniu
jakociowe wymaga bowiem krytycznego namysu nad wiedz ju istnie
moe przesdza o jej przebiegu. Pytania przygotowane przez badacza s
jc i pojawienia si w wiadomoci badacza przewiadczenia o specyfice
pomocne w podtrzymywaniu rozmowy, sygnalizuj rwnoczenie jego
proponowanych przez metodologi naukow metod i ich nieadekwatnoci
przygotowanie do wywiadu, jednak nie determinuj one przebiegu bada
wzgldem podejmowanego przez niego problemu badawczego, a take
wiedzy o badaniach jakociowych w kontekcie zarwno szans, jakie daj nia, s pewnym scenariuszem, propozycjami badacza, a nie elaznymi
badaczowi, jak i ich sabych stron. wytycznymi, ktrym obydwie strony musz si bezwzgldnie podporzd
Niesuszne wic wydaje si oskaranie osb stosujcych w swych kowa.
badaniach podejcie jakociowe o brak kompetencji czy wiedzy metodolo Otwarty wywiad pogbiony ma form rozmowy, w ktrej badany
gicznej. Osoby te tylko - nieusatysfakcjonowane moliwociami, jakie oprowadza badacza po swoim yciu", snuje opowie. W takiej rozmowie
oferuje metoda naukowa - poszukuj innych sposobw empirycznego nie unika si pyta sugerujcych, prowokujcych czy nawet draliwych31.
poznawania rzeczywistoci28. Badany odpowiada na nie lub nie, w duej mierze zaley to od atmosfery
panujcej podczas badania, od wzajemnych stosunkw pomidzy bada
4.8. Rodzaje metod jakociowych nym a badaczem. Badanych traktuje si bowiem podmiotowo, zakada si,
Wrd metod jakociowych A. Wyka wyrnia: otwarty wywiad e s odpowiedzialni za to co mwi i potrafi zda spraw ze swej
pogbiony, metod biograficzn, obserwacj uczestniczc oraz jakocio dziaalnoci, ze swego ycia. Badacz nie traktuje ich odpowiedzi podej
29
w analiz treci . Przedstawi kolejno poszczeglne metody, sygnalizu rzliwie, nie prbuje w podchwytliwy sposb sprawdza czy mwi pra
jc moliwo ich wykorzystania do bada pedagogicznych. wd, obdarza ich penym zaufaniem, zakadajc, i zarwno to o czym
4.8.1. Otwarty wywiad pogbiony mwi, jak i to co pomijaj, jest wynikiem dokonanego przez nich wyboru.
Powinien by prowadzony z pomoc magnetofonu, dyktafonu itp. Jest Temat badania wymaga niekiedy kilku spotka badacza z badanym
to wane, gdy badacz skupiony na notowaniu odpowiedzi badanego nie (czsto opowieci badanych s dugie a rozmowa dla obydwu stron
moe bra czynnego udziau w toczcej si rozmowie, ponadto zarejestro interesujca), naley wic jeszcze przed badaniem uprzedzi badanego, e
wana wypowied pozwala na uchwycenie autentycznego jzyka badanego wywiad moe zabra im sporo czasu.
i atmosfery w jakiej przebiega rozmowa. Opisujc Galtunga metod dialogow (otwarty wywiad pogbiony
Badacz przychodzi do badanego z dokadn wiadomoci tego co go nazywa si czsto dialogiem), P. ukasiewicz zwraca uwag na jej pi
28 Interesujcym przykadem takich poszukiwa jest ksika M. Karkowskiej i W. Czarneckiej, 30 K. Kosea, Wywiad z interpretacj fotogramw, w: Poza granicami socjologii... op.cit., s. 173.
Przemoc w szkole, Krakw 1994, Impuls". 31 M. Grabowska, Wywiad w badaniu zjawisk trudnych". Przypadek polskiej religijnoci, w: Poza
29 A. Wyka, Ku nowym... op. cit. granicami socjologii... op.cit., s. 157.

64 65
zasadniczych cech: rwno, wspzaleno, wsplnota, uczestnictwo i mog ze sob rozmawia. To badany ustanawia granice obszaru intym
i integralno32. noci i szczeroci do ktrego wpuszcza badacza.
Rwno oznacza, e nie ma w dialogu lepiej wiedzcego, nie ma Opisane przez P. ukasiewicza cechy metody dialogowej znakomicie
rozmowy z pozycji lepszego, bardziej wiadomego (tzn. badacza). Obie oddaj istot otwartego wywiadu pogbionego. Zauway przy tym
strony maj wpyw na przebieg dialogu, a prawo do zadawania pyta ma naley, e badania prowadzone w ten sposb skaniaj do postawienia
nie tylko badacz lecz te badany. przed badaczem wymaga natury etycznej. W owych wymaganiach za
Wspzaleno - Uczestnicy dialogu s od siebie wzajemnie zaleni, wiera si zarwno oczekiwanie taktu podczas prowadzenia rozmowy;
podczas ich wsplnej rozmowy odbywa si nie tylko wymiana informacji, lojalnoci wobec badanego a take otwartej postawy wobec poruszanych
problemw, np. dogmatyk nie moe prowadzi tego typu bada, poniewa
lecz zdarza si, i taka rozmowa zmienia jedn bd obydwie strony.
jest zamknity na nowe fakty i opinie niezgodne z wasnymi. Zalecenia
Pytania o pewne zagadnienia powoduj uwiadamianie sobie przez bada
typu nie szkodzi", nie poucza" nabieraj w badaniach jakociowych
nych ich znaczenia; przypominanie sobie niektrych faktw ze swego
szczeglnej wymowy. Otwarty wywiad pogbiony jest zaproszeniem
ycia, jakich wanych dla nich wydarze czy wyborw. Podczas takiej badanego do rozmowy, ktra nie moe by dla niego ani niszczca ani
rozmowy moe odbywa si proces redagowania swojej biografii"33, deprecjonujca. Badacz ponosi take przed badanym odpowiedzialno za
badacz za podajc za opowieci badanego take moe zmieni swj to, w jaki sposb wykorzysta zebrane podczas wywiadu materiay.
pogld na wiele spraw. Moliwoci zastosowania tej metody badawczej w pedagogice s
Wsplnota - Bardzo wana dla dialogu jest atmosfera, w ktrej ona ogromne. Powane problemy ksztacenia i wychowania skrywaj si
si odbywa. Wi jaka czy jego uczestnikw jest w duej mierze czsto pod powierzchown warstw oczywistoci, pod ktr dostrzec je
decydujca dla przebiegu badania. Im mniej jest w takiej rozmowie mona jedynie przy gbokim, penym zaufania kontakcie badacza z ba
sztucznoci, im wicej intymnoci i wzajemnego zrozumienia, tym korzy danymi. Przykadem przebijania si przez powierzchown deklaratywno
stniejsza atmosfera dla szczerej rozmowy. Poczucie wsplnoty jest szcze mog by badania Z. Aleksandra nad komunikowaniem si rodzicw
glnie wane w sytuacji, gdy w dialogu bierze udzia wicej osb. /. dziemi 34 .
Uczestnictwo - W dialogu aktywnie uczestnicz obydwie strony,
wsplnie budujce wiedz o interesujcym ich zagadnieniu. Badacz przy 4.8.2. Metoda biograficzna
czynia si do owego budowania poprzez umiejtne podtrzymywanie Sedno tej metody opiera si na zaoeniu, i nie istnieje - w sensie
rozmowy, badany - snujc swoj opowie. Obydwie strony uczestnicz obiektywnym - aden przedmiotowy wymiar rzeczywistoci spoecznej.
te w tworzeniu syntezy, bdcej swoist, indywidualn interpretacj treci Wiedza o spoeczestwie jest zawsze wiedz czyj" a s takie obszary
przekazywanych w rozmowie. rzeczywistoci spoecznej, ktre moemy pozna jedynie przez ukazanie
Integralno - Uczestnicy dialogu angauj w rozmow ca swoj ich osobistego wymiaru. Mona by zaoy, e wiedza o spoeczestwie,
osobowo; zarwno swj sposb mylenia jak i pogldy, postawy, system o czowieku zbudowana jest niejako z dwch warstw: jedn jest warstwa
faktograficzna, drug za stanowi indywidualny i symboliczny wymiar
wartoci. Jest to spotkanie dwch wiatw jednostkowych, ktre wymie
zjawisk spoecznych. Metody biograficzne stosowane w metodologii na
niaj pomidzy sob dowiadczenia i wiedz. Nie jest wic moliwe, aby
ukowej koncentroway si wycznie na pierwszej warstwie, za podejcie
poruszane w rozmowie tematy uznane zostay przez ktr ze stron za zbyt
jakociowe implikuje przekonanie, e obydwie te warstwy przenikaj si
draliwe lub nietaktowne, bowiem - ich pojawienie si w rozmowie bd
ich brak zaleny jest od uczestnikw dialogu, to oni decyduj o czym chc 34 Z. Aleksander: Interakcje mlodziedoroIi: analiza komunikacyjna, w: Diagnostyka edukacyjna,
red. B. Niemierko, Gdask 1994. S to badania pokazujce jak wiele mona dostrzec we wzaje
32 P. ukasiewicz: Dialog jako metoda badawcza, Teksty" 1979 nr 5. mnych relacjach midzyludzkich stosujc w opracowywaniu materiau zarwno jakos'ciowe jak i
33 M. Grabowska: Wywiad w badaniu zjawisk... op.cit., s. 157. ilos'ciowe metody.

66 67
wzajemnie i dopiero poznanie ich obydwu daje peniejszy obraz czowieka zachodzcych w jego myleniu a take autobiografie reminiscencyjne,
i spoeczestwa. odtwarzajce koleje losw, zdarze z wtkw, ktre powstay w pamici
O ile wic biografie stanowice dajcy si udokumentowa ubir autora - pisane np. za konkurs, okolicznociowe, lub wywoane innym
faktw" o czowieku (przebieg ycia) nie budziy kontrowersji metodolo bodcem.
gicznych, o tyle autobiografie traktowano jako jednostkowe, skaone Techniki opracowywania materiaw biograficznych s rnorod
pitnem subiektywizmu relacje, nie poddajce si weryfikacji, w zwizku ne i zalene od tego czy badacza interesuje wycznie twrca autobio
z czym odrzucane byy jako mao wiarygodne rda informacji. Autobio grafii38 czy te uwaga badacza skupia si bardziej na treciach zawar
grafii przypisywano raczej wartoci literackie ni poznawcze. tych w autobiografii stanowicych przejaw zarwno samowiadomoci
Przyjrzyjmy si jednak autobiografii z innej perspektywy. Mona jak i wiadomoci spoecznej osoby piszcej39.
przecie zaoy, e stanowi ona wytwr interpretujcej, rozumiejcej, W pedagogice rzadko wykorzystuje si autobiografie jako materia do
wyraonej i utrwalonej w symbolach dziaalnoci indywidualnego pod pogbionych bada. Raczej zakada si, i pamitniki same mwi"
miotu. W konsekwencji jest ona zjawiskiem nieuchronnie i niezbywalnie a wic nie ma potrzeby niczego - oprcz oglnego wstpu - do nich
subiektywnym; jej istnienie jest zalene od jednostkowej wiadomoci, e dodawa. Pozostawia si wic owe autobiografie bez opracowania. Doty
autobiografia istnieje o tyle, o ile kto j opowiada. Jest zjawiskiem czy to szczeglnie pamitnikw nauczycieli, ktre jednak nie zinterpre
subiektywnym rwnie i w tym sensie, e wyraone treci s zawsze towane pozostaj tylko i wycznie wspomnieniem jakiej osoby, a ich
relatywne wobec tego, jak kto postrzega i rozumie wasne ycie; istnieje funkcja ogranicza si do budzenia postawy heroizmu w kolejnych poko
wic jako autobiografia tylko o tyle o ile kto intencjonalnie przeksztaca leniach nauczycieli, natomiast ich funkcja poznawcza traktowana jest
zbir zdarze w wysoce znaczc i u strukturo wan cao." 35 raczej marginalnie40.
Wybr treci dokonywany jest w oparciu o pewne wartoci, stanowi Jest niewtpliwie wiele prawdy w stwierdzeniu, e pamitniki same
ce dla opowiadajcego kryterium ich doboru i podstaw interpretacji. za siebie mwi" lecz sdz, e mwi one znacznie wicej ni mogoby
Autobiografia jest wic przekazem symbolicznym, wytworzonym si wydawa czytelnikowi. Pod powierzchni wspomnie, kryje si w nich
przez rozumiejc i interpretujc jednostk, w konkretnych okolicz ogromna wiedza o czasach w ktrych yli ich autorzy, o systemie wartoci
36
nociach, w odniesieniu do konkretnych wartoci . Stanowi niejako osb piszcych, o ich wiadomoci (wiadczy o niej m.in. ich sposb
zapis jednego i jednostkowego ycia, nieuchronnie uwikanego w dzieje, pisania, na ktry skada si uywanie przez nich okrelonego jzyka,
zanurzonego w wiecie. systemu znakw i symboli). Wydoby z autobiografii te wszystkie wtki
A. Giza poddaje w wtpliwo odrnienie autobiografii od biografii moe wanie uwany badacz, nastawiony do materiaw zawartych w au
(traktowanej jako rejestracj obiektywnego" przebiegu zdarze), uzasad tobiografiach nie sentymentalnie a poznawczo.
niajc, i ludzkie dziaanie nie jest wyznaczone przez wpyw wydarze 4.8.3. Jakociowa analiza tekstu
takich jakimi s rzeczywicie" ale przez wpyw wydarze takich, jakimi
Tekst jest systemem znakw, ktry badacz prbuje uporzdkowa pod
s postrzegane w znaczcych kategoriach kultury" 37 . Jednostkowa inter
pretacja wiata nie jest wic dodatkiem do faktw", uzupenieniem 38 Przykadem moe by sposb opracowania autobiografii R. Hossa. Patrz: M. Czyewski, A. Ro-
kuszewska-Pawetek: Analiza autobiografii Rudolpha Hossa, w: Poza granicami... op.cit.
obiektywnej rzeczywistoci", lecz sama jest t rzeczywistoci.
39 Przykadem takiego opracowania jest tekst J. Leoskiego: Niektre postacie wspczesnej historii
Wrd autobiografii mona wyrni pamitniki pisane przez wiele Polski. O zastosowaniu analizy pl semantycznych do bada autobiografii robotniczych, w: Poza
lat, sygnalizujce zmienno pogldw autora, obrazujce proces zmian granicami...op.cit. Istnieje tak e moliwo opracowywaniaautobiografii przy uyciu wystandary-
zowanych metod ilociowych. Por. H. Mauleman, K. Birkelbach: Mein Leben ais mein Thema -
35 A. Giza: Autobiografia: midzy symbolem a rzeczywistoci, w: Poza granicami... op.cit., s. 286. auch fiir andere, Zeitschrift fur Padagogik" 1993, nr 3.
36 j.w.,8. 187. 40 Por. M. Zientara-Malewska: Wspomnienianauczycielkispod znaku Roda, Warszawa 1985, WSiP;
37 j.w.,s. 193. Nauczycieli portret wasny, red. H. Jadam, Rzeszw 1986.

68 69

,'l hh
ktem zawartych w nim myli, zrekonstruowa przekonania ich twrcw, czyli sposobu w jaki piszcy relacjonuje przebieg wydarze. Inte
wydoby ukryte w nim zaoenia, zinterpretowa kluczowe dla tekstu resujce jest tu odkrywanie czy badany postrzega swoje ycie jako
kategorie 41 . tworzon przez siebie biografi, czy te bardziej skonny jest
Analiza tekstu moe dotyczy poziomu leksykalnego sownika fre- przyznawa, i to rne, niespodziewane okolicznoci uczyniy je
kwencyjnego jzyka tekstu (autobiografia, wiersz, notatka prasowa, takim, bd traktuje swj los jako wypadkow nacisku systemu
wypowied), przy jej pomocy ustala si ktre wyrazy s najbardziej spoecznego w ktrym przyszo mu y.
znaczce dla tekstu i jakich obszarw rzeczywistoci dotycz. Drugim 4. Linia podstawowa" i linia recesy wna" - to kategorie umoliwia
niejako krokiem lub te niezalenym od pierwszego jest ustalenie zna jce strukturalne uporzdkowanie wypowiedzi pod ktem konty
czenia tych najczciej pojawiajcych si wyrazw i kontekstu, w ja nuowania przez autora gwnego wtku wypowiedzi i odchodzenia
kim zostay uyte. Polega to na zakreleniu wok najczciej pojawiaj od tego wtku; skupianie si przez niego na tym co stanowi sedno
cych si wyrazw pl semantycznych42. Interesujcym przykadem opowieci i jej element uboczny.
zastosowania w pedagogice tego typu analizy moe by praca Z. Aleksan Przedstawiony tu pomys na analiz tekstu dotyczy w zasadzie analizy
dra, ktry wskaza na rnic elementw pola semantycznego znaczenia autobiografii, sdz jednak, e pewne jego elementy mog by take
podstawowego sowa godno" w wypowiedziach rodzicw i dzieci 43 . wykorzystane przy analizach innych tekstw.
Inny pomys na jakociow analiz tekstu przedstawiaj M. Czyewski
4.8.3.1. Uwagi dotyczce jakociowej analizy tekstw i autobiografii
i A. Rokuszewska-Paweek44. Praca nad tekstem - w ich propozycji -
polega na doborze pewnych kategorii przy pomocy ktrych dokonuje Zaliczenie przez A. Wyk autobiografii i jakociowej analizy tekstu
si jego analizy. Autorzy ci wskazuj na cztery zestawy kategorii anali do rnych metod badawczych moe budzi pewne zastrzeenia. Autobio
tycznych uatwiajcych prac nad tekstem. Nale do nich: grafia jest - moim zdaniem - rodzajem dokumentu, ktry moe by
1. Jednostki" i caoci" - te kategorie pozwalaj na wyszczeglnie poddany badaniu, jest ukadem znakw, ktry mona odczyta, podobnie
nie autonomicznych jednostek narracji (zarwno bezporedniej - jak odczyta mona zawarto czasopism, wiersze, treci wystpie,
opowie badanego, jak i poredniej - komentarze). Caoci s pamitniki, poniewa s to rda wiedzy. Jakociowa analiza treci jest
natomiast zespoy jednostek odnoszce si do wybranych zagad natomiast technik opracowywania zebranych materiaw.
nie, bd do faz ycia (np. w autobiografii). Sdz, e problem polega na tym, i w metodologii pozytywistycznej
2. Konstrukcje" - pozwalaj badaczowi na ustrukturalizowanie te przyjto nazywa metodami pewne sposoby zbierania informacji, w mo
kstu; wydzielenie z niego wtkw gwnych i pobocznych, okre mencie jednak gdy informacji si nie zbiera poniewa istniej ju jako
lenie tego, co jest opisem wydarze oraz tego co stanowi komen wytwr ludzkiej dziaalnoci: idee, myli, sztuka - pojawia si problem
tarz autorski, uatwiaj ustalenie ktre fragmenty tekstu s nazwania czynnoci badacza, ktry nie zbiera materiaw lecz tylko"
wyznaniami autora, ktre wnioskami, ktre za stanowi ilustracj prbuje je przeanalizowa i zinterpretowa. Badacz nie przyczynia si do
dla goszonych przez autora opinii. stworzenia" materiau, ktry zamierza podda analizie a prbuje zrozu
3. Struktury procesowe" - pozwalaj na okrelenie odmian narracji, mie i opisa rzeczywisto, ktra jest a nie t wytworzon" przy jego
pomocy. Badacz nie musi stwarza sytuacji (eksperyment), zbiera infor
41 K. Podemski: Analiza wiedzy spoecznej kreowanej przez rodki masowego przekazu. Przypadek
tygodnikw polskich w 1991 roku, w: Poza granicami... op.cit., s. 81; Zarwno A. Wyka jak macji u innych (ankieta, wywiad) a wystarczy, e przyjrzy si uwanie
i K. Podemski uywaj;) kategorii analiza treci". Sdz jednak, e tre jako leksykalny element wytworom symbolicznej dziaalnoci ludzkiej.
tekstu posiada mniejszy zakres, dlatego uywam kategorii tekst".
Znaki s czci kultury i wiele mwi o ludziach tworzcych je,
42 Szczegow procedur postpowania opisuje J. Leoski: Niektre postacie... op.cit., s. 220-221.
43 Z. Aleksander: Interakcje modziedoroli... op.cit. a take o wiecie, w ktrym ci ludzie yli bd yj. Jakociowa analiza
44 M. Czyewski, A. Rokuszewska-Paweek: Analiza... op.cit. tekstw uatwia nam ich odczytanie.

70 71
4.8.4. Obserwacja uczestniczca, czyli badanie przez wsplne dowiadczanie Nie ma wic w obserwacji uczestniczcej podziau na badan rzeczy
Wzorem dla obserwacji uczestniczcej s badania etnograficzne, wisto i bezstronnego badacza, bowiem nie rejestruje on rzeczywistoci
w ktrych badacz wchodzc w okrelon spoeczno, yjc w niej, takiej jak ona jest", nie relacjonuje obiektywnych faktw", lecz inter
poznaje jej sposb ycia, obyczaje, wierzenia, legendy. Bada t spoecz pretuje interesujce go zjawisko a jego interpretacja -jak pisze A. Wyka
no z pozycji jej uczestnika, nie za obcego i niezaangaowanego obser - rodzi si gdzie pomidzy (lub ponad) uczestniczcymi w sytuacji
watora. Z tego powodu trafniejsze wydaje si nazywanie tej metody badawczej przedmiotami i podmiotami, wyania si cho z" nich, to
badaniem poprzez wsplne dowiadczanie. Jej cech charakterystyczn jednak w postaci nowego, wsplnego znaczenia, w ktrym znaczenia
jest przeamywanie dualizmu badacz-badany. Badacz chcc pozna inte wyjciowe si zawieraj, a granice wkadu" kadej ze stron procesu
resujce go zjawisko wtapia si w nie, staje si uczestnikiem badanej zmieniaj si." 47
spoecznoci, przyjmuje postaw naiwn poznawczo", starajc si za Badacz nastawiony na wsplne dowiadczanie atwiej wchodzi"
wiesi" na czas bada wasne zaoenia, uprzedzenia, wczeniejsz wiedz w badane rodowisko, staje si dla niego mniej obcy, nie jest wycznie
o badanym zjawisku. rejestratorem lecz te aktywnym uczestnikiem wydarze. Stopie aktyw
W konsekwencji przebywania w badanym rodowisku zachodz w ba noci badacza jest jednak zaleny od specyfiki badanego zjawiska, oraz
daczu rne zmiany - choby taka jak percepcja samego siebie. wiado od miejsca, w ktrym prowadzone s badania48.
mo zachodzcych w nim zmian powoduje, i obserwator" wchodzi na Wchodzc w nowe dla siebie rodowisko badacz nie jest wyposaony
przemian w rol badacza i badanego, co pozwala mu na rejestracj siebie w gotow siatk ustrukturalizowanych zachowa i szczegowych pyta.
zmieniajcego si. Obecno badacza, jego pytania wywouj te okrelo I'osiada jedynie wasne przemylenia i pewien zestaw kategorii, ktre
ne zmiany w badanych, przyczyniaj si do pogbienia ich samowiado ukierunkowuj jego obserwacj". Gotowy jest jednak w kadej chwili do
moci, przeamany wic zostaje stereotyp mylenia o dystansie midzy poszerzenia przestrzeni obserwowanej w zalenoci od wymogw i kon
badaczem a badanym. tekstu sytuacji w ktrej si znalaz, nie ogranicza go bowiem gotowe
i zamknite" narzdzie badawcze. Pewne problemy dostrzega bowiem
Innym wymiarem przeamywania dualizmu na linii badacz - badany
dopiero w trakcie badania.
jest zaangaowanie badacza w badan sytuacj, wchodzi on w ni bowiem
z caym osobistym systemem wartoci, co powodowa moe zmian jego Badanie przez wsplne dowiadczenie jest metod poznawania zja
nastawienia do wiata, niekiedy wyzwala ch niesienia mu pomocy, ktra wisk poprzez pene zaangaowania uczestniczenie w nich.
moe przejawia si zarwno w podnoszeniu jego rangi lub uwiadamia Skomplikowane problemy dotyczce wychowania i ksztacenia (np.
niu i podpowiadaniu mu pewnych rozwiza45. wzajemne relacje pomidzy wychowujcymi i wychowywanymi, nauczy
cielami i uczniami; specyfika i sia oddziaywania subkultur modzieo
Przykadem bada, w ktrych badacz celowo wywiera wpyw na
wych; znaczenie grup rwieniczych w rozwoju spoecznym modziey
badanych s badania prowadzone metod interwencji socjologicznej, ktra
ilp.) wci oczekuj na lepsze ich poznanie i opisanie. Wydaje si, e
jest zarwno sposobem poznawania jak i oddziaywaniem na badanych.
badanie przez wsplne dowiadczanie pozwolioby wnikliwiej przyjrze
Z istoty tej metody wynika ch dostarczenia badanemu rodkw, ktre
si wielu trudno dostpnym zjawiskom - przy zastosowaniu innych
pomog mu lepiej zrozumie jego wasne dziaania, uwiadomi sobie
technik zbierania materiau. Pozwolioby na opisanie ich z innej perspe-
wasne cele, cele przeciwnika i pozwol mu adekwatniej uchwyci kon
46
tekst spoeczny sytuacji, w ktrej si znalaz . granicami... op.cit.; P. Kuczyski: Interwencja socjologiczna a la Touraine, Studia Socjologiczne"
1986, nr 3.
45 Zwrcia na to uwag A. Wyka: Talabot", czyli badacz spoeczny jako przedmiot i podmiot 47 A. Wyka: Talabot", czyli... op.cit., s. 221.
zarazem, w: Kulturowy wymiar przemian spoecznych, red. A. Jawowska, M. Kempny, E. Tarko 48 Prowadzenie bada w takich instytucjach jak wizienie czy szkoa powanie ogranicza aktywno
wska, Warszawa 1993. badacza. Por. P. Moczydowski: O sposobach wgldu w sekrety stosunkw midzyludzkich.
46 K. Nowak: Interwencja socjologiczna - socjologia dziaania i socjologia w dziaaniu, w: Poza Przypadek instytucji totalnych, w: Poza granicami... op.cit.

72 73

ir '" ' 'iii!' . . ,


ktywy, w innym kontekcie, mogoby stanowi uzupenienie tej wiedzy, szczeniu nazwaa A. Wyka - prbuje uprawomocni inne sposoby badania
ktr ju posiadamy, bd ujawni te obszary rzeczywistoci spoecznej, rzeczywistoci spoecznej, wychodzc z zaoenia, i w tym co jednostko
ktre ukrywaj si przed poznaniem przy pomocy narzdzi stosowanych we, osobiste - odbija si to co spoeczne i oglne, a to co spoeczne jest
w badaniach ilociowych49. zawsze tylko jak jednostkow perspektyw. Demistyfikuje przy tym to
co skrztnie jest skrywane przez metodologi pozytywistyczn: faszy-
4.9. Uwagi kocowe wo przesanki o obiektywnoci wiata spoecznego i o obiektywnoci
badacza. Jakociowe metody badania wyzbywaj si podejrzliwoci wo
Nietrudno zauway, e w przedstawionym przeze mnie metodach
bec subiektywnoci. Jednostkow subiektywno traktuj bowiem jako
brak jest: studium indywidualnych przypadkw, sondau diagnostycznego
i monografii - opisanych przez A. Kamiskiego i zaliczonych przez niego odzwierciedlenie wiata -jedyny moliwy dla czowieka sposb poznania
do metod jakociowych50. Jedynym kryterium, ktre wedug w/w autora go i rozumienia.
zadecydowao o nazwaniu ich jakociowymi bya ograniczona liczba
jednostek poddawanych badaniu, przy zastosowaniu tych metod. Nie
zmienna za pozostawaa metodologia naukowa, stanowica ich podstaw. Zadania i pytania:
Wszystko to, co jest charakterystyczne dla przedstawionych powyej
1. Prosz dobra do kolejnych metod bada jakociowych stosown tematyk bada.
bada jakociowych, w badaniach uznanych za jakociowe przez A. Ka
2. Wymie i scharakteryzuje specyficzne waciwoci bada jakociowych.
miskiego -jest nieobecne. Dlatego te studium indywidualnych przypad
kw, sonda diagnostyczny, monografi mona zaliczy jedynie do mik
kiej" odmiany metod ilociowych.
Metody jakociowe mog stanowi alternatywn perspektyw dla
bada pedagogicznych. Nie zastpuj metod ilociowych, ale je uzupe
niaj. S budowane w oparciu o inn metodologi, inny sposb mylenia
o wiecie i o poznawaniu. rda tego sposobu mylenia tkwi zarwno
w filozofii (fenomenologia, hermeneutyka), jak i w samych naukach
51
spoecznych (socjologia humanistyczna, psychologia humanistyczna) .
Wiedza o metodach jakociowych jest w naszym kraju niewielka, jest
wci jeszcze spisywana na marginesie, jako dodatek szeroko usprawied
liwiajcy swoje istnienie. wiadczy o tym ilo bada prowadzona przy
uyciu tych metod. Jest to jednak wiedza wana, przeamuje bowiem
monopol metodologii pozytywistycznej na wiedz o badaniach empirycz
nych. Zmienia opcje patrzenia na badacza i samo badanie, nadajc im
bardziej ludzki wymiar. Owa humanistyczna metodologia -jak j w upro-
49 Przykad mog stanowi badania nad przemoc w szkole. Por. M. Karkowska, W. Czarnecka:
Przemoc... op.cit.
50 A. Kamiski: Metoda, technika, procedura badawcza w pedagogice empirycznej, w: Metodologia
pedagogiki spoecznej, red. R. Wroczyski, T. Pilch, Wrocaw 1974.
51 Interesujcym przykadem wykorzystania innej metodologii s badania przeprowadzone przez
H. Ablewicz. Por. H. Ablewicz: Hermeneutyczno-fenomenologiczna perspektywa bada w peda
gogice, Krakw 1994.

74
bada ale rwnoczenie i najbardziej pierwotnym ze wzgldujia sw
ROZDZIA V histori jak i istot w przypadku indywidualnego jej traktowania!. O b s e r > 0&*
wacja jest c z y n n o c i badawcz polegajc na gromlT3zfe- $
Techniki bada pedagogicznych niu danych drog p o s t r z e e , Lapidarno tego sformuowania
bierze si std, e objcie definicj wszelkich postaci i aspektw obserwa
cji jest niemoliwe. Tak szeroka definicja pozwala natomiast zastosowanie
Kto wielkie stawia kroki jej do kadego typu obserwacji. Prba nadania jej wikszej precyzji
daleko nie ujdzie rwnaaby si znacznemu skomplikowaniu werbalnemu wyraenia, a to
Lao-cy nie przysporzyoby mu przejrzystoci. Obserwacj mona bowiem nazwa
prost, nieplanow rejestracj zdarze i faktw ale take zoony proces
kontrolowanej obserwacji systematycznej z uyciem skomplikowanych
Powtrz uyt ju wczeniej definicj techniki bada. S to czyn- lechnik pomocniczych z uyciem filmu, magnetofonu i kwestionariuszy
noci p r a k t y c z n e , r e g u l o w a n e s t a r a n n i e w y p r a c o w a n y m i wcznie. Poniewa za w badaniach rodowiskowych stosuje si zarwno
d y r e k t y w a m i , p o z w a l a j c y m i na u z y s k a n i e o p t y m a l n i e obserwacj prymitywn" jak rwnie zoon zwan systematyczn
s p r a w d z a l n y c h informacji, opinii, faktw (Kamiski A. T970). obserwacj kontrolowan zachodzi konieczno stworzenia definicji uni
To co w tej definicji wymaga szczeglnej uwagi - to mae sowo wersalnej.
czynnoci". Wiele bowiem nieporozumie powstaje wok wszelkich
Obserwacja dostarcza badaczowi najbardziej naturalnej" wiedzy
technik, ktre posuguj si rnorodnymi narzdziami. Bywa wic tak,
e za technik uwaa si ankiet w znaczeniu kwestionariusza pyta a nie o obserwowanej grupie a wic i najbardziej prawdziwej. Przy zastosowa
czynnoci ankietowania, arkusz obserwacyjny, test itp. niu odpowiednich narzdzi kontrolnych uzyskujemy najbardziej obiektyw
ny obraz przedmiotu bada, bo na drodze rda danych do badacza stoi
Technika bada to czynno poznawcza, to najczciej proces anga
ujcy badacza i innych ludzi. Wszystko inne to przedmioty i narzdzia najmniej czynnikw mogcych zdeformowa ten obraz. Jest to wprawdzie
suce tym czynnociom, czyli kwestionariusze do ankietowania, robie lez potwierdzana przez wielu badaczy, lecz wymagajca wielu zastrzee
nia wywiadw, skale do testowania, arkusze do opisu itd. wstpnych. O nich mwi bdziemy jednak przy omawianiu poszczegl
Przedstawi obecnie najczciej stosowane techniki badawcze uyte nych typw obserwacji.
czne w badaniach pedagogicznych. W szkicowym stylu zaprezentowa Najpopularniejsz postaci obserwacji jest tzw. obserwacja otwarta
pragn ich charakterystyki, sposb przygotowania oraz okolicznoci za albo swobodna. Stosowa j mona i najczciej stosuje w praktyce kady
stosowania. Naley pamita, e poza generalnymi reguami poprawnoci, wychowawca, kady nauczyciel oraz organizator. Daje ona sum wiedzy
kada sytuacja oczekuje oryginalnych rozwiza badawczych take w za o przedmiocie zainteresowa lub pracy pozwalajc na sprawniejsze dzia
kresie technicznych rozwiza. anie w okrelonej dziedzinie. Obserwacja otwarta poza popularnym
zastosowaniem spenia wan rol w pocztkowym etapie kadej plano
5.1. Obserwacja wanej dziaalnoci badawczej. Dziki jej zastosowaniu mona uzyska
Obserwacja jest najbardziej wszechstronn technik gromadzenia ma wiedz ogln o obiekcie bada, ktra daje podstaw do szczegowego
teriaw. Z uwagi na jej zoono i wszechstronno istniej niekiedy planowania dalszego toku bada a gwnie do sformuowania zagadnie
tendencje do nazywania jej metod badawcz. Nie jest to tendencja wstpnych i hipotez roboczych. Przy prowadzeniu bada terenowych
suszna, zwaywszy, e obserwacja swe naczelna miejsce wrd sposobw metod sondau diagnostycznego jest ona nieodzownym etapem przygo-
poznania zawdzicza koniecznoci czenia w niej wielu technik pomoc lowawczym.
niczych. Jest jak powiedzielimy najbardziej uniwersalnym sposobem Wyej zorganizowan form obserwacji prowadzonej ju w randze

76 77

4
naukowej jest systematyczna obserwacja bezporednia lub pored tacji roli badacza w przypadku obserwacji jawnej jako obserwatora,
nia. Polega ona na planowym gromadzeniu spostrzee przez okrelony w przypadku obserwacji ukrytej jako nowego czonka grupy speniajcego
czas w celu poznania lub wykrycia istniejcych zalenoci midzy zjawi okrelon rol. Uczestnictwo w badanej zbiorowoci daje moliwo
skami rodzaju i kierunkw procesw zachodzcych w zbiorowociach zebrania szerszego i bogatszego materiau ni w przypadku stosowania
spoecznych lub instytucjach. innego typu obserwacji. Niesie ze sob jednak swoiste niebezpieczestwo.
Obserwacja systematyczna wymaga zastosowania technik pomocni Ot obserwator mimowolnie przyjmuje sposb zachowania, opinie i re
czych. Z definicji wynika konieczno zaplanowania nastpujcych ele akcje grupy, ktrej jest czonkiem tracc w ten sposb konieczny obiekty
mentw: problematyki, czasu oraz sposobu gromadzenia materiau. wizm ocen. Taka sytuacja zachodzi szczeglnie czsto przy obserwacji
W pojciu pierwszym ustalamy ilo i jako zagadnie, ktre pragniemy jawnej gdy badana grupa majc wiadomo roli nowego czonka nie jest
zaobserwowa na wybranej populacji. Mog to by bd cechy bd w peni naturalna w swoich zachowaniach, a przez to obserwacja nie daje
procesy bd wreszcie reakcje i postawy. W przypadku procesw lub prawdy obiektywnej. Z tych powodw uczestnictwo w grupie z punktu
przemian baczn uwag zwrci musimy na uwarunkowania, jakim pod widzenia skutecznoci bada nie moe by pene. Jest to poznawczo
legaj, na zmiany natenia i szybkoci ich przebiegu w zalenoci od zawsze uczestnictwo czciowe.
okrelonych warunkw. Jeli przedmiotem obserwacji s reakcje lub Szczeglnym typem uczestnictwa czciowego jest uczestnictwo na
postawy, to uwag skupi trzeba na roli motywacji i zmiennych wywou uczyciela lub wychowawcy w grupie rwieniczej modzieowej. Nie ma
jcych okrelone reakcje. Dla poznania postaw okreli musimy wskaniki bowiem w grupie modzieowej roli dla badacza dorosego, ktr mgby
ich wystpowania i oceny. Okrelajc czas prowadzenia obserwacji musi zaj uzyskujc wszelkie prawa czonka grupy. Pewna sfera spraw grupy
my uwzgldni rozmiar zagadnienia, ktre chcemy pozna, nastpnie modzieowej bdzie dla dorosego badacza zawsze zamknita (chodzi tu
wielko obiektu obserwowanego (zbiorowoci lub instytucji) oraz zwr bardziej o zachowania ni o opinie). Stopie szczeroci w relacjach
ci uwag na to aby okres prowadzonej obserwacji przypad na okres indywidualnych jest trudny do okrelenia. Dlatego do badania grup mo
typowy. Znaczy to, e pragnc obserwowa ksztatowanie si postaw dzieowych lub dziecicych obserwacja uczestniczca ma zastosowanie
spoecznych wychowankw domu dziecka nie powinnimy planowa ograniczone. Bdzie to bowiem zawsze uczestnictwo czciowe, stopie
prowadzenia bada np. na koloniach w czasie wit zimowych, gdy cz akceptacji przez grup roli obserwatora pozostanie nieznany, nawet przy
dzieci idzie w gocin do domw prywatnych. Chyba, e zaoenia znajomoci granic, w jakich osobnik dorosy jest akceptowany przez grupy
badawcze takie wanie stawiaj wymagania. W kadej sytuacji naley dziecice lub modzieowe.
cile rejestrowa pojawianie si w czasie - nowych zmiennych wpywa
5.1.1. Narzdzia obserwacji
jcych na zmiany zachowania i reakcji.
Najistotniejszym problemem dla tego typu obserwacji jest sposb
Szczeglnym przypadkiem obserwacji systematycznej jest obsjejcwa- gromadzenia materiaw. Od sprawnoci narzdzi obserwacji zaley jej
cja uczestniczca. Ten typ obserwacji wystpuje wwczas jeli badajcy warto. Narzdzia, ktrymi posugujemy si przy obserwacji peni
stanie si uczestnikiem badanej zbiorowoci i jest przez ni akceptowany. dwojak funkcj: po pierwsze su do gromadzenia spostrzee, a po
Moe mie dwie postacie: by jawn lubr ukryt. Obserwacja uczestni wtre s czynnikiem kontrolujcym prawidowo prowadzonej obserwa
czca jawna polega na poinformowaniu grupy o roli badajcego. Obser cji. Wprawdzie w socjologii na okrelenie typu obserwacji posugujcej
wacja ukryta wystpuje wwczas gdy badana grupa nie jest wiadoma roli, si narzdziami sprawdzajcymi poprawno jej przebiegu uywa si
jak spenia nowy jej czonek. W badaniach socjologicznych i pedagogi pojcia obserwacji kontrolowanej. Wyrnienie jednak systematycznej
cznych mamy wiele przykadw stosowania obu postaci obserwacji ucze obserwacji planowej kontrolowanej wydaje si by zabiegiem nietrafnym,
stniczcej. poniewa zakada, e systematyczna obserwacja planowa nie musi posu
Jak powiedzielimy wyej obserwacja uczestniczca wymaga akcep- giwa si narzdziami kontroli, a to naszym zdaniem odebraoby jej

78 79
atrybut naukowoci. Dla rzetelnoci doda naley, e omawiany typ daje moliwo wykrycia nowych cech i zalenoci, na ktre warto
obserwacji istotnie moe wystpowa bez narzdzi kontrolnych, lecz zwrci uwag, a ktre w arkuszu uwzgldnione nie byy. Jest to wic
bdzie on peni wwczas rol techniki badawczej niepenowartociowej, najlepszy sprawdzian poprawnego prowadzenia obserwacji. Ten typ ob
a poniewa uywany jest rzadko mona pomin jego omwienie. To co serwacji mona w peni uzna za planowany, systematyczny i kontrolo
dotychczas byo nazywane obserwacj kontrolowan i niekontrolowan to wany. Ma ona jeszcze i t zalet, e arkusz obserwacyjny jest dobrym
po prostu atrybut poprawnoci i naukowoci. Obserwacja niekontrolowana rodkiem do porwnania danych midzy nimi. Bardzo bowiem wan jest
jest po prostu nierzeteln technik badawcz i nie ma powodu upowsze sprawa porwnywalnoci danych uzyskanych drog obserwacji prowadzo
chnia jej znajomoci. Penia ona w naukach spoecznych du rol, lecz nej czy to przez rnych badaczy, czy w rnym czasie w tej samej
raczej jako etap wstpny do bada szczegowych. Obecnie jeli obserwa zbiorowoci czy wreszcie na rnych grupach. Arkusz obserwacyjny daje
cj nazywamy systematyczn to okrelenie to oznacza nie tylko sposb moliwo porwnania i oceny materiaw badawczych pod wzgldem ich
prowadzenia spostrzee, lecz rwnie sposb ich rejestrowania a to jest jednoznacznoci i zakresu.
tosame z kontrol jej prawidowoci. Wspomniany dziennik obserwacji kategoryzuje spostrzeenia ze
Wrmy wic do sposobw gromadzenia materiau badawczego z sy wzgldu na czas pojawiania si okrelonych faktw lub zmiennoci
stematycznej obserwacji planowej. Oglnie i nieprecyzyjnie mona po procesw i stosunkw w badanych grupach. Przy badaniach szczego
dzieli techniki gromadzenia materiaw na niestandaryzowane i stan wych jednego zagadnienia spenia on bardzo poyteczn rol. Prowadzony
daryzowane. Do tych pierwszych nale notatki, opisy, rejestracja jest jak nazwa wskazuje w postaci zapisw dziennych. Arkusz obserwa
dwikowa lub fotograficzna. Maj one t cech, e gromadz materia cyjny wbrew swej nazwie nie musi by arkuszem zawierajcym wszystkie
bez wyrniania poszczeglnych zagadnie i aspektw oraz bez umiejsco zagadnienia na jednej karcie. Szczegowe zagadnienia mona notowa na
wienia czasowego. Ten sposb prowadzenia rejestracji materiau nie daje pojedynczych kartkach a potem chowa je do odpowiednio poznaczonych
gwarancji gromadzenia materiau penego oraz moliwoci weryfikowania kopert. Zagadnienia szersze mog by rozbite na szczegowe i mieci
prawidowoci prowadzenia spostrzee. I w tym sensie monaby nazwa si na jednej karcie. Inne zagadnienia z podpunktami na innej karcie.
obserwacj tak obserwacj niekontrolowan. Aczkolwiek i tu mona Sposb opracowania arkusza obserwacyjnego zaley od konkretnych
stosowa pewne sposoby kontroli. Np. nasze materiay dajemy do czytania okolicznoci i wymogw badawczych. W pedagogicznych badaniach
osobom towarzyszcym, zorientowanym w koncepcji bada. Uzyskujemy rodowiskowych arkusz obserwacyjny jest najdoskonalsz technik gro
od nich ocen materiau w sensie jego kompletnoci i prawidowego madzenia materiaw obserwacyjnych.
kierunku. Obserwacja systematyczna moe by prowadzona bezporednio lub
Doskonalsz technik gromadzenia materiaw jest stosowanie technik porednio. W przypadku obserwacji bezporedniej prowadzcy badania
standaryzowanych. Mam tu na myli tzw. arkusz obserwacyjny lub dzien osobicie wykonuje wszystkie czynnoci zwizane z tokiem poznania.
nik obserwacji. Arkusz obserwacyjny to wczeniej przygotowany kwe Istnieje wic tylko jedno rdo deformacji danych, ktrym jest sam
stionariusz z wytypowanymi wszystkimi zagadnieniami, ktre obj ma badajcy. Od jego obiektywizmu i skrupulatnoci zaley rzetelno uzy
obserwacja. W odpowiednich rubrykach pod okrelonym zagadnieniem skanych materiaw.
notujemy wszelkie spostrzeone fakty, zdarzenia i okolicznoci majce Przy obserwacji poredniej, a z tak mamy do czynienia w badaniach
zwizek z danym zagadnieniem. Notowania mog by jeszcze oznaczone wielkich zbiorowoci lub licznych problemw materiay gromadzi wiksza
dat, co ma szczeglne znaczenie przy wprowadzaniu nowych zmiennych ilo pracownikw, zachodzi wwczas konieczno stworzenia jednorod
w badane ukady lub celowym przeksztacaniu zbiorowoci. nej aparatury badawczej dla uniknicia wikszych deformacji uzyskanego
Wczeniejsza typologia zagadnie zapobiega przeoczeniu przez bada materiau. Konieczna jest cisa standaryzacja zagadnie i opracowanie
jcego ktrego z nich oraz nadaje okrelony kierunek badaniom. Ponadto drobiazgowych wskaza badawczych oraz eliminowania moliwych oso-

80 81
bistych postaw i zaangaowa, ktre mogyby rzutowa na obiektywno jest bowiem moliwie wszechstronne i dogbne poznanie istoty zjawisk
danych. wychowawczych zachodzcych w rodowisku. Do tego celu lepiej su
Podsumowujc to pobiene omwienie obserwacji jako techniki zbie swobodne rozmowy wedug dyspozycji (pytania otwarte), ktre mona
rania materiaw naley zwrci uwag na konieczno poprawnego jej ukierunkowywa. Mona take zagadnienia przypadkowe, jeli wydaj si
zorganizowania. Warunkami tej poprawnoci s: a) wstpna znajomo by wane, rozwija i uzyskiwa ich wszechstronniejsze nawietlenie.
przedmiotu obserwacji, b) jasne sformuowanie zagadnienia i celw ob Czsto jednak pewne sprawy wymagaj precyzyjnego i konkretnego
serwacji, c) blisze poznanie przedmiotu obserwacji przez zastosowanie poznania, czemu lepiej suy kwestionariusz skategoryzowany. Ale, zda
obserwacji otwartej lub innych procedur poznawczych, d) szczegowe niem naszym, nic nie stoi na przeszkodzie aby stosowa tak dwustopnio
opracowanie koncepcji bada, kategoryzacja zagadnie, opracowanie od w procedur. Zwiksza to ilo zabiegw technicznych i wymaga wicej
powiednich formularzy i arkuszy obserwacyjnych. Sama obserwacja po pracy, ale daje nieporwnanie wartociowe materiay. Jeli doda, e
winna by planowa, systematyczna i dokadna. w pedagogicznych badaniach rodowiskowych badana zbiorowo rzadko
jest wielka, to taki sposb postpowania nie wydaje si wykluczony.
5.2. W y w i a d
5.2.1. Czynniki zakcajce wiarygodno informacji
Wywiad jest rozmow badajcego z respondentem lub responden W potocznym rozumieniu i praktyce owe pierwsze rozmowy sonda
tami wedug opracowanych wczeniej dyspozycji lub w oparciu o spe owe wedug tylko oglnego planu daj dopiero podstaw do opracowania
cjalny kwestionariusz. I znowu - podobnie jak przy okrelaniu pojcia szczegowego kwestionariusza do prowadzenia dalszych wywiadw.
obserwacji - musimy ograniczy si do sformuowania szerokiej definicji, W tym punkcie badacz staje przed koniecznoci rozwizania szeregu
ktra obejmie wszystkie rodzaje i sposoby przeprowadzania wywiadw. trudnoci, ktre zaway mog na dalszym prowadzeniu bada. Jego
Wrd pedagogw utara si nazwa wywiadu rodowiskowego. Od innych gwnym celem jest uzyskanie prawdy, tymczasem na drodze do tego stoi
wyrnia go zakres i cel. Wykorzystywany jest przy poznawaniu ukadw, szereg przeszkd. Pierwsza to respondent, ktry - bdc gwnym
charakteru i zalenoci rodowiska wychowawczego, a take do poznawa rdem materiau - moe sta si przyczyn wiadomego zafaszowania
nia wszelkiej problematyki rodowiska i aspektw wychowania w rodo prawdy. Druga to narzdzie badawcze, kwestionariusz, ktrego forma
wisku spoecznym. moe w sposb istotny wpyn na tre uzyskiwanych danych. Trzecia
Wywiad suy gwnie do poznawania faktw, opinii i postaw danej wreszcie to prowadzcy badania, ktry - jeli stanowi ekip - mog
zbiorowoci. Materia uzyskany drog wywiadu pozwala ponadto na rnie odbiera okrelone informacje, tendencyjnie ukierunkowywa tok
analiz ukadw i zalenoci midzy zjawiskami. Sprawno wywiadu bada, ka rny nacisk na poszczeglne problemy.
i warto uzyskanego materiau zale od wielu czynnikw. Najwaniej 1. Ze strony respondenta moemy uzyska bd celowo faszywe
szym jednak warunkiem poprawnego przeprowadzenia wywiadu s wa informacje, bd zosta mimowolnie wprowadzeni w bd, bd wreszcie
ciwie przygotowane dyspozycje. Okrela si je zazwyczaj mianem kwe moemy pewnych wiadomoci nie uzyska, jeli respondent ich nie
stionariusza. Ale dopiero wwczas suszna jest taka nazwa, gdy jest to posiada. Na celowe wprowadzenie w bd wpywa te obawa respondenta
zestaw pyta, zbudowany wedug specjalnych zasad. Zdarza si jednak przed naraeniem si panujcym w danej zbiorowoci konwenansom lub
prowadzenie wywiadu tylko wedug pewnego planu w postaci dyspozycji stereotypom postpowania, a nawet wwczas gdy nie jest pewny, czy jego
do rozmowy nie narzucajcych ani kolejnoci, ani cisoci w zadawaniu sd lub postpowanie nie spotka si z dezaprobat ankietera. Dlatego
poszczeglnych pyta. prowadzcy badania nie powinien manifestowa adnych postaw i wyra
Tendencje panujce we wspczesnej pedagogice zmierzaj do opie a adnych ocen, aby nie sugerowa badanemu formy i treci odpowiedzi.
rania wywiadu na kwestionariuszu skategoryzowanym. Dla bada rodo Zdarzaj si take prby udzielania odpowiedzi, mimo e respondent nie
wiskowych tendencja taka nie zawsze bdzie najlepsza. Celem tych bada posiada potrzebnych informacji czy wiedzy. Naley wic umiejtnie

82 83

i i. >J . ''.''.ii&iii...:
wychwytywa takie prby, a w adnym razie nie czyni zabiegw pobu nigdy nie uda si wyeliminowa cech indywidualnych. Naley te pouczy
dzajcych do udzielania odpowiedzi na si, np. przez podsuwania goto ankieterw o zasadach prowadzenia wywiadu, a szczeglnie o tym, e
wych odpowiedzi, przez manifestowanie szerokiej wiedzy i potpianie jej gwnym obiektem zainteresowania bdzie sam problem badawczy i nic
braku. Nieznajomo faktw lub nieposiadanie opinii w pewnych sytu poza tym, a wic ani respondent, ani ankieter, ani inne sprawy uboczne.
acjach z punktu widzenia wartoci materiau, moe by rwnie wane, jak Przedmiotem wywiadu jest uzyskiwanie informacji, tote dyskusje, wy
i jej posiadanie. miana informacji, prezentowanie przez ankietera wasnej wiedzy lub opinii
2. Nastpnym rdem uzyskiwania prawdy niepenej lub danych s niewskazane; warunkiem przeprowadzenia dobrego wywiadu jest za
faszywych jest kwestionariusz. Moe nie obejmowa wszystkich wanych ufanie, szczero i przychylno badanego, wskazane s wszelkie rodki,
zagadnie, a wic by niewyczerpujcy. Moe posugiwa si niestosow ktre mog zapewni te warunki. Takt, uprzejmo, dyskrecja to m.in.
nym jzykiem, tzn. niejasnymi lub niezrozumiaymi pojciami, okrelenia konieczne rodki do stworzenia odpowiedniej atmosfery wywiadu. Wska
mi, nie uywanymi w danej zbiorowoci lub przez t zbiorowo inaczej zania te maj ogromne znaczenie szczeglnie przy prowadzeniu wywia
rozumianymi. Moe wreszcie by niedostatecznie skategoryzowany, dw rodowiskowych, ktrych materia czsto jest draliwa i koniecznie
a przez pozostawienie zbyt wielkiej swobody ankieterom moe by powo wymaga zaufania i szczeroci. Wskazane wic s zabiegi zapewniajce
dem dowolnych i rnych interpretacji tego samego zagadnienia. badanemu pen dyskrecj, ch ulenia w kopotach, przekonanie o na
ukowym charakterze bada i podnoszenie wagi problemw.
Jeli wic pragniemy zbudowa poprawny kwestionariusz, musimy
obj nim wszystkie zagadnienia postawione w celach i hipotezach badaw 5.2.2. Gwne typy wywiadw w badaniach pedagogicznych
czych. Musimy jzyk kwestionariusza dostosowa do jzyka uywanego
w danej zbiorowoci. Jeli badania prowadzi kilka osb, wanym zagad Wiele spord powyszych wskazwek wyda si janiejszymi na tle
omwienia poszczeglnych typw wywiadu. W zasadzie w peni omwio
nieniem staje si jednorodno uzyskiwanych danych oraz moliwo
ne zostay wywiady skategoryzowany i nieskategoryzowany. Rni si
kontroli i porwnywalnoci danych, tzn. uzyskiwanie takich samych
one od siebie, jak wynika z powyszych uwag, zasadami konstrukcyjnymi.
informacji przy uyciu takiej samej techniki przez rnych badaczy.
Stopie usystematyzowania pyta i ich ujednolicenie to gwne rnice
Celowi temu najlepiej suy maksymalne skategoryzowanie zagadnie,
konstrukcyjne. Narzucaj one okrelony sposb prowadzenia wywiadu.
ktre chcemy zbada. Kategoryzacja oznacza zbudowanie cisych pyta,
Jeden daje moliwo swobody w formuowaniu pyta oraz zmieniania
ktrych nie mona zmienia, oraz ustalenie kolejnoci ich zadawania.
ich kolejnoci, a nawet pogbiania zagadnie przez stawianie pyta
Mamy wwczas gwarancj, e przy zachowaniu podstawowych warunkw
dodatkowych. Drugi cile ogranicza kolejno i brzmienie stawianych
rzetelnoci rejestrowania danych oraz ich poprawnego rozumienia uzyska
pyta. W badaniach rodowiskowych pierwszy sposb daje wiksze ko
my jednorodne odpowiedzi we wszystkich wypadkach.
rzyci. Wywiad skategoryzowany zapewnia wiksz ciso i porwny
3. Wreszcie wanym, aczkolwiek nie ostatnim jeszcze, rdem uzy walno danych.
skiwania faszywych danych jest sam prowadzcy badania. Waga tego Ze wzgldu na sposb prowadzenia wywiadu wyrniamy wywiad
problemu wzrasta w miar zwikszania si iloci osb prowadzcych jawny, ukryty i jawny nieformalny. Wywiadem jawnym nazywamy
badania. Przy organizowaniu ekipy badawczej naley pamita, e sam rozmow, w ktrej badany poinformowany jest prawdziwie o celach,
ankieter jest take swoistym narzdziem badawczym. Naley zatem pod charakterze i przedmiocie wywiadu. Wywiad ten musi by skategoryzo
porzdkowa jego indywidualne cechy wymaganiom regu badania. Cho wany. Jeli przedmiotem wywiadu s zagadnienia draliwe bd jeli rola
dzi tu gwnie o jednoznaczne pojmowanie poszczeglnych pyta, a take spoeczna badanego w danej zbiorowoci okrela cile jego opinie lub
o przywizanie jednakowej uwagi do wszystkich problemw. Aby to postawy, ktre niekiedy mog by rne od osobistych, celowe jest
osign, naley przeprowadzi szczegowy instrukta z ankieterami oraz przeprowadzenie wywiadu ukrytego, w ktrym badany nie jest poinfor
wyposay ich w wywiad standaryzowany, bo przy wywiadzie otwartym mowany o roli ankietera, o celach i przedmiocie rozmowy. W trakcie

