Vous êtes sur la page 1sur 552

Ty tu ory ginau:

THE NEW TSAR

Copy right 2015 by Steven Lee My ers


Copy right 2016 for the Polish edition by Wy dawnictwo Sonia Draga
Copy right 2016 for the Polish translation by Wy dawnictwo Sonia Draga

Zdjcie na okadce: Platon / Trunk Archive


Wy konanie okadki: Monika Drobnik-Sociska
Mapy : by Mapping Specialists, Ltd.

Redakcja: Grzegorz Krzy mianowski


Korekta: Iwona Wy rwisz, Aneta Iwan, Mariusz Kulan

ISBN: 978-83-7999-553-0

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o.o.


Pl. Grunwaldzki 8-10, 40-127 Katowice
tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28
e-mail: info@soniadraga.pl
www.soniadraga.pl
www.facebook.com/wy dawnictwoSoniaDraga

E-wy danie 2016

Skad wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl
Spis treci

Cz pierwsza

Mapy

Rozdzia 1. Homo sovieticus

Rozdzia 2. Chodny umy s, gorce serce i czy ste rce

Rozdzia 3. Wierny onierz umierajcego imperium

Rozdzia 4. Demokracja w starciu z godem

Cz druga

Rozdzia 5. Szpiedzy wchodz si ogrza

Rozdzia 6. Demokracja pod zy m zarzdem

Rozdzia 7. Nieoczekiwana droga do wadzy

Rozdzia 8. Wej dwa razy do tej samej rzeki

Rozdzia 9. Kompromat

Rozdzia 10. W wy chodku

Cz trzecia

Rozdzia 11. Zosta drug Portugali

Rozdzia 12. Dusza Putina

Rozdzia 13. Bogowie maj ich w opiece

Rozdzia 14. Annus horribilis

Rozdzia 15. Pomaraczowa zaraza

Rozdzia 16. Kreml spka z o.o.


Rozdzia 17. Trucizna

Rozdzia 18. Kopotliwy rok 2008

Cz czwarta

Rozdzia 19. Regencja

Rozdzia 20. Czowiek czy nu

Rozdzia 21. Powrt

Cz pita

Rozdzia 22. Restauracja

Rozdzia 23. Sam na olimpie

Rozdzia 24. Putingrad

Rozdzia 25. Nasza Rosja

Przy pisy

Bibliografia

Zdjcia
Dla Margaret, Emmy i Madeline
i dla mojej matki, p. Nity Louise My ers
O tak, doskonale rozumia, e dla pokornej duszy rosyjskiego chopa, strudzonej cik prac
i niedol, a nade wszystko steranej nieustann niesprawiedliwoci i nieustannym grzechem,
wasnym i powszechnym, nie masz silniejszej potrzeby i wikszej pociechy nad wit lub witego,
przed ktrym mona pa i pokoni si [].
Fiodor Dostojewski, Bracia Karamazow
(prze. Aleksander Wat)
CZ PIERWSZA
ROZDZIA 1

HOMO SOVIETICUS

W adimir Spiridonowicz Putin skrada si przez poorane kraterami wy buchw pole bitwy nad
New, mniej wicej pidziesit kilometrw od Leningradu. Rozkazy , ktre otrzy ma, brzmiay
jak misja samobjcza. Mia przeprowadzi rekonesans niemieckich pozy cji i w miar
moliwoci pojma jakiego wroga, by podda go pniej przesuchaniu. By 17 listopada 1941
roku1 i ju zaczy si dotkliwe chody , a upokorzona armia Zwizku Radzieckiego bronia si
rozpaczliwie przed cakowit zagad z rk hitlerowskich Niemiec. Ostatnie czogi pozostajce
w rezerwie na terenie miasta ju ty dzie wczeniej przekroczy y New, a nowe rozkazy
dowdcw Putina kazay oddziaom przedrze si za umocnienia obsadzone przez pidziesit
cztery ty sice niemieckich onierzy piechoty 2. Nie by o wy jcia naleao si podporzdkowa.
Putin wraz z inny m towarzy szem broni podkradli si do schronu w poprzecinany m transzejami,
usiany m lejami po bombach i plamami krwi okopie na linii frontu. Nagle z rowu wy chy li si
jaki Niemiec. Wszy scy trzej by li tak zaskoczeni, e przez chwil nic si nie dziao. Niemiec
zareagowa pierwszy odbezpieczy granat i rzuci w ich kierunku. Granat wy ldowa tu pod ich
stopami; zabi towarzy sza Putina, a jego samego odamki raniy w nogi. Niemiecki onierz uciek,
Putin za zosta sam i wy krwawia si na mier. y cie jest w gruncie rzeczy niezby t
skomplikowane mwi z waciwy m sobie fatalizmem czowiek relacjonujcy kilkadziesit lat
pniej te zdarzenia3.
Putin ktry skoczy wwczas trzy dzieci lat lea ranny na przy czku mostu na
wschodnim brzegu Newy . Dowdztwo Armii Czerwonej rzucao za rzek kolejne oddziay ,
wierzc, e w kocu uda im si zrobi wy rw w kordonie wrogich si, ktre otaczay Leningrad
ju od dwch miesicy od zdoby cia przez Niemcw Szlisselburga, kilkusetletniej twierdzy
u ujcia Newy ale ich starania spezy na niczy m. Niemcy oblegali miasto przez osiemset
siedemdziesit dwa dni, podczas ktry ch gd, bombardowania i choroby zabiy milion cy wilw.
Fhrer postanowi, e Petersburg zostanie zmieciony z powierzchni ziemi brzmiaa tajna
niemiecka dy rekty wa wy dana 29 wrzenia. Kapitulacja by a wy kluczona. Naloty i ostrza
arty lery jski miay doprowadzi do zagady miasta, a brak y wnoci dopeni dziea zniszczenia,
poniewa zaspokajanie godu ludnoci cy wilnej nie moe ani nie powinno nalee do naszy ch
zada4. Nigdy przedtem adne nowoczesne miasto nie dowiadczy o takiej blokady .
Mam nadziej, e to koniec waszy ch strat telegrafowa drugiego dnia oblenia do
obrocw miasta rozwcieczony Jzef Stalin. A moe ju postanowilicie podda Leningrad?
Pod wiadomoci podpisali si wszy scy sowieccy przy wdcy midzy inny mi Wiaczesaw
Mootow, ktry w 1939 roku zawar ze swoim nazistowskim odpowiednikiem Joachimem von
Ribbentropem owiany z saw, a w tamty m czasie ju zerwany pakt o nieagresji5. Nie by to
jednak koniec radzieckich strat. Upadek twierdzy Szlisselburg zbieg si w czasie z zacieky mi
nalotami na sam Leningrad a jeden z nich wy woa poar gwnego skadu y wnoci w miecie.
Wrd radzieckich si bronicy ch miasta panowa chaos, tak samo jak na terenie caego Zwizku
Radzieckiego. Operacja Barbarossa, rozpoczta 22 czerwca 1941 roku inwazja hitlerowska,
zmiady a radzieck obron na cay m froncie, rozcigajcy m si na przestrzeni ponad ptora
ty sica kilometrw, od Baty ku do Morza Czarnego. Nawet nad Moskw zawiso widmo upadku.
Stalin w ogle nie bra pod uwag poddania Leningradu, eby wic wesprze obrocw
miasta, wy sa tam szefa Sztabu Generalnego Gieorgija ukowa. Ten wy kona powierzone mu
zadanie ze szczeglny m okruciestwem. Wieczorem 19 wrzenia na rozkaz ukowa sowieckie siy
podjy pierwsz prb przerwania oblenia. Przeby y szeset metrw przez New, ale zostay
odparte wskutek przy taczajcego ognia Niemcw. W padzierniku sprboway jeszcze raz,
rzucajc do boju 86 Dy wizj Pancern, w ktrej skad wchodzia jednostka Putina 330 Puk
Strzelecki. Przy czek, ktry te wojska zdoay utworzy na wschodnim brzegu Newy , przezwano
newskim pitakiem. Zawdzicza t nazw swoim rozmiarom nawizy waa ona bowiem do
drobnej monety o wartoci piciu kopiejek albo do skrawka ziemi. Pole bitwy miao
w najszerszy m miejscu zaledwie ptora kilometra, a jego dugo wy nosia kilkaset metrw.
Stanowio okrutn, bezsensown puapk dla walczcy ch tam onierzy .
Putin by robotnikiem fizy czny m bez wy ksztacenia, jedny m z czterech sy nw Spiridona
Putina, kucharza, ktry niegdy pracowa w sawny m przed rewolucj hotelu Astoria. Spiridon
popiera bolszewikw, ale uciek z carskiej stolicy przed wojn domow i klsk godu, ktra
nastpia w 1917 roku po rewolucji padziernikowej. Osiedli si w Pominowie, maej wsi swoich
przodkw, lecej wrd agodny ch wzgrz na zachd od Moskwy , a potem przeprowadzi si do
samego miasta i gotowa dla Nadiedy Krupskiej, wdowy po Wodzimierzu Leninie, w jej daczy
w okolicach parku Gorkiego6. Po jej mierci w 1939 roku pracowa w schronisku dla
emery towany ch czonkw moskiewskiego komitetu partii komunisty cznej. Podobno zdarzy o mu
si gotowa w Astorii dla Grigorija Rasputina, a raz take dla Stalina, gdy ten odwiedzi wdow po
Leninie. Te spotkania zapocztkoway rodzinn trady cj sualczej pracy dla elit polity czny ch,
ale zwizki z wadz nie uchroniy jego sy nw przed hitlerowcami cay nard walczy
o przetrwanie.
W czerwcu 1941 roku, kiedy nazici zaatakowali Zwizek Radziecki, Wadimir Putin cieszy si
ju statusem weterana. W latach trzy dziesty ch suy jako mary narz na okrcie podwodny m,
a potem osiad niedaleko Leningradu w Pietrodworcu, gdzie Piotr Wielki zbudowa swj paac nad
brzegiem Zatoki Fiskiej. Podczas chaoty czny ch dni, ktre nastpiy po inwazji, podobnie jak
wielu inny ch oby wateli czy m prdzej zgosi si na ochotnika do obrony kraju i na pocztku
przy dzielono go do oddziau specjalnego Ludowego Komisariatu Spraw Wewntrzny ch, czy li
NKWD, budzcego groz tajnego organu aparatu bezpieczestwa, ktry w pniejszy ch latach
przeksztaci si w KGB. NKWD utworzy dwa ty sice dwiecie dwadziecia dwa tego ty pu
oddziay , ktre miay nka nazistw za lini zbliajcego si szy bko frontu7. Jedna z pierwszy ch
wojenny ch misji Putina skoczy a si katastrof. Razem z dwudziestoma siedmioma inny mi
party zantami zosta zrzucony na spadochronie za niemieckimi oddziaami cigncy mi na
Leningrad, niedaleko miasta Kingisepp. Miejscowo ta znajduje si niedaleko granicy z Estoni,
ktr wraz z otw i Litw jeszcze rok przed ty mi wy darzeniami Zwizek Radziecki okupowa na
mocy haniebnego przedwojennego paktu z Hitlerem. Podobno oddzia Putina zdoa wy sadzi
w powietrze skad broni, ale wkrtce skoczy y si im zapasy amunicji i racji y wnociowy ch.
Miejscowi, rodowici Estoczy cy , nakarmili ich, ale jednoczenie wy dali Niemcom, ktry ch
w wielu baty ckich krajach witano przy najmniej na pocztku jako wy zwolicieli spod
sowieckiej okupacji. Niemieccy onierze otoczy li oddzia i ostrzelali komisarzy , gdy ci
pospiesznie prbowali ewakuowa si z powrotem za lini si radzieckich. cigany przez Niemcw
z psami Putin oddzieli si od swy ch towarzy szy i ukry na bagnach zanurkowa w wodzie
i oddy cha przez trzcink, dopki patrol si nie oddali8. Nie wiadomo, w jaki sposb udao mu si
wrci do swoich, ale atak przey ty lko on i trzech inny ch czonkw oddziau. NKWD przesucha
go po tej ucieczce, unikn jednak zarzutw o dezercj lub tchrzostwo i wkrtce znowu wy sano
go na front9. Moe Putin zawdzicza ocalenie odwadze, a moe strachowi. Rozkaz Stalina numer
270 z 16 sierpnia 1941 roku zakaza kapitulowa onierzom i komisarzom pod grob mierci dla
nich i kary wizienia dla ich rodzin.

W samy m Leningradzie warunki szy bko ulegay pogorszeniu mimo wy sikw wadz, ktre

staray si zachowa pozory normalnoci. 1 wrzenia jak zawsze otworzono szkoy , ale ju trzy
dni pniej na miasto spady niemieckie pociski10. Poniewa mieszkacy by li odcici od wiata,
a ataki z powietrza powtarzay si regularnie, wadze zdecy doway si na zaostrzenie
racjonowania y wnoci. Racje staway si coraz mniejsze, co doprowadzio wielu ludzi do
desperacji, rozpaczy , a ostatecznie do mierci. Kiedy Wadimir Putin walczy poza murami, jego
ona Maria oraz ich nowo narodzony sy n by li uwizieni w miecie. Wadimir i Maria urodzili si
w 1911 roku i oboje by li dziemi penego wstrzsw XX wieku: przey li pierwsz wojn
wiatow, bolszewick rewolucj i bdc jej skutkiem wojn domow. Poznali si
w Pominowie, dokd ojciec Wadimira przeprowadzi si po rewolucji, i pobrali w 1928 roku,
w wieku zaledwie siedemnastu lat. Tu po lubie przenieli si do Leningradu, a w 1932 roku
zamieszkali w Pietrodworcu z krewny mi Marii. Po wcieleniu Putina do mary narki urodzi im si
sy n Oleg, ktry zmar jeszcze jako niemowl. Rok po wy buchu wojny narodzi si drugi sy n
Wiktor.
Maria i Wiktor cudem uniknli okupacji na terenach zajty ch przez hitlerowcw. Na pocztku
Maria sprzeciwiaa si ucieczce z Pietrodworca, ale kiedy Niemcy podeszli do bram miasta, jej
brat Iwan Szeomow zmusi j do ewakuacji. Iwan by kapitanem pierwszej rangi w dowdztwie
Floty Baty ckiej, posiada zatem wadz wojskow i gar przy wilejw, ktre wci udao mu si
utrzy ma w oblony m miecie11. Kapitan Szeomow przemy ci ich pod ostrzaem i gradem
bomb i zainstalowa w miecie, ktrego los sta pod znakiem zapy tania12. Z nadejciem zimy
warunki y cia stay si ekstremalnie trudne tego roku mrz by jeszcze dotkliwszy ni zwy kle.
Maria i Wiktor zamieszkali w jedny m z kilkudziesiciu schronw, ktre wadze zorganizoway dla
uchodcw masowo uciekajcy ch do miasta z okupowany ch przedmie. Brat wspiera j
swoimi racjami y wnociowy mi, ale i tak podupada na zdrowiu. Pewnego dnia nie znamy
dokadnej daty stracia przy tomno, a przechodnie uoy li j na stercie zamarznity ch zwok,
ktre ju zaczy pitrzy si na ulicach. Czekaa j pewna mier tak samo jak we frontowy ch
okopach jej ma. Jakim cudem jednak kto usy sza jej jk w tej kostnicy pod goy m niebem
i j ocali13.
Ocalenie Wadimira zdawao si rwnie nieprawdopodobne. Lea nad New ranny przez kilka
godzin, zanim inny oddzia onierzy radzieckich znalaz go i odtransportowa do pukowej reduty
na brzegu. Pewnie by tam zmar, doczy do ponad trzy stu ty sicy onierzy , ktrzy oddali y cie
na pitaku, gdy by nie fakt, e dawny ssiad zobaczy go na noszach w pry mity wny m szpitalu
polowy m. Przerzuci sobie Putina przez rami i zanis go przez zamarznit rzek do szpitala na
drugim brzegu.

O kazao si, e rany odniesione przez Putina niemal na pewno uratoway mu y cie. Jego

jednostka, 330 Puk Strzelecki, toczy a walki na przy czku mostu przez ca zim 1941 i 1942 roku.
Straty poniesione w tej bitwie oraz jej skala stanowiy zwiastun okropnoci, ktre rok pniej
miay towarzy szy obleniu Stalingradu. Nazwano j monstrualn maszy nk do mielenia
misa14. Uy te podczas oblenia siy zbrojne by y naraone na nieustanny ostrza Niemcw.
Zalesiony brzeg rzeki zmieni si w doszcztnie poorany pociskami, martwy krajobraz, w ktry m
jeszcze przez wiele lat nie pojawio si y cie. Nowi rekruci przy by wali zza Newy , eby zastpi
zabity ch i ranny ch, i wy mieniali ich w oszaamiajcy m tempie kilkuset onierzy dziennie a do
wiosny 1942 roku, kiedy przy czek upad, a 27 kwietnia Niemcy odzy skali kontrol nad ty m
obszarem. 330 Puk Strzelecki zosta doszcztnie rozbity ocala z niego jedy nie major
Aleksander Sokoow, czonek dowdztwa, ktry mimo powany ch ran zdoa oddali si wpaw na
bezpieczn odlego15. By a to jedna z najbardziej krwawy ch bitew podczas caej wojny , gupi
wy bry k radzieckiego dowdztwa, ktry kosztowa y cie kilkadziesit ty sicy onierzy
i prawdopodobnie wy duy blokad Leningradu, zamiast j skrci16.
Putin spdzi wiele miesicy w szpitalu wojskowy m, powracajc do zdrowia w miecie, ktre
umierao dzie po dniu. Kiedy odcito ostatni drog poza mury , wewntrz blokady znalazo si
trzy miliony cy wilw i wojskowy ch. Maria ktra odrzucia szans na ewakuacj, kiedy ta wci
by a moliwa w kocu trafia na swojego ma w szpitalu. Ten wbrew przepisom dzieli si
z Mari swoimi szpitalny mi racjami y wnociowy mi, dopki lekarz si nie zorientowa i na jaki
czas nie wstrzy ma jej codzienny ch wizy t17. Pocztkowa niezomno mieszkacw ustpia
miejsca degradacji, godowi i jeszcze gorszy m zjawiskom. Mieszkacy w coraz mniejszy m
stopniu mogli zaspokaja swe podstawowe potrzeby y ciowe, doty czy o to rwnie dostpu do
poy wienia. Wzdu ulic wci rosy sterty nieuprztnity ch cia. W sty czniu i luty m 1942 roku co
miesic umierao ponad sto ty sicy osb18. Jedy n czno z nieokupowany m tery torium
zapewniaa prowizory czna droga y cia seria niebezpieczny ch szlakw po zamarznity ch
wodach jeziora adoga. Ale i ona ty lko w minimalny m stopniu agodzia los mieszkacw
podczas blokady trwajcej do sty cznia 1943 roku, kiedy to armia radziecka przebia si przez
niemiecki kordon na wschodzie. Zanim jednak uwolniono Leningrad spod oblenia i zacz si
nieugity , bezlitosny marsz na Berlin, min kolejny rok.
Wadimir i jego ona jakim cudem przey li, chocia ten pierwszy z powodu odniesiony ch
urazw do koca y cia cierpia i uty ka. W kwietniu 1942 roku zosta zwolniony ze szpitala
i skierowany do pracy w fabry ce broni, ktra produkowaa pociski arty lery jskie i miny
przeciwczogowe19. Sy n Putinw Wiktor nie przey oblenia. W czerwcu 1942 roku zmar na
bonic i zosta pochowany w zbiorowej mogile na Cmentarzu Piskariowskim razem z cztery stu
siedemdziesicioma ty sicami inny ch cy wilw i wojskowy ch. Wadimir i Maria nie wiedzieli,
gdzie dokadnie spocz ich sy n, i nie ulega wtpliwoci, e niewiele zrobili, by si tego
dowiedzie. W pniejszy ch latach rzadko poruszali ten temat20. Wojna zebraa niwo, ktre
bolenie dotkno oboje Putinw. Matka Marii, Elbieta Szeomowa, zgina na linii frontu na
zachd od Moskwy w padzierniku 1941 roku, chocia nigdy si nie wy janio, czy pozbawi j
y cia pocisk radziecki, czy niemiecki. Jej brat Iwan uszed z y ciem, ale drugi z braci, Piotr, ju
w pierwszy ch dniach wojny zosta skazany przez dziaajcy na froncie try buna wojskowy
zdaje si, e oskarono go o zaniedbanie obowizkw, jego dalsze losy za pozostaj nieznane,
a na pewno si o nich nie opowiada. Dwaj bracia Wadimira take zginli na wojnie Michai
w czerwcu 1942 roku, rwnie w okolicznociach zapomniany ch przez histori, a Aleksiej na
Froncie Woroneskim w luty m 1943 roku21.

T rzeci sy n Wadimira i Marii dorasta wrd opowieci o Wielkiej Wojnie Ojczy nianej
wrd legend o heroizmie i cierpieniu i te historie odcisny niezatarte pitno na cay m jego
y ciu. Z ury wkw i drobny ch fragmentw rozmw podsuchany ch przy kuchenny m stole
w zatoczony m mieszkaniu komunalny m we wci zdewastowany m Leningradzie chopiec
budowa w my lach narracj o swojej rodzinie zmody fikowan przez czas i pami, czciowo
apokry ficzn i zdecy dowanie niekompletn. Putinowie by li prosty mi ludmi trudno oczekiwa,
by wiele wiedzieli o mroczny ch aspektach wojny , takich jak organizowane przez Stalina
paranoiczne czy stki w okresie wielkiego terroru, ktre przetrzebiy armi przed wy buchem
wojny , ciche przy zwolenie na plany Hitlera doty czce podboju Europy , podzia ziem polskich
w 1939 roku, aneksja pastw nadbaty ckich, chaoty czna obrona przed hitlerowsk inwazj,
naduy cia, ktre przy czy niy si do klski godu w Leningradzie, czy te odraajce akty zemsty
popeniane przez radzieckich onierzy podczas marszu na Berlin. Nawet po mierci Stalina
w 1953 roku wci niebezpiecznie by o wy raa si w niepochlebny ch sowach o swoim
pastwie. Zwy cistwo i drobny udzia Putinw w ty m sukcesie stanowio niewy czerpane
rdo dumy . Jake mogoby by inaczej? Czowiek nie rozpamituje swoich pomy ek
tumaczy pniej ten chopiec. Jego my li zaprzta ty lko zwy cistwo.

w trzeci sy n, Wadimir Wadimirowicz Putin22, urodzi si 7 padziernika 1952 roku

w miecie, w ktry m blizny po obleniu wci by y wiee nadal cierpicy m niedostatek


i trawiony m przez strach. Pomimo zwy cistw megalomania Stalina wkrtce przerodzia si
w paranoj i pragnienie odwetu. W drugiej poowie lat 40. ubiegego wieku wojenne elity
zarwno cy wilne, jak i wojskowe pady ofiar czy stki nazwanej przez history kw afer
leningradzk. Kilkudziesiciu urzdnikw party jny ch i ich rodziny aresztowano, wtrcono do
wizienia, zesano lub rozstrzelano23. Lojalni oby watele pastwa powstrzy my wali si od
komentowania ty ch dziaa ze strachu lub dlatego, e sami uczestniczy li w zbrodni. Milczeli
nawet potomkowie czowieka, ktry cieszy si takim zaufaniem, e raz pozwolono mu gotowa
dla samego Stalina. Niewielu ludzi, ktrzy choby przelotnie spotkali na swojej y ciowej drodze
Stalina, wy szo z tego dowiadczenia bez uszczerbku. Ale mj dziadek by jedny m z nich
wspomina pniej Wadimir Wadimirowicz Putin24. Niezby t jednak chtnie o ty m opowiada.
Mj dziadek by do skry ty , jeeli chodzi o przeszo. Rodzice te rzadko rozmawiali
o dawny ch czasach. Ludzie w ogle nie lubili porusza ty ch tematw. Ojciec Wadimira by
mrukliwy i surowy , budzi lk nawet wrd osb, ktre dobrze go znay 25. Jego dowiadczenia
wojenne wieczne uty kanie, ktre zdawao si jeszcze wy raniejsze, kiedy nadcigay chody
robiy wielkie wraenie na jego sy nu. Po wojnie Wadimir senior konty nuowa prac w zakadach
Jegorowa na Moskiewskim Prospekcie, w ktry ch produkowano wagony pasaerskie dla
pastwowy ch kolei i metra. By czonkiem partii komunisty cznej, wic zosta przedstawicielem
zakadowy m partii, aparatczy kiem pord ludu pracujcego, ktry mia dba o dokadno,
lojalno, dy scy plin, a przede wszy stkim o rozwag.
To zadanie uprawniao go do pokoju o powierzchni siedemnastu metrw kwadratowy ch
w zniszczony m mieszkaniu komunalny m na czwarty m pitrze niegdy eleganckiej,
dziewitnastowiecznej kamienicy przy Zauku Baskowa 12, nieopodal gwnej ulicy Leningradu
Newskiego Prospektu oraz Kanau Gribojedowa. Putinowie wprowadzili si tam w 1944 roku,
a po wojnie musieli dzieli ciasn przestrze z dwiema inny mi rodzinami. y li w ty m miejscu
ponad dwie dekady . W mieszkaniu brakowao ciepej wody , nie by o wanny . Kory tarz bez okien
suy za wspln kuchni z jedny m palnikiem gazowy m naprzeciw zlewu. Toaleta znajdowaa
si we wnce wcinitej pod schodami. Mieszkanie ogrzewano piecy kiem na drewno.
Maria, tak jak jej m, miaa wy ksztacenie podstawowe. Urodzia Wadimira dziesi dni
przed ukoczeniem czterdziestu jeden lat. Po wszy stkich cierpieniach i stratach traktowaa sy nka
jak cud, ktry m obdarzy j los26. Podejmowaa rne niewy magajce kwalifikacji prace:
sprztaa budy nki, my a probwki w laboratoriach, dostarczaa chleb. Wy bieraa takie zajcia,
ktre umoliwiay jej spdzanie z dzieckiem jak najwicej czasu. Drugi pokj w mieszkaniu
zajmowao maestwo w podeszy m wieku, a w trzecim mieszkaa rodzina ortodoksy jny ch
y dw ze starsz crk Haw. May Wadimir, jedy ne dziecko w mieszkaniu, ciepo wspomina
par staruszkw, z ktry mi spdza rwnie duo czasu, co z rodzicami. Zostali jego zastpczy mi
dziadkami. Kobiet zapamita jako babci Ani. By a tak jak jego matka gboko wierzca.
Represjonowany przez ustrj komunisty czny Rosy jski Koci Prawosawny mg prowadzi
jawn dziaalno podczas wojny , eby jednoczy nard, ale gdy ty lko ucichy dziaa, znowu
mia zosta zdawiony . Wedug pniejszej relacji Wadimira, 21 listopada, kiedy mia siedem
ty godni, babcia Ania i Maria wziy go na rce i chronic si przed przenikliwy m zimnem,
przeszy trzy przecznice do Soboru Przemienienia Paskiego osiemnastowiecznej
monumentalnej budowli o ty ch murach, zbudowanej w ty powy m dla wielu wity w ty m
miecie sty lu neoklasy cy sty czny m i tam potajemnie ochrzciy chopca27.
Nie jest jasne, czy matka wolaa utrzy ma jego chrzest w tajemnicy ze strachu przed
surowy m mem, czy raczej przed potpieniem ze strony urzdnikw. Po latach jednak jej sy n
sugerowa, e uroczy sto zapewne nie by a a tak potajemna, jak chciaaby matka. W Zwizku
Radzieckim niewiele rzeczy mona by o utrzy ma w sekrecie. Maria czasami braa chopca na
msz, ale w pozbawiony m pry watnoci mieszkaniu nie przetrzy my waa adny ch ikon ani inny ch
widoczny ch sy mboli prakty k religijny ch28. W tamty ch czasach nie dy skutowaa z nim te
o wierze a przy najmniej nie na powanie. Dopiero czterdzieci lat pniej Maria daa mu
krzy y k, ktry nosi do chrztu, i poprosia, eby go powici w Bazy lice Grobu witego
w Jerozolimie podczas jego pierwszej wizy ty w Izraelu. Niemniej wiara cay czas towarzy szy a
chopcu tak samo jak bezgraniczne oddanie, ktre ojciec przejawia wobec ortodoksy jnej
komunisty cznej wieckoci. Wadimir nie zdradza skonnoci do adnego z ty ch wiatopogldw,
chocia niektrzy jego znajomi twierdzili po latach, e codzienna ssiedzka blisko z y dami
zaszczepia u niego niezwy k ekumeniczn tolerancj i niech do anty semity zmu, ktry dugo
dry rosy jsk kultur29.
Cay m wiatem maego Wadimira Putina by budy nek przy Zauku Baskowa. W pobliu
znajdoway si imponujce zaby tki carskiej Rosji Ermita, gmach Admiralicji, sobr wity ch
Piotra i Pawa ale peniy w jego y ciu niewiele waniejsz rol ni monumentalne budowle na
odlegy m hory zoncie. Wy wodzi si przecie z proletariatu, a nie z radzieckiej inteligencji czy elit
polity czny ch; dopiero pniej, patrzc wstecz na swoje dziecistwo, potrafi dostrzec niedostatki
tego okresu. Schody na czwarte pitro by y pene dziur, cuchnce i sabo owietlone; na klatce
mierdziao potem i gotowan kapust. W kamienicy roio si od szczurw, ktre dzieci
przepdzay kijami. Wadimir traktowa to jak zabaw a do dnia, kiedy przy par gry zonia do
muru na kocu kory tarza. Nagle szczur si odwrci i skoczy na mnie wspomina. By em
kompletnie zaskoczony i bardzo si baem30.
Zawsze by drobny . Jedno z jego najwczeniejszy ch wspomnie zwizany ch z prb
wy rwania si spod klosza dziecistwa doty czy majwki w 1959, a moe w 1960 roku. Nagle
poczu si przeraony , bo przy toczy go zgiek na ruchliwy m rogu ulicy Majakowskiego. Kilka lat
pniej, poszukujc przy gd razem z kolegami, zapuci si kolejk w nieznan cz miasta.
Zmarzli i by li godni, wpadli zatem na pomy s, eby rozpali ognisko i si przy nim ogrza.
Wrcili zawiedzeni, a ojciec Putina za kar spuci mu lanie pasem.
Kamienica otaczaa podwrko, ktre czy o si z podwrkiem ssiedniego budy nku, tworzc
nieuporzdkowan, pozbawion drzew studni niewiele rnic si od szy bu windy . Studnia
przy cigaa pijakw i ty py spod ciemnej gwiazdy ; spoty kali si tam, by pali papierosy , pi
i spdza czas na prniactwie. Wedug wspomnie Wadimira i jego kolegw y cie na podwrku
oraz pniejsze dowiadczenia szkolne sprawiy , e sta si twardszy , i nauczy y go uy wa pici
w ten sposb broni si przed zaczepkami i grobami, chocia jego wta postura moe
sugerowa, e by raczej kozem ofiarny m. Rodzice na niego chuchali i dmuchali,
a w dziecistwie zabraniali mu oddala si bez pozwolenia z podwrka. By li wobec sy na bardzo
opiekuczy chocia niezby t wy lewnie okazy wali mu mio. Cudem przey li najtrudniejsze
czasy i robili wszy stko, eby ich sy nowi te si udao. W jego domu nie by o pocaunkw
wspomina Wiera Guriewicz, nauczy cielka, ktra utrzy my waa bliskie stosunki z rodzin Putinw.
Nigdy nie afiszowali si z czuociami31.

1 wrzenia 1960 roku Wadimir zacz nauk w znajdujcej si niedaleko jego domu, przy tej

samej ulicy , szkole numer 193. Mia niemal osiem lat, ale Maria nie posy aa go do przedszkola
zapewne z nadmiernej obawy o sy na. Brakowao mu umiejtnoci spoeczny ch, ktre mgby
rozwin, gdy by przedtem spdza wicej czasu w otoczeniu rwienikw. Pierwszego dnia
szkoy nie wrczy nauczy cielce kwiatw, jak nakazy waa trady cja, lecz rolin doniczkow32.
By marny m uczniem, wiecznie nadsany m i impulsy wny m, prawdopodobnie nieco
rozpuszczony m przez rodzicw. Wiera Guriewicz nazy waa go bczkiem, bo lubi wy chodzi
z awki i krci si w kko. Czsto zakca porzdek na lekcjach i poza nimi33, chtnie przeby wa
w towarzy stwie chopakw, ktrzy zdaniem nauczy cielki mieli na niego zy wpy w midzy
inny mi starszy ch od niego braci Kowszow. Przy apano go na noszeniu noa w szkole, a raz dosta
repry mend za naganne zachowanie od komitetu dzielnicowego partii, ktry zagrozi, e wy le go
do domu dziecka34. Takie zachowanie uniemoliwiao mu te wstpienie do pionierw,
komunisty cznej organizacji modzieowej, w ktrej czonkostwo by o czy m w rodzaju ry tuau
przejcia; w trzeciej klasie spord czterdziestu piciu uczniw nie naleeli do niej ty lko Wadimir
i garstka inny ch dzieci. Jego ojciec, wierny pracownik aparatu party jnego, nie ukry wa
zaniepokojenia tak rac porak. Sam Putin junior opisy wa j pniej jako form buntu
przeciwko ojcu i otaczajcemu go sy stemowi: By em chuliganem, a nie pionierem35. Wiera
Guriewicz, ktra poznaa Putina, gdy przeszed do czwartej klasy , w kocu poskary a si jego
ojcu, e chopiec jest inteligentny , ale zdezorganizowany i niezainteresowany nauk.
Nie wy korzy stuje swojego potencjau poinformowaa Wadimira seniora w mieszkaniu
przy Zauku Baskowa, ktre nazwaa straszny m, zimny m i po prostu wstrtny m.
No to co mam z nim zrobi? odpar Wadimir Spiridonowicz. Zabi czy co?36
Wadimir i Maria obiecali jednak pani Guriewicz, e wezm sy na w karby . Ojciec nakoni go,
eby zainteresowa si boksem, ale chopiec by tak kruchy , e szy bko zrezy gnowa, gdy jak
mwi Putin przeciwnik na ringu zama mu nos. Zamiast boksu zaj si, podobno wbrew woli
rodzicw, sztukami walki, a szczeglnie sambo, radzieck technik czc judo z zapasami, ktra
by a waciwsza dla jego drobnej postury i zadziornego charakteru37. Jeden z trenerw wy war
szczeglnie duy wpy w na jego y cie. Anatolij Rachlin dziaa w klubie Trud niedaleko Zauka
Baskowa i wanie do niego wstpi w 1965 roku Putin, ktry wtedy uczy si ju w pitej klasie.
Rachlin musia zapewni rodzicw Wadimira, e nie uczy my dzieci niczego zego38.
Dy scy plina i ry gor niezbdne w sambo, a pniej te w judo, zafascy noway chopca tak, jak
jeszcze nic do tej pory . Sztuki walki odmieniy jego y cie, umoliwiy mu zdoby cie pozy cji
nawet wrd wikszy ch, silniejszy ch chopcw. Dostaem narzdzie, za pomoc ktrego mogem
broni moich praw w stadzie mwi39. Dziki treningom nawiza te nowe znajomoci,
szczeglnie z brami Arkadijem i Bory sem Rotenbergami, a ci nie opucili go przez cae y cie.
Sztuki walki rozbudziy w nim ortodoksy jno, ktrej nie znalaz w religii ani w polity ce. By y dla
niego czy m wicej ni sportem stay si y ciow filozofi. Sport odcign mnie od ulicy
wspomina przy jakiej okazji. Szczerze mwic, moje podwrko by o nie najlepszy m
miejscem dla dzieci40.
Moliwe, e opowieci o tak drasty cznej transformacji s lekko przesadzone. Jego stwierdzenie,
e y jak dzikie zwierz w dungli, brzmi dosy brawurowo. Brud i ubstwo przy domowej
studni oraz jej podejrzani by walcy mogy go przez jaki czas intry gowa, ale jednoczenie
wpoiy mu niech do pijastwa, papierosw, lenistwa i nieadu. Kiedy odkry w sobie pasj do
sztuk walki, wy kaza si elazn determinacj w deniu do sukcesu. Trud wy maga od czonkw
przy zwoity ch wy nikw w nauce, wic Wadimir zacz si bardziej przy kada do lekcji
i w szstej klasie poprawi oceny . Wiera Guriewicz oraz szkolni koledzy postanowili si za nim
wstawi i w kocu ubagali szkolnego przedstawiciela pionierw, by w drodze wy jtku zapomnia
o jego wczeniejszy ch wy bry kach. Uroczy sto przy jcia Putina w szeregi organizacji odby a
si w Uljanowce, maej wsi noszcej niegdy nazw Sablino, w ktrej przed laty mieszkaa
siostra Lenina41. Ju po kilku ty godniach stan na czele szkolnej druy ny pionierw by o to
jego pierwsze stanowisko przy wdcze. W smej klasie znalaz si wrd pierwszy ch wy bracw
do Komsomou, komunisty cznego zwizku modziey . To by niezbdny etap na drodze do
kariery , ktra jak si wkrtce okazao miaa si sta jego y ciowy m powoaniem.

W 1965 roku dwudziestej rocznicy zwy cistwa nad faszy zmem towarzy szy a nowa fala

nostalgii i oficjalny ch obchodw. Jedn z najpopularniejszy ch ksiek dziesiciolecia by a


szpiegowska powie Szczit i miecz (Tarcza i miecz). Po raz pierwszy ukazaa si w odcinkach
w miesiczniku literackim Znamja, czasopimie Zwizku Pisarzy ZSRR. Jej autor Wadim
Koewnikow pracowa jako korespondent wojenny dziennika Prawda, a jego dowiadczenia
pozwoliy wple w narracj realisty czne wtki, chocia ksika posusznie speniaa cele
prosowieckiej propagandy . (Jako przewodniczcy zwizku pisarzy Koewnikow by
wspodpowiedzialny za wstrzy manie publikacji o wiele wierniejszej relacji z wojny , ycia i losu
Wasilija Grossmana). Bohater powieci, major Aleksander Bieow, jest tajny m agentem ZSRR
podszy wajcy m si pod Niemca w III Rzeszy tu przed wy buchem Wielkiej Wojny
Ojczy nianej. Pod pseudonimem Johann Weiss wspina si po szczeblach wadzy w Abwehrze,
hitlerowskim wy wiadzie, a potem w Schutzstaffel, oddziale ochronny m, czy li SS. Weiss
odznacza si odwag w walce, jest powcigliwy i nieugity , nawet w obliczu tortur. Hitlerowcy ,
ktry ch rozkazy musi wy penia, budz w nim odraz, tak jak i nazistowski oficer, w ktrego sam
si wciela. Musi jednak znie t niewy godn sy tuacj, eby skutecznie sabotowa niemiecki
wy siek wojenny . Nie podejrzewa, e najtrudniejsz i najbardziej mczc czci podjtego
zadania bdzie to rozdwojenie jani pisa Koewnikow. Na pocztku czerpa nawet pewn
saty sfakcj z tej przebieranki, gdy wkada mask obcego sobie czowieka i stara si my le tak
jak on. Cieszy si za kady m razem, kiedy jego wy siki pokry way si z oczekiwaniami ludzi
wobec tej wy my lonej postaci42.
Oczy wicie Koewnikowowi daleko by o do Tostoja. Ale podatnemu na wpy wy chopcu
zdawa si o niebo lepszy . Trzy lata po publikacji na podstawie powieci nakrcono ponad
piciogodzinny film, ktrego scenariusz sy gnowa take Koewnikow. W 1968 roku by a to
najpopularniejsza produkcja w Zwizku Radzieckim, a jednoczenie czarno-biay hod zoony
tajny m subom do tej pory ju przemianowany m na KGB. Niespena szesnastoletni Wadimir
Putin by oczarowany filmem. Oglda go wiele razy z kolegami. Ponad czterdzieci lat pniej
wci pamita tekst senty mentalnej pieni stanowicej jego moty w muzy czny : S czego
naczinajetsia rodina? (Gdzie si zaczy na ojczy zna?), penej odniesie do szpakw i brzz w sercu
Rosji43. Wadimir od razu porzuci dziecice marzenia o ty m, by zosta jak ojciec mary narzem
albo lotnikiem. Od teraz chcia by szpiegiem widzia si w roli przy szego majora Bieowa vel
Johanna Weissa, przy stojnego, sprawnego i zdolnego w pojedy nk zmieni bieg historii.
Najbardziej zadziwiao mnie to, e jeden czowiek potrafi dokona wicej ni cae armie
wspomina po latach z ty m samy m romanty czny m zachwy tem, ktry odczuwa w modoci.
Jeden szpieg decy dowa o losie ty sicy ludzi44.
Nie wiedzia zby t wiele o KGB ani o mechanizmach jego dziaania. Ojciec jednego z kolegw
Putina ze szkolnej awy pracowa w subach wy wiadowczy ch, ale przeszed ju na emery tur.
Wy puszczenie tego filmu by o jedny m z dziaa modernizacy jny ch nowego szefa KGB Jurija
Andropowa, ktry obj to stanowisko w 1967 roku. Zamierza on zmieni publiczny wizerunek
sub, by zamiast kojarzy je z budzc postrach tajn milicj odpowiedzialn za represje
i terror, ludzie widzieli w nich obroc wielkiego narodu radzieckiego. W przy padku Wadimira
ten rodzaj propagandy speni swoje zadanie; o ile sport odcign go od ulicy , o ty le film
wpy n na to, jak karier wy bra. Dzie po obejrzeniu w telewizji pierwszego odcinka Putin
w rozmowie z koleg z klasy stwierdzi, e zostanie szpiegiem45, a niedugo potem zrobi jak sam
mwi ty le zuchway , co naiwny krok. Wszed bez uprzedzenia do lokalnej siedziby KGB przy
Litejny m Prospekcie i zgosi si na ochotnika.

B udy nek leningradzkiej siedziby KGB nazy wano Wielkim Domem nie ty lko ze wzgldu na jego
rozmiar. Wrd oby wateli kry zgry liwy art na jego temat, powtarzany w rny ch wersjach
w wielu radzieckich miastach: z soboru witego Izaaka wida cae miasto, a z Wielkiego Domu
rozciga si widok a do Wy sp Soowieckich, oddalonego o niemal ty sic kilometrw archipelagu
na Morzu Biay m, gdzie funkcjonowa niesawny obz pracy , prekursor guagw. Wadimir
dopiero przy trzecim podejciu znalaz waciwe drzwi do Wielkiego Domu, za ktry mi powita go
urzdnik. Ten cierpliwie wy sucha chopca, ale wy ranie da mu do zrozumienia, e KGB nie
przy jmuje ochotnikw. Raczej sam wy szukuje najwartociowszy ch kandy datw takich, ktrzy
s ju w wojsku albo studiuj na uniwersy tecie. Wadimir nie da si tak atwo zby . Chcia si
upewni, dziki jakiemu kierunkowi studiw bdzie mia najwiksze szanse, by speni swe
ambicje. Urzdnik prbowa pozby si natrta, zasugerowa zatem studia prawnicze i w ten
sposb klamka zapada. Putin postanowi, e pjdzie na uniwersy tet i bdzie studiowa prawo
wbrew woli rodzicw, ktrzy by li zdania, e jego oceny i temperament predesty nuj go raczej
do nauki w szkole technicznej, na przy kad w Wy szej Szkole Lotnictwa Cy wilnego, dokd
pocztkowo chcia si dosta. Ale Wadimir potrafi by niezwy kle impulsy wny i uparty . Ani
jego rodzice, ani trenerzy nie potrafili zrozumie tej zmiany planw, poniewa nie powiedzia im
o swojej wizy cie w Wielkim Domu, a zatem nie zdradzi im swy ch rzeczy wisty ch pobudek.
Jeden z trenerw w Trudzie ostro skry ty kowa jego wy br, zakadajc, e Putin skoczy jako
prokurator albo milicjant. Wzburzony Wadimir wy krzy kn: Na pewno nie bd
milicjantem!46.
Jego decy zja o wstpieniu do KGB zbiega si w czasie z niepokojc sy tuacj
midzy narodow w 1968 roku. Dosownie kilka dni przed pocztkiem nauki w szkole redniej
usy sza, e Zwizek Radziecki dokona inwazji na Czechosowacj, by powstrzy ma reformy
Praskiej Wiosny . Wadimira niewiele obchodziy rozprawy z dy sy dentami w kraju i za granic.
Jak wielu jego rwienikw flirtowa z zakazan kultur Zachodu, suchajc Beatlesw z py t
przekazy wany ch sobie midzy przy jacimi niczy m kontrabanda. To by o jak powiew wieego
powietrza mwi po latach. Jak okno na wiat47. Wadimir przez jaki czas gry wa na
akordeonie, a pniej na gitarze, ktr dosta od ojca; nauczy si wy kony wa poety ckie utwory
Wodzimierza Wy sockiego i inny ch twrcw tamtej epoki. Lata szedziesite w Zwizku
Radzieckim uznawane s za er represji, a potem stagnacji, a jednak modo nastoletniego
Wadimira by a o wiele bardziej beztroska ni wszy stko, czego dowiadczy o pokolenie jego
rodzicw. Putinowie wci nie naleeli do rozpieszczanej przez los elity , ale po wojnie warunki,
w ktry ch y li, poprawiy si i rodzinie by o wy godniej. Wadimir i Maria mieli w mieszkaniu
nawet duy czarny aparat telefoniczny , ktry w tamty ch czasach wci by rzadkoci. Mody
Wadimir i jego koledzy lubili z niego korzy sta48. Do tej pory wiodo im si na ty le dobrze, e
kupili trzy pokojow dacz w Tonie pod Leningradem. W latach dorastania Putin spdzi tam
wiele czasu w otoczeniu grupki najbliszy ch przy jaci i z daleka od klaustrofobicznego
mieszkania w komunalnej kamienicy . Na cianie nad stoem wisia oprawiony portret
mczy zny , ktrego nie zna jeden z przy jaci Putina, Wiktor Borisenko. Kiedy zapy ta o niego
Wadimira, ten wy jani, e to Jan Karowicz Berzin, twrca bolszewickiego wy wiadu
wojskowego, aresztowany podczas wielkiego terroru w 1937 roku i stracony rok pniej, ale
zrehabilitowany po mierci49.
Wadimir konty nuowa nauk w szkole nr 281, specjalizujcej si w naukach cisy ch akademii
dla wy bracw, ktra miaa przy gotowa absolwentw do dalszy ch studiw na uniwersy tecie.
Putin nie nalea do szczeglnie popularny ch uczniw, by raczej arogancki, obsesy jnie
zafascy nowany sportem i niemal fanaty cznie pracowity 50. Nauka przedmiotw cisy ch moga
mu zagwarantowa miejsce na jednej z prestiowy ch politechnik, ale skupi si na przedmiotach
humanisty czny ch, literaturze i historii. Ponadto doskonali jzy k niemiecki, ktrego zacz si
uczy w czwartej klasie za namow Wiery Guriewicz. Jego now nauczy cielk by a Mina
Juditskaja, ktra pniej opisy waa go jako skromnego, ale powanie podchodzcego do
obowizkw ucznia. Miaa na niego duy wpy w, co Putin wspomina po latach z senty mentaln
tkliwoci51. W szkole nr 281 tolerowano do pewnego stopnia swobod intelektualn i otwart
debat. Popularny nauczy ciel Michai Demienkow rozprowadza samizdat zakazan literatur
powielan na kserokopiarkach. Nauczy cielka historii Tamara Stelmachowa rozpoczy naa
dy skusje o ty m, czy Nikita Chruszczow zdoa speni obietnic budowy w cigu dwudziestu lat
stuprocentowo komunisty cznego pastwa52.
W 1967 roku Putin zosta przy jty do Komsomou, ale niespecjalnie si w nim udziela wola
powica si sportowi i nauce kosztem inny ch zaj ty powy ch dla nastolatkw. Modsza od
niego o dwa lata Wiera Brilewa zapamitaa go jako chopaka wiecznie pochy lonego nad
biurkiem, ktre stao w wietlicy obok kanapy i bufetu. Poznaa Putina na daczy w Tonie w 1969
roku i si w nim zadurzy a. Pamitaa jego krtki pocaunek podczas gry w butelk Nagle zalaa
mnie fala gorca ale wkrtce odkry a, e nie mia czasu dla dziewczy n, na co zwrcia uwag
nawet jego nauczy cielka53. Ich modziecze zaloty skoczy y si, gdy pewnego dnia
przeszkodzia mu w nauce, py tajc, czy pamita jakie zdarzenie. Nie zdy a dokoczy py tania,
bo wszed jej w sowo. Pamitam ty lko to, co musz pamita odburkn chodno54. Podczas
przeprowadzonego wiele lat pniej wy wiadu wci wspominaa jego drobne, silne donie
i z melancholi mwia o tamty m incy dencie.
Taka gorliwo wkrtce przy niosa efekty . Przez ostatnie dwa lata szkoy redniej (w Zwizku
Radzieckim obowizkowa edukacja trwaa ty lko dziesi lat) dostawa dobre, chocia nie
imponujce oceny . Dobrze sobie radzi z histori i jzy kiem niemieckim, nieco gorzej
z matematy k i przedmiotami cisy mi. W ostatnim roku mniej czasu powica lekcjom, skupi
si raczej na wkuwaniu do egzaminw wstpny ch na upragniony Leningradzki Uniwersy tet
Pastwowy , jedn z najbardziej prestiowy ch radzieckich uczelni. Wiera Guriewicz nie kry a
wtpliwoci, czy si tam dostanie; nie wiedziaa, dlaczego tak bardzo mu na ty m zaley . Sam
rozwi ten problem powiedzia jej Putin55. Szansa dostania si na uniwersy tet leningradzki
by a tak nika na jedno miejsce przy padao mniej wicej czterdziestu chtny ch e
spekulowano, i na decy zji wadz zaway o jego robotnicze pochodzenie, lub snuto jeszcze
bardziej nieprawdopodobne teorie: e niewiadomie by sterowany niewidzialn rk KGB56.
Tak czy inaczej uzy ska wy starczajcy wy nik na egzaminach i jesieni 1970 roku dosta si na
wy dzia prawa, jak dwa lata przedtem radzi mu urzdnik Komitetu Bezpieczestwa
Pastwowego.
Na studiach dalej twardo przy kada si do nauki i powica duo czasu zawodom judo,
rezy gnujc z papierosw i alkoholu, eby utrzy ma si w formie. Odrzuca kolejne propozy cje
doczenia do uniwersy teckiej druy ny i pozosta lojalny wobec swoich trenerw w Trudzie.
W 1973 roku osign poziom mistrzowski i wzi udzia w kilku turniejach na szczeblu miejskim
i obwodowy m. Wci mieszka w komunace, ale zacz czciej podrowa po Zwizku
Radzieckim. Wy jeda na turnieje judo do Modawii, pewnego lata pracowa przy cince drzew
w Komi na pnocy , a take spdzi dwa ty godnie na studenckim obozie budowlany m w Abchazji
(ktra wwczas by a czci Gruzji). Zarobi tam osiemset rubli (rwnowarto szeciuset
dolarw) i kupi za nie kouch, ktry nosi przez nastpne pitnacie lat, reszt za przepuci
w kurorcie Gagra nad gsto zalesiony m wy brzeem Morza Czarnego57. Razem z grup
przy jaci zakradli si na prom py ncy do Odessy . Mieli mao pienidzy , a do jedzenia wzili
jedy nie konserwy misne. Wadimir spdzi dwie noce w szalupie ratunkowej, zazdroszczc
pasaerom, ktrzy podrowali w kabinach, ale te przy gldajc si z zachwy tem nocnemu
niebu. Gwiazdy wisiay tu nade mn wspomina. Mary narze pewnie s przy zwy czajeni do
takiego widoku, ale dla mnie to by o cudowne odkry cie58.
W 1972 roku jego matka kupia za trzy dzieci kopiejek los na loterii i wy graa samochd
osobowy . Moga go sprzeda za trzy i p ty sica rubli, ale pozwolia sobie na odrobin szalestwa
i podarowaa go sy nowi. By to jedy nie niewielki kanciasty zaporoec, ale w latach
siedemdziesity ch ubiegego wieku niewielu dorosy ch w ZSRR a ty m bardziej studentw
posiadao wasny samochd. Dla Wadimira by oznak statusu i now rozry wk. Jedzi nim na
turnieje i podwozi kolegw wy korzy sty wa kad okazj, by le ty lko usi za kkiem. By przy
ty m dzikim, brawurowy m kierowc. Zdarzy o mu si potrci pieszego, ktry wszed na jezdni,
chocia potem Putin utrzy my wa, e mczy zna chcia popeni samobjstwo. Wedug
niektry ch zezna po wy padku ciga samochodem zataczajcego si czowieka, on sam jednak
temu zaprzeczy . Nie jestem potworem twierdzi59.
Studiowa ju od czterech lat, gdy pewnego dnia zaczepi go mczy zna, ktry jak si pniej
okazao suy w wy dziale KGB nadzorujcy m uczelnie wy sze. Do tej pory Putin porzuci
dawne ambicje. Pewnego lata podczas prakty k zorganizowany ch przez wy dzia przestpstw
Ministerstwa Transportu uczestniczy w ledztwie doty czcy m katastrofy lotniczej i wszy stko
wskazy wao na to, e jednak zostanie prawnikiem w lokalnej prokuraturze, tak jak to
przepowiedzia jego trener. Wadimir ceni prawo na rwni ze sztukami walki. Prawo narzucao
zasady i porzdek, do ktry ch czu wikszy szacunek ni do jakiejkolwiek ideologii. Twierdzi, e
jako student nigdy nie pracowa dla KGB a nawet nie utrzy my wa adny ch kontaktw
z resortem chocia wsppraca studentw z tajny mi subami nie by a niczy m
nadzwy czajny m. Dlatego by kompletnie zaskoczony , gdy w 1974 roku, na czwarty m roku
studiw, trafia mu si wreszcie dugo wy czekiwana szansa. Tajemniczy mczy zna si nie
przedstawi. Musz z panem porozmawia o dalszy m przebiegu paskiej kariery zwrci si
przez telefon do Wadimira, ale nie chcia poda szczegw. Wadimir zdawa sobie jednak
spraw, jak niezwy kle wany to kontakt, i umwi si na spotkanie w wy dziaowej kanty nie.
Przy by wszy na miejsce, czeka dwadziecia minut, z coraz wiksz zoci podejrzewajc, e da
si nabra na jaki art. W kocu mczy zna si pojawi i zdy szany zacz go przeprasza, co
zrobio na mody m Putinie ogromne wraenie60.
Wadimira przewietlono ze wszy stkich stron. Ostatni etap rekrutacji wy maga rozmowy z jego
ojcem, wic w sty czniu 1975 roku Dmitrij Gancerow, oficer w rednim wieku, zoy wizy t
Wadimirowi Spiridonowiczowi. Wedug sw Gancerowa Putin senior by niezby t wy sokim,
prosty m, szczery m, ciko pracujcy m mczy zn, ktry czerpa dum z faktu, e sy n poszed na
studia i zabiegaj o niego suby bezpieczestwa. Rozumia, jaka odpowiedzialno i trudnoci
czekaj potomka. Potem powanie, niemal bagalny m tonem, zwrci si do nieznajomego:
Woodia jest dla nas wszy stkim powiedzia, uy wajc zdrobniaej formy imienia.
Pokadamy w nim wszy stkie nadzieje. Sami rozumiecie, nasi dwaj pozostali sy nowie zmarli. Po
wojnie zdecy dowalimy si na kolejne dziecko. Teraz y jemy jedy nie dla Woodii. My ju
dosy przey limy 61.
Woodia musia sobie zdawa spraw z rzeczy , ktre miao na sumieniu KGB, ale nie
przeszkadzaa mu historia komitetu ani jego rola w pacy fikacji wrogw pastwa w ojczy nie i za
granic. Wrcz przeciwnie, uwaa, e obowizkiem kadego porzdnego oby watela ZSRR jest
wsppraca z KGB nie dla pienidzy , lecz w imi bezpieczestwa publicznego.
Wsppraca ze zwy ky mi oby watelami by a istotny m narzdziem utrzy mania y wotnoci
pastwa twierdzi62.
Putin rozumia, e czasami zdarzay si naduy cia, ale kiedy si urodzi, kult Stalina ju sab,
a ofiary terroru powoli wracay z Guagu do swoich domw. Na ty m koczy y si jego
zastrzeenia. Sdzi, e zbrodnie, ktre przy czy niy si do mierci lub ruiny kilku milionw ludzi,
nale ju do przeszoci, i nie by a to odosobniona opinia. Dla wielu Rosjan, nawet ty ch, ktrzy
dowiadczy li ty ranii Stalina, pozosta on powaany m ojcem narodu, ktry poprowadzi kraj do
zwy cistwa nad faszy zmem. Lk, wspodpowiedzialno lub poczucie winy tumiy mroczne
aspekty jego panowania, a pena sprzecznoci spucizna po tamty ch czasach jeszcze przez
kilkadziesit lat dominowaa w wiadomoci radzieckiego spoeczestwa. Po jakim czasie Putin
wspomina, e sam by modelowy m produktem edukacji patrioty cznej radzieckiego
czowieka63.
ROZDZIA 2

CHODNY UMYS, GORCE SERCE


I CZYSTE RCE

L atem 1975 roku spenio si marzenie Wadimira Putina o wstpieniu w szeregi KGB, ale
nigdy nie zosta tajny m agentem ze swoich dziecicy ch fantazji. Jego przy jcie do suby
przebiego ruty nowo, jeli nie liczy komicznego nieporozumienia; doszo do niego wiosn, kiedy
stan przed uczelnian komisj pracy , ktra w radzieckim sy stemie decy dowaa o karierze
absolwentw. Urzdnik z wy dziau prawa ogosi, e Putin jednak doczy do leningradzkiej
palestry . Dopiero w ty m momencie powstao zamieszanie w kcie sali, gdzie siedzia oficer KGB
monitorujcy przy dziay .
Ale nie! zaprotestowa oficer. W tej kwestii ju zapady odpowiednie decy zje1.
Wadimir nawet nie wiedzia, gdzie zosta przy dzielony , ale i tak si ucieszy .
Ruszamy ! krzy kn do Wiktora Borisenki, przy jaciela z dziecistwa, gdy podjecha po niego
samochodem. Ten od razu si domy li, e stao si co wanego, ale Wadimir swkiem nie
pisn, o co chodzi. Pojechali do gruziskiej restauracji niedaleko Soboru Kazaskiego otoczonej
kolumnad monumentalnej budowli przy Newskim Prospekcie gdzie zjedli kurczaka w sosie
orzechowy m i ku zdumieniu Borisenki, ktry nigdy nie widzia, by przy jaciel korzy sta z uy wek,
wy pili par kolejek sodkiego likieru2. Dopiero duo pniej si dowiedzia, e witowali
wstpienie Putina w szeregi KGB.
Gdy Wadimir zosta zwerbowany , KGB by ju rozdty m aparatem biurokraty czny m, ktry
zajmowa si nie ty lko gromadzeniem informacji wy wiadowczy ch w kraju i za granic, ale te
kontrwy wiadem w ZSRR i inny ch pastwach, kontrwy wiadem wojskowy m, ochron granic
pastwowy ch, egzekucj ce i fizy czn oson dostojnikw party jny ch i budy nkw rzdowy ch,
takich jak obiekty nuklearne. W komitecie istniay zarzdy odpowiedzialne za komunikacj
i kry ptografi oraz takie, ktre podsuchiway rozmowy telefoniczne. Zarzd VI nadzorowa
bezpieczestwo ekonomiczne, wy korzy stujc do tego spekulacj, oficjalne kursy wy miany
walut, a take inne wy paczenia dziaalnoci wolnory nkowej. V Zarzd Gwny , utworzony
w 1969 roku dla ochrony konsty tucji, wy musza si lojalno wobec partii i nka dy sy dentw
we wszy stkich dziedzinach y cia. KGB by czy m wicej ni subami bezpieczestwa stanowi
pastwo w pastwie. Pozornie suy interesom Komunisty cznej Partii Zwizku Radzieckiego
i wy penia jej rozkazy ale rozlege wpy wy komitetu suy y trzy maniu w szachu rwnie
samej partii3.
Wadimir zacz prac w kancelarii zarzdu, w biurze kadr leningradzkiej siedziby KGB
w ty m samy m budy nku przy Litejny m Prospekcie, do ktrego poszed jako nastoletni chopak.
Ty le e nie zosta Johannem Weissem ani nie zinfiltrowa adny ch wrogich si. W Europie
panowa wzgldny spokj, a Zwizek Radziecki w owy m czasie toczy wojny jedy nie sam ze
sob. Dwudziestotrzy letni Putin by pracownikiem biurowy m niszego szczebla, zajmowa si
drobny mi sprawami administracy jny mi i wci mieszka w jedny m pokoju z rodzicami.
Zajmowa ponure biuro pene y siejcy ch weteranw z czasw stalinizmu, tak wiekowy ch, e
mogli pamita Guag, a niektrzy nawet wielki terror z 1937 roku. Mody agent twierdzi, e stary
sy stem mu nie odpowiada, ale nigdy nie zbuntowa si przeciwko KGB, a przy najmniej nie na
ty le, eby podkopa swoj raczkujc karier. Jak mwi stare powiedzenie: pooy uszy po
sobie4.
Po pocztkowy m okresie spdzony m za biurkiem rozpocz kurs dla funkcjonariuszy w szkole
nr 401 w Leningradzie jedny m z obwodowy ch centrw szkoleniowy ch KGB. Ten pilnie
strzeony szeciopitrowy budy nek u ujcia Ochty do Newy by czy m w rodzaju okrtu
podwodnego, gdzie kadeci mogli kompletnie odci si od wiata i skoncentrowa na nauce
i rozwijaniu ty zny fizy cznej5. Przez sze miesicy Wadimir zapoznawa si z takty k
wy wiadowcz, midzy inny mi z technikami prowadzenia przesucha. Szeregi KGB rozrosy si
pod rzdami Jurija Andropowa, ktry szefowa komitetowi od 1967 do 1982 roku, a wic do czasu,
kiedy zosta sekretarzem generalny m, czy li zacz piastowa najwy sze stanowisko w Zwizku
Radzieckim. Andropow sta si jedny m z bohaterw Wadimira nieprzy stpny m, lecz gboko
szanowany m przy wdc. Andropow rozumia ograniczenia panujcego w ZSRR sy stemu
i prbowa go zmodernizowa, tak eby jego kraj mg docign Zachd, szczeglnie pod
wzgldem ekonomiczny m. KGB poszukiwa rekrutw, ktrzy rozumieli zagadnienia
makroekonomiczne, handel i stosunki midzy narodowe. Zdaje si, e Wadimir zidenty fikowa te
potrzeby ju podczas studiw na Leningradzkim Uniwersy tecie Pastwowy m, gdzie tematem
jego rozprawy naukowej by status pastwa uprzy wilejowanego w handlu midzy narodowy m6.
Andropow pragn przeksztaci KGB w elitarn organizacj, a Wadimir mocno wierzy w ten
idea. Reprezentowa now generacj w KGB, postalinowskie pokolenie rekrutw, o ktry ch
mwiono, e w mniejszy m stopniu kieruj si ideologi i s za modzi, by pamita groz reimu
Stalina.
Andropowa uwaano za reformatora na ty le, na ile pozwalay mu czasy i miejsce pomimo
jego zaangaowania w represje w kraju i za granic. By radzieckim ambasadorem
w Budapeszcie podczas powstania wgierskiego w 1956 roku i do koca y cia przeladoway go
wspomnienia o ty m, jak szy bko moe doj do wy buchu przemocy i groby zaamania sy stemu
jednoparty jnego. [Patrzy ] przeraony z okien ambasady , gdy tum wiesza na latarniach
uliczny ch znienawidzony ch funkcjonariuszy wgierskiej suby bezpieczestwa7. Ten kompleks
wgierski uksztatowa przekonanie Andropowa, e jedy nie mdrze stosowana sia moe
zapewni cigo pastwa i imperium radzieckiego. Dlatego z jednej strony prbowa
modernizowa sy stem, a z drugiej bezwzgldnie kara wszelkie przejawy sprzeciwu wobec niego.
To wanie on w celu zwalczania ideologicznej opozy cji powoa owiany z saw V Zarzd
Gwny , ktry przeladowa fizy ka Andrieja Sacharowa i pisarza Aleksandra Soenicy na. To on
w 1969 roku rozbudowa sie szpitali psy chiatry czny ch, eby gnbi dy sy dentw, uznajc
sprzeciw wobec sy stemu za przejaw choroby psy chicznej.
Wadimir zachowy wa si, jakby mia klapki na oczach zawdzicza je albo oficjalnej
propagandzie, albo obojtnoci. Usprawiedliwia i idealizowa prac w KGB. Wierzy , e oficer
wy wiadu jest obroc prawa i porzdku. Latem 1976 roku wrci z akademii KGB jako nowo
mianowany porucznik. Nie podj pracy w dziale kadr, ty lko zosta przeniesiony do kontrwy wiadu
II Zarzdu Gwnego KGB. Uczestniczy w operacjach wy mierzony ch przeciwko wrogom
wewntrzny m, a nie spoza granic kraju. Sta si aparatczy kiem, ktremu przede wszy stkim
zaleao na utrzy maniu porzdku spoecznego i kontroli polity cznej, lecz niewiele wiadomo o jego
dziaalnoci w ty m okresie. Jego znajomi, a nawet bliscy koledzy , nigdy nie wiedzieli na pewno,
czy m si zajmuje, on za podj wiele rodkw ostronoci, eby nie ujawnia szczegw swojej
pracy . Oficer, ktry z nim wsppracowa, owiadczy pniej, e Putin wy kony wa zadania dla
V Zarzdu Gwnego, ale nikt nie moe tego potwierdzi na sto procent8. On sam temu zaprzecza,
ale jego kolega twierdzi, e Wadimir doskonale zna metody stosowane przez KGB wobec
kry ty kw potgi Zwizku Radzieckiego midzy inny mi Soenicy na, a pniej te Sacharowa.
Wiadomo, e jeden z jego najbliszy ch leningradzkich przy jaci, pracujcy w V Zarzdzie
Gwny m Wiktor Czerkiesow, zapisa si w historii dziaaniami wy mierzony mi w dy sy dentw
oraz nieuznawane przez pastwo wsplnoty religijne9. Fakt, e KGB wy korzy sty wa
informatorw i kolaborantw, nie wy woy wa u Putina wy rzutw sumienia ani oporw. Przez
takich ludzi w spoeczestwie radzieckim rosa podejrzliwo i nieufno, wierzy jednak, e
zmowa oby wateli z budzcy m lk pastwem policy jny m to nie ty lko nic zego, lecz jest to wrcz
niezbdny warunek utrzy mania porzdku. Stwierdzi kiedy , e 90 procent posiadany ch przez
KGB informacji wy wiadowczy ch pochodzio od zwy czajny ch oby wateli Zwizku Radzieckiego,
ktrzy dobrowolnie lub nakonieni inny mi metodami skadali donosy na swoich
wsppracownikw, przy jaci albo krewny ch. Bez tajny ch informatorw niczego si nie da
zrobi uzna10.
Wiele wskazuje na to, e w okresie suby kontrwy wiadowczej w Leningradzie Wadimir
pozy skiwa i kontrolowa agentw, szczeglnie wrd biznesmenw, dziennikarzy i sportowcw,
ktrzy podrowali za granic albo spoty kali si na miejscu z obcokrajowcami. Do dzisiaj jego
zadania z tamty ch czasw spowija tajemnica, ale wiadomo, e sta si kim w rodzaju gliniarza
czy li spenia si przepowiednia trenera, kiedy ten si dowiedzia, jaki kierunek studiw wy bra
mody Putin. Wadimir prowadzi podwjne y cie, ale o wiele mniej dramaty czne
i niebezpieczne ni bohater Tarczy i miecza. Wanie z tego okresu wy wodz si przy janie
z ludmi, ktrzy pracowali w jego cieniu i mieli dalej wsppracowa w nadchodzcy ch latach
z Wiktorem Czerkiesowem, Aleksandrem Bortnikowem, Wiktorem Iwanowem, Siergiejem
Iwanowem i Nikoajem Patruszewem. W ty m niewielkim, zamknity m krgu kolegw z KGB
samy ch mczy zn Putin znalaz my lcy ch podobnie towarzy szy , ktrzy umacniali jego coraz
bardziej szty wny , czarno-biay obraz wiata.

P o kilku miesicach pracy w kontrwy wiadzie Wadimira przeniesiono do I Zarzdu Gwnego,


ktry odpowiada za operacje wy wiadowcze poza granicami Zwizku Radzieckiego. By a to
jednostka cieszca si opini elitarnego wy dziau KGB. Suy o w niej jedy nie pi ty sicy
spord niemal trzy stu ty sicy zatrudniony ch przez aparat bezpieczestwa11. Niewtpliwie
znajomo niemieckiego pomoga Putinowi w zdoby ciu nowego stanowiska, a KGB umoliwi mu
doskonalenie umiejtnoci jzy kowy ch podczas odby wajcy ch si trzy razy w ty godniu
dwugodzinny ch zaj12. Mimo to wci nie zosta szpiegiem ani nie wy jecha za granic. Dalej
pracowa w Wielkim Domu przy Litejny m Prospekcie i by odpowiedzialny za ledzenie
poczy na goci z zagranicy i obcy ch dy plomatw stacjonujcy ch w konsulatach na terenie
miasta. Wikszo pracy sprowadzaa si do analizy dany ch i nie wy magaa szczeglnej odwagi
ani umiejtnoci. Jako drugie pod wzgldem wielkoci miasto Zwizku Radzieckiego Leningrad
oczy wicie nie by prowincj, ale brakowao w nim dramaty czny ch intry g, od ktry ch wrzao
w stolicy pastwa Moskwie. Sam KGB zacz wy kazy wa objawy rozdcia i skostnienia
wzrost liczby zatrudniony ch w komitecie osb negaty wnie wpy wa na jego skuteczno.
W przy padku wielu agentw modziecza fascy nacja wiatem szpiegostwa zostaa stamszona
przez nud i biurokraty czn inercj. Jedy nie w fikcji literackiej samotny czowiek moe podbi
cay wiat pisa o tamtej erze Jurij Szwiec13.
Wy glda na to, e Wadimirowi wy starczaa praca na niszy ch stanowiskach. Wprawdzie
jeden z jego przeoony ch opisa go jako skrupulatnego pracownika14, ale zdecy dowanie nie
kierowaa nim ch wspinania si po szczeblach kariery . W 1977 roku jego ojciec odszed
z fabry ki wagonw na emery tur i jako kombatant i inwalida wojenny otrzy ma od pastwa ma
dwupokojow klitk poniej trzy dziestu metrw kwadratowy ch przy prospekcie Staczek na
Awtowie, nowo odbudowanej dzielnicy na poudnie od history cznej czci Leningradu. Po
wojnie w miecie panowa taki kry zy s mieszkaniowy , e wiele rodzin wci gniedzio si
w komunakach nawet funkcjonariusze KGB nie kwalifikowali si do automaty cznego przy dziau
lokalu. Ty mczasem od tej chwili dwudziestopicioletni Wadimir po raz pierwszy w y ciu mia
oddzielny pokj, wasny kt, jak go okrelia Wiera Guriewicz.
Majc do dy spozy cji duo wolnego czasu, jedzi po miecie sprezentowany m przez matk
samochodem, a zdaniem jego znajomy ch wci wdawa si w bjki uliczne, nie zwaajc na to,
e takie nieroztropne zachowanie mogo zagrozi jego karierze. Nie przejmowa si ry zy kiem ani
niebezpieczestwem z pewn nonszalancj chwali si, e ama wiele przepisw, po czci
dlatego, e suba w KGB gwarantowaa mu ochron przed zwy k milicj. Nagina prawo, bo
czu si bezkarny . Podczas pewny ch wit Wielkanocy zawiz na procesj Siergieja Roldugina,
muzy ka klasy cznego, z ktry m si zaprzy jani. Jego zadaniem by o monitorowanie
i utrzy my wanie porzdku wrd wierny ch, ludzi pokroju jego matki. Zrobi na koledze wielkie
wraenie, zabierajc go do otarza za ikonostasem, gdzie nie mia wstpu nikt poza duchowny mi.
(Co sugeruje, e Putin mia niewielki szacunek dla witoci Kocioa). Nikt tam nie moe
wchodzi, ale nas to nie doty czy powiedzia przy jacielowi. By nierozwany i wy buchowy .
Roldugin wspomina, e w drodze powrotnej z wy cieczki po kociele zaczepia ich na przy stanku
autobusowy m grupa studentw, ktrzy chcieli papierosa. Postura Wadimira nie budzia w nikim
strachu, wic kiedy arogancko odmwi, jeden ze studentw go popchn. Putin za przerzuci
chopaka przez rami, jakby to by a klubowa walka15.
Rozpowiada swoim kolegom, e jest milicjantem i pracuje w Ministerstwie Spraw
Wewntrzny ch. Zdaje si, e wielu w to uwierzy o. Wkrtce jednak by o mu coraz trudniej
ukry wa prawdziwe zajcie. Roldugin, ktry pozna Putina w 1977 roku, szy bko odkry prawd.
Sta si ostrony . Jako muzy k czsto wy jeda za granic. Podczas ty ch podry towarzy szy li mu
agenci KGB, le ukry wajcy si pod przy kry wk przedstawicieli Ministerstwa Kultury . Roldugin
nie lubi ty ch ideologiczny ch nianiek i nauczy si nie wy raa w ich obecnoci swoich
prawdziwy ch pogldw. Ty mczasem los sprawi, e z jedny m z nich si zaprzy jani. Wadimir
rozbroi go, przy znajc si w kocu do tego, co tak naprawd robi, chocia nawet Rolduginowi nie
udao si wy cign z niego nic wicej na ten temat.
Jestem wiolonczelist zagadn pewnego razu swojego przy jaciela. Kiepski by by ze
mnie chirurg, ale dobrze gram na wiolonczeli. A twj zawd? Wiem, e jeste oficerem
wy wiadu. Interesuje mnie jednak, co to znaczy .
Wadimir zaspokoi jego ciekawo, ale ty lko w minimalny m stopniu.
Specjalizuj si w stosunkach spoeczny ch odpar zagadkowo i nie chcia ju wicej
rozmawia na ten temat16.
W 1979 roku Wadimir osign stopie kapitana i w kocu zosta wy delegowany do Moskwy ,
eby wstpi do Wy szej Szkoy KGB im. Feliksa Dziery skiego, twrcy radzieckiej tajnej
policji. Dziery ski wci by w KGB podziwian, wrcz kultow postaci. W podrcznikach
znajdowaa si jego charaktery sty ka podstawowy ch cech agenta wy wiadu: chodny umy s,
gorce serce i czy ste rce17. Zdawao si, e w kocu I Zarzd Gwny zacz przy gotowy wa
Wadimira do suby zagranicznej. Jednak po krtkim kursie wezwano go z powrotem do
Leningradu, gdzie znowu kontrolowa obcokrajowcw zreszt bez wielkich sukcesw. Jeden ze
zwierzchnikw Putina twierdzi, e jego praca by a nadzwy czaj produkty wna, ty mczasem
dziaajcy podczas jego kariery w Leningradzie starszy oficer KGB Oleg Kaugin zdradzi, e
komitet nie wy kry w ty m czasie na terenie miasta ani jednego obcego agenta pozostajcego
poza kontrol sub18.
Zdawao si, e kariera Putina utkna w martwy m punkcie, lecz wkrtce okres wzgldnego
spokoju i odprenia polity cznego zmciy coraz silniejsze wstrzsy w kraju i za granic
z perspekty wy czasu wida, e by y to pierwsze sy mptomy rozkadu i pniejszego upadku
Zwizku Radzieckiego. W grudniu 1979 roku ZSRR przeprowadzi inwazj na Afganistan po
krwawy m zamachu stanu zaplanowany m przez KGB pod przy wdztwem Andropowa
i przeprowadzony m przez elitarne oddziay komandosw w przebraniach onierzy afgaskich.
Inwazja zapocztkowaa nieudan operacj wzmocnienia rzdu komunistw w Kabulu, ktra
pochona y cie ty sicy onierzy . Ich ciaa potajemnie przewoono do ojczy zny w cy nkowy ch
skrzy niach oznaczony ch kodem GRUZ 200 (adunek 200).
Wy br Ronalda Reagana na prezy denta Stanw Zjednoczony ch w listopadzie 1980 roku
wzmg napicia zimnowojenne i pchn oba mocarstwa ku ostrzejszej konfrontacji. Wkrtce
Kreml i KGB ulegy goszonej przez przy wdcw pastwa obsesji, e Reagan zamierza
przy puci wy przedzajcy atak nuklearny na Zwizek Radziecki. Na konferencji w maju 1981
roku ciko ju chory Leonid Breniew potpi Reagana jako zagroenie dla pokoju na wiecie,
Andropow za zapowiedzia, e od tej pory najwaniejszy m celem sub specjalny ch bdzie
znalezienie dowodw, e Reagan planuje zniszczy ZSRR19. Ta zakrojona na szerok skal
operacja o kry ptonimie RYAN (akronim od rakietno-jadiernoje napadienije, czy li atak rakietowo-
atomowy ) zaja gwne miejsce wrd dziaa wy wiadowczy ch agentur KGB na cay m
wiecie i do koca dekady by a ich paranoiczn obsesj. Wadimir Putin mia wkrtce odegra
w niej swoj rol.

P o powrocie do Leningradu w 1980 roku zarwno w y ciu osobisty m, jak i zawodowy m


Wadimira doszo do istotnego zwrotu. W wieku dwudziestu omiu lat wci by kawalerem
rzecz niezwy ka w spoeczestwie radzieckim. Jego stan cy wilny nie zadowala konserwaty stw
z KGB. I Zarzd Gwny nie dopuszcza do wy jazdw kawalerw za granic, obawiajc si, e
pozamaeskie przy gody miosne mog narazi ich na dekonspiracj albo szanta20. Wadimir
nie by nieatrakcy jny mia intensy wnie niebieskie oczy , by wy sportowany i by skotliwy ,
nawet jeeli jego poczucie humoru mogo si zdawa cierpkie. W kontaktach z kobietami sprawia
jednak wraenie powcigliwego, a nawet zagubionego; czu si o wiele swobodniej w krgu
mczy zn, ktry ch zna z modoci i z pracy w KGB.
Czsto mu powtarzaem, e fatalny z niego rozmwca wy zna Roldugin21.
W drugiej poowie studiw Wadimir nawiza swj pierwszy powany romans ze studentk
medy cy ny . Nazy waa si Ludmia Chmarina, a jej brat Wiktor Chmarin by jedny m
z przy jaci Putina. Roldugin opisa j jako adn i upart dziewczy n, ktra prdzej sama
powiedziaaby Wadimirowi, e jest chory , ni zapy taa go, jak si czuje. Poznali si na rodzinnej
daczy Putina w Tonie i spoty kali si do koca studiw oraz jeszcze na pocztku jego kariery
zawodowej. W 1979 roku zarczy li si i zoy li wniosek o udzielenie lubu, a ich rodzice kupili
obrczki, garnitur i sukni. Po ty ch przy gotowaniach nagle ze sob zerwali. Putin uzna, e lepiej
by o wtedy odcierpie oddzielnie, ni pniej mczy si razem, ale nigdy nie zdradzi, o co
poszo nawet Rolduginowi. Sugerowa jedy nie pewn intry g, chocia zdaje si, e przeszkoda
nie by a szczeglnie powana, poniewa przy ja z bratem narzeczonej Wiktorem przetrwaa
kolejne lata. Wadimir przy zwy czai si do kawalerskiego y cia moe nawet wola mieszka
z rodzicami i by przez nich rozpieszczany . Doszed do wniosku, e moe nigdy si nie oeni22.
W marcu 1980 roku pozna inn Ludmi Ludmi Szkriebniew, bkitnook stewardes
Aerofotu, ktra pochodzia z Kaliningradu, by ej pruskiej prowincji zajtej przez Zwizek
Radziecki po zwy cistwie nad hitlerowskimi Niemcami. Miaa dwadziecia dwa lata i jasne
wosy , ktre spy way jej falami na ramiona. Razem z inn stewardes, Galin, zatrzy may si
na trzy dni w Leningradzie. Chciay jak najwicej zwiedzi podczas tej wizy ty , wic pierwszego
wieczoru poszy z chopakiem Galiny Andriejem do Teatru Lensowietu na spektakl Arkadego
Rajkina, aktora i saty ry ka starszego pokolenia. Galina zaprosia Ludmi, wic Andriej
przy prowadzi koleg, Wadimira. Ten pocztkowo nie zrobi najlepszego wraenia na Ludmile,
ktra zwrcia uwag na jego znoszone ubranie i odstrczajcy sposb by cia. Pniej mwia, e
gdy by spotkaa go na ulicy , nie zwrciaby na niego uwagi23. Ale podczas antraktu zdoby a si
na odwag i zapy taa, czy nie pomgby im zdoby biletw na koncert, ktry mia si odby
nastpnego dnia. Udao mu si zaatwi wejciwki, a pod koniec drugiego wieczoru da jej swj
numer telefonu. Andriej by w szoku. Dobrze si czujesz? zapy ta przy jaciela. Nigdy
przedtem nie widzia, by ten da swj numer komu, kogo zby t dobrze nie zna24. Trzeciego dnia
znowu si spotkali, a kiedy Ludmia wrcia do Kaliningradu, zadzwonia do niego.
W lipcu znowu przy leciaa do Leningradu i wtedy ich romans rozkwit na dobre. Ludmia
artowaa, e inne dziewczy ny przy jedaj na randk autobusem albo trolejbusem, ona za
przy latuje samolotem25. Wkrtce postanowia przeprowadzi si na stae do Leningradu.
Wadimir namawia j, eby wrcia na studia (zrezy gnowaa z politechniki, by zosta
stewardes), i w kocu dostaa si na wy dzia filologii w jego Alma Mater Leningradzkim
Uniwersy tecie Pastwowy m. W pocztkowy m okresie stres zwizany z przeprowadzk i studiami
nadszarpn ich zwizek i rozstali si z jej inicjaty wy , trwao to, dopki Wadimir nie polecia do
Kaliningradu, eby j przekona do powrotu. W padzierniku Ludmia na dobre zadomowia si
w komunace wspdzielonej z kobiet, ktrej sy n wy jecha do wojska26. Wadimir okaza si
wy magajcy m, zazdrosny m partnerem; Ludmia wci czua, e j obserwuje, poddaje prbom
i ocenia. Mwi, czego sobie y czy , i bez wzgldu na to, czy chodzio o wsplny wy jazd na narty ,
czy o sugesti, eby zapisaa si na kurs pisania na maszy nie, nie pozostawia jej pola do dy skusji.
W porwnaniu z jego pierwsz dziewczy n Ludmia by a bardziej ulega. Kiedy Wadimir
przedstawi j matce, ta nie by a zachwy cona, a na domiar zego daa to odczu modej kobiecie.
Powiedziaa wprost, e jej sy n mia ju jedn Ludmi, dobr dziewczy n.
Ludmia nie wiedziaa, e pracowa w KGB. J te okama, e jest funkcjonariuszem wy dziau
ledczego Ministerstwa Spraw Wewntrzny ch. To by a czsta przy kry wka dla agentw wy wiadu
Putin mia nawet faszy we dokumenty , ktre to potwierdzay 27. Kiedy Ludmia py taa go, co
robi w cigu dnia, zby wa j artami.
Do obiadu mielimy branie powiedzia pewnego razu, jakby poszli z kolegami na ry by .
A po obiedzie wy puszczalimy 28.
Dopiero w 1981 roku po ptora roku znajomoci dowiedziaa si, jaki jest jego prawdziwy
zawd, i to nie od niego, lecz od ony przy jaciela. Poczua podniecenie i dum.
W przeciwiestwie do Roldugina nie miaa powodu obawia si KGB ani tego modego
mczy zny . Nagle zrozumiaa, dlaczego jest taki maomwny , wy janio si wiele spraw, ktre
do tej pory wy daway si niezrozumiae. Tajemnica, ktr zdradzia jej koleanka, by a dla niej
olnieniem i troch j niepokoia. Jeeli chciaa dalej z nim y , musiaa si pogodzi z faktem,
e pewna cz jego y cia na zawsze pozostanie poza jej zasigiem29. Przy szo jej na my l, e
kobieta, ktra zdradzia ten sekret, zostaa poinstruowana, by to zrobi. Nigdy nie zdoby a co do
tego pewnoci. Dopiero pniej przy pomniaa sobie dziwne spotkanie sprzed kilku miesicy .
Miaa zatelefonowa do Putina o sidmej wieczorem, jak wiele razy przedtem. W jej
komunace nie by o telefonu, wic posza do budki na pobliskim placu. Kiedy na dworze zacz
zapada mrok, wy braa numer, ale Wadimir nie odbiera. W kocu zrezy gnowaa z dalszy ch
prb, wiedzc, e jej chopak czsto pracuje do pna. Odwrcia si i ruszy a w kierunku domu.
Nagle na cichy m, ciemny m placy ku zauway a, e idzie za ni mody mczy zna. Ludmia
skrcia, eby pj do mieszkania przez ukowato sklepion bram na dziedziniec. Mczy zna
wci j ledzi. Przy spieszy a kroku, a on te ruszy szy bciej.
Moda damo, prosz nie ucieka. Nie mam zy ch zamiarw. Chc ty lko z pani
porozmawia. Prosz mi da kilka sekund.
Zdawao si, e mwi szczerze, jego sowa brzmiay tak, jakby py ny prosto z serca. Ludmia
stana.
Moda damo, to po prostu przeznaczenie. Doprawdy , umiech losu! Tak bardzo chciaem
pani pozna!
Co te pan mwi! odpara lekcewaco. To aden umiech losu.
No c, prosz, bagam, niech mi pani da swj numer telefonu.
Nie mam telefonu.
W takim razie prosz sobie zapisa mj numer powiedzia mczy zna. Chcia, eby do
niego zadzwonia, tak samo jak Putin na drugiej randce.
Nie zaprzeczy a i dopiero wtedy mczy zna pozwoli jej odej30.
Ten nieomal zapomniany epizod gwatownie do niej wrci. Czy w tamtej ciemnej uliczce
Komitet Bezpieczestwa Pastwowego a moe nawet sam Wadimir podda j prbie
charakteru? Gdy by okazaa si kobiet, ktra atwo nawizuje na ulicy znajomoci z obcy mi
mczy znami, mogaby wy woa zazdro ma i narazi jego albo siebie na szanta albo skupi
na sobie dziaania kontrwy wiadu. A moe by to po prostu jaki bezczelny ty pek, ktry chcia j
jedy nie pozna? Nieszczeglnie j to drczy o, zrozumiaa jednak, jakie y cie czeka j u boku
Wadimira. Niektry m taki test napdziby strachu tego by a pewna ale niemdrze by oby
da si wy prowadzi z rwnowagi. Przecie nie miaa nic do ukry cia. Nie miaa te nic przeciwko
jego pracy Praca to praca, wzruszaa ramionami. Ale denerwowao j, e gdy py taa go
o tamto spotkanie, za kady m razem unika odpowiedzi. Wiedziaa, e nigdy nie opowie jej o ty m
drugim wiecie, w ktry m spdza cz y cia, ani nie bdzie mg spokojnie wy tumaczy ,
dlaczego wrci do domu o pnocy , a nie, na przy kad, o dziewitej. Bdzie si o niego martwi,
a potem zoci, ale zawsze bdzie musiaa cierpliwie czeka, sama i niepewna. Jego praca
w KGB odcinie pitno i na niej. Nigdy nie bdzie jej wolno rozmawia o jego pracy ani
szczerze opowiedzie inny m ludziom o sobie ani o ich wsplny m y ciu. Zdawaa sobie spraw, e
lub z Putinem bdzie rwnoznaczny z narzuceniem sobie samej wielu ogranicze. Powoli
zaczy naa go kocha, ale uczuciu towarzy szy y przy taczajce my li31.
Wadimir potrafi by zuchway i popdliwy , ale w zalotach umia te kokietowa.
Wy korzy sty wa swoj pozy cj oraz zarobki eby podrowa z Ludmi. Dwa razy wy brali
si nad Morze Czarne, ktre pokocha ju podczas pierwszej wy prawy , gdy jako mody student
obserwowa gwiazdy . Raz pojechali z przy jacimi do Soczi, kurortu lecego ptora ty sica
kilometrw na poudnie od Leningradu. Mieszkali tam w dwupokojowy m apartamencie
zarezerwowany m dla ochrony rezy dencji Boczarow Ruczaj, zbudowanej na rozkaz Nikity
Chruszczowa w latach pidziesity ch ubiegego wieku nadmorskiej willi dla radzieckich elit, ktra
pewnego dnia w jeszcze niedajcej si przewidzie przy szoci miaa si sta posiadoci
wy poczy nkow prezy dentw nowej Rosji. To tam Leonid Breniew prbowa ratowa swoje
zdrowie w apaty czny ch ostatnich latach sprawowania wadzy . Z balkonu widzieli pla, ale wstp
na ni by zabroniony . W 1981 roku wrcili nad Morze Czarne ty m razem spdzili dwa ty godnie
w Sudaku na Kry mie i by to ich pierwszy urlop ty lko we dwoje32. Trudno jednak nazwa ich
romans burz uczu. Wadimir owiadczy si Ludmile dopiero w kwietniu 1983 roku i kiedy
w kocu poprosi j o rk, ta sdzia, e raczej zamierza z ni porozmawia o zerwaniu zwizku.
Przez trzy i p roku miaa chy ba dosy czasu na podjcie decy zji zwrci si do niej,
kiedy by li u niego w mieszkaniu.
Tak powiedziaa niepewnie Ludmia, obawiajc si, e to ju koniec ich znajomoci. To
prawda, zdecy dowaam si.
Wadimir popatrzy na ni jak czowiek targany wtpliwociami.
Tak? powtrzy , a potem doda: A zatem, jeli tak sprawy stoj, to kocham ci
i proponuj, eby my si pobrali33.
Ju ustali dat 28 lipca. Od tego dnia dzieliy ich zatem ty lko trzy miesice. Wzili jedy nie
lub cy wilny funkcjonariusze KGB mieli zakaz udziau w uroczy stociach kocielny ch
a potem wy prawili podwjne wesele. W pierwszy m, na pokadzie py wajcej restauracji
zacumowanej na nabrzeu przy Leningradzkim Uniwersy tecie Pastwowy m, wzio udzia
dwadziecioro przy jaci i krewny ch. Dzie pniej moda para zorganizowaa spotkanie o inny m
charakterze w bardziej kameralny m otoczeniu sali bankietowej hotelu Moskwa. Zdaniem
Ludmiy pierwsze by o serdeczne i radosne, drugie za bardziej uroczy ste, dosy mie, ale nieco
inne. Przy szli na nie koledzy Putina z KGB, ktrzy woleli nie zdradza swojej tosamoci nawet
rodzinie i najbliszy m przy jacioom jednego z ich towarzy szy .
Putinowie spdzili miesic miodowy na Ukrainie. Najpierw pojechali samochodem do
Kijowa, gdzie spotkali si z przy jacimi, i dalej podrowali razem, czsto dzielc z nimi pokj.
Objechali Modawi, odwiedzili Lww na zachodzie Ukrainy , a w kocu wrcili na Kry m
i zatrzy mali si w Mikoajowie oraz w Jacie zwiedzili najwaniejsze tury sty czne atrakcje
rozlegego radzieckiego imperium. W Jacie nowoecy mieli pokj ty lko dla siebie i zostali tam
przez dwanacie dni, eby popy wa i opala si na skalisty m wy brzeu34. Kry m zdawa si
Wadimirowi magiczny m, bogosawiony m miejscem. Wrcili przez Moskw, eby po drodze
wpa do gwnej siedziby KGB zwanej Central a potem zamieszkali w dwupokojowy m
mieszkaniu rodzicw Wadimira przy prospekcie Staczek. On skoczy trzy dzieci lat, ona
dwadziecia pi i razem tworzy li szczliwe, chocia ograniczone reguami pracy
wy wiadowczej maestwo.
Igor Antonow, jeden ze znajomy ch rodziny , by zdania, e Wadimir oeni si po to, eby
pchn do przodu swoj karier, wiedzia bowiem, e stan kawalerski j hamuje35. Na pewno
dobrze to sobie przemy la, bo przeom na gruncie zawodowy m nastpi w jego przy padku ju rok
pniej. KGB awansowa go po dziewiciu latach suby na majora i wy sa do Moskwy do
Insty tutu Czerwonego Sztandaru, elitarnej szkoy cy wilnego wy wiadu zagranicznego. Orodek
istnia od 1938 roku i stanowi obz szkoleniowy dla radzieckich szpiegw pracujcy ch za granic.
W insty tucie obowizy waa nie ty lko jedna ideologia przestrzegano tam rwnie jednorodnoci
rasowej i etnicznej. Nie mieli do niego wstpu y dzi, podobnie jak Tatarzy kry mscy , Czeczeni
i Kamucy . Obowizy wa zakaz jakichkolwiek prakty k religijny ch. Moliwe, e przy jcie Putina
by o skutkiem podjty ch przez KGB dziaa, ktre miay na celu zapewnienie miejsc kandy datom
z dy skry minowany ch grup spoeczny ch. Od pocztku lat osiemdziesity ch I Zarzd Gwny
wy raa niezadowolenie, e zby t wielu kadetw insty tutu to zepsute dzieciaki uprzy wilejowany ch
rodzicw, ktrzy uy waj swoich wpy ww i koneksji w Moskwie, eby zapewni sobie miejsce
na szkoleniu. Zarzd liczy raczej na solidny ch kandy datw wy rniajcy ch si zdolnociami
lingwisty czny mi i absolutny m oddaniem interesom ZSRR chcia rozszerzy moliwoci
rekrutacji, zwikszajc proporcje na korzy kadetw z prowincji, wic poprosi obwodowe
siedziby agencji, eby zgosiy swoje propozy cje36. Leningrad wy sa Putina.
Insty tut zmieni nazw i teraz nosi imi Andropowa. Po dugim okresie kierowania KGB
Andropow zastpi zmarego w 1982 roku Breniewa na stanowisku sekretarza generalnego KPZR,
budzc nadziej wrd ty ch, ktrzy oczekiwali modernizacji pastwa pod siln rk sub
bezpieczestwa. Ty mczasem Andropow pozosta na stanowisku ledwo pitnacie miesicy , po
czy m zmar nagle w luty m 1984 roku. Jego nastpcami by li polity cy starej daty , ktrzy
chaoty cznie i na krtko wy mieniali si na najwy szy m stanowisku. Konstantin Czernienko zosta
sekretarzem generalny m kilka miesicy przed ty m, jak Putin rozpocz nauk w Insty tucie
Czerwonego Sztandaru, ale peni t funkcj ty lko rok, do mierci w marcu 1985 roku. Nagle si
okazao, e wielki nard radziecki nie jest w stanie wy da na wiat nowy ch przy wdcw, wic
pastwo przey o okres stagnacji ekonomicznej i polity cznej, ktra pogbia przepa dzielc je
od Zachodu i gwnego przeciwnika Stanw Zjednoczony ch. Wojna Zwizku Radzieckiego
w Afganistanie ugrzza w miejscu, a do otaczajcy ch Wadimira krgw wy wiadowczy ch
docieray fakty , ktry ch nie mona by o poda do publicznej wiadomoci. Putina nowiny te
naprawd oszoomiy , bo do tej pory niezomnie wierzy w suszno radzieckiej interwencji
zbrojnej37.
Insty tut by tajny m orodkiem szkoleniowy m usy tuowany m w podmoskiewskim lesie, gdzie
funkcjonuje do dzisiaj pod now nazw: Akademia Wy wiadu Zagranicznego Federacji
Rosy jskiej. Oferowa kursy , ktre trway od roku do trzech lat w zalenoci od wy ksztacenia
kadeta, jego dowiadczenia i planowany ch dla niego zada38. Ciarna Ludmia zostaa
w Leningradzie z rodzicami Wadimira. Wanie podczas poby tu w insty tucie Wadimir pozna
fach szpiega nauczy si werbowa agentw, komunikowa si za pomoc szy frw, prowadzi
obserwacj, gubi pocig, korzy sta ze skrzy nek kontaktowy ch i samemu je organizowa. Przede
wszy stkim jednak zgbia sztuk kamuflau. Przez cae szkolenie kadeci posugiwali si
pseudonimami zaczy najcy mi si na t sam liter co ich prawdziwe nazwiska. Putin zosta
towarzy szem Patowem i strzeg swojej prawdziwej tosamoci nawet przed kolegami ze
szkolenia. Nosili cy wilne ubrania zamiast mundurw, bo przy gotowy wali si do nowy ch rl
dziennikarzy , dy plomatw albo handlowcw w delegacjach do krajw, ktre mieli pozna od
podszewki, jeszcze zanim zostan do nich wy sani. Gdy Wadimir zjawi si tam we wrzeniu
1984 roku, mia na sobie trzy czciowy garnitur, eby zrobi dobre wraenie, chocia by ciepy
wczesnojesienny dzie.
Dobrze si przy jrzy jcie towarzy szowi Patowowi! nakaza reszcie kadetw instruktor
pukownik Michai Froow, stawiajc im tego szczupego modego mczy zn za wzr39.
Po niemal dziesiciu latach nudnego obserwowania obcokrajowcw i dy sy dentw
w Leningradzie nareszcie si szkoli, eby by ty m, kim chcia zosta jako chopiec. Na czele
trzech najwaniejszy ch wy dziaw insty tutu stali wwczas weterani zotego wieku KGB-
owskiej dziaalnoci szpiegowskiej lat przedwojenny ch, czasw wojny i okresu tu po niej. Jurij
Modin odpowiada za wy wiad polity czny , Iwan Szy szkin za kontrwy wiad, a Wadimir Barkowski
za wy wiad naukowo-techniczny . Wszy scy trzej wsawili si dziaalnoci szpiegowsk
w Londy nie, Modin za by ostatnim prowadzcy m grupy , ktra zy skaa przy domek Pitka
z Cambridge wieo upieczony ch absolwentw Cambridge (midzy inny mi Kima Philby ego)
zwerbowany ch w latach trzy dziesty ch do szpiegowania na rzecz Zwizku Radzieckiego, ktrzy
zdoali zinfiltrowa najwy sze szczeble bry ty jskiej wadzy . W kocu zostali zdemaskowani i grup
rozwizano, ale caa operacja wci stanowia wzr do naladowania dla mody ch oficerw
wy wiadu w insty tucie40. Towarzy sz Patow uczy si od prawdziwy ch gwiazd KGB.
28 kwietnia 1985 roku, pod koniec studiw, Ludmia urodzia crk. Chciaa jej da na imi
Natasza, ale Wadimir ju zdecy dowa inaczej. Miaa odziedziczy imi po jego matce
i nazy wa si Maria albo Masza. Nie by o go przy porodzie, ale kiedy matka z crk wrciy ze
szpitala, uzy ska przepustk, by je odwiedzi i witowa w gronie nowo powikszonej rodziny
z Siergiejem Rolduginem ktry zosta ojcem chrzestny m Marii na daczy ojca Roldugina pod
Wy borgiem, nieopodal fiskiej granicy . Bez wiedzy ani zgody Ludmiy dokadnie przy jrzano si
jej historii zdrowia i temperamentowi; dowiedziaa si o ty m dopiero, gdy wezwano j do
administracji uniwersy tetu i oznajmiono, e zostaa oczy szczona z wszelkich podejrze41.
Na ty m etapie Wadimir ju by ustatkowany m ojcem rodziny i czekao go najistotniejsze
wy darzenie w doty chczasowy m y ciu. Spenienie jego nadziei na wy jazd za granic i elitarne
zadania wy wiadu zagranicznego by o uzalenione od osigni w Insty tucie Czerwonego
Sztandaru, a pod ty m wzgldem by wao rnie. Mg si spodziewa, e ze wzgldu na
znajomo jzy ka zostanie wy znaczony do suby w jakim kraju niemieckojzy czny m.
Pozostawaa jednak kwestia, czy wy l go na kapitalisty czny Zachd czy li do RFN, Austrii albo
Szwajcarii czy do NRD, pastwa satelickiego ZSRR. Suba wy wiadowcza na Zachodzie
wy magaaby jeszcze roku lub dwch lat w insty tucie, eby zgbi wiedz o tamtejszy ch
zwy czajach, ktrej brak czsto zdradza obce korzenie agentw podstawowe aspekty
kapitalisty cznej rzeczy wistoci, takie jak poy czka hipoteczna, mogy zbi z tropu i zdemaskowa
radzieckiego agenta42. Wadimir przy zna si pniej, e po cichu liczy na misj we wschodnich
Niemczech, ale decy zja nie naleaa do niego.
Decy zj o przy dziale zada podejmowaa specjalna komisja kwalifikacy jna na podstawie
cech osobowy ch kadeta i jego wy nikw w insty tucie. Mimo wy sokiej stawki to wanie
zachowanie Wadimira mogo mu zaszkodzi. Od czasu do czasu wy ry wa si na krtkie wy pady
do Leningradu i przy okazji jednego z nich znowu wda si w bjk podczas konfrontacji w metrze
z grup chuliganw, o czy m opowiedzia Siergiejowi Rolduginowi. Ty m razem sam ucierpia na
rwni z przeciwnikami w ferworze walki zama rk. Zwierzy si Rolduginowi, e czekaj go
konsekwencje, i rzeczy wicie, dosta repry mend, ale nie zdradzi przy jacielowi szczegw kary .
Ma pewn wad, ktra z obiekty wnego punktu widzenia jest niepodana u pracownika sub
specjalny ch: lubi ry zy ko twierdzi Roldugin. Agent powinien by ostroniejszy , a akurat tej
cechy mu brakuje43.
Putin uzy ska przecitn ocen na koniec rocznego szkolenia. Nie mona by o mu zarzuci
szczeglnej ambicji (zreszt w radzieckim sy stemie sowo karierowicz brzmiao jak obelga), ale
pukownik Froow zwrci uwag na kilka negaty wny ch cech jego charakteru. Putin by
zamknity w sobie i mao komunikaty wny . Mia by stry umy s, ale z akademickimi
tendencjami, co by o eufemisty czny m okreleniem jego skonnoci do pedanterii44. Nie
posiada koneksji rodzinny ch ani pochodzenia, ktre mogo mu otworzy drog do prestiowej
placwki. Bjka w leningradzkim metrze niemal na pewno przy czy nia si do nagego koca jego
szkolenia w Insty tucie Czerwonego Sztandaru. Zamiast doskonali umiejtnoci przez kolejne dwa
lata, by doczy do elity agentw, wrci do domu ju po pierwszy m roku, a kiedy otrzy ma
pierwsze zadanie, nie wy sano go do zachodnich Niemiec, ty lko do NRD. Nawet nie do Berlina,
ktry po zwy cistwie nad faszy zmem sta si kolebk zimnowojennego szpiegostwa, lecz do
Drezna, prowincjonalnej stolicy Saksonii w pobliu granicy z Czechosowacj. Pierwszy raz
w y ciu otrzy ma paszport. Wkrtce koczy trzy dzieci trzy lata i jeszcze nigdy nie by poza
Zwizkiem Radzieckim.
ROZDZIA 3

