Vous êtes sur la page 1sur 4

31.03.2017 Jakpowstajksikowehity?|KodbestselleraPolityka.

pl


MariuszCzubaj,7wrzenia2005

Jakpowstajksikowehity?

Kodbestsellera
Dlaczegojedneksikistajsiprzebojami,ainnenie?Wskazujemykilkatropw,ktrenaprowadznasnaladtzw.bestsellera.
ComiesicnawieciesprzedajsikolejnedwamilionyegzemplarzyKoduLeonardadaVinci.Monaprzewidywa,edzikitej
powieci(cznasprzedazbliasido40mlnegz.)orazwaniepisanejkontynuacji(znanejpodroboczymtytuemKlucz
Salomona)DanBrownbdzienajbardziejpoczytnymautorempierwszejdekadyXXIw.Alegdybyzapyta,dlaczegowanieten
Amerykanin,spordtysicyinnychpisarzy,podbiczytelnikwodEuropypoKorePd.,staniemyprzedzagadkzzakresu
literackiejalchemii.Pytaniemonapotraktowaszerzej:cotodziznaczynapisabestseller?

Kryteriastuconajmniejtrzy.

Popierwszehityksigarskieliczysimiaramibezwzgldnymi,czyliwygrywaten,ktonajwicejsprzedaje.Tmetodpraktykuj
zdroworozsdkowiAnglosasi.Najwaniejszepisma,takiejakamerykaskiPublishersWeeklyczyangielskiBookseller,majdwie
podstawowelistybestsellerw:fictioninonfiction(zgrubszaliteraturpikniliteraturfaktu)orazdwadodatkowekryteriaselekcji:
czyksikawydanazostaawdrogiejtwardejoprawie(hardcover),czytewmikkiejokadce(paperback).Osobnelistysporzdzane
sdlaliteraturydziecicej,ktrarzdzisiswoimiprawami.

Podrugieituwkraczamywsferzbliajcliteraturdosportujeszczebardziej,niwskazywaabynatostatystykasprzeday
oceniasiwartonietyleksiek,ilepotencjalnmocoddziaywaniapisarza.Totrochtak,jakznaszymnieszczsnymGoot
monanigdyniebynaszczycie,alecigle,zjakichwzgldw,uchodzizatego,ktremuwartopaci.Tudysproporcjemidzy
Amerykaresztwiatasogromne.NaStarymKontynenciehitemtrudnymdoprzebiciabdziekontrakt,jakiwiosnujawnionowe
Francji:najwikszagwiazdatamtejszejliteraturyMichelleHouellebecq,autorwietnychCzstekelementarnychorazPlatformy,
podpisakontraktznowymwydawnictwemnabagatela1,5mlneurozawydanwaniepowieMoliwowyspy(uwaga!to
wanezprawemdoekranizacji).Jaktojednakmasido9mlndol.zaliczki,jakiewStanachZjednoczonychotrzymaautor
thrillerwHarlanCoben,gdyjegopowieNiemwnikomu(2001r.)staasiwydarzeniemnatamtejszymrynku?Wprawdziet
zawrotnsumtrzebapodzieliprzeztrzy(Cobendostapienidzezatrzynastpnepowieci),aleskalawynagrodzeniazaliteracki
trudpozostajekosmiczna.JohnGrisham,StephenKing,aobecnieDanBrowninkasujpodobnehonoraria,ktrezaAtlantykiem
nikogoniedziwi.

Potrzeciewreszcieistniejtakzwanebestsellerylokalnetuprawarynkusniezbadane.DzikitemuwPolsceodlatfurorrobi
WilliamWharton,Amerykaninnigdzietakniehoubiony.Wpodobnysposbnarynkuniemieckimwietniesprzedajesiniejaki
AlnadurIndridason,autorpospnychthrillerwdziejcychsiwIslandii,zktrejsampochodzi.Oczywiciekadymateswoich
rodzimychgwiazdorw:wnaszymprzypadkurynkowapozycjaKatarzynyGrocholi,ktrejostatniaksikaOsobowomy
wystartowaaodzawrotnegonakadu100tys.egz.,wydajesiniezagroona.Boksikpolskiegoautoraprzekraczajcnakad10tys.
egz.uznajesijuzahit.

Najbardziejinteresujcewydajsijednakprzykadysukceswglobalnych.Porazatemwskazakilkatropw,ktrenaprowadznas
naladuwodzicielskiejmocybestsellera.

TroppierwszytechnologiahituLekturawiatowychprzebojwostatnichlatwskazuje,eistniejconajmniejtrzyciekigatunkowe,
ktrychwartositrzyma.

DanBrown,czylithriller.Napoziomiefabularnymobowizujekilkazasad.Bohaterowieoniona,alezodwrceniemrl(on,jak
Langdonspecjalistaodsymboliirefleksji,onaoddziaania,np.agentkasubspecjalnych).Duoakcji,jaknajmniejpsychologii
patrznaBrowna:gdyLangdonzaczynaodczuwaiprzeywacokolwiek,robisitoaosne.Frapujcypocztekzarwno
wKodzie,jakiwAnioachidemonachpierwszedwiestronytotrupitowdodrastycznychokolicznociach.Terazto:Pary,
Londyn,Wenecjaitd.To,coznakadyturysta.Spisek.Najlepiejtaki,ktrymoedotyczyczytelnika.Acmoebybardziej
poruszajcego,nizatajanaprzeztysicleciatajemnicaKocioa?Iwreszcieostatniarzecz,dzikiktrejBrownwydobywasispord
innychpodobnychpisarzy,czylisugestywno.Otoprzykad:wKodziejestemyinformowani,epitektrzynastegojestferalny
wtradycjieuropejskiejdlatego,e13padziernika1307r.,wpitek,krlFrancjiFilipPiknyzlikwidowazakontemplariuszy.Dziaa
nawyobrani,prawda?TymczasemferalnotrzynastkiipitkutumaczonajesttradycyjniepoprzezodwoaniadoOstatniej
Wieczerzyodbywanejwpitekiwgronie13,zJudaszem,biesiadnikw.

MitchAlbom,czyliterapia.Piosb,ktrespotykamywniebiedziennikarzasportowegoipisarzaMitchaAlbomatopowie,
ktrajuniemaloddwchlatznajdujesinaliciebestsellerwPublishersWeekly.Eddie,weteranwojenny,pracujewwesoym
miasteczku.Wdniuosiemdziesitychtrzecichurodzinginiewpracy,zmiadonyprzezkolejk.Ginieratujcodmiercima
dziewczynkilosmuwynagradza:wzawiatachspotykapiosb,ktrepozwalajmuzrozumiesensycia.Niczegowyciunie
dokonaem.Niczegonieosignempowiadapodczasostatniego,pitegospotkaniaEddie.IwtedyTala,dziewczynkazFilipin,
tumaczybohaterowi,ejegoycienabraosensu.Wprzypadkutejksikisiatkwinietylewfabule,ilewniecodydaktycznej
wymowie:istotwieluwspczesnychbestsellerwjestpocieszanieczytelnika.TfunkcjpocieszycielskwidauAlboma,wida

http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/spoleczenstwo/164098,1,jakpowstajaksiazkowehity.read?print=true 1/4
31.03.2017 Jakpowstajksikowehity?|KodbestselleraPolityka.pl

takewwietnejiprzebojowejksiceAliceSeboldNostalgiaanioa(TheLovelyBonesopowieozgwaconej
izamordowanejnastolatce,ktrapomierciobserwuje,codziejesizjejrodzinorazmorderc).AtakewefrancuskimhicieOskar
iPaniRaErichaEmmanuelaSchmitta,gdziedziesicioletniumierajcychopiecwostatnichdniachprzeywayciejakmdrzec.
OrazchociatoinnaskalaliterackawnaszychopowieciachKatarzynyGrocholi.PrzypadekJudytyzNigdywyciu!pokazuje
przecie,enigdyniejesttakle,bymyniemogliodbisioddna.

DanielleSteel,czyliwiatkobiet.Zestawieniaamerykaskichlistksikowychprzebojwwskazuj,eSteel(wydaaprawie60
powieci,ktrychcznynakadzbliasido500mlnegz.!)nagowbijeKingaczyGrishama.Totakeonajestautorkosobliwego
rekorduodnotowanegowKsidzeGuinnessa,gdyjejpowieprzez225tygodni(ponadczterylata)byanaliciebestsellerw.Steel
trzymasielaznychzasadromansu.BohaterkipikneicharakternesobdarzonesyndromemScarlettOHaryzPrzemino
zwiatrem:muszbyheroiczneistawiaczoaprzeciwnociomlosu.Powiewbizantyjskiegobogactwa,ktrymsobdarzenina
ogchropowaciwobejciumczyni.Liczysiniefabua,aleprbacharakterwtoemocjedyktujrozwjwydarze.Fabua,
mimozawirowa,zmierzadoszczliwegofinau.

PrzykadDanielleSteelpokazuje,ewprzypadkubestsellerwtrudnosilisinamdro.Jestprzeciecaaskadnicaciekawszych
ibardziejoryginalnychromansw,ajednakdziaajwanietepowieci.Wprzypadkurecepcjiamerykaskiejmwisi,epowieci
Steeldziaajpsychoanalitycznie:traperzyiinnizdobywcyAmerykidostrzegaj,eichwiatemrzdzkobiety.Czybyijestto
pytanieoprzyczynywiatowegosukcesutejautorkitamylsprawdzaasiwkrgucaejkulturyZachodu?

TropdrugifabrykipisarzyWprzypadkubestsellerwdziaaprawoserii:jeliwkroczysiwkrgichtwrcw,wydawcazrobi
naprawdduo,byzatrzymazotodajnegoautora.Ibyefektywnojegopracyniepozwalaazapomnienazwiska,ktrezczasem
moebyczymwrodzajumarkiposzukiwanegoproduktu.

Przed60laty,gdyDwightMacdonaldpisaswojepionierskierozprawyokulturzemasowej,wskazywano(gwniezresztna
przykadzieHollywood,niezaksiek),edoczekalimysikryzysuautorstwa.Dawnapenakontrolaautoranadswoimdzieem
ipanujceprzekonanie,eostatniezdanienaleyzawszedowiedzcegolepiej,aczstokronatchnionegotwrcy,staysijak
chcielikrytycyrodzcejsimassculturepieniprzeszoci.Zamiastwizjiautorskiej,ozgrozo,podziapracy.

Czasysizmieniyiztego,coniegdybyoprzedmiotemkrytyki,uczynionocnot.Abywicwyprodukowabestseller,trzebapodej
dotowaru(ksiki)metodycznieibezemocji.Wydawcazawdeniudostandaryzacjipisarskichprocedurkierujesijednym
zpodstawowychprzykazawykadanychnakursachcreativewritting(ksztaccychwarsztatpisarski).Brzmionotak:Pisarzwie,
oczympisze.Ukazywanyprzezewiatjestwiarygodny.Twiarygodnoci(kompetencj)zdobywaszczytelnika.

Itakdochodzimydojednejzelaznychregurynkuksiki:jelijestedobry,dostanieszdopomocysztabresearcherw,ktrzy
zdobddlaciebiewszelkieinformacjeniezbdnedostworzeniafabularnegota.

Czyzastanawialiciesi,dlaczegopowieciTomaClancyegoamerykaskiegopisarzanumerjedenwdziedzinietzw.military
thrillers,kluczowrolodgrywatamkonfliktzbrojnystakopase(rednio,wydaniapolskie,600700stron)?OtClancyjest
zakadnikiemswoichresearcherw,ktrzyrobotwykonaliporzdnie.Niematuwikszegoznaczenia,jakijestzaczynfabularny
zgrubszawygldaontak:1)terroryciniszczsyberyjskrafineri,Rosjawdramatycznejsytuacjienergetycznej2)wielkizamach
terrorystyczny,ktryzgadziwiatZachoduiamerykascysuperkomandosi3)zamachpodczasfinauligiNFL(witegodla
Jankeswfutboluamerykaskiego)isuperagentlubsuperprezydentUSA(abyyagent)wakcji.Lekkoliczc,dwietrzecieksiek
Clancyegozajmujeniewartkafabua,leczopisywstylu:WeberstrzelazkarabinuwaltherWA2000,zkomordostosowando
nabojwwinchestermagnum,kaliber0,3cala.BroJohnstonazostaawykonananaindywidualnezamwienie.Strzelaaodrobin
mniejszymi,alezatoniecoszybciejleccymikulamiremingtonmagnum.Nasamympocztkustrzelcyzmierzyliodlegoodcelu
iwprowadzilijdozautomatyzowanychcelownikwoptycznych(Tczasze).

Oddajcsprawiedliwotrzebapowiedziejednak,eistniejrodzajeresearchuwykorzystywanegojaknaleyprzykademJames
Ellroy,autorm.in.sawnychTajemnicLosAngeles,pisarz,ktrywskrzesiwAmeryceczarnykrymina.Ellroynieukrywa,e
korzystazzastpupomagierw,ktrzystannagowie,bysprawdzi,cowlatach50.i60.jadanowknajpachMiastaAniow,bo
wtedyitamrozgrywasiakcjapowiecicenionegopisarza.

Alefabrykapisarzytonietylkoresearcherzy,totakeghostwriterzy,czylici,ktrzypiszksik,anastpniesygnujj(jako
wspautorzypotraktowaninaokadcemniejsz,podrzdnczcionk)razemzgwiazd.Takpostpujewielu:chobyCliveCussler
autorpowieciprzygodowychrozgrywajcychsiwedugschematu:1)DirkPittseryjny,superprzystojnybohaterpowieciodnajduje
wrakstatku2)tene(DirkPitt)odnajdujecowicej(np.legendarnAtlantydalboposg,ktryzachwiejewadznadTybetem)itd.

ZnamionaliterackiejnekrofiliiosignliwydawcypomiertnychdzieRobertaLudluma.Kolejneglobalconspiracythrillers(powieci
owszechwiatowymspisku)sprawiajwraenie,jakbybyyprzygotowanezayciamistrzagatunkuiuzupenioneprzezpogrobowcw,
alewrzeczywistocizostaynapisanejupojegomierci.ZarwnoCussler,jakiLudlumsjedynieczymwrodzajubrandu
literackiejmarkowejmetki,ktramazagwarantowasprzedakolejnegotytuu.Iznw,trzymajcsimetaforysportowej,
przypomnijmykibicwLiverpoolu,ktrzypodczasfinaowegomeczuLigiMistrzwzACMilan,wywiesiliznamiennytransparent:
Formasizmienia,klasapozostaje.Dokadnieotosamochodziwprzypadkupisarskiegologo,gdziesamenazwiskabywaj
traktowanejakosynonimjakoci.Boklasaponopozostaje.

TroptrzeciglobalnapromocjaAbyzwikszyszansenabestseller,monapostawinaetapprodukcjilubnaetappromocji.Zasada
gosi:niewane,czymaszdoczynieniazbestsellerem.Przekonajinnych,etojesthit.Anicniedziaataksugestywnie,jak
odpowiedniechwytypotgujcesprzeda.MistrzostwowdziedziniewspczesnejpromocjiosignaJoanneK.Rowling,autorka
przygdHarryegoPottera.Zliterackiegopunktuwidzeniabrytyjskiejautorceudaysidwierzeczy:popierwszezaanektowaa

http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/spoleczenstwo/164098,1,jakpowstajaksiazkowehity.read?print=true 2/4
31.03.2017 Jakpowstajksikowehity?|KodbestselleraPolityka.pl

rynekdziecicomodzieowy,ktrycierpianabrakglobalnegosuperbohatera.Powtrestworzyapowiezgodniezreguami
rzemiosa:niemasidoczegoprzyczepi,conieznaczy,bypozatradycyjnwliteraturzeangielskiej,odczaswDickensa,ironi
wopisywaniurelacjimidzydziemiidorosymibyocoszczeglniechwali.

FenomenpowieciRowlingmaprzedewszystkimcharaktermarketingowy.Najnowszy,szstytomHarryPotteriksipkrwi
ukazasi16lipca2005r.,czylidwalatapoostatnimpotterowymszczycie.AutorkaspotkaasinazamkuwEdynburgu
zmodocianymifanamiHarryegozcaegowiatawyonionymiwkonkursachwiedzyoksikowymczarodzieju.Takczyinaczej
uroczystociwtymrokubyyskromniejszenidawniejzewzgldunaniedawnezamachyterrorystycznewLondynie.Zewzgldw
bezpieczestwazrezygnowanowiczuroczystejpromocjinastacjiKingCross(tej,zktrejwpowiecimayHarrywyjedado
SzkoyMagiiiCzarodziejstwawHogwarcie).Takjakdawniejjednaksprzedawcyumieszczaliwwitrynachrozmaiteakcesoria(np.
czarneoprawkiokularw)kojarzcesizfilmowymwizerunkiemgwnegobohatera(prawate,dodajmy,maWarnerBross,co
przysparzagigantycznychprofitwzarwnoproducentomfilmu,jakiautorceksiki).

WStanachZjednoczonychszstytompowiecisprzedasiwnakadzie6,9mlnkopii,codajezawrotnliczbponad250tys.egz.na
godzin.Oznaczatonajszybszsprzedawhistoriiksiki.Zyskztejzawrotnejpocztkowejsprzedayprzynisok.100mlndol.,
czyliwicejniniejedenhollywoodzkihitwtzw.weekendotwarcia.

Dwalatatemu,podczaspromocjipitegotomu,wcigupierwszychgodzinsieTescosprzedawaa220egz.naminut.Wiele
supermarketwzdecydowaosiwwczassprzedawaksiknietylkoponiejcenyzalecanejprzezwydawc(16,99funtw),ale
wrczponiejpoziomuopacalnoci.Wiadomo,epotaktanieksikiustawisitumy,aludziezawszekupicojeszcze,wic
promocjatakadlasklepujestbezcenna.

Wydajesi,eoniezwykym,nienotowanymwhistorii,sukcesiekomercyjnymzadecydowaydwaczynniki:umiejtniepodsycany
gdwrdfanworazdeterminacjawydawcy,ktremucotakejestwydarzeniembezprecedensuudaosizachowapen
kontrolnadprodukcjksiki.Wszyscypracujcynadnimusielizobowizasi,eadneszczegydotyczcefabuyniezostan
ujawnione.Itrzebaprzyzna,etejklauzulitajnociudaosidotrzymawsposbniemalidealny,zarwnowprzypadkuHarryego
PotteraiZakonuFeniksa,jakinajnowszegotomu.Wikszopotencjalnychmiakwpamitaazapewnehorrendalne60mlndol.,
ktrychprawnicyRowlingdaliodjednejzamerykaskichgazetzaprzedwczesneujawnienietrecijednegoztomw.

PodobnzasadpromocyjnprzyjliwydawcyAngielskichryczekMadonny.Gwiazdamuzykipoppostanowiasprawdzisina
literackiejniwieinapisaabajk(taksobie)przetumaczonnatychmiastna30jzykw.Angielskieryczkiukazaysitego
samegodnia(15wrzenia2003r.)wponad100krajach,zawszelkieszczegytakjakwprzypadkuHarryegoobjtebyy
embargiem:wydawcaniemiaprawaprzedpremierprezentowaokadki,zdradzatreci,niewolnobyoujawninawetnazwisk
ilustratorw.Madonnaodgraaasi,eregularniepisabdziekolejneczciswojejbajki.Narazieudaosijejskutecznieprzekona
niedowiarkw,epromocjazgigantycznymbudetemtoniezwykabronawspczesnymrynkuksiki.

TropczwartyagentaniostrWszelakotaktroppierwszy,jakdrugiitrzecisprawdzajsiwprzypadkuautorwjuznanych.Co
mapoczdebiutantalbopisarztraktowanyprzezswojewydawnictwojakciaoobce?Itupojawiasizasadakardynalna:bd
cierpliwy.Poprawiajswojeteksty.Wysyajje.Ipamitaj:niepiszeszzamknitywprnidajswojeutworydoocenyzwykym
czytelnikomiprofesjonalistom.Cierpliwosiopaca.DanielleSteelpoliterackimfalstarcie(Powrtdodomu)pisywaadopism
kobiecych,awydawcykonsekwentnieodrzucalikolejnemaszynopisy.Cusslerukadasloganyreklamowe,awreszciesfaszowa
recenzjeswojejpowieciiwtensposbprzebisinarynek.

NieinaczejbyozDanemBrownem.WKodzieLeonardadaVinciepizodycznieprzewijasipostaniejakiegoJonasaFaukmana,
wydawcykontrowersyjnychksiekprofesoraRobertaLangdonagwnegobohaterapowieci.DanBrownuwielbiazagadkiinie
inaczejjesttymrazem:JonasFaukmantoanagramnazwiskaJasonaKaufmanarzeczywistegowydawcy,ktryodkrytalentautora
Kodu.

Byototak:Kaufman,redaktorwjednymznajbardziejprestiowychamerykaskichwydawnictwwSimonie&Schusterzezmienia
miejscepracyiprzenissidorwniecenionejoficynyDoubleday.TamtezabrazesobmaszynopisKodu.Wczeniejsze
powieciBrownaniewryysukcesu:Cyfrowatwierdza(1998),Zwodniczypunkt(2001)orazAnioyidemony(2000)
pierwszapowiezprofesoremLangdonemsprzedaysiczniewnakadzietylko25tys.egz.TouprKaufmanaspowodowa,e
wydawnictwouwierzyo,itrzymawrkachyzota.

Przytymwielusamzaliczamsidotegogronatwierdzi,eAnioyidemonyslepszksikniosawionyKod.Takczy
inaczejDanBrowndoczyszybkodogrupytzw.BigBoysStephenaKinga,JohnaGrishamaiTomaClancyegoczylipisarzy
literaturypopularnej,ktrzywubiegejdekadzieodnosilinajwikszesukcesy.AlefenomenKodudziaatakewdrugstron.
WStanachKaufmantoktowrodzajuwydawniczegoguru.Jelirozchodzisiwie,ewydawcaBrownaczytajedenzsetek
maszynopiswzasypujcychjegopocztiskierowaksikdodruku,tonajpewniejznaczyto,esukcesjestmurowany.Kimjest
Kaufmannawiatowymrynkuksiki,najpeniejobrazujescenkaztargwweFrankfurcie,gdyagenciiwydawcyzabijalisi
opowiefantasynieznanegoautora,ktrejniktnieczyta,tylkodlatego,eAmerykaninpowiedzia,ebdzietohit.

HistoryjkazKaufmanemiDanemBrownemuczy,ewartowierzyosobomtrzecim.Conieznaczy,ewydawcyniemajswoich
fobii.Takwaniedziaosinarynkubrytyjskimnaprzeomiewiekw,gdysukcesyliterackiewiciliHelenFielding(odBridget
Jones)orazNickHornby(Bysobiechopiec).Wydawcybrytyjscystworzyliwwczasmodelwzorowegowspczesnegoautora
(nazywanogohotyoungBritLit),ktry:1)powinienwchwilidebiutumieokootrzydziestki(samHorbytrednizawya)2)
dobrze,byznaLondyniprzynajmniejczakcjiosadzawjegoobszarze3)poruszatematyseksu,narkotykwikultury
popularnej4)pisatak,byjegoutworydaysizekranizowa.Zauwamy,eHornbyzeswojmiocidopikarskiejdruyny
Arsenalu,zwidokiemnastadionwLondynie,przywizaniemdopunkowegozespouTheClashorazumiejtnocipisaniapod

http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/spoleczenstwo/164098,1,jakpowstajaksiazkowehity.read?print=true 3/4
31.03.2017 Jakpowstajksikowehity?|KodbestselleraPolityka.pl

scenariuszefilmowejakznalazpasujedotegomodelu.Tojeszczejedenprzykadnakreacyjnmocrynkuksiki,jakkolwiek
sceptycypowiedz,eNickHornbyjesttylkojedenie,naszczcie,wydawcomnaWyspachnieudaosistworzygodnychjego
klonw.

Boprzyjemnoczytaniazaliczasijednakdoobszaruzdarzeulotnych,ktretrudnookieznaelaznymikarbamiireguami.Na
szczcie.

SerwisredagujezespPOLITYKA.PL

WykonanieVavatech|PrawaautorskiePOLITYKASp.zo.o.S.K.A.

http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/spoleczenstwo/164098,1,jakpowstajaksiazkowehity.read?print=true 4/4