84 85
lunej rozmowy badajcy usiuje przez stosowne jej ukierunkowanie badanego specjalnych kwestionariuszy na og o wysokim stopniu standa
uzyska interesujce go dane. Odmian takiego wywiadu jest wywiad ryzacji w obecnoci lub czciej bez obecnoci ankietera.
jawny nieformalny, a waciwie wywiad ukryty formalny. Rnica polega Pytania ankiety s zawsze konkretne, cise i jednoproblemowe. Naj
na tym, e badany, orientujc si w fakcie prowadzenia z nim wywiadu, czciej te pytania s zamknite i zaopatrzone w tak zwan kafeteri,
nie jest poinformowany o waciwym jego przedmiocie. Wywiady te czyli zestaw wszelkich moliwych odpowiedzi. Ankieta dotyczy najcz
wymagaj duej sprawnoci pamiciowej i zrcznego posugiwania si ciej wskiego zagadnienia bd problemu szerszego rozbitego na kilka
pytaniami rozpoznawczymi. zagadnie szczegowych. Szuka si wic cisych skategoryzowanych,
Bywaj jeszcze wywiady indywidualne i zbiorowe, w zalenoci od jednoznacznych i porwnywalnych danych na temat jednego zagadnienia.
liczby osb biorcych jednorazowo udzia w wywiadzie. Wywiad zbioro Ze wzgldu na wysoki stopie kategoryzacji ankieta staje si podstawo
wy ma uzasadnienie wwczas, gdy przedmiotem bada s opinie lub fakty wym narzdziem kontaktu badanego z badajcym. Moe by wypeniana
jednorodnej grupy np. dotyczce uczestnikw zaj wietlicowych, kur przez samego respondenta bd przez badajcego. Wypenienie ankiety
sw doksztacajcych itp. Uzyskujemy wtedy wiedz obszern i w miar polega na podkreleniu waciwej odpowiedzi lub stawianiu okrelonych
wszechstronn, nie stwarzajc jednak moliwoci oceny rozkadu po znakw przy odpowiednich zadaniach kafeterii.
szczeglnych opinii i podstaw, reprezentatywnoci i znaczenia poszcze Kafeterie bywaj zamknite i potwarte oraz koniunktywne i dys-
glnych zagadnie. Naley te pamita, e wywiadom zbiorowym towa junktywne. Kafeteri zamknit nazywamy ograniczony zestaw moli
rzysz pewne emocje dodatnie i ujemne, mogce mie znaczenie dla wych odpowiedzi, poza ktre odpowiadajcy wyj nie moe, lecz tylko
wiarygodnoci bada - np. skrpowanie obecnoci innych lub psychoza wybiera wrd moliwoci, jakie daje sformuowany zestaw. Kafeteri
zbiorowa, wyraajca si w wyolbrzymianiu lub przeinaczaniu faktw. potwart nazywamy taki zestaw moliwych do wyboru odpowiedzi,
Wywiad, jak podkrelalimy ju niejednokrotnie, daje bardzo cenny ktre zawieraj jeden punkt oznaczony zazwyczaj sowem inne", pozwa
materia poznawczy. Stosujemy go tam, gdzie pragniemy pozna postawy, lajcy na zaprezentowanie swej odpowiedzi, jeli nie mieci si w adnym
motywacje, zalenoci; tam, gdzie nie moemy uzyska penej wiedzy zaproponowanym sformuowaniu. Np. w pytaniu: Jakie motywy skoniy
o badanym przedmiocie na innej drodze (obserwacji, ankiety, badania Pana(i) do podjcia studiw zaocznych", kafeteria przedstawia si moe
dokumentw); kiedy zaley nam na pogbionym poznaniu rodowiska nastpujco: poprawa sytuacji materialnej, pragnienie awansu, pragnienie
wychowawczego, kiedy pragniemy pozna moliwoci jego zmiany lub podniesienia kwalifikacji, - inne...". Kafeteria koniunktywna pozwala na
modelowania dla potrzeb okrelonych celw wychowawczych. wybranie kilku moliwych odpowiedzi, dajc potem mono obliczenia
czstotliwoci wyboru poszczeglnych odpowiedzi, a tym samym utwo
5.3. A n k i e t a rzenia hierarchii. Przykadem kafeterii koniunktywnej moe by wyej
przytoczona lub np. nastpujca: Jakim zajciom oddajesz si najchtniej
Ankieta jest do tego stopnia niesamodzieln technik gromadzenia w czasie wolnym? - lekturze ksiek, czasopism, - ogldaniu telewizji,
dokumentw, e wielu socjologw i pedagogw nie wymienia jej w opisie suchaniu radia, - majsterkowaniu lub innym zajciom mioniczym, -
technik badawczych. Jest to bowiem szczeglny przypadek wywiadu. Od pomaganiu w gospodarstwie domowym, - zabawom z kolegami, - cho
wywiadu waciwego odrniaj ankiet 3 cechy: a) stopie standaryzacji dzeniu do kina, - inne...".
pyta, b) zakres i gboko" problematyki, c) zasady jej przeprowadza Ankieta jest niezastpiona w badaniach pedagogicznych jako narz
nia i zwizane z tym rnice dystansu spoecznego midzy badanym dzie poznawania cech zbiorowoci, faktw, opinii o zdarzeniach, danych
a badajcym. liczbowych. Trudniej zaobserwowa przy jej pomocy bardziej zoone
Ankieta z a t e m , j e s t technik g r o m a d z e n i a informacji problemy rodowiska wychowawczego. Nie w peni moe by wykorzy
polegajca na w y p e n i e n i u najczciej s a m o d z i e l n i e przez stana do poznawania ukadw i zalenoci spoecznych, przebiegu i uwa-

86 87
runkowania procesw spoecznych w rodowisku. Moe spenia poyte 1. Dokumenty kronikarskie to wszelkie materiay statystyczne, obra
czn rol w pocztkowym etapie bada, gdy pragniemy zdoby wiedz zujce okrelone sytuacje, dokumentujce fakty i dziaania. Dokumenty
wyjciow, a miar ogln do przygotowania szczegowych bada wy kronikarskie to wszelka dokumentacja instytucji badanej placwki czy
wiadem lub przy pomocy obserwacji. Doceniajc zatem jej znaczenie, nie zjawiska. Np. badajc funkcjonowanie domu kultury w rodowisku b
powinnimy bada pedagogicznych, ktrych celem jest budowanie pew dziemy analizowa wszelk dokumentacj historyczn, finansow, perso
nych uoglnie lub wyznaczanie kierunkw dziaania, opiera w caoci naln i dokumentacj dziaalnoci merytorycznej takie jak dzienniki zaj,
na ankiecie. Wyej podalimy tylko niektre moliwoci jej konstrukcji plany pracy itp. Ten typ dokumentu nie podpada pod wymienione wyej
i realizacji. W ankiecie mona stosowa wiele typw formalnych rozwi krytyczne uwagi. Pedagoga interesowa bdzie rwnie dokumentacja
za i wiele sposobw jej realizacji. Znaczenie jej wzrasta w przypadku szersza. Pragnc pozna bliej rodowisko spoeczne uczniw danej szko
bada wielkiej prby. Wtedy naley dy do takich rozwiza konstru y, bdziemy korzysta z dokumentw Rady Narodowej, wydziau kultury,
kcyjnych, ktre zapewniaj maksymaln wiarygodno uzyskiwanego miejscowej biblioteki publicznej, nawet izby wytrzewie, jeli interesuje
materiau. nas alkoholizm rodowiska czy modocianych i wielu innych instytucji.
Cech odrniajc ankiet od wywiadu w sposb najbardziej zna I ten typ dokumentacji nie podpada pod krytyczny osd socjologw,
mienny, jest to i nie wymaga kontaktu bezporedniego" badajcego o ktrym wyej bya mowa. Wrcz przeciwnie posiada on cechy wyjtko
z badanym informator jest tu respondentem, ktry sam pisemnie odpo wej rzetelnoci materiau badawczego. Mona go wyraa przede wszy
wiada na pytania kwestionariusza" (Kamiski 1974). stkim w sposb statystyczny, jego wiarygodno jest wysokiej prby i w
kadej chwili moe by zweryfikowany. Daje te ogromnie due i ciekawe
5.4. Badanie dokumentw moliwoci porwna. Ten wanie typ dokumentw i materiaw w ba
daniach rodowiskowych odgrywa ogromn rol i rola ta wydaje si
B a d a n i e d o k u m e n t w i m a t e r i a w jest technik ba wzrasta.
dawcz suc do g r o m a d z e n i a w s t p n y c h , o p i s o w y c h ,
take i l o c i o w y c h informacji o badanej instytucji czy Trudno wyobrazi sobie prowadzenie jakichkolwiek bada pedagogi
zjawisku w y c h o w a w c z y m . Jest take technik p o z n a w a n i a cznych, monograficznych, bd terenowych, ktrych nie trzeba byoby
biografii j e d n o s t e k i opinii wyraonych w d o k u m e n t a c h . poprzedzi choby pobien pod wzgldem zakresu i treci analiz doku
S a m o d z i e l n i e rzadko moe w y s t p o w a w roli i n s t r u m e n mentacji. Tak wic mona tylko zaleca staranny i trafny dobr dokumen
tu n a u k o w e g o p o z n a n i a . tw statystycznych i rzeczowych przy badaniu kadej zbiorowoci i kadej
Mimo to badanie i analiza dokumentw jako technika gromadzenia instytucji. Analiza tych dokumentw mimo ich e tak powiem urzdo
wiedzy naley do czsto stosowanych technik badawczych. Technika ta wej" wiarygodnoci powinna by krytyczna.
penic przez dugi czas rol jednej z gwnych technik zdobywania 2. Innego typu wiedzy dostarczaj nam dokumenty opiniodawcze. Do
wiadomoci doczekaa si jednak wspczenie surowej do krytyki tej grupy dokumentw zaliczymy wszelkie osobiste materiay powstae
socjologw. Zarzuca si jej ma przydatno do analiz ilociowych, bez udziau badajcego w ogle lub tylko jako czynnika inspirujcego.
statystycznych, trudno zweryfikowa prawdziwo dokumentw i mate Znajd si tutaj listy, pamitniki, wypracowania, wypowiedzi na pimie
riaw, ktre ulegay zafaszowaniu bd mimowolnemu przez niespraw na okrelony temat itp. Wbrew krytycznemu stosunkowi wielu socjologw
no pamici, bd celowemu przez autorw. Zarzuty te jednak dotycz wobec tej techniki gromadzenia faktw odgrywa ona jednak cigle powa
tylko pewnej grupy materiaw i dokumentw. Dla potrzeb bowiem bada n rol w badaniach. Jest to wprawdzie pogranicze technik projekcyjnych
pedagogicznych wyrni musimy 2 rodzaje dokumentw. Pragnc zacho i analizy dokumentw, jednak przez sw specyfik moe by zakwalifi
wa jednolit nomenklatur nazwiemy je za Stefanem Szostkiewiczem kowana do omawianej techniki bada. Ten typ dokumentw, ktre nazwa
dokumentami kronikarskimi i opiniodawczymi. mona dokumentami osobistymi dostarcza nam wiedzy nie o samej

88 89
rzeczywistoci lecz gwnie o opiniach na temat tej rzeczywistoci. Rola cech psychicznych osb i grup. Wspomniany ju B. Berelson wymienia
badacza jest tutaj bardzo ograniczona. Albo nie wystpuje w ogle albo 16 rnych typw zastosowa analizy treci dokumentw osobistych.
ogranicza si do podsunicia tematu rozwaa. Wyrnia 3 rne sposoby podejcia do analizy materiau symboliczne
Ten typ dokumentw badawczych jest powszechnie wykorzystywany go: w pierwszym badacz interesuje si cechami samej treci, w drugim
w badaniach pedagogicznych. Prawda, e traktowany jest na og jako wychodzc z analizy treci prbuje sformuowa wnioski o autorze
technika pomocnicza. Wszelako jest niekiedy niezastpiony dla poznania treci (...), w trzecim interpretuje tre aby dowiedzie si czego
przey modziey, reakcji i postaw dzieci w okrelonych sytuacjach, o odbiorcach treci, bd o skutkach jej oddziaywania. Celowe jest
bardzo bezporednich opinii o rzeczywistoci. Nie ma te powodu aby ukazanie moliwoci zastosowania tej techniki poznania w badaniach
dyskwalifikowa t technik zbierania materiaw jeli jest ona traktowana pedagogicznych. Wszdzie tam, gdzie przedmiotem naszego zaintereso
z odpowiednim dystansem zaufania i zdajemy sobie spraw z jej niedo wania s sprawy dzieci i modziey a trudno o nich uzyska okrelon
skonaoci. O tak zdobytych materiaach niewtpliwie mona orzec, e ich wiedz innymi drogami mona prbowa zastosowania analizy treci.
wiarygodno jest niejasna, e maj w zasadzie tylko jakociowy charakter Pragniemy np. pozna pragnienia i plany na przyszo grupy modziey.
i trudno je zweryfikowa. Mona wwczas zainicjowa napisanie przez badan grup opracowania
pt. Moje miejsce w yciu w r. 2000". Albo interesuj nas stosunki
5.5. Analiza treci przyjani i koleeskie w grupie rwieniczej, prosimy o wypowiedzi nt.:
Co to jest przyjaciel i jakie posiada cechy". Analiza treci tych dokumen
Na terenie socjologii pojawiaj si tendencje do zmodyfikowania tw moe nam da obszern wiedz o osobowoci, psychice, pragnieniach
techniki bada polegajcej na badaniu dokumentw osobistych. Poddajc i wyobraeniach modziey. Moe da materia znacznie wszechstronniej-
w wtpliwo ich warto jako dokumentacji naukowej stosuje si wobec szy i bardziej intymny" ni wywiad, socjogram lub test. W badaniach
nich nowy sposb opracowania zwany analiz treci. Analiza treci rodowiskowych technika ta ma wiksz skal zastosowania. Argumentem
j e s t t e c h n i k badawcz suc do o b i e k t y w n e g o , syste na jej korzy jest to, e wychowawca ma codzienny i stay kontakt
m a t y c z n e g o i i l o c i o w e g o opisu j a w n e j treci p r z e k a z w z grup, odpada wic problem trudnoci zdobycia materiau, poytek,
informacyjnych (B. Berelson 1952). Dokument osobisty przestaje szczeglnie w poznaniu cech psychicznych, ycia wewntrznego jedno
interesowa socjologa jako wiadectwo okrelonej autentycznej rzeczywi stek i grup, motywacji i postaw wydaje si by dla bada rodowiskowych
stoci. Badacz nie dowierzajc jego adekwatnoci z rzeczywistoci inte niewtpliwy.
resuje si subiektywnym, wyraonym w dokumencie wyobraeniu rzeczy
wistoci. Badajcy nie szuka tutaj narzdzi pozwalajcych zweryfikowa 5.6. Techniki projekcyjne
dokument. Zafaszowania i znieksztacenia celowe i mimowolne staj si
przedmiotem analizy socjologicznej pod ktem szukania ich przyczyn, Dc do wikszego ucilenia wynikw eksperymentu na gruncie
rozmiarw, rodzajw itp. Wyraaj si w nich okrelone treci psychospo socjologii oraz psychologii powstaa nowa technika poznawania postaw
eczne, projekcyjne manifestacje osobowoci autora". Tre dokumentw indywidualnych i zbiorowych pod dziaaniem czynnika celowo zorgani
wyraa moe liczne zjawiska i by wiadectwem rnorodnych przemian, zowanego. Nazwano je technikami projekcyjnymi: Projekcyjna me
charakterystyk, cech psychicznych itp. Charlotte Buchler studiujc proble toda b a d a n i a o s o b o w o c i polega na p r z e d s t a w i e n i u bada
matyk okresu dojrzewania modziey, posikujc si analiz treci pa nemu sytuacji b o d c o w e j , nie majcej dla z n a c z e n i a
mitnikw 3 dziewczt reprezentujcych 3 generacje ukazaa przemiany a r b i t r a l n i e u s t a l o n e g o przez e k s p e r y m e n t a t o r a , ale zara
w stosunkach dzieci z rodzicami w okrelonym przedziale czasowym (40 zem t a k i e j , ktra bdzie moga nabra z n a c z e n i a przez to
lat) oraz rnorodne przemiany kulturowe. i o s o b o w o badanego narzuci jej swoje i n d y w i d u a l n e
Analiza treci dokumentw osobistych pozwala na stawianie diagnoz z n a c z e n i e i o r g a n i z a c j " (za Nowak 1965, s. 169). A wic jest to

90 91
wprowadzenie midzy badajcego a badanego czynnika celowo dobrane - Elementy metodologii bada psychologicznych. Warszawa 1978, take J. Rembowski -
go, co do ktrego mona ywi nadziej, e wywoa w badanym okrelone Metoda projekcyjna w psychologii dzieci i modziey. Warszawa 1975.
Opracowania oglne: Metody bada pedagogicznych, (red) Andrzej Gralski -Warsza
reakcje i postawy emocjonalne. Charakter tych reakcji, ich sia, natenie, wa 1989, Janusz Gnitecki - Zarys metodologii bada w pedagogice empirycznej. Zielona
trwanie stanowi wanie przedmiot zainteresowania badacza. Socjologia Gra 1993, R. Mayntz, K. Holm, P. Hubner - Wprowadzenia do metod socjologii empiry
nie posiada dotychczas standaryzowanych narzdzi prowadzenia bada cznej, Warszawa 1985.
metodami projekcyjnymi. Najczciej dotychczas stosuje je psychologia
kliniczna i eksperymentalna. Spord najbardziej znanych wymienimy
techniki werbalne i obrazkowe. Techniki werbalne polegaj na kojarzeniu Zadania i pytania:
sw, koczeniu zda lub odpowiedziach na specjalne pytania. Badany
1. Prosz wymieni zalety i wady poszczeglnych typw obserwacji w zastosowaniu
wyraa w ten sposb swoje uczucia lub reakcje, np.: da si zakoczenia
do nastpujcego zjawiska: Tworzenie si grup nieformalnych w nowym osiedlu
zda: Gdy mj przyjaciel otrzymuje ocen niedostateczn...", Gdy na mieszkaniowym".
podwrku widz bijatyk kolegw..." itp. Techniki obrazkowe polegaj na 2. Jak technik bada obserwacj czy wywiad, bdzie waciwiej zastosowa do
opisywaniu treci podsunitych obrazkw, konsekwencji przedstawionych bada nastpujcych zagadnie?
a) Sytuacja spoeczna samotnej matki w rodowisku wiejskim"
scen, lub przyczyn, ktre do przedstawionej sytuacji doprowadziy.
b) Plany szkolne i yciowe modziey klas sidmych w rodowisku wiejskim
W badaniach pedagogicznych techniki projekcyjne nie znalazy do tej i maomiasteczkowym"
pory szerszego zastosowania. Trudno przypuszcza, e w przyszoci c) Struktura czasu wolnego modziey dojedajcej do szk"
nabior zbyt wielkiego znaczenia. Naley si spodziewa, e w miar ich d) Stosunek modziey robotniczej do wybranych wartoci etycznych i spoecz
nych".
rozwoju i standaryzacji stan si cenn pomoc w oznaczaniu cech
3. Prosz dobra po dwa tematy, zagadnienia - sposobne do bada przy pomocy
osobowoci jednostek i grup rwieniczych. Ich znaczenie szczeglnie ankiety oraz wywiadu.
w badaniach nad rol przywdcw w grupach rwieniczych, motywacji 4. Oto przykad tematu, ktry powinien by rozwizywany przy pomocy rnych
okrelonych dziaa, jednostkowych i grupowych bdzie stale wzrasta. technik: Metody i treci oddziaywania wychowawczego na jednostki i grupy
w rnych organizacjach modzieowych w Polsce Ludowej". Prosz wymieni
Literatura zalecana: najbardziej odpowiednie techniki oraz wymyli dwa tematy wymagajce zastoso
wania rnych technik badawczych.
Wymieni tylko wiksze opracowania powicone poszczeglnym technikom, pomin
za ogromn ilo opracowa czstkowych i artykuw.
R. Przezwaski - Obserwacje pedagogiczne. Warszawa 1959, Z. Skrny - Obserwacja
psychologiczna dziecka. Warszawa 1961, S. Gcrstmann- Rozmowa i wywiad w psychologii.
Warszawa 1976, Analizy i prby technik badawczych w socjologii t. 3 i 4 praca zbiorowa
pod red. Z. Gostkowskiego, J. Lutyskiego. Wrocaw 1972, 1975. Z tej samej serii t. II -
Wrocaw 1968 powicony ankiecie. M. obocki - Metody bada pedagogicznych. Warsza
wa 1978, r. VII - ankiety, kwestionariusze oraz r. V - Analiza dokumentw. Metody bada
socjologicznych red. S. Nowak. Warszawa 1965, r. V. Wykorzystanie dokumentw osobis
tych, W.JZaczyski - Praca badawcza nauczyciela. Warszawa 1968, r. IX Dokumenty i ich
analiza w badaniach pedagogicznych. Egzemplifikacj techniki analiza treci znajdzie czy
telnik w: Metody bada psychologicznych t. 2. Warszawa 1973, red. L. Waoszynowa,
w opracowaniu S. Szumana ss: 139-160, take w; Metody bada socjologicznych red.
S. Nowak. Warszawa 1965 r. VI. Analiza treci. Tame r. VII Metody projekcyjne.
Najpeniejsze opracowanie technik socjometrycznych znajdzie czytelnik w: Metody
bada psychologicznych red. L. Wooszynowa 1.1. Warszawa 1968, opracowa Adolf Molak,
oraz znacznie obszerniej w t. 2 - Warszawa 1973 w opracowaniu Marka Pilkiewicza.
W zakresie technik projekcyjnych cenne wiadomoci zawiera r. 6 i 7 pracy J. Brzeziskiego

92
naukowego, zakadajce cakowit jednorodno wiata materialnego
ROZDZIA VI i sposobw jego poznania (myl jest tylko form istnienia biaka"). Ale
Pomiar w badaniach pedagogicznych przy zgodzie na odrbno ontologiczn przedmiotu poznania humanistyki
i nauk przyrodniczych zyskuje coraz wicej zwolennikw teza o jednoli
toci aparatu pojciowego i moliwoci jednolitego wyraania efektw
poznania w tych dwu oddzielnych gaziach nauki.
Pewniej do celu sptany doj
dzie ni szalony dofrunie Nie baczc wic na efekty, komunikatywno i donioso swych
A. witochowski dziaa najpierw socjologowie, nastpnie psychologowie a w lad za nimi
pedagogowie z uporem przekadaj fakty swego poznania na jzyk liczb.
Tworzy si hermetyczny wiat naukowego jzyka poznania, ktry operuje
/oonymi okresami wyszej matematyki dla wyraenia banalnych regu,
Pedagogika podobnie jak inne dyscypliny humanistyki cierpiaa na formuowanych bez bada na poziomie proseminarium. Fascynacja tym
kompleks metodologicznego kopciuszka. Nauki formalne miay swoje sformalizowanym jzykiem opisu naukowego, rzucajca na kolana cae
sdy analityczne, nauki przyrodnicze posiadaj sdy syntetyczne. Oba orodki naukowe, odsuna w cie praktykowane od dziesicioleci sposo
rodzaje praw przekadalne na jzyk liczb i weryfikowalne zasad oczywi by pomiaru elementw rodowiska spoecznego, speniajce istotne wy
stoci, regu logiczn lub empiri, miay swj uniwersalny lub sprawoz mogi naukowoci.
dawczy charakter. Przechodz do obszaru analiz historycznych metodologiczne roz
Tymczasem humanistyka posiada swoje generalizacje historyczne strzygnicia z pierwszych dziesicioleci naszego wieku, ktre przy uwz
ograniczone w swym zasigu czasem oraz przestrzeni i w moliwoci gldnieniu odrbnoci ontologicznej nauk o wychowaniu prboway sfor
budowania praw uniwersalnych, a tym samym w sposobach weryfikowa muowa cisy jzyk jej opisu. Tak prb by program spostrzee
nia swych pozostaje ubog krewn nauk formalnych i przyrodniczych. psychologiczno-wychowawczych nad dzieckiem od urodzenia do 20 roku
Wydaje si, e charakter humanistyki usprawiedliwia owo upoledze ycia" J.W. Dawida, wydany w r. 1887. W tym nurcie mieszcz si
nie" metodologiczne gwnie wzgldami ontologicznymi. Najpowszech- badania H. Radliskiej oraz typologia i zastosowanie poj statystycznych
niej przyjmuje si, e gwnym kryterium wyodrbniajcym przedmiot do bada rodowiska, wreszcie najpeniej rozwinite poznanie ilociowe
humanistyki od przyrodoznawstwa jest jego charakter kulturowy. Kultu zjawisk wychowawczych w pracach Jzefa Pietera.
rowy charakter przedmiotu humanistyki oznacza, i jest on wytworem Propozycje te przy uywaniu aparatu poj i operacji statystycznych
dziaania lub psychiki ludzkiej. Przedmiot nauk przyrodniczych moe zachoway tak znaczn oglno i elastyczno, e z powodzeniem mogy
istnie bez ludzkiej myli i dziaania (S. Kamiski 1970). by stosowane do opisu bardzo zrnicowanych problemw wychowania
Obok tego przedmioty (w znaczeniu ontologicznym i poznawczym) i rodowiska wychowawczego.
humanistyki maj charakter indywidualny i caociowy, obiekty przyrodo Pki wic zmatematyzowany jzyk opisu uywany niekiedy w bada
znawstwa posiadaj ukad mnogociowy. W wyniku tego humanistyka niach zjawisk kulturowych nie udowodni, e istotnie zmieni horyzonty
zmuszona jest stosowa w procesie poznania opisy idiograficzne i wyja poznawcze pedagogiki - opowiadam si za twrczym stosowaniem apa
nienia wartociujce (podczas gdy przyrodoznawstwo stosuje wyjanienia ratu pojciowego klasycznej statystyki.
genetyczne i strukturalne) i w oparciu o nie przewidywa zdarzenia.
Naukowy opis w humanistyce najczciej mia charakter typologiczny 6.1. Pomiar rodowiska wychowawczego
i oceniajcy a jego przedmiotem czsto s wartoci, obiekt cakowicie
obcy przyrodoznawstwu. Prby dokonywania pomiaru rodowiska wychowawczego s wyra
Coraz mniej zwolennikw maj monistyczne koncepcja poznania zem tendencji do ujcia zjawisk spoecznych w cise kategorie ilociowe
94 95

./
i operowania nimi w celu sprawniejszego panowania nad ich przebiegiem w nauce dziecka s wskanikiem albo opnienia rozwoju umysowego,
i zalenociami. Obserwuje si od bardzo dawna denie do moliwie albo okrelonej sytuacji rodzinnej albo istnienia innej jeszcze cechy
najszerszego stosowania pomiarw poszczeglnych elementw rodowi zjawiska. Ilo czytanych ksiek w okrelonym czasie bdzie wska
ska lub do mierzenia go jako caoci. Wiele dyscyplin spoecznych od nikiem okrelonego stopnia zainteresowania literatur itp. W badaniach
dawna posiada wypracowane techniki pomiaru rodowiska i z powodze pedagogicznych wskaniki maj charakter statystyczny, czyli wielko
niem dla bada a poytkiem dla praktyki stosuje je. W pedagogice i proporcje wystpowania wskanikw w badanej zbiorowoci oznacza
spoecznej od do dawna podejmowano prby okrelania zasad pomiaru istnienie cech przez nie okrelonych. Np. badajc rodowiskowe uwarun
jakociowego i ilociowego rodowiska wychowawczego. Najpeniejsze kowania alkoholizmu modziey na 100 przebadanych przypadkw w 65
opracowanie teoretyczne pomiarw rodowiska da Ryszard Wroczyski spotykamy si z alkoholizmem rodzicw. Moemy wwczas uzna, e
(Wroczyski 1979). Gwnie na tym opracowaniu zechc oprze swoj alkoholizm danego rodowiska jest wskanikiem wystpowania alkoholi
zmu u modziey. Badania dokumentw sdowych wykazuj, e 90%
charakterystyk.
przestpstw przeciwko zdrowiu obywateli popenianych jest pod wpywem
Celem pomiaru, jak okrela to autor wspomnianej pracy, j e s t
dziaania alkoholu. Tu wic alkoholizm jest wskanikiem wystpowania
u z y s k a n i e cisej wiedzy o rodowisku w y c h o w a w c z y m
okrelonego typu przestpstw.
w celu podjcia d z i a a interwencyjnych lub w celu po
I s t o t a pomiaru polega na u p o r z d k o w a n i u , na i l o c i o
s t a w i e n i a diagnozy o k r e l o n e j sytuacji. Przedmiotem poznania
wym o k r e l a n i u pewnych zjawisk lub cech zjawisk o cha
wychowawcy s wpywy rodowiska na wychowanka, ich rodzaj i kieru
rakterze j a k o c i o w y m . P o l e g a to na p r z e k s z t a c a n i u zbio
nek, poznanie cech i procesw wewntrznych okrelonej zbiorowoci, ru faktw j a k o c i o w y c h u z n a w a n y c h j a k o cechy na
poznanie zjawisk, ich natury i siy wspomagajcych lub hamujcych h i e r a r c h i e ilociowe r o z u m i a n e j a k o z m i e n n e . Do takiej ope
rozwj wychowanka. racji konieczne jest istnienie okrelonego continuum. Pojcie to oznacza
Pomiar rodowiska moe zmierza jak ju mwilimy bd do mie istnienie skali oznaczajcych stopnie rozmiarw lub siy danego zjawiska.
rzenia poszczeglnych skadnikw rodowiska, np.: struktury demografi Continuum cechy uspoecznienia zakada istnienie skali okrelajcej po
cznej, pozycji ekonomicznej, bd do mierzenia rodowiska jako caoci szczeglne stopnie tej cechy u badanego osobnika lub zbiorowoci. Nie
np. zaleno midzy charakterem rodowiska a stosunkiem dzieci do trzeba dodawa, e opracowanie skali okrelajcej natenie wystpowa
obowizku szkolnego. Aczkolwiek uoglnienie powysze jest do cile nia jakiegokolwiek zjawiska spoecznego jest przedsiwziciem nader
ograniczone terytorialnie to determinuje jednak caociowe ujcie rodo trudnym.
wiska spoecznego. Dla bada pedagogicznych niezbdna jest jednak
analiza pojedynczych elementw rodowiska i zwizkw zachodzcych
6.2. Pojcia i skale pomiaru
midzy nimi. rodowiskowe badania pedagogiczne maj do ograniczony
zakres Badania rodowiskowe pedagogiczne cechuje tendencja do anali Poszukiwanie sposobw precyzyjnego budowania takich skal od daw
zowania zalenoci midzy prostymi i wyizolowanymi faktami i zjawiska na zaprztao uwag badaczy. Helena Radliska poszukujc wskanikw
mi (na przykad rodowisko a zamierzenia yciowe, lektura a zaintereso i miernikw wpyww rodowiska na proces wychowawczy wprowadzia
wania, kontakty ze sztuk a kultura artystyczna") (Wroczyski 1979). Dla do metodologii rodowiskowych bada pedagogicznych pewne pojcia,
potrzeb praktyki wychowawczej niezbdne s jednak szersze uoglnienia ktre miay by elementami cisego, liczbowego okrelania zjawisk
i ustalenia generalnych wskanikw charakteru i procesw spoecznych. spoecznych. I tak redni okrela Radliska teoretyczn wielko wy
Pojcie wskanika wystpuje w rnym znaczeniu. W badaniach prowadzon z wielkoci rzeczywistej jako ich przecitn" (Radliska
spoecznych wskanik oznacza pewn wielko, cech lub zjawisko, ktre 1961, s. 129). Poza tym znaczeniem statystycznym pojcie to pozwala na
oznacza istnienie innej wielkoci, cechy lub zjawiska. Np. ze postpy okrelenie danego stanu jako niszego lub wyszego od przecitnego

96 97

i *&K
w danej zbiorowoci, a wic na konstrukcj najprostszej skali wzgldnej. irlacjach. Przykadem skali nominalnej bdzie wyrnienie czterech tem
Np. rednia ilo uczniw przypadajcych na jedn izb lekcyjn na wsi peramentw ludzi: choleryk, sangwinik, melancholik, flegmatyk. Podzia
jest nisza od redniej oglnokrajowej, a znacznie nisza od redniej len niczego nie porzdkuje, nie nadaje wartoci, jest natomiast pewnym
miejskiej. narzdziem poznania, przyporzdkowania osoby jakiej cesze.
Innym pojciem jest norma. Za norm uwaa si wielko, bdc Podobn postaci skali bdzie podzia modziey na obozie letnim na
wynikiem pomylnego przebiegu badanego zjawiska". Wie si to z po icgiony, z ktrych pochodz, a wic: grali", mazurw", kaszubw",
jciem wzorca, ktry nazywa Radliska ukadem rodkw wystarczaj lzakw" itp.
cych do osignicia poziomu waciwego normom, co jest w praktyce Skala nominalna moe by stosowana do wstpnej klasyfikacji zbioru
prawie jednoznaczne z idealnym schematem warunkw bytu" (Radliska badanego, jest raczej narzdziem badania ni efektem badania, suy
1961, s. 130). Wzorzec zatem bdzie postaci okrelonego ukadu zbudo rozczonkowaniu zbioru na elementy uatwiajc tak wyrnione elementy
wanego w oparciu o obiektywne ustalone i przyjte w danym spoecze identyfikowa w badaniach. Jest prawie identyczna z podziaem logicz
stwie normy. nym.
Miernik jest to wielko, za pomoc ktrej przy zachowaniu
6.2.2. Skala porzdkowa
jednakowych warunkw mierzy si inne wielkoci". Wprowadzanie do
Jak mwi jej nazwa, skala porzdkowa suy uoeniu w porzdku
pedagogiki pojcia miernika zakadajcego porwnywalno wielkoci
elementw jakiego zbioru ze wzgldu na wybran cech. Dzieci dowolnej
wymaga duej standaryzacji problemw aby uzyska jednorodno porw
klasy moemy uporzdkowa wedle redniej ocen uzyskanych w cigu
nywalnych wielkoci.
roku szkolnego. Podobnie postpuje nauczyciel wychowania fizycznego
W pomiarach postaw, motywacji i opinii coraz szersze zastosowanie
mierzc czas biegu na 100 metrw uczniw danej klasy i porzdkuje ich
znajduj skale. Skala jest szeregiem zda uoonych wedug okrelonego
wedle kolejnoci uzyskanych wynikw.
porzdku wyczerpujcych moliwe okrelenia badanego zjawiska, cechy
Bardziej zoonym zastosowaniem skali porzdkowej bdzie uporzd
lub ukadu. Najprostszym przykadem skali bdzie np.: Wpyw rodziny
kowanie rodzin badanych uczniw, np. ze wzgldu na wielko biblioteki
na wychowanie dziecka jest decydujcy i najwaniejszy - waniejszy od
domowej, albo ze wzgldu na wielko majtku kulturalnego" (ksiki,
innych czynnikw, - wany - podobny do znaczenia innych czynnikw
czasopisma, pyty, sprzt audiowizualny...). Tak wanie skal stosowa
w rodowisku, mao istotny, - nieistotny". Skali tej daleko do poprawno
wrd wielu innych J. Pieter w badaniach nad rodowiskiem wychowaw
ci. Miaa tylko pokaza zasad konstrukcji.
czym.
Skala zakada istnienie pewnego cigu logicznego stopni oznaczaj
Skala porzdkowa okrela, e jeden przedmiot jest wikszy od drugie
cych natenie pewnego zjawiska. Dla jej poprawnoci konieczne jest
go ze wzgldu na jak cech. Skala porzdkowa zawiera w sobie skal
uwzgldnienie wszystkich moliwych okrele danej sytuacji czyli musi
nominaln poniewa nie tylko porzdkuje ale i wyrnia elementy zbioru
ona by wyczerpujca. Drug jej cech jest rzetelno czyli moliwo
wzgldem siebie. Ucze nr 3 nie tylko szybciej biega od ucznia nr 4 lub
uzyskania takich samych wynikw przy kolejnych badaniach tej samej
6 ale jest te innym elementem zbioru. Przyporzdkowanie elementw
prby, a trzeci trafno co oznacza logiczne dopasowanie poszczegl zbioru okrelonych miejsc na skali porzdkowej jest przypisaniem im
nych stopni skali do rzeczywistoci, innymi sowy konieczn adekwatno okrelonej rangi. Std czsto mwi si o rangowaniu zbioru, a skal
midzy skal a mierzonym zjawiskiem, postaw, opini. porzdkow nazywa si te skal rangow. Najbardziej w yciu znanym
przykadem skali rangowej s stopnie wojskowe.
6.2.1. Skala nominalna
Najpopularniejszy typ skali stosowany bezwiednie w kadych bada 6.2.3. Skala interwaowa
niach. Polega na wyrnieniu i nazwaniu przedmiotw zjawisk lub cech Bardziej zoon postaci skali jest skaa interwaowa. Zawiera ona
pod jakim wzgldem, bez orzekania o ich porzdku, kolejnoci lub innych informacje skali nominalnej, czyli wyrnia elementy zbioru, zawiera

98 99

i.V,t"i
informacje skali porzdkowej, czyli ukada elementy zbioru w porzdek Przykadem skali stosunkowej jest skala temperatury wg Kelvina.
wedle zasady od najwikszego do najmniejszego, na koniec okrela Posiada absolutne zero (-273), kady jej punkt jest ilorazem wielkoci
odlego (interwa) midzy elementami zbioru na umownej skali liniowej. poprzednich. Nie bdzie atwe znalezienie przykadu zastosowania tej skali
Mona wic powiedzie, e skala interwaowa zawiera w sobie skale w pedagogice. Jej ciso i precyzja znajduje na razie zastosowanie
nominalne i porzdkowe, a to co jest jej specyficzn wasnoci polega na w fizyce. Jej uycie daje moliwo stosowania funkcji matematycznych,
okreleniu o ile element 5 jest wikszy od elementu 6. c/.yli osignicia takiego poziomu cisoci, jaki posiadaj nauki formalne.
Skal interwaowa moemy zastosowa do uporzdkowania dzieci Jest to marzenie wielu humanistw.
rozwizujcych zadanie. Zakadamy, e na jego wykonanie konieczna jest
co najmniej godzina, a najwyej dwie. Tworzymy wic skal wyrniajc Pedagogika stosowaa prawie zawsze skale nominalne, cho nie za
przecig czasu midzy oddaniem pierwszego dziecka i przypisujemy mu wsze poprawnie. Od kilkudziesiciu ju lat uywa skal porzdkowych
warto 0 i ostatniego dziecka i przypisujemy mu warto 100. Odlego i wraz z ich zastosowaniem zrodzi si pomiar rodowiska - jakociowy
midzy nimi dzielimy na 100 rwnych czci i poszczeglnym dzieciom , pomiar rodowiska.
przypisujemy miejsca na tej skali stosownie do momentu, w jakim \ Z uporem prbuj pedagogowie zastosowania skal interwaowych.
wykonao sprawdzian. j Z ich zastosowaniem wie si bowiem nadzieje na przekroczenie granicy
Dziki temu zabiegowi wiemy nie tylko, ktre dziecko jest wolniejsze dzielcej pomiar jakociowy od ilociowego. Jak na razie zasady stosowa
od drugiego, ale wiemy te o ile jest wolniejsze od dowolnego dziecka nia skal interwaowych s polem indywidualnej inwencji, a moliwoci
z zespou. kwesti otwart. Nie sdz aby sztuczne formowanie stosowania skal byo
Moemy tak skal sporzdzi dla okrelenia zamonoci rodzin wskazane i poyteczne. Zbyt bezradni jeszcze jestemy wobec spoecznej
badanych - ustalajc przedzia dochodw na osob w rodzinie stosownie materii procesw wychowawczych. Bezradni empirycznie i poznawczo.
do realnie wystpujcej np. od 900 z do 10 tys. i podzieli na dowoln Na koniec warto doda, e skale wyraane s najczciej w dwojakiej
ilo rwnych czci. Uplasowane w ten sposb rodziny dadz nie tylko postaci: w postaci liczbowej z zachowaniem zasady, e nie uywa si liczb
obraz dominujcej cechy czy rwnomiernego rozproszenia, ale i moli ujemnych, oraz w postaci graficznej, z ktrych najczciej stosuje si o
wo odniesienia do ich materialnej pozycji na skali innych zmiennych - wsprzdnych dla oznaczania cechy i ich liczebnoci.
np. aktywnoci kulturalnej. W dalszych czciach pracy czytelnik znajdzie przykady typowych
skal.
6.2.4. Skala ilorazowa
Skala ilorazowa zwana take skal stosunkow jest jeszcze wyej 6.3. Techniki socjometryczne
wyspecjalizowanym sposobem porzdkowania zbiorw cech. Jest to od
miana skali interwaowej. Skala interwaowa rozpoczyna si w dowolnym Przy wyliczaniu technik badawczych nieodzowne jest zamieszczenie
punkcie, na dowolnej wartoci, jej przedziaki" s rwne, ale miejsce paru informacji o socjometrii. Nie jest to technika nowa, bo w rnych
poszczeglnych cech dowolne. Jedn od drugiej moe dzieli dowolna odmianach stosowana bya jeszcze na przeomie lat 20. i 30. przez Janusza
ilo centyli, najczciej nierwna. Natomiast skala stosunkowa musi Korczaka. Potem do szybko rozwina si w wielu postaciach i obecnie
posiada punkt zerowy, ktry oznacza najmniejsz moliw warto danej jest powszechnie stosowana przez psychologw i pedagogw. Rwnocze
cechy. Natomiast usytuowanie poszczeglnych kolejnych pozycji cechy nie stosowaniu i doskonaleniu rnych rodzajw technik socjometrycz-
jest zawsze w rwnej odlegoci i oznacza ile razy kolejna cecha jest nych towarzyszy wiele wtpliwoci i zastrzee dotyczcych ich rzetelno
wiksza od poprzedniej. Skala stosunkowa albo ilorazowa pozwala na ci, obiektywnoci, skutkw moralnych i innych niepewnoci. Pamitajc
obliczenie stosunku wielkoci midzy dwoma wielkociami skalowanej o owych zastrzeeniach z uwagi na szerokie stosowanie i niewtpliw
cechy. warto informacji oraz ich obfito pragniemy przekaza podstawowe

100 101
informacje merytoryczne na temat tej techniki i odesa czytelnikw nie wynik interpretacji testu socjometrycznego. Tak wic test socjometry
zainteresowanych jej bliszym poznaniem do literatury fachowej. czny pozwala nam pozna:
Socjometria jest zespoem czynnoci werbalnych a) gwiazdy socjometryczne czyli osoby najliczniej wybierane, najbar
i m a n i p u l a c y j n y c h majcych na celu p o z n a n i e u w a r u n k o dziej popularne, lubiane itd., w zalenoci od tego co badalimy,
wa, istoty i przemian n i e f o r m a l n y c h zwizkw midzy b) odrzuconych czyli osoby nielubiane, celowo odrzucane, darzone
o s o b o w y c h w grupach r w i e n i c z y c h . niechci,
Okrelenie powysze nie jest w peni precyzyjne, ale te w odniesieniu c) izolowanych czyli osoby przez nikogo nie wybrane, jakby obojtne,
do adnej prawie techniki bada w pedagogice nie mona stworzy d) pary czyli osoby wzajemnie si wybierajce,
cakowicie poprawnej definicji. Bierze si to std, e kada sytuacja e) paczki czyli grupka osb wzajemnie si wybierajcych, tworzcych
badana jest odrbna we waciwociach, kada wymaga innego poniekd zamknity krg,
sposobu poznawania, innego narzdzia. Ich podobiestwo sprowadza si f) acuchy socjometryczne, ktry oznacza okrelony ukad wyborw
do analogii strukturalnych i funkcjonalnych. przechodnich wzajemnych nie zamykajcy si w krgu.
Socjometria posuguje si kilkoma technikami, z ktrych wikszo Wiedz powysz moemy uzyska w zalenoci od sposobu skon
nadaje si do stosowania tylko w odniesieniu do bada grupowych. struowania testu, jest bowiem istotnym pytanie o to, co w gruncie rzeczy
Podstawow technik jest test s o c j o m e t r y c z n y zwany take klasycz badamy testem socjometrycznym. Czy np. upodobanie do osb czy do
n technik Moreno. okrelonych cech, czy pewne ideay osobnicze czy te skonno do
Do zastosowania testu socjometrycznego potrzebne jest spenienie pozostawania w okrelonych ukadach. Jest to jedna z wtpliwoci towa
nastpujcego warunku: a) zaistnie musi (albo moe by stworzona) rzyszca socjometrii, ktry skania winna badajcego do uwagi i staran
sytuacja jednakowa dla wszystkich czonkw grupy i uzasadniajca wyra noci w procesie badawczym.
enie opinii lub dokonanie wyboru spord wszystkich czonkw grupy. Obok testu socjometrycznego stosuje si tzw. t e c h n i k zgadnij
W takich okolicznociach czonkowie grupy otrzymuj do wypenienia test kto". W przypadku tej techniki panuje wiksza jasno, co do celu
zoony z dwu jakby czci. W czci pierwszej badany wprowadzany jest i przedmiotu bada. Chodzi wyranie o poznanie rl penionych w grupie
przez poszczeglnych jej czonkw, lub poznanie cech, jakimi odznaczaj
w sytuacj, wskutek ktrej musi dokona wyboru partnera lub partnerw
si poszczeglne osoby, cech za ktre s cenione lub nielubiane. Przyka
ze wzgldu na jak konieczno. W czci drugiej dokonuje wyboru
dem moe by nastpujcy kwestionariusz
wymieniajc jedno nazwisko, kilka nazwisk celowo uporzdkowanych itp.
Moe te w czci drugiej wymieni cech lub cechy, ktre ceni, lub ktre
Zgadnij kto?
w okrelonej sytuacji s najwaniejsze, najcenniejsze. Np. druyna harcer
1. To jest kto, kto dokucza sabszym, psuje zabaw, jest zoliwy
ska ma przez miesic robi zakupy dla starszych, chorych osb. W tym
celu kady wybiera sobie partnera dla wykonania zadania. Oczywicie
2. To jest kto, kto jest wesoy, umie si bawi, chtnie pomaga drugim
realizacja takiego zadania nie wymaga zastosowania socjometrii, jest tylko
okolicznoci sprzyjajc zamiarom badawczym. Cele poznawcze mog
by rnorodne i na og zawsze nastawione na terapi wychowawcz. Kwestionariusz taki powinien by poprzedzony instrukcj o moliwo
Moe nas niepokoi maa spoisto grupy, rozbijacka rola jakiej jedno ci wpisania kilku nazwisk, w okrelonym porzdku, stosownie do potrzeb
stki, osamotnienie i niech do innej jednostki. i zamiarw badajcego. Technika zgadnij kto" moe uatwi poznanie
Cele poznawcze mona sklasyfikowa nastpujco posugujc si cech wszystkich czonkw grupy oraz wzajemnego stosunku uczestnikw
nomenklatur uyt przez A. Molaka. Naley doda, e jest to rwnocze- do siebie.

102 103
Popularn technik socjometryczn jest tzw. plebiscyt yczli 6.4. Testy pedagogiczne
woci i niechci". Polega on na ustaleniu skali, ktr ocenia badany
swj stosunek do pozostaych czonkw grupy. Skale moe posiada 6.4.1. Istota i waciwoci testw
dowolna ilo stopni. Silnie rnicujca piciostopniowa skala wyglda To jedna z bardziej znanych i od dawna stosowanych technik pomiaru
nastpujco w propozycji M. Pilkiewicza. 1) bardzo lubi - ++, 2) lubi w pedagogice. Ich wielka rnorodno oraz indywidualizacja narzdzi
- +, 3) obojtny - 0, 4) nie lubi -", 5) bardzo nie lubi -". Kady i sytuacji badawczych utrudniaj teoretyczny opis istoty testw pedago
badany przy nazwiskach swoich kolegw stawia umwione symbole, gicznych. Ich trafno i rzetelno obwarowane s szczeglnie ostrymi
dziki ktrym przebieg bada i pniejsze opracowanie jest atwiejsze. wymogami. Stosowanie wymaga znacznej kompetencji. Nieumiejtne
Oprcz wymienionych wystpuje jeszcze w socjometrii technika sze budowanie i przeprowadzanie bada testowych przynosi wicej szkody ni
regowania rangowego, skale oszacowa oraz porwnywania premii. S poytku. Dlatego zalecam w tym wzgldzie umiar i ostrono. Rwnie
to bardziej zoone odmiany opisanych podstawowych technik. nagann postaw jest obdarzenie bada testowych bezkrytycznym zaufa
Techniki socjometryczne pozwalaj bada mae grupy. Przy ich pomo niem a do zjawisk spoecznie niebezpiecznych zaliczy naley prby
cy uzyska moemy wiele informacji o trudno uchwytnych zjawiskach zastpowania testami moliwie wysoko skategoryzowanymi tradycyjnych
zachodzcych wewntrz grupy. Do najwaniejszych nale: metod oceny wiedzy i osobowoci np. w procesie selekcji szkolnej lub
a) rola poszczeglnych jednostek w grupie, naboru kandydatw do szk rednich i wyszych.
b) rodzaj i natenie zwizkw emocjonalnych midzy czonkami Dla wstpnego uporzdkowania wielkiej rnorodnoci testw przyto
grupy, cz klasyfikacj testw psychologicznych z punktu widzenia celw ich
c) zmiany, jakim grupa ulega pod wpywem okrelonych czynnikw, stosowania:
d) rnice midzy grupami, ich natura i znaczenie wychowawcze, 1) Testy inteligencji
e) skutki okrelonych zabiegw wychowawczych lub socjotechnicz a) oglne testy inteligencji
nych, b) specjalne testy inteligencji
f) struktura wewntrzna grupy. 2) Testy pomiaru wykonania:
Krtko mwic socjometria dostarczy moe nieocenionych informa a) testy mierzce czynnoci motoryczne
cji i vviedzy instrumentalnej koniecznej do czynnoci wychowawczych, do b) testy mierzce czynnoci sensoryczne
kierowania rozwojem emocjonalnym i spoecznym jednostek i grup wy c) testy mierzce czynnoci psychiczne
chowawczych. Jest ona szczeglnie pomocna nauczycielom, wychowaw 3) Testy osobowoci:
com placwek kolonijnych, instruktorom placwek pozaszkolnych, a take a) testy cech
stanowi niezastpiony instrument poznania dla psychologw. Trudno b) testy zainteresowa
wyobrazi sobie skuteczn prac z dziemi w harcerstwie bez umiejtnoci c) testy postaw
posugiwania si socjometria. Jest to podstawowe narzdzie wszelkich d) testy charakterologiczne
dziaa socjotechnicznych. e) testy typologiczne
Stosowanie technik socjometrycznych wymaga jednak duych kwali rdo: Metody bada psychologicznych, t. 2, red. L. Wooszynowa, Warszawa 1973,
fikacji, umiejtnoci wychowawczych i taktu. Mimo pozornej prostoty jest s. 63.
to technika bardziej zoona od innych werbalnych technik, takich choby
jak ankieta czy wywiad. W pedagogice stosowane s najczciej testy osigni szkolnych
Warto jeszcze pamita, e scojometria podobnie jak inne techniki nie a w ograniczonym stopniu take inne testy. Np. badania socjometryczne
jest samodzielnym sposobem poznania i powinna by stosowana cznie ogromnie cenne dla praktyki wychowawczej opieraj si gwnie na
z innymi sposobami gromadzenia informacji. zadaniach testowych.

104 105
Test j e s t to j a k i e z a d a n i e lub prba w y s t a n d a r y z o w a - upatrzonych odpowiedni instrukcj eliminuje dowolno oceny, instru
nia o maksymalnym stopniu o b i e k t y w n o c i , ktrej wyniki kcja ocenia obiektywnie jakby ilo bitw" zawartych w odpowiedziach,
ujmowane s ilociowo i w r e z u l t a t ilociowy j e s t pod r/.yli wielko porwnywalna z innymi. Nie bdzie odgrywa roli chropo
staw w n i o s k o w a n i a o p e w n y c h w a c i w o c i a c h p s y c h i c z wate sownictwo i sposb wyraania si, a gadko wypowiedzi nie jest
nych osoby lub osb b a d a n y c h . w stanie przysoni braku wiedzy.
W definicji tej zawarte s 3 cechy konstytucyjne testu. Pierwsza cecha Wyjanienia wymagaj jeszcze dwa pojcia diagnostyczno i progno-
testu - to standaryzacja. Oznacza ona dostosowanie danego testu do siyczno testu. Test jest diagnostyczny jeli wystpuje oczywista i wy
konkretnego celu, czyli do badania konkretnej waciwoci i konkretnej soka zbieno midzy wynikami bada testowych a faktycznie posiada
populacji. Np. wystandaryzowany test do badania zasobu wiedzy dzieci nymi cechami wykrytymi przy pomocy innych kryteriw. Np. test jest
siedmioletnich powstaje po tak wielokrotnych badaniach dzieci 7-letnich, diagnostyczny, jeli pomiar wiadomoci szkolnych jest zbieny (wysoko
a jest w stanie stworzy cise kategorie tego zasobu wiedzy i uzna, e skorelowany) z ocenami szkolnymi w dzienniku.
dana ilo wiedzy oznacza niski poziom wiedzy, inna ilo wiedzy redni, Test jest prognostyczny jeli wystpuje zbieno midzy wynikami
a jeszcze inna wysoki poziom wiedzy. Czyli test wystandaryzowany musi bada testowych prowadzonym w danym czasie a pniejszymi wynikami
posiada rodzaj skali okrelajcej precyzyjnie, odpowiednimi jednostkami osigni. Np. badanie testem kandydatw ze wzgldu na wiedz lub
zrnicowanie badanych osb. Wystandaryzowany test do badania dzieci waciwoci do zawodu lub szkoy potwierdzone zostan w pniejszym
7-letnich nie nadaje si do badania dzieci 10-letnich. Wystandaryzowany czasie przez podobne wyniki w szkole lub zawodzie, wwczas test jest
test do badania inteligencji opracowany dla Amerykanw nie nadaje si prognostyczny.
do stosowania w Europie, a szczeglnie np. w Polsce. Warunki s, bowiem Ilociowe ujmowanie wynikw testw oraz operacje statystyczne
tak rne, e cakowicie inaczej ksztatuj cechy i wiedz osb w tych stanowi specjalny fragment wiedzy, ktry czytelnik znajdzie w kompe
dwu krajach. tentnych opracowaniach zamieszczonych na kocu rozdziau.
To co wyej powiedziaem o standaryzacji testu mona opisa inaczej.
Test wystandaryzowany - to test odznaczajcy si trafnoci i rzetelno 6.4.2. Klasyfikacja testw
ci. S to dwie miary standaryzacji testu. Trafno - oznacza to i test Ilo testw jest ogromna. Dlatego w literaturze nie spotyka si
zawsze mierzy to co zamierza mierzy. Praktycznie trafno testu spraw enumerycznego opisu testw, lecz raczej prby klasyfikacji rodzajw
dza si przez wielokrotne testowanie w rnych sytuacjach, rnych grup, lestw. Jest bowiem i tak e niektre rodzaje testw jakby nie istniej
przez rnych badaczy. Jeli za kadym razem uzyskujemy wiedz na ten modelowo, a istnieje tylko przedmiot, ktry mierz, zasada jego budowy
sam temat, oznacza to i test jest trafny. i stosowania. Np. test pomiaru wiadomoci szkolnych na poziomie mod
Rzetelno testu oznacza, i przy wielokrotnych badaniach tej samej szych klas z zakresu wiedzy przyrodniczej. Badacz nie znajdzie takiego
grupy lub innej grupy lecz o takich samych cechach bdziemy otrzymywa testu w literaturze. Moe go stworzy majc cel i znaj oglne zasady
wyniki takie same lub bardzo do siebie zblione. budowania testw osigni szkolnych. Inne natomiast testy istniej real
Jeli wic spenione zostan dwa wymienione wyej warunki wwczas nie, modelowo i nie mona ich zmienia, a do stosowania konieczne jest
test zasuguje na opini obiektywnego, czyli takiego narzdzia pomiaru, specjalistyczne przygotowanie (Np. testy inteligencji Bineta-Termana,
ktrego efekty nie s zalene od subiektywnych waciwoci osoby testy dojrzaoci szkolnej itp.).
badajcej. Jako przykad niech posuy egzamin tradycyjny, w ktrym Klasyfikacja testw mona dokonywa z rozmaitych punktw widze
ocena jednostkowa zaley od subiektywnego nastawienia lub dyspozycji nia i stosujc rne kryteria. Na samym pocztku przytoczyem klasyfika
egzaminatora. I najwiksze starania nie wyeliminuj owego subiektywi cj testw ze wzgldu na przedmiot, ktry test mierzy. Obecnie podam
zmu do koca. Taki sam egzamin z zastosowaniem testu, czyli pyta klasyfikacj testw z zastosowaniem dwu kryteriw: 1) kryterium mery-

106 107
toryczne - czyli podzia wedle zasady co test mierzy, oraz 2) kryterium ti.4.3. Zasady stosowania testw
metodyczne czyli podzia wedle zasady jak test mierzy to co mierzy.1 Kilka jeszcze uwag o przedstawionych rodzajach testw. Oto testy
I. Z punktu widzenia przedmiotu pomiaru wyrnia si trzy grupy 'ilolnoci (1.1), testy wiadomoci (1.3.) upowaniaj badacza do budowa
testw: niu ocen hierarchicznych, do posugiwania si pojciami kwalifikujcymi
1. Testy zdolnoci w rozdziale na i % pn lepszy-gorszy, wikszy-mniejszy, sprawniejszy-mniej sprawny. Testy
a) testy inteligencji "Mibowoci (1.2.) nie upowaniaj do takich operacji. Byoby nonsensem
b) testy zdolnoci specjalnych I walifikowa np. introwersyjno jako gorsz lub lepsz waciwo od
2. Testy osobowoci w rozdziale na: ' kstrawersji a zainteresowania estetyczne wyej ceni ni zainteresowania
a) testy cech |iuliiechniczne. Wobec wynikw tej grupy testw naley stosowa wy-
b) testy zainteresowa i /nie charakterystyki opisowe z uwzgldnieniem ich zrnicowa.
c) testy postaw W testach wiadomoci wyrniem podgrup testw osigni szkol
d) testy charakterologiczne nych jako, e jest to dla pedagogw gwna kategoria testw, stosowana
e) testy typologiczne ml dawna i posiadajca wartociow literatur teoretyczn oraz wiele
3. Testy wiadomoci z uwzgldnieniem: i o/wiza empirycznych.
a) testw osigni szkolnych Testy czynnociowe, zwane te testami performancyjnymi lub wyko
nania, lub testami manipulacyjnymi zawiera dwie z pozoru bardzo rni
II. Z punktu widzenia metodyki pomiaru, czyli jak testy mierz -
ce si od siebie grupy. Testy przyrzdowe - to zadania wykonywane na
wyrnia si rwnie 3 grupy testw:
klockach, ukadankach, ale i na skomplikowanych mechanizmach. Testy
1. Testy werbalne i niewerbalne
sytuacyjne - polegajce natomiast na stworzeniu badanemu lub grupie
a) ustne
badanej sytuacji wymagajcej nie tyle manipulacji co okrelonego zacho
b) pisemne
wania. Ale to zachowanie wyraa si najczciej w jakim wykonaniu,
c) rysunkowe, obrazkowe
w jakiej czynnoci. Oto grupie osb polecamy przenie szaf z pokoju
2. Testy czynnociowe (manipulacyjne, wykonania)
do pokoju. Sytuacja ta, ktra zostaje rozwizana przez czynnoci ukazuje:
a) przyrzdowe
szybko reakcji, tworzenie si orodka przywdczego, skonnoci do
b) sytuacyjne
podporzdkowania si itd. Dlatego mimo rnic wczyem je do jednej
3. Testy projekcyjne
grupy.
Jak ju powiedziaem nie jedyny to podzia. Nie uwzgldnia on np. Testy projekcyjne wywouj najwicej kontrowersji i s cakowicie
podziaw ze wzgldu na formy stosowania (indywidualne i grupowe), ze specyficzn form testw. Wynika to z materiau, jakim testy projekcyjne
wzgldu na stopie poziomu konstrukcji (standaryzowane, nieformalne) dysponuj. Jest on wieloznaczny, niekonkretny (np. plamy nieregularne,
ale jest ze znanych mi najbardziej przejrzysty i zrozumiay. Oczywicie obrazki, mtne gramatycznie zdania itp.) przez to moe by dowolnie
klasyfikacja powysza dopuszcza krzyowanie si wszystkich prawie rozumiany przez osob badan. Po wtre analiza rozwizania testu jest
moliwych typw testw z obu grup. przeprowadzana przez specjalnie do tego przygotowanego psychologa,
ktry obok instrukcji moe w procesie interpretacji wykonania kierowa
si take subiektywnymi przesankami. Testy projekcyjne zawieraj w so
bie jednak duy powab, znajduj coraz szersze zastosowania i na ich
1 Spord bardzo licznych klasyfikacji wybraem i nieco zmodyfikowaem najprostsza zastosowan
w rozprawie: J. Ekel. Metody psychologii, w: Metody bada psychologicznych, Warszawa 1968, okrelenie w psychologii i socjologii uywa si terminu - metody projek
s. 47. cyjne.

108 109

, >i*' litLt.
Wielk zalet testw jest fakt, i badania t metod s krtkotrwali' - s/.kolc, Warszawa 1960, L.G. Tyler-Testy i pomiary w psychologii, Warszawa 1967 oraz
e mona bada jednorazowo wielk ilo osb i wreszcie wyniki badan u Niemierko - Testy osigni szkolnych. Podslawowe pojcia i techniki obliczeniowe,
W.irs/.awa 1975, a take pod redakcj tego autora - ABC testw osigni szkolnych,
mona ujmowa liczbowo, a przez to porwnywa. Aby jednak badaniu Wniszawa 1977. Magnusson D. -Wprowadzenie do teorii testw, Warszawa 1981.
testowe day dobre rezultaty sam test musi by dobry. Oznacza l" U. Niemierko - Pomiar sprawdzajcy w dydaktyce, Warszawa 1990.
1) waciw konstrukcj treciow czyli a) dostosowanie uytych sformu
owa do poziomu badanych, b) uywanie tylko sformuowa koniec/
nych, c) uywanie dyspozycji wyranie i przejrzycie sfromuowanych
Zadania i pytania
d) nie sugerujcych, e) nie stawiajcych wygrowanych da. 2) Cza.',
rozwizywania i samo zadanie nie powinny by zbyt dugie, 3) formalny 1) Prosz wytypowa wskaniki dla zachowania prospoecznego oraz dla zachowania
aspoecznego.
ksztat testu, jego estetyka, jzyk, wielko i wyrazisto winny byi 2) Prosz poda przykady zagadnie zjawisk lub zbiorowoci sposobnych do
atrakcyjne, nie zniechcajce, 4) Miejsce i warunki przeprowadzania testu operacji mierzenia.
winno by w miar komfortowe, 5) Sposb badania winien by spokojny, 3) Prosz zastosowa odpowiedni rodzaj skali do uporzdkowania nastpujcych
zbiorw wedle dowolnie wybranej cechy: rodzice dzieci szkoy x", pojazdy
nie zakcany nieoczekiwanymi brakami, jasno objaniony, zakoczony
mechaniczne", religie wiata", nauczyciele", zachowanie uczniw".
protokem. 4) Prosz wskaza bdy zastosowania skali nominalnej do pojcia may" - m. kot,
Pragn na zakoczenie stwierdzi, e atrakcyjno diagnostyczna m. notes, m. student, m. piwo, m. dom.
i prognostyczna (terminy te maj specjalny sens a ich objanienie znaj Czy moliwe jest stosowanie skal nominalnych do poj o nieokrelonej liczbie
desygnatw.
dzie czytelnik w literaturze zalecanej) jest rwna zawodnoci poznania
5) Czy prawidowa jest nastpujca skala porzdkowa wobec zbioru uczniw klasy
testowego jeli robiona jest nieumiejtnie i niefachowo. Badania przy x: u. wybitni, u. bardzo dobrzy, u. przecitni, u. niezdolni, czy taka: u. bardzo
pomocy testw wymagaj wic wiedzy i moe wikszego ni przy innycli dobrzy, u. dobrzy, u dostateczni, u. niedostateczni?
technikach poczucia odpowiedzialnoci. 6) Prosz wymyli sytuacj socjometryczn dla wykrycia gwiazdy socjometry-
cznej" w klasie, oraz paczki socjometrycznej" na obozie harcerskim.
Literatura zalecana:
W lekturze nad zagadnieniem pomiaru rodowiska wychowawczego pierwszestwo
naley si ksice J. Pietera - Poznawanie rodowiska wychowawczego, Wrocaw 1960.
Cennym owietleniem genezy i rozwoju metod pomiaru rodowiska jest rozdzia 3 R. Wro
czyskiego - Pedagogika spoeczna, Warszawa 1979.
Suchocka R., Suchocki B., Walkowiak J. - Techniki pomiaru w socjologiii, Pozna
1985.
L.E. Tyler-Testy i pomiary w psychologii. Warszawa 1967.
Skalom powicone s w przystpnej formie rozprawy zamieszczone w r. X Metody
bada socjologicznych" wybr tekstw pod red. S. Nowak, Warszawa 1965, oraz spora cz
znacznie trudniejszej ksiki J. Brzeziskiego, Elementy metodologii bada psychologicz
nych. Warszawa 1978. Take godny polecenia jest artyku T. Pawowskiego - Rodzaje skal
a struktura zda... w: Logiczna teoria nauki, red. T. Pawowski, Warszawa 1966. Bardzo
interesujcych informacji o skalach dostarcza praca W. Sanockiego - Kwestionariusze
osobowoci w psychologii. Warszawa 1978.
Najpeniejsze omwienie technik socjometrycznych znajdzie czytelnik w: Metody
bada psychologicznych t. 2, red. L. Wooszynowa, Warszawa 1973, w opracowaniu Marka
Pilkiewicza, rwnie w t. 1 teje serii. Warszawa 1968 znajdzie czytelnik rozdzia powi 1
cony socjometrii w opracowaniu A. Molaka.
Dla specjalizacji w badaniach testowych polecam: M. Grzywak-Kaczyska, Testy

110
^ jpup***^ mpm^

ANDRZEJ RADKO * Przykady: a) porwnanie rozmiarw absencji szkolnej dzieci z rodzin


i>iliiych i dzieci z rodzin rozbitych, b) zbadanie poziomu wiadomoci
ROZDZIA VII /.ikrcsu historii Polski uczniw ostatnich klas zasadniczych szk zawo-
l.iwych, c) zaaranowanie dwch rnych metod przeprowadzenia wyka-
Skuteczno metod statystycznych lu uniwersyteckiego i porwnanie stopnia przyswojenia treci przez jego
i warunki ich stosowania luchaczy, d) postawienie pytania suchaczom studiw technicznych dla
i u licujcych o przystpnoci dla nich wykadw matematyki, emitowanych
w badaniach pedagogicznych \ ramach Politechniki Telewizyjnej".
W przypadkach b", c" i d" stosuje si z zasady metod reprezen-
i.K-yjn, w przypadku a" - metod reprezentacyjn lub opis wyczerpuj-
v. Badanie metod reprezentacyjn polega na tym, e obejmuje ono cz
Przypadek sprzyja tylko temu, kto wii-
jak stara si o jego wzgldy". i\lko, i to zwykle znikom, interesujcych nas obiektw, natomiast jego
Karol Nicolli' i onkluzje odnosz si do wszystkich obiektw: badanych i pozostaych,
< /.yli do caej populacji.

Autor niniejszego artykuu spotyka osoby przewiadczone, e jeli 7.1. Sztuka konstruowania prby badawczej
w bloku mieszkaj 3 rodziny majce po jednym dziecku, dwie majce ich
po dwoje, jedn z trojgiem i jedn z czworgiem dzieci to przecitna liczba Wszelkie badania odnosz si do jakiej populacji. To oczywiste,
dzieci w rodzinie wynosi w tym bloku dwa i p z wyliczenia 1 + 2 + 3 mniej za moe oczywiste, i rzecz prowadzcego badania jest nie tyle
+ 4 : 4 a take osoby sdzce, e rednia ta jest inna, rwna mianowicie wybr populacji, ile jej skonstruowanie. Populacja nie musi wcale stano
1 3/7 z wyliczenia 1 + 2 + 3 + 4 : 7 . Spotyka rwnie osoby przekonane, wi zbioru ludzi, zbioru osobnikw. Moe stanowi ona zbir szk, klas,
e wystpuje zaleno pozytywna pomidzy praworcznoci, a umiejt druyn harcerskich, wypracowali, kart oceny postpw w nauce etc.
noci bezbdnego przerysowywania figury wzorcowej, skoro spord Zadaniem badacza jest ustalenie jednostki badania, tj. niepodzielnego
osiemdziesiciu zbadanych praworcznych zadanie to wykonao pidzie obiektu badania, i okrelenia kompletu cech istotnych dla jednostki, tzn.
siciu, za spord zbadanych dwudziestu leworcznych - powiodo si wsplnych wszystkim jednostkom badania. Populacja to zbir wszystkich
ono tylko pitnastu (pidziesit to wicej ni pitnacie). Autor spotyka jednostek badania, a wic zbir wszystkich przedmiotw, w ktrych kady
take osoby uwaajce za nieodzowne, aby prba stanowia zawsze posiada komplet cech uznanych przez badacza jako wane. Przykad:
dokadnie 5% populacji. Spotyka wreszcie osoby, ktre obliczywszy wrd badanych znajdujemy uczniw klas Via Szkoy Podstawowej nr 5
2
przecitn liczb bdw w dyktandzie pragny nastpnie obliczy chi w Radomiu. Jaka populacja jest badana? Oto dziesi ewentualnoci
od tej redniej". Niektre spord tych osb stay wobec koniecznoci lub spord z pewnoci stu moliwych praktycznie, teoretycznie za spord
odczuway pragnienie prowadzenia rozmaitych bada, ktrych wyniki nieskoczonej ich liczby:
poytecznie jest analizowa z pomoc metod statystycznych. 1. dzieci 12- i 13-letnie,
Wszystkim tym wanie osobom autor dedykuje ten rozdzia. 2. uczniowie wyszych klas szk podstawowych w caym kraju,
3. uczniowie klas VI w caym kraju,
Badanie prowadzone przez pedagoga polega moe na: a) zbieraniu 4. harcerze,
danych dla opisu sytuacji, b) testowaniu, c) eksperymentowaniu, d) 5. dzieci pochodzce z rodzin robotniczych,
sondau, opinii. Czstokro badania zawieraj wicej ni jeden z wymie 6. dzieci, w ktrych domach znajduj si telewizory,
nionych elementw. 7. dzieci z rodzin rozbitych,
112 113
8. dzieci miejskie 12- i 13-letnie, Badaniem objto wszystkich uczniw ze wspomnianej klasy i szkoy
9. uczniowie klas VI z duych miast (powyej 100 tysicy mieszka w Radomiu majcych w domach telewizory. Nikogo wicej nie badano.
cw), Czy zbadano reprezentacj okrelonej wyej populacji? Kto moe odpo
10. uczniowie klas VI z terenu wojewdztwa radomskiego. wiedzie twierdzco i argumentowa, e radomska szkoa nr 5 jest
Jak wida wspomniana grupa uczniw klasy Via Szkoy Podstawowej typowa". Skoro typowa", to pod jakim wzgldem? Nie wiadomo prze
nr 5 w Radomiu nalee moe do kadej z wymienionych 10 populacji, cie a priori, jakie cechy osb badanych i jakie okolicznoci w jak
przy tym we wszystkich naszych przykadach jednostk badania stanowi znacznym stopniu wywieraj wpyw na percepcj audycji telewizyjnych
jeden ucze. Rwnie za dobrze jednostk badania stanowi moe caa przez ich adresatw. Rzuc na to wiato dopiero badania. To po pierwsze;
klasa, szkoa, grupa odbywajca lekcje fizyki w pracowni, para najle po drugie za, mwic o typowoci" badacz moe mie na myli dziesi
pszych przyjaci itd. Rwnie wic dobrze jak populacj uczniw skon lub choby pidziesit rozmaitych wzgldw, pod ktrymi uczniowie
struowa moemy populacj par uczniw, grup, caych klas lub szk. owej szkoy wypadaj przecitnie na tle ogu uczniw z Kielc i Radomia,
Kto kto pragnie prowadzi badania, nie powinien uczyni w zakresie a mimo to zawsze znajdziemy wzgld pidziesity pierwszy, drugi
ich realizacji ani jednego kroku, zanim nie zdecyduje si na to, jak i dalsze, rwnie istotne dla wynikw badania okrelonego zagadnienia.
konstruuje sobie populacj, jak waciwie populacj zamierza bada. W naszym przykadzie te wzgldy mog by choby trzy nastpujce:
Po ustaleniu (skonstruowaniu mylowym) interesujcej go populacji liczba i wiek rodzestwa ucznia, zainteresowania audycjami telewizyjnymi
powinien badacz wyoni z tej populacji prb, chyba e interesujca go nauczycieli, poziom autorytetu i sympatii, ktrym ciesz si wrd ucz
populacja jest nader nieliczna, zoona z kilku, kilkunastu, najwyej niw ci wanie nauczyciele, ktrzy szczeglnie ceni audycje telewizyjne.
kilkudziesiciu jednostek badania, tak e moliwe jest organizacyjnie Jeli badacz okolicznoci tych uprzednio nie sprawdzi, to nie wiadomo,
bezporednie zbadanie wszystkich jednostek populacji. Najczciej nie jest czy w klasie Via szkoy nr 5 w Radomiu nie ma np. takiej sytuacji:
to moliwe ani potrzebne. a) nietypowo czsto uczniowie tej klasy maj liczne modsze rodze
Prba powinna by wyoniona w sposb losowy spord jednostek stwo, ktrym musz zajmowa si, i po prostu nie maj czasu na
badania wchodzcych w skad populacji. Wyanianie prby drog losowa ogldanie wikszoci programw,
nia jest organizacyjnie kopotliwe, stanowi jednak jeden z warunkw b) w szkole nr 5 nietypowo mao nauczycieli interesuje si telewizj,
stosowania metod statystyki wnioskowania do analizy wynikw badania. c) ta jedna czy dwie nauczycielki, ktre telewizj interesuj si
Wyobramy sobie, e kto poprzestaby na dokadnym zbadaniu i mogyby zachci uczniw do ogldania audycji, rozmawia
bezporednim wszystkich uczniw klasy Via Szkoy Podstawowej nr 5 w z nimi na te tematy etc, to akurat osoby mniej lubiane przez
Radomiu. Uczniowie Ci - jak widzielimy - wchodz w skad bardzo uczniw ni inne.
wielu moliwych do skonstruowania populacji, niestety jednak w zbir Rezultat? Przewiadczenie, gorzej gdy podawane jako wynik badania,
34 chopcw i dziewczt adnej z nich nie reprezentuje. Jakikolwiek byby e dwunastoletnie dzieci z Kielc i Radomia przejawiaj sabe zaintereso
temat bada i ktrakolwiek spord dziesiciu podanych przykadowo wanie audycjami - nie wywieraj one adnego wpywu itp. Pod pidzie
populacji byaby dla badacza interesujca, to fakt, e wszystkie osoby sicioma uchwytnymi formalnie wzgldami szkoa nr 5 jest typowa",
zbadane uczszczaj do tej samej klasy w tej samej szkole, wyklucza przecitna. A jednak uoglnienie faszywe, co gorsza, owego faszu
moliwo uznania zbadanych osb za reprezentacj. Zilustrujemy to badacz w ogle sobie nie uwiadamia.
przykadem moliwie spektakularnym: badacza interesuj problemy zwi Chcc wic stosowa metody statystyczne uoglniania wynikw bez
zane z audycjami telewizyjnymi dla 12- i 13-latkw. Postulowany zasig poredniego badania elementw prby na skal populacji, prb t trzeba
uoglniania, czyli skonstruowana populacja, niech bdzie stosunkowo losowa. Badaczowi wypadoby wwczas odwiedza tak w Radomiu, jak
skromny: dzieci 12- i 13-letnie z duych miast, czyli z Kielc i Radomia. i Kielcach wiele szk, bada z poszczeglnych klas po kilku uczniw, za

114 115
f
to prawdopodobiestwo bdnych uoglnie byoby zminimalizowane, slkich ulic znajdujcych si w wylosowanych rejonach wylosowa kilka
a co moe istotniejsze, byoby znane. dziesit ulic, by z kolei spord wszystkich budynkw mieszkalnych
Jak dokonuje si losowania prby? Skonstruowawszy populacj znajdujcych si przy wylosowanych ulicach wylosowa pewn ich liczb
naley ustali, ile liczy ona jednostek i jednostki te kolejno ponumerowa ild. dochodzc wreszcie do wylosowania pojedynczych rodzin lub osb.
lub ustali metod ich numerowania. Sposb przypisania jednostkom Ze wzgldw merytorycznych celowe jest czsto stosowanie losowania
numerw jest cakowicie dowolny, istotne jest tylko, aby numerowania warstwowego. Dzielimy wwczas w populacji jednostki badania na dwie
dokonano wczeniej, ni przystpi si do losowania. Samo losowanie lub wicej grup wedug pewnego, istotnego dla nas kryterium i prb
polega na odczytywaniu numerw z tablic liczb losowych, ktrych rne kompletujemy losujc do niej jednostki z osobna spord kadej wyr
odmiany znale mona w specjalnych wydawnictwach zatytuowanych nionej grupy zwanej warstw. Np. do prby reprezentujcej populacj
zwykle: Tablice Statystyczne", a take w niektrych podrcznikach nauczycieli szk podstawowych w Polsce, gdyby istotnym dla tematyki
statystyki. Jednostki populacji noszce te numery, ktre odczytano z tablic bada wzgldem byo wyksztacenie nauczycieli, moglibymy wyrni
liczb losowych, wchodz w skad prby, czyli one wanie maj zosta warstwy: absolwentw uniwersytetw, absolwentw WSP, absolwentw
bezporednio zbadane. Jeli populacja jest liczna, a jej jednostki zgrupo SN, absolwentw licew pedagogicznych i spord kadej warstwy wylo
wane s (zewidencjonowane) w okrelonych podzbiorach, to nie ma sowa osobno jednostki do prby.
potrzeby numerowania wszystkich jednostek z gry, musi by tylko Postpowanie takie daje moliwo manewru proporcjami w prbie
ustalona metoda identyfikacji jednostek noszcych wylosowane numery. jednostek pochodzcych z poszczeglnych warstw. Posiadanie takich
Interesuje nas np. populacja wszystkich uczniw klas VI szk radom moliwoci jest czsto korzystne. Metodom i technikom losowania po
skich. W szkole nr 1 klasa Via liczy 31 uczniw, za VIb 29 uczniw. wicona jest obszerna literatura.
Klasa Via w szkole nr 2 liczy 37 uczniw itd. Wystarczy sporzdzenie Jak liczna powinna by prba? Wbrew do rozpowszechnionym
wykazu: nr nr od 1 do 31 - szkoa nr 1 klasa Via, od 32 do 60 - szkoa przekonaniom wielko populacji nie wywiera zasadniczego wpywu na
nr 1 klasa VIb, od 61 do 97 - szkoa nr 2 klasa Via itd. Jeli teraz jeden konieczn wielko prby. Nie jest to prawd, e jeli populacja liczca
z wylosowanych numerw to nr 68, odpowiadajcy mu ucze to ucze 10 tysicy jednostek reprezentowana jest przez prb liczc 100 jedno
smy z kolei na licie klasy Via w szkole nr 2. Identyfikacji tej dokonu stek, to populacj zoon z 20 tysicy jednostek powinna reprezentowa
jemy w tym dopiero momencie; niecelowe jest dokadne numerowanie prba 200-elementowa. Nie jest to prawd, gdy metody statystyczne
wszystkich jednostek populacji, skoro znikoma tylko ich cz wejdzie analizy materiau odpowiadaj zaoeniu, i populacja, z ktrej pochodzi
w skad prby. zbadana prba, skada si z nieskoczenie wielkiej liczby jednostek. Jeli
Istniej rozmaite metody losowania. Ze wzgldw organizacyjnych populacja jest stosunkowo nieliczna, np. skada si z kilkuset zaledwie lub
czsto dogodnie jest przeprowadza losowanie grupowe. Caa populacja jeszcze mniejszej liczby jednostek, wwczas przy do licznej prbie,
zostaje wwczas podzielona na szereg podzbiorw i one, nie za jednostki, wyczerpujcej zatem pokan cz caej populacji zyskuje si dodatkowo
s wylosowywane. Prb stanowi wwczas wszystkie jednostki wcho na precyzji lub wiarygodnoci konkluzji uoglniajcych, jest to jednak
dzce w skad wylosowanych podzbiorw. Stosowane bywa losowanie zysk wanie tylko dodatkowy, nieistotny w przypadku obejmowania
wielostopniowe. Populacj dzieli si wwczas rwnie na podzbiory, badaniami populacji licznych, wielotysicznych. Tak wic w sytuacji
w zbiorze jednostek wylosowanych wyrnia si z kolei nowe podzbiory, bada masowych wielko populacji nie determinuje wskaza odnonie
spord ktrych wylosowuje si pewn ich liczb, og jednostek wyloso do wielkoci prby.
wanych traktuje si znowu jako zbir itd. Np. dla wylosowania prby Jak zatem liczne powinny by prby? Czysto orientacyjnie powiedzie
spord mieszkacw Warszawy mona podzieli miasto na kilkadziesit mona, e prba liczca poniej 30 jednostek - to maa prba. Prba
rejonw, spord nich wylosowa kilkanacie, nastpnie spord wszy- o liczbie jednostek nie mniejszej ni 100 - to prba dua. Prba, ktrej

116 117
liczba jednostek zawiera si w granicach 30 do 100, to prba przejcio ewentualnoci by moe nie s pene w przypadku wzrostu, wagi lub
wa": mogca by traktowana jako maa" lub dua". Jest istotne, czy liczny rodzestwa.
prba jest maa", czy dua", bowiem metody analizy materiau pocho Dziewczyn z naszego przykadu nazwijmy Ewa. Piotr, jej kolega
dzcego z prb maych" i duych" s niejednakowe. Wielko potrzeb /, klasy, ma 153 cm wzrostu i jest przez wychowawczyni mniej lubiany
nej prby zaley przede wszystkim od potrzeb badacza co do precyzji oraz ni Ewa. Postawmy trzy pytania na temat wzrostu tej dwjki: 1. czy Ewa
co do wiarygodnoci konkluzji. Zaley ona rwnie od liczby podzbiorw i Piotr s jednakowego wzrostu? Odpowied nie". 2. Kto jest wyszy?
i przekrojw, ktre badacz zamierza wyrnia i analizowa. Znowu Odpowied: Piotr". 3. O ile Piotr jest wyszy od Ewy? Odpowied: o
orientacyjnie mona tu poda zasad, i prba winna by tak liczna, aby 4 cm".
w przekrojach znajdowao si przecitnie co najmniej po dziesi Sprbujmy postawi te same pytania odnonie sympatii okazywanej
jednostek. Jeli np. badajc nauczycieli szk rednich pragnlibymy tej dwjce przez wychowawczyni: 1. Czy Ewa i Piotr ciesz si jedna
wyrni osoby posiadajce wyksztacenie filologiczne, matematyczne, kow sympati wychowawczyni? Odpowied: nie". 2. Kto cieszy si
fizyczne, chemiczne, biologiczne, techniczne i pozostae, a z drugiej strony wiksz sympati? Odpowied: Ewa". 3. O ile wiksz sympati wycho
wyrni nauczycieli licew oglnoksztaccych, technikw ekonomicz wawczyni cieszy si Ewa od Piotra? Nie ma odpowiedzi, pytanie bezsen
nych, wszystkich pozostaych technikw oraz pozostaych szk rednich sowne.
- to wedug wyksztacenia otrzymujemy podzia na siedem grup, wedug
Sprbujmy postawi te same trzy pytania odnonie pci dwojga ucz
za typu szkoy - miejsca zatrudniania - na cztery grupy. Przekrojw wic
niw: 1. Czy Ewa i Piotr s jednakowej pci? Odpowied: nie".
moliwych otrzymamy 4 x 7 - 28, zatem w myl owej orientacyjnej zasady
Wida od razu, e pytania 2 i 3 tylko byyby bezsensowne, lecz
naleaoby zbada przynajmniej ok. 280 osb.
w ogle nie wiadomo byoby, jak je sformuowa.
Sensowno wszystkich trzech pyta charakterystyczna jest dla
7.2. Operacje statystyczne na zmiennych
tzw. skali interwaowej, sensowno pierwszych dwch, a bezsensow
Dalsze rozwaania wymagaj operowania pojciem zmiennej. Okre no trzeciego pytania charakterystyczna dla tzw. skali porzdkowej,
lamy zmienn jako zbir wszystkich moliwych ewentualnoci, z ktrych sensowno pierwszego pytania, a bezsensowno dwch pozostaych
odnonie do jednostki badania realizuje si zawsze tylko jedna. Niech charakterystyczna dla tzw. skali nominalnej.
nasz jednostk badania bdzie ucze klasy VI szkoy podstawowej. Zbir Kada zmienna zwizana jest z ktr ze skal. Wzrost, waga, liczba
wszystkich uczniw klas tworzy interesujc nas populacj. Oto przykady rodzestwa to przykady zmiennych zwizanych ze skal interwaow.
zmiennych, ktre mog tu by istotne Miejsce w hierarchii sympatii to przykad zmiennej zwizanej ze skal
porzdkow, pe to przykad zmiennej zwizanej ze skal nominaln.
Zmienna Zbir ewentualnoci Realizacja Zwizek zmiennej z t lub inn skal decyduje o sposobie analizy
Pe dziewczyna, chopiec dziewczyna statystycznej materiau stanowicego zbir realizacji tej zmiennej.
od 135 cm do 175 cm 149 cm Rozpatrzmy obecnie typowe zastosowania metod statystycznych ww
Wzrost
(co 1 cm) czas, gdy nie idzie o wnioskowanie uoglniajce, lecz tylko o opis
Waga od 35 kg do 60 kg 43 kg materiau. Jest to celem stosowania metod statystycznych, gdy badanie
Liczba rodzestwa od 0 do 6 0 miao charakter wyczerpujcy lub charakter studium przypadku" (case
study). Przykad tego ostatniego: Skuteczno laboratoryjnej metody
Opisywana przykadowo jednostka badania jest dziewczyn o wzro nauczania fizyki w klasie VI na przykadzie Szkoy Podstawowej nr 5 w
cie 149 cm, wac 43 kg, jedynaczk, Dziewczyna" to cecha, pe" Radomiu". Jeeli zmienna zwizana jest ze skal interwaow, to jej
to zmienna; 149 cm" to cechy, wzrost" to zmienna itp. Podane zbiory realizacjami (nazywanymi czsto wartociami) s liczby. W takim przy-

118 119
padku obliczy moemy warto redni, median, ustali modaln. Koszt przejazdu 40 uczniw jest dokadnie dwukrotnie wyszy ni koszt
Warto rednia charakteryzuje si tym, e wynik jej przemnoenia przez przejazdu 20 uczniw. Jednak czna waga konkretnych 40 uczniw
liczb zbadanych jednostek rwny jest sumie wszystkich pomiarw doko stanowi zapewne bdzie ju to nieco mniej, ju to nieco wicej ni
nanych na tych jednostkach. Warto rednia to np. odpowied na pytanie, dwukrotno cznej wagi konkretnych 20 uczniw. Wspczynnik kore
ile wynosiaby pensja kadego pracownika, jeli zarobki wszystkich w lacji to miara siy zalenoci pomidzy dwiema zmiennymi. W przyka
przedsibiorstwie miayby by identyczne, za fundusz pac oraz liczba dzie: liczba uczniw - koszt przejazdu, warto tego wspczynnika
zatrudnionych miayby zosta nienaruszone. Warto rednia to wskanik wyniosaby 1. W przykadzie: koszt przejazdu - czna waga uczniw,
szczeglnie dogodny dla dokonywania porwna pomidzy odrbnymi warto wspczynnika korelacji wyniosaby moe np. 0,87. W przyka
zbiorowociami. Mediana przydatna jest do porwna, jeeli rozkady s dzie za: koszt przejazdu - liczba przejechanych przystankw, warto
skone, tj. gdy wicej wartoci okazuje si niszych od redniej ni wspczynnika korelacji wyniosaby 0: nie ma adnej zalenoci, adnego
wyszych i odwrotnie. Modalna stanowi niekiedy dogodn charaktery zwizku pomidzy kosztem przejazdu, a odlegoci przejazdu tramwa
styk zbiorowoci, wwczas mianowicie, gdy pewna warto zmiennej jem. Zbir wartoci wspczynnika korelacji zawiera si zawsze w grani
pojawia si szczeglnie czsto. cach od 0 do 1, z tym, e mog to by wartoci dodatnie (od 0 do +1),
Nastpna grupa wskanikw to wskaniki rozproszenia. Najczciej jak i ujemne (od 0 do -1). Warto +1 to wskanik maksymalnego
obliczane bywaj: odchylenie przecitne, wariancja oraz odchylenie skorelowania pozytywnego dwch zmiennych; warto -1 to wskanik
standardowe. Pomiary indywidualne mog okazywa si wielce wzajem maksymalnego skorelowania negatywnego. Skorelowanie pozytywne:
zblione, jak te i mog powanie rni si midzy sob. T wanie wzrostowi wartoci jednej zmiennej towarzyszy wzrost wartoci drugiej
cech zbioru pomiarw, a waciwie jej natenie, mierz miary rozpro zmiennej, za zmniejszaniu si towarzyszy zmniejszanie. Skorelowanie
szenia. Znacznie rzadziej obliczany bywa wspczynnik skonoci zbioru negatywne: wzrostowi wartoci jednej zmiennej towarzyszy zmniejszanie
wartoci, przydatny niekiedy do porwna dwch rozkadw, co do si wartoci drugiej zmiennej, za zmniejszaniu si wartoci zmiennej
stopnia odbiegania ich od symetrii. towarzyszy wzrost wartoci drugiej zmiennej. Przykady skorelowa po
zytywnych (oczywicie nie maksymalnych - wspczynnik korelacji nie
To co najciekawsze, najistotniejsze jako wynik badania, to korelacja
osiga tu wartoci rwnej a +1): oceny uczniw z matematyki a oceny
pomidzy zmiennymi. Kierunek analizy materiau wikszoci bada
z fizyki, wzrost i waga, odlego (w km.) od miejsca zamieszkania
wiedzie ku obliczaniu wartoci wspczynnikw korelacji, a take zwi
do miejsca pracy a czas dojazdu. Przykady skorelowa negatywnych (te
zanych z nimi wspczynnikw rwna regresji. Bardzo rzadko pojawia
nie maksymalnych): liczba dni w cigu roku spdzonych na wagarach,
si w niesformalizowanej rzeczywistoci spoecznej bezwyjtkowa zale
a przecitna ocen szkolnych; wysoko kwot wydawanych na zakup
no pomidzy dwiema zmiennymi, moliwa do cisego opisu za pomoc
alkoholu, a wysoko kwot wydawanych na zakup ksiek; liczba dzieci
funkcji matematycznej. Rwnie te rzadko wystpuje cakowity brak
do 14 lat w rodzinie a przecitna liczba godzin snu matki w cigu doby.
zalenoci pomidzy zmiennymi. Najczciej mamy do czynienia z zale
Oto jak najdogodniej oblicza wspczynnik korelacji pomidzy dwiema
noci, dla ktrej moliwe jest tylko mniej lub bardziej dokadne przybli
zmiennymi.
enie w postaci funkcji matematycznej. Gdy klasa ma pojecha tramwajem
na wycieczk, to koszt przejazdu uczniw mona wyrazi cile w postaci Symbolika: r - wspczynnik korelacji; X - warto rednia zmiennej
funkcji: y = 0,5x (gdzie x - liczba uczniw, y - koszt w zotwkach). x; y - warto rednia zmiennej Y; xi - pomiar indywidualny w obrbie
Mamy tu jednak element sformalizowany, mianowicie sztywn cen zmiennej x; yj - pomiar indywidualny w obrbie zmiennej y; n - liczba
jednego biletu. Gdybymy natomiast przykad tak zmodyfikowali: y - pomiarw
koszt przejazdu w zotwkach, x - czna waga uczniw jadcych na
wycieczk, to mielibymy do czynienia wanie z zagadnieniem korelacji.

120 121

'-/.
Kolejne operacje zajc si korelowania za pomoc wspczynnika korelacji rangowej
1 2 3 4 5 6 7
i* naley wyranie podawa, o ktry wspczynnik idzie.
Kendallowi zawdziczamy wiele pomysw dotyczcych metod syn-
Xi Yi Xi-X Yj-Y (Xi-X)2 (Yi-Y)2 (Xi-X) (Yi-Y) irlyzowania danych stanowicych realizacje zmiennych zwizanych ze
Xi Yi 0 0 (Xi-X) (Yi-)2 (Xi-X) (Yi-Y) .kala porzdkow. Dlatego kto, kto zamierza bada preferencje, oceny,
(X) (Y) opinie i w ogle zbiera dane nadajce si do hierarchizowania, ale do
Dzielc sum rubryki 7" przez pierwiastek iloczynu sum rubryk 5" niczego ponadto, powinien szczeglnie zainteresowa si koncepcjami
i 6" otrzymujemy warto wspczynnika korelacji. Kendalla.
Wspczynnik korelacji to odpowied na pytanie o si zalenoci Jeli badacz ma do czynienia ze zmiennymi zwizanymi ze skal
pomidzy dwiema zmiennymi, jego za kwadrat, to odpowied na pytanie najsabsz, tj. nominaln, to wwczas nie pozostaje mu w zakresie
o udzia jednej zmiennej w zmiennoci drugiej zmiennej. Przykad: od analizy materiau nic innego poza ustalaniem frekwencji oraz obliczaniem
kadego z dziesiciu uczniw klas VI dowiedziano si ile razy by w cigu ych samych miar, dla uzyskania ktrych frekwencje jako materia wystar
miesica w kinie (zmienna x) oraz jak wysokie kwoty kieszonkowego" czaj. Moe wic badacz oblicza proporcje i opisywa struktur badanej
otrzymuje miesicznie od rodzicw (zmienna y). Otrzymano nastpujce zbiorowoci. Opis struktury polega na podawaniu zasady podziau caej
dane: zbiorowoci na dwa lub wicej podzbiorw oraz na podaniu frekwencji
lub proporcji elementw poszczeglnych podzbiorw. Przykad: struktura
x 5 10 5 11 12 4 3 2 7 1 zawodowa ojcw uczniw klasy Via w szkole nr 5. Zbiorowo: 34 ojcw.
y 10 60 20 80 50 10 40 60 50 20 Podzbiory: a) robotnicy niewykwalifikowani, b) robotnicy wykwalifi
Po obliczeniu wspczynnika korelacji okazao si, e r- 0,576. Zatem kowani, c) pracownicy umysowi na stanowiskach wymagajcych wysze
2
r = 0,33. Z jakimi okolicznociami moe mie zwizek czstotliwoci go wyksztacenia, d) inni pracownicy umysowi, e) funkcjonariusze (np.
chodzenia do kina? Z wieloma takimi, jak: upodobanie do chodzenia do konduktorzy, dorczyciele), f) pozostali. Frekwencje: a) 5, b) 9, c) 4, d)
kina, posiadanie lub brak w domu telewizora, wanie wysoko kieszon 7, e) 6, f) 3. Struktur t mona by rwnie wyrazi w postaci uamkw
kowego" etc. Wszystkie te okolicznoci wspdeterminuj czstotliwo dziesitnych lub procentowo, dzielc kad frekwencj przez 34. Zwr
chodzenia do kina. Kwadrat wartoci wspczynnika korelacji wskazuje my uwag na bezsensowno prezentowania struktury za pomoc nad
na udzia okrelonej zmiennej w determinowaniu zmiennoci w obrbie miernie dokadnych uamkw dziesitnych. Liczba miejsc po przecinku
drugiej zmiennej. Gdy zatem idzie o zbadanych dziesiciu uczniw, to w podawanych uamkach nie powinna by nigdy wysza ni liczba cyfr
udzia wysokoci kieszonkowego" w determinowaniu zmiennoci zmien potrzebna do wyraenia liczby jednostek w caej zbiorowoci. Nie ma
nej czstotliwoci chodzenia do kina" wynosi 33%. Udzia za wszelkich sensu podawa, i proporcja uczestnikw k zainteresowa wynosi 0,377,
gdy wszystkich zbadanych uczniw byo dziewidziesiciu.
innych zmiennych, nieskorelowanych z wysokoci kieszonkowego"
wynosi 67%. Std kwadrat wspczynnika korelacji bywa nazywany Zauwamy, e pojcie struktura zawodowa" moe mie rozmaite
wspczynnikiem determinacji. konkretyzacje. Mona by np. podzieli zbiorowo ojcw jedynie na
Jeli mamy do czynienia ze zmiennymi zwizanymi ze skal nie pracownikw fizycznych, umysowych oraz pozostaych. Mona by doko
interwaow, lecz porzdkow, to moemy wwczas, chcc okreli si na podziau na szereg innych sposobw. Dlatego wanie pierwszym
skorelowania pomidzy nimi, obliczy twz. wspczynnik korelacji ran warunkiem ustalenia struktury jest podjcie decyzji co do dokadnych
gowej. W czstym uyciu s dwa odmiennie obliczane wspczynniki: kryteriw podziau zbiorowoci.
Speeermana i Kendalla. Wspczynniki te obliczane z tych samych wyni Gdy w przypadku zmiennych zwizanych ze skal interwaow mwi
kw badania przyjmuj zazwyczaj rne wzajem wartoci. Dlatego wyra- si o ich skorelowaniu, to w przypadku zmiennych zwizanych ze skal

122 123
nominaln mwi si o zbienoci konkretnych ich realizacji (cech). H). Decyzja badacza: przej od skali interwaowej do skali porzdkowej,
Zauwamy rnic: gdy mwimy, i skorelowane s midzy sob wzrost i/.yli szeregowa badanych uczniw poczynajc od osiadajcego najwy
i waga ciaa - to zarwno wzrost", jak i waga" s nazwami zmiennych. sz redni do posiadajcego redni najnisz. Gdy ucze A by uprze
Gdy mwimy, i cecha bycia kobiet zbiena jest z uprawianiem zawodu dnio charakteryzowany np. liczb 4,4 (rednia jego ocen z piciu przed
nauczyciela, to kobieta" i nauczyciel" s to nazwy cech, nie za miotw), to obecnie bdzie on charakteryzowany np. kolejnym numerem
zmiennych. * (trzeci w hierarchii wynikw mierzonych redni ocen z piciu przed
Pierwsza z tych cech stanowi jedno z podstawie zmiennej pe", miotw).
druga - zmiennej zawd". Obserwujemy zbieno pomidzy cechami: 2. zmienna: przecitny czas dojcia (dojazdu) ucznia z domu do szkoy
kobieta", nauczyciel"; obserwujemy rozbieno pomidzy cechami (w minutach). Skala: interwaowa (mona sensownie spyta, o ile duej
mczyzna", nauczyciel"; nie ma i by nie moe adnej zbienoci ani trwa przecitnie droga do szkoy ucznia A ni droga ucznia B). Decyzja
rozbienoci pomidzy pci" a zawodem", czyli pomidzy zmiennymi. badacza: uzna, e czyja droga do szkoy trwa przecitnie 20 minut lub
Do okrelenia siy zbienoci stosowane s rozmaite wspczynniki, krcej, ten mieszka blisko" szkoy, czyja za droga do szkoy trwa ponad
ktrych zakres zmiennoci - analogicznie jak w przypadku wspczynni 20 minut, ten mieszka daleko" od szkoy.
kw korelacji - zawarty jest w granicach (-1, +1). Popularnie stosowany Gdy ucze A by uprzednio charakteryzowany np. liczb 15 (tyle
jest zwaszcza wspczynnik, zwany take wspczynnikiem Yulea, od minut zajmuje mu droga), to obecnie charakteryzowany jest jako miesz
powiedni jednak tylko dla przypadkw, gdy obydwie zmienne s dycho- kajcy blisko szkoy". Zmienn zwizan ze skal interwaowa przekszta
tomiczne (majce dwie tylko wartoci, jak np. pe). cono tu zatem w zmienn zwizan ze skal nominaln. Zmienna ta to
Jeli jedna ze zmiennych zwizana jest ze skal interwaowa, druga alternatywa: zamieszkiwanie blisko szkoy", zamieszkiwanie daleko od
za - z nominaln, i ta ostatnia jest przy tym dychotomiczna, moliwe jest szkoy".
wyraenie siy ich skorelowania za pomoc tzw. punktowo dwuseryjnego Mgby to by zarazem przykad zmiennej o reprezentacji dwupun-
wspczynnika korelacji. Jeeli jedna ze zmiennych zwizana jest ze ktowej. Szeroki wachlarz wartoci tej zwizanej ze skal interwaowa
skal porzdkow, druga za z nominaln (i ta ostatnia jest dychotomicz zmiennej (2 min, 7 min, 23 min itd.) sprowadzony zosta do dwch
na), moliwe jest wyraenie siy ich skorelowania za pomoc wspczyn wartoci: nie wicej ni 20 minut" i wicej ni 20 minut".
nika Kendalla. Jeeli obydwie zmienne zwizane s ze skal interwaowa Spotyka si rwnie wypadki operowania zmiennymi zwizanymi
lecz jedna z nich reprezentowana jest w badaniach tylko dwupunktowo - faktycznie ze skalami sabszymi, tak jak byyby one zwizane ze skalami
odpowiednim wwczas bdzie dwuseryjny wspczynnik korelacji. W mocniejszymi. Jeli np. prosimy badanych uczniw o uszeregowanie
przypadku gdy obydwie zwizane ze skal interwaowa zmienne reprezen wedle preferencji kadego z nich siedmiu przedstawionych w kwestiona
towane s tylko dwupunktowo - odpowiedni bdzie tzw. tetrachoryczny riuszu sposobw spdzenia wolnego czasu, a nastpnie stwierdzajc, i
wspczynnik korelacji. ogldanie telewizji ucze A wymieni na drugim miejscu, ucze B na
Zmienna zwizana jest zawsze z okrelon skal. Badacz jednak czwartym, ucze C na pierwszym itd., obliczamy warto redni tych
moe potraktowa zmienn tak, jak gdyby zwizana ona bya ze skal miejsc i stwierdzamy, e przecitne miejsce zajmowane przez telewizj
sabsz, przej zatem od skali interwaowej do porzdkowej, od skali w hierarchii sposobw spdzania wolnego czasu wedug preferencji wszy
porzdkowej do nominalnej lub wprost od skali interwaowej do skali stkich zbadanych uczniw wyraa si liczb no. 2, to zmienn zwizan
nominalnej. Przykady: de facto ze skal tylko porzdkow potraktowalimy tak, jak gdyby bya
1. zmienna przecitna proczna ocena ucznia z piciu przedmiotw. ona zwizana ze skal interwaowa (skoro sumowalimy miejsca w hie
Skala: interwaowa (mona sensownie postawi pytanie, o ile wysza jest rarchii).
przecitna osignita przez ucznia A od przecitnej uzyskanej przez ucznia Co zyskujemy, co za tracimy traktujc zmienn, jak gdyby zwizana

124 125

*;M
ona bya z inn skal, ni jest zwizana naprawd? Jeli zabieg nasz zmiennymi zachodzi zwizek funkcyjny, to jego opis stanowi rwnanie
polega na przejciu od skali mocniejszej do sabszej (np. od interwa- pierwszego lub wyszego stopnia. Rwnanie pierwszego stopnia ma tak
owej do nominalnej), to tracimy na precyzji materiau. Wiedza uzyska posta:
na drog bada dokadniejsza jest ni ta, ktr wwczas wykorzystujemy y - bx + a.
analizujc wyniki. Zyskujemy natomiast moliwo uproszczenia proce
dury analizy. Bywa i wiedza dostarczana nam przez zebrany materia jest Wykresem funkcji opisywanej przez rwnanie pierwszego stopnia jest
w stosunku do naszych potrzeb zbyt dokadna, zbyt szczegowa. Jeli tak linia prosta (std: regresja prostoliniowa"). Gdy pomidzy dwiema
jest rzeczywicie, wwczas mona przechodzi od skal mocniejszych ku zmiennymi zachodzi zwizek funkcyjny, to warto wspczynnika kore
sabszym, cho praktyczniej byoby ju w fazie zbierania materiau uprzy lacji pomidzy nimi wynosi zawsze 1. O czym za wiadczy korelacja
tomni sobie we wymagania co do precyzji i odpowiednio ograniczy o sile rwnej nie 1, lecz np. 0,8? O zwizku midzy zmiennymi nieco
program zbierania informacji. odbiegajcym cisoci od funkcyjnego. Ot rwnanie regresji zmien
Jeli natomiast przechodzimy od skali sabszej ku mocniejszej, to nej y ze wzgldu na zmienn x przedstawia spord nieskoczenie wielu
wyniki bada zyskuj na zewntrznej efektywnoci (duo rozmaitych l wanie funkcj, do ktrej swoj postaci rzeczywista zaleno
solidnych z wygldu wskanikw liczbowych: przecitnych, wspczyn zmiennej y od zmiennej x najbardziej jest podobna. Jeli skorelowanie
nikw itp.), trac natomiast na wiarygodnoci. Gdy, mwic obrazowo, midzy dwiema zmiennymi jest sabe, to i wwczas spord wszystkich
konkluzja oparta jest na pitnastu przesankach, z ktrych czternacie to moliwych funkcji mona znale funkcj podobniejsz swoj postaci
niepodwaalne stwierdzenia faktw, jedna za to zaoenie wiarygodne w ni inne funkcje do faktycznej postaci zwizku pomidzy zmiennymi,
stopniu 80%, to wiarygodno tej konkluzji rwnie nie przekracza 80%. tylko e wwczas nawet ta najpodobniejsza funkcja bdzie tak mao
Tyle warta jest konkluzja, ile warte najsabsze ogniwo acucha zda podobna sw postaci do faktycznej postaci zwizku, e znalezienie jej
stanowicych jej uzasadnienie. Tymczasem przechodzc np. od skali pozbawione jest praktycznej uytecznoci. Dlatego wanie warto budo
porzdkowej do interwaowej zmuszeni jestemy czyni zaoenia, abso wa rwnanie regresji tylko w sytuacji silnego skorelowania dwch
lutnie nie wiadomo czy prawdziwe. Np. zaoy musimy, e kady, kto zmiennych. Dodajmy, e wyobraenia graficzne regresji zmiennej y
w hierarchii ulubionych sposobw spdzania czasu wymienia na pier wzgldem zmiennej x oraz regresji x wzgldem y to dwie rne linie,
wszym miejscu telewizj, na drugim czytanie ksiek, a na trzecim gr ktrych przebieg jest tym bardziej odmienny, im sabiej zmienne x i y s
w szachy, dokadnie o tyle przedkada telewizj nad lektur, o ile przed midzy sob skorelowane.
kada lektur nad szachy. Kto moe rczy za prawdziwo takiego
zaoenia? Kto i jak moe w ogle je sprawdzi, cznie nawet z osob, Tak wic jeli badanie byo wyczerpujce, tj. zbierano materia bez
ktr pytano o jej preferencje? Wanie dlatego nieskuteczne jest lub intencji, aby reprezentowa on opis szerszej populacji, to z pomoc
ryzykowne wzmacnianie skal, z ktrymi zwizane s zmienne. statystyki charakteryzowa mona poszczeglne zmienne (wartoci red
nie, miary rozproszenia etc.) oraz mona, i to jest czsto podniejsze
poznawczo, charakteryzowa zwizki zachodzce midzy zmiennymi.
7.3. Korelacje, rozkady i oszacowania
Statystyka wnioskowa to szacowanie parametrw w populacji
Kolejna moliwo stwarzana przez statystyk to uzyskiwanie odpo w oparciu o dane z prby oraz, take w oparciu. o dane z prby,
wiedzi na pytanie o posta korelowania. Odpowied t zyskuje si budujc weryfikacja hipotez dotyczcych populacji. Aby czytelnik uchwyci
tzw. rwnania regresji, a warunkiem przydatnoci praktycznej tej odpo dalsze wywody, musimy wprowadzi i wyjani pojcie rozkadu pra
wiedzi jest silne skorelowanie dwch zmiennych (orientacyjnie wsp wdopodobiestwa. Przykad: opis rodzin zamieszkujcych jedne budynek
czynnik rwny 0,80 lub wyszy). W dziedzinie nauk spoecznych stosuje wedug dzietnoci:
si najczciej rwnania regresji prostoliniowej. Jeli pomidzy dwiema

126 127
Liczba dzieci my tak zmienn, ktrej wartociom przypisane s prawdopodobie
Liczba rodzin Proporcje rodzin Dystrybuanta
w rodzinie stwa realizacji. Wielko caej masy prawdopodobiestwa okrelamy
0 4 0,20 0,20 liczb 1. Owa masa rozdzielona zostaje pomidzy poszczeglne wartoci
1 6 0,30 0,50 zmiennej. Sposb podzielenia prawdopodobiestwa (jak wielkie jego
2 5 0,25 0,75 porcje przypisane zostay poszczeglnym wartociom zmiennej) nazywa
3 2 0,10 0,85 my rozkadem prawdopodobiestwa. Przykad z rodzinami by to przekad
4 2 0,10 0,95 rozkadu empirycznego. Tak mianowicie uoya si sytuacja w tym
5 1 0,05 1,00 konkretnym bloku mieszkalnym. Statystyka wnioskowa operuje rozka
20 1,00 dami teoretycznymi. Wymiemy kilka z nich: rozkad normalny, Pois-
sona, Studenta, Fishera, rozkad Chi2, rozkad F... kady taki rozkad
Przypumy, e chcemy wylosowa z listy lokatorw tego bloku jedn opisany jest swoist funkcj przypisujc wartociom zmiennej porcje
rodzin. Jaka jest szansa, e trafimy akurat na rodzin majc dwoje prawdopodobiestwa.
dzieci? Jak t szans obliczy? Naley liczb rodzin majcych wanie po
Obliczanie za kadym razem na wasn rk wartoci tych funkcji, tj.
dwoje dzieci podzieli przez liczb wszystkich rodzin z tego bloku (5:20
podstawianie konkretnych wartoci zmiennej i wyliczenie wielkoci przy
= -0,25). Zamiast terminu szansa" w uyciu jest termin prawdopodo
pisywanego im przez rozkad prawdopodobiestwa, byoby nader ucili
biestwo". A wic prawdopodobiestwo trafienia na rodzin z dwojgiem
we. Dlatego ju dawno opracowano tablice rozkadw, w ktrych po
dzieci przy losowaniu jednej rodziny z caej klasy wynosi tu 0,25.
prostu odnajdujemy gotowe wyniki: wielkoci prawdopodobiestw przy
Prawdopodobiestwo za wylosowania rodziny z czworgiem dzieci wyno
pisywanych konkretnym wartociom zmiennej. Wyania si tu jednak
sioby 2-20 - 0,10. Zauwamy, e liczbowy wskanik prawdopodobie
kopot, bowiem wielko przypisywanego prawdopodobiestwa zaley nie
stwa odpowiada liczbowemu wskanikowi proporcji. Kolejne pytanie:
ile wynosi prawdopodobiestwo, e losujc z bloku jedn rodzin trafimy tylko od wartoci zmiennej, lecz i od innych parametrw. Np. wielkoci
na rodzin majc najwyej dwoje dzieci? Jeli wylosujemy obojtnie: prawdopodobiestwa przypisywane wartociom zmiennej przez rozkad
rodzin bezdzietn, z jednym dzieckiem lub z dwojgiem dzieci, to uzyska normalny zale nie tylko od samej tej wartoci, lecz take od wartoci
my to, o co szo: najwyej dwoje dzieci". Rodziny bezdzietne s cztery, redniej oraz od wielkoci rozproszenia mierzonego odchyleniem standar
z jednym dzieckiem 6, z dwojgiem pi. Prawdopodobiestwo zatem dowym.
wylosowania rodziny majcej najwyej dwoje dzieci to (4 + 6 + 5) : 20 Rozkad normalny zmiennej, ktrej warto rednia rwna si zero,
- 0,75. Liczb t znajdujemy przypisan rodzin z dwojgiem dzieci za odchylenie standardowe rwna si jeden, nazywamy rozkadem
w ostatniej rubryce tabelki. W naszym przykadzie zmienna (zwizana ze normalnym standaryzowanym. Stablicowano wanie tylko rozkad
skal interwaow) to liczba dzieci w rodzinie. Ma ona tu sze moliwych standaryzowany: rednia rwna 0, odchylenie rwne jeden. Aby wic
wartoci: 0, 1, 2, 3, 4, 5. Dystrybuanta danej wartoci zmiennej to posuy si rozkadem normalnym, naley dane ze swojego" rozkadu
prawdopodobiestwo zrealizowania si jej wanie lub ktrejkolwiek war empirycznego dopasowa do postaci standaryzowanej, podda standaryza
toci niszej. Zatem dystrybuanta wartoci: dwoje dzieci" to prawdopo cji. Jest to zabieg prosty: od kadej wartoci zmiennej naley odj
dobiestwo zrealizowania si ktrejkolwiek z wartoci: brak dzieci", warto redni, a wynik podzieli przez odchylenie standardowe.
jedno dziecko", dwoje dzieci". Dystrybuanta najwyszej (kocowej) Przykad: Zmienna: liczba ksiek w bibliotekach lekarzy. Warto
wartoci rwna jest 1 (100%). Byaby to odpowied na pytanie o pra rednia: 163.Odchylenie standardowe: 40. Liczba ksiek w mieszkaniu
wdopodobiestwo wylosowania z tego bloku rodziny majcej najwyej dr. Kowalskiego: 103. Standaryzowana liczba ksiek w mieszkaniu dr.
picioro dzieci. Kowalskiego:
Zmienna z naszego przykadu to zmienna losowa. Losow nazywa-

128 129
103-163 elementw) nie pozwalaj na stosowanie rozkadu normalnego. Stoso
40 wany wwczas bywa rozkad zmiennej t, czyli tzw. rozkad Studenta.
Standaryzacji dokonuje si rwnie pragnc posuy si innymi Im wikszej pragniemy wiarygodnoci oszacowania, a take im wi
rozkadami, np. rozkadem Studenta. W jaki sposb a przede wszystkim, kszej dokadnoci, tym liczniejszej potrzeba prby. Tym te liczniejszej
w jakim celu posugiwa si rozkadami statystycznymi? Rozkad potrzeba prby, im bardziej jednostki pod badanym wzgldem okazuj si
dostarcza odpowiedzi na pytanie o wielko prawdopodobiestwa przy /rnicowane, zatem im wiksze okazuje si odchylenie standardowe. Dla
pisywanego danej wartoci, a take przypisywanej dystrybuanty. Oto zadowalajco dokadnego i wiarygodnego oszacowania wartoci redniej
przydatno takiej odpowiedzi. Spord wszystkich uczniw klas VI w populacji wystarcza zazwyczaj prba liczca 100-200 elementw. Dla
z terenu woj. radomskiego wylosowalimy 100 uczniw. Zmierzylimy zadowalajcego oszacowania proporcji (np. uczniw klas VI woj. radom
kadego z nich. Okazao si, e rednia wzrostu wynosi 149 cm, a odchy skiego, ktrzy chorowali na odr) potrzeba liczniejszych prb: do 400
lenie standardowe od tej redniej rwne jest 7 cm. Pragniemy oszacowa elementw. Ustaliwszy swe yczenia co do wiarygodnoci oraz dokadno
przecitn wzrostu wszystkich uczniw klas VI w woj. radomskim. Co ci oszacowania, a take oszacowawszy wstpnie wielko odchylenia
najistotniejsze yczymy sobie, aby oszacowanie to miao ustalon wiary standardowego moemy atwo obliczy, jak licznej potrzebujemy prby.
godno, czyli aby znane byo dokadnie prawdopodobiestwo, i oszaco
wanie jest bdne. Moemy przy tym wybra sobie dowoln wiarygod 7.4. Statystyczna weryfikacja hipotez
no. Wybierzmy wiarygodno 99%, czyli zgdmy si na
Druga dziedzina, w zakresie ktrej metody statystyki wnioskowa
prawdopodobiestwo bdu w oszacowaniu rwne 1%. Z tablicy rozkadu
oddaj usugi, to weryfikacja hipotez. Dla celw analizy statystycznej
normalnego standaryzowanego odczytujemy, e 99% to dystrybuanta
wane jest rozrnianie hipotez zerowych i hipotez, nazwijmy je, kon
przedziau liczb od -2,58 do + 2,58. Majc cztery liczby: 2,58 jako liczb
struktywnych. Oto kilka przykadw par konkurencyjnych hipotez (na
ograniczajc przedzia o wiarygodnoci 0,99; 149 cm jako warto
pierwszym miejscu hipotezy zerowe, na drugim konstruktywne):
redni z prby reprezentujcej populacj klas VI woj. radomskiego; 7 cm
a) przecitne wyniki w nauce osigane przez uczniw klas VI harcerzy
jako odchylenie standardowe od tej redniej; 100 jako liczb jednostek
i nieharcerzy s jednakowe.
zbadanych w prbie, otrzymujemy z tych liczb wynik: przecitny wzrost
Przecitne wyniki w nauce osigane przez uczniw klas VI harcerzy
ucznia klasy VI w woj. radomskim wynosi co najmniej 147,2 cm, a nie
i nieharcerzy s niejednakowe.
wynosi wicej ni 150,8 cm. Powtrzmy: prawdopodobiestwo, e tak jest
b) proporcja kobiet pragncych mie dzieci nie wczeniej ni w 3 lata
w rzeczywistoci, tj. e owa rednia w skali caego wojewdztwa napra
po lubie identyczna jest wrd nauczycielek, jak wrd innych kobiet
wd mieci si w tych granicach, wynosi 99%, za tylko 1% wynosi
pracujcych umysowo.
prawdopodobiestwo, i w rzeczywistoci rednia jest inna. Utarty jest
zwyczaj uwaania za dostateczn ju wiarygodno 95%, czyli traktowa Proporcja kobiet pragncych mie dzieci nie wczeniej ni w 3 lata po
nia prawdopodobiestwa popenienia bdu rwnego 5% jako ryzyko do lubie inna jest wrd nauczycielek ni wrd pozostaych kobiet pracu
przyjcia. jcych umysowo.
c) repetenci zdarzaj si rwnie czsto wrd dzieci rodzicw rozwie
Dziki wic metodom statystycznym, a w szczeglnoci dziki rozka dzionych, jak wrd dzieci rodzicw nie rozwiedzionych. Czstotliwo
dom dokonywa mona nader precyzyjnych i wysoce wiarygodnych powtarzania klasy przez dzieci rodzicw rozwiedzionych inna jest ni
oszacowa odnoszcych si do wielotysicznych lub rwnie dobrze wielo czstotliwo powtarzania klasy przez dzieci rodzicw nie rozwiedzio
milionowych populacji, a opartych o bezporednie zbadanie choby tylko nych.
100 jednostek liczcej prby pod warunkiem poprawnego jej wylosowania Hipotezy zerowe to hipotezy goszce jednakowo, rwno, nie
tych jednostek z populacji. zaleno. Hipotezy konstruktywne to hipotezy goszce inno, od
Prby mniejsze ni 100-eIementowe, a zwaszcza prby mae (do 30 mienno, zaleno. Hipotezy zerowe s obalalne, hipotezy konstru-
130 131
ktywne - uzasadnialne. Znaczy to, e gdyby kto sdzi, e wyniki rwna zero. Wynik odejmowania podzieli naley przez bd standardowy
w nauce harcerzy i nieharcerzy s identyczne, a kto drugi sdziby, e nie m/.nicy rednich. Bd standardowy to odpowiednik odchylenia stand
s jednakowe, to obowizek uzasadnienia, udokumentowania pogldu ardowego w sytuacji operowania wartociami rednimi, nie za pomiarami
spoczywa na tym drugim. Bowiem hipoteza pierwszego jest zerowa, indywidualnymi.
a drugiego konstruktywna. Jak dugo adherent hipotezy konstruktywnej ad c) rezultatem operacji (b) bdzie tzw. warto zaobserwowana
nie uzasadni jej wystarczajco i tym samym nie obali konkurujcej z ni /.miennej, ktrej rozkadem posuymy si. Poszukujemy w tablicy rozka
hipotezy zerowej, tak dugo obowizujca jest hipoteza zerowa. du najwyszej spord wartoci nie przekraczajcych wartoci zaobserwo
Statystyczna procedura weryfikacji hipotez polega wanie na badaniu wanej. Znalazszy tak warto odczytujemy prawdopodobiestwo przy
moliwoci obalenia hipotezy zerowej. Kada hipoteza zerowa jest albo pisywane przez rozkad wyznaczonemu przez ni przedziaowi. Wikszo
prawdziwa, albo faszywa, tj. albo zgodna z rzeczywistoci, albo z ni lablic tak jest uoona, e umoliwia bezporednio odczytanie poziomu
niezgodna. Badacz moe postanowi uwaa hipotez za prawdziw lub istotnoci.
moe postanowi uwaa j za faszyw, prawdziwo hipotezy i decyzja ad d) przypumy, e w rezultacie operacji (b) otrzymalimy warto
badacza czy uwaa j za prawdziw to dwie rne sprawy. Moliwa jest zaobserwowano, rwno 1,81. Okazuje si, e najwysza warto, nie
wobec tego sytuacja, e hipoteza jest zgodna z rzeczywistoci, a wic przekraczajca w tablicy rozkadu Studenta wartoci 1,81, to warto 1,68.
prawdziwa, badacz za na podstawie takiej wiedzy, jak dysponuje posta Poziom istotnoci odpowiadajcy wartoci 1,68 rwny jest 0,10. Teraz
nawia uwaa t hipotez za faszyw. Gdy sytuacja taka zdarza si, badacz ma dwie moliwoci:
mwimy, i badacz popeni tzw. bd pierwszego rodzaju. Bd drugiego
- uzna za faszyw weryfikowan zerow hipotez o jednakowych
rodzaju polega na uznaniu za prawdziw hipotezy faktycznie faszywej,
wynikach harcerzy i nieharcerzy, i tym samym rozstrzygn spraw
niezgodnej z rzeczywistoci. Prawdopodobiestwo popenienia przez
godzc si jednak z prawdopodobiestwem mogcym siga 10%
badacza bdu pierwszego rodzaju nazywamy poziomem istotnoci.
popenienia przez siebie w tym momencie bdu pierwszego rodzaju,
Przypumy, e spord wszystkich nalecych do ZHP uczniw klas
- nie uzna weryfikowanej zerowej hipotezy ani za faszyw, ani za
VI woj. radomskiego wylosowalimy 30 uczniw, spord za nienale-
prawdziw, czyli zrezygnowa z podania rozstrzygnicia. Trzeciego
cych do ZHP, czyli pozostaych uczniw, wylosowalimy 20. Przecitna
wyjcia nie ma. Nie jest moliwe zakoczenie procedury weryfikacyj
ocen z piciu przedmiotw okazaa si u harcerzy rwna 3,78, za
u nieharcerzy - 3,43. Stawiamy do weryfikacji zerow hipotez: w skali nej wykazaniem prawdziwoci weryfikowanej hipotezy.
populacji (wszystkich uczniw klas VI woj. radomskiego) przecitne ocen Podobnie jak w przypadku szacowania, tak i w przypadku weryfikacji
z piciu przedmiotw osigane przez harcerzy i nieharcerzy s identyczne. hipotez dopuszczalne do przyjcia ryzyko bdu to ryzyko 5%. W naszym
Procedura weryfikacji polega na: wic przykadzie badacz powinien wybra drugie wyjcie: zdecydowa si
a) obliczeniu rnicy pomidzy wartociami rednimi w dwch pr na uznanie, i badanie to nie przynioso rozstrzygnicia pytania czy
bach, wyniki harcerzy i nieharcerzy s jednakowe, czy rne"?
b) dokonaniu standaryzacji tej rnicy, Aby samodzielnie przeprowadzi statystyczn procedur weryfikacyj--
c) konfrontacji standaryzowanej rnicy z odpowiednim rozkadem n hipotezy, badacz wiedzie musi, co nastpuje:
statystycznym (tu waciwy byby rozkad Studenta) i odczytaniu najni -jaki zastosowa rozkad,
szego poziomu istotnoci, -jaka jest formua wartoci przecitnej specyficzna dla treci weryfiko
d) podjciu decyzji: uzna hipotez zerow za faszyw lub uzna wanej hipotezy,
przeprowadzone badanie za nierozstrzygajce. -jaka jest formua bdu standardowego specyficzna dla treci hipotezy,
Komentarz: ad b) naley odj od rnicy rednich warto przecitn - czy naley uwzgldni tzw. liczb stopni swobody, a jeli tak, to jaka
rnicy rednich - bdzie ona w myl weryfikowanej zerowej hipotezy ich liczba bdzie odpowiednia do licznoci badanej prby,

132 133

M , , ,.',*"<& ^ i i '
- czy rozkad ma by uyty jako temat jednostronny, czy jako dwu
stronny.
Oto typowe odmiany treci hipotez zerowych i rozkady odpowiednie
do ich testowania: ROZDZIA VIII
- hipoteza o redniej rnic (rozkad normalny, rozkad Studenta),
- hipoteza o rnicy dwch rednich (rozkad normalny, rozkad Stu Narzdzia badawcze.
denta), Konstrukcja i zastosowanie
- hipoteza o rnicy proporcji w dwch populacjach (rozkad normalny),
- hipoteza o rnicy proporcji w jednej populacji (rozkad normalny),
- hipoteza o rnicy rednich w trzech lub wicej populacjach (rozkad
F - analiza wariancji),
Najtrudniejsze dzieo wiata
- hipoteza o rnicy rozprosze mierzonych wariancjami (rozkad zmien od atwego trzeba rozpocz,
nej F), a najwiksze dokonania od drobiazgw"
- hipoteza o zgodnoci rozkadw (rozkad chi-kwadrat), Lao-cy
- hipoteza o niezalenoci dwch zmiennych (rozkad chi-kwadrat),
- hipoteza o sile skorelowania dwch zmiennych (rozkad wspczynnika
korelacji). Zamiar zaprezentowania wzorw narzdzi badawczych jest troch
Dla wielu innych nie wymienionych tu hipotez schemat procedury szalony. Dlatego gwnie, e narzdzia bada za kadym razem buduje si
weryfikacyjnej jest analogiczny. dla p o z n a n i a o k r e l o n e j k o n k r e t n e j sytuacji, zjawiska czy
Najwiksz przydatno metod statystycznych w badaniach peda p r o b l e m u . Wszelkiego typu narzdzia werbalne, kwestionariusze, skale,
gogicznych upatrywaby autor w dziedzinie korelowania zmiennych arkusze s w peni odpowiednie dla jednego i tylko dla tego wanie
oraz w dziedzinie weryfikacji hipotez. Gwne warunki stosowania przypadku na uytek ktrego zostay skonstruowane. Z reguy tej wya
tych metod to waciwe wizanie zmiennych ze skalami, poprawne muj si niektre testy psychologiczne stosowane do bada pewnych
losowanie prb odpowiednio licznych i nieprzypisywanie wynikom zjawisk dla duych zbiorowoci i w rnym czasie; np.: testy inteligencji,
wicej ni jest to uprawnione. dojrzaoci szkolnej. Trzeba tu jednak zaraz doda, e ich warto ley
w innych cechach, su troch innym celom, a walory poznawcze nie s
Literatura zalecana: powszechnie akceptowane.
Podrcznikw statystyki jest moc. Polecam takie opracowania, ktre wydaj mi si Celem moim nie jest prezentowanie wzorw modelowych, speniaj
najbardziej przystpne dla studentw bez przygotowania statystycznego. Zenon Rogoziski
- Wstp do statystyki spoecznej, t. 1, Warszawa 1969, Hubert M. Blalock - Statystyka dla
cych wszelkie warunki poprawnoci i wolnych cakowicie od usterek.
socjologw, Warszawa 1975, PWN, Frances Clegg - Po prostu statystyka, Warszawa 1994, W wietle tego co powiedziaem wyej czynno taka byaby sprzeczna
WSiP. ze zdrowym rozsdkiem. Prezentowane wzory mog suy tylko jako
Metody statystyczne w socjologii, red. K. Szaniawski, Warszawa 1968. zesp wskazwek i oglnych regu dla zbudowania potrzebnego narz
dzia. Pragn zatem zaproponowa czytelnikowi kilka przykadw narzdzi
badawczych, ktre byy stosowane w konkretnych badaniach i w tych
Zadania i pytania: badaniach speniy zwizane z nimi nadzieje czyli byy trafne i rzetelne.
Zawsze zatem oprcz nazwy narzdzia znajdzie czytelnik krtki opis
1) Prosz dokona wyboru losowego (prostego, grupowego, warstwowego) prby
reprezentacyjnej nauczycieli ziemi kieleckiej". tematu i celu bada, w ktrych dane narzdzie zostao uyte.
2) Jakich operacji statystycznych mona dokona na zmiennych.

135
8.1. Reguy technicznej i poznawczej' poprawnoci budowy i.ikiej samej populacji take w badaniach powtarzalnych bdzie bada
< lgle to samo (rzetelno).
narzdzi
Bogata jest lista sposobw pozwalajcych na mierzenie rzetelnoci
W trakcie przygotowania dowolnego narzdzia badawczego naley i trafnoci narzdzia. Najbardziej jednak prostym a przez to i najbardziej
pamita o pewnych oglnych zasadach metodologicznych oraz o szcze uniwersalnym sposobem jest pytanie za kadym razem - po co postawi
glnych cechach technik werbalnych. Jedna z zasad kilkakrotnie ju/ em takie pytanie, (skala, dyspozycja)"? Kady bowiem fragment narz-
wspomniana powiada, e w badaniach spoecznych nie mona opiera il/.ia winien by celowy. Jeli nie potrzebne nam bd dane o wieku lub
poznania na jednej technice bada. Std przy konstruowaniu narzdzia pici, to mimo, e wydaj si by elaznymi pytaniami, nie trzeba ich
naley pamita, e winno ono uzupenia i weryfikowa wiedz uzyskana umieszcza. Naley surowo przestrzega zasady ani jednego zbdnego
z innych rde. Druga, wspomniana wyej, domaga si zbudowania dla pytania, ponad konieczno".
kadych bada odrbnych narzdzi badawczych, a nawet w przypadku Wymogiem nieformalnym jest aby kady kwestionariusz by opatrzo
podobnego przedmiotu bada, adaptacji, uywanych ze wzgldu na spe ny tzw. metryczk, ktra zawiera na og rejestr zmiennych niezalenych
cyfik i cechy aktualnie badanego ukadu. pozwalajcych na identyfikacj problemow nie personaln kadej jedno
stki badawczej. S to pytania o: wiek, klas, wyksztacenie, cechy rodziny,
Trzecia zasada ma walor reguy technicznej nakazujcej budow i
pochodzenie, zarobki itp. Najczciej odgrywaj w analizach rol zmien
tre narzdzia podporzdkowa celom oglnym bada zawartym w
nych, z ktrymi korelujemy zmienne zalene, poszukiwane. Zawarto
problemach badawczych. Czwarta zasada nakazuje pamita, e nic
metryczki okrela problematyka i cel bada.
zosta rozstrzygnity do koca spr o to czy badamy fakty czy opinie o
faktach i dlatego konstrukcja pyta winna odrnia opisywanie od
8.2. Kwestionariusz wywiadu
opiniowania. Np.: Czy pobyt na kolonii uwaasz za przyjemny?" jesl
pytaniem, ktre bada odczucia, ale nie daje podstaw do oceny kolonii. Na pocztek przedstawiam przykad kwestionariusza wywiadu. Nie s
Podstaw oceny mogyby by odpowiedzi na pytania opisujce pobyt na to tylko dyspozycje do rozmowy, jak to czsto si praktykuje. Kwestiona
koloniach w uznanych kategoriach (wyywienie, zajcia, wycieczki, itp.). riusz jest silnie skategoryzowany. Mona take orzec, e s to rozwinite
Pita zasada nakazuje trzymanie si waciwej kolejnoci w przygo dyspozycje do wywiadu rodowiskowego. Wywiad zosta opracowany na
towaniu bada. Najpierw naley uwiadomi sobie cel bada, sformuo seminarium pedagogiki spoecznej a zastosowano go do bada nad przy
wa pytanie, oraz wybra teren bada, lub prbk badawcz i dopiero czynami nietrwaoci wizi rodzinnej. Autork kwestionariusza i bada
wwczas konstruowa narzdzia. Szsta regua dotyczy jzyka i narzuca bya mgr Anna Mastalerz. W kwestionariuszu ze wzgldu na brak miejsca
surow dyscyplin w zakresie cisoci i jednoznacznoci uywanych zrezygnowano z odstpw na odpowiedzi i z marginesw potrzebnych do
poj i zda. Uywane okrelenia i sformuowane zdania winny by kodyfikacji. Badania potwierdziy trafno doboru treci oraz rzetelnoci
jednakowo rozumiane przez dziecko i nauczyciela, robotnika i uczonego. uytych kategorii pyta a take wyczerpanie zakresu przedmiotu bada.
Sidma zasada gosi, e wewntrzna struktura narzdzi bada (np. Ze wzgldu na przedmiot bada kwestionariusz zosta opatrzony
kwestionariuszy), stopie ich standaryzacji, wielko, pytania filtruj nazw instytucji patronujcej badaniom oraz krtk inwokacj.
ce, kontrolne, nawet okolicznoci wypeniania maj istotny wpyw na Dla celw szkoleniowych na marginesach oznacz odpowiednimi
wiarygodno uzyskiwanych informacji. symbolami typowe przykady pyta stosowanych w kwestionariuszach:
Wreszcie sma zasada wymaga aby kade narzdzie speniao przy
najmniej 2 podstawowe warunki. Musi by trafne i rzetelne. Oznacza Q - pytania otwarte
to, e narzdzie bada (skala, kwestionariusz, test...) powinna bada to co O - pytania zamknite z kafeteri koniunktywn
ma w zaoeniu bada (trafno) oraz, e przy kolejnym stosowaniu do 0 - pytania zamknite z kafeteri dysjunktywn

136 137
Dla przypomnienia powiem, e kafeteria jest wyczerpujcym reje g) wyrozumiao, tolerancja, ustpliwo,
strem wszystkich moliwoci odpowiedzi. Zamknita jest wwczas gdy h) zainteresowanie (umysowe, seksualne) drugim czowiekiem,
nie ma w niej miejsca na dodanie dodatkowej moliwoci. Otwarta jest i) wzajemno uczu, mio.
wwczas gdy oprcz wymienionych moliwych odpowiedzi zostawia si O 2. Ktre z nastpujcych okolicznoci Pani zdaniem usprawiedliwiaj
miejsca na dodatkow moliwo oznaczon najczciej terminem inne". zdrad maesk (prosz podkreli):
Kafeteria koniunktywna dopuszcza moliwo wyboru kilku odpowiedzi a) - zamroczenie alkoholem,
spord wymienionych. Kafeteria dysjunktywna dopuszcza wybr tylko - dugotrwaa rozka,
jednej moliwoci spord wymienionych w kafeterii (np. tak-nie). Pyta
- niedobr seksualny w maestwie,
nie otwarte to pytanie bez kafeterii lub innych dyspozycji. Pytanie zamkni
- nowe uczucia,
te jest zaopatrzone w wyczerpujc kafeteri. Szczeglnym przypadkiem
- ciekawo przygody, odmiany,
takiego pytania jest pytanie z kafeteri otwart. Niesusznie nazywa si go
- potrzeba wzmoonej przyjemnoci,
wwczas pytaniem potwartym. Narzdzie - kwestionariusz, w ktrym
przewaaj pytania zamknite o starannie dobranych kafeteriach nazywa - dugotrwaa choroba partnera,
my kwestionariuszem, narzdziem skategoryzowanym. - inne okolicznoci (jakie)

Kwestionariusz wywiadu (fragment)


b) nic nie usprawiedliwia zdrady maeskiej (uzasadnienie):
Katedra Pedagogiki Spoecznej
Uniwersytetu Warszawskiego ;
Q 3. a) Jakie konflikty, zatargi (powstajce na jakim tle) uwaa Pani
Szanowna Pani! za najgroniejsze dla maestwa, rodziny) prosz wymieni):
Katedra Pedagogiki Spoecznej UW prowadzi badania nad spoecznymi
rdami i skutkami kryzysu rodziny. Prosimy uprzejmie o aprobat dla
naszych zamiarw i pomoc przez szczere i wyczerpujce odpowiedzi. b) Jakie mog by niegrone, czy nawet korzystne:
Badania s anonimowe i bd wykorzystane tylko dla celw naukowych.

Dzikujemy 0 4. Ktry z podanych niej pogldw jest najbliszy Pani postawie


(prosz podkreli odpowiedni odpowied):
O 1. Prosz w wietle wasnego dowiadczenia ponumerowa wedug a) rozwody s w ogle niedopuszczalne,
znaczenia dla trwaoci maestwa trzy gwne cechy wzajemnego b) rozwody s niedopuszczalne tylko wtedy, jeeli s dzieci,
stosunku partnerw: c) rozwody s celowe w szczeglnych sytuacjach,
a) zainteresowanie domem, d) zawsze s dopuszczalne, jeeli jest zgoda obu stron i ustalone
b) odpowiedzialno (materialna, moralna), wiadczenia na rzecz dzieci,
c) przyzwyczajenie, zayo, e) inne (jakie)
d) przyja, koleestwo,
e) dorabianie si czego (w sensie awansu ekonomicznego, zawo O 5. a) Z ktrym z wymienionych niej pogldw dotyczcych ycia
dowego, poprawy warunkw), seksualnego zgodziaby si Pani? (Prosz zakreli krzyykiem
f) ywo zainteresowa seksualnych, w odpowiednich rubrykach)

138 139

: .. i'.ia >
tak nie wiem nie Zdecy Raczej Jest mi Raczej Ju to
dowanie tak to nie osign
ycie seksualne jest zem koniecznym, tak obojtne am
obowizkiem
c) pienidze, dobre warun
Jest celem maeskim: ki materialne,
- gwnym
d) ciekawa praca, zgodna
-jednym z wielu
z zainteresowaniami,
Jest umiejtnoci sprawiania i odbierania sukcesy zawodowe,
przyjemnoci c) moliwo staego do
Jest wyrazem potrzeb uczuciowych ksztacania si, posze
rzania wiedzy,
Jest warunkiem zdrowia czowieka
0 wysoka pozycja spo
Jest wartoci, o ktr warto zabiega eczna, wpywy, znacze
i wtedy, gdy nie mona jej znale nie, kariera,
w maestwie g) ludzki szacunek,
h) intensywne uczestnict
b) Ma jeszcze inne wartoci (jakie) wo w yciu
kulturalnym,
i) wadza, moliwo
kierowania ludmi,
6. Czy mielicie Pastwo w okresie przedmaeskim plany, zamiary, j) prawdziwa przyja,
czego one dotyczyy, w jakim stopniu zostay one zrealizowane?
k) prawdziwa i odwzajem
niona mio.

O 7. Kady czowiek chciaby, aby jego ycie byo udane, szczliwe. 8. Jak ocenia Pani wkad swojego wspmaonka w nastpujce
Dla kadego jednak inne rzeczy s wane i potrzebne do tego, aby dziay ycia rodzinnego i osobistego. (Prosz zakreli krzyykiem
czu si zadowolony z ycia.
w odpowiednich rubrykach):
Przedstawiam poniej rne cele, ktre ludzie staraj si osign
w yciu.
duy redni may
Prosz rozway je i okreli jak bardzo chciaaby Pani osign
zarabianie na ycie"
kady z nich, zakrelajc krzyykiem w odpowiednich rubrykach.
praca na rzecz gospodarstwa
domowego,
Zdecy Raczej Jest mi Raczej Ju to
dowanie tak to nie osign wkad w wychowanie dzieci,
tak obojtne am troska o dobre samopoczucie,
a) udane ycie rodzinne zdrowie, odpoczynek czonkw
i osobiste rodziny,
b) ycie spokojne, bez organizacja ycia towarzyskiego
wielkich wysikw, d i rozrywek,
e, problemw, mylenie o rodzinie jako o caoci
- zabezpieczenie przyszoci
wszystkich czonkw.

140 141
O 9. Jakie motywy skoniy Pani do zawarcia maestwa? (Prosz - na nasze maestwo (na mnie),
podkreli): - moje wasne dobro,
- mio do partnera, b) praca zawodowa kobiety jest (jej prawem) niezbdn wartoci
- dobra sytuacja materialna partnera, dobrego samopoczucia (w ogle kobiet), rozwoju kobiety, wic
- ch usamodzielnienia si, dobrze, e pracuj poza domem ze wzgldu na:
- lk przed samotnoci, - dobro dzieci,
- ch posiadania dziecka (potrzeba macierzystwa), - organizacj domu,
- przedwczesna cia, - na nasze maestwo (na mnie),
- nacisk otoczenia na zaoenie przez Pani rodziny, - moje wasne dobro.
- ch uregulowania ycia seksualnegp. 14. W porwnaniu z poprzednimi pokoleniami maonkowie maj dzi
b) Jak pani sdzi, jakie motywy skoniy maonka do zawarcia wiksz swobod towarzysk -jakie jest pani zdanie w tej sprawie?
zwizku? (Odpowied wg punktu 9). (Prosz zaznaczy krzyykiem w odpowiednich rubrykach):
10. Jakie cechy spord wymienionych niej cenia Pani u wspma
onka? (Prosz podkreli): tak nie wiem nie
a) wygld zewntrzny, wdzik, uroda, a) czy ma moe mie swoje towarzy
b) inteligencja, wiedza, kwalifikacje, stwo", w ktrym spdza czas wolny,
c) -obyczaje towarzyskie, dobre wychowanie, a w ktre nie wprowadza ony,

d) wesoo, humor, pogodne usposobienie, b) czy ona moe mie swoje


towarzystwo", w ktrym spdza czas
e) tzw. dobry charakter", sumienno, yczliwo, wyrozumia wolny, a w ktre nie wprowadza ma,
o, c) posiadanie sfery prywatnych kontak
f) zaradno yciowa, gospodarno, tw towarzyskich (jest warunkiem)
g) uczuciowo sprzyja zacienieniu kontaktw ma
onkw.
h) odpowiedzialno za losy rodziny,
i) wychowanie dzieci,
15. Kto z Pastwa pragn pierwszego dziecka?
j) seks,
a jak w sytuacjach nastpnych dzieci (ch, przypadek).
k) inne (jakie?)

fj 11. Jak wyobraaa sobie Pani stosunki w swoim maestwie? fj 16. Ile dzieci warto mie"
12. Czy korzystaa Pani przed zawarciem maestwa z poradni przed a) dlaczego?
maeskich lub innych rde informacji o maestwie i yciu w b) i w jakim okresie maestwa
rodzinie? Poda jakich?
0 13. Z ktrym z wymienionych pogldw zgodziaby si Pani? (Prosz fj 17. Co uwaa Pani za bardziej dotkliwe dla rodziny - brak ma czy
podkreli waciw odpowied): brak ojca? Prosz uzasadni odpowied.
a) praca kobiety jest zem koniecznym, wola ebym nie pracowaa
ze wzgldu na: 18. Czy Pani zdaniem m przedstawia dla dzieci jakie wartoci, ktre
- dobro dzieci, powinny naladowa lub przyswaja? Jakie.
- organizacj domu,

142 143
0 19. Czy wychowaniem dzieci (prosz podkreli waciw odpowied): 0 2 5 . Czy na tle faktu nie posiadania mieszkania lub niedostatecznego
I -a) zajmowalicie si Pastwo obydwoje, wsplnie uzgadniali wyposaenia nie dochodzio midzy Pani, a Jej mem do konfli
cie metody postpowania z nimi, wasze zdania w sprawach ktw, spi, zadranie (Prosz podkreli):
wychowywania dzieci nie rniy si od siebie zasadniczo, a) tak
b) zajmowalicie si nimi obydwoje, dyskutowalicie na tematy b) nie
wychowywania, ale wasze zdania na ten temat rniy si od 26. Jeeli sytuacja materialna Pastwa bya trudna, podejmowaa Pani
siebie, dochodzio wskutek tego do spi midzy Wami, lub Jej m dodatkow prac (np. prace zlecone, dodatkowe godziny
c) sama zajmowaa si Pani wychowywaniem dzieci, m pobytu w pracy)
w ogle do spraw wychowania dzieci nie wtrca si, a) tak
d) m zajmowa si dziemi prawie sam i bya Pani z tego b) nie
zadowolona (dlaczego?) - czy byo to rdem konfliktw?
a) tak
II -Czy byy obiektywne przyczyny tego, e wychowywaniem dzie b) nie
ci zajmowaa si Pani (lub Pani m). Jeeli tak, to jakie? - kto mia pretensje do takiego rodzaju pracy i dlaczego?

20. Przy kim zostay dzieci?


- jaki by tego powd? 27. W jaki sposb gospodarowao si u Pastwa zarobionymi pienidz
mi?
21. Jak dzieci przyjy fakt rozwodu, z zadowoleniem, alem, czy a) - gromadzilicie je Pastwo we wsplnie obranym miejscu:
obojtnie? tak nie
22. Czy rodzina niepena moe by prawidowym rodowiskiem wy - czy m, ona wiedzieli ile wnosi druga strona:
chowawczym? W jakich warunkach? tak nie
b) planowanie, budet:
0 2 3 . W jakim stadium maestwa przyszy na wiat dzieci? (Prosz tak nie
zakreli waciw odpowied): c) dysponowanie pienidzmi wsplnymi:
a) sytuacja materialna bya ustabilizowana, K - na co
b) bylicie Pastwo na dorobku", przyjcie na wiat dzieci kom M - na co
plikowao sytuacj finansow, dochodzio na tym tle do konfli swoimi:
ktw, K - na co
c) przyjcie na wiat dzieci komplikowao sytuacj finansow, ale M - na co
nie prowadzio do powstania konfliktw. 28. Jakie wg Pani s przyczyny rozpadu Waszego maestwa?
24. Czy w chwili zawarcia maestwa mielicie Pastwo samodziel
ne mieszkanie?
a) jeeli tak, czy byo ono dostatecznie wyposaone? 0 29. Jak zachowujesz si, gdy odczuwasz brak, krzywd lub w innych
sytuacjach konfliktowych z partnerem maeskim, a w jaki sposb
b) jeeli nie, to gdzie mieszkalicie robi to Twj partner?

144 145
Rodzaj zachowania si Mojego wasnego Partnera 30. Wiek
dugo okre jedno dugo okre jedno 31. Wyksztacenie
trwae sowe razo trwae sowe razo 32. Zawd
we we 33. Ilo i wiek dzieci
1) Awantury i ktnie 34. Dugo trwania maestwa
2) Czynienie i mwienie partne 35. Jak dugo pozostaje Pani samotna?
rowi drobnych zoliwoci,
opryskliwo 8.3. Kwestionariusz ankiety
3) Celowy chd" we wzajem
nych kontaktach, brak zaintere Nastpn propozycj jest kwestionariusz ankiety. Na pierwszy rzut oka
sowania partnerem, okresy wida, e zasadnicza rnica midzy kwestionariuszem ankiety a wywia
milczenia"
dem ley w stopniu standaryzacji. W ankiecie wikszo pyta jest
4) Celowe unikanie partnera zamknita, opatrzona kafeteri zamknit lub potwart. Dziki takiej
(wielogodzinne przebywanie
poza domem)
konstrukcji ankieta nie wymaga dozoru" ankietera, moe by wysana
poczt, wypenia si j szybko i atwo. Wiedza jednak, jak daje jest
5) Zaniedbywanie, odrzucanie
obowizkw domowych powierzchowna", wyliczajca. Wywiad idzie w gb", penetruje wszy
stkie zakamarki zagadnienia, daje wiedz pogbion o wskim problemie
6) Nadmierna surowo lub obo
jtno wobec dzieci lub maej grupie. Ankieta daje wiedz obszern lecz nie pogbion,
7) Depresja, zanik aktywnoci
informuje nie wyjania. Informuje o zjawisku rozlegym lub o du
i zainteresowania na zewntrz ych grupach.
maestwa Prosty std wniosek, e dla odpowiednich celw, tematw, musi by
8) Oywione ycie towarzyskie, dobrana odpowiednia technika. S tematy, ktre nie toleroway by ankiety,
przelotne flirty s takie, ktrym niepotrzebny wywiad. Np.: Wpyw rodowiska rodzinne
9) Ponianie, upokarzanie go na aspiracje i wybr zawodu u modziey lepiej, dokadniej zbada
i szkalowanie partnera wobec a raczej wyjani" przy pomocy m.in. wywiadu. Z kolei o stanie czytel
innych (tzw. dogadywanie)
nictwa nauczycieli szk rednich szybciej i sprawniej poinformuje nas
10) Narzucanie partnerowi swych ankieta.
uczu, potrzeb, obecnoci
Kwestionariusz ankiety, ktr prezentuj czytelnikowi, zosta rwnie
11) Szukanie zapomnienia w pracy
lub zainteresowaniach, opracowany na seminarium pedagogiki spoecznej i by wykorzystany
w badaniu pogldw i postaw modziey wiejskiej. Autork kwestionariu
12) Przelanie uczu i zaintereso
wa na dzieci sza i bada bya mgr Ewa Szamborska-Wojdyna. I w tym wypadku
uszczuplone zostay miejsca przeznaczone na odpowiedzi.
13) Denie do sukcesu wybicia
si" osignicie dominujcej Pragn zwrci uwag na wielk rnorodno pyta, od otwartych do
pozycji (finansowej bd pres wyskalowanych, na pomysowe rozwizanie ich graficznej postaci.
tiu)
Dla celw wiczeniowych na marginesach ankiety oznaczone zostan
14) Prby pozytywnych rozwiza poszczeglne rodzaje kafeterii symbolami:
przekonywanie, perswazja
(prby bezkonfliktowe)

146 147
k. potwarta koniunktywna 2. wzory upowszechniania przez rodki masowego przekazu,
k. potwarta dysjunktywna 3. le funkcjonujce rodziny,
O k. zamknita koniunktywna 4. zy wpyw rwienikw,
0 k. k. zamknita dysjunktywna 5. trudnoci materialne wasne,
6. sytuacja gospodarcza kraju,
Kwestionariusz ankiety (fragment) 7. odchodzenie od religii,
8. inne
Katedra Pedagogiki Spoecznej Uniwersytetu Warszawskiego prowa
Q 4. Co wydaje Ci si spraw najwaniejsz w yciu? (podkrel i ponu
dzi badania zmierzajce do okrelenia pogldw, postaw i aspiracji ycio
meruj od 1 do 3)
wych modziey.
a. zdobycie fascynujcego zawodu,
Badania s anonimowe, a ich wyniki wykorzystane bd wycznie
b. zdobycie wysokiej pozycji materialnej,
w celach naukowych.
c. zdobycie wysokiej pozycji spoecznej (zrobienie kariery)
Prosimy Ci zatem o pen szczero w udzielaniu odpowiedzi.
d. szczcie rodzinne,
O l . Jak mylisz, ktre z niej wymienionych cech charakteru s najcz
ciej spotykane w naszym spoeczestwie e. by uytecznym dla innych,
f. spokojne ycie,
a. uczciwo
b. szczero g. przeycie wielkiej przygody (np. podr dookoa wiata za
c. bezinteresowno zaoszczdzone pienidze),
d. zakamanie h. inne
e. wierno przekonaniom 0 5. Na co by si zdecydowa, gdyby mia wybra (podkrel waciwe)
f. odpowiedzialno a. moliwo podrowania, ale na wasn odpowiedzialno bez
g. chciwo zabezpieczenia materialnego,
h. lenistwo b. wykonywanie tego, co Ci interesuje z moliwoci poszerzenia
i. bierno wiedzy, lecz wynagrodzenie nie byoby zbyt zachcajce,
j . wyrachowanie c. walka o ideay i sprawy, w suszno ktrych wierzysz, z moli
k. nieuczciwo woci naraenia si wadzy, stracenia pracy,
1. sprawiedliwo d. dobra posada, ktra nie jest wprawdzie tym, co ci pasjonuje, ale
Podkrel i ponumeruj od 1 do 4 od strony materialnej jest bardzo interesujca,
2. Jak mylisz, czym wikszo ludzi kieruje si przy wyborze zawodu e. zdobycie zawodu, ktry cieszy si wysokim uznaniem spoecz
(podkrel dwa najwaniejsze motywy) nym, ale nie jest rwnoznaczny z wysokim uposaeniem.
a. zainteresowaniami 6. Dla kogo najchtniej wykonaby bezinteresownie trudn prac?
b. wzgldami materialnymi (podkrel wybrane)
c. wzgldami prestiowymi a. dla ssiadw,
d. chci zdobycia wiedzy b. przyjaci,
e. inne c. rodziny,
3. Co, Twoim zdaniem, wpywa na niegodne postpowanie ludzi: d. zwierzchnikw,
(wybierz i podkrel trzy) e. organizacji spoecznej, w ktrej dziaasz,
1. demoralizujcy wpyw ycia wspczesnego, f. na rzecz miasta, wsi, w ktrej mieszkasz,

148 149
g. inne f. inne
7. Gdyby mia moliwo wyjecha na stae do pastwa o wyszym 12. Napisz, czym wedug Ciebie, kieruj si ludzie zdobywajcy wy
standardzie yciowym to: (podkrel wybrane) ksztacenie?
I. nie wyjechabym ze wzgldu na:
a. wi z rodzinnym krajem, 13. Czy w przyszoci chcesz zaoy rodzin?
b. zobowizania rodzinne, tak nie
c. zobowizania zawodowe, 14. W zakadzie, w ktrym pracujesz, podjto na szczeblu kierowni
d. brak odwagi, czym ryzykown decyzj, ktra w efekcie przyniosa szkody zaka
e. inne dowi, a tym samym gospodarce. Ty nie miae okrelonego zdania,
II. wyjechabym od razu na nic si nie ogldajc cho moge protestowa. Kto, wedug Ciebie, ponosi za to najwi
8. Napisz, czym wedug Ciebie kieruj si ludzie przenoszcy si ze ksz odpowiedzialno (podkrel wybrane)
wsi do miasta? a. czynniki na szczeblu najwyszym,
b. dyrekcja zakadu,
O 9. Jakie zachowania s, Twoim zdaniem, najbardziej charakterystycz c. caa zaoga cznie z Tob,
ne dla wspczesnego spoeczestwa polskiego: (wybierz i podkrel d. Ty,
trzy) e. nikt,
a. walka w imi ideaw, f. inne
b. przyja, yczliwo,
0 1 5 . Czy byby skonny pracowa w wolne soboty, aby zarobione wtedy
c. nastawienie na samorealizacj,
pienidze przeznaczy na spacenie dugw naszego pastwa?
d. dbanie o wasne dobro,
tak nie
e. denie do jak najszybszego nagromadzenia dbr materialnych,
O 16. Ktre z poj wydaje Ci si najblisze: (podkrel najwaniejsze i
f. brak zainteresowania sprawami publicznymi.
ponumeruj od 1 do 3)
10. Co, wedug Ciebie, jest najwaniejsze? (podkrel wybrane)
a. dobro" ludzkoci,
a. posiada dobr rodzin,
b. dobro" pastwa,
b. mie prawdziwego przyjaciela,
c. dobro" mojej rodziny,
c. mie duo niezobowizujcych znajomoci,
d. dobro" wasne
d. dziaa dla szerszego ogu,
e. waniejsza ni obecno przyjaci i znajomych jest wasna 17. Jeli masz zaatwi jak spraw w instytucji pastwowej, z jakim
zaradno yciowa idziesz nastawieniem? (odpowiednie podkrel)
f. inne a. zaatwi wszystko od razu",
11. Czym kieruje si, Twoim zdaniem, czowiek w kontaktach z inny b. bd musia kilkakrotnie przychodzi",
mi ludmi? (podkrel wybrane) c. potraktuj mnie z gry, ale moe co osign",
a. nastawieniem na dawanie", d. najprawdopodobniej nic nie zaatwi",
b. nastawieniem na branie", e. inne
c. oczekiwaniem oboplnych korzyci, 18. Do kogo zwrciby si o pomoc w kopotach osobistych, zawodo
d. bezinteresownoci, wych, ideowych? (zaznacz krzyykiem)
e. wyrachowaniem,

150 151
kopoty kopoty kopoty 3. organizacja polityczna
osobiste zawodowe ideowe 4. instytucje wychowawcze
przedstawiciel org. politycznej 5. produkcyjne zakady pracy
przedstawiciel zakadu pracy 6. placwka naukowa
przedstawiciel org. modzieowej 7. instytucja wyznaniowa
8. instytucja kulturalna
kto z rodziny
przyjaciel
22. Czy osoby pracujce w instytucjach, w ktrych zaatwiae swoje
ksidz
sprawy, wyday Ci si: (wybierz i podkrel)
sam rozwi
I 0 II
do nikogo
posiadajcymi odp. kwalifikacje wymagajcymi dozoru
inne
godne zaufania biorcymi apwki
U
19. Czy, Twoim zdaniem, instytucje, organizacje, partie dziaajce w chtne do pomocy lekcewacymi petenta
naszym kraju kieruj si: (odpowiednie podkrel) uczciwe dbajcymi o wasne interesy
pene inicjatywy i samodzielnoci
dobrem spoecznym prywat
przysparzaniem korzyci zaspokajaniem wasnych aspiracji
0 23. Co sobie wyej cenisz - czy: (podkrel odpowiednie)
gospodarce i korzyci materialnych
a. kontakty przyjacielskie z ma grup,
adem i moralnoci nieliczeniem si z interesem ludzi
b. dziaalno spoeczn wykonywan w organizacji.
spoeczn i opini spoeczn
24. Czy burzliwe przemiany w naszym kraju wpyny na zmian
szczciem i zadowoleniem nakazami z gry", a nie dobrem
Twoich przekona, a jeeli tak, to w jaki sposb
ludzi ogu
realizacj idei i szczytnych
ideaw 25. Jak oceniasz strajki?
20. Czy mgby wymieni instytucje, towarzystwa, organizacje polit.-
spo., ktre, Twoim zdaniem najbardziej nie zasuguj na zaufanie, 26. Jak oceniasz Solidarno"?
s skompromitowane, oraz takie, ktre w najwikszym stopniu
speniaj spoeczne oczekiwania? 27. Czy naleysz do jakiej organizacji spoeczno-politycznej, jeeli tak,
to do jakiej i od kiedy?
0 2 1 . Jeeli miaby zacz prac, w jakich dwch instytucjach chciaby
j podj, a w jakich nie? (zaznacz krzyykiem)
28. Czy poprzednio naleae ju do jakiej organizacji, jeeli tak, to co
wpyno na podjcie decyzji? o wystpieniu z niej?
chciabym nie chciabym
1. organizacja modzieowa 29. Jeeli nie naleae, to czy masz zamiar wstpi do jakiej organi
2. organizacja spoeczna . . . zacji?

152 153
30. Jaki jest Twj stosunek do religii: (odpowiednie podkrel) 8.4. Narzdzia socjometrii
a. wierzcy
b. niewierzcy Przystpujc do opracowania testw socjometrycznych musimy posta
c. praktykujcy wi sobie pytanie o cel naszych bada, albo inaczej naley jasno powie
d. niepraktykujcy dzie, co chcemy zbada. Bo testem socjometrycznym mona bada nie
31. Stosunek do religii Twojej rodziny: (odpowiednie podkrel) tylko zwizki emocjonalne, mona te bada stosunek modziey do
okrelonych cech, wartoci, preferencje i aspiracje yciowe. Najpowszech-
a. wierzcy
niej jednak testem socjometrycznym bada si struktur, rodzaj i natenie
b. niewierzcy
zwizkw emocjonalnych zachodzcych w maej grupie nieformalnej. Oto
c. praktykujcy
przykad testu socjometrycznego zastosowanego w badaniach nad rol
d. niepraktykujcy
wychowawcz druyny harcerskiej. Test i badania opracowano na semi
narium pedagogiki spoecznej.
32. Metryczka
1. Pe Mczyzna Kobieta
2. Wiek lat Test socjometryczny
3. Wyksztacenie
4. Zawd wykonywany przez Ciebie I. Druyna nasza podja zobowizanie, e w okresie zimy harcerze
5. Miejsce staego zamieszkania: (odpowiednie podkrel) dobrowolnie bd pomaga ludziom starszym, samotnym i chorym,
- due miasto zamieszkujcym na naszym osiedlu. Pomoc ta polega bdzie na
- mae miasto robieniu zakupw, wykonywaniu lejszych prac i zaatwianiu prostych
- wie spraw. Najatwiej pomoc tak zorganizowa parami, aby na wypadek
6. Pochodzenie spoeczne: (podkrel waciwe) gdy j e d n a osoba j e s t zajta, druga moga j z a s t p i .
- inteligencja Prosz Was zatem abycie poniej wymienili wedug kolejnoci 3
- chopskie osoby z druyny, z ktrymi chcielibycie wykonywa swoje zadania:
- robotnicze 1
7. Wyksztacenie rodzicw (odpowiednie podkrel) 2
- wysze 3
- rednie A z tymi osobami nie chciabym wykonywa naszego zadania:
- podstawowe 1
- niepene podstawowe 2
8. Jaki jest w Twojej rodzinie dochd na jedn osob 3
9. Struktura rodziny
wiek zawd II. Za tydzie nasza druyna wemie udzia w konkursie na najlepiej
matka zorganizowan zabaw. Aby dobrze wypa w konkursie podzielimy
ojciec si na trjki, ktre obmyl i przygotuj swoje propozycje".
rodzestwo Z kim chciaby z naszej druyny przygotowa si do konkursu.
Wymieni w kolejnoci 3 osoby:
1
2

154 155
3 badaniu zjawisk", reakcji", suszniej jest stosowa np. prosty dziennik
A z kim nie chciaby przygotowywa konkursu: obserwacji, gdzie pod dat opisujemy okolicznoci zdarzenia, zjawisko,
1 reakcj.
2 Pragn poniej zaprezentowa czytelnikowi fragmenty dwu narzdzi
3 obserwacji.
Pierwszy arkusz obserwacji stosowany by przez autora przy okazji
Powyszy test zawiera 2 kryteria socjometryczne (sytuacje wprowa bada nad rol wychowawcz zaj pozalekcyjnych i placwek pozaszkol
dzajce i pytania) oba o kierunku pozytywnym i negatywnym, raczej do nych. Poniewa obserwacj prowadzio wielu nauczycieli i wychowaw
mocne i w miar oglne. Stworzenie dwu do odmiennych motywacji do cw, musieli dysponowa w miar jednolitym narzdziem obserwacji, aby
wyboru pozwala ufa, e wybory bd przemylane i pozwol dokadnie materia mg by porwnywalny i jednolicie opracowany. Doda naley,
zilustrowa ukady wewntrzgrupowe. e bya to jedna spord kilku stosowanych w owych badaniach technik.
Pene walory testu widoczne s dopiero po odpowiednim opracowaniu Drugi przykad to specjalny arkusz obserwacji, opracowany przez
wynikw, sporzdzaniu socjogramw i waciwej interpretacji. Umiejt S.M. Studenckiego i M. Librachow jeszcze w okresie midzywojennym
noci te czytelnik nabdzie dziki zaleconej literaturze. liczcy 8 dziaw i 39 rozwinitych dyspozycji.
Ale nie wolno zapomina, e test daje obraz nie zawsze jednakowy. Z uwagi na oszczdno miejsca w drugim przykadzie usunite
Moe si zdarzy, e ta sama osoba w wietle jednego kryterium moe /ostay miejsca przeznaczone na opis. Przykad arkusza obserwacji sprzed
zaj wysok pozycj, w wietle innego nisk. p wieku ma nie tylko archiwaln warto. Wspczesne rozwizania id
Np. osoba nieatrakcyjna do zabawy, moe by wysoko oceniona jako tylko w kierunku wikszej standaryzacji i innej struktury. Istota pozostaje
towarzysz wsplnej nauki. Obraz stosunkw midzyosobniczych w grupie la sama.
zaley od:
- rodzaju kryteriw, ARKUSZ OBSERWACJI
- liczby zastosowanych kryteriw, (fragment)
- liczby i porzdku dozwolonych wyborw.
To wszystko jeszcze raz dowodzi, e technika socjometryczna nie Wskazwki do prowadzenia arkusza obserwacyjnego
moe by stosowana samodzielnie i by uznana za wystarczajc. Dobrym Arkusz obserwacyjny jest dla badajcego nauczyciela drogowskazem,
jej uzupenieniem moe by nawet technika zgadnij kto", ktrej tu nie wskazujcym co naley w obserwacji ucznia wzi pod uwag. Kolejno
chc eksponowa poniewa jest to bardzo proste narzdzie i czytelnik wypeniania poszczeglnych pozycji arkusza jest dowolna i zaley od roku
moe je pozna w cytowanym ju opracowaniu M. Pilkiewicza. obserwacji. Stopie szczegowoci wypeniania poszczeglnych pozycji
zaley od moliwoci stwierdzenia okrelonych cech ucznia. Zaleca si
8.5. Narzdzia obserwacji notowanie na oddzielnych kartkach faktw stanowicych podstaw do
oglnej charakterystyki ucznia.
Narzdzia obserwacji s liczne i bardzo zrnicowane. Najczciej Obserwacj naley prowadzi systematycznie przez okres kilku mie
stosowane s dzienniki obserwacji, czy proste karty obserwacji, zdarzaj sicy notujc poszczeglne fakty a pod koniec okresu obserwacji wpisa
si jednak narzdzia bardziej wystandaryzowane, ale te bardziej zoone. oglne charakterystyki do arkusza obserwacyjnego.
Warto tu wspomnie, e karty obserwacyjne mog by indywidualne W obserwacji naley uwzgldni nastpujce rda:
lub tematyczne (np. konflikty", zachowania prospoeczne", reakcje na a) bezporednie obserwacje ucznia w klasie i poza klas,
trudnoci", objawy solidarnoci" itp.). Ich stosowanie jest bardziej celo b) rozmowy z uczniem,
we, kiedy badamy jednostki, kiedy stawiamy diagnozy osobnicze. Przy c) rozmowy z rodzicami, nauczycielami szkoy,

156 157
t/l Arkusz obserwacji
00
(fragment)
Rodzaj obserwacji: uczestniczca ukryta
Tre obserwacji: rodzaj i nasilenie konfliktw wrd uczestnikw koa modych przyrodnikw.
Zawizywanie przyjani, solidarno grupowa, gesty koleestwa.
Miejsce i czas obserwacji: pracownia biol., padziernik-listopad 19
Prowadzcy obserwacj

Data Opis konfliktu i reakcja Inspira Uczest Media Opis zajcia Kwalifikacja
wychowawcza nauczyciela torzy nicy torzy inne uwagi nauczyciela
konfliktu konfliktu
3X 1. Ktnie o miejsce przy preparacie. 7 4,9,3 3 Obserwacja przy Konflikt saby, nie wzbu
Zaegnane po wyjanieniach. pomocy mikro dzi emocji.
skopu.

2. Sprzeczka o przygotowanie na na 7,8,12 3,9 Wyznaczanie Konflikt powaniejszy,


stpne zajcia materiaw i prepa zada wzbudzi agresj i nie
ratw. ch.
17 X 1. Popychanie si chopcw. Ten, kt 6 3,7 Prace porzdko Przyczyna powstaa
ry zacz zosta zaatakowany przez we w pracowni. prawdopodobnie na zew
dwu innych. Konflikt zaegnany ntrz. W obronie kolegi
interwencj nauczyciela. Przyczyna wystpi jeden z chop
nieznana. cw.
2. Skarga dziewczt na 2 chopcw 7,12 2,5,14 jw. Zdarzenie miao raczej
o rzucanie pestkami. Jedna z dziew artobliwy charakter, nie
czt fizycznie zaatakowaa zaczepia byo znamion agresji.
jcych.

Data Opis konfliktu i reakcja Inspira Uczest Media Opis zajcia Kwalifikacja
wychowawcza nauczyciela torzy nicy torzy inne uwagi nauczyciela
konfliktu konfliktu
7X1 1. Ostra ktnia trzech chopcw prze 8 4,12 9 Wycieczka Ostra reakcja chopcw,
ciw jednemu, ktry nie chcia nosi do lasu take inni uczestnicy
narzdzi i uzbieranych okazw. zgorszeni. Sprawa posz
Chopcy grozili wycofaniem si a w niepami po pod
z wycieczki. Na moj interwencj jciu obowizkw.
oskarony" podj prac.

2. W powrotnej drodze z wycieczki 13 4,7,12 Powrt Ujawniy si gbokie


jeden chopiec siedzia mimo e inni z wycieczki urazy do zachowa
stali, take starsi i kobiety. Oburzeni uprzywilejowanych.
koledzy wypominali mu dyrek Wyrana niech
torskie nawyki (ojciec dyrektor). a nawet wrogo.
Niech i napicie.
d) sprawozdanie z konferencji i posiedze pedagogicznych szkoy,
e) dokumentacja szkolna (uwagi z dziennikw, karta zdrowia, itp.), A. Stosunek do rodzicw i rodzestwa.
f) odwiedziny ucznia na zajciach praktycznych, w internacie, w ro 12. Czy ucze czuje si dobrze, czy le w domu? Jeli le to z jakich
dowisku domowym. przyczyn? Czy stosunek do rodzicw opiera si na mioci i zaufa
W obserwacji ucznia mona bardzo wydatnie dopomc zapoznanie si niu, czy na obawie lub autorytecie? Czy dziecko jest posuszne, czy
z literatur, w szczeglnoci: krnbrne? Czy szanuje rodzicw? Czy dumne jest z rodzicw, czy
ARKUSZ OBSERWACYJNY si ich wstydzi? Z jakiego powodu? Czy skary si na rodzicw?
(autorstwo M. Librachowa, S. Studencki) Czy mona zauway objawy rodzinnej solidarnoci? Jakie jest
poycie dziecka z rodzestwem: zgodne czy niezgodne, czy opie
Imi i nazwisko wiek klasa kuje si modszym rodzestwem, czy wystpuje w jego obronie?

I. Wygld zewntrzny
C. Stosunek do kolegw.
1. Wygld zewntrzny: czysty, starannie ubrany, czy te brudny, nie
14. Czy ucze dobrze si czuje wrd kolegw? Jeeli le si czuje to
chlujny, zaniedbany itp.
dlaczego? Czy daje dowody solidarnoci koleeskiej i jak si ona
objawia? (Porwnaj punkt stosunek do ludzi"). Czy jest lubiany
II. Warunki domowe
3. Czy ucze wychowuje si u rodzicw (u matki, ojca), rodzestwa, i nielubiany i dlaczego? Z jakimi uczniami (kolegami) przyjani si,
krewnych, opiekunw? Czy ojciec, matka yje? Czy rodzice yj czy s to uczniowie z jego rodowiska (miejsce pobytu, urodzenia,
razem, czy oddzielnie; ojczym, macocha, dziecko nielubne? dzielnicy miasta, wsi).
4. Zawd ojca, matki (opiekunw, wzgl. rodzestwa). Czy matka D. Stosunek do siebie samego.
pracuje poza domem? Stan zamonoci rodzicw (zamoni, rednio 15. Czy ucze ufa wasnym siom? Czy si przecenia, czy te nie
zamoni, ubodzy, bardzo ubodzy). Czy dziecko pomaga rodzicom docenia? Czy si ocenia krytycznie? Na jakim punkcie najatwiej je
w gospodarstwie lub w pracy zarobkowej? dotkn? Jak reaguje na obraz? Czy jest wraliwy na pochway?
Czy atwo go zawstydzi? Czy objawia si ambicja, duma, mio
6. W domu: czysto, ad, porzdek, zgoda, czy brud, ciasnota, ktnie, wasna? W jakiej dziedzinie szuka zadowolenia dla swej ambicji:
bjki? Warunki do odrabiania lekcji w domu. w nauce szkolnej, w yciu organizacyjnym, szkolnym lub poza
7. Stosunek do dzieci (ojca, matki): tkliwy, surowy, agodny, brutalny. szkolnym, w figlach i psotach, w podkrelaniu swej niezalenoci,
Wpyw wychowawczy wikszy matki, ojca? wzgldnie wyszoci fizycznej, duchowej, spoecznej? Czy ucze
III. Stosunek do ludzi posiada poczucie swej niszoci i w jakim kierunku? Czy dba o swj
10. Czy ucze dy do towarzystwa, czy unika towarzystwa. Czy jesl wygld zewntrzny? Czy stara si podoba innym? Jaki jest stosu
skonny do zawierania wycznych przyjani? Czy bawi si czciej nek ucznia do jego wasnoci? Czy j ukrywa przed innymi, czy jej
z modszymi od siebie, czy ze starszymi? Czy mona okreli
pilnuje, czy stara si powikszy j, czy udziela innym dobrowolnie,
przypuszczalnie przyczyny unikania towarzystwa; czy odgrywa tu
czy z koniecznoci? Czy uzewntrznia duchowo swoje przeycia,
rol waciwa dziecku niemiao, czy przykre dowiadczenia, czy
czy te opanowuje si i nie uzewntrznia? (Reakcja na nagan,
przyzwyczajenia?
obraz, pochwa). Jaki jest stosunek ucznia do jego przyszego
Naley zwrci uwag, czy dla towarzystwa" wstpi do szkoy
budowlanej, czy skonny byby do zmiany szkoy lub klasy dla zawodu, czy uwaa ten zawd za swoj konieczno yciow, czy
towarzystwa kolegw. za obrany cel. Podoba mu si obrany kierunek, czy nie. Czy si nie

16ft 161
wstydzi swego przyszego zawodu. Jak ma opini o swoim przy naprawi wyrzdzon przez siebie krzywd. Czy jest samolubny,
szym zawodzie i ewentualnie o innych zawodach? czy skonny do ofiar?
IV. Stosunek do szkoy 30. Czy ucze w dziaaniu jest niepewny siebie, skromny, lkliwy,
16. Czego ucze oczekuje od szkoy. Jak rozumie poytek pyncy ustpliwy, czy przeciwnie odwany, dzielny, zamiowany do walki,
z faktu uczszczania do niej. Czy ceni sobie zdobycie wiedzy lub zoliwy, brutalny w stosunku do sabych, nieustpliwy, pod
potrzebnej w zawodzie, czy moliwoci materialne (stypendium liwy, bezwzgldny?
internat), okazj pobytu w miecie, drog do wyjcia ze wsi, okazji
do ycia z kolegami w gromadzie, zdobycie wiedzy zawodowej, czy VII. Waciwoci umysu
przyjemno uczenia si w ogle itp. Czy szko uwaa za swoja 32. Czy ucze atwo orientuje si w nowym materiale, stawiania wiad
czy j lubi, czy lubi przebywa w szkole czy w zakadzie budw czce o samodzielnym myleniu, obserwuje szybko i trafnie w jakiej
lanym na praktyce. Czy szko traktuje tylko jako tward koniecz dziedzinie; czy odrnia rzeczy istotne od nieistotnych, zauwaa
no yciow. W jakim stopniu bierze udzia w yciu szkoy. C/\ bdy, krytykuje, czy te przeciwnie, przyjmuje biernie, przyswaja
chce w niej zdoby wiedz i umiejtnoci potrzebne w zawodzu mechanicznie, orientuje si z trudem? Czy wyraa si w sposb
kwalifikowanego robotnika, czy traktuje szko, jako drog dc oryginalny, dobitny, zwizy, rzeczowy, cisy lub mtny, bezbarw
dalszego ksztacenia si np. w technikum. Jaki jest stosunek ucznia ny, rozwleky?
do wasnoci szkoy, do jej urzdze? 34. W jakich przedmiotach szkolnych ucze celuje, w jakich wykazuje
V. Zainteresowania i denia braki?
17. Czy ucze objawia jakie specjalne zainteresowanie: do przedmio 35. Czy wykazuje jakie wyrane zdolnoci, do czego?
tw nauki szkolnej, do ksiek okrelonej treci, do gier ruchowych, VIII. Stosunek do pracy
wicze fizycznych, majsterki, rozrywek, zaj artystycznych, zaje< 37. Jaka praca sprawia uczniowi przyjemno: fizyczna, rczna, arty
praktycznych, gospodarczych, kolekcjonowania, hodowli zwierza, styczna, umysowa?
do zagadnie religijnych, etycznych, spoecznych, teoretycznych.
21. Czy ucze czsto zmienia przedmioty zainteresowania, porzuca 39. Czy ucze umie naleycie zorganizowa sobie prac? Czy dy do
postanowienia, czy z trudem odchodzi od powzitego zamiaru, dokadnoci i poprawnoci? Czy interesuje si zewntrznym wygl
dem (estetyk) pracy wykonanej. Czy stosunek do pracy jest jedna
ujawnia upr i wytrwao?
kowy przy pracy rcznej i pracy umysowej? Czy interesuje si
24. Jakie s szczeglne zainteresowania ucznia, czy w ogle je posiada,
wynikami swej pracy? Czy mona ustali, dlaczego si interesuje
czy te zainteresowania wi si z jego przysz prac zawodow?
wynikami swej pracy (stopie?, odznaczenie?, zamiowanie?). Czy
VI. Waciwoci charakteru, usposobienia, temperamentu ucze odnosi si krytycznie do swej pracy, czy stawia sobie due
26. Czy usposobienie ucznia jest stae, mao zalene od okolicznoci wymagania, czy te zadawala si byle jak wykonan prac? Czy
zewntrznych, czy te przeciwnie, daje si zauway nierwno, chwali si wynikami swej pracy? Czy dy do poprawienia nie
zmienno usposobienia, zaleno od przyczyn zewntrznych (po zadawalajcych wynikw? Czy wobec trudnoci traci ch do d.c.
chwaa, nagana, powodzenie, niepowodzenie, pogoda, niepogoda pracy, odwouje si do pomocy innych, czy sam pokonuje trudnoci?
itp.).
29. Czy ucze odrzuca cudze zmartwienia i przykroci, czy jest na nie * * *
czuy, lub cieszy si z cudzych przykroci. Czy posiada poczucie
sprawiedliwoci (zwrcone tylko ku sobie, czy te ku innym)? Czy Przedstawione przykady nie wyczerpuj rnych moliwoci prowa
staje w obronie innych, czy zdolny jest do powice, usiuje dzenia obserwacji. Drugi arkusz obserwacji pochodzi z lat 30-tych i suy
162 163
do charakterystyki dzieci w oparciu o obserwacj swobodn. Wypeniony Warunki opieki w rodowisku domowym
przez nauczycieli wymaga pewnego przygotowania. Moe nie spenia
wymogw wspczesnej aparatury pojciowej psychologii, mimo tak Stopnie ocen
dawnej historii arkusz stanowi wszechstronne, rzetelne i nowoczesne 2 3 4 5
narzdzie poznania. Dostp dziecka do ksiek
i czasopism
8.6. Skale
10. Stan opieki nad organizacyjnym
Pragn poda przykad skali zastosowanej przez J. Pietera (Poznawa yciem dziecka
nie rodowiska wychowawczego, Wrocaw 1960) przy badaniu warunkw
wychowawczych modziey. J. Pieter dokona podziau rodowiska wy
chowawczego na krgi rodowiskowe. W tzw. krgu lokalnym wyrni rodowisko szkolne
16 skadnikw (m.in. wielko i charakter danej miejscowoci, tradycje
kulturowe miejscowoci, jej majtek kulturowy, obiektywne warunki 4 Liczebno uczniw w klasie
zabawy i rozrywek itd.). W rodowisku okolicznym wyrni 11 skadni szkolnej
kw, a wrd nich: stan szkolnictwa, owiaty, stan ycia organizacyjnego, 6. Wyksztacenie przecitnie
stopa gospodarcza mieszkacw. rodowisko osobiste zawierao w sumie nauczycieli danego ucznia
66 skadnikw w rozbiciu na skadniki domowe i skadniki rodowiska 13. Kultura jzykowa nauczycieli
szkolnego 23. 15. Stan i wyposaenie wietlicy
Kademu skadnikowi odpowiadaa 5-stopniowa skala, ktrej cyfry 17. Skad i poziom (umysowy,
miay oddawa stopie zblienia lub oddalenia od stanu podanego. Suma moralny) grupy koleeskiej
wszystkich cyfrowych ocen naniesiona na arkusz schematyczny pozwalaa
obliczy wskanik rodowiskowy" czyli cyfrow, porwnywaln ocen
warunkw ycia i wychowania dziecka. B. Skadniki rodowiska lokalnego
Poniej zamieszczam kilka wybranych skal skadnikw rodowiska.
Numeracja skadnikw zgodna z oryginaem. 2. Krajobraz i ziele
6. Zrnicowanie zawodowe
Arkusz schematyczny do analizy warunkw mieszkacw
rodowiska wychowawczego dzieci szkolnych 9. Stan szkolnictwa
13. Potrzeby kulturalne mieszkacw
A. Osobiste warunki rodowiskowe
Sto]3nie ocen
Integraln czci skal s opisowe objanienia wartoci poszczegl
1 2 3 4 5
nych cyfr w kadym skadniku; zawierajce ogln charakterystyk skad
2. Warunki mieszkaniowe dziecka nika a nastpnie jego szczegow gradacj. Oto niektre przykady:
5. Stan odywiania rodziny dziecka
13. Majtek kulturowy rodziny Warunki mieszkaniowe
25. Charakter ycia towarzyskiego - w mieszkaniu przypada wicej ni 6 osb na 1 izb ocena 1
dziecka - w mieszkaniu przypada 4-6 osb na izb ocena 2

164 165

.(#;.,
- w mieszkaniu przypada 2-3 osoby na izb - ocena 3 pozycj spoeczn nauczyciela, pita z kolei w caym arkuszu, std
- w mieszkaniu przypada 1-2 osoby na izb - ocena 4 numeracja rang.
- w mieszkaniu przypada wicej ni 1 izba na osob - ocena 5 25. Nauczyciel w dzisiejszej wsi straci cakowicie rang gwnego
autorytetu w sprawach nauki, kultury i owiaty.
Majtek kulturowy rodziny 26. Nauczyciel we wspczesnej wsi nie peni ju wikszej roli w yciu
- Rodzina nie posiada adnego majtku kulturowego - ocena 1 kulturalnym wsi.
- Rodzice maj troch fotografii pamitkowych, 27. Nauczyciel jest obecnie jednym z wielu inteligentw, jacy pracuj
par ksiek, czasopism. Majtek kulturowy na wsi i jego rola niczym nie rni si od tych, jakie speniaj inni.
bardzo skromny - ocena 2 28. Nauczyciel na wsi wyrnia si wrd inteligencji wiejskiej wi
- Rodzina posiada nie pielgnowany zbir fotografii, kszym autorytetem w sprawach kultury i owiaty.
czasopism, ksiek, nut, instrument muzyczny, 29. Nauczyciel mimo wszelkich przemian zachowa rang najwyszego
raczej mao uywany - ocena 3
autorytetu w sprawach kultury i owiaty.
- Rodzina posiada zacztek zbioru, ksiek, nut, 30. ycie kulturalno-owiatowe jest nierozcznie zwizane z nauczy
czasopism, obrazw. Pianino typowym
cielem i nikt go nie moe zastpi w tej funkcji.
rekwizytem kulturalnym - ocena 4
- Rodzina ma starannie utrzyman i celowo
powikszan bibliotek, artystycznie wartociowe Przyjem, e midzy poszczeglnymi rangami skali jest mniej wicej
obrazy, ryciny. Z reguy jest fortepian - ocena 5 rwna odlego, ktr mona wyrazi cigiem wartoci: 3-, 2-, 1-, 1+, 2+,
3+. Wad tej skali jest niewtpliwie to, e brak jest punktu zerowego.
Zrnicowanie zawodowe mieszkacw Mona uzyska go przez wstawienie midzy rangi I-i 1+, sformuowania:
- W danej miejscowoci brak zrnicowania zawodowego. nie wiem" lub nie mam zdania" co oznaczaoby punkt 0-wy. Wad jej
Przewaa rolnictwo. Jest 1 lub 2 nauczycieli. Rzemioso jest rwnie i to, e nie gwarantuje cakowitej rwnoci midzy rangami,
tradycyjne: szewc, kowal, stolarz, akuszerka - ocena 1
ustali j mona tylko arbitralnie przez odpowiedni dobr sformuowanych
- Przewaa rolnictwo, w miasteczku drobne
wartoci znaczcych i dobranych hierarchicznie zgodnie z powszechnym
rzemioso i handel ale reprezentowane
s wszystkie tradycyjne rzemiosa - ocena 2 uznaniem. Dla sprawdzenia trafnoci skali mona posuy si metod
sdziw kompetentnych.
- Oprcz gwnych rodzajw rzemiosa i nauczycielstwa
s przedstawiciele urzdnikw i wolnych zawodw. Po zbudowaniu tej skali przystpiem do jej modyfikacji w kierunku
S te wielkie fabryki - ocena 3 uzyskania bardziej precyzyjnych danych od tych, ktrych moga przyspo
- Oprcz wyej wymienionych pracownicy rzy w przytoczonej postaci. Naley bowiem do wymienionych ju man
nowoczesnych i duych zakadw przemysowych - ocena 4 kamentw doczy jeszcze i ten, e nie potrafi ona wyrni wszystkich
- Specjalici wszystkich dziedzin pracy fizycznej moliwych postaw w danym przedmiocie oraz e nie daje badanemu
i umysowej m.in. twrcy nauki i kultury - ocena 5 moliwoci wyraenia stosunku wobec innych sformuowa skali. Aby
uzyska ten efekt, posuyem si piciostopniow kafeteri o dwu kierun
Drugim przykadem jest skala do badania dystansu do wartoci. kach i nastpujcej rozpitoci: zgadzam si zdecydowanie", zgadzam
Zostaa opracowana i bya stosowana w katedrze pedagogiki spoecznej si", nie mam zdania", nie zgadzam si", nie zgadzam si zdecydowa
UW. Mierzy miaa stosunek do sytuacji spoecznej nauczyciela wiejskie nie". Zaopatrzenie jednak pierwotnego ukadu skali w powysz kafeteri
go. Skadaa si z 7 skal, kada zawierajca 6 rang, ktre speniay wymogi prowadzioby do wahadowego i mechanicznego oznaczania poszczegl
skali porzdkowej interwaowej. A oto jedna ze skal majca obrazowa nych stopni, poniewa sam ukad sugerowaby taki sposb. Skoro bowiem

166 167
%

nie zgadza si badany z trzecim lub czwartym stopniem skali, to z szstym 18. ycie kulturalno-owiatowe
bdzie si zdecydowanie nie zgadza, jeli nie chciaby by w konflikcie wsi jest nierozcznie zwizane z
z logik. nauczycielem i nikt nie moe go
zastpi w tej roli.
Dlatego aby unikn sugerowania oznacze samym ukadem skali,
w drodze losowania prostego bezzwrotnego wszystkie stopnie skal zostay 38. rodowisko wiejskie jest nie
przychylnie nastawione do pracy
pomieszane. Tak wic punkt pierwszy skali pierwszej sta si punktem szkoy i dalszego ksztacenia dzieci.
smym skali z kafeteri, punkt drugi - dwudziestym pitym, szsty -
39. Uznaniem wsi ciesz si tylko
dziewitym itd. Po zastosowaniu tych wszystkich zabiegw podany wyej te szkoy, ktre przygotowuj do
przykad skali oraz inna mierzca stosunek rodowiska wiejskiego do konkretnego zawodu.
szkoy i wyksztacenia, ktre wystpoway w skali interwaowej jako pila 34. Rodzice na wsi rozumiej ko
i szsta, przybray posta nastpujc: nieczno nauki, lecz nie s ambi
cjonalnie nastawieni na zdobycie
przez dzieci wysokiego wykszta
Przy niej podanych zdaniach prosz postawi +" w tych rubrykach,
cenia.
ktre wyraaj najbardziej zblion do Paskiej opini o treci zawartej
40. Nauka i wyksztacenie spoty
w zdaniach kaj si z przychyln ocen ze strony
rodzicw.
13. Kady typ wyksztacenia jest
Zga Zga Nie Nie Nie przez rodowisko wiejskie otaczany
dzam si dzam ma zga zgadzam szacunkiem.
zdecy si zdania dzam si zdecy
si dowanie 32. Ambicj kadej rodziny jest
dowanie
zapewnienie swym dzieciom moli
1. Nauczyciel we wspczesnej wsi wie najwyszego wyksztacenia
straci cakowicie rang gwnego wdowolnym kierunku, a praca szkoy
autorytetu w sprawach nauki, kultury cieszy si duym uznaniem.
i owiaty.
Numery z lewej strony s numeracj pierwotn" ze skali interwaowej
12. Nauczyciel we wspczesnej
wsi nie peni ju wikszej roli w uporzdkowanej. Owo pomieszanie" porzdku poszczeglnych stopni
yciu kulturalnym wsi. skal pozwalao take na wykrycie czstych niekonsekwencji w wyborach.
22. Nauczyciel jest obecnie tylko Ale to ju imponderabilia metodologiczne.
jednym z wielu inteligentw, jacy
pracuj na wsi i jego rola niczym si Wedle takiej zasady mona budowa skale w intencjach interwaowe,
nie rni od tych jakie peni inni. ktre badaj jak wykazay to osobiste dowiadczenia do precyzyjnie
3. Nauczyciel na wsi wyrnia si
i rnicujco opinie w istotnych sprawach spoecznych. Wymagaj spore
wrd inteligencji wiejskiej wikszym go trudu mylowego oraz zabiegw technicznych, ale efekty s nieporw
autorytetem w sprawach kultury i o nanie bogatsze ni np. przy badaniu ankietowym.
wiaty.
29. Nauczyciel, mimo wszelkich Literatura zalecana
przemian zachowa rang najwy
szego autorytetu w sprawach kultury
W znacznej mierze literatur godn zalecania dla poszukujcych wzorw narzdzi
i owiaty. badawczych bdzie literatura z poprzedniego rozdziau.

168 169

iS,
Procedurom budowania narzdzi badawczych powicona jest caa prawie seria prac
przygotowanych pod redakcj Gostkowskiego Z. i Lutyskiego J. - Analizy i prby technik
badawczych w socjologii. Ossolineum, Wrocaw t. 1 - 1966, (rne techniki kwestionariu
szowe), t. 2- 1968 (ankieta), t. 3 - 1970 (wywiad), t. 4- 1972 (gwnie wywiad w rnych ROZDZIA IX
postaciach), t. 5 - 1975 (techniki kwestionariuszowe, skale).
Obok pracy R. Przezwaskiego - obserwacja pedagogiczna, Warszawa 1959, naley
zapozna si z praktycznym zastosowaniem obserwacji w badaniach, ktre zostay przepro Organizacja i etapy bada naukowych
wadzone i opisane w pracy J. Konopnickiego - Niedostosowanie spoeczne, Warszawa 1971.
Empiryczne zastosowanie technik socjometrycznych znajdzie czytelnik w pracy
M. obockiego - Wychowanie w klasie szkolnej. Z zagadnie dynamiki grupowej,
Najlepsze w historii jest to, e
Warszawa 1975, a take w ksice Z. Zaborowskiego - Stosunki spoeczne w klasie
si powtarza, bo gdy zaczyna
szkolnej, Warszawa 1964, oraz pogbion i trudn prac tego autora - Stosunki co wymyla robi to gorzej"
midzyludzkie, Wrocaw 1976.
Gomez de la Serna
Warto poleci ksik J. Rembowskiego - Jedynactwo dzieci w domu i szkole,
Wrocaw 1975, ukazujcej kompletne badanie z zastosowaniem testw. Natomiast ich
teoretyczn charakterystyk znajdzie czytelnik w obszernej rozprawie M. Michalika -
Metody diagnostyki pedagogicznej, w: Metody bada psychologicznych, t. 2, red. L. Wo- Organizacja procesu badawczego, jak to ju wyej zostao powiedzia
oszynowa, Warszawa 1973 oraz w pracy M. obockiego - Metody bada pedagogicznych, ne zalena jest od wielu okolicznoci. Gwny wpyw na to maj:
Warszawa 1978, r. 4. Tyler L.G. - Testy i pomiary w psychologii, Warszawa 1967,
Grzywak-Kaczyska - Testy w szkole, Warszawa 1960. Barbara Markowska - Arkusz
charakter i cel bada, teren, na ktrym s prowadzone oraz techniki
zachowania si ucznia, Warszawa 1971. R. Mayntz, K. Holm, P. Hubner - Wprowadzenie stosowane w trakcie bada. Bd si stara przedstawi schemat bada
do metod socjologii empirycznej. Warszawa, 1985, PWN. J. Gnitecki -Zarys metodologii rodowiskowych, obejmujcy w miar monoci wszystkie czynniki, ktre
bada w pedagogice empirycznej, Zielona Gra 1993. naley wykona w poprawnie zorganizowanych badaniach. Doda trzeba,
e nie wszystkie badania wymagaj uwzgldnienia wszystkich punktw
wymienionego schematu. Wiele z nich bdzie wymagao uzupenienia go
czynnociami dodatkowymi. Bdzie to wic ramowy plan, ktry naley
Zadania i pytania kadorazowo dostosowa do potrzeb konkretnego procesu badawczego.
1. Prosz wymieni reguy budowy narzdzi badawczych, oraz reguy ich stosowania.
2. Prosz tak przeformuowa 3 razy ponisze zagadnienie oglne aby sugerowao 9.1. Schemat organizacji bada
zastosowanie kolejno bada przy pomocy wywiadu, obserwacji i technik socjome
trycznych Grupa rwienicza jako rodowisko wychowawcze". Faza koncepcyjna
3. Prosz pytanie o struktur wolnego czasu sformuowa w postaci: pytania otwar
tego, pytania zamknitego z kafeteri koniunktywn, pytania zamknitego z kafe
teri zamknit dysjunktywn.
1. Temat - przedmiot, cel, uzasadnienie
4. Prosz opracowa metryczk dla kwestionariusza ankiety badajc przyczyny 2. Problemy badawcze
niepowodze szkolnych, oraz drug badajc motywy podejmowania doksztacania 3. Hipotezy badawcze
przez osoby dorose. 4. Wybr terenu bada i dobr prby
5. Prosz opracowa test socjometryczny, ktrego kryterium bdzie sytuacja wyma
5. Typologia zmiennych
gajca nastawienia prospoecznego oraz opracowa zaoenie plebiscytu yczliwo
ci i niechci dla zaj pozalekcyjnych. 6. Schemat wyjaniania zwizkw midzy zmiennymi
6. Jakie warunki musi spenia obserwacja aby moga by uwaana za obserwacj 7. Typologia wskanikw do zmiennych
uczestniczc. 8. Metody, techniki i narzdzia bada
7. Prosz opracowa skal nominaln dla terminu: ucze", skal porzdkow dla
9. Definicje teoretyczne waniejszych poj
terminw system szkolny", struktura rodziny" oraz skal interwaow dla termi
nu sytuacja materialna". 10. Badania pilotaowe

171
11. Ostateczna wersja problemw badawczych, hipotez teoretycz Trudno tak postaw potpi i uzna za niegodn wielkiej idei bada
nych i narzdzi bada naukowych, skoro dzisiaj badania pod kad szerokoci geograficzn s
12. Harmonogram bada moliwe tylko wwczas jeli zyska si aprobat i finansow pomoc
13. Bibliografia orodkw decyzji, a to atwiej otrzyma cieszc si uznaniem i niejak
staw badacza.
Faza wykonawcza Zawarta jest take w tym zgrabnym powiedzeniu wana myl. Umie
jtno wybierania, ktra przynosi saw - wyraa si rozumieniem co
1. Przeprowadzenie bada waciwych w danej chwili jest najwaniejsze, czego spoeczestwo od nauki oczeku
2. Uporzdkowanie materiaw badawczych je, co wymaga empirycznego rozwizania. Wymaga to orientacji w rze
3. Opracowanie klucza kodyfikujcego czywistoci spoecznej lub technicznej, w oczekiwaniach i deniach
4. Kodyfikacja i opracowanie statystyczne ludzi. Niech ilustruje to przykad z bliskiej nam dziedziny. Oczywista
5. Analiza jakociowa, klasyfikacja zagadnie i zalenoci potrzeba cigego doksztacania i cigej nauki staa si elementem wia
6. Weryfikacja hipotez domoci spoecznej i spoecznych oczekiwa od kilkudziesiciu lat. Kilku
7. Opracowanie teoretyczne uczonych, ktrzy zajli si tymi zagadnieniami i sformuowali teori
edukacji ustawicznej zyskao swymi dzieami wiatowy rozgos. Podobnie
Spord wymienionych krokw postpowania badawczego wiele nie jest w dziedzinie psychologii, gdzie kade nowe odkrycie lub propozycja
nasuwa wtpliwoci co do swojego znaczenia. S jednak i takie, ktre w zakresie terapii psychicznej witana jest z wdzicznoci i nadziej przez
wymagaj szczegowych objanie, a nawet egzemplifikacji. Przejd neurotyczne i zalknione spoeczestwa XX wieku.
zatem po kolei wszystkie punkty, stosujc metod uproszczonej egzempli Naley jednak powiedzie, e nie wolno mie na uwadze wycznie
fikacji i wyjaniajc tre poszczeglnych poj. W intencji mojej ley lakich spektakularnych i interesownych wzgldw przy wyborze obszaru
bowiem uzasadnienie moliwoci, a nawet koniecznoci zastosowania
bada naukowych. Trafno wyboru, o ktrym mwi Wilson - wyraa si
przedstawionego przeze mnie schematu.
czym innym raczej i na ten kierunek dziaa chciabym zwrci uwag.
Caa procedura bada zawiera dwie gwne fazy: koncepcyjn i ba Wybr powinien zalee od trzewej oceny wykonalnoci zadania. Musi
dawcz. I chocia jest to twierdzenie poniekd ewidentne warto na niego
my mie wiadomo trudnoci i pewno, e je pokonamy. W owym
zwrci uwag z tego wzgldu, e domagaj si one odrbnego traktowa
postulacie wykonalnoci kryje si pytanie czy obiekt bada, problem,
nia. Faza koncepcji wymaga dyskusji, konfrontacji, ulepszania a tym
zjawisko jest badawczo dostpne. Np. zamiar prowadzenia bada nad
samym zmian. Faza badawcza nie dopuszcza zmian, musi by prowadzona
zjawiskami zwizanymi z laserem przez fizyka pracujcego w liceum jest
cile wedle ustalonych zaoe. Nie mona w trakcie bada zmienia
troch utopijny. Jest to zjawisko badawczo niedostpne, bo nawet teore
narzdzi, wskanikw, modyfikowa problemw.
tyczna literatura w czci dostpna jest tylko gboko wtajemniczonym
w wielkich laboratoriach rzdowych. Podobnie niedostpna badawczo
9.2. Faza koncepcji
bdzie prba wyjanienia przez polskiego pedagoga tajemnicy si spoe
9.2.1. Wybr tematu, przedmiotu i celu bada cznych" spoeczestwa japoskiego, dziki ktrym kraj ten wolny jest od
wikszoci plag spoecznych drczcych spoecznoci Starego i Nowego
Amerykaski badacz E.B. Wilson powiada: sukcesy i saw w nauce
zawdzicza si nie tyle dziki zrcznoci w rozwizywaniu problemw co wiata", czyli Europy i Ameryki. Niedostpna nie tylko z racji odlegoci,
umiejtnoci ich wybierania". Kryje si w tym aforyzmie wiele prawdy. take z racji nieprzezwycionych barier kulturowych.
Kryje si take przewrotna myl, e poszukiwania badawcze winny Dostpno badawcza to zarwno kwestia kontaktu fizycznego ze
uwzgldnia cakiem prozaiczne cele, jakimi s powodzenie i uznanie. zjawiskiem, z faktami, jak rwnie kwestia orientacji problemowej. W tym

172 173
take miecie si sprawa moliwoci ekonomicznych. Koszty bada ').2.2. Problemy badawcze
musz by brane pod uwag przy decyzji i planowaniu. Wszystkie te Powtrz tu przytoczone w 2 rozdziale wane stwierdzenie G. Beche-
wzgldy w jednakowym stopniu obowizuj zesp badaczy pracujcy pod hirdea: nie ma nauki bez wyranie postawionego pytania". Powtarzam
organizacyjnym i finansowym patronatem rzdowego instytutu jak i sa powtrnie powyszy aforyzm, gdy podnosi on rang problemw badaw
motnego studenta studiw zaocznych piszcego prac badawcz pod czych do jednego z zasadniczych krokw badawczych. Okrela obszar
patronatem zawodowych i rodzinnych obcie. niewiedzy i informuje o naszym osobistym pragnieniu znalezienia odpo
Ale tego ostatniego w wikszym stopniu ni zawodowe zespoy wiedzi na niepokj ignorancji.
badawcze dotyczy inne kryterium wyboru tematu badawczego. Jest to Problemy maj posta pyta. To nie wyjania jeszcze wszystkiego.
osobiste, emocjonalne zainteresowanie tematem, odgrywajce ogromn Pytania bowiem mog dotyczy cech przedmiotu, zjawiska, ich wasnoci.
rol w powodzeniu bada. Zawsze powinnimy kierowa si w takim Maj wwczas posta prost, zawierajc pytanie o jedn cech, o jedn
wyborze osobistym poczuciem zwizku z dan problematyk. To prawda, waciwo przedmiotu. Mog te by pytaniem o rodzaj zwizkw
e to niesie za sob zagroenie wiksz ni normalnie dawk subiektywi midzy cechami zjawiska o rodzaj zalenoci midzy zjawiskami i ww
zmu. Szczeglnego, metodologicznego subiektywizmu w badaniach spo czas wyznaczaj inny, szerszy zakres naszych poszukiwa. Przykadem
ecznych i tak nie unikniemy, za to pozytywne nastawienie uczuciowe jak pytania pierwszego rodzaju jest: jakie s rozmiary narkomanii modzie
dowodz dowiadczenia znacznie podnosi efektywno bada. y", jakie jest wyposaenie szkoy w pomoce dydaktyczne". Drugi rodzaj
Niech poszczeglnym krokom badaczy towarzyszy jaki przykadowy pyta miaby natomiast posta nastpujc: jaki jest wpyw procesw
temat. Przed paru laty w dyskusji prasowej powiconej modziey uyem dezorganizacji spoecznej na narkomani modziey" oraz jaki wpyw na
okrelenia Pokolenie odwrconych plecw". Rozumiaem przez to mo sprawno nauczania ma wyposaenie szkoy w pomoce dydaktyczne".
dzie zniechcon, odwrcon od aktywnoci, zaangaowania, yjc Aby lepiej zrozumie skutki badawcze tego rozrnienia pyta oma
swoim wasnym wiatem de, obc naszemu lub oficjalnemu systemowi wianego za H. Muszyskim ju w 2 rozdziale, przypomn, e w logice
wartoci. < funkcjonuj 2 rodzaje pyta tzw. pytania rozstrzygnicia i pytania
Stanowisko takie wywoao polemik. Jedni twierdzili, e jest to dopenienia (Ajdukiewicz K., Logiczne podstawy nauczania, Warszawa-'
w ogle czarnowidztwo i wrcz przenoszenie teoretycznych koncepcji Wilno 1938). Pierwsze rozpoczyna partykua czy" i w zasadzie doma
sfrustrowanego pokolenia Zachodu na polski grunt, podczas gdy nasza gaj si tylko potwierdzenia lub negacji. Zawieraj w sobie alternatywn
modzie jest jak zawsze aktywna i zaangaowana. Drudzy twierdzili, e moliwo poszukiwania odpowiedzi. Te odpowiedzi zawarte s w kon
owszem jest to prawda, ale nie caa. Modzie wprawdzie odwrcia si strukcji gramatycznej i treci pytania. Czy niepowodzenia dydaktyczne
od pewnego obszaru wartoci, ale tym gorliwiej zwrcia si w inne wpywaj na pozycj dziecka w grupie rwieniczej". Odpowied moe
obszary aktywnoci i do innego systemu wartoci. Wymieniano tu gwnie by tak" lub nie". Odpowied pena bdzie brzmie Niepowodzenia
religi ale take podkultur modzieow i narkotyki. dydaktyczne maj niekorzystny wpyw na pozycj dziecka w grupie
Najsuszniej bdzie sprawdzi, jaka jest prawda, dlatego na uytek rwieniczej". Czyli w pytaniu zawarte ju byo twierdzenie, czyli
jakby wicze sformuujemy sobie temat: Pogldy i postawy modziey". pytanie wyznacza obszar pojciowy i fizyczny, na ktrym naley szuka
Sformuowanie jest nieprecyzyjne (pogldy na co?, postawa to jedno odpowiedzi na nie.
z poj bardzo wieloznacznych, modzie jaka?, ale jako kierunkuje Odmiennie rzecz si ma z pytaniami dopenienia. Te jak wyjania
nasze poszukiwania i bdzie przedmiotem dalszej obrbki. Niech to co Ajdukiewicz rozpoczynaj si na og zwrotem jak", jak jest" itp.
powiedziaem wyej starczy za okrelenie celu i uzasadnienie wyboru. i w swej strukturze gramatycznej nie zawieraj informacji, gdzie naley
szuka na nie odpowiedzi. Mog brzmie w ten sposb: jakie s przy
czyny frustracji modego pokolenia". Na takie pytanie nie moemy odpo-

174 175

wiedzie tak", lub nie". Odpowied nie jest take transformacj zwe i zmian formy gramatycznej pytania - problemu. Dzieje si tak gwnie
ryfikowanej badaniami jego postaci gramatycznej. Pytanie to otwiera wwczas gdy problem ma posta pytania rozstrzygnicia. Jak ju mwi
przed nami pole inwencji i poszukiwa. O ile pytania rozstrzygnicia em pytanie takie zawiera fragment zdania oznajmujcego, ktre bdzie
mona nazwa pytaniami kierunkowymi, to pytania dopenienia s czci hipotezy, trzeba go tylko opatrzy negacj lub afirmacj. Jeli
pytaniami twrczymi. stawiamy problem: Czy alkoholizm ma wpyw na przestpczo" - to
Rejestr problemw to wiadomo jakie pytania musimy postawi dla jest to wanie przykad pytania rozstrzygnicia. Hipoteza moe by
wyczerpania naszego tematu i ukierunkowania naszych bada oraz roz wybrana w zasadzie tylko z alternatywy, czyli z zaprzeczenia lub potwier
strzygnicia zagadnienia.i|W tym etapie badawczym musimy wic wyko dzenia i bdzie mie posta: alkoholizm ma wpyw na przestpczo"
na prac koncepcyjn, polegajc na sformuowaniu zestawu pyta, ktre albo alkoholizm nie ma wpywu na przestpczo".
powinny speni 3 zadania: Inaczej przebiega technika budowania hipotez dla problemw, ktre
1. Wyczerpa zakres tematu maj posta pytania dopenienia. Jakie s spoeczne skutki alkoholiz
2. Ukaza kierunki poszukiwa badawczych oraz sposoby bada mu modziey?" - to problem o postaci pytania dopenienia. W tym
3. Wyjani temat. pytaniu nie ma zawartej alternatywy, otwiera ono nie dwie, jak alter
Kady z tych punktw wymaga pewnych wyjanie i zastrzee, natywa moliwoci, lecz znacznie wicej. W pytaniu tym nie ma take
logicznych i technicznych, nie bd jednak drobiazgowo roztrzsa kadej gotowej konstrukcji gramatycznej hipotezy oczekujcej tylko znaku
wtpliwoci i zastrzeenia, bo byby to daremny wysiek wobec nieogar negacji lub potwierdzenia aby otrzyma gotow hipotez. Tu hipotez
nionego bogactwa problemw i ludzkiej niewiedzy. moe by wiele.
Dla naszego wiczebnego tematu moemy przykadowo sformuowa Naley wystrzega si hipotez, ktre nazwabym pustymi". Tak
nastpujce problemy: hipotez byoby zdanie: spoeczne skutki alkoholizmu s szkodliwe". S
1. Czy modzie odznacza si nieufnoci do instytucji" i ludzie lo tak samo nic nie mwice twierdzenia jak i informacje uzyskane z pyta
instytucji"? oznaczonych nastpujc kafeteri: Jaki jest twj stosunek do maestwa?
2. Jakie s przyczyny uoglnionej nieufnoci modziey do orodkw - pozytywny - negatywny (waciwe podkrel).
decyzji i przedstawicieli wadzy? Hipoteza winna zawiera informacj konkretn wychodzc poza
3. Jakie wartoci cenione s przez modzie? proste stwierdzenie faktw. Winna by twrcza tzn. inspirowa do docie
4. Czy istnieje zrnicowany stosunek do wartoci w rnych rodo ka, do sprawdzenia. Hipoteza, jak twierdzi W.I. Beveridge jest najwa
wiskach modziey? niejsz umysow technik badacza. Budowanie hipotez winno by po
5. Jak modzie ocenia spoeczno ludzi dorosych? przedzone rozeznaniem i studiami literatury. Osigamy wwczas znacznie
6. Czym warunkowane s aspiracje i plany yciowe modziey? wiksz precyzj i instruktywno hipotez. Zawsze jednak na tym etapie
7. Czy zdarzenia polityczne lat 1989/90 wywary wpyw na pogldy, wiedza nasza jest niekompletna, czsto wrcz faszywa z winy stronniczej
nastawienie i system wartoci spoecznych modziey? literatury. Dlatego uzasadniony wydaje si zwyczaj nazywania w tym
List problemw monaby cign jeszcze dugo. Musimy je tak miejscu hipotez - hipotezami roboczymi. Wykonuj one jakby pewn
stawia aby po ich sformuowaniu wiedzie kogo dotyczy temat, gdzie robot po to aby przybra inn, doskonalsz posta.
szuka jego rozwizania, jakimi sposobami to robi. Sprbujmy sformuowa kilka hipotez na uytek naszych fikcyjnych
bada:
9.2.3. Hipotezy badawcze 1) Modzie cechuje uoglniona nieufno wobec instytucji" i ludzi
Odpowiedzi na powysze wtpliwoci powinny nam dostarczy hipo instytucji" spowodowana dowiadczeniami rodzinnymi.
tezy. Informuj one bowiem o wszystkich sprawach - hipotetycznie - 2) Wartociami szczeglnie preferowanymi przez modzie s dobra
o ktre pytaj problemy. Czasem hipoteza jest tylko odwrceniem szyku materialne.

176 177

As , ' i.
3) Sytuacje konfliktu i zagroenia powoduj zwrot uwagi modziey zainteresowa trzeba poszerzy. Przy badaniach powiconych zamierze
na wartoci ahumanistyczne. niom zawodowym modziey moe odegra wybitn rol dom kultury,
4) Modzie bardzo negatywnie ocenia spoeczno ludzi dorosych, ktry od wielu lat prowadzi wychowanie przez technik, podczas gdy
a w szczeglnoci mechanizmy ycia, jakim podlegaj doroli. w badaniach powiconych zainteresowaniom kulturalnym modziey w
5) Napicia i konflikty spoeczne w sposb naturalny wyzwalaj dom kultury moe nie odgrywa adnej roli i - mimo pierwotnych zaoe
aktywno modziey. - pozostanie na marginesie zainteresowa badajcego.
Wiele w tych hipotezach celowej i niecelowej niedoskonaoci i upro Wybr terenu bada to dopiero cz zadania. W przypadku bada
szcze. Wszelako po uwanym ich przestudiowaniu wida ile w nich maej grupy lub funkcjonowania jakiej instytucji sprawa przedstawia si
zawartych jest instrukcji technicznych. Np. twierdzenie o nieufnoci do prosto. Mamy moliwo zbadania wszystkich elementw interesu
wobec instytucji warunkowane jest dowiadczeniami rodzinnymi. Zatem jcego nas ukadu spoecznego lub instytucji. Rzadko jednak badacz,
naley zwrci uwag w naszych badaniach na uzyskanie potrzebnej szczeglnie w przypadku bada rodowiskowych, znajduje si w tak
informacji o rodzinie. szczliwym pooeniu. Ma on najczciej do czynienia z bardzo liczn
zbiorowoci, ktrej z przyczyn technicznych i czasowych nie jest w stanie
9.2.4. Wybr terenu bada i dobr prby
przebada. Naley si wwczas uciec do wyodrbnienia grupy jednostek,
Wybr terenu bada to nie tylko problem polegajcy na wyborze ktre bd reprezentowa cao.
odpowiedniego terytorium. Rwnie dobrze dotyczy przecie moe okre Najpierw kilka poj, ktrym naley si par sw wyjanienia. Cao
lonej placwki lub instytucji, na terenie ktrej pragniemy przeprowadzi grupy stanowicej przedmiot naszego zainteresowania nazywa si popula
badania. Wybr t^iki rwnoznaczny jest z wyborem pewnego kompleksu cj generaln. Dla ekonomisty badajcego wysoko dochodw na gow
zagadnie i ukadw spoecznych, stanowicych przedmiot naszych zain ludnoci danego kraju populacj generaln bdzie caa ludno danego
teresowa. Moe si zdarzy, e uwarunkowania pewnych zjawisk poza
kraju. Dla socjologa badajcego stosunki spoeczne w zakadzie pracy
teren danej miejscowoci lub maj swe rdo w zjawiskach innego typu
populacj generaln bd wszyscy pracownicy zakadu. Dla pedagoga
ni badane. Przykadem niech bdzie badanie grupy rwieniczej w ro
interesujcego si oddziaywaniem wychowawczym Uniwersytetu Po
dowisku wiejskim, lecym nie opodal miasta. Modzie dojedajca do
wszechnego populacj generaln bd wszyscy wychowankowie wraz z
szkoy lub pracy jest przenonikiem nowych wzorw zachowa, rdem
sam instytucj. Prawie nigdy nie udaje si zbada caej populacji. Trzeba
innych opinii, stymulatorem ksztatowania si specyficznych postaw.
si wwczas ograniczy do zbadania jej reprezentacji. Ta cz populacji
Ograniczenie bada tylko do terenu wsi w znaczny sposb utrudnioby
generalnej wybrana w specjalny sposb do bada, nazywa si prb
badaczowi prawidowe odczytanie procesw zachodzcych w takiej gru
reprezentatywn. Wielko prby oraz sposoby jej doboru zostay om
pie. Przykadem na konieczno brania pod uwag rwnie innych proble
wione w r. 7 oraz w r. 11.
mw lub dziedzin jest w badaniach postaw moralnych modziey rola
rodkw masowego przekazu, a w badaniach potrzeba kulturalnych - rola Nie ma staych regu, pozwalajcych na dobr prby reprezentatywnej
poziomu ekonomicznego badanej grupy itp. w ustalonej wysokoci. S natomiast reguy, pozwalajce na jakociowy
Innymi sowy - wybr terenu bada to przede wszystkim typologia dobr prby. Generalna regua domaga si, aby prba reprezentowaa
wszystkich zagadnie, cech i wskanikw, jakie musz by zbadane, wszystkie cechy i wszystkie elementy populacji generalnej.
odnalezienie ich na odpowiednim terenie, u odpowiednich grup spoecz W naszych badaniach nad pokoleniem odwrconych plecw pojawi
nych lub w ukadach i zjawiskach spoecznych i nastpnie wytypowanie si moment wielkiej wagi. Moemy przecie aspirowa do ukazania
rejonu, grup zjawisk i instytucji jako obiektw naszego zainteresowania. oblicza modziey polskiej. Musimy wwczas z populacji generalnej drog
Nie zawsze mona z gry precyzyjnie okreli teren przyszych bada. odpowiednich zabiegw statystycznych wybra prb reprezentatywn.
Niekiedy wypadnie z pewnych spraw zrezygnowa, innym razem krg Powiedzmy od razu, e zamiar taki dla indywidualnego badacza jest

178 179
prawie niewykonalny ekonomicznie i czasowo. Cigle jednak rozstrzyg jednego zdarzenia na drugie. Jak pamitamy najpowszechniej wystpuj
nicia wymaga decyzja czy bada bdziemy modzie jednego rodowiska dwie kategorie zmiennych: tzw. zmienne niezalene oraz zmienne zale
czy wielu. Np. moe tylko modych robotnikw, ale moe take modzie ne. W rozwinitych empirycznie badaniach spotykamy wielk rnorod
wiejsk, modzie uczc si. Tych podziaw moe by znacznie wicej no zmiennych. Ich nazwy wskazuj na og na funkcje, jakie peni
i wybrane zbiory mog si krzyowa. w badaniach. Mwi si wic o zmiennych poredniczcych, selekcyjnych,
W badaniach, ktre ilustruj poszczeglne etapy procesu poznawczego kontrolnych itd.
dokonany zosta wybr celowy. Wybrano grup modziey uczcej si W procesie poszukiwania i typologii zmiennych szuka bdziemy
z klas 3 i 4 dwch rednich szk technicznych; razem 140 uczniw oraz takiej ich roli, ktra bdzie ksztatowa dane zjawisko, wywoywa
grup modych robotnikw mieszkacw hotelu robotniczego- 30. Szkoy zdarzenie lub wpywa na przebieg zdarze. Odwoujc si wic do
i hotel robotniczy znajdoway si w Warszawie.
przyjtego staego przykadu moemy uzna za wane nastpujce cechy
Trzeba doda, e dobr grupy modych robotnikw powinien by
jako wane:
dokonany wedle schematu systematycznego doboru losowego, a nie by.
1. zawd (ucze robotnik)
By przypadkowy. Podobnie w doborze modziey powinny by zastoso
2. typ rodowiska rodzinnego (robotnicze, inteligenckie, chopskie)
wane proste schematy doboru losowego. Sytuacja indywidualnego bada
3. stosunek do religii
cza jest jednak taka, e uzyskanie dostpu do terenu bada jest okoliczno
ci tak pomyln, e nie mie ju stawia dalszych da, tym bardziej, 5. rodowisko pochodzenia (wie, miasto)
e jest naglony przez okolicznoci obiektywne (programy, sesje, matury). 6. sytuacja materialna rodziny
W tych jednak formalnie niewaciwych sposobach doboru grup kryje si Wieku i pci nie warto uznawa za istotne zmienne poniewa wiek
mimowolnie duy adunek przypadkowoci i jeli badacz w peni wyjani limituje okrelony status yciowy, s to wszystko ludzie modzi, a kobiet
wszystkie okolicznoci doboru a we wnioskach nie bdzie aspirowa do w tej populacji by niewielki procent.
generaizacji - to sytuacj tak mona przyj za dopuszczaln. Wymienione wyej zmienne s to w zasadzie zmienne niezalene,
Niedopuszczalny jest dobr celowy grup celowych, o ktrych z gry przynajmniej w wietle przyjtego przez nas kierunku interpretacji.
wiadomo, e bd w specjalny sposb nastawione. Tak wic bdem Sprbujmy obecnie przedstawi rejestr zmiennych zalenych:
bdzie do bada nt. oceny praworzdnoci dobiera winiw lub poli 1. Nieufno jako postawa spoeczna
cjantw, chyba e ich wanie chcemy zbada. Bdem bdzie funkcjono 2. Krytycyzm jako mechanizm oceny wadzy
wanie organizacji ocenia przez badanie jej funkcjonariuszy, jak to robi 3. Niech do aktywnoci spoecznej
organizacje modzieowe. 4. Indyferentyzm ideologiczny
wiadomo ogranicze, jakie narzuca dobr grupy badawczej w for 5. Zanione aspiracje yciowe
muowaniu uoglnie powinien towarzyszy badaczowi w opisanych 7. Allocentryczne orientacje modziey
okolicznociach. 8. Obojtno wobec wartoci prospoecznych
9. Patriotyzm maych grup
9.2.5. Typologia zmiennych 10.Identyfikacja z grupami prywatnymi, rodzinami
W rozdziale 2 przedstawiem teoretyczn charakterystyk zmiennych 11 .Dystans wobec propagandy werbalnej
i dla prawidowego wykonania tej operacji konieczne jest zapoznanie si 12.Pozytywne nastawienie do przemian
z paragrafem 2.4. rozdziau 2. Rejestr zmiennych oznacza prb uwiado 13.Odrzucanie autorytetw instytucjonalnych i personalnych.
mienia sobie przez jakie cechy poznawa bdziemy istnienie zdarzenia, To przykadowy rejestr zmiennych do badania pogldw i postaw
zjawiska, procesu, przez jakie cechy poznawa bdziemy zwizek midzy modziey w okresie burzliwych lat 1989-1990. Ani nie wyczerpuj one
zdarzeniami, wreszcie przez jakie cechy poznawa bdziemy wpyw cakowicie caoci problematyki z tego zakresu ani nie s cakowicie

180 181

at&iilAL ..,
poprawne ze wzgldu na zasad rozcznoci zakresowej. To ostatnie Z. niezalena
wszake, nie tylko nie jest bdem, ale wrcz jest korzystne z tej racji, i
jest to swoista forma weryfikacji wynikw, jeli istnienie jakiej cechy orientacje
objawia si w badaniu rnych zmiennych. Zm. zalene ellocentryczne
Sdz, e mona wyrni jeszcze inne cechy, zespoy cech lub
charakterystyczne zachowanie modziey, ktre skada si bd na nowe stosunek
postawy i pogldy. Takie zmienne wysunby zapewne socjolog, psycho do autorytetw
log, a nauczyciel zapyta natychmiast dlaczego nie ma zmiennej obrazuj
cej stosunek do szkoy i nauczycieli, dlaczego nie ma zmiennej obrazujcej
stosunek do obowizkw, do pracy itp. Wszystko to prawda i dowodzi
jednego, e typologia zmiennych jest przedsiwziciem bardzo wymaga
jcym i odpowiedzialnym.
II Z. niezalena
9.2.6. Schemat wyjaniania zwizkw midzy zmiennymi
Aspiracje yciowe
Rwnie wymagajce i trudne zadanie koncepcyjne - to prba ukazania
przypuszczalnych zalenoci midzy poszczeglnymi zmiennymi. Mwi
em ju w poprzednich rozdziaach o rnych typach wyjaniania. Opieraj Z. zalena, niezalena Z. zalena
si one o przewiadczenie, e w przyrodzie panuje pewien ad, e ad ten i niezalena
oparty jest o porzdek przyczynowo-skutkowy. Ten porzdek raz ma Indyferentyzm
ideologiczny
posta genetyczn, innym razem strukturaln lub funkcjonaln, wszelako
kade zjawisko jest uwikane w okrelony acuch przyczyn i skutkw. i poredniczca
Jeli wic mamy dwie zmienne: pe i stosunek do rozwodw, to jest
oczywiste, e pe moe wpywa (rnicowa) na stosunek do rozwodw,
natomiast nie na odwrt. Pe zatem jest zmienn niezalen a stosunek Z. zalena
do rozwodw zmienn zalen. Kierunek wyjaniania bdzie zatem nast Stosunek do pracy
pujcy: i obowizkw

Pe Stosunek do rozwodw III

Zmienna Zmienna
niezalena zalena Z. niezalena Z. poredniczca Z. zalena

Nie zawsze jednak zwizki s tak proste. Niekiedy zwizki s powi rodowisko stosunek stosunek do
kane, wieloczonowe, wzajemne. Naley wanie dlatego dy do jasne pochodzenia do religii aktywnoci spoecznej
go przedstawienia owych ewentualnych zalenoci, kierunku tych zale
noci oraz ich rodzaju (tzn. czy s to zalenoci genetyczne czy sprawcze
czy raczej strukturalne czyli wspwystpowanie.

182 183

Ai
W tych schematach kryje si nasze zamierzone rozumowanie lub cile okrelona, wyznaczona przez niewtpliwe wskaniki definicyjne
raczej dociekanie co z czego moe wynika, co od czego zalee, lub co (np. czsto praktyk religijnych, identyfikacja z prawdami wiary, posu
moe by przyczyn wybranej cechy. Nasz schemat sugeruje jednak szestwo wobec nakazw kocioa). Jeli jednak stosunek do religii jest
bardziej zoone operacje. Jeli zawd okrela stosunek do pracy i obo tylko jedn ze zmiennych obrazujcych inny zupenie problem wwczas
wizkw - to czy ten stosunek ulega zmianie w zalenoci nastawienia najczciej jedynym wskanikiem jest deklaracja badanego. Deklaracja
religijnego. Takich schematw wizanych moe by wicej. One to taka moe by zawodna. Dlatego wskaniki powinny by empiryczne
wanie stanowi bardzo atrakcyjn warstw naszych docieka. i obiektywne. Jeli takie s niemoliwe do uzyskania - wwczas tworzy
Te trzy schematy nie wyczerpuj moliwoci powiza midzy zmien my wskaniki definicyjne.
nymi. Naszym obowizkiem jest przeledzi takie moliwoci wobec Wskanikiem cechy ucznia jest formalny fakt uczszczania do szkoy
wszystkich zmiennych. Stosownie do uznania nakreli zalenoci zacho i tworzenie jakichkolwiek dodatkowych wskanikw wobec uczniw
dzce midzy nimi. Dla uproszczenia mona w jednym schemacie umie szk dziennych poza stwierdzeniem faktu - nie ma sensu. Inaczej rzecz
szcza ca grup zmiennych. Np. uznajemy, e od zawodu (zmiennej si ma ze zmienn typu religijno. Za wskaniki wiary uznamy: 1)
niezalenej) bd zalee: 1) stosunek do pracy, 2) niech do aktywnoci regularne wypenianie praktyk religijnych, 2) uznawanie nakazw i zaka
spoecznej, 3) nastawienie do przemian, 4) aspiracje yciowe. Dla caej tej zw kocielnych, 3) kierowanie si w postpowaniu nakazami religii. To
grupy tworzymy jeden schemat wystarczy. Pytania na ten temat moemy sformuowa w taki sposb, aby
odpowied na nie bya rwnoczenie deklaracj: wiary", stosunku
IV obojtnego" lub niewiary".
Wemy inny przykad: aspiracje yciowe" - jako zmienna zalena.
1) stosunek do pracy Co je charakteryzuje, co okrela ich poziom? Sdzi si, e na og zamiary
2) niech do akt. spoecznej wobec wasnego losu, cilej kim chce si by, co zdoby, co znaczy.
zawd 3) nastawienie do przemian Zatem wskanikami zmiennej aspiracji bd deklaracje badanego na ten
4) aspiracje yciowe temat.
Wytypujmy wic dla przykadu wskaniki dla dwu zmiennych jednej
niezalenej i jednej zalenej
9.2.7. Typologia wskanikw do zmiennych
Stajemy przed now trudnoci. Oto niby takie oczywiste sprawy jak
pochodzenie spoeczne. Prawie e zadekretowane konstytucyjnie nie po Zmienna Wskaniki
winno budzi wtpliwoci. Tymczasem ycie nie da si pomieci w ad
nych schematach i klasyfikacje niektrych poj lub ich desygnatw 1. Regularne wypenianie praktyk religijnych
2. Uznawanie nakazw i zakazw kocioa
nastrcza nam bd wielkich trudnoci. Bo jak zakwalifikowa rodowi 1. Stosunek
3. Identyfikowanie si z gwnymi prawdami
sko ucznia, ktrego matka jest nauczycielk a ojciec wykwalifikowanym do religii
wiary
robotnikiem po technikum? A jeszcze gorzej co to znaczy stosunek do 4. Kierowanie si w postpowaniu nakazami
religii? albo preferowanie wartoci allocentrycznych? religii
Aby unikn takich rozterek musimy dla kadej zmiennej ustali takie
empiryczne cechy, ktrych istnienie w sposb niewtpliwy wskae, e
rozwaana przez nas cecha jest wanie sob i odrnia si od innej.
Musimy jednak wyjani sobie istotn okoliczno, oto kiedy badamy
stosunek modziey do religii wwczas ta religijno musi by przez nas

184 185

.. c i . '..':, .
AtitlA
badawczych zawartych w hipotezach ludzi, ktrych mamy bada i zjawisk,
Zmienna Wskaniki jakie pragniemy pozna. Tak np. w badaniach terenowych preferuje si
1. Plany dotyczce wyksztacenia techniki werbalne, jak wywiad. Badania monograficzne czciej oparte s
2. Wybr stanowiska zawodowego, kierowni na analizach dokumentw. Badania diagnostyczne uzyskuj wiksz rze
cze, wykonawcze telno przy zastosowaniu eksperymentu pedagogicznego, badania wery
3. Ch uzyskania sawy w okrelonej dziedzi fikacyjne znowu najczciej posuguj si obserwacj, wreszcie badaniom
Aspiracje
nie
yciowe teoretycznym najbogatszego materiau przysparzaj badanie dokumentw
4. Stosunek do majtku i dbr materialnych
5. Sytuowanie wasnej osoby na tle grupy i metody historyczne.
6. Dla kogo chciaby by osob znaczc Nie ma jednak regu, wedug ktrych mona by przypisa okrelon
technik okrelonemu typowi bada. Praktyka wykazuje, e do poznania
postaw, sdw i opinii dobrze su ankiety, wywiady do badania stosun
Dla jednych zmiennych wyszukiwanie wskanikw jest atwiejsze, dla kw midzyludzkich - techniki socjometryczne, do poznania funkcjono
innych trudniejsze i wymaga niekiedy sporego trudu. Najbardziej owoc
wania instytucji czy placwek najlepiej suy analiza dokumentw. Bar
nym sposobem typologii wskanikw do zmiennych jest zapoznanie si
dziej szczegowe badania wskazuj, e np. w zakadzie pracy
z badaniami na podobne tematy, czyli z badaniami, ktre operoway
najodpowiedniejsz technik jest ankieta, a na wsi wywiad ukryty niefor
podobnymi wskanikami. Oczywicie absolutnie obowizujc postaw
malny. Prowadzenie bada w rodowisku wiejskim przy pomocy wywiadu
jest postawa krytyczna wobec stosowanych tu rozwiza.
jawnego lub ankiety standaryzowanej jest nietrafne. Oniemiela badanego,
Na jedn jeszcze okoliczno pragn zwrci uwag czytelnika. Jeli
wpywa hamujco na spontaniczno odpowiedzi. Respondenci wiejscy
z namysem spojrze na sformuowane wskaniki, wwczas wida wy- '<
wyej ceni sobie bezporedni rozmow, ktra nie stwarza wraenia
ranie, e po odpowiednich transformacjach gramatycznych i stylistycz
bezosobowego kontaktu urzdowego. Jest natomiast regu potwierdzon
nych jest to prawie gotowe tworzywo kwestionariusza, czyli pytania, ktre
przez wielu wybitnych pedagogw i socjologw, i rzetelne badania
trzeba bdzie tylko odpowiednio ustrukturalizowa. I to jest take wielki
rodowiskowe wymagaj stosowania wielu technik badawczych, zasadni
sens tego zabiegu. Gwarantuje on, e nic wanego nie zostanie w kwestio
czych i pomocniczych.
nariuszu pominite.
Zastosowanie jednej techniki poznania nie pozwala na og uzyska
9.2.8. Metody, techniki i narzdzia badawcze wszechstronnej wiedzy o przedmiocie. Decyzj, jakie to powinny by
Dotychczasowy przebieg naszego rozumowania w duej mierze okre techniki, badacz musi sam podj na podstawie wymienionych ju okoli
la postpowanie w obecnej sytuacji. Przedmiot, cel bada, grupa badaw cznoci i dowiadczenia innych. W dalszej czci pracy omwione s
cza to czynniki, ktre wymuszaj na nas okrelone decyzje. Warto sposoby przygotowania poszczeglnych technik badawczych, tu pozostaje
pamita, e wszelki schematyzm w rozstrzygniciach warsztatowych nie wic tylko ograniczy si do ustalenia uwag dotyczcych przygotowania
suy dobrze wynikom bada. Metody cho s poklasyfikowane i zdefi caej aparatury badawczej. Stawia si jej dwa gwne wymagania: 1) aby
niowane nie musz wystpowa w czystej laboratoryjnej formie. Techniki obejmowaa w miar moliwoci cao badanego zjawiska wszechstron
badawcze s owocniejsze jeli si wzajemnie sprawdzaj i uzupeniaj. nie i pod rnymi aspektami oraz 2) aby wzajemnie dopeniaa si
Nie chodzi tu jedynie o przygotowanie kwestionariusza czy arkusza i sprawdzaa.
obserwacji. Ten etap obejmuje przygotowanie caoci warsztatu badaw Opracowanie technik badawczych wymaga od nas duej uwagi i pre
czego ze wszystkimi szczegami koniecznymi do sprawnego prowadzenia cyzyjnego operowania pojciami, kada bowiem technika jest wykadni
bada. Rzecz najistotniejsz jest wybr najbardziej waciwych technik naczelnych problemw bada. W kwestionariuszu np. przekadamy na
pomiaru rodowiska. Decyzja co do tego zalena jest od typu bada, celw jzyk pyta wszystkie elementy problemw i hipotez.

186 187
Przykad, jaki zaproponowaem do wicze nie nasuwa wiele wtpli i psychologii znane i uywane, ale raczej naley zdefiniowa zmienn
woci, jaki warsztat przygotowa, jak wybra metod bada i narzdzia patriotyzm maych grup", ktre to okrelenie wchodzi do jzyka nauki
poznania. Ot tradycyjnie ju w socjologii i pedagogice badanie opinii dla oznaczenia pewnych cech postawy spoecznej.
i postaw grup spoecznych nazywa si sondaem. W pedagogice sonda Oprcz zmiennych definiujemy wszelkie terminy, ktrych uywamy
nazywamy diagnostyczny poniewa badania pedagogiczne s z istoty swej w koncepcji i ktre okrelaj w istotny sposb charakter naszych bada,
nakierowane na cel uyteczny, wychowawczy. Sonda diagnostyczny istot celw badawczych.
prawie zawsze posuguje si technikami kwestionariuszowymi. Poniewa Tworzenie definicji nie jest zabiegiem specjalnie trudnym. Najatwiej
jednak przedmiotem bada s poniekd sprawy osobiste, ktre czsto sza i czsto stosowana definicja w takich przypadkach to definicja
ludzie traktuj jako obszar prywatny - lepsze efekty da wywiad, ktry kontekstowa, czyli wyjanienie pojcia przez umieszczenie go w kontek
zakada bardziej osobisty, intymny kontakt z badanym. Sdz, e mgby cie jzykowym, albo desygnatu nazwy w kontekcie sytuacyjnym, ktre
to by wywiad skategoryzowany, wypeniony nawet przez badanego, ale objaniaj charakter pojcia.
w obecnoci ankietera, aby zachowa wiadomo wanoci sprawy i dla Drugim sposobem definiowania rwnie popularnym i atwym jest
ewentualnego uzupenienia rozmow. tworzenie definicji projektujcych. Zabieg jest arbitralny i trzeba zwaa
Rozway mona ewentualno zastosowania wypracowania lub innej aby nasze propozycje definicyjne nie obraay zasad logiki, regu jzyka
formy wypowiedzi pisemnej w celu zastosowania analizy treci. czy prawide rzeczywistoci.
Zaznaczy trzeba, e mona zastosowa szereg innych procedur ba To wystarczajce sposoby, aby wyjani tre uywanych poj.
dawczych lub proponowane uzupeni innymi. Decyzja co do wyboru Unikamy w ten sposb licznych zarzutw o niewaciwe stawianie proble
takich czy innych narzdzi badawczych, ich liczby oraz charakteru zaley mw, o mylne przypisywanie zmiennych problemw i wszystkich innych
od problematyki bada i moliwoci badajcego. Tu podajemy przykady wynikajcych z niejasnoci i wieloznacznoci jzyka.
typowe. W moim dyurnym" przykadzie bada dokonabym definicji m.in.
terminw: indyferentyzm ideologiczny", orientacja yciowa modzie
9.2.9. Definicje teoretyczne waniejszych poj y", patriotyzm maych grup", dystans wobec propagandy werbalnej",
ten etap spenia w pewnym sensie rol kodyfikatora midzy aparatem wpyw zjawisk spoecznych na pogldy", a take niektrych wskanikw
poj uywanym powszechnie w dyscyplinie badawczej a aparatem poj i celw bada.
samego badajcego. Po wtre - suy on samemu badaczowi do uwiado
9.2.10. Badania pilotaowe
mienia co waciwie bdzie bada. Wyniki bada musz bowiem posugi
wa si jzykiem komunikatywnym i sprawdzalnym. Kto syszc okre Ten etap procesu badawczego w badaniach spoecznych ma bardzo
lenie pokolenie odwrconych plecw" moe uzna jego aforystyczn wane znaczenie. Spenia bowiem dwa zadania, czsto decydujce o rze
celno, ale niezupenie pojmowa jego sens konotacyjny, czyli tre. telnoci uzyskanych danych z caej zbiorowoci. Po pierwsze stanowi
W badaniach nie mona wic operowa pojciami i znaczeniami weryfikacj naszej wstpnej wiedzy o rodowisku, o jego charakterze,
wieloznacznymi i niejasnymi. Jeli tworzymy pewne nowe pojcia winni zrnicowaniu, procesach w nim zachodzcych. Po wtre jest okazj do
my je waciwie zdefiniowa. Definiowa musimy wszystkie zmienne sprawdzenia sprawnoci narzdzi badawczych, jakie wybralimy i opraco
jeli stanowi pojcia nieobiegowe, nie uywane powszechnie i nie rozu walimy dla naszych zamierze poznawczych.
miane jednoznacznie. Nie ma wic powodu definiowa terminu zawd", Wedug niektrych opinii wstpny zwiad teoretyczny o przedmiocie
ale by moe terminowi rodowisko pochodzenia" chcemy nada jaki naszych bada powinien odbywa si przed opracowaniem narzdzie
szczeglny sens, inny ni uywamy potocznie. Wwczas obowizuje nas badawczych i posiada rwnie okrelony warsztat zbierania wiedzy
definicja takiego terminu. Moemy nie definiowa np. zmiennej zanione i danych o rodowisku. W naszym pojciu wiedza taka, uzyskana ze rde
aspiracje yciowe", bo jest to okrelenie powszechnie w pedagogice oficjalnych i obserwacji, konieczna jest przed podjciem zamierze ba-

188 189
dawczych, a w kadym razie przed sformuowaniem problemw i hipotez, w danej populacji mog nie wystpowa. Mwic krtko caa dotychcza
badawczych. W tym natomiast punkcie interesowa nas bd ju zagad sowa droga way na ostatecznym ksztacie naszej koncepcji.
nienia bardziej zoone. Dla przykadu ograniczymy si do sformuowania tematu pracy ba
Do bada jestemy waciwie przygotowani. Jest to jednak przedsi dawczej, ktry jak pamitamy mia posta mocno nieprecyzyjn.
wzicie pracochonne i kosztowne. Nie moe si nie uda. Musimy wic Temat ten powinien brzmie: Wpyw konfliktw i przemian spoecz
wyeliminowa wszelkie okolicznoci, ktre mogyby badania uczyni nych na ksztatowanie si wybranych elementw postawy i opinii modzie
nieowocne. Kiedy mielimy do czynienia z takim wypadkiem? Ot y robotniczej i uczcej si na przykadzie bada w rodowisku wielko
badania byyby nieudane gdyby byy niewiarygodne. Jest to okoliczno miejskim".
podobna do tej, ktra czasem spotyka narzdzie badawcze. Nie bada tego Sformuowanie cho moe poprawne brzmi okropnie dla ucha. Ponie
co powinno bada. Mwimy wwczas, e narzdzie jest nietrafne. Moe wa jzyk w naukach spoecznych dodaje im wiele powabu naley
si wic zdarzy, e przez szczeglny zbieg okolicznoci podejmiemy uwzgldni jego reguy i uproci tekst naszego tematu: Podstawy
badania i czy to przez dobr prby badawczej, czy przez narzdzie nie i opinie modziey wobec spoeczestwa i przemian spoecznych w latach
uzyskamy wiedzy, o ktr nam chodzio. Badania byyby wwczas nie 1980-1981". Reszt informacji wanych i koniecznych przenosimy do
wiarygodne. tekstu pracy. Tytu winien informowa o generalnym problemie pracy,
Badania mog by take nierzetelne. Oznacza to, e warsztat badaw wszystkie inne winny ustpi przed spoeczn rol informacyjn jzyka.
czy, narzdzia zostay tak przygotowane, i daj rne wyniki.
9.2.12. Harmonogram bada
Sprawdzamy wic badaniami pilotaowymi gwnie trafno naszych
rozstrzygni warsztatowych, a w szczeglnie narzdzi bada. Drugi Zabieg konieczny przy badaniach zbiorowych, zespoowych, przy
obszar weryfikacji - to weryfikacja trafnoci doboru prby badawczej badaniach powtarzalnych. Zabieg bardzo przydatny przy badaniach pro
i terenu bada. wadzonych na rnych terenach i rnych grupach, przy zastosowaniu
Dopiero analiza tych dwu zjawisk pozwoli nam na wtrn weryfikacj rnych technik badawczych. Zabieg pozytywny zawsze, bo reguluje
zaoe teoretycznych czyli problemw badawczych, hipotez, zmiennych, i dyscyplinuje nasze zachowania i tok prac badawczych. Naley go
rzetelnoci wskanikw. dokona przewidujc ewentualne przeszkody w realizacji.
W przykadzie, ktry towarzyszy naszym krokom, przeprowadzamy Odpowiedni porzdek winien zawiera w sobie jeszcze i ten zamys
po kilka wywiadw w obu grupach, celowo dobierajc respondentw aby przebieg i wyniki wczeniejszych etapw reguloway i korygoway
z rnych szk, zawodw, o rnych cechach osobistych i rodowisko kolejne dziaania badawcze.
wych. Sprawdzamy trafno naszych rozstrzygni odnonie wyboru grup Kady przypadek wymaga odrbnych rozwiza.
badawczych, ich jednorodnoci lub zrnicowania. Sprawdzamy trafno
9.2.13. Bibliografia
i komunikatywno jzyka pyta.
Po rozmowach wracamy do problemw i zmiennych. Rozwaamy Jest to wbrew pozorom kontrowersyjna sprawa. Jedni uwaaj, i
ewentualn wstpn trafno hipotez, cho nie naley w tym wypadku bibliografia winna obejmowa tylko dziea cytowane, inni, e wszelkie
wyciga pochopnych wnioskw. dotyczce dziedziny bada i oglnoteoretyczne. Prawda jak zawsze le
porodku i podobnie jak wiele innych rzeczy winna by rozstrzygnita
9.2.11. Ostateczne decyzje odnonie poj i warsztatu bada indywidualnie.
Zadanie tego kroku nosi znamiona oczywistoci i jest konsekwencj Badacza obowizuje wczenie do bibliografii tych dzie teoretycz
kroku poprzedniego, ale nie tylko. Dla ostatecznego sformuowania tematu nych, do ktrych wyranie nawizuje, ktre mogy stanowi inspiracj
bada znaczenie ma take typologia problemw, zmiennych, wskanikw. teoretyczn, na ktre si powouje w ustaleniach definicyjnych. Naley
Na zmian terenu bada moe wpyn formuowanie wskanikw, ktre jednak unika wczania do bibliografii podrcznikw, sownikw, ency-

190 191
klopedii chobymy je nawet cytowali. Stanowi one bowiem obowizu 9.3. Faza bada
jcy kanon literatury naukowej i zamieszcza je w bibliografii - 10
obwieszczenie oczywistoci. 9.3.1. Przeprowadzenie bada waciwych
Spotyka si dobry zwyczaj dzielenia bibliografii na literatur wyko
Do bada zasadniczych przystpi naley rycho po zakoczeniu
rzystan albo cytowan oraz na literatur przedmiotu, ktra suy ilo
wykorzystania przez czytelnika. bada pilotaowych. Same badania powinny przebiega rwnie sprawnie
i trwa moliwie najkrcej. Trzeba bowiem pamita o dynamice przeob
Inne s take wymogi w zakresie gromadzenia literatury przedmiotu
w dziale specjalistycznym, a inne w podrczniku, gdzie literatura spenia rae spoecznych. Zadaniem naszym jest z pomoc narzdzi badawczych
okrelon metodyczn funkcj i powinna by w maksymalnym wyborze. zarejestrowa pewien stan umiejscowiony w czasie i przestrzeni. To
Po uwzgldnieniu tych odrbnoci bibliografia powinna w zwykej wymaga prowadzenia bada w czasie, w ktrym nie nastpi wyda
pracy badawczej dzieli si na: rzenia, mogce mie wpyw na badane przez nas ukady spoeczne. Np.
badanie opinii na temat systemu szkolnego w momencie wydania ustawy
- druki zwarte
o szkole podstawowej omioletniej odbiera badaniom walor obiektywnoci
- artykuy
i porwnywalnoci. Jakiekolwiek badania np. wrd nauczycieli w czasie,
- dokumenty i rda
Porzdek wewntrzny tych dziaw winien okrela ukad alfabetyczny. gdy ulegaj zmianie ich uposaenia, s ryzykowne z punktu widzenia
Notka bibliograficzna powinna zawiera nazwisko autora, imiona lub obiektywnoci uzyskiwanych danych. Mona sformuowa na tej podsta
inicjay imion, tytu, miejsce wydania i rok wydania. Przy pracach zbio wie zasad nakazujc przeprowadzenie bada okrelonego zjawiska,
rowych notka zaczyna si od tytuu, red. nazwisko, czasem nazwiska zagadnienia lub grupy w takim czasie, w ktrym nie zaistniej fakty
redaktorw z inicjaami imion, miejsce i rok wydania, czasami spotykamy mogce mie wpyw na badanie wielkoci, zalenoci lub cechy. Regua
jeszcze bardziej zoon sytuacj. Oto praca zbiorowa wychodzi w serii. ta nie ma zastosowania do bada eksperymentalnych, opierajcych swoje
Np. Materiay do studiowania psychologii, Seria III. Metody bada psy zaoenia na takich wanie okolicznociach, ktre pozwalaj rejestrowa
chologicznych T. II red. Wooszynowa L., Warszawa 1972, lub Studia np. okrelony stan opinii publicznej przed wprowadzeniem upatrzonej
pedagogiczne T. XII. Pedagogika opiekucza red. Wroczyski R. Wroc zmiennej i po jej wprowadzeniu. Do ledzenia zmian i przeobrae pod
aw 1964. wpywem okrelonych, celowych bodcw lub nie znanych bodcw su
Kiedy zamieszczamy natomiast artyku z pracy zbiorowej zaczynamy tzw. badania panelowe, czyli powtarzane.
od nazwiska autora, tytuu jego pracy a nastpnie po znaku [w]: dajemy Z powyszych wywodw wynika, e badania powinny by przepro
poprzednio przytoczone informacje z ewentualnymi stronami artykuu. wadzone szybko, aby wyniki nie ulegy znieksztaceniu. Innym czynni
Podobnie postpujemy w przypadku artykuu z czasopisma naukowego, kiem, ktry naley wzi pod uwag to wybr stosownego czasu na
po nazwisku i tytule dajemy tytu czasopisma, miejsce wydania, rok, przeprowadzenie bada. Badajcy powinien si stara, by okolicznoci
numer i strony. bada nie byy niczym zakcone, aby byy moliwie najbardziej codzien
W bibliografii raczej nie naley umieszcza gazet i pism popularnych. ne, aby nie prowadzi wywiadw np. w momencie, gdy uwag responden
Dokumenty zamieszczamy w ukadzie alfabetycznym dajc informacj ta zaprztaj jakie inne wane zdarzenia. Tak wic nietrafne jest prowa
o jego nazwie, miejscu i czasie powstania. Materiay rdowe - oprcz dzenie bada wrd uczniw klasy maturalnej tu przed matur na temat
wszystkich informacji o rodzaju, czasie powstania dajemy take informa ich planw yciowych; nakanianie respondentw do wypowiedzi w czasie
cj o miejscu przechowywania. wywietlania atrakcyjnego odcinka cyklu filmw w telewizji; badanie
Te czynnoci zamykaj proces tworzenia koncepcji. Bdzie ona szcze funkcjonowania modzieowego domu kultury w czasie rozpoczynania
glnie w takich punktach jak bibliografia zmieniana i doskonalona. nowego roku dziaalnoci lub w momencie szczeglnej mobilizacji do

192 193

M 1 , l k
wielkich imprez. Jednym sowem, badania sta si powinny gwnym wych odpowiedzi lub celowego przeinaczania faktw. A taka sytuacja
punktem zainteresowania badanej grupy lub respondenta. w przypadku badania np. zaniedba wychowawczych w rodzinie moe
Spraw nastpn, ktra powinna by brana pod uwag jako wana dla sta si przyczyn uzyskania nie w peni prawdziwego obrazu. Konieczne
jednorodnoci wynikw, jest liczba osb przeprowadzajcych badania. jest zatem poinformowanie respondenta o celu bada, o ich naukowym
W sytuacji obszernych bada, ktrych jedna osoba nie jest w stanie charakterze oraz intencjach badajcego. Naley we wstpnej rozmowie
wykona, naley dobra ekip ankieterw, ktrzy badania bd prowadzi. wyeliminowa poczucie zagroenia lub jakichkolwiek konsekwencji dla
Naley w takim wypadku pamita, e prowadzcy badania jest rwnie badanego z powodu podanych faktw.
szczeglnego rodzaju narzdziem badawczym. Jego umiejtno nawizy Trzeba generalnie podkreli, e sposb przeprowadzania bada ma
wania kontaktw, odbioru wypowiedzi respondenta, sposb rejestrowania ogromne znaczenie dla wartoci uzyskanych materiaw. Zasad jest
danych to podstawy o kapitalnym znaczeniu dla rzetelnoci danych i dla przystosowanie jzyka, poj a nawet sposobu rozumowania do poziomu
prawdopodobiestwa popenienia bdw. Wybran ekip ankieterw ce respondenta, jak rwnie unikanie sformuowa ktre mogyby responden
chowa winna jednolito pod wzgldem wszystkich istotnych tu cech. ta irytowa lub obraa. Wreszcie zasad jest, e badania rodowiskowe,
Idealn grup badawcz z punktu widzenia przynajmniej pewnych bada z niewielkimi wyjtkami, powinny by anonimowe.
byaby grupa studentw jednego roku, a nawet jednego seminarium,
9.3.2. Uporzdkowanie materiaw badawczych
zamieszkujcych dom studencki. Mielibymy wwczas due prawdopodo
biestwo, e ekipa badawcza reprezentuje mniej wicej rwny poziom U p o r z d k o w a n i e . W przypadku prowadzenia bada na licznej
intelektualny, posiada podobne rozumienie poj i w jednakowym stopniu prbie, obejmujcych wiele zagadnie oglnych i szczegowych oraz
potrafi posugiwa si aparatur badawcz. prowadzonych wieloma technikami badawczymi stajemy przed konieczno
ci uporzdkowania materiaw badawczych. Uporzdkowanie moe by
Tego rodzaju pewno nie zwalnia nas jednak od staej kontroli nad
przeprowadzone wedug nastpujcych zasad: zakresu zagadnienia (zagad
przebiegiem bada oraz od interwencji w przypadku wadliwego operowa
nienia oglne lub szczegowe), grupy spoecznej lub rodzaju zjawiska,
nia narzdziem badawczym czy te niewaciwego rozumienia poj.
przy zalenoci spoecznej (uczniowie, rodzice, grupy rwienicze, odle
Wszelako wczeniejsze wprowadzenie grupy w zagadnienia badawcze
go do szkoy a sprawno nauki itp.). Nie zawsze istnieje moliwo
daje gwarancj uzyskania w miar jednorodnych danych. Zaley to rw
przeprowadzenia tak precyzyjnych podziaw, a w szczeglnoci dokona
nie od stopnia standaryzacji wywiadu lub ankiety. Im wicej pyta
nia ich w sposb rozczny. Jeli takiej moliwoci nie ma, wwczas naley
otwartych, tym wiksza moliwo dowolnoci ich wypeniania i interpre doprowadzi przynajmniej do logicznego uporzdkowania zagadnie i fa
tacji odpowiedzi respondenta. Podobnie w przypadku obserwacji istnieje ktw oraz ich umiejscowienia w poszczeglnych typach materiaw. Np.
groba rnego interpretowania okrelonych zachowa i motywacji. opinie o czasie wolnym mona znale w ankietach, w zapisach obserwa
Aby si ustrzec od tych niebezpieczestw, naley starannie dobiera cyjnych czy wreszcie w materiaach uzyskanych z dokumentw.
ekip badawcz, troszczc si ojej jednolito i przed rozpoczciem bada W tym etapie bardzo pomocna moe si okaza znajomo zasad
wprowadzi w cao zagadnienia i udzieli szczegowego instruktau. klasyfikacji. Ot materiay badawcze stanowi pewn kategori faktw
W przypadku bada metod obserwacji prowadzcy badania powinni by z rzeczywistoci pozajzykowej. Stanowi zbir cech przysugujcych
zaopatrzeni w szczegowe instrukcje i wytyczne na pimie. przedmiotom. Ten zbir cech mona uporzdkowa logicznie w sposb
Instrukta powinien obejmowa rwnie sprawy zwizane z nawizy przejrzysty i sposobny do analizy.
waniem kontaktw i pozyskiwaniem zaufania respondentw. Od umiejt
nego nawizywania kontaktu i zdobycia zaufania badanego zaley czsto 9.3.3. Przygotowanie do kodyfikacji
warto uzyskanych danych. Niech do udzielania odpowiedzi lub nieuf W drugim etapie przygotowania materiaw staje przed nami koniecz
no wobec ankietera prowadzi najczciej do udzielania wstrzemili- no klasyfikacji odpowiedzi wedug okrelonego klucza. Ten etap pracy

194 195
nazwany zosta kodyfikacj. Podlegaj mu wszelkie techniki badawcze, wd pozytywny, jak i negatywny maj jednakowe znaczenie. Hipotezy
posugujce si zapisem, a wic: wszelkie kwestionariusze, skale, arkusze pierwotne byy twierdzeniami opartymi na rozumowaniu indukcyjnym
obserwacji, wywiady nieskateryzowane itp. Celem tego zabiegu jest przy niezupenym, a wic rozumowaniu opartym na niedostatecznej iloci
porzdkowanie odpowiednim kategoriom pojciowym wszystkich moli dowodw potwierdzajcych ich prawidowo. Byo to zatem rozumowa
wych wypowiedzi kwestionariusza czy obserwowanych sytuacji. Jest to nie zawodne. Wszystkie czynnoci badawcze zmierzay do tego, aby
procedura wielce skomplikowana i rnorodna dla poszczeglnych technik najwaniejsze twierdzenia uzasadni dostateczn iloci dowodw lub
badawczych. Posiada wszake jeden wymieniony ju wyej cel. Dla przypadkw potwierdzajcych owe przypuszczalne prawdy. Obfito
ilustracji zasady prowadzenia kodyfikacji omwimy w tym miejscu kody zgromadzonych faktw pozwala na zastosowanie rozumowania wedle
fikacj wywiadu rodowiskowego czciowo skategoryzowanego. Wyst zasady indukcji statystycznej. I w ten sposb uzyskalimy potwierdzenie
puj w nim 2 rodzaje pyta: pytania otwarte i pytania skategoryzowane. lub negacj formuowanych tez na zasadzie okrelenia przecitnej wartoci
Te ostatnie posiadaj waciwie swj klucz do symbolizacji, poniewa badanej wielkoci zmiennej lub przecitnej czstotliwoci wystpowania
zawieraj wszystkie kategorie odpowiedzi. Istnieje zatem konieczno poszukiwanych cech lub zalenoci w badanej prbie. To z kolei, jeli
przeprowadzenia podobnej operacji z pytaniami otwartymi. Aby mona prba bya reprezentatywna, upowania nas do uoglnienia okrelonego
byo tego dokona, naley zapozna si z moliwie najwiksz iloci twierdzenia na populacj generaln.
odpowiedzi na poszczeglne pytania i stworzy oglne kategorie pojcio
Dane wyjciowe, ktrymi posugiwalimy si przy okreleniu hipote
we, w ktrych pomieszcz si wszelkie moliwe odpowiedzi na okrelone
zy, pochodziy bd z naszych obserwacji, bd opieray si na innych
pytanie. Np. pytanie, ktre brzmi: Jaki wpyw zdaniem Pana(i) maj na
badaniach, podobnych pod wzgldem zakresu, problematyki lub metody
syna koledzy, z ktrymi utrzymuje stae kontakty?", moe inspirowa do
do zamierzonych przez nas. Poniewa jednak kady ukad spoeczny jest
rnych odpowiedzi. Rwnie forma i jzyk tych odpowiedzi bd bardzo
niepowtarzalny w peni, nie zawsze hipotezy oparte na badaniach innej
rnorodne. Zadaniem naszym jest stworzenie uniwersalnej skali kate
zbiorowoci znajd potwierdzenie. Wemy np. spraw dojedania mo
gorii odpowiedzi, ktra pomieci kad posta odpowiedzi respondenta.
dziey do szk. Potoczne obserwacje i mniemania gosz, e modzie
Tu mona okreli, e odpowiedzi grupowa si bd w trzy gwne
dojedajca codziennie do szk pocigami lub autobusami osiga sabsze
kategorie: wpyw dodatni i podany, wpyw ujemny i niepodany, brak
wpywu lub wiadomoci jego istnienia. Z kolei dla wikszej precyzji dwa wyniki w nauce ni modzie miejscowa. Jest to nasza hipoteza, ktr
pierwsze typy odpowiedzi rozbijamy na grupy, w ktrych staramy si pragniemy badaniami potwierdzi lub obali. Do atwo przeprowadzi
uchwyci charakter zego wpywu, typ grupy rwieniczej, w ktrej badania w tej materii. Przy zachowaniu wszelkich zasad poprawnoci
chopiec przebywa, lub inne interesujce nas wskaniki. A wic w pier metodologicznej, polegajcej gwnie na losowym wybraniu z okrelo
wszym etapie odpowiedzi punkt a moemy okreli przesta si uczy", nych jednorodnych grup modziey proporcjonalnych prb reprezentatyw
punkt b - sta si niesforny i niegrzeczny", punkt c - zacz si le nych, uzyskamy wyniki, ktre dadz odpowied na postawione pytanie.
prowadzi (pi, pali)". W nastpnym rozdziale przedstawiam schemat I nie jest wykluczone, e po uwzgldnieniu takich czynnikw, jak krtszy
klucza, w ktrym postaram si wyjani zasady jego budowy i uycia. czas nauki pozalekcyjnej czy zmczenie, hipoteza nasza moe okaza si
wtpliwa lub wrcz faszywa, jeli uzyskane rednie wartoci bd rwne.
9.3.4. Weryfikacja hipotez W badaniach tych, podobnie jak we wszystkich badaniach rodowi
Na pocztku poczyna badawczych sformuowalimy szereg twier skowych prowadzonych metod reprezentacji, doszukujemy si danych
dze, ktrych uzasadnienie znalimy tylko czciowo i ktre nie miay rzeczywistych, ktre obran hipotez dodatkowo (poza danymi wyjcio
rangi twierdze udowodnionych. Celem bada byo uzyskanie wanie wymi) popieray, lub te danych rzeczywistych, ktre by obran hipotez
potwierdzenia ich prawidowoci bd te uzyskanie materiau podwaa (wbrew danym wyjciowym) obalay. Takie postpowanie nazywamy
jcego ich suszno. Dla praktyki wychowawczej bowiem zarwno do- sprawdzaniem hipotez. Na etapie, na ktrym znajdujemy si obecnie,

196 197
czynno ta polega bdzie na porwnaniu uzyskanych danych z wyma nia wynikw oraz weryfikacji hipotez. Cz z nich znalaza afirmacj
ganiami poszczeglnych hipotez. Wymaganiami hipotez okrelam tutaj w uzyskanym materiale, cz zostaa obalona, dajc tym samym podsta
stopie ich oglnoci. Wiadomo bowiem, e im szerszy jest zakres w do wysnucia innych zaoe, posiadajcych uzasadnienie negatywne.
twierdzenia, tym mocniejszego potrzebuje poparcia w materiale badaw Ot te zweryfikowane hipotezy i inne uoglnienia to jakociowy rezultat
czym. I ot my szukamy obecnie potwierdze liczbowych wrd uzyska bada, to wanie wyniki naszych bada, majce suy do zbudowania
nych danych z bada. Hipoteza uzyskuje potwierdzenie wwczas, gdy caego opracowania.
ilo przypadkw potwierdzajcych j jest dostatecznie dua, aby nie Zadaniem naszym jest uporzdkowanie uzyskanych wynikw wedle
mogy by uznane za przypadkowe. Jeli hipoteza okrelaa jak zale ich zakresu i znaczenia, przyporzdkowanie poszczeglnych hipotez ge
no, to poparcie dla jej prawdziwoci uzyskujemy wwczas, gdy skutki neralnym zaoeniom i celom bada. Polega to rwnie na werbalnym
wychowawcze lub spoeczne danej zalenoci s moliwe do empiryczne opracowaniu wynikw liczbowych i rejestracji wszystkich aspektw ba
go stwierdzenia. Jeli np. zaoylimy, e dziaalno domu kultury ma danego zagadnienia. Uzyskane wyniki gromadzimy w grupy problemowe,
wpyw na aktywizacj kulturaln rodowiska, to musimy uzyska dane ktre tworz podstaw do budowania uoglnie.
ewidentnie potwierdzajce tak hipotez. Takimi danymi bd: udzia Powrci nam wypadnie w tym miejscu do samych pocztkw procesu
w kursach, rozwj czytelnictwa, uczszczanie na imprezy kulturalne, badawczego. Formuowane tam byy oglne zaoenia i cele badawcze
nauka jzykw obcych itp. naszej pracy. Intencj, ktr kieruje si kady badacz, jest stworzenie
W przeciwiestwie do nauk przyrodniczych w naukach spoecznych w oparciu o uzyskane wyniki pewnych prawide postpowania praktycz
nie da si okreli wzgldnej wielkoci danych koniecznych dla potwier nego. Pomijamy tu wiadomie inne cele bada, bo w gruncie rzeczy ich
dzenia okrelonej hipotezy. Mona jednak powiedzie, e w przypadku rola jest podobna. Rnica ley tylko w zakresie ich stosowalnoci. O ile
pyta prostych dotyczcych cech lub faktw liczba danych, ktre potwier badania diagnostyczne maj da wiedz instrumentaln o historycznie
dziyby prawdziwo hipotezy musi by wiksza od liczby danych negu i przestrzennie umiejscowionym obiekcie, ukadzie lub zbiorowoci spoe
jcych jej prawdziwo. Wyraajc to w liczbach wzgldnych powiemy, cznej, o celu ich przeksztacania lub korygowania, o tyle badania teorety
e ilo pozytywnych przypadkw musi przekracza 50%. Inaczej jest czne su do budowania teorii oglnych o zastosowaniu powszechnym. Po
z pytaniami zoonymi. Tu opiera si musimy czsto na stopniach
uzyskaniu materiau badawczego dotyczcego konkretnej rzeczywistoci
nasilenia. Jeli np. na 100 przebadanych przypadkw ucieczki z domu
pierwszym obowizkiem badacza jest prba zastosowania zdobytej wiedzy
rodzicielskiego nieletnich 30 z nich bdzie miao swoje uzasadnienie
do celowego modelowania tej rzeczywistoci. Aby jednak uzyska uzasad
w niepowodzeniach szkolnych, to zaleno midzy tymi zjawiskami
nienie postpowania praktycznego, naley wpierw przeprowadzi dowd
bdzie niewtpliwa, ale 10 przypadkw moe czyni j problematyczn.
prawdy". Polega to na stworzeniu konkretnej teorii okrelonych prawido
Wszelkie wtpliwoci w tej materii musimy niestety rozstrzygn w spo
woci. Innymi sowy, badacz jest zobowizany do przedstawienia nauko
sb arbitralny.
wych uzasadnie zaoe teoretycznych oraz wykazania na materiale
Przy spenianiu okrelonych warunkw, odmienny tryb weryfikacji
wacym z odpowiedni moc" trafnoci zamierze praktycznych.
hipotez proponuje statystyka.
Schemat takiego wywodu powinien zawiera cel bada i hipotezy
9.3.5. Opracowanie teoretyczne i uoglnianie wynikw badawcze, nastpnie przedstawi rodki i metody poszukiwa okoliczno
Zarwno ten etap pracy, jak i poprzedni czy jeszcze niektre inne maj ci i przypadkw uzasadniajcych lub obalajcych zaoenia hipoteczne.
nie tyle charakter techniczny zabiegw, ile raczej charakter pracy konce Z kolei powinien przedstawia wiarygodny materia, uzyskany niezawod
pcyjnej. Cz pracy, ktr teraz omwimy, polega bdzie na mylowym nymi metodami, ktre dawayby podstawy do uznania za prawdziwe
podsumowaniu caoci bada i uoeniu koncepcji przedstawienia ich zaoe i hipotez badawczych, uzasadnione uoglnienie o zjawiskach,
w postaci zracjonalizowanego wywodu mylowego. Dokonalimy oblicze- cechach i zalenociach, stanowicych przedmiot poszukiwanych rozwi-

198 199
za, a w kocu poda wnioski praktyczne i wskazania do dziaa korygu *
jcych bd przeksztacajcych okrelony obiekt, rzeczywisto czy sto
sunki.
Tymi wanie zaoeniami kierowa si naley przystpujc do ujcia Tak przedstawia si schemat organizacji bada rodowiskowych, mo
caego procesu badawczego w jedn cao. Jeli wszystkie poprzednie liwy do zastosowania w badaniach pedagogicznych. Pragn pooy
dziaania byy poprawne z punktu widzenia wymogw metodologii, to nacisk na schematyczny i oglny charakter przedstawionego toku. Nie
w kocowym etapie pracy pozostaje nam tylko przedstawi szczegowy daem bowiem tutaj szeregu wyjanie bardzo istotnych dla wikszoci
opis zamierze, bada i wynikw, aby uzyska spjn cao. W poprze procedur badawczych. Zainteresowani musz siga do literatury specjali
dnich etapach dokonalimy koniecznych zabiegw statystycznych i wer stycznej, ktra obszernie wyjania szczegowe postpowanie w konkret
balnych, aby kocowy efekt naszych bada posiada charakter teorii nych przypadkach. Mnie chodzio bardziej o przedstawienie zarysu pra
naukowej okrelonej skali. widowoci obowizujcej w badaniach rodowiskowych. Kierowaem si
Opracowanie kocowe skada si z pewnej iloci czci formalnych intencj zgromadzenia pewnej sumy wiedzy na uytek bada pedagogicz
i czci merytorycznych. Czci formalne uzyskujemy przez podzielenie nych.
caoci pracy na rozdziay lub inne czci wedle zasady okrelonych
odrbnoci przedmiotowych. Czci merytoryczne natomiast to zadania, Literatura zalecana:
cel i hipotezy, nastpnie tok bada i ich opracowanie i wreszcie uoglnie
Oglne charakterystyki organizacji procesu badawczego znajdzie czytelnik w wi
nia i wnioski. kszoci dostpnych podrcznikw metodyki bada: W. Zaczyski - Praca badawcza
Zilustrujmy zasad opracowania kocowego planem pracy, ktrej nauczyciela, Warszawa 1968, r. II, M. obocki - Metody bada pedagogicznych. Warsza
przykad towarzyszy nam przez cay rozdzia: wa 1978, r. IV, H. Muszyski - Wstp do metodologii pedagogiki, Warszawa 1971, r. 5.
Opis i charakterystyk problemw badawczych i hipotez oraz zmiennych
Temat: Postawy i opinie modziey wobec spoeczestwa i prze i wskanikw znajdzie czytelnik w cytowanej pracy Muszyskiego, take w bardzo
mian spoecznych w latach 1989-1990. atrakcyjny sposb przedstawione u S. Nowaka - Metodologia bada socjologicznych,
Warszawa 1970. Na uwag w tym punkcie zasuguje praca J. Sucha - Problemy weryfikacji
Wstp wiedzy, Warszawa 1975. Z. Zaborowski - Wstp do metodologii bada pedagogicznych,
Rozdzia 1. Istota konfliktu spoecznego i jego wpyw na postawy Wrocaw 1973, oraz T. Pawowskiego - Metodologiczne zagadnienia humanistyki, War
jednostek. szawa 1969.
Rozdzia 2. Oblicze modziey w wietle bada naukowych i publicy Informacje dotyczce opracowania materiaw badawczych i zasad kodyfikacji zawie
ra praca zbiorowa: Metody bada socjologicznych, red. S. Nowak, Warszawa 1965.
styki.
Omwienie weryfikacji hipotez oraz budowania teorii w oparciu o badanie spotka si
Rozdzia 3. Zaoenia metodologiczne i organizacyjne bada. czytelnik w cytowanej pracy S. Nowaka - Warszawa 1970 oraz w pracy P. Sztompka -
Rozdzia 4. Obraz spoeczestwa w oczach modziey. Teoria i wyjas'nienie. Z metodologicznych problemw socjologii, Warszawa 1973.
Rozdzia 5. Postawy modziey wobec instytucjonalnych form ycia Rozwinicie problemw bada caociowych i bada reprezentacyjnych znajdzie
spoecznego. czytelnik w pracy J. Sztumskiego - Wstp do metod bada i technik bada spoecznych,
Katowice 1976.
Rozdzia 6. Aktywno spoeczna na tle innych wartoci w pogldach Wiele cennych informacji o badaniach pilotaowych i doskonaleniu warsztatu znajdzie
modziey. si w T. V. Analiz i prb technik badawczych w socjologii red. Z. Gostkowski, J. Lutyski,
Rozdzia 7. Uczestnictwo i ocena przemian w latach 1980-1981. Wrocaw 1975.
Uwagi kocowe Janusz Gnitecki - Zarys metodologii bada w pedagogice empirycznej, Zielona Gra
1993.
Bibliografia
Aneksy

200 201
Zadania i pytania:
1) Prosz sformuowa 2 przykady pyta rozstrzygni i 2 przykady pyta
dopenienia.
2) Prosz sformuowa wskaniki dla zmiennej sprawne kierownictwo" i dobra ROZDZIA X
atmosfera wychowawcza placwki X".
3) Jakie zmienne mona wytypowa dla nastpujcego problemu: Jak rodowisko
rodzinne wpywa na powodzenia dydaktyczne dziecka".
Zasady opracowania materiaw badawczych
4) Prosz opracowa zesp pyta do kwestionariusza badajcego m.in. zmienna:
zaburzone funkcje rodziny zdezorganizowanej".
5) Prosz stworzy prbn kafeteri dla nastpujcych pyta: struktura rodziny'".',
aktywno kulturalna studenta"?, plany yciowe modego maestwa"?, typo Wpierw wierzy si we wszystko bezkrytycznie,
potem przez krtki czas wierzy si
we trudnoci yciowe czowieka starego"? z zastrzeeniami, potem nie wierzy si wcale
6) Prosz sformuowa zestaw pyta do tzw. metryczki w badaniach motywacja ludzi i w kocu wierzy si znowu we wszystko, ale
dorosych do doksztacania". przytacza si powody dla ktrych si wierzy"
G.H. Lichtenberg

10.1. Porzdkowanie i klasyfikacja materiaw badawczych


Typowa postawa pocztkujcego badacza po ukoczonych badaniach
- to bezradno, czasem nawet przeraenie. Stoi wobec sterty papierw,
w ktrych zawarte s tysice informacji. W gowie ma na og wyobra
enie czym zakoczyy si badania, tzn. oglne wyobraenie jak jest,
czasem nawet domyla si dlaczego tak jest. Niestety nie bardzo wie, jak
udokumentowa swoje domysy i przewiadczenia.
Jest na to sposb i to sposb bardzo owocny, znajdujcy si w zasigu
rki. Wracamy oto do tej fazy przygotowania bada, w ktrej typowalimy
problemy zmienne i wskaniki. Jest to wany moment autokontroli was
nego warsztatu badawczego, ktry wykae czy koncepcja bada bya
starannie przygotowana czy te zlekcewaylimy owe etapy. Jeli bowiem
nie trudzilimy si w wymylaniu zmiennych, wskanikw, to nie wy
brniemy tak atwo z chaosu.
Zakadamy jednak, e typologia problemw, zmiennych i wskanikw
znajduje si w naszej koncepcji bada. Naduywajc troch zasad logiki
przyjmujemy, i pojcia te czy logiczny stosunek zawierania, albo
inaczej e zakresy tych poj s wzgldem siebie nadrzdne i podrzdne.
Upraszczajc powiemy sobie, e wskanik jest elementem zmiennej, ta
za jest elementem problemu. Odpowiednim wic problemom przyporzd
kowujemy stosowne zmienne a tym z kolei przyporzdkowujemy odpo
wiednie wskaniki. Graficzny obraz tej operacji jest nastpujcy:

203
lokalizacja wskanikw
Wywiad Obserwacja Dokument Testy
Wi Wl, W 2
Zmienna B W2, W3 Wl
Problem
W4 W3 Wi, W 2
badawczy X
Woi, W02 W01
Zmienna A W01 W02 W02
W03 Woi
W4W5 WOIW02W03 W02

Schemat powyszy wyczerpuje spraw jednego problemu, ale nie


caych bada. W badaniach mamy na og kilka problemw szczego
wych, tworzcych tre jakiego zagadnienia badawczego. W zasadzie
kady problem powinien posiada swj schemat atrybucji wskanikw,
Schemat powyszy potrzebny nam jest po to aby w materiaach a cilej kada zmienna.
badawczych odnale informacje bdce wskanikami wystpowania da Schematy takie powinny wyczerpa ca zawarto narzdzi badaw
nej cechy (zmiennej) i istnienia problemw. Praktycznie jest tak, e czych. Pytania lub materia, ktry nie moe by przypisany do adnej
wskanikom odpowiadaj poszczeglne pytania lub raczej odpowiedzi na zmiennej, ktry nie wie si empirycznie lub logicznie z dowolnym
nie. Kilka pyta daje obraz zmiennej, zmienne za skadaj si na zwizki problemem jest zbdny. Chyba e jest to cakowicie nowe zjawisko, nie
midzy sob tworzc problemy. Przeto w miejsce wskanikw wpisa mieszczce si w naszych hipotetycznych schematach poznawczych, mo
moemy numery pyta kwestionariusza, ktre wskanik charakteryzuje. emy wwczas domniemywa, e dokonuje si nowe odkrycie.
Przyporzdkowujemy w ten sposb ca struktur narzdzia odpowiednim
Zanim przystpilimy do powyszych operacji, lub w trakcie ich
zmiennymi problemom.
dokonywania w ostatecznoci obecnie ale nie pniej powinnimy upo
Teraz mona si przekona jakie pytania nie mieszcz si w schemacie
rzdkowa mechanicznie materiay badawcze. Wszelkie narzdzie kwe
czyli s zbdne, jak liczne", czyli jak bogato charakteryzowana jest
stionariuszowe, protokoy, dzienniki obserwacji, wypracowania i inne
zmienna, wreszcie jakie zmienne okrelaj problem. W dobrze przygoto
powinny by posegregowane wedle okrelonych grup wystpujcych
wanym kwestionariuszu nie powinno by zbdnych pyta.
w badaniach i oznaczone kolorowo numeracj cig. Np. kwestionariusze
Niekiedy jednak badajcy ma w dyspozycji wicej narzdzi badaw
z klasy 7 s oznaczone od 1 do 36, z klasy 8 od 50 do 85, z klasy 8b 100
czych i niekoniecznie skategoryzowanych na wzr kwestionariusza ankie
do 128, z klasy 8c od 150 do 182 itd. System taki zapewnia szybk
ty. W takiej sytuacji badacz rwnie dokonuje schematycznego zabiegu
klasyfikacji (moe w innej wersji graficznej) i z list wskanikw w rku, orientacj w wielkoci poszczeglnych grup. Mona przyj inn zasad
lub ze wiadomoci tyche w gowie wyszukuje ich wystpowania oznaczania, ale zawsze powinny to by bloki oznacze wyrnionych ze
w posiadanych narzdziach bada, a to np.: w arkuszu obserwacji, w pro wzgldu na jak cech, take i ze wzgldu na jednorodno problemow.
tokle z rozmowy kierowanej, w socjogramie, w dokumencie urzdowym Np. w jeden blok grupujemy uczniw biorcych udzia w zajciach
itp. Symbole poszczeglnych narzdzi, miejsce w nich danego wskanika pozalekcyjnych, a w drugi uczniw nie uczestniczcych w takich zaj
oraz jego charakter, rodzaj odnotowujemy na sporzdzonym schemacie. ciach. Rozstrzyga o tym powinna problematyka bada, ich cel i sposb
A oto przykad takiego schematu do klasyfikacji i grupowania wska wyjaniania zwizkw midzy zmiennymi. Moe by np. niekorzystne
nikw z rnych narzdzi badawczych: pogrupowanie populacji badanej wedle zmiennych niezalenych.

204 205
10.2. Konstrukcja klucza kodyfikacyjnego rnego okrelenia tych czynnoci - raz jako symbolizacji, innym razem
jako kategoryzacji lub kodyfikacji. Poniewa to ostatnie pojcie byo
Wszelkie badania przy pomocy narzdzi pisemnych - kwestionariu dotychczas najczciej uywane i najwierniej oddaje istot czynnoci
sze, protokoy z rozmw, dzienniki, wypracowania i inne musz by (ujednolicanie), proponujemy pozostawi je dla oznaczenia caoci opera
poddane tzw. kodyfikacji, czyli ujednoliceniu. Polega to na uporzdko cji zwizanych z opracowaniem materiaw.
waniu niesychanej rnorodnoci treciowej i stylistycznej odpowiedzi Poniewa zdarza si, e kodyfikacj prowadzi kilka osb, konieczne
wedug opracowanych przez badacza kategorii. jest wyposaenie klucza w pewne wskaniki cech, pozwalajcych na
Niech wyjani to przykad. Interesowao nas w badaniach nad mo trafne przyporzdkowanie poszczeglnych odpowiedzi kategoriom klucza.
dzie jej stosunek do wartoci. Uznalimy, e wskanikiem owego Po tym zastrzeeniu klucz kodyfikacji z elementami instrukcji dla pyta
stosunku bdzie identyfikowanie pewnych wartoci u bohaterw filmo otwartych, bo pytania zamknite przez samo wypenienie s ju skatego
wych, telewizyjnych bd literackich. Postawilimy w zwizku z tym ryzowane, miaby posta nastpujc:
pytanie Jakiego bohatera filmu lub ksiki cenisz i za co? Otrzymalimy
150 odpowiedzi niesychanie zrnicowanych. Aby upora si z tak
rnorodnoci musimy cz odpowiedzi przeczyta i na tej podstawie Nr Wskanik cech Sym
stworzy oglne kategorie tych odpowiedzi w taki sposb aby kada Tre pytania Kategoria odpowiedzi
pytania instrukcja" bol
czstkowa odpowied moga by przyporzdkowana okrelonej kategorii. 22 Dlaczego a) brak danych brak odpowiedzi 0
Ilo tych kategorii okrela zdrowy rozsdek, orientacja w teoretycznej mgby Pan b) nie dotyczy N
problematyce bada i niekiedy pojemnoci kart perforacyjnych przy liczy na bez
interesown c) uzasadnienie wskazujce na bezinteresowno 1
obliczeniach maszynowych. Jeli wic ustalimy np. dwie kategorie odpo kontakty towarzyskie, kole w przyjani
pomoc kole
wiedzi: l)wybr bohatera o pozytywnych cechach, 2) wybr bohatera estwo, przyjacielskie panu
gw z bry
o negatywnych cechach, to warto poznawcza i diagnostyczna tak opra gady? jce w brygadzie
cowanego materiau bdzie niewielka. d) uzasadnianie wskazujce na ju nieraz 2
Kategorie musz by wyczerpujce wzgldem teoretycznej zawartoci uprzednie dowiadczenia pomagali
w potrzebie nie zawodzili
pojcia lub empirycznego zapisu zjawiska i musz by wzgldem siebie
e) uzasadnianie wskazujce na to ludzie na 3
rozczne zakresowe W naszym przypadku moglibymy dokona nast pewne cechy brygady takie poziomic, chtni,
pujcej kategoryzacji: 1) bohaterowie reprezentujcy wartoci intelektual jak uprzejmo, uczynno, niezawistni
ne, 2) bohaterowie reprezentujcy wartoci estetyczne, 3) b.r.w. socjocen- zgranie wzajemne brygady
tryczne, 4) b.r.w. emocjonalne, 5) b.r.w. materialne, 6) b.r.w. prestiowe, f) uzasadnienie wskazujce na 4
7) b.r.w. perfekcjonistyczne, 8) brak odpowiedzi, 9) inne. pewn filozofi pomocy"
pomagaem-mnic pomog,
To najprostszy przykad kategoryzowania wypowiedzi swobodnych,
kady moe liczy na dru
otwartych. Numerami tych kategorii oznaczamy odpowiadajce typy od gich
powiedzi w kwestionariuszu. g) uzasadnienie wskazujce na jak jeden zostanie 5
Zasad podobn mona stosowa do wszystkich werbalnych, pise oglny interes brygady, w tyle strac
mnych narzdzi bada. W praktyce stosuje si j prawie wycznie do akord, wydajno, brak po wszyscy
narzdzi kwestionariuszowych. mocy - strata dla wszystkich
Po opracowaniu klucza naley odpowiednio symbole, oznaczajce
kategorie odpowiedzi, nanie na marginesy przy poszczeglnych pyta
niach. Wystpujce tu pojcia symboli, kategorii i kodu s powodem

206 207
Nr Wskanik cech Sym Nr Wskanik cech Sym
Tre pytania Kategoria odpowiedzi Tre pytania Kategoria odpowiedzi
pytania instrukcja" bol pytania instrukcja" bol
7 W czym prze a) brak danych brak odpowiedzi 0 d) uczuciowe ad d) koledzy, 4
jawia si b) nie dotyczy N otoczenie, podwr
w brygadzie ko, kontakty ze
c) we wzajemnej pomocy sobie poyczanie narz 1 "
zycie i zgra zym rodowis
w razie trudnoci, w kolee dzi, udzielanie po
nie ze sob kiem"
skiej przyjani, atmosferze rad, udzielanie
ludzi?
objanie e) rodowiskowe ad e) religia, 5
cechy wrodzone,
d) w tym, e praca wykonywa mona liczy na 2
ycie religijne" itp.
na jest poprawnie, solidnie, innych, zastpi,
we wzajemnej wsppracy pomog w robocie f) metafizyczne
e) w braku konfliktw i niepo brak zawici, 3
rozumie w atmosferze rw spi, zgrzytw Pytania zamknite (skategoryzowane)
noci i jednoci nikt si nie
19 Wiek? a) brak danych 0
wywysza
b) 18-25 lat 1
f) utrzymujemy ze sob kon wyjazd i wsplne 4 c) 25-35 lat 2
takty towarzyskie poza prac wycieczki, chodzi d) 35-50 lat 3
my do szkoy wie e) powyej 50 4
czorowej, chodzi
my na zabawy 12 Czy zdaniem a) brak danych 0
Pana(i) b) zdecydowanie tak 1
g) w pracy rozmawiamy 5 wsppraca c) raczej tak 2
o wszystkim, artujemy, szkoy i domu d) raczej nie 3
miejemy si, jest wesoo jest konieczna e) cakowicie zbdna 4
h) wszyscy jestemy w podob podkrelenie 6 i poyteczna f) trudno mi powiedzie 5
nym wieku, to nas zblia, podobiestwa
mamy podobne problemy generacyjnego
Posugujc si tak opracowanym kluczem, oznaczamy wybranymi
i) dugo razem pracujemy, zna znamy swoje wa 7
dy, saboci, jeden
symbolami kade pytanie wywiadu: na marginesie stawiamy jeden symbol
my si, jestemy zgrani, ufa
my sobie stoi za drugim lub wicej w zalenoci od tego, ile kategorii mieci si w odpowiedzi
8 Jakie czynniki a) brak danych brak odpowiedzi 0 respondenta. Np. przy odpowiedzi na pytanie 8: dobry przykad w domu i
decyduj o ad a) dobra szko trzyma dziecko z daleka od zego towarzystwa" na marginesie postawimy
waciwym a, porzdny dom, 1 2 i 4. Naley tu wyjani, e zwyczajowo i z pewnych technicznych
wychowaniu sekcja sportowa" wzgldw (nanoszenie danych na karty perforacyjne) brak odpowiedzi
dziecka? itp.
oznacza si symbolem 0, a nie dotyczy", tzn. gdy odpowied na wcze
b) instytucjonalne ad b) stosowanie 2
niejsze pytanie wycza nastpne pytania oznacza si symbolem N. Ilo
kar, tumaczenie,
przykad rodzi kategorii jest ograniczona struktur karty perforacyjnej, na ktrej jest 10
cw" itp. kolumn. Dlatego klucz ogranicza si na og do 10 symboli, plus 0, N
c) odpowiednie metody ad c) mio do 3 i ewentualnie inny symbol literowy, na ktrym jest jeszcze miejsce na
mowa, atmosfera karcie.
wychowawcza, a
Nie zawsze kodyfikacja jest konieczna. W przypadku bada maej
godno" itp.
grupy mona pomin ten etap i przystpi wprost do zliczania odpowie-

208 209
dzi na przygotowanych tablicach. Podobnie mona postpi, jeli technika statystyka suy do liczbowego wyraania zalenoci midzy zjawiskami,
badawcza, ktr si posugujemy, jest w peni standaryzowana. Kiedy stopnia natenia pewnych tendencji, wielkoci badanych cech i innych
zatem kodyfikacja jest potrzebna? Odpowied zaley od trzech czynni poj charakteryzujcych badan zbiorowo lub zjawisko. Ujmowanie
kw - pisz wspomniani autorzy - 1. liczby respondentw lub rde wymienionych poj w kategorie ilociowe ma na celu atwiejsze opero
informacji, 2. liczby pyta, 3. liczby i stopnia zoonoci planowanych wanie uzyskanymi danymi, mono wzajemnego porwnywania danych
operacji statystycznych". Ostatni punkt dotyczy w badaniach rodowisko oraz wyszukiwania midzy nimi zwizkw.
wych gwnie opracowywania korelacji, czyli statystycznego przedsta Pierwsz czynnoci jest przeniesienie symboli cyfrowych z kwestio
wienia zalenoci midzy zjawiskami i cechami w badanych ukadach. nariuszy na odpowiednie karty lub arkusze zbiorcze. Robi si to dla
Wspomniaem ju wyej o zasadach klasyfikowania danych. Chc uatwienia wszelkich oblicze, ktre wymagayby ogromnego wysiku
jeszcze raz powrci do tej materii w sposb ju bardziej szczegowy. i czasu, gdyby potrzebne dane wyszukiwa za kadym razem w wielostro
Ot ustalenie kategorii odpowiedzi jest pewnego rodzaju potwierdzeniem nicowych kwestionariuszach.
antycypowanej klasyfikacji okrelonego zagadnienia w pierwotnych eta Przy badaniach wielkich populacji oraz przy zamiarach posuenia si
pach bada. Mniej lub wicej dokadnie przewidywalimy okrelone typy w badaniach obliczeniami maszynowymi, uywamy tzw. kart kodyfika
odpowiedzi na postawione zagadnienie. Obecnie rzeczywiste dane bd cyjnych. Jest to kartonik dwustronnie podzielony na kratki oznaczone
tylko potwierdzaj nasze antypacje, bd modyfikuj je. Antycypacja ta kolejnymi numerami. Numery te odpowiadaj numerom pyta a w kratki
jest wynikiem naszych oczekiwa wobec bada, wobec materiau badaw wpisujemy symbole z marginesw kwestionariusza. Karta oznaczona tym
czego, jest zaoeniem przypuszczalnych odpowiedzi na postawiony cel samym numerem co ankieta pozwala zidentyfikowa j oraz informuje
pyta. Na przykad pytajc o znaczenie wychowawcze zaj pozalekcyj dokadnie o zawartoci ankiety. Oto odpowiednio pomniejszony wzr
nych posiadamy jeszcze przed rozpoczciem bada wyobraenie prawdo karty kodyfikacyjnej:
podobnych kategorii odpowiedzi. Moemy oczekiwa, e odpowiedzi
ukada si bd w kategoriach wpyww dodatnich i ujemnych, a rozbi
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
ciem na organizacj czasu (dodatni i ujemn), wpywu na nauk (te
dodatnich i ujemnego) oraz wpyww wychowawczych (rwnie dodat 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
nich i ujemnych). Mona oczekiwa, e rzeczywisty materia nie zniweczy 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30
cakowicie tych oczekiwa. 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40
41 42 43 44 45 46 47 48 49 50
Do waciwego uoenia kodu konieczne jest jednak uwane przestu
diowanie odpowiedzi na kade otwarte pytanie. To dopiero daje podstaw 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60
do opracowania klasyfikacji odpowiedzi (kategorii odpowiedzi) i wyzna 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70
czenia wskanikw cech pozwalajcych na zaklasyfikowanie odpowiedzi
do waciwych kategorii. Oznaczenie kategorii symbolami (najczciej Posugiwanie si takimi kartami ogromnie uatwia wszelkie operacje
cyframi) i naniesienie ich na kwestionariusze to ju czynnoci mechani liczenia danych, a sama ich konstrukcja jest niezwykle prosta. Jeli
czne, aczkolwiek wymagajce uwagi. w kratce oznaczonej numerem 24 odczytujemy symbol 2 i 5 to oznacza,
e na pytanie nr 24 (gwne denia w yciu), osoba badana odpowiedzia
10.3. Arkusze zbiorcze oraz podstawowe operacje statystyczne a wg 2 i 5 kategorii klucza (w kluczu odnajdujemy kategorie tego pytania)
czyli uznaa, e dy gwnie do wychowania dzieci na porzdnych ludzi
Kiedy ju uporzdkowalimy materia badawczy i dokonalimy kody (kategoria nr 2) oraz chciaaby unikn niedostatku na staro (kategoria
fikacji odpowiedzi, moemy przystpi do nastpnego etapu pracy, ktr nr 5). (S to autentyczne odpowiedzi z bada samotnych matek). Jeli
jest ujcie danych w kategorie ilociowe. W badaniach pedagogicznych dodatkowo interesuje nas ile osb lka si niedostatku - to kwestia

210 211
mechanicznego zliczenia 5 (pitek) z kratki 24. A jeli chcemy wiedzie,
w jakim wieku s te matki, to informacj o tym znajdziemy w kratce 68,
ich zamono poznamy w kratce 16, ilo dzieci w kratce 7 itd.
Przy badaniach mniejszych populacji, bez oblicze maszynowych
godny zalecenia jest inny sposb gromadzenia danych. Jest nim tzw.
arkusz zbiorczy zwany potocznie przez studentw pachta" z racji
sporych rozmiarw. Wykorzystany by moe do zgrupowania symboli
skodyfikowanych kwestionariuszy. Zarwno w poprzedniej sytuacji jak
i w tym przypadku warunkiem koniecznym jest istnienie klucza i wyko
nanie kodyfikacji. S to zabiegi pracochonne, ale konieczne. Bez nich
niemoliwe jest pene wykorzystanie materiaw badawczych.
Arkusz zbiorczy zoony niekiedy z wielu duych posklejanych razem
arkuszy dzielimy poziomo na tak liczb kratek ile posiadamy kwestiona
riuszy. Pionowo za na tak liczb kratek ile w kwestionariuszu jest pyta.
Kady symbol lub symbole z kolejnych ankiet przenosimy nastpnie do
odpowiednich kratek. Podobnie jak w sytuacji kart kodyfikacyjnych
jestemy w stanie z jednej poziomej linii odczyta ca wiedz zawart
w kwestionariuszu. Zalet arkusza jest to, e zliczanie odpowiednich
kategorii odpowiedzi s jeszcze atwiejsze i sprawniejsze ni przy kartach
kodyfikacyjnych.
Podaj schematyczny przykad takiego arkusza, cho moliwoci
rozwiza graficznych jest bardzo wiele:
Jest to fragment autentycznego arkusza zbiorczego przygotowanego
dla 112 kwestionariuszy wywiadw o 64 kolumnach (czasem pytanie musi
by rozbite na 2 lub wicej kolumn). Badania dotyczyy funkcjonowania
rodziny matki samotnej. Na marginesie mamy fragment klucza kodyfika
cyjnego. U dou kolumn s od razu proste zliczenia. W badaniach byo 40
matek samotnych z maych miast i 72 matki samotne z wielkiego miasta.
Midzy numerem 40 a 41 zrobiono przerw aby mona byo sumowa
oddzielnie obie grupy. By to zabieg pomocniczy, ale udany.
A oto inaczej uoony arkusz zbiorczy. Pooenie pyta w poziomie
pozwolio na opisanie ich, ale utrudnione jest zliczanie na marginesach.
Warto zwrci uwag na wyranie bdne skategoryzowanie pytania 50.
Pytanie naleao potraktowa jako dwa odrbne pytania i dla kadego
stworzy oddzielny klucz. W pytaniu 13 odpowiedzi wyraone byy
w procentach caoci dochodu i zrnicowanie midzy nimi byo skatego
ryzowane.
212
E ARKUSZ ZBIORCZY (fragment)

Samotne matki w rodowisku wiejskim

Nr
Nr kwestionariusza /
pyta 1 2 3 4 5 . 6 7 8 72 73 74
Tre pytania
nia
1 Wiek
2 Stan cywilny 2 1 1 3 1 2 1 1 1 2 1

Cakowita wielk.
12 2 3 1 2 1 3 2 4 1 2 2
dochodu/osob
Wydat ywno
ki odzie
opaty stae
kultura, inne
Ulubione zajcia sposb
14
odpoczyw
Z kim najblisze kontakty
15
towarz.

Czy kontroluje postpy


49
w nauce dzieci
50 Kary - rodzaje kar 3 2,3,4 2,3 5 3,4 3,4,5 11 2,3 3,5 3,4 2,4
nagrody rodzaje nagrd 7,8 7 7,8 7,8 8,9 7 7,8 7 8,9 7,8 10

ARKUSZ ZBIORCZY (fragment)

Samotne matki w rodowisku wiejskim

Nr
Nr kwestionariusza /
pyta 1 2 3 4 5 6 7 8 72 73 74
Tre pytania
nia
1 Wiek
2 Stan cywilny 2 1 1 3 1 2 1 1 1 2 1

Cakowita wielk.
12 2 3 1 2 1 3 2 4 1 2 2
dochodu/osob
Wydat ywno
ki odzie
opaty stae
kultura, inne
Ulubione zajcia sposb
14
odpoczyw
Z kim najblisze kontakty
15
towarz.

Czy kontroluje postpy


49
w nauce dzieci
50 Kary - rodzaje kar 3 2.3.4 2,3 5 3,4 3,4,5 11 2,3 3,5 3,4 2,4
nagrody rodzaje nagrd 7,8 7 7,8 7,8 8,9 7 7,8 7 8,9 7,8 10
10.4. Prosta prezentacja statystyczna wynikw bada \ Wiek 18-25 25-35 35-50 Ponad 50

\Ple Ple Razem


Pierwsz czynnoci z zakresu opracowa statystycznych jest ujcie Wyksztal-\
w liczby podstawowej charakterystyki bada, a mianowicie wielko cenie ^\ K M K M K M K M
prby, charakterystyka prby pod ktem cech demograficznych i spoecz Podstawowe 3 2 18 15 21 19 17 24 109
nych. Wszystkie te dane mona uj w prost tabel statystyczn takiego rednie zawd. 1 3 14 16 18 20 16 11 99
np. ksztatu: rednie ogl. 2 2 3 8 12 9 12 2 55
Wysze 1 1 4 2 5 6 1 4 24
Liczba Wiek badanych Pe Wyksztacenie Razem 7 8 39 41 56 54 46 31 282
bada
nych 18-25 25-35 35-50 ponad K M podst. zaw. r. og. wy
osb 50 r. sze Przy pomocy tablic statystycznych staramy si przedstawi wszystkie
moliwe do wyraenia w liczbach dane zawarte w materiale badawczym.
280 36 70 91 83 125 155 103 67 89 21
Tablice mog
przedstawia nie tylko liczby bezwzgldne. Moemy przy ich pomoc
S to tzw. tablice surowe albo pierwotne. Inny rodzaj tablic suy do prezentowa procenty jako wskaniki zmian lub tendencji malejcych albo
przedstawienia uporzdkowanego i skrconego obrazu danych pierwot
wzrastajcych, moemy wreszcie przedstawia stosunki obrazujce sto
nych. Przedstawiaj one proste zalenoci midzy danymi, wartoci red
pnie i zalenoci pomidzy cechami zjawisk i zjawiskami spoecznymi.
nie, odchylenia od normy. Tablice takie nazwiemy za J.P. Guilfordem
Nie zamierzam wyrcza w tym fragmencie podrcznikw statystyki,
tablicami publikacyjnymi albo te tablicami statystycznymi zoonymi. Ich
ani tym bardziej stwarza wraenia, e treci tu zawarte wystarczaj do
ukad przybiera moe rne postacie. Zasada jednak jest zawsze ta sama
i wyraa si w umieszczeniu danych w rubrykach poziomych i pionowych, operowanie materiaem badawczym. Pragn raczej ukaza korzyci po
ktre reprezentuj wzajemny stosunek poj zawartych w gwkach" znawcze i uatwienia, jakie niesie ze sob stosowanie statystycznych
tabel: metod do analizowania materiaw badawczych. Ich prawdziw znajo
mo uzyska czytelnik poprzez liczne opracowania fachowe.
Liczba godzin zaj rednia ocena
Pomocnym zabiegiem w analizie i operowaniu danymi jest obliczenie
pozalekcyjnych Razem redniej arytmetycznej. Jej znaczenie wzrasta gdy dokonujemy dalszych
/ Wyniki w nauce 5 4+ 4 3+ 3 oblicze lub stosujemy w badaniach wszelkiego typu narzdzia wyskalo-
1 godz. 21 29 25 24 19 118 wane. Najbardziej pospolitym przykadem obliczania redniej arytmetycz
2 godz. 23 32 24 32 17 128 nej jest rednia z ocen podzielona przez ich ilo. rednia jednak moe
3 godz. 17 12 12 33 28 100 dotyczy wieku badanych, zarobkw, wielkoci rodzin itp. Jej obliczanie
4 godz. 13 9 6 16 24 68 wwczas jest uzasadnione gdy rozsiew wartoci jest w miar symetryczny
razem 74 82 67 103 88 414 wzgldem rodka. W innych bowiem przypadkach rednia moe by
zawodnym sposobem charakterystyki danych.
Tablica moe zawiera wicej ni dwie zmienne i wwczas mona Wemy na przykad obliczenie rednich zarobkw dla dwu grup
zbudowa j w sposb nastpujcy: badanych
a) 1200, 1200, 2300, 2300, 6500, 6500
b) 2500, 2500, 3400, 3400, 4100, 4100

216 217
W obu wypadkach rednia wynosi ok. 3333 z, a przecie z punktu Na podstawie danych liczbowych budujemy charakterystyk badanej
widzenia warunkw rodowiskowych te grupy ogromnie si rni i wy zbiorowoci, przedstawiamy w kategoriach jakociowych jej cechy, ktre
magaj odrbnej charakterystyki. wczeniej pogrupowalimy w dane liczbowe. Przy jakociowym opisie
Zblionym sposobem charakterystyki danych liczbowych o populacji bierze si pod uwag te dane liczbowe, ktre maj znaczenie dla jego
badanej jest ustalenie mediany i wartoci modalnej. Wymienione warto charakterystyki z punktu widzenia interesujcych nas spraw. Innymi sowy
ci mog niekiedy z poytkiem zastpi przecitn i s w pewnych interesuj nas wielkoci, ktre mwi nam o tym, jaka jest badana
wypadkach bardziej informacyjne ni rednia arytmetyczna. Ich omwie zbiorowo lub jakie posiada zwizki lub tendencje. Nie kada wielko
nie znajdzie czytelnik w kadym podrczniku statystyk. liczbowa jest wica i dlatego nie kada moe by podstaw okrelenia
Innym sposobem statystycznego porzdkowania materiaw badaw jakociowego. Aby moga speni warunek wielkoci znaczcej, powinna
czych jest rangowanie. Podobnie jak poprzednie techniki rangowanie wystpowa w dostatecznej iloci przypadkw. Okrelenie granic znacze
wprowadza w dane ad i okrelon zasad stosunkw i tylko porednio nia jest spraw do trudn i rozstrzygane by moe tylko metod
charakteryzuje populacj i obrazujce j dane. arbitraln w kadym przypadku oddzielnie. W zalenoci od swego
Bliszym charakterystykom su bardziej zoone zabiegi wok charakteru i wagi dla innych cech lub tendencji ksztatuje si jej procen
wynikw bada. Mam tu na myli obliczanie odchylenia redniego i towa czstotliwo wystpowania w prbie. W kadym wypadku powinna
standardowego, rozsiewu danych (dyspersji) i wspczynnika korelacji. by brana pod uwag, jeli istnieje moliwy do stwierdzenia zwizek
Nie w kadych okolicznociach wskazane jest posugiwanie si staty midzy ni a inn wielkoci lub gdy jest niewtpliw przyczyn okrelo
stycznymi technikami analizy materiau, niekiedy moe to nawet zagma nej cechy, tendencji lub zjawiska.
twa a nie rozjania wyniki bada. Oglna znajomo ich roli, przydat Porwnywanie midzy sob wielkoci liczbowych daje w efekcie
noci a po wtre wiadomo celu, jaki speni miay badania, cech i
obraz zalenoci midzy cechami lub zjawiskami, jakie reprezentuj.
zwizkw, jakie miay wyjani mog uchroni od ich niecelowego
Zadaniem analizy jakociowej jest wytypowanie wszystkich zalenoci
uycia.
midzy elementami badanego ukadu lub rodowiska. Jest to jeden
Zastosowanie poj statystycznych do wyraania kategorii spoecz z najwaniejszych momentw procesu badawczego, decyduje bowiem o
nych jest wielk zdobycz nauk spoecznych, pozwolio bowiem na przydatnoci przeprowadzonych bada dla praktyki wychowawczej, daje
precyzyjne mierzenie przebiegu zjawisk spoecznych, wzajemne ich po podstaw, jeli zalenoci s rzeczywiste, do podejmowania interwencji,
rwnywanie oraz znajdowanie zalenoci midzy nimi. Kiedy dzisiaj
ktre mog sprzyja i uatwia nasze plany wychowawcze bd elimino
mwimy o uwarunkowaniach procesw wychowawczych, mamy na myli
wanie zjawisk, ktre swoim istnieniem niwecz lub utrudniaj prac
wpyw okrelonych zjawisk, wyraonych w liczbach na inne wielkoci
wychowawcz w danym rodowisku lub zbiorowoci. To wanie prowa
liczbowe, oznaczajce inne zjawiska spoeczne. Pozwolio to ponadto na
dzi nas do klasyfikacji zagadnie z punktu widzeniach uytecznoci lub
obejmowanie badaniami wielkich populacji i precyzyjne przedstawianie
szkodliwoci w procesie wychowawczym na zagadnienia, ktre naley
ich obrazu.
potraktowa jako wyznaczniki praktycznego postpowania oraz zagadnie
nia teoretyczne, wreszcie na zagadnienia, ktre posu do weryfikacji
10.5. Analiza jakociowa, klasyfikacja zagadnie i zalenoci hipotez, a tym samym zbudowania teorii, oraz zagadnienia marginalne
Rwnoczenie z opracowaniem statystycznym dokonujemy analizy bada.
jakociowej zebranego materiau. Te dwie czynnoci wzajemnie si uza Charakterystyka badanej zbiorowoci na podstawie danych podstawo
leniaj. Nasze zaoenia istnienia pewnych wielkoci inspiruj nas do ich wych, typologia zalenoci midzy cechami i zjawiskami badanej rzeczy
szukania i obliczania, a z kolei poznawanie pewnych wielkoci daje nam wistoci przedstawiona w postaci tablic korelacyjnych, wreszcie klasyfi
sygnay istnienia innych cech jakociowych lub zalenoci. kacja zagadnie z punktu widzenia celw badawczych i szerszych celw

218 219
wychowawczych - oto efekty etapu analizy jakociowej, klasyfikacji
zalenoci i zagadnie.
ROZDZIA XI
Literatura zalecana:
Literatura pomocna dla omawianych w tym rozdziale zagadnie jest rozproszona Formalne i pozaformalne warunki
w czstkowych opracowaniach. Kilka opracowa znajdzie czytelnik w: Metody bada
socjologicznych. Wybr tekstw, red. S. Nowak, Warszawa 1965 oraz tego autora - poprawnoci bada pedagogicznych
Metodologia bada socjologicznych, Warszawa 1970, r. 5-8.
Z teori klasyfikacji i porzdkowania naley si zapozna w pracy T. Wjcika - Zarys
teorii klasyfikacji, Warszawa 1965.
Nie przyjmowa adnych sdw prcz tych,
W poszukiwaniu sposobw opracowania materiaw badawczych warto zaleci ksi
ktrych prawdziwo jest tak oczywista
ki, w ktrych takie zasady zostay w rozwinitym zakresie zastosowane. Mam tu na myli: i wyrana, e nie mona w nie wtpi"
J. Koralewicz-Zbik - System wartoci a struktura spoeczna, Wrocaw 1974. W pracy tej
Kartezjusz
poziom zmatematyzowania toku narracji przysania jej jasno.
Praca zbiorowa: Modzie a wartoci red. H. Swida, Warszawa 1979, J. Banasiak,
J. Szmagalski - Wzory satysfakcji yciowej modziey wiejskiej. Jest to 13 tom zeszytw
z bada nad modzie wiejsk, Warszawa 1976, wydawca ZSMP. 11.1. Obiektywizm i subiektywizm poznania spoecznego
Bardzo pomocne oka si penetracje w serii Analizy i prby technik badawczych
w socjologii, Wrocaw 1966-1975, t. 1-5, szczeglnie jednak t. 3, 4, 5. Spr o status poznawczy teorii spoecznych trwa od tak dawna jak
Janusz Gnitecki - Zarys metodologii bada w pedagogice empirycznej, Zielona Gra dawna jest historia nowoytnej nauki. Na pewno jednak mona uzna, e
1993. naukowy charakter tym sprawom nada Kartezjusz tworzc reguy nauko
wego mylenia i postpowania badawczego. Stanowiska na og s
zdecydowane i skrajne. Od cakowitej negacji naukowoci humanistyki do
Zadania i pytania: obdarzania jej mianem przewodniczki ludzkoci".
Konieczne jest poznanie niektrych przynajmniej zarzutw stawia
1) Jakie warunki spenia musi poprawna klasyfikacja
2) Prosz dokona klasyfikacji dychotomicznej wedle cech kontradyktorycznych
nych naukom spoecznym w wietle ktrych jej naukowo albo jest
zbioru kredek. wykluczona albo wysoce wtpliwa.
3) Prosz skonstruowa klucz kodyfikacyjny dla nastpujcych pyta w badaniach Nauki spoeczne jako nauki idiograficzne (opisujce przypadki jedno
nad nauczycielami szk podstawowych: wiek", miejsce pracy", trudnoci stkowe, niepowtarzalne) nie maj podstaw do budowania prawidowoci
w pracy zawodowej", dane yciowe".
i teorii naukowych. A tymczasem robi to. Nie s wic nauk zarwno
4) Prosz skonstruowa tablic surow dla pytania trudnoci w pracy zawodowej"
oraz tablic korelacyjn dla pyta: wiek" i plany yciowe" oraz wiek", miejsce przez przedmiot swego poznania jak i metod bada oraz sposb budo
pracy" i plany yciowe". wania teorii. Zarzut bardzo powany, ale sympatycy nauk humanistycz
nych broni ich argumentami, e opis wiata jest take nauk, nie tylko
objanieniem, nawet jeli ten opis dotyczy przypadkw pojedynczych
i niepowtarzalnych.
Zwolennicy skrajnych rygorw naukowoci uwaaj, e prawdziwa
nauka pozwala na przewidywanie obiektywnego rozwoju zdarze, ktre
opisuje, w dowolnym punkcie czasowym. Pogld taki jest utopijny wzgl
dem wszystkich prawie nauk z wyjtkiem astronomii i niektrych dziaw
fizyki. Praktycznie bowiem jedynym ukadem empirycznym zamknitym
jest przy pewnych zastrzeeniach kosmos.

221
Wreszcie niszo" humanistyki upatrywano w jej odrbnoci i spe Zjawiska spoeczne s subiektywne i nasycone wartoci" jak
cyficznoci przedmiotowej. Oto nauki cise i przyrodnicze s naukami powiada E. Nagel (1961). To istnienie pierwiastka wartoci" w humani
o naturze, natomiast humanistyka jest nauk o kulturze. Nauki o na styce jest koronnym argumentem przeciw jej obiektywizmowi.
turze mog swe wnioski z bada generalizowa", podczas gdy zabieg taki Nauka nie powinna ocenia, wartociowa lecz by absolutnie wolna
w naukach humanistycznych nie jest zbyt fortunny, bardziej owocne jest od saboci upodobania lub wstrtu. Tymczasem w naukach spoecznych
poznanie indywidualizujce", a to przecie nie jest naukowe bo nie wartociowanie i subiektywne nastawienie pojawia si co krok. Pojawia
buduje prawidowoci. Odpowiedzi na ten zarzut jest stwierdzenie, e si ono w wyborze problemu badawczego, w okreleniu faktw, ocenie
dwa przedmioty bada natura" i kultura" s istotnie bardzo rne, ale zdarze, typie wnioskw. Badacz nauk spoecznych nie posiada w proce
troch bez sensu jest twierdzi, e s lepsze i gorsze. Natomiast generali- sie poznania ukadu odniesienia pozwalajcego zmierzy np. nasilenie
zacja rodzi si z rozumowania indukcyjnego czyli ze swoistej indywidu jakiego zjawiska, poziomu obecnoci pewnej dyspozycji. Jest w tych
alizacji". decyzjach samotny i zdany na swj subiektywny osd.
Ale przebieg rozumowania, reguy wnioskowania s jednak takie same
Powysze argumenty za i przeciw naukowoci humanistyki yj ze
- powiadaj obrocy naukowoci humanistyki. Uczony biolog widzc
sob zgodnie, bo ich autorzy wzajemnie nie uznaj ich naukowego
pewn reakcj ocenia czy jest ona z okrelonego punktu widzenia korzy
charakteru i trwaj kady przy swoim.
stna i podejmuje stosowne dziaania. Bywa niestety i tak, e korzystne"
Dlatego te bardziej zowieszczo brzmi te zarzuty, ktre naukom
uznaje si poszukiwanie nowej broni bakteriologicznej. Podobnie pedagog
humanistycznym odmawiaj obiektywizmu. Obiektywizm bowiem oz
widzc istnienie zrnicowanego poziomu interesownoci i bezinteresow
nacza midzy innymi historyczn trwao praw nauki lub choby pewne
noci u dzieci - podejmuje stosowne dziaanie. Obaj uczeni ocenili swoje
go typu uoglnie sprawozdawczych. Tymczasem humanistyka praw dowiadczenie, obaj nadali mu pewn warto i obaj podjli dziaania
takich nie ma. Albo mianem takim obdarza proroctwa co do rzekomego celowe, ktre znowu uznali za wartociowe.
biegu wydarze spoecznych, oparte o mgliste przesanki empiryczne Mona wic tylko powiedzie, e przyrodnicza natura bada jest
i wte przesanki logiczne, albo twierdzenia historyczne, ktre straciy obojtna wobec subiektywnego nastawienia badacza (preparatom che
aktualno w momencie ich ogoszenia. micznym, biologicznym, ciaom fizycznym obojtny jest wiatopogld
Prawda jest istotnie taka, e prawa spoeczne w momencie ich uczonego i on te nie wpywa na opini o polu magnetycznym. Spoeczna
ogoszenia dezaktualizuj si, poniewa ich obiekt rozumie je i reaguje natura przedmiotu bada jest zalena od subiektywnej postawy ba
na nie. Twierdzenie chemii, e czsteczki jednej substancji w zetkniciu dajcego. Katolik i marksista mog by zgodni w opisie zjawiska rozwo
z drug ulegaj rozpadowi - nie robi na owych czsteczkach wraenia. dw, ale mog si rni istotnie w ocenie i wnioskach. Czy jest
Natomiast twierdzenia socjologw angielskich, amerykaskich a take obiektywne kryterium, ktre pozwolioby uzna, ktre oceny i wnioski s
polskich, e imigranci manifestuj swoj pierwotn obyczajowo w miej prawdziwe", obiektywne": Ot nie ma. Jedyna moliwo zobiektywi
scu nowego osiedlenia we wszystkich przypadkach wywoywa gwatow zowania ich poznania naukowego to wyrana deklaracja swej postawy
ny odwrt od owej obyczajowoci. Np. mieszkacy Nowej Huty po wobec wartoci i powizania z wartociami. Speni takie zabieg rol
ogoszeniu wynikw bada socjologicznych o ich chopskich nawykach podobn do opisu uczonego biologa, w jakich warunkach przebiega
i tradycyjnej obyczajowoci zaczli si jej gwatownie wyzbywa, z wiel eksperyment.
k zreszt strat dla ycia spoecznego rodowisk lokalnych. Trzeba bowiem wyranie powiedzie, e ocenianie, wartociowanie
Mona wic zgodzi si z ograniczeniem czasowym praw spoecz jest funkcj nauk spoecznych. Spr wic nie zostanie rozstrzygnity ktre
nych, ale za to czy nie potwierdzaj swych kwalifikacji do kierowania nauki s naukowe", jakie s obiektywne" i ktre zajmuj si wartocio
rzeczywistoci - czyli wanego atrybutu naukowoci. waniem wedle rozkadu dychotomicznego. Naley raczej powiedzie tak:

222 223
aktywny stosunek do wartoci, jasno okrelony zakres i posta subie dzieci i osoby z wyszym wyksztaceniem. Pytania obok swej przystpno-
ktywizmu s spoeczn funkcj nauk spoecznych i cechami konstytu ci musz by wyranie i precyzyjnie sformuowane.
tywnymi naukowego poznania w humanistyce. Jest podane aby w konstrukcji kwestionariusza unika takiego
ukadu pyta, w ktrym zawarta byaby sugestia treci odpowiedzi. Tzw.
11.2. Rola konstrukcji i jzyka narzdzi badawczych dla rze pytania kontrolne" nie powinny swej roli zdradza przez swoje usytuo
telnoci wynikw wanie, czyli nie powinny towarzyszy pytaniom, ktre maj kontrolo
wa".
Troska o rzetelno i wiarygodno wynikw wielokro pojawiaa si Niebagateln rol w podnoszeniu funkcji informacyjnej narzdzia
w tekcie niniejszej pracy. Nie bd wic powtarza ustale z poprzednich odgrywa zestaw instrukcji. Cz pyta, czasem znaczna opatrzona jest
rozdziaw. Pragn natomiast doda kilka uwag oglnych regulujcych odpowiednimi poleceniami typu: waciwe podkrel", wybierz 2 gwne
sposoby redagowania narzdzi badawczych. moliwoci" itp. Ot wszelkie tego typu instrukcje musz by formuo
Gwna rola narzdzia badawczego polega na dostarczeniu informacji. wane w sposb wyjtkowo jasny i kategoryczny cho grzeczny. Nie do
Bywaj rzadkie przypadki eksperymentw naukowych, gdzie narzdzie wyrane sformuowanie zalecenia czsto odbiera pytaniu warto poznaw
bada spenia inne funkcje. Wszystkie wic starania winny i w kierunku cz. Np. polecamy wybra z podanej kafeterii 3 moliwoci i oznaczy je
usprawnienia informacyjnej funkcji narzdzi badawczych. wedle wanoci. Jeli polecenie nie bdzie dostatecznie jasne wwczas
Suy temu jasna deklaracja celw bada, naukowego charakteru cz odpowiedzi nie bdzie prawidowo oznaczona i diagnostyczno
bada oraz informacja o instytucji firmujcej badania. Wieloletnia prakty caego pytania bdzie znikoma.
ka dowioda, e krciutkie wyjanienie o powyszej zawartoci w istotny Rzetelno uzyskiwanej wiedzy - poza wymienionymi ju warunkami
sposb oddala uprzedzenia do bada i przychylnie nastawia osoby badane. - zaley od wielu okolicznoci towarzyszcych. Przedmiot pyta powinien
Przy okazji wspomnianych w rozdziale 8. bada rde dezorganizacji by okrelony przez jasno postawiony i konkretny problem badawczy.
rodziny, ktrym poddane zostay kobiety rozwiedzione kwestionariusze Pytania powinny by powizane z gwnym zagadnieniem i wyraa
wywiadu zostay opatrzone stosown informacj apelem, w oczekiwaniu, hipotezy lub czci hipotez badawczych, aby nie byo wtpliwoci, jakim
e przedmiot bada bdzie wywoywa opory i zastrzeenia. Na 200 zagadnieniom naley podporzdkowa poszczeglne odpowiedzi. Same
przeprowadzonych wywiadw 2 osoby odmwio udziau w badaniach, pytania powinny by postawione w okrelonym porzdku, zalenie od
a 7 przejawio niech do wynurze". W dalszej czci bada przez potrzeb i okolicznoci. Unika zatem naley sytuacji, w ktrych pewne
przypadek zaniechano umieszczenia owego wyjanienia. Z zaskoczeniem pytania zawierayby sugestie odpowiedzi na nastpne pytania lub sugero
stwierdzilimy, e w grupie 120 badanych 18 odmwio udziau w bada way odpowied na postawiony przez nie problem. Powinno si unika
niach, a prawie co druga daa wyjanie celu bada oraz informacji zapowiadania pytaniami pewnych zmian w rodowisku lub podejmowania
o instytucji prowadzcej badania, a 32 osoby prosiy o okazanie stosow interwencji w konkretnych sprawach, bo to zmieni nastawienie badanego,
nych zawiadcze. spowoduje nadmiern ostrono, bd te prby podsuwania innych
Kwestionariusz nie powinien rozpoczyna si od pyta wymagajcych spraw, nadajcych si w opinii badanego do zmiany lub interwencji, lecz
deklaracji zwizanych z osob badanego. Dlatego tzw. metryczk" naley nie zwizanych z tematem bada. W miar potrzeby mona uywa pyta
umieszcza raczej na kocu ankiety. Pytania o sprawy zwyczajowe sondujcych, jeli odpowied jest niepena lub wykrtna.
uwaane za prywatne lub intymne nie powinny by nadmiernie wysuwane W technice prowadzenia wywiadu istotn rol odgrywaj tzw. pytania
na pocztek kwestionariusza. filtrujce, ktre decyduj, czy nastpne pytanie lub kilka pyta naley
Stawiamy pytania tylko konieczne, odpowiadajce poziomem trudno badanemu zadawa. Np. badajc rol spoeczn domu kultury w danym
ci poziomowi osb badanych. W pedagogice badamy przecie kilkuletnie rodowisku moemy zada pytanie: Czy dzieci Pana uczszczaj na

224 225
zajcia prowadzone przez dom kultury?". W zalenoci od odpowiedzi penego obrazu przyczyn. Nieuszanowanie obyczajw i form panujcych
twierdzcej lub przeczcej zadajemy dalsze: Jak czsto?", do jakich w badanej zbiorowoci czy instytucji niechtnie nastawi potencjalnego
sekcji (k zainteresowania) nale?", Co zmienio si w ich zachowaniu respondenta do bada - np. okazywanie lekcewacego stosunku do
od tego czasu?" itp. Naley natomiast unika umieszczenia w jednym uznawanych wartoci religijnych czy zawodowych. Jest to szczeglnie
pytaniu wielu spraw np.: Od czego zaley dobra organizacja czasu istotna sprawa w zbiorowociach zamknitych o silnej wewntrznej stru
wolnego dziecka i jakie instytucje lub placwki powinny go organizo kturze. Wyobramy sobie badania motywacji wyboru zawodu przez
wa?". modzie w osiedlu grniczym. Duma zawodowa grnikw jest bardzo
dua. Podwaanie znaczenia zawodu lub skwapliwe pochwalanie wyboru
11.3. Czynniki znieksztacajce warto przez syna innego zawodu moe by okolicznoci nie sprzyjajc umoc
materiaw badawczych nieniu zaufania i atmosfery szczeroci.
Przy prowadzeniu wywiadu rodowiskowego, kiedy to przedmiot rdem bdw o podou psychologicznym moe by sam badacz
bada bardzo czsto zwizany jest ze sprawami osobistymi, wany jest lub badany. W umyle ankietera uformowa si moe w trakcie wywiadu
moment nawizania kontaktu. Kontakt midzy ankieterami a responden sd o badanym, ktry mimowolnie powoduje znieksztacenia w interpre
tem istnieje wwczas, gdy ten drugi zaakceptowa cele badawcze ankietera tacji i notowaniu odpowiedzi. Np. jestemy skonni twierdzi, e matka
i czynnie stara si mu pomc w uzyskaniu potrzebnych informacji" (W.J. nie wypowiada obiektywnego sdu o swoim dziecku. Wprowadzamy
Goode, P.K. Hatt, w: Nowak 1965). Dla uzyskania takiej postawy bada w toku wywiadu pewn korekt jej wypowiedzi, tonujemy pochway,
nego naley uy szeregu chwytw, z ktrych najwaniejszymi s: nawi zaostrzamy uwagi krytyczne. Prawda, e w wywiadzie pedagogicznym
zanie kontaktu towarzyskiego, znalezienie wsplnych zainteresowa stopie zaangaowania emocjonalnego jest wysoki, ale jest to przecie
i platformy porozumienia, przekonanie badanego o wadze problemu, waki atrybut rzeczywistoci obiektywnej. Badacza obowizuje tylko
podkrelenie znaczenia jego opinii i wiadomoci, zwrcenie uwagi na zasada: sine ira et studio. Oczywicie mamy obowizek dociec, w jakim
atwo pyta i prostot zagadnienia, uszanowanie obyczajw i form stopniu emocje przeksztacaj pogldy w konkretnym przypadku, lecz nie
grzecznociowych obowizujcych w badanej zbiorowoci. powinnimy ostudza naturalnych emocji. Rwnie zachowanie, ubir
Przy opracowywaniu materiaw naley wzi pod uwag tre pyta lub inne cechy badajcego mog wpywa na psychiczne nastawienie
pod ktem ich zawartoci (stwierdzenie faktw, afirmacja postawy czy respondenta i szczero jego wypowiedzi. Bdem wic bdzie przypina
opinii, uzasadnienie motywacji). Dla bada pedagogicznych, ktre kieruj nie np. emblematu organizacji modzieowej jeli pragniemy pozna
si celami praktycznymi, ma to istotne znaczenie. S podstaw decyzji, opinie rodzicw o roli wychowawczej teje organizacji, nadmiernie
jakie fakty lub przejawy ycia rodowiskowego ulec powinny korekcie elegancki ubir, gdy przedmiotem naszych bada s warunki materialne
i w jakim kierunku itp. Z tego punktu widzenia bardzo wana jest przy
rodziny robotniczej itp.
puszczalna wiarygodno odpowiedzi i wiadomo, jakie czynniki t
wiarygodno mogy zachwia. Stefan Szostkiewicz wymienia 3 rda Oprcz narzdzi oraz okolicznoci bada wanym czynnikiem podno
zakce wiarygodnoci: sytuacyjne, socjologiczne i psychologiczne. Do szenia lub obniania wartoci informacyjnych bada jest osoba prowa
pierwszych zaliczamy: niewaciwy dobr miejsca, czasu i okolicznoci dzca badania. Jej rola jest rzeczywista i obiektywna.
towarzyszcych. W samym procesie przekazu jzykowego moe ujawni si czynna
Czstym rdem zakce o charakterze socjologicznym moe by rola ankietera. Nie mamy sposobu na zbadanie stopnia identycznoci
sam badajcy. Istotn rol odgrywa rola spoeczna i zawodowa ankietera midzy myleniem a werbalizacj u osoby badanej. Mog tu wystpi
w badanej zbiorowoci. Tak wic nauczyciel, badajcy rodowiskowe istotne rozbienoci, ta sama sytuacja moe zosta opisana przez rne
przyczyny zej frekwencji dzieci w szkole, przypuszczalnie nie uzyska osoby sowami o cakiem odmiennym znaczeniu emocjonalnym. Nato-

226 227
miast badajcemu nie wolno zmienia tego znaczenia, musi wiernie generalnej, badanej ze wzgldu na pewne zmienne, mimo e proporcje
odtwarza nie tylko sens ale i werbaln stron wypowiedzi. tych elementw w populacji generalnej s cakowicie rne. Np. badajc
Aktywna rola badajcego wyraa si take w innych okolicznociach. motywy doksztacania si nauczycieli dobieramy jednakow liczb na
Przede wszystkim w prowadzeniu obserwacji towarzyszcej, oraz o uczycieli szk rednich i nauczycieli szk podstawowych, kobiet i m
cenie wiarygodnoci udzielanych wypowiedzi. Badani czsto przez nad czyzn, starszych i modszych, mimo e na jednego doksztacajcego si
miar dobrych chci informuj mimo, e nie mieli dostpu do rde nauczyciela szkoy redniej przypada kilkunastu nauczycieli szk podsta
informacji. Stwierdzenie takiego faktu jest obowizkiem prowadzcego wowych. Badajc aktywno spoeczn studentw dobieramy rwne gru
badanie, aczkolwiek nie powinno to upowania do korygowania odpo py dziewczt i chopcw, modziey chopskiej, robotniczej i inteligenc
wiedzi. kiej, zorganizowanej i niezorganizowanej, mimo e skad tych grup
Poznanie spoeczne na og zabarwione jest emocjami. Emocje te w populacji generalnej jest bardzo zrnicowany liczbowo.
ujawniaj si gwnie w akcie komunikowania, przekazu. Rola badajcego Celem doboru takiej grupy jest poznanie wszystkich moliwych war
i w tym si winna wyraa, aby tych emocji nie wzmaga, raczej je toci badanej zmiennej, ktra moe by bardzo rna dla niektrych
tonowa i tak kierowa rozmow aby wypowiedzi zawieray informacje kategorii spoecznych.
o faktach a nie ocen tych faktw. Innym rozumieniem reprezentatywnoci prby jest reprezentatywno
ze wzgldu na rozkady zmiennych. Prba jest wwczas reprezentatywna
11.4. Badania caociowe i badania reprezentacyjne gdy rozkady czstoci poszczeglnych wartoci zmiennych odpowiadaj
do cile rozkadom wartoci tyche zmiennych w populacji generalnej.
Rzadko bardzo stosowane s badania obejmujce ca populacj.
Np. jeeli w populacji generalnej studentw Uniwersytetu Warszawskie
Nawet badania tak szczeglne jak monografie instytucji czy badania
go jest 65% kobiet i 35% mczyzn wwczas prba reprezentatywna
metod indywidualnych przypadkw podlegaj pewnym reguom bada
winna zawiera te same proporcje tej zmiennej, w tym wypadku pci.
reprezentacyjnych, z tej racji, e kade badania zgaszaj pretensje do
uoglnie. Prba taka moe by jednak niereprezentatywna ze wzgldu np. na
reprezentacj kierunkw humanistycznych, przyrodniczych i matematycz
Badania reprezentacyjne s koniecznoci ekonomiczn, za prawida
statystyki pozwalaj uzna wyniki z nich uzyskane za w peni poprawny nych. Dlatego konieczne s zabiegi gwarantujce reprezentatywno
i niezawodny sposb zdobywania wiedzy o caoci. Jedyn okolicznoci, wielozmienn.
ktra uzasadnia badania penych populacji to takie sytuacje, gdzie badania Trzecim wreszcie typem reprezentatywnoci prby jest sytuacja gdy
prowadzone s z wyranym zamiarem podjcia doranej terapii. Z tak zalenoci midzy zmiennymi reprezentowanymi przez prb, s analo
sytuacj mamy do czynienia w wikszoci bada psychologii klinicznej, giczne do zalenoci wystpujcych w populacji generalnej. Np. m/.klad
w wielu badaniach psychologii wychowawczej, take pedagogiki spoecz zamonoci i aspiracji do ksztacenia dzieci moe by analogiczny w dwu
nej w zakresie zjawisk opiekuczych. Generalnie jednak w badaniach rnych rodowiskach (wiejskim i maomiasteczkowym), ale zwizki
spoecznych dymy do uoglnie niezalenie od zakresu naszej penetra midzy tymi zmiennymi w jednym i drugim rodowisku mog by
cji naukowej. cakowicie rne i prba dobrana w jednym rodowisku bdzie nierepre
Troska badacza winna zatem kierowa si na taki dobr prby oraz zentatywna dla drugiego.
reguy wnioskowania aby uzyskana wiedza bya maksymalnie wierna Np. badania reprezentacyjne a waciwie na dobr prby mona
i spoecznie uyteczna. Reprezentatywno prby moe mie rne zna spojrze jeszcze w inny praktyczny sposb. Wiedza zdobywana w bada
czenie. S. Nowak (1970) wyrnia trzy rozumienia reprezentatywnoci niach czciowych bdzie mniej lub bardziej dokadna, mniej lub bardziej
prby. Tzw. reprezentatywno typologiczna wystpuje wwczas gdy zrnicowana i bogata w zalenoci od sposobw dobierania prby i jej
prba zawiera jednakow liczb wszystkich elementw danej zbiorowoci modelowej wiernoci (J. Sztumski 1976).

228 229
Wielkie zrnicowanie badanej zbiorowoci pod wzgldem interesu bdu przy uoglnianiu wynikw prby na ca populacj, ktr prba
jcych nas zmiennych zmusza do rnicowania prby a tym samym do jej reprezentuje. Prby celowo dobierane nie daj takiej moliwoci.
powikszania. Inna, rzecz jasna, bdzie liczebno prby badawczej przy Waga odpowiedniego doboru prby ronie wraz z zakresem uogl
badaniu postaw studentw, inna przy badaniu postaw modziey. nie, ktre po jej przebadaniu formuujemy. Uoglnienia teoretyczne
Na wielko prby istotny wpyw ma ilo wyrnianych przez nas o zasigu uniwersalnym musz si opiera na badaniach prby reprezen
kategorii statystycznych, ktr dzielimy badan zbiorowo. Im wicej tujcej uniwersaln populacj. Dla wykazania bdnoci tezy uniwersalnej
kategorii uwzgldniamy tym wiksza musi by prba. wystarczy znale przykad prby podwaajcej jej suszno. Badania
Wreszcie wielko prby okrela stopie dokadnoci i pewnoci, jaki rodowiskowe w pedagogice wolne s od podobnych zagroe. Ich zakres
chcemy w badaniach osign. Jak pamitamy uniwersalny poziom wier jest zawsze cile ograniczony, a warto tez historycznie i terytorialnie
noci daje badanie caoci oczywicie w odniesieniu do tej caoci. Walor zmienna. Dla weryfikacji hipotez wystarczy zbadanie reprezentacji okre
trafnoci, pewnoci i dokadnoci wnioskw badawczych ronie wraz ze lonej populacji, byle hipoteza bya prawidowo zbudowana, a prba
wzrostem liczebnoci prby. Jest to w zasadzie suszne w badaniach pobrana metodami gwarantujcymi jej rzetelno. Przy pobieraniu prby
spoecznych, aczkolwiek mog istnie od tej reguy odstpstwa. metod losow dla wielkich populacji statystyka posuguje si odpowied
Badania prowadzone na prbie reprezentacyjnej kieruj si zasadami nimi wzorami.
indukcji logicznej. Uoglnienie indukcyjne zyskuje pewne wiksze lub Szczegowe wyjanienia zasad techniki obliczania prby podaj
mniejsze prawdopodobiestwo w obliczu danych, ktre przez to uo wszystkie podrczniki statystyki. Poniewa samo wyjanienie uytych
glnienie usiujemy tumaczy" (T. Kotarbiski 1960). Specjalnymi poj zabraoby wiele miejsca, a mimo to nie wystarczyoby do zdobycia
zabiegami usiujemy zgromadzi maksymaln liczb przypadkw potwier umiejtnoci posugiwania si wzorami, pominiemy je tutaj.
dzajcych zaoon tez. Im wiksza liczba przypadkw z populacji
Badania metod reprezentacyjn oparte s n losowym doborze prby
generalnej potwierdza nasz hipotez, tym wiksze jest prawdopodobie
z populacji generalnej (badania takie opieramy na zasadzie wnioskowania
stwo, e jest ona prawdziwa, i na odwrt. Tak wanie, jak okrela to
o caoci na podstawie czci zbiorowoci). Tak przeprowadzone badania
indukcja wyczerpujca i nie wyczerpujca.
gwarantuj obiektywno otrzymanych wynikw i pozwalaj na oszaco
Najczciej jednak w badaniach rodowiskowych znajduje zastosowa
wanie caoci. Na uytek bada rodowiskowych omwi mona kilka
nie indukcja statystyczna, pozwalajca na naukowe okrelenie wartoci
podstawowych technik doboru do bada metod reprezentacji.
rodkowych, wartoci typowych i korelacji. A poniewa znajomo jej
Wybr losowy i celowy. Przy wyborze losowym jednostek z populacji
zasad konieczna jest nie tylko dla doboru prby, lecz rwnie do weryfi
generalnej kada jednostka ma jednakowe szanse trafienia do prby.
kacji hipotez, odsyam zainteresowanych do dzie specjalistycznych. Znaj
dzie tam czytelnik rwnie pomocne w pracy badawczej omwienie Przykadem takiego losowania s wszelkiego rodzaju loterie, pytania
kanonw J.S. Milla -jedynej zgodnoci, jedynej rnicy i kanon zmian egzaminacyjne na zakrytych kartkach lub cignienie kartek z puszki
towarzyszcych. zawierajcej cyfry lub nazwiska. Wybornie losowy wiadomie dopuszcza
do prby jednostki, ktre wydaj si by nietypowe lub posiada szcze
glnie charakterystyczne cechy. Wybr taki nie spenia jednak warunkw
11.5. Zasady doboru prby reprezentacyjnej
obiektywnoci i daje wiedz tylko szacunkow, odleg czasem do
Podstawowym problemem przy doborze prby jest jej liczebno. znacznie od prawdy obiektywnej. S jednak okolicznoci, gdy zastosowa
Zaley to od tego, czy prb dobieramy drog losowania, czy drog nie takiej metody doboru jest trafne, mona powiedzie, e pobieranie
doboru celowego proporcjonalnego. W badaniach rodowiskowych bardzo prby na podstawie selekcji celowej znajduje uzasadnienie wwczas, gdy
czsto zachodzi konieczno czenia obydwu metod. Przy doborze prby zachodzi zaleno midzy nieznan i poszukiwan cech a jak inn
drog losowania jestemy w stanie okreli wielko prawdopodobnego cech, ktrej redni w zbiorowoci generalnej znamy dokadnie" (Rogo-

230 231
dziski 1966, s. 302). Przykadem takiego doboru prby byoby postpo jednolita z punktu widzenia badanej cechy czy badanych cech. Znaczy to
wanie nauczyciela, ktry z duej liczby uczniw o zych postpach rwnoczenie, e warstwy midzy sob powinny si jak najbardziej rni.
w nauce wybraby celowo okrelon prb dla poznania przyczyn takiego Zamy, e pragniemy pozna sprawno nauki studentw danej uczelni
stanu rzeczy. w zalenoci od pochodzenia spoecznego. Dzielimy wwczas cao
Prosty wybr losowy jest stosunkowo atwym zabiegiem i polega na studentw na 3 lub 4 grupy. Grupy te z kolei dzielimy na lata studiw
wylosowaniu podanej liczby przypadkw indywidualnych spord caej i losujemy spord nich proporcjonaln ilo studentw dla kadej grupy.
populacji metod wycigania kartek z puszki. Tak mona wybra prb Grupy wewntrznie s jednorodne pod wzgldem pochodzenia spoeczne
reprezentatywn spord uczniw danej szkoy do bada ich rodowiska go i roku studiw, a take zewntrznie wyrniaj si tymi samymi
domowego, warunkw nauki itp. Warunkiem poprawnego przeprowadze cechami. Dowolne operacje matematyczne dadz nam wiedz o kadej
nia losowania jest konieczno umieszczenia wszystkich jednostek grupie oddzielnie, o zespoach grup, o caoci studentw uczelni, stano
w zbiorze przeznaczonym do losowania. Schemat prostego wyboru loso wicych populacj generaln. Naturalny podzia warstwowy spotykamy
wego bywa stosowany w dwu wariantach: losowania zwrotnego i bez w szkole. W innych przypadkach zasad podziau na warstwy jest okre
zwrotnego. Losowanie zwrotne zachodzi wwczas, gdy po wylosowaniu lona cecha lub zesp cech, pozwalajcy wyrni w populacji generalnej
poszczeglnego nazwiska lub cyfry odnotowujemy jej i z powrotem odrbne grupy.
wrzucamy do puszki. Zachowujemy wwczas absolutnie stae prawdopo Inn wersj takiego losowania jest zespoowy wybr losowy. Stosuje
dobiestwo wylosowania dla kadego nazwiska bd cyfry. Natomiast si go wwczas, gdy populacja generalna jest bardzo liczna i musimy
przy losowaniu bezzwrotnym prawdopodobiestwo wylosowania cigle dokona wyboru podziau populacji na zespoy i wrd zespow przepro
wzrasta dla przypadkw pozostajcych w urnie w miar ubywania poprze wadzi losowanie. Zasad wyrniajc zespoy jest posiadanie okrelonej
dnich kartek. Powtrne wycignicie tego samego numeru lub nazwiska cechy, np. rnice terytorialne, poziom wyksztacenia. Po wyrnieniu
nie zmienia jego sytuacji - wraca znowu do urny. W praktyce nie ma zespow dokonujemy losowania przy pomocy prostego wyboru losowe
wikszego znaczenia, jaki wariant doboru obierzemy. Ich wpyw na go. Zamy, e interesowa nas bdzie poziom wydatkw na kultur
rzetelno bada jest niewielki - bardziej teoretyczny ni praktyczny. wrd nauczycieli szk podstawowych jednego wojewdztwa. Dzielimy
Odmian prostego wyboru losowego jest s y s t e m a t y c z n y wybr zbiorowo generaln na zespoy, np. gminy. Na podstawie prostego
losowy. Mamy z nim do czynienia wwczas, gdy z list imiennych wyboru losowego dokonujemy wyboru odpowiedniej liczby gmin woje
losujemy co pity przypadek (1,5, 10, 15... itd.) lub cyfry podzielne przez wdztwa i badamy zespoy nauczycieli pracujce w wylosowanych gmi
trzy (np. 3, 6, 9, 12... itd.). Zaznaczy naley, e s to listy populacji nach pod ktem interesujcego nas zagadnienia. W przypadku zespoowe
generalnej, a wic zbiorowoci posiadajcej okrelone cechy. Nie mona go wyboru losowego nie musimy troszczy si o jednorodno wewntrzn
wic dokonywa takich operacji na powszechnym spisie mieszkacw zespow. Zalet tej procedury jest to, e przy jej pomocy mona obj
danej miejscowoci, gdy interesuj nas tylko rodzice posyajcy dzieci na badaniami due obszary i liczne zbiorowoci bez obawy popenienia
zajcia pozalekcyjne. wikszych bdw. Metoda ta moe mie zastosowanie np. przy badaniu
Warstwowy wybr losowy. Bardzo poytecznym i wygodnym sche warunkw dojazdw do szkoy modziey sporych regionw lub innych
matem doboru prby reprezentatywnej jest wybr warstwowy. Stosujemy zjawisk wielkich rodowisk wychowawczych.
go wwczas, gdy mamy do czynienia z bardzo liczn populacj generaln. Bardziej szczegowe omwienie obliczania prb i schematw doboru
Dzielimy wtedy ca zbiorowo na czci, warstwy i losujemy oddzielnie losowego do bada wszelkiego typu znajd zainteresowani w literaturze
reprezentacj kadej warstwy, szukajc dla kadej oddzielnie poszukiwa specjalistycznej, ktra przy zaawansowanych i powanych badaniach
nej wielkoci, nastpnie obliczajc redni dla caej populacji. Warstwy okae si bardzo pomocna.
trzeba dobra tak, aby kada z nich bya wewntrznie moliwie najbardziej

232 233
11.6. Badania pilotaowe nieprzyjaznych reakcji respondenta. Nawet w przypadku celowego
pobudzenia ujemnych reakcji naley umieszcza takie kwestie na kocu.
Badania prbne stanowi egzemplifikacj jednej z zasad celowego Suszno takiej opinii oczywista jest np. dla ankieterw, ktrzy prowa
dziaania sformuowanych przez Tadeusza Kotarbiskiego, ktra gosi co dzili badania w rodzinach rozbitych lub pozbawionych praw rodziciel
nastpuje: cokolwiek czynisz, staraj si nie czyni tego po raz pierwszy". skich. Dla takich wanie celw potrzebny jest kontakt z przedstawicielami
Jak pisze Profesor Kotarbiski - to paradoksalne powiedzonko zawiera naszego przecitnego respondenta.
myl bardzo rozsdn. Apeluje bowiem aby zawsze dziaania waciwe Inna sprawa, ktra wymaga wyjanienia w badaniach pilotaowych,
poprzedza prb ich wykonania. Nawet mylowa, imaginacyjna prba to sprawdzenie waciwej budowy pyta lub rang skali. Chodzi tu o ich
ma istotny wpyw na powodzenie naszych zamiarw. Do zasad sprawnego
logiczn sprawno, a mianowicie, czy s rozczne i wyczerpujce.
dziaania jeszcze powrcimy, tu zaleao mi raczej na wskazaniu na
Pytania nie powinny dwa razy porusza tego samego zagadnienia, ponie
oglnometodyczn konieczno bada prbnych.
wa jest to przyczyn sporych trudnoci w trakcie kodyfikacji i powoduje
Badania pilotaowe maj nam da obraz badanego rodowiska
niepotrzebne zwikszanie objtoci kwestionariusza, co z kolei nie przy
w gwnych jego zarysach. Powinny ukaza nam struktur spoeczn
sparza mu wartoci, lecz czyni dugim i rozwlekym. Wyjtek stanowi
zbiorowoci, ukady stosunkw spoecznych oraz kierunki przeobrae
i przebiegu procesw, jakie w badanej zbiorowoci zachodz. Wybieram pytania kontrolne, ktre powinny by jednak tak sformuowane, aby
celowo informatorw, od ktrych oczekiwa moemy szerokiej wiedzy inspiroway do wyczerpujcej odpowiedzi na postawione zagadnienie.
o badanej zbiorowoci, a wic przywdcw formalnych i nieformalnych, Brak jest znowu regu okrelajcych liczebno tego etapu bada.
ludzi dobrze zorientowanych w miejscowych stosunkach z racji swej Zaley to oczywicie od wielkoci naszej prby reprezentatywnej, od
pracy i zajcia, np. opiekunw spoecznych, dzielnicowych, radnych. stopnia zoonoci problemu badawczego i wasnego uznania prowadz
Wybieramy te celowo ludzi, ktrych orientacj oceniamy jako redni cego badania. W kadym wypadku powinno si dy do objcia nimi
lub nisz od redniej. Uzyskane wyniki z racji ich niereprezentatywnoci wszystkich grup i zjawisk, ktre mog by przebadane. Mona powie
nie bd posiada rangi dokumentw badawczych. Mog posuy do dzie, e w badaniach rodowiskowych bd one obejmoway od kilku do
charakterystyki terenu przy opracowywaniu caoci oraz jako wskazwki kilkudziesiciu przypadkw. Liczba kilkudziesiciu przypadkw przewi
do ulepszania narzdzi badawczych. dywana jest dla bada na licznej prbie i niejednorodnym terytorium.
Zadanie drugie, jakie speni maj badania pilotaowe to kontrola Wiksze znaczenie maj badania pilotaowe dla problemw i hi
narzdzi badawczych i caoci warsztatu badawczego. Chodzi tu o kilka potez badawczych. Na tej drodze uzyskalimy potwierdzenie lub obalenie
spraw. Pierwsza to szukanie odpowiedzi, czy naszym kwestionariuszem, zaoonego wczeniej istnienia okrelonych zalenoci midzy zjawiska
skal, planem obserwacji objlimy wszystkie cechy typowe dla badanej
mi. Moglimy natomiast zdoby dane wiadczce o istnieniu zjawisk lub
zbiorowoci lub rodowiska. Jeli w rozmowach wyania si bd pewne
cech wczeniej w hipotezach nie uwzgldnianych. Moe si te okaza,
wane zagadnienia dodatkowe, powinny one znale tam swj wyraz.
e pewne zalenoci lub cechy s nieznaczce dla badanego generalnego
Trzecia sprawa, bardziej szczegowa, dotyczy jzyka, jakim si
problemu. Te wszystkie fakty nie tylko zmieniaj ilo i zakres problemw
posugujemy. Wbrew pozorom jest to zagadnienie bardzo istotne w wy
lecz do pewnego stopnia rwnie schemat bada i punkty gwnego
padku posugiwania si kwestionariuszami standaryzowanymi, a szczegl
nie wane w razie stosowania skali werbalnej. Niedopuszczalne jest ataku", uywajc wyrae militarnych. Ratuj nas rwnoczenie przed
bowiem uywanie wszelkich poj dwuznacznych lub w swojej treci powanymi kopotami przy pniejszym opracowywaniu bada i poszu
draliwych. kiwaniu zwizkw i zalenoci. Tak zmodyfikowane problemy hipotezy
Czwarta sprawa zwizana z poprzedni, dotyczy wanie unikania stanowi zasadniczy klucz do opracowywania danych oraz ich oceny
pyta draliwych lub takiego ich formuowania, by nie powodoway z punktu widzenia przydatnoci do zbudowania teorii.

234 235
Na koniec badania pilotaowe stanowi podstaw do weryfikacji uoglniania wyraajcej si tym, e na podstawie pojedynczych faktw
i opracowania optymalnych narzdzi badawczych, tak pod wzgldem domylamy si istnienia oglnej prawidowoci. Caa istota poznania
ich sprawnoci werbalnej, jak te poprawnoci logicznej. Ponadto pozwa empirycznego polega na tumaczeniu uoglniajcym, a reguy postpowa
laj one na usunicie zagadnie zbdnych, a rwnoczenie na wprowadze nia badawczego zawieraj w sobie zasady wnioskowania indukcyjnego.
nie pyta, ktre okazay si konieczne dla uzyskania penej wiedzy Wydaje si rzecz absolutnie konieczn aby dla sprawnego kierowania
o badanych faktach. Trzeba wic strzec przed pokus pozostawienia poznaniem empirycznym pozna podstawowe reguy wnioskowania indu
w kwestionariuszu pyta, ktrych przydatno okazaa si wtpliwa, ale kcyjnego.
o ktrych mniemamy, e nie zaszkodz. Indukcja moe by lepsza" lub gorsza". Zaley to od zbioru znanych
Pierwsz cech kadego narzdzia badawczego jest jego funkcjo nam przypadkw, ktre uoglnienie potwierdzaj lub zbioru wyjtkw,
nalno, a nadmierny werbalizm rzadko w badaniach faktw spoecznych ktre spod uoglnienia si wyamuj. Indukcja lepsza" - to taka ktra ma
przyczynia si do podniesienia ich skutecznoci. Pomijam ju fakt, e wicej przypadkw potwierdzajcych j i mao wyjtkw. I odwrotnie
w pniejszych etapach bada takie pytania s kopotliwe i nieistotne, duo wyjtkw i niewielka ilo przypadkw budujcych uoglnienie
a z racji swego istnienia wymagaj opracowania badawczego. Staramy si indukcyjne wiadcz o marnej wartoci indukcji.
zatem pozostawi w kwestionariuszu pytania celowe, zrozumiae, roz Tu rysuje si natychmiast pierwsza zasada dotyczca rozumowania
czne i wyczerpujce. Szczeglnej uwagi w badaniach pilotaowych wy indukcyjnego; Uoglnienie indukcyjne zyskuje tym wiksze prawdopo
magaj pytania z kafeteri oraz skale. Tu pilnie naley baczy na trafno dobiestwo im wiksza jest liczba przypadkw przez ktre to uogl
doboru odpowiedzi, na ich rozczno i na to, czy w peni oddaj intencje nienie usiujemy tumaczy.
respondentw. Przy budowaniu skal spraw niezmiernie wan jest ich Idealnym przypadkiem takiego uoglnienia jest sytuacja gdy powstaje
wyczerpujcy charakter oraz zachowanie jednorodnego continuum midzy ono w oparciu o wyliczenie penej listy przypadkw danego rodzaju.
poszczeglnymi stopniami.
Mamy wwczas do czynienia z indukcj wyczerpujc albo uzasadnie
niem zupenym.
11.7. Wnioskowanie jako sztuka i jako cel Przypadki takie s rzadkoci w zjawiskach spoecznych. Chyba e
stworzymy sztuczne zbiory, ktrych skoczono jest umowna. Oto mo
Par uwag na zakoczenie tego rozdziau i tego podrcznika powici
emy wychowankw wybranego domu dziecka za zamknity zbir i uo
pragn wnioskowaniu naukowemu. Jest to bowiem problem szczeglnie
doniosy w badaniach, w ktrych identyfikacja i selekcja przesanek glnienie budowane na indukcji wyczerpujcej przyjmowa za uoglnie
stanowi o zawodnoci lub niezawodnoci wnioskw. Te za jak wiadomo nie generalne tego wanie zbioru. Zarwno taka preporacja zbioru jak
s czsto podstaw do interwencji pedagogicznych i dziaa wychowaw i uniwersalno uoglnienia s umowne i poznawczo jaowe. Praktycznie
czych. w badaniach spoecznych prawie zawsze mamy do czynienia z indukcj
niewyczerpujc, ktra jest zawodna, niepewna, ale twrcza i inspirujca.
Rwnoczenie konieczne jest uwiadomienie sobie pewnej odrbnoci
nauk pedagogicznych, ktrych materia jest szczeglna i nie zawsze Problem zatem sprowadza si do takiego uprawiania rozumowania
sposobna do kadego rodzaju wnioskowania. W pedagogice trudno ocze indukcyjnego, aby maksymalnie wyeliminowa zawodno i stworzy
kiwa owocnych skutkw przez stosowanie schematw sylogistycznych podstawy do budowania uoglnie wykraczajcych poza obszar przeba
a nawet schematw wnioskowania dedukcyjnego. Pewne niezawodne danych przypadkw. Rne wiod do tego sposoby. Ja pragn przedstawi
schematy wnioskowania, formalnie niezawodne daj w podstawieniach te, ktre wypracowaa tzw. indukcja eliminacyjna, a ktre popularnie
skutki czasami zabawne. nazywa si kanonami Milla. Pomijam za indukcj statystyczn, ktra
Szczeglna uwaga przysuguje w badaniach pedagogicznych wniosko w rnej postaci w tym podrczniku jest obecna, choby w doborze prby
waniu indukcyjnemu. Rozumowanie indukcyjne jest oparte o zasad badawczej oraz w statystycznych sposobach prezentowania bada.

236 237
Indukcja eliminacyjna dlatego zasuguje na uwag pedagoga, e jaka pojawiaa si w warunkach ycia tych dzieci to zmiana pracy matki.
poddaje kady badany przypadek szczegowej jakby wizji pod wzgldem Badajcy uznali wic, e wielozmianow praca matki ma ujemny wpyw
jego cech podobiestwa, bd zachodzenia przemian w wyniku dziaania na nauk dzieci.
bodcw. Jest to wic badanie, ktre odbiega swym zasigiem i rozma Warto tu wyjani, e niepowodzenia dydaktyczne dotykaj i dzieci
chem od bada spektakularnych populacji idcych w tysice przypadkw, matek niepracujcych, a take jest tak, e dzieci matek pracujcych na
ale za to badanie pozwalajce na wszechstronne poznanie przyczyn, rne zmiany nie maj poraek dydaktycznych. To wszelako nie zmienia
przebiegu i skutkw nie tylko procesu, czy zjawisk, ale i kadego zwizku tych dwu zmiennych: pogorszenie si wynikw w nauce i rozpo
przypadku, ktry ten proces lub zjawisko tworz. czcie przez matk pracy wielozmianowej.
Kanon jedynej zgodnoci jest zasad porzdkujc rzeczywisto Trzeci regu mylenia w indukcji eliminacyjnej jest kanon zmian
i rozumowanie. Oznacza on, e jakiemu zjawisku A w dowolnej liczbie towarzyszcych. Regua powysza ma zastosowanie w sytuacjach gdy w
postaci zawsze towarzyszy zjawisko B i nie ma innego zjawiska, ktreby badanym zdarzeniu, zjawisku lub procesie wrd wielu okolicznoci
rwnie jak zjawisko B stale towarzyszyo zjawisku A. Znany by ekspe celowo zmieniamy wielko, ilo lub natenie jednego elementu w wy
ryment wychowawczy w jednym z domw wychowawczych, w ktrym niku czego zmienia si inny element ukadu w stosownych proporcjach
nagminne byy wypadki ucieczki wychowankw. Szczegowa analiza pod wzgldem iloci, wielkoci lub natenia.
dowioda, e kademu przypadkowi towarzyszy silny konflikt z jednym Prowadzono badania nad wydajnoci pracy i w podobnych na ile to
z nauczycieli na tle niepowodze w nauce. Inne okolicznoci, cho moliwe zakadach i brygadach pracowniczych stosowano rne czynniki
powtarzay si rnicoway przypadki. Tak wic uciekinierzy byli z bliska zmierzajce do podniesienia wydajnoci pracy. Ot zaobserwowano, e
i z daleka, z rnych rodzin, rodowisk, w rnym wieku, rne byy wydajno pracy wzrastaa wraz ze zmian wynagrodzenia oraz ze wzra
przyczyny umieszczenia ich w zakadzie. Pniejsze badania dowiody staa rwnie wraz ze wzrostem kwalifikacji czonkw brygady.
trafno spostrzeenia. Istotnie przyczyna leaa gwnie w ostrym kon Znane s eksperymenty w organizowaniu rodowiska wychowawcze
flikcie z nauczycielem jednego z przedmiotw, ktry w odczuciach go przez szkoy. W jednym z opisanych eksperymentw szkoa, ktra
wychowankw by konfliktem nierozwizanym i w ucieczce szukali dotkliwie odczuwaa zaniedbania dydaktyczne uczniw a niewiele zmieni
uwolnienia od gnbicego ich poczucia zagroenia, winy czy lku. ju moga w zakresie wewntrznych usprawnie, woya ogromny wysi
Rwnie wnikliwa uwaga potrzebna jest dla zastosowania i obserwacji ek w zorganizowanie kademu prawie zaniedbanemu uczniowi tzw. kcik
kanonu jedynej rnicy. I ta zasada reguluje mylenie i okrelony nauki w domu wraz ze staymi godzinami odrabiania lekcji. Nieoczekiwa
fragment rzeczywistoci. Kanon jedynej rnicy dopuszcza nastpujcy nie nastpia istotna poprawa wynikw nauczania w tej grupie uczniw,
przebieg zdarze. W dowolnym zdarzeniu zawsze ilekro pojawi si ktrzy zostali poddani dziaaniu owego eksperymentu.
zjawisko A pojawi si te zjawisko B i ilekro nie ma zjawiska A nie ma Miao tu miejsce dziaanie i rozumowanie wedle kanonu zmian
te zjawiska B cho wszystkie inne elementy zdarzenia s takie same. towarzyszcych. Na tle niezmienionych warunkw rodowiska wprowa
W pewnych badaniach rodowiska wychowawczego wielkiego miasta dzono zmian jakociow jednego elementu ukadu (warunki nauki domo
zaobserwowano tak prawidowo: zawsze ilekro pracujca matka za wej) w wyniku czego nastpia zmiana innego elementu ukadu (wyniki
czynaa prac wielozmianow pojawiay si trudnoci dydaktyczne u dzie w nauce).
ci. Dla utwierdzenia si w domniemaniu, e midzy tymi zmiennymi Dwa mniej wane kanony pominiemy w tym miejscu.
zachodzi zwizek przyczynowy, prowadzcy badania pedagodzy i kierow Czsto prowadzimy rozumowanie lub dziaamy bezwiednie wedle
nictwo szkoy powodowali zmian pracy matek z wielozmianowej na kanonw indukcji eliminacyjnej. Jest podane aby zasady te pedagog
jednozmianow. Trudnoci dydaktyczne po zmianie pracy matki powoli zna i stosowa wiadomie zarwno w praktyce yciowej jak rwnie
zanikay. Wszystkie inne okolicznoci byy takie same. Jedyna rnica w dziaaniach empirycznych. Przy zachowaniu penej ostronoci jaka

238 239
winna cechowa si we wszelkim wnioskowaniu uoglniajcym, kanony
indukcji eliminacyjnej s podstaw twrczego i innowacyjnego mylenia
i dziaania w naukach spoecznych. ANEKS
Literatura zalecana

Dla pogbienia wiedzy z zakresu przedstawionych w tym rozdziale zagadnie


polecam fragmenty ksiki E. Nagel - Struktura nauki, Warszawa 1970, rozdziay 2, 3, 6,
13, 14, J. Sztumski - Wstp do metod i technik bada spoecznych, Katowice 1976.
Ponownie musz odesa czytelnika do cytowanej ju serii: Analizy i prby technik Uwaga: Przedstawione poniej schematy: czasowy i treciowy dla
badawczych w socjologii pod red. Z. Gostkowskiego i J. Lutyskiego, t. 1-5, Wrocaw pracy magisterskiej, licencjackiej lub dyplomowej nie mog by traktowa
1966-1975. Wreszcie z licznych podrcznikw logiki w celu zapoznania si z zasadami ne jako sztywny, niezmienny ukad regu organizacyjnych, czasowych
indukcji eliminacyjnej i kanonami Milla polecam klasyczn prac T. Kotarbiskiego i zawartoci treci. Kada praca, ze wzgldu na odmienno: tematyki,
Elementy teorii poznania, logiki formalnej i metodologii nauk, Wrocaw 1961.
technik badawczych, terenu bada - wymaga innego podejcia organiza
Dla pogbionych studiw przydatne bd: Jzef Ninik - Przedmiot poznania
w naukach spoecznych, Warszawa 1979, PWN; Krystyna Zamiara - Metodologiczne cyjnego odmiennego ukadu treci, rnego rozkadu czasu. W kadym
znaczenie sporu o status poznawczy teorii, Warszawa 1974, PWN; Karl Popper - Logika przypadku bada empirycznych potrzebna jest elastyczno w traktowaniu
odkrycia naukowego, Warszawa 1977, Piotr Sztompka - Teoria i wyjanienia, Warszawa zasad oraz indywidualne traktowanie bada. Na tym polega m.in. istota
1973, Jerzy Brzeziski - Eksperymentalna weryfikacja hipotez w pedagogice, Kwartalnik autorstwa i oryginalnoci w pracy badacza.
Pedagogiczny 1973, nr 18.

Zadania i pytania:
Schemat pracy magisterskiej
1. Prosz sformuowa dwa pytania z czego jedno filtrujce. WSTP:
2. Prosz poda przykady pyta kontrolnych do nastpujcych pyta kwestionariusza
Czy interesuje si Pan(i) nauk swojego dziecka?", Czy uwaa Pan(i) rozwd za Oglne wprowadzenie w temat pracy, spoeczna donioso problema
zjawisko spoecznie szkodliwe, obojtne czy poyteczne?".
3. Prosz wymieni elementy sytuacyjne, socjologiczne i psychologiczne, ktre mog
tyki, motywacje i wzgldy osobiste.
zakci badania nauczyciela nad przyczynami niepowodze szkolnych dzieci
z jego szkoy. I. CZ TEORETYCZNA:
4. Czym rni si dobr warstwowy od zespoowego doboru losowego? Prosz
zastosowa jeden i drugi sposb do wylosowania prby badawczej uczniw oraz W strukturze pracy moe to by jeden, dwa a nawet wicej rozdziaw.
prby badawczej nauczycieli. Stanowi one relacj z literatury przedmiotu, zarwno oglnoteoretycznej
5. Prosz znale przykady zastosowania poszczeglnych kanonw indukcji elimi
jak i badawczej, nie mog by streszczeniem poszczeglnych ksiek lub
nacyjnej do konkretnych sytuacji.
artykuw, lecz uoon problemowo relacj o zespole zagadnie pored
nio lub bezporednio zwizanych z tematem pracy. Czsto ukad proble
mowy pracy narzuca tre rozdziaw teoretycznych. Np.: w pracy po
wiconej rozwodom mona przedstawi: a) ekonomiczno-spoeczne
czynniki przeobrae rodziny, b) kulturowe i obyczajowe przesanki
przemian funkcji rodziny, c) uwarunkowania i rozmiary zjawiska rozwo
dw we wspczesnym wiecie, (w Polsce), (na przestrzeni X lat), itp.

241
II. CZSC METODOLOGICZNA: weryfikowane. Jakie problemy nie zostay rozstrzygnite i jakie wnioski
dla praktyki (pedagogicznej, spoecznej) wynikaj z bada.
Jest to fragment pracy powicony zaoeniom oglnometodycznym
oraz warsztatowi badawczemu i organizacji pracy. W tej czci naley IV. BIBLIOGRAFIA:
w szczeglnoci opisa: a) przedmiot, cel i zakres pracy, zasady doboru
terenu bada i grup badawczych, b) problemy badawcze i hipotezy, Jest to w miar wyczerpujcy zestaw literatury przedmiotowej, uoo
c) przedstawi metody, techniki i narzdzia bada, uzasadnienie ich wy nej jeli wymagaj tego okolicznoci: odrbnie druki zwarte, odrbnie
boru, krytyczn ocen ich skutecznoci i rzetelnoci z punktu widzenia artykuy i inne materiay, w tym np.: dokumenty urzdowe, normatywne,
wartoci uzyskanych materiaw badawczych, d) czas i organizacja sa zestawienia statystyczne itp. W bibliografii winny te znale si wyko
mych bada, e) ewentualne wyjanienie poj i terminw jeli autor nadaje rzystane podrczniki metodologiczne. Opis bibliograficzny powinien za
im swoiste znaczenie. wiera wszelkie niezbdne cechy identyfikacyjne, jak np.: nazw wydaw
cy, rok wydania, nr. wydania, miejsce, oraz inne opisy stosownie do
III. CZ BADAWCZA: rodzaju danej pozycji.

Jest to zasadnicza cz pracy, zawierajca opracowany wczeniej V. ANEKSY:


statystycznie i odpowiednio uporzdkowany materia badawczy. Zazwy
W aneksie czyli uzupenieniu naley zamieci wzory zastosowanych
czaj ta cz jest najobszerniejsza i skada si z dwu, trzech lub wicej
technik, materiay i zestawienia statystyczne, ktre nie znalazy si w pra
rozdziaw, opisujcych wyodrbniony problem lub grup problemw
cy, a ktrych warto poznawcza jest istotna, ilustracje i inn dokumenta
skupionych wok jednego w miar jednorodnego zagadnienia. Redakcyj
cj wan dla pracy, schematy, plany, fotografie itp.
nie rozdzia zbudowany jest z materiau badawczego: (wypowiedzi,
fragmenty i dane z dokumentacji, zestawienia tabelaryczne, wykresy,
histogramy i inne materiay statystyczne w postaci testw istotnoci,
rozproszenia, rednich) oraz ich komentowania, oceniania i porwnywania
z innymi badaniami. Np.: w pracy powiconej rodowiskowym uwarun
Harmonogram pisania pracy magisterskiej
kowaniom aspiracji i planw yciowych modziey, mona dopuci, i
wystpi nastpujcy ukad rozdziaw: a) wpyw rodowiska lokalnego
l-y rok seminarium - semestr 1.
(placwek kultury, zaj wychowawczych, oglnego klimatu ycia itp.)
na ksztatowanie si planw yciowych modziey, b) rola szkoy i na 1. Wybr tematu pracy, okrelenie terenu bada, grup badawczych,
uczycieli w budzeniu aspiracji i orientacji zawodowej modziey, c) ro zakresu tematyki.
dowisko rodzinne a plany i aspiracje yciowe modziey, d) wpyw grup 2. Sformuowanie problemw i hipotez badawczych oraz dobr meto
rwieniczych i rodkw masowego komunikowania na orientacje ycio dy, technik i narzdzi badawczych.
we modziey. ...Ten sam temat moe zawiera take ujcie porwnawcze 3. Opracowanie pierwszej wersji narzdzi badawczych, lub typologia
(rne grupy spoeczne), lub historyczne. Ta cz winna zawiera zako szczegowych pyta, dyspozycji do planowanych bada.
czenie lub podsumowanie caych rozwaa, w ktrych autor odnosi si 4. Stae poszukiwanie literatury przedmiotowej i metodologicznej, jej
krytycznie do wszystkich zagadnie poruszonych w pracy. Tak wic moe udokumentowane studiowanie.
krytykowa lub chwali literatur przedmiotu, skary si na trudnoci 5. Pisemna koncepcja pracy magisterskiej obejmujca: temat, proble
w badaniach, przyzna do popenionych bdw; niewaciwie dobranej my i hipotezy badawcze, uzasadnienie wyboru terenu bada, prby
grupy badawczej, le wybranego terenu bada, le skonstruowanych pyta badawczej, metody i technik badawczych, plan pracy tzn. przewidywany
lub dyspozycji itp. Tu naley oceni czy postawione hipotezy zostay z ukad rozdziaw, bibliografi....

242 243
1-y rok seminarium - semestr 2. Indeks nazwisk
1. Rzeczywisty wybr terenu bada, grup badawczych, uzyskanie
formalnej zgody odpowiednich czynnikw na prowadzenie bada.
2. Przeprowadzenie bada pilotaowych w celu weryfikacji narzdzi Giza Anna 68
bada, trafnoci doboru terenu i prby badawczej, trafnoci sformuowa Ablewicz Henryk 74 Gliski Piotr 63
nych tez. Ajdukiewicz Kazimierz 9, 22. 175 Gnitecki Janusz 40, 93, 170, 201, 220
3. Rozpoczcie bada waciwych, ktre powinny by zakoczone Aleksander Zdzisaw 67, 70, 76
przed rozpoczciem nowego roku akademickiego. Goode W.J. 52, 226
Bacon Franciszek 1, 3, 5 Gastkowski Zygmunt 92, 170, 201,
4. Przygotowanie jednego lub wicej rozdziaw teoretycznych",
Banasiak Jan 222 240
powiconego przegldowi krytycznemu literatury przedmiotu.
Bechelorde Guy 26, 175 Gralski Andrzej 52, 93
Benedict Ruth 57 Grabowska Mirosawa 59, 65, 66
2-gi rok seminarium - semestr 1.
Berelson B. 90, 91 Grellerwna Danuta 21
1. Zakoczenie bada empirycznych, uporzdkowanie i opracowanie, Beveridge W.I.B. 5, 39, 43, 62, 177 Grodziski Edward 40
(w tym statystyczne) materiaw badawczych. Birkelbach Klaus 69 Grzywak-Kaczyska Maria 110,170
2. Zakoczenie studiw nad literatur przedmiotu i pene opracowa Blalock Hubert M. 134
Brzeziski Jerzy 40, 93, 110, 240 Hajduk Edward 40, 52
nie czci teoretycznej, czyli krytycznej relacji z caej literatury wedle
Brzozowski Stanisaw 41 Hatt P.K. 52, 226
przyjtego planu.
Bujak Franciszek 21, 52 Hejnicka-Bezwiska Teresa 54
3. Pisemne opracowanie rozdziau metodologicznego", czyli opis Bunge Mario 6, 17 Holm Kurt 40,93, 170
warsztatu i procedur badawczych, organizacji i przebiegu bada, krytycz Biichler Chorlatte 91 Hoss Rudolf 69
nej oceny trafnoci dobranych technik i oglnych zaoe badawczych. Hubner Peter 40, 93, 170
4. Przedstawienie pierwszej wersji fragmentw opracowania wynikw Cackowski Zdzisaw 39
bada. Clegg Frances 135 Jadam Henryk 69
Coleman J. 52 Janeczko Roman 52
1-y rok seminarium - semestr 2. Czarnecka Wiesawa 64, 74 Janowski Andrzej 58, 61
Czyewski Marek 69, 70 Jawowska Aldona 72
1. Opracowanie penej wersji pracy magisterskiej, bibliografia, za Jevens Wiliam S. 17
czniki, wnioski i podsumowanie. Dawid Jan Wadysaw 95
2. Po uzyskaniu akceptacji przepisanie pracy i oddanie w formie Dbska Izydora 17 Kamiski Aleksander 42, 46, 47, 50,
i iloci przewidzianej przepisami, (do koca maja). Derrida Jacques 60, 62 51, 52,74, 76, 88
3. Przygotowanie i przystpienie do egzaminu magisterskiego (obrony Dilthey Wilhelm 62 Kamiski Stanisaw 5, 11, 17, 94
pracy). Duda-Dziewiecz Maria 21 Karkowska Magda 64, 74
Duverger Maurice 45 Kartezjusz 6, 27, 35, 221
Kempny Marian 72
Einsten Albert 6, 27 Komorowska Hanna 61
Konopnicki Jan 170
GI Folkierska Andrea 54 Koralewicz-Zbik Jolanta 220
Korczak Janusz 101
Gerstman Stanisaw 92 Kasela Krzysztof 65
Giedymin Jerzy 40

245
Kotarbiski Tadeusz 6, 7, 27, 45, 52, Ossowski Stanisaw 56, 59 Walkowiak Jerzy 110 Zaborowski Zbigniew 170, 201
230, 234, 240 Wilson E. Bright 5, 7, 31, 172 Zaczyski Wadysaw 43, 45, 52, 92,
Krajewski Wadysaw 17 Pawowski Tadeusz 17, 39, 110, 201 Winter de A. 40 201
Kuczyski Pawe 72 Pieter Jzef 95,99, 110 Witkowski Lech 54 Zamiara Krystyna 240
Kuderowicz Zbigniew 62 Pilch Tadeusz 52, 58, 74 Woloszynowa Lidia 92, 105, 110, 170 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 21,
Kursa Stanisaw 21 Pilkiewicz Marek 92, 104, 110, 156 Wjcik Tadeusz 37, 40, 52, 201 52
Kwieciski Zbigniew 53, 54 Pisarski Tadeusz 21 Wroczyski Ryszard 52, 74, 96, 110 Ziemski Stefan 20
Podemski Krzysztof 70 Wyka Alina 56, 57, 59, 60, 61, 64, 70, Zientara-Malewska Maria 69
Leing Richard 11 Popper Karl 9, 240 72, 73
Leoski Jacek 69, 70 Przezwaski Ryszard 92, 170 ochowska Barbara 40
Lepalczyk Irena 52
Le Pley Ferdynand 21 Radliska Helena 95, 97, 98
Librachowa Maria 157 Rembowski Jzef 93, 170
Lipset S.M. 52 Rogoziski Zenon 134, 231
Lutyski Jan 92, 170, 201, 240 Rokuszewska-Paweek Alicja 69, 70
Rutkowiak J. 54
obocki Mieczysaw 52, 92, 170, 201
ukasiewicz Piotr 59, 66 Sanocki Wodzimierz 110
Sarnowski Stefan 54
Magnusson D. 111 SchiillerF.C.S. 54
Markowska Barbara 170 Skrny Zbigniew 92
Marynowicz-Hetka Ewa 52 Sonicki Kazimierz 52
Mastalen Anna 137 Studencki Stanisaw M. 157
Maulemen Heiner 69 Suek Antoni 52, 59
Maynz Renat 40, 93, 170 Such Jan 8, 17, 39, 201
Mazurkiewicz Edward 52 Suchocka R. 110
Michalika Mirosaw 170 Suchocki B. 110
Mili Jahn St. 44, 230 Szamborska-Wojdyna Ewa 147
Moczydowski Pawe 79 Szaniawski Klemens 134
Molak Adolf 92, 102, 110 Szmagalski Jerzy 220
Marto n R. 6 Szostkiewicz Stefan 88, 220
Muchnicka Iza 52 Sztampka Piotr 29,40,201,240
Muszyski Heliodor 25, 39, 175, 201 Sztumski Janusz 201,229,240
Myslakowski Zgymunt 21 Szuman Stefan 92

Nagel Ernst 9, 17,223, 240 liwerski Bogusaw 54


Niemierko Bolesaw 67,111 wida Hanna 52, 220
Nietzsche Fryderyk 12 witochowski Aleksander 1, 94
Ninik Jzef 240
Nowak Krzysztof 59, 72 Tarkowska Elbieta 72
Nowak Stefan 17, 33, 39, 52, 63, 73, TylerL.E. 110, 116, 170
92, 110,201,220

246
Indeks poj Grupa kontrolna 44, 45
Gwiazdy socjometryczne 103
Kategoryzacja - patrz kodyfikacja
Klasyfikacja 36-39, 203, 204, 205
- logiczna 36
H - prosta 38
A - typologia 19-21 Harmonogram bada 191 - wielowzgldowa 38
Analiza Biografia 66, 67, 191-192 Hipoteza 26-28, 131, 134, 176-178, - zoona 38
- dokumentw 89 196, 235 Klasyfikacji zasady 36-38
-jakociowa 218-219 C - w badaniach jakociowych 56-57 - zasada rozcznoci 37
- tekstu 69 Continuum 97 -konstruktywna 131 - zasada wyczerpywania 37
-treci 90-91 Czynniki zakcajce wiarygodno - prosta 28 - warunki poprawnoci 39
Ankieta 86-88 bada 83, 84, 85, 226-228 - pusta 177 Kodyfikacja 195, 196, 205
-kwestionariusz 147,148-154 - psychologiczne 227 -zerowa 131, 132, 133 Kodyfikacja karta 211
Anonimowo bada 195 - socjologiczne 226-227 - zoona 28 - klucz 196, 206-210
Arkusz obserwacji 80,91,157-164 - sytuacyjne 227 - robocza 177 Korelacja midzy zmiennymi 120,
-zbiorczy 212,213-215 Hipotezy weryfikacja 134, 196-198, 121, 127, 134
Autobiografia 66, 67, 69 D 231 Korelacji wspczynnik 120, 122,
Definicje 188-189 123, 124,218
B - kontekstowe 189 I - rangowej wspczynnik 123
Badania ilociowe 55 -projektujce 189 Indukcja 237 - wspczynnik dwuseryjny 124
- przedmiot i cel 56-57, 225 Determinizm 10 - eliminacyjna 237-238 - wspczynnik tetrachoryczny 124
Badania jakociowe 55-56, 62, 63 - metodologiczny 10 - niewyczerpujca 237 Koszty bada 174
- cechy charakterystyczne 59-62 - ontologiczny 10 - statystyczna 237 Kwestionariusz 137, 224, 225
- dobr grupy 58 - teoriopoznawczy 10 - wyczerpujca 237 -ankiety 147, 148-154
- hipoteza i problem 56-57 Dokumenty 89, 91 Instrukcja (dyspozycje) 80, 82, 86, - skategoryzowany 83, 84, 138
-metody 63-71 - kronikarskie 89 225 -wywiadu 137-138,138-146
Badania naukowe 5-6 - opiniodawcze 89-90 Integralno dialogu 66
-cele 7, 173-224 Dostpno poznawcza 173 Instuicja 61 L
- wybr tematu 172-174 Dyspersja 129, 130, 218 Logiczny model wyjaniania nauko
Badania pedagogiczne 19-24 Dziennik obserwacji 81, 82 J wego 16-17
- diagnostyczne 20 Jzyk bada 84, 190, 224, 234 Losowanie prby badawczej 116-117
- opisowe 22-23 E -grupowe 116
-powtarzalne 21 Eksperyment pedagogiczny 43-45 K - warstwowe 117
- teoretyczne 19-20 Kafeteria 87, 137 -wielostopniowe 116
- terenowe 21 F - dysjunktywna 87, 137, 138, 148
- weryfikacyjne 20 Faza bada (wykonawcza) 193-201 - koniunktywna 87, 137, 138, 148 M
- wyjaniajce 23 -koncepcji 172-192 - otwarta 138 Mediana 120, 218
-zespoowe 21, 194 Funkcjonalny model wyjaniania na - potwarta 87, 148 Metoda bada 42, 43, 54, 55, 186
- pilotaowe 189-190, 234, 236 ukowego 14-15 - zamknita 87, 138 - biograficzna 66-68
Badania dokumentw 88-90 Kanony Milla 44, 237, 238-239 - dialogowa 64
Bada pedagogicznych czas 193 G Kanon jedynej rnicy 238 - eksperymentu pedagogicznego 43-
-cele 173-174 Genetyczny model wyjaniania nauko -jednej zgodnoci 238 45
-etapy 171-172 wego 13-14 - zmian towarzyszcych 239 - indywidualnych przypadkw 47-49

248 249
- monografii 45-47 - bezporednia 78 strukturalne 11 -nominalna 99, 119, 123, 124
- sondau diagnostycznego 49-52 - jawna 78 Problem badawczy 24-26, 175-176, -porzdkowa 99, 119
Metody ilociowe 55 - otwarta 78 235 -oszacowa 104
Metody jakociowe 54,63-71 -porednia 78, 81 w badaniach jakociowych 56-57 Skali poprawno 98
biograficzne 67-68 - towarzyszca 228 Projekcyjne techniki 91-92 Socjometria 101-105, 155
jakociowej analizy tekstu 68-69 - uczestniczca 70-71, 78, 79 Prba badawcza 113-118,131,178- - cele poznawcze 103,104
obserwacji uczestniczcej 70-71 - ukryta 78 180,231-233 Socjometrii narzdzia 155
otwartej wywiad pogbiony 63- Obserwacji arkusz 80, 157, 159 --liczebno 117, 118, 230 Standaryzacja danych 130
64 -dziennik 81 metody losowania 116-117, 231, - testu 106
przedmiot i cel 55-56 -narzdzia 79-80, 156, 157-164 232 Subiektywizm poznania naukowego
Miernik 98 - niestandaryzowane 80 losowanie grupowe 116, 233 221-223, 228
Model na 120, 218 - standaryzowane 80 warstwowe 117, 232, 233 Symbolizacja patrz kodyfikacja
Monografia pedagogiczna 45-47 Odchylenie przecitne 120, 218 wielostopniowe 116 Szeregowanie rangowe 104
- instytucji - standartowe 120, 218 wybr celowy 231,-losowy 231, rednia 99, 120
Organizacja bada 171 -172 232 - arytymetyczna 217
N - - faza koncepcji 171, 172-192 zasady konstruowania 114, 116,
Nauka 3-4 faza wykonawcza (bada) 172, 134, 180,230-233
Nauki - dyrektywy praktyczne pozna 193-201 Tablice statystyczne 212, 213, 216
Pytania badawcze 137,196,209
nia 5-7 Oszacowanie 127, 130 -korelacyjne 217
-dopenienia 176,
- idiograficzne 221 Otwarto epistemologiczna 10 -surowe 216
-otwarte 137, 196
- prawa 8-9 - antologiczna 10 -rozstrzygnicia 176, Techniki bada 76-92
-prawidowoci 10-11 - analiza treci 90-91
skategoryzowane 196
- sens dydaktyczny 3 P - ankieta 86-88
zamknite 137, 209
historyczno-socjologiczny 4 Plebiscyt yczliwoci i niechci 104 - badanie dokumentw 88-90
instytucjonalny 3 Pomiar pedagogiczny 94-95, 166, -obserwacja 78-81, - wywiad 82-86
R
treciowy 3 167, 169, 171 - techniki projekcyjne 91-92
Rangowanie 218
-teoria 11-12 Pomiar rodowiska 96-97, 164, 165 Techniki socjometryczne 101-105,
Reprezentatywno w badaniach 228
- wartociowanie 223 Pomiaru istota 97 155, 156
- zasady poznania 5 -skale 97-101, 163, 164, 165, 166- -Moreno 102
typologiczna 228, 229
Naukowe wyjanienia 12-17 168 -plebiscyt yczliwoci i niechci 104
wielozmienna 229
Narzdzia bada 42, 135-137, 156, Populacja generalna 179, 231 - Zgadnij kto" 103
Rozkad prawdopodobiestwa 128,
187-188, 235, 236 Poziom istotnoci 132 Teleologiczny model wyjaniania na
Narzdzi bada funkcjonalnoci 236 130
Poznanie naukowe 5-7, 221 ukowego 15-16
- - kontrola 234 --obiektywizm 221-223 normalny 129, 130
Teoria naukowa 11-12
--subiektywizm 221-223 Poissona 129
rzetelno 136 - warunki poprawnoci 12
Prawa nauki 8-10 -Studenta 129
trafno 136 Teren bada 178-179
Norma 98 - empiryczne 8 Test socjometryczny 155
- formalne 9 Testw rodzaje 105, 106
O - historyczne 9 Sia zbienoci cech 124 - cechy konstytutywne 106
Obiektywizm poznania naukowego Prawidowoci nauki 10-11 Skala 98, 104, 124, 126, 134, 164, - diagnostyczno 107, 110
221-223 - funkcjonalne 11 165-169 -klasyfikacja 109-110
Obserwacja 76-79 - przyczynowe 11 - ilorazowa 100 - prognostycznosc 107, 110
-interwaowa 100, 119, 124

250 251
- rzetelno 106, 107 -genetyczne 13-14
- trafno 106 -logiczne 16-17
- zasady stosowania 109-110 - teleologiczno-funkcjonalne 15-16
Testy pedagogiczne 105-110 Wywiad 82-83
- indywidualny 86
U -jawny 85
Uoglnianie wynikw bada 13, 44, -jawny nieformalny 85
45, 55, 126, 128, 132, 134, 198- - nieskategoryzowany 83, 85
200, 230, 231, 237 - otwarty pogbiony 63-64
Uporzdkowanie materiaw badaw - ukryty 85
czych 195 - zbiorowy 86
Wzorzec 98
W
Wartociowanie w nauce 223, 224, Z
228 Zasada rozcznoci - patrz: klasyfika
Wnioskowanie 236-239 cja
- indukcyjne 236-237 zasada wyczerpywania - patrz klasyfi
Wskanik rozproszenia 120 kacja
Wskaniki 33-36, 97, 184-186 Zasady poznawania naukowego 5
- definicyjne 33, 185 - dyrektywy praktyczne 5-7
- empiryczne 34, 185 Zmienne w badaniach 31-33, 118,
- inferencyjne 35 125, 126, 134, 180-184
- zmiennych 34, 35, 184, 185 - ilociowe 32
Wsplnota dialogu 66 -jakociowe 32
Wybr prby 179-180 - losowe 131
-celowy 116-117, 180,231 -niezalene 32, 181, 183
-losowy 116-117, 180, 231 -poredniczce 33, 183
- prosty 232 -zalene 32, 181, 183
- warstwowy 232-233 ' Zmiennych korelacja 120, 127, 229
- zespoowy 233 -rozkad 229
Wybr terenu bada 178-180 -typologia 180-182
Wyjanienia naukowe 12-17, 196-198 -zwizki 182-184,229
-funkcjonalne 14-15
Wydawnictwo Akademickie ak" Wydawnictwo Akademickie Zak"
poleca rwnie: poleca duy wybr podrcznikw
Poradnik autora prac seminaryjnych, dla studentw
dyplomowych i magisterskich pedagogiki i psychologii.
Wadysawa Piotra Zaczyskiego Do nabycia w ksigarniach naukowych
oraz na terenie caego kraju.
tego autora:
Statystyka w pracy badawczej nauczyciela