Vous êtes sur la page 1sur 8

Lay-out 19

platform voor recent ontwerpend onderzoek

Lay-out is een onregelmatig ver-


schijnende uitgave over ontwer-
pende onderzoeken die met steun
van het Stimuleringsfonds voor
Architectuur tot stand zijn geko-
men. Het fonds nodigt ontwerp-
bureaus uit om een uitgave van
Lay-out samen te stellen.

Onderzoeksbureau Mevrouw
Meijer stelt een essentile vraag
wat is een school aan drie
ontwerpbureaus. Laura Alvarez,
Bovenbouw Architecten en
Zeinstra van Gelderen hebben
deze vraag met een onderzoe-
kende houding beantwoord in drie
uiteenlopende ontwerpen voor
een concrete locatie in Almere.

De school als een


wereld in zichzelf

Opknapbeurt voor De school als Huis, Hof, Tuin Nieuw licht op


bloemkoolwijk bewoonde wereld Drie ontwerp- scholenbouw
Almere Haven West Theorie benaderingen Nabeschouwing
en vooruitblik

2 3 4 7
Inleiding Opknapbeurt
bloemkoolwijk
Almere Haven West

Er heerst een levendige drukte bij de schooldeur. De Wierden in Almere Haven wordt in het komende school, van een plek midden in De Wierden naar de nieuwe
Ouders en kinderen komen aangelopen, groeten elkaar decennium integraal aangepakt. Wat de gemeente, de locatie De Laren aan de rand van deze wijk. Hiermee komt de
en haasten zich naar binnen. Een kwartier later is het burgers en de corporaties De Alliantie en Ymere met school op een hoger schaalniveau bezien tussen meerdere
schoolplein leeg en zit de schooldeur op slot. Wie naar het totale gebied voor ogen hebben, is vastgelegd in wijken in te liggen. De brede school vormt het nieuwe hart van
binnen gluurt, kan een glimp opvangen van het school- een reeks visies en plannen. Dit vormt de ruimtelijke en Haven West en dient als koppelstuk tussen oud en nieuw.
leven. Wie naar binnen wil, moet aanbellen. sociale context van dit ontwerpend onderzoek. Belang- Door deze verplaatsing komen in De Wierden nieuwe woning
rijk planelement is de strategische inzet van een brede bouwlocaties vrij.
Het sluiten van de schooldeur is een dagelijks, onopvallend school in de nieuwe wijk De Laren. Dit programma is door INBO uitgewerkt in het Ontwikkelings-
en toch veelbetekenend moment. Het zegt: De school staat plan De Laren (2009). De nieuwe woonwijk, een woonpark in
midden in de wereld. Maar deze openheid heeft een grens. De Wierden het bos, is in het westen gelegd, tegen de verwante wijk De
Als het op onderwijs aankomt, is de school een besloten ge De Wierden is een bloemkoolwijk uit de jaren tachtig. De kwali Velden aan. De drie groene functies (sportpark, tuinen, speel
meenschap van leerlingen en leerkrachten, een wereld in zich teiten en zwakten van de wijk (rustige, groene omgeving, versus park) zijn ondergebracht in drie eieren, onderling verbonden
zelf. Om die eigen leefwereld van de school tot zn recht te achteruitgang woningen, sociale achterstand, verwaarloosde met een fiets- en wandelpad. Het eivormige sportpark is als een
laten komen, is concentratie, rust en een zekere onthechting openbare ruimte) zijn aanleiding voor de gemeente om samen dorpsbrink midden in de woonwijk gelegd. De suggestie van
nodig, in ieder geval tot aan het eind van de dag de schooldeur met bewoners en organisaties te werken aan een integrale een dorpsbrink is meer visueel dan functioneel van karakter,
weer opengaat. wijkaanpak. Voor de bestaande wijk heeft DUS Architects een aangezien deze sportvelden niet alleen zijn verbonden met de
Dit stelt eisen aan de onderwijskundige visie en het didactisch positieve en aanstekelijke benadering uitgewerkt in het Stijlboek buurt maar ook met de stad als geheel.
vakmanschap. Ook architectuur speelt een rol. Het gaat bij I Wierdenstijl (2010). Onder het motto We love the eighties! Aan de zuidrand van De Laren op de rand met De Wierden, zijn
de eigen wereld van de school immers over buiten en binnen, benadrukt DUS dat De Wierden een prima stedenbouwkundige de voorzieningen gepland. Ze liggen aan de doorgaande bus
open en besloten, beschutting en afzondering. Dat zijn bij uit en architectonische basis heeft om op door te bouwen. Dat kan baan. Aan weerzijden van de busbaan staan de supermarkt en
stek architectonische begrippen. Met deze begrippen zouden door middel van een groot aantal kleine ingrepen. een L-vormig blokje met daarin de brede school De Wierwinde
we over goede schoolgebouwen moeten praten. en de overige maatschappelijke voorzieningen. Dit voorzieningen-
De Laren centrum is in het INBO-plan nog slechts summier uitgewerkt.
Scholen worden steeds vaker gecombineerd met andere De aanpak van De Wierden gebeurt in samenhang met de her Het volume is indicatief aangegeven en ook de buitenruimte
functies in n complex. De brede school of multifunctionele structurering van het groengebied De Laren, dat het sportpark is niet uitgewerkt. Op de kaart lijkt het alsof het schoolplein
accommodatie is inmiddels de standaardformule in de nieuw De Wierden, het Wierdenpark en het volkstuincomplex De Gou samenvalt met het parkeerterrein van de omwonenden. Een
bouw. Aandacht voor de vele relaties van de school met de wen omvat. In opdracht van de gemeente Almere, De Alliantie nadere uitwerking van de brede school en de andere voorzie
omgeving is terecht. Maar is er ook aandacht voor de school en Ymereis de ruimtelijke visie De Laren opgesteld. Het plan ningen is dus noodzakelijk.
als een wereld in zichzelf, een besloten domein waar leerlingen gebied blijft hoofdzakelijk groen, met 445 nieuwe woningen.
en leerkrachten samen een andere wereld kunnen betreden? Het park, de sportvelden en de tuinen krijgen een andere vorm. De Wierwinde
Wat betekent dat voor het gebouw en de bijbehorende De oppervlakte sportvelden wordt verkleind. De duurdere wo Voor de brede school De Wierwinde heeft ICS Adviseurs een
buitenruimte? ningen zullen een aanvulling vormen op het bestaande aanbod programma van eisen opgesteld (2009). Het programma is
Deze vraag is in de tegenwoordige Nederlandse scholenbouw in De Wierden en naar verwachting nieuwe doelgroepen naar opgesteld volgens een standaardmodel waarin sommige onder
onderbelicht. Wie nieuwe scholen bezoekt ziet dat er veel aan Haven West trekken. delen tot in detail zijn uitgewerkt, tot en met de afstand tussen
dacht is besteed aan bijzondere elementen, maar het gewone Onderdeel van de visie is nieuwbouw voor de brede school De twee kapstokhaken. Maar over de specifieke situatie in De Laren
deel van de school komt er bekaaid vanaf. Lokalen en gangen Wierwinde. De brede school wordt geclusterd met andere voor en de wijze waarop het complex zich tot de stedenbouwkun
worden routineus in de plattegrond geplakt, terwijl de meest zieningen, waaronder een supermarkt en voorzieningen voor dige opzet verhoudt, vermeldt het programma weinig. Er is nog
basale voorzieningen ventilatie, zonwering en andere instal zorg en sport. Deze clustering betekent een verplaatsing van de geen aandacht besteed aan de vraag hoe de school binnen de
laties dikwijls slecht zijn geregeld. Architecten krijgen binnen nieuwe situatie haar eigen karakter en
hun krappe budget niet de gelegenheid om er meer dan mini identiteit kan behouden. Ook hier is
male aandacht aan te besteden. De eigen wereld van de school een nadere uitwerking nodig.
lijkt vaak het sluitstuk van het ontwerp. Het is nodig om de De Tuinen
waarde van de school als een wereld in zichzelf de aandacht Context ontwerpend onderzoek
te geven die ze verdient. En te onderzoeken wat dit thema De Gouwen Het ruimtelijk plan ligt dus nog niet
onder de tegenwoordige omstandigheden kan inhouden ter volledig vast. Er zit een gat in de plan
verbetering van het Nederlandse schoolontwerp. vorming tussen het stedenbouwkundig
Park plan waarin de school slechts een
Dat is de inzet van Mevrouw Meijer, een onderzoeksbureau De Laren Park onderdeel van de globaal aangeduide
dat ontwerpend onderzoek naar schoolarchitectuur initieert, voorzieningencategorie is, en het pro
om de kwaliteit van schoolhuisvesting te verbeteren. Zij ont Speelpark gramma van eisen, waarin toegespitste
werpt niet zelf, maar zoekt bij iedere opgave meerdere ont Sportpark uitspraken over de plaats en de aan
werpers die samen een breed scala van mogelijke ontwerp Voorzieningen- hechting van de school in de wijk
oplossingen schetsen. Centrum eveneens ontbreken.
In het ontwerpend onderzoek wordt steeds een thema, Dit betekent dat het stedenbouwkun
zoals hier De school als een wereld in zichzelf, uitgediept Supermarkt dige kader voor het ontwerpend onder
Buurtplein-
en getoetst aan een concrete locatie, in dit geval De Laren zoek nog een behoorlijke mate van
in Almere Haven. Drie ontwerpbureaus Laura Alvarez
voorzieningen onbepaaldheid heeft. Het onderzoek
Architecten, Bovenbouw Architecten en Zeinstra van De Velden Wijkvoor- concentreert zich op de ontwerpop
Gelderen hebben met een onderzoekende houding een zieningen gave van de school, maar kan van
ontwerp gemaakt. De Wierden daaruit een nieuw licht werpen op de
stedenbouwkundige situering. Het
De ontwerpen zijn niet bedoeld om onmiddellijk te worden uit Verenigingen / staat de deelnemende ontwerpbureaus
gevoerd, maar om te laten zien wat mogelijk is. Ze zijn bedoeld zwembad Centrum vrij om (binnen redelijke marges)
om het denken over schoolarchitectuur te stimuleren, los van de Almere stedenbouwkundige aanpassingen
dwangmatige neiging om het eerst en vooral over geld te heb Park Haven voor te stellen en meerdere varianten
ben. Een goede school is een te waardevol onderwerp om tot te beproeven, rekening houdend met
een budgettair probleem te reduceren. De discussie is gericht de rest van het cluster, het groen, het
op alle betrokkenen bij scholenbouw, en dus in het bijzonder op netwerk van veilige en vanzelfspre
gemeenten, schoolbesturen, schoolgebruikers zoals directies, Stadsdeel Almere Haven West bestaande uit de woonwijken De Wierden, De Velden, De Gouwen en het groen kende routes naar en van school en de
leerkrachten, kinderen en ouders en uiteraard op ontwerpers. gebied De Laren waarin zich een park, volkstuinen en sportvelden bevinden wijk als geheel.

2 l a y - o u t p l a t f o r m v o o r r e c e n t o n t w e r p e n d o n d e r z o e k
De school als
bewoonde wereld Het efficinte lokaal met voldoende

Theorie
warmte, licht en lucht volgens een
modelproject uit 1867.

Als je serieus over scholenbouw nadenkt, is het een


essentile vraag: Wat is een school? Toch komt deze
vraag in Nederland niet vaak aan de orde. Er zijn in ons
land in de afgelopen tien jaar veel nieuwe scholen ge-
bouwd, maar tegenover deze dadendrang staat weinig
academische verdieping of theoretische afstand.

Voor recente theoretische reflectie op de school kunnen we


eerder in Vlaanderen terecht, waar minder is gebouwd en meer
is nagedacht. Uit een geduldige samenwerking tussen de
Vlaams Bouwmeester en de universiteit van Gent ontstond het
boek De school als ontwerpopgave, onder redactie van Maar
ten Van Den Driessche en Bart Verschaffel (2006). In hun boek
komt de vraag wat is een school wel aan bod. Op zoek naar
een antwoord onderscheiden Verschaffel en Van den Driessche
twee ideaaltypen: de school als productiebedrijf en de school
als leefgemeenschap.

De school als productiebedrijf


In de functionalistische opvatting is de school een systeem
waarin kinderen leren deelnemen aan de volwassen wereld.
Het onwetende kind krijgt stap voor stap kennis over de wereld.
Tegelijkertijd wordt zijn gedrag genormaliseerd. Dit gebeurt in
een geordend proces waarin tijd, ruimte en intelligentie helder
zijn opgedeeld: de tijd in jaargroepen en lesroosters, de ruimte
in gestandaardiseerde of op een specifieke functie toegesne
den lokalen, de intelligentie in leerniveaus. De school is georga Schoolplein van de Munkegrdsskolen, Sborg, Denemarken.
niseerd naar het model van een fabriek en het productieproces Ontwerp Arne Jacobsen. Foto: Fred Feddes
is verregaand gerationaliseerd. Er gaat ruw materiaal in en er
komt een gestandaardiseerd product uit, voorzien van een di De school is een ware woonplaats. De verhouding tot hun
ploma als kwaliteitslabel. Ook allerlei details herinneren aan medebewoners, zowel leerlingen als leraren, houdt hen min
de fabriek, zoals de bel aan het begin en einde van de dag. stens zo sterk bezig als de voortgang van de lesstof.
In dit model is het schoolgebouw slechts een hulpmiddel, een
bedrijfspand. Er worden geen bijzondere eisen aan de architec Herstel het evenwicht
tuur gesteld. Het moet functioneel en dienstbaar zijn en tech Wat betekent dit voor de architectuur van de school?
nisch deugen. Van de klas en van het schoolgebouw als geheel De opvatting dat de school een leefgemeenschap is, leidt tot
wordt verwacht dat ze de omstandigheden scheppen om dit een andere benadering van architectuur. Het vraagt om het
klassikale leren via overdracht optimaal te laten verlopen, ontwerp van een aangename plaats om te leven, te wonen, te
schrijven Verschaffel en Van Den Driessche. leren, samen te zijn. Niet omdat dit een meetbaar effect op de
leerprestaties zou hebben, maar eenvoudigweg omdat kinderen
De school als leefgemeenschap het waard zijn.
In de andere opvatting is de school een studieuze gemeen Er is een rijke architectonische traditie van zorgvuldige aan
schap. Historische voorbeelden zijn de academies van Plato en Scholen zijn georganiseerd volgens het model van de fabriek. Still uit TED-animatie, dacht voor het schoolgebouw. In de beste scholen is getracht
Aristoteles, beschouwende kloostergemeenschappen die vanaf Sir Ken Robinson, Changing education paradigms. de twee gedaanten als educatief productiegebouw en als
de middeleeuwen ontstonden en de Colleges aan de Engelse woonplaats voor kinderen en leerkrachten met elkaar te ver
universiteiten. De meeste van deze scholen bestaan uit vol een bouwcomplex met een erf, een muur en een poort en een enigen. In Nederland is deze inzet onder meer te zien in de vele
wassenen, maar er zijn ook varianten waarin kinderen in een sterke grens tussen binnen en buiten. Verschaffel en Van Den schoolontwerpen van Herman Hertzberger. Hoe maak je de
besloten omgeving leven en leren. De bekendste vorm is het Driessche: Het gebied binnen de muur is op zichzelf betrokken school tot een veilige, vertrouwde omgeving en stel je die
internaat. Volwassen gemeenschappen zijn ingesteld op een en losgemaakt van buiten. Het is meer dan een huis of een tegelijkertijd open voor de wereld, zo omschrijft hij een van de
levenslang verblijf, bij het internaat is dat niet het geval. Toch is woning: het is een wereld. themas die hem in het schoolontwerp bezighouden.
ook bij het internaat het in zichzelf gekeerde karakter com Deze zorgvuldige benadering van de school als afzonderlijke
pleet en besloten van grote invloed op de vorming van de De hedendaagse school leefwereld is de laatste jaren in de verdrukking geraakt. Alle
bewoners. Het gebouwtype dat bij deze opvatting past, is het De vergelijking tussen de school en de fabriek klinkt tegen dominante trends nadruk op meetbare resultaten, concurren
klooster. Het domein van de school is een afgescheiden plaats, woordig niet erg sympathiek; toch is dit model nog steeds do tie tussen scholen, zeer lage normbudgetten wijzen in de
minant. In de discussie over het onderwijs zijn meetbare en zelfde richting en versterken de louter utilitaire opvatting van
afrekenbare resultaten van kinderen en scholen belangrijk: het het schoolgebouw. Het schoolgebouw onderscheidt zich
continue monitoren met behulp van gestandaardiseerde toetsen steeds minder van het doorsnee bedrijfspand; het lijkt slechts
neemt nog toe. Hierbij past een bedrijfsmatige organisatie. De een kwestie van tijd voordat nieuwe scholen op perifere bedrijf
methodiek is gedifferentieerder dan voorheen, met meer aan sterreinen worden neergezet.
dacht voor het individuele kind en ook dat heeft zijn parallel in Om het evenwicht te herstellen, hoeven ontwerpers niet lijd
de verfijnde productietechnieken van de hedendaagse industrie. zaam af te wachten tot anderen frisse ideen aandragen. Zij
Ook het andere ideaaltype, van de school als een afgesloten kunnen zelf het voortouw nemen door de schoolwereld vanuit
wereld, staat minder ver van ons af dan het lijkt. Kinderen, leer de ruimtelijke invalshoek te onderzoeken. Bijvoorbeeld door een
krachten en ouders ervaren iedere dag dat de school een af geconcentreerd onderzoek te doen naar ogenschijnlijk gewone
zonderlijke wereld is. En ze verwachten ook niet anders. elementen van de school. Verschaffel en Van Den Driessche:
De middeleeuwse abdij Saint-Riquier Kinderen beleven de basisschool niet als een productieproces Een architectuurontwerp dat bewust omgaat met de muur en
als voorbeeld van de afzonderlijke dat zij voor hun eigen bestwil ondergaan, maar als een eigen de poort, met de klas en de gang, de zaal en de buiten
leefgemeenschap als een conglome wereld. De school is de meest ingrijpende sociale omgeving ruimte, doet uitspraken over hoe de school binnen de heden
raat van plaatsen, met individuele en waarin ze na het eigen gezin terechtkomen. In ruimtelijk opzicht daagse condities een bewoonde wereld kan zijn. Met dit onder
collectieve ruimten, binnen en buiten. is het jarenlang een van de belangrijkste plaatsen in hun leven. zoek maakt Mevrouw Meijer een begin.

3 l a y - o u t p l a t f o r m v o o r r e c e n t o n t w e r p e n d o n d e r z o e k
Huis, Hof, Tuin
Bij de architectenkeuze voor het ontwerpend onderzoek
heeft Mevrouw Meijer gezocht naar ontwerpers met een
onderzoekende houding die hen in staat stelt anders
tegen de opgave aan te kijken dan vanuit de dominante
pragmatiek. Ook is gestreefd naar verscheidenheid in

Drie ontwerp-
achtergrond en benaderingswijze. De architectenbureaus
hebben drie verschillende benaderingen gekozen voor
het thema de school als een wereld in zichzelf. Elke
benadering is in n woord samengevat, achtereenvolgens:

benaderingen
Huis, Hof en Tuin.

Twee van de drie ontwerpbureaus kunnen de Nederlandse scho


lenbouw benaderen met de blik van een buitenstaander. Laura
Alvarez (laura alvarez architecture) werkt en doceert al geruime
tijd in Nederland, maar heeft een klassieke architectuuropleiding
genoten in Spanje. In 2009 won zij de ontwerpprijsvraag voor
nieuwbouw van de Faculteit Bouwkunde van de TU Delft. Boven-
bouw Architecten heeft een sterk conceptuele benadering, en
opereert bovendien vanuit de Vlaamse context waar voor de on
derwijshuisvesting een sterk van Nederland afwijkende traditie en
systematiek bestaat. Zeinstra van Gelderen is gewend om in hun
ontwerp en onderzoek meerdere disciplines te betrekken, zoals
beeldende kunst en tuinarchitectuur. Het is niet toevallig dat alle
drie bureaus ook ervaring hebben als docent, en daardoor ge
wend zijn aan reflectie op het vak en aan communicatie.

Huis 1
Laura Alvarez beschouwt thuis als de
eigen wereld van het kind. Ze heeft
1

laura alvarez architecture daarom een school ontworpen als huis;


of om precies te zijn, een school als
Laura Alvarez (laura alvarez architecture) heeft de wereld in een verzameling van meerdere huizen.
zichzelf opgevat als thuis. Zij heeft het programma voor de Ze liet zich inspireren door het spe
brede school verdeeld over verschillende huizen voor boven lende kind op de stoep in het schilderij
bouw, onderbouw, sport en welzijn. De standaardmodule is hier Het straatje van Johannes Vermeer
niet het klaslokaal maar het huis. Het huis van Alvarez heeft een (1658).
vaste maat, die zodanig is gekozen dat er binnen deze module
veel verschillende indelingen mogelijk zijn. Een school bestaat
uit meerdere huizen die op verschillende manieren gekoppeld 2
kunnen worden. In het geval van het plangebied De Laren is de Niet het schoolgebouw is de ruimte
school uit vier huizen opgebouwd. Het model en de toepassing lijke eenheid en ook niet het lokaal. Er 2
worden hier toegelicht in zes stappen. wordt een nieuwe basismodule gentro
duceerd, het huis, met een eigen maat
3 die tussen lokaal en schoolgebouw in
zit. Het is een module met ideale maten
en dus vele mogelijkheden.

elk huis is een wereld in 3


zichzelf, heeft zijn eigen De verschillende functies van de brede 6
karakter, samen vormen een
school krijgen ieder een eigen huis en
geheel
daarmee de mogelijkheid van een
duidelijke eigen identiteit. Bijvoorbeeld
4 een huis voor jongere kinderen, een
huis voor oudere kinderen, een huis
voor buurtvoorzieningen, en een huis
voor sport. Ieder huis heeft een eigen
sfeer. Ze vullen elkaar aan en kunnen
op meerdere manieren worden gescha
keld. Door de huiselijke schaal kan een
kind zich beschermd en vertrouwd
voelen. Het kan zich identificeren met 6
de school als geheel en ook met het De verschillende functies van een
eigen huis. school zijn ondergebracht in vier
onderling verbonden huizen: voor
jonge kinderen (0-6 jaar), oudere
5 4 kinderen (7-12 jaar), sport, en buurt.
schoolcluster
De maten van de module zijn zo geko | 3.531 m2 Hierbij twee voorbeelden: het huis voor
zen dat iedere functie in een huis jonge kinderen (boven) en het sport
past: groepsruimten, onderling verbon huis (onder).
den speelruimten en ook een volwaar
dige sporthal. BEGANE
Hiermee wordt een
GROND
euvel van veel1816m2
brede scholen opgelost,
namelijk dat het bijzondere
entree en aula, van bij
onderbouw school
voorbeeld de sportzaal het gewone
en kinderdagver-
blijf (0-6
van de klaslokalen jaar)
overvleugelt en
wegdrukt.

VERDIEPING
1725m2

5 bovenbouw school
kinderdagverblijf
In de toepassing
(6-12van ditwelzijn
jaar), model voor de
en sport
locatie De Laren in Almere Haven is
het programma opgesplitst. Het onder
BUITENRUIMTE
zoek concentreert zich op de school
906m2
en de welzijnsvoorzieningen. Zij krijgen
voorplein en tuin,
samen hun plaats in vier huizen op de
speelpleinen
onderbouw, boven-
groenstrook die in het verlengde ligt
bouw, polderkids
van de groenstrook in De Wierden.
en peuterspeelzaal
De school is zodoende zichtbaar vanuit
PARKEREN
De Wierden en verbindt de wijk met
1000m2
het sportpark. De groenstrook kan
32 plaatsen +
mede dankzij de school
ruimte uitgroeien
voor fiets
tot een veilig en aantrekkelijk gebied
om te spelen en te wandelen. De
zorgfuncties en de commercile func
ties worden elders ondergebracht.

4 l a y - o u t p l a t f o r m v o o r r e c e n t o n t w e r p e n d o n d e r z o e k
Hof 1 5

Bovenbouw Architecten
Bovenbouw Architecten plaatst de school op een beschutte hof
of binnenplaats, zoals dat in het verleden is gedaan met de 1
Openluchtschool van Duiker in Amsterdam. Anders dan bij de Bovenbouw Architecten vat de eigen
Openluchtschool is de omringende bebouwing niet willekeurig, wereld van de school op als een hof
want in deze bebouwingsschil komen de extra functies van de die wordt omringd door beschuttende
brede school. Zo krijgt de eigen wereld van de school en het bebouwing. Dit model is genspireerd
schoolerf een duidelijke plaats in het grotere geheel van de door historische voorbeelden als de
brede school. Het model en de toepassing worden hier toege Openluchtschool aan de Cliostraat in
licht in acht stappen. Amsterdam en de school in de Albert
straat in Antwerpen.
2
2
Het model volgt deze voorbeelden
maar wijkt op een cruciaal punt af,
vanwege het verschil tussen de toen
malige enkelvoudige school en de
GEZONDHEIDSCENTRUM
hedendaagse brede school. SPORTZAAL
Bovenbouw wil binnen de brede APOTHEEK

school een herkenbaar onderscheid


aanbrengen tussen de school zelf en
andere voorzieningen. De smalle
COMMERCILE
school komt vrij in de hof te staan, als RUIMTES

een flexibel in te delen gebouw met


lokalen en schoolruimten. Alle andere
functies van de brede school worden

BEDRIJFSRUIMTEN
ondergebracht in de omringende

285m2
bebouwing, zoals zorg- en sportvoor FIETSENSTALLING
zieningen en ook een fietsenstalling.
Zelfs de lerarenkamer, de administratie
en de directie van de school kunnen er KINDERDAGOPVANG

een plaats krijgen. Door zo veel moge DIRECTIE


INKOM SCHOOL
lijk functies in de schil onder te bren
gen, ontstaat in de hof maximaal ruimte
voor het speelterrein en de tuin.
De omringende bebouwing is dus een BUITENSCHOOLSE
OPVANG WELZIJNSCENTRUM
wezenlijk onderdeel van de brede GEDEELDE RUIMTES
PERSONEELS RUIMTE
school. Dat is een verschil met de
voorbeelden uit Amsterdam en Antwer 6
pen, waar de muur om de hof uit 5
willekeurige woon- of werkbebouwing De school en de tuin zijn het exclusieve
bestaat. Het principe van de hof kan in domein van de kinderen en leraren (plat
vele vormen worden uitgewerkt. Hier tegrond boven). Andere functies bevin
zijn drie voorbeelden: in de stad, in den zich in de schil om de school heen
China en in een dorp. (plattegrond onder).

6
De school is van buiten zichtbaar, maar
afgeschermd. Stap na stap treed je het
domein van de school binnen.

3
3
Voor de toepassing van dit model in
De Laren is de locatie gekozen waar in
het Ontwikkelingsplan de supermarkt
is gedacht. Deze locatie is ruim ge
noeg voor de bouw van een brede 7
school. Ook zal de school hier vanuit 7
k
k
De Wierden zichtbaar zijn. De super De school zelf de smalle school is
k

markt kan op de voorgenomen school een vrijstaand gebouw in de hof. Het


locatie worden gebouwd. heeft een vaste kern en is verder vrij in te
delen, naar de wens van de school. Een
bijzonder kenmerk van de vaste kern is
de dubbele trap: een snelle trap voor wie
haast heeft en een langzame trap voor
k
wie de wandeling op de trap wil gebrui
ken om na te denken of bij te praten.

4
4
Gezien de bestaande en nieuwe
bebouwing in De Wierden en De
Laren past een buitenwijk-variant van 8
het model hier het best. De bebou 8
wingsschil is n of twee lagen hoog. Er zijn vele indelingsmogelijkheden.
Het schoolgebouw steekt daar met Hierbij twee voorbeelden.
zijn vier lagen bovenuit. Een kleiner Links: een begane grond met afzonder
gebouw huisvest de peuterspeelzaal. lijke ingangen voor de bovenbouw en
de onderbouw.
Rechts: variant met open ruimte en
vaklokalen.

5 l a y - o u t p l a t f o r m v o o r r e c e n t o n t w e r p e n d o n d e r z o e k
Tuin 3

Zeinstra van Gelderen


3
Zeinstra van Gelderen heeft de wereld in zichzelf opgevat als De twee ingredinten van het ei-land,
een geheel van tuinen en bebouwing. De school krijgt in deze de school en de sportvelden, vormen
visie een andere locatie: niet aan de buitenrand van het ei van een harmonische eenheid. Het hele
het sportpark, maar binnen het ei. Het wordt een gentegreerd eiland wordt gebruikt voor school en
onderdeel van dit groene gebied, gekoppeld aan het sportvel sport, ook na schooltijd. De school is
dencomplex. Het groene ei wordt daadwerkelijk het hart van de uitgevoerd als een verzameling gebou
wijk en de brede school wordt een brede tuin. Het model en de 30 wen te midden van een verscheiden
toepassing worden hier toegelicht in zes stappen. 30 heid aan groen. De eigen wereld van de
kinderen is opgebouwd van klein naar
48
groot: het eiland biedt beschutting voor
1 1 4 23 de kleinsten, en langzaamaan kunnen
54 7 6
Zeinstra van Gelderen vat de eigen kinderen hun territorium uitbreiden.
wereld van de school op als een royale 13 31

tuin met bebouwing. Groen en natuur


22 27 20 5
zijn een stimulans om te leren. De 32
brede school wordt een brede tuin met
daarin ruimte voor moes- en siertuinen, 32
16
dieren, spelen, natuur en sport. Een 2 51
belangrijke inspiratiebron is de En 54
1 49
gelse college green. 17 19 6
15
3 18 44
4 12

32
50
8

47 24
52

46
28

11

2 45 32
27 10 27
38
39 40 49 43
42 33
53 44
34
27 9 35
37 26 36

4
Het eiland biedt behalve de bebouwing 10 stallen 25 seringenveld 40 uranus
voor de school en de sportclubs een 11 kas 26 doolhof 41 saturnus
rijke verscheidenheid van groentinten 12 schuurtje 27 weide 42 jupiter
voor natuur, tuin, spelen, dieren en 13 containerhok 28 bamboebos 43 aarde etc.
sport, zoals de plattegrond laat zien. 14 buitentoilet 29 ontmoetingsplek 44 parabool schotel
15 boslokaal 30 moeras 45 american football
2 komt de school ten goede. Daarbij 1 kinderopvang jong 16 boomhof 31 compostveld 46 voetbalveld
Omdat deze aanpak sterk is verbonden brengt het dagelijkse levendigheid in 2 kinderopvang oud 17 zandspeelplein 32 moestuin 47 telescoop
met de bestaande groene of land dit groene gebied. Het kan uitgroeien 3 b.s. onderbouw 18 open speelplein 33 zonnebloemenveld 48 fonteintje
schappelijke omgeving, is het model tot een echte brink, in plaats van een 4 b.s. middenbouw 19 moestuinplein 34 notenbomen 49 moestuinbedden
niet abstract uitgewerkt, maar direct sportterrein dat slechts enkele uren 5 b.s. bovenbouw 20 handbalplein 35 appelbomen 50 windmolen
gekoppeld aan de situatie in De Laren. per week wordt gebruikt. De overige 6 b.s. algemeen 21 vlonders 36 pruimenbomen 51 vuurplaats
De school komt in deze visie niet op de voorzieningen (gezondheidszorg en 7 b.s. directie 22 wereldtuin 37 duiventil 52 schelpenpad
voorgenomen schoollocatie maar in het bedrijfsruimten) komen buiten het ei 8 buurthuis 23 platanenveld 38 pluto 53 klimboom
sportpark ernaast, het ei-land. Dat op de as naar De Wierden. 9 sporthal 24 terras buurthuis 39 neptunus 54 bestaand gebouw

5
De school is opgedeeld in een aantal
kleinere gebouwen verdeeld over het 5
groen. Het klaslokaal vormt het uit
gangspunt voor het ontwerp van de indeling tuin bestaande gebouwen

school. Als voorbeeld van de school


bebouwing hier de behuizing van de
onderbouw van de basisschool, met
drie lokalen en speelruimten.

6
Tot slot een overzicht van de ruimtelijke
ingrepen. indeling tuin bestaande gebouwen sport
infrastructuur
nieuwe gebouwen
speelruimten

indeling tuin
indeling tuin bestaande
bestaande gebouwen
gebouwen sport sport
infrastructuur nieuwe gebouwen
nieuwe gebouwen speelruimten dieren moeras
moestuin bomen

infrastructuur
infrastructuur speelruimten
speelruimten dieren dieren moestuin moeras moeras bomen onderzoek water

6 l a y - o u t p l a t f o r m v o o r r e c e n t o n t w e r p e n d o n d e r z o e k
Nieuw licht op
scholenbouw
Nabeschouwing en vooruitblik

De opbrengst van onderzoek De school als een Juist door uit te gaan van het eigen karakter van de school, kan
wereld in zichzelf is tweerlei. Ten eerste heeft het de school een doordachte en stimulerende plaats innemen in
drie aansprekende ontwerpen opgeleverd die het het plan voor de hele wijk. Wie de school als zomaar een voor
thema tot leven brengen en ten tweede heeft nieuwe ziening behandelt, mist kansen.
stof tot nadenken voortgebracht. Aan de hand van het
onderzoek zijn niet alleen gedachten mogelijk over De school als sociale spil
de wereld in zichzelf, maar ook over de voorwaarden Deze ongerijmdheid geldt ook in sociaal opzicht. Het schoolont
waaronder een goede school tot stand komt. werp moet aan uiteenlopende sets van eisen voldoen. Enerzijds
is er een sterk gereguleerd regime van eisen, normen en norm
Het ontwerpplezier bedragen met weinig speling. Anderzijds wordt het school
Dankzij laura alvarez architecture, Bovenbouw Architecten en gebouw opgeladen met verstrekkende sociale en onderwijs
Zeinstra van Gelderen heeft het onderzoek drie aantrekkelijke kundige verwachtingen.
en vernieuwende ontwerpen opgeleverd. Het zijn drie geteken Ieder ontwerper kent de spanning die hierdoor ontstaat. Hoe de
de ideen die het thema concretiseren en die laten zien hoe het twee met elkaar zijn te combineren, is meestal niet duidelijk.
k kan. Ze bevatten scherpzinnige opvattingen over de eigen Vaak wordt het probleem niet eens beseft. Opdrachtgevers zien
betekenis van de school en over de kwaliteit van de omgeving de nieuwe school vaak als een wondermiddel dat vele verwach
die we voor kinderen zouden willen scheppen. demonstreert dit door binnen n complex een bijna provoce tingen moet waarmaken. De hoge (en naeve) verwachtingen
rend onderscheid te maken tussen de verschillende functies. contrasteren met de minimale rol die de school in het het proces
De andere twee ontwerpers stellen zelfs voor om de niet direct van gebiedsontwikkeling speelt. Pas in een vergevorderd sta
De open blik van het aan de school gelieerde functies elders onder te brengen. dium van de planvorming wordt de school uit het containerbegrip
Wie de ontwerpen ziet, kan daar weinig tegenin brengen. Er voorzieningen gelicht. In deze casus was er nog speelruimte
ontwerpend onderzoek gaan geen merkbare synergie-effecten verloren, integendeel. om de locatiekeus te corrigeren, maar dat is niet altijd het ge
moet behouden blijven. Zeinstra van Gelderen wijst op de veel interessantere combina
tie van school en sportpark. Ook de combinatie met een van
val. Wie de school inderdaad beschouwt als een spil in het
sociale programma, moet dat veel eerder in het planproces tot
de andere groene functies in het ontwikkelingsplan (tuinen, uitdrukking brengen. Het specifieke programma van de school
Het schoolontwerp is hier geen routineklus maar een inspire speelpark) was denkbaar geweest. moet niet worden gebagatelliseerd tot een willekeurige uitwer
rende opgave. Het ontwerpplezier komt ten goede aan de ge Dit roept de vraag op of de inhoudelijke logica achter de kingsklus, maar behoort vanaf het begin in de hele stedenbouw
bruikers van het gebouw en de omgeving. De drie ontwerpen brede school wel zo sterk is als doorgaans wordt gedacht. kundige opzet door te werken. Dan kan de school een kern
zijn bovendien onderling sterk verschillend. Dat toont aan dat Het verdient aanbeveling om de brede school niet als een vaste functie vervullen in de opbouw van een wijk.
het thema tot een grote verscheidenheid van benaderingen en formule te gebruiken, maar steeds opnieuw een afweging te
vormen kan leiden. De mogelijkheden zijn met deze drie, Huis, maken. Welke combinaties zijn ter plaatse mogelijk, zinvol en De kramp doorbreken
Hof en Tuin, nog lang niet uitgeput. vruchtbaar? En welke niet? Welke komen de school ten goede? Terwijl de gemeente en de corporaties enthousiast op het on
Ook de opdrachtgevers van het onderzoek, de gemeente derzoek reageerden, waren de reacties vanuit het onderwijs
Almere en de corporaties De Alliantie en Ymere, reageerden terughoudend. Vooral Zeinstra van Gelderen moest het ont
enthousiast. Zij hebben ervaring met scholenbouw en voelden Terwijl de gemeente gelden: Het klinkt als een mooi sprookje maar het is tamelijk
zich genspireerd door deze intensieve en frisse benaderingen onuitvoerbaar. Er werd geopperd dat hun plan te bijzonder zou
van het schoolontwerp. Maarten Pel, directeur van De Alliantie, en de corporaties zijn voor Almeerse kinderen: Dit is meer iets voor de vrije
sprak de wens uit dat deze kwaliteitsbenadering tijdens het school en niet voor de beoogde doelgroep. Misschien hebben
resterende traject blijft doorwerken: De open blik van het enthousiast op het de ontwerpers een te positief beeld van de Almeerse bevolking.
ontwerpend onderzoek moet behouden blijven. Er waren daar In deze reacties speelt wellicht onbekendheid met het verschijn
naast twijfels over de haalbaarheid en dat brengt ons bij de stof onderzoek reageerden, sel ontwerpend onderzoek mee. Deze vorm van hardop denken
tot nadenken. Hierbij een aantal ervaringen, inzichten en vragen.
waren de reacties en hardop tekenen, waarbij de knellende banden van de praktijk
tijdelijk buitenspel worden gezet, is onder ontwerpers inmiddels
De Brede School
Door zich te concentreren op de betekenis van de school zelf,
vanuit het onderwijs gesneden koek, maar veel leken reageren er onwennig op.
De reacties wijzen ook op de verkramptheid die veel betrokkenen
hebben de ontwerpers verrassend genoeg ook nieuw licht ge
worpen op de condities waaronder scholen worden gemaakt.
terughoudend. in de onderwijswereld belemmert om vrijelijk hardop te denken.
De gangbare praktijk met zijn regels, cijfers en onberedeneerde
Bijvoorbeeld op het concept van de Brede School of Multifuncti conventies is zeer dwingend en verhoudt zich moeilijk met het
onele Accommodatie. Geen van drien heeft de brede school De plaats van de school denken in ideaalbeelden. De hedendaagse scholenbouw is een
als een voldongen feit aanvaard. Ze betwijfelen of betwisten de De ontwerpers vestigen ook de aandacht op de plaats die de defensieve, risicomijdende aangelegenheid. Een vrijmoedige
meerwaarde van de combinatie van functies. Ze zien juist meer school in de stedenbouwkundige opzet was toebedacht. Deze gedachte of een speels ontwerp geldt al snel als een risico.
waarde in een markant eigen gezicht van de school. Bovenbouw kwestie speelt ook elders in nieuwbouwwijken en herstructure De conventies zijn taai en er is een lange weg te gaan voordat
ringsgebieden: wat is de beste locatie voor de school? vaste denkpatronen zijn losgeweekt. Tot die tijd is het zaak om
In de planvorming voor De Laren bleek hierover verrassend vasthoudend door te gaan met denken, met tekenen en met
weinig te zijn nagedacht. De school was opgenomen in de vragen stellen, en daarbij steeds het perspectief van het kind in
verzamelcategorie voorzieningen, samen met onder meer gedachten te houden.
de kinderopvang, de fysiotherapie en de supermarkt. Deze
administratieve categorie was rechtstreeks vertaald in een
stedenbouwkundig cluster. Kennelijk vond niemand het vreemd
om een basisschool aan een supermarkt te koppelen.
De achteloze plaatsing botst met de vaak beleden verwachting
dat de basisschool een unieke en cruciale rol in de wijk vervult.
Als de school inderdaad een spilfunctie heeft, zou de locatie
keuze veel meer zorgvuldigheid vereisen.
Het ontwerpend onderzoek kon deze ongerijmdheid in de plan
ning van de school corrigeren. De ontwerpers beoordeelden de
locatie vanuit het perspectief van de school zelf en kwamen tot
overtuigende amendementen van het stedenbouwkundig plan.
Zo geeft Laura Alvarez de school vorm als cruciale schakel in
de fiets- en loopverbindingen in De Wierden en De Laren.

7 l a y - o u t p l a t f o r m v o o r r e c e n t o n t w e r p e n d o n d e r z o e k
Ontwerpend onderzoek gen tot op een hogere leef
Postbus 29066 Het Stimuleringsfonds voor tijd naar school blijven gaan.
3001 GB Rotterdam Architectuur werkt aan het Het bureau stelde zich de
t (010) 436 16 00 verstevigen van de onder vraag welke mogelijkheden
f (010) 436 06 39 zoekscultuur, waarbij een wis het Scandinavische model
www.architectuurfonds.nl selwerking tussen theorie en biedt aan de Nederlandse
praktijk wenselijk is. Het be bouwpraktijk. Hiervoor heeft
Tekst
Mevrouw Meijer, Fred Feddes
vorderen van innovatief ruim ze een aantal scholen in
telijk onderzoek en het ver Nederland en Scandinavi
Eindredactie sterken van de positie van het bezocht en beschreven. In
Anneloes van der Leun
ontwerp zijn prioriteiten in het Scandinavi is onder andere
Vormgeving beleid. Het fonds ondersteunt meer ruimte voor groeps- en
Manifesta, Rotterdam
daarom ontwerpend onder buitenschoolse activiteiten
Drukwerk zoek met de deelregeling On en er is een duidelijkere
GTV Oosterhout derzoek en ontwerp en met de relatie met de buitenruimte
Niets van deze uitgave mag zonder Open Oproep voor ontwer en haar omgeving. Vincent Bijlo in de Beurs van Berlage (foto: Koos Breukel)
uitdrukkelijke toestemming van de ma pend onderzoek, waarvan er De vergelijking heeft geleid
kers worden gereproduceerd.
jaarlijks twee worden uitge tot een programma van eisen noodzakelijk, wil je het sanitair leving van blinden en mensen
Niet alle rechthebbenden van de schreven. Om de resultaten die bruikbaar is in de Neder kwalitatief goed houden. Aanvul met een visuele beperking in
gebruikte illustraties konden wor-
den achterhaald. Belanghebbenden
van ontwerpende onderzoe landse situatie. Onix is mo lend op de interviews is een hun leefomgeving. Het visuele
worden verzocht contact op te ken onder een breed publiek menteel bezig met de afron literatuurstudie gedaan. Hieruit zintuig domineert tijdens het
nemen met het Stimuleringsfonds te verspreiden is de krant ding van het onderzoek en blijkt dat er een sterke behoefte ontwerpproces, alle andere
voor Architectuur.
Lay-out ontwikkeld. Ook orga het maken van een ontwerp is aan openbare toiletten, maar zintuiglijke ervaringen blijven
Uitgave van het Stimuleringsfonds voor niseren we incidenteel bijeen waarin het programma van dat gemeentes terughoudend onderbelicht. Het onderzoek
Architectuur, april 2012
komsten en expertmeetings eisen wordt vertaald in een zijn bij het creren van deze wil de bewustwording van een
Onderzoeksbureau om de resultaten van gesubsi ruimtelijk ontwerp voor een voorzieningen. Geslaagde voor niet-visuele ervaring binnen
Het ontwerpend onderzoek De school dieerd onderzoek zo goed school. Het onderzoek wordt beelden kunnen gemeentes architectuur stimuleren en een
als een wereld in zichzelf is namens
Mevrouw Meijer uitgevoerd door Wilma mogelijk bekend te maken begin mei 2012 afgerond. helpen. andere kijk op gebouwen ont
Kempinga en Rien Korteknie, in opdracht onder relevante doelgroepen. www.onix.nl Om meer zicht te krijgen op wikkelen; zowel bij de ontwer
van De Alliantie, Ymere en gemeente
Almere. het aanbod en gebruik heeft pers als de gebruikers.
het bureau veldwerk gedaan. Stichting Bartimus heeft inter
Stichting Mevrouw Meijer is een ideel
onderzoeksbureau dat de architectoni
Van een aantal openbare toilet views afgenomen met acht
sche kwaliteit van de schoolhuisvesting ten in Amsterdam is gedurende mensen met een visuele be
aan de orde wil stellen en verbeteren. een dag(deel) het aantal be perking over hun ervaringen
Dit in nauwe samenwerking met ge
meenten, ontwerpers en scholen. zoekers, hun geslacht en leef met architectuur en de zintuig
www.mevrouwmeijer.nu tijd bijgehouden. Daarnaast zijn lijke aspecten daarvan. In een
Onderzoeksteam de bezoekers naar hun ervarin audio documentaire vertellen
laura alvarez architecture, Bovenbouw gen gevraagd. Veel toiletten de blinden en slechtzienden
Architecten en Zeinstra van Gelderen bleken vooral door mannen te over hun beleving van acht
Financile ondersteuning worden gebruikt. De slechte geselecteerde gebouwen. Dit
Gemeente Almere, Stimulerings- hygine weerhield vrouwen van zijn onder andere de Universi
fonds voor Architectuur
een bezoek. Zij kozen ervoor teitsbibliotheek Utrecht van
Geef u nu op voor een gratis tegen vergoeding in een caf Wiel Arets, Beeld en Geluid
abonnement op Lay-out, krant
voor ontwerpend onderzoek. Mail
of winkel naar de wc te gaan. van Neutelings Riedijk, de
uw naam en adresgegevens naar Met de kennis die is opgedaan, Beurs van Berlage en Visafslag
sfa@architectuurfonds.nl heeft HENK architecten een Scheveningen van Sjoerd
Alle nummers zijn te downloaden
via www.architectuurfonds.nl aantal oplossingen aangedra Schamhart.
gen waarin een openbaar toilet Daarnaast zijn er twee archi
Het fonds subsidieert Toiletbezoek succesvol kan functioneren. tectuurfotografen genterviewd, Lay-out 13
platform voor r
ecent ontwerpe
nd onderzoek

ontwerpend onderzoek HENK architecten constateert Belangrijke conclusie is dat Ren de Wit en Hannes Wall
Enkele voorbeelden zijn: dat er in Nederland een gebrek een openbaar toilet nooit op rafen (slechtziend). Ren de Lay-out is een onregelmatig
verschijnende uitgave
over ont-

is aan openbare toiletten. En zichzelf kan bestaan, maar Wit heeft alle acht geselec
werpende onderzoeken
die met
steun van het Stimuleringsfonds
voor Architectuur tot
stand zijn
gekomen. Het fonds
nodigt ontwerp-
bureaus uit om een uitgave
van
Lay-out samen te stellen.

Het bureau Zandbelt&vandenBerg

Learning from Scandinavia als ze er wel zijn, is de toestand altijd gecombineerd moet wor teerde gebouwen gefotogra
nam het initiatief voor
een ontwer-
pend onderzoek naar
de ontluikende
dynamische regios in
de luwte van
de Randstad. In Mid-Size
Utopia
wordt de relatie tussen
mobiliteit en
verstedelijking onderzocht.
Er zijn
zeven verstedelijkte
regios in dit
onderzoek meegenomen,

In 2008 schreef het SfA de ervan vaak slecht. De huidige den met andere functies zoals feerd nadat hij de audio docu
van Zwolle
tot Breda.

Mid-Size Utopia
Open Oproep school en ontwerpaanpak van openbare een informatiepunt, kluisjes of mentaire van de blinden en Ontwerpconcept
voor dynamische
schoolomgeving uit. Het feit toiletten is gelijk aan dat van een plek waar eten en drinken slechtzienden heeft beluisterd. stedelijke regios
dat veel scholen niet voldoen straatmeubilair. Echter, toiletbe wordt aangeboden. De Wit vertelt dat hij met een Mid-Size Utopia als
Sleutelen aan de regio

als geschikte leer-, werk- en zoek is een priv-aangelegen HENK architecten gaf een andere kijk is gaan fotografe
opgave Mobiliteitsnetwerken
Ontwerpmethodiek MSU in regionaal en
Projecten als bindende
nationaal perspectief

2
elementen

6 8 12
leefomgeving, was hiervoor heid. Het bureau zoekt daarom krant uit waarin de resultaten ren dan voorheen.
de aanleiding. Het SfA be een andere benadering. van het onderzoek zijn te lezen. Stichting Bartimus heeft een
steedt aandacht aan de on Het bureau interviewde ver Deze is op te vragen bij buro ontwerphandleiding samenge
Layout_13NIEUW.indd
1

21-02-11 09:58

derzoeksresultaten, in de schillende bedrijven die open Ketting (voorheen onderdeel steld, waarin beleving van ruim
overtuiging dat deze bijdragen bare toiletten bouwen, onder van HENK architecten) te vanuit verschillende zintuigen
aan het verbeteren van de houden of uitbaten. Dit gaf www.bureauketting.nl wordt geanalyseerd. Het hand
kwaliteit van scholenbouw. inzicht in de stand van zaken. boek belicht een aantal facto
Een van de geselecteerde De kosten van de bouw van Architectuur door ogen ren waarmee ontwerpers tijdens
teams naast onder andere een toilet zijn in een drukke van blinden het ontwerpproces rekening
Mevrouw Meijer, is het archi winkelstraat vrij snel terug te Stichting Bartimus heeft een moeten houden. Elk hoofdstuk
tectenbureau Onix. Zij consta verdienen. Toezicht is hierbij onderzoek verricht naar de be richt zich op een zintuig en de
teren een groot gat tussen specifieke zintuiglijke beleving
ambitie en realiteit bij de Ne van de ruimte. Hierin wordt
derlandse scholenbouw. Inge bijvoorbeeld verkend hoe geluid
geven door de ervaringen die in de gebouwde omgeving kan
het bureau heeft met scholen bijdragen aan een goede orin
bouw in Scandinavi, kan het tatie. Of wat de werking van
bouwen van scholen, volgens licht is in relatie tot waarneming,
het bureau, anders. De relatie kleureffecten en contrasten.
schoolgebouw buitenruimte Het is interessant dat toepas
publieke ruimte onderwijs sing van de inzichten uit het
model maatschappij ver handboek niet alleen als prettig
schilt duidelijk van de situatie worden ervaren door mensen
in Nederland. Het school met een visuele beperking
systeem in Scandinavi is maar ook door mensen zonder
gebaseerd op een levenslang beperkingen.
leerproces, waarbij de leerlin www.bartimus.nl

8 l a y - o u t p l a t f o r m v o o r r e c e n t o n t w e r p e n d o n d e r z o e k
8 l a y - o u t p l a t f o r m v o o r r e c e n t o n t w e r p e n d o n d e r z o e k