WIERNY ONIERZ
UMIERAJCEGO IMPERIUM

Z e wszy stkich socjalisty czny ch pastw ustanowiony ch po wojnie przez zwy ciski Zwizek
Radziecki to wanie w Niemieckiej Republice Demokraty cznej, przy najmniej na pierwszy rzut
oka, udao si stworzy robotniczy raj obiecy wany przez komunizm ty le e by to sy stem
oparty ty le na ideologii, co na represjach i terrorze. Ministerstwo Bezpieczestwa Pastwowego
Stasi w kraju liczcy m siedemnacie milionw ludzi utrzy my wao sie dziewidziesiciu
jeden ty sicy pracownikw i co najmniej stu siedemdziesiciu trzech ty sicy informatorw.
Pewien history k tak pisa o skali dziaa ministerstwa: Nie da si wy znaczy granic obecnoci
Stasi, tak jak nie mona okreli, w ktry m miejscu koczy si w pomieszczeniu zapach1.
Wadimir Putin wieo awansowany do rangi majora mia wraenie, jakby cofn si
w czasie. Bez cienia ironii nazy wa NRD pastwem wy soce totalitarny m2, nie ty le narodem,
ile wielkim, ogarniajcy m wszy stko aparatem bezpieczestwa. Bardzo mu si to podobao.
KGB mia ogromn liczb ludzi we wschodnich Niemczech. W okresie zimnej wojny
zatrudnia kilkuset pracownikw w swojej bazie w Karlshorst, dzielnicy Berlina, gdzie
stacjonowao te dowdztwo Armii Radzieckiej. Oficerowie Stasi drodzy przy jaciele, jak ich
nazy wali radzieccy agenci by li jednoczenie sprzy mierzecami i ry walami. Stasi wy rczao
KGB w wielu zadaniach polity czny ch i depeszowao wikszo raportw wy wiadu do Centrali
w Moskwie nie ty lko z terenu Niemiec, ale z caego bloku wschodniego. KGB jednak podchodzi
do swoich drogich przy jaci z protekcjonaln ostronoci, ktr Niemcom trudno by o
cierpie. Jedna z najwikszy ch operacji KGB zacza si za czasw Breniewa w latach
siedemdziesity ch i nosia kry ptonim UCZ (promie); w jej ramach w tajemnicy rekrutowano
niemieckich agentw, by obserwowali i dostarczali raporty na temat wasny ch przy wdcw
party jny ch, czonkw rzdu i zwy ky ch ludzi. W ten sposb chciano eliminowa nielojalno
wobec ZSRR3.
Siedziba KGB w Berlinie by a najwikszy m tego rodzaju obiektem na wiecie. Ty m wy raniej
dao si wic zaobserwowa kontrast midzy ni a drezdesk placwk, ktra stanowia jedy nie
mikroskopijny przy czek w obejmujcy ch cay wiat intry gach sub. Przez cay czas w miecie
nad Elb przeby wao maksy malnie szeciuomiu oficerw KGB. Ich biuro znajdowao si
w szarej pitrowej willi z czerwony m dachem przy Angelikastrasse 4, w dzielnicy Neustadt,
nieopodal sy nny ch drezdeskich mostw prowadzcy ch do history cznego centrum miasta. To
tutaj w narony m gabinecie na pierwszy m pitrze major Putin mia pracowa przez najblisze
cztery i p roku.
Drezno, jedno z najpikniejszy ch miast Europy , wci szpeciy pozostaoci kocioa Marii
Panny . Ten barokowy zaby tek po zbombardowaniu Drezna w luty m 1945 roku przez czterdzieci
lat pozostawa ruin i stanowi pamitk okropiestw wojny a w bardziej wspczesnej
propagandzie zosta te sy mbolem zachodniego barbarzy stwa. Leca na drugim brzegu rzeki
Angelikastrasse by a krtk, adn uliczk otoczon szpalerami drzew i ogrodami, ktre kadej
wiosny wy buchay feeri barw, i w niczy m nie przy pominaa niszczejcej, monumentalnej
architektury Leningradu. Za jej skrzy owaniem z gwn ulic znajdowa si rozlegy kompleks
budy nkw, ktry siga a do urwiska, skd rozciga si widok na szerokie, zaronite traw
rozlewisko Elby . Po wojnie radziecka tajna policja NKWD adaptowaa niewielki, stojcy na
skarpie budy nek na potrzeby try bunau wojskowego, gdzie karano nie ty lko ocalay ch
przedstawicieli reimu hitlerowskiego, ale te przeciwnikw nowego sy stemu komunisty cznego4.
Po utworzeniu Stasi ministerstwo przejo ten budy nek i stale go rozbudowy wao. W 1953 roku
wzniesiono tam areszt z czterdziestoma czterema celami, w ktry ch na przestrzeni lat
przetrzy my wano dwanacie ty sicy osb oczekujcy ch na przesuchania i wy rok wizienia.
Kiedy major Putin przy jecha do Drezna, siedziba gwna Stasi by a ju swego rodzaju
pooony m przy Bautzner Strasse miastem w miecie. Wewntrz znajdoway si biura
administracji, hotel dla wany ch goci i dosy blokw mieszkalny ch, by pomieci trzy ty sice
pracownikw. Sta tam rwnie oddzielny budy nek, w ktry m pracownicy Stasi nakadali na uszy
wielkie suchawki i suchali wielogodzinny ch nagra rozmw zarejestrowany ch przez urzdzenia
podsuchowe w cay m miecie. Horst Bhm, szef drezdeskiej Stasi, mia biuro na pierwszy m
pitrze gwnego budy nku, z widokiem na wy oony kamienny mi py tami dziedziniec, gdzie
oficerowie Stasi grali w siatkwk albo w pik non od czasu do czasu z towarzy szami z KGB
z drugiej strony ulicy .
W Zwizku Radzieckim panowaa taka stagnacja, e w porwnaniu z nim nawet skostniay
enerdowski sy stem zdawa si dostatni i peen grony ch pokus, ktre czy hay szczeglnie na
mody ch oficerw KGB i Armii Radzieckiej: kobiet, pienidzy i alkoholu. Kada z nich stanowia
niebezpieczn drog prowadzc do ideologicznej degeneracji5. Agenci radzieccy i onierze
stacjonujcy na terenie Niemiec wci wy patry wali okazji, by zdoby rne rzeczy niebieskie
dinsy , pornografi, a nawet bro i sprzeda je lub wy mieni na czarny m ry nku na zakazan
przez dowdcw Armii Radzieckiej wdk. Nawet kadra oficerska KGB oraz ony oficerw
masowo kupoway jedzenie, ubrania i sprzt elektroniczny towary luksusowe, ktry ch
brakowao w ZSRR i wy sy ay je do domu, eby znajomi sprzedali je dalej drobny m
handlarzom z bardzo chonnego czarnego ry nku.
Przy jedajc w sierpniu 1985 roku do Drezna, Wadimir speni swoje dziecice marzenie
zosta oficerem wy wiadu wy sany m za granic, eby zwalcza wrogw kraju. Ale jego zadania
by y o wiele mniej spektakularne, ni to sobie kiedy wy obraa. Nie musia nawet dziaa
w ukry ciu. By szary m pracownikiem biurowy m wrd rozwizy ch, cy niczny ch urzdnikw
maego przy czka imperium KGB na dalekiej prowincji. Wsppracownicy przezwali go May m
Woodi, bo w willi przy Angelikastrasse by o ju dwch inny ch Wadimirw Duy Woodia
i Woodia Wsacz6. Duy m Woodi nazy wano Wadimira Usolcewa, ktry przy jecha do
Drezna dwa lata wczeniej. Przedtem szkoli si i suy w prowincjonalny ch placwkach na
Biaorusi i w Krasnojarsku i by ju do cna zblazowany .
Kilka miesicy przed przy jazdem Maego Woodii, kiedy zmar Konstantin Czernienko,
Usolcew i jego koledzy wznosili toasty za chorob, ktra tak szy bko go zabraa, zamiast naraa
nard na kolejny wy duony okres niepewnoci. Usolcew drwi z biurokracji, z nienasy cony ch
da Centrali i jej obsesji zagroe, wedug niego urojony ch. Kpi, e najgroniejsz broni
szpiega KGB w Drenie jest dziurkacz do papieru, ktry m wy bija otwory w stosach dokumentw
sumiennie i bez sensu wy sy any ch do Moskwy . Jego raporty czsto zawieray jedy nie
streszczenia wy darze polity czny ch, o ktry ch pisaa lokalna prasa7. Woodia Putin wstpi do
KGB, szukajc romanty cznego bohaterstwa pisa. Ty mczasem w Drenie ju z definicji nie
dao si znale nic z romanty zmu historii szpiegowskich, ale do tej pory dobrze o ty m wiedzia8.
Mimo to May Woodia wietnie si odnalaz w nowy m otoczeniu. Niemal od razu wkrad si
w aski szefa drezdeskiej placwki, pukownika azarowa Matwiejewa, ktry urzdowa tam od
1982 roku. Matwiejew by niski, jeszcze niszy od Putina, zaokrglony w pasie i niemal y sy ,
z wy jtkiem dwch wy sp biay ch wosw po bokach gowy . Urodzi si w 1927 roku, pochodzi ze
starej szkoy , by oddany m sprawie oficerem radzieckiego wy wiadu, a jego rodzice zginli
w czasie Wielkiej Wojny Ojczy nianej. Wzi pod skrzy da modego majora, zafascy nowany
jego determinacj, ety k pracy i uczciwoci. Rok przed przy by ciem Putina do Drezna KGB
zacz wy paca agentom rwnowarto stu dolarw w twardej walucie by a to solidna kwota
przy znawana w dolarach i markach. Zdaniem Usolcewa poby t we wschodnich Niemczech by
dla wikszoci oficerw KGB niepowtarzaln szans na zapewnienie sobie wy godnej staroci9.
Nie mona tego jednak powiedzie o Putinie ani jego onie. Matwiejew ubstwia Ludmi,
uwaajc j za pikn mod matk, ktra nie by a handlar, jak inne kobiety . Nie ukry wa
przed reszt kadry KGB przy Angelikastrasse, e May Woodia jest jego fawory tem przede
wszy stkim dlatego, e mody major nie mia w sobie nic z karierowicza, a jego jedy ny m celem
nie by o przy mienie zwierzchnikw. Uwaa go za kry sztaowo czy stego czowieka i godnego
reprezentanta ludu pracujcego, bdcego jednoczenie ty pem pracownika, ktry nie przecia
si prac dwadziecia cztery godziny na dob10.
Na pocztku Ludmia zostaa w Leningradzie, eby dokoczy studia. May Woodia
wprowadzi si na krtko do kolegi mieszkajcego na ostatnim pitrze nowo wy budowanego
dugiego bloku przy Radeberger Strasse 101, zaledwie pi minut pieszo od willi KGB. Z jednej
strony budy nek przy lega do koszar wojsk radzieckich, a z drugiej ssiadowa z zadrzewiony m
parkiem w pnocno-wschodniej czci Drezna. Jak w wielu budy nkach w okolicy mieszkay
w nim rodziny oficerw Stasi oraz przy jezdny ch Rosjan. Mieszkacy stanowili niewielk,
samowy starczaln spoeczno skupion wok funkcjonariuszy tajnej policji i szpiegw.
W okolicy mona by o znale targowisko arty kuw wojskowy ch, sklep z towarami z ZSRR,
szkoy dla dzieci, kino z radzieckimi filmami w repertuarze oraz bani (rosy jsk saun). Po jakim
czasie major Putin przeprowadzi si do mieszkania na trzecim pitrze nad pierwszy m z dwunastu
wej do bloku (na kad klatk schodow prowadzio osobne wejcie, ale nie by o ani jednej
windy ). Czteropokojowe mieszkanie miao szedziesit pi metrw kwadratowy ch. Trudno je
nazwa luksusowy m, lecz Putin po raz pierwszy w y ciu mia swj dom.
Jesieni 1985 roku, gdy Ludmia przy jechaa z Masz na rku, na stole w kuchni czeka na ni
koszy k bananw, ktre w tamty ch czasach by y w Leningradzie rzadkoci. W pierwszej chwili
miaa wraenie, e ni na jawie. Dzielnica, w ktrej mieszkali, by a urocza, na ulicach panowa
porzdek. Raz w ty godniu ekipa sprztajca my a okna w bloku. ony Niemcw wieszay pranie
w rwny ch rzdach na sznurze midzy metalowy mi supkami wbity mi w trawnik przed blokiem
porzdne ubrania i bardzo do siebie podobne11.
Drezdeska placwka nadzorowaa dziaania KGB w czterech poudniowy ch okrgach NRD.
By y to: Drezno, Lipsk, Gera i Karl-Marx-Stadt. Major Putin i jego koledzy zajli si operacjami
wy wiadowczy mi, kontrwy wiadem, analiz i now, coraz silniejsz obsesj Centrali
szpiegostwem naukowo-techniczny m. Ich dziaania doty czy y przede wszy stkim wroga zza
niedalekiej granicy . Putin dzieli gabinet na pitrze z Usolcewem, ktry nazy wa ten pokj cel,
a Maego Woodi kompanem z celi. W pomieszczeniu stay dwa biurka, sejf na tajne akta
i dwa telefony , ale podczone do jednej linii. Na pocztku May Woodia czu opory przed
odbieraniem telefonu, bo wsty dzi si swojej znajomoci jzy ka niemieckiego, ale w kocu
podcign si na ty le, e umia naladowa dialekt saksoski12. W czasach studenckich pokocha
niemieck kultur, histori i literatur, a teraz mg si w niej zanurzy . Zdarzao si, e wiedzia
wicej ode mnie wspomina pniej Horst Jehmlich, starszy asy stent Bhma, szefa
drezdeskiego Stasi. Radziecki agent czsto py ta Jehmlicha o wy tumaczenie rny ch
idiomaty czny ch zwrotw, nigdy nie pomijajc okazji do podniesienia swoich kompetencji
lingwisty czny ch13.
Nowy kolega intry gowa Usolcewa. By pod wraeniem jego poczucia humoru i skromnego
pochodzenia. Jeeli nie liczy dziadka, ktry kilka razy ledwo otar si o przy wdcw rewolucji
padziernikowej, May Woodia nie mia adny ch prominentny ch krewny ch mogcy ch mu
pomc w karierze. By fawory tem szefa, a do tego reprezentowa KPZR i prowadzi
coty godniowe pogadanki na tematy polity czne, ale zdaniem Usolcewa robi to z udawany m,
a nawet ironiczny m namaszczeniem. Lubi niezby t ambitne programy rozry wkowe
w niemieckiej telewizji, a jednoczenie namitnie czy ta klasy kw literatury , szczeglnie
rosy jskich saty ry kw w rodzaju Nikoaja Gogola i Michaia Saty kowa-Szczedrina, ktrzy
pitnowali dziewitnastowieczn ciasnot umy sow oraz skorumpowan carsk biurokracj.
Martwe dusze, arcy dzieo Gogola kry ty kujce sprzedajno i lizusostwo na prowincji, stao si
jego ulubion lektur. Wy miewa odraajce wady agentw kontrwy wiadu, do ktry ch sam
przez jaki czas si zalicza. Szy dzi te z Matwiejewa i jego anty semity zmu, wszechobecnego
w szeregach KGB, ale nigdy nie rozemia si szefowi prosto w twarz.
Usolcew doszed do wniosku, e May Woodia posiada niezwy k zdolno przy stosowania
osobowoci do sy tuacji i oczekiwa zwierzchnikw. Potrafi ich oczarowa i zdoby ich zaufanie;
by a to charaktery sty czna cecha Putina, na ktr wszy scy zwracali uwag. Podczas
wielogodzinny ch dy skusji prowadzony ch czsto w bani w podziemiach willi Woodii zdarzao
si przelotnie pokaza swj prawdziwy charakter, a nawet zdradzi z ry zy kowny m
wolnomy licielstwem. 9 listopada 1985 roku obaj ogldali radzieck transmisj dramaty cznego
finau szachowy ch mistrzostw wiata midzy Anatolijem Karpowem i Garrim Kasparowem,
ktry oceniano jako ideologiczny pojedy nek midzy star a now gwardi. Niemal caa kadra
KGB dopingowaa Karpowa, doty chczasowego mistrza i wy chwalanego bohatera Zwizku
Radzieckiego. O Kasparowie, ktrego podczas meczu oficjalna prasa poddaa miadcej
kry ty ce, mwiono, e jest wy jtkowo zuchway m parweniuszem. Z kolei May Woodia
przejawia niebezpieczn sy mpati do Kasparowa. Przy j z radoci jego ostateczne
zwy cistwo i nie ba si tego gono powiedzie.
Najbardziej jednak intry gowaa Usolcewa deklarowana przez koleg wiara w Boga. W KGB
takie wy znanie by o nie do pomy lenia, wic Usolcew na wskro ateisty czny komunista nie
mg si nadziwi, e Putin jest gotw tak otwarcie deklarowa skonno do jakiejkolwiek religii,
chocia trzeba przy zna, e mody major by pod ty m wzgldem ostrony i nie obnosi si ze
swoj wiar. Prawd mwic, by tak dy skretny , e Usolcew do koca nie wiedzia, czy Putin
przy padkiem nie uy wa wiary w Boga jako jednego z narzdzi wy wiadowczy ch14.

M ajor Putin cakiem wy godnie urzdzi si w Niemczech. Po raz pierwszy w dorosy m y ciu
przesta trenowa judo i porzuci regularn akty wno fizy czn. Wci nie lubi naduy wa
alkoholu, ale upodoba sobie piwo, szczeglnie radebergera warzonego w may m miecie
niedaleko Drezna. Zakolegowa si z barmanem, ktry zamawia specjalnie dla niego sta ilo
tego trunku ma beczk wic szczupy Putin szy bko przy ty o ponad dziesi kilogramw.
Niemal od razu po przy jedzie do Niemiec Ludmia znowu zasza w ci, a ich druga crka
Jekaterina inaczej Katia urodzia si 31 sierpnia 1986 roku. Usolcew wy czu u Putina lekkie
rozczarowanie, e to nie sy n.
Jako m i ojciec Putin okaza si w pewny m sensie szowinist. Odmawia wy chodzenia po
zakupy , gotowania i wy kony wania inny ch zaj zwizany ch z prowadzeniem domu. Wierzy
w trady cy jny podzia rl w maestwie. Kiedy Ludmia w ciy posza na badania
w drezdeskim szpitalu, zostawia go na trzy dni z Masz, a Putin niemal straci gow. On mia
zarabia na chleb i strzec rodziny , jak to uja Ludmia, ona za zaj si reszt. Wadimir mia
wy bredne podniebienie i nie bra do ust nic oprcz swoich ulubiony ch potraw. W kocu Ludmia
stracia cierpliwo. Kiedy kolejny raz skry ty kowa jej kuchni, ironicznie zacy towaa rosy jskie
powiedzenie: Nie chwal kobiety , bo j zepsujesz. Nigdy nie pamita o rocznicach ich lubu15.
Charakter pracy Putina wy ranie wpy wa na sposb, w jaki spdzali rodzinne weekendy .
Putinowie mieli do dy spozy cji radziecki samochd marki iguli i czsto nim podrowali razem
z pochodzcy mi z ZSRR ssiadami samy mi agentami sub bezpieczestwa i ich maonkami.
Wadimir wstpi do klubu wdkarskiego i jedzi z Ludmi po lasach i parkach Saksonii. Co
najmniej dwa razy odwiedzili Czechosowacj jedno z pastw satelickich Zwizku Radzieckiego
w ty m raz z pukownikiem Matwiejewem i jego on Jewgieni. Kupili sprowadzon z RFN
wie stereo, a pniej jedn z wczesny ch gier wideo na komputer Atari. Nigdy jednak nie by li
w zachodnich Niemczech i chocia regularnie gocili w swoim domu radzieckich oraz
niemieckich znajomy ch, ich y cie pry watne koncentrowao si wok wskiego krgu
niemieckich i sowieckich agentw wy wiadu. Nawizali szczeglnie bliskie relacje z rodzin
Burkhardw, ktrzy mieli niepenosprawne dziecko. Kiedy para przy jaci si rozwioda, to
zdaniem Horsta Jehmlicha major Putin pomg kobiecie znale prac w Berlinie. W porwnaniu
z ludmi, ktry ch pamitali z ZSRR, Putinowie wiedli wy godne, uprzy wilejowane y cie, ale
krpoway ich wy ranie okrelone granice. onom odradzano nawizy wanie znajomoci poza
najbliszy m rodowiskiem, czy m doprowadzono do powstania hermety cznej spoecznoci, co
prdzej czy pniej zaczy nao dziaa na nerwy , podsy cao plotki i drobne wanie. Lata
w Drenie stay si miarowe, uregulowane, zwy czajne i monotonne16. y cie zmienio si
w egzy stencj pozbawion wrae i przy najmniej dla Ludmiy klaustrofobiczn. Jej m
nigdy nie opowiada w domu o pracy , chocia ta kada si cieniem na wszy stkim, co robili.
Nieraz ostrzega Ludmi przed niepodany mi ludmi, ktry ch poznaa. Nawet w bratnich
Niemczech nikomu nie mogli ufa. Prawdziwe tosamoci i intencje Niemcw mogy pozosta
ukry te przez wiele lat, o czy m Putinowie si przekonali, gdy placwk obiega wie, e RFN-
owska agencja wy wiadu zagranicznego BND zinfiltrowaa will przy Angelikastrasse przy
pomocy obdarzonej okazay m biustem agentki, ktra pracowaa tam jako tumaczka. Kry ptonim
BALKON zawdziczaa swojej figurze. Podobno zaprzy jania si z Putinami, a szczeglnie
z Ludmi, ktra zwierzaa si jej, e maestwo z Wadimirem jest burzliwe, e m le j
traktuje i ugania si za inny mi kobietami17. Nie udao si ustali, czy tumaczka naprawd by a
szpiegiem; moliwe, e ta rewelacja by a jedy nie elementem wojny dezinformacy jnej midzy
dwiema agencjami wy wiadu. W szpiegowskim fachu nigdy nie chodzio o prawd.

C elem obecnoci KGB we wschodnich Niemczech by o gromadzenie informacji oraz

rekrutacja agentw, ktrzy mieli dostp do Zachodu. Rola majora Putina w tej misji by a
ruty nowa, a nawet nudna. NRD oddelegowaa dwch oficerw do placwki KGB, eby razem
z Rosjanami przy jrzeli si wnioskom o wiz ludzi chccy ch wy jecha do Republiki Federalnej
Niemiec. Ich zadaniem by o ustalenie, ktrzy z wnioskodawcw maj krewny ch w pobliu
amery kaskich i nalecy ch do NATO baz wojskowy ch w Bad Tlz, Wildflecken i Celle, eby
wy bada, czy w zamian za wiz s skonni wspdziaa z KGB, informujc komitet o wszy stkim,
co bdzie im si zdawa podejrzane albo niecodzienne. W 1986 roku szefowie KGB zafiksowali
si na ry zy ku, ktre potencjalnie stwarzaa NATO i to mimo e zmiany wprowadzane przez
Michaia Gorbaczowa, chary zmaty cznego nowego przy wdc Zwizku Radzieckiego,
zapowiaday zagodzenie zimnowojenny ch napi. Ich rozkazy skupiy si szczeglnie na
obserwacji manewrw Zielony ch Beretw (jednostek specjalny ch wojsk ldowy ch Stanw
Zjednoczony ch) na terenie Niemiec zdaniem Usolcewa by a to niedorzeczna obsesja. Nudne
ty powanie potencjalny ch konfidentw by o wedug niego nadrzdny m zadaniem drezdeskiej
placwki, ale w kocu porzucono je, uznajc, e to strata czasu18.
Major Putin raz przy chodzi do pracy w mundurze, a raz po cy wilnemu w zalenoci od
peniony ch zada. Przesuchiwa konfidentw, ktry ch zwerbowa sam lub z pomoc kolegw.
Liczy na informacje o rozwoju sy tuacji ekonomicznej, polity cznej albo militarnej na Zachodzie,
a take w NRD. Jego informatorzy by li prawdziwy mi szpiegami, ukry wali swoje personalia
i zawody i y li w cigy m strachu przed dekonspiracj Putin trzy ma nad nimi piecz. Mia na
oku ludzi biznesu i obcokrajowcw przejedajcy ch przez kraj, a szczegln uwag darzy
jedy ny rosy jski koci prawosawny w miecie, cerkiew w. Sy meona; gromadzi dossier
doty czce jej duchownego, arcy biskupa Grigorija Dawidowa, oraz jego maej wsplnoty
wierny ch19. Horst Jehmlich, asy stent szefa drezdeskiego Stasi Horsta Bhma, wspomina, e
Putin skupi swoje wy siki na uczniach i studentach, ktrzy pewnego dnia mog zosta kim
wany m w ich ojczy sty ch krajach, jeeli osign wy sokie stanowiska w rzdach lub zakadach
przemy sowy ch. Wanie w taki sposb KGB zapewni sobie wspprac Philby ego i inny ch
studentw Cambridge i spowodowa dziki nim wielkie szkody , ale o ile wiadomo, wy siki Putina
bledn w porwnaniu z tamt operacj. Kiedy ludzie wspierali Zwizek Radziecki z powodu
swoich przekona polity czny ch, teraz jednak wikszo na przy kad Aldrich Ames i Robert
Hanssen w Stanach Zjednoczony ch zdradzaa ojczy zn jedy nie dla pienidzy . Co innego mg
im zaproponowa ZSRR na ty m etapie historii?
Kademu potencjalnemu rekrutowi major Putin zakada teczk osobow, ktr przedstawia do
akceptacji Bhmowi. Musielimy mie pewno, e nie kontaktujemy si z osobami, z ktry mi
nawizali ju kontakt nasi przy jaciele tumaczy Jehmlich taki sposb postpowania. Twierdzi,
e mimo to Stasi nie wiedziao o wszy stkich poczy naniach KGB. Drezdeska placwka
analizowaa te rozwj sy tuacji polity cznej oraz postaw przy wdcw polity czny ch w RFN
i NRD, zwracajc uwag na oznaki sprzeciwu wobec radzieckiej linii programowej, ktra pod
przewodnictwem Gorbaczowa przechodzia powan ewolucj. Operacja UCZ realizowana
od lat przez KGB i majca na celu obserwacj Niemcw z NRD dalej skutkowaa wy sy aniem
do Centrali raportw o drogich przy jacioach, nawet z samego Stasi.
W 1987 roku major Putin awansowa na podpukownika i zosta jedny m z asy stentw
Matwiejewa, a po jakim czasie najwaniejszy m z nich. Automaty cznie obj stanowisko
zastpcy szefa drezdeskiej placwki. Po ty ch awansach zwikszy si zakres jego obowizkw
administracy jny ch, ale jednoczenie oddalio go to jeszcze bardziej od czy nnej dziaalnoci
agenturalnej i szpiegowskiej. Tak jak w Leningradzie, znowu by kontrolerem, urzdnikiem
wy patrujcy m wci wrogw zarwno wewntrzny ch, jak i zewntrzny ch. Pewnego dnia
Siegfried Dannath, ssiad Wadimira z Angelikastrasse, wy prowadzi psa na spacer. Zatrzy ma
si przed siedzib KGB, eby wy mieni uprzejmoci i troch plotek z jedny m z kolegw Putina.
Kiedy ona Dannatha zrobia mczy znom zdjcie na tle willi, radziecki stranik wszcz alarm.
Zbeszta zarwno Rosjan, jak i Niemcw, wrzeszczc, e fotografowanie obiektu jest surowo
wzbronione. Dannath wkrtce zapomnia o ty m zajciu, ale podpukownik Putin wy sa list do Stasi
z prob, by dla bezpieczestwa obj rodzin Dannathw cis obserwacj20.
Dziki swojej pracy Putin mia okazj osobicie pozna drezdeskich oficjeli midzy inny mi
Horsta Bhma i Hansa Modrowa, miejskiego sekretarza partii komunisty cznej ale jego stopie
wojskowy i zajmowana pozy cja wci by y za niskie, eby si z nimi spoufali. Do jego
obowizkw naleay tak pospolite zajcia, jak upewnienie si, czy trzej wy socy urzdnicy KGB,
ktrzy przy jechali z wizy t, mog przenocowa za darmo w hotelu (Moskwie najwy raniej
brakowao funduszy ), albo zaatwienie darmowy ch biletw dla radzieckich onierzy na pikarski
mecz drezdeskiej druy ny ze Spartakiem Moskwa. Jego jedy n znan korespondencj
z Bhmem jest list, w ktry m prosi o pomoc w przy wrceniu usug telefoniczny ch informatorowi
ze rodowiska enerdowskich hurtownikw. Wszy stko wskazy wao na to, e Putin skazany jest na
mao ekscy tujc rol drugorzdnego bohatera wy darze rozgry wajcy ch si na arenie
midzy narodowej21.

W 1987 roku szef Stasi Erich Mielke podpisa rozporzdzenie o nagrodzeniu podpukownika Putina

zoty m medalem z okazji siedemdziesitej rocznicy rewolucji padziernikowej. Tego dnia,


7 listopada, Putin i dwunastu inny ch oficerw KGB doczy li wieczorem do kolegw ze Stasi
w sali balowej w siedzibie ministerstwa przy Bautzner Strasse w budy nku wspdzielony m
z wizieniem eby wy sucha przemwienia Horsta Bhma. Bhm twardo trzy ma si
wy ty czonej linii polity cznej, a ton jego wy stpienia by opanowany , ponury i przeraajcy
w swej ideologicznej nieomy lnoci. Nowy radziecki przy wdca prbowa ociepli stosunki
z Zachodem, ale Bhm ostrzeg, e agencje wy wiadowcze wrogw socjalizmu wcale nie
zamierzay odpuci. Imperialisty czne tajne suby zintensy fikoway dziaania zmierzajce do
zdoby cia informacji, ktre maj lub mog mie znaczenie dla dalszy ch dziaa wy mierzony ch
w Niemieck Republik Demokraty czn i inne pastwa socjalisty czne grzmia z mwnicy .
Mimo to miesic pniej Michai Gorbaczow i Ronald Reagan podpisali w Waszy ngtonie
porozumienie o likwidacji rakiet nuklearny ch redniego i krtkiego zasigu, ktre miao oczy ci
Europ z tej szczeglnie niebezpiecznej broni.
To nie zakoczy o zimnej wojny , ale odwil by a ju w zasigu wzroku ty le e nie miecia
si w polu widzenia enerdowskich przy wdcw. Ci stali si zacieky mi kry ty kami realizowanej
przez Gorbaczowa polity ki pierestrojki i gasnosti, a ich donosy stanowiy gwn tre raportw
KGB wy sy any ch do Centrali. Dopki si nie okazao, e jest ju za pno, przy wdcw NRD nie
opuszczaa niezachwiana wiara w przy szo kraju. Gorbaczow rozumia, e Zwizek Radziecki
nie nada za Zachodem pod wzgldem ekonomiczny m, naukowy m ani wojskowy m i e
chy li si ku upadkowi. Pierwsze kroki Gorbaczowa zmierzajce do reformy radzieckiego sy stemu
ekonomicznego spotkay si z akceptacj nowego reformatorskiego szefostwa KGB, ale zaczy
odsania niebezpieczne pknicia na monolicie pastwa oraz samego KGB, ktre do tej pory
zdaway si niety kalne. O ile jego postulaty modernizacji produkcji przemy sowej i rolnej miay
niewielki bezporedni wpy w na wadz i profity czerpane przez KGB, o ty le zapowiedziana przez
niego w 1986 roku na XXVII zjedzie KPZR polity ka pierestrojki otwieraa drzwi dla inicjaty wy
i kreaty wnego my lenia wrd rzdzcy ch oraz dopuszczaa ich kry ty k. To by pocztek
zmierzchu szty wnej ortodoksji obowizujcej za czasw Breniewa.
Zesp z Angelikastrasse obserwowa z daleka rozwj wy padkw i reagowa dosy ostronie.
Pukownikowi Matwiejewowi nie przy pado do gustu zamieszanie, ktre panowao w Moskwie pod
rzdami Gorbaczowa, ale inni zapewne dziki chodnemu spojrzeniu z perspekty wy czasu
twierdzili pniej, e zdawali sobie spraw z zaamania radzieckiego sy stemu pod presj
pierestrojki i gasnosti. Naleelimy do modego pokolenia w subie bezpieczestwa wspomina
Usolcew. By o dla nas absolutnie oczy wiste, e potga ZSRR nieuchronnie chy li si ku
upadkowi22. Podpukownik Putin podziela t nieweso opini o kondy cji Zwizku Radzieckiego.
Jego zdaniem wojna w Afganistanie staa si bezsensowna i w gruncie rzeczy zbrodnicza23.
Widzia na wasne oczy wzgldne bogactwo zgniego Zachodu, gdy przeglda katalogi
niemieckich domw towarowy ch; agenci i urzdnicy KGB podali ich do tego stopnia, e stay
si przedmiotem handlu wy miennego i wy sy ano je do Rosji, gdzie inspiroway krawcowe24.
Studiujc takie gazety jak Der Spiegel albo czasopisma w rodzaju Sterna w poszukiwaniu
akomy ch kskw dla Centrali, Putin i jego koledzy mogli przeczy ta niewy gadzone przez
propagand relacje z takich wy padkw, jak katastrofa w elektrowni atomowej w Czarnoby lu na
Ukrainie w 1986 roku, a dziki temu dowiady wali si, e oficjalna wersja wy darze jest pena
kamstw. W pewny m sensie z gasnosti pierwsze zapoznay si suby bezpieczestwa, poniewa
miay dostp do wczenie zakazany ch materiaw, ale wkrtce obja ona cae spoeczestwo.
Maa placwka w Drenie odzwierciedlaa istniejce w cay m KGB podziay , ktre pojawiy
si w zwizku z tektoniczny mi wstrzsami w Zwizku Radzieckim podziay midzy
twardogowy mi i reformatorami, midzy star gwardi i nowy m pokoleniem. Powrt Andrieja
Sacharowa z zesania w miecie Gorki pod koniec 1986 roku wy woa gniewn ty rad pukownika
Matwiejewa, ale jego ulubiony podwadny zareagowa na ten fakt raczej z sy mpati.
Podpukownikowi Putinowi zdarzao si od czasu do czasu zdradza podziw dla dy sy dentw
w rodzaju Sacharowa i Soenicy na. Dzie po ty m, jak zakoczy o si wy gnanie Sacharowa,
Putin znowu zdziwi Usolcewa, mwic: Pamitaj, ty lko wy rana przewaga militarna Zachodu
moe przy woa do porzdku nienasy cone paniska z Kremla25. Inny m razem, rozmawiajc
z poznany m w Drenie lekarzem wojskowy m z Armii Radzieckiej, wy jawi, e popiera pomy s
wy borw prezy denckich w ZSRR26. By o to w 1987 roku trzy lata przed pierwszy mi wy borami
na ten urzd w Zwizku Radzieckim. W tamty ch czasach wy ranie zaznacza si ju jego
ambiwalentny stosunek do starego ustroju. Czu, e potrzebna jest zmiana polity czna
i ekonomiczna, ale tak jak Gorbaczow i wielu inny ch Rosjan by zwolennikiem ewolucji sy stemu,
a nie rewolucji. Jak wielu rodakw nie y czy sobie upadku pastwa.

N aczelnik I Zarzdu Gwnego w Moskwie Wadimir Kriuczkow szy bko przy stosowa si
przy najmniej powierzchownie do sposobu my lenia Gorbaczowa. Pod wieloma wzgldami
Kriuczkow przy pomina Putina by fanaty czny m zwolennikiem ty zny fizy cznej,
pracoholikiem i absty nentem, ktry wy woa zgorszenie wrd swoich podwadny ch, zakazujc
uwiconej hulaszcz trady cj konsumpcji alkoholu podczas przy j poegnalny ch dla
oficerw wy sy any ch za granic27. By jedny m z najbliszy ch doradcw Gorbaczowa
i zwolennikiem nowej polity ki jawnoci, jeli chodzi o sprawy zwizane z wy wiadem, a w 1988
roku zosta szefem KGB; do tej pory w KGB ju zaczto przeczuwa, e stworzony w Europie
Wschodniej blok polity czny jest skazany na rozpad.
W drezdeskiej placwce podpukownik Putin i jego koledzy te widzieli, e rzd Ericha
Honeckera, zawzitego starego marksisty , sy stematy cznie traci poparcie spoeczne. Honecker
i szef Stasi Mielke uparcie odmawiali naladowania pierestrojki i gasnosti, ale przecitni
oby watele wschodnich Niemiec czuli w powietrzu wiatr zmian; tak samo jak w inny ch krajach
Europy Wschodniej, w NRD budzio si utajone pragnienie prawa do podstawowy ch wolnoci.
Putin twierdzi, e zanik tego pastwa jest nieunikniony , nie podejrzewa jednak, e stanie si to
tak szy bko28. W sierpniu tego roku Wgry otworzy y granic z Austri i pozwoliy oby watelom
na jej swobodne przekraczanie. Niemcy z NRD, ktrzy mogli podrowa jedy nie do krajw
bloku socjalisty cznego, masowo ruszy li w ty m kierunku, majc nadziej na dalsz emigracj.
W miastach wschodnich Niemiec doszo do protestw podsy cany ch przez ludzi domagajcy ch
si przy najmniej tego samego, co radziecki przy wdca proponowa swojemu narodowi:
wy borw powszechny ch, prawa do kry ty kowania sy stemu jednoparty jnego oraz reform
ry nkowy ch, ktre napdziy by koniunktur i poprawiy sy tuacj materialn mieszkacw. Lk
przed Stasi wci by silny , ale w ty m gorcy m roku rewolucji od Litwy do placu Tiananmen
nie wy starczy , eby uciszy ludzi, zastraszy ich i zatrzy ma w domach. 4 wrzenia w kociele
w. Mikoaja w Lipsku powsta ruch opozy cy jny , ktry po poniedziakowej wieczornej mszy
zorganizowa may protest. Poniedziakowe protesty staway si coraz silniejsze i ogarny
kolejne miasta take Drezno. Do padziernika ju kilkadziesit osb doczy o do ruchu
opozy cy jnego, a kilka ty sicy inny ch ruszy o na Zachd.
2 padziernika Honecker wy da polecenie, by zdawi protesty si, ale zrzucony na Lipsk
oddzia spadochroniarzy odmwi wy konania rozkazu. Nastpnego dnia rzd Honeckera prbowa
odci emigrantom drog, zakazujc podry do Czechosowacji. Kiedy Gorbaczow przy by do
wschodniego Berlina pod pretekstem udziau w odby wajcy ch si 6 padziernika obchodach
czterdziestolecia Niemieckiej Republiki Demokraty cznej, koniec by ju blisko. Rosy jski
przy wdca naciska na Honeckera, eby ten odpowiedzia na dania protestujcy ch. Los karze
ty ch, ktrzy si ocigaj przekony wa, lecz jego niemiecki kolega pozosta niewzruszony .
Rozwiemy nasze problemy w duchu socjalizmu deklarowa podczas wsplnego publicznego
wy stpienia z Michaiem Gorbaczowem. Projekty zmierzajce do osabienia socjalizmu nie
trafi u nas na podatny grunt29.
Niecae dwa ty godnie pniej zosta usunity ze stanowiska, a jego miejsce zaj
doty chczasowy zastpca Egon Krenz, ktry mia powstrzy ma przewrt polity czny . By o ju
jednak za pno. Protesty nabray impetu, nic nie mogo im zapobiec, a coraz bardziej
chaoty czne dziaania rzdu jedy nie przy spieszy y jego upadek. 9 listopada rzecznik prasowy
rzdu ogosi, e politbiuro zezwala mieszkacom wschodnich Niemiec swobodnie przekracza
granic z RFN, a odpowiadajc na py tania dziennikarzy , stwierdzi, e o ile mu wiadomo, to
rozporzdzenie ma skutek naty chmiastowy . Kilkadziesit ty sicy ludzi od razu ruszy o w kierunku
muru berliskiego. Stra graniczna by a bezsilna wobec napierajcego tumu. Stranicy nie dostali
wy rany ch wskazwek od wadz, wic wszy stkich przepucili. Po drugiej stronie muru tum
przy witali rozentuzjazmowani mieszkacy Berlina Zachodniego. Niemcy y jcy po obu stronach
muru zaczli wsplnie burzy najbardziej znienawidzony sy mbol zimnej wojny .
W drezdeskim biurze KGB zapanowa niepokj. Podpukownik Putin by wewntrznie rozdarty
a przy najmniej tak pniej wspomina te chwile. Sy mpaty zowa z rady kalny mi daniami
protestujcy ch, ale jednoczenie wci by sercem przy kolegach ze Stasi. Jego zdaniem Stasi
by o rwnie czci spoeczestwa, dotknit t sam chorob, a nie obc si, ktr naleao
wy prze jako sy mbol upadej wadzy polity cznej. Nic nie wzbudzao w nim wikszej pogardy
i lku ni perspekty wa przejcia kontroli przez niezorganizowany i ulegajcy zmienny m
emocjom tum. Ty mczasem wanie co takiego widzia dokoa. Na domiar zego zdawao si, e
nikogo w Moskwie to nie obchodzi. Putin skary si, e KGB sam trawiony przez wewntrzne
niepokoje, ktre targay ZSRR ignorowa ostrzeenia i wskazwki wy sy ane przez niego i jego
towarzy szy . Pod znakiem zapy tania stana nie ty lko przy szo jego ojczy zny ; wiele wskazy wao
na to, e rwnie jego kariera zesza na dalszy plan, utkna w martwy m punkcie. Nasz wy siek
sta si nikomu niepotrzebny wspomina pniej. Po co mielimy pisa sprawozdania,
rekrutowa i pozy skiwa informacje? Nikt w Moskwie i tak nie czy ta naszy ch raportw30.
Upadek muru berliskiego w listopadzie tego roku nie zakoczy protestw. Nie oznacza te
szy bkiego odwoania rzdu. Stasi wci funkcjonowa, cho jego wadza by a coraz mniejsza. Po
wy buchu euforii w Berlinie pojawiy si grupy opozy cy jne, ktre coraz mielej wy suway
postulat wolny ch wy borw. Te dania kierowano wprost do Ministerstwa Bezpieczestwa
Pastwowego. 5 grudnia w Drenie grupa opozy cjonistw zorganizowaa demonstracj przed
siedzib Stasi. Na pocztku by o to kilkaset osb, ale wkrtce doczy y do nich ty sice
mieszkacw. Funkcjonariusze KGB obserwowali z bocznego balkonu swojej willi, jak tum
wdziera si do obiektw ministerstwa. Podpukownik Putin odway si nawet wy j na dwr
i stan obok ludzkiej fali, by mie lepszy widok. Poniewa strach nie wy starcza ju do
utrzy mania porzdku, Bhm ugi si pod naporem mas i o pitej po poudniu kaza otworzy
bram. Fala demonstrantw wtargna do rodka i rozlaa si po budy nkach, ktre do tego dnia
budziy w ludziach jedy nie groz. Bhm z oszoomion min i poszarza twarz baga o spokj,
gdy hordy protestujcy ch pldroway kolejne gabinety . Zajcie budy nkw miao charakter
pokojowy , ale w oczach Putina tum by obkany , trawiony szalestwem. Pamita pewn
kobiet, ktra krzy czaa: Szukajcie tunelu pod ab! Przetrzy muj tam winiw i torturuj ich
w wodzie sigajcej do kolan!. Putin wiedzia, e to nonsens ale ty lko dlatego, e zna
rzeczy wiste rozmieszczenie wizienny ch cel.
By o ju ciemno, gdy wreszcie wrci do willi. Wczeniej tego roku Matwiejewa zastpi
nowy , starszy stopniem oficer KGB, genera bry gady Wadimir Szy rokow. O dziewitej
wieczorem opuci will i poszed do miasta. Kiedy tum pldrowa pomieszczenia Stasi,
odczy a si od niego mniejsza grupa, przemaszerowaa kawaek dalej wzdu Angelikastrasse
i zgromadzia si przed budy nkiem KGB; dla demonstrantw tajemnicy nie stanowio ani jego
przeznaczenie, ani kto w nim urzduje. Stranik z dy urki przy bramie przy bieg zdy szany do
podpukownika Putina, ktry by w tamtej chwili najstarszy m stopniem oficerem
przeby wajcy m na miejscu. Oprcz niego w placwce zostao ju ty lko czterech agentw. Putin
czu zo i niepokj; odpowiedzialno za wasno KGB szczeglnie za akta i tajemnice
spoczy waa na jego barkach. Kaza stranikom przy gotowa si na atak31, a potem zatelefonowa
do dowdztwa radzieckich si wojskowy ch w Drenie, eby poprosi o wsparcie ochrony
budy nku. Oficer dy urny poinformowa go, e nic nie moe zrobi, bo nie ma rozkazw
z Moskwy . Obieca jednak, e zapy ta o zgod. Dugo nie oddzwania, wic Putin znowu sam si
z nim skontaktowa.
No i co? ponagli oficera dy urnego.
Py taem Moskw odpar tamten. Ale Moskwa milczy .
Co wic zrobimy ? zapy ta Putin.
Na razie nie mog zrobi nic, eby wam pomc32.
Putin by oszoomiony . Pomimo wtpliwoci co do dalszy ch losw ustroju komunisty cznego
wci by wierny m onierzem swojego pastwa. Ty mczasem wy gldao na to, e ojczy zna
zawodzi go w chwili kry zy su. W tamtej chwili miaem wraenie, e mj kraj przesta istnie
wspomina po latach, wci z wy czuwaln gory cz. e znik bez ladu. Stao si jasne, e
Zwizek [Radziecki] niedomaga. Cierpia na mierteln, nieuleczaln chorob zwan paraliem
paraliem wadzy 33. Gorczkowo si zastanawia, co robi. Nie potrzebowa jawnej, szczerej
deklaracji ze strony rzdu, by si domy li, e radziecka wierchuszka nie zamierza duej
wspiera wadz Niemieckiej Republiki Demokraty cznej w taki sposb, jak w 1953 roku ani
podczas interwencji zbrojnej na Wgrzech w 1956 czy w Czechosowacji w 1968 roku. Putin nie
mg uy siy przeciwko tumom przed budy nkiem, zreszt i tak nie mia dosy ludzi, eby
sign po bro. My la o przechowy wany ch w willi aktach o raportach wy wiadu dla Centrali
i o niemal niewy obraalny ch konsekwencjach, gdy by wpady w rce tej hordy . Dokumenty nie
ty lko zdradzay szczegy operacji KGB, ale te mogy wpy n na los konkretny ch osb, ktre
przez wiele lat kolaboroway z nim i jego towarzy szami ludzi, ktrzy zawierzy li organom
bezpieczestwa Zwizku Radzieckiego. By pewny , e stanby przed try bunaem wojskowy m,
gdy by ujawniono te akta, a jednak nie dosta adny ch wy ty czny ch, w jaki sposb ma je chroni.
My la o swojej karierze w KGB i o rodzinie, ktrej przy szo od niej zaleaa. Czu, e Zwizek
Radziecki w kocu legnie w gruzach, a wraz z nim cae jego doty chczasowe y cie y cie
w subie wy wiadu34.
Wanie w ty ch najczarniejszy ch chwilach przed pnoc podpukownik Putin zdecy dowa si
na najbardziej ry zy kowne i stanowcze posunicie w swej karierze agenta KGB, o jakim wiemy .
Woy mundur i wy szed przed budy nek. W biurowy m sejfie trzy ma wy dany przez KGB
pistolet, ale ty m razem go nie wzi. Podszed sam bez czapki ani rozkazw do bramy willi
i zary zy kowa blef.
Tum na Angelikastrasse by raczej w euforii ni skonny do przemocy . Na ulicy za bram
zgromadzio si dwudziestu kilku mczy zn rozmawiajcy ch podniecony mi gosami
i zaskoczony ch, e Stasi ulego bez walki. Jedny m z nich by Siegfried Dannath, ktry dwa lata
wczeniej przed will KGB przey nieprzy jemny incy dent na spacerze z psem. Kto krzy kn do
stranika, eby ich wpuci, ale ten nie odpowiedzia. Kiedy znik w budy nku, demonstranci nie
by li pewni, co si zdarzy . W pewnej chwili Dannath zobaczy w drzwiach wejciowy ch niskiego
oficera, ktry zszed po schodach i ruszy w kierunku bramy . Po chwili milczenia odezwa si
wolno i spokojnie:
Ten obiekt jest pilnie strzeony powiedzia zadziwiajco py nny m niemieckim. Moi
onierze maj bro. Wy daem im rozkaz otwarcia ognia, gdy by kto wszed na nasz teren.
Nie krzy cza ani nie uy wa gronego tonu. Po prostu w zwizy sposb przekaza im t
informacj, a potem, po krtkiej pauzie, odwrci si i wrci do budy nku. Ludzie na ulicy
zareagowali jedy nie cichy mi pomrukami. Dannath wy czu nag zmian nastrojw.
Demonstranci zrezy gnowali ze szturmu na bram. Nikt nie chcia wy buchu przemocy ,
wy starczy o im zwy cistwo nad Stasi. Starcie z KGB to by oby co zupenie innego. Rozeszli si
zatem, zmierzajc do koca Angelikastrasse, eby doczy do tumw wok siedziby Stasi35.
Kilka godzin pniej radziecka baza wojskowa w kocu doczekaa si rozkazw i dowdcy wy sali
do willi dwa pojazdy opancerzone z onierzami, ktry ch ju nikt nie potrzebowa.
Tamte nocne zdarzenia obrosy legend rni si one detalami w zalenoci od tego, kto i po
co je rozpowszechnia. W niektry ch wersjach kilkuset demonstrantw przy pucio szturm na
budy nek. W inny ch stranicy stali w oknie z wy celowany mi w tum kaasznikowami, gotowi
strzela bez ostrzeenia. Wedug jednej relacji radziecki oficer wy machiwa pistoletem, stojc
przed will albo u szczy tu schodw prowadzcy ch na pitro, ze wzrokiem wbity m w tum przed
nim. Tamtej nocy nie zdarzy o si jednak nic a tak dramaty cznego, lecz to, do czego naprawd
doszo, zostao przy mione przez o wiele bardziej spektakularne zajcia w Berlinie w stolicy
rozwizano midzy inny mi komitet bezpieczestwa partii komunisty cznej i aresztowano Ericha
Honeckera. Nastpnego dnia Egon Krenz ustpi ze stanowiska, zwalniajc miejsce dla
pierwszy ch niekomunisty czny ch przy wdcw w historii NRD.
Rola podpukownika Putina w wy darzeniach towarzy szcy ch rozpadowi Niemieckiej Republiki
Demokraty cznej ograniczy a si do mao znaczcego gestu wy konanego w obliczu niepewnoci,
a moe i zagroenia. Przez chwil by rzeczy wicie asem wy wiadu, ktry stan sam w obronie
kraju, pojedy nczy m czowiekiem mogcy m wpy n na bieg historii, i to wanie w Niemczech
zupenie tak, jak to sobie wy obraa jako naiwny modzieniec dwie dekady wczeniej.
Postpowa ze spokojn, niewzruszon determinacj bez pogwacenia zasad bezpieczestwa
i rozlewu krwi. Ale tamtej nocy nikt nie zwrci uwagi na jego czy n, nikt go nie pochwali ani nie
zgosi do wy rnienia medalem. Moskwa milczy . Te sowa przeladoway go jeszcze przez
wiele lat. Zdawa sobie spraw, e tamtej nocy zacz si schy ek jego kariery . A take jego
pastwa.
ROZDZIA 4

DEMOKRACJA W STARCIU
Z GODEM

O bserwacja upadku radzieckich wartoci w Europie by a gorzkim dowiadczeniem dla


Wadimira Putina, ktry jednak nie mg temu zaradzi. Wiedzia, e wbrew zapewnieniom
Ericha Honeckera z pierwszej poowy 1989 roku, i mur berliski wci bdzie sta za
pidziesit, a nawet za sto lat, Niemcy nie bd podzielone ju zby t dugo. Putinowi jednak
bardziej przeszkadzaa bezwarunkowa w jego mniemaniu kapitulacja ZSRR, po ktrej nastpi
upokarzajcy , katastrofalny w skutkach i chaoty czny odwrt. To najbardziej bolao mwi.
Rzucili wszy stko i odeszli tak, jak stali1.
Ludzie, z ktry mi pracowa niemal pi lat, zostali odstawieni na boczny tor, porzuceni przez
swoich radzieckich protektorw, zostawieni na ask Niemiec i ich dny ch zemsty oby wateli.
Ssiedzi i znajomi Putinw nagle stracili prac, a lata suby w Stasi skazay ich na ostracy zm.
Opiekunce przedszkolnej Katii, a jednoczenie funkcjonariuszce Stasi zakazano pracy z dziemi.
Jedna z koleanek Ludmiy opakiwaa utracone ideay i upadek wszy stkiego, w co wierzy a przez
cae y cie. Dla nich to by absolutny koniec zarwno y cia pry watnego, jak i zawodowego2.
Oficerowie wy wiadu czuli si szczeglnie zdradzeni. Markus Wolf, do 1986 roku szef wy wiadu
wschodnich Niemiec, chocia na krtko uzy ska azy l w Rosji, mia pretensje do Gorbaczowa za
bierno po 1989 roku. Nie zauway em wielkiej fali koleeskiego wsparcia ze strony naszy ch
moskiewskich przy jaci w tamty ch peny ch napicia miesicach pisa. By li tak samo jak my
kompletnie nieprzy gotowani na to, co si stao. Trwaa i wieczna braterska wi, za ktr przez
ty le lat wznosilimy toasty , kompletnie sparciaa3. 21 lutego 1990 roku Horst Bhm, szef
drezdeskiego oddziau Stasi, popeni samobjstwo w swoim domu. Czekao go stawienie si
przed komisj majc zdecy dowa o przy szoci upadajcego pastwa; kry y plotki, e zosta
zamordowany , aby nie zeznawa w procesie sdowy m przeciwko despoty cznemu szefowi partii
komunisty cznej w Drenie Hansowi Modrowowi4. Oby watele NRD w kocu dowiedzieli si
o operacji UCZ, w ramach ktrej KGB szpiegowa ich przez kilkadziesit lat. Horst Jehmlich,
doradca Bhma, czu si osobicie wy korzy stany przez Putina. Oszukiwali nas i okamy wali
powiedzia5.
W KGB we wschodnich Niemczech zapanowa zamt funkcjonariusze za wszelk cen
starali si zniszczy albo usun akta wy wiadu, zry wali kontakty z agentami albo maskowali ich
dziaalno i kadli podwaliny pod nowe struktury . Genera Szy rokow, ostatni szef grupy
drezdeskiej, nakaza wy wiezienie i zniszczenie dwunastu ciarwek dokumentw z dowdztwa
radzieckiej dy wizji pancernej. Palono je z takim zapamitaniem, e specjalnie zaprojektowany
w ty m celu piec odmwi posuszestwa. Wtedy dowdca batalionu poleci wy kopa d w ziemi,
wrzuci do niego reszt akt i zala benzy n6. Podpukownik Putin te bra udzia w paleniu
dokumentw caej naszej korespondencji, list kontaktw i sieci stworzony ch przez naszy ch
agentw ale razem z kolegami przemy ci najwaniejsze z nich do archiww KGB w Moskwie.
Prawdziwy m zagroeniem by o ujawnienie sekretw KGB Zachodowi i NATO, chocia ani
Putin, ani nikt inny w drezdeskiej placwce ju niewiele mg zrobi, eby temu zapobiec.
Na pocztku kolejnej dekady podpukownik Putin i jego kadra zostali odwoani do kraju, ale
zostaa mu do wy konania jeszcze jedna, ostatnia misja w roli agenta radzieckiego wy wiadu. Putin
nie przesta rekrutowa informatorw, bo wci mia nadziej, e uda mu si zorganizowa now
siatk wy wiadowcz, ktra posuy jako stra ty lna w przechodzcy ch demokraty czne zmiany
wschodnich Niemczech. Odwiey stosunki ze stary mi przy jacimi i kontaktami midzy
inny mi z inspektorem drezdeskiego wy dziau policji i oficerem Stasi Klausem Zucholdem,
ktrego pozna cztery lata wczeniej. Zuchold jeszcze przed przy jazdem Ludmiy zaprosi Putina
w jedn z jego pierwszy ch podry po Saksonii, a potem czsto go odwiedza. Podobno przedtem
nie wspdziaa z KGB, nawiza wspprac dopiero po wy darzeniach z 1989 roku. W sty czniu
1990 roku jedny m z ostatnich dokona podpukownika Putina by o formalne zwerbowanie
Zucholda i przekazanie jego teczki do Centrali w Moskwie. Pody ktowa mu tre deklaracji
lojalnoci wobec KGB, podarowa jego crce ksik z rosy jskimi bajkami i wznis z tej okazji
toast radzieck brandy 7. Okazao si jednak, e by to krtkotrway sukces rok pniej, po
zjednoczeniu Niemiec w padzierniku 1990 roku, Zuchold przy j propozy cj amnestii i nie ty lko
ujawni szczegy swojego werbunku, ale na domiar zego zdekonspirowa pitnastu inny ch
agentw z drezdeskiej siatki wy wiadowczej KGB8.
Zdrada agentw oraz konfiskata przez zachodnioniemieck Federaln Sub Wy wiadowcz
(BND) ogromnej liczby teczek osobowy ch, a potem ich publiczne udostpnienie, ktre
jednoczenie ujawnio zakres dziaa KGB, wy woay wy buch wciekoci podpukownika Putina.
W rozmowie ze stary m przy jacielem Siergiejem Rolduginem owiadczy pniej, e Stasi nie
powinno by o dopuci do utraty swoich archiww ani zdradza ty ch, ktrzy wsppracowali
z ministerstwem jako informatorzy . Roldugin rzadko sy sza, by Putin opowiada o swojej pracy ,
a jeszcze rzadziej, by okazy wa emocje. Mwi, e takie postpowanie rwnao si zdradzie stanu
wspomina Roldugin. By niezwy kle wzburzony , skrajnie zy . Ale te zawsty dzony
i skruszony . Nie pomg swoim niemieckim towarzy szom, mg jedy nie bezradnie patrze, jak
zawala si ich sekretny wiat. Czuem si tak, jakby to by a moja wina zwierza si
Rolduginowi9.
W luty m 1990 roku skromne mieszkanie Putinw wy peniy ponumerowane i opisane kartony .
Ich dom wy glda jak magazy n. Po powrocie do ZSRR kagebistw, a potem onierzy radzieckich
w Drenie pojawio si nagle wiele wolny ch lokali. Jrg Hofmann, mody mczy zna, ktrego
ona miaa dojcia w administracji, zdoa wy naj mieszkanie po Putinach. Przy szed je
obejrze, kiedy Putinowie czekali na ciarwk firmy obsugujcej przeprowadzki. ciany by y
oklejone opalizujc tapet, a w oknach wisiay matrioszki zrobione przez dziewczy nki. Putinowie
zachowy wali si uprzejmie i sy mpaty cznie; po podpukowniku nie by o wida zgorzknienia ani
inny ch emocji. Po prostu powiedzia Hofmannowi, e wracaj do domu10. 1 marca
Hofmannowie wprowadzili si do zwolnionego lokalu. W cigu czterech i p roku Putinom udao
si odoy troch dewiz, w ktry ch Wadimir otrzy my wa pensj, a ssiad sprezentowa im
dwudziestoletni pralk dziaaa jeszcze kolejny ch pi lat11. Ty le dorobi si Putin jako agent
wy wiadu za granic. Ich doby tek zaadowano do kontenera i wy sano do Moskwy . Ty mczasem
maestwo z dwiema crkami wsiado do pocigu, ktry zmierza w ty m samy m kierunku.
W drodze powrotnej kto ukrad Ludmile paszcz ze wszy stkimi rublami i markami, ktre miaa
przy sobie12.

P utinowie ledzili z daleka wstrzsy polity czne epoki Gorbaczowa obserwowali emocje
wy woane w spoeczestwie pod wpy wem pierestrojki i gasnosti ale wbrew temu, co sobie
wy obraali, po powrocie przey li rozczarowanie. Po wzgldnie wy godny m y ciu we wschodnich
Niemczech w kraju przey li szok. Wci te same okropne kolejki przed sklepami, kartki, bony
i puste pki wspominaa Ludmia13. Baa si wy j do sklepu. Nie radzia sobie
z wy patry waniem okazji i wy stawaniem w kolejkach. Szam do najbliszego sklepu, kupowaam
jedy nie najbardziej niezbdne rzeczy i czy m prdzej wracaam. To by o straszne. Nie
zauway li swobody intelektualnej i polity cznej, ktra daa nadziej wielu rodakom oraz pozwolia
na wy wietlanie zakazany ch filmw i publikowanie bez cenzury takich powieci, jak Mistrz
i Magorzata arcy dzieo Michaia Buhakowa opowiadajce o wizy cie szatana w Moskwie albo
Doktor ywago Bory sa Pasternaka. Nowo odkry ta wolno czy tania, dy skutowania i jawnego
wy raania swoich my li by a dla wielu elektry zujcy m dowiadczeniem, ale Putinowie wrcili
do Moskwy w czasie, gdy efekt liberalny ch reform Gorbaczowa zacz ju sabn14.
Ludmia czua, e jej m straci z pola widzenia cel y cia15. Jego kariera w KGB znalaza
si na rozstaju. Doczy do rzeszy agentw wy wiadu powracajcy ch z zagranicy , nie ty lko
z Niemiec, ale z caej Europy Wschodniej i inny ch frontw zimnej wojny , nawet tak odlegy ch,
jak Afganistan, Angola, Mongolia, Wietnam, Nikaragua czy Jemen. By li przegrany mi,
rozczarowany mi, pozbawiony mi pracy i wasnego miejsca uchodcami w rozpadajcy m si
imperium. Centrala w Moskwie stanowia trady cy jne miejsce przeznaczenia dla oficerw, ktrzy
wracali z placwek zagraniczny ch. Ty le e ta trady cja ju zgina. Na pocztku 1990 roku Putin
przez trzy miesice nie dostawa nawet wy paty . Pocztkowo KGB zaproponowa mu stanowisko
w oddziale I Zarzdu Gwnego w Jaseniewie, pooony m wrd lasw, pilnie strzeony m
kompleksie na poudniowy zachd od Moskwy . W normalny ch warunkach jego stopie wojskowy
i stanowisko upowaniay by go do mieszkania subowego w Moskwie, ale akurat nie by o
wolny ch lokali. Tak wielu weteranw wy wiadu poszukiwao mieszka, e czekaby na nie
naprawd dugo moe nawet kilka lat. Ludmile podobaa si Moskwa i chciaa tam zamieszka,
Wadimir za wiedzia, e powinien szuka perspekty w rozwoju zawodowego wanie tam, a nie
w Leningradzie, ale jego doty chczas niejasne wtpliwoci doty czce dalszy ch losw Zwizku
Radzieckiego zdecy dowanie si pogbiy . Po pitnastu latach pracy jego kariera nie
przedstawiaa si szczeglnie spektakularnie, a on sam straci do niej zamiowanie. Podczas
ostatniego roku w Drenie wy ranie odczu dezorganizacj aparatu wadzy , zaamanie
dy scy pliny oraz skonnoci do kradziey i bezprawia we wasny ch szeregach.
Pewnego razu spotka si ze swoim by y m przeoony m i mentorem, pukownikiem azarem
Matwiejewem, ktry te stacjonowa w Jaseniewie. Nie wiem, co robi skary si Putin ju
mocno siwiejcemu Matwiejewowi w jego moskiewskim mieszkaniu. Matwiejew z sy mpatii do
by ego podwadnego nie namawia go do pozostania w Moskwie ani nawet w KGB. Sprbuj
przekona Lud do zmiany zdania radzi mu poufnie. Wracajcie lepiej do Leningradu16.
Tam przy najmniej mieli wasny kt mieszkanie po rodzicach Wadimira, ktrzy przeprowadzili
si do wikszego lokum, ty m razem przy Srednieochtiskim Prospekcie, niedaleko akademii,
w ktrej Wadimir pobiera pierwsze nauki po wstpieniu do KGB. Podj zatem prac asy stenta
rektora do spraw midzy narodowy ch na swoim dawny m uniwersy tecie. By o to stanowisko
stworzone specjalnie dla KGB po to, eby mie oko na studentw i odwiedzajcy ch uczelni
goci. Przy najmniej nareszcie mg zosta tajniakiem, chocia prawdziwa tosamo
funkcjonariuszy na takich posadach by a zreszt celowo tajemnic poliszy nela. Wiedza, e
KGB ma wszdzie swoich ludzi, nie szkodzia. Tak wic Putin znowu sta si czci aparatu, ktry
Oleg Kaugin, by y zastpca naczelnika KGB w Leningradzie, nazwa absurdalny m, niepojty m
zigguratem, przeraajco scentralizowan machin, religi, ktra chce kontrolowa wszy stkie
dziedziny y cia w naszy m olbrzy mim kraju17.
Stanisaw Mierkuriew by fizy kiem teorety kiem nominowany m na stanowisko prorektora
uniwersy tetu w pierwszej poowie kadencji Gorbaczowa. Wada angielskim, niemieckim
i francuskim i uparcie dy do przewietrzenia zgnuniaego sy stemu edukacji wy szej. Zanim
zmar przedwczenie w 1993 roku, zdoby uznanie jako rektor, dziki ktremu uczelnia staa si
jedn z lepszy ch w Europie18. Otacza si podobnie my lcy mi profesjonalistami wrd
ktry ch znalaz si te, jak zapewne si domy la, ostatni opiekun z KGB. Dla podstarzaego
weterana KGB etat na uniwersy tecie mg by bezpieczn i niewy magajc wy siku sy nekur,
ale trzy dziestosiedmioletniemu podpukownikowi Putinowi, ktry wci mia przed sob wiele lat
suby , wy dawa si lepy m zaukiem. Nie bardzo mg liczy na kolejn misj zagraniczn;
KGB dalej redukowa liczb placwek, a on nie mia na koncie adny ch osigni, ktre
usprawiedliwiay by jego wy br. W ten sposb kariera Putina w wy wiadzie gwatownie i bolenie
zahamowaa. Nawet Matwiejew nie by w stanie poda mu pomocnej doni i pocign go do
gry . Putin zwierzy si Siergiejowi Rolduginowi, e zamierza odej z KGB, przy jaciel mia
jednak pewne wtpliwoci. Nie istnieje takie pojcie, jak by y agent wy wiadu twierdzi.
Rozumia gniew i dezorientacj przy jaciela, ale wy starczajco dobrze go zna. Moesz przesta
pracowa dla sub, ale waciwe dla nich postrzeganie wiata i sposb my lenia pozostan ju
w tobie na zawsze19.

N a pierwszy rzut oka Leningrad niewiele si zmieni, pierestrojka tchna jednak nowe y cie
w polity k wadz miasta. W marcu 1989 roku Putinowie wci mieszkali w Drenie, a ty mczasem
w miastach Zwizku Radzieckiego zorganizowano pierwsze w historii tego pastwa wy bory ,
w ktry ch kandy daci ry walizowali ze sob o mandaty do Zjazdu Deputowany ch Ludowy ch,
nowego organu quasi-parlamentarnego. Zamiast bezkry ty cznie poprze szefw partii
komunisty cznej, co by o powszechn i niezmienn prakty k wy borcz, mieszkacy Leningradu
zbuntowali si i odrzucili piciu kandy datw otwierajcy ch list midzy inny mi I sekretarza
leningradzkiego komitetu partii Jurija Soowiowa20. Jedny m z kandy datw wy brany ch zamiast
nich by Anatolij Sobczak, wy soki, chary zmaty czny profesor prawa z Alma Mater Wadimira
Putina. Urodzony na gbokiej Sy berii Sobczak studiowa w Leningradzie i ju zdoby rozgos jako
kry ty k radzieckiego ustroju pastwowego. W liczny ch publikacjach opowiada si za reformami
ry nkowy mi i rzdami prawa; jego praca doktorska zostaa odrzucona ze wzgldu na
niepoprawno polity czn. Koledzy z uczelni niespodziewanie wy ty powali go na jednego
z czterech kandy datw obwodu Wy spa Wasiljewska, w ktry m znajdowa si uniwersy tet, ale te
rozlega baty cka stocznia zatrudniajca kilka ty sicy dokerw i robotnikw portowy ch. Pomimo
wy sikw KPZR, eby nie dopuci do gosu kandy datw opozy cy jny ch, Sobczak zaj drugie
miejsce podczas zamknitego mity ngu polity cznego w stoczniowy m Paacu Kultury ; wy gosi
pny m wieczorem zaimprowizowane przemwienie, ktre nawizy wao do sy nny ch sw
Martina Luthera Kinga. Marzy em o czasach, kiedy prawo bdzie rzdzi naszy m pastwem;
pastwem, ktre nie pozwoli na przy znawanie praw i przy wilejw wy brany m jednostkom
kosztem inny ch ludzi21 pisa pniej Sobczak.
Brakowao mu dowiadczenia w wy borach, z entuzjazmem rzuci si jednak w wir polity ki. Tak
samo jak Gorbaczow wierzy , e sy stem mona zmieni za pomoc reform, ale przekona si, e
zarwno on sam, jak i jego kraj nie jest wy starczajco przy gotowany do demokracji po
dziesicioleciach strachu i podejrzliwoci, ktre podzieliy radzieckie spoeczestwo. Osobliwe
cechy obowizujcego sy stemu kontrolowany przez pastwo przy dzia pracy , mieszka,
a nawet wakacji oznaczay , e wikszo ludzi y a i pracowaa w wskich krgach spoeczny ch
i y wia gbok nieufno do ludzi spoza nich. Nie rozmawiaj z nieznajomy mi te sy nne
sowa z Mistrza i Magorzaty by y niczy m wy znanie wiary w Zwizku Radzieckim. Sobczak sam
przy znawa, e y w oderwany m od reszty wiata krgu inteligencji wy godny m, chocia
coraz cianiejszy m i dopiero prowadzc kampani poza swoim rodowiskiem, odkry , jak
mao wie o y ciu przecitny ch ludzi22.
Po wy borach Sobczak zrobi szczeglne wraenie na Zjedzie Deputowany ch Ludowy ch
wiosn 1989 roku. Doczy do bloku reformatorskich ustawodawcw; naleeli do niego fizy k
i dy sy dent Andriej Sacharow oraz Bory s Jelcy n, nieco niedwiedziowaty urzdnik pastwowy ,
ktry zosta I sekretarzem Komitetu Miejskiego w Moskwie, a potem podczas publiczny ch
wy stpie transmitowany ch na cay kraj elokwentnie i z pasj rozprawia o wiodcej roli Rosji,
o sprawach zwizany ch z wojskiem i o KGB. Sobczak przewodniczy komisji ledczej w sprawie
zabjstwa dwudziestu osb podczas anty rzdowej demonstracji 9 kwietnia w Tbilisi, stolicy
Gruzji, i zdemaskowa kamliw oficjaln wersj tamty ch krwawy ch zdarze. Wstrzsy
polity czne, ktre ogarny t cz wiata w 1989 roku, dotary teraz do samego Zwizku
Radzieckiego na Litwie, w Azerbejdanie i Armenii wy buchy zamieszki. Pomimo ostatnich
brutalny ch prb stumienia niepokojw radzieckim wadzom brakowao ju siy , eby ocali
sy stem23.
Miesic po powrocie Putinw w Leningradzie odby y si wy bory do nowej Rady Miejskiej.
Wy grao w nich dosy reformatorw i kandy datw niezaleny ch, by przeama monopol partii
komunisty cznej we wadzach miasta. Nowi prawodawcy mieli ar w sercach, by li jednak
niedowiadczeni, zdezorganizowani i brakowao im przy wdcy . Zaapelowali do Sobczaka, by ten
wy startowa w wy borach i sprbowa zaj jedno z pozostay ch dwudziestu piciu wolny ch
miejsc, a potem zakadajc, e dostaby si do rady zgosi swoj kandy datur na mera.
Wana rola Sobczaka na Zjedzie Deputowany ch Ludowy ch w Moskwie budzia nadziej, e
bdzie przy wdc, ktry zjednoczy miasto. Rzeczy wicie, wy gra wy bory i w maju zosta
zaprzy siony na przewodniczcego Rady Miejskiej czy li najwy sze stanowisko urzdnicze
w Leningradzie, ktre obsadzano za porednictwem wy borw powszechny ch. Zdaniem jednego
z history kw Sobczak ucielenia zmiany polegajce na przejciu do nowej formy rzdw,
w ktry ch nadzieja triumfowaa nad rozwag24. By prawnikiem, uczony m, a nie menederem,
i chocia nikt nie odmawia mu chary zmy , nie mia dowiadczenia w zarzdzaniu
piciomilionowy m miastem ty m bardziej w okresie wstrzsw polity czny ch i z oporn
administracj wci w rkach komunistw. Sobczak potrzebowa sojusznikw i specjalistw,
zwrci si wic do insty tucji, w ktrej mia nadziej znale kompetentny ch doradcw zdolny ch
do nawigacji po zdradliwy ch wodach przemian polity czny ch. Zwrci si do insty tucji, ktr
przedtem strci z try buny Zjazdu Deputowany ch Ludowy ch. Zwrci si do KGB.
Wkrtce po objciu nowego urzdu Sobczak zatelefonowa do Olega Kaugina, by ego szefa
siatki szpiegowskiej, ktry po subie w wy wiadzie za granic wszed w konflikt z KGB i obecnie
przeby wa na wewntrzny m wy gnaniu w Leningradzie. Kaugin wstpi w szeregi
reformatorw dziaajcy ch na rzecz demokracji i sta si jedny m z gwny ch kry ty kw swego
by ego pracodawcy . Teraz Sobczak zwrci si do niego z prob o przy sug: czy Kaugin
mgby poleci mu kogo z KGB, komu mona by zaufa jako doradcy ? Nie wierzy urzdnikom.
Potrzebowa wsparcia si bezpieczestwa. Kaugin podsun mu nazwisko jednego ze starszy ch
oficerw, zaufanego generaa broni, lecz Sobczak odrzuci ten pomy s. Obawia si, e tak
oczy wisty sojusz z KGB moe podway w oczach opinii publicznej jego reputacj demokraty
wolaby kogo mniej znanego. Po kilku dniach Sobczak znowu zatelefonowa, eby zapy ta
Kaugina, czy ten sy sza o mody m oficerze, ktry nazy wa si Wadimir Wadimirowicz
Putin25.
Niektrzy sdz, e KGB uy swoich wpy ww, eby skierowa tego modego oficera do
pracy w biurze Sobczaka, ale zdaniem Kaugina Sobczak sam go zwerbowa. Wadimir Putin
pamita Sobczaka z wy kadw na uniwersy tecie, ale nie zna go zby t dobrze. Wedug jego
wasny ch sw kolega z wy dziau prawa zaproponowa mu, eby poszed spotka si
z Sobczakiem, a on posucha tej rady , chocia mia co do tego wtpliwoci. Nie odpowiaday mu
pewne pogldy nowego mera, ktry niezwy kle kry ty cznie wy powiada si o KGB i ktrego
polity czna przy szo by a co najmniej niepewna, jak wszy stko w Zwizku Radzieckim w 1990
roku. Mimo to w maju Putin poszed do biura Sobczaka w Paacu Mary jskim, a ten od razu go
zatrudni. Obieca, e zaatwi z Mierkuriewem jego przeniesienie i nakaza zacz prac od
najbliszego poniedziaku. Putin uzna, e najpierw powinien jednak powiedzie
przewodniczcemu Rady Miejskiej, czy m naprawd si zajmuje. Musz panu zdradzi, e
jestem nie ty lko asy stentem prorektora, ale i kadrowy m oficerem KGB owiadczy .
Relacjonujc po latach t rozmow, Putin wspomina, e Sobczak przez chwil si waha,
a potem ku jego zaskoczeniu machn na to rk. No i ch z ty m! odpar26.
Putin nalega, e musi poinformowa o wszy stkim swoich zwierzchnikw, a jeeli zajdzie taka
konieczno zrezy gnowa z pracy w subach. Jego znajomi twierdzili, e ta decy zja spdzaa
mu sen z powiek. Po powrocie z Niemiec straci wiele zudze, ale zachowa wierno KGB.
W ty m przy padku jednak jego obawy doty czce reakcji Centrali by y nieuzasadnione. Komitet
Bezpieczestwa Pastwowego z radoci bowiem przy j fakt, e jeden z jego tajny ch agentw
bdzie pracowa w biurze wschodzcej gwiazdy leningradzkiej sceny polity cznej. Niewtpliwie
ten nowy demokraty czny ekspery ment by niebezpieczny m przedsiwziciem, ktre wy magao
nieustannej czujnoci. Tak wic z bogosawiestwem KGB, a moe nawet za jego namow,
podpukownik Putin pozosta w subie i dalej pobiera skromne, lecz stae wy nagrodzenie, ktre
i tak by o wy sze ni pensja doradcy Sobczaka.
Prowadzi odtd podwjne y cie, w kocu zosta tajny m agentem ty le e wewntrz swojego
kraju. Zacz doradza Sobczakowi, a jednoczenie dalej pracowa w may m gabinecie na
parterze uniwersy teckiego biao-czerwonego gmachu Dwunastu Kolegiw. Mia w ty m miejscu
obserwowa studentw zagraniczny ch i goci, ktry ch przy jedao coraz wicej, odkd dziki
gasnosti rozluniono restry kcje doty czce podrowania. Ju nic nie zobowizy wao go do wizy t
w Wielkim Domu przy Litejny m Prospekcie, wci tam jednak od czasu do czasu zaglda,
a powodem ty ch odwiedzin moga by ty lko ch informowania przeoony ch o zmianach
w biecej sy tuacji polity cznej zarwno na uniwersy tecie, jak i w biurze Sobczaka. Jesieni
1990 roku przy jechaa na wy mian studenck delegacja z St. Petersburg Community College na
Flory dzie. Podpukownik Putin osobicie goci nic niepodejrzewajcego rektora tej uczelni Carla
M. Kuttlera juniora.
Kuttler pozna Walerija Musina, uniwersy teckiego doradc Putina, kiedy ten wy jecha na
Flory d. Zaproponowa Rosjaninowi nawizanie stosunkw partnerskich midzy oboma miastami
i uniwersy tetami. Po przy by ciu Kuttlera i jego delegacji Putin odebra ich z lotniska, a potem
przez dziesi dni pomaga im w organizowaniu spotka, posikw oraz wizy t w filharmonii
i balecie. Odznacza si przy ty m punktualnoci i skutecznoci, ktra zaskoczy a Kuttlera,
szczeglnie w obliczu pogarszajcy ch si warunkw ekonomiczny ch w miecie midzy inny mi
kopotw paliwowy ch, ktre by y przy czy n dugich, frustrujcy ch kolejek przed stacjami
benzy nowy mi. Kiedy Kuttler wy jecha na wy cieczk za miasto, pojawio si ry zy ko, e
zabraknie im paliwa. Putin jednak interweniowa i skierowa samochd do najbliszego zakadu
oczy szczania miasta, gdzie mogli uzupeni bak.
Obie cieki kariery Putina coraz czciej si krzy oway . Przedstawi sobie Kuttlera
i Sobczaka, a ostatniego dnia wizy ty Amery kanw podczas bankietu Sobczak poprosi Kuttlera
o przy sug. Carl, zrobiby co dla mnie? zacz. Brakuje nam funduszy na wy jazdy .
Sobczak postanowi wy korzy sta swoj kadencj na podre zagraniczne i chcia jeszcze raz
odwiedzi Stany Zjednoczone. Pokry liby cie koszty ?27
Kuttler zebra pienidze i ju po miesicu Sobczak polecia do Amery ki. W Waszy ngtonie
spotka si z prezy dentem Georgeem H.W. Bushem i najwaniejszy mi kongresmenami. Jego
delegacja poleciaa samolotem firmy Procter & Gamble na jeden dzie do Cleveland. Mieszka
te przez jaki czas w domu Kuttlera nad Zatok Meksy kask na Flory dzie, gdzie nie mg si
nadziwi przepisom o ochronie rodowiska, ktre nie pozwoliy mu ci drzewa bez pozwolenia
wadz miejskich28. Zdaniem Putina to wanie dziki tej podry do Amery ki Sobczak podj
w 1991 roku decy zj o wpisaniu go na list stay ch wsppracownikw. Wspomina te
zachowanie Kuttlera podczas bankietu. Gdy nadesza jego kolej wzniesienia toastu, poprosi
zaskoczony ch goci, by podali sobie rce, i zmwi modlitw. Modli si pan za nasz uniwersy tet
przy pomnia mu dziesi lat pniej Putin. Modli si pan za nasze miasto. Za nasz kraj.
I modli si pan za mnie. Kuttler sdzi, e mody asy stent prorektora po prostu nigdy przedtem
nie sy sza modlitwy w swojej intencji. Nie miecio mu si w gowie, e jego gospodarz mg
by oficerem KGB29.

P rzy szo podpukownika Putina by a coraz cilej zwizana z czowiekiem, ktry chtnie
cy towa klasy kw poezji i umiejtnie arty kuowa pogldy kiedy uwaane za herezje. Wszy scy
jestemy w pewny m stopniu skaeni sy stemem pisa ledwie rok po zatrudnieniu nowego
doradcy Sobczak, snujc refleksje o Jedcu miedzianym Puszkina i o zjawisku, ktre nazwa
sy ndromem sy stemu. Od urodzenia wpajano nam nietolerancj, podejrzliwo i paranoiczny
strach przed szpiegami. Sobczak mia wizj nowego Zwizku Radzieckiego, dajcego
oby watelom nadziej i sprawiedliwo demokracji, normalnego, cy wilizowanego pastwa,
w ktry m nie trzeba mordowa poowy mieszkacw, by uszczliwi drug poow30.
Ci dwaj mczy ni stanowili egzoty czn par. Rni ich wiek, temperament i filozofia.
Sobczak by ekstrawagancki, chary zmaty czny , a Putin powcigliwy , z natury podejrzliwy
i skry ty . Nie podziela wrogoci Sobczaka do Zwizku Radzieckiego, suy jednak nowemu
szefowi tak lojalnie jak dowdcom z KGB, a z upy wem czasu przej cz pogldw swojego
zwierzchnika. Niektrzy oficerowie KGB odchodzili z wy wiadu z powodu swoich przekona albo
szukajc inny ch metod zarabiania pienidzy . Ale Putin zabezpieczy si z obu stron. Nie rozsta si
z Komitetem Bezpieczestwa Pastwowego, jak na przy kad Kaugin; nie wsty dzi si swojej
suby ani wtedy , ani pniej. Jurij Leszczew, jeden z jego zwierzchnikw w Leningradzie,
ktry take pracowa z nim we wschodnich Niemczech, twierdzi, e praca w KGB by a dla
Putina witoci31. Ty mczasem Sobczak wciga go coraz bardziej w nowy rodzaj polity ki,
ty powy dla tej epoki. Pracowa zatem jednoczenie dla starego reimu i dla ty ch, ktrzy go
obalali.
Rada Miejska Leningradu, cho demokraty czna, okazaa si nieudolna. Jej czonkowie wci
kcili si ze sob oraz z Sobczakiem o zakres wadzy przewodniczcego, ale robili niewiele, by
rozwiza pilne problemy miasta, takie jak niedobr mieszka, y wnoci i transportu publicznego.
Latem 1990 roku radziecka gospodarka stana nad przepaci, a w Leningradzie i inny ch
miastach zapasy podstawowy ch produktw spoy wczy ch by y na wy koczeniu; na pkach ju
i tak skromnie zaopatrzony ch sklepw zabrako najpierw herbaty i my da, a potem cukru,
papierosw, a nawet wdki. Wkrtce po powrocie ze Stanw Zjednoczony ch oraz po wizy cie
w supermarkecie Kmart w Alexandrii w stanie Wirginia Sobczak wy musi na Radzie Miejskiej
wprowadzenie kartek na arty kuy spoy wcze. Co prawda Leningradu nie dotkna klska godu
nie dopuci do tego kwitncy czarny ry nek ale racjonowanie y wnoci oy wio pami
o tragiczny m obleniu podczas drugiej wojny wiatowej. Demokracja musi zmierzy si tej
zimy z problemem godu przekony wa Sobczak, bronic swojej decy zji. Przetrwanie tego
okresu jest dla niej fundamentaln spraw32.

D o tej pory KGB i radzieckie wadze wojskowe ju zaczy przy gotowy wa plany awary jne
na wy padek wprowadzenia stanu wy jtkowego. W sty czniu 1991 roku Gorbaczow rozkaza
wojsku przy wrci rzdy komunisty czne na Litwie, reagujc w ten sposb na kilkudniowe
demonstracje i negujc ogoszon rok wczeniej przez republik deklaracj niepodlegoci.
Kulminacj akcji by atak czogw na wie telewizy jn w Wilnie. Zgino czternacie osb, ale
litewskie wadze dalej sprzeciwiay si Moskwie i w luty m rozpisay referendum w sprawie
odczenia si od ZSRR, ktre Gorbaczow uzna za nielegalne. W czerwcu w Rosy jskiej
Socjalisty cznej Federacy jnej Republice Radzieckiej odby y si wy bory prezy denckie, w ktry ch
Bory s Jelcy n zdoby oficjalne poparcie, stajc si przeciwwag dla coraz bardziej
nieprzewidy walny ch i niepopularny ch rzdw Gorbaczowa. W ty m samy m miesicu Sobczak
wy korzy sta wy bory w kraju, by przeprowadzi i wy gra wy bory lokalne do nowo powstaego
organu wy konawczego, ktry mia wadz zwierzchni nad niewy doln legislatur w miecie.
Ledwie miesic wczeniej nakoni rad do utworzenia stanowiska mera, ktre ty lko on mia
szans obj. Czonkowie rady coraz mniej przy chy lnie oceniali Sobczaka w roli ich
przewodniczcego i mieli nadziej, e dziki powoaniu oddzielny ch organw wadzy bd mogli
ograniczy jego wpy w na polity k miasta. W Leningradzie przeprowadzono te niewice
referendum w sprawie przy wrcenia przedrewolucy jnej nazwy miasta, Sankt Petersburg.
Sobczak pierwotnie si temu sprzeciwia, ale potem prowadzi taktown i kulturaln kampani
zmierzajc do przy wrcenia dawnej nazwy . Okreli t zmian jako naturaln ewolucj wizji
Piotra Wielkiego miasto miao si sta oknem do Europy , a jednoczenie zaproponowa
zabranie zabalsamowanego ciaa Lenina z mauzoleum na placu Czerwony m w Moskwie, by
zgodnie z jego ostatni wol i testamentem pochowa go przy rodzinie w Leningradzie. Jego
propozy cja by a wy razem szacunku dla czci spoeczestwa nadal czczcej Lenina,
a jednoczenie zadowalaa ty ch, ktrzy liczy li, e w ten sposb wy ganie wci y wy kult
wodza33. Kiedy nadszed dzie wy borw, Sobczak zdoby 66 procent gosw; nieco mniej liczna
wikszo 54 procent mieszkacw zagosowaa za zmian nazwy miasta34.
Wadimir Putin nie odegra adnej roli w wy darzeniach polity czny ch, ktre doprowadziy do
rozpadu Zwizku Radzieckiego. Jego nazwisko nie pojawia si w licznie wy dawany ch
wspomnieniach ani publikacjach history czny ch doty czcy ch monumentalny ch wy darze z 1991
roku nie pisze o nim nawet Sobczak w ksice napisanej rok po przy jciu Putina do pracy . Ten
nadal by mody m funkcjonariuszem przy wy ky m do pracy na niszy ch szczeblach
i pozostawania w cieniu. Lecz okazy wa lojalno i cile zwiza swe losy z niekwestionowany m
przy wdc w miecie, o ktry m czsto wspominano w kontekcie objcia w przy szoci
stanowiska prezy denta caej Rosji.
Po elekcji Sobczaka Putin rzuci prac na uniwersy tecie i w czerwcu 1991 roku zosta
przewodniczcy m nowej Komisji Spraw Zagraniczny ch w urzdzie mera miasta. Dziki swoim
staraniom sta si niezastpiony m urzdnikiem by maomwny , opanowany , ale gdy siedzia
w spartasko urzdzony m gabinecie, otaczaa go aura surowoci. Pracowa bez wy tchnienia,
bardzo sprawnie i zdaniem jednego ze wsppracownikw z tak lep determinacj, e
zy ska niezby t pochlebne przezwisko Stasi, ktre ty lko w pewny m stopniu zawdzicza poby towi
we wschodnich Niemczech35.
KGB nie zapomnia o swoim oficerze w gabinecie Sobczaka. Trudno powiedzie, czy to by
zbieg okolicznoci, czy celowe dziaanie, ale pewnego wieczoru trzej koledzy Putina zjawili si
w jego biurze po ty m, jak Sobczak wy ruszy w jak piln podr; mer zostawi swojemu
doradcy trzy podpisane in blanco arkusze papieru na wy padek, gdy by ten musia zatwierdzi
jakie decy zje administracy jne. Trzej oficerowie chcieli dosta jedn z ty ch kartek, eby
wy korzy sta j do swoich podejrzany ch celw. Putin nie zna szczegw, a przy najmniej nigdy
ich nie zdradzi. Twierdzi pniej, e jego reakcja by a zdecy dowana i powiedzia: Nie widzicie,
e ten czowiek obdarzy mnie zaufaniem?, nastpnie za wskaza na teczk z dokumentami36.
Nie odmwi kategory cznie, a oni nie nalegali. Po prostu przeprosili i wy szli.

17 sierpnia 1991 roku Putinowie pojechali samochodem na wakacje do kurortu na Mierzei


Kuroskiej w obwodzie kaliningradzkim, eby wy pocz w otoczeniu nadbaty ckich pla, wy dm
i lasw37. Sobczak spdzi ten ty dzie na Litwie, gdzie przedstawi swoj wersj umowy
o swobodnej wy mianie handlowej, a wieczorem 18 sierpnia polecia do Moskwy , eby dwa dni
pniej wzi udzia w podpisaniu nowego traktatu zwizkowego, ktry wkrtce mia doprowadzi
do rozpadu ZSRR. Michai Gorbaczow, Bory s Jelcy n i I sekretarz KC Komunisty cznej Partii
republiki kazachskiej Nursutan Nazarbajew prowadzili potajemne negocjacje nad przekazaniem
zakresu dziaa Komitetu Centralnego poszczeglny m republikom, co w znaczny m stopniu
osabiao wiodc rol Kremla.
Ale uroczy sto podpisania traktatu si nie odby a. Tej nocy na Kremlu grupa
twardogowy ch liderw KPZR usiowaa przeprowadzi zamach stanu, nakadajc na
Gorbaczowa areszt domowy w jego letniej posiadoci na Kry mie i powoujc Pastwowy
Komitet Stanu Wy jtkowego. Na czele puczu stali midzy inny mi wiceprezy dent ZSRR
Giennadij Janajew, premier, ministrowie obrony i spraw wewntrzny ch, a take Wadimir
Kriuczkow, by y szef wy wiadu zagranicznego, obecnie kierujcy KGB. Formalne rozkazy dla
wojska i KGB, nakazujce przejcie wadzy , zostay wy dane 19 sierpnia o czwartej nad ranem.
Putinowie usy szeli o ty m w ten sam sposb co reszta kraju najpierw za porednictwem serii
komunikatw radiowy ch, a potem specjalny ch wiadomoci w telewizji pastwowej, ktry mi
przerwano transmisj Jeziora abdziego. Sobczak zbudzi si w pokoju moskiewskiego hotelu,
kiedy znajomy z Kazachstanu zatelefonowa do niego, eby podzieli si wieciami. Czogi
i wojska desantowe w wozach opancerzony ch ju wy jechay na ulice Moskwy . Sobczak
z ochroniarzami i kierowc udali si na dacz Jelcy na, by doczy do najwy szy ch urzdnikw
nowo wy branego parlamentu Rosji, gdzie organizowao si ognisko oporu. Nazwiska Sobczaka
i Jelcy na znajdoway si na listach osb, ktre KGB miao aresztowa, nikogo jednak nie
zatrzy mano. Jelcy n nalega, eby Sobczak wrci do Leningradu i stan na czele tamtejszy ch si
sprzeciwiajcy ch si puczowi. Mer z jedny m z ochroniarzy przedosta si na lotnisko
Szeremietiewo i zarezerwowa najbliszy rejsowy lot do Leningradu. Pomimo wprowadzenia
stanu wy jtkowego puczy ci pozwolili, by y cie w kraju toczy o si mniej wicej normalnie, nie
zawieszono wic pocze. Trzej oficerowie KGB, ktrzy czekali na Sobczaka w hali odlotw,
mieli rozkaz go aresztowa, ale nie wy konali polecenia, ty lko czekali, a wsidzie na pokad.
Miaem wic czterech ochroniarzy , w ty m trzech uzbrojony ch w karabiny maszy nowe
wspomina t chwil Sobczak38. Zamach stanu, ktrego reformatorzy od dawna si obawiali,
zacz si zmienia w fars.
W Leningradzie zwierzchnik tamtejszy ch si zbrojny ch genera pukownik Wiktor Samsonow
te dosta rozkaz mobilizacji wojska. O dziesitej rano wy stpi w telewizji ogosi, e
wprowadzono stan wy jtkowy oraz zdelegalizowano demonstracje i zgromadzenia publiczne,
a take rozwiza wszy stkie partie polity czne i organizacje spoeczne, ktre pojawiy si w cigu
ostatnich dwch lat niczy m grzy by po deszczu. Zapowiedzia te utworzenie Komitetu Stanu
Wy jtkowego, ktry mia zastpi niedawno wy brane wadze miasta. W skad komitetu weszli
lokalni dowdcy wojska i KGB oraz nowy I sekretarz partii komunisty cznej Bory s Gidaspow. Nie
by o wrd nich Sobczaka, ale na licie znalazo si nazwisko kontradmiraa Wiaczesawa
Szczerbakowa, ktrego Sobczak mianowa najpierw zastpc przewodniczcego rady , a potem
wicemerem. Ten te spdza urlop nad Morzem Czarny m, a po powrocie do Leningradu
zaprzecza, e by zaangaowany w pucz. Samolot z Sobczakiem na pokadzie wy ldowa
o czternastej, do tej pory jednak wojsko wci nie wy szo na ulic. Rozkaz generaa Samsonowa
nie zosta wy konany .
Szef lokalnej milicji Arkadij Kramariew wy sa po Sobczaka samochd, ktry zawiz go
prosto do dowdztwa wojskowego przy placu Paacowy m naprzeciwko Ermitau, gdzie zebra si
leningradzki Komitet Stanu Wy jtkowego. Kramariew ju tam by i w otwarty sposb sprzeciwia
si rozkazowi Samsonowa, by oczy ci miasto z demonstrantw, ktrzy zaczli gromadzi si
wok ratusza przy Mary jskim Prospekcie.
Sobczak wszed zdecy dowany m krokiem na sal i nie przebierajc w sowach, oskary
czonkw komitetu o nielegaln konspiracj, za ktr zapac wasn Nory mberg. Zignorowa
Gidaspowa, sekretarza partii, ktry mia go zastpi na fotelu merowskim, i skierowa ostrze
wciekoci przeciwko Samsonowowi. Przy pomnia mu szczeglne przy padki wy korzy stania
dowdcw wojskowy ch przez zdeprawowany ch lub wrcz wy stpny ch przy wdcw party jny ch
midzy inny mi spraw zabjstw w Gruzji, ktr sam bada. Jako urodzony adwokat wy tkn
generaowi brak podstaw prawny ch do samodzielnego wy dawania rozkazw, poniewa
w Leningradzie nikt nie uzna oficjalnie stanu wy jtkowego. Pniej Kramariew opowiada, e
Sobczak strofowa generaa w sposb, z jakim nigdy si nie spotka podczas swojej wieloletniej
suby 39. Jeeli zdecy dujesz si na ten zgubny krok, wszy scy zapamitaj ci jako zdrajc
i kata mwi Sobczak40. Nie wiadomo, czy na generaa silniej wpy no oburzenie Sobczaka,
czy raczej jego logika, w kady m razie obieca, e jeszcze raz przemy li wy prowadzenie wojska
na ulic i przez kilka najwaniejszy ch godzin targay nim wtpliwoci.
Sobczak skierowa si nastpnie do lokalnej telewizji i jeszcze tego samego dnia wieczorem
przemwi na y wo do mieszkacw Leningradu. Wy stpi w towarzy stwie Szczerbakowa i Jurija
Jarowa, lidera okrgowy ch organw ustawodawczy ch. Obu przedstawiono jako lokalny ch
przy wdcw Komitetu Stanu Wy jtkowego, lecz opinia publiczna moga odnie wraenie, e
przestali popiera pucz. Kanay telewizji publicznej w Moskwie wpady w rce puczy stw, ale
telewizja leningradzka pozostaa wolna i swobodnie transmitowaa swj program na du cz
Rosji. Kierownik stacji pozwoli na emisj wy stpienia Sobczaka dziki obecnoci Szczerbakowa,
my lc, e ten przej wadz41. Kolejny raz kto prbuje zamy ka naszemu narodowi drog do
wolnoci, demokracji i prawdziwej niepodlegoci zacz Sobczak. Zachca mieszkacw,
eby zgromadzili si rano na placu Paacowy m. O organizatorach zamachu stanu mwi by li
ministrowie, a dalej po prostu oby watele, bo w taki sposb zwracano si do podsdny ch42.
Pierwszego, najwaniejszego dnia puczu Wadimir Putin zosta na play nadmorskiego kurortu
ponad osiemset kilometrw od centrum wy darze. Wieczorem 19 sierpnia skontaktowa si
telefonicznie z Sobczakiem, ale nie wrci od razu do Leningradu, chocia prawdopodobnie mia
tak moliwo. Ty mczasem zwleka do nastpnego dnia i wy kupi bilet na rejsowy lot
z Kaliningradu43. Wedug wszy stkich relacji by gboko rozdarty . Przed ptora rokiem wrci do
Leningradu z rozpadajcego si sowieckiego imperium w Europie Wschodniej, zaniepokojony
jak twierdzi e bratnie narody zostay opuszczone w potrzebie, upokarzajcy m powrotem
Armii Radzieckiej i oficerw wy wiadu oraz triumfem NATO, Zachodu i kapitalizmu. Teraz sam
Zwizek Radziecki rozchodzi si w szwach, a jego republiki, nawet sama Rosja zaczy
bezadnie dry fowa w kierunku niezalenoci. To zjawisko by o ni mniej, ni wicej ty lko
rozbiorem pastwa, a zdaniem Putina organizatorzy puczu chcieli po prostu powstrzy ma ten
proces. Uwaa, e mieli szlachetne zamiary . W jego opinii szef KGB Kriuczkow, ktrego
powszechnie uwaano za pompaty cznego, chy trego nudziarza, by bardzo przy zwoity m
czowiekiem44. Intencje Kriuczkowa by y jednoznaczne, ale tego samego nie mona
powiedzie o lojalnoci KGB. Wielu oficerw oddany ch nowemu rosy jskiemu rzdowi wspierao
Bory sa Jelcy na i przeciwnikw puczu informacjami wy wiadowczy mi, a na domiar zego
umoliwiao im druk materiaw propagandowy ch. Cz modszy ch funkcjonariuszy
przy gotowaa nawet szkic owiadczenia potpiajcego zamach stanu45. Podpukownik Putin
pracowa na rzecz jednego z czoowy ch radzieckich demokratw, musia zatem opowiedzie si
po jednej ze stron.
20 sierpnia, tu po wicie, Sobczak wy ruszy do olbrzy miej fabry ki Kirowa, ktra produkowaa
czogi, cigniki i turbiny wy korzy sty wane w konstrukcjach atomowy ch okrtw podwodny ch
i lodoamaczy . Ten najwikszy w miecie zakad obrs legend w ZSRR dziki roli, ktr odegra
w Wielkiej Wojnie Ojczy nianej nie przerwa pracy przez cay czas oblenia, chocia
znajdowa si ledwo kilka kilometrw od frontu. Sobczak postara si przy by na miejsce przed
porann zmian, eby urzdzi wiec z udziaem trzy dziestu ty sicy pracownikw fabry ki.
Przemawia przez megafon, stojc przed samochodem, a potem zarzd zakadw pozwoli
robotnikom na masowy udzia w wiecu, ktry Sobczak zwoa na placu Paacowy m. Od tej pory
ju caa fabry ka, milicja i wikszo wy brany ch wadz miasta jawnie bojkotoway pucz.
Wieloty siczna kolumna pracownikw fabry ki Kirowa przemaszerowaa prospektem Staczek do
centrum miasta. Wiedzieli, czy m to si moe skoczy mwi jeden z uczestnikw, operator
maszy ny . Ale czuli si ludmi, my lcy mi istotami. Przestali si ba46.
Leningrad od kilkudziesiciu lat nie widzia takich tumw jak ten, ktry zgromadzi si tamtego
dnia. Ponad sto trzy dzieci ty sicy ludzi kbio si na placu Paacowy m i na okoliczny ch ulicach
w promieniu kilku przecznic. Przed Ermitaem zawis transparent z hasem: NIE dla zamachu
stanu!. W przeciwiestwie do napitej atmosfery w Moskwie, gdzie demonstranci musieli si
liczy z obecnoci w miecie oddziaw zbrojny ch, leningradzki wiec przebiega w spokojnej,
penej nadziei atmosferze, a oficerowie milicji i agenci KGB, ktrzy mieli mu zapobiec, raczej
czuwali nad bezpieczestwem jego uczestnikw. Jeden z wczesny ch arty kuw prasowy ch
podaje nawet informacj, e Sobczak zaplanowa szczegy organizacji tego wiecu z lokalny m
szefem KGB Kurkowem i obieca, e bdzie to demonstracja pokojowa47. Wy stpienie Sobczaka
trwao krtko, a po nim gos zabra Dmitrij Lichaczow, szanowany lingwista, kulturoznawca
i history k literatury , ktry przey Guag i przy musow emigracj; przekony wa, e ludzi nie
wolno dalej rzuca na kolana. Wieczorem Sobczak pojawi si na nadzwy czajnej sesji Rady
Miejskiej w Paacu Mary jskim. Sy tuacja w Leningradzie jest pod kontrol legalny ch organw
wadzy zameldowa. Leningrad by pierwszy m miastem, w ktry m zamach stanu ponis
fiasko.
Po poudniu Putin wrci z Kaliningradu, ale nie poszed na wiec na placu Paacowy m.
Doczy do Sobczaka w Paacu Mary jskim i ju tam zosta. Przedtem obejrza zwoan
poprzedniego wieczoru konferencj prasow samozwaczego p.o. prezy denta Zwizku
Radzieckiego Giennadija Janajewa sucha, jak ten powtarza szerzone przez Komitet Stanu
Wy jtkowego kamstwa o stanie zdrowia Gorbaczowa i zapowiada, e pooy kres nowej
wielkiej smucie, nawizujc do okupacji, wojny i godu, ktre nastpiy po mierci Bory sa
Godunowa na przeomie XVI wieku. Wstpilimy na drog gbokich reform i ju daleko ni
zaszlimy . Zwizek Radziecki znalaz si w momencie, kiedy to musi stawi czoo powanemu
kry zy sowi, ktrego eskalacja moe postawi pod znakiem zapy tania kierunek reform, a take
doprowadzi do grony ch kataklizmw na arenie midzy narodowej ostrzega Janajew, ale
podczas przemwienia dra mu gos i trzsy si rce. Obecni na konferencji dziennikarze zaczli
mu zadawa niewy godne py tania, a niektrzy nawet kpili z jego nieprawdopodobny ch
odpowiedzi.
Putin twierdzi, i ju wtedy wiedzia, e los puczu jest przesdzony . Bez wzgldu na to, jak
bardzo by lojalny wzgldem KGB, nie mia zamiaru sucha rozkazw tego komitetu, chocia
popiera przy wiecajcy mu cel ratowania zwizkowego charakteru pastwa. Podejmowane
przez puczy stw prby przy wrcenia radzieckiej potgi prowadziy raczej do jej upadku. Do
tamtej pory waciwie nie rozumiaem zachodzcej w Rosji transformacji mwi,
wspominajc okres po swoim powrocie z Niemieckiej Republiki Demokraty cznej. Przepady
wszy stkie cele i ideay , ktry mi si kierowaem, gdy zaczem pracowa dla KGB. Poparcie
Sobczaka oznaczaoby jednak zamanie przy sigi zawodowej. Dlatego po szesnastu latach suby
w Komitecie Bezpieczestwa Pastwowego zdecy dowa si zoy rezy gnacj.
By a to, jak twierdzi, jego druga rezy gnacja. Powiedzia, e rok wczeniej, w znacznie mniej
dramaty czny ch okolicznociach, wy sa podobny list. Podczas burzy polity cznej zwizanej
z Rad Miejsk, a potem z obsad stanowiska mera do Putina docierao wiele insy nuacji
doty czcy ch jego pracy w wy wiadzie; jedni ludzie chcieli w ten sposb osign jakie korzy ci,
inni grozili, e go zdemaskuj. W kady m razie kady z nich czego chcia od Putina, a on w kocu
mia po dziurki w nosie ty ch bezwsty dny ch szantay 48. Chcc chroni Sobczaka i jego
reputacj, powiedzia mu o swoich dowiadczeniach zawodowy ch, zanim zosta doradc mera.
Powiedzia, e by a to dla niego najtrudniejsza decy zja w y ciu, ale z cikim sercem napisa
i wy sa do KGB swoj rezy gnacj. Ta jednak pozostaa bez odpowiedzi. Nigdy wicej nie
dotara do niego adna informacja doty czca tego listu, ktry widocznie przepad w administracji,
o ile w ogle do niej dotar. Sam te nie stara si dowiedzie, jak rozpatrzono jego decy zj jest
to niekonsekwencja, z ktrej nigdy w jasny sposb si nie wy tumaczy .
Podczas nieudanego puczu Janajewa Putin powiedzia Sobczakowi, e podj decy zj
o odejciu z KGB, dajc swojemu szefowi i mentorowi w ten sposb jasno do zrozumienia, e
opowiada si po jego stronie. Zamach stanu wy woa fal protestw wrd spoeczestwa, lecz
sy tuacja w Leningradzie wci by a niepewna. Jelcy n penicy obowizki prezy denta Rosji
wy da dekret, ktry m nominowa Szczerbakowa na dowdc si zbrojny ch obwodu
leningradzkiego w miejsce generaa Samsonowa ten fakty cznie posucha ostrzee Sobczaka
i pozosta poza gwny m nurtem wy darze. Putin zaj si organizacj obrony Paacu
Mary jskiego i rozda pistolety doradcom Sobczaka, chocia pniej utrzy my wa, e tak jak
w Drenie swj subowy rewolwer zamkn w sejfie i nigdy go nie wy jmowa. Kilka ty sicy
demonstrantw wci pozostawao na placu przed ratuszem i trzy mao nerwow stra na
prowizory czny ch bary kadach, ktre na niewiele by si zday w przy padku zdecy dowanej akcji
militarnej. Putin znowu znalaz si w budy nku otoczony m przez niespokojny tum dajcy
wolnoci, ty le e ty m razem by po tej samej stronie bary kady .
Wrd demonstrantw zaczy kry plotki o nadcigajcej interwencji zbrojnej, a o trzeciej
w nocy nadszed raport, e specjalny elitarny oddzia wojska opuci tajn baz na terenie miasta
i ruszy w kierunku ratusza. Zmiot nas w pi minut ostrzega Szczerbakow. Dla wasnego
bezpieczestwa Sobczak i Putin uciekli z Paacu Mary jskiego i spdzili reszt nocy w fabry ce
Kirowa.
Ty mczasem o wicie 21 sierpnia by o ju po puczu. Gorbaczow zosta uwolniony z aresztu
domowego i ruszy do Moskwy . Bory s Jelcy n, bdcy twarz si oporu, mia zosta najwy szy m
przy wdc nowo powstajcego pastwa rosy jskiego. Sobczak sta na czele przeciwnikw puczu
w Leningradzie, a po nieudany m zamachu stanu zosta jedny m z najwaniejszy ch polity kw
demokraty czny ch w kraju. Po upadku Zwizku Socjalisty czny ch Republik Radzieckich Wadimir
Putin znalaz si, niekoniecznie z wasnej woli, po stronie zwy cizcw. Nie podziela jednak euforii
wielu swoich rodakw. Przeciwnie, by o to dla niego trudne dowiadczenie. Ludmia i znajomi
Putina twierdzili, e w ty m okresie wy stawiony by na najcisz prb. Prawd rzekszy ,
czuem si tak, jakby kto podar moje y cie na strzpy mwi sam Putin49. Zdaniem
pukownika Leszczewa, ktry dowodzi leningradzk placwk KGB, rezy gnacja Putina wy nikaa
z pragmaty zmu, a nie z pobudek idealisty czny ch. Nie mia perspekty w rozwoju, zreszt w ogle
nie by o wiadomo, co si dalej stanie ze sub wy wiadowcz50. Po prostu oceni, jaka decy zja
niesie za sob mniejsze ry zy ko. Gdy by pucz si powid, trafiby do aresztu. W najlepszy m razie
po rezy gnacji wy ldowaby na bezrobociu. W tej sy tuacji czeka, a szala przechy li si na
korzy przeciwnikw puczu. Leonid Poochow, ktry studiowa z nim prawo na Leningradzkim
Uniwersy tecie Pastwowy m, pniej zosta prokuratorem wojskowy m, w epoce gasnosti za
ujawni okropne ry tuay chrztu mody ch onierzy w radzieckim wojsku, nie mg si otrzsn
z szoku, dowiedziawszy si, e jego kolega rzuci sub. Woodia dwa razy bardzo mnie
zaskoczy . Za pierwszy m razem, gdy wstpi do KGB, a za drugim gdy z niego odszed
wy zna51.
CZ DRUGA
ROZDZIA 5

SZPIEDZY WCHODZ SI OGRZA

W 1991 roku Igor Szadchan przez cztery miesice krci film dokumentalny w Nory lsku,
przy gnbiajcy m przemy sowy m miecie w pnocnej czci Sy berii. To odlege miejsce za
koem podbiegunowy m ledwo nadaje si do y cia, ale pod nim spoczy waj zoa
najcenniejszy ch mineraw na wiecie niklu, miedzi i inny ch metali. Ju w latach trzy dziesty ch
ubiegego wieku Zwizek Radziecki zacz budowa tam obz karny , a potem wznis cae miasto.
Jego mieszkacy mieli wy doby wa rudy z kopal cigncy ch si wiele kilometrw pod ziemi.
Szadchan pojecha tam, eby udokumentowa mniej opty misty czn prawd, o ktrej przed
gasnosti nie wolno by o mwi e Nory lsk nie jest zaszczy tny m sy mbolem radzieckiego
zwy cistwa nad natur, lecz odludn, zamarznit wy sp archipelagu Guag, zbudowan na
kociach swoich ofiar.
Pidziesiciojednoletni i kompletnie y sy Szadchan pochodzi z Leningradu. Zdoby saw,
rey serujc program telewizy jny Test dla dorosych, ktry telewizja zacza nadawa w 1979
roku, a w 1991 roku wci by na antenie. Prowadzi w nim wy wiady z grup dziesiciorga dzieci
i z ich rodzicami, utrwalajc zmiany w ich y ciu na przestrzeni lat. Atutem Szadchana by a
atwo, z jak nawizy wa dialog; umia wy cign z rozmwcw ich najgbsze nadzieje,
a jednoczenie prowadzi rozmowy taktownie, unikajc tematw, ktre mogy rozdrani cenzur
w epoce Breniewa, ale i tak rzucajc wiato na wiele spraw. Zamierza wprowadzi na anten
nowy program pod ty tuem nieg moje przeznaczenie; zamierza w nim rozmawia z ludmi,
ktrzy przey li Guag w Nory lsku, ale Dmitrij Rodiestwienski, dy rektor programowy jego stacji,
mia dla niego inne, pilniejsze zadanie. Poprosi Szadchana o przedstawienie portretw
wsppracownikw mera Leningradu. Rodiestwienski ktry pniej zaoy firm Russian
Video i zaj si produkcj programw telewizy jny ch sdzi, e dobrze to zrobi interesom stacji
nalecej teraz prakty cznie do mera, i zasugerowa, eby Szadchan zacz od jednego
z urzdnikw wy szego szczebla.
Kim jest ten Putin? zapy ta Szadchan1.
Jesieni, gdy Szadchan wrci z Nory lska, zdawao mu si, e znalaz si w zupenie inny m
miecie ni to, z ktrego wy jecha. Zamiast partii komunisty cznej sprawowali w nim wadz
demokraci. Niepowodzenie sierpniowego puczu przy spieszy o rozpad Zwizku Radzieckiego
zostao mu jeszcze ty lko kilka ty godni. Ukarano rebeliantw, midzy inny mi Wadimira
Kriuczkowa, szefa KGB, ktry te podzielono na kilka sub specjalisty czny ch podlegy ch
polity cznej kontroli nowy ch przy wdcw Rosji. Zajmujcy si tropieniem dy sy dentw V
Zarzd Gwny zosta rozwizany . Gorbaczow wrci na swoje stanowisko, ale okazao si, e jest
gow pastwa dzielcego si na pitnacie niepodlegy ch republik. W rkach rosy jskiego
parlamentu w Moskwie zoonego ze Zjazdu Deputowany ch Ludowy ch i mniejszej Rady
Najwy szej, w ktrej skad wchodzio dwustu pidziesiciu dwch czonkw spoczy waa
niekwestionowana wadza ustawodawcza. 6 wrzenia raty fikowa wy niki referendum, ktre
odby o si trzy miesice wczeniej w Leningradzie. Miasto odzy skao nazw Sankt Petersburg,
ktr nada mu przed niemal trzy stu laty car Piotr Wielki. Sobczak patronowa uroczy stoci
ponownego chrztu, ktra odby a si 7 listopada specjalnie wy bra na t okazj siedemdziesit
czwart rocznic rewolucji padziernikowej.
Po puczu prezy dent nowej Rosji Bory s Jelcy n zakaza dziaalnoci partii komunisty cznej,
a Sobczak skrztnie skorzy sta z okazji, by j pogrzeba take w swoim miecie. Przej
kompetencje partii, jej majtek i infrastruktur midzy inny mi siedzib Komitetu Centralnego
w Insty tucie Smolny m, gdzie wczeniej znajdowa si zakon, a potem szkoa eska, w ktrej
Lenin postanowi umieci swj bolszewicki rzd. Teraz ten barokowy zaby tek sta si
merostwem. To posunicie sy mbolizowao triumf si demokraty czny ch w nowej Rosji, ale te
zapowiadao zakusy Sobczaka, by skupi rzeczy wist wadz jedy nie w swoich rkach ju
w pierwszy ch latach epoki postkomunisty cznej2.
Sobczak mianowa Putina przewodniczcy m powoanego komitetu do spraw kontaktw
gospodarczy ch z zagranic, a ten przenis si do nowego gabinetu w Smolny m. Naladujc
Sobczaka, zastpi portret Lenina jeden z wielu, ktre zdobiy gabinety aparatczy kw ry cin
przedstawiajc Piotra Wielkiego. Na nowy m stanowisku Putin wspiera mera w zwalczaniu
podejmowany ch przez komunistw party zanckich prb szkodzenia ich nastpcom. Dba
o sprawn realizacj polece Sobczaka, zmierzajcy ch do odebrania partii kolejny ch dbr.
Stojcy naprzeciw Smolnego po drugiej stronie ulicy Dy ktatury Proletariatu Dom Doskonalenia
Polity cznego, nowoczesny , oboony marmurem gmach, od dawna nalea do KPZR, ale
Sobczak postanowi utworzy w nim midzy narodowe centrum biznesu, ktre wkrtce zaczo
przy ciga zmy lny ch radzieckich przedsibiorcw, poniewa ci szy bko odkry li, e w nowej
Rosji pojawi si wielkie perspekty wy na robienie interesw. By li wrd nich tacy biznesmeni,
jak Dmitrij Rodiestwienski z pastwowej telewizji czy Wadimir Jakunin, by y przedstawiciel
handlowy ZSRR w ONZ. Ich osob kontaktow na kory tarzach wadzy mia zosta wy znaczony
przez Sobczaka niepozorny by y oficer KGB.
Niedobitki partii komunisty cznej wci zajmoway pokoje w jedny m skrzy dle centrum
biznesu, a jej akty wici wy zy wajco wy wiesili na dachu radziecki sztandar z sierpem i motem.
By to jedy nie akt sy mboliczny , niemniej Putin kaza zdj flag. Nastpnego dnia komunici
wcignli now. T te Putin kaza usun. Sy tuacja powtarzaa si tak dugo, a komunistom
skoczy y si flagi, wic zaczli sami je szy jedna z ostatnich by a bardziej brunatna ni
czerwona. W kocu Putin stwierdzi, e ju dosy tej zabawy , i kaza zdemontowa cay maszt3.
Tak jak Sobczak nie mia cierpliwoci do ludzi, ktrzy mu si sprzeciwiali.

P omy s filmu dokumentalnego dla telewizji o czonkach gabinetu mera wy szed od Sobczaka.

Rozumia, jak wan rol odegraa telewizja w jego wasnej karierze na Zjedzie Deputowany ch
Ludowy ch, i wierzy , e dziki prezentacji swojego ciko pracujcego gabinetu utrwali
w spoeczestwie przekonanie, e to on, a nie Rada Miejska jest najwaniejsz wadz
w Petersburgu. Szadchan nie by entuzjast tego pomy su. Dopiero co skoczy nagry wa
wy wiady z ludmi, ktrzy przez naduy cia wadzy cierpieli przez wiele lat w Guagu.
Ty mczasem teraz kazano mu i do gmachu, ktry jeszcze do niedawna by siedzib
odpowiedzialnej za ich nieszczcia partii komunisty cznej. Przedtem by tam ty lko raz i stery lne
kory tarze budy nku wy woay u niego gsi skrk. Ty m razem na ty ch samy ch kory tarzach
w samy m sercu wadzy polity cznej stay grupy ludzi i rozbrzmiewa gwar rozmw, nie ty lko po
rosy jsku, ale i w obcy ch jzy kach.
W biurze Putina na parterze Smolnego powita go Igor Sieczin, ktrego niskie stanowisko
i pozbawiony ogady wy gld atwo mogy wprowadzi rozmwc w bd, poniewa by
czowiekiem, ktry duo podrowa po wiecie i py nnie mwi po portugalsku4. Studiowa
z Putinem w jednej grupie na uniwersy tecie, pracowa w Mozambiku, a w latach
osiemdziesity ch w Angoli jako tumacz radzieckich doradcw wojskowy ch, chocia wielu
podejrzewao, e by take agentem KGB albo wy wiadu wojskowego. Sta si nieodczny m
doradc Putina, ktrego gabinet a wkrtce te gabinet Sobczaka by peen takich ludzi jak
Sieczin, weteranw zimnej wojny , ktrzy stracili grunt pod nogami, gdy zawalio si radzieckie
imperium. Putin wy jani Szadchanowi, jak Sobczak wy obraa sobie planowany program
dokumentalny , i skomplementowa jego profesjonalizm przy krceniu Testu dla dorosych, ale
przy okazji prbowa narzuci swoje warunki, proszc o dostarczenie przed nagraniem listy
py ta. Szadchan si sprzeciwi. Pracuj wedug zasady , e pan nie powinien zna py ta, a ja
odpowiedzi powiedzia, a Putin da si przekona5. Wy wiady prowadzono przez kilka dni
w listopadzie 1991 roku. Putin nie wy glda na swoje trzy dzieci dziewi lat, mia wci blond
wosy , chocia rzedniejce. By taki niski i szczupy , taki niepozorny , e niemal nie pasowa do
nieproporcjonalnie wielkich sal, w ktry ch Szadchan nagry wa cz filmu. Ale ju w gabinecie
Szadchan ustawi kamer bardzo blisko, klaustrofobiczny kadr cakowicie wy peniy intensy wnie
niebieskie oczy Putina i jego mikkie usta z cieniem zarostu. Rey ser zacz od banalny ch py ta
o wiek, rodzin, edukacj, a nawet o znak zodiaku. (Chy ba Waga odpar Putin. Ale nie jestem
pewien). Zapy ta o jego psa, prac i polity k nowej Rosji.
Zaraz miao pa oczy wiste py tanie o karier przed prac we wadzach miasta. Po latach Putin
twierdzi, e sam tak zaaranowa ten wy wiad, eby ujawni swoje zwizki ze znienawidzon
przez wielu organizacj, ktr akurat rozwizy wano. Kry ty cy Sobczaka oraz inni ludzie ostrzegali
Putina, e jeeli kto odkry je jego wci nieujawnion przeszo wy wiadowcz, moe uy tej
wiedzy przeciwko niemu albo merowi, wic uzna, e lepiej samemu si przy zna, eby wy trci
bro z rki ewentualny m przeciwnikom. Szadchan wy wiadczy mu zapewne wiksz przy sug,
ni zamierza. Bdc niewolnikiem metafor, sfilmowa modego doradc mera, gdy ten jecha
swoj wog, i podoy pod ten obraz melodi sonaty z Siedemnastu mgnie wiosny, ukochanego
przez Rosjan miniserialu telewizy jnego z 1973 roku, ktrego pierwowzorem by a powie
napisana podobnie jak Tarcza i miecz we wsppracy z KGB6. Jego bohaterem jest podwjny
agent w hitlerowskich Niemczech, Max Otto von Stirlitz, a serial naley do gatunku uwielbiany ch
przez Putina radzieckich thrillerw szpiegowskich7. Gdy jednak Szadchan zapy ta go przed
kamer o przeszo zawodow, Putin przy j obronny ton i sprawia wraenie dotknitego.
Wy glda na to, e nie moemy sobie odpuci tego tematu powiedzia.
Przy zna pan jednak, e nieczsto mona spotka oficera wy wiadu, w kady m razie takiego,
ktry si do tego przy znaje odpar Szadchan.
Nigdy nie wiadomo rzek tajemniczo Putin. Moliwe, e czsto ich pan spoty ka, ty le e
oni o ty m wiedz, a pan nie8.
To wy znanie miao cig dalszy w dugim wy wiadzie opublikowany m 25 listopada w gazecie
Czas Pik (Godzina Szczy tu)9. Putin nie wy piera si swojej przeszoci, ale nalega, eby
odrni jego prac od zbrodni KGB i bezlitosnej krucjaty komitetu przeciwko ludziom, ktrzy
sprzeciwiali si nieudanemu zamachowi stanu. Powiedzia dziennikarce gazety , e KGB sta si
potworem, przesta spenia zadanie, do ktrego zosta powoany , czy li ochron pastwa
przed wrogami zewntrzny mi. Podkrela, e jego praca polegaa na gromadzeniu informacji
wy wiadowczy ch za granic i e nie mia nic wsplnego z represjami, ktry m KGB poddawa
zwy ky ch oby wateli. Ponadto wy ranie da do zrozumienia, e adna agencja wy wiadowcza na
wiecie nie mogaby istnie bez tajny ch agentw. Tak by o, tak jest i tak bdzie. Zapewni, e
dla niego to ju przeszo, ale nie auje, e zdecy dowa si na tak karier.
Nie wsty dzi si pan przeszoci? dopy ty waa jego rozmwczy ni Natalia Nikiforowa.
Nie wsty dz si odpar. auj, e doszo do zbrodni. Ja ich jednak nie popeniem. I nie
usprawiedliwiam ich, chocia usprawiedliwianie jest atwiejsze ni podjcie zdecy dowany ch
krokw.
Takim zdecy dowany m krokiem by a dla niego rezy gnacja z pracy w KGB fakt, o ktry m
wielokrotnie przy pomina.
Doda, e jego przeszo nie ty lko nie wy klucza go z pracy w administracji publicznej, ale
naby te wtedy umiejtnoci, dowiadczenie, py nna znajomo jzy ka niemieckiego, a take
znajomo midzy narodowy ch procesw gospodarczy ch powinny by raczej postrzegane jako
zalety podczas suby miastu i nowej rosy jskiej demokracji. Zapy tany przez Nikiforow, czy
midzy narodowi partnerzy miasta nie bd mieli nic przeciwko obecnoci szpiegw KGB
w otoczeniu Sobczaka, Putin po prostu zwrci jej uwag na to, e amery kaski prezy dent George
H.W. Bush przed objciem urzdu by dy rektorem CIA, Centralnej Agencji Wy wiadowczej,
i nikt go przez to nie zdy skwalifikowa jako kandy data na najwy sze stanowisko w pastwie.
W takiej atmosferze mijay burzliwe dni po sierpniowy ch wy darzeniach. Wszy stko stano na
gowie i wszy stko wy dawao si moliwe, nawet publiczne mwienie o odwieczny ch
tajemnicach. Spoeczestwo niemal bezkrwawo (oprcz trzech ofiar w Moskwie) zdawio
zamach stanu, po prostu nie uznajc wy niku zmaga o wadz na wy sokich szczeblach sowieckiej
hierarchii. Nowa Rosja dawaa radosn, uderzajc do gowy szans na wolno, y cie bez
strachu w kraju, w ktry m mona by szczery m, odpowiada za swoje czy ny i zadba o swoj
odnow w duchu nowy ch czasw. Rosja bory kaa si z trudnociami ekonomiczny mi, ale ta
pomniejszona spadkobierczy ni Zwizku Radzieckiego moga w kocu powoa demokraty czny
rzd, zakoczy okres zimnowojennej izolacji i otworzy si na Europ i reszt wiata. Podczas
swojego debiutu w wietle reflektorw, ktry jeszcze kilka miesicy wczeniej by by nie do
pomy lenia, Wadimir Putin zaprezentowa si jako zdeklarowany demokrata. Lecz ju wtedy ,
u zarania rosy jskiej demokracji, ostrzega, e wiara w silne pastwo jego akceptacja, a nawet
tsknota za nim jest naturaln cech temperamentu rosy jskiego spoeczestwa. Bez wzgldu na
to, jak smutno, jak gronie to brzmi, wierz, e w naszy m kraju moliwy jest okresowy zwrot ku
totalitary zmowi. Nie naley jednak obawia si tego zagroenia ze strony organw cigania, sub
bezpieczestwa, policji ani nawet armii. Niebezpieczna jest mentalno mentalno naszy ch
rodakw i nasza wasna. Kademu z nas musz przy zna, e rwnie mnie zdarza si sdzi, e
dziki narzuceniu surowego porzdku i egzekwowaniu go elazn rk y cie wszy stkich oby wateli
bdzie lepsze, wy godniejsze i bezpieczniejsze. Ty mczasem trzeba pamita, e to poczucie
komfortu wkrtce zniknoby bez ladu, poniewa owa elazna do bardzo szy bko zaczaby nas
dusi10.

P o puczu Sobczak osign szczy ty popularnoci i wadzy . Zosta najwaniejszy m po Jelcy nie
polity kiem rosy jskim11. Roztaczana przeze wizja Petersburga dorwny waa rozmachem jego
pry watny m ambicjom. Zamierza odtworzy splendor carskiej stolicy odnowi pery
architektury , pomniki i eleganckie kanay . Zaproponowa utworzenie wolnej strefy ekonomicznej,
eby przy cign inwesty cje zagraniczne, i przeprojektowa dawny Leningrad na nowe lnice
europejskie miasto stolic finansow i kulturaln, ktra mogaby konkurowa z Moskw o palm
pierwszestwa na scenie krajowej i midzy narodowej. Goci amery kaskiego sekretarza stanu
Jamesa A. Bakera III, ktry zjawi si w Petersburgu 15 wrzenia, a pi dni pniej Sobczak
polecia z Putinem do Londy nu na spotkanie z premierem Wielkiej Bry tanii Johnem Majorem.
To by o pierwsze zetknicie Putina z Zachodem w padzierniku Sobczak wy bra si do
zachodnich Niemiec na zaproszenie kanclerza Helmuta Kohla, Putin za posuy mu jako zrczny
tumacz. Wkrtce Sobczak poczy siy z Henry m Kissingerem, jedny m z wy bitny ch
dy plomatw czasw zimnej wojny , jako wspprzewodniczcy midzy narodowego komitetu
ekspertw i przedsibiorcw, szukajcego inwestorw, ktrzy mogliby przeksztaci podupade
petersburskie fabry ki uzbrojenia oraz inne zakady produkcy jne w rentowne komercy jne
przedsibiorstwa. Kiedy Kissinger przy by do Petersburga, to wanie Putin powita go na lotnisku
i zawiz do rezy dencji mera, gawdzc o swojej przeszoci w KGB. Wszy scy przy zwoici
ludzie zaczy nali w wy wiadzie owiadczy ku jego wielkiej radoci Kissinger. Ja take12.
Sobczak zacz przeby wa za granic rwnie czsto jak w Petersburgu. Sta si znany na
cay m wiecie, Time pisa o nim jako o jednej ze wschodzcy ch gwiazd polity ki i czowieku,
dziki ktremu Rosja zmienia si w prn, nowoczesn wolnory nkow demokracj13. Ale jego
nastpne dziaania rozczaroway i zdumiay ty ch, ktrzy pokadali wielkie nadzieje w przy szoci
Rosji jako demokraty cznego kraju. Sobczak przez arogancj i popisy bezczelnoci bardzo szy bko
roztrwoni ogromny kapita polity czny . Wy woa zgroz wrd petersburskich liberaw
i inteligencji, kiedy jego biura zaludniy si aparatczy kami komunisty cznej nomenklatury , ktra
przecie miaa ju nigdy nie wrci14. Zdy skredy towany KGB te nie poprzesta na Putinie, lecz
bez przerwy wy sy a kolejny ch swoich weteranw w szeregi coraz liczniejszej administracji
Sobczaka. Pomimo pikny ch sw o demokracji Sobczak bardzo si stara zadowoli dy gnitarzy
sub bezpieczestwa, ktrzy utrzy mali wy sokie stanowiska. Na przy kad Wiktor Czerkiesow,
przy jaciel i by y wsppracownik Putina, znany z przeladowa dy sy dentw za przestpstwa
przeciw ZSRR, stan na czele petersburskiego oddziau jednej z agencji, ktre powstay po
rozpadzie KGB Ministerstwa Bezpieczestwa.
Zwolennicy reform by li zaniepokojeni; nie mogli zrozumie, dlaczego Sobczak zatrudnia
weteranw suby bezpieczestwa, on sam za przekony wa, e potrzebuje dowiadczony ch
profesjonalistw do rzdzenia miastem, nawet jeli to znaczy , e trzeba zaprosi do wsppracy
czonkw aparatw bezpieczestwa i insty tucji polity czny ch, ktre obiecy wa rozwiza. By
zapewni sobie wadz, potrzebowa aparatczy kw, a nie demokratw. Przez wiele kolejny ch lat
by to gwny dy lemat w Rosji. Modzi reformatorzy , tacy jak ekonomista Anatolij Czubajs,
ktry pomaga przy pisaniu pierwszy ch wnioskw o utworzenie w Petersburgu wolnej strefy
ekonomicznej, wkrtce zostali pozbawieni stanowisk albo zmarginalizowani w inny sposb.
Jesieni Czubajs wy jecha do Moskwy i wspar realizowany przez Jelcy na program
pry waty zacji, przez ktry sta si jedn z najczciej kry ty kowany ch osb w kraju15.

W trakcie konsolidacji wadzy wy konawczej stosunki Sobczaka z Rad Miejsk stay si jeszcze
gorsze ni w czasach wewntrzny ch poty czek przed upadkiem Zwizku Radzieckiego. Wielu
radny ch, szczeglnie najgorliwszy ch demokratw, obserwowao z niesmakiem jego autory tarne
cigoty . W pierwszej poowie 1992 roku rada postanowia postawi go w stan oskarenia, a jedn
z przy czy n by y poczy nania jego doradcy Wadimira Putina.
Zim 1991 roku przed Petersburgiem stao wiele wy zwa. Nic nie dziaao, a miastu brakowao
pienidzy . Przedsibiorstwa by y nastawione przede wszy stkim na wspprac z wojskiem i ju
przedtem ledwo wizay koniec z kocem po odpy wie kontraktw na produkcj uzbrojenia
zaczto je zamy ka. Rozpad ZSRR rozluni zalenoci ekonomiczne z teraz ju niepodlegy mi
ssiednimi republikami, ktre przedtem zaopatry way Leningrad w y wno i benzy n.
Z nadejciem zimy miasto musiao sign po rezerwy konserw, a cztery ty sice ton wieego
misa dotary na pki sklepowe dopiero w sty czniu. Moskwa jako stolica miaa lepiej
rozbudowan sie zaopatrzenia i dogodniejszy dostp do jego rde ni Petersburg, gdzie jeszcze
przez kilka lat sklepy dostaway jedy nie ochapy . W listopadzie Sobczak ostrzeg mieszkacw, e
braki osigny poziom kry ty czny 16.
Trudno zatem wy tumaczy , dlaczego jedn z pierwszy ch decy zji Sobczaka majcy ch
oy wi gospodark w miecie by o przeksztacenie Petersburga w nowe Las Vegas i wy znaczenie
Putina na czowieka odpowiedzialnego za t metamorfoz. Kasy na i jaskinie hazardu zaczy
zatem wy rasta jak grzy by po deszczu w ty m wy blaky m, chocia wci pikny m miecie, ktre
miao o wiele pilniejsze potrzeby ni automaty do gier. Nie ty lko Sobczak w Petersburgu postawi
na rozkwit hazardu ta ga rozry wki na dugo miaa si sta metafor caej rosy jskiej
transformacji ustrojowej, najbardziej widoczny m przejawem kapitalizmu, ktrego Rosjanie od
kilkudziesiciu lat by li pozbawieni. Teorety cznie pomy s Sobczaka mia uporzdkowa t nowo
powstajc bran z my l o ty m, e podatki z niej posu finansowaniu priory tetowy ch
programw socjalny ch17 lecz jednoczenie, decy zj mera, miasto miao zapewni
infrastruktur niezbdn do dziaalnoci kasy n. Sobczak chtnie korzy sta ze swy ch uprawnie
i rwnie czsto ich naduy wa take w inny ch branach. Rozdawa prawa do nieruchomoci
niczy m car ziemi. Przez najblisze dwadziecia lat Petersburg, tak jak Moskwa, by usiany
krzy kliw palet neonw i billboardw obiecujcy ch szy bkie pienidze, a wadze miasta ruszy y
do walki z przestpczoci zorganizowan.
Putin odrobi zadanie domowe; dokadnie zbada, w jaki sposb Zachd reguluje bran
hazardow. Mg swobodnie podrowa poza granice bloku wschodniego i posmakowa y cia
w zaktkach wiata, ktre do tej pory zna jedy nie z raportw wy wiadu. W ramach jesiennego
rekonesansu polecia z Ludmi do Hamburga, gdzie oboje wraz z przy jacimi odwiedzili
Reeperbahn, sy nn dzielnic czerwony ch latarni, i jedno z hamburskich kasy n. Zdaniem Putina
to kolega namwi ich na pokaz eroty czny i ten kontakt z granicami wolnoci osobistej
z pawieniem si w nieoby czajny ch prakty kach bez stojcej na stray moralnoci pastwowej
ideologii ani nadzoru KGB odcisn na jego psy chice tak silne pitno, e jeszcze po dziesiciu
latach by w stanie opisa t scen z takimi szczegami, jak wzrost czy karnacja skry
wy stpujcy ch w show osb18.
Putin doszed do wniosku, e profity z grzechu powinny nalee do pastwa. Pierwotnie skania
si ku pastwowemu monopolowi, ktry miaby kontrolowa bran hazardow, chocia
zakazy wao tego obowizujce od niedawna w Rosji prawo anty monopolowe miao to uwolni
gospodark i przekaza jej cz w pry watne rce. W kocu komitet pod przewodnictwem Putina
zaoy przedsibiorstwo miejskie, to za kupio 51 procent udziaw we wszy stkich nowy ch
kasy nach, ktry m miasto przy znao koncesje. Dy widendy z ich dziaalnoci miay zasili kas
Rady Miejskiej. Petersburg nie dy sponowa gotwk, wic naby wa udziay w zamian za
zwolnienie z czy nszu w budy nkach bdcy ch wasnoci miasta, gdzie otwierano kasy na. Komitet
zatrudni radcw prawny ch, nauczy ciela Putina z czasw uniwersy teckich Walerija Musina oraz
Dmitrija Miedwiediewa, modego prawnika, ktry uczestniczy w kampanii Sobczaka, gdy ten
kandy dowa do Zjazdu Deputowany ch Ludowy ch. Przedsiwzicie okazao si niewy paem,
narzdziem do wy muszania haraczw, przez ktre wadze miasta powizay si z postaciami
z pwiatka; podobno by li wrd nich dawni agenci KGB oraz gangsterzy 19. Zaoona przez
miasto firma nazy waa si Neva Chance i uruchomia dwadziecia cztery kasy na, z ktry ch
wikszo nie uzy skaa koncesji od tworzcego si w Moskwie nowego rzdu. A zy ski, na ktre
liczy y wadze, nigdy nie wpy ny do miejskiej kasy . Kierownictwo kasy n po prostu umiejtnie
ukry wao wpy wy z tego opartego na rozliczeniach gotwkowy ch biznesu i zgaszao wadzom
same straty . Waciciele salonw gry kupowali nieruchomoci i zarabiali grube miliony , ale
miasto niemal nic z tego nie miao. miali si nam w twarz mwi pniej Putin, bronic
swojej roli w ty m przedsiwziciu.
Stworzenie warunkw dla uregulowanej gospodarki ry nkowej okazao si o wiele trudniejsze,
ni Putin i wielu inny ch rosy jskich urzdnikw si spodziewao. Wci brakowao podstaw
prawny ch dla sy stemu kapitalisty cznego, a Putinowi i wikszoci polity kw wy chowany ch na
picioletnich planach rozwoju i przy zwy czajony ch do absolutnej kontroli pastwa brakowao
dowiadczenia w zarzdzaniu gospodark. To by a pomy ka ty powa dla ludzi, ktrzy maj
pierwszy raz do czy nienia z wolny m ry nkiem przy zna Putin. Najbardziej na ty m bdzie
ucierpieli emery ci, nauczy ciele i lekarze20, ale ani wtedy , ani pniej nie zrobi nic w sprawie
skandaliczny ch strat w budecie miasta. Ty mczasem inni szy bko si bogacili, wy korzy stujc luki
w niedojrzay m sy stemie prawny m i ekonomiczny m, w czy m jak niektrzy podejrzewaj
pomagali im wy soko postawieni urzdnicy w rodzaju Putina.

P odejrzenia doty czce innej pomy ki Putina mogy mie dugotrwae konsekwencje,
wy woay wraenie panujcej wrd wadz miasta bezkarnoci, a jego samego pozbawiy
zaufania do spoeczestwa, ktre domagao si, by wadze odpowiaday za swoje decy zje. 4
grudnia 1991 roku Putin napisa list do federalnego ministerstwa gospodarki w Moskwie, w ktry m
prosi o zgod na wy sanie za granic warty ch ponad sto dwadziecia milionw dolarw
surowcw z przedsibiorstw wci nalecy ch do pastwa midzy inny mi siedmiuset
pidziesiciu ty sicy metrw szecienny ch drewna, stu pidziesiciu ty sicy ton ropy
naftowej, trzy dziestu ty sicy ton zomu i mniejszy ch iloci rzadkich metali, miedzi, aluminium,
cementu i amonu w zamian za ich rwnowarto w misie, male, cukrze, czosnku
i owocach21.
Ju drugi rok z rzdu Petersburg stawia czoo dotkliwy m brakom y wnoci i znowu wprowadzi
reglamentacj. Kry zy s zaostrzy si jeszcze bardziej, kiedy na pocztku 1992 roku rosy jski rzd
dopuci do pody ktowanego prawami ry nkowy mi wzrostu cen. Nawet tam, gdzie arty kuy
spoy wcze by y dostpne, z przy czy n ekonomiczny ch by y poza zasigiem biednej czci
spoeczestwa, do ktrej naleeli niemal wszy scy Rosjanie oprcz najbardziej
uprzy wilejowany ch jednostek. Szadchan w swoim programie dokumentalny m ukaza Putina
rozmawiajcego przez telefon z Sobczakiem o przy gotowaniach do spotkania z Jelcy nem. Kiedy
Putin odoy suchawk, chcia od razu udowodni, e ratusz kontroluje sy tuacj, wic
owiadczy do kamery , e Ukraina szy kuje dostaw dwch i p tony cukru. Ju wtedy jednak
w jego gosie mona by o wy czu znuenie marnotrawstwem i korupcj. Nie chwalmy dnia
przed zachodem soca powiedzia22.
Kiedy ratusz negocjowa warunki wy miany handlowej, Putin i jego zastpca Aleksander
Anikin podpisali kilkadziesit umw z odbiorcami. Wiele z nich otrzy may firmy , ktry ch
waciciele zdaniem pniejszy ch kry ty kw mieli powizania z merostwem lub samy m
Putinem. Kontrakty by y niedbale skonstruowane i cae przedsiwzicie wy gldao podejrzanie,
bo niektrzy odbiorcy by li umwieni, jeszcze zanim Putin otrzy ma od waciwego ministra
w Moskwie pozwolenie na wy mian towarw. Prowizje od ty ch umw by y osobliwie wy sokie
od 25 do 50 procent wartoci; cay zy sk z nich mia wpy n do kasy ratusza i zasili specjalny
fundusz sucy zwalczaniu klski godu, ale wikszo pienidzy znikna w tajemniczy ch
okolicznociach. Ponadto kontrakty wy ceniono wedug oficjalny ch kursw wy miany handlowej,
ktre zaniy y cen eksportowany ch towarw. Na domiar zego niemal nic nie importowano
w zamian. Zgoszono realizacj ty lko jednego kontraktu na dwie cy sterny oleju jadalnego
o czy m Putin sumiennie poinformowa Moskw. W najlepszy m razie pomy s wy miany
towarowej okaza si katastrofaln porak. W najgorszy m by zakrojony m na wielk skal
przekrtem.
Pozostajca w nieustannej wojnie z Sobczakiem Rada Miejska wszcza ledztwo pod
kierownictwem Mariny Salje, geolog o siwy ch wosach, a jednoczenie demokratki o szczeglnie
city m jzy ku. Razem z Jurijem Gadkowem, koleg z rady , dokadnie przy jrzeli si dwunastu
umowom, ktre bez cienia wtpliwoci zostay podpisane przez Putina lub Anikina, lecz istniay
podejrzenia, e gdzie ukry ty ch jest wicej takich dokumentw. Nie rozpisano zamwie
publiczny ch na te kontrakty , warte w sumie dziewidziesit dwa miliony dolarw. Z drugiej
strony nie istniao prawo, ktre wprost wy magao takich zamwie. Od sty cznia do maja Salje
i Gadkow gromadzili dowody , zbierali zeznania i przy gotowy wali dugie sprawozdanie, by na
koniec przedoy je caej Radzie Miejskiej. Putin wsppracowa z nimi podczas ledztwa,
chocia robi to niechtnie; dugo zwleka z przedstawieniem niektry ch koncesji i kontraktw,
mwic, e musi chroni swoje tajemnice handlowe. Salje i Gadkow podejrzewali, e chodzio
raczej o to, e te dokumenty wy kazay by , kto ju si wzbogaci na cierpieniu mieszkacw
Petersburga.
Putin nie wy jani, wedug jakiego klucza dobrano partnerw handlowy ch ani kim oni by li, lecz
zaciekle si broni, stajc przed rad na kade wezwanie, a potem zwoujc konferencje prasowe,
na ktry ch odpiera zarzuty 23. Najea si, gdy ty lko kto sugerowa niedopatrzenie legislacy jne,
a cae ledztwo uwaa jedy nie za atak polity czny na mera. 30 marca, ledwo p roku po fiasku
puczu sierpniowego, Rada Miejska gosowaa za dy misj Sobczaka pod zarzutem korupcji w jego
administracji; skandal y wnociowy by jedny m z dowodw. Ponadto rada sporzdzia list stu
nieruchomoci, ktre Sobczak ju sprezentowa lokalny m i zagraniczny m biznesom. Starania
Rady Miejskiej nie day rezultatu, bo dy misja mera nie naleaa do jej uprawnie, a sam
Sobczak po prostu zignorowa wy nik gosowania24.
Putin wiele razy pomaga swojemu mentorowi oraz sobie. Kry ty kw nazy wa niewinny mi
nowicjuszami i podkrela, e zesp Sobczaka skada si z ludzi wiedzcy ch, za ktre sznurki
pocign, eby dopi swego25. Mimo to musia przy zna, e prawie aden z kontrahentw nie
dostarczy y wnoci. Skary si, e wikszo okazaa si nieuchwy tny mi dla sdw spkami
wy dmuszkami albo firmami dziaajcy mi jako piramidy pomija milczeniem fakt, e
negocjowanie kontraktw by o podstawowy m obowizkiem jego komisji. Niektre
przedsibiorstwa po prostu wy sy ay towar za granic, a potem koczy y dziaalno rwnie
tajemniczo, jak j zaczy , zapewne po ulokowaniu milionw dolarw w zagraniczny ch bankach.
Ale przy najmniej cz biznesmenw, ktrzy otrzy mali kontrakty , zostaa bliskimi wsplnikami
Putina. Wrd nich by li Jurij Kowalczuk i Wadimir Jakunin, zarzdzajcy now spk, ktra
uzy skaa koncesj na eksport aluminium i metali nieelazny ch26. Inni przeszli do kontrolowanej
przez Wadimira Smirnowa firmy Newski Dom i do dziau eksportu zakadw petrochemiczny ch
o trudnej do zapamitania nazwie Kirishinefteorgsintez, ktry ch zaoy cielem by midzy inny mi
Giennadij Timczenko. Wobec adnego z ty ch przedsibiorcw nie wy cignito konsekwencji.
W tamty ch czasach mao kto o nich sy sza, ale blisko zwizali si z mody m urzdnikiem mera,
a za jaki czas mieli zosta ty tanami rosy jskiego biznesu. Nigdy nie udowodniono, e Putin te
wzbogaci si dziki ty m interesom, ale niektrzy na przy kad Marina Salje twierdzili, e to
bardzo moliwe; jeeli za chodzi o ludzi z jego otoczenia, to nie ma co do tego wtpliwoci. Ten
model dziaania mia si powtarza przez wiele lat. Tumaczenia Putina brzmiay nieszczerze.
Zamiast domaga si ledztwa, cay czas uchy la si od odpowiedzi na py tania. Ponadto ponuro
skonstatowa, e czonkowie Rady Miejskiej chcieli ty ch kontraktw dla siebie i nie podobao im
si, e jaki facet z KGB wtrca si do ich przy dzielania27.
Raport komisji ledczej nie zarzuci wprost korupcji Putinowi ani Anikinowi, ale wy kaza ich
kompletny brak kompetencji graniczcy ze z wol. Komisja przekazaa wy niki swojego
dochodzenia prokuraturze, a mera wezwaa do zwolnienia z pracy obu mczy zn28. Do
Petersburga przy by zesp ekspertw z federalnej izby kontroli, eby zbada naduy cia, ale nie
przedstawiono adny ch zarzutw29. Ta afera po raz pierwszy wy woaa skandal wok Putina, ale
na niemal dziesi lat zostaa zapomniana. Anikin rzeczy wicie zrezy gnowa ze stanowiska,
a zastpi go Aleksiej Miller, mody ekonomista, ktry z upy wem czasu zosta jedny m
z najbliszy ch doradcw Putina. Sobczak nie mia nic do zarzucenia Putinowi. Przeciwnie,
awansowa go na zastpc mera i powierzy mu realizacj swojego gwnego celu
przy cignicia zagraniczny ch inwestorw do Petersburga.

W ty m przedsiwziciu Putin odnis wiksze sukcesy , midzy inny mi dziki swojej przeszoci
w KGB. Jego kontakty oraz biega znajomo jzy ka niemieckiego otworzy y mu drzwi do
gabinetw inwestorw w niedawno zjednoczony ch Niemczech. Kasy nom oraz kontraktom na
dostawy y wnoci wci towarzy szy y kontrowersje, a ty mczasem Putin wy ruszy w kolejn
podr do Niemiec ty m razem do Frankfurtu eby zapowiedzie organizacj
midzy narodowego kongresu bankowego w Petersburgu. Tam negocjowa otwarcie pierwszego
w Rosji zagranicznego banku Dresdner Bank. Petersbursk fili banku mia zarzdza Matthias
Warnig, by y oficer Stasi, ktrego przy dzielono do wsppracy z KGB w Drenie w padzierniku
1989 roku, gdy wschodnie Niemcy wrd gony ch protestw chy liy si ku upadkowi30. Obaj
mczy ni zapewniali, e nigdy przedtem si nie widzieli, a jednak co najmniej raz w sty czniu
1989 roku pojawili si razem na zdjciu przedstawiajcy m oficerw radzieckich i Stasi.
Towarzy szy im jeszcze jeden przy jaciel Putina, Siergiej Czemiezow, agent wy wiadu
specjalizujcy si w zaawansowany ch technologiach sektora zbrojeniowego31. Wkrtce losy
ty ch trzech mczy zn sploty si na gruncie zawodowy m i osobisty m. Nadawali na ty ch samy ch
falach, wszy scy trzej by li weteranami wy wiadu i w burzliwy m okresie transformacji prbowali
znale swoj drog do nowego adu ekonomicznego adu, ktremu przez cae doty chczasowe
y cie starali si szkodzi.
Dresdner Bank zacz dziaalno w sty czniu 1992 roku. Jego celem by o stworzenie
infrastruktury finansowej umoliwiajcej przy stosowanie rosy jskiej ekonomii do ry nku
niemieckiego, a take pomoc w pry waty zacji i restruktury zacji ogromny ch poradzieckich
przedsibiorstw pastwowy ch, zintegrowany ch pionowo gigantw, ktry m nie wrono szy bkiej
adaptacji do gospodarki ry nkowej. Pierwszy m zadaniem banku by o wsparcie fabry ki Kirowa;
grozio jej bankructwo i zwolnienie wielu ty sicy robotnikw, ktrzy poparli Sobczaka podczas
puczu w 1991 roku. Dresdner zary zy kowa i musia liczy na pozy ty wny kierunek zmian w Rosji.
Baagan panowa nie ty lko w finansach Petersburga podobnie dziao si w prawie, przepisach
i insty tucjach nadzoru. W ekonomii caego kraju szerzy si chaos, ktry siga coraz dalej.
Musielimy zacz od czasw Adama i Ewy stwierdzi po kilku miesicach Ernst-Moritz Lipp,
gwny ekonomista banku, wspominajc brak eksperty z doty czcy ch bankowoci i finansw.
W Petersburgu urzdowao moe z dziesi osb, ktre miay realny wpy w na podejmowanie
decy zji32.
Putin zadba o to, eby by jedn z nich, a z upy wem lat wczesne inwesty cje Dresdner
ogromnie si opaciy zarwno bankowi, jak i samemu Warnigowi. W lad za Dresdner Bankiem
na ry nek rosy jski weszy Deutsche Bank, Banque Nationale de Paris i Crdit Ly onnaise. W 1991
roku hiszpaski producent lizakw Chupa Chups zacz je wy twarza w Petersburgu. Otis Elevator
otworzy tam swoj fili, przewidujc, e wiele podupady ch budy nkw zostanie poddany ch
renowacji i modernizacji. Firma Procter & Gamble, ktra rok wczeniej zaprosia Sobczaka do
swojej amery kaskiej siedziby , otworzy a biuro w Petersburgu niemal od razu po puczu. Sobczak
rozkoszowa si rol ojca miasta, Putin za pozosta w cieniu, gdzie negocjowa umowy
z obcokrajowcami i dba o szczegy . Wadimir Putin by podwadny m, ktry realizowa
zachcianki Sobczaka podsumowa Kaj Hobr, szwedzki prawnik, ktry pozna ich osobicie.
Hobr przez kilka ty godni negocjowa sprzeda jednego z najsy nniejszy ch budy nkw
Petersburga, Grand Hotelu Europa sprzeda wy muszon przez pewien uciliwy podatek, ktry
zdaniem wielu kry ty kw mia posuy jedy nie oczy szczeniu przedpola dla innego
preferowanego naby wcy . Hobr przedstawi Putina jako zawzitego negocjatora podczas
rozmw ustpowa jedy nie na kilka milimetrw. W ty m konkretny m czasie sprawia wraenie
czowieka, ktry robi to, do czego ma prawdziwe powoanie reprezentuje interesy
Petersburga33.
Polity ka makroekonomiczna debata o znaczeniu terapii szokowej dla oy wienia rosy jskiej
gospodarki by a domen Bory sa Jelcy na i jego ministrw w Moskwie, ale Sobczak chcia, eby
Petersburg sta si jedny m z najprzy janiejszy ch inwesty cjom zagraniczny m miast w caej
Rosji. Kierowana przez Putina komisja nadzorowaa doprowadzenie do koca prac przy kadzeniu
wiatowodu midzy Dani a Petersburgiem, ktre zaczy si jeszcze za czasw ZSRR, dziki
czemu uruchomiono w miecie pierwsze nowoczesne poczenia telefoniczne. Potem komisja
utworzy a strefy przemy sowe dla zagraniczny ch przedsibiorstw, takich jak: Heineken, Pepsi,
Coca-Cola, Ford i Wrigley . Sobczakowi z pomoc Putina udao si znowu otworzy okno na
Zachd, ktry m mia by Petersburg w marzeniach Piotra Wielkiego. Mer regularnie
podrowa za granic, nawet dwa razy w miesicu lub czciej, eby umacnia swoj reputacj
na arenie midzy narodowej oraz znaczenie stanowiska, ktre zajmowa. Ponadto dalej doradza
Jelcy nowi w Moskwie i powici wiele godzin oraz znaczn cz kapitau polity cznego na
wspudzia przy pisaniu nowej konsty tucji Rosji, ktr uchwalono w 1993 roku.
Sobczak zostawi codzienne obowizki administracy jne swoim zastpcom midzy inny mi
Putinowi, ktry po niedawny m epizodzie na ekranie telewizy jny m znowu skry si przed
wcibskimi spojrzeniami i dziaa po cichu, bez fanfar. Unika przy j dla establishmentu
i polity cznej mietanki towarzy skiej. Ludmia zarzucaa mu, e za duo pracuje, e pno wraca,
a ona zostaje sama z dziemi w domu teciw. Rzadko miewa czas dla stary ch przy jaci, takich
jak Roldugin. Kiedy ju si spoty kali, Roldugin widzia, e Putin jest wy zuty z energii i wci
rozmy la o sprawach miasta34. A jednak ta nowa praca ktr sam nazy wa y ciem w cy wilu
interesowaa go i stanowia wy zwanie. Przedtem jako oficer wy wiadu zbiera informacje
i przekazy wa je zwierzchnikom, ktrzy decy dowali o polity ce. Teraz to on podejmowa
decy zje35. Putin wy robi sobie opini czowieka kompetentnego, skutecznego i absolutnie,
bezwzgldnie lojalnego wobec Sobczaka. Inni podlegli merowi pracownicy odchodzili po kolei,
czsto we wrogiej atmosferze, on jednak wiernie trwa u boku Sobczaka, a jego wpy wy i zakres
wadzy wci si powikszay , chocia administracj miasta obciay oskarenia o korupcj.
W pracy Putin zdawa si powcigliwy , a nawet wadczy . Rzadko okazy wa emocje czy
sy mpati co silnie kontrastowao z burzliwy m charakterem toczcy ch si w kraju debat
polity czny ch. By wa surowy i wy magajcy , ale nigdy nie podnosi gosu wspominaa jego
sekretarka Marina Jentalcewa. Gdy komu przy dziela zadanie, nie obchodzio go, w jaki sposb
zostanie zrealizowane ani jakie przeszkody mog stan na drodze. Po prostu miao by
wy konane i ju36. Pewnego razu Jentalcewa przekazaa mu wiadomo, e samochd potrci
nalecego od niedawna do jego rodziny owczarka kaukaskiego. Uderzy o j, e Putin w ogle nie
zareagowa.
By rwnie enigmaty czny w interakcjach z inwestorami i polity kami, ktrzy tumnie
przy by wali do Smolnego, szukajc dobrego interesu, a czsto te pomocy , kiedy ich
przedsiwziciom zagraaa zawierucha bezprawia towarzy szca Rosji na drodze do kapitalizmu.
Putin by czowiekiem, ktry przeprowadza ich przez meandry biurokracji i mtne prawo.
W razie kopotw zagraniczni inwestorzy zwracali si o pomoc wanie do niego, ale nigdy nie
mieli poczucia, e traktuje ich jak znajomy ch ani e darzy ich sy mpati pisa Arthur George,
amery kaski prawnik, ktry w tamty ch czasach utrzy my wa z nim bliskie kontakty zawodowe.
Putin ostronie wy biera bitwy , ktre warto by o toczy , starannie unika kontrowersji i nigdy nie
wy stawia si na ostrza. Trudno by o rozszy frowa, co naprawd my li37.
Putin zachowy wa si jak rasowy broker i kombinator, poredniczy w inwesty cjach i rozsdza
spory midzy firmami, korzy stajc ze swoich cznikw i kontaktw oraz stosujc groby . Dalej
podrowa z Sobczakiem albo sam, eby zwabi przedsibiorstwa na mtne wody
postkomunisty cznego kapitalizmu. Sta si gwny m asy stentem miejskiego rodowiska
ekonomicznego zatwierdza setki koncesji i zabezpiecza udzia pastwa w zy skach. Zosta
arbitrem sporw biznesowy ch i dziaajc za kulisami, rozstrzy ga konflikty , ktre czsto
przeradzay si w brutalne ataki. Ale wbrew staraniom Putina i marzeniom Sobczaka Petersburg
zacz zostawa w ty le za Moskw wedug wikszoci wskanikw ekonomiczny ch, takich jak
produkcja, inwesty cje zagraniczne czy bezrobocie38. Coraz czciej mwiono o lokalnej
przestpczoci. O morderstwach na zlecenie, ktry ch dokony way zwalczajce si gangi albo
konkurency jne biznesy , niejednokrotnie na tle polity czny m. Obcokrajowcy padali ofiarami
drobny ch kradziey szerzcy ch si tak, e tury sty ka znowu zamara po pierwszej fali wy woanej
upadkiem Zwizku Radzieckiego.
Fakt, e w Petersburgu, tak jak w cay m kraju, przenikay si interesy przedsibiorcw
i przestpczoci zorganizowanej, umoliwi Putinowi nawizanie znajomoci z czci
najgroniejszy ch gangsterw w miecie. Midzy Golden Gates firm, ktr zarejestrowa
w 1992 roku dla Giennadija Timczenki, by ten mg zbudowa terminal naftowy a lokalny m
gangiem wy buch niebezpieczny konflikt, ktry sta si tak powany , e na wszelki wy padek Putin
wy sa swoje crki Masz i Kati do Niemiec i sprowadzi je z powrotem dopiero, kiedy napicie
zmalao39. Relacje nawizane przez Putina za porednictwem Komisji Spraw Zagraniczny ch
oraz zdaniem niektry ch jego osobiste kontakty przy czy niy si do oskare o zwizki ze
wiatem przestpczy m. Petersburski Holding Nieruchomoci firma, ktr zarejestrowa w 1992
roku razem z Wadimirem Smirnowem sta si obiektem ledztwa doty czcego prania brudny ch
pienidzy ; jeden z czonkw jego rady nadzorczej Michai Manewicz zosta pniej zastrzelony
w biay dzie przez snajpera na Newskim Prospekcie. Putin przy zna koncesj rwnie firmie
o nazwie Petersburska Kompania Paliwowa mia w niej udziay Smirnow oraz Wadimir
Kumarin, o ktry m kry y plotki, e kieruje mafi Tambow, a w latach dziewidziesity ch jego
dziaalno by a owiana tak z saw, e przezwano go wadc nocy . Kompania uzy skaa
wy czno na dostawy benzy ny do miasta40. Jeszcze inna firma zarejestrowana przez Putina
i Smirnowa to holding obrotu nieruchomociami SPAG (od pierwszy ch liter jego niemieckiej
nazwy ). Po jakim czasie SPAG zainteresowa ledczy ch w Niemczech i Liechtensteinie, ktrzy
podejrzewali go o pranie brudny ch pienidzy , midzy inny mi kapitau nalecego do kartelu
narkoty kowego z Cali w Kolumbii. Przez wiele lat Putin zasiada w zarzdzie tego holdingu41.
Mimo bliskich zwizkw z wadz i zarzdzania rzdowy mi transakcjami warty mi miliony
dolarw kwotami niewy obraalny mi dla zwy kego by ego oficera wy wiadu Putin wci y
skromnie, a w kady m razie nie tak rozrzutnie jak Sobczak i pokolenie nowy ch rosy jskich
biznesmenw, ktrzy szy bko gromadzili ogromne fortuny i lubili demonstrowa swoj
zamono. Jako zastpca mera otrzy ma propozy cj zamieszkania w nalecej do majtku
pastwa daczy w Zielenogorsku, gdzie wczeniej znajdowa si, a jake, konsulat Niemieckiej
Republiki Demokraty cznej. I chocia mia stamtd ponad pidziesit kilometrw do centrum
miasta, przeprowadzi si wraz z rodzin, zamiast dalej mieszka z rodzicami w pobliu Smolnego.
Pniej kupi mieszkanie w miecie na Wy spie Wasiljewskiej podobno od samego Sobczaka,
ktremu zarzucano przekazanie kilkuset nieruchomoci w pry watne rce i zacz je powoli
odnawia. Ludmia pracowaa na uniwersy tecie, gdzie wy kadaa niemiecki (chocia jej
znajomo tego jzy ka by a daleka od doskonaoci) i sama co dzie wozia crki do szkoy , na
basen i na lekcje gry na skrzy pcach, na ktre gorco namawia je Siergiej Roldugin. y li
w cigy m napiciu, chocia by li na ty le bezpieczni, na ile to by o moliwe w burzliwy ch latach
dziewidziesity ch ubiegego wieku, gdy wszy stko wisiao na wosku, nawet w przy padku
Putinw.

P olity czna euforia po upadku Zwizku Radzieckiego trwaa ledwie rok, a potem ucicha.
Terapia szokowa zastosowana przez rzd Bory sa Jelcy na, eby wprowadzi w kraju sy stem
kapitalisty czny , nie zapobiega zaamaniu si gospodarki; w pierwszej dekadzie produkt krajowy
brutto co rok mala o warto dwucy frow. Jelcy n szuka sposobu na wy rwanie si spod kontroli
polity cznej Zjazdu Deputowany ch Ludowy ch i Rady Najwy szej Rosji, ktry ch siedzib by
pooony nad rzek Moskw budy nek znany jako Biay Dom. W marcu 1993 roku Jelcy n narzuci
rzdy prezy denckie i ogosi, e zamierza rozwiza zjazd do czasu przeprowadzenia
kwietniowego referendum konsty tucy jnego i wy boru nowego parlamentu. Reakcj
deputowany ch na t grob by o gosowanie za postawieniem prezy denta w stan oskarenia.
Jelcy n wy szed z tego gosowania obronn rk, ale zosta zmuszony do wy cofania swoich
postulatw. Niewielk wikszoci gosw wy gra referendum oglnokrajowe potwierdzajce
jego przy wdztwo, ale to gosowanie nie zakoczy o polity cznej ani prawnej walki o wadz. We
wrzeniu Jelcy n zdy misjonowa swojego zastpc Aleksandra Ruckoja, poniewa zacz
traktowa go jak ry wala, ale deputowani nie uznali jego decy zji. Potem ponownie powoa na
urzd ministra Jegora Gajdara, reformatora i ojca polity ki gospodarczej, ktra rozwcieczy a
i pogry a w ndzy wielu Rosjan, lecz zjazd zignorowa te t nominacj. Chwiejn rwnowag
wadzy midzy ciaami wy konawczy mi i ustawodawczy mi Rosji midzy sy stemem
prezy denckim a parlamentarny m dosign kry zy s i 21 wrzenia Jelcy n w kocu podj
zdecy dowane, mocne i niezgodne z prawem dziaania.
Rozwiza Rad Najwy sz i Zjazd Deputowany ch Ludowy ch, z ktrego sam si wy wodzi,
i wy znaczy dat referendum w sprawie nowej konsty tucji, ktra miaa ustanowi nowy rodzaj
parlamentu Dum Pastwow i izb wy sz, Rad Federacji reprezentujc osiemdziesit
dziewi jednostek tery torialny ch i republik wczesnej Federacji Rosy jskiej. Wy bory miay si
odby w grudniu. Nawet sam Jelcy n aowa, e jego prezy dentura (a by pierwszy m
demokraty cznie wy brany m przy wdc polity czny m w historii Rosji) wy magaa uy cia
dekretu42. Wikszo deputowany ch i czonkw Rady zebraa si, eby wy razi sprzeciw wobec
tego dokumentu. Na posiedzeniu ogosili, e odtd prezy dentem Rosji jest Ruckoj, i usunli z rzdu
Jelcy na jego ministrw obrony , bezpieczestwa i spraw wewntrzny ch. Kiedy w atmosferze
narastajcy ch protestw spoeczny ch i przy gotowa do oblenia gosowali nad planowany mi na
marzec jednoczesny mi wy borami prezy denckimi i parlamentarny mi, Jelcy n odci w Biay m
Domu prd, poczenia telefoniczne i ciep wod. Po czterech dniach zablokowa wy jcia i kaza
oddziaom Ministerstwa Spraw Wewntrzny ch otoczy budy nek.
W Petersburgu Sobczak zdecy dowanie opowiedzia si po stronie Jelcy na i wy gosi
w mediach apel do mieszkacw miasta, eby powstrzy mali si od demonstracji i strajkw, ale
wicemer Wiaczesaw Szczerbakow, ktry sy mpaty zowa ze zbuntowany mi parlamentarzy stami,
wy stpi w wiadomociach telewizy jny ch i potpi rozporzdzenia Jelcy na jako anty rosy jskie
i niekonsty tucy jne. Sobczak od razu zwolni swego zastpc i zamkn przed nim jego gabinet
w Smolny m. Przed Paacem Mary jskim pojawiy si grupki demonstrantw, nie dorwny way
jednak liczebnoci ani determinacj tumom zebrany m pod Biay m Domem w Moskwie.
W Radzie Miejskiej zapanowa chaos. Jej przewodniczcy Aleksander Beliajew wy stpi razem
z Sobczakiem we wrzeniu, eby poprosi o spokj, ale mimo to czonkowie rady wy dali
szesnacie postanowie i owiadcze nieskutecznie kry ty kujcy ch dekrety Jelcy na. Pewien
dziennikarz kpi, e powany kry zy s polity czny narazi Rad Miejsk na y wioow burz
mzgw43.
Protesty w Moskwie si zaostrzy y , doszo do wy buchu przemocy . 2 padziernika demonstranci
ruszy li na kordon milicji wok Biaego Domu i ty m razem by li uzbrojeni. Ruckoj wzy wa
z balkonu do powstania. Jelcy n ogosi stan wy jtkowy . Kolejnej nocy grupy uzbrojony ch
w karabiny , granaty i koktajle Mootowa demonstrantw zajy ratusz i przy puciy szturm na
wie telewizy jn Ostankino, powodujc kilkugodzinn przerw w transmisji. Czekay tam na nich
zastpy funkcjonariuszy policji, ktry m kosztem wielu ofiar miertelny ch udao si odeprze atak.
Podczas tego wy buchu przemocy zgino kilkadziesit osb o wiele wicej ni w trakcie puczu
w sierpniu 1991 roku. Po raz pierwszy od rewolucji padziernikowej w 1917 roku ulicami Moskwy
spy no ty le krwi. Armia rosy jska unikaa zajcia wy ranego stanowiska w pewny m
momencie jej dowdcy tumaczy li, e onierze s zby t zajci przy wy kopkach, eby si
zmobilizowa w kocu jednak wy konali polecenia Jelcy na. Doszo jednak do tego dopiero
wtedy , gdy minister obrony narodowej Pawe Graczow wy mg na prezy dencie, by ten
przekaza mu rozkazy na pimie44. O wicie rosy jskie czogi ju zacieniay kordon wok Biaego
Domu i miady y prowizory czne bary kady . O dziesitej rano przed kamerami telewizy jny mi
cztery czogi stojce na mocie Nowoarbackim zaczy ostrza grny ch piter budy nku,
w ktry m ledwie dwa lata wczeniej Jelcy n sta na czele przeciwnikw puczu Janajewa.
onierze zajmowali kolejne pitra, aresztowali Ruckoja i przewodniczcego Rady Najwy szej
Rusana Chasbuatowa, ktrzy by li niegdy sprzy mierzecami Jelcy na, tak jak wielu inny ch
zatrzy many ch. Co najmniej sto osb stracio y cie w Biay m Domu.
W czasie kry zy su nie by o adny ch wtpliwoci, komu sprzy ja Putin sta murem za
Sobczakiem. Noc 3 padziernika spotka si z merem na lotnisku strzeony m przez oddzia
ochrony , co okazao si zbdny m rodkiem bezpieczestwa45. Nazajutrz w Moskwie szalay
zamieszki, a w Petersburgu kilkuset demonstrantw dotaro pod orodek telewizy jny , ale nie
zdecy dowao si na konfrontacj z otaczajcy mi budy nek oddziaami specjalny mi milicji.
Siedemdziesit dwoje czonkw Rady Miejskiej przy jo owiadczenie potpiajce winny ch
rozlewu krwi w Moskwie, ale nie dao jasno do zrozumienia, ktr stron wini za taki rozwj
wy padkw. Sobczak zdoa unikn aktw przemocy bez interwencji wojska w pewny m stopniu
z tego wzgldu, e bunt ograniczy si do stolicy , ale rwnie dlatego, e jego administracja
rzadko naraaa si oponentom Jelcy na w samy m Petersburgu. Szef wy dziau bezpieczestwa
w petersburskim ratuszu wy wodzcy si z KGB, ktry ju niedugo mia si zmieni
w Federaln Sub Bezpieczestwa, czy li FSB zastosowa pewne rodki bezpieczestwa
zmierzajce do aresztowania ekstremistw, ktrzy szy kowali prowokacje, zamierzali uy
materiaw wy buchowy ch albo prbowali destabilizowa sy tuacj.
W taki sposb Putin opisy wa z perspekty wy czasu wy darzenia, do ktry ch doszo
w padzierniku 1993 roku. Nie wiadomo na pewno, czy w Petersburgu by li prowokatorzy gotowi
przej do dziaania. Dla Putina wane by o to, e istniejcy jeszcze w 1991 roku podzia midzy
organami cigania przesta istnie46. Szefem sub bezpieczestwa w Petersburgu by stary
przy jaciel Putina Wiktor Czerkiesow, ktry od samego pocztku kry zy su deklarowa lojalno
wobec Sobczaka i dba o to, eby przy najmniej w ich miecie nikt nie podwaa wadzy
prezy denta. Po jakim czasie Sobczak przy zna, e wy sa do Moskwy oddzia sub specjalny ch
majcy pomc Jelcy nowi stumi powstanie, kiedy nie by o wiadomo, czy wojsko zachowa si
lojalnie47. Petersburscy onierze dotarli do stolicy pod koniec wrzenia i chocia nie walczy li
pod Biay m Domem, uczestniczy li w oczy szczaniu z rebeliantw moskiewskiego ratusza i hotelu
Mir48. Te wy padki umocniy wiar Sobczaka w suszno podtrzy my wania dobry ch kontaktw ze
subami bezpieczestwa, a Putina jeszcze bardziej przekonay , e prawo i porzdek publiczny
nawet w czasach demokracji s uzalenione od cichy ch, skuteczny ch dziaa tajny ch sub.
ROZDZIA 6

DEMOKRACJA POD ZYM ZARZDEM

B urza polity czna, ktra przetoczy a si nad krajem w 1993 roku, wpy na na jeszcze wiksze
uzalenienie Sobczaka od Putina i na wzrost zaufania mera do swego podwadnego. Gazeta
Kommiersant pisaa o Putinie, e jest dla Sobczaka ty m, kim ksi Mienszy kow by dla Piotra
Wielkiego, porwnujc go do osiemnastowiecznego carskiego generalissimusa i powiernika,
ktry cieszy si szczeglny mi wzgldami, dopki po mierci cara nie zosta zesany na Sy beri1.
Sobczak nazy wa Putina odwany m, zdecy dowany m czowiekiem2, ktrego nie interesuje
wy darcie mu wadzy ani nawet przejcie jego stanowiska. Z tego powodu rozszerza zakres jego
kompetencji zwizany ch z zarzdzaniem miastem nie ty lko w obszarze inwesty cji zagraniczny ch,
ale te w sporach z kry ty kami i prawnikami, kiedy ci zaczli uwanie przy glda si operacjom
finansowy m Sobczaka. Jesieni 1993 roku przed wy borami do parlamentu Sobczak poprosi
Putina o kierowanie kampani Wy boru Rosji, ugrupowania Jegora Gajdara, ktrego Jelcy n
regularnie nominowa na premiera, by po jakim czasie go zdy misjonowa. By a to dziwna
proba, bo Sobczak stworzy wasny blok polity czny , Rosy jski Ruch Reform Demokraty czny ch
ten ponis spektakularn porak w grudniowy ch wy borach i nie uzy ska ani jednego mandatu
ale Putin nigdy nie kwestionowa rozkazw. Konsekwentnie sta za Sobczakiem, lojalny wobec
swojego szefa tak, jak kiedy wobec przeoony ch z KGB, nawet jeeli musia przy my ka oczy
na ich wady . Putin pracowa bez wy tchnienia, wkada w prac cae serce i energi, przez co
czasami zdawa si obojtny na uczucia inny ch ludzi, nawet swoich bliskich.
Rano 23 padziernika 1993 roku zawiz swoj crk Masz do szkoy , a potem pojecha do
hotelu Astoria, gdzie czeka na niego Sobczak z jakim specjalny m zadaniem. Ludmia zostaa
w domu, bo Katia ktra ukoczy a wtedy siedem lat miaa gorczk. Katia przekony waa
mam, eby pozwolia jej jednak i do szkoy , bo nie chciaa opuci prby szkolnego
przedstawienia. Miaa gra rol Kopciuszka i chocia Ludmia wiedziaa, e nie powinna si
zgodzi, ulega namowom crki3. Wsiady zatem do nowego iguli skromnego samochodu,
jednak ju drugiego w rodzinie, co wiadczy o o ty m, e powodzi im si coraz lepiej. Tu przed
poudniem zbliy y si do mostu na Newie. Nagle jaki samochd przejecha skrzy owanie na
czerwony m wietle i uderzy w bok iguli. Ludmia stracia przy tomno; kiedy si ockna,
sdzia, e jest w stanie jecha dalej, ale okazao si to niemoliwe. Katia, ktra spaa na ty lny m
siedzeniu, poobijaa si, lecz nie stao jej si nic powanego. Do dugo nic si nie dziao.
Przy jechaa milicja, zebrali si gapie, ale mino czterdzieci pi minut, zanim na miejscu
zjawi si ambulans. Podstawowe suby w miecie dziaay doprawdy nieudolnie. Pewna
kobieta, ktrej nazwiska ani numeru telefonu Ludmia pniej nie moga sobie przy pomnie,
zadzwonia na pogotowie oraz pod numer pody ktowany jej przez Ludmi. Suchawk podniosa
sekretarka Putina Marina Jentalcewa, lecz nie by a pewna, co robi. Zaufany asy stent Putina Igor
Sieczin pojecha na miejsce wy padku i przy wiz Kati do biura w Smolny m. Jentalcewa ruszy a
na poszukiwanie Putina. Karetka w kocu dojechaa i zabraa Ludmi do szpitala imienia 25
Padziernika wci noszcego nazw, ktra upamitniaa dzie wy buchu (wedug starego
kalendarza) rewolucji bolszewickiej. Szpital by okropny m miejscem wspominaa Ludmia.
Peny m umierajcy ch ludzi. Na kory tarzach stay ka z trupami. Na domiar zego lekarze,
ktrzy j badali, nie zauway li, e ma zamane trzy krgi krgosupa i pknit podstaw czaszki.
Chirurdzy przy szy li jej naderwane ucho i zostawili j pprzy tomn i nag na stole zabiegowy m
w lodowatej sali operacy jnej4.
Putin by akurat w Astorii na spotkaniu z potentatem ry nku telewizji kablowy ch Tedem
Turnerem i jego wczesn on Jane Fond. Amery kanie przy lecieli do Petersburga, eby
omwi organizacj trzecich Igrzy sk Dobrej Woli midzy narodowy ch zawodw sportowy ch
powoany ch przez Turnera do y cia po ty m, jak igrzy ska olimpijskie w Moskwie w 1980 zostay
zbojkotowane przez Stany Zjednoczone i inne pastwa w zwizku z inwazj ZSRR na Afganistan,
a w odpowiedzi Zwizek Radziecki oraz jego pastwa satelickie zbojkotoway olimpiad w 1984
roku. Pierwsze letnie Igrzy ska Dobrej Woli odby y si w Moskwie w 1986 roku, a drugie w Seattle
w 1990 roku. Turner chcia, by w 1994 roku wrciy do nowej Rosji, Sobczakowi za zaleao na
ty m, by jego miasto pokazao si z jak najlepszej strony , chocia nie bardzo mogo sobie pozwoli
na konieczne inwesty cje. Putin zabra goci na seri spotka i dopiero po jakim czasie sekretarka
zdoaa go dogoni w hotelu. Putin wy mkn si ze spotkania i od razu pojecha do szpitala.
Nie ma si czy m przejmowa, nic jej nie grozi uspokoi go na powitanie gwny chirurg.
Zaoy my szy n i bdzie po paczu.
Na pewno? zapy ta Putin.
Oczy wicie.
Po ty m zapewnieniu Putin wrci na spotkanie, nawet nie zajrzawszy do ony .
Ty mczasem Jentalcewa zabraa Kati do szpitala i po drodze odebraa Masz ze szkoy . Putin
poprosi j, eby zostaa z dziewczy nkami na noc na rodzinnej daczy . Kaza jej te wezwa Jurija
Szewczenk, jednego z najbardziej znany ch lekarzy w miecie, ktry pracowa w Wojskowej
Akademii Medy cznej (a pniej mia zosta ministrem zdrowia). Udao si jej skontaktowa
z Szewczenk dopiero wieczorem, a on czy m prdzej wy sa do Ludmiy lekarza z kliniki
akademickiej. Ludmia wspominaa, e zbudzia si na sali operacy jnej i poczua, e czy ja ciepa
do trzy ma j za rk. Poczuam ciepo i w tej chwili ju wiedziaam, e jestem uratowana.
Lekarz zaatwi jej przeniesienie do szpitala wojskowego, gdzie badanie rentgenowskie wy kazao
wy magajce naty chmiastowej operacji uszkodzenia krgosupa. Dopiero w nocy , w przerwie
midzy spotkaniami, Putin odwiedzi j po raz pierwszy . Jentalcewa i jego crki czekay na
parkingu. Powiedzia sekretarce, e raczej nieprdko wrci do domu, bo ma zaplanowane do
pna spotkania z Tedem Turnerem. Ta zawioza dziewczy nki na dacz i nie mogc znale
wcznika ogrzewania, przy tulia si do nich w ku i grubo okry a kocami. Putin zaskoczy j,
kiedy przy szed o trzeciej nad ranem. O sidmej jednak znowu go nie by o5.
Jentalcewa zy a si z rodzin Putinw i opiekowaa si dziewczy nkami, dopki matka Ludmiy
nie przy jechaa z Kaliningradu. Przy wy ka do surowego, oschego zachowania Putina, do jego
obojtnoci i oszczdnej precy zji w zarzdzaniu miastem. Przestaa j dziwi chodna reakcja na
wie o mierci psa. Teraz jednak zdawa si zbity z tropu. To nie znaczy , e by kompletnie
zagubiony i nie wiedzia, czego si chwy ci wspominaa. Co to, to nie. Po prostu czuam, e
gorczkowo prbuje uoy w my lach jaki plan dziaania. Ludmia miesic leaa w szpitalu
Wojskowej Akademii Medy cznej. Po jakim czasie wy kry to u niej pknicie podstawy czaszki.
Kiedy j wy pisano, musiaa jeszcze kilka miesicy nosi konierz ortopedy czny .
Putin ufa ty lko ty m, ktry ch zna najlepiej wielu z nich wy wodzio si z resortw
siowy ch. Ci przy jaciele pniej otrzy mali przezwisko siowiki (od sowa sia), ktre
zawdziczali swojej przeszoci w wojsku albo w subach ochrony . Putin mg liczy na to, e
w kry zy sowy ch chwilach bd mu lepo suy . Oprcz nich Putin nie darzy zaufaniem niemal
nikogo. W kwestii wy padku Ludmiy polega jedy nie na pomocy Igora Sieczina, Szewczenki,
a potem swojego nowego przy jaciela z Dresdner Banku, by ego agenta Stasi Matthiasa Warniga.
To Dresdner zorganizowa i opaci leczenie Ludmiy w klinice w Bad Homburg
w Niemczech. By a to niezbdna terapia, ktrej podupady rosy jski sy stem opieki zdrowotnej nie
mg Ludmile zapewni6. Fakt, e Putina nie by o sta na samodzielne pokry cie kosztw leczenia
za granic, zdaje si przeczy tezom jego kry ty kw, e nielegalnie si wzbogaci dziki pracy
w administracji Sobczaka. Wci mona mu jednak zarzuci ty powo rosy jsk mentalno,
wedug ktrej na pomoc nie ty lko w sy tuacjach kry zy sowy ch mona liczy jedy nie dziki
dojciom albo w zamian za przy sug. Zapamity wa na zawsze dowody lojalnoci jak
w przy padku Warniga i nigdy nie zapomina zdrad.

P o kry zy sie w 1993 roku Jelcy n rozwiza Rad Miejsk i odtd zdawao si, e nic ani nikt nie
jest w stanie zagrozi wadzy Sobczaka w Petersburgu. Kiedy miasto przy gotowy wao si do
wy borw w marcu 1994 roku, Sobczak wy da rozporzdzenie podpisane przez Jelcy na ktre
drasty cznie ograniczy o zakres wadzy Rady Miejskiej i przesuno jej ciar w kierunku mera.
Moc tego rozporzdzenia utworzono nowe, mniejsze ciao ustawodawcze; zamiast cztery stu
czonkw ten nowy organ mia si skada z jedy nie pidziesiciu przedstawicieli. Teorety cznie
by a to reorganizacja struktur wadzy w duchu demokraty czny m, ale fakty cznie Sobczak zapewni
sobie kontrol nad niemal wszy stkimi aspektami y cia miasta. 16 marca, cztery dni przed
wy borami, przebudowa lokaln administracj, zosta przewodniczcy m jej struktur, zlikwidowa
komisje, ktre przedtem podlegay wicemerowi, a inne poczy . Przewodniczcy trzech
najbardziej wpy wowy ch komisji nadzorujcy ch finanse, stosunki midzy narodowe
i dziaalno gospodarcz dostali awans, a Wadimir Putin zosta jedny m z trzech
najwaniejszy ch urzdnikw w nowy m samorzdzie Sobczaka i wci odpowiada za relacje
gospodarcze z zagranic7.
Wy bory samorzdowe okazay si fars. Gabinet Sobczaka ustali ich zasady bez konsultacji
ani zgody czonkw Rady Miejskiej, ktry ch one doty czy y . 20 marca po otwarciu lokali
wy borczy ch zdecy dowana wikszo mieszkacw po prostu nie posza gosowa, co mogo si
skoczy uniewanieniem wy borw, bo prawo wy magao co najmniej 25-procentowej
frekwencji; t granic osignito jedy nie w poowie z pidziesiciu okrgw wy borczy ch.
W skad nowej rady weszo dwudziestu piciu czonkw, ale ta liczba by a niewy starczajca do
uzy skania kworum, wic rada nie moga dziaa legalnie. Sobczakowi nie przeszkadza taki stan
rzeczy . Dopiero w padzierniku rozpisa now tur wy borw, eby uzupeni skad rady ; do tej
pory podejmowa razem ze swoimi zastpcami takie decy zje, jakie sam uzna za stosowne bez
adnej kontroli ze strony wadzy ustawodawczej.
W cigu piciu lat od powoania insty tucji Rady Miejskiej eufory czny stosunek spoeczestwa
do wy raania swej woli przy urnach wy borczy ch zmieni si w zniechcenie ty m procesem
demokraty czny m. Demokracja rosy jska zapucia korzenie w jaowej glebie, jej rozkwit ju
zosta zahamowany . Mona to wy tumaczy katastrofalny m stanem rosy jskiej gospodarki,
trudnociami podczas pry waty zacji, chci nielegalnego gromadzenia dbr oraz fal bezprawia
wszy stko to zmienio Petersburg w bagno przemocy i przestpczoci zorganizowanej. Ironi losu
by fakt, e wikszo winy za tak sy tuacj ponosi czowiek, ktry sta na czele walki
o demokracj w Petersburgu. Tak wy trwale dy do umniejszenia roli Rady Miejskiej, e
oby wateli przestao obchodzi, kto w niej zasiada. Sobczak wspaniay mwca, lecz beznadziejny
meneder do tego stopnia by zajty umacnianiem swojej pozy cji, znaczenia i prestiu na
arenie midzy narodowej, e zaniedba codzienne problemy miasta. Uwaa, e rozwj
demokracji jest rwnoznaczny z utrwalaniem jego wasnej, dy namicznie sprawowanej wadzy .
Wkrtce po wy borach, tumaczc to rosnc w Petersburgu przestpczoci, zmusi do ustpienia
ze stanowiska szefa policji Arkadija Kramariewa, ktry w 1991 roku przeciwstawi si
przy wdcom puczu i uratowa Sobczaka przed aresztowaniem. Dziki kontroli nad lokaln
telewizj Sobczak zadba o to, eby materiay na jego temat by y utrzy mane w bawochwalczy m
tonie, a te doty czce jego przeciwnikw zupenie znikny z anteny . Zapewniwszy sobie
organizacj Igrzy sk Dobrej Woli, odwoa si do obowizujcego w Zwizku Radzieckim
obowizku meldunkowego prawa, ktre wczeniej Try buna Konsty tucy jny uzna za niezgodne
z konsty tucj eby przed otwarciem igrzy sk w lipcu 1994 roku wy dali z miasta niechciany ch
pracownikw ty mczasowy ch8.
W ty m sensie Igrzy ska Dobrej Woli stay si sy mbolem caej kadencji Sobczaka na
stanowisku mera ogromny m przedsiwziciem majcy m zwikszy presti miasta,
storpedowany m przez trudn rzeczy wisto okresu opornej transformacji. Sobczakowi nie udao
si zmieni Petersburga w wiatow stolic bankowoci ani w ttnic y ciem woln stref
ekonomiczn, wierzy jednak, e wy starczy wy stpi w roli gospodarza midzy narodowej
imprezy sportowej, eby przy cign inwestorw, ktrzy wy cofy wali si coraz czciej.
Ty mczasem miasto by o nieprzy gotowane na tak imprez. Brakowao pienidzy , hoteli
i obiektw sportowy ch. Gabinet Sobczaka przeznaczy na swoje potrzeby cay budet
zaplanowany na remont metra i wy baga z Moskwy dodatkowe fundusze, a potem zaj si
pospieszn renowacj obiektw, napraw ulic i chodnikw oraz odwieeniem fasad wielu
petersburskich paacw, kociow i pomnikw. Kiedy nadszed czas igrzy sk, wy szo na jaw wiele
wad wy nikajcy ch ze zego planowania, problemw logisty czny ch i tandetnego wy konania prac.
Ld na kry tej arenie, na ktrej miay si odby wa dy scy pliny y wiarskie, nie zamarz
(zaprojektowane przez Turnera igrzy ska czy y sporty zimowe z letnimi), a zawody py wackie
trzeba by o przeoy na nastpny dzie, bo z powodu awarii filtrw woda w basenie okazaa si
sona. Wielu py wakw i tak wy cofao si ze startu, poniewa zniechci ich zielonkawy odcie
wody 9. Ceny biletw przekraczay moliwoci finansowe przecitny ch Rosjan, wic podczas
wielu zawodw try buny wieciy pustkami, chocia w kocu cz biletw rozdano za darmo.
Petersburg i cae pastwo zainwestoway w igrzy ska siedemdziesit milionw dolarw, lecz dla
wikszoci mieszkacw ten wy datek sprowadza si jedy nie do budowy wioski
potiomkinowskiej, ktra na pierwszy rzut oka moga budzi podziw, lecz by a jedy nie atrap
ukry wajc miasto w przy gnbiajcej ruinie.
Niemniej niepohamowane ambicje Sobczaka sigay dalej. Potraktowa igrzy ska jako prb
generaln przed jeszcze bardziej nieprawdopodobny m wy zwaniem zgosi Petersburg jako
miasto-gospodarza letnich igrzy sk olimpijskich w 2004 roku. W Rosji, tak samo jak w Zwizku
Radzieckim, pragnienie organizacji olimpiady by o obsesj wodarzy wprost proporcjonaln do
tsknoty za uznaniem na arenie midzy narodowej, ktre potwierdzioby ich rang zarwno
w kraju, jak i za granic. Bojkot letnich igrzy sk w 1980 roku zostawi po sobie dugotrwa gory cz,
ktr mona by puci w niepami jedy nie wtedy , gdy by wielki przy wdca narodu sprowadzi
olimpiad z powrotem do Rosji. To nie Sobczak mia by jednak ty m przy wdc. Nie by ju
nawet merem, gdy w 1997 roku Midzy narodowy Komitet Olimpijski wy bra Ateny na
gospodarza igrzy sk zaplanowany ch na 2004 rok, a pospiesznie przy gotowane z pomoc Putina
zgoszenie Petersburga odrzuci w przedbiegach. Arogancka duma zalepia Sobczaka tak bardzo,
e zapomnia o podstawowy m atry bucie demokracji, za ktry m kiedy tak elokwentnie si
opowiada e spoeczestwo ma prawo gosu. W 1996 roku Sobczak szy kowa si do reelekcji,
a wy nik wy borw by dla Putina wiadectwem zdrady , ktr odebra jako osobisty afront.

S obczak sdzi, e jego kampania prowadzca do ponownego zdoby cia fotela mera bdzie

czy st formalnoci zamierza przy pomnie wy borcom, jak bohatersko przeprowadzi ich przez
kry zy sy w 1991 i 1993 roku, zaakcentowa znaczenie Igrzy sk Dobrej Woli i stara o organizacj
olimpiady w 2004 roku, wy liczy swoje zasugi dla pojawienia si w miecie nowy ch firm,
bankw i inwesty cji zagraniczny ch, a take pochwali si spotkaniami z midzy narodowy mi
przy wdcami, midzy inny mi w szczy towy m momencie kampanii z prezy dentem Billem
Clintonem. Sobczak przedstawia si jako demokrata i m stanu stojcy na drodze rewany stom,
ktrzy chcieliby zmieni Petersburg z powrotem w Leningrad. Ty mczasem komunici by li
najmniejszy m z jego zmartwie. Te wy bory by y nie ty le sprawdzianem konkurujcy ch ze sob
ideologii, ile publiczn ocen jego dziaalnoci na stanowisku mera. Niestety nie dostrzeg, e
najwiksze zagroenie czy ha w jego wasny ch szeregach.
Zgromadzenie Ustawodawcze Petersburga wy znaczy o dat wy borw na 16 czerwca, ktra
pokry a si z oglnokrajowy mi wy borami prezy denckimi. Ponadto zmienio nazw stanowiska
mera na gubernatora, jak za czasw, gdy ojcowie miasta suy li ku chwale carw. Kampanijne
plakaty Sobczaka ukazy way go siedzcego za biurkiem. Prosty slogan wy borczy gosi: Od mera
do gubernatora, jakby ta zmiana by a oczy wista i nieunikniona. Nawet sam Sobczak uwaa, e
jego plakaty s mde, pozbawione treci. Niestety , mj sztab wy borczy by o wiele mniej
skuteczny i prny 10. Do tej pory przesta ju nieco ufa zrcznoci polity cznej swojego
zastpcy , wic nie wy korzy sta go podczas kampanii, ty lko zostawi mu administracj miasta, ale
Putin przeczuwa, e zmy s polity czny Sobczaka i jego talent oratorski mog nie wy starczy , eby
zapewni mu zwy cistwo. W oglnokrajowy ch wy borach parlamentarny ch w grudniu 1995 roku
partia popierana przez Sobczaka wy pada blado nawet w Petersburgu. Sobczak nie doceni te
znaczenia utraty poparcia w Moskwie, gdzie jego ambicje polity czne postrzegano jako zagroenie
w krgach, ktry m zaleao na utrzy maniu popularnoci Bory sa Jelcy na w obliczu
nadchodzcy ch w 1996 roku wy borw prezy denckich. Wspierany przez wpy wowego szefa
ochrony Jelcy na prokurator generalny Rosji Jurij Skuratow wszcz pod koniec 1995 roku
ledztwo w sprawie machinacji Sobczaka, co jak si zdaje miao utemperowa zakusy
polity czne gubernatora Petersburga. Ten zwrot w sy mpatiach polity czny ch by tak nagy
i arbitralny jak dokonana przez Stalina czy stka i le wpy n na publiczny wizerunek Sobczaka.
Skuratow powoa komisj ledcz, z ktrej wkrtce zaczy wy cieka kompromitujce materiay
po rosy jsku kompromat doty czce niejasny ch zasad pry waty zacji mieszka za
porednictwem firmy o nazwie Renesans, midzy inny mi lokali, ktre znalazy si w rkach
Putina i inny ch zastpcw Sobczaka. Zdaniem Putina ledztwo by o przy kadem jawnego
naduy cia wadzy prokuratorskiej przeciwko jego zwierzchnikowi. To dowiadczenie zbudzio
w nim pragnienie zemsty .
Wiesz, e grasz na zupenie inny m boisku ostrzega Sobczaka Putin. Potrzebujesz
specjalistw11. Sobczak podziela t opini, wic zwrci si do Aleksandra Juriewa,
wy kadowcy nauk polity czny ch na Petersburskim Uniwersy tecie Pastwowy m, a ten
wy tumaczy merowi, e jego wielkie zasugi ju nie dziaaj na znuony elektorat, ktry ma
dosy przestpstw i panujcego w miecie chaosu12. W sty czniu, zaledwie kilka dni po wy raeniu
zgody na udzia w kampanii, Juriew usy sza pukanie do drzwi. Zerkn przez wizjer i zobaczy na
kory tarzu adn mod kobiet. Sdzi, e to jedna ze studentek przy niosa mu prac zaliczeniow,
wic otworzy drzwi. Dopiero wtedy dostrzeg zamaskowanego mczy zn, ktry chlusn mu
kwasem w twarz. Juriew chwiejny m krokiem zatoczy si do mieszkania, a mczy zna wy cign
pistolet i strzeli, ale niecelnie. Kiedy Sobczak odwiedzi profesora w szpitalu, ten mia ca gow
w bandaach. Policji nie udao si wpa na trop napastnikw ani ustali moty wu, ale Sobczak nie
mia wtpliwoci, e ta prba zastraszenia by a czci zataczajcego coraz szersze krgi spisku,
ktrego celem by o usunicie go ze stanowiska13. Po ty m ataku napicie wzroso tak bardzo, e
Putin zacz nosi przy sobie pistolet pneumaty czny , na ktry zwrci uwag jego stary
przy jaciel Siergiej Roldugin, kiedy odwiedzi go na daczy mniej wicej na pocztku kampanii
wy borczej.
Wierzy sz, e pneumaty k moe ci uratowa y cie? zapy ta Roldugin.
Nie odpar Putin. Ale dziaa na mnie uspokajajco14.

O statecznie do wy borw zakwalifikowao si czternastu kandy datw, ktrzy postanowili


zmierzy si z Sobczakiem. By li wrd nich jego zagorzali wrogowie wicemer Wiaczesaw
Szczerbakow, ktrego uniewinnienie po wy darzeniach z 1993 roku wci by o podwaane
w sdach, Jurij Szutow, by y doradca, ktry wy da nieautory zowan biografi Sobczaka,
i Aleksander Beliajew, by y przewodniczcy rozwizanej przez Sobczaka Rady Miejskiej.
Sobczak najbardziej obawia si jednak Jurija Body riewa, popularnego liberaa, ktry zasiada
we wadzach Izby Obrachunkowej w Moskwie. To wanie Body riew prowadzi dochodzenie
w sprawie pierwszy ch postawiony ch Putinowi w 1992 roku zarzutw o korupcj i cieszy si
opini dosy uczciwego ledczego w czasach wszechobecnej przestpczoci15.
Przeciwko Sobczakowi ju toczy o si ledztwo, a wy br Body riewa niemal na pewno
wpdziby go oraz, jak mona sdzi, Putina w jeszcze wiksze tarapaty . Sobczak prbowa
wy korzy sta kruczki prawne, eby zmanipulowa przebieg wy borw na swoj korzy . W marcu
wprowadzi poprawki do prawa wy borczego, dodajc wy mg staego poby tu w miejscu
kandy dowania, ktry mia wy kluczy Body riewa rodowitego mieszkaca Petersburga
dlatego e ten mieszka i pracowa w Moskwie. By to desperacki i niedemokraty czny fortel, ktry
Body riew skutecznie zwalczy w sdzie. Kolejny gambit w wy konaniu Sobczaka mia o wiele
powaniejsze nastpstwa. Chocia termin wy borw ju wy znaczono na czerwiec, Sobczak nie
waha si go zmieni. Twierdzi, e zrobi to na danie Jelcy na, ktry nalega, eby w dniu
wy borw prezy denckich nie odby way si adne inne plebiscy ty . Jedy ny m wy jtkiem miay
by wy bory mera w Moskwie16. Pocztkowo zaproponowa przeoenie gosowania na grudzie,
ale jego przeciwnicy stanowczo potpili ten pomy s jako bezwsty dn prb przeduenia wasnej
kadencji. W marcu Sobczak wy sa zatem Putina do Zgromadzenia Ustawodawczego, eby
zjedna sobie deputowany ch. Obietnicami stanowisk i grobami odwetu Putin zdoa w kocu
przepchn decy zj, by wy bory odby y si 19 maja, chocia udao mu si to dopiero po
zebraniu wy soce podejrzanego kworum17. Kontrkandy daci Sobczaka wy li z wciekoci. Nie
chodzio jedy nie o to, e rozdzielenie wy borw prowadzio do marnowania publiczny ch
pienidzy ; taki zabieg skrci czas, w ktry m kandy daci mogli przedstawi wy borcom swoje
programy . Kontrolowana przez Sobczaka lokalna telewizja publiczna te im w ty m nie pomagaa
powicaa Sobczakowi du cz czasu antenowego, a kademu z jego oponentw daa do
dy spozy cji jedy nie pitnastominutowe bloki. Sobczak ani Putin nie wzili jednak pod uwag
ry zy ka zwizanego z faktem, e organizacja wy borw przed wy borami prezy denckimi niemal na
pewno musiaa si wiza z nisz frekwencj, co zgodnie z obawami Juriewa znacznie
zmniejszy o ich szanse.
Sobczak sta si niespokojny . Podejrzewa, e jego wrogowie w Moskwie spiskuj przeciwko
niemu. W marcu polecia nawet do stolicy , eby poprosi Jelcy na o poparcie, okazao si jednak,
e ich przy ja to ju przeszo. Szanse na reelekcj Sobczaka by y minimalne, on sam i jego
doradcy y li w cigy m strachu przed atakami prawdziwy mi lub urojony mi. Wiele wskazuje
na to, e Oleg Soskowiec, jeden z wicepremierw Jelcy na, podpowiedzia mu, e podczas
spotkania z kanclerzem Niemiec Helmutem Kohlem Sobczak wy razi wol zastpienia Jelcy na
Wiktorem Czernomy rdinem18. Wkrtce okazao si, e drczcy Sobczaka paranoiczny strach
nie by bezpodstawny . Kilka dni po jego powrocie z Kremla wy szo na jaw, jak gboko siga
uknuta przeciwko niemu intry ga. Soskowiec i genera Aleksander Korakow, wpy wowy szef
ochrony osobistej Jelcy na, mieli swojego kandy data, ktrego zamierzali przeciwstawi
Sobczakowi w Petersburgu. By nim czowiek spoza znanej ju puli kandy datw Wadimir
Jakowlew, bezporedni zastpca Sobczaka. Od wielu miesicy potajemnie szy kowali jego
kandy datur, kiedy prokuratura zaostrzaa dziaania wobec Sobczaka i jego otoczenia. 27 marca
Jakowlew niespodziewanie ogosi rozpoczcie kampanii przeciwko swojemu szefowi.
Jakowlew ukoczy pidziesit dwa lata by modszy m od Sobczaka o siedem lat iny nierem
konstruktorem, dawny m dziaaczem aparatu party jnego, ktry podobnie jak Wadimir Putin,
znalazszy si pod skrzy dami Sobczaka, opowiedzia si za demokracj. A do rozwizania KPZR
w 1991 roku pozosta wierny komunizmowi, chocia w 1982 roku zosta usunity z obwodowego
komitetu za wy korzy stanie swojego stanowiska w celu kupna samochodu do pry watnego
uy tku19. Pracowa jako gwny iny nier w zakadzie budownictwa mieszkaniowego, kiedy
Sobczak zatrudni go w padzierniku 1993 roku. Rok pniej doczy do Putina i Aleksieja Kudrina
jako jeden z bezporednich zastpcw mera. Jakowlew by tak samo nieznany opinii publicznej
jak Putin, ale cechoway go wiksze ego oraz mniejsza lojalno; nie oponowa, gdy Korakow
i Soskowiec zaproponowali, by z ich wsparciem wy sadzi z sioda swojego szefa.
Wiadomo o nowy m kandy dacie spada jak grom z jasnego nieba na Sobczaka, ktry czy m
prdzej wy rzuci Jakowlewa. Stwierdzi, e gdy by ten by prawdziwy m mczy zn, sam
zrezy gnowaby z pracy przed ogoszeniem startu w wy borach. Putin te by wcieky . Publicznie
nazwa Jakowlewa Judaszem20 i puci w obieg list, proszc pracownikw ratusza o podpisanie
deklaracji, e w ramach protestu zrezy gnuj ze swoich stanowisk, jeeli Sobczak przegra wy bory .
Z perspekty wy czasu Sobczak opisy wa zgorzkniay m tonem osignicia Jakowlewa jako
nadzwy czaj skromne. Zdaniem mera nie by tak inteligentny jak inni, lepiej wy ksztaceni,
kulturalni i utalentowani ludzie w jego zespole, choby Putin. Wsppracownicy przezy wali
Jakowlewa za jego plecami szambonurkiem (santechnik)21, co rzeczy wicie miao zupenie
inny wy dwik ni okrelenie uy wane wobec Putina Stasi.
Sobczak ignorowa Jakowlewa oraz reszt kandy datw i dalej zajmowa si codzienny mi
sprawami urzdowy mi, jakby to wy starczy o, by potwierdzi jego warto w oczach wy borcw.
Ponadto woy wicej energii w kampani prezy denck na rzecz Jelcy na, majc nadziej, e
jego lojalno zostanie zauwaona i e uda mu si odnowi dawny sojusz polity czny . 19 kwietnia
Bill Clinton zatrzy ma si w Petersburgu w drodze na seri spotka w Moskwie. Amery kanie
wizali z ty m pewne nadzieje miay wesprze Jelcy na w walce z konkurentami z odradzajcej
si partii komunisty cznej. Sobczak odebra przy wdc USA z lotniska i zawiz limuzy n do
Carskiego Sioa, rezy dencji carw znajdujcej si na poudnie od Petersburga. Pamitajc
zapewne, e to, co mwi podczas pry watny ch rozmw, czsto dociera do uszu Jelcy na, Sobczak
nie szczdzi uwag, w ktry ch wy raa pewno, e ten zatriumfuje nad swoim gwny m
kontrkandy datem, komunist Giennadijem Ziuganowem. Sobczak chodzi za Clintonem jak cie,
rozkoszujc si swoim wizerunkiem w telewizji, ktra przedstawiaa go jako ma stanu
w towarzy stwie jednego ze wiatowy ch przy wdcw. Ty mczasem Clinton skary si pniej, e
podczas tej wy prawy czu si tak, jakby otacza go jaki przeklty kokon. Odwoano jego
spotkanie ze studentami w Ermitau, nie pozwolono zatrzy ma kawalkady , eby mg ucisn
rce zgromadzony m wzdu ulicy ludziom. Doradca Clintona Strobe Talbott przy pisa win za te
wpadki nadgorliwoci pewnego urzdnika, ktry nadzorowa szczegy prezy denckiej wizy ty
Wadimirowi Putinowi. Szy bko jednak doda: Wtedy to nazwisko nic nam nie mwio22.

J akowlew nie by polity kiem z powoania, takim jak Sobczak, ale w pewny m sensie nie

brakowao mu chary zmy , a ponadto lepiej wy czuwa pragnienia wy borcw. Wy soki i chudy
mczy zna z wy datny mi komi policzkowy mi i twarz cherubina, na ktrej czsto pojawia si
rozbrajajcy umiech. Nie przedstawi adnej alternaty wy w kwestiach wiatopogldowy ch
nie zamierza na przy kad cofa pry waty zacji mieszka ani fabry k ale obieca, e postara si
rozwiza liczne problemy , z ktry mi bory kao si miasto, takie jak niezdatna do picia woda
w kranach, dziurawe jezdnie czy przejcia podziemne z sy picy m si stropem. Obiecy wa prac,
a nie olimpiady . Sobczak prbowa umniejszy warto jego kampanijny ch postulatw,
nazy wajc je zwodzeniem ciemnego ludu, ale nie doceni siy przebicia by ego doradcy .
Moliwe, e to miasto, w ktry m ludzie wci mieszkali w komunakach, podstawowe suby
ratownicze, takie jak pogotowie, nie dziaay tak, jak powinny , woda by a skaona lambli, a cieki
odprowadzano wprost do Baty ku, miasto, ktre we wrzeniu 1995 roku przez cay miesic nie
by o w stanie zapewni ogrzewania w szpitalach23, potrzebowao wanie szambonurka.
Dziki zastrzy kowi gotwki od sy mpaty kw w Moskwie Jakowlew wy korzy sta profesjonalny ch
doradcw, ktrzy pomogli mu poprowadzi o wiele bardziej zwart i skuteczn kampani,
zasy pujc skrzy nki pocztowe wy borcw ulotkami i reklamujc w radiu jego kandy datur.
Odwoali si do prostego hasa: ich kandy dat mia przy wrci podstawy samorzdnoci i sprawn
prac sub miejskich24. Jakowlew mia te wsparcie polity czne nowego wpy wowego
sprzy mierzeca, mera Moskwy Jurija ukowa, ogolonego na y so, potnie zbudowanego
populisty . Jakowlew przedstawia si jako petersburski ukow, ten za publicznie proponowa
wdroenie nowy ch projektw, na ktry ch zy skaj oba miasta. Ty mczasem Sobczakowi skoczy y
si pienidze na kampani. Putin, do tej pory odgry wajcy znikom rol w kampanii, wkroczy
do akcji i zacz prosi o wsparcie biznesmenw, z ktry mi wsppracowa od piciu lat. Nie
ukry wa, e to zadanie poniej jego godnoci25. Kiedy poprosi ich o pienidze, odmwili jednak
pomocy chocia zdaniem Putina to wanie oni zy skali najwicej na pry waty zacji
i inwesty cjach, ktre umoliwi im razem z Sobczakiem. Miejscowy gangster mia wicej
szczcia udao mu si zebra po dwa ty sice dolarw od kadego drobnego przedsibiorcy , ci
wiedzieli bowiem, e odmowa wpaty cegieki na fundusz poparcia dla mera moe si dla nich
le skoczy 26.
Dominacja na lokalnej scenie polity cznej od 1989 roku, chary zma i presti przestay chroni
Sobczaka przed nieznony mi atakami. Aleksander Beliajew, by y przewodniczcy Rady
Miejskiej, ujawni podczas konferencji prasowej, e Sobczak wraz z Putinem ma posiado
na francuskim wy brzeu Atlanty ku. Zdradzi, e w 1993 roku Sobczak zosta zatrzy many na
lotnisku Heathrow w Londy nie z walizk z milionem dolarw w gotwce; przy sig, e jeeli
mieszkacy wy bior go na stanowisko gubernatora, Sobczak pjdzie siedzie27. Putin
odpowiedzia na te zarzuty wniesieniem pozwu o zniesawienie przeciwko Beliajewowi, ale zrobi
to w niewaciwy m sdzie, wic prasa nie szczdzia mu docinkw. Agent wy wiadu powinien
wiedzie, gdzie mieszka osoba, ktr podaje do sdu pisaa jedna z gazet. Putin prbowa si
broni, mwic, e nie wie nawet, gdzie jest francuskie wy brzee Atlanty ku, co sprawio jednak,
e media zaczy z niego drwi jeszcze bardziej28.
Kampania by a agresy wna i pena brudny ch chwy tw. Ale te mniej wicej wolna i uczciwa.
Wy bory w wczesnej Rosji przebiegay moe w burzliwej atmosferze, ale by y demokraty czne.
Po podliczeniu gosw w nocy 19 maja okazao si, e Sobczak pokona wszy stkich trzy nastu
kontrkandy datw; zdoby jednak ty lko 28 procent gosw, Jakowlew za 21 procent. adnemu nie
udao si zgromadzi 50 procent gosw, wic na 2 czerwca wy znaczono drug tur. Sobczak
wci mia nadziej na zwy cistwo, ale jego komitet wy borczy oraz wsppracownikw ogarna
panika. Putin przejawia wy rane oznaki zdenerwowania i zaangaowa si bardziej
bezporednio w kampani, ale do tej pory sy tuacja staa si beznadziejna29. Wszy scy
przegrani kandy daci poparli Jakowlewa. Na domiar zego ujawniono cz informacji z komisji
ledczej badajcej finanse Sobczaka i spraw rozdawania przez niego mieszka, a tre
przeciekw potwierdzi jeden z jej czonkw, Leonid Proszkin. Komitet wy borczy Jakowlewa
umieci te oskarenia na ulotkach i rozkolportowa je po miecie materiay rozrzucano nawet
z helikoptera. Oburzony Putin napisa listy do Jelcy na, Czernomy rdina i do prokuratora
generalnego Jurija Skuratowa mia do nich pretensje o bezporednie zaangaowanie si
w kampani oszczerstw i przeladowa. Pomstowa na Proszkina, ktry naruszy wszelkie
procedury , udzielajc prokomunisty czny m gazetom wy wiadu, w ktry m upubliczni
niezwery fikowany materia ledczy . Domaga si podjcia zdecy dowany ch krokw, ktre
ukrc proceder wy korzy sty wania organw pastwowy ch do celw polity czny ch30.
W ostatnich dwch ty godniach kampanii napicie signo zenitu, a oba obozy obrzucay si
botem31. Obawiajc si o swoje bezpieczestwo, Jakowlew porusza si po miecie w asy cie
dwch SUV-w peny ch uzbrojony ch ochroniarzy w czarny ch strojach. W rozmowie z Putinem
zarzuci Sobczakowi, e nasa na niego patny ch mordercw. Czy pan zwariowa!? odpar
Putin. Lepiej niech si pan przejrzy w lustrze32. Ostatni nadziej Sobczaka by a debata
telewizy jna w ty godniu poprzedzajcy m wy bory , ale kiedy wszed do studia, nagle zawioda go
elokwencja. Jakowlew wy glda na zrelaksowanego. Zdj mary nark, a kiedy zabiera gos,
mwi zrozumiale, zdecy dowany m tonem. Sobczak siedzia zgarbiony , w szczelnie zapity m
garniturze, jka si i co chwila szuka sw. Pniej si tumaczy , e przed sam debat dosta
gorczki, a podczas rozmowy poczu, e szty wnieje mu jzy k. Dziwne spazmy ciskay mu
gardo. Zapy tany o podejrzane pochodzenie swojej daczy , nie potrafi wy krztusi ani sowa.
Twierdzi, e dopiero po fakcie odkry prawd: komitet wy borczy Jakowlewa umieci
hipnoty zera na widowni! Konsultowaem si ze specjalistami, ktrzy potwierdzili, e silna
hipnoza czsto wy wouje uczucie skurczw w gardle, szty wnienie jzy ka, bl gowy i nagy
wzrost temperatury ciaa, poniewa organizm broni si przed dziaaniem obcej energii33.
Sobczak traci nie ty lko poparcie w wy borach. Zdaje si, e traci te rozum.
W kocu Jakowlew wy gra wy bory , uzy skujc 47,5 procent gosw. Sobczak dosta 45,8
procent. Porak przy j niezby t elegancko. Nigdy nie by zby t skromny ; teraz te porwna si
do Winstona Churchilla, wy bawcy pastwa i sy mbolu zwy cistwa, ktry ponis klsk przy
urnach wy borczy ch w 1945 roku34. Rozdraniony , odmwi udziau w zaprzy sieniu Jakowlewa,
ktre odby o si dziesi dni pniej w Smolny m. Ale mimo autory tarny ch skonnoci Sobczak
zrobi co, czego do tamtej pory nie zrobi aden wy brany przez rosy jski nard urzdnik
pastwowy o porwny walny ch wpy wach i znaczeniu: nie podway wy nikw gosowania ani
w aden inny sposb nie prbowa blokowa zwy cistwa Jakowlewa, przy j porak i ustpi
z urzdu.
Nie by em uzaleniony od wadzy jak Lenin albo Jelcy n i gdy by m przegra wy bory
z godny m siebie przeciwnikiem, by oby mi atwiej znie t porak pisa o tamty ch
wy darzeniach w swoich wspomnieniach wy mownie zaty tuowany ch Dwanacie noy w plecy.
Ale w ty m przy padku moje my li zaprztao py tanie, jak to si stao, e przegraem
z Jakowlewem, kim tak bezbarwny m i pry mity wny m? Przeklinaem si za to, e nie dostrzegem
wczeniej jego knowa wy kradania wadzy z rk rzdu i dziaania na rzecz pry watnego gabinetu
iny niera ale najbardziej zabolao mnie odstpstwo lub po prostu zdrada wielu osb z mojego
otoczenia35. Zwrci uwag na jeden wy jtek: Wadimira Putina.

N iespodziewana poraka Sobczaka pozbawia Putina pracy , patrona i celu w y ciu. Znowu
poczu si tak, jak po powrocie z NRD. Wprawdzie podpisa si pod deklaracj razem z inny mi
pracownikami ratusza, ale nie spieszy si z rezy gnacj ze stanowiska, chocia teraz wy penia
polecenia nowego gubernatora, ktrego sam nazwa Judaszem. Jakowlew przekona te do
pozostania inny ch doradcw Sobczaka. W tej grupie znaleli si Dmitrij Kozak, by y prokurator
i przy jaciel Putina, oraz Michai Manewicz, mody ekonomista, ktry zosta mianowany
wicegubernatorem. Kozak jeszcze przez wiele lat przy jani si z Putinem, ale Manewicz ju po
roku zgin z rki snajpera, postrzelony osiem razy , gdy wy jecha samochodem na Newski
Prospekt. Putin by w Smolny m jeszcze latem 1996 roku, gdy Jelcy n niespodziewanie wy gra
wy bory , ale do obcesowo kazano mu do koca czerwca zwolni miejsce36. Nowy
gubernator nie zapomnia, w jak lodowaty sposb traktowa go Putin, ani city ch komentarzy tego
ostatniego podczas kampanii. Kiedy jeden z doradcw poinformowa go, e Putin wci czeka na
decy zj w sprawie swoich dalszy ch losw, Jakowlew poczerwienia z oburzenia. Ani sowa
wicej o ty m dupku! zada37.
Sobczak prbowa pomc swojemu wiernemu zastpcy znale now prac zwrci si w tej
sprawie nawet do Jewgienija Primakowa, dawnego szefa siatki szpiegowskiej, ktry kierowa
organizacj powsta z pionu wy wiadu zagranicznego KGB, dopki w sty czniu 1996 roku Jelcy n
nie mianowa go ministrem spraw zagraniczny ch. Zostaniesz ambasadorem zapewnia Putina
jego by y szef. Pomy s by zby t absurdalny , eby traktowa go powanie, i Putin zdawa sobie
z tego spraw, ale nie odway si o ty m wspomnie. Inni obiecy wali mu, e na pewno bdzie
potrzebny , ale sowa nie przekaday si na konkrety . W lipcu przeprowadzi si z rodzin na
dacz, ktr zbudowa nad Jeziorem Komsomolskim, sto kilometrw na pnoc od Petersburga, na
Przesmy ku Karelskim, ktry nalea do Finlandii, dopki Zwizek Radziecki nie zagrabi go po
Wielkiej Wojnie Ojczy nianej. W pobliu znajdowaa si niepozorna wioska. Tam Putin poczy
siy z ma grup biznesmenw, z ktry mi przy jani si od 1991 roku, i razem zaczli budowa
strzeone osiedle nad brzegiem jeziora, pniej tego roku zarejestrowane pod nazw Oziero
(jezioro). W przedsiwziciu ty m uczestniczy li: Wadimir Jakunin, Jurij Kowalczuk i bracia
Andriej i Siergiej Fursenko. Poznali si dziki pracy w renomowany m Insty tucie Bada
Fizy czno-Techniczny ch imienia Joffego w Petersburgu. Zaoy li spdzielni, eby ich praca
naukowa przeoy a si na produkty o komercy jny m zastosowaniu, w czy m mg im pomc
Putin i jego komitet do spraw kontaktw gospodarczy ch z zagranic. Jakunin i Kowalczuk zostali
udziaowcami duej insty tucji finansowej Banku Rossija, zaoonego w 1990 roku do
zarzdzania kontami partii komunisty cznej oraz, jak wie niosa, akty wami KGB. Kiedy
Kowalczuk i jego koledzy przejli kontrol nad bankiem, by on ju ledwo firm wy dmuszk, ale
przetrwa na ry nku dziki temu, e Putin zacz przenosi do niego rzdowe konta. Inni udziaowcy
i czonkowie zarzdu Banku Rossija te doczy li do spdzielni Oziero, midzy inny mi Nikoaj
Szamaow, ktry peni funkcj zastpcy Putina w komitecie do spraw kontaktw gospodarczy ch
z zagranic, a potem zosta przedstawicielem na pnocno-wschodni Rosj niemieckiej marki
Siemens. Putin by jedy ny m urzdnikiem pastwowy m wrd ty ch biznesmenw i nie do koca
wiadomo, jak jego skromna pensja wy starczaa na pokry cie kosztw czonkostwa w spdzielni.
Po jakim czasie pojawiy si dowody na to, e rdem, skd czerpa fundusze, by a firma
Dwadcaty j Triest, ktr Putin zarejestrowa w 1992 roku38. Jej dziaalno midzy inny mi
realizacja liczny ch zamawiany ch przez miasto kontraktw, na ktry ch widnieje podpis Putina
zwrcia uwag urzdnikw izby kontroli wy sany ch z Moskwy po to, by przy jrzeli si
poczy naniom administracji Sobczaka.
Dom Putina na osiedlu Oziero by zbudowany z czerwonej cegy , a w rodku jego ciany
pokry waa drewniana boazeria. Mia dwa pitra i rozpociera si z niego widok na tafl jeziora.
Budy nek o powierzchni stu pidziesiciu metrw kwadratowy ch nie nalea do najwikszy ch
w okolicy , by stosunkowo skromny , ale sta na samy m brzegu, odgrodzony lasem. To tam Putin
pojecha rozmy la o swojej nagle niepewnej przy szoci. Gdy by Sobczak wy gra wy bory ,
Putin na pewno zostaby u jego boku, ale z adny m inny m polity kiem nie zbudowa takich relacji.
Zastanawia si nad otwarciem prakty ki adwokackiej. Rozmawia ze swoim dawny m partnerem
sparingowy m Wasilijem Szestakowem o pracy trenera w jego szkole judo. Szestakow odpar, e
to zajcie znacznie poniej jego kompetencji, ale jeeli nic innego nie znajdzie, to oczy wicie
moe to robi39. Putin spad z wy sokiego konia na tward ziemi. Cay mi dniami chodzi
zamy lony i nie chcia rozmawia z Ludmi o niestabilnej przy szoci. ona wiedziaa, e kiedy
Wadimira ogarnia lk przed nieznany m, lepiej zostawi go w spokoju. Jej m nie znosi
przegry wa, a dziki kampanii wy borczej pozna gorzki smak ry zy ka, ktre niosa za sob
rzeczy wista demokracja. To prawda, nigdy o ty m nie rozmawia ani nawet nie wspomina
mimochodem opowiadaa Ludmia ale sama wszy stko rozumiaam, czuam i widziaam40.
Sierpie to w Rosji spokojny , powolny miesic, okres letniego rozleniwienia. Wikszo
mieszkacw wy jeda wtedy na swoje dacze. Nie mogc znale od razu nowej pracy , Putin
liczy si z ty m, e bdzie musia poczeka do koca sierpnia, kiedy biura znowu miay ruszy
pen par. Wtedy mgby si rozejrze za jakim powany m zajciem. 12 sierpnia Putinowie
zaprosili w odwiedziny by sekretark Wadimira Marin Jentalcew z mem i crk.
Wieczorem mczy ni poszli do bani znajdujcej si na parterze daczy , tu za drzwiami
wejciowy mi. Putin nazwa to spotkanie sty p po stracie pracy 41. W pewnej chwili poszed
szy bko schodzi si w jeziorze. Wracajc do domu, zobaczy dy m. Okazao si, e iskra
z podgrzewacza wody w bani wy woaa poar, ktry wkrtce rozprzestrzeni si na cay dom.
Katia wy biega z kuchni. Putin znalaz swoj starsz crk Masz i Marin na pitrze, a widzc, e
pomienie ju zajy schody , spuci je z balkonu na prowizory cznej linie skrconej z pocieli.
Nagle sobie przy pomnia, e w jego sy pialni stoi teczka z oszczdnociami mniej wicej
picioma ty sicami dolarw. Przy zgaszony ch wiatach, wrd duszcego dy mu wy maca
drog i znalaz pienidze. Owinity jedy nie cienkim przecieradem zszed po cianie z balkonu na
ziemi, a potem razem z rodzin i ssiadami patrzy , jak jego dom pon niczy m ogarek.
Przy jechali straacy , ale bezradnie rozoy li rce, bo w ich wozie nie by o wody . Przecie
macie cae jezioro! krzy kn Putin. Rzeczy wicie, przy zna jeden ze straakw, ale bez wa
i tak nic si nie da zrobi42.
Wasilij Szestakow nie mg si nadziwi, kiedy usy sza o poarze i ocaleniu oszczdnoci. Putin
nie ty lko nie wy budowa jakiej wy stawnej kamiennej willi, ale te przez pi lat jako drugi po
Bogu w Petersburgu nie zgromadzi adnej fortuny oprcz tamty ch piciu ty sicy dolarw.
Korupcja by a tak powszechny m zjawiskiem wrd rosy jskich aparatczy kw, e gdy by Putin
nachapa si bez umiaru, to i tak zniknby w tumie43.
Inspektorzy ochrony przeciwpoarowej ustalili, e ekipa budowlana niewaciwie zamontowaa
bojler bani, wic Putin zada od winny ch odbudowania daczy dokadnie wedug poprzedniego
projektu ty le e ju bez bani. Kiedy robotnicy uprztnli gruz, znaleli w zgliszczach aluminiowy
krzy y k, ktry matka daa Putinowi przed trzema laty , gdy razem z Sobczakiem wy brali si do
Jerozolimy . Putin zdj go, idc do bani, a potem w zamieszaniu kompletnie o nim zapomnia.
Uzna, e to znak od Boga, i pniej zdarzao mu si mwi, e od tamtej pory nigdy si z nim nie
rozstaje44.
ROZDZIA 7

NIEOCZEKIWANA DROGA
DO WADZY

P utin nie musia dugo czeka na wy bawienie z opresji, ratunek nadszed zreszt z zaskakujcej
strony od Bory sa Jelcy na, by ego sojusznika gubernatora Petersburga, ktry potem sta si jego
wrogiem. Jelcy n mia wicej szczcia podczas wy borw ni Sobczak; jego zwy cistwo w walce
o drug kadencj prezy denck latem 1996 roku zdawao si nie mniejszy m cudem ni znalezienie
krzy y ka Putina wrd popiow daczy . Poparcie spoeczne dla Jelcy na spado pod koniec 1995
roku do ledwie trzech procent. Wojna, ktr w 1994 roku wy powiedzia czeczeskim
separaty stom, miaa by krtka i przy nie mu chwa, a ty mczasem zmienia si w krwawy ,
upokarzajcy impas. Stan gospodarki bezlitonie si pogarsza, tak jak i zdrowie Jelcy na.
W drugiej poowie 1995 roku prezy dent przey pierwszy z serii zawaw, o ktry ch nie
informowano opinii publicznej. Jego najblisi doradcy ci sami, ktrzy stali za zwy cistwem
Jakowlewa nad Sobczakiem zaczli szepta midzy sob o koniecznoci odwoania wy borw
w 1996 roku albo o poparciu innego kandy data, wicepremiera Olega Soskowca. Nawet ona
Jelcy na Naina namawiaa go, by zrezy gnowa ze startu. Niczy m wilki, ktre jeden po drugim
zwracaj si ku nowemu przy wdcy stada, moi najblisi przy jaciele ju znaleli sobie
zastpczego prezy denta twierdzi Jelcy n, wspominajc tamte czasy . Opucili mnie nawet ci,
na ktry ch zawsze mogem polega, ci, ktrzy by li moim ostatnim oparciem, rdem siy ,
duchowy mi przy wdcami narodu1.
Ale nie wszy scy si od niego odwrcili. Zby t wiele fortun zawdziczao swj rozkwit
Jelcy nowi. By y to midzy inny mi fortuny najbogatszy ch ludzi w Rosji, bankierw i magnatw
medialny ch, ktrzy rok wczeniej w zamian za poy czki majce utrzy ma na powierzchni budet
Rosji naby li od pastwa pakiety kontrolne firm z najwaniejszy ch gazi przemy su Bory sa
Bieriezowskiego, Michaia Fridmana, Wadimira Gusiskiego, Michaia Chodorkowskiego
i Wadimira Potanina. Ci ludzie by li pionierami poradzieckiej gorczki zota i dziki swojemu
geniuszowi, przebiegoci i twardemu charakterowi stworzy li wielkie, rnorodne konglomeraty ,
ktry ch przy szo niemal na pewno by aby zagroona, gdy by Jelcy n nie utrzy ma si na
stanowisku. Chocia konkurowali ze sob w interesach, poczy ich wsplny cel walka
z gwny m przeciwnikiem Jelcy na, przy wdc komunistw Giennadijem Ziuganowem.
Nieciekawy , zwalisty , grubo ciosany Ziuganow by komunist ju raczej ty lko z nazwy , ale
zarwno on, jak i jego partia reprezentowali masy , wrd ktry ch upadek Zwizku Radzieckiego
budzi gbokie rozalenie. Zwolennicy jego partii tumnie wzili udzia w wy borach
parlamentarny ch w 1995 roku dziki nim partia komunisty czna uzy skaa zdecy dowan
wikszo miejsc w Dumie. Z tego powodu nie mona by o wy kluczy ewentualnego zwy cistwa
Ziuganowa po prostu w spoeczestwie zby t silny by sprzeciw wobec oligarchii, ktra staa si
sy mbolem chaoty cznej prezy dentury Jelcy na. Rozmy lajc o swoim losie i o losie swoich
bogaty ch poplecznikw, Jelcy n doszed do wniosku, e komunici powiesz nas na latarniach2.
Kiedy w luty m 1996 roku Ziuganow pojawi si na wiatowy m Forum Ekonomiczny m
w szwajcarskim Davos, przy witano go jak przy szego prezy denta. Naleao podj zdecy dowane
kroki. Bieriezowski, Gusiski i Chodorkowski spotkali si zatem na obiedzie z bankierem
Wadimirem Winogradowem i porozumieli si w ramach paktu z Davos, ktry mia zapewni
Jelcy nowi reelekcj w czerwcu3. Zaoferowali mu kilka milionw w gotwce zapewnili te sobie
w ten sposb moliwo pocigania za sznurki. Nalegali, eby Anatolij Czubajs, by y kolega
Putina ze wity Sobczaka i autor programw pry waty zacji, dziki ktry m zarobili swoje miliony ,
wrci do zespou Jelcy na jako szef kampanii wy borczej. (Czubajs straci urzd premiera
w sty czniu, kiedy wok Jelcy na wy bucha skandal za skandalem). Z pomoc crki Jelcy na
Tatiany Diaczenko Czubajs zorganizowa nienagann rosy jsk wersj nowoczesnej kampanii
wy borczej, finansowan w tak spry tny i zawiy sposb, e adna kontrola nie moga si poapa,
ile rzeczy wicie pienidzy w ni wpompowano wedle niektry ch szacunkw mogy to by
nawet dwa miliardy dolarw4. Stan zdrowia Jelcy na oraz jego nieprzewidy walne zachowanie
utrzy my wano przed wy borcami w tajemnicy , a jego publiczne wy stpienia by y tak
precy zy jnie rey serowane, e zdaway si niemal naturalne. Bieriezowski i Gusiski kontrolowali
dwie najpopularniejsze stacje telewizy jne w kraju, ORT i NTV, i produkowali programy
dokumentalne, ktre wci przedstawiay Jelcy na jako sy mpaty cznego, cieszcego si
doskonay m zdrowiem przy wdc, jakim by kiedy .
Podczas wy borw 16 czerwca Jelcy n wy przedzi Ziuganowa o 35 procent dwa miliony
gosw i wy gra niemal wikszoci bezwzgldn, ale to nie uchronio go przed drug tur.
Aleksander Lebied, obsy pany honorami wojskowy mi genera, ktry rok wczeniej zrezy gnowa
z kariery w armii, eby zaj si polity k, a przedtem sprzeciwia si wojnie w Czeczenii,
uwaajc j za budzcy groz przy kad marnowania ludzkiego y cia, zaskoczy wszy stkich,
uzy skujc w wy borach trzeci pozy cj z 15 procentami gosw. Stratedzy Jelcy na w ostatnich
ty godniach wsparli kampani Lebiedzia zastrzy kiem gotwki i czasem antenowy m w telewizji,
skutecznie odbierajc Ziuganowowi cz gosw. Teraz Jelcy n zacz zabiega o niego i jego
wy borcw. Wy gldao na to, e Jelcy n y wi nieskry wany podziw dla Lebiedzia. Nazy wa go
twardy m, niezomny m facetem, ktry bez wy tchnienia poszukuje zdecy dowania, precy zji
i przejrzy stoci, do ktry ch przy zwy czai si w wojsku, ale nie moe ich znale w obecnej
rzeczy wistoci. Jelcy n czsto powtarza, e jest rozczarowany pokoleniem postsowieckich
generaw; uwaa, e brakuje im szlachetnoci, finezji albo swego rodzaju samozaparcia5.
Twierdzi, e ju w 1993 roku marzy o ty m, eby na scenie polity cznej pojawi si jaki nowy
genera, ktry fachowo poprowadzi nard pewn rk, nie jako ty ran, lecz jako demokraty czny
przy wdca. Na pocztku zdawao si, e to wanie Lebied moe by ty m czowiekiem, a sam
Jelcy n uwaa go za swojego potencjalnego nastpc. Dwa dni po pierwszej turze wy borw
mianowa go sekretarzem kremlowskiej Rady Bezpieczestwa, majc nadziej na pozy skanie
gosw ludzi, ktrzy poparli Lebiedzia, ten jednak szy bko bardzo rozczarowa urzdujcego
prezy denta. By nieprzy jemny m, szorstkim w obejciu despot, ktry wci popada w powane
konflikty z urzdnikami wy szego szczebla. Zaledwie kilka dni po swojej nominacji pogardliwie
skry ty kowa pewnego Kozaka, ktry chcia go o co zapy ta: Podobno jeste Kozakiem wszed
mu w sowo Lebied dlaczego wic gadasz jak y d?6.
Mimo to Jelcy n nie wy zby si wizji wojskowego bohatera, ktry ocali scen polity czn
zdawa sobie spraw z faktu, e sam nigdy kim takim nie bdzie. Czekaem, a w kocu pojawi
si jaki nowy genera, inny ni reszta wspomina. Albo raczej genera podobny do ty ch,
o ktry ch w modoci czy taem w ksikach. Szuka wic dalej, a wreszcie znalaz owego
generaa ale nie w armii, ty lko w innej subie stojcej na stray bezpieczestwa7.

P oczy nania Jelcy na przed drug tur wy borw prezy denckich ujawniy rnice zda midzy

jego liberalny mi doradcami siami rozsdku i frakcj konserwaty wn, do ktrej naleeli
Soskowiec oraz generaowie Jelcy na i Aleksander Korakow, szef ochrony rosy jskiego
prezy denta. W kocu Jelcy n zrozumia, przed czy m kilka miesicy wczeniej prbowa go ostrzec
Sobczak jastrzbie w jego szeregach siali niezgod i rwali si do ktni po to, eby przej
kontrol nad kampani8. Dowodzona przez Korakowa stra prezy dencka aresztowaa jego
dwch doradcw, bliskich wsppracownikw Czubajsa i Bieriezowskiego, kiedy ci wy szli
z Biaego Domu, niosc karton peen studolarowy ch banknotw cznie by o tam p miliona
dolarw. To aresztowanie grozio ujawnieniem sekretu finansowania kampanii. Jelcy n czy m
prdzej zwolni doradcw, a ty dzie pniej przeszed kolejny zawa serca.
Urzdujcy prezy dent spdzi ostatni ty dzie kampanii w ku szpitalny m w salonie swojej
daczy . Sztab wy borczy odwoa zaplanowane spotkania i wizy ty i udawa, e nic si nie stao,
a doradcy reagowali obudny m oburzeniem, kiedy py tano ich o nieobecno kandy data. Podczas
wy borw ktre odby y si 2 lipca osabiony Jelcy n ledwo zdoa wrzuci swj gos do urny ;
wy bra lokal wy borczy w pobliu daczy , a nie w Moskwie, gdzie gosowaby w normalny ch
okolicznociach. Zamieni kilka sw z ma grup dziennikarzy , ale ju po minucie ochroniarze
zaprowadzili go z powrotem do ka.
A jednak odnis zdecy dowane zwy cistwo, zdoby wajc 54 procent gosw Ziuganow dosta
40 procent. Ponad trzy miliony Rosjan, niemal pi procent spoeczestwa, zagosoway
przeciwko wszy stkim. Jelcy n triumfowa ogromny m kosztem, ze szkod dla wartoci
demokraty czny ch, za pomoc brudny ch sztuczek, kamstw i deprawujcej potgi pienidza.
Wy nik gosowania odzwierciedla wol spoeczestwa, ale kampania pokazaa przecitny m
Rosjanom, e demokracja jest tak samo skorumpowana, jak to sobie kiedy wy obraali, gdy
my leli o kapitalizmie. Nie y czy liby sobie powrotu wczeniejszego porzdku, ale jeden
z sonday wy kaza, e ty lko siedem procent ludzi uprawniony ch do gosowania popierao
demokracj w wczesnej formie9. Wikszo Rosjan utosamiaa demokracj z oszustwami,
przestpczoci i brakiem sprawiedliwoci wszy stkimi cechami, przed ktry mi przez wiele lat
ostrzegaa ich radziecka propaganda. Zdaniem jednego z history kw Rosja zmienia si
w koszmarny mira Zachodu10.

W szy stko wskazuje na to, e Wadimir Putin podziela ten pogld. Pomaga prowadzi kampani
Jelcy na w Petersburgu, ale odgry wa w niej tak ma rol, e w Moskwie nikt nie zwrci na niego
uwagi. Zaarta walka o wpy wy po zwy cistwie Jelcy na niespodziewanie otworzy a mu jednak
drzwi do stolicy . Wkrtce po drugiej, lipcowej turze wy borw Nikoaj Jegorow, jeden
z jastrzbi i szef kancelarii Jelcy na, zaprosi Putina do Moskwy i zaproponowa mu stanowisko
w administracji. Ty mczasem dwa dni pniej Jelcy n zwolni Jegorowa i zastpi go Czubajsem.
Ta roszada miaa wzmocni pozy cj reformatorw gospodarki na Kremlu i odpaci
oligarchom za wsparcie finansowe kampanii. Czubajs reprezentowa obz petersburski w nowej
administracji Jelcy na i potrzebowa dowiadczony ch sojusznikw, ktrzy utrzy my wali kontakty
z wany mi urzdnikami i biznesmenami11. Zwrci si zatem do jednego z weteranw Sobczaka,
ktry po porace swojego szefa chwilowo nie mia pracy nie do Putina, lecz do drugiego
zastpcy gubernatora, Aleksieja Kudrina.
Kudrin, ktry nadzorowa finanse i budet miasta, mia temperament i dowiadczenie blisze
Czubajsowi ni traktowany przez tego ostatniego z chodny m dy stansem Putin. Czubajs mianowa
Kudrina szefem penicego funkcj kremlowskiej komisji audy tu Gwnego Departamentu
Kontroli, uprawnionego do wgldu w finanse agencji rzdowy ch oraz pry watny ch
przedsibiorstw, ktry ch interesy coraz czciej si ze sob wizay . Jeeli za chodzi o Putina, to
Czubajs zlikwidowa stanowisko w administracji, ktre kilka dni wczeniej Putin przy j od
Jegorowa. Tak stanowcze odrzucenie usug Putina stao si przy czy n niechci midzy
urzdnikami, chocia obaj stawiali pierwsze kroki w wiecie administracji pod okiem Sobczaka.
Jest zawzity jak bolszewik mwi Putin o Czubajsie12. Tego lata wrci do Petersburga, eby
przeczeka tam trudny okres niepewnoci.
18 sierpnia, trzy dni po poarze daczy , los umiechn si do Putina. Popierajcy Jelcy na
premier Wiktor Czernomy rdin ogosi skad nowego gabinetu i wskaza jako pierwszego
wicepremiera Aleksieja Bolszakowa, by ego petersburskiego samorzdowca, ktry odpowiada za
relacje z republikami dawnego Zwizku Radzieckiego. Bolszakow zasiada niegdy w Radzie
Miejskiej Petersburga, ale zosta zmuszony do ustpienia po puczu w sierpniu 1991 roku i niemal
skoczy na ulicy 13. Dwa razy bez powodzenia kandy dowa do Zgromadzenia Deputowany ch,
a potem do Dumy , lecz w kocu przej kontrol nad szemran spk, ktra zamierzaa zbudowa
szy bk kolej do Moskwy , ale nie zrealizowaa tego planu, chocia zacigna poy czki na wiele
milionw dolarw14. Kiedy dziwny m trafem powrci do polity ki w administracji Jelcy na, Putin
by wobec niego oficjalny i spolegliwy za kady m razem, gdy Bolszakow przy jeda z robocz
wizy t do Petersburga. Nigdy nie kazaem mu czeka w kancelarii wy zna Putin. Zawsze
przery waem to, co akurat robiem, wy ganiaem wszy stkich z gabinetu, a potem szedem
osobicie do kancelarii i mwiem: Prosz tdy , Aleksieju Aleksiejewiczu . Nie przy janilimy
si tak naprawd, ale chy ba mnie zapamita15.
W paacu kremlowskim toczy y si intry gi wy woane stanem zdrowia prezy denta. Wszy scy
prbowali zwikszy swoje wpy wy , wprowadzajc na rne stanowiska zaufany ch ludzi. To
Kudrin namwi Bolszakowa, eby rozway kandy datur Putina. Pocztkowo Bolszakow zgodzi
si zatrudni go w Departamencie Komunikacji Spoecznej, czy li wy znaczy mu rol rzecznika
prasowego. Putin nie by zachwy cony wizj pracy na tak eksponowany m stanowisku, ale przy j
t posad. Pod koniec sierpnia pojecha do Moskwy , gdzie nocowa na kanapie w pry watny m
mieszkaniu Kudrina16. Nastpnego dnia, gdy obaj jechali z powrotem na lotnisko, Kudrin znowu
zatelefonowa do Bolszakowa i okazao si, e ten jednak zmieni zdanie. Kaza Putinowi zosta
duej w Moskwie i umwi go na spotkanie z ekstrawaganckim urzdnikiem Pawem Borodinem
czowiekiem, ktry wkrtce mia go wprowadzi w tajniki y cia polity cznego na Kremlu17.
Borodin by jowialny m polity kiem z Sy berii. Szefowa Prezy denckiemu Departamentowi
Zarzdzania Majtkiem i Nieruchomociami. Z tego stanowiska nadzorowa kilkaset budy nkw,
dziaek, paacw, dacz, flot lotniczy ch, jachtw, szpitali, kurortw, hoteli, dzie sztuki i anty kw,
a take du liczb pastwowy ch fabry k i przedsibiorstw, od domw pogrzebowy ch a do kopalni
diamentw na Arkty ce. Wedug wczesny ch szacunkw Borodina oparty ch jedy nie na
domy sach warto majtku Kremla przekraczaa szeset miliardw dolarw18. Borodin
wy kaza si szczeglny m talentem w dziedzinie kreaty wnego kapitalizmu zwikszy akty wa
departamentu w szy bko rozwijajcy ch si sektorach, takich jak bankowo i budownictwo
komercy jne. Ponadto wy korzy sta swoj pozy cj do odnowienia za rzdw Jelcy na sieci
protekcji i patronatw. Rozdawa prezenty w postaci mieszka, dacz, wy cieczek i bonw
wakacy jny ch. Prasa uszczy pliwie nazy waa jego gabinet ministerstwem przy wilejw19.
Dum Borodina i jego konikiem by y prowadzone na szerok skal na Kremlu prace
renowacy jne, ktre Jelcy n zacz w 1994 roku, kiedy nikomu nie miecio si w gowie, e
pastwo sta na takie wy datki20. W sierpniu 1996 roku Borodin podpisa kontrakt ze szwajcarsk
firm Mercata na renowacj Wielkiego Paacu Kremlowskiego, by ej rezy dencji carw, ktrej
wy strj Komunisty czna Partia Zwizku Radzieckiego zmienia w duchu fabry czny ch sal
posiedze. Projekt skutecznie przy wrci paacowi carski splendor, ale kontrakty z Mercat i jej
firm-siostr Mabetex uwikay Jelcy na w midzy narodowy skandal, w czasie ktrego paday
oskarenia o apwki i posiadanie tajny ch kont za granic.
Putin ju zna Borodina pozna go, gdy ten odwiedzi Petersburg, szukajc na pnocy kraju
daczy dla Jelcy na. Ponadto raz przy szed z pomoc, kiedy studiujca w Petersburgu crka
Borodina si rozchorowaa21. Taka wy miana przy sug inaczej blat by a trady cj zarwno
w czasach carskich, jak i radzieckich; umoliwiaa nawizy wanie nieformalny ch kontaktw
i czenie interesw z pominiciem biurokraty czny ch przeszkd. Nawet w wolnej Rosji, w ktrej
pienidze miay wiksze znaczenie, blat wci by penowartociow walut w prowadzonej przez
Kreml polity ce22. Ponadto metoda ta umoliwia Putinowi znalezienie pierwszej pracy
w Moskwie.
Putin nieco si zdziwi, e zainteresowa si nim tak wy soko postawiony urzdnik pastwowy ,
blisko zwizany z rodzin Jelcy na23. Prawd mwic, Borodin niezby t chtnie przy j Putina do
swojego gabinetu, podobnie czuli si te inni pracownicy departamentu, ktrzy podejrzewali, e
Putin jest lojalny wobec zupenie inny ch ludzi i organizacji24. Sam Putin za nie mg si
odnale w peny m sekretw rodowisku targany m walkami wewntrzny mi, ktre nkay
Moskw po reelekcji Jelcy na i podczas jego przy gotowa do wci utrzy my wanej w tajemnicy
operacji serca jesieni tego roku. Nawet due dowiadczenie wy niesione z dziaalnoci przy
Sobczaku nie przy gotowao go do funkcjonowania w takiej rzeczy wistoci; czu si w Moskwie
czowiekiem z zewntrz, cechowaa go te pewna naiwno. Chcc powtrzy udany trik z 1991
roku, kiedy wszed do polity ki, teraz te umwi si na wy wiad telewizy jny , ktry mia go
zaprezentowa opinii publicznej podczas przeprowadzki do Moskwy . Czy ich rozkazw pan
sucha? brzmiao pierwsze py tanie dziennikarza, ktry z gry zaoy , e urzdnik czekajcy na
samolot na lotnisku Pukowo jest czy j marionetk. Waciwie to nic dziwnego, bo nikt w Rosji
nie osiga szczy tw wadzy bez patrona, a patroni w rodzinie Jelcy na tak jak we wszy stkich
nieszczliwy ch rodzinach toczy li ze sob wieczne wojny . Ubrany w le skrojony garnitur
w fatalny m niebieskim kolorze Putin zaprzeczy ty m insy nuacjom. Nieco zby t arliwie zapewni,
e jako dobry sy n sucha jedy nie matki i ojca. Wy par si nawet zwizkw z klanem
petersburskim, chocia to wanie dziki niemu mg zacz drugi akt swojej kariery polity cznej.
Trudno mi sobie wy obrazi, by taka grupa czy frakcja w ogle istniaa stwierdzi. Ale nie
zamierzam si nad ty m zastanawia. Przy jechaem tu pracowa25.

L udmia nie chciaa si przeprowadza. W kocu poczua, e w Petersburgu udao jej si


stworzy y cie rodzinne wy kraczajce poza ciasny krg rodzicw Putina. W tej kwestii jednak
nie miaa wy boru. Dla Wadimira Wadimirowicza praca zawsze by a najwaniejsza
oznajmia przenikliwie chodny m, oficjalny m tonem podczas rozmowy z biografem. Rodzina
by a na drugim miejscu26. Sam Putin te niechtnie opuszcza dobrze znane rodzinne miasto, ale
czu, e praca, ktr zaproponowa mu Borodin, by a najlepszy m wy jciem z trudnej
sy tuacji27. Kierowany przez Borodina departament dy sponowa dobrami, ktre mg rozdawa
w zamian za przy sugi, wic Putinowie od razu zamieszkali w pastwowej daczy
w Archangielskoje, na zalesiony m zachodnim przedmieciu Moskwy . Dom by stary , ale mia
dwa pitra i sze pokojw dosy miejsca dla obu crek. Ludmia szy bko pokochaa stolic to
wraenie, e y cie toczy si na peny ch obrotach28. We wrzeniu 1996 roku Putin ju
zadomowi si w ogromnej prezy denckiej administracji. Dosta biuro we wzniesiony m przed
rewolucj budy nku przy Staroj Poszczadi (czy li Stary m Placu), niedaleko Kremla. Razem z nim
przy jechali z Petersburga jego dwaj najblisi doradcy Siergiej Czemiezow, z ktry m Putin
suy w Drenie, i Igor Sieczin, wsppracujcy z nim od pocztku w administracji Sobczaka.
Borodin wy znaczy swojemu nowemu wsppracownikowi zadanie kierowania wy dziaem
prawny m i nadzorowania liczny ch posiadoci Kremla w siedemdziesiciu omiu krajach
ambasad, szk i inny ch obiektw, ktre kiedy naleay do Komunisty cznej Partii Zwizku
Radzieckiego. Przy jazd Putina zbieg si w czasie z rozporzdzeniem Jelcy na, by odebra kontrol
nad majtkiem dawny m ministerstwom, ktre zarzdzay nim w epoce sowieckiej, takim jak
Ministerstwo Spraw Wewntrzny ch albo Ministerstwo Stosunkw Gospodarczy ch z Zagranic,
i przekaza j departamentowi Borodina. Wiele z ty ch obiektw znajdowao si w by y ch
republikach ZSRR na przy kad na Ukrainie a te rociy sobie prawa do majtku radzieckiego
pozostajcego w granicach nowy ch niepodlegy ch pastw. Putin mia odnale si wrd
prawny ch meandrw, pozby si obiektw, ktry ch ju nie warto by o utrzy my wa,
i potwierdzi prawa wasnoci Rosji do ty ch, ktre wci przedstawiay jak warto.
Z przeprowadzonego przez Putina remanentu wy ranie wy nika, jak daleko siga rozpad Zwizku
Radzieckiego oraz jak silny by proceder obdzierania jego trupa dla zy sku. Czasami na wiato
dzienne wy chodziy rzeczy , od ktry ch wos si jey na gowie mwi kolega Putina Siergiej
Czemiezow29. Powstaa w ty m czasie plejada korporacji, firm zaleny ch i spek
wy kupujcy ch majtek nalecy wczeniej do ZSRR tak twierdzi mody windy kator Filip
Turower30, ktry odkry niektre z ty ch machinacji i na nieszczcie Borodina postanowi
opowiedzie o nich prokuratorom w Moskwie i Szwajcarii.

P utin by szeregowy m urzdnikiem tak napisaa o nim w tamty ch czasach moskiewska gazeta,

przedstawiajc sy lwetk nowego pracownika kremlowskiego aparatu wadzy . Kompletnie


wtapia si w to, a jego najwikszy m atutem w sprawach zawodowy ch by fakt, e nie rzuca
si w oczy 31. Zapewne ta cecha uratowaa go podczas trwajcy ch w otoczeniu Jelcy na walk
o wadz, ktre stay si widoczne dla spoeczestwa wanie wtedy , gdy zacz prac. Aleksander
Lebied, doradca Jelcy na w kwestiach obrony narodowej, reprezentowa rzd w sierpniu 1996
roku podczas negocjacji koczcy ch wojn w Czeczenii podpisaniem traktatu pokojowego
uciszy on denia niepodlegociowe tej republiki, ale ich nie wy eliminowa. Po ty m fakcie
Lebied star si publicznie na temat warunkw pokoju z Czernomy rdinem i Czubajsem, ktrzy
odcili si od traktatu, twierdzc, e jest w nim za duo ustpstw wobec Czeczecw. Publiczne
ktnie by y tak zaarte, e minister spraw wewntrzny ch Anatolij Kulikow zarzuci Lebiedziowi
prb przeprowadzenia pezajcego zamachu stanu i postawi w stan gotowoci siy policy jne
w cay m kraju. Czernomy rdin nazwa Lebiedzia may m Napoleonem. Nastpnego dnia Jelcy n
zdy misjonowa Lebiedzia, ktry potem zawiza sojusz polity czny z usunity m szefem ochrony
prezy denta Aleksandrem Korakowem. To przez tego ostatniego wy szy na jaw stenogramy
rozmw Czubajsa prbujcego zdawi ledztwo w sprawie dwch czonkw sztabu wy borczego
przy apany ch z kartonem gotwki.
Poty czki stay si jeszcze ostrzejsze w listopadzie, kiedy Jelcy n podda si operacji serca. Putin
wchodzi coraz gbiej w try by skomplikowanej machiny polity cznej. Jeszcze nie skoczy
inwentary zacji zagranicznego majtku Rosji, ty m bardziej za nie podj w tej sprawie adny ch
decy zji, a ju w marcu 1997 roku, zaledwie po siedmiu miesicach w Moskwie, zosta
przeniesiony do innej pracy . Aleksiej Kudrin awansowa i zosta wiceministrem finansw.
Odchodzc z Gwnego Departamentu Kontroli, rekomendowa Putina na swojego nastpc na
fotelu prezesa. Ta nominacja uczy nia go take zastpc szefa prezy denckiej administracji. Od
tej pory pracowa w nowy m, elegancko urzdzony m biurze przy Staroj Poszczadi32. Ty dzie po
tej zmianie nowe rozporzdzenie prezy denta dao departamentowi szersze uprawnienia do
badania naduy zwizany ch z wy datkami rzdowy mi w cay m kraju w czasach gdy merowie,
przedsibiorstwa pastwowe i monopole wy korzy sty way chaos w polity ce i gospodarce do
wy sy sania pienidzy ze skarbu pastwa.
Putin mia przy wrci porzdek i skoczy z nieokieznany m procederem, ktry spy cha rzd
i gospodark w przepa. Dziki temu zajciu przekona si, jak gboko siga korupcja w pastwie
i jakie ry zy ko wie si z ujawnieniem nieczy sty ch tajemnic ludzi u wadzy . Szy bko si nauczy ,
e praca w subie Kremla wy maga subtelnoci i roztropnoci co do tego, jak daleko mog siga
ledztwa. Ju po kilku dniach rzdzenia departamentem publicznie oczy ci Jelcy na i by ego
ministra obrony generaa Pawa Graczowa z podejrze, e mieli co wsplnego ze skandalem
wy woany m ty m, e dowdztwo kaukaskiego okrgu wojskowego w latach 19931996 wsparo
Armeni podczas jej wojny z Azerbejdanem pomoc militarn o wartoci miliona dolarw
w czogach i inny m uzbrojeniu, mimo e rosy jskie prawo nie pozwalao sprzedawa broni adnej
ze stron konfliktu. Chcc zaegna afer, Putin udzieli wy wiadw gazecie Kommiersant i stacji
radiowej Echo Moskwy . Potwierdzi, e doszo do transferu broni i e ledczy znaleli winny ch,
ale skromnie odmwi podania ich nazwisk.
Udao si ustali, kto osobicie odpowiada za te dostawy ? zapy ta dziennikarz
Kommiersanta.
Tak, znamy ich nazwiska potwierdzi Putin.
Moe je pan poda?
Wolaby m tego nie robi, dopki nie skoczy si ledztwo prowadzone przez Prokuratur
Generaln i Naczeln Prokuratur Wojskow.
Czy s w to zamieszani urzdnicy rosy jskiego Ministerstwa Obrony Narodowej? dry
temat reporter.
Tak.
Czy nazwisko by ego ministra obrony Pawa Graczowa znajduje si na tej licie?
Nie. W toku przeprowadzonego przez nas ledztwa nie znalelimy adny ch dokumentw,
ktre mogy by wiadczy o ty m, e Graczow udzieli komu bezporednich instrukcji, ani
wy ty czny ch w tej sprawie33.
Jako weteran wy wiadu Putin wiedzia, jak kalibrowa swoje odpowiedzi, by wy woa
wraenie, e mwi o ty m niechtnie, a jednoczenie wy sa w wiat dokadnie tak informacj,
na jakiej mu zaleao, i nic ponadto. Graczow, ktry by tak skorumpowany m polity kiem, e
mwiono o nim Pasza Mercedes poniewa w niejasny ch okolicznociach kupowa wci nowe
luksusowe samochody oczy wicie za duo wiedzia, by Kreml pomimo jego dy misji mg si
od niego kompletnie odwrci. Funkcjonariusz Naczelnej Prokuratury Wojskowej, ktry ju
przesucha Graczowa, anonimowo narzeka na Putina, tumaczc, e jeszcze za wczenie, by
kogo uniewinnia34.

N adzr nad departamentem wiza si z czsty mi wy jazdami Putina do rny ch zaktkw kraju
i umoliwi mu nawizanie bliskich kontaktw z Prokuratur Generaln oraz agencjami
bezpieczestwa, midzy inny mi z Federaln Sub Bezpieczestwa (FSB), czy li nastpczy ni
KGB, ktra strzega bezpieczestwa wewntrznego, prowadzia dziaania kontrwy wiadowcze
i anty terrory sty czne, a jej siedziba gwna wci znajdowaa si w budzcy m groz budy nku
KGB przy placu ubiaskim. Putin odkry , jak bardzo rzd rosy jski zawodzi na niemal kady m
szczeblu i w kadej dziedzinie nikt si nie liczy z wadz, merowie i gubernatorzy trwonili jej
zasoby , a inni oficjele knuli z nowy mi przedsibiorcami, eby zagrabi jak najwicej dbr. Putin
nie mia takiej wadzy jak prokurator, ale by upowaniony przez Kreml do szczegowej
inspekcji budetw i kontraktw. Prowadzi ledztwa i gromadzi grube teczki obciajcy ch
dowodw, ktre mg wy korzy sta, kiedy ich potrzebowa. Opar na ty ch informacjach swoj
potg i wpy wy . Zosta wspczesny m wcieleniem rewizora rzdowego inspektora
z saty ry cznej sztuki Gogola, ktrego zapowiadana wizy ta we wsi budzi taki strach wrd
zakamany ch lokalny ch dy gnitarzy , e ci prbuj si wy kupi, hojnie obsy pujc go prezentami,
i nie wiedz, e przez pomy k houbi przy padkowego fircy ka. Ju w pierwszy m miesicu pracy
na nowy m stanowisku Putin udowodni brak kompetencji wiceministra transportu Anatolija
Nasonowa, gdy losowe kontrole w osiemnastu obwodach wy kazay , e miliardy dolarw
zostay wy prowadzone z Federalnego Funduszu Drogowego. Do maja 1997 roku kontrole objy
jedn trzeci z osiemdziesiciu dziewiciu podmiotw tery torialny ch Rosji, a dwustu
szedziesiciu urzdnikom przedstawiono zarzuty o naduy cia. Do wrzenia zapowiedzia
podjcie czy nnoci dy scy plinarny ch wobec cztery stu pidziesiciu urzdnikw i podkreli, e
szczeglnie race dowody naduy budetowy ch zaobserwowano w Stawropolu i Twerze35.
Putin, chocia dziaa wy birczo, zaskoczy swoich przeoony ch prny mi staraniami
o przy wrcenie autory tetu Kremlowi, dziki czemu skarbiec pastwa mia si znowu zapeni36.
Zdarzao mu si te budzi strach. Bory s Niemcow, mody wiceminister, ktrego Jelcy n
nominowa tego samego dnia, kiedy Putin zosta prezesem Departamentu Kontroli, wspomina, e
Putin dostarczy mu raport o kradzieach i korupcji wy kry ty ch przez jego ludzi w fundacji
Anatolija Czubajsa od ktrego sam przej stanowisko w 1996 roku. Raport zaczy na si
sowami, ktre zdaniem Niemcowa, demokraty i zwolennika reform, brzmiay jak jzy k oficera
wy wiadu: Do paskiej wiadomoci, poufnie donosz. Niemcow wezwa go, eby si
wy tumaczy . Powiedzia, e jeeli podejrzewa kogo o popenienie przestpstwa, to powinien
raczej zoy zawiadomienie do prokuratury , zamiast pisa takie notatki. Co mam z ty m zrobi?
zapy ta swojego podwadnego. Putin nie zwleka z odpowiedzi: Pan jest tu szefem. Niech pan
sam zdecy duje37.

P utinowi ju od jakiego czasu leay na sercu problemy gospodarcze kraju. W maju 1996

roku, jeszcze w Petersburgu, zapisa si na studia, eby uzy ska ty tu uniwersy tecki, o ktry m
my la od powrotu z Drezna. Ty tuy naukowe zawsze cieszy y si powaaniem w Zwizku
Radzieckim i w Rosji, a starania Putina, by te mc si nim pochwali, odzwierciedlay jego ch
podniesienia kwalifikacji po porace Sobczaka za by o mu to potrzebne jeszcze bardziej. Tak
jak w przy padku studiw na Leningradzkim Uniwersy tecie Pastwowy m, ktre otworzy y mu
drzwi do kariery w KGB, traktowa dalsz edukacj jako rodek do celu, a nie cel sam w sobie38.
Nie wrci jednak na studia prawnicze, eby uzy ska wy szy ty tu naukowy . Wy bra prestiowy
Insty tut Grniczy imienia Gieorgija Plechanowa, przedrewolucy jnego teorety ka nazy wanego
ojcem rosy jskiego marksizmu. Ponadto nie zdecy dowa si na aden kierunek zwizany
z zagadnieniami prawny mi, lecz na dziedzin, od ktrej, jak sdzi, zaleaa przy szo Rosji
bogactwa naturalne. Nie by tam osamotniony . Wiktor Zubkow i Igor Sieczin, dwaj jego bliscy
wsppracownicy w samorzdzie Sobczaka, te zaczli studiowa w insty tucie, a prace
dy plomowe obu rwnie doty czy y zasobw naturalny ch. Ich zainteresowania wy nikay
z liczny ch inwesty cji miasta w wy doby cie ropy naftowej, gazocigi i porty 39. Jako zastpca
Sobczaka Putin sporzdzi w 1995 roku szkic raportu dla rzdu federalnego o koniecznoci
usprawnienia eksportu bogactw naturalny ch obwodu dziki restruktury zacji petersburskich portw
i wanie ten dokument posuy jako podstawa pracy dy plomowej, ktr Putin zamierza
broni40.
Jego praca dwiecie osiemnacie stron po rosy jsku wraz z wy kresami i zacznikami by a
utrzy mana w suchy m tonie, pena faktw i liczb doty czcy ch bogactw naturalny ch, ktre
wy stpuj w obwodzie leningradzkim: nie ropy ani gazu, lecz boksy tu, fosfory tw, gliny , piasku,
wiru, cementu i torfu. Wy doby cie ty ch zasobw by o niedofinansowane po upadku Zwizku
Radzieckiego i pilnie potrzebowao strategiczny ch rzdowy ch inwesty cji, eby ody . Praca
dy plomowa Putina anty cy powaa polity k gospodarcz skoncentrowan na giganty czny ch
zoach naturalny ch Rosji i zakorzenion w ksztatujcy m si wolny m ry nku. Postulowaa
wprowadzenie odpowiednich regulacji i procedur, cho nie chodzio o ponowne objcie przez
pastwo kontroli nad rozwojem gospodarczy m41.
Wy glda na to, e Putin rzadko pojawia si na zajciach i nie mia czasu na pisanie trudnej
pracy dy plomowej, szczeglnie w wy magajcy m okresie kampanii wy borczej Sobczaka,
podczas poszukiwania nowej pracy i przeprowadzki do Moskwy . Wiele wskazuje, e zrobi to, co
wielu Rosjan w tamty ch czasach, szczeglnie gdy by li zapracowany mi urzdnikami zleci
napisanie tej pracy w jego imieniu komu innemu. y jca z dala od ojca crka rektora insty tutu
Wadimira Litwinienki twierdzia pniej, e to wanie on napisa prac dy plomow Putina42.
Litwinienko, ekspert w dziedzinie mineralogii, dosta posad w zarzdzie PhosAgro, jednej
z najwikszy ch na wiecie firm produkujcy ch nawozy sztuczne z fosfory tw, ktry ch wielkie
zoa zgodnie z treci pracy dy plomowej znajdoway si w obwodzie leningradzkim. Zosta
bardzo bogaty m czowiekiem, lecz przez wiele lat nikt o ty m nie wiedzia, bo lista wacicieli
zakadu by a utrzy my wana w tajemnicy 43.
Bez wzgldu na to, kim by autor lub autorzy pracy dy plomowej Putina, zawieraa ona co
najmniej szesnacie przepisany ch sowo w sowo stron i sze tabel z amery kaskiego
podrcznika pira dwch wy kadowcw uniwersy tetu w Pittsburghu, przetumaczonego na jzy k
rosy jski w 1982 roku niemal na pewno za namow lub przy najmniej zgod KGB, ktry pod
rzdami Andropowa gorczkowo szuka sposobu, by wy rwa gospodark Zwizku Radzieckiego
z zastoju. W bibliografii pracy dy plomowej mona znale ty tu tego podrcznika Strategic
Planning and Policy Williama R. Kinga i Davida I. Clelanda wrd czterdziestu siedmiu
materiaw rdowy ch, midzy inny mi esejw i wy kadw akademickich samego Putina, ale
w tekcie brakuje wy rany ch przy pisw oraz informacji, e obszerne fragmenty zostay
przepisane z rosy jskiego wy dania tej ksiki. Jedy nie w dwch miejscach widnieje umieszczona
w nawiasach kwadratowy ch liczba 23 numer tej pozy cji w bibliografii. Tak oczy wisty plagiat
stanowiby podstaw do odrzucenia tej pracy na amery kaskich lub europejskich uczelniach, ale
w Zwizku Radzieckim i w Rosji akceptowano prakty k dosownego kopiowania tekstw z inny ch
rde z podaniem jedy nie szcztkowe informacje o ich pochodzeniu. W kady m razie przez
wiele lat nikt si nie zorientowa, e z prac dy plomow Putina jest co nie w porzdku44.
Putin by cakowicie obojtny wobec efektu swoich akademickich wy sikw. Rzadko mwi
o tej pracy dy plomowej, kiedy powstawaa, a pniej wspomina o niej jedy nie w swoim CV
taki zreszt by chy ba gwny cel jej powstania. Moliwe, e wsty dzi si tego, jak niestarannie
zostaa przy gotowana albo jak swobodnie posugiwa si w niej zaawansowan matematy k45,
chocia nigdy nie przejawia talentu w tej dziedzinie. Niemniej zawarte w niej tezy wiadczy y
o zainteresowaniu kwesti gospodarowania zasobami naturalny mi, na ktrej zafiksowali si jego
koledzy z Petersburga (a potem z zaoonej w 1996 roku spdzielni Oziero). Putin broni dy plomu
w czerwcu 1997 roku, a jeden z recenzentw jego pracy nazwa jej obron znakomit46.
Po przy jedzie do Moskwy mg w kocu realnie wpy n na sposoby dy stry bucji ty ch
zasobw w skali krajowej, a nie ty lko regionalnej. Na przy kad w 1997 roku midzy narodowy
spr o pokady zota na Sy berii skoni Putina do przy gotowania raportu, w ktry m wnioskowa
o dy misj pierwszego wiceministra zasobw naturalny ch Bory sa Jackiewicza. Jackiewicz
pracowa w ministerstwie, ktre udzielao zgd na wy doby cie z, a jednoczenie by prezesem
zarzdu spki Lenzoloto, ktra posiadaa koncesj. Zdaniem Putina by o to jawne naruszenie
prawa47. Jak zwy kle jednak za rzdw Jelcy na nie podjto adny ch krokw; wrcz przeciwnie
Jackiewicz wkrtce otrzy ma tek ministra zasobw naturalny ch. Putin ty mczasem zacz mwi
zdecy dowanie o koniecznoci wzmocnienia wadzy centralnej, eby zakoczy rozkradanie
najcenniejszy ch dbr kraju. W eseju opublikowany m dwa lata pniej w roczniku Insty tutu
Grniczego przekony wa, e zasoby naturalne mog stanowi filar rosy jskiej gospodarki co
najmniej przez pierwsz poow XXI wieku, ale wy magaj inwesty cji zagraniczny ch
i zarzdzania siln rk pastwa, jeeli chodzi o udzielanie koncesji i wy doby cie bogactw
ukry ty ch pod rozlegy mi terenami Eurazji48. Rzadko si zdarza, by pracownicy naukowi mieli
okazj przeoy swoje wnioski na dziaania prakty czne w tak bezporedni sposb, w jaki wkrtce
udao si to Putinowi. Najpierw jednak musia sfinalizowa pewn niedokoczon spraw
w Petersburgu.

B anicja polity czna Sobczaka nie by a dla niego okresem sielanki. ledztwo rozpoczte podczas

jego kampanii o reelekcj wci trwao, nie zakoczy o go nawet zwolnienie przez Jelcy na ty ch,
ktrzy spiskowali przeciwko ponownemu wy borowi Sobczaka. On sam zwraca uwag, e
wprawdzie ustpili ze swoich stanowisk, ale nie zniknli z otchani, w ktrej szy bowali49. Poza
ty m mieli sojusznikw w parlamencie; w kwietniu 1997 roku uchwali on rezolucj wzy wajc
Prokuratur Generaln do dokoczenia postpowa w sprawie ohy dny ch przestpstw Sobczaka
i kilku jego najbliszy ch wsppracownikw50. Publiczne komentarze Sobczaka na temat sy tuacji
polity cznej nie przy sporzy y mu sy mpatii na Kremlu. W sty czniu 1997 roku skry ty kowa
prezy dentur Jelcy na, mwic, e jego kopoty zdrowotne doprowadziy do fakty cznej anarchii
i kry minalizacji wadzy 51. W lipcu jedna z jego doradcw, Lary sa Charczenko, zostaa
aresztowana i oskarona o oferowanie apwek; pienidze miay pochodzi od szefa firmy
budowlanej Renaissance, a Sobczaka wezwano jako wiadka w procesie. Nastpnie zatrzy mano
szefa jego gabinetu, Wiktora Kruczy nina. Przez cae lato gazety rozpisy way si o przeciekach
i szczegach postpowania. Pojawiy si spekulacje, e Sobczaka te czeka areszt. On sam si
skary , e jego telefon jest na podsuchu i e wszdzie chodz za nim agenci FSB, a jednoczenie
ignorowa kolejne wezwania do zoenia zezna i przekony wa, e pry waty zacja majtku miasta
odby a si zgodnie z prawem52.
Mia podstawy , by czu si jak paranoik zosta uwikany w szeroko nagonion, cho nie do
koca powan kampani anty korupcy jn sy gnowan nazwiskiem Jelcy na. Putin odgry wa
w niej znaczc rol. 3 padziernika ledczy w otoczeniu dziesiciu uzbrojony ch po zby
funkcjonariuszy si specjalny ch milicji zjawili si w biurze Sobczaka znajdujcy m si
w budy nku UNESCO i zatrzy mali go jako wanego wiadka. Podczas przesuchania
w prokuraturze Sobczak skary si na bl w piersi, wic zawieziono go do szpitala. Jego ona
twierdzia, e przeszed zawa serca, ale nikt w to nie uwierzy , a lekarze w szpitalu nie potwierdzili
tego przy puszczenia. W kady m razie nastpnego dnia czu si dosy dobrze, eby grzmie
w wiadomociach agencji ITAR-TASS, e zachowanie ledczy ch przy pomniao mu okres
wielkiego terroru z 1937 roku. Z t rnic, e w ty sic dziewiset trzy dziesty m sidmy m
zabiliby mnie po przesuchaniu podsumowa53.
Sobczak spdzi miesic w szpitalu, a jego dalszy los zalea od diagnozy lekarskiej. Nawet
Jelcy n, ktrego niech do Sobczaka by a coraz silniejsza, mia wraenie, e prokuratura nieco
przesadza. Wy sa wiadomo do prokuratora generalnego Jurija Skuratowa: Nie wolno tak
drczy chorego czowieka54. Lecz prokuratura naciskaa dalej. ledczy nie uwierzy li w zy stan
zdrowia Sobczaka i wezwali na badania lekarzy z Moskwy . Nie doszo jednak do tego, bo zanim
lekarze przy jechali, interweniowa Putin. Odwiedzi Sobczaka w szpitalu i zaatwi mu
przeniesienie do kliniki Wojskowej Akademii Medy cznej, gdzie mia pozosta pod opiek Jurija
Szewczenki, ktry zaj si Ludmi po jej wy padku samochodowy m i od tamtej pory by jego
zaufany m przy jacielem. Wkrtce Putin zaplanowa potajemn ucieczk Sobczaka.
7 listopada wci by witem, chocia oficjalnie nie organizowano ju obchodw wy buchu
rewolucji bolszewickiej. Tego dnia Putin zabra ze szpitala kart choroby Sobczaka
i wy czarterowa za trzy dzieci ty sicy dolarw samolot z Finlandii; zdaniem ony Sobczaka za
przelot zapacili przy jaciele, niektre raporty wskazuj jednak na wiolonczelist Mstisawa
Rostropowicza55. Putin uruchomi swoje stare kontakty w lokalnej milicji i subie wy wiadowczej
i zorganizowa eskort dla karetki, ktra po cichu przewioza Sobczaka z oddziau szpitalnego do
samolotu czekajcego na lotnisku Pukowo. Pomimo nakazu aresztowania, publicznej wrzawy
wok jego osoby , a take solenny ch przy rzecze, e zostanie w kraju, eby broni si przed
zarzutami, Sobczak i jego ona Ludmia Narusowa przeszli by skawiczn odpraw paszportow na
py cie lotniska, dostali od rki wizy i polecieli do Pary a.
Dokumenty Sobczaka nie budziy wtpliwoci, ale ingerencja Putina by a naprawd zuchwaa
i zapewne niezgodna z prawem. Tak jak w 1991 roku zary zy kowa swoj przy szo, kierujc si
lojalnoci wobec chary zmaty cznego, lecz obcionego wadami przy wdcy , ktrego traktowa
jak przy jaciela i mentora56. Akcja przemy cenia Sobczaka do bezpieczniejszego miejsca na
wiecie moga si uda ty lko w kraju, gdzie wy miar sprawiedliwoci by a tak uomny . Jedy nie
w zdemoralizowany m sy stemie polity czny m bezwsty dne zamanie prawa mogo przy sporzy
Putinowi sy mpatii i to nie ty lko w krgu najbliszy ch przy jaci.
Ucieczka Sobczaka wy woaa lawin komentarzy , a udzia Putina w tej sprawie nie na dugo
pozosta tajemnic. Putin rozumia lepiej ni inni, jak niesprawiedliwie potraktowano jego by ego
szefa i mentora polity cznego pisa pniej jeden z jego wielbicieli. Putin by ponadprzecitnie
wy czulony na zagroenie i kierowa si jedy nie poczuciem lojalnoci. Kiedy si dowiedziaem,
e pomg Sobczakowi wy jecha za granic, miaem mieszane uczucia. Podj wielkie ry zy ko.
Czuem jednak gboki podziw dla jego czy nu. Ty m wielbicielem by Bory s Jelcy n, szanowa
lojalno, bo wok siebie obserwowa nieustanne rozgry wki i spoty ka si ze zdrad ze strony
ludzi, ktry ch sam mianowa57.
ROZDZIA 8

WEJ DWA RAZY


DO TEJ SAMEJ RZEKI

P o roku kierowania Gwny m Departamentem Kontroli Putin poczu si zmczony


prowadzeniem ledztw, ktre nie zawsze koczy y si sukcesem. Zdarzao mu si odkry dowody
korupcji, a ledztwo grzzo w bagnie wy miaru sprawiedliwoci, ktry m, jak sdzi, atwo by o
manipulowa. Nie mia wy starczajco duo wadzy , eby zagrozi y wotny m interesom
wy sokich urzdnikw, z drugiej strony jednak nie wy kazy wa si szczegln determinacj, by
ruszy na krucjat w imi zmiany sy stemu. To nie by a zby t twrcza praca wspomina.
Twierdzi, e zim na przeomie 1997 i 1998 roku zastanawia si nad porzuceniem obowizkw
w dy sfunkcy jny m rzdzie Jelcy na na rzecz pracy w sektorze pry watny m. My la o prakty ce
prawniczej, chocia wtpi, czy by by w stanie si z tego utrzy ma. Porednio powstrzy mao go
widmo zapaci gospodarczej Rosji, a wraz z ni groba upadku caego pastwa1. Na pocztku
1998 roku Putina porwaa tak zwana rewolucja anonimowy ch menederw redniego
szczebla2. Jelcy n sprzy ja ty m nieznany m mody m aparatczy kom, eby zapobiec katastrofie
grocej pastwu i unikn mierci polity cznej.
Rok po powtrny m wy borze Jelcy na na urzd prezy denta oraz po jego powrocie ze szpitala
zdawao si, e wstrzsany postsowieckimi kry zy sami kraj odzy ska rwnowag. Zmalaa inflacja
i po raz pierwszy od 1989 roku zanotowano wzrost gospodarczy , chocia wy nis on mniej ni p
procent. Nikt nie dawa si porwa nadmiernemu opty mizmowi, ale mona by o powiedzie, e
najgorsze ju mino. Wszy scy patrzy li z nadziej w przy szo. Ja take pisa w swoich
wspomnieniach Jelcy n. Liczy em na to, e w drugiej poowie 1997 i na pocztku 1998 roku
nareszcie poczujemy , e co si w kraju zmienia3. Rzeczy wicie, co si zmienio, ale nie to,
o czy m my la Jelcy n albo ktokolwiek inny . Jesieni 1997 roku przez Azj przetoczy si kry zy s
ekonomiczny , cignc w d wiatow gospodark, wskutek czego spada cena ropy naftowej, co
miao dla Rosji kry ty czne skutki. Pod koniec 1997 roku cena bary ki ropy by a nisza ni koszt jej
wy doby cia przez rosy jskie koncerny ; w pierwszy ch kilku miesicach 1998 roku przemy s
zapewniajcy wikszo wpy ww do kasy pastwowej straci ponad ptora miliarda dolarw4.
Skarb pastwa ju i tak mocno osabiony przez wszechobecny proceder unikania podatkw
i wy prowadzanie kapitau do bankw zagraniczny ch opustosza, a rzd Jelcy na, prbujc
zapobiec katastrofie, wkrtce wy czerpa wszy stkie rezerwy .

21 marca 1998 roku Jelcy n wezwa premiera Wiktora Czernomy rdina na dacz, w ktrej

ostatnio spdza wicej czasu ni na Kremlu. Czernomy rdin piastowa swoje stanowisko od ponad
piciu lat i udowodni, e potrafi by opok rzdu w czasach najgorszej polity cznej
i ekonomicznej zawieruchy . Jelcy na coraz bardziej opuszczay siy , a na hory zoncie majaczy y
ju nowe wy bory i niektrzy sdzili, e to wanie doty chczasowy premier moe zosta
nastpny m prezy dentem. Ta my l drczy a Jelcy na, ktry chcia widzie na swoim urzdzie
czowieka absolutnie odpornego na wpy wy jakichkolwiek grup polity czny ch i finansowy ch5.
Zdy misjonowa zatem Czernomy rdina, a potem prbowa wy tumaczy t decy zj w niejasny ,
pokrtny sposb. Twierdzi, e pastwo potrzebuje technokraty , a ty mczasem naprawd zaleao
mu na ty m, by stanowisko premiera piastowa posuszny podwadny , a nie jego potencjalny
ry wal. Czowiekiem, ktrego wy bra za Czernomy rdina, by Siergiej Kirijenko, by y bankier
z Ninego Nowogrodu. Skoczy trzy dzieci pi lat by o niemal wier wieku modszy od
Czernomy rdina i przy by do Moskwy dopiero przed rokiem, eby kierowa Ministerstwem
Energety ki. Dowiedzia si o swoim awansie dopiero rano przed nominacj i zdaniem Jelcy na
musia si szy bko pozbiera i doszuka si w ty m jakiego sensu6.

D uma dwa razy odrzucia nominacj Kirijenki, co wiadczy o coraz mniejszy m znaczeniu

Jelcy na i gstniejcej atmosferze kry zy su polity cznego. Czernomy rdin szy bko zapowiedzia, e
bdzie si stara o prezy dentur w 2000 roku, potwierdzajc obawy Jelcy na, e ma do czy nienia
z bardzo ambitny m czowiekiem. Opowiedzieli si za nim nawet niektrzy oligarchowie, ktrzy
dwa lata wczeniej poparli Jelcy na. Najwiksz strat mogo by odejcie Bory sa
Bieriezowskiego. Ten niski, y siejcy matematy k zbudowa imperium finansowe obejmujce
fabry ki samochodw, banki, rafinerie ropy naftowej i pakiet kontrolny w pastwowej telewizji
ORT, ktr posugiwa si jak orem polity czny m i narzdziem zemsty . Jelcy n po reelekcji
w 1996 roku wcign go do prezy denckiej Rady Bezpieczestwa, a potem od razu go z niej
usun. Bieriezowski by wiaroomny i niestay jak rt; pewien urzdnik suby bezpieczestwa
powiedzia o nim, e sojusznikw traktowa jedy nie jako zjawiska ty mczasowe. Zdaniem
Bieriezowskiego ludzie dzielili si na dwie kategorie: kondomy w opakowaniu i kondomy zuy te7.
Bieriezowski uwaa Kirijenk za reformatora ulepionego z tej samej gliny co Anatolij Czubajs
i Bory s Niemcow modzi liberaowie, ktrzy mieli zrestruktury zowa rosy jsk gospodark.
Inny mi sowy Kirijenko szkodzi jego interesom8. Uy caej siy oddziay wania swojej stacji
telewizy jnej, by zdy skredy towa kandy data na nowego premiera, i sprzy mierzy si
z komunistami w parlamencie, chocia w ich oczach by znienawidzony m bogaty m potentatem.
Jelcy nowi udao si przepchn nominacj Kirijenki ty lko pod grob rozwizania parlamentu,
jeeli kandy datura zostanie odrzucona w trzech kolejny ch gosowaniach, co by o zgodne
z konsty tucj. Kandy datur Kirijenki zatwierdzono niewielk wikszoci gosw dopiero
w trzecim gosowaniu. Szukajc pociechy , przeciwnicy Jelcy na w parlamencie przy gotowali list
zarzutw, ktre miay doprowadzi do odwoania prezy denta.

T en wstrzs w rzdzie Jelcy na otworzy kolejne drzwi Putinowi, ktry w maju 1998 roku

zmieni stanowisko na Kremlu ju po raz trzeci w cigu dwch lat. Do tej pory ani nie by bliskim
wsppracownikiem Jelcy na, ani nie mia do wpy ww, by odegra jak rol w prezy denckich
intry gach. Niemniej kompetencje i lojalno Putina pozwoliy mu wspi si wy soko po
szczeblach kariery w administracji, co czsto zaskakiwao takich ludzi jak Czubajs. Ty m razem
Jelcy n mianowa go pierwszy m zastpc szefa kancelarii prezy denckiej. Jego gwny m
zadaniem miao by utrzy my wanie dobry ch stosunkw z osiemdziesicioma dziewicioma
podmiotami tery torialny mi kraju. To stanowisko by o naturalny m przedueniem jego pracy
w Gwny m Departamencie Kontroli, gdzie udao mu si zgromadzi ogromn liczb akt
dokumentujcy ch korupcj i zakamanie regionalny ch urzdnikw. Nominalnie Rosja jest
federacj regionw i chocia uchwalona w 1993 roku konsty tucja daje prezy dentowi szerokie
uprawnienia, to wiele jednostek tery torialny ch dziaao na zasadzie lenna. Z racji lokalny ch
wy borw przy wdcy ty ch regionw cieszy li si niezalenoci polity czn, a zatem stanowili
zagroenie dla wy sokiej pozy cji Jelcy na. Nieufno prezy denta wzrosa jeszcze bardziej w maju,
kiedy Aleksander Lebied, jego niegdy siejszy polity czny ry wal, a potem sojusznik i w kocu
przeciwnik, wy gra wy bory na gubernatora Kraju Krasnojarskiego na Sy berii i wy ranie da
wszy stkim do zrozumienia, e nie wy zby si by najmniej ambicji prezy denckich.
W oczach Putina pknicia i ry sy na sy stemie polity czny m by y objawem trwajcego
rozkadu pastwa. Walka Czeczenii o niepodlego stanowia jedy nie drasty czny dowd, e Rosja
gnije od wewntrz. Wertika pionowy sy stem wzajemny ch zalenoci organw wadzy zosta
zniszczony , wspomina Putin. Naleao go niezwocznie odbudowa9. W rozmowie
z dziennikarzami owiadczy , e w najbliszej przy szoci jego gwny m zadaniem bdzie
zadbanie o to, by rozporzdzenia Jelcy na by y skutecznie wdraane na poziomie regionalny m, ale
podkreli, e nie chodzi mu o dokrcanie ruby 10. Nie mia jednak czasu, by zrealizowa ten
plan. Pozosta bowiem w kancelarii prezy denta ledwie szedziesit jeden dni co wy starczy o,
eby zainstalowa generaa Nikoaja Patruszewa, dawnego koleg z petersburskiego KGB, na
jego poprzednim stanowisku w Gwny m Departamencie Kontroli, ale na niewiele wicej.

D wa dni po ostatniej nominacji Putina nastpi krach na rosy jskiej giedzie. Ceny akcji spady
do poowy wartoci z pocztku roku, pozbawiajc inwestorw wielu milionw dolarw. Doty czy o
to jednak ty lko elity , ktra moga sobie pozwoli na gr na giedzie; biedota i tak nic nie miaa.
Wstrzy mano wy paty pracownikom, zalegoci rosy i wkrtce wy buchy strajki. Inwestorzy
zagraniczni zaczli wy cofy wa kapita, a bogaci Rosjanie trzy mali swoje pienidze w obcy ch
bankach. Odwoano pry waty zacj Rosnieftu, ostatniego pastwowego koncernu naftowego,
poniewa nie znaleziono chtny ch na zakup. Cztery miliardy dolarw z Midzy narodowego
Funduszu Walutowego powstrzy may katastrof, ale nie na dugo. Rzd Jelcy na walczy
o utrzy manie wartoci rubla, lecz znajdowa si na straconej pozy cji przy pomina wielk
remiz straack, ktrej oddziay gorczkowo staray si opanowa kolejne poary 11.
Jedn z rzeczy , ktre spdzay sen z powiek Jelcy na, by a lojalno FSB. Nawet gdy padaa
gospodarka, prezy dent wci martwi si ty m, jak potn wadz maj te suby . Jelcy n podj
wikszy wy siek ni ktokolwiek wczeniej, eby wy rwa kraj z elaznego ucisku partii
komunisty cznej, ale nie mg si zdoby na to, by oczy ci szeregi sub bezpieczestwa tak
zdecy dowanie, jak zrobiy to Niemcy po 1989 roku. Za bardzo polega na oficerach wy wiadu
i ich dowdcach, wic prbowa jedy nie napuszcza ich na siebie, majc nadziej, e w ten
sposb utrzy ma w ry zach ich wpy w na polity k i spoeczestwo12. Zmiany , ktre zaszy
w latach dziewidziesity ch, by y upokarzajce dla weteranw KGB i mciy im w gowach.
Wielu odeszo ze suby , eby otworzy firmy ochroniarskie, ktre wkrtce zaczy toczy
brutalne walki o strefy wpy ww; inni zeszli na przestpcz drog i wy korzy sty wali sabo rzdu.
Czsto nie sposb by o ich odrni.
Wkrtce po reelekcji w 1996 roku Jelcy n powoa weterana KGB generaa Nikoaja Kowalowa
na stanowisko szefa nowo powstaej FSB. By on ju szsty m zwierzchnikiem sub
bezpieczestwa wewntrznego od rozpadu ZSRR. Zdaniem Jelcy na kierowa nimi kompetentnie,
ale z upy wem czasu rozwina si u niego bezbrzena niech do biznesu i wszy stkich jego
przedstawicieli. Szczerze nienawidzi ty ch, ktrzy mieli mnstwo pienidzy pisa Jelcy n13.
Nie by a to odosobniona postawa wrd funkcjonariuszy sub bezpieczestwa, ktrzy dostawali
skromne pensje z budetu pastwa i jak wielu pracujcy ch Rosjan mogli si jedy nie przy glda
z boku, gdy niewy obraalne fortuny ldoway w rkach nielicznej grupy uprzy wilejowany ch
(i ich zdaniem niezasugujcy ch na to) osb. Wrd oficerw wy wiadu zawsze panowa
anty semity zm, dlatego nie dziwi fakt, e skierowali swoj frustracj i gniew przede wszy stkim
przeciwko oligarchom pochodzenia y dowskiego. y li w przekonaniu, e y dzi sprzedali Rosj,
sterowali poczy naniami prezy denta i doprowadzili do kry zy su ekonomicznego14. Jelcy n poczu
si zaniepokojony , kiedy si okazao, e FSB pod kierownictwem Kowalowa zacza szuka
nowy ch wrogw narodu, gromadzi materiay kompromitujce ludzi, ktrzy zasiadali we
wadzach bankw i inny ch firm (rosy jska nazwa na takie dokumenty to kompromat) tak jak jego
ledczy zbierali materiay na Sobczaka. Ty m razem zapa FSB mg zagrozi czonkom rodziny
Jelcy na a nawet jemu samemu. Prezy dent zdecy dowa, e czas najwy szy pohamowa
zapdy agencji. Potrzebowa swojego czowieka w jej strukturach.

B ory s Bieriezowski, ktry wanie przej kontrol nad Aerofotem i w ten sposb cign na

siebie uwag prokuratora generalnego, raz po raz pojawia si w krgu osb skupiony ch wok
Jelcy na. Dba o regularne kontakty z czonkami kancelarii prezy denta, chocia z nim samy m
spoty ka si coraz rzadziej. Walentin Jumaszew, bliski doradca Jelcy na, zdradzi Bieriezowskiemu,
e prezy dent przesta ufa generaom z FSB i klanowi ich akolitw. W pierwszej poowie lipca
Jelcy n ogosi plan reorganizacji FSB, ktry zakada znaczn redukcj liczby oficerw na
ubiance, ale Kowalow nie rzuci si ochoczo do wy penienia tego rozkazu. Jumaszew wy jani,
e Jelcy n chce oczy ci siedzib sub specjalny ch, i zapy ta Bieriezowskiego o opini na temat
Wadimira Putina.
Ten przy pomnia sobie interes, ktry ubi przed laty w Petersburgu. Zamierza otworzy tam
salon samochodowy i nie mg si nadziwi, e Putin nie chcia nawet sy sze o apwce, ktr
Bieriezowski gotw by mu wrczy 15. By pierwszy m urzdnikiem, jakiego spotkaem, ktry
nie bra apwek twierdzi Bieriezowski. To naprawd zrobio na mnie ogromne wraenie16.
Bez wzgldu na to, czy opowie Bieriezowskiego jest prawdziwa, Putin zasuy sobie na
reputacj czowieka kompetentnego i tak zdy scy plinowanego, e mona go niemal nazwa ascet;
niektrzy dostrzegali te jego dy skrecj. Jelcy n po raz pierwszy zwrci na niego uwag, gdy
Putin pracowa w Gwny m Departamencie Kontroli. Prezy dent uwaa, e jego raporty
powinno si pokazy wa jako wzr przejrzy stoci. Rni si od plotkarzy i intry gantw
z otoczenia Jelcy na ty m, e nigdy nie prbowa forsowa przed nim swoich interesw, do niczego
go nie namawia w ogle rzadko dawa si wcign w towarzy skie pogaduszki. Stara si wrcz
ograniczy do minimum jakikolwiek kontakt osobisty z prezy dentem. I wanie dlatego ty m
bardziej miaem ochot z nim rozmawia wspomina Jelcy n. Pocztkowo zastanawia go
chd Putina, ale w kocu zrozumia, e by a to naturalna cecha jego charakteru17.
Po konsultacji z Jelcy nem w prezy denckim ustroniu na Przesmy ku Karelskim w sprawie
ostatecznej decy zji o zwolnieniu Kowalowa mody , wieo upieczony premier Siergiej Kirijenko
polecia z powrotem do Moskwy i wezwa Putina, by spotka si z nim na lotnisku od razu po
ldowaniu. Ani on, ani Jelcy n nie py tali Putina o zdanie w kwestii pracy ; w tamty ch czasach by
on jedy nie pionkiem w partii szachw polity czny ch, ktr Jelcy n toczy w ostatnim okresie
swojej prezy dentury . Jadc na lotnisko, Putin spodziewa si zy ch wiadomoci i jego obawy
w pewny m sensie si ziciy .
Cze, Woodia! przy wita go poufale Kirijenko. Putin by mody m polity kiem, ale premier
by o dziesi lat modszy od niego. Gratuluj!
Czego?
Prezy dent podpisa rozporzdzenie powiedzia Kirijenko. Wanie zostae dy rektorem
FSB18.
Putin twierdzi, e ta wiadomo go zaskoczy a, chocia media ju niemal przed rokiem
spekuloway o jego moliwy m mianowaniu na to stanowisko19. Nawet sam rozmawia o ty m
z Ludmi trzy miesice wczeniej, podczas wieczornego spaceru na daczy w Archangielskoje,
jednego z coraz rzadszy ch momentw, kiedy mia dla niej troch czasu. Powiedzia jej, e nie
chce powrotu do zamknitego wiata suby wy wiadowczej. Sdzi, e zostawi go na zawsze
w 1991 roku. Nie chciaem wchodzi drugi raz do tej samej rzeki przy zna20.
Ludmile ten pomy s te nie przy pad do gustu. Jako ona urzdnika pncego si po szczeblach
wadzy w Moskwie miaa o wiele ciekawsze y cie i szersze hory zonty , podrowaa do Niemiec
i inny ch krajw, najczciej jednak ty lko z crkami, a nie ca rodzin. Cieszy a si odzy skan
niedawno swobod i wci pamitaa o surowy ch ograniczeniach narzucany ch maonkom
agentw KGB: Tam nie chod, tego nie mw. Z ty m moesz rozmawia, a z tamty m nie. Jak
zwy kle sumienny , Putin nie odrzuci propozy cji. Zatelefonowa do Ludmiy , ktra by a z crkami
na wakacjach nad Baty kiem, eby przekaza jej wieci.
Uwaajcie na siebie powiedzia. Bo wracam do pracy tam, skd przy szedem.
Ludmia nie wiedziaa, o co chodzi. My laa, e wrci do biura Borodina e w panujcy m
w kraju chaosie kto go zdegradowa.
Wrciem tam, gdzie wszy stko si zaczo powtrzy .
Musia to powiedzie trzy razy , zanim Ludmia zrozumiaa. Dopiero po powrocie do Moskwy
moga szuka odpowiedzi na py tanie, co takiego si stao, e jej m musi pracowa dla
nastpcw KGB. Po postu mnie nominowali, ot i caa filozofia powiedzia Putin, a Ludmia
o nic wicej nie py taa21.

K irijenko przedstawi Putina personelowi FSB na ubiance 27 lipca 1998 roku. Jednoczenie
stara si udobrucha Kowalowa, ktry dowiedzia si o swojej dy misji z telewizy jny ch
wiadomoci. Kirijenko chwali jego prac dla FSB, ale doda, e warunki si zmieniaj, a wraz
z nimi zmieniaj si ludzie22. Podczas ogoszenia nominacji Putin podzikowa prezy dentowi za
zaufanie i obieca nie ty lko przeprowadzi restruktury zacj sub, ktrej oczekiwa Jelcy n, ale te
oprze si na agodzcej objawy kry zy su strategii rzdu zamierza ciga przestpstwa
gospodarcze i przy padki uchy lania si od pacenia podatkw. Stwierdzi, e wrci do domu.
Kowalow wciek si z powodu dy misji, ale podczas przekazania wadzy zachowa si
profesjonalnie. Oprowadzi po budy nku swojego nastpc, a potem otworzy sejf w swoim
gabinecie. Oto mj sekretny zeszy t powiedzia. A to mj pistolet23. Dwa dni pniej Putin
udzieli wy wiadu gazecie Kommiersant, w ktry m przedstawi swoje priory tety i rozszerzy
trady cy jne zadania agencji o walk z ekstremizmem polity czny m i nacjonalizmem, z obcy mi
szpiegami i z nowo powsta, wolno rozwijajc si sieci WWW. Oczy wicie FSB nie bdzie
kontrolowa Internetu stwierdzi, ju wtedy dajc wy raz zaniepokojeniu wzrostem znaczenia
tego nowego medium ale rozumiemy , e nowoczesne urzdzenia telekomunikacy jne mog
zosta wy korzy stane przez ty ch, ktrzy zagraaj bezpieczestwu pastwa24. Nominacja Putina
wy woaa niezadowolenie wrd weteranw FSB a jednoczenie weteranw KGB ktrzy
traktowali go jak karierowicza i czowieka z zewntrz. Pochodzi z Petersburga i peni sub
jedy nie na prowincji. Nie udao mu si awansowa powy ej stopnia podpukownika. Dla Putina
to by niezwy ky , szokujcy zwrot olbrzy mi skok naprzd na nieoczekiwanej ciece kariery .
Zostawi w ty le o wiele bardziej dowiadczony ch i lepiej wy szkolony ch generaw, dla ktry ch
by parweniuszem narzucony m im po to, eby Kreml mg kontrolowa poczy nania sub co
idealnie pokry wao si z prawdziwy mi intencjami stolicy .

J elcy n zosta zmuszony do skrcenia wakacji w Karelii i powrotu do Moskwy , eby upora si

z widmem krachu gospodarczego 1 sierpnia wezwa nowego dy rektora FSB do daczy


w podmoskiewskich Gorkach, by przedstawi swoje oczekiwania wobec niego. Chcia
odpolity czni suby specjalne oraz przy wrci im presti i autory tet sowa jece wos na
gowie dy sy dentom, u ktry ch ubianka wci wy woy waa lk. Jelcy n zaproponowa, by Putin
wrci do czy nnej suby w wy wiadzie, i chcia go awansowa na generaa. Ten jednak odmwi
przy pomnia, e sam zrezy gnowa z pracy w ty m charakterze podczas zamachu stanu w 1991
roku. Ponadto wy jawi Jelcy nowi, e przez siedem lat, ktre upy ny od tamty ch zdarze,
pozosta w rezerwie KGB, a potem FSB. Jestem cy wilem powiedzia podczas rozmowy
z prezy dentem. To wane, eby na czele tak strategicznego ministerstwa nie sta
mundurowy 25. Tak wic zosta pierwszy m i ostatnim cy wilny m dy rektorem FSB26.
Putin wprowadzi si do gustownie urzdzonego biura na drugim pitrze ubianki. Zrezy gnowa
ze znajdujcego si nieopodal starego gabinetu, w ktry m urzdowali szefowie radzieckiej suby
wy wiadowczej, od awrientija Berii po Jurija Andropowa. Zmieni go w muzeum, ktre cz
ludzi nazy waa kapliczk. Na swoim biurku postawi brzow statuetk elaznego Feliksa
Dziery skiego, zaoy ciela radzieckiej tajnej policji w 1917 roku27.
Jako lojalny podwadny Putin speni y czenie Jelcy na. Zreorganizowa agencj i zredukowa
liczb zatrudniony ch w administracji pracownikw to zadanie by o szczeglnie pilne, bo
gospodarka znajdowaa si w coraz gbszy m doku, a dziura budetowa rosa. W kocu zwolni
jedn trzeci urzdnikw ubianki ich liczba spada z szeciu do czterech ty sicy . Dokona tego
mimo silnego niezadowolenia wrd czonkw kadry ; ich zdaniem fala zwolnie by a po prostu
zarzdzon przez Jelcy na czy stk polity czn. Putin zlikwidowa ponadto te wy dziay , ktre uwaa
za przestarzae, i utworzy nowe, majce odpowiedzie na najpilniejsze zagroenia dla
bezpieczestwa pastwa. Prowadziy zadania wy wiadowcze w regionach i republikach,
szczeglnie na terenach zamieszkany ch przez muzumanw, takich jak Czeczenia, czuway nad
bezpieczestwem cy frowy m i telekomunikacj, a take nad ochron konsty tucji. To ostatnie
zadanie brzmiao szczeglnie zowrogo by o bowiem echem misji V Zarzdu Gwnego KGB,
ktry polowa na dy sy dentw za czasw Zwizku Radzieckiego. Ju od dwch lat od
przeprowadzki do Moskwy Putin od czasu do czasu prosi o wsparcie zaufany ch funkcjonariuszy
sub bezpieczestwa. Teraz te zwrci si do oficerw, ktry ch zna jeszcze z KGB
w Petersburgu Aleksandra Grigoriewa, Wiktora Czerkiesowa i Siergieja Iwanowa, generaw
w subie czy nnej i zaproponowa im stanowiska na najwy szy ch szczeblach wadzy w FSB.
Jelcy n podziwia elazn konsekwencj Putina. Nie pozwala sob manipulowa w rozgry wkach
polity czny ch pisa. Rzd by ulubiony m obiektem plotek, wic nawet tak dowiadczonemu
urzdnikowi nie wy padao okazy wa swoich sy mpatii28.
Putin znowu zacz y jak ty powy agent wy wiadu, dla ktrego wszy stko jest tajne, a kady
czowiek to potencjalny zdrajca. Kto pracowa w subie wy wiadowczej, zawsze mg si
spodziewa wery fikacji wspomina. Co jaki czas ci sprawdzali. Nie by o to czste, ale te
niezby t przy jemne. Chocia by dy rektorem, czu nieustajce napicie. Ponadto udzielia mu
si wszechobecna w subach paranoja. Nie mogli nawet wy j do restauracji mwi o swoich
wsppracownikach. Wbili sobie do gw, e w restauracjach przesiaduj ty lko prosty tutki
i handlarze z czarnego ry nku. Co przy zwoity agent suby bezpieczestwa miaby robi w takim
miejscu?29
Skutkiem takiego my lenia by y ponadprzecitne rodki ostronoci. Pewnego dnia Putin
zaprosi mod, adn przedstawicielk grupy dziennikarzy akredy towany ch na Kremlu na lunch
w Izumi, jednej z nowy ch restauracji sushi w Moskwie. Reporterka Jelena Triegubowa zdziwia
si, gdy wesza do restauracji i okazao si, e wieo mianowany dy rektor FSB czeka na ni sam
wszy stkich inny ch goci wy proszono. Putin podobno by we flirciarskim nastroju, nazy wa j
zdrobniale Lenoczk i zachca, eby napia si z nim sake. Fakt, e nie ty lko nie docenia jego
dy skrecji, ale jeszcze na domiar zego opisaa to zdarzenie w swojej ksice, umocni go
w przekonaniu, e media i dziennikarze to stado spw, ktre wci szukaj okazji, by wy korzy sta
albo zdy skredy towa urzdnikw dla wasny ch korzy ci30.
W ieczorem 20 sierpnia, niecay miesic po powoaniu Putina na stanowisko szefa FSB,

dziennikarz z Petersburga Anatolij Lewin-Utkin wy szed z redakcji nowego ty godnika


Juridiczeskij Petersburg Siegodnia. W teczce z dokumentami i fotografiami do arty kuw, ktre
miay si ukaza w nastpny m, trzecim numerze, mia ty sic rubli (wczenie rwnowarto stu
czterdziestu dolarw). Lewin-Utkin by zastpc redaktora naczelnego gazety , ktra istniaa od
niedawna, ale dziki arty kuom odsaniajcy m kulisy dziaania bankw i przedstawiajcy m
skomplikowan map stref wpy ww ju zdoby a zainteresowanie. Jedny m z opisy wany ch na
amach periody ku inwestorw by Bory s Bieriezowski, ktry rok wczeniej star si z inny mi
oligarchami w kwestii pry waty zacji Swiazinwestu, najwikszej w kraju firmy
telekomunikacy jnej. W inny m arty kule opisano ucieczk Sobczaka z Rosji i poczy nania jego
bliskiego wsppracownika, specjalisty do spraw inwesty cji zagraniczny ch, a obecnie dy rektora
FSB. Arty ku nosi ty tu Nielegalna nominacja Wadimira Putina na stanowisko szefa FSB. Lewin-
Utkin nie by autorem ty ch tekstw, ale dostarczy cz materiaw potrzebny ch do ich
napisania. Redaktor naczelny ty godnika Aleksiej Domnin twierdzi, e oba arty kuy wy woay
fal gony ch sprzeciww ze strony opisany ch w nich osb. Ludzie Putina Lewin-Utkin nie
ujawni ich nazwisk spotkali si z nim, eby da wy raz swemu oburzeniu. Spotkanie miao
oczy wiste podoe polity czne, nie poda jednak adny ch szczegw31. Skargi na tre
arty kuw nie by y niczy m nadzwy czajny m czsto liczono si z tak moliwoci wic
o sprawie szy bko by zapomniano, gdy by nie to, co stao si potem.
Lewin-Utkin wszed na klatk schodow swojego bloku przy ulicy Rednowa i zatrzy ma si
przy skrzy nce pocztowej, eby zabra korespondencj. Nagle podeszli do niego od ty u dwaj
mczy ni i pobili go tak brutalnie, e odnis obraenia czaszki. Napastnicy zabrali mu teczk
i oprnili kieszenie ukradli nawet jego legity macj dziennikarsk. Ssiad znalaz dziennikarza
nieprzy tomnego na klatce i wkrtce karetka zawioza go do szpitala. Lekarze operowali Lewina-
Utkina dwa razy , ale zmar rano 24 sierpnia, nie odzy skawszy przy tomnoci. Podobne napady na
zlecenie stay si tak powszechne w Petersburgu przez jaki czas zdarzay si codziennie e
morderstwo Lewina-Utkina nie odbioby si szerokim echem, gdy by nie fakt, e organizacje
zrzeszajce dziennikarzy zajy si ty m przy padkiem i zwrciy si do Organizacji Narodw
Zjednoczony ch o pomoc w nakonieniu wadz rosy jskich do wszczcia ledztwa32. Nigdy nie
znalazy si dowody czce Putina ani Bieriezowskiego z ty m pobiciem; prokuratura wy razia
wtpliwoci, czy zabjcy kierowali si inny mi moty wami ni rabunek, ale nie da si stwierdzi,
jak sumiennie przeprowadzono ledztwo. Po raz pierwszy jednak i nie ostatni w mediach
czono czy j mier z nazwiskami Putina i Bieriezowskiego. Jeszcze w sierpniu t spraw
przy miy o wiele bardziej dramaty czne wy darzenia.
T rzy dni przed mierci Lewina-Utkina podano wiadomo, e Rosja nie wy wizaa si

z wikszoci umw kredy towy ch i wprowadzia dewaluacj rubla, pozbawiajc oszczdnoci


miliony inwestorw i zwy ky ch oby wateli. Rosja znalaza si na skraju kompletnej zapaci
ekonomicznej. Kry zy s pogbi kopoty Jelcy na i zasy gnalizowa, e jego kariera polity czna zblia
si do koca. 21 sierpnia Duma wezwaa prezy denta do ustpienia ze stanowiska. Ale ten dwa dni
pniej zwolni Kirijenk, ledwie po piciu miesicach urzdowania, a potem powoa nowego
premiera, Wiktora Czernomy rdina, cho niecae p roku wczeniej sam usun go z tego urzdu.
Jelcy n, wielka nadzieja rosy jskiej demokracji, wy ranie si pogubi. Odwane ruchy , ktry mi
si szczy ci, nagle stay si oznak desperacji. Cztery dni pniej wy stpi w telewizji, eby
ogosi, e w 2000 roku nie bdzie kolejny raz ubiega si o fotel prezy dencki, a potem na dwa
ty godnie znikn z pola widzenia. W ty m czasie jedy nie sze razy pojawi si na krtko na
Kremlu, kiedy panika w krgach finansowy ch i polity czny ch osigna apogeum. Duma, tak jak
po nominacji Kirijenki, dwa razy gosowaa przeciwko powrotowi Czernomy rdina na stanowisko
premiera, ale ty m razem Jelcy n nie mg posuy si blefem, bo zawczasu zoono wniosek
o pocignicie go do odpowiedzialnoci karnej, a zgodnie z konsty tucj w takiej sy tuacji
prezy dent nie mia prawa rozwiza parlamentu33.
Nad krajem znowu zawiso widmo konfrontacji, pojawiy si plotki o moliwy m puczu,
podsy cane wiadomociami, e w stan penej gotowoci postawiono siy wojskowe stacjonujce
pod Moskw. Komunici w Dumie szy kowali si do powtrki oblenia z 1993 roku; zdawao si
nawet, e prowokuj Jelcy na, by podj taki krok. 1 wrzenia telewizja nadaa wy stpienie Putina,
ktry zaprzeczy , by Kreml zamierza uy siy do rozwizania kry zy su polity cznego. Grobowy m
tonem zadeklarowa, e FSB zadba o interesy spoeczestwa. Ci, ktrzy naruszaj konsty tucj
i prbuj za pomoc siy lub niekonsty tucy jny ch metod podminowa podstawy ustroju
polity cznego Rosji, spotkaj si ze stosowny m oporem ostrzega. Co do tego nie ma adny ch
wtpliwoci34.
Albert Makaszow, jeden z czonkw frakcji komunisty cznej w parlamencie, zacz gosi
pogld, e y dzi s plag, ktr naley usun z Rosji. Putin owiadczy , e w sprawie ty ch uwag
podjto dziaania prawne, chocia Prokuratura Generalna i sama Duma unikay wy ranego
przedstawienia swojego stanowiska35. Te kontrowersje wy woay zamt w Moskwie. Ludzie
wy szli na ulic podczas komunisty czny ch obchodw rocznicy rewolucji, eby broni Makaszowa
i jego anty semickich ty rad. Putin wy da owiadczenie stojc na tle ubianki, co stanowio
wy mowny sy gna nie ty lko dla oby wateli, ale te dla wci przepeniony ch fanaty zmem tajny ch
sub e nie bdzie tolerancji dla jzy ka nienawici. Wy starczy o mu kilka ty godni na nowy m
stanowisku, eby zerwa z wizerunkiem szeregowego, bezbarwnego doradcy , ktry zawsze wtapia
si w to. Emanowaa z niego penia autory tetu tajny ch sub i aura niezomnej determinacji, by
stumi niepokoje polity czne i spoeczne, ktre mogy naruszy fundamenty pastwa. Wdziczny
za t postaw Jelcy n pisa: Sdz, e jego lodowaty wzrok i niemal wojskowa precy zja
wy powiedzi powstrzy may wiele osb przed wy woy waniem niepokojw36.
Publiczne poparcie Putina nie pomogo jednak Jelcy nowi; prezy dent musia odwoa
nominacj Czernomy rdina. Jego doradcy porozumieli si z deputowany mi do Dumy i razem
wy brali kandy data, ktry budzi najmniej sprzeciww obu stron Jewgienija Primakowa,
ministra spraw zagraniczny ch w rzdzie Jelcy na od 1996 roku. Primakow by starszy m,
agodny m pracownikiem naukowy m z epoki ZSRR. Specjalizowa si w arabisty ce i spdzi
czternacie lat na Bliskim Wschodzie jako dziennikarz cile wsppracujcy z KGB. Po rozpadzie
Zwizku Radzieckiego zaopiekowa si subami wy wiadu zagranicznego, ktre powstay z ruin
KGB, i w latach 19921996 stroni od wiata, prbujc po cichu oy wi agencj mniej wicej
tak, jak Putin zamierza odbudowa suby wewntrzne37. Obaj mczy ni traktowali si
z nieufnoci. Primakow mia o wiele wiksze dowiadczenie w wiecie wy wiadu, bra bowiem
udzia w tajny ch misjach nie ty lko na Bliskim Wschodzie, ale i w Stanach Zjednoczony ch38. Sam
chtnie przejby zwierzchnictwo nad ca FSB, wic doczy do grona osb, ktre podejrzeway
Putina o obsadzanie stanowisk kolegami z Petersburga. Putin zatem zorganizowa spotkanie
caego aparatu kierowniczego FSB z Primakowem, aby mu udowodni, e nie przeprowadzi
czy stki w szeregach podlegy ch mu sub39.
11 wrzenia parlament zdecy dowan wikszoci gosw wy bra Primakowa na premiera
i zaegna w ten sposb najpilniejszy kry zy s polity czny . Desperackie decy zje rzdu Jelcy na
doty czce niespacony ch dugw i dewaluacji rubla wy woay wstrzsy sejsmiczne
w spoeczestwie, ale w kocowy m rozrachunku zadziaay jak oy wczy eliksir znowu nastpi
wzrost gospodarczy , w czy m duy udzia miaa produkcja wewntrzna i pocztek boomu
naftowego40. Ty mczasem z fortun Jelcy na oraz jego zdrowiem by o coraz gorzej. Jesieni
i zim prezy dent co chwila musia wraca do szpitala, a prby postawienia go w stan oskarenia
nie skoczy y si po mianowaniu Primakowa. Ty mczasem na hory zoncie pojawio si nowe
niebezpieczestwo, ktre mogo jeszcze bardziej zaszkodzi Jelcy nowi, a lojalno Putina miaa
okaza si decy dujca w starciu z ty m zagroeniem.

P utin urzdowa na ubiance od niedawna, gdy nagle wy buch wok niego skandal wikszy ni
wszy stko, co przey do tej pory . 17 listopada 1998 roku szeciu mczy zn zwoao w Moskwie
dziwn, sensacy jn konferencj prasow. Czterej mieli na twarzach maski i okulary
przeciwsoneczne. Pozostali dwaj, Aleksander Litwinienko i Michai Triepaszkin, wy stpili jawnie.
Wszy scy by li weteranami FSB. Przedstawili dziennikarzom z kraju i zagranicy zatrwaajc
opowie o korupcji i spisku. Powiedzieli, e oddzia walczcy z przestpczoci zorganizowan
sam sta si gangiem, ktry wy musza haracze od bossw pwiatka i czeczeskich bojownikw
o niepodlego, nka firmy , ktre mia chroni, i oferuje swoje usugi ty m, ktrzy gotowi s
zapaci, czsto ze miertelny m skutkiem. Twierdzili, e ich zwierzchnicy zamierzali uprowadzi
brata Umara Dabraiowa, jednego z wpy wowy ch biznesmenw. Zlecili pobicie Triepaszkina,
gdy ten zosta zwolniony z pracy za ledztwo w sprawie naduy . Najbardziej sensacy jna by a
informacja, e oficerowie sub podlegy ch Wadimirowi Putinowi zamierzaj zabi Bory sa
Bieriezowskiego.
Bieriezowski, ktrego wpy w na polity k Kremla wcale nie by tak silny , jak sam lubi to
przedstawia, pry watnie zwierzy si swoim znajomy m na stanowiskach, e podobno wy dano na
niego wy rok. By pewny , e wanie to przy czy nio si do zwolnienia Kowalowa. Jedny m
z pierwszy ch krokw, ktre podj Putin na stanowisku szefa FSB, by o rozwizanie oddziau do
walki z przestpczoci zorganizowan wanie tego, o ktry m tak le mwili zamaskowani
mczy ni na konferencji. Putin zwolni albo przenis wikszo funkcjonariuszy tego oddziau,
ale wewntrzne ledztwo w sprawie rzekomego zlecenia zabjstwa Bieriezowskiego nie
zakoczy o si postawieniem formalny ch zarzutw dowdcom oddziau. (Jeden z prokuratorw
powiedzia Bieriezowskiemu, e rozkaz zabicia go by jedy nie artem). Zamknicie ledztwa
skonio Bieriezowskiego do publicznego wy stpienia w tej sprawie. Zaapelowa bezporednio do
Putina w licie otwarty m opublikowany m 13 listopada w gazecie Kommiersant.
Wadimirze Wadimirowiczu pisa przej Pan po poprzednikach trudn sched.
Przestpcy oraz urzdnicy na rny ch szczeblach wadzy , ktry ch udao im si skorumpowa
take urzdnicy w podlegy ch Panu subach podejmuj dziaania wy mierzone przeciwko
ludziom, ktrzy nie chc sta si znowu bezwolny m stadem. Zbrodniczy terror ma si w Rosji
coraz lepiej41. Bieriezowski nie wy jani, dlaczego wy stosowa ten bezporedni apel; niektre
osoby publiczne i gazety podejrzeway , e by a to prba zdy skredy towania na Kremlu Putina
albo inny ch funkcjonariuszy . Lub wrcz przeciwnie e przez ten zabieg Bieriezowski chcia
odzy ska cz wpy ww, ktre mia kiedy w Paacu Kremlowskim.
List nie da oczekiwany ch rezultatw, wic po czterech dniach publicznie zabrali gos agenci,
ktry ch ta sprawa doty czy a. Aleksander Litwinienko, organizator konferencji prasowej,
w drugiej poowie lat osiemdziesity ch pracowa w zarzdzie kontrwy wiadu wojskowego KGB,
a w latach dziewidziesity ch w FSB, gdzie zajmowa si przede wszy stkim zwalczaniem
terrory zmu i przestpczoci zorganizowanej. Nigdy nie by szpiegiem ani tajny m agentem, lecz
raczej oficerem ledczy m i kontrolerem. Tak jak Putin by wy sportowany m, lojalny m wobec
sub bezpieczestwa patriot. Awansowa do stopnia podpukownika, ale do tej pory straci ju
wiar w sens swojej pracy . Zacz postrzega FSB jako zbiorowisko bandy tw doty czy o to
zwaszcza oddziau utworzonego w 1996 roku do walki z przestpczoci zorganizowan, znanego
z bezwzgldnej brutalnoci i korupcji42. Granice midzy sub pastwu, oligarchom i mafii
coraz bardziej si rozmy way . Litwinienko sam je przekroczy . W 1994 roku wy znaczono go do
zespou majcego zbada prb zabjstwa Bieriezowskiego. Pewnego dnia Bieriezowski
wy jecha prowadzony m przez szofera ekskluzy wny m mercedesem ze swojego salonu
samochodowego. Nagle w limuzy nie eksplodowaa zdalnie sterowana bomba, a jej odamki
rozerway karoseri. Fragmenty blachy ciy kierowcy gow, ale Bieriezowskiemu jako udao
si przey . Zbierajc dowody , Litwinienko by coraz bardziej zafascy nowany osob ambitnego
potentata i wkrtce znalaz si na licie pac Bieriezowskiego jako jego osobisty ochroniarz
i doradca, a jednoczenie dalej pracowa w FSB. Zalegoci w wy patach skromny ch pensji
funkcjonariuszy zdarzay si tak czsto, e wielu z nich dorabiao na boku u zamony ch osb
pry watny ch. By to przejaw kompletnego zepsucia aparatu wy wiadowczego. Litwinienko
twierdzi, e zim 1997 roku otrzy ma rozkaz zabicia Bieriezowskiego, ale nie ty lko go nie wy kona,
lecz poszed do Bieriezowskiego i uprzedzi go o planowany m zamachu.
Litwinienko zacz konferencj prasow od przeczy tania owiadczenia, a potem podkreli, e
korupcja w FSB zacza si jeszcze przed nominacj Putina na stanowisko dy rektora, i zwrci si
do niego z apelem o oczy szczenie agencji. Nie zaley nam na walce z Federaln Sub
Bezpieczestwa zapewnia Litwinienko. Chcemy j raczej naprawi i wzmocni43.
Organizatorzy konferencji nie mieli adny ch dowodw oprcz swoich zezna, chocia twierdzili,
e jest inaczej. Podjem kilka prb skontaktowania si z Wadimirem Wadimirowiczem, eby
przedstawi mu fakty , ale nie dostalimy takiej moliwoci. Zwy czajnie nie dopuszczono nas do
niego. Potem Litwinienko odwoa si bezporednio do Putina: Skorzy stam wic z tej okazji.
My l, e obejrzy nagranie z naszej konferencji, chciaby m zatem powiedzie mu, e
dy sponujemy dowodami, ktre potwierdzaj, e jego podwadni go zwodz. Mog dostarczy
dowody na pimie. Jeeli zaprosi mnie do swojego gabinetu, poka mu te dokumenty .
Wrzawa medialna, ktra wy bucha po konferencji, postawia Putina w niezrcznej sy tuacji.
Nie mg po prostu odesa z kwitkiem Bieriezowskiego, bo ten przekony wa, e wci ma rozlege
wpy wy na Kremlu; ponadto zarzuty by y doprawdy skandaliczne i doprowadziy Putina do
wciekoci. Odpowiedzia na apel Bieriezowskiego jeszcze tego samego dnia, publikujc
w Kommiersancie swj list otwarty . Nie obawiamy si publicznego prania naszy ch brudw.
Dalej zapewni, e wszy stkie zarzuty zostan dokadnie zbadane podczas wewntrznego ledztwa.
Jednoczenie w zawoalowany sposb ostrzeg Bieriezowskiego, powszechnie znanego
z poszanowania zasad demokracji, e duo ry zy kuje, zadzierajc z FSB. Uprzedzi, e jeeli
insy nuacje si nie potwierdz, to FSB nie bdzie miaa innego wy jcia, ni wnie pozew
o zniesawienie nie ty lko przeciwko Bieriezowskiemu, ale te przeciwko redakcji
Kommiersanta za to, e wy drukowaa jego list44. Putin pokaza, e absolutnie nie zamierza
tolerowa kry ty ki jego agencji ani odmiennie my lcy ch ludzi w jej strukturach.
Pod koniec miesica Putin, unikajc rozgosu, wezwa Litwinienk do swojego biura, tak jak ten
sobie y czy . Litwinienko przy nis na to spotkanie stert dokumentw midzy inny mi tabel,
w ktrej powiza konkretne nazwiska z przestpstwami zgodnie z wasn wiedz i informacjami
posiadany mi przez jego kolegw. Litwinienko nie doceni Putina wy obraa go sobie jako
przecitnego podpukownika, jednego z operatiwnikw redniego szczebla, ktry niespodziewanie
dla siebie samego zosta zwierzchnikiem stu wy trawny ch generaw, stary ch wy jadaczy
majcy ch wasne interesy , powizania i tajemnice45. Zastanawia si, jak ma si zwraca do
tego czowieka, ktry kierowa subami bezpieczestwa. Towarzy szu pukowniku? Putin jednak
od razu rozwia wtpliwoci gocia, wstajc zza biurka i podajc mu do na powitanie. Zdawa
si jeszcze niszy ni w telewizji przy pomina sobie pniej swoje pierwsze wraenie
Litwinienko. Rozmowa by a krtka i zdaniem tego ostatniego odby a si w lodowatej atmosferze.
Putin nalega, eby spotkali si sam na sam, bez dwch mczy zn, ktrzy wy stpili z Litwinienk
na konferencji prasowej. Uprzejmie odmwi przejrzenia dossier, ktre przy nis mu go.
Rozmawiajc ze swoj on Marin, Litwinienko powiedzia, e spotkanie okazao si kompletn
katastrof. Widziaem w jego oczach, jak bardzo mnie nie lubi46.
Putin przy gotowa wasne dossier doty czce Litwinienki i jego kolegw. Wieczorem 19
listopada stan przed kamerami pastwowej telewizji Rossija i obieca wszczcie ledztwa, ale
jednoczenie zastrzeg, e nie ma adny ch dowodw potwierdzajcy ch zarzuty wobec FSB. Drwi
z tamtej konferencji prasowej, nazy wajc j spektaklem z udziaem postaci z bajek, ktre
woy y maski, chocia poday swoje nazwiska. Opowiedzia widzom nieprawdopodobn histori,
e po konferencji by a ona jednego z jej bohaterw nie powiedzia ktrego, ale raczej nie mia
na my li Litwinienki zatelefonowaa do niego i skary a si, e ten nie paci na czas alimentw.
Moliwe, e wanie dlatego mia ciemne okulary . Na kocu odwrci kota ogonem
i owiadczy , e to wanie tamci agenci prowadzili nielegalne operacje47.
Nazajutrz Jelcy n znowu wezwa Putina na swoj dacz i zada od niego, eby jak
najszy bciej uciszy ten enujcy , coraz goniejszy skandal. Powszechnie wiadomo, jaki los
czeka urzdnikw, ktry ch surowy Jelcy n wzy wa na dy wanik pisaa o ty m spotkaniu jedna
z gazet48. Putin jednak nie ustpi; nawet jeli niektre zarzuty wy sunite przez agentw by y
zgodne z prawd, to sami by li nie mniej winni ni ich zwierzchnicy . Zdaniem Putina, zwoujc
konferencj prasow, agenci zamali przy sig na wierno, ktr skadaj wszy scy pracownicy
sub wy wiadowczy ch. Zamiast zbada zgoszone przez nich sprawy , przedstawi prezy dentowi
dowody , ktre sam zebra przeciwko nim. Potem zwolni Litwinienk i jego zwolennikw. Tacy
ludzie nie maj prawa pracowa w FSB twierdzi.
S posb, w jaki Putin zaatwi t spraw, nie zy ska mu powszechnego poparcia na Kremlu. Ju

cztery miesice po mianowaniu pojawiy si plotki, e Jelcy n dostrzee brak kompetencji nowego
szefa FSB i odwoa go ze stanowiska. Redukcja zatrudnienia na ubiance nie by a popularn
decy zj wrd deputowany ch do Dumy , ktrzy dalej wy korzy sty wali kad okazj, by
zaatakowa prezy dentur Jelcy na. Nagle pozy cja Putina staa si niepewna ty m bardziej e
ledwie trzy dni po konferencji prasowej Litwinienki doszo do zabjstwa Galiny Starowojtowej,
wpy wowej deputowanej skrzy da liberalnego z Petersburga.
Starowojtowa by a etnografk, ktra zdoby a rozgos podczas pierestrojki jako obroczy ni praw
liczny ch w Rosji mniejszoci narodowy ch. Nie znaa zby t blisko Putina, ale ich drogi krzy oway
si w Petersburgu przez cae lata dziewidziesite, poniewa przy jania si z Sobczakiem i jego
on. We wrzeniu 1998 roku wy stpia w programie telewizy jny m pod znamienny m dla tej
epoki ty tuem Skandale tygodnia i przedstawia w nim hipotez, e pojawiajce si znowu od
jakiego czasu przecieki, ktre oczerniay Sobczaka, mogy by prb zdy skredy towania nowego
dy rektora FSB, czy li Putina. Przy pomniaa, e oficjalnie Sobczak wci jest wiadkiem
w ledztwie, a nie oskarony m. Jej zdaniem jedy nie niezwy kle cy niczny spisek mg ugodzi
w samego Putina. Trzeba przy najmniej wzi pod uwag tak moliwo, chocia oczy wicie
zgadzam si, e brzmi to nieprawdopodobnie49.
Wieczorem 20 listopada Starowojtowa w towarzy stwie swojego asy stenta Rusana Linkowa
wrcia do domu przy Kanale Gribojedowa. Nieznani napastnicy oddali w jej kierunku co
najmniej pi strzaw. Trzy trafiy Starowojtow w gow i zabiy j na miejscu. Linkow zosta
postrzelony dwa razy , ale udao mu si przey 50. Sprawcy porzucili pistolety i odjechali
czekajcy m na nich samochodem. Noszcy wszy stkie znamiona zabjstwa na zlecenie atak
wy woa zgorszenie na arenie midzy narodowej. Morderstwo kobiety kobiety polity ka
czego takiego nie by o w Rosji od czasw stalinizmu powiedzia jej zwolennik Siergiej
Kozy riew51. Jelcy n potpi t zbrodni, nazy wajc j butny m wy zwaniem rzucony m caemu
narodowi. Jeden z jego doradcw twierdzi, e wiadomo o morderstwie tak wstrzsna
prezy dentem, e cay nastpny dzie spdzi w szpitalu52. Jelcy n i Primakow zobowizali Putina,
ministra spraw wewntrzny ch Siergieja Stiepaszy na i prokuratora generalnego Jurija Skuratowa,
eby osobicie nadzorowali przebieg ledztwa, i zadali od nich wy nikw. Przed mierci
Starowojtowa zapowiedziaa swj start w wy borach na stanowisko gubernatora obwodu
leningradzkiego (ktrego radziecka nazwa nie ulega zmianie, w przeciwiestwie do Petersburga).
Pitnowaa nacjonalisty czne wy powiedzi, ktry mi naszpikowane by y debaty parlamentarne,
i zgromadzia wiele dowodw korupcji w petersburskim samorzdzie. Nie brakowao zatem
potencjalny ch moty ww ani podejrzany ch w jej sprawie w cigu kilku ty godni po zabjstwie
policja aresztowaa ponad trzy sta osb53 jednak prawdziwego powodu zabjstwa nie udao si
ustali do dzisiaj.
Chory i sfrustrowany Jelcy n da upust zoci. Win za problemy , ktre nawarstwiy si tej
zimy w cay m kraju, obarczy wy buch komunisty cznej histerii. Jej przejawem by y nie ty lko
wy powiadane co chwila publicznie oskarenia pod adresem y dw, ale te propozy cje
przy wrcenia pomnika Feliksa Dziery skiego przed dawn siedzib KGB, gdzie teraz pracowa
Putin. Jelcy n wcieka si na inercj zwy kle tak srogiej Prokuratury Generalnej w obliczu
zdarze, ktre postrzega jako prby obalenia rosy jskiej demokracji przez przestpcw54.
Zabjstwo Starowojtowej by o kolejny m paraliujcy m ciosem zadany m pastwu
i prezy dentowi.
Zdaniem Jelcy na Putin jako szef FSB ponosi czciow odpowiedzialno za taki stan rzeczy .
Zdawao si, e jego przy szo polity czna zaley teraz od kapry su prezy denta. 15 grudnia Jelcy n
znowu wezwa Putina, ty m razem na Kreml, gdzie akurat przeby wa podczas jednego z rzadkich
dni spdzony ch w gabinecie prezy denckim. Jelcy n chcia z nim porozmawia o sprawie
Starowojtowej, o fali rasistowskich wy powiedzi w parlamencie, o spisku przeciwko
Bieriezowskiemu i o restruktury zacji FSB. Kiedy Putin wy szed z tego spotkania, owiadczy
mediom, e nie straci zaufania prezy denta, chocia brzmia jak czowiek, ktry si martwi, e
wanie tak si stao. Oskary ty ch, ktrzy rozpowszechniaj plotki dajc do zrozumienia, e
wy wodz si z wrogich sobie obozw w otoczeniu Jelcy na o sianie ziaren niepewnoci wrd
personelu administracy jnego i wy konawczego, eby osabi jego wadz. U podoa ty ch
pomwie ley strach twierdzi. Strach przed sub bezpieczestwa. Wy gldao na to, e
Putin ma powany problem z utrzy maniem swojej pozy cji. Ogosi, e w kocu kadencji Jelcy na
czy li ju za ptora roku zrzeknie si stanowiska, eby zrobi miejsce nowemu dy rektorowi
wy wiadu, ktry bdzie podlega nowemu prezy dentowi. To oczy wiste, e bd musia odej
powiedzia55.
ROZDZIA 9

KOMPROMAT

N astpnej wiosny wieczorne wiadomoci z 17 marca 1999 roku przedstawiy reporta, ktry
poprzedzia plansza, e prezentowany materia moe by nieodpowiedni dla osb poniej
osiemnastego roku y cia. Na ekranie pojawiy si fragmenty czarno-biaego nagrania z tamy
wideo. Zarejestrowaa je kamera monitoringu umieszczona w niewidoczny m miejscu nad
szerokim kiem w pomieszczeniu, ktre okazao si pokojem w moskiewskim apartamencie
znanego bankiera. Dwie mode kobiety , przedstawione w materiale jako prosty tutki, pojawiaj si
w kadrze w rny ch stadiach roznegliowania. Po jakim czasie docza do nich mczy zna, ktry
cy tujc beznamitny komentarz narratora jest bardzo podobny do prokuratora generalnego
Jurija Skuratowa. Trwajcy od dawna konflikt Kremla z prokuratorem bardzo si zaostrzy
i wanie takich drasty czny ch rodkw uy to do przeprowadzenia kontrataku.
Wszy stkie gwne stacje telewizy jne otrzy may z anonimowego rda kasety VHS z kopiami
ty ch nagra. Cay film trwa pidziesit minut. Jedy nie pastwowa telewizja RTR zdecy dowaa
si go wy korzy sta przy najmniej na pocztku1. Decy zj t podj, wbrew sprzeciwom czci
dziennikarzy zwizany ch ze stacj, dy rektor generalny Michai Szwy dkoj, ktry pniej zosta
ministrem kultury Rosji2. rdo i autenty czno tego nagrania pozostay niepewne, a jako by a
na ty le za, e nikt nie by w stanie powiedzie, e to na sto procent Skuratow baraszkuje z dwiema
kobietami chocia w pewny m momencie jedna z nich mwi, e nie zdradzi swojego imienia,
dopki on sam nie powie, jak si nazy wa, mczy zna za odpowiada: Jura, co jest zdrobnieniem
imienia Jurij. Nagranie miao wszy stkie cechy prowokacji, ktry ch KGB kiedy uy wa, eby
zdy skredy towa albo szantaowa biznesmenw i polity kw. Szy bko ukuto art, e rdem tego
nagrania by mczy zna bardzo podobny do dy rektora FSB Wadimira Putina.
Zdaniem Jelcy na pierwszy t tam dosta jego szef kancelarii Nikoaj Bordiua. Zszokowany
Bordiua pry watnie spotka si ze Skuratowem na Kremlu 1 lutego, dugo przed ty m, jak skandal
wy szed na wiato dzienne3. Skuratow od razu zoy rezy gnacj, podajc jako powd zy stan
zdrowia, a nastpnego dnia zgosi si do szpitala. Jelcy n wanie wrci z leczenia ty m razem po
pkniciu wrzodu odka. Miesic pniej Bordiua te poszed do szpitala. Zdawao si, e
rosy jskie elity polity czne dotkna jaka plaga. 2 lutego Jelcy n po raz pierwszy od koca 1998
roku odwiedzi swj gabinet na Kremlu. Przeby wa w nim ty lko ptorej godziny , ale to
wy starczy o, eby zwolni czterech asy stentw i przy j od Skuratowa rezy gnacj. Jego
odejcie oficjalnie tumaczono problemami zdrowotny mi, ale nage choroby radzieckich
przy wdcw polity czny ch tak dugo by y eufemizmem powaniejszy ch intry g, e i tak nikt w to
nie uwierzy .
Wkrtce zaczy si mnoy plotki o kolejny ch odwoaniach, rwnie Putina. Nikt nie wiedzia,
co tak naprawd rozgry wa si za kulisami. Jedy ny m organem pastwa uprawniony m do
potwierdzenia rezy gnacji Skuratowa by a Rada Federacji, tworzona przez gubernatorw izby
wy szej parlamentu. Rad ju niepokoia wizja prni polity cznej, ktrej naleao si spodziewa
po nieuchronnie nadcigajcy m kocu kadencji Jelcy na, wic odmwia zaakceptowania decy zji
Skuratowa, dopki ten nie wrci ze szpitala i sam nie zoy wy janie.
Jelcy n twierdzi, e Bordiua ani aden z pozostay ch doradcw nie powiedzia mu o nagraniu
wideo, dopki go nie upubliczniono. Po prostu cieszy si z rezy gnacji Skuratowa, bo sam mia ku
temu wane powody . Skuratow peni funkcj prokuratora generalnego ju od ponad trzech lat,
a ty mczasem wy rnia si ty lko spektakularny mi klskami w sprawie ledztw doty czcy ch
najgoniejszy ch przestpstw w kraju, midzy inny mi zabjstwa Galiny Starowojtowej, od
ktrego upy ny dwa miesice. Zaczy mnie drani monotonnie powtarzane przez niego
wy mwki i usprawiedliwienia wasnej nieudolnoci pisa Jelcy n4. Ale Skuratow nie
przesiedzia tego okresu kompletnie bezczy nnie. Wkada o wiele wicej energii w badanie
interesw prezy denta ni w prby rozwizania inny ch wany ch zagadek kry minalny ch,
a w miesicach poprzedzajcy ch jego dy misj ledztwa te nagle nabray nowego impetu.
Tamtego lutowego dnia, kiedy Bordiua pokaza mu nagranie wideo, Skuratow przedstawi Dumie
raport, w ktry m oskara Centralny Bank Rosji o potajemne wy prowadzenie z kraju rezerw
walutowy ch o wartoci pidziesiciu miliardw dolarw za porednictwem nikomu nieznanej
firmy o nazwie Financial Management Co. Ltd. Podobno na Wy spach Normandzkich
zarejestroway j w 1990 roku KGB oraz partia komunisty czna i wy korzy sty way do
przekazy wania pienidzy za granic. Lecz wiele szczegw by o niejasny ch na przy kad kto
by beneficjentem ty ch nielegalny ch operacji5. Nastpnego dnia ledczy z biura Skuratowa
w towarzy stwie zamaskowany ch policjantw oddziau specjalnego wkroczy li do moskiewskiej
siedziby Sibnieftu, kompanii petrochemicznej bdcej czci imperium Bory sa Bieriezowskiego;
dzie pniej pojawili si w jego agencji ochrony Atoll, gdzie ledczy znaleli sprzt
podsuchowy i tamy opisane kry ptonimami Rodzina (tak nazy wano grono najbliszy ch
wsppracownikw Jelcy na) i Tania (od imienia modszej crki Jelcy na i jego doradczy ni
w sprawach polity czny ch Tatiany Diaczenko).
Pomimo rezy gnacji Skuratowa, a moe wanie z tego powodu, prowadzone przez niego
ledztwa nagle poruszy y opini publiczn, a ujawnione dziaania korupcy jne wy woay
powszechne oburzenie. Znajdujcy si w centrum wadzy ludzie cignli na siebie uwag. Po
bezwsty dny ch naduy ciach pry waty zacy jny ch, do ktry ch doszo w pierwszej poowie lat
dziewidziesity ch, gosy domagajce si wy mierzenia sprawiedliwoci rozbrzmiay jeszcze
goniej, nowy premier Jewgienij Primakow poczu za wiatr zmian, wic 28 sty cznia zarzdzi na
specjalny m posiedzeniu rzdu amnesti dla dziewidziesiciu czterech winiw skazany ch za
drobne przestpstwa, eby zwolni cele dla ty ch, ktrzy bardziej zasuguj na kar dla winny ch
przestpstw gospodarczy ch6. Te sowa brzmiay jak ostrzeenie, e po kadencji Jelcy na ju
nawet oligarchowie skupieni wok Kremla nie bd mogli liczy na bezkarno. Bieriezowski,
ktry z wzajemnoci nienawidzi Primakowa, odpar, e groby premiera zapowiadaj powrt
do okresu wielkiego terroru. Niedugo po ty m owiadczeniu zaczy si kontrole w jego firmach.
Primakow wy powiada si w tonie i z rozmachem waciwy m dla retory ki wy borczej, co
zdradzao jego ambicje polity czne chcia zosta nastpny m prezy dentem Federacji Rosy jskiej.
Ju podczas pierwszy ch miesicy na stanowisku premiera udao mu si zdoby poparcie
w parlamencie i przewag nad potny m gubernatorem obwodu moskiewskiego Jurijem
ukowem, ktry kiedy przy jani si z Jelcy nem, ale od jakiego czasu zdawao si, e czeka
ty lko na mier prezy denta. Jelcy n coraz czciej postrzega intry gi polity czne i ledztwa
Skuratowa jako gwne zagroenie dla swojej wadzy , a nawet y cia pry watnego. Rozmy la
o spisku wewntrz KPZR, ktry w 1964 roku doprowadzi do obalenia Nikity Chruszczowa,
i utwierdzi si w przekonaniu, e Primakow i ukow w zmowie z prokuratorem generalny m
zamierzaj pozbawi go prezy dentury . Musia podj zdecy dowane kroki, eby ich
powstrzy ma7.

17 marca Rada Federacji w kocu zaja si rezy gnacj Skuratowa; ty m razem sam
zainteresowany zdawa si cakiem zdrowy i poprosi, by Rada nie usuwaa go ze stanowiska
jeeli obdarzy cie mnie zaufaniem i wsparciem8. Tumaczy , e zoy rezy gnacj, poniewa
wy wierano na niego naciski, o ktre oskary dwch by y ch premierw i znany ch oligarchw.
Nie wspomnia o Bieriezowskim, ale opowiedzia o interwencji sub ledczy ch i policji w jego
firmach. Oni wiedzieli o mojej rezy gnacji ju dwa ty godnie wczeniej ni ja stwierdzi.
W zawoalowany sposb nawiza do ludzi, ktrzy zbierali informacje na temat jego pry watny ch
spraw. Teraz jednak by zdecy dowany dalej peni swoje obowizki.
Wanie wtedy na Kremlu zapada decy zja, eby dostarczy nagranie Skuratowa z paniami
lekkich oby czajw czonkom Rady , ktrzy wanie przy gotowy wali si do gosowania majcego
rozstrzy gn o dalszy ch losach prokuratora. Ta takty ka odniosa jednak odwrotny skutek
czonkowie Rady by li zszokowani i zniesmaczeni, ale nie zawartoci tamy , ty lko faktem
wy korzy stania tak nieczy stej zagry wki, by wpy n na ich decy zj. Stosunkiem gosw 142:6
odrzucili rezy gnacj Skuratowa i pozostawili go na stanowisku. Nagrania z kasety trafiy na anten
telewizy jn kilka godzin po gosowaniu. Podniosa si taka wrzawa medialna, e trudno by o
oceni, co wy woao w spoeczestwie wiksze zgorszenie kowe zabawy prokuratora czy
decy zja o ich upublicznieniu.
Rano Jelcy n wezwa Skuratowa do szpitala, gdzie znowu przechodzi rekonwalescencj po
operacji wrzodu odka. Do tej pory prezy dent te zapozna si z nagraniem i otrzy ma zdjcia
wy brany ch klatek. Na miejscu Skuratow zasta te Primakowa i Putina. Obecno Putina wcale
go nie zdziwia. Jeszcze w luty m dy rektor FSB odwiedzi go w szpitalu, by powiedzie, e
rodzin usaty sfakcjonowao jego ciche odejcie, i zaproponowa mu stanowisko ambasadora
w Finlandii rodzaj honorowej banicji. Skuratow jednak odmwi.
Kim zatem chciaby pan zosta? zapy ta Putin.
Skuratow odpar, e chce dalej pracowa tam, gdzie do tej pory 9.
Po wy pisaniu Skuratowa ze szpitala Putin zastosowa now takty k, eby przekona go do
rezy gnacji. Zatelefonowa do prokuratora i powiedzia, e rozumie jego trudn sy tuacj; zwierzy
si, e podobno istnieje takie samo nagranie z nim samy m jako bohaterem! Moe by oby lepiej
unikn skandalu i po prostu usun si w cie?10 Putin jeszcze raz zoy Skuratowowi wizy t
w domu w Archangielskoje by li ssiadami i gdy przechadzali si po okoliczny ch lasach,
urabia go niczy m informatora albo rekruta, to mu si zwierzajc, to groc. Juriju Iljiczu
zacz z szacunkiem nie do wiary , e udao si wam wy trzy ma a trzy lata w ty m szambie.
Powiedzia, e nie wy obraa sobie, by sam wy trzy ma w pracy a do koca kadencji Jelcy na. Po
chwili drasty cznie zmieni ton. Wy cign plik dokumentw i powiedzia, e zauwaono
nieprawidowoci zwizane z renowacj moskiewskiego mieszkania Skuratowa. Zasugerowa, e
prokurator jest teraz pod ostrzaem z powodu ledztwa, ktre prowadzi przeciwko Pawowi
Borodinowi, by emu szefowi Putina11.
Skuratow zwrci uwag na fakt, e Putin przez cay czas zachowy wa si uprzejmie i ani na
chwil nie straci panowania nad sob, ale aluzja do Borodina potwierdzaa, e ledztwo
rzeczy wicie zaniepokoio Jelcy na i rodzin. Kontrakty podpisane przez Borodina z Mercat
firm, ktra prowadzia prace renowacy jne na Kremlu w 1994 roku oraz z powizan z ni
firm Mabetex stay si obiektem szczegowy ch kontroli rwnie za granic. Wy szy na jaw
podejrzane transakcje, ktre mogy suy praniu pienidzy . W sty czniu, kilka ty godni przed
ujawnieniem nagra Skuratowa, szwajcarscy ledczy weszli do biur Mabetexu i skonfiskowali
dokumenty potwierdzajce, e firma nie ty lko wrczaa apwki rosy jskim urzdnikom, eby
zdoby kontrakty budowlane, ale te spacaa zaduenia na kartach kredy towy ch crek Jelcy na.
Prokurator generalny Szwajcarii Carla Del Ponte rozpocza ostr kampani przeciwko praniu
w jej kraju pienidzy pochodzcy ch z przestpstw. Ostrzegaa, e Szwajcarii grozi zalanie
brudny mi pienidzmi z Rosji12, a dziki jej staraniom wkrtce odkry to dowody obciajce
Mabetex. W marcu pojechaa do Moskwy , wci y jcej skandalem zwizany m ze Skuratowem,
eby przeprowadzi ledztwo na miejscu. W zamian za wspprac ze strony Rosjan
zaproponowaa dostp do odkry ty ch w Szwajcarii dowodw. Podczas trwajcy ch dwa dni
pry watny ch spotka ze Skuratowem omawiali przebieg ledztwa, a take jak twierdzi prokurator
kwesti kont, ktre naleay do kilku urzdnikw z Kremla. Kreml znowu prbowa zmusi
Skuratowa do rezy gnacji, ale ten mia ju pewniejszy grunt pod nogami i mg si broni, pewny ,
e Rada Federacji stanie po jego stronie podczas walk o wadz u zmierzchu kariery polity cznej
Jelcy na.
Kiedy doszo do porannej konfrontacji w szpitalu po pierwszy m gosowaniu Rady Federacji
dzie po pokazaniu nagra w telewizji Jelcy n znaczco zastuka palcami w lec przed nim
kaset wideo. Wiecie co, Juriju Iljiczu? powiedzia prezy dent, siadajc wy godniej na fotelu
i gboko wzdy chajc. Ja nigdy nie zdradziem ony Potem obieca, e kompromitujcy
materia zniknie z anteny , jeeli Skuratow jeszcze raz podpisze rezy gnacj. Zdaniem Skuratowa
by to szanta w czy stej postaci, ale wiedzia, e w ty ch okolicznociach nie ma sensu
dy skutowa o autenty cznoci nagrania. Poinformowa Jelcy na, e wszcz ledztwo w sprawie
Mabetexu, co z kolei prezy dent uzna za rodzaj szantau13. Rozmawiamy o czy m inny m, Juriju
Iljiczu odpar. Po ty m, co si wam zdarzy o, sdz, e nie powinnicie duej zajmowa
stanowiska prokuratora generalnego. Nie bd z wami walczy . Nie bd namawia. Po prostu
podpiszcie rezy gnacj. Nasza wsppraca si skoczy a.
Jelcy n podsun mu kartk i dugopis. Skuratow zerkn na Primakowa, oczekujc wsparcia od
premiera, ktry deklarowa, e rozprawi si z korupcj wrd rosy jskich oligarchw. Niestety , nie
otrzy ma go14. Putin te milcza, chocia Skuratow cay czas czu na sobie jego wzrok. Prokurator
generalny podpisa rezy gnacj ju drug w cigu niespena siedmiu ty godni, chocia Jelcy n
zgodzi si speni jego prob, eby umieci na niej pniejsz, kwietniow dat po najbliszej
zaplanowanej sesji Rady Federacji. Kiedy Skuratow wy szed ze szpitala, w drodze do biura
zastanawia si nad kolejny m posuniciem. Wy obraa sobie walk z Kremlem jako parti
szachw sta na trudnej pozy cji, ale przy najmniej udao mu si unikn mata15. Teraz musia
przej do kontrataku. Jeszcze w samochodzie zatelefonowa do telewizy jnego reportera i ujawni
szczegy ledztwa w sprawie Mabetexu16.

Z e wszy stkich polity czny ch kontrowersji towarzy szcy ch prezy denturze Jelcy na wanie to
ledztwo, ktre Skuratow i Szwajcarzy wszczli przeciwko firmom Mercata i Mabetex, stwarzao
najwiksze zagroenie dla prezy denta i rodziny . Sam Jelcy n przy zna, e ten skandal naprawd
opiera si na mocny ch podstawach i mg nawet doprowadzi do przedwczesnego koca jego
kadencji. Dzie po konfrontacji ze Skuratowem Jelcy n opuci szpital i na krtko wrci na Kreml.
Tam zwolni szefa swojej kancelarii Nikoaja Bordiu; nie poda oficjalnej przy czy ny tego
kroku, lecz wiele osb sdzio, e by a to kara za fiasko stara, by po cichu pozby si Skuratowa.
Bordiua, by y oficer wojskowy , zosta skazany na honorow banicj podobn do tej, ktr
Putin proponowa Skuratowowi i zosta ambasadorem w Danii. Jelcy n zastpi go Aleksandrem
Wooszy nem, by y m partnerem biznesowy m Bory sa Bieriezowskiego. Dziesi dni pniej
awansowa Putina na stanowisko sekretarza Rady Bezpieczestwa.
To wanie wtedy Putin interweniowa w sposb, ktry m zdoby sobie jeszcze wiksze zaufanie
Jelcy na. Zaprzeczy wprawdzie, e jego agencja nagraa schadzk Skuratowa, ale wy ranie da
do zrozumienia, e FSB ma poufne informacje doty czce pochodzenia tego filmu. 2 kwietnia
publicznie potwierdzi jego autenty czno najpierw na posiedzeniu Rady Federacji, ze
spuszczony m wzrokiem, jak opisa ten moment Skuratow, a potem jeszcze raz, odpowiadajc na
py tania dziennikarzy . Sam film nie wy starczy , eby zmusi Skuratowa do rezy gnacji z urzdu,
ale Putin znalaz kruczek prawny , ktry m przelicy towa nieustpliwo Rady . Ogosi, e znane s
inne przy jcia w rodzaju ty ch, ktre zarejestrowano na tamie, i e sponsorowali je przestpcy
prbujcy wpy n na wy nik prowadzony ch przez Skuratowa spraw sdowy ch. Gdy by ten zarzut
si potwierdzi, by oby to powane przestpstwo, a zgodnie z prawem urzdnik pastwowy , wobec
ktrego toczy si ledztwo, musi ustpi ze stanowiska, dopki sprawa nie zostanie rozwizana.
Putinowi zatem udao si dokona tego, co do tej pory zdawao si niemoliwe. W nocy Kreml
skontaktowa si z zastpc prokuratora w Moskwie, przekaza mu dowody posiadane przez FSB
i nakaza wszczcie postpowania. Skuratow nie mia wy jcia musia odstpi od penienia
obowizkw do czasu, a sd ogosi wy rok.
Jelcy n wy da owiadczenie, e zawiesi Skuratowa. Usun jego dane z listy osb
upowaniony ch do przeby wania w prokuraturze, odci mu linie telefoniczne i kaza zabezpieczy
biuro. Zdecy dowaem, e Rosja bez prokuratora generalnego to mniejsze zo pisa pniej17.
Teorety cznie, o ile naprawd istniay podstawy , by podejrzewa Skuratowa o sprzedawanie
wy rokw, manewr Putina by zgodny z prawem ale te bezwzgldny . Wdziczny Jelcy n znowu
zwrci uwag na sukces szefa FSB. Ty dzie pniej ogosi, e ten pozostanie na swy m
stanowisku mimo jednoczesnego przewodzenia Radzie Bezpieczestwa. Putin udowodni
prezy dentowi swoj lojalno, zachwy ci go skutecznoci bez szukania rozgosu; inni ty lko
skadali obietnice, a ty mczasem Putin mia wy niki. Po ledwie dwch i p roku w Moskwie Putin
znalaz si w centrum administracji Jelcy na. Ju nie by szary m urzdnikiem, lecz jedny m
z najpotniejszy ch ludzi Kremla.

P utin pi si po szczeblach wadzy , a epoka Jelcy na powoli dogory waa. Zwizany ze


Skuratowem skandal pomg komunistom w staraniach o postawienie Jelcy na w stan oskarenia
ten krok umoliwi wy niesienie Primakowa na urzd p.o. prezy denta do czasu rozpisania nowy ch
wy borw. Schorowany i przestraszony prezy dent nie panowa ju nad sy tuacj, lecz jedy nie
reagowa na biece wy darzenia, podejmujc czsto sprzeczne decy zje.
5 marca 1999 roku genera Giennadij Szpigun, specjalny emisariusz Ministerstwa Spraw
Wewntrzny ch do Czeczenii, zosta uprowadzony , kiedy prbowa wej na pokad samolotu
w Grozny m, stolicy tego regionu. Porwania stay si jedn z najwaniejszy ch powojenny ch
gazi przemy su w Czeczenii, w latach 19961999 przetrzy my wano tam dla okupu kilkuset
ludzi, ale uprowadzenie wanego wy sannika rzdu by o dla Kremla trudn do przeknicia
zniewag. Rozmowy pokojowe, ktre zakoczy y wojn w 1996 roku, przy znay Czeczenii du
autonomi, ale trwajce niemal dwa lata walki wy niszczy y region i zrujnoway jego
gospodark. Na wojnie zgino a sto ty sicy Czeczenw i niemal pi ty sicy onierzy
rosy jskich, jak podaj oficjalne dane, chocia niektrzy wtpi, czy s kompletne. Czeczenia
przetrwaa kontratak Rosji, ale po wojnie stoczy a si w otcha chaosu i przestpczoci, niweczc
plany demokraty cznie wy branego prezy denta republiki Asana Maschadowa, ktry chcia
przy wrci porzdek i doprowadzi do tego, by inne kraje uznay niepodlego jego pastwa.
Bezprawie szy bko zaczo wy kracza poza granice Czeczenii. 19 marca, dzie po drugiej
rezy gnacji Skuratowa, potna bomba eksplodowaa na targu we Wady kaukazie, stolicy Osetii
Pnocnej, jednej z kaukaskich republik na poudniu Rosji, lecej niedaleko Groznego. Wy buch
zabi ponad szedziesit osb. Jelcy n wy sa tam Putina oraz ministra spraw wewntrzny ch
Siergieja Stiepaszy na, eby nadzorowali ledztwo w tej sprawie.
Dwa dni pniej Maschadow cudem unikn zamachu. Ten by y oficer arty lerii z czasw
Zwizku Radzieckiego hodowa ideom nacjonalisty czny m i separaty sty czny m, ale by jedny m
z niewielu czeczeskich przy wdcw, z ktry mi Kreml mg prowadzi rozmowy . Ju od
pocztku roku planowano spotkanie Maschadowa z Primakowem albo nawet z samy m Jelcy nem;
miao ono doprowadzi do koca uniezalenienie Czeczenii od Rosji, na co pozwalay warunki
traktatu pokojowego z 1996 roku. Teraz Maschadow zacz twierdzi, e pewne siy w Moskwie
zawizay spisek, eby go zabi i wy korzy sta to jako pretekst do wprowadzenia stanu
wy jtkowego oraz odebrania Czeczenii prawa do realizacji postanowie traktatu. Putin
zareagowa gniewnie na te oskarenia18. Porozumienia pokojowe, ktre wstrzy may pierwsz
wojn, by y dla Rosji upokarzajce, nie daway bowiem nadziei na stumienie de
niepodlegociowy ch tej republiki. Tak wic strzegcy bezpieczestwa kraju ludzie Kremla,
midzy inny mi Putin, zaczli kreli plany nowej wojny .

W Czeczenii wy buchy nowe niepokoje, Rosja za musiaa stawi czoo wojnie wy powiedzianej
przez NATO, najwikszego wroga Zwizku Radzieckiego, braciom Sowianom w Serbii. Po
rozpadzie Jugosawii w latach dziewidziesity ch Serbia zwrcia ostrze nacjonalisty cznej furii
przeciwko niegdy autonomicznemu regionowi muzumaskiemu w jej wasny ch granicach
zaatakowaa Kosowo. Pod koniec 1998 roku prezy dent Serbii Slobodan Miloevi rozpocz
kampani majc na celu likwidacj separaty sty czny ch milicji w ty m regionie; ju po kilku
miesicach jego dziaalno wy gldaa raczej jak czy stka etniczna, ktra kilka lat wczeniej
ogarna Boni. Europa i Stany Zjednoczone wci wsty dziy si swojej opieszaoci podczas
poprzedniej fali zbrodni, wic ty m razem szy bko zareagoway uy ciem siy .
Interwencja zbrojna NATO w obronie Kosowa rozwcieczy a Rosj, a przy wdcy Amery ki
i Europy nie dostrzegli, jak silne by o to uczucie. Serbia i Rosja miay te same sowiaskie
korzenie, t sam religi i podobn kultur, ale zmartwienia Rosji sigay gbiej. Konflikt
w Serbii podrani zranion dum Rosji, bo wy kaza, jak bardzo upado jej znaczenie po rozpadzie
Zwizku Radzieckiego ulotnio si niczy m powietrze z balonu. Nowa Rosja nie by a w stanie
wpy wa na przebieg zdarze na wiecie, przez co ty m bardziej raziy j dziaania prowadzone
pod egid Stanw Zjednoczony ch. Jelcy n strofowa prezy denta Clintona, grzmic, e prawo
midzy narodowe zabrania interwencji zbrojnej, lecz zosta zignorowany . Rosja nie moga si
pogodzi z faktem, e Amery ka i coraz szerszy sojusz NATO zachowuj si tak, jakby mogy
narzuci swoj wizj nowego adu na wiecie, nie liczc si z interesami Rosji. Na domiar zego
konflikt w Kosowie by na wielu paszczy znach podobny do wojny w Czeczenii i nawet ci
Rosjanie, ktrzy nieatwo ulegali paranoi, mogli sobie wy obrazi, e pewnego dnia NATO
podejmie dziaania w obronie czeczeskiego ruchu niepodlegociowego19.
Wojna powietrzna NATO, ktra zacza si 24 marca 1999 roku, trwaa dwadziecia osiem dni,
a kada bomba i pocisk, ktre spady na Serbi, by y odbierane jak atak na sam Rosj. Opinia
publiczna wrzaa, przed ambasad amery kask dochodzio do gwatowny ch protestw, w Dumie
co chwila wy gaszano przesy cone jadem oskarenia. Wojna rozbudzia w Rosji nacjonalisty czne
uczucia, ktre Jelcy n z takim trudem prbowa trzy ma w ry zach dla wasnego polity cznego
bezpieczestwa. Wy sa swojego by ego premiera Wiktora Czernomy rdina do mediacji ze
Stanami Zjednoczony mi i NATO. Zrobi to za rad Putina, ktry traktowa ten pomy s jako swj
drobny wkad w rozwizanie konfliktu20. Po kilku ty godniach nieprzerwanego bombardowania
Miloevi w kocu ustpi przed daniami NATO i zgodzi si wy cofa serbskie wojska
z Kosowa, eby pozwoli na przy jazd midzy narodowy m siom pokojowy m. Teraz Rosja
domagaa si, by w ich skad weszli te jej onierze, ale nie chciaa w aden sposb podlega
generaom NATO. Putin, wieo mianowany sekretarz Rady Bezpieczestwa, wzi udzia
w negocjacjach majcy ch rozwiza impas zwizany z misj pokojow. Uderzy o mnie to,
z jak atwoci potrafi w spokojny , zrwnowaony sposb przekona inny ch, e jest opanowany
i pewny siebie napisa Strobe Talbott, wczesny zastpca amery kaskiego sekretarza stanu, po
swoim pierwszy m spotkaniu z Putinem 11 czerwca, kiedy oddziay pokojowe NATO miay wej
do Kosowa z Albanii i Macedonii. By drobniejszy ni reszta mczy zn ze szczy tw wadzy
niski, szczupy i wy sportowany . Inni by li od niego wy si, a wikszo miaa zwalist sy lwetk
i zdecy dowanie za duo centy metrw w pasie21. Putin przy gotowa si do tego spotkania
z Amery kaninem, zaznajamiajc si dokadnie z poetami, ktry ch twrczo Talbott studiowa
w modoci by li to Fiodor Tiutczew i Wadimir Majakowski. By o wy ranie wida, e wczy ta
si w materiay wy wiadu doty czce Talbotta.
W trakcie spotkania dostarczono Amery kanom notatk, e Rosja niezalenie od NATO
zamierza wy sa do Kosowa oddziay pokojowe. Putin uspokoi Talbotta, e nie zaszy adne
zmiany w kwestii wczeniej osignitego porozumienia i nie zdarzy si nic niewaciwego. Do
czego takiego jednak doszo, Talbott by za pewny , e Putin cay czas o ty m wiedzia22. Tego
wieczoru stacjonujcy w Boni rosy jski oddzia desantowy , jeden z sy mboli wczeniejszej
z obecnej perspekty wy mona powiedzie, e naiwnej wiary we wspprac postsowieckiej
Rosji z NATO, spakowa si i wy ruszy ze swojej bazy w kierunku lotniska w stolicy Kosowa,
Prisztinie. Kiedy bry ty jskie oddziay wy ldoway rano 12 czerwca, a onierze wy siedli
w gwatownej ulewie na py t lotniska, by li tam ju Rosjanie w wozach opancerzony ch. Kiedy
genera Michael Jackson, nowo mianowany bry ty jski dowdca si pokojowy ch, przy by na
miejsce i szy kowa si do ogoszenia udanego rozpoczcia misji, jeden z rosy jskich
transporterw, dudnic silnikiem, przejecha dokadnie w miejscu, gdzie naprdce zorganizowano
konferencj prasow. Rosy jski dowdca przy siad na wiey czce wozu i ironicznie si
umiecha23. Gwnodowodzcy NATO genera Wesley Clark usilnie namawia Jacksona, eby
w jaki sposb powstrzy ma rosy jskie wojska, ale ten odmwi. Sir zwrci si do Clarka nie
mam zamiaru wy woa dla pana trzeciej wojny wiatowej24.
W Rosji y wioowo zareagowano na przy by cie onierzy , niemniej zaimprowizowana
interwencja na lotnisku udowodnia, e wrd zwierzchnictwa cy wilnego i wojskowego panuje
baagan. Putin, ktry ledwo dzie wczeniej zapewnia, e nic si nie stanie, nazajutrz podczas
spotkania z Talbottem zachowy wa si tak, jakby naprawd nic si nie wy darzy o. Twierdzi, e
kompletnie nic nie wie o pospieszny m transferze oddziaw do Prisztiny , ale tumaczy wolno,
spokojnie, czasami ledwo sy szalny m gosem, e przedwy borcze zmagania w Rosji
doprowadziy do starcia frakcji jastrzbi i gobi. Putin sugerowa, e zasza pomy ka, lecz ta
operacja na pewno podbudowaa ego oraz notowania prezy denta. Nikt w Rosji nie moe nazwa
prezy denta Jelcy na marionetk NATO powiedzia Putin podczas rozmowy z Talbottem25.

U wagi Putina doty czce przedwy borczy ch zmaga wskazy way , jak wany w wiadomoci
rosy jskiej elity polity cznej by koniec prezy dentury Jelcy na. W jego kraju, przez stulecia
rzdzony m przez carw, a potem przez komunistw, nigdy nie przekazy wano wadzy polity cznej
nastpcom w sposb demokraty czny . Utosamianie wadzy z konkretny m czowiekiem by o tak
zakorzenione w kulturze rosy jskiej, e jej wy br w duchu demokracji wy dawa si kompletnie
niemoliwy . Nawet na tak zaawansowany m etapie kampanii Jelcy n wci nie porzuci pomy su,
by stara si o reelekcj. By wprawdzie wy brany ju dwa razy , ale nowa konsty tucja,
ograniczajca do dwch liczb nastpujcy ch po sobie kadencji, zacza obowizy wa dopiero
w 1993 roku. Mg przekony wa, e w zwizku z ty m jego reelekcja w 1996 roku by a wedug
litery prawa dopiero pierwsz kadencj, miaby zatem prawo ubiega si o wy br w 2000 roku.
By y to jednak ty lko fantazje. Skoczy szedziesit osiem lat, by w kiepskiej kondy cji fizy cznej,
a do tego poobijany polity cznie. Jeszcze nie pogodzi si z my l o opuszczeniu Kremla, ale
wiedzia, e ta chwila jest nieuchronna. Intensy wnie rozmy la o ty m, jak zadba o tak zmian
na najwy szy m stanowisku w pastwie, eby zapewnia ona konty nuacj transformacji
ustrojowej, a jego samego uchronia przed mciwy mi czy stkami, ktre towarzy szy y w Rosji
odejciom wszy stkich przy wdcw od czasw Romanoww. Emery tura nigdy nie by a
przy jemna dla gw tego pastwa.
Podczas trwajcego w najlepsze konfliktu w Kosowie Jelcy n podj zdecy dowane kroki, by
uoy sobie y cie po prezy denturze. W maju zdy misjonowa swojego czwartego premiera.
Primakow okaza si silny m czy nnikiem stabilizujcy m podczas omiu miesicy na stanowisku
premiera, okiezna panik zwizan z niewy pacalnoci pastwa w 1998 roku i przebrn przez
parlamentarne procedury majce postawi prezy denta w stan oskarenia. Jelcy n musia
przy zna, e zawsze by szczery , przy zwoity i lojalny . Najwiksz wad premiera by o to, e
zacz si on cieszy zby t du popularnoci. Rok przed wy borami prezy denckimi to wanie
Primakowa i mera Moskwy Jurija ukowa uwaano za najpowaniejszy ch kandy datw do
przejcia najwy szej wadzy w pastwie, a na to Jelcy n nie mg si zgodzi. Martwiy go
wy powiedzi Primakowa o zwolnieniu miejsc w wizieniach dla przestpcw gospodarczy ch
oraz fakt, e Duma ju przy gotowaa pi zarzutw, ktre miay uzasadni procedur
impeachmentu, i zaplanowaa na maj debat w tej sprawie. Gdy by co najmniej jedno z ty ch
oskare zostao uznane przez deputowany ch za uzasadnione, Jelcy n na czas potrzebny do
rozpatrzenia wniosku o usunicie go z urzdu straciby uprawnienia do rozwizania parlamentu.
Nawet gdy by udao mu si opni albo udaremni prb odwoania prezy denta ze stanowiska,
straciby zdolno wy wierania nacisku, ktra przed rokiem pozwolia mu przepchn kandy datur
Kirijenki na stanowisko premiera. Primakow zachowaby urzd i pozy skiwa kolejny ch
sprzy mierzecw. Szukajc idealnego nastpcy , Jelcy n doszed do wniosku, e urzdujcy
premier nie ma temperamentu odpowiedniego dla prezy denta. Rosja potrzebowaa czowieka
my lcego zupenie inaczej, z innego pokolenia, o odmiennej mentalnoci. Jego zdaniem
Primakow w swojej polity cznej palecie mia za duo koloru czerwonego26.
Starania o usunicie prezy denta niewtpliwie by y pody ktowane wzgldami polity czny mi.
Procedur impeachmentu forsowali komunici i ich zwolennicy , dla ktry ch by a to zapewne
ostatnia wielka batalia, odwet za rozpad Zwizku Radzieckiego. Wedug postawiony ch Jelcy nowi
zarzutw jego zbrodnie zaczy si od podpisania aktu rozwizujcego ZSRR w 1991 roku. Inne
oskarenia brzmiay nastpujco: brutalna konfrontacja z parlamentem w 1993 roku, wojna
w Czeczenii, dopuszczenie do erozji si zbrojny ch oraz zagada narodu rosy jskiego
spowodowana kolejny mi kry zy sami ekonomiczny mi w latach dziewidziesity ch. Z punktu
widzenia prawa oskarenia te by y dy skusy jne, ale trafiy na bardzo podatny grunt
w sfrustrowany m spoeczestwie, dla ktrego rozpad Zwizku Radzieckiego oznacza przede
wszy stkim cierpienia i wsty d. Procedura impeachmentu Jelcy na staa si referendum w sprawie
transformacji Rosji w kierunku pastwa demokraty cznego. Kady zarzut mia za poparcie
wikszoci prawodawcw.
12 maja, dzie przed debat w sprawie odwoania prezy denta, Jelcy n zdy misjonowa
Primakowa i nominowa na ten urzd Siergieja Stiepaszy na, lojalnego, lecz bezbarwnego
komendanta policji, ktry od 1990 roku pracowa w rny ch ministerstwach, ostatnio jako
minister spraw wewntrzny ch. Od dwch ty godni by wicepremierem niezbdny etap
w karierze kadego kandy data wy znaczonego na stanowisko premiera. Podczas posiedzenia rzdu
Jelcy n urzdzi enujcy spektakl, nakazujc Stiepaszy nowi przy sun krzeso bliej swojego
fotela, eby , jak to uj, podgrza atmosfer oczekiwania27. Jelcy n traktowa tego rodzaju
przetasowania personalne jak gr; prawd mwic, ju ty lko w taki sposb mg wpy wa na
polity k. Nagy , niespodziewany , agresy wny ruch zawsze wy trca przeciwnika z rwnowagi
i odbiera mu argumenty , szczeglnie gdy tego manewru nie da si przewidzie i zdaje si
kompletnie nielogiczny pisa28. Mia nadziej, e ta ostatnia roszada w jaki sposb zakci
gosowanie nad pocigniciem go do odpowiedzialnoci konsty tucy jnej, ale wy glda na to, e by
to jedy nie kolejny kompletnie nielogiczny ruch.
Debata o usuniciu prezy denta z urzdu trwaa dwa dni. Jelcy n i jego doradcy gorczkowo
liczy li oraz kupowali gosy . W dniu gosowania dziewidziesiciu czterech z cztery stu
pidziesiciu deputowany ch nie przy szo na posiedzenie, przez co trudniej by o osign
trzy stuosobowe kworum konieczne do przy jcia kadego z zarzutw. Mimo to 283 spord
obecny ch na sali deputowany ch gosowao za dy misj Jelcy na pod zarzutem rozptania wojny
w Czeczenii, ktrej liberaowie sprzeciwiali si niemal tak ostro, jak konserwaty wna opozy cja;
263 gosowao za przy jciem punktu doty czcego wy padkw z padziernika 1993 roku. Reszta
zarzutw okazaa si bardziej kontrowersy jna, ale wszy stkie uzy skay przy taczajc wikszo
gosw i ty lko o wos nie zostay uwzgldnione w procedurze impeachmentu.
Gambit z wy korzy staniem Stiepaszy na nie wpy n na wy nik gosowania tak bardzo, jak na to
liczy Jelcy n, ale 19 maja, kiedy opad ju kurz po bitwie, Duma niespodziewanie popara du
wikszoci gosw nominacj nowego premiera. Deputowani spekulowali, e Stiepaszy n okae
si ty mczasowy m premierem pod rzdami wy krwawiajcego si prezy denta i bdzie urzdowa
jedy nie do czasu zaplanowany ch na grudzie nowy ch wy borw parlamentarny ch. Ponadto
jeeli teka premiera miaa by trampolin do prezy dentury w 2000 roku, nie musieli si obawia
tego pokornego, apolity cznego urzdnika. Rekomendacja Jelcy na by a zreszt pocaunkiem
mierci, o czy m prezy dent chy ba wiedzia. Pniej twierdzi, e mia niskie oczekiwania wobec
Stiepaszy na ale trzy ma w zanadrzu jeszcze jedn ry zy kown niespodziank. Chcia jednak
poczeka na waciwy moment, eby wy kona ostatni gambit.

W dniu nominacji Stiepaszy na Putin spotka si z Jelcy nem na Kremlu i przedstawi mu plan
wzmocnienia FSB na Kaukazie Pnocny m. Plan uwzgldnia polepszenie koordy nacji dziaa
i zwikszenie rodkw dostpny ch federalny m organom wadzy czy li po prostu oznacza
przy gotowanie si do wojny w regionie, ktry wy my ka si spod kontroli, nie ty lko w Czeczenii,
nad ktr Moskwa oficjalnie nie sprawowaa zwierzchnictwa, ale te w ssiednich republikach,
takich jak Karaczajo-Czerkiesja, gdzie zbliajce si majowe wy bory samorzdowe groziy
wy buchem krwawy ch star midzy wrogimi grupami etniczny mi. Przed przeprowadzk do
Moskwy Putin nie mia adny ch dowiadcze z Kaukazem; po raz pierwszy zetkn si
z problemami tego regionu jako inspektor Gwnego Departamentu Kontroli, a potem jako
dy rektor FSB. Od podboju ty ch ziem przez cary c Katarzy n Wielk duy , zamieszkany gwnie
przez muzumanw obszar rozcigajcy si midzy Morzem Czarny m a Morzem Kaspijskim by
szczeglnie niespokojny m regionem imperium rosy jskiego oraz radzieckiego. Podczas Wielkiej
Wojny Ojczy nianej Stalin masowo zsy a mieszkacw Kaukazu na Sy beri, bojc si, e bd
kolaborowali z hitlerowskim najedc. Rozpad Zwizku Radzieckiego uwolni zadawnione ale,
ktry ch kulminacj by o ogoszenie przez Czeczeni deklaracji niepodlegoci i katastrofalna
w skutkach wojna w latach 19941996. Zdaniem Putina by o to rwnoznaczne z rozbieraniem
pastwa na kawaki, do czego zachcay nikczemne obce interesy , nie szczdzc rebeliantom
pomocy . Zdaje si, e mia na my li zwy cizcw zimnej wojny , a przede wszy stkim Stany
Zjednoczone29.
Fiasko interwencji zbrojnej w Kosowie i ry zy kowna prowokacja na lotnisku w Grozny m
podsuny Jelcy nowi pomy s, e Rada Bezpieczestwa powinna spoty ka si co ty dzie, eby
skuteczniej koordy nowa strategi bezpieczestwa pastwowego. Te posiedzenia przy czy niy si
do jeszcze wikszej publicznej rozpoznawalnoci Putina. Zacz regularnie udziela wy wiadw
gazetom i stacjom telewizy jny m. Odpowiada w nich na py tania doty czce biecy ch
problemw: o now doktry n uy cia broni nuklearnej, o amery kaskie skargi na rosy jskie
dziaania szpiegowskie, o propozy cj ponownego poczenia Rosji z Biaorusi i o nadchodzc
kampani prezy denck. Przeduajca si niemoc fizy czna Jelcy na napdzaa plotki
o rozruchach, a nawet o zamachu stanu planowany m rzekomo przez twardogowy ch polity kw.
W wy wiadzie udzielony m gazecie Komsomolskaja Prawda Putin zaprzeczy , by istniaa
moliwo przeprowadzenia zamachu stanu przez suby bezpieczestwa. Umiechajc si
sardonicznie, zapy ta: Po co nam zamach, jeeli i tak rzdzimy ?30. Jego komentarz zmrozi
liberaw i przeciwnikw Jelcy na, ktrzy nie zlekceway li tego ostrzeenia.
Pod koniec lipca Jelcy n skrci swj urlop i wrci na Kreml. Narzeka, e fala upaw
uniemoliwia mu wy poczy nek, ale tak naprawd mia o wiele pilniejsz spraw do zaatwienia,
cho wiedzia o niej ty lko on. Do jego pospiesznego powrotu przy czy ni si ogoszony dzie
wczeniej sojusz wy borczy , ktry zawizali zdy misjonowany premier Jewgienij Primakow i mer
Moskwy ukow. ukow oddali si od Jelcy na i teraz z zaciekoci atakowa administracj
prezy denta i jego konszachty z oligarchami. Wspierane pienidzmi przez samorzd ukowa
media, midzy inny mi prasa i telewizja, przedstawiay kolejne reportae o rodzinie Jelcy na
i otaczajcej j korupcji. Jelcy n odpiera ataki, twierdzc, e w publikowaniu oszczerczy ch
informacji kupiony ch lub pochodzcy ch z przeciekw przoduj te same gazety , ktre za
czasw Zwizku Radzieckiego by y tubami KGB (jakby zapomnia, e sam mia swojego
czowieka Putina na najwy szy m stanowisku w subach powstay ch ze struktur KGB). Stacja
NTV, ktra kiedy popieraa Jelcy na w walce z zagroeniem komunisty czny m, zwrcia si
przeciwko niemu z podwjn si po ty m, jak szef kancelarii prezy denta Aleksander Wooszy n
prbowa wstrzy ma poy czki rzdowe dla waciciela Media-Most, holdingu Wadimira
Gusiskiego, jednego z oligarchw, ktrzy finansowali starania o reelekcj Jelcy na w 1996 roku.
Jelcy n nabra pewnoci, e utworzenie majcego wielk si oddziay wania tandemu
Primakow-ukow to spisek obliczony nie ty lko na zwy cistwo w wy borach parlamentarny ch,
ale te na obalenie prezy denta. Podczas kilku spotka tego lata domaga si od Stiepaszy na, eby
ten co zrobi bez wzgldu na rodki i powstrzy ma wzrost poparcia wrd gubernatorw dla
partii ukowa pod nazw Ojczy zna, ktra zawizaa sojusz z blokiem Primakowa Jedna Rosja.
Jelcy n pogry si w ponury ch my lach, coraz bardziej oddala si od wszy stkich oprcz
najbliszego krgu zaufany ch wsppracownikw rodziny , ktra obecnie znalaza si
w bardziej niepewny m pooeniu ni kiedy kolwiek przedtem. Nie by w stanie zrozumie
zachodzcy ch w Rosji zmian pisa znawca historii Rosji Roj Miedwiediew. Bardziej zaleao
mu na swoim osobisty m bezpieczestwie ni na utrzy maniu si u wadzy 31. Osiem lat po ty m,
jak urzdujcy prezy dent bohatersko stawia opr puczowi, wy pali si i osaby uczucia, ktry mi
darzy nard rosy jski dcy do wolnoci po kilkudziesiciu latach y cia w okowach radzieckiej
ideologii. Zacz uala si nad sob i ten nastrj wy ranie zaznacza si w jego pamitnikach.
Czu si opuszczony , nieufny i niemal na pewno przeraony . Drczy a mnie niepewno. Kto
mnie poprze? Kto naprawd za mn stoi?32
Jelcy n twierdzi, e swj nastpny ruch zaplanowa ju kilka miesicy wczeniej, ale wiedzc,
jak impulsy wne i pene improwizacji by y jego rzdy , trudno w to uwierzy . Nawet jeeli
my la o ty m od jakiego czasu, to a do ogoszenia decy zji nikt inny nawet jego najblisi
doradcy nie wiedzia, co zamierza zrobi33. W kady m razie zdawao si, e to krok wy konany
pod wpy wem nagego natchnienia, a nie starannie zaplanowany . 5 sierpnia Jelcy n wezwa
Putina do swojej daczy na nieoficjalne spotkanie.
Podjem decy zj, Wadimirze Wadimirowiczu powiedzia. Chciaby m, eby cie zostali
premierem.
W pierwszej chwili Putin nie odpowiedzia; uwanie patrzy na Jelcy na i prbowa przy swoi
sobie t wiadomo. Jelcy n zacz tumaczy , e zaistniay szczeglne okolicznoci: wrzcy na
Kaukazie konflikt, problemy gospodarcze, inflacja i jego najwiksza obsesja konieczno
zdoby cia wikszoci parlamentarnej w wy borach, ktre miay si odby ju za cztery miesice.
Wierzy , e Putin podejmie dziaania tam, gdzie Stiepaszy n si waha w najistotniejszej dla
Kremla kwestii przy szoci Jelcy na w przy padku, gdy by ukow albo Primakow zosta
prezy dentem. Putin ju udowodni, e potrafi dziaa. Wiosn, kiedy kampania polity czna
ukowa nabraa impetu, wszcz ledztwo w sprawie przedsibiorstwa zarzdzanego przez on
ukowa, Jelen Baturin. Jej firmie Inteko udao si zdoby seri kontraktw budowlany ch,
dziki ktry m Baturina zostaa pierwsz miliarderk w Rosji. Jej historia, ty powy wzlot od zera
do miliardera, wzbudzia wrd milionw Rosjan zuboay ch po rozpadzie ZSRR gorzk niech
do nowego rodzaju kapitalizmu i demokracji oraz niema zazdro. ukow gono protestowa,
kiedy ledczy zaczli analizowa finanse Baturinej; nie ba si ju stawi czoa Jelcy nowi ani jego
szefowi suby bezpieczestwa. Twierdzi, e FSB w dzisiejszy ch czasach chroni niestety interesy
Kremla, a nie pastwa34.
Teraz Putin mia obj o wiele waniejszy urzd. Jelcy n prosi go o stworzenie
i poprowadzenie partii polity cznej, ktra moga pokona ty ch, ktrzy niemal kompletnie odwrcili
si od prezy denta. W kocu Putin odzy ska gos. Zada oczy wiste py tanie:
Jak moemy zdoby wikszo w parlamencie, nie majc tam adny ch zwolennikw?
Nie wiem odpar Jelcy n35.
Putin bardzo dugo milcza i zastanawia si nad propozy cj. Jego spokojny , cichy sposb
by cia podoba si Jelcy nowi, ale ty m razem mg oznacza wahanie.
Nie przepadam za kampaniami wy borczy mi powiedzia w kocu Putin. Naprawd. Nie
wiem, jak je prowadzi, i ich nie lubi.
Jelcy n zapewni go, e sam nie bdzie musia jej prowadzi. Strategia kampanijna by a jego
najmniejszy m zmartwieniem. Ty m mogli si zaj specjalici. On musia jedy nie
zaprezentowa cechy , ktre straci Jelcy n: pewno siebie, przekonanie o susznoci swoich
pogldw, wojskow postaw, bo nard, zdaniem prezy denta, za ni tskni. Zapewne
w desperacji my li tego ostatniego zajmowaa wanie wojskowa postawa, wspomina bowiem,
e Putin odpowiedzia w zwizy ch onierskich sowach:
Bd peni sub wszdzie, gdzie mnie wy lecie.
Mimo wszy stko nastpne sowa Jelcy na go zaskoczy y .
Nawet na najwy szy m stanowisku?
Jelcy n wspomina, e wtedy Putin po raz pierwszy poj cay jego plan. Nie zaproponowano
mu roli koza ofiarnego, tak jak poprzednim premierom, ktrzy zostali na ty m stanowisku jedy nie
kilka miesicy . Jelcy n proponowa mu prezy dentur! Na to wy rnienie na prno czekao wielu
jego najwierniejszy ch wsppracownikw.
Midzy mczy znami zapado milczenie. Jelcy n pierwszy poczu ciar upy wajcy ch sekund.
Zda sobie spraw, e stoi wpatrzony w bkitne oczy Putina. Wy raaj wicej ni sowa
pomy la36.
Prezy dent poprosi go, eby zastanowi si nad t propozy cj, a potem wezwa Stiepaszy na,
ktry le znis wiadomo o swojej dy misji i baga Jelcy na, eby zmieni zdanie. Ten zwy kle
skania si ku szy bkiej realizacji podejmowany ch przez siebie decy zji, ale ty m razem zachowa
si niety powo i okaza askawo premierowi, ktry by mu wierny przez cay okres
prezy dentury . Zgodzi si jeszcze raz przemy le ten pomy s i niemal od razu poaowa swojej
pobaliwoci. Anatolij Czubajs, ktry po raz pierwszy zetkn si z Putinem na paszczy nie
zawodowej w 1991 roku, prbowa wpy n na zmian decy zji prezy denta doty czcej nowej
nominacji na stanowisko premiera. Zwrci si z apelem o wsparcie do szefa kancelarii
Aleksandra Wooszy na i do crki Jelcy na. Czubajs zawsze traktowa Putina chodno, uwaa go za
ochroniarza bez polotu polity cznego ani susznie dowiadczenia w polity ce. Odszed na stae
z administracji Jelcy na i stan na czele pastwowej firmy majcej monopol na sprzeda
elektry cznoci, ale to on zaaranowa powrt Jelcy na w 1996 roku, a jego zmy s polity czny by
w ty m czasie bardziej wy ostrzony ni insty nkt prezy denta. Zastpienie Stiepaszy na Putinem nie
dawao wy rany ch korzy ci. Ani jeden, ani drugi nigdy nie zosta wy brany przez aden organ na
wane stanowisko. By li mniej wicej rwienikami. Obaj pochodzili z Petersburga i aden z nich
nie mia niezalenego zaplecza polity cznego, ktre mogoby pomc Jelcy nowi. Czubajs ostrzega,
e kolejna roszada zostanie odebrana jako jeszcze jeden sy mptom szalestwa Jelcy na, co doda
skrzy de komunistom oraz powstajcemu sojuszowi ukowa z Primakowem.
Sowa Czubajsa jeszcze nie wy brzmiay , a ju wy darzenia na Kaukazie umocniy Jelcy na
w przekonaniu o susznoci podjtej decy zji. 7 sierpnia duy oddzia Czeczenw przekroczy
granic republiki i otoczy trzy miasta w ssiedniej republice Dagestanu. Rosy jskie wojsko
i policja od wielu miesicy przy gotowy way si na taki najazd, ale czeczescy bojownicy znowu
cieszy li si bezkarnoci na dzikich terenach przy graniczny ch. Dowodzili nimi dwaj onierze
Szamil Basajew, srogi dowdca rebeliantw, i zagadkowa posta o pseudonimie wojskowy m
Chattab. Chattab pochodzi z Arabii Saudy jskiej i by weteranem islamskich powsta, uczestniczy
w nich ju za czasw wojny ze Zwizkiem Radzieckim w Afganistanie. Putina ostrzegano, e za
jego porednictwem przenikay do kraju obce wpy wy . Stiepaszy n, ktrego decy zje podczas
podobny ch problemw w 1995 roku doprowadziy do usunicia go ze stanowiska dy rektora FSB,
polecia nastpnego dnia z szefem sztabu generaem Anatolijem Kwaszninem do Dagestanu,
eby nadzorowa dziaania, ktre przerodziy si w regularn bitw midzy czeczeskimi
bojownikami i oddziaami rosy jskimi. Stiepaszy n owiadczy , e nie powtrzy bdw
popeniony ch podczas pierwszej wojny czeczeskiej, wic rosy jskie wojska rakietowe
i arty lery jskie zaczy ostrzeliwa wioski, gdzie znajdoway si oddziay Czeczecw. Nazajutrz
Stiepaszy n wrci do Moskwy , a Jelcy n przy spieszy wy konanie swojego planu i od razu go
zdy misjonowa, premierem za mianowa Putina.
Postawiem na czowieka, ktry moim zdaniem moe zjednoczy cay nard wy zna Jelcy n
w ordziu telewizy jny m nadany m 9 sierpnia. Posugujc si najszerszy mi uprawnieniami,
ktry mi moe dy sponowa polity k, zapewni konty nuacj reform w Rosji. Nie powiedzia
wprost, e to Putin ma zosta jego nastpc, ale wspomnia o wy borach zaplanowany ch na
czerwiec 2000 roku i wy razi nadziej, e wy borcy te zaufaj temu drobnemu, wci
stosunkowo niedowiadczonemu przy wdcy . Sdz, e ma dosy czasu, eby pokaza swoj
warto.
To pocaunek mierci twierdzi wwczas czoowy strateg komunisty czny Leonid
Dobrochotow, mwic o poparciu udzielony m przez Jelcy na. Jest tak powszechnie
znienawidzony w naszy m kraju, e jego wy powiadane publicznie opinie o inny ch polity kach,
choby mia o nich najlepsze zdanie, wskazuj im drog do polity cznego grobu37.
Przewodniczcy Dumy Giennadij Selezniow te uzna, e Jelcy n wanie przeci karier
polity czn Putina; namawia deputowany ch, eby nie marnowali ty godni na dy skusje o jego
nominacji, bo za trzy miesice moe go tu ju nie by . Nawet sam Putin powtpiewa w swoj
przy szo w roli przy wdcy polity cznego roli, ktrej sam nigdy nie bra pod uwag, o czy m
wiedzia kady , kto go zna.
To lato ju i tak by o dosy trudne dla Putina. Jego ojciec mocno podupad na zdrowiu, wic
pomimo coraz wikszej liczby obowizkw w FSB i Radzie Bezpieczestwa Putin co najmniej raz
w ty godniu jedzi do Petersburga, eby go odwiedzi. Jego matka Maria zmara rok wczeniej.
Oboje y li na ty le dugo, by widzie, jak ich sy n pnie si po szczeblach wadzy w miecie,
a potem w rzdzie federalny m, ktry powsta na gruzach Zwizku Radzieckiego. Relacje Putina
z ojcem nigdy nie by y szczeglnie serdeczne, ale czuo si wy ranie, e tego maomwnego
starego weterana rozpiera duma. Na ou mierci wznis okrzy k: Mj sy n jest niczy m car!38.
Zmar 2 sierpnia, a gdy Putin wrci z pogrzebu w Petersburgu, Jelcy n od razu zaproponowa mu
tek premiera.
Wbrew temu, co pniej mwi Jelcy n, Putin wiedzia, e prezy dent moe go zdy misjonowa
rwnie szy bko, jak Stiepaszy na, Primakowa i Kirijenk. Liczy , e ma dwa, trzy , najwy ej cztery
miesice, zanim on te straci urzd. Czu, e wanie teraz, w wieku czterdziestu szeciu lat, dosta
szans na wy penienie swojej history cznej misji, a jednoczenie mia na to bardzo mao czasu.
Wy buch przemocy na granicy Czeczenii z Dagestanem uwaa za przeduenie katastrofy , ktra
zacza si w 1991 roku, kiedy rozpad si Zwizek Radziecki. Wojna w Czeczenii upokorzy a
Rosj. Przy wdcy kraju zby t niemiao reagowali na to, co zagraao by towi pastwa. Czu, e
kraj chy li si ku upadkowi, tak jak Jugosawia i Niemiecka Republika Demokraty czna. Putin
wspomina, o czy m wtedy my la: Jeeli nic naty chmiast nie zrobimy w tej sprawie, Rosja
przestanie istnie. Wojna czeczeska by a bardzo niepopularna w spoeczestwie, osabia
notowania Jelcy na i doprowadzia do gosowania nad procedur odwoania go z urzdu. Wiedzia,
e nowy konflikt te niesie za sob ry zy ko. Nagle zrozumiaem, e kad na szali jedy nie moj
karier polity czn powiedzia. Stwierdziem, e to niska cena, i by em gotw j zapaci.
Pamita, e na podwrku zawsze by ty m may m, ktremu chuligani mogli skopa ty ek. Ty m
razem miao by inaczej. Na Kaukazie zamierza spuci bandy tom omot39.
ROZDZIA 10

W WYCHODKU

D agestan ley daleko przy poudniowej granicy Rosji to wieloetniczna kraina, ktra graniczy
z Morzem Kaspijskim i wznosi si w kierunku szczy tw Kaukazu Wschodniego, gdzie ssiaduje
z Czeczeni. Tak jak w Czeczenii dominujc religi na ty m obszarze jest islam, ale to
jednoczenie jedno z najbardziej zrnicowany ch miejsc na wiecie, gdzie spoty ka si
kilkadziesit grup etniczny ch i jzy kw. Dosta si pod wadanie Rosji na pocztku XIX wieku,
a po rewolucji bolszewickiej doczy do grupy republik kaukaskich, ktre na krtko stworzy y
niepodlegy kraj. Po rozpadzie Zwizku Radzieckiego Dagestan nie poszed jednak ladem
Czeczenii i nie uniezaleni si od Rosji. Secesja nie miaa wielkiego poparcia w narodzie, chocia
przez wikszo lat dziewidziesity ch trway tam dy skusje o zjednoczeniu z Czeczeni.
Szamil Basajew, dowdca, ktry 7 sierpnia stan na czele rajdu z Czeczenii, ogosi zamiar
utworzenia islamskiego pastwa Dagestanu, majc nadziej na poszerzenie zasigu polity czno-
ideologicznej kampanii przemocy i terroru, eby wzmocni swoj pozy cj w Czeczenii. Razem
z saudy jskim bojownikiem Chattabem poprowadzili skadajcy si z dwch ty sicy bojownikw
oddzia i zajli wioski wzdu grskiej granicy . Nie wiadomo, jaki dokadnie by cel tej inwazji, ale
z powodu coraz silniejszy ch napi po porwaniu generaa Szpiguna (jego ciao znaleziono
pniej) rosy jskie siy wojskowe by y lepiej przy gotowane. Kiedy minister spraw wewntrzny ch
a od maja premier Siergiej Stiepaszy n pisa pierwsze wersje planw operacji milicji
i wojska, ktre miay przy wrci federalny ad w Czeczenii, dy rektor FSB i szef Rady
Bezpieczestwa Wadimir Putin uczestniczy w procesie ich powstawania. Pniej Stiepaszy n
twierdzi, e ustalili termin operacji sierpie albo wrzesie dugo przed rajdem Basajewa1.
Plan Stiepaszy na zakada osignicie ograniczony ch celw militarny ch: ustanowienie kontroli
nad zajmujcy mi jedn trzeci kraju rwninami w pnocnej Czeczenii oraz nad terenami
nizinny mi a do rzeki Terek i utworzenie kordonu sanitarnego odgradzajcego Rosj od
rady kalny ch i przestpczy ch ruchw, ktre dziaay w grach republiki.
Po rajdzie Basajewa w gb Dagestanu okazao si, e Putin ma ambitniejsze zamiary .
Poprosi Jelcy na o peni wadzy , by skoordy nowa dziaania wszy stkich ministerstw
strzegcy ch bezpieczestwa narodowego i przeprowadzi operacj militarn oficjalnie ty lko
prezy dent jako zwierzchnik si zbrojny ch dy sponowa tak wadz. Jelcy n si zgodzi. Po raz
pierwszy w y ciu powierzy premierowi tak wielk cz uprawnie prezy denckich2. Dzie po
swojej sierpniowej nominacji Putin zadeklarowa, e dowdztwo rosy jskie odzy ska kontrol nad
Dagestanem, i uzna, e cel naley zrealizowa w dwa ty godnie. Nie zosta nawet jeszcze
zaprzy siony . 13 sierpnia rosy jskie bombowce i migowce szturmowe zbombardoway wioski
okupowane przez czeczeskich bojownikw, Putin za zagrozi samej Czeczenii wojn lotnicz.
Nastpnego dnia Rosja spenia t grob i zbombardowaa wsie, ktry ch party zanci uy wali jako
baz wy padowy ch.
16 sierpnia Duma zaja si nominacj Putina i przy ja jego kandy datur minimaln liczb
gosw po debacie, ktra bardziej koncentrowaa si na kampanii wy borczej ni na kwalifikacjach
przy szego premiera do kierowania rzdem czy te na brutalny ch wy darzeniach na poudniu
kraju. Zdoby dwiecie trzy dzieci trzy gosy ledwie siedem wicej ni wy magane minimum
i o wiele mniej ni Stiepaszy n, Primakow i Kirijenko3. W oczach parlamentarzy stw Putin by
w najlepszy m razie ty mczasowy m figurantem, ktry wkrtce zostanie odstawiony na boczny tor.
W krtkim, zwizy m expos Putin obieca przy wrci dy scy plin w rzdzie i przy pomnia
rosy jskim generaom, e wkrtce upy wa termin odparcia party zantw z Dagestanu. Zosta im
ju ty lko ty dzie.
Ty dzie pniej bojownicy Basajewa si wy cofali; nie docenili zaciekoci interwencji
rosy jskiej, a przeliczy li si, jeeli chodzi o poparcie lokalnej ludnoci dla islamskiego powstania.
Oczy wicie w Dagestanie mieszkali zwolennicy rady kalnego islamu, ale wikszo z zatrzsienia
tamtejszy ch grup etniczny ch by a znacznie bardziej lojalna wobec Rosji ni Czeczecy 4. Lokalna
policja i bojwki paramilitarne poczy y siy z wojskiem federalny m w walce z najedcami
i 26 sierpnia zawiesiy trjkolorowe flagi Rosji nad okupowany mi wsiami, ktre zniszczono
podczas trwajcy ch dwa ty godnie nalotw. Nastpnego dnia Putin uda si do Dagestanu
w towarzy stwie reporterw prasowy ch i telewizy jny ch, ktry m nie zdradzono celu wy prawy ,
dopki nie wy ldowali w stolicy regionu, Machaczkale. Otoczony szczelny m kordonem sub
bezpieczestwa orszak w najwikszej tajemnicy wsiad do migowca i polecia do Botlich,
grskiej wioski w sercu ogarnitego inwazj tery torium, niecae dziesi kilometrw od granicy
z Czeczeni. Tam Putin, ubrany mao oficjalnie w spodnie i kurtk, zwrci si do grupy
rosy jskich i dagestaskich onierzy i wy rni pidziesiciu z nich orderami. Ogosi, e trzej
uczestnicy walk otrzy maj najwy sze wojskowe odznaczenia honorowe w Rosji, ty tuy Bohatera
Federacji Rosy jskiej, ktre zostan wrczone podczas specjalnej ceremonii na Kremlu. Czwarty
ty tu mia by przy znany pomiertnie. Wedug oficjalny ch dany ch podczas interwencji zgino
niemal szedziesiciu rosy jskich onierzy nikt nie przedstawi liczby ofiar wrd rebeliantw
ani ludnoci cy wilnej ale Putin polecia tam midzy inny mi po to, by przy pomnie, e oddali
y cie w susznej sprawie, a ich mier nie pjdzie na marne. Wznis toast za ty ch, ktrzy zginli,
ale nagle przerwa w p zdania.
Poczekajcie chwil powiedzia. Chciaby m wy pi zdrowie ranny ch i y czy
pomy lnoci wszy stkim tu zebrany m, ale mamy przed sob wiele wany ch zada i problemw
do rozwizania. Dobrze je znacie. Wiecie, jakie wrg ma plany . My te to wiemy . Mamy
wiadomo, e w niedalekiej przy szoci musimy spodziewa si prowokacji. Wiemy te, czego
oczekiwa, i tak dalej. Nie moemy sobie pozwoli nawet na chwil saboci. Ani na sekund. Bo
jeeli opucimy gard, to okae si, e ci, ktrzy tu polegli, walczy li na prno. Dlatego
proponuj, eby my odstawili kieliszki. Na pewno za nich wy pijemy , ty le e pniej5.
Ta krtka wizy ta Putina na terenach przy graniczny ch by a spektaklem w wy konaniu
nowicjusza na scenie polity cznej, ale rnica midzy nim a Jelcy nem by a uderzajca
modo i werwa kontra zaawansowany wiek i zniedonienie. Rozczarowany , podzielony nard
nagle mg cieszy si zwy cistwem militarny m pod wodz premiera, ktrego do tej pory
wikszo ludzi uwaaa za nieco bezbarwnego urzdnika, o ile w ogle co o nim wiedziaa. Ale
sowa Putina zasiay te ostrono zdaniem niektry ch brzmiay jak przestroga, eby nie
wpada w eufori, bo konflikt na pewno nie skoczy si wraz z wy parciem Basajewa do
Czeczenii.

N iecay ty dzie pniej, wieczorem 4 wrzenia, potna eksplozja zrwnaa z ziemi

czteropitrowy blok w Bujnaksku, mniej wicej szedziesit pi kilometrw na poudnie od


stolicy Dagestanu. Mieszkali w nim rosy jscy onierze i ich rodziny . Wielu z nich wanie usiado
przed telewizorami, eby obejrze mecz pomidzy Ukrain i Francj. Wy buch
prawdopodobnie samochodu puapki zabi szedziesit cztery osoby . Nazajutrz oddziay
bojownikw czeczeskich znowu przekroczy y granic Dagestanu, ty m razem w pobliu
Chasawjurtu, miasta, w ktry m trzy lata przed zamachem podpisano ukad pokojowy koczcy
pierwsz wojn czeczesk. Jelcy n kipia ze zoci na posiedzeniu Rady Bezpieczestwa 6
wrzenia. Jak moglimy straci cay obwd w Dagestanie!? grzmia. Mona to wy tumaczy
jedy nie nonszalancj si zbrojny ch!6 Prezy dent udzieli niezwy kle szerokich uprawnie nowemu
premierowi, a ty mczasem po pocztkowy m sukcesie i tak doszo do katastrofy . Przepowiednie
o szy bkim kocu kariery Putina zdaway si prorocze.
Po kilku dniach, 9 wrzenia, kaukaska masakra powtrzy a si w Moskwie. Tu po pnocy
wy buch wstrzsn omiopitrowy m blokiem przy ulicy Gurianowa 19, niedaleko szerokiego
zakola rzeki Moskwy . Sia wy buchu odpowiednik detonacji kilkudziesiciu kilogramw troty lu
rozerwaa szeroki, kwadratowy budy nek na p, jakby kto rozupa go giganty czn siekier.
Pogrony ch we nie mieszkacw przy gniota sterta poncego gruzu. Na pocztku ledczy
sdzili, e przy czy n moga by nieszczelna instalacja gazowa, ale ju nastpnego dnia wadze
zaczy podejrzewa atak terrory sty czny , i to najgorszy w historii stolicy Rosji. Anonimowy
czowiek zatelefonowa do agencji prasowej Interfax i owiadczy , e eksplozje w Moskwie
i Bujnaksku by y aktami zemsty za ataki Rosjan w Czeczenii i Dagestanie. Ten sam albo inny
czowiek z pnocnokaukaskim akcentem uprzedzi redakcj Deutsche Welle ju dwa dni
wczeniej, e w miecie dojdzie do trzech wy buchw bomb, eby ukara Rosj. Jeeli
potwierdzi si, e by to atak terrory sty czny , a wszy stko na to wskazuje, bdziemy musieli
przy zna, e echo wojny w Dagestanie rozbrzmiewa w Moskwie owiadczy mer ukow
i poprosi o zwikszenie rodkw bezpieczestwa7. Wskutek zamachw zginy dziewidziesit
cztery osoby , a kilkaset zostao ranny ch.
11 wrzenia, gdy suby kry zy sowe wci by y zajte oczy szczaniem ulicy Gurianowa
z gruzw, Putin polecia do Nowej Zelandii, eby w zastpstwie niedomagajcego Jelcy na wzi
udzia w doroczny m forum Wsplnoty Gospodarczej Azji i Pacy fiku. Spotkali si tam przy wdcy
dwudziestu jeden pastw by to debiut Putina na scenie midzy narodowej. Przy wdcw
ciekawio, kim jest pity w cigu osiemnastu miesicy premier Jelcy na, chocia niewielu
wierzy o, e przetrwa duej ni inni. Akty przemocy niedaleko Czeczenii ju zaalarmoway
Zachd, wic prezy dent Clinton skorzy sta z okazji, by podczas forum delikatnie wy razi trosk
o ofiary tragedii, i poprosi o uchwalenie rezolucji, ktra umoliwiaby obecno
midzy narodowy ch obserwatorw na ziemi rosy jskiej. Putin zacz swoj odpowied uprzejmie
zapewni, e napicia w Kosowie to ju przeszo, i zaapelowa o wzajemne zrozumienie
wsplnego dla wszy stkich zagroenia midzy narodowy m terrory zmem. Ale gdy Clinton naciska
go w sprawie Czeczenii, Putin zacisn usta, zeszty wnia, a w jego oczach pojawi si
nieprzejednany by sk8. Ry sujc na serwetce map, zacz tumaczy Clintonowi, e ju zaczto
wdraa wstpny plan rozcignicia ograniczonej kontroli militarnej nad Dagestanem,
obejmujcej tereny a do rzeki Terek. Przekony wa, e walki w Dagestanie nie by y
pojedy nczy m, odizolowany m rajdem, ty lko pocztkiem inwazji na Rosj, wspieranej przez
midzy narodowy ch terrory stw, midzy inny mi Osam bin Ladena. Poinformowa Clintona, e
bin Laden i Al-Kaida, sprawcy ubiegoroczny ch zamachw na amery kaskie ambasady w Kenii
i Tanzanii, sponsoruj islamskich bojwkarzy w Czeczenii, a nawet osobicie ich odwiedzili
(Amery kanie do dzisiaj nie s w stanie potwierdzi tej informacji)9. Putin zdradzi
amery kaskiemu prezy dentowi zamiary , o ktry ch nie poinformowa jeszcze nawet swoich
rodakw e wojsko rosy jskie znowu zamierza interweniowa w Czeczenii.
Putin wci by w Nowej Zelandii, gdy 13 wrzenia kolejny wy buch zniszczy jeszcze jeden
blok mieszkalny , ty m razem przy ulicy Kaszy rskoje Szosse w poudniowej czci Moskwy ,
niedaleko ulicy Gurianowa. Liczba ofiar wy niosa sto osiemnacie osb, a strach w kraju
przerodzi si w histeri. Raporty doty czce moty ww zamachowcw by y pene niejasnoci
i czsto ze sob sprzeczne. Sam Putin po pierwszy m ataku zawaha si i powstrzy ma w ostatniej
chwili przed nazwaniem go aktem terrory sty czny m. Ty m razem jednak nie kry zoci
i stwierdzi, e trudno uwierzy , by oba wy buchy by y dzieem przy padku. Ty ch, ktrzy to
zrobili, nie mona nazwa ludmi powiedzia. Nie mona ich nawet nazwa bestiami10.
Skrci swoj pierwsz zagraniczn wizy t w charakterze premiera i wrci do Moskwy . Tam
jednak nikt nie mia pojcia, kim waciwie by y owe winne zamachw bestie. Ekstremici
z Dagestanu wzili podobno na siebie odpowiedzialno za bomb w Bujnaksku, ale przy wdcy
czeczescy , midzy inny mi Szamil Basajew, ktrego bojownicy wci by li w Dagestanie, odcili
si od zamachw w Moskwie, chocia Basajew wy korzy sta t okazj, by przy pomnie swoj
przy sig, e jeszcze wy kroi z poudniowy ch rubiey Rosji pastwo islamskie11. Lider partii
komunisty cznej w Dumie i jej zatwardziay ideolog Wiktor Iljuchin powiedzia agencji ITAR-
TASS, e pierwszy atak nie by zwizany z Kaukazem, lecz raczej ze sporem midzy
zwolennikami Jelcy na i mera ukowa. Jego zdaniem zamachy bombowe miay by pretekstem
do odwoania grudniowy ch wy borw parlamentarny ch. Sztucznie podsy ca si histeri
polity czn twierdzi12. Aleksander Lebied, ktry ty mczasem zosta gubernatorem Kraju
Krasnojarskiego, w wy wiadzie dla francuskiego dziennika Le Figaro wy sun tez, e
Czeczecy niewiele zy skaliby na takich zamachach, w przeciwiestwie do Jelcy na i jego
rodziny . Musieli wy znaczy cel stworzy poczucie masowego zagroenia, destabilizacji,
ktra pozwoliaby im w odpowiedniej chwili powiedzie: Nie musicie i do lokali wy borczy ch
ani ry zy kowa, e jaka bomba rozerwie was przy urnie 13.
Panika na ulicach Moskwy doprowadzia do organizacji lotny ch posterunkw milicji i obaw,
podczas ktry ch aresztowano pod by le pretekstem kilkaset osb wy starczy o, e wy glday jak
mieszkacy Kaukazu. Oby watele sami patrolowali ulice. Milicja odkry a siedemdziesit sze
workw materiau wy buchowego w szopie na placu budowy w Kapotnii, rejonie w poudniowo-
wschodnim okrgu Moskwy . Oznaczone jako cukier z zakadu w Karaczajo-Czerkiesji worki
zawieray dosy rodkw wy buchowy ch, by wy sadzi w powietrze jeszcze kilka inny ch
blokw14. To odkry cie pooy o kres eksplozjom w Moskwie, ale 16 wrzenia znowu doszo do
zamachu bombowego, ty m razem w Wogodosku, miecie na poudniu Rosji, kilkaset kilometrw
zarwno od Moskwy , jak i od Czeczenii. Ten atak rni si od poprzednich jedy nie szczegami.
Wy buch nastpi nad ranem, kiedy wikszo ludzi spaa w swoich kach. Materiay
wy buchowe znajdoway si w ciarwce zaparkowanej przed blokiem, a nie by y ukry te
w budy nku, co zapewne sprawio, e ofiar by o mniej. Sia wy buchu oderwaa jedn cian
bloku, ale nie zburzy a go. Zgino siedemnastu mieszkacw. Podczas tej fali terroru y cie
stracio niemal trzy sta osb.
Rosja nadal prowadzia ataki z powietrza na Czeczeni, ale Putin postanowi zaostrzy konflikt.
23 wrzenia rosy jski samolot po raz pierwszy zrzuci bomby w gbi republiki, na lotnisko
w Grozny m i na rafineri ropy naftowej oba obiekty doszcztnie spony , bo lokalny m
wadzom brakowao sprztu ganiczego. Te ataki nie by y czci szerszej strategii miay
charakter kary . Podczas nalotu na lotnisko zniszczono jeden z dwch sprawny ch czeczeskich
samolotw stary dwupatowiec, ktry nie mia adnego znaczenia dla dziaa wojenny ch.
Podczas oficjalnej wizy ty w Kazachstanie Putin zapowiedzia, e Rosja bdzie si broni przed
bandami obcy ch najemnikw i terrory stw, ale zaprzecza, e planuje now wojn czeczesk.
Zapy tany o powd atakw lotniczy ch straci zimn krew. Oszczdny sposb by cia, z ktry m
Rosjanie ju przy wy kli kojarzy swojego lakonicznego, ascety cznego premiera, ulotni si bez
ladu. Kiedy mwi, brzmia jak uliczny gangster nie przebiera w sowach, a jego wy powied
by a naszpikowana slangiem charaktery sty czny m dla pwiatka. Mam ju do wy suchiwania
tego rodzaju py ta powiedzia rozdraniony . Rosy jskie samoloty atakuj jedy nie obozy
terrory stw. Udupimy ich wszdzie, gdziekolwiek si ukry waj. Jeli bd, pardon, siedzie na
kiblu, to dorwiemy ich w wy chodku15.

W szy stko, co zdarzy o si tego lata, stano pod znakiem zapy tania za spraw zamachu, do
ktrego nie doszo. Wieczorem 22 wrzenia dzie przed sowami Putina o wy chodku, ktre
wkrtce miay si sta jedn z jego najczciej cy towany ch wy powiedzi kierowca autobusu
z lecego na poudniowy wschd od Moskwy Riazania zwrci uwag na bia ad zaparkowan
przed jego blokiem. Moda kobieta z wy gldu ty powa Rosjanka staa wy ranie
podenerwowana w wejciu do budy nku przy ulicy Nowosioowa. Za kierownic samochodu
siedzia mczy zna. Po chwili z budy nku wy szed drugi mczy zna i wszy scy troje odjechali.
Przeczulony z powodu ostatnich wiadomoci o zamachach bombowy ch kierowca zatelefonowa
na milicj. Pocztkowo funkcjonariusze wy dawali si niezainteresowani t rewelacj, ale kiedy
przy jechali na miejsce, wy bucha panika. Kapral Andriej Czerny szew znalaz w piwnicy bloku
trzy worki z napisem CUKIER, takie jak te na budowie w Moskwie, a take urzdzenie
wy gldajce na detonator. Zegar ustawiono na wp do szstej rano. Milicja w wielkim
popiechu ewakuowaa jedenastopitrowy blok i wezwaa specjalist od adunkw
wy buchowy ch, Jurija Tkaczenk, eby rozbroi zapalnik. Ten zbada zawarto workw za
pomoc analizatora gazw. Okazao si, e nie ma w nich cukru, ty lko uy wana w wojsku
substancja wy buchowa o nazwie heksogen. Tego samego materiau uy to podczas co najmniej
jednego z ostatnich moskiewskich zamachw16. Nastpnego dnia rano media poday informacj,
e cudem uniknito kolejnego tragicznego w skutkach wy buchu.
Nastrj w Riazaniu by daleki od euforii, ale chwalono mieszkacw i miejscow milicj.
Pragn podzikowa oby watelom za czujno powiedzia Putin w wy stpieniu telewizy jny m.
Wstrznici mieszkacy miasta rozmy lali o ty m, co mogo si sta, a ty mczasem milicja
prowadzia ledztwo i zdawao si, e ju namierzy a niedoszy ch zamachowcw. Znaleziono
porzucon na parkingu ad i zatrzy mano dwch mczy zn podobny ch do ty ch, ktry ch kierowca
autobusu widzia przed blokiem, ale wy legity mowali si jako agenci FSB, wic po chwili zostali
zwolnieni. Wieczorem pracownica centrali telefonicznej podsuchaa fragment rozmowy jeden
z mczy zn mwi, e nie da si niepostrzeenie wy mkn z miasta, a drugi radzi, eby si
rozdzieli i podj prb opuszczenia Riazania na wasn rk. Operatorka poinformowaa
milicj, a funkcjonariusze sprawdzili numer rozmwcy w Moskwie. Ze zdziwieniem odkry li, e to
numer nalecy do FSB.
Jeszcze tego samego dnia wieczorem rzecznik prasowy FSB zacz podawa w wtpliwo
wszy stko, co rzekomo zdarzy o si w Riazaniu. Powiedzia, e wstpne testy nie wy kazay
obecnoci rodkw wy buchowy ch w materiale dowodowy m, ktry FSB zatrzy maa i przy wioza
do Moskwy . Stwierdzi te, e na miejscu nie by o detonatora, ty lko czci mechanizmu
podobnego urzdzenia. Nazajutrz dy rektor FSB Nikoaj Patruszew rozmawia z dziennikarzami po
zebraniu kry zy sowy m rzdu, na ktry m omawiano kwesti zamachw. Patruszew, bliski kolega
Putina z KGB w Petersburgu, przy jecha za swoim przy jacielem do Moskwy i razem z nim pi
si po szczeblach kariery . W 1999 roku, kiedy Putin zosta premierem, przej od niego stanowisko
dy rektora FSB i na dugo pozosta jedny m z najbardziej zaufany ch oficerw przy szego
prezy denta Rosji. Owiadczy , e zdarzenia, do ktry ch doszo w Riazaniu, by y po prostu
wiczeniami majcy mi sprawdzi poziom przy gotowania sub do walki z takimi zamachami,
jakie ostatnio dotkny miasta w Rosji. Powiedzia, e podobne wiczenia przeprowadzono w kilku
miastach w ktry ch, jak si zdaje, wy niki nie by y zby t dobre, bo nigdzie indziej nie zgoszono
nic podejrzanego i pochwali mieszkacw oraz milicj za czujno, ktr si wy kazali,
odkry wajc atrapy adunkw wy buchowy ch.
Jednoczenie chciaby m ich za wszy stko przeprosi doda17.
Przy taczane sowo w sowo owiadczenie Patruszewa pojawio si w gazetach moskiewskich
i nie ty lko, ale mieszkacy Riazania by li zdezorientowani. Moliwe, e mieszkacw ani milicji
nie poinformowano, e przetestowano ty lko ich czujno, ale nawet tamtejsi pracownicy FSB
twierdzili, e nic o ty m nie wiedzieli podobnie jak mer, gubernator ani nikt inny . Trudno
wy tumaczy , dlaczego zwlekano ptora dnia z przekazaniem przeraony m mieszkacom miasta
informacji o wiczeniach, ty m bardziej e Ministerstwo Spraw Wewntrzny ch zmobilizowao
ty sic dwustu funkcjonariuszy do obawy na podejrzany ch oraz do szukania w okolicy inny ch
bomb. Ponadto funkcjonariusze uczestniczcy w akcji rozbrojenia bomby zdawali sobie spraw
z tego, co widz. Albo wiczenia FSB by y niezwy kle przekonujcy m testem gotowoci do walki
z terrory zmem, albo misty fikacj. Wieczorem pewien suchacz zatelefonowa do Echa Moskwy ,
ktre ju wtedy tak jak w dzisiejszy ch czasach by o stacj radiow promujc, w miar
moliwoci, otwart dy skusj polity czn. Przedstawi si jako oficer suby bezpieczestwa, ale
nie ujawni swojego nazwiska, i podway szczero wy janie FSB. Jego zdaniem by y tak
nieprawdopodobne, e ludzie mogli pomy le, i sama FSB by a w jaki sposb zamieszana w te
zamachy 18.

29 wrzenia Putin wy razi gotowo do negocjacji z prezy dentem Czeczenii Asanem

Maschadowem, ale ty lko pod warunkiem, e ten potpi dziaania terrory sty czne, wy dali
z republiki zbrojne bojwki oraz aresztuje i podda ekstrady cji najgroniejszy ch przestpcw,
takich jak Basajew, Chattab i inni dowdcy z listy poszukiwany ch terrory stw. By o to ultimatum,
a nie propozy cja. Maschadow potpi najazd na Dagestan i zamachy bombowe w Rosji, ale jego
wadza nie by a wy starczajco silna, eby mg wy wiera nacisk na Basajewa czy Chattaba,
a ty m bardziej aresztowa ich i odda w rce Rosjan. Nie mog ot tak aresztowa Basajewa
mwi dziennikarzom dwa dni przed ofert Putina. Moi rodacy nie zrozumieliby tej decy zji.
Przecie razem walczy limy o wolno naszego kraju19. W dniu wy stosowania ultimatum mia
jecha do Dagestanu, eby spotka si z tamtejszy m prezy dentem i oceni moliwoci dialogu
z Moskw. Musia jednak odwoa t wizy t, bo demonstranci w Dagestanie zablokowali mu
drog20. Zreszt i tak by o ju za pno.
Nastpnego dnia armia rosy jska i siy Ministerstwa Spraw Wewntrzny ch zalay Czeczeni.
Pomimo wczeniejszy ch zapewnie Putina zacza si regularna inwazja. Okoo czterdziestu
ty sicy onierzy wzio udzia w pierwszej wojnie czeczeskiej, a wielu z nich nie miao adnego
dowiadczenia w walce. Ty m razem Putin zmobilizowa ponad dziewidziesit trzy ty sice ludzi,
czy li mniej wicej ty lu, ilu liczy y wojska rosy jskie podczas inwazji na Afganistan, pastwo
o cztery razy wikszej powierzchni21. 1 padziernika ogosi, e Rosja przestaje uznawa rzd
Maschadowa; najwy sze uprawnienia odzy ska lokalny parlament, wy brany w 1996 roku podczas
rosy jskiej okupacji. Jego czonkowie przeby wali przede wszy stkim w Moskwie albo w inny ch
miastach, bo uciekli z republiki, kiedy Rosja wy cofaa wojsko po pierwszej wojnie. Deklaracja
Putina unicestwia niky cie szansy na porozumienie na drodze negocjacji. Putinowi zreszt nie
zaleao na takim zakoczeniu konfliktu. Maschadow doczy do Basajewa i inny ch rady kalny ch
dowdcw krwawy ch walk w obronie ojczy zny Czeczecw. Do 5 padziernika rosy jskie
oddziay ju stacjonoway na jednej trzeciej tery torium Czeczenii na pnoc od rzeki Terek
zgodnie z zaoeniami tajnego planu, ktry opracowy wano od wiosny . Ty dzie pniej armia
przekroczy a rzek i ruszy a na Grozny .
Putin poprzy sig, e nie dopuci do powtrzenia bdw z pierwszej wojny . Niektrzy odebrali
te sowa jako zapowied, e nie zamierza prowadzi ofensy wy naziemnej na pen skal, tak by
przej od razu kontrol nad cay m tery torium republiki. Ty mczasem dokadnie to chcia zrobi
ty le e ty m razem uy caej potgi si powietrzny ch, eby zminimalizowa straty wrd
piechoty , nie liczc si przy ty m ze stratami po stronie Czeczecw. Rnica polega na ty m, e
teraz nie bdziemy bezmy lnie wy sy a naszy ch chopcw wprost pod ogie nieprzy jaciela
tumaczy Putin w dzienniku Wriemia Nowostiej . Bdziemy dziaa z wy korzy staniem
nowoczesny ch oddziaw i sprztu i zniszczy my terrory stw na odlego. Zniszczy my ich
infrastruktur. Oddziaw specjalny ch uy jemy jedy nie do oczy szczenia zdoby ty ch terenw.
Koniec z atakiem frontalny m. Bdziemy chroni naszy ch onierzy . Oczy wicie taka takty ka
bdzie wy maga czasu i cierpliwoci. Korzy stajc z okazji, pozwol sobie poprosi czy telnikw
i reszt rodakw o wy rozumiao w tej kwestii, bo albo rzucimy si do ataku z okrzy kiem
Kommunisty wpieriod!, nie baczc na liczb ofiar po naszej stronie, albo cierpliwie i metody cznie
wy bijemy wrogw z powietrza. Ale atak powietrzny moe si nie uda. Uda si odpar
dziennikarzowi Putin. Nie bdzie adny ch ale 22.
20 padziernika, gdy walki trway w najlepsze, Putin ruszy w tajn podr z Moskwy do
Czeczenii. Jedny m z etapw tej wy prawy by krtki lot samolotem szturmowy m Su-25. Tak jak
w Dagestanie, znowu odznaczy pilotw w bazie lotniczej i spotka si ze starszy zn wanie
odbitej przez Rosjan przy granicznej wioski Znamienskoje. Putin wy razi ubolewanie, e rzd
czeczeski nie wy paca pensji ani emery tur, nie jest w stanie utrzy ma dziaalnoci szpitali ani
szk, chocia dotacje z Moskwy nigdy nie przestay py n do regionu. Wy jani, e celem Rosji
jest przy wrcenie porzdku przez usunicie z tery torium Czeczenii bandy tw, ktrzy tkwi ju
nawet nie po kolana, lecz po szy j we krwi. Jedny m z celw mojej dzisiejszej wizy ty jest
dowiedzenie, e my i wy stanowimy jedno e w Rosji nie podgrzewa si nastrojw
anty czeczeskich ani anty kaukaskich. Chc, eby cay kraj si przekona, e nikt tu nie nastaje na
niczy je y cie23. Nastpnego dnia rosy jski pocisk rakietowy wy ldowa na gwny m targu
Groznego, zabijajc wielu cy wilw, przede wszy stkim kobiety i dzieci, ktre prboway uzupeni
coraz trudniejsze do zdoby cia zapasy jedzenia.
Pomimo wrzawy medialnej wok zamachw na budy nki cy wilne i wy buchu nastrojw
anty czeczeskich w Moskwie i inny ch miastach Rosji wojna dugo nie cieszy a si jednogony m
poparciem polity kw, szczeglnie ty ch, ktrzy chcieli sign po wadz po Jelcy nie. Wci y we
by y wspomnienia pierwszej wojny czeczeskiej. Do poowy wrzenia ju dwustu onierzy
rosy jskich zgino w walkach wzdu granic Czeczenii; liczba ofiar po drugiej stronie by a o wiele
wy sza, prawdopodobnie wy nosia kilka ty sicy . Jewgienij Primakow, ktry obok ukowa by
gwny m fawory tem do przejcia urzdu po Jelcy nie, wy razi poparcie dla precy zy jny ch
uderze na obozy terrory stw, ale nie dla zmasowanej inwazji. Jestem stanowczo przeciwny
organizowany m na szerok skal operacjom, ktre mog si przerodzi w zdarzenia, ktre
pamitamy z przeszoci mwi. Nie powinnimy robi sobie powtrki z przeszoci24.
ukow zareagowa na ataki uwagami o zabarwieniu rasistowskim i przekony wa o koniecznoci
przy wrcenia radzieckiego obowizku meldunkowego. Jego propozy cj rozwizania problemu
by a budowa muru berliskiego bis wzdu granic Czeczenii, a nie ponowny podbj tego
tery torium. Cz liberalny ch zwolennikw Jelcy na publicznie wy raaa zastrzeenia co do
skutecznoci i moralnego uzasadnienia kampanii wojennej, w ktrej gin cy wile bdcy ,
przy najmniej na razie, oby watelami Rosji. Do koca wrzenia ponad sto ty sicy Czeczecw
przede wszy stkim osb starszy ch, kobiet i dzieci ucieko z republiki, szukajc schronienia
w ssiedniej Inguszetii, co doprowadzio do kry zy su emigracy jnego, na ktry Rosja nie by a
przy gotowana.
Kraj znowu zalay plotki, e Jelcy n zrzeknie si prezy dentury , e zdy misjonuje Putina i jego
nowy gabinet i e grudniowe wy bory parlamentarne zostan odwoane. Putin wci musia
dementowa takie pogoski. Wrd rosy jskich elit polity czny ch panowao przekonanie, e premier
popenia polity czne samobjstwo, wy powiadajc Czeczenii kolejn wojn. Zachowa si jak
kamikadze, kiedy rzuci swj cay kapita polity czny na szal wojny i zostawi po sobie jedy nie
zgliszcza pisa Bory s Jelcy n, prezy dent, ktry nie zdoby si na mobilizacj caego potencjau
militarnego Rosji podczas pierwszej wojny w Czeczenii25. Putin sprawia wraenie obojtnego
na dy plomacj wojenn, moe dlatego, e nie mia adny ch dowiadcze z poprzedniej wojny
czeczeskiej, a moe po prostu nie wtpi w swoj history czn misj. Nie sucha opinii
publicznej ani mity gujcy ch go polity kw; zdaniem Jelcy na uwaa, e jego kariera nie potrwa
duej ni konflikt czeczeski. Decy zje Putina by y wy zy wajco apolity czne, mona by o wrcz
odnie wraenie, e chodzi mu o jakie osobiste porachunki, jakby najazd na Dagestan by dla
niego zniewag, ktr poprzy sig pomci.
Ku zdziwieniu Jelcy na i wielu inny ch osb sposb prowadzenia wojny przez Putina okaza si
niezmiernie popularny wrd spoeczestwa. Pierwszy konflikt nie zy ska poparcia Rosjan, ale
z reakcji opinii publicznej na drug wojn czeczesk mona wy wnioskowa, e winne temu by y
brak stanowczoci dowdztwa, ze przy gotowanie i wy posaenie armii, ktra dy sponowaa
jedy nie spucizn po Armii Radzieckiej, oraz fakt, e Rosjanie dali si pokona zgrai czeczeskich
bandy tw z dzikich gr. Wojna prowadzona przez nowego premiera zdawaa si zupenie inna.
Elity polity czne, my lc ju o najbliszy ch wy borach, obawiay si konsekwencji konfliktu,
ty mczasem wszy stko wskazy wao na to, e zwy czajni Rosjanie chcieli, jak Putin, spuci omot
bandy tom.

K iedy Jelcy n mianowa Putina premierem, mao kto w Rosji o nim sy sza. Teraz, chocia

jeszcze nie zdy ogosi swojego programu ani kierunku swojej polity ki, osignicia w Czeczenii
sprawiy , e jego popularno zacza niespodziewanie rosn, co pokazy way sondae. Jeszcze
w sierpniu, gdy otrzy ma nominacj, ty lko dwa procent ankietowany ch osb uwaao go za
najlepszego kandy data na prezy denta; w padzierniku sdzio tak 27 procent ludzi; popierao go
o jeden procent mniej wy borcw ni Primakowa. Jelcy n dotrzy ma danej Putinowi obietnicy ,
wic ten nie musia si przejmowa przy gotowaniami do wy borw. Stratedzy polity czni
urzdujcego prezy denta zaoy li now parti Jedno. Tak jak sam Putin partia nie miaa
adnego konkretnego programu ani ideologii, lecz nazy waa si frontem patrioty czny m. Za
sy mbol obraa niedwiedzia Bory s Bieriezowski twierdzi, e wpad na ten pomy s, nic
w malignie podczas poby tu w szpitalu, gdzie leczy si na zapalenie wtroby 26.
Wy dawao si, e Jedno nie ma duej szansy na zwy cistwo. Pod koniec padziernika ledwo
zdoaa zebra wy magan liczb podpisw, eby zarejestrowa si do startu w wy borach. By a
daleko z ty u za liberaami z Jaboka, parti komunisty czn i fawory tem, Ojczy zn Jedn Rosj,
czy li sojuszem ukowa z Primakowem. Atutem Jednoci by jednak nieograniczony dostp do
rodkw finansowy ch Kremla i oligarchw, ktrzy hojnie sponsorowali party jn kampani.
Nawet Bieriezowski, coraz bardziej oddalajcy si od Jelcy na, udostpni swoj stacj
telewizy jn, eby atakowa ukowa i Primakowa, ktry ch szczerze nie znosi, a glory fikowa
Putina, przedstawiajc go jako rzeczy wistego przy wdc. Odda najlepszy czas antenowy
ekstrawaganckiemu komentatorowi polity cznemu Siergiejowi Dorience, ktry ty dzie w ty dzie
oskara ukowa o korupcj, hipokry zj, a nawet o morderstwo27. Jego zarzuty by y tak
powane, e ocieray si o zniesawienie, ale wy jtkowo dobrze speniay swoje zadanie.
Strach Jelcy na przed polity czny mi konkurentami by powszechnie znany , dlatego coraz
wiksza popularno Putina sprowokowaa now fal plotek o jego nieuchronnej dy misji. Te
gosy osigny apogeum w listopadzie, kiedy Putin potwierdzi zamiar startu w wy borach
prezy denckich w 2000 roku. Ludzie by li pewni, e Jelcy n wy rzuci go z rzdu, tak jak przedtem
Primakowa, ale nie wiedzieli, e prezy dent pokada w mody m premierze wielkie nadzieje na
konty nuacj swojego dziea oraz na zapewnienie sobie bezpiecznej staroci. Pod koniec 1999
roku kondy cja fizy czna i prawna Jelcy na przedstawiaa si fatalnie by osabiony bardziej ni
kiedy kolwiek przedtem. Jurij Skuratow, wci bronicy si w sdzie przed zawieszeniem na
stanowisku prokuratora generalnego, dalej gra oskareniami doty czcy mi afery Mabetexu
i powiza tej firmy z rodzin Jelcy na. Z pomoc przy szed mu szwajcarski wy miar
sprawiedliwoci, ktry zamrozi pidziesit dziewi kont bankowy ch nalecy ch w taki czy inny
sposb do wy soko postawiony ch urzdnikw rosy jskich. W padzierniku Rada Federacji po raz
trzeci gosowaa przeciwko odwoaniu Skuratowa; przy mierza si do utrzy mania stanowiska
prokuratora generalnego po wy borze nowego parlamentu oraz prezy denta. To oczy wiste, e
rodzina si boi powiedzia w wy wiadzie udzielony m w swojej podmoskiewskiej daczy . Na
razie kontroluje sy tuacj, ale wkrtce sprawy mog jej si wy mkn z rk28.
Przeciwnicy prezy denta te zaczli zwraca uwag na rosnc popularno Putina. 20
listopada Primakow i ukow, zawzici ry wale Jelcy na, spotkali si z nim pry watnie, majc
nadziej na osignicie kompromisu polity cznego. Obaj zaczli publicznie sugerowa, e mog
zrezy gnowa ze swy ch ambicji i poprze wczesnego premiera. Wzlot Putina by rwnie
imponujcy , co niespodziewany . Wy dawao si, e ten czowiek reprezentuje now, niezalen
si polity czn. I to nie ty lko dziki konfliktowi w Czeczenii. W bagnie rosy jskiej polity ki ty lko on
nie splami si intry gami z udziaem polity kw i oligarchw, ktre od omiu lat psuy wizerunek
Rosji. Zawdzicza karier Jelcy nowi i rodzinie, ale dziki temu, e od 1996 roku dziaa poza
zasigiem wzroku opinii publicznej, nie wizano go z liczny mi wpadkami i skandalami Kremla.
Jego szorstkie wy powiedzi, nawet te nieparlamentarne, wprowadziy troch wieoci do
mtnego, niezrozumiaego jzy ka jelcy nowskiej administracji. Niezawisimaja Gazieta napisaa
w listopadzie, e w cigu ledwie kilku ty godni kompletnie anonimowy , raczej bezbarwny
urzdnik zmieni si w przy wdc, ktry w odrnieniu od poprzednikw nie waha si
informowa spoeczestwa o swoich planach. Dalej przekony waa, e to jeden z niewielu takich
przy padkw w historii polity cznej naszego kraju29.

D o tej pory poparcie dla Putina przekroczy o ju 40 procent, by o zatem na ty le due, eby

w grudniu mg on wpy n na wy nik wy borw parlamentarny ch. Nie wstpi do utworzonej


przez Kreml nowej partii Jedno, ktra pomimo swobodnego dostpu do zaplecza rzdu,
przy chy lnego nastawienia telewizji publicznej i hojny ch datkw od oligarchw wy padaa tak
blado w sondaach, e moga w ogle nie przekroczy progu wy borczego30. 24 listopada, po stu
dniach od swojej nominacji, Putin uratowa Jedno przed osuniciem si w polity czny nieby t,
udzielajc jej w pewny m sensie poparcia. Jako premier wolaby m nie zdradza moich sy mpatii
polity czny ch powiedzia. Ale jako zwy ky wy borca zagosuj na Jedno31. Wikszo
komentatorw dosza do wniosku, e Putin zary zy kowa nie ty lko swoj przy szo, ale te los
partii, ktr zby t wy ranie identy fikowa ze rodowiskiem kremlowskim. Nie rozumieli jednak, jak
bardzo spoeczestwo pragnie nowej siy polity cznej odrzucajcej wy suone ideologie
prawicowe i lewicowe i promujcej raczej patrioty zm oparty na jednoci, a nie podziaach,
szczeglnie podczas wojny .
Tej jesieni Jelcy n trafi dwa razy do szpitala i wci zamartwia si o swoj przy szo.
W Rosji zawsze przy czy n zmiany wadzy by a mier naturalna, spisek albo rewolucja opisa
swoje refleksje w tamty m czasie. Car koczy panowanie dopiero po mierci albo w wy niku
zamachu stanu. Dokadnie tak samo by o z sekretarzami generalny mi KPZR. Zdaje si, e reim
komunisty czny odziedziczy po caracie t niezdolno do bezbolesnego przekazania wadzy .
Rozmy la o odwoaniu Chruszczowa w 1964 roku i ubolewa, e o jego mierci w 1971 roku
poinformowano w krtkiej, ledwo zauwaalnej notatce prasowej32. 14 grudnia, pi dni przed
wy borami, Jelcy n wezwa Putina na sekretne spotkanie w jego rezy dencji Gorki-9. Spotkali si
bez wiadkw.
Chc ustpi jeszcze w ty m roku, Wadimirze Wadimirowiczu wspomina Jelcy n swoje
sowa. W ty m roku. To bardzo wane. Nowy wiek musi si zacz now er w polity ce. Er
Putina. Rozumiecie?
Putin nie zrozumia. Jego reakcja sprawia, e Jelcy nowi zamaro serce. Caa jesie upy na
pod znakiem plotek, e Jelcy n zrzeknie si stanowiska i zgodnie z konsty tucj przekae wadz
temu, kto akurat bdzie premierem. Jeszcze we wrzeniu Putin odrzuca te pogoski jako
kompletny absurd. Jeeli czego mog by pewny , to ty lko tego, e prezy dent nie zamierza
odej mwi. Nie ma mowy o jego rezy gnacji33. Ty mczasem Jelcy n sam mu powiedzia,
e wanie taki ma zamiar e to ostatni as, ktrego trzy ma w rkawie34.
Nowa, wci nie w peni przetestowana konsty tucja dawaa Jelcy nowi du swobod wy boru
momentu rezy gnacji. Gdy by zrzek si stanowiska, premier mia przej jego obowizki na
dziewidziesit dni, a po ty m okresie naleaoby rozpisa nowe wy bory . W takim wy padku
by oby bardzo mao czasu na kampani prezy denck, ale zastpca miaby dziki temu ogromn
przewag nad ry walami.
Obaj mczy ni siedzieli w milczeniu, a do Jelcy na powoli docierao, e Putin nie czuje si na
siach, by udwign ten awans. Nie wiem, czy podoam, Bory sie Nikoajewiczu odpar
w kocu. To trudne zadanie35. Jelcy n prbowa go przekona, mwic, e sam mia ponad
pidziesit lat, kiedy przy jecha do Moskwy w poszukiwaniu pracy . By starszy ni Putin, ale
wci czu si zdrowy i peen energii. Teraz zrozumia, e jego potencja polity czny si
wy czerpa. Kiedy te zupenie inaczej widziaem swoj przy szo wy zna Putinowi. Nie
wiedziaem, e y cie si tak uoy . Przez chwil snu nieprawdopodobne wizje powrotu do pracy
w budownictwie albo przeprowadzki do Jekatery nburga, gdzie stawia pierwsze kroki w polity ce
jeszcze w czasach, gdy miasto nosio nazw Swierdowsk. Zatopiony w my lach patrzy przez
okno na szary , pokry ty niegiem krajobraz. Po jakim czasie nawiza do tematu rozmowy .
Nie odpowiedzielicie zwrci si do Putina, patrzc mu w oczy .
Ten w kocu si zgodzi. Zdaniem Jelcy na nikt nie wiedzia o tej rozmowie ani o wanej
decy zji, ktra wtedy zapada.

W nocy 19 grudnia zliczono gosy po wy borach, ktry ch wy niki cz ludzi zawzicie staraa si
podway , chocia uznano, e przebiegay bez wikszy ch nieprawidowoci. Okazao si, e
Jedno odniosa oszaamiajcy sukces. Partia komunisty czna z 24 procentami uzy skaa wikszo
wzgldn i umocnia swj stan posiadania w parlamencie, ale Jedno zaja drugie miejsce,
zdoby wajc 23 procent gosw. Sojusz ukow-Primakow, ktremu jeszcze kilka miesicy
wczeniej wrono pewne zwy cistwo, zosta w ty le z jedy nie 13 procentami gosw. Obaj
polity cy ucierpieli z powodu negaty wnego wizerunku w telewizji, co ostatecznie doprowadzio do
ich poraki. Jaboko i nowa koalicja liberalna zwizana z Jelcy nem, Sojusz Si Prawicowy ch, ktr
popar te Putin, wy powiadajc pod jej adresem troch ciepy ch sw, uzy skay razem niemal
ty le samo gosw, co sojusz by y ch premierw. Podczas wieczoru wy borczego Jelcy n,
oczekujc zwy cistwa, pi szampana, ale po ty m, jak komisja zacza podawa wy niki, poszed
spa niepewny . Gdy si zbudzi, na nowo utwierdzi si w przekonaniu, e jego wiara w Putina
by a suszna36. Pniej chwali si, e pokierowa Putinem w taki sposb, e pokonujc zawzity
opr [elit polity czny ch na Kremlu i nie ty lko], wy nis go z mroku anonimowoci wprost na fotel
prezy dencki. Crka Jelcy na Tatiana dodaa: Naprawd nie by o atwo umieci Putina na ty m
stanowisku to by a najtrudniejsza rzecz, jak kiedy kolwiek udao nam si przeprowadzi37.
Jelcy n traktowa ten sukces jako swoj spucizn; miao to nada nowy ksztat pastwu, ktre
osobicie pielgnowa i podnis z ruin po Zwizku Radzieckim. Pierwszy raz od pocztku swojej
burzliwej prezy dentury mg polega na prorzdowej wikszoci w Dumie, co dawao szans na
zniwelowanie paraliujcej Rosj na drodze do transformacji rnicy zda. W cigu szeciu
ostatnich miesicy sprawowania urzdu mg wreszcie scementowa swoj strategi polity czn,
a nawet nada jej nowy kierunek. Ty mczasem niespodziewanie ogosi rezy gnacj.
28 grudnia Jelcy n siedzia przed ozdobion choink w sali bankietowej Kremla i nagry wa
trady cy jne ordzie noworoczne do narodu. Kiedy skoczy , zacz si ali, e dokucza mu
chry pka i nie jest zadowolony z wy stpienia. Pomimo protestw czonkw ekipy telewizy jnej
poprosi, eby wrcili za trzy dni i nagrali cao od nowa. By to fortel, ale zdaje si, e w tamtej
chwili nikt oprcz niego nie zdawa sobie z tego sprawy . Wrci do rezy dencji i jeszcze tego
samego dnia wezwa szefw kancelarii, obecnego i by ego, swoich dwch najbliszy ch
doradcw. Powiedzia im co, co wprawio ich w zdumienie; zdradzi, e dokadnie w sy lwestra
zamierza zrzec si urzdu. Szy kowa ostatni, wielk, brzemienn w skutki niespodziank dla kraju.
Zamierza zakoczy swoj prezy dentur wraz z kocem milenium i pozwoli Wadimirowi
Putinowi rozpocz nowe ty siclecie. Rano zaprosi Putina na Kreml i poinformowa go, kiedy
dojdzie do realizacji tego, co pitnacie dni wczeniej rozwaali ty lko teorety cznie. Od razu
odniosem wraenie, e zasza w nim zmiana pomy la Jelcy n, kiedy zobaczy premiera38. Ich
spotkanie odby o si w konkretnej atmosferze narady szczegowej i pozbawionej zbdny ch
emocji. Omwili rozporzdzenia, ktre zamierza wprowadzi Jelcy n, a potem Putin, kwestie
powtrnego nagrania ordzia noworocznego, poinformowania o wszy stkim sub wojskowy ch
i sub bezpieczestwa oraz przekazania teczki zawierajcej kody potrzebne do odpalenia
rosy jskiego arsenau nuklearnego. Po rozmowie wy szli z gabinetu Jelcy na nieco skrpowani
wspln obecnoci w tak publiczny m miejscu. Jelcy na korcio, eby zamieni z Putinem jeszcze
kilka sw. Zachowali jednak milczenie, podali sobie rce, a potem prezy dent uciska premiera
i serdecznie go poegna. Nastpne spotkanie wy znaczy li na noc sy lwestrow39.
30 grudnia Putin zastpi Jelcy na podczas balu na Kremlu. Zwrcono uwag na nieobecno
prezy denta, ale wszy scy wiedzieli o jego czsty ch problemach zdrowotny ch, wic nie
przy wizy wano szczeglnej wagi do tego faktu. Pomimo witecznej atmosfery Putin powici
du cz swojego przemwienia wojnie w Czeczenii, ktra po obleniu Groznego przez wojska
rosy jskie zacza si zmienia w krwaw ani. Miasto lego w gruzach; wy gldao tak jak adne
inne miejsce w Rosji ani nigdzie indziej od czasw Wielkiej Wojny Ojczy nianej. Ty sice
cy wilw by o uwiziony ch wrd ruin, chowao si w piwnicach bez elektry cznoci, ogrzewania
ani biecej wody . Dua cz Groznego wci znajdowaa si w rkach rebeliantw, ktrzy
dalej strzelali do prbujcy ch odbi miasto rosy jskich onierzy . Asan Maschadow ponownie
wezwa do przerwania ognia, chocia jednoczenie poprzy sig dalsz walk. Nawet gdy by
wojna trwaa dziesi lat, Rosji nie uda si zniewoli Czeczenii ani jej narodu deklarowa40.
Dziaania wojenne si zaostrzy y , a ty mczasem Europa i Stany Zjednoczone coraz ostrzej
kry ty koway Rosj za postpujcy kry zy s humanitarny . Ujawniono midzy inny mi dowody na
to, e rosy jscy onierze, prowadzc akcj oczy szczania wy zwolony ch tery toriw, wy konuj
dorane egzekucje. Wy glda na to, e onierze w kontrolowany ch przez Rosjan rejonach
Czeczenii maj woln rk, by do woli grabi i pldrowa tamtejsze miejscowoci; wielu ludzi po
powrocie do domw odkry wa, e zostay doszcztnie ogoocone ze sprztw i inny ch dbr
pisaa organizacja Human Rights Watch w licie do Rady Bezpieczestwa ONZ, apelujc
o wszczcie ledztwa w sprawie przestpstw wojenny ch41. Na Kremlu Putin odpiera zarzuty
osb zaniepokojony ch okruciestwem tej wojny , mwic, e obowizkiem Rosji jest
unicestwienie bezczelny ch i zuchway ch rebeliantw bez wzgldu na cen. Niestety zwrci
si do goci przed wzniesieniem toastu noworocznego nie wszy stkie kraje Zachodu to rozumiej,
ale nie zgodzimy si na upokarzanie dumy narodowej Rosjan ani zagroenie dla integralnoci
pastwa42.
Jelcy n zbudzi si nastpnego dnia wczenie rano i zanim wy szed z domu, by uda si na
Kreml, powiedzia onie Nainie o swoim zamiarze przekazania prezy dentury . Cudownie!
krzy kna. Nareszcie! Ty lko sze osb wiedziao o ty m, kiedy ostatni raz jecha na Kreml jako
prezy dent. Nawet jego ochrona ani pracownicy nie znali prawdy jak zwy kle zostawili na jego
biurku poczt, plan zaj i inne dokumenty . Wooszy n, szef kancelarii prezy denta, przy nis pismo
potwierdzajce, e rezy gnacja uprawomocni si o pnocy . Jelcy n kaza wezwa Putina, ktry
przy by dokadnie o wp do dziesitej, i przeczy ta na gos tre rozporzdzenia. Popatrzy na
Putina. Ten umiechn si nieco zakopotany , a potem ucisn Jelcy nowi rk. Jelcy n nagra
nowe ordzie, a Jumaszew zawiz je wozem opancerzony m do wiey telewizy jnej Ostankino
z poleceniem emisji w samo poudnie. Kiedy nowe ty siclecie zaczo si na Pacy fiku, by co
godzina pokony wa kolejne strefy czasowe i w kocu dotrze do Rosji, Jelcy n ostatni raz zwrci
si do drogich przy jaci.
Nieraz sy szaem, jak ludzie mwili, e kiedy Jelcy n przy ssie si do wadzy , to ju nigdy
z niej nie zrezy gnuje powiedzia. To nieprawda.
Tumaczy , e chce ustanowi wany precedens dobrowolnego przekazania wadzy
nastpcy , ale nie zamierza czeka do zaplanowany ch na czerwiec wy borw prezy denckich.
Rosja powinna zacz nowe ty siclecie z nowy mi polity kami, nowy mi twarzami, nowy mi
ludmi, ktrzy s inteligentni, silni i peni energii, a my , ktrzy przez ty le lat stalimy u steru
wadzy , musimy odej.
Jelcy n usun niewidoczny py ek z oka i zakoczy efektowny m osobisty m apelem do
mieszkacw kraju, ktry m rzdzi przez osiem lat:
Pragn was poprosi o wy baczenie: za niespenione marzenia i rzeczy , ktre zdaway si
atwe, [ale] okazay si tak strasznie trudne. Prosz o wy baczenie, e nie udao mi si uczy ni
zado nadziejom ludzi, ktrzy uwierzy li mi, gdy obiecy waem skok cy wilizacy jny z szarej,
pogronej w marazmie totalitarnej przeszoci do jasnej, pomy lnej, cy wilizowanej przy szoci.
Wierzy em w t wizj. Wierzy em, e zdoamy pokona jedny m susem ten dy stans. To si nam
nie udao43.

L udmia nie ogldaa wy stpienia Jelcy na, ale pi minut po transmisji zatelefonowaa do niej

przy jacika.
Winszuj ci, Luda powiedziaa.
A ja tobie odpara Ludmia, sdzc, e skadaj sobie y czenia noworoczne44.
Przy jacika musiaa wy tumaczy Ludmile, e jej m wanie obj stanowisko penicego
obowizki prezy denta kraju. Putin nie wy jawi jej sekretu Jelcy na po pierwszy m spotkaniu 14
grudnia ani nie zdradzi szczegw, kiedy plan zostanie zrealizowany , co ustalili podczas drugiego
spotkania 29 grudnia. Usy szaa t wie razem z ca reszt Rosji. Moskiewska kariera Putina
rozwijaa si tak szy bko, e czasami Ludmia nie moga si nadziwi, e wy sza za m za
mczy zn, ktry jeszcze wczoraj by nikomu nieznany m pracownikiem administracji
w Petersburgu45.
Tak jak si obawiaa, kiedy Wadimir wrci do pracy w FSB, ich y cie rodzinne znowu zostao
ograniczone. Crki, jedna pitnasto-, druga trzy nastoletnia, przerway nauk
w niemieckojzy cznej szkole, do ktrej uczszczay od przy jazdu do Moskwy ; zastpiy j
pry watne lekcje w domu. Ochroniarze towarzy szy li im podczas rzadkich wy j do teatru albo do
kina. Po powrocie Putina do FSB Ludmia musiaa zakoczy znajomo z poznan jeszcze
w Petersburgu Irene Pietsch, on niemieckiego bankiera. Wcale nie by a szczliwa
twierdzia Pietsch. Irene napisaa pniej ekscy tujc ksik o Putinach pod ty tuem Kruche
przyjanie (Heikle Freundschaften), w ktrej opisaa ich burzliwe maestwo46. Mona w niej
przeczy ta, jak Ludmia skary a si, e m nie pozwala jej korzy sta z karty kredy towej
niewtpliwie zaniepokojony skandalem, ktry wy buch wok crek Jelcy na i artowaa, e
y cie Wadimira przy pomina egzy stencj wampira. Ta izolacja mnie przeraa zwierzy a si
Ludmia, koczc przy ja z Pietsch. Nie moemy ju podrowa, gdzie chcemy . Nie
moemy mwi, co my limy . A przecie dopiero co zaczam prawdziwe y cie. Mowi te
zdarzao si podwaa jej zdanie i si z nim nie liczy . Podczas pewnego wsplnego weekendu na
daczy w Archangielskoje powiedzia Pietsch, e kademu, kto wy trzy ma trzy ty godnie
w towarzy stwie Ludmiy , naley si pomnik47. Teraz Ludmia miaa zosta pierwsz dam
wej w nowoczesn, ty pow dla wiata zachodniego rol, do ktrej Rosjanie mieli
ambiwalentny stosunek. Twierdzia, e dowiedziawszy si o nowy m stanowisku ma, rozpakaa
si, bo zrozumiaa, e to koniec ich pry watnoci co najmniej na trzy miesice, do wy borw
prezy denckich, a moe i na cztery lata48.
Po ordziu Jelcy na Putin zwoa zebranie Rady Bezpieczestwa, ktrej przewodniczy do czasu
powoania go na stanowisko premiera przed ledwie czterema miesicami. W Radzie zasiadali
midzy inny mi najwaniejsi czonkowie Dumy i Rady Federacji, a take ministrowie obrony
narodowej i spraw wewntrzny ch oraz szefowie wy wiadu. Osoby znajdujce si na sali by y
w Moskwie duej od niego i miay o wiele bogatsze dowiadczenie, jeli chodzi o prac w rzdzie
i w ogle o polity k. Teraz wszy scy uwanie suchali, gdy przedstawia im swoje priory tety . Nie
zamierza zmienia kierunku rosy jskiej polity ki zagranicznej, ale zasy gnalizowa nadejcie nowej
epoki w kwestiach militarny ch Rosja miaa ulepszy swj arsena i zaj si problemami
socjalny mi odby wajcy ch sub onierzy , co ostatnio zaniedby wano. Zwrci uwag na
rzucajc si w oczy nieobecno prokuratora generalnego Jurija Skuratowa, ktrego ledztwa
w znaczny m stopniu przy czy niy si do wy niesienia go na ten urzd, lecz po chwili ostentacy jnie
doda, e zdaje si, i ty mczasowo penicy obowizki prokuratora Wadimir Ustinow dobrze
sobie radzi. Jego uwagi by y krtkie, niemal zdawkowe, biorc pod uwag okolicznoci. Zachca
do zwikszenia czujnoci w nowy m roku, szczeglnie w obliczu katastrofalny ch skutkw, do jakich
miaa doprowadzi tak zwana pluskwa milenijna Y2K, czy li problem zapisu daty w programach
komputerowy ch wraz z nastaniem 2000 roku, co w najwikszy m stopniu zajmowao uwag
mediw przy najmniej do ogoszenia przez Jelcy na rezy gnacji.
Putin nagra wasne ordzie noworoczne, ktre w normalnej sy tuacji powinien wy gosi
Jelcy n. O pnocy telewizja wy emitowaa je ze studia w Moskwie. Zacz od przedstawienia si
w pozy ty wny m wietle. Powiedzia, e zamierza tej nocy usi z rodzin przed telewizorem, by
wy sucha przemwienia Jelcy na, sprawy przy jy jednak inny obrt. Zapewni telewidzw,
e krajowi ani przez minut nie grozi bezrzd, i przy sig, e nie porzuci wy sikw
zmierzajcy ch do przy wrcenia w pastwie prawa i porzdku. Obiecuj, e wszy stkie prby
dziaania sprzecznego z rosy jskim prawem i konsty tucj zostan zduszone w zarodku. Na kocu
zoy hod pierwszemu prezy dentowi: Dopiero za jaki czas bdziemy w stanie doceni wag
tego, co Bory s Jelcy n uczy ni dla Rosji.
Przy gotowujc si do opuszczenia Kremla, Jelcy n zatrzy ma si na kory tarzu przed swoim
gabinetem teraz ju gabinetem Putina i wy j z kieszeni piro, ktry m podpisa swj ostatni
dekret. Kiedy stanli przed drzwiami paacu, da je Putinowi. By midzy nimi wy rany kontrast
zarwno jeli chodzi o temperament, jak i wy gld. Putin twierdzi pniej, e nie czy y ich
szczeglnie bliskie stosunki. Na pewno nie by y tak serdeczne jak uczucia, ktre y wi do
Sobczaka. Mog powiedzie, e dopiero kiedy zaczlimy rozmawia o jego rezy gnacji,
dostrzegem w nim pewne oznaki y czliwoci wspomina ich wzajemne relacje Putin49.
Odchodzc, Jelcy n pragn powiedzie swojemu nastpcy co wanego o ciarze, ktry
spocz na jego barkach. Opiekuj si Rosj rzek. Dbaj o ni. Na kremlowskim dziedzicu
agodnie prszy nieg, kiedy postawny , lecz wy niszczony stary prezy dent wsiad do
opancerzonego samochodu, ktry mia go zawie do domu. Bill Clinton zatelefonowa do niego
w drodze do daczy , ale Jelcy n kaza swojemu asy stentowi poprosi amery kaskiego prezy denta,
by ten zadzwoni pniej. Pojecha do domu i od razu pooy si spa50.
Jeszcze tego samego dnia Putin podpisa swoje pierwsze rozporzdzenie. By to
siedmiostronicowy dokument, nad ktry m podwadni Jelcy na pracowali od dwch dni, chocia on
sam twierdzi, e do koca nie zna jego treci51. Przy znawa Jelcy nowi szeroki zakres wiadcze
i przy wilejw naleny ch mu jako by emu prezy dentowi, midzy inny mi pensj, osobisty
personel, a take prawo do korzy stania z daczy , w ktrej spdzi du cz swojej drugiej
kadencji, ratujc nadszarpnite zdrowie. Ponadto gwarantowa mu immunitet chronicy go przed
oskareniami oraz zabezpieczajcy majtek i dokumenty przed wgldem lub rekwizy cj. Jedny m
podpisem zoony m za pomoc pira odziedziczonego po Jelcy nie Putin oddali zagroenie ze
strony Skuratowa, ktre niemal przekrelio dokonania by ej gowy pastwa.
Nastpnie Putin zaserwowa wasn noworoczn niespodziank. Razem z Ludmi, swoim
nastpc w FSB Nikoajem Patruszewem, jego on i pewny m popularny m piosenkarzem udali
si w niezapowiedzian podr do Dagestanu. Putinowie uprzedzili crki, e nie wrc na noc do
domu, ale nie powiedzieli, dokd si wy bieraj. Ju wrczy li im prezenty ich pierwsze
komputery i zostawili dziewczy nki w Moskwie z siostr Ludmiy i jedn z przy jaciek Maszy .
Po przy locie do Dagestanu Putin i jego wita wsiedli na pokad trzech migowcw wojskowy ch
i polecieli w kierunku Gudermes, drugiego pod wzgldem wielkoci miasta Czeczenii, niedawno
odbitego z rk czeczeskich buntownikw. Ale wskutek niesprzy jajcy ch warunkw
atmosfery czny ch widoczno spada tak bardzo, e migowce musiay zawrci. Kiedy wy bia
pnoc i zaczo si nowe ty siclecie, wci znajdowali si w powietrzu. Mimo to otworzy li dwa
szampany i podawali je sobie z rk do rk, pijc wprost z butelek, bo nie mieli kieliszkw. Po
ldowaniu w stolicy Dagestanu Machaczkale przesiedli si do samochodw wojskowy ch i pod
siln eskort ruszy li w dwuipgodzinn podr ldem do Czeczenii. Ju niemal witao, gdy Putin
odwiedzi obz stacjonujcy ch tam rosy jskich onierzy . Wy gldali na zmczony ch
i zdezorientowany ch, jakby nie dowierzali wasny m oczom wspominaa t chwil Ludmia.
Zdawao im si, e ni52. W Gudermes panowa spokj, ale niecae czterdzieci kilometrw
dalej Grozny przey tej nocy jedno z najciszy ch bombardowa. Ubrany w golf Putin znowu
rozda ordery i okolicznociowe noe. Chc, eby cie wiedzieli, e Rosja jest wam niezmiernie
wdziczna za to, co robicie oznajmi Putin onierzom podczas apelu. Tu nie chodzi jedy nie
o przy wrcenie Rosji honoru i godnoci. Chodzi o to, eby powstrzy ma rozpad Federacji
Rosy jskiej. Skoczy a si epoka Jelcy na. Nastaa epoka Putina.
CZ TRZECIA
ROZDZIA 11

ZOSTA DRUG PORTUGALI

W adimir Putin nigdy wczeniej nie zosta wy brany na aden urzd w wy borach i teraz te
rzadko udziela si w kampanii przed gosowaniem, ktre z powodu rezy gnacji Jelcy na przesunito
z czerwca na 26 marca 2000 roku. Jako premier jedy nie naszkicowa swoj wizj Rosji, nie
wdajc si w szczegy . Jedy ny m miejscem, gdzie pojawi si jego program wy borczy czy te
co w rodzaju planu polity cznego, by manifest na stronie internetowej rzdu, opublikowany 28
grudnia, w dniu, gdy Jelcy n podj zaskakujc decy zj o przekazaniu wadzy . Dokument
przy gotowao Centrum Rozwoju Strategicznego, grupa ekspertw stworzona przez Germana
Grefa, ekonomist i koleg Putina z administracji Anatolija Sobczaka1. W ty m zawierajcy m
pi ty sicy sw dokumencie pod ty tuem Rosja na progu nowego milenium Putin szczerze
przy zna, e znaczenie spoeczno-ekonomiczne Rosji na wiecie wy ranie spado. W latach
dziewidziesity ch warto produktu krajowego brutto zmalaa o poow i obecnie stanowia
jedn dziesit PKB Stanw Zjednoczony ch lub jedn pit PKB Chin. Dopiero po pitnastu
latach zdecy dowanego wzrostu ekonomicznego Federacja Rosy jska mogaby osign pod ty m
wzgldem poziom takich pastw jak Portugalia albo Hiszpania.
W tekcie mona przeczy ta: Rosja znalaza si w trudny m momencie swojej historii. Po raz
pierwszy od dwustu, trzy stu lat pojawio si realne zagroenie, e spadnie do drugiego albo nawet
trzeciego szeregu pastw na wiecie. Mamy coraz mniej czasu, eby temu zapobiec2. Recept
na t sy tuacj miao by przy wrcenie jednoci narodowej, patrioty zmu i silnej wadzy
centralnej nie restauracja oficjalnej ideologii pastwowej pod jakkolwiek przy kry wk, lecz
dobrowolna umowa spoeczna, ktra pozwoli ustanowi zwierzchnictwo pastwa nad
chaoty czny mi, dzielcy mi spoeczestwo aspiracjami poszczeglny ch oby wateli. Manifest by
utrzy many w natchniony m, niemal religijny m tonie, jakby Putin dzieli si z oby watelami
osobisty m odkry ciem drogi rodka midzy autory tarn histori a demokraty czn przy szoci,
ktr powinna poda Rosja. Rosja potrzebuje silnej wadzy i musi j dosta. Nie nawouj do
wprowadzenia sy stemu totalitarnego. Historia dowodzi, e wszy stkie dy ktatury , wszy stkie
autory tarne formy rzdw szy bko przemijaj. Ty lko sy stemy demokraty czne maj szans
przetrwa duej3.
Putin ju stan na czele pastwa, wic podczas swojej krtkiej kampanii wy strzega si dziaa
stricte polity czny ch. Nie organizowa wiecw, nie wy gasza przemwie i odmawia udziau
w debatach z kontrkandy datami. Prowadzona przez niego akcja wy borcza odzwierciedlaa jego
oschy charakter i lekcewacy stosunek do spotka z wy borcami na poziomie lokalny m,
wy znaczaa odmienny sty l nowoczesnej kampanii polity cznej. Ju kilka dni po objciu urzdu
ty mczasowego prezy denta Putin przecign na swoj stron potencjalny ch ry wali, zy skujc
siln przewag nad opozy cj. Przed kocem sty cznia 2000 roku blok polity czny Jedno zawiza
sojusz nie z demokratami ani liberaami, lecz z parti komunisty czn. Jedno i komunici
podzielili si stanowiskami w rny ch komisjach, a odsunli od nich Jewgienija Primakowa,
a take Siergieja Kirijenk ktry po stracie teki premiera zosta deputowany m i Grigorija
Jawlinskiego, gwnego reprezentanta liberaw w rosy jskiej polity ce. W odpowiedzi ich
zwolennicy zbojkotowali Dum, wy kry stalizowaa si zatem lojalna wobec Kremla wikszo
skadajca si z wy znawcw rny ch wiatopogldw. By o coraz bardziej jasne, e kwestie
ideologiczne znaczy y dla Putina mniej ni posiadanie zdy scy plinowanej, ulegej wikszoci we
wadzach ustawodawczy ch.
Ty dzie pniej ukow wy brany w grudniu ponownie na mera Moskwy ogosi, e nie
zamierza konkurowa z Putinem o prezy dentur. Primakow w przeddzie wy borw
parlamentarny ch zapowiedzia swj udzia w wy cigu o fotel prezy dencki, ale po dwch
ty godniach te si wy cofa. Czuj, e naszemu narodowi wci daleko do cy wilizowanego
spoeczestwa i prawdziwej demokracji stwierdzi z gorzk rezy gnacj4. Do poowy lutego,
zanim zacza si oficjalna kampania wy borcza, najgroniejsi ry wale Putina ci sami, ktrzy tak
przeraali Jelcy na u schy ku prezy dentury po prostu si wy kruszy li. Przy wdcy regionalni,
jeden po drugim, udzielali poparcia Putinowi nawet Wadimir Jakowlew z Petersburga, cho
kandy dat na prezy denta cztery lata wczeniej nazwa go Judaszem. Okazao si, e wy bory
prezy denckie, ktry ch perspekty wa drczy a Bory sa Jelcy na podczas jego ostatnich miesicy
jako gowy pastwa, by y niemal kompletnie pozbawione dramaty zmu. Stay si nie ty le
demokraty czn ry walizacj kandy datw, ile referendum poparcia dla czowieka zajmujcego
ju w urzd. Ty lko gubernator Wasilij Starodubcew, komunista z Tuy , zadeklarowa poparcie
dla jednego z przeciwnikw Putina, innego komunisty , Giennadija Ziuganowa. Jeeli nie ma
konkurentw, to demokracja nie istnieje, a jeli demokracja nie istnieje, to po co zburzy limy
nasz kraj? py ta5.
Putin powiedzia Jelcy nowi, e nie lubi kampanii wy borczy ch. Teraz t niech wzmocnia
pogarda dla obietnic wy borczy ch; uwaa je za rzucane przez polity kw kamstwa nie do
zrealizowania. Umniejsza te warto spotw telewizy jny ch, mwic, e s niestosowny m
sposobem manipulowania atwowiern rzesz konsumentw. Podczas wizy ty w zwizany m
z przemy sem wkienniczy m miecie Iwanowo zapowiedzia, e zrezy gnuje z prawa do czasu
antenowego w telewizji, ktry przy sugiwa wszy stkim kandy datom, by mogli zaprezentowa
swoje y ciory sy i programy polity czne. Te spoty s zwy czajny mi reklamami powiedzia,
zaprzeczajc wasnemu uznaniu dla telewizji jako medium ksztatujcego wizerunek publiczny .
W mojej kampanii nie mam zamiaru zastanawia si, czy waniejsze s tampaksy , czy
snickersy . Mimo to za kulisami sztab Putina zatrudni specjalistw organizujcy ch przebieg
kampanii. Przewodzi im Dmitrij Miedwiediew, mody asy stent, ktry przy jecha z Putinem
z Petersburga. Zesp przeprowadzi zgrabn akcj utrwalajc wizerunek osobisty i polity czny
Putina wy korzy sta wszy stkie sprawdzone metody stosowane w nowoczesnej polity ce, ale nie
podkrela wagi wartoci demokraty czny ch. W efekcie Putin zy ska wizerunek czowieka
stojcego ponad polity k stratedzy osignli sukces przewy szajcy najmielsze oczekiwania.
Telewizja publiczna poprosia go o dugi wy wiad powicony jego y ciu zapewne zdaniem
Putina nie by to spot reklamowy , lecz peni dokadnie t funkcj a sztab wy borczy opublikowa
seri rozmw przeprowadzony ch z kandy datem na prezy denta w cigu szeciu dni przez troje
dziennikarzy .
Te wy wiady wy dano jako ksik pod ty tuem Ot pierwogo lica, co dosownie tumaczy si
jako pierwsza osoba, ale moe te oznacza kogo cieszcego si najwikszy m autory tetem
przy wdc lub szefa. Bory s Bieriezowski, ktry wci kontrolowa pierwszy kana telewizji
publicznej, cho jego wpy wy na Kremlu drasty cznie zmalay (ju od 1998 roku nie spoty ka si
z Jelcy nem), sfinansowa druk wy wiadu-rzeki, liczc na to, e przy podoba si Putinowi.
Pastwowa komisja wy borcza zakazaa sprzeday tej ksiki, tumaczc, e grozioby to
naruszeniem zasad kampanii, wic sztab wy borczy Putina po prostu wy kupi cay nakad
i rozdawa wy borcom darmowe egzemplarze6.
W wy dawnictwie ty m Putin, Ludmia i kilka inny ch znajcy ch go od wielu lat osb
opowiadao o nim w swojski, niekiedy za nawet zupenie szczery sposb; z caoci wy ania si
obraz zwy kego faceta, a jednoczenie niekwestionowanego, bezkonkurency jnego wadcy
licznego, wielkiego niegdy narodu, ktry wci prbowa zbudowa swoj tosamo po ostatnim
okresie zawirowa. Putinowi udao si da wy raz dumie z wy chowania w radzieckim duchu
oraz z kariery w KGB, a jednoczenie odci si od bdw i wad Zwizku Radzieckiego.
Kademu czy telnikowi mia do powiedzenia co, z czy m ten mg si identy fikowa; by
zwolennikiem zarwno przeszoci, jak i nowej demokracji, patriot, a zarazem czowiekiem
religijny m. Nikt naprawd nie wiedzia, jakie przekonania ma Putin, bo zdawao si, e popiera
wszy stko. Podczas kilku miesicy , ktre miny od pocztku jego prezy dentury , py tanie Kim jest
Putin? by o powtarzane niczy m refren piosenki przez dziennikarzy , ludzi nauki, inwestorw,
przedstawicieli zagraniczny ch rzdw oraz ich agencje wy wiadowcze, midzy inny mi CIA ta
czy m prdzej zaprzga swoich anality kw do pracy nad jego dossier, w czy m miay im pomc
rozmowy z ludmi znajcy mi go od czasw, gdy by nikomu nieznany m szeregowy m
urzdnikiem7.

P rowadzona przez Miedwiediewa kampania polegaa na ty m, by po prostu umoliwi Putinowi

wy kony wanie oficjalny ch obowizkw premiera i ty mczasowego prezy denta. Oczy wicie
nieprzy padkowo te obowizki wizay si z podrami po cay m kraju i transmitowany mi przez
telewizj spotkaniami, ktre odwoy way si do potrzeb i uczu caego przekroju spoeczestwa
rosy jskiego. Jednego dnia wizy towa podmoskiewskie centrum kosmiczne, nastpnego platform
wiertnicz w Surgucie. Przewodniczy zebraniom swoich doradcw do spraw bezpieczestwa
i goci premiera Wielkiej Bry tanii Tony ego Blaira. Przy rzek, e do koca wiosny wszy scy
pracownicy otrzy maj zalege wy nagrodzenie. Podnis pace o 12 procent, a potem jeszcze raz
o 20 procent, co dao mu wzrost popularnoci porwny walny co najmniej z reakcj
spoeczestwa na wojn w Czeczenii8. Putin nie znia si do debat z kontrkandy datami, ale jego
sprawozdania z pracy rzdu pojawiay si w mediach o wiele czciej ni jakiekolwiek
wy powiedzi ry wali. Niczego nie obiecy wa, przedstawia ty lko konkrety .
Kiedy majca trwa miesic kampania oficjalnie si zacza, opublikowa w trzech gwny ch
gazetach list do wy borcw, w ktry m dawa im do zrozumienia, e oto publicznie zry wa z Rosj
epoki Jelcy na. Machina rzdowa si sy pie napisa. Jej silnik, wadza wy konawcza, dawi si
i krztusi przy kadej prbie uruchomienia9. Obieca walk z przestpczoci i owiadczy , e
wojna w Czeczenii jest starciem z kry minalistami, a nie z ruchem wolnociowy m, ktry stara
si o history cznie uwarunkowane prawo do samostanowienia. Odwoujc si w ledwo
zawoalowany sposb do groby Primakowa doty czcej zwolnienia miejsca w wizieniach dla
oskarony ch o przestpstwa gospodarcze, wy ranie da do zrozumienia, e nie zamierza cofa
podjty ch w ubiegej dekadzie bezadny ch decy zji pry waty zacy jny ch, ale raczej wzmocni
kontrol pastwa nad ty m ry nkiem, eby przerwa bdne koo, w ktry m skorumpowani
biznesmeni daj apwki urzdnikom rzdowy m, by wy udzi z budetu rodki przeznaczone na
wy cignicie najbiedniejszy ch oby wateli z ubstwa. Miliony ludzi w naszy m kraju ledwo wi
koniec z kocem, wszy stkiego sobie odmawiaj, nawet jedzenia twierdzi. Jest wiele starszy ch
osb, ktre zwy ciy y w Wielkiej Wojnie Ojczy nianej i uczy niy z Rosji wiatow potg,
a dzisiaj y j na granicy ndzy lub co gorsza, ebrz na ulicach. Putin uku slogan dla swojej
wizji nowej, bezpiecznej i zasobnej Rosji, w ktrej przestrzega si prawa. W ty m hale zawar
wewntrzne sprzecznoci wasnej ideologii, swojego wy ksztacenia prawniczego i kariery
w wy wiadzie, a take osobistego temperamentu. By o mu tak bliskie, e w pewny m licie uy go
dwa razy . Zapowiedzia, e Rosja stanie si dy ktatur prawa.
N ajwikszy m zagroeniem dla popularnoci Putina przed wy borami by a, jak na ironi, wojna,

ktra wy niosa go na szczy t wadzy na Kremlu. Po by skawiczny m zajciu terenw midzy


granic a rzek Terek, czemu tak entuzjasty cznie przy gldaa si opinia publiczna jesieni 1999
roku, walki utkny w martwy m punkcie i zim zmieniy si w makabry czne poty czki na
kompletnie zrujnowany ch ulicach Groznego, ktre po kolei odbijano z rk rebeliantw. Pod koniec
sty cznia 2000 roku, kiedy oddziay rosy jskie wkroczy y do stolicy Czeczenii, dowdztwo
wojskowe potwierdzio mier ty sica stu siedemdziesiciu trzech onierzy , chocia czsto
pojawiay si zarzuty , e rzd nie podaje penej liczby ofiar, bo nie uwzgldnia Rosjan spoza si
zbrojny ch oraz Ministerstwa Spraw Wewntrzny ch, midzy inny mi funkcjonariuszy FSB i ty ch,
ktrzy umarli pniej z powodu odniesiony ch ran10. Rosy jskim onierzom brakowao sprztu,
umundurowania, y wnoci i amunicji nie mogli te by pewni, czy nie zgin od wasny ch
bomb11. Gwatowny wy buch patrioty cznego ferworu towarzy szcy pierwszemu atakowi zderzy
si z rzeczy wistoci konfliktu, ktry ju trwa duej i by bardziej krwawy , ni oczekiwaa tego
wikszo Rosjan.
Putin postanowi nie zmienia takty ki, lecz raczej dokada stara, eby wikszo Rosjan nie
znaa fakty cznego stanu rzeczy . Walki trway , ale Kreml mocno ograniczy dostp dziennikarzy
do frontu, zmuszajc rosy jskie gazety i stacje telewizy jne do relacjonowania przebiegu operacji
anty terrory sty cznej niemal wy cznie z perspekty wy interesw Rosji. Podczas pierwszej
wojny media przedstawiay czeczeskich bojownikw niemal jak bohaterw romanty czny ch, co
dziaao na ich korzy , a szkodzio morale w Rosji, wic Putin nie chcia znowu do tego dopuci.
Wiadomoci o zacieky ch walkach, masowej rzezi cy wilw i o coraz mocniejszy ch dowodach
popeniany ch przez onierzy rosy jskich zbrodni wojenny ch wci wy ciekay z Czeczenii,
szczeglnie za porednictwem prasy opozy cy jnej i wiadomoci zagraniczny ch, ale majc
kontrol nad publiczn telewizj, Kreml mg blokowa takie wieci. Reporterzy , ktrzy omielili
si przedstawi konflikt z perspekty wy czeczeskiej albo bez oficjalnej akredy tacji wy dawanej
przez rosy jskie siy zbrojne musieli si liczy z aresztem lub jeszcze gorszy mi konsekwencjami.
W sty czniu rosy jskie wojsko zatrzy mao Andrieja Babickiego, reportera sponsorowanego przez
Amery k radia Liberty . onierze nie oskary li go o naruszenie zasad prezentacji wojny
czeczeskiej i nie usunli po prostu z terenu dziaa wojenny ch. Zamiast tego wy mienili go
z zamaskowany mi rebeliantami czeczeskimi na piciu rosy jskich jecw wojenny ch
potraktowali go tak, jakby by wrogiem schwy tany m do niewoli. Przy padek Babickiego wy woa
gony sprzeciw w kraju i za granic i sta si pretekstem do napisania kilku bardzo kry ty czny ch
arty kuw o Putinie i jego przeszoci w KGB.
Putin nigdy nie przy jmowa obronnego tonu; uparcie broni swoich racji, czasami ze lep
wrcz wiar w ich suszno. Traktowa kad kry ty k dziaa wojenny ch jak atak na sam Rosj.
To, czego dopuci si Babicki, by o bardziej niebezpieczne ni strzay z karabinu maszy nowego
odpowiedzia na protesty dziennikarzy , ktry m udziela wy wiadu do Ot pierwogo lica, kiedy ci
wy tknli mu, e dziennikarze w strefie walk nie uczestnicz w dziaaniach militarny ch12.
Naciskany dalej w tej sprawie stwierdzi: Widocznie inaczej interpretujemy wolno sowa.
Amery kaska sekretarz stanu Madeleine Albright poruszy a ten temat w luty m podczas wizy ty
w Moskwie i spotkania z Putinem, mimo to po trzy godzinny m spotkaniu zdawaa si oczarowana
nowy m przy wdc Rosji. Jeszcze nieraz si zdarzy o, e polity cy wy rabiali sobie o nim zdanie,
ktrego pniej aowali. Odniosam wraenie, e ma szerok wiedz, umie prowadzi dy skusj,
oczy wicie jest rosy jskim patriot i zaley mu na uoeniu normalny ch relacji z Zachodem
mwia Albright13. Pry watnie ostrzega Putina, e konflikt w Czeczenii jest jak prba ujedenia
ty gry sa, i jeszcze raz namawiaa go do szukania rozwiza na drodze negocjacji czy li za
pomoc rodkw, ktre w ogle go nie interesoway . Nie sdz, eby my zbliy li si do
znalezienia dy plomaty cznego rozwizania kwestii czeczeskiej owiadczy a. W tamty m czasie
miaa racj, ale w ostateczny m rozrachunku to on udowodni, e si nie my li.
W drugiej poowie sty cznia dowdcy czeczeskich rebeliantw, sponiewierani atakami
lotniczy mi na przy czki w Grozny m, zdecy dowali o wy cofaniu si z miasta i ruszy li wprost
w zdradziecko zastawion puapk. Rosy jski oficer kontrwy wiadu, ktry wczeniej zaaranowa
wy mian jecw, przy j sto ty sicy dolarw apwki w zamian za pomoc w ucieczce duej
grupy bojownikw przez osad w pobliu Achan-Kay . Noc 1 lutego grupa zbiegw zacza
odwrt, lecz okazao si, e droga ucieczki jest zaminowana. Gdy okrutnie przetrzebieni prbowali
przedrze si do celu, spad na nich grad rosy jskich pociskw. Zgino kilkuset Czeczecw.
Wrd ciko ranny ch by Szamil Basajew, ktry po najedzie na Dagestan sta si jedny m
z najbardziej znienawidzony ch wrogw Rosji. Podczas ucieczki mina rozerwaa mu praw stop.
Czeczecy upublicznili makabry czne nagranie wideo, na ktry m chirurg dokonuje amputacji
ich celem by o pokazanie rebeliantom i inny m zainteresowany m, e pomimo obrae Basajew
wci y je14.
6 lutego rosy jskie siy zbrojne zajy Grozny a w kady m razie to, co zostao z miasta. Ani
jeden budy nek nie unikn zniszcze; wikszo by a kompletnie zdewastowana i nie nadawaa si
do zamieszkania. Rosy jscy dowdcy zawiesili swoj flag nad urzdem administracji miasta, ale
wrd ruin nie udao im si znale obiektu, ktry zachowaby si w wy starczajco dobry m
stanie, by urzdzi w nim kwater gwn. Wadze Rosji dostarczy y drog lotnicz y wno
i rodki medy czne mieszkacom, ktrzy spdzili zim w piwnicach. Ludzie powinni rozumie, e
nie s narodem pokonany m twierdzi Putin. S narodem wy zwolony m15.
Wojna by najmniej si nie skoczy a. Kilka ty sicy czeczeskich bojownikw wy cofao si
w gry , eby doczy do swoich towarzy szy razem mogo ich by siedem ty sicy .
Maschadow i inni dowdcy wci pozostawali na wolnoci. Basajew poprzy sig dalej prowadzi
dziaania wojenne na tery torium caej Rosji i sowa dotrzy ma.

20 marca, sze dni przed wy borami prezy denckimi, Putin po raz pierwszy zawita do

Groznego. Rosy jskie oddziay wci traciy onierzy w wy niku atakw party zanckich pod stolic,
co znaczy o, e zgotowa swoim wy borcom dusz wojn, ni ktokolwiek na Kremlu by gotw
przy zna. Zim konflikt zahamowa oszaamiajcy wzrost popularnoci Putina, ale po zdawieniu
medialny ch relacji z Czeczenii kwestia ta znikna wrd inny ch tematw kampanii. Zdaniem
Putina rosy jskie siy zniszczy y wikszo duy ch, nielegalny ch grup zbrojny ch, ale istniao
wci wiele zagroe. Wanie dlatego nie powinnimy wy cofy wa wszy stkich onierzy
z Czeczenii, ty lko zostawi tam dosy oddziaw, by uporzdkowa biece sprawy . Wikszo
Rosjan nie znaa mrocznej strony prowadzonej przez Putina wojny totalnej, a jeli mieli o niej
pojcie, to niewiele ich obchodzia. Putin przy lecia do Groznego na pokadzie dwuosobowego
my liwca zbudowanego w czasach radzieckich. Gdy wy siad na py t lotniska wojskowego,
dumnie kroczy w kombinezonie pilota. Wy glda jak bohater filmu wojennego. Tego rodzaju
spektakle wkrtce stay si podstaw jego polity ki; z wielk dbaoci budowa swj medialny
wizerunek przy wdcy . Jeden z pisarzy nazwa t takty k wideokracj16. Relacja telewizy jna
z jego wizy ty w Grozny m by a tak bawochwalcza, e wielu ludzi naprawd uwierzy o, e Putin
sam siedzia za sterami my liwca.
Rezultat wy borw by z gry przesdzony . Niepewno budzia jedy nie frekwencja, bo gdy by
zagosowao mniej ni 50 procent uprawniony ch, wy nik uznano by za niewany . Przeciwko
Putinowi wy stpio dziesiciu kontrkandy datw, wikszo z nich stanowili jednak mao znani
lokalni przy wdcy albo polity cy pokroju Jurija Skuratowa, ktry wci nie mg pogodzi si ze
swoj dy misj ze stanowiska prokuratora generalnego, ale nigdy nie przedstawi adnego
z rzekomo posiadany ch dowodw obciajcy ch krg najbliszy ch wsppracownikw Jelcy na.
Najwaniejszy mi ry walami znowu by li ci, ktrzy cztery lata wczeniej rzucili wy zwanie
Jelcy nowi komunista Giennadij Ziuganow oraz Grigorij Jawlinski z partii Jaboko. Kreml
i telewizja publiczna niemal kompletnie ignoroway obu, lecz pod koniec kampanii na Jawlinskiego
spad grad spotw i doniesie telewizy jny ch przedstawiajcy ch go jako kandy data y dw,
gejw i obcokrajowcw. Ten odwoujcy si do najniszy ch insty nktw rosy jskiej opinii
publicznej atak wy nika ze strachu, e Jawlinski przecignie do swojego obozu na ty le liczn grup
liberaw spord wy borcw Putina, e konieczna bdzie druga tura wy borw. Widocznie te
obawy by y bezpodstawne albo zastosowana takty ka odniosa sukces, bo Putin ju w pierwszej
turze zdoby 53 procent gosw i zmiady Ziuganowa z wy nikiem zaledwie 29 procent oraz
Jawlinskiego z niecay mi szecioma procentami gosw. Istniay dowody , e Putinowi a take
frekwencji wy borczej pomogo wielokrotne oddawanie gosw przez niektry ch uprawniony ch
do gosowania17, ale nikt nie przy wizy wa do tego szczeglnej wagi. Putin bezapelacy jnie by
fawory tem narodu w ostatnich mniej wicej demokraty czny ch wy borach prezy denckich
w Rosji.
Dojcie Putina na szczy ty wadzy by o tak szy bkie, nieoczekiwane i zdumiewajce, e znany
rosy jski history k Roj Miedwiediew opisa je w sposb zarezerwowany raczej dla zjawisk nie
z tego wiata jako przejaw dziaania siy wy szej, ktra zesaa udrczonemu, wdzicznemu
narodowi godnego przy wdc. w history k doda, e Jelcy n wy puci wadz z rk bez
rewolucji, rozlewu krwi, paacowy ch intry g ani spiskw. Rosja zacza kolejny wiek z now
gow pastwa, ty mczasowy m prezy dentem Putinem i niemal cae spoeczestwo potraktowao
to nie jak sy gna alarmowy , lecz jak opatrznociowy dar noworoczny 18.

K ilka dni przed wy borami wci nierozwizana tajemnica zamachu bombowego na bloki
mieszkalne i zdarze w Riazaniu ktra teraz nabraa rumiecw za spraw informacji o stopniu
brutalizacji walk w Czeczenii znowu zacza zastanawia polity czny ch oponentw Putina.
Wierzy li, e maj do czy nienia ze spiskiem, a ten drobny , nudny czowiek jest jedy nie
marionetk w rkach znacznie potniejszy ch si. Niezalena Nowaja Gazieta opublikowaa
seri arty kuw sprawiajcy ch, e wiczenia terenowe w Riazaniu zaczy wy dawa si
jeszcze trudniejsze do wy janienia. W tekstach pojawiay si wy powiedzi kaprala policji, ktry
jako pierwszy wszed do budy nku, oraz oficera, ktry zbada skad chemiczny cukru i rozbroi
detonator. Gazeta znalaza te sapera 137 puku stacjonujcego w bazie nieopodal Riazania.
onierz twierdzi, e kazano mu ochrania magazy n. Okazao si, e wraz z kolegami pilnuj
kilkudziesiciu workw z napisem CUKIER. Herbata posodzona ty m cukrem miaa paskudny
smak, nie by a by najmniej sodka pisaa gazeta. onierz zoy meldunek swojemu dowdcy
plutonu, a ten poprosi znajomego eksperta o zbadanie substancji. W workach znajdowa si
materia wy buchowy heksogen. Sapera przedstawiono jedy nie jako Aleksieja P.19, a dowody
miay charakter poszlakowy , ale gazeta nie zawahaa si sugerowa, e zdarzenia w Riazaniu,
a take zamachy bombowe w Moskwie i Wogodosku nie by y aktami terrory zmu
wy mierzony mi w pastwo, lecz raczej przez nie zorganizowany mi.
Dlaczego heksogen skadowano w bazie sub specjalny ch i po co przechowy wano go
w workach na cukier? py taa gazeta. Zdaniem saperw takiej iloci materiaw
wy buchowy ch nie transportuje si ani nie przechowuje w ten sposb, bo by oby to zby t
niebezpieczne. Ju p kilograma wy starczy oby do wy sadzenia w powietrze maego budy nku20.
Autorzy arty kuw postawili tez, e dojcie Putina do wadzy mogo zatem nie by prezentem od
opatrznoci, lecz nastpstwem niewy obraalnego grzechu. 16 marca dokonano cy berataku na
redakcj, niszczc nastpny numer gazety .
Tego samego dnia FSB, ktra od jesieni zachowy waa milczenie w sprawie zamachw,
zwoaa konferencj prasow, aby ogosi, e w toku ledztwa wy kry a rozleg sie buntownikw
uczestniczcy ch w przeprowadzeniu atakw przy gotowany ch, zdaniem rzecznika prasowego,
w Czeczenii21. FSB wprowadzia te istotne zmiany do swoich nowy ch raportw, szczeglnie
w punktach doty czcy ch materiaw wy buchowy ch. Obecna wersja mwia, e terrory ci uy li
mieszanki oglnodostpny ch nawozw, a nie produkowanego i pilnie strzeonego przez armi
heksogenu. Sprzeczne i zmienne sprawozdania FSB daway do my lenia nawet ty m, ktrzy
skaniali si ku teorii, e za zamachami stali terrory ci. W udzielany ch przy okazji prowadzenia
kampanii wy wiadach zebrany ch w ksice Ot pierwogo lica Putin sprzeciwi si ty m
podejrzeniom, mwic, e to szalone wy my sy . Nikt w rosy jskich subach specjalny ch nie
zdoby by si na tak zbrodni wobec swoich rodakw stwierdzi. Sama my l o ty m jest
niemoralna. Moim zdaniem to element wojny informacy jnej wy toczonej przeciwko Rosji22.
Kto miaby dy do tej wojny ? Tego Putin nie wy jani.
Ziuganow i Jawlinski poruszy li te kwestie w swoich kampaniach wy borczy ch. NTV, niezalena
stacja koncernu Media-Most, ktrego wacicielem by Wadimir Gusiski, take powtarzaa te
oskarenia. Zorganizowaa debat w ratuszu, w jej trakcie mieszkacy Riazania zadawali py tania
rzecznikowi FSB i wy miewali jego nieprzekonujce odpowiedzi. W pewnej chwili rzecznik
pokaza zebrany m zapiecztowan skrzy nk; twierdzi, e wewntrz znajduj si wszy stkie
dowody , ale oczy wicie nie mg jej otworzy . To by o groteskowe, teatralne zagranie. Wbrew
oficjalny m zaprzeczeniom media i przedstawiciele opozy cji zaczli tworzy z pojedy nczy ch
incy dentw i raportw teori spisku, ktry mia spowodowa, e Putin zajmie najwy sze
stanowisko w pastwie. Arty kuy w prasie lokalnej i zagranicznej publikowane latem przed
zamachami i w owy m czasie do powszechnie ignorowane nagle nabray nowego znaczenia;
przewidziay rzekomo rozwj wy padkw, chocia wtedy wy dawao si, e chodzi
o wprowadzenie stanu wy jtkowego i odwoanie wy borw parlamentarny ch, a nie wszczcie
nowej wojny w Czeczenii ani wepchnicie na szczy ty wadzy szefa jelcy nowskiej Rady
Bezpieczestwa i dy rektora FSB. Na przy kad w lipcu 1999 roku emery towany pukownik
i dziennikarz Aleksander ilin napisa dla Moskowskiej Prawdy arty ku zaty tuowany Burza
w Moskwie, w ktry m przewidy wa moliwo atakw terrory sty czny ch na budy nki rzdowe,
co miao zdy skredy towa mera ukowa23.
Bliskie kontakty Bieriezowskiego z Czeczecami i inny mi buntownikami na Kaukazie
utrzy my wane w trakcie pierwszej wojny czeczeskiej i po jej zakoczeniu zdaniem wrogw
oligarchy mogy wiadczy o jego zaangaowaniu w zamachy , wiza z nimi bowiem nadziej
na zablokowanie sojuszu ukowa z Primakowem. Bieriezowski startowa w wy borach jako
reprezentant kaukaskiej Republiki Karaczajo-Czerkieskiej i zdoby miejsce w Dumie. Ponadto
sam przy zna, e spoty ka si z bojownikami czeczeskimi, midzy inny mi z Basajewem,
i przekaza im due kwoty za uwolnienie schwy tany ch zakadnikw. Ze stenogramu rozmowy
przy pisy wanej Bieriezowskiemu i czeczeskiemu przy wdcy Mowadiemu Udugowowi wy nika,
e rnili si stanowiskami wobec najazdu na Dagestan, prawdopodobnie dlatego, e ten manewr
usprawiedliwi rosy jsk inwazj. Bieriezowski twierdzi, e tamy zostay zmanipulowane, ale nie
zaprzeczy , e doszo do tej rozmowy . Zdaniem kry ty kw Bieriezowskiego w okresie przemian po
epoce Jelcy na mia do stracenia nie mniej ni inni i nie cofnby si przed niczy m, by utrzy ma
swj stan posiadania oraz wpy wy . Bieriezowski patrzy na wiat przez pry zmat swoich
osobisty ch interesw pisa finansista George Soros. Soros blisko wsppracowa
z Bieriezowskim, dopki nie pornia ich walka o zakup holdingu telekomunikacy jnego. Od tej
pory uwaa rosy jskiego oligarch za hochsztaplera, tak jak wielu inny ch by y ch partnerw
biznesowy ch Bieriezowskiego. Nie widzia nic zego w podporzdkowaniu losw Rosji swoim
interesom24.
Istniay te kontrargumenty , ktre wspieray wersj zamachw goszon przez FSB.
Ekstremici w Czeczenii i bojownicy w inny ch muzumaskich republikach nie stronili od
aktw terrory sty czny ch. Ponadto polity czna logika teorii konspiracji pomijaa fakt, e elity
polity czne stanowczo sprzeciwiay si nowej wojnie, podajc argumenty , ktre z upy wem czasu
okazay si prorocze. Wy woanie konfliktu latem 1999 roku postrzegano jako obcienie, a nie
zalet. Po pierwszy ch sukcesach i pogrkach Putina konflikt sta si dla niego kul u nogi, a nie tak
jak na pocztku si napdow. Badania opinii publicznej wy kazay , e Rosjanie oceniaj wojn
w Czeczenii jako jedn z najgorszy ch decy zji podjty ch przez Putina podczas pierwszy ch
miesicy wadzy (niemal ty le samo respondentw najlepiej ocenio podniesienie przez niego
pensji i wiadcze)25. Zreszt gdy by chodzio o spisek, to pierwsze kroki musiay by zosta
podjte, zanim jeszcze ktokolwiek nawet sam Putin wiedzia, e to wanie on zostanie
premierem, ty m bardziej za namaszczony m przez Jelcy na nastpc na najwy szy m urzdzie.
Dowody zwolennikw jednej i drugiej tezy nigdy nie zostay zwery fikowane, przede
wszy stkim dlatego, e FSB pod kierownictwem Putina powrcio do znanej z okresu radzieckiego
tajnoci i niemal na pewno zatuszowao pewne aspekty zamachw oraz wy darze w Riazaniu.
Kilka dni przed wy borami stronnictwa parlamentarne komunistw i partii Jaboko przy gotoway
projekt rezolucji nakazujcej wszczcie oficjalnego ledztwa, ktre miao wy jani, co zaszo
w Riazaniu, ale ty lko 197 deputowany ch zagosowao za jej przy jciem o 226 mniej, ni
wy magao prawo. Wszy scy zwolennicy Putina gosowali przeciwko. Nie dajc parlamentowi
szansy na ustalenie prawdy wrd sprzeczny ch teorii, Putin zasia wrd opozy cji jeszcze gbsz
nieufno i mroczniejsze podejrzenia. Ju na progu jego prezy dentury pojawia si
niewy janiona tajemnica, ktra jeszcze przez wiele lat miaa rzuca cie na Rosj i co jaki czas
domagaa si nowy ch ofiar. Niezaleni parlamentarzy ci i dziennikarze prbujcy dry temat
ginli z tak zatrwaajc regularnoci, e trudno sdzi, i ich mier by a jedy nie dzieem
przy padku.
Nawet ludzie bliscy Putinowi prbowali zrozumie fakty zwizane z ty mi koszmarny mi
zamachami. Nie wiem stwierdzi po niemal dziesiciu latach Michai Kasjanow, wany
urzdnik Ministerstwa Finansw w ostatnich latach prezy dentury Jelcy na. 3 sty cznia, dwa dni po
nominacji na urzd ty mczasowego prezy denta, Putin zaproponowa Kasjanowowi stanowisko
premiera, chocia oficjalnie potwierdzi t ofert dopiero po wy borach. Putin ustali wy rane
zasady Kasjanow mia zajmowa si rzdem, budetem i ekonomi, ale suby bezpieczestwa
miay pozosta w kompetencjach Putina. My l, e zamachy , w ktry ch zgino mniej wicej
trzy stu niewinny ch cy wilw, zorganizowa rzd, a on podj z nim wspprac pod okiem nowego
prezy denta, by a dla Kasjanowa po prostu nie do zniesienia. Nie wiem i nie chc wierzy , e to
mogoby okaza si prawd utrzy my wa26.

P utin zmontowa sztab polity czny z zaufany ch ludzi, czy li swoich przy jaci. A mia ich, jak
sam przy znawa, niewielu. Oczy wicie, mam przy jaci. Niestety , a moe na szczcie, nie jest
to liczna grupa zwierzy si Michaiowi Leontiewowi podczas wy wiadu do biograficznego filmu
dokumentalnego, wy wietlanego przez pastwow telewizj przed wy borami. Moe to i dobrze,
bo wtedy bardziej doceniasz ty ch, ktry ch masz. Przy jani si z nimi od wielu lat, niektry ch
znam jeszcze ze szkoy , inny ch z czasw uniwersy teckich. Charakter naszy ch relacji si nie
zmienia. Ostatnio niezby t czsto mam okazj do spotka z nimi, ale widujemy si regularnie.
Podczas kampanii wy borczej straci jednego z tej garstki przy jaci. Latem 1999 roku Anatolij
Sobczak wrci do Petersburga z wy gnania do Francji powitano go jak sy na marnotrawnego.
Gdy Putin wspi si na szczy ty wadzy , sprawy sdowe, przez ktre Sobczak musia ucieka
z kraju, nagle wy paroway . Sobczak prbowa odzy ska splendor z 1991 roku, startujc w grudniu
w wy borach parlamentarny ch, ale jego polity czna gwiazda ju zgasa i nie dosta si do Dumy .
Mimo to rzuci si w wir zmaga o fotel prezy dencki i akty wnie wspiera swojego by ego
asy stenta. Noc 18 lutego zmar nagle w pokoju hotelowy m w Kaliningradzie. Oficjalnie na
zawa serca, chocia kry y ponure plotki o inny ch przy czy nach brano pod uwag nawet
otrucie27. Sam Putin podsy ca te spekulacje, dajc upust wciekoci i alowi z powodu mierci
Sobczaka. Anatolij Sobczak nie zmar ot tak powiedzia w wy wiadzie dla petersburskiego radia
Baltika. Zgin, bo zosta zaszczuty . Stanowczo jego stara o wy rzucenie Jurija Skuratowa na
bruk znalaza usprawiedliwienie, bo to wanie ten prokurator rozpocz ledztwa w sprawie
prowadzony ch przez Sobczaka interesw. Rola Putina w jego ostateczny m upadku miaa
zabarwienie polity czne, ale nie mniej wane by y wzgldy osobiste. Nad grobem Sobczaka Putin
wy gosi mow pogrzebow. Nazwa go naszy m mistrzem i jedny m z ostatnich bohaterw
romanty czny ch. Po raz pierwszy Rosja ujrzaa zy w oczach swojego nowego przy wdcy .

W maju 2000 roku szefowie kremlowskiego protokou dy plomaty cznego musieli rozwiza

pewien problem natury logisty cznej, przy gotowujc zaprzy sienie nowo wy branego prezy denta
Rosji. Od lat szedziesity ch XX wieku kady pierwszy sekretarz w ZSRR skada przy sig
w nowoczesny m Paacu Kongresowy m z betonu i szka, ktrego sty l odrnia si od reszty
zabudowa Kremla i burzy history czn integralno jego architektury . Carw koronowano
w pitnastowieczny m Soborze Uspieskim. Kiedy Jelcy nowi udao si zdoby reelekcj,
rozwaa odstpienie od obu trady cy jny ch rozwiza na rzecz specjalnej sceny zbudowanej na
wiey m powietrzu, lecz ze wzgldu na stan zdrowia musia zmieni plany i przenis si do
radzieckiego paacu. By chory , porusza si z trudem, a gos mu si zaamy wa tak, e
zrezy gnowa z ordzia inauguracy jnego, tre przy sigi czy ta za z promptera28. Putin wy razi
wol, by jego ceremonia zaprzy sienia odby a si w Sali witego Andrzeja Wielkiego Paacu
Kremlowskiego, niegdy siejszej rezy dencji carw, zbudowanej na rozkaz Mikoaja I.
Organizatorzy ceremonii wiedzieli, ilu dokadnie ludzi moe pomieci Paac Kongresowy , ale
nie mieli pojcia, ile osb wy peni Wielki Paac. eby si tego dowiedzie, przy wieli
autobusami onierzy , postawili ich na baczno w sali i policzy li29. Nie mogli sobie pozwoli na
najmniejsz pomy k.
7 maja ptora ty sica osb by o wiadkami zaprzy sienia nowego prezy denta wrd
neocarskiego przepy chu, ktry w latach dziewidziesity ch powrci do ty ch wntrz za spraw
Pawa Borodina, pierwszego szefa Putina, co wy woao przy okazji skandal wok Jelcy na i jego
wity . Borodin na pewno si nie domy la, e pewnego dnia w niebudzcy zaufania, ponury
urzdnik, niecae cztery lata wczeniej skierowany do pracy w jego biurze, stanie w tej sali,
pooy rk na nowej konsty tucji i zoy przy sig prezy denck. Na kady m kroku kontrast
midzy Putinem a Jelcy nem bombardowa wiadomo milionw widzw ogldajcy ch t
ceremoni na y wo lub w telewizji publicznej. Putin wci by nowicjuszem na scenie
polity cznej; przy wodzi na my l aktora podczas debiutu scenicznego. Podjecha granatowy m
mercedesem do bocznego wejcia Wielkiego Paacu, wy siad sam, zasalutowa ubrany m
w odwitne mundury stranikom przy drzwiach, a potem wspi si po pidziesiciu siedmiu
stopniach monumentalny ch paacowy ch schodw. Szed pewny m krokiem, ale niespiesznie, przez
wy oone czerwony m dy wanem spektakularne kory tarze Kremla. Kiedy mija wiwatujcy tum
od ludzi oddziela go czerwony sznur kamery poday za nim niczy m orszak. Putin zdawa si
jeszcze drobniejszy w ogromny ch wntrzach paacu. Woy na t okazj ciemnoszary garnitur
i popielaty krawat. Pewny siebie, lekko koy sa lew rk, ale prawa zapewne wskutek urazu
odniesionego w 1984 roku podczas bijaty ki, ktra pooy a si cieniem na jego karierze w KGB
zwisaa nieruchomo wzdu ciaa. Dziki temu jego krok zdawa si szczeglnie dy namiczny ,
prny i nacechowany pewnoci siebie, kiedy Putin pokona kilkaset metrw kory tarzy Jelcy n,
wiedzc, e kady jego ruch rejestruj kamery telewizy jne, nie odway by si na taki wy czy n
nawet w czasach, gdy by w najlepszej kondy cji.
Wrd najwaniejszy ch goci znaleli si deputowani parlamentu, gubernatorzy , sdziowie
Sdu Najwy szego i duchowni reprezentujcy cztery oficjalne religie Rosji: prawosawie, islam,
buddy zm i judaizm. Michai Gorbaczow, ktrego Jelcy n ostentacy jnie nie zaprosi na swoje
zaprzy sienie w 1996 roku, teraz pojawi si niczy m duch z zamierzchej przeszoci. Inny m
czowiekiem z ubiegej epoki by Wadimir Kriuczkow jako szef KGB sta na czele nieudanego
zamachu stanu przeciw Gorbaczowowi. Obecno obu na zaprzy sieniu Putina sy mbolizowaa
jego denie do powszechnej zgody w miejsce niepokojw poprzedniego dziesiciolecia. Jelcy n,
blady i spuchnity , stan przy nim na podium jako wiadek przy sigi zoonej przez Putina
w samo poudnie. Kiedy by y prezy dent czy ta z promptera krtk przemow, obraz na monitorze
zacz migota, zmuszajc go do przerw na ty le dugich, e zgromadzeni gocie zaczy nali klaska,
sdzc, e ju skoczy 30. Dwadziecia lat modszy od niego Putin mwi energicznie
i potoczy cie; skupia si na history czny m znaczeniu tej chwili, nazwa j pierwszy m pokojowy m
i demokraty czny m wy borem najwy szej wadzy w pastwie od ty sica stu lat (lecz ani sowem
nie wspomnia o intry dze, dziki ktrej Jelcy n przekaza mu t wadz).
Ceremonia spajaa rne elementy niespokojnej historii kraju podzielonego przez stosunek do
wasnej przeszoci, a zatem rwnie do przy szoci. W swoim przemwieniu Putin wspomnia
zarwno tragiczne, jak i zaszczy tne rozdziay historii, pozostawiajc suchaczom dowolno
decy zji, ktre zdarzenia zaliczy do jakiej kategorii. Na zakoczenie uroczy stoci oddano salw
honorow z armat stojcy ch u brzegu rzeki Moskwy . Chr zapiewa fina opery Michaia Glinki
ycie za cara, napisanej w 1836 roku dla uczczenia mierci onierza podczas wojny polsko-
rosy jskiej, a w czasach radzieckich wy stawianej pod nowy m ty tuem Iwan Susanin, z usunity mi
elementami hodu wobec cara. Dla Putina chr wy kona wersj radzieck.
Po wy jciu z Paacu Wielkiego Putin obejrza parad wojskow na dziedzicu Kremla. Spotka
si z Aleksy m II, patriarch Moskwy i caej Rusi oraz zwierzchnikiem Rosy jskiego Kocioa
Prawosawnego. Potem zoy wieniec na Grobie Nieznanego onierza pod murami Kremla.
Ceremonia demokraty cznego przekazania wadzy rwnie dobrze mogaby by koronacj.
Rosjanie zy skali nowego przy wdc, ktrego pozy cj uwici powszechny wy br, ale wci nie
mieli pojcia, w jakim kierunku ich poprowadzi.

D ojcie Putina do wadzy ograniczy o swobod jego rodzinie. Pozwoli swoim crkom,
szesnastoletniej Maszy i pitnastoletniej Katii, udzieli wy wiadw do wy danej przy okazji
kampanii biografii, lecz od tamtej pory obie znikny z y cia publicznego, a Kreml zawzicie
strzeg ich pry watnoci. Rzadko publikowano ich zdjcia, nawet w towarzy stwie rodzicw, nigdy
te nie powsta oficjalny portret nowej pierwszej rodziny . Dziewczta uczy y si w domu pod
okiem pry watny ch nauczy cieli; poznaway jzy ki obce nie ty lko niemiecki, lecz rwnie
francuski i angielski. Z rozmw z dziennikarzami wy nikao, e s zwy czajny mi nastolatkami, lubi
oglda zagraniczne filmy , takie jak Matrix, ale mog wy chodzi z domu jedy nie w otoczeniu
ochroniarzy . Rodzice kupili im biaego pudla miniaturk o imieniu Toska, pierwszego psa
w rodzinie od czasu, gdy w Petersburgu samochd potrci ich owczarka kaukaskiego. Zdaniem
Ludmiy jej m rozpieszcza crki, ale przy znaa, e czciej widz go w telewizji ni w domu.
Zatrudnili sub i kuchark, co oszczdzio Ludmile frustracji, ktr czua, gotujc dla Putina jako
moda matka. Ale y cie ju wy mkno si jej spod kontroli. Przestaam snu doty czce nas
obojga plany wy znaa. Niegdy to robiam, a kiedy co stawao mi na przeszkodzie, czuam
si bardzo za albo uraona. Teraz jednak rozumiem, e lepiej nie planowa wsplny ch urlopw,
wakacji ani spdzany ch razem chwil, eby unikn rozczarowa31.
W Rosji, tak jak w Zwizku Radzieckim, niewiele wiedziano o roli, jak ma do odegrania
pierwsza dama. Elegancka ona Gorbaczowa Raisa czsto towarzy szy a mu w podrach
zagraniczny ch i zabieraa gos w sprawach publiczny ch, ale jej postpowanie wci by o czy m
nowy m i nie wszy stkim si podobao. ona Jelcy na nie lubia rozgosu i staraa si go unika,
Ludmia za zachowy waa si podobnie. W latach 1998 i 1999 krtko pracowaa jako moskiewska
przedstawicielka firmy telekomunikacy jnej Telekominwest z siedzib w Petersburgu
i powizaniami z Leonidem Reimanem, przy jacielem rodziny penicy m funkcj ministra
telekomunikacji w rzdzie Putina. Zarabiaa rwnowarto ptora ty sica dolarw miesicznie,
ale zrezy gnowaa z pracy , kiedy jej m zosta premierem, chocia niektrzy twierdzili, e wci
uczestniczy a w transakcjach biznesowy ch32. Teraz jako pierwsza dama staa u boku ma
podczas oficjalny ch wy darze, a szczeglnie wizy t polity kw, na przy kad Tony ego Blaira,
pierwszego zachodniego przy wdcy , ktry spotka si z Putinem po jego niespodziewany m
dojciu do wadzy . Putinowie zaprosili Blairw do Teatru Mary jskiego w Petersburgu na oper
Siergieja Prokofiewa Wojna i pokj. Pocztkowo wy dawao si, e Ludmia bdzie czciej
pokazy wa si publicznie. Po zaprzy sieniu zaja si kwesti analfabety zmu, promowaa
czy telnictwo i nauk jzy kw obcy ch oraz zaoy a Centrum Rozwoju Jzy ka Rosy jskiego;
wdraao ono projekty podnoszce presti kultury rosy jskiej na wiecie33. Poza wy wiadami
majcy mi przedstawi Putina w bardziej ludzkim wietle Ludmia nie miaa jednak wpy wu na
kampani wy borcz ma ani na jego rzdy . Sam Putin jey si, gdy sy sza nawet najbardziej
niewinne py tania o ich wsplne y cie. Kiedy Michai Leontiew agodnie zapy ta, czy ma dosy
czasu na spotkania w gronie rodzinny m, Putin odpar szorstko: Spoty kamy si, po czy m wida,
e cz rozmowy wy cito z nagrania. Prowadzc ten wy wiad, Leontiew zwrci uwag na stan
mieszkania Putinw w ktry m mieszkali te wszy scy premierzy Rosji na przestrzeni ostatnich
dziesiciu lat. Po szeciu miesicach zajmowania przez Putina stanowiska premiera kartony wci
by y nierozpakowane, a dom sprawia wraenie ty mczasowej kwatery . Od ty sic dziewiset
osiemdziesitego pitego roku mieszkamy w lokalach ty mczasowy ch odpar Putin. Wci si
przeprowadzamy , wic z upy wem czasu zaczlimy traktowa nasze domy jak wojskowe baraki,
chocia oczy wicie to bardzo adne baraki. Mona si w nich cakiem wy godnie urzdzi, ale s
jedy nie ty mczasowe. To kwatery . Mieszkamy tak, jakby my cay czas siedzieli na walizkach.
W wy maganej przez prawo deklaracji finansowej Putin napisa, e posiada trzy
nieruchomoci, midzy inny mi dacz pod Petersburgiem, ktr odbudowa po poarze i wczy
do spdzielni zaoonej z inny mi petersburskimi biznesmenami; znalazy si wrd nich dwie
osoby zamieszane w afer y wnociow z pocztkw jego kariery , Wadimir Jakunin i Jurij
Kowalczuk. Spdzielnia bory kaa si z pewny mi kopotami sprawiany mi przez mieszkacw
okoliczny ch wiosek34, ale omiu jej czonkom udao si utrzy ma prawo do terenu nad brzegiem
jeziora i przeksztaci go w chronione osiedle podobno mieli te wsplne konto bankowe, ktrego
kady z nich mg uy wa do wpacania i wy pacania gotwki35.
Putin deklarowa, e ma niewiele ponad trzy nacie ty sicy dolarw na rny ch kontach
oszczdnociowy ch, czy li wedug kry teriw rosy jskich by cakiem zamony m czowiekiem, ale
na pewno nie bogaczem (jego oszczdnoci, tak jak wikszoci Rosjan, straciy warto po
dewaluacji rubla w 1998 roku). Zapewne, jak wielu polity kw, pomin w sprawozdaniu pewne
dobra, poniewa dua cz bogactw Rosji pozostawaa w mrokach nieoficjalnej ekonomii, lecz
zdaje si, e przy najmniej do czasu objcia prezy dentury Putinowie y li dosy skromnie.
Wszy stko wskazy wao na to, e do tej pory ich przy szo by a rwnie niepewna jak wikszoci
Rosjan; bali si, e pewnego dnia wszy stko, co maj, znowu stanie si bezwartociowe. Putin zna
z wasnego dowiadczenia los caej Rosji. Od dziesiciu lat tak wy glda y cie wszy stkich
mieszkacw kraju powiedzia w wy wiadzie telewizy jny m prowadzony m przez Leontiewa.
To za kae nam wrci do problemu, od ktrego zaczlimy rozmow: do kwestii stabilizacji36.
Wanie stabilizacj obieca narodowi, a sobie ju zapewni. W warunkach y cia rodziny Putinw
zaszy nieodwracalne zmiany . W maju przeprowadzili si do lecej wrd lasw nad krt rzek
nowej rezy dencji Nowo-Ogariowo. Posiado zbudowano w latach pidziesity ch XX wieku.
Zanim zamieszkali w niej Putinowie, by a rzdowy m domem wy poczy nkowy m. Otaczajce j
tereny nazy way si Rublowka; wkrtce w okolicy zaczy si pojawia nowe rezy dencje.
Naby wcw kusia blisko wadzy , wic mieszkania w Rublowce szy bko znalazy si w czowce
najdroszy ch lokali na wiecie. Putinowie pozostali tam jeszcze trzy lata.

L udzie, z ktry mi Putin pracowa w Petersburgu w administracji Sobczaka, doczy li do niego

na szczy tach wadzy na Kremlu. By li wrd nich Dmitrij Miedwiediew (zosta zastpc szefa
kancelarii prezy denta) i Aleksiej Kudrin, pomagajcy czsto Putinowi w Moskwie
w podejmowaniu waciwy ch decy zji, a teraz penicy urzd ministra finansw. Znajomi z KGB
Wiktor Czerkiesow, Wiktor Iwanow i Siergiej Iwanow dostali wy sokie stanowiska w subach
bezpieczestwa. Putin zatrudni tak wielu przy jaci z rodzinnego miasta, e jego rzd zaczto
nazy wa klanem petersburskim. Przy zwy czajone do monopolu na wadz i py nce z niej
korzy ci moskiewskie elity polity czne zaczy podejrzliwie zerka na to towarzy stwo. Wielu
spekulowao nawet bezpodstawnie, e Putin pjdzie ladem Piotra Wielkiego i znowu przeniesie
stolic do Petersburga. Aby ustrzec si rzdzcy ch Moskw bizanty jskich intry g, zwrci si
o pomoc do ludzi, ktry m szczerze wierzy . Ta strategia nadaa specy ficzny charakter wadzy na
Kremlu, odzwierciedlajcy gboki brak zaufania Putina do elity polity cznej kraju. Mam wielu
znajomy ch, ale ty lko garstk prawdziwy ch przy jaci przy zna. Nigdy mnie nie zawiedli.
Nigdy mnie nie zdradzili i ja te pozostaem lojalny wobec nich37.
Zostawi w swoim personelu kilku wany ch sojusznikw Jelcy na, midzy inny mi szefa
kancelarii Aleksandra Wooszy na oraz Anatolija Czubajsa, ktremu wci nie zapomniano, e by
ojcem terapii szokowej, i ktry pozosta na stanowisku prezesa pastwowego monopolu
elektry cznego, lecz wkrtce charakter kremlowskiej hierarchii uleg drasty cznej zmianie. W dniu
swojego zaprzy sienia Putin oficjalnie mianowa premierem Michaia Kasjanowa; ten pi si
po szczeblach radzieckiej, a potem rosy jskiej drabiny ekonomicznej, a dotar do Ministerstwa
Finansw. Cieszy si szacunkiem kolegw z Zachodu i opini pragmaty cznego negocjatora.
Lubujce si w publiczny m praniu brudw media naday mu przy domek Misza Dwa Procent.
Kasjanow zawdzicza go plotkom, jakoby pobiera dwa procent prowizji od wszy stkich umw
finansowy ch, ktre podpisy wa z bankami, cho sam arliwie temu zaprzecza. Jego kwalifikacje
w dziedzinie gospodarki ry nkowej by y jednak niepodwaalne, a nominacja stanowia sy gna, e
Putin zechce ostronie, ale stanowczo uporzdkowa baagan pry waty zacy jny z lat
dziewidziesity ch. Co jeszcze waniejsze, po polity czny ch rozrbach, w wy niku ktry ch od
1998 roku powoano a szeciu premierw, nominacja Kasjanowa nie wy woaa w parlamencie
kolejnego kry zy su konsty tucy jnego.
Odzwierciedleniem wczesny ch wy borw polity czny ch Putina by y liberalne reformy ;
powitano je entuzjasty cznie w wiecie biznesowy m w kraju i za granic. Prezy dent wprowadzi
jednolity 13-procentowy podatek dochodowy od osb fizy czny ch i zredukowa z 35 do 24 procent
podatek od dochodw przedsibiorstw mia obowizy wa od sty cznia 2002 roku. Obieca, e
w Rosji bd nisze podatki, ale zaapelowa, by wszy scy ludzie i firmy uczciwie je
odprowadzali (przez ostatnie dziesi lat niemal kady Rosjanin za wszelk cen unika ich
pacenia). Nowy rzd Putina przy j kodeks ziemski umoliwiajcy kupno i sprzeda pry watnej
ziemi i uregulowa przepisy prawa pracy doty czce zatrudnienia w sektorze pry watny m przez
eliminacj niejasnoci, ktre paralioway inwesty cje i przy czy niay si do korupcji oraz inny ch
przejaww amania prawa. Wy niesiona na powierzchni przez rosnce ceny ropy i powolne
zaegny wanie skutkw kry zy su z 1998 roku Rosja po raz pierwszy zdoaa zbilansowa budet.
Zacza spaca dugi wobec Midzy narodowego Funduszu Walutowego i inny ch insty tucji i to
przed terminem. Prezy dentura Jelcy na by a chaoty czna, ale pooy a podstawy pod boom
ekonomiczny . Produkt krajowy brutto, ktry w 1999 roku wzrs do piciu procent, podwoi si po
pierwszy m roku rzdw Putina, a potem przez siedem lat utrzy my wa si na rednim poziomie
przekraczajcy m sze procent38. Dziki kapitalizm z lat dziewidziesity ch spowodowa
wy ksztacenie si dekadenckiej klasy wy szej oraz wy sy p sklepw, restauracji i klubw.
Zaspokajay one niedorzecznie ekskluzy wne gusta, teraz jednak z owocw gospodarki ry nkowej
powoli zacza korzy sta klasa rednia spoeczestwa, szczeglnie w Moskwie i inny ch miastach.
Wszy stko wskazy wao na to, e Putin wci jest kompetentny m, skuteczny m menederem, za
ktrego go uwaano, kiedy pracowa na niszy ch szczeblach administracji w Petersburgu,
a potem w Moskwie.
Stanowi ucielenienie sprzecznoci towarzy szcy ch rozwojowi Rosji tkwi midzy
nowoczesn demokracj a radzieck trady cj, ktrej wci si nie wy zby . W pierwszy ch
poczy naniach Putina mona dostrzec lady obu sy mpatii, a opinie o jego przy wdztwie by y
podzielone w zalenoci od tego, jakiej strony osobowoci prezy denta doty czy y . Czasami
zdawao si, e sam Putin nie moe si zdecy dowa, za czy m si opowiada. Niemniej
wy starczy o mu zaledwie kilka miesicy , eby zapewni spoeczestwu zerwanie z chroniczny m
chaosem towarzy szcy m rzdom Jelcy na. Jego celem nie by o przy spieszenie transformacji
Rosji, tak by staa si krajem kapitalisty czny m i demokraty czny m, lecz raczej ostrone ruchy
pozwalajce kademu da chocia troch tego, czego jak wci powtarza oczekiwaa
wikszo ludzi: stabilizacji. I pomimo szalejcej na dalekim Kaukazie wojny , zdoa im j
zapewni.

11 maja, cztery dni po zaprzy sieniu Putina, kilkudziesiciu oficerw FSB wkroczy o do
siedziby Media-Most, najwikszego pry watnego koncernu medialnego w Rosji, do ktrego nalea
popularny kana NTV. Funkcjonariusze pojawili si rano, kazali pracownikom przej do stowki,
a sami przez kilka godzin przeczesy wali biura, rekwirowali dokumenty , komputery , a take inne
dziwne przedmioty , midzy inny mi dekoracy jny pistolet nalecy do waciciela firmy
Wadimira Gusiskiego39. Wczesne etapy kariery Gusiskiego pod wieloma wzgldami
uderzajco przy pominay karier Putina. Urodzi si ledwo dzie wczeniej, 6 padziernika 1952
roku, i mieszka w kawalerce z niewy ksztacony mi, ale kochajcy mi rodzicami; jego ojciec te
by weteranem Wielkiej Wojny Ojczy nianej i robotnikiem fabry czny m. Gusiski, tak jak Putin,
mwi, e uksztatowaa go ulica; nauczy si bi, eby si broni przed pijakami i bandy tami na
podwrku szarego radzieckiego blokowiska.
Na ty m jednak podobiestwa si koczy y . Dziadek Gusiskiego zgin podczas stalinowskich
czy stek, on sam za suy w wojsku, ale przez jaki czas para si handlem na czarny m ry nku,
a w kocu powici si teatrowi40. Te czy nniki wy ksztacenie i niech okazy wana mu jako
y dowi przez ksenofobiczn radzieck administracj sprawiy , e zbuntowa si przeciwko
sy stemowi, wobec ktrego Putin by tak lojalny . Ponadto zgromadzi fortun dziki temu, e ju
w latach osiemdziesity ch prowadzi firm konsultingow i zaprzy jani si z Jurijem ukowem,
wczenie pracownikiem ratusza, ktremu podlega lokalny ry nek warzy w i owocw. Wkrtce
rozbudowa swj interes o usugi bankowe, remontowe oraz media. Jego koncern Media-Most
nazwany tak na cze sieci bankomatw widziany ch podczas podry do Stanw Zjednoczony ch
zacz wy dawa gazet Siegodnia, a potem uruchomi grajc Putinowi na nerwach sie
telewizy jn NTV.
NTV by a pierwsz w Rosji pry watn sieci telewizy jn, z niepokorn redakcj wiadomoci,
ktra ju za czasw Jelcy na iry towaa Kreml kry ty czny mi, czsto za sensacy jny mi
materiaami. O ile Bieriezowski wy korzy sty wa pastwow stacj ORT do atakw na ry wali
Jelcy na przed wy borami w 1999 roku, o ty le dla Gusiskiego NTV stanowia or w walce
z rodzin Jelcy na. Ry walizacja midzy ty mi dwoma magnatami medialny mi by a tak zaarta
i nacechowana wzgldami osobisty mi, e zdaniem Aleksandra Korakowa, by ego szefa ochrony
Jelcy na, Bieriezowski prbowa go namwi na zabjstwo Gusiskiego41. Podczas kampanii
Putina NTV nie zagodzia kry ty ki i wy emitowaa film dokumentalny powicony niedawny m
zamachom na budy nki mieszkalne, gdzie sugerowano, e rzd mia w ty m swj udzia.
Z perspekty wy Kremla jeszcze gorsze by o to, e w materiaach nadawany ch przez NTV na
temat wojny w Czeczenii nie cofano si przed pokazy waniem, jak bardzo brutalny jest ten konflikt
i jakie niesie za sob cierpienia; telewizja Gusiskiego rnia si pod ty m wzgldem od kanaw
publiczny ch, ktre nauczy y si, e lepiej o ty m wszy stkim milcze. Waciciel NTV i jego
dziennikarze nie zorientowali si w por, e pod nowy mi rzdami tolerancja Kremla na kry ty k
gwatownie spada. Putin czu szczegln niech do sposobu, w jaki przedstawiano go
w coty godniowy m animowany m programie saty ry czny m pod ty tuem Kuky; jego twrca
Wiktor Szenderowicz ju od 1994 roku ostro kry ty kowa krajow scen polity czn. Kary katura
Putina z wielkimi uszami i wy trzeszczony mi oczami, na przemian niemiaa lub zowroga
wcale nowego prezy denta nie mieszy a. W odcinku wy emitowany m po marcowy ch wy borach
jego kuk przedstawiono jako cara. Car, przeraony wy sz od niego, postawn, lecz czule
wierkajc narzeczon, ktra sy mbolizowaa Rosj, szepta do dworzan: Jaka ona wielka! W tej
skali brakuje mi dowiadczenia. Lalka reprezentujca jego szefa kancelarii Aleksandra
Wooszy na odpowiadaa: Rb po prostu to samo, co wszy scy z ni robilimy 42. Urzdnicy
Kremla czy m prdzej dali producentom programu do zrozumienia, e posta prezy denta
powinna z niego znikn.
Nie od razu by o jasne, jaki jest powd przeszukania siedziby Media-Mostu milicja
podatkowa, prokuratura i inne urzdy wy daway sprzeczne owiadczenia. Ale nastpnego dnia
Putin zdecy dowanie broni tej akcji, mwic, e nikt nie powinien sdzi, e jest ponad prawem.
By to oczy wisty sy gna zapocztkowa sposb dziaania, ktry wkrtce poznay na swojej
skrze inne insty tucje. W Rosji nie bdzie takiej klasy spoecznej jak oligarchowie deklarowa
Putin w przeddzie wy borw43. Akcja milicji nie zagrozia bezporednio koncernowi
medialnemu Gusiskiego, relacjonujcemu z oburzeniem te zdarzenia. Putin zarzeka si, e nie
ograniczy wolnoci sowa, ale nikt ze zwolennikw Gusiskiego mu nie uwierzy .
Interwencja prokuratorska w siedzibie Media-Mostu zbiega si w czasie z oficjaln wizy t
Billa Clintona w Moskwie u nowego prezy denta Rosji. Polity ka zagraniczna nie by a priory tetem
prezy dentury Putina, chocia w kwietniu udao mu si nakoni Dum do raty fikacji
negocjowanego przez Jelcy na niemal dziesi lat wczeniej porozumienia START II. Miao ono
doprowadzi do redukcji arsenau atomowego Stanw Zjednoczony ch i Rosji. Clintonowi zaleao
na przekonaniu nowego rosy jskiego przy wdcy , by ten zaakceptowa plan zbudowania przez
Amery kanw obrony rakietowej wbrew limitom narzucony m przez traktat ABM, jeden
z najwaniejszy ch paktw z okresu zimnej wojny , ktry mia zatrzy ma coraz bardziej
nieokieznany wy cig zbroje nuklearny ch. Clinton mia nadziej, e budowa sy stemu obrony
rakietowej bdzie jego ostatnim osigniciem przed ustpieniem z urzdu, ale od kiedy Ronald
Reagan w okresie gwiezdny ch wojen rzuci swj pomy s stworzenia tarczy anty rakietowej,
radzieccy , a potem rosy jscy przy wdcy gwatownie sprzeciwiali si wszy stkim propozy cjom jej
budowy . Putin zaj to samo stanowisko, bojc si, e nawet tak elementarny sy stem obrony ,
o jakim my la Clinton, mg podway ostatnie marzenia Rosji o pozy cji supermocarstwa.
Clinton by gotw od razu ubi interes, ale Putin doszed do wniosku, e bdzie mia lepsze
argumenty w rce, negocjujc z jego nastpc. Rezerwa Putina wobec Clintona wzrosa po
negaty wny ch sowach tego ostatniego na temat wojny w Czeczenii. Ty m razem Clinton wy razi
zastrzeenia wobec interwencji w Media-Mocie i na domiar zego powtrzy je w nalecy m do
koncernu Gusiskiego radiu Echo Moskwy . Potem amery kaski prezy dent zoy wizy t
Jelcy nowi, ktrego po omiu latach na stanowisku uwaa za koleg. Bory s, demokracja jest
bliska twojemu sercu zwrci si do niego. Wierzy sz w zaufanie rodakw i w naturalny sposb
potrafisz je zdoby . Ponie w tobie ogie prawdziwego demokraty i reformatora. Nie jestem
pewien, czy to samo mona powiedzie o Putinie44.
Wizy ta Clintona nie przy niosa adny ch rezultatw. Nie udao mu si uzy ska poparcia Putina
dla zmian umoliwiajcy ch budow sy stemu obrony . Ponadto nowy prezy dent Rosji niezby t
dobrze przy j wezwanie swego amery kaskiego odpowiednika do respektowania wolnoci
mediw. Dziewi dni po jego wy jedzie nowy prokurator generalny Wadimir Ustinow wezwa
Gusiskiego pod pretekstem zadania kilku py ta o naboje do dekoracy jnego pistoletu, ktry
znaleziono w siedzibie jego firmy . Gusiski przy jecha mimo pnej pory i od razu zosta
aresztowany .

12 sierpnia, podczas leniwie upy wajcego miesica wakacji, Putin zakoczy ostatni rund
spotka na Kremlu ze swoimi doradcami do spraw bezpieczestwa narodowego, a potem
wy ruszy z rodzin do Soczi, kurortu nad Morzem Czarny m. Przez kilkadziesit lat by o to ulubione
miejsce wy poczy nku radzieckich przy wdcw. Zamieszkali w prezy denckiej daczy tej samej,
ktr razem z Ludmi podziwiali jedy nie z daleka za rzdw Breniewa. Putin nie mia zby t wiele
czasu na zapanie oddechu. Ju nastpnego dnia o wicie zatelefonowa do niego minister obrony ,
marszaek Igor Siergiejew. Tak wczesna godzina moga oznacza ty lko ze wiadomoci.
I rzeczy wicie, okazao si, e czeka go najgorszy test od czasu, gdy obj prezy dentur.
Podczas wicze na Morzu Barentsa Flota Pnocna stracia kontakt z Kurskiem, najnowszy m
rosy jskim okrtem podwodny m o napdzie atomowy m. Budowa Kurska zacza si ju za
czasw radzieckich, a dobiega koca w 1994 roku, kiedy potna niegdy armia przey waa
najgorszy kry zy s po rozpadzie ZSRR. By ogromn jednostk zaprojektowan do niszczenia
amery kaskich lotniskowcw. Ty mczasem ta duma rosy jskiej mary narki wojennej nagle
znikna bez ladu na wodach tery torialny ch niedaleko Murmaska i nikt nie wiedzia, dlaczego tak
si stao. Wy glda na to, e Siergiejew nie powiedzia Putinowi caej prawdy o ty m, jak istotny to
problem, zapewne dlatego, e sam zosta wprowadzony w bd przez dowdztwo mary narki.
Admira Wiaczesaw Popow, zwierzchnik Floty Pnocnej, wy da owiadczenie, w ktry m
nazwa wiczenia wielkim sukcesem, ale nie wspomnia ani sowem o katastrofie, cho ta by a
oczy wista nie ty lko dla rosy jskiego dowdztwa, ale i dla Amery kanw i inny ch zagraniczny ch
wojskowy ch obserwujcy ch manewry .
Tu przed wy jazdem Putina z Moskwy kadub Kurska rozerwaa eksplozja spowodowana
omy kowo wy strzelon torped. Pocisk wy woa poar w czci dziobowej, a dwie minuty
i pitnacie sekund pniej nastpi o wiele potniejszy wy buch, zarejestrowany przez dwa
znajdujce si w pobliu amery kaskie okrty podwodne oraz sejsmografy w tak odlegy ch
miejscach jak Alaska45. Kursk poszed na dno, bdc ponad sto metrw pod wzburzon
powierzchni morza. Na pokadzie statku znajdowao si stu trzy nastu oficerw i mary narzy oraz
piciu wy sokich stopniem oficerw mary narki, ktrzy przy gldali si wiczeniom by a to
najliczniejsza zaoga na Morzu Barentsa od rozpadu Zwizku Radzieckiego. Wikszo zgina od
razu, ale dwudziestotrzy osobowa grupa mary narzy zdoaa zamkn si w szczelny m przedziale
na rufie, gdzie czekaa w ciemnoci i zimnie na ratunek ten jednak nie nadchodzi. Mody oficer,
kapitan Dmitrij Kolesnikow, zebra wszy stkich, ktrzy przey li wy buch, sporzdzi list ich nazwisk
i krtkie notatki do swoich dowdcw oraz ony . Na ostatniej, napisanej na kartce z dziennika
pokadowego, widnieje data 12 sierpnia i godzina 15:15, niemal osiem godzin po pierwszy m
wy buchu. Woy j do foliowej torebki i wsun do kieszeni munduru.

Za ciemno, eby pisa, ale sprbuj bez wiata.


Wyglda na to, e nie mamy szansy, 1020%.
Pozostaje nadzieja,
e kto to znajdzie
Oto lista tych, co w przedziaach, i ktrzy s tu na 9. i bd prbowali wyj
Cze wszystkim, nie rozpaczajcie46.

Wrak okrtu lea ju na dnie morza, kiedy Putin dowiedzia si jedy nie, e zagin. Nie
przerwa zatem nadmorskich wakacji, w niedziel po poudniu jedzi na nartach wodny ch po
spokojny ch, ciepy ch wodach Morza Czarnego. Nikt oprcz wskiej grupy oficerw powizany ch
z dowdztwem nie zdawa sobie sprawy z tego, e co jest nie w porzdku, poniewa mary narka
wojenna a do poniedziaku nie poinformowaa o losie Kurska, a w kolejny ch dniach te
prbowano utajni fakty i przy kry je kamstwami.
Kiedy nie dao si duej ukry wa, e Kursk zaton z powodu eksplozji, urzdnicy zaczli
przekony wa, e przy czy n by a kolizja z obc jednostk podwodn niemal na pewno
py wajc pod bander Stanw Zjednoczony ch albo NATO. Wrd rosy jskich dowdcw
wojskowy ch ody radziecki insty nkt do utrzy my wania spraw w najgbszej tajemnicy , a Kreml
pody ich ladem. Biuro prasowe wy dao 14 sierpnia jedy nie lakoniczne owiadczenie, e
dowdca mary narki wojennej poinformowa Putina o przebiegu akcji ratunkowej, ale sam Putin
zachowa milczenie a do 16 sierpnia, gdy opuci Soczi nie po to jednak, by wrci do Moskwy ,
lecz eby wzi udzia w konferencji by y ch republik radzieckich na Kry mie.
Szstego dnia kry zy su Komsomolskaja Prawda opublikowaa list nazwisk 118 mary narzy
i oficerw zaogi Kurska. Zapacia za ni szeset dolarw apwki. Dla rodzin mary narzy
wy drukowany w gazecie arty ku by pierwszy m potwierdzeniem, e ich sy nowie i mowie
znajdowali si na pokadzie i niemal na pewno nie y j. Ty tu innego arty kuu doty czy
bezporednio Putina: Zaoga Kurska od wczoraj milczy. Dlaczego prezydent nic nie mwi? Musia
stawi czoo miadcej kry ty ce ze strony mediw. Inna gazeta wy drukowaa zdjcia: na
jedny m opaleni Putin i marszaek Siergiejew grali w bilard, a drugie przedstawiao zwierzchnika
mary narki wojennej Wadimira Kurojedowa. Podpis gosi: Oni nie ton47.
Zdecy dowane dziaania Putina w Czeczenii i jego odwane obietnice przy wrcenia stabilizacji
w kraju nie pomogy mu podczas tego nowego kry zy su. Zdawao si, e nie jest w stanie
zapanowa nad wojskiem ani nad coraz bardziej zmczony m i zy m spoeczestwem
podburzany m przez telewizj i pras; media okazy way wspczucie i al nieobecne
w wy stpieniach Putina ani jego dowdcw wojskowy ch. Bory s Bieriezowski, ktry wci si
udzi, e ma wpy w na wadz, zapomnia na chwil o swoich publiczny ch dy sputach z Putinem
na temat jego pierwszy ch decy zji jako gowy pastwa i 16 sierpnia zatelefonowa ze swojej willi
w Cap dAntibes do przeby wajcego w Soczi prezy denta.
Woodia, dlaczego wci siedzisz w Soczi? zapy ta. Nie powiniene przerwa wakacji
i czy m prdzej lecie do bazy tego okrtu podwodnego albo przy najmniej do Moskwy ?
Ostrzeg Putina, e szkodzi swojej prezy denturze.
A dlaczego ty siedzisz we Francji? zapy ta sarkasty cznie Putin.
Bieriezowski odpar, e nie jest gow pastwa.
Nard ma w dupie, gdzie jestem powiedzia48.
Pocztkowo Rosja odmwia przy jcia pomocy midzy narodowej od Norwegii, Szwecji,
Wielkiej Bry tanii i Stanw Zjednoczony ch. Putin ustpi dopiero, gdy prezy dent Clinton
zatelefonowa do Soczi, eby powtrzy propozy cj. Godzc si na pomoc, Putin musia
sprzeciwi si Siergiejewowi i admiraom; ich najpowaniejszy m zmartwieniem nie by los
zaogi, ty lko obawa, e wrogowie Rosji odkry j sekrety jej atomowy ch okrtw podwodny ch. 21
sierpnia bry ty jscy i norwescy ale nie amery kascy nurkowie w kocu dotarli z jednostk
ratunkow na miejsce katastrofy . W sze godzin udao im si otworzy zewntrzny waz
awary jny Kurska, ktrego Rosjanie nie potrafili sforsowa przez dziewi dni. Do tej pory na
pokadzie nie by o ju ani jednego y wego czonka zaogi. Rodziny mary narzy , wci y jcy
resztkami nadziei, day teraz upust oburzeniu, a to wy bucho w wiadomociach telewizy jny ch, nie
ty lko w NTV Gusiskiego, lecz rwnie w stacji kontrolowanej przez Bieriezowskiego.
Rano 19 sierpnia Putin po cichu wrci do Moskwy , ale dalej nie zabiera gosu w sprawie
kry zy su, pozwalajc mediom gosi, e w tragiczny ch chwilach krajowi zabrako przy wdcy .
Tego dnia Bieriezowski pozna cen ty ch kry ty czny ch relacji. Szef kancelarii Putina Aleksander
Wooszy n poinformowa go beznamitnie, e jego stacja telewizy jna dziaa na szkod
prezy denta. Wooszy n, ktry kiedy prowadzi interesy z Bieriezowskim, powiedzia mu, e
powinien zrzec si kontroli nad stacj albo czeka go los Gusiskiego. Bieriezowski nalega na
osobist rozmow z Putinem, a 20 sierpnia, kiedy doszo do tego spotkania na Kremlu
uczestniczy w nim te Wooszy n Putin nie kry wciekoci. Twierdzi, e dosta raport mwicy
o ty m, e reporterzy Bieriezowskiego wy najli prosty tutki, by te wy stpiy w wiadomociach
jako ony i siostry mary narzy . To nie dziwki, ty lko prawdziwe ony i siostry upiera si
Bieriezowski. Twoi idioci z KGB wciskaj ci kit49.
Po tej ktni los Bieriezowskiego by przy piecztowany . Putin przy szed przy gotowany na tak
ewentualno. Otworzy teczk i zacz czy ta raport o niegospodarnoci w telewizji publicznej50.
Bieriezowski pieni si i protestowa, ale nic nie mg zrobi. Putin odebra mu nadziej, e bdzie
mia jaki wpy w na kremlowsk wadz. By o to ostatnie spotkanie dwch tuzw, z ktry ch jeden
uwaa si za wspczesnego Rasputina, a drugi by zadowolony , e wreszcie pozby si
znienawidzonego oligarchy posugujcego si potg telewizji.
22 sierpnia, dwa dni po eksplozji Kurska, Putin polecia do Widiajewa, strzeonego miasteczka
wojskowego za koem polarny m; port macierzy sty okrtu znajdowa si wanie w tej podupadej
miejscowoci garnizonowej wy stawionej na dziaanie bezlitosnego klimatu. Ojcowie, matki, ony
i dzieci zaogi wraku zjechali tam z caego kraju, eby na miejscu ledzi rozwj wy padkw. Ich
emocje wahay si midzy nadziej a udrk, alem a wciekoci. Cztery dni wczeniej Ilja
Klebanow, jeden z wicepremierw Putina, prbowa ich nieco udobrucha, ale podczas spotkania
w klubie oficerskim spady na niego gromy . Klebanow, ktry na co dzie zajmowa si nadzorem
nad upadajcy m przemy sem wojskowy m, zdawa si wstrznity , gdy jedna z matek,
Nadieda Ty lik, zerwaa si z krzesa, krzy czc: winie!. Za jej plecami nagle pojawia si
pielgniarka, ktra wbia kobiecie przez materia paszcza ig strzy kawki ze rodkiem
uspokajajcy m51.
O siedemnastej krewni ofiar jeszcze raz zebrali si w klubie; ty m razem mia ich odwiedzi
sam prezy dent. Czekali cztery godziny , zanim Putin w kocu dotar na miejsce. W czarny m
garniturze i czarnej koszuli bez krawata zamierza stan twarz w twarz z prawdziwy m
cierpieniem nie z prosty tutkami wy najty mi przez pozbawiony ch skrupuw dziennikarzy , jak
go powiadomiono, ty lko z ludmi autenty cznie pogrony mi w smutku. Na miejscu zasta
wzburzony tum. Nie zdy nawet dokoczy pierwszego zdania, bo jego wy stpienie przerway
podniesione gosy . Kiedy skada kondolencje z powodu tej potwornej tragedii, jedna z kobiet
gono krzy kna, e powinien odwoa aob narodow, ktr ogosi poprzedniego dnia. Putin
zdawa si niepewny swego. Przy zna, e wy posaenie rosy jskiego wojska jest w opakany m
stanie, ale jednoczenie prbowa si broni. Zawsze zdarzay si tragedie powiedzia. Na
pewno wiecie, e nasz kraj przey wa trudny okres. Armia te. Nie spodziewaem si jednak, e
jest a tak le52. Kiedy jeden z mczy zn domaga si odpowiedzi, dlaczego Flota Pnocna nie
wy saa ratunkowego okrtu podwodnego, Putin bez zastanowienia odpar: Bo nie mamy w kraju
ju ani jednej takiej cholernej jednostki!.
Ludzie gniewnie poprawiali go, kiedy przy tacza wy soko pac mary narzy i oficerw,
przekrzy kiwali jego odpowiedzi i nie pozwalali doj do sowa. Putin le poda czas katastrofy
i powtarza niewiary godne teorie mary narki wojennej na temat moliwy ch przy czy n. Mogo
doj do zderzenia albo okrt wpad na min. Moliwe te, e wy buch poar na pokadzie, chocia
specjalici twierdz, e to mao prawdopodobne. Spotkanie trwao niespena dwie godziny
i czterdzieci minut i od pocztku nie miao by transmitowane. Kamera jednej z pastwowy ch
stacji telewizy jny ch ale nie Bieriezowskiego nagry waa wszy stko z balkonu, lecz Kreml
pozwoli upubliczni sam materia wideo bez dwiku, wic widzowie nie sy szeli popeniany ch
przez Putina gaf ani gniewny ch protestw tumu. Pewien dziennikarz zdoa jednak niepostrzeenie
zarejestrowa przebieg spotkania. By nim Andriej Kolesnikow, jeden z trojga dziennikarzy ,
ktrzy prowadzili wy wiady z ty mczasowy m prezy dentem do ksiki Ot pierwogo lica. W jego
relacji Putin w kocu poskromi furi uczestnikw spotkania, w czy m szczeglnie pomoga mu
obietnica rekompensat dla krewny ch ofiar pensji wy pacany ch przez dziesi lat oraz mieszka
w Moskwie i Petersburgu; szczegy ustalano przez niemal godzin spotkania. Kolesnikow opisa
spotkanie nastpujco: Putin wy szed z niego jako prezy dent ludzi gotowy ch dopiero co
rozszarpa go na strzpy 53.
To by o wstrzsajce dowiadczenie. Co chwila z tumu dobiegay okrzy ki, eby zabra swoje
pienidze i zwrci im bliskich. Polity czny miesic miodowy Putina dobieg koca. Aura
niezwy cionego zdoby wcy polity cznego neofity , ktry jakby cudem zdoby szczy ty wadzy
i mia przy wrci wielko Rosji ulotnia si bez ladu. Putin by pewny , e zna powd takiego
obrotu spraw; wcale nie chodzio o zaniedbania w wojsku ani o godn dy gnitarzy radzieckich
zatwardziao zwierzchnikw mary narki wojennej, ktrzy o wszy stko obwiniali Amery kanw.
Nie przy j rezy gnacji marszaka Siergiejewa ani nie ukara adnego z dowdcw kamicy ch
w y we oczy na temat tej tragedii54. Nie, przy czy n kopotw polity czny ch Putina by y media.
Skd pan to wie? Z telewizji? Putin nie kry emocji, kiedy na spotkaniu w klubie oficerskim
zapy tano go, dlaczego, jak powszechnie wiadomo, wzbrania si przed przy jciem zagranicznej
pomocy w akcji ratunkowej. Telewizja kamie! Kamie! Kamie! W telewizji pracuj
krzy kacze podnoszcy wikszy wrzask ni ci, ktrzy przez ostatnie dziesi lat zniszczy li armi
i mary nark wojenn i przez ktry ch dzisiaj gin ludzie.
Jeeli kto wci miaby wtpliwoci, jakie siy zdaniem Putina naley wini, nastpnego dnia
wy stpi w telewizji publicznej w Moskwie, eby po raz pierwszy zwrci si do narodu. Po
wy raeniu absolutnego poczucia odpowiedzialnoci i winy za t tragedi gniewny m tonem
potpi ludzi bez skrupuw starajcy ch si wy korzy sta to nieszczcie. Nikogo nie wy mieni
z nazwiska, ale zrobi aluzj do Bieriezowskiego, ktry apelowa o zbirk miliona dolarw dla
rodzin zaogi Kurska; przy okazji za prezy dent zwrci uwag na zagraniczne wille
Bieriezowskiego i Gusiskiego. Sugestie by y czy telne dla wszy stkich. Powiem bez owijania
w bawen: s tacy , co prbuj rozdmucha sy tuacj, eby zbi na niej kapita polity czny albo
przeforsowa interesy okrelony ch grup. I racj maj ludzie twierdzcy , e w pierwszy m
szeregu obrocw mary narzy stoj ci, ktrzy bardzo dugo przy kadali rk do kry zy su w armii,
mary narce wojennej i w pastwie. S wrd nich i ludzie, ktrzy zebrali nawet milion na pomoc
rodzinom. We nitk od kadego, a uszy jesz koszul dla nagiego. Lepiej sprzedaliby swoje
rdziemnomorskie wille we Francji i Hiszpanii. Ty le e wtedy musieliby si tumaczy ,
dlaczego te posiadoci s zarejestrowane na fikcy jne nazwiska albo na firmy prawnicze. Trzeba
by zapy ta, skd pochodz ich pienidze.
Oczy wicie Putin ju to wiedzia. Skompletowa teczki. W podejrzany m wiatku rosy jskich
biznesw mao ktry oligarcha mg si ustrzec przed kontrol swoich umw, niejasny ch
zakupw, sfaszowany ch zezna podatkowy ch i tajny ch kont za granic. Jako zwierzchnik FSB
Putin ustanowi monopol tej organizacji na informacj publiczn55 i jako premier, a teraz
prezy dent wiedzia, jakie szkielety ukry waj w szafach jego potencjalni przeciwnicy .
Nieprzy padkowo KGB korzy sta kiedy z ty ch samy ch metod. W nastpny m miesicu
niespodziewanie wznowiono zawieszone ledztwo w sprawie udziaw Bieriezowskiego
w Aerofocie. W listopadzie wezwano go do zoenia zezna, ale oligarcha zignorowa ten nakaz
i uciek z kraju. W luty m sprzeda akcje stacji telewizy jnej swojemu by emu wsplnikowi
Romanowi Abramowiczowi, ktry z kolei przekaza je skarbowi pastwa. Gusiski, zwolniony za
kaucj po czerwcowy m aresztowaniu, uciek do swojej willi w Hiszpanii. W kwietniu 2001 roku
kolos energety czny Gazprom przej kontrol nad NTV po ty m, jak od telewizji zadano zwrotu
dwustu osiemdziesiciu jeden milionw dolarw poy czony ch Gusiskiemu na przetrwanie
kry zy su finansowego w 1998 roku. Stacja nie by a w stanie tego zrobi. Dziennikarze okupowali
studio na znak protestu, ale po jedenastu dniach ustpili, a nowy zarzd rozpocz dziaalno.
Wiele organizacji i osb w kraju i za granic protestowao przeciwko przejciu telewizji, ale bez
rezultatu. Putin od pocztku rozumia znaczenie telewizji dla interesw Kremla jej wpy w na
ksztatowanie nie ty lko wizerunku rzdu, ale i caej rzeczy wistoci w kraju. Siergiej Pugaczow,
bankier i kolega Putina, ktry wwczas blisko wsppracowa z prezy dentem na Kremlu, dziwi
si, jak ten ostatni skrupulatnie ledzi wszy stkie wiadomoci telewizy jne i potrafi dzwoni w rodku
transmisji do szefw stacji, eby skory gowa pewne aspekty prezentowany ch informacji.
Traktowa telewizj pastwow jak bogactwo naturalne, rwnie cenne, jak ropa czy gaz. On
rozumie, e podstaw wadzy w Rosji nie jest wojsko ani policja, ty lko telewizja twierdzi
Pugaczow. To jedno z jego najgbszy ch przekona56. Ledwie rok od pocztku prezy dentury
Wadimira Putina trzy gwne stacje telewizy jne w Rosji znalazy si pod cis kontrol Kremla.
ROZDZIA 12

DUSZA PUTINA

P o poudniu 11 wrzenia 2001 roku na Kremlu zgromadzio si czterdziestu omiu dziennikarzy


zaproszony ch przez Putina. Ten w duchu radzieckiej trady cji przy j ich z honorami. W krtkim
wy stpieniu przed kamerami telewizy jny mi zwrci szczegln uwag na korespondentw
wojenny ch, ktrzy relacjonowali wy darzenia w Czeczenii i musieli bra udzia w dobrze
zorganizowanej i hojnie wspieranej wojnie propagandowej prowadzonej przez rebeliantw.
Proces pokojowy w ty m rejonie nabiera tempa dziki waszy m staraniom powiedzia. Potem
czowiek, ktry odebra gos jedy nej pry watnej sieci telewizy jnej i jedy nej stacji pastwowej
wy kazujcej przejawy niezalenoci, owiadczy , e media stanowi wany filar nowego
pastwa. Wielkie przemiany polity czne i gospodarcze nie by y by moliwe bez wolny ch rodkw
masowego przekazu stwierdzi. Tu po zakoczeniu ceremonii ochrona wezwaa go do sali
konferency jnej, gdzie akurat pokazy wano, jak samoloty pasaerskie uderzaj w World Trade
Center i Pentagon w wy niku ataku przeprowadzonego przez Al-Kaid, organizacj, ktr Rosjanie
od dawna podejrzewali o wspieranie czeczeskich buntownikw. Putin zwrci si do Siergieja
Iwanowa, swojego dugoletniego przy jaciela i kolegi z KGB: Jak moemy im pomc?1.
Pniej wielu komentatorw oceniao reakcj Putina jako przejaw cy nizmu, ale w pierwszy ch
godzinach po zamachu jego dziaania nosiy znamiona ofiarnoci i chci niesienia pomocy
pastwu, na ktre zerka podejrzliwie od wielu lat. Prbowa telefonowa do prezy denta Georgea
W. Busha, ale nie mg si do niego dodzwoni, bo Air Force One ldowa co rusz w inny m
amery kaskim miecie. Kiedy doradca prezy denta do spraw bezpieczestwa narodowego
Condoleezza Rice usiowaa skontaktowa si z Iwanowem, Putin od razu przej suchawk.
Zapewni Rice, e nie postawi w stan alarmu rosy jskiej armii, kiedy Amery ka wprowadzi
gotowo bojow; wrcz przeciwnie, zredukowa stopie zagroenia i odwoa rozpoczte
poprzedniego dnia i sy mulujce konflikt nuklearny ze Stanami Zjednoczony mi manewry na
Pacy fiku. Czy moemy dla was zrobi co jeszcze? zapy ta. Condoleezza Rice wspomina, e
w tej chwili przemkno jej przez my l, e zimna wojna naprawd odesza ju do przeszoci2.
Putin by pierwszy m wiatowy m przy wdc, ktry zatelefonowa do Biaego Domu zrobi to,
zanim jeszcze oceniono straty po ataku. Potem skontaktowa si telefonicznie z premierem
Wielkiej Bry tanii Tony m Blairem i kanclerzem Niemiec Gerhardem Schrderem i powtrzy , e
wiat musi poczy siy w walce z plag terrory zmu. Zupenie inaczej ni po katastrofie Kurska
i inny ch istotny ch zdarzeniach, kiedy zachowawczo milcza, ty m razem wy stpi w telewizji,
eby zoy kondolencje ofiarom tego bezprecedensowego aktu agresji. To, co stao si dzisiaj
w Stanach Zjednoczony ch, jest wy darzeniem sigajcy m poza granice jednego kraju. To
bezczelne wy zwanie rzucone caej ludzkoci, a przy najmniej jej cy wilizowanej czci
owiadczy . Wy ranie da do zrozumienia, e ta tragedia stanowi okazj do rewizji relacji
midzy narodowy ch, by razem walczy z plag dwudziestego pierwszego wieku. Rosja wie
z bezporednich dowiadcze, czy m jest terrory zm powiedzia. Dobrze zatem rozumiemy , co
czuje amery kaski nard. Zwracam si w imieniu Rosji do oby wateli Stanw Zjednoczony ch,
eby powiedzie, e jestemy z wami. W peni dzielimy z wami ten bl3.
Bush oddzwoni do Putina 12 wrzenia. Ten zdy ju wezwa nard do okazania minut ciszy
solidarnoci z Amery k, nadajc ton, ktry przy najmniej na jaki czas utemperowa jadowicie
anty amery kaski nastrj panujcy w rosy jskiej polity ce. Ledwo dwa lata po anty amery kaskich
protestach przeciwko wojnie NATO w Serbii wielu Rosjan chocia by najmniej nie wszy scy
poszo za przy kadem Putina. Skadali stosy kwiatw pod ambasad amery kask, a retory ka
w pastwowej telewizji ktra coraz silniej odzwierciedlaa oficjalne nastroje Kremla ulega
zauwaalnej zmianie. Dobro zatriumfuje nad zem pociesza Busha Putin. Moe pan by
pewny , e bdziemy o to walczy rami w rami4.

R eakcja Putina potwierdzaa pierwsze wraenie Busha co do prezy denta Rosji, chocia na
pocztku rzdw nowej administracji amery kaskiej nikt si tego nie spodziewa. Podczas
kampanii prezy denckiej w 2000 roku, w ktrej ry walizowa z Alem Goreem, Bush potpi wojn
w Czeczenii jeszcze ostrzej ni Clinton, widzc w ty m szans przedstawienia demokratw jako
partii zby t agodnie traktujcej Rosj. Od pierwszy ch dni prezy dentury Busha stosunki z Rosj
Putina zdaway si napite. W sty czniu 2001 roku amery kaska stra graniczna aresztowaa na
mocy midzy narodowego listu goczego Pawa Borodina, kiedy ten wy ldowa na lotnisku
w Nowy m Jorku. Gdy Putin zosta prezy dentem, po cichu usun Borodina z funkcji zarzdcy
majtkiem Kremla i da mu niemal wy cznie reprezentacy jn posad penomocnika Zwizku
Rosji i Biaorusi, projektu z 1996 roku, majcego na celu integracj gospodarcz, ale nigdy
niezrealizowanego. Nowy prokurator generalny Rosji Wadimir Ustinow bez rozgosu zakoczy
ledztwo doty czce dziaalnoci Borodina, lecz Szwajcaria wci je prowadzia. Carla Del Ponte
rozesaa za Borodinem list goczy , oskarajc go o przy jcie apwek o wartoci mniej wicej
trzy dziestu milionw dolarw za kontrakty na renowacj Wielkiego Paacu Kremlowskiego i Izby
Obrachunkowej. Skandal, ktry splami prezy dentur Jelcy na, rzuca tak gboki cie na stosunki
z nowy m prezy dentem USA, e sta si tematem pierwszej rozmowy telefonicznej Putina
z Bushem 31 sty cznia 2001 roku.
Ju po pierwszy ch ty godniach zdawao si, e ich relacje mog si jedy nie pogorszy .
W luty m FBI w kocu zdemaskowao ukry wajcego si od dawna w jego szeregach kreta.
Okaza si nim Robert Hanssen. Ten starszy funkcjonariusz kontrwy wiadu szpiegowa ju dla
Zwizku Radzieckiego, a potem a do dnia aresztowania dla Rosji. Jego wy kry cie poskutkowao
wy daleniem ze Stanw Zjednoczony ch pidziesiciu rosy jskich dy plomatw, na co Rosja
odpowiedziaa wy rzuceniem pidziesiciu Amery kanw z Moskwy .
Przez jaki czas mona by o odnie wraenie, e powrciy czasy zimnej wojny , ale
w czerwcu 2001 roku, kiedy Bush spotka si po raz pierwszy z Putinem na zamku Brdo,
w szesnastowiecznej siedzibie pod stolic Sowenii Lublan, obaj przy wdcy wy dawali si chtni,
by zmniejszy rosnce midzy ich pastwami napicie. Obaj te przed przeamaniem lodw
korzy stali z informacji dostarczony ch im przez suby wy wiadowcze. Podczas powitania Putin
napomkn o rugby sporcie, ktry Bush uprawia przez rok w collegeu. Rzeczy wicie, graem
w rugby odpar z porozumiewawczy m umiechem Bush. Ma pan bardzo dobre dane na mj
temat5. Pniej, gdy przeszli do interesw, a Putin by zajty przegldaniem notatek, Bush
wtrci mimochodem uwag o krzy y ku, ktry prezy dent Rosji dosta od matki i powici
w Jerozolimie. Amery kaski przy wdca zauway zaskoczenie na twarzy swego rosy jskiego
kolegi. Bush wy jani, e czy ta o tej historii, ale zachowa dla siebie informacj, e przeczy ta j
w aktach przy gotowany ch przez CIA. Putin opowiedzia mu o poarze daczy ; dokadnie opisa
moment, kiedy jeden z robotnikw znalaz krzy y k w pogorzelisku i odda mu go, jakby moim
przeznaczeniem by o zawsze go nosi. Bush, prakty kujcy chrzecijanin, skomentowa t histori
sowami: Wadimirze, to wy pisz wy maluj historia Krzy a witego6.
Po dwch godzinach rozmowy prezy denci wy szli z gabinetu na spotkanie z pras. Porozumieli
si co do kilku sporny ch kwestii szczeglnie sprzeciwu Rosji wobec budowy tarczy
anty rakietowej, za ktr Bush opowiada si o wiele bardziej stanowczo ni jego poprzednik
z obozu demokratw i czuo si, e darz si wzajemnie sy mpati, zaskakujc zwaszcza
w obliczu ostatnich wy padkw. Bush nazwa Putina nadzwy czajny m przy wdc
i w przeciwiestwie do Clintona zdaniem Rosjan ten ostatni si czepia ty lko pobienie
poruszy temat Czeczenii i wolnoci sowa w Rosji. Zapy tany , czy Amery kanie mog ufa
Putinowi pomimo tak wielu dzielcy ch ich rnic, Bush odpar, e gdy by by innego zdania, nie
zaprosiby go na listopadow wizy t na swoje ranczo w Teksasie. Uwanie mu si przy jrzaem
powiedzia Bush. Stwierdziem, e jest niezwy kle szczery i godny zaufania. Bardzo dobrze nam
si rozmawiao. Sdz, e miaem okazj zajrze mu w dusz to czowiek kompletnie oddany
swojej ojczy nie i strzegcy jej interesw7.
Bush ani Putin nikomu nie powiedzieli o incy dencie z krzy y kiem ani nie zdradzili, e tego dnia
Putin nie woy go na szy j chocia zwierzy si swoim biografom, e nigdy si z nim nie
rozstaje (woy go jednak nastpny m razem, gdy spotka si z Bushem miesic pniej na
szczy cie G8 w Genui). Nie wszy stkich przekonaa ta nowo zawizana przy ja. Mog zrozumie
strategi utrzy my wania dobry ch relacji, ale w ty m przy padku posunito si o krok za daleko
powiedzia w wy wiadzie prasowy m Michael McFaul, amery kaski wy kadowca, ktry pozna
Putina ju w Petersburgu po rozpadzie Zwizku Radzieckiego. Moim zdaniem istnieje wiele
dobry ch powodw, by nie ufa prezy dentowi Putinowi. To czowiek wy szkolony w sztuce
kamstwa8.

W pierwszy m roku prezy dentury Putin odwiedzi osiemnacie krajw, czsto podrujc

z Ludmi. Budowa wizerunek nowej Rosji, zaangaowanej w losy wiata i starajcej si zerwa
z reliktami zimnej wojny . Po pocztkowy m okresie prezy dentury , kiedy koncentrowa si na
polity ce wewntrznej, zaj si kompletn zmian polity ki zagranicznej w sposb, o jakim Jelcy n
nie mg nawet pomarzy ; poprzednikowi Putina ciy li bowiem komunici i nacjonalici, wci
tsknicy za utracony m statusem supermocarstwa, jak to by o za czasw Zwizku Radzieckiego.
Putin obra kurs na zblienie z Zachodem szczeglnie z Europ, ale te z naczelny m wrogiem,
ktrego uczono go zwalcza wszelkimi sposobami, gdy by agentem wy wiadu. W 2001 roku
zlikwidowa pochodzce z epoki radzieckiej zagraniczne bazy wojskowe, midzy inny mi potny
orodek nasuchu w Lourdes na Kubie oraz baz mary narki wojennej i wy wiadu w Wietnamie.
Twierdzi, e Rosja powinna si skupi raczej na rozbudowie armii pod ktem walki z coraz
powaniejszy m zagroeniem ze strony ekstremizmu islamskiego na Kaukazie Pnocny m. Po
ataku z 11 wrzenia Putin nie protestowa ju tak gono przeciw rozszerzeniu NATO, cho miay
do niego wstpi Litwa, otwa i Estonia, trzy republiki baty ckie wchodzce kiedy w skad
Zwizku Radzieckiego i wci zamieszkane przez wielu Rosjan. (Kandy dujc w 2000 roku, Putin
sugerowa, e pewnego dnia nawet Rosja moe doczy do NATO)9. W padzierniku
Amery kanie ruszy li na wojn z talibami i Al-Kaid w Afganistanie, Putin za nie ty lko wspar ich
pomoc rosy jskiego wy wiadu, ale te wy sa pienidze i bro Sojuszowi Pnocnemu, czy li
Afgaczy kom, ktrzy wprawdzie stawiali opr Zwizkowi Radzieckiemu podczas inwazji na ich
kraj, lecz od 1996 roku walczy li z talibami po przejciu przez nich wadzy . Putin zgodzi si nawet
na budow amery kaskich baz w Uzbekistanie i Kirgistanie; w ten sposb po raz pierwszy od
czasw Wielkiej Wojny Ojczy nianej onierze amery kascy pojawili si na ziemiach by ego
Zwizku Radzieckiego.
Decy zje Putina spotkay si z oporem rosy jskich wojskowy ch, zacofanej biurokracji, ktra
gbiej ni reszta spoeczestwa tkwia w radzieckiej przeszoci i nie potrafia z ni zerwa. Ten
moloch chy li si ku upadkowi liczebno armii spada z 2,8 miliona osb u schy ku ZSRR do
ledwo miliona i po latach dziewidziesity ch XX wieku by doszcztnie przearty korupcj.
Wikszo onierzy stanowili poborowi, a starsi onierze brutalnie si nad nimi zncali. Zjawisko
to zwano fal, w Rosji okrelano je mianem diedowszcziny, pochodzcy m od sowa dziadek.
Warunki w wojsku by y tak ze, e wikszo rosy jskich rodzin uciekaa si do rny ch sposobw
od przekupstwa przez sy mulowane choroby po emigracj eby uchroni swoich sy nw przed
poborem. Na wszy stkich szczeblach hierarchii pleniy si przestpczo i korupcja. Dowdcy
wy najmowali poborowy ch do niewolniczej pracy i poktnie sprzedawali paliwo, czci
zamienne, a nawet pojazdy z wy posaenia swoich oddziaw10. Putin lubi publicznie
prezentowa si na tle okrtw wojenny ch i my liwcw, ale nie mia natury onierza. Za czasw
ZSRR onierze i oficerowie Armii Radzieckiej lekceway li elit agentw KGB i czsto by o to
odwzajemnione uczucie. Siy zbrojne stanowiy jednak integraln cz misji odbudowy kraju,
Putin za rozumia, w jak opakany m s stanie. Zamierza jak najszy bciej wdroy now
doktry n wojskow, odchudzi armi, unowoczeni j i bardziej zdy scy plinowa, ale musia
dziaa ostronie, jeeli chcia narzuci swoj wizj ostatniej insty tucji, ktra mimo utraty
znaczenia i reputacji wci cieszy a si pewn niezalenoci.
Podczas pierwszy ch miesicy prezy dentury Putin rzadko mwi o polity ce zbrojnej
ogranicza si do strategii majcej przy nie zwy cistwo w wojnie w Czeczenii. Anality cy
wojskowi oceniali, e jest saby albo zby t daleki od kwestii zwizany ch z armi; inni doszukiwali
si w jego zachowaniu makiawelicznej takty ki wy czekiwania, a skceni dowdcy sami
wy krwawi si w wy niku wewntrzny ch poty czek, a niedobitki bd musiay uzna jego
zwierzchnictwo. Putin woli rozmawia z ludmi polity cznie osabiony mi, a zatem skonny mi do
wsppracy z prezy dentem napisa pewien szanowany komentator11. Po katastrofie Kurska
Putin powstrzy ma si przed zwolnieniem dowdcw, ktry ch nieudolno i kamstwa zaszkodziy
jego popularnoci. Okaza si o wiele bardziej przebiegy polepszy swoje notowania oraz
wzmocni morale onierzy , podnoszc im uposaenie i obiecujc wy sze nakady na wojsko.
Jednoczenie zarzdzi restruktury zacj si zbrojny ch; wizaa si ona z dalsz redukcj liczby
onierzy . Przy wrci czerwony sztandar teraz z carskim dwugowy m orem jako sy mbol
armii rosy jskiej i melodi radzieckiego hy mnu narodowego z nowy m tekstem. (Pie
Patriotyczna, ktra w Federacji Rosy jskiej zastpia hy mn ZSRR, by a utworem instrumentalny m
i na letnich igrzy skach olimpijskich w Sy dney w 2000 roku sportowcy skary li si, e Putin nie
mg zapiewa wraz z nimi, kiedy stanli na podium podczas ceremonii wrczania medali).
Te decy zje okazay si szczeglnie trafione. Odwoy way si do nostalgicznego patrioty zmu
onierzy oraz szerokich warstw spoeczny ch, ale nie oznaczay powrotu do ideologii radzieckiej,
bo wielu Rosjan chtnie si od niej odcio. Putin by now postaci w polity ce, ale umiejtnie
znalaz rwnowag midzy burzliw przeszoci a niepewn przy szoci co przy szo mu o ty le
naturalnie, e odzwierciedlao to jego wasne pogldy . Nie szy dzi jak Jelcy n z ustroju
radzieckiego, lecz zaadaptowa odpowiadajce jego koncepcji nowoczesnej Rosji elementy
historii ZSRR. W luty m podczas programu telewizy jnego, kiedy oby watele zadawali mu py tania
przez telefon, posuy si afory zmem, ktrego autorstwo powszechnie mu przy pisy wano, chocia
tak naprawd wy my li go kto inny : Kto nie auje upadku Zwizku Radzieckiego, ten nie ma
serca. Kto chce jego powrotu, nie ma rozumu12. Sam Putin zdawa si rozdarty . Trzy ma na
swoim biurku w FSB posek Feliksa Dziery skiego, ale sprzeciwia si apelom spoeczestwa, by
na rondzie przed ubiank ponownie ustawi jego odlany z brzu pomnik. Glory fikowa
zwy cistwo Zwizku Radzieckiego w Wielkiej Wojnie Ojczy nianej, lecz odmwi przy wrcenia
wczesnej nazwy Wogogradowi, miastu, ktre podczas tamtej wojny przey o makabry czne
oblenie i wci jest o wiele lepiej znane jako Stalingrad13.
Pomimo kry ty czny ch wy powiedzi Putina na temat bdw popeniony ch w epoce sowieckiej
czciowy powrt do sy mboliki tamty ch czasw budzi niepokj wrd intelektualnej i liberalnej
czci spoeczestwa. Grupa znany ch arty stw i pisarzy wy stosowaa list otwarty i ostrzega
w nim Putina przed niebezpieczestwami py ncy mi z przy wrcenia radzieckiego hy mnu
narodowego: Przy wdca pastwa na pewno zdaje sobie spraw z faktu, e miliony oby wateli
(wrd nich ci, co oddali na niego swj gos) nie bd szanowa hy mnu kojarzcego im si
z przeladowaniami i szargajcego pami ofiar radzieckich represji polity czny ch14. Bory s
Jelcy n po raz pierwszy od czasu, gdy zszed ze sceny polity cznej, skry ty kowa swojego nastpc;
twierdzi, e melodia radzieckiego hy mnu przy wouje w jego pamici obraz sowieckich
dy gnitarzy podczas posiedze KPZR. Prezy dent pastwa nie powinien lepo goni za nastrojami
czci spoeczestwa powiedzia gazecie Komsomolskaja Prawda . Wrcz przeciwnie, to
on powinien akty wnie je ksztatowa15. Ale wanie ksztatowaniem nastrojw mona nazwa
decy zj Putina, by wy biera z przeszoci rne elementy niczy m dania z bufetu i starannie
komponowa z nich od nowa histori, ktr serwowa spoeczestwu gboko podzielonemu co do
ich znaczenia.

M in rok, zanim Putin podj odpowiednie kroki nage i zdecy dowane jak cicie skalpelem
by podporzdkowa sobie krnbrne dowdztwo wojskowe. Minister obrony marszaek Igor
Siergiejew, ju przekroczy wiek emery talny , ale co roku udawao mu si przedua czas pracy
na ty m stanowisku; najpierw prosi o to Jelcy na, a w 2000 roku Putina. Na pocztku 2001 roku
szedziesiciotrzy letni Siergiejew zakada, e znowu bdzie to czy sta formalno16. Putin, tak
jak Jelcy n, ceni sobie element tajemnicy i niespodzianki przy ogaszaniu swy ch decy zji. Ty lko
zaufani doradcy wiedzieli o jego planach, a Siergiejew nie by jedny m z nich, w przeciwny m
razie nie przeceniaby poparcia, jakim cieszy si na Kremlu. 28 marca Putin zebra zesp
odpowiadajcy za bezpieczestwo narodowe i ogosi, e obowizki ministra obrony przejmie
Siergiej Iwanow. Iwanow by tak bliski Putinowi, e czasami nazy wano go alter ego prezy denta.
Ten chudy , blady mczy zna z dobrze widoczny m przedziakiem z boku gowy i wiecznie
zafrasowan min wstpi do KGB po studiach na filologii angielskiej i szwedzkiej na
Leningradzkim Uniwersy tecie Pastwowy m. Poznali si z Putinem w 1977 roku w Wielkim
Domu, gdzie pracowali razem przez dwa lata, dopki kariera Iwanowa nie nabraa rozpdu17.
Pobiera nauki w Insty tucie Czerwonego Sztandaru pod Moskw, skd wy szed w 1981 roku jako
agent midzy narodowej sekcji wy wiadu i suy pod przy kry wk dy plomaty w ambasadach
radzieckich w Finlandii, Szwecji, Kenii i moliwe, e w Wielkiej Bry tanii. Fakt, e jego y ciory s
jest taki mtny , daje pewne pojcie o ty m, jakim szpiegiem by Iwanow i jak rni si od Putina.
W przeciwiestwie do Putina nie zrezy gnowa z pracy w wy wiadzie, pi si po szczeblach
postsowieckiej suby wy wiadowczej, a zosta najmodszy m generaem w nowej Rosji. Kiedy
Putin obj kierownictwo nad FSB, mianowa Iwanowa swoim zastpc; pniej obaj przenieli
si na Kreml, a Iwanow doczy do grona najbliszy ch wsppracownikw Putina. Uczestniczy
w poniedziakowy ch naradach sub bezpieczestwa, ale te w mniej formalny ch zebraniach
w soboty i czy sto towarzy skich spotkaniach organizowany ch spontanicznie w posiadoci
prezy denckiej Putina i czsto trwajcy ch do pna w nocy 18. Wielu ludzi uwaao go za
twardogowego siowika, ktrego cechy odzwierciedlay dowiadczenie Putina i jego
konserwaty wne pogldy . Na pewno Iwanow sekundowa Putinowi w staraniach o przebudow
rozdtego, niewy dolnego wojska. W kocu zdj mundur oficera FSB i zosta pierwszy m cy wilem
na stanowisku ministra obrony narodowej w historii ZSRR i Rosji. Jak widzicie, osoby cy wilne
zaczy naj obejmowa najwaniejsze stanowiska w siach zbrojny ch rzek Putin po ogoszeniu
nominacji. To kolejny zamierzony krok ku demilitary zacji y cia spoecznego w Rosji19.
Nominacje Putina sy gnalizoway odejcie od polity ki Jelcy na chocia niezby t daleko.
Pierwszy raz w historii wy znaczy kobiet, Lubow Kudelin, na jedno z najwy szy ch stanowisk
w Ministerstwie Obrony do zarzdzania budetem si zbrojny ch. Zastpi ministra spraw
wewntrzny ch inny m petersburaninem, Bory sem Gry zowem, ktry sta na czele
proputinowskiego bloku w Dumie, ale nie zdegradowa nikogo oprcz ministra energety ki
atomowej Jewgienija Adamowa ten po jakim czasie stan przed amery kaskim sdem za
defraudacj warty ch dziewi milionw dolarw funduszy przeznaczony ch na zwikszenie
bezpieczestwa obiektw jdrowy ch20. Gazeta Izwiestia obwiecia, e Putin stworzy zesp
zwarty niczy m pi21.
Jako minister obrony Iwanow y wi obawy przed moliwoci amery kaskiej interwencji na
pery feriach Rosji. Trzy dni po atakach terrory sty czny ch z 11 wrzenia zdecy dowanie odrzuci
nawet hipotety czn szans prowadzenia przez NATO operacji wojskowy ch w Azji
rodkowej22. Putin mia jednak wraenie, e Stany Zjednoczone zrozumiay , jak wielkim
zagroeniem jest terrory zm islamski, a jego przeczucia okazay si zgodne z prawd. Dwa
ty godnie pniej uda si do Niemiec i wy stpi przed Bundestagiem, zaczy najc przemow po
rosy jsku, by po chwili posuy si jzy kiem Goethego, Schillera i Kanta. Musimy dzisiaj
stanowczo i ostatecznie orzec, e zimna wojna dobiega koca! stwierdzi. Kanclerz Niemiec
Gerhard Schrder odwzajemni si Putinowi, deklarujc, e wiat powinien zagodzi kry ty k pod
adresem rosy jskich dziaa militarny ch w Czeczenii (pry watnie jednak nalega, by Putin
zaangaowa si w najgoniejszy proces doty czcy popeniony ch przez rosy jskich onierzy
zbrodni wojenny ch)23. 24 wrzenia po powrocie do Moskwy Putin pojecha do Ministerstwa
Obrony , ogromnego biaego gmachu przy Piercieniu Bulwarowy m w centrum miasta, i nakaza
dowdcom wspprac z Amery kanami. Postpi wbrew opinii Iwanowa, ktry po cichu
zrezy gnowa z publicznego wy raania sprzeciwu wobec amery kaskich dziaa w Azji
rodkowej.

P utin oczekiwa czego w zamian za swoj zgod na nowy pozimnowojenny ad. Woy duo

energii w rozwj dobry ch relacji osobisty ch z Bushem. I tak by pierwszy m po Leninie


przy wdc narodu znajcy m jzy k obcy od jakiego czasu przez godzin dziennie uczy si te
angielskiego, eby porozumiewa si jzy kiem dy plomacji i handlu midzy narodowego,
i potrafi wy korzy sta jego szcztkow znajomo, by nawiza pry watn rozmow z Bushem
i przeama lody . Spacerujc z nim po ogrodzie w Sowenii, zwrci uwag na czce ich
podobiestwa: Widz, e da pan crkom imiona po matce i teciowej. Kiedy Bush odpar:
Dobry ze mnie dy plomata, prawda?, Putin zamia si i powiedzia: Zrobiem to samo!24.
Podczas pry watny ch kontaktw Putin czu, e moe rwnie szczerze rozmawia z Bushem
o rnicach midzy nimi; prbowa mu tumaczy , z jakimi trudnociami Rosja i on sam musi
si zmierzy , podnoszc kraj z ruin po Zwizku Radzieckim. Szuka wsplnej paszczy zny
stosunkw ze Stanami Zjednoczony mi, a nawet z NATO.
Rozmawiajc z amery kaskim prezy dentem po raz kolejny przy okazji padziernikowego
szczy tu Wsplnoty Gospodarczej Azji i Pacy fiku w Szanghaju, Putin zaproponowa zmiany
w traktacie ABM, ktre umoliwiy by Amery ce przeprowadzenie testw sy stemu
anty rakietowego, na czy m tak bardzo zaleao Bushowi, ale pod warunkiem, e gwne zaoenia
traktatu pozostan niezmienione jeszcze przez rok lub dwa lata. Jego zdaniem traktat mia
kry ty czne znaczenie dla doktry ny obronnej Rosji, a opnienie zmian miao da czas naukowcom
na opracowanie nowy ch rodzajw broni, ktra stanowiaby przeciwwag dla amery kaskiej
tarczy . Ponadto namawia Busha, by oba pastwa zmniejszy y arsena broni jdrowej by to
niezbdny krok w kierunku ograniczenia kosztw utrzy mania rosy jskiego wojska. Uwaa swoj
propozy cj za rozsdny kompromis, a Bush zgodzi si j rozway , ale jego administracja by a
nastawiona wojowniczo po inwazji na Afganistan. Pentagon si zapar i w ogle nie chcia sy sze
o pomy sach Putina, by uprzedza Rosj o wszy stkich planowany ch testach i pozwoli jej na
monitorowanie budowy sy stemu obronnego mogcego ostatecznie odebra jej ty tu
supermocarstwa nuklearnego. W listopadzie w ramach swojej pierwszej podry zagranicznej po
wy borze na urzd prezy denta Putin przy lecia z wizy t do Waszy ngtonu. Wci sdzi, e dobije
tego wanego targu, ale jego nadzieje si rozwiay , kiedy spotka si z Bushem w Biay m Domu.

Mj Boe! zawoa Putin, gdy rano 13 listopada wszed do Gabinetu Owalnego. Przez okna po
poudniowej stronie wpadao rzsiste wiato soca. Ale to pikne!
Putin nigdy nie przesta zadziwia Busha ani jego wsppracownikw, ktrzy nie wiedzieli, co
sdzi o ty m by y m agencie KGB z ateisty cznego Zwizku Radzieckiego25, i nie dopuszczali do
siebie my li, e w agent moe ich wy korzy sta do osignicia wasny ch korzy ci. Bush by
pewny , e uda si pokona dzielce ich w przeszoci rnice. Po atakach z 11 wrzenia mieli
wsplny cel; sdzi tak jeszcze na pocztku spotkania wieczorem w przeddzie chaoty cznej
ucieczki talibw ze stolicy Afganistanu Kabulu. Talibowie spruj si jak stary sweter
powiedzia Putinowi Bush. Znajca rosy jski Condoleezza Rice nie by a pewna, czy te sowa
znacz to samo w obu jzy kach. W kady m razie Putina rozbawiy do tego stopnia, e szczerze
parskn miechem26.
Nazajutrz Putinowie polecieli na ranczo Busha w Crawford w Teksasie. Maestwo Bushw
przy witao ich w ulewny m deszczu, a Ludmia wrczy a Laurze Bush pojedy ncz t r,
sy mbol Teksasu. Putinowie zatrzy mali si w ssiadujcy m z pry watny m mieszkaniem Bushw
domu gocinny m. Na kolacj przy szli godzin za wczenie, bo zapomnieli o rnicy czasu midzy
Crawford i Waszy ngtonem. W kocu zasiedli do stou, sprbowali potraw z grilla i suchali
wy stpu pianisty Vana Cliburna oraz zespou country grajcego takie utwory jak Cotton-Eyed
Joe. Ludmia woy a na t okazj sukni ozdobion czerwony mi, biay mi i niebieskimi cekinami,
Putin za, wznoszc toast, zdawa si wzruszony . Nigdy przedtem nie by em w domu adnego
wiatowego przy wdcy powiedzia i doda, e Stany Zjednoczone maj szczcie, e w ty m
kry ty czny m momencie historii na czele kraju stoi czowiek o takiej sile charakteru27.
Nastpnego dnia obaj prezy denci dalej odnosili si do siebie na luzie, po koleesku; spotkali si
z uczniami szkoy redniej w Crawford, po czy m Putin polecia do Nowego Jorku i wrd wci
dy micy ch dwa miesice po tragedii ruin WTC odda hod ofiarom zamachu.
Trzy ty godnie pniej Bush zatelefonowa do Putina w Moskwie i poinformowa go, e
wy cofuje si z ustale traktatu ABM. Putin protestowa, ale jedy n z trudem osignit korzy ci
po trwajcy ch sze miesicy rozmowach i czterech spotkaniach obu liderw by ledwie
grzecznociowy gest, bo tak mona nazwa fakt, e Bush powiedzia mu ty dzie wczeniej
o zmianie planw, ktr zamierza publicznie ogosi w poowie grudnia.

P rzez ca debat o Afganistanie i obronie przeciwrakietowej Putinowi udao si nie dopuci


do wy buchu nacjonalisty cznej gorczki, ktr mogo wy woa jego ciche przy zwolenie na
dziaania i polity k Busha. Jelcy n prowadzi kampani przeciwko Stanom Zjednoczony m
i Zachodowi midzy inny mi po to, eby chroni swoje polity czne flanki. Putin za zdoby
poparcie grup najbardziej kry ty cznie nastawiony ch do Amery ki; przy piecztowa swoj
dominacj w parlamencie ty m samy m cierpliwy m, chy try m i metody czny m sposobem jak
w przy padku wojska. Jedn z jego pierwszy ch inicjaty w ustawodawczy ch by a ogoszona w 2000
roku przebudowa Rady Federacji, w ktrej do tej pory zasiadali gubernatorzy osiemdziesiciu
dziewiciu podmiotw federalny ch oraz ich przedstawiciele, dziaajcy co dao si zauway
przy okazji sprawy Skuratowa niezalenie od Kremla. Ten ruch, a take powoanie siedmiu
posw reprezentujcy ch okrgi, wzbudzi na pocztku sprzeciw, lecz w kocu pozwoli Putinowi
pociga za sznurki w lokalny ch samorzdach. Z upy wem czasu izb wy sz, ktra tak psua krew
Jelcy nowi, wy penili lojalni zwolennicy Putina odtd penia ona funkcj piecztki do podbijania
jego rozporzdze. Podczas pierwszy ch lat prezy dentury Putina Kreml take kontrolowa
niesprawn wikszo w Dumie. Niektre wczesne reformy szczeglnie starania o umoliwienie
pry waty zacji gruntw rolny ch wci spoty kay si z oporem. Putin gardzi polity k party jn
i nie tolerowa ktni przy ustanawianiu prawa wy ksztaci w sobie t postaw ju w Petersburgu,
gdy jako mody urzdnik co chwila musia stawia czoo Radzie Miejskiej pod rzdami Anatolija
Sobczaka. Jego zdaniem bloki polity czne we wadzy ustawodawczej powinny by narzdziami
wadzy wy konawczej Kremla. Twierdzi, e nie zaley mu na przy wrceniu sy stemu
jednoparty jnego, jak to by o z KPZR w Zwizku Radzieckim; chcia stworzy kilka mniejszy ch
partii uzaleniony ch od Kremla. W lipcu 2001 roku podpisa nowe prawo wy borcze, ktre
zredukowao liczb partii, bo wy magao, eby naleao do nich co najmniej pidziesit ty sicy
czonkw w co najmniej poowie kraju. Pozornie chodzio o doprowadzenie do dwu- lub
trjparty jnego sy stemu na wzr reszty krajw europejskich; ty le e w Rosji partie te miay by
sterowane przez Kreml lub przy najmniej mu posuszne. Putin lubi podkrela, e jest
zwolennikiem demokracji, ale brakowao mu cierpliwoci do debat, ktry ch wy nik czsto trudno
by o przewidzie. Jedno ju podzielia si z parti komunisty czn stanowiskami w komisjach, ale
eby zgromadzi wikszo, kancelaria Putina zaaranowaa jej fuzj z parti Primakowa
i ukowa. Partia powstaa z tego poczenia zadebiutowaa na zjedzie 1 grudnia 2001 roku. Miaa
si nazy wa Jedna Rosja, a jej szeregi by y pene polity kw i urzdnikw partii wadzy Putina.
Mzgiem strategii polity cznej Kremla by Wadisaw Surkow, urodzony w Czeczenii geniusz
reklamy z przeszoci w wy wiadzie wojskowy m. W latach dziewidziesity ch wy kony wa
zlecenia dla bankw trzech rosy jskich oligarchw, midzy inny mi Michaia Chodorkowskiego. Ju
za czasw Jelcy na doczy do zespou Aleksandra Wooszy na i to wanie Surkow najbardziej
przy czy ni si do wy promowania publicznego wizerunku Putina oraz planowa jego strategi
polity czn. Mia twarz cherubina i cy niczn dusz, lubi amery kaski rap obok zdjcia Putina
trzy ma portret Tupaca Shakura i Szekspira, ktrego dziea uwaa za skarbnic pomy sw
polity czny ch. Jak to powiedzia rosy jski pisarz i dziaacz spoeczny Eduard Limonow, Surkow
zmieni Rosj w peen cudw postmodernisty czny teatr, gdzie ekspery mentowa ze stary mi
i nowy mi modelami polity czny mi28.
W kwietniu 2002 roku Surkow doprowadzi do puczu teczkowego, ktry zmieni ukad si
w Dumie. Zwolennicy Kremla zmusili do ustpienia komunistw z wy sokich stanowisk
w komisjach parlamentarny ch, zaproponowany ch im przez Putina tu po wy borach w 1999 roku,
a reprezentujcy parti komunisty czn przewodniczcy Dumy Giennadij Selezniow wy razi
poparcie dla Kremla i porzuci party jny ch kolegw. Pozostajc na uboczu, Putin niczy m car nie
znia si do uczestnictwa w ktniach swoich ksit oraz bojarw i prakty cznie ci gow
blokowi komunisty cznemu. Giennadij Ziuganow, szef partii, ktry za czasw Jelcy na stanowi
powane zagroenie dla Kremla, mg jedy nie zgrzy ta zbami. Jelcy n, nawet gdy by
podchmielony , potrafi si zebra na odwag, eby w kry ty czny ch chwilach zwoa liderw
wszy stkich frakcji i szuka wsplny ch rozwiza, a nie zaczy na nowe wojny twierdzi
gorzko29.
Powd przeprowadzony ch przez Putina przetasowa na szczy tach wadzy ustawodawczej
wy jani si dwa ty godnie pniej, kiedy prezy dent wy gosi doroczn przemow przed
Zgromadzeniem Federalny m, czy li obiema izbami parlamentu. Stojc w Sali Marmurowej
budy nku administracy jnego numer 14, Putin pochwali si swoimi osigniciami spadkiem
bezrobocia, wzrostem dochodw, zbilansowany m budetem, powrotem Rosji na drugie miejsce
na wiecie, jeli chodzi o wy doby cie ropy naftowej ale narzeka na ogromn i nieporadn
administracj rzdow, na niewraliwe wobec reform ministerstwa, wci dziaajce jak filie
scentralizowanego sy stemu gospodarczego. Potrzebowa wikszoci, ktra nie zajmowaaby si
debatowaniem o problemach, ty lko uchwalaa ustawy potrzebne Kremlowi do ich
rozwizy wania. Przez godzin wy licza propozy cje liberalny ch reform majcy ch zmieni
sdownictwo, stworzy sy stem hipoteczny umoliwiajcy rozwj ry nku mieszkaniowego,
zlikwidowa obowizkowy pobr do wojska i zastpi go armi zawodow zoon z ochotnikw,
a take przy gotowa regulacje przy spieszajce wstpienie Rosji do wiatowej Organizacji
Handlu. By to ambitny plan, ale na drodze do jego realizacji stao ju niewiele przeszkd.
W przemowie Putin powici ledwo minut wojnie, ktra wy niosa go na najwy sze stanowisko

w pastwie. Stara si j przemilcze midzy inny mi dlatego, e trudno by o j nadal nazy wa


obiecany m narodowi sukcesem. W 2001 roku Putin zapowiedzia, e wkrtce zacznie si proces
wy cofy wania wojsk rosy jskich z Czeczenii, lecz to nie oznaczao koca wojny . Siy federalne
pilnoway granic republiki oraz wikszoci przy graniczny ch miast i wsi, ale stay na posterunkach
ty lko w dzie. Rosy jscy onierze dalej ginli w starciach z buntownikami i w odwecie
organizowali apanki we wsiach, czego skutkiem by y aresztowania, tortury i mier30. Kreml
umieci na stanowisku zarzdcy republiki lojalnego wobec Kremla by ego dowdc rebeliantw
i imama Achmata Kady rowa, lecz wojsko ani FSB wci nie mogy stumi powstania. Jego
przy wdcy pozostawali na wolnoci, ukry wali si w grach wzdu granicy albo w wioskach
wierny ch idei niepodlegoci Czeczenii.
Pocztkowe poparcie dla wojny zmalao z upy wem czasu; badania opinii publicznej
wy kazay , e wikszo Rosjan nie wierzy ju w zwy cistwo. Wiele wskazy wao na to, e
Czeczenia to problem, ktry zdaniem wikszoci trzeba rozwiza na drodze rozmw pokojowy ch.
Coraz wiksza liczba ofiar zagraaa ju nie ty lko strategii Putina, ale wrcz jego prezy denturze.
Ta wojna staa si jego osobist krucjat, a oficjalna propaganda tak skutecznie przekony waa
o jej powodzeniu, e on sam zacz wierzy w t wy stery lizowan wersj i wpad w puapk
wasny ch kamstw31. Dopiero kiedy doszo do katastrofy na ogromn skal, a propaganda
Kremla nie by a w stanie ukry rozmiaru zniszcze, Putin zda sobie spraw z niedostatkw
stosowanej strategii oraz z niewy dolnoci odpowiedzialnej za bezpieczestwo pastwa
zbiurokraty zowanej administracji, ktr powoa do realizacji swoich planw.
19 sierpnia nad gwn baz wojskow Rosjan w Czeczenii, rozlegy m lotniskiem w Chankale
koo Groznego, pojawi si migowiec Mi-26. By to najwikszy helikopter na wiecie,
przeznaczony do transportu wielu ton sprztu albo osiemdziesicioosobowej grupy pasaerw
i zaogi, ale w 1997 roku Ministerstwo Obrony zakazao uy wania go do przewoenia ludzi zosta
maszy n stricte towarow. Tego dnia na pokadzie znajdowao si stu czterdziestu siedmiu ludzi,
onierzy i cy wilw; by y wrd nich midzy inny mi ony kilku oficerw i co najmniej jeden
chopiec, sy n wojskowego sanitariusza, ktry zaapa si na przejadk. Kiedy migowiec zacz
si znia, wy strzelony przez separaty stw pocisk przeciwlotniczy trafi go w prawy silnik.
Maszy na wy ldowaa trzy sta metrw przed ldowiskiem na rodku pola minowego chronicego
teren bazy i wy peniona paliwem na podr powrotn, od razu stana w ogniu. Wikszo
z ty ch, co przey li awary jne ldowanie, zostaa uwiziona w poncy m kadubie; ludzie, ktry m
udao si wy si, uciekajc, wpadali na miny . Wojsko insty nktownie zaczo kama w sprawie
przy czy n wy padku i liczby ofiar ostatecznie zgino sto dwadziecia siedem osb (wrd nich
chopiec i jego matka). By a to najtragiczniejsza katastrofa lotnicza z udziaem helikoptera
w historii Rosji i najwikszy pod wzgldem liczby ofiar zamach tej wojny . Skutki tego
wy darzenia usuny w cie nawet zatonicie Kurska.
Putin wy cign wnioski z trudnej lekcji polity cznej, jak by a katastrofa Kurska, dlatego teraz
naty chmiast przy zna publicznie, e doszo do tragedii, i zapowiedzia wszczcie ledztwa, nad
ktry m mia czuwa Siergiej Iwanow. Nazajutrz Iwanow polecia do Chankay i zwolni dowdc
si lotniczy ch armii rosy jskiej, generaa pukownika Witalija Pawowa. Ten nie zgadza si ze
swoj dy misj i twierdzi, e zosta kozem ofiarny m; odwoy wa si od decy zji wadz, skarc si
na stan floty lotniczej, ponadto twierdzi, e zakaz przewoenia pasaerw ty m rodzajem
migowcw doty czy czasw pokoju, a ty mczasem w kraju trwaa wojna. Jeeli nie ma dziaa
wojenny ch, to jakim cudem nasi onierze gin z rk bojownikw?32
Putin by wcieky na dowdcw. Dwa dni po tragedii spotka si przed telewizy jny mi
kamerami z Siergiejem Iwanowem w strefie dla VIP-w podmoskiewskiego lotniska. Obok
oficjalny ch ordzi i konferencji prasowy ch takie telewizy jne tte--tte stay si sztandarowy m
sposobem komunikacji Putina ze spoeczestwem, wy rey serowany m spektaklem
przedstawiajcy m go jako niekwestionowanego przy wdc, ktry chwali, zachca albo strofuje
podwadny ch, nawet tak bliskiego przy jaciela jak Iwanow.
Jak to moliwe, e minister obrony zakazuje transportu ludzi ty mi helikopterami, a na
pokadzie i tak znajduj si pasaerowie? py ta Putin33.
Nie ma na to usprawiedliwienia, Wadimirze Wadimirowiczu odpar Iwanow, wy wizujc
si ze swojej roli publicznego cenzora.
Dwa dni pniej Putin zmusi generaa Pawowa do zoenia rezy gnacji i udzieli nagany
dziewitnastu inny m dowdcom, w ty m dwunastu generaom. Jedy n rzecz, ktrej w ogle nie
bra pod uwag mimo katastrofy , by y zmiany w strategii prowadzenia wojny .
Cho ju wczeniej tego roku rni porednicy proponowali poprowadzenie rozmw
pokojowy ch, Putin odsy a wszy stkich z kwitkiem. Mg zaakceptowa jedy nie bezwarunkow
kapitulacj czeczeskich rebeliantw. Wkrtce nadesza odpowied separaty stw; pokazali
nagranie przedstawiajce strcenie migowca za pomoc przenonej wy rzutni rakiet. Wbrew
pogoskom o mierci Asana Maschadowa to wanie jego gos by o sy cha na nagraniu. Otaczali
go brodaci mczy ni, ktry ch nazy wa naszy mi mudahedinami. Siedzia na tle zielonej flagi
Czeczenii pozbawionej wizerunku wilka, cho ten od ponad dziesiciu lat by sy mbolem walki
o niepodlego zastpiy go miecz i wers z Koranu34.

P rzy by limy do stolicy Rosji, eby powstrzy ma wojn powiedzia wolno, z wy rany m

akcentem mody mczy zna, siedzc ze skrzy owany mi nogami przed otwarty m laptopem
i patrzc prosto w obiekty w kamery . Albo eby zgin tu w imi Allaha35. Mczy zn ty m
by Mowsar Barajew, bojownik separaty stw i siostrzeniec Arbiego Barajewa, jednego
z najbardziej niebezpieczny ch czeczeskich komendantw. Dwa ty godnie wczeniej rosy jskie
dowdztwo wojskowe na Kaukazie Pnocny m triumfalnie obwiecio, e 10 padziernika zabito
Mowsara Barajewa, kompletnie nic nie robic sobie z faktu, e jego mier odtrbiono ju przed
rokiem36. Teraz Barajew pojawi si w Moskwie, ledwo pi i p kilometra od Kremla, gdzie
Putin swoim zwy czajem pracowa do pna w nocy . Prezy dent przez nastpne trzy dni nie
wy szed za mury swej siedziby 37.
Barajew, ktry za trzy dni mia obchodzi dwudzieste trzecie urodziny , by twarz oddziau
specjalnego bojownikw dwudziestu dwch mczy zn i dziewitnastu kobiet; ju miesic
wczeniej dotarli do Moskwy , przemieszczajc si w pojedy nk lub w parach pocigami
i autobusami z Dagestanu, eby nie wzbudzi podejrze nieufnie przy gldajcej si wszy stkim
przy by szom z Kaukazu milicji. Twierdzi, e dziaali z rozkazu Szamila Basajewa, najwy szego
emira wojskowego Czeczenii, chocia jednoczenie deklarowali powcigliw lojalno wobec
domniemanego prezy denta republiki Asana Maschadowa. Spdzili kilka ty godni w Moskwie,
przy gotowujc zamach, ktry mia przenie krwaw, brutaln wojn do samej stolicy . Zaleao
im na miejscu publiczny m, gdzie mogliby wzi wielu zakadnikw spord ludnoci cy wilnej.
Rozwaali moliwo ataku na parlament, ale w kocu zdecy dowali si na teatr.
Wy brali teatr na Dubrowce w poudniowo-zachodniej czci Moskwy , wci noszcy
radzieck nazw: Paac Kultury Pastwowej Fabry ki oy sk Toczny ch Nr 1. Cz budy nku
zajmowa akurat remontowany klub gejowski mwiono, e chodzi tam wielu
parlamentarzy stw, znany ch biznesmenw i polity kw. Bojownicy z grupy Barajewa przebrali
si za robotnikw budowlany ch i ustalili plan ataku38. W teatrze wy stawiano tego dnia pierwszy
rosy jski musical stworzony zgodnie z kanonami Broadway u, Nord-Ost, oparty na popularnej
radzieckiej powieci Weniamina Kawierina Dwaj kapitanowie. Jego melodramaty czna fabua
toczy si w pierwszej poowie XX wieku i opowiada midzy inny mi o eksploracji Arkty ki
i obleniu Leningradu podczas Wielkiej Wojny Ojczy nianej. Twrca musicalu Gieorgij
Wasiliew zainwestowa w produkcj cztery miliony dolarw i cae miasto obwieszone by o
plakatami reklamujcy mi widowisko. Wasiliew liczy na to, e nowa rosy jska klasa rednia
beneficjenci boomu gospodarczego, ktry wy nis na najwy sze szczeble wadzy rwnie Putina
s ju na ty le dobrze sy tuowani, e mog sobie pozwoli na wy danie pitnastu dolarw na bilet.
W dniu trzy sta dwudziestego trzeciego spektaklu 23 padziernika 2002 roku separaty ci
czeczescy ruszy li do akcji tu po rozpoczciu drugiego aktu. Aktorzy w mundurach lotnikw
Armii Czerwonej wanie stepowali na scenie, gdy nagle zza kulis po lewej stronie wy szed
mczy zna w stroju maskujcy m i z zasonit twarz. Stojcy najbliej niego aktor potkn si,
wstrznity ty m widokiem, ale wikszo widowni sdzia, e to element przedstawienia ju po
chwili jednak zamachowiec strzeli z kaasznikowa w sufit, a na scen weszo wicej
zamaskowany ch osb39. Bojownicy Barajewa zablokowali wy jcia z sali i podoy li bomby pod
kolumny podtrzy mujce balkon. Kobiety w czarny ch hidabach z arabskimi inskry pcjami zajy
miejsca wrd widzw. Miay w rkach pistolety i nosiy pasy z adunkami wy buchowy mi
ostrzegay , e zdetonuj je w razie oporu albo jeeli wadze omiel si podj prb odbicia
zakadnikw. Te mode kobiety nie wszy stkie skoczy y choby dziewitnacie lat nazy wano
czarny mi wdowami; by y onami, crkami i siostrami czeczeskich separaty stw, ktrzy
zginli na wojnie. Od pocztku wieloletniego konfliktu w Czeczenii zamachy samobjcze by y
rzadkoci, kobiety te stanowiy zatem przeraajc zapowied kierunku, w jakim zmierza wojna.
Kroczy my ciek Allaha owiadczy a jedna z nich. Jeeli tu nawet zginiemy , nie bdzie to
wcale koniec. Jest nas wielu i nic nas nie powstrzy ma40. W teatrze znajdowao si dziewiciuset
dwunastu ludzi, wrd nich obsada, ekipa techniczna i gocie z Europy i Stanw Zjednoczony ch.
Przez kolejne dwa dni telewizja prowadzia surrealn transmisj oblenia teatru. Barajew
powiedzia zakadnikom, e mog skorzy sta z telefonw, eby zadzwoni do swoich bliskich
i powiedzie im, e czeka ich mier, jeli wadze nie zakocz wojny w Czeczenii.
Teraz Putin te poczu si oblony . Przy siga zmie czeczeskich bandy tw z powierzchni
ziemi, a ty mczasem wojna trwaa ju od trzech lat, odbierajc y cie zarwno rosy jskim
onierzom, jak i ty sicom niewinny ch Czeczenw. Kompletnie straci powszechne poparcie dla
dziaa wojenny ch, ktry m cieszy si na pocztku konfliktu. Wojsku nie udao si spacy fikowa
buntu. Teraz FSB poniosa spektakularn klsk, pozwalajc terrory stom dokona ataku w samy m
sercu Moskwy . Putin odwoa plany podry do Niemiec, Portugalii, a potem do Meksy ku, gdzie
mia znowu spotka si z Bushem. Wezwa dy rektora FSB Nikoaja Patruszewa i kaza mu zacz
przy gotowania do ataku na teatr; negocjacje by y dozwolone jedy nie w przy padku, gdy by dziki
nim mona by o zy ska troch czasu. FSB wy saa na miejsce trzy oddziay komandosw.
Jedy nie premier Michai Kasjanow protestowa, ostrzegajc, e akcja ratownicza moe
doprowadzi do mierci kilkuset osb. Putin wy sa go w swoim zastpstwie na konferencj
midzy narodow w Meksy ku, zapewne po to, eby si go pozby 41.
Kilku znany ch polity kw, dziennikarzy i urzdnikw, midzy inny mi Asambek Asachanow,
przedstawiciel Czeczenii w Dumie, dzwonio do zamachowcw i w kocu zostao dopuszczony ch
do negocjacji. Wkrtce zwolniono trzy dziestu dziewiciu zakadnikw, w wikszoci dzieci.
Grigorij Jawlinski (jego partia Jaboko ostro kry ty kowaa wojn w Czeczenii) wszed tej nocy do
teatru, uzy skawszy na to zgod Kremla, ktry straci kontrol nad poczy naniami mediatorw,
kontaktami telefoniczny mi z zamachowcami, a pniej te nad transmisj nagra wideo z ich
daniami. Jawlinskiego zaskoczy o, jak niesamowicie modzi s ci bojownicy ; w 1991 roku,
kiedy rozpad si Zwizek Radziecki, a Czeczenia ogosia niepodlego, musieli by zaledwie
dziemi42. Domy la si, e nawet nie mieli okazji pj do szkoy . Wszy stkiego, co wiedzieli,
nauczy li si na polach bitwy na Kaukazie. Ledwo by li w stanie arty kuowa swoje dania, ty m
bardziej za nie potrafili negocjowa. Kiedy domagali si zakoczenia wojny , Jawlinski zapy ta:
Co to dla was znaczy ?. Wy szed z budy nku sfrustrowany , ale mia nadziej, e ostrone kroki
prowadzce do zwolnienia kolejny ch zakadnikw pozwol przy najmniej zminimalizowa liczb
ofiar. Jawlinski wrci na Kreml i wzi udzia w serii narad z Putinem w sprawie postpw
negocjacji. Zorientowa si jednak, e Putin jednoczenie prowadzi osobne narady
z Patruszewem i inny mi odpowiedzialny mi za bezpieczestwo pastwa urzdnikami, na ktre nie
zapraszano takich ludzi jak on.
Drugiego dnia po ataku terrory stw warunki w teatrze gwatownie si pogorszy y , bo
zakadnicy zaczli odczuwa skutki godu, odwodnienia, wy czerpania i strachu. Terrory ci
zastrzelili kilka osb, midzy inny mi kobiet, ktra z niewy janiony ch przy czy n nagle wbiega do
budy nku, oraz komandosa z FSB prbujcego wej do rodka od strony patio. Mimo to
mediatorom udawao si konty nuowa negocjacje. Braa w nich udzia midzy inny mi
dziennikarka Anna Politkowska; jej niezwy kle zjadliwe reportae z Czeczenii wy woy way
wcieko wrd wojskowy ch i na Kremlu. Razem ze znany m lekarzem Leonidem Roszaem
zdoaa przekona jednego z zamachowcw, ktry przedstawia si jako Abu Bakar, by pozwoli
im wrci z kilkoma kartonami sokw dla zakadnikw. Politkowska urodzia si w Nowy m Jorku
w rodzinie radzieckich dy plomatw przy ONZ. By a jedny m z najodwaniejszy ch rosy jskich
dziennikarzy piszcy ch o wojnie i do tej pory daa si ju pozna jako elokwentna, arliwa
przeciwniczka operacji militarny ch. W swoich reportaach opowiadaa si po stronie wszy stkich
cierpicy ch rosy jskich poborowy ch, separaty stw, cy wilw uwikany ch w dziaania wojenne
a brzy dzia si pozbawiony mi taktu i ludzkich odruchw dowdcami wojskowy mi, szczeglnie za
gwnodowodzcy m, ktry jej zdaniem zaplanowa katastrof na Kaukazie. Podczas rozmowy
z Abu Bakarem miaa nogi jak z waty , ale namwia go, by pozwoli jej porozmawia
z dwojgiem zakadnikw. Jedn z ty ch osb by a dziennikarka Anna Adrianowa. Powiedziaa
w przy py wie rozpaczy : Jestemy jak zaoga Kurska43.
Pojawia si szansa na wy puszczenie kolejny ch zakadnikw. Sandy Booker, oby watelce
Stanw Zjednoczony ch, pozwolono zatelefonowa do ambasady amery kaskiej. Poinformowaa,
e Barajew zgodzi si rano wy puci obcokrajowcw44. Z Kremla nadesza wiadomo, e
Putin wezwa do Moskwy specjalnego emisariusza na region poudniowy , Wiktora Kazancewa.
Rebelianci by li pewni, e przy bdzie o dziesitej rano, ten jednak w ogle nie wsiad do samolotu.
Akcja odbicia teatru zacza si zgodnie z rozkazem Putina tu po pitej rano. Terrory ci nieco
stracili czujno, spodziewali si dalszy ch negocjacji nastpnego dnia. Rosy jscy komandosi ju
zinfiltrowali teatr dostali si do rodka przez klub gejowski i umiecili w nim urzdzenia
podsuchowe, eby ustali pozy cje terrory stw. Z obawy przed detonacj adunkw
wy buchowy ch, ktre mogy spowodowa zawalenie budy nku, mieli zabi, a nie pojma
terrory stw45. Bezwonny gaz zacz sczy si przez sy stem wenty lacy jny na sal teatraln.
By w nim rozpuszczony fentany l, opracowana w laboratorium FSB pochodna silnego rodka
anestezjologicznego. Obecno gazu wy woaa konsternacj zarwno wrd zamachowcw, jak
i winiw. Anna Adrianowa, dziennikarka, z ktr rozmawiaa Anna Politkowska, zatelefonowaa
do radia Echo Moskwy i powiedziaa, e terrory ci nie s pewni, co robi, ale zdaje si, e jeszcze
nie s gotowi wszy stkich zabi. Sy szy cie!? zapy taa, gdy rozlegy si strzay . Zaraz
wy lecimy w powietrze!46 Jakim cudem jednak nie wy lecieli. Gaz upi wikszo zakadnikw,
a komandosi prowadzili wy mian ognia z ty mi terrory stami, ktry ch akurat nie by o na sali albo
w inny sposb uniknli dziaania fentany lu. Walka trwaa ponad godzin. W kocu Barajew zosta
otoczony na pierwszy m pitrze, na kory tarzu prowadzcy m na balkony . Wszy stkich czterdziestu
jeden zamachowcw zabito, wikszo strzaami w gow.
Wy gldao na to, e akcja ratunkowa zakoczy a si spektakularny m sukcesem ty le e ludzie
odpowiedzialni za jej zaplanowanie i przeprowadzenie nie wzili pod uwag skutkw dziaania
gazu na osabiony ch zakadnikw. Nagle udana misja zmienia si w katastrof. Pierwszy ch
nieprzy tomny ch ludzi wy niesiono z sali o sidmej i uoono w rwny ch rzdach na schodach
przed wejciem do teatru. Cigle ich przy by wao. Niektrzy ju nie y li, ale wielu ty lko stracio
przy tomno leeli wrd rosncej z kad chwil grupy zmary ch. Sy tuacja przy toczy a
sanitariuszy z zespow ratunkowy ch. By li przy gotowani na opatry wanie ran postrzaowy ch lub
odniesiony ch w wy niku eksplozji adunkw wy buchowy ch, a nie na ratowanie ludzi duszcy ch si
z powodu obrzmienia jzy ka. Wadze dostarczy y antidotum zwalczajce skutki dziaania gazu, ale
szy bko go zabrako. Ponadto sanitariusze pod teatrem ani lekarze w szpitalach nie wiedzieli, jak
dawk maj zastosowa. W sumie podczas zamachu y cie stracio stu trzy dziestu zakadnikw,
chocia ty lko picioro zostao zastrzelony ch. Wrd ofiar by y jedy nie dwie osoby uwizione
przez terrory stw. Pozostae trzy to kobieta, ktra pierwszego dnia wbiega do teatru, i dwaj
mczy ni prbujcy dosta si do rodka podczas oblenia47. Jeden z biorcy ch udzia w akcji
ratunkowej lekarzy tak opisa wczesn dezorientacj i chaos: To nie by aden szataski spisek,
lecz ty powy sowiecki baagan.

W ieczorem Putin wy gosi owiadczenie w telewizji. Podczas kry zy su rzadko pojawia si

publicznie, pokazy wano go jedy nie w migawkach telewizy jny ch ze spotka z doradcami do
spraw bezpieczestwa, czonkami parlamentu i islamskimi przy wdcami. By powany , mia
twardy wzrok i kipia nieskry wan zoci, nazy wajc terrory stw uzbrojony mi kanaliami.
Powiedzia, e cay czas mia nadziej na zwolnienie zakadnikw, chocia przy gotowa si na
najgorsze. Dokonano nieomal nadludzkiego czy nu mwi dalej. Uratowano y cie kilkuset
ludziom. Udowodnilimy , e Rosji nie da si rzuci na kolana. Putin twierdzi, e akcja odbicia
zakadnikw zostaa dobrze przeprowadzona, chocia przy zna, e by o to gorzkie zwy cistwo.
Nie udao nam si uratowa wszy stkich powiedzia, zanim wadze poday do publicznej
wiadomoci zatrwaajc liczb ofiar. Prosz, by cie nam to wy baczy li.
Ten makabry czny zamach utwierdzi Putina w przekonaniu, e Rosja znalaza si w obliczu
niebezpieczestwa zagraajcego jej by towi. Separaty ci walczcy na pery feriach pastwa
i wspierani przez zagranic zamierzali zniszczy cay kraj, odpowiedzi wadz moga by zatem
jedy nie ich eksterminacja. Asan Maschadow za porednictwem swojego przedstawiciela na
zjedzie Czeczenw w Kopenhadze potpi zamach na Dubrowce i zadeklarowa gotowo
przy stpienia do rozmw pokojowy ch bez adny ch warunkw ze swojej strony , ale Kreml nie
wy razi na to zgody . Prokuratura rosy jska wy daa midzy narodowy nakaz aresztowania
obecnego na zjedzie przedstawiciela Maschadowa, by ego aktora i akty wisty Achmieda
Zakajewa. Duczy cy zatrzy mali go, ale miesic pniej odmwili ekstrady cji, twierdzc, e
Rosjanie sfabry kowali dowody wskazujce na jego udzia w wy darzeniach na Dubrowce. Putin
nabra przekonania, e Zachd chroni zaprzy sigy ch wrogw Rosji.
Ty dzie po kry zy sie Szamil Basajew przy zna si do organizacji zamachu, tumaczc, e
chcia, by Rosja poczua na wasnej skrze urok wojny totalnej toczonej przez Kreml. Zamiast
wy korzy sta wy ranie zary sowujc si rozbieno midzy Basajewem a Maschadowem,
Putin w ogle nie chcia sy sze o rozmowach pokojowy ch. Jego kry ty cy sdzili, e od pocztku
taki by cel zamachu na Dubrowce. Pojawia si nowa fala teorii spiskowy ch, wedug ktry ch
ludzie Putina sami zorganizowali atak terrory sty czny , a przy najmniej nie zrobili nic, eby mu
zapobiec, chcieli bowiem wy korzy sta go w taki sam sposb, w jaki trzy lata wczeniej
wy korzy stali wy buchy bomb w blokach mieszkalny ch do uciszenia ludzi opowiadajcy ch si za
negocjacjami pokojowy mi. Brak przejrzy stoci dziaa FSB jeszcze pogbi te podejrzenia.
Wadze odmawiay odpowiedzi na py tanie, w jaki sposb czterdziestu jeden uzbrojony ch
terrory stw mogo niepostrzeenie dosta si do stolicy . Nie ujawniy skadu chemicznego gazu
uy tego do upienia napastnikw i ich winiw w teatrze. Duma pod naciskiem Putina nie
zgodzia si na wszczcie ledztwa w tej sprawie, przez co wiele zagadek nie zostao
rozwizany ch. Cz osb, ktre przey y zamach, staraa si w sdach o odszkodowanie,
naraao to je jednak na szy kany ze strony rzdu i koczy o si niepowodzeniem. Dopiero po
dziewiciu latach ludzie ci doczekali si jakiego rodzaju sprawiedliwoci48.
Wtpliwoci a nawet zwy ke py tania dziaay na Putina jak pachta na by ka. Miesic
pniej po spotkaniu z przy wdcami Unii Europejskiej w Brukseli dziennikarz gazety Le Monde
zapy ta go, czy cy wile w Czeczenii nie gin z powodu min ldowy ch na rwni z terrory stami,
przeciw ktry m miay by uy te. Putin wy ranie si zjey i odpar, e dla islamskich rady kaw
zajcie Czeczenii jest ty lko etapem witej wojny wy danej Rosji, Stanom Zjednoczony m i ich
sprzy mierzecom. Jeeli jeste chrzecijaninem, to moesz si czu zagroony odpar, coraz
bardziej tracc cierpliwo. Ale przejcie na islam te ci nie uratuje, bo terrory ci uwaaj, e
trady cy jne podstawy tej religii s sprzeczne z ich celami. Mwi dalej, uy wajc tak
wulgarnego jzy ka, e tumacze woleli przemilcze jego sowa, ni ry zy kowa przekad. Jeli
jednak bardzo zaley ci na ty m, eby zosta stuprocentowy m muzumaskim rady kaem, i jeste
gotw da si obrzeza, to zapraszam do Moskwy . Jestemy wielowy znaniowy m narodem. W tej
dziedzinie rwnie mamy specjalistw. Osobicie zadbam o to, eby przeprowadzono zabieg
w taki sposb, eby ju nigdy nic ci nie odroso49.
ROZDZIA 13

BOGOWIE MAJ ICH W OPIECE

19 lutego 2003 roku Putin uczestniczy w jedny m z regularnie organizowany ch na Kremlu


spotka z rosy jskimi bankierami, przemy sowcami i szefami koncernw naftowy ch
oligarchami, ktrzy zdominowali epok postsowieck. Podczas pierwszego spotkania w 2000 roku
Putin doszed do porozumienia z wikszoci z nich oprcz Gusiskiego i Bieriezowskiego.
Zawarli nieformalny pakt: oligarchowie mogli zachowa swj stan posiadania, o ile nie bd si
miesza do polity ki pastwa. Putin obieca, e nie cofnie budzcy ch kontrowersje umw
pry waty zacy jny ch z lat dziewidziesity ch, wic oligarchowie zatrzy maj swoje zdoby cze.
W zamian, by okaza szacunek Kremlowi, mieli zakoczy nieostron, czsto krwaw walk
o jeszcze wiksze bogactwa. Jak zatem maj si ukada relacje z tak zwany mi oligarchami? Tak
samo jak z kady m inny m przedsibiorc. Jak z wacicielem maej piekarni albo zakadu
szewskiego1 pisa podczas kampanii prezy denckiej Putin w opublikowany m w Izwiestiach
licie otwarty m do wy borcw. Kiedy zdoby wadz, dziennikarze i obserwatorzy polity czni
oby ci z kremlinologi lat dziewidziesity ch szukali dowodw wpy wu oligarchw na wy nik
wy borw, nie rozumiejc, e skoczy si okres, gdy mogli pociga za sznurki. Wadimir
Gusiski uciek z kraju, podobnie jak Bieriezowski, ktry w przy py wie arogancji ogosi si
liderem opozy cji na uchodstwie. Reszta zaadaptowaa si do epoki Putina.
Ugoda z 2000 roku sprawdzia si jako wsplnie wy pracowany rozejm; obie strony staray si
raczej przestrzega jej zasad. Wbrew obiegowej opinii Putin nie nalega, eby oligarchowie
kompletnie przestali interesowa si polity k by li wrd nich i tacy , na przy kad Roman
Abramowicz, ktrzy sprawowali z woli wy borcw urzdy pastwowe lecz mieli nie sprzeciwia
si dziaaniom Kremla. Magnaci za zgodzili si sumiennie paci podatki i unika publiczny ch
dy skusji z Putinem na temat aspektw polity ki mogcy ch wpy n na losy ich fortun. Ponadto
posusznie wstpili do rosy jskiego Zwizku Przedsibiorcw i Pracodawcw, ktry sta si
zinsty tucjonalizowany m forum debaty o sprawach doty czcy ch rosy jskiej ekonomii. Ich kolejne
spotkania z Putinem odby way si bez rozgosu i doty czy y podatkw, reformy prawa, szans na
wstpienie do wiatowej Organizacji Handlu oraz losw bory kajcej si z kopotami brany
motory zacy jnej.
Trzy lata pniej dwudziestu czterech najbogatszy ch ludzi w kraju razem zarzdzali
majtkiem o wikszej wartoci ni gospodarki niektry ch pastw znowu si zebrao, eby
omwi o wiele delikatniejsz kwesti z pogranicza wpy ww biznesu i wadzy : szarej strefy ,
gdzie kwita korupcja. Zgromadzili si w Sali Katarzy ny , owalnej komnacie utrzy manej
w odcieniach pastelowego bkitu i zota, zdobionej przez dwie alegory czne rzeby sy mbolizujce
Rosj i Sprawiedliwo. Putin otworzy zebranie, przedstawiajc zary s obiecany ch przy okazji
ubiegorocznego spotkania reform administracy jny ch. Rozmawialimy o ty m, jak dowolnie
odczy tuj prawo pewne podmioty , o arbitralny ch decy zjach urzdnikw i tak dalej zwrci si
do przedsibiorcw Putin szorstkim, kierowniczy m tonem, zwy kle zarezerwowany m dla
wy stpie telewizy jny ch. Czsto pojawiaa si w ty m kontekcie kwestia korupcji i jej
odpornoci na wy mierzone w ni dziaania. Brzmia jak czy stej krwi reformator, ktry m si
jawi, obejmujc urzd. To oczy wiste, e korupcji nie da si zlikwidowa jedy nie za pomoc
kar. O wiele wicej moemy osign, tworzc takie warunki ry nkowe, w jakich atwiej bdzie
przestrzega zasad, ni je ama.
Potentaci ustalili uprzednio porzdek spotkania z Putinem i spodziewali si, e moe doj do
napi. Pierwszy gos zabra Aleksiej Mordaszow z dziaajcej w brany hutniczej i grniczej
spki Siewierstal. Poruszy temat przeszkd administracy jny ch utrudniajcy ch rozwj may ch
i rednich firm. Drugim mwc by Michai Chodorkowski. W wieku zaledwie trzy dziestu
dziewiciu lat zarzdza imperium bankowy m i naftowy m; naleao do niego wy doby wajce
rop przedsibiorstwo Jukos, ktre naby dziki umowie pry waty zacy jnej tak mtnej, jak
wszy stkie transakcje w latach dziewidziesity ch. W czasach Zwizku Radzieckiego wstpi do
Komsomou, ale by za mody , by zdy podj prac w tamty m sy stemie i nie nauczy si go
ba2. Chodorkowski by powany m mczy zn o bardzo krtkich, wczenie siwiejcy ch
wosach. Zdawa si mniej ekstrawagancki ni inni oligarchowie z lat dziewidziesity ch, ktrzy
lekceway li wszy stkie zasady i obnosili si ze swoimi wpy wami, ale jego pozy cja by a rwnie
silna. Porzuci niedbay wy gld i hodowane za modu wsy i przy j image korporacy jnego
ascety , rosy jskiego Stevea Jobsa. Nosi okulary bez oprawek i wola chodzi w golfie ni
w garniturze. Zwraca si do zagraniczny ch ekspertw, szczeglnie do Amery kanw, o rady
w kwestiach zwizany ch z wy doby ciem ropy naftowej i rozwojem Jukosu, ktry mia zosta
modelow, nowoczesn midzy narodow korporacj kierujc si przejrzy sty mi zasadami. By
ambitny m biznesmenem wielu uwaao, e wrcz bezwzgldny m ale w czasie, gdy Putin
sign po wadz, jego aspiracje wy kroczy y poza zwy ke pomnaanie bogactwa. Niczy m
przemy sowi wy zy skiwacze z okresu zoty ch lat Amery ki zwrci si ku filantropii, eby wy bieli
swj wizerunek sponsorowa sty pendia i pomaga ofiarom katastrof. W 2001 roku zaoy
wzorowan na Insty tucie Spoeczestwa Otwartego Georgea Sorosa fundacj Otwarta Rosja,
ktra miaa wspiera rozwj spoeczestwa oby watelskiego, opieki zdrowotnej i spoecznej oraz
drobnej przedsibiorczoci. Wielu ludzi uwaao go za cy nika, on jednak wy obraa sobie, e jest
w stanie stworzy spoeczestwo, jakiego Komsomoowi nie udao si wy ksztaci w czasach
radzieckich otwarte, wy ksztacone, swobodnie poruszajce si na wolny m ry nku i coraz bliej
zwizane z reszt wiata.
Chodorkowski niezby t dobrze zna Putina spotkali si dopiero, gdy ten zosta premierem
i mia pewne wtpliwoci, czy to dobry nastpca Jelcy na. Mimo wszy stko chcia pomc Putinowi
we wzmocnieniu prawny ch podstaw nowoczesnego kapitalizmu. Wierzy w demokraty czne
insty nkty nowego prezy denta, chocia na pocztku odnis wraenie, e Putin jest przecitny m,
normalny m czowiekiem, na ktry m trway lad odcisny dowiadczenia wy niesione
z leningradzkiego podwrka i z pracy w KGB nie wierzy nikomu oprcz swoich, czy li
najbliszy ch znajomy ch3. Gdy doszo do spotkania w 2003 roku, Chodorkowski ju by
najbogatszy m czowiekiem w Rosji, a Putin najpotniejszy m. Starcie ty tanw zapewne by o
nieuniknione, lecz jeszcze tej zimy nikt si go nie spodziewa.
Pod ukowy m sklepieniem Sali Katarzy ny rozwietlonej blady m blaskiem zimowego soca
Chodorkowski wy gosi mow w imieniu zwizku pracodawcw, ktr mia przedstawi inny
z potentatw, Michai Fridman, ale ostatecznie nie zgodzi si tego zrobi. Chodorkowski posuy
si prezentacj w programie PowerPoint pod agresy wnie brzmicy m ty tuem Korupcja w Rosji
jako czynnik hamujcy wzrost gospodarczy. Zdawa si niezupenie pewny siebie. By niezwy kle
nerwowy , blady i od czasu do czasu zaamy wa mu si gos, jakby jego sowa miay tak wag,
e wizy mu w gardle4. Cy towa badania opinii publicznej i staty sty ki rzdowe, z ktry ch
wy nikao, e w kraju panoszy si korupcja, przy noszc roczne straty na poziomie 30 miliardw
dolarw, co stanowio jedn czwart budetu pastwa. Powiedzia, e Rosjanie boj si kierowa
sprawy do sdw, bo wiedz, e trzeba tam wrcza urzdnikom apwki, a ty mczasem modzi
ludzie tumnie id na studia ksztacce inspektorw podatkowy ch i pracownikw administracji
publicznej i pac wadzom uczelni, eby si tam dosta bo kariera w rzdzie jest
najpewniejszy m sposobem wzbogacenia si w taki sam sposb. Putin wszed mu w sowo,
twierdzc, e zby t surowo ocenia sub publiczn, ale Chodorkowski mwi dalej. Ty m razem
zwrci uwag na kopoty koncernu petrochemicznego Rosnieft, ktrego prezes i przewodniczcy
rady nadzorczej te znajdowali si na sali. Zakwestionowa dokonany przez nich zakup
wy doby wajcej rop naftow na brzegu Arkty ki niewielkiej firmy Siewiernaja Nieft za
wy jtkowo atrakcy jn kwot szeciuset milionw dolarw, co wedug wy ceny anality kw
i inny ch firm, midzy inny mi jego wasnej, znacznie przewy szao warto przedsibiorstwa.
Sugerowa, e rnica midzy wartoci ry nkow a cen zakupu by a podatkiem korupcy jny m,
graty fikacj dla zarzdu Rosnieftu czy li dla urzdnikw administracji Putina.
Chodorkowski wy ranie posun si za daleko. Cierpliwo Putina si skoczy a. Putin nie by
przy gotowany na takie uwagi i po prostu wy buch wspomina pniej jego premier Michai
Kasjanow. I wszy stkie sowa, ktre potem pady , by y nie ty le przy gotowan z gry
odpowiedzi, ile emocjonaln reakcj5. Putin odpar wzburzony m gosem, e Rosnieft
potrzebuje nowy ch z tak samo jak kada inna firma naftowa. Ty mczasem zwrci uwag, e
Jukos dy sponowa dziwnie du iloci surowca.
W jaki sposb go zdoby ? zapy ta znaczco.
Ponadto zwrci uwag na fakt, e Jukos w swojej nie zawsze chlubnej przeszoci bory ka si
z problemami podatkowy mi i razem z rzdem prbowa je rozwiza.
Jak jednak mogo w ogle do nich doj? Moe wanie dlatego w akademii podatkowej jest
piciu chtny ch na jedno miejsce powiedzia Putin. Zgry liwy umiech wy krzy wi jego usta,
a na twarzy odmalowaa si saty sfakcja i poczucie pewnoci, e zawsty dzi Chodorkowskiego
i przy woa go do porzdku. Te same zarzuty mona postawi tobie.
Obecni na spotkaniu by li zaskoczeni, jak silne i osobiste emocje wzbudzia ta w gruncie rzeczy
dosy drobna transakcja, ktra nie miaa rzeczy wistego wpy wu na dziaanie tak wielkiej firmy
jak Jukos ani samego rzdu. Uczestniczcy w spotkaniu doradca ekonomiczny prezy denta Andriej
Iarionow nigdy przedtem nie widzia Putina tak rozgniewanego. Samego Iarionowa zdziwiy
oskarenia Chodorkowskiego. Sdzi, e zawy ona cena firmy Siewiernaja Nieft by a wy nikiem
pomy ki albo z inwesty cj. Zreszt moliwe, e doliczono do niej apwk albo jak
graty fikacj, ale ktry wikszy kontrakt w Rosji ich nie zawiera?6
Tak gwatowna obrona Rosnieftu zdradzia tajemnic, z ktrej wikszo obecny ch na sali
jeszcze nie zdawaa sobie sprawy . Rosnieft czy o z Putinem co wicej ni prezy denckie
bogosawiestwo. Ich zwizek mia bardziej osobisty charakter. Chodorkowski zrobi to, na co nikt
do tej pory si nie odway a ju na pewno nie przed kamerami telewizji podczas spotkania na
Kremlu. Nie mia o niczy m pojcia powiedzia o Chodorkowskim Iarionow. Ty lko dlatego
zacz o ty m mwi. Nie sdzi, e Putin jest w to zamieszany . W przeciwny m razie trzy maby
jzy k za zbami7. Chodorkowski nie doceni ry zy ka zwizanego z kry ty kowaniem niejasny ch
warunkw transakcji, ale wkrtce konsekwencje jego wy powiedzi stay si dla wszy stkich
oczy wiste. Nie miaem adny ch wtpliwoci, e w tamtej chwili podpisalimy na siebie wy rok
mierci mwi pniej czonek zarzdu Jukosu Aleksiej Kondaurow8. Samemu
Chodorkowskiemu radzono, eby wy jecha z kraju, tak jak Gusiski i Bieriezowski, ale nie zgodzi
si na to, ufny w si swoich uprawnie, pienidzy , wpy ww, a przede wszy stkim prawdy .
Czy powiedziaem co niewaciwego? py ta9.

C o jednak zrobi ujawni strategi Putina, ktrej korzenie sigay czasw petersburskich,

kiedy przy szy prezy dent nawiza bliskie kontakty z prominentny mi asy stentami i biznesmenami
skupiony mi wok Insty tutu Grniczego, gdzie Putin broni swojej pracy dy plomowej. W poowie
lat dziewidziesity ch Putin regularnie prowadzi nieformalne spotkania powicone zasobom
naturalny m kraju, odby wajce si pod egid dy rektora insty tutu i promotora jego pracy
dy plomowej Wadimira Litwinienki10. Idee formuowane przez Putina i jego przy jaci Igora
Sieczina i Wiktora Zubkowa podczas dy skusji i w pracy akademickiej stay si podstaw strategii
zakadajcej przy wrcenie kontroli pastwa nad ogromny mi rosy jskimi zasobami ropy naftowej
i gazu ziemnego. Litwinienko, szanowany geolog, opowiada si za zwikszeniem tej kontroli nie
po to, by oy wi nkan trudnociami gospodark, lecz eby przy wrci Rosji status
supermocarstwa. To najwaniejsze narzdzie, jakie mamy w rkach, my , ale przede wszy stkim
Putin, i nasz najsilniejszy argument w rozgry wkach geopolity czny ch deklarowa11.
Takty ka Putina polegajca na przekazaniu kontroli nad zasobami naturalny mi pastwu by a
realizowana roztropnie i bez popiechu tak, eby zachowa delikatn rwnowag midzy
liberaami i dogmaty kami w jego najbliszy m otoczeniu. W 2001 roku wy znaczy Aleksieja
Millera, innego petersburanina, na stanowisko prezesa zarzdu Gazpromu, pastwowego
przedsibiorstwa, ktrego oficjalnie nie spry waty zowano, chocia zarzd stopniowo wy kupy wa
jego akcje, pozostawiajc pastwu jedy nie 38 procent wasnoci. Putin udzieli zaledwie
trzy dziestodziewicioletniemu Millerowi mandatu absolutnej swobody wprowadzania zmian, co
oznaczao, e przez kolejne dwa lata ta wielka firma i jej udziay powoli przechodzia
z powrotem w rce Kremla12. Poza ty m wzmocni kontrol pastwa nad Rosnieftem, firm
oskaron przez Chodorkowskiego o korupcj. Stworzony w 1992 roku jako zakad pastwowy
Rosnieft z trudem przetrwa lata dziewidziesite, kiedy ry wale, spekulanci i gangsterzy
regularnie prbowali przechwy ci jego najlepsze zoa13. Nie udao si go sprzeda w 1998 roku,
kiedy Rosja Jelcy na rozpaczliwie potrzebowaa pienidzy , bo majtek Rosnieftu by ju
doszcztnie spldrowany . Kiedy Putin zasiad na Kremlu, wy cign do firmy pomocn do
i postanowi j odbudowa. Si napdow ty ch wy sikw wwczas jeszcze utrzy my wany ch
w tajemnicy by Igor Sieczin, czowiek, ktry nosi kiedy teczk Putina i wita goci
w petersburskim merostwie.
Putin od pocztku lawirowa midzy tendencjami liberalny mi a etaty zmem, midzy
reformatorami z jednej strony a dogmaty kami z drugiej. W jego zaufany m zespole w caoci
zoony m z petersburan znajdowali si przedstawiciele obu kierunkw. By li wrd nich dcy
do otwarcia ry nkw ekonomici i ludzie nauki oraz siowiki, ktrzy tak jak Sieczin wy wodzili
si ze sub bezpieczestwa albo sdownictwa i optowali za wzmocnieniem wpy wu pastwa na
spoeczestwo, biznes i polity k. Przez cay okres prezy dentury Putina dziennikarze i anality cy
rozbierali na czci pierwsze jego decy zje, eby okreli wzrost lub spadek znaczenia jednej albo
drugiej frakcji. W prakty ce granica midzy nimi nigdy nie by a wy rana14 i chocia od czasu do
czasu ta ry walizacja wy chodzia na jaw podczas publiczny ch ktni, to takich incy dentw by o
niewiele. Trzy lata po rozpoczciu urzdowania prezy dent Putin wci mia za sob wy bitnie
zjednoczony krg poplecznikw. czy ich wsplny cel: powrt do silnej ingerencji wadzy
polity cznej w gospodark. Ale za kulisami doradcy zaczli zmagania o wadz i profity , co
wy magao od Putina czsty ch interwencji i mediacji.
Ludzie wy niesieni przez niego na szczy ty wadzy w epoce Jelcy na znajdowali si na
pery feriach wielkich interesw. Niektry m powodzio si cakiem niele, ale aden nie zosta
miliarderem, by o wrd nich te niewielu milionerw. Czuli niech do ty ch, ktrzy nie ty lko
zgromadzili wielkie fortuny , ale te narzucali pastwu kierunek dziaania. Jelcy n tolerowa
a nawet sty mulowa i wy korzy sty wa dla wasny ch potrzeb niekontrolowany pd do kapitalizmu
jako niezbdne lekarstwo pomagajce oczy ci organizm pastwa z choroby komunizmu.
Wsppracownicy Putina mniej wicej podzielali opini swojego zwierzchnika, e naley
zaprowadzi porzdek na ry nku, a nawet wzmocni kontrol pastwa nad strategiczny mi
surowcami naturalny mi, takimi jak ropa naftowa i gaz ziemny . Konfrontacja z Chodorkowskim
ujawnia jednak jeszcze jeden moty wujcy ich czy nnik. Sieczin i inni czonkowie grupy skupionej
wok Putina nie zaapali si na pierwszy po upadku komunizmu podzia dbr w latach
dziewidziesity ch i robili co w ich mocy , eby nie przegapi drugiej okazji15.

S potkanie w Sali Katarzy ny przy miy wy darzenia rozgry wajce si na wiecie, szczeglnie

widmo inwazji na Irak. Putin sprzeciwia si prowadzonej przez Amery k wojnie, chocia
prezy dent Bush usilnie stara si przekona swojego nowego przy jaciela, by ten popar obalenie
dy ktatury Saddama Husajna (czemu nieprzy padkowo kibicowa Chodorkowski). Bliskie stosunki
rosy jsko-irackie by y spucizn po Zwizku Radzieckim, ktry pielgnowa relacje ze wiatem
arabskim, i przetrway rozpad pastwa oraz pierwsz wojn w Zatoce Perskiej w 1991 roku.
Rosja wci kupowaa od Iraku duo ropy naftowej, na co pozwala program ONZ pod nazw
Ropa za y wno, wprowadzony w latach dziewidziesity ch, eby uly w codziennej
egzy stencji zwy ky m Irakijczy kom. Wielomilionowe zy ski i graty fikacje z tej wy miany trafiay
do rosy jskich biznesmenw i polity kw, takich jak Wadimir y rinowski, szef kancelarii Putina
Aleksander Wooszy n i mao znana spka handlowa Gunvor, ktrej waciciela Putin zna od
najwczeniejszy ch kontraktw, zawarty ch zim 1991 roku16. Charles Duelfer, jeden
z inspektorw ONZ, by pewny , e w interesy te zamieszani s ludzie znajdujcy si na
najwy szy ch szczeblach wadzy w czasie rzdw Putina, ale z powodw dy plomaty czny ch
Amery kanie postanowili nie stawia prezy dentowi Rosji bezporednich zarzutw17. Rosy jskie
koncerny petrochemiczne, zarwno pry watne, jak i pastwowe, te by y obecne na
nieeksploatowany ch jeszcze polach naftowy ch w Iraku na przy kad na kupiony m za
dwadziecia miliardw dolarw rozlegy m pusty nny m obszarze na poudniu kraju. Umowy
pozostay zamroone tak dugo, jak dugo obowizy way sankcje, ale obalenie rzdu Saddama
Husajna mogo sprawi, e stan si bezwartociowe. Saddam nie stanowi zagroenia dla
Wadimira pisa pniej Bush. Odniosem wraenie, e waha si w pewny m stopniu dlatego,
e nie chcia naraa lukraty wny ch rosy jskich kontraktw naftowy ch18.
Putin prbowa wy stpowa jako mediator, wy sa zatem Jewgienija Primakowa na tajn
misj mia przekona Saddama Husajna do oddania wadzy . Primakow, dowiadczony
dy plomata i szpieg, by emisariuszem Gorbaczowa w Iraku podczas wojny w 1991 roku;
przekaza dy ktatorowi apel Putina pny m wieczorem podczas spotkania w jedny m z jego
paacw w Bagdadzie. Husajn na pocztku sucha emisariusza spokojnie, ale potem wezwa
swoich najwaniejszy ch wsppracownikw i w ich obecnoci potpi porozumienie Putina
z Bushem. Rosja staa si cieniem Stanw Zjednoczony ch powiedzia Primakowowi19.
Amery kaskie wojska ju gromadziy si w Kuwejcie, wic Putin doszed do wniosku, e nic
wicej nie jest w stanie zrobi, eby powstrzy ma wojn, ale wbrew namowom Busha nie
zamierza w niej uczestniczy . Kilka dni przed spotkaniem z oligarchami polecia do Pary a
i razem z prezy dentem Jakiem Chirakiem, a potem z kanclerzem Gerhardem Schrderem
publicznie wezwa ONZ do interwencji i zatrzy mania amery kaskiej inwazji. Istniej inne
rozwizania ni wojna brzmiaa ich wsplna deklaracja. Uy cie siy mona rozwaa jedy nie
jako ostateczno.
Przez dwa lata Putin prbowa zbudowa nowe relacje ze Stanami Zjednoczony mi, w czy m
miaa mu pomc przy ja z Bushem, ale ta inwesty cja si Rosji nie zwrcia. Chirac, ktry
osobicie przy wita go na lotnisku w Pary u, mia do zaoferowania ty le samo korzy ci, a nie psu
serdeczny ch stosunkw uwagami, e Rosja nie przestrzega prawa w Czeczenii ani nigdzie indziej.
Putin nie od razu zerwa znajomo z Bushem, ale Irak okaza si punktem zwrotny m. Jego
zdaniem wojna obnay a prawdziwe ambicje Stanw Zjednoczony ch. Nabra przekonania, e
Amery ka pragnie dy ktowa warunki caemu wiatu, wy stpuje w obronie wolnoci i narzuca
swoj wol za pomoc jednostronny ch metod, miesza si w sprawy wewntrzne inny ch pastw.
Kiedy Rosja chciaa zbudowa reaktory atomowe w Iranie dziki czemu jej przemy s
nuklearny mg zarobi wiele miliardw dolarw Stany Zjednoczone zajadle walczy y , by
zablokowa t transakcj. Bush deklarowa przy ja i wspprac, ale do Putina z Waszy ngtonu
docieray te gosy liberaw i konserwaty stw, ktrzy kry ty kowali Rosj i wy dawali si
zdeterminowani, eby nie pozwoli jej podwign si z osabienia po czasach Zwizku
Radzieckiego. Czwartego dnia wojny obaj przy wdcy rozmawiali ze sob ponownie. Putin
podczas tej wy miany zda postawi na osobisty ton. Nie mwi o swoich obiekcjach, nie
wspomnia o nich ani sowem. Zdaniem Busha Putina po prostu martwi fakt, e wojna pochonie
wiele ofiar.
To bdzie dla ciebie okropnie trudne powiedzia Putin. Ju mi ciebie al. al mi ci.
Dlaczego? zapy ta Bush.
Bo wielu ludzi bdzie strasznie cierpie odpar Putin20.
Bush wzi sobie jego uwagi do serca, ty m bardziej e z adny m inny m przy wdc nie
rozmawia w taki sposb. Potem skorzy sta z okazji, eby skry ty kowa Putina za to, e rosy jskie
firmy wci dostarczaj sprzt wojskowy armii Saddama Husajna, midzy inny mi noktowizory ,
pociski przeciwpancerne i urzdzenia do zakcania sy stemw nawigacy jny ch amery kaskich
pociskw i bomb, ktre spaday na Irak21.

P o upadku Saddama Husajna Putin jeszcze raz stara si przezwy ciy doty czce Iraku

rnice zda midzy Rosj i Stanami Zjednoczony mi, ale jednoczenie zacz si coraz bardziej
podejrzliwie przy glda akty wnoci USA, ktr uwaa za denie tego kraju do hegemonii na
wiecie. Potga militarna Amery ki nie by a wy mierzona bezporednio przeciwko interesom
rosy jskim, lecz tego samego nie mona powiedzie o jej mikkich narzdziach wpy wach
i pienidzach inwestowany ch przez Stany Zjednoczone w Rosji, o milionach dolarw
napy wajcy ch tam po rozpadzie Zwizku Radzieckiego, eby wesprze organizacje spoeczne
zaangaowane w dziaalno w kadej dziedzinie y cia, od suby zdrowia po ochron rodowiska.
Kiedy napicie przed wojn w Zatoce Perskiej roso, Rosja wezwaa Korpus Pokoju do
zakoczenia misji na jej tery torium i odebraa licencj Radiu Wolna Europa, nazy wajc je
reliktami zimnej wojny . Wy dalia organizatora zwizkowego amery kaskiej centrali AFL-CIO
i nie przeduy a Organizacji Bezpieczestwa i Wsppracy w Europie mandatu na obserwowanie
walk w Czeczenii22. Kad z ty ch decy zji podjto oddzielnie, opatrujc je obszerny mi,
drobiazgowy mi wy janieniami, ale wszy stkie ukaday si we wzr spjnej strategii. Putin
stwierdzi, e Amery ka knuje spisek majcy odizolowa i osabi Rosj z pomoc pitej
kolumny , ktr w swoim przekonaniu coraz silniej identy fikowa z najwikszy m zagroeniem dla
budowanego przez siebie pastwa.
W pewny m momencie Chodorkowski zacz negocjacje z dwoma amery kaskimi gigantami
naftowy mi, Chevronem i Exxonem, w sprawie sprzeday udziaw w Jukosie, a nawet
ewentualnej fuzji. Pocztkowo Putin spoglda na te plany przy chy lny m okiem, uwaa je za
potwierdzenie rosncego potencjau inwesty cy jnego Rosji, ale kiedy Chodorkowski polecia do
Stanw Zjednoczony ch, gdzie wy powiada si na temat polity ki zagranicznej i gospodarczej
swojego kraju, Putin nabra podejrze, e Amery kanie szukaj sposobu, by zagarn skarb
narodowy Rosji. Doszed do wniosku, e Chodorkowski chtnie zgodziby si na takie przejcie.
Lutowa konfrontacja na Kremlu nie ostudzia ekonomiczny ch ani polity czny ch ambicji
Chodorkowskiego. W kwietniu Jukos porozumia si z Sibnieftem, pity m pod wzgldem wielkoci
producentem ropy naftowej w Rosji, w sprawie fuzji i utworzenia jednego z najwikszy ch na
wiecie koncernw naftowy ch, ktrego produkcja miaa przewy sza produkcj caego Kuwejtu.
Prezesem Sibnieftu by Roman Abramowicz, peen modzieczego wigoru gubernator Czukotki na
dalekiej Arkty ce i niegdy siejszy wsplnik rozgory czonego Bory sa Bieriezowskiego. Nieco
wczeniej tego roku wy da du cz swojej fortuny na zakup angielskiego klubu pikarskiego
Chelsea, przecierajc szlak dla rosy jskich nuwory szw, ktry ch pienidze wkrtce zalay
zachodnie stolice. Fuzja nazy wano j oznak dojrzaoci rosy jskiego kapitalizmu23 sprawia,
e Chodorkowski sta si midzy narodow gwiazd. Ty dzie pniej on i reszta zarzdu Jukosu
spotkali si z Putinem w jego rezy dencji w Nowo-Ogariowie. Trway wanie negocjacje
z amery kaskimi koncernami w sprawie ich dalszej ekspansji. Prezy dent y czy powodzenia
temu przedsiwziciu i poprosi Chodorkowskiego, eby informowa go o rozwoju sy tuacji
w najbliszy ch miesicach, gdy bd znane szczegy kolejnej fuzji. Ty mczasem chcia z nim
omwi inne sprawy , ale zapy ta, czy mogliby o nich porozmawia pry watnie, po oficjalnej
czci spotkania.
Do kolejny ch wy borw prezy denckich zosta jeszcze rok, ale o ile Putin by spokojny o swoj
reelekcj, o ty le martwi si o wy nik majcy ch si odby w grudniu 2003 roku wy borw
parlamentarny ch. Chodorkowski, tak jak inni potentaci, z przy zwoleniem Kremla sponsorowa
rne partie w Dumie bez wzgldu na ich ideologi; finansowa liberaw z Jaboka i Sojuszu Si
Prawicowy ch, ale te parti Putina Jedna Rosja i komunistw. Zwizek biznesu z polity k by tak
bliski, e kadra menederska i czonkowie jego zarzdw zasiadali w Dumie na przy kad
Wadimir Dubow, czonek zarzdu banku Menatep, na ktry m Chodorkowski si wzbogaci,
a jednoczenie przewodniczcy podkomisji do spraw podatkw w Dumie. Sam Chodorkowski,
uy wajc swoich wpy ww, lobbowa tak jawnie, e czasami wrcz bezczelnie przeciwko
rozwizaniom legislacy jny m mogcy m zaszkodzi Jukosowi. Teraz Putin postanowi go ujarzmi.
Przesta finansowa komunistw powiedzia, kiedy zostali sami.
Chodorkowski by zaskoczony ; ledwie kilka miesicy wczeniej doradca polity czny Putina
Wadisaw Surkow zgodzi si, eby Jukos dawa im pienidze. Chodorkowski postanowi jednak si
o to nie sprzecza. Obieca speni y czenie Putina, ale niektrzy kandy daci sponsorowani przez
Jukos by li jednoczenie jego pracownikami. Przewodniczcy moskiewskiego oddziau firmy
Aleksiej Kondaurow deklarowa si nawet jako komunista. (Dzisiejsza partia komunisty czna nie
odrzuca wasnoci pry watnej twierdzi). Chodorkowski prbowa tumaczy Putinowi, e nie
moe zabroni inny m pracownikom startowania w wy borach z list partii polity czny ch ani ich
popierania, ale prezy dent tego nie rozgranicza.
F akt, e przedmiotem zmartwie Putina by li komunici, zdradza, e na Kremlu panuje

niepokj. Pomimo popularnoci jego program polity czny straci impet, a ty mczasem zbliay si
wy bory parlamentarne w 2003 roku. Trwajca ju niemal od czterech lat wojna w Czeczenii
zacza wszy stkim ciy . Nie pomogo nawet zorganizowane tam referendum ani wy bory , ktre
pozwoliy zainstalowa na urzdzie prezy denta republiki lojalnego wobec Kremla polity ka,
Achmata Kady rowa, co sprawio, e Czeczenia znowu wesza w skad Federacji Rosy jskiej.
Okupiona ofiarami akcja uwolnienia zakadnikw z teatru na Dubrowce nie zakoczy a atakw
terrory sty czny ch, ty lko doprowadzia do jeszcze wikszej rady kalizacji czeczeskich ruchw
niepodlegociowy ch. Ataki samobjcze, o ktry ch w pierwszej dekadzie walk w Czeczenii mao
kto sy sza, stay si przeraajc codziennoci. 12 maja 2003 roku ciarwka wy adowana
materiaami wy buchowy mi sforsowaa bram kompleksu rzdowego we wsi Znamienskoje
w Czeczenii, zabijajc pidziesit osb, w ty m wielu cy wilw z pobliskich domw, bo te
zawaliy si pod wpy wem fali uderzeniowej. Dwa dni pniej dwie kobiety podeszy do samego
Kady rowa podczas uroczy stoci religijny ch ku czci proroka Mahometa w wiosce na wschd od
Groznego i zdetonoway przy pite do paskw materiay wy buchowe. Kady row unikn obrae,
ale jego czterej ochroniarze znaleli si wrd pitnastu ofiar zamachu. W czerwcu inna czarna
wdowa, jak zaczto nazy wa kobiety dokonujce takich atakw, odpalia adunki, wsiadszy do
autobusu w Mozdoku. Zgino osiemnacie osb. W lipcu dwie kobiety dokonay samobjczego
zamachu podczas dorocznego festiwalu muzy ki rockowej w Moskwie, na ktry m zjawio si
trzy dzieci ty sicy ludzi.
Przed 2006 rokiem, czy li zanim w Iraku wy bucha wojna religijna, aden inny kraj na wiecie
nawet Izrael nie dowiadczy terroru na tak skal. Putin mia niewielkie pole manewru, mg
jedy nie odnowi lubowanie, e zniszczy bandy tw, ktry ch w 1999 roku obiecy wa dorwa
nawet w wy chodku. Jego determinacja podczas akcji uwolnienia zakadnikw z teatru zy skaa
mu wielu zwolennikw mimo duej liczby ofiar, coraz czciej jednak zdawao si, e prezy dent
dry fuje bez jasno okrelonego celu. Najwiksze sukcesy odnosi w pierwszy ch dwch latach
prezy dentury , ale teraz wy gldao na to, e straci zapa. Gospodarka Rosji notowaa dalszy
wzrost, dajc milionom ludzi nowe moliwoci, lecz wielu robotnikw ugrzzo w branach
z ubiegej epoki pracowali w kopalniach, fabry kach i na roli ktre broniy si przed
modernizacj. Rosja nie zmienia si w drug Portugali. Zapowiadana reforma wojska
przebiegaa w limaczy m tempie, pokonujc opr administracy jnego bezwadu. Suba zdrowia
opieraa si na apwkach, a rednia dugo y cia wci malaa, tak samo jak caa populacja, co
roku kurczca si o niemal milion osb. Wielu ludzi skorzy stao z prosperity pod rzdami Putina,
ale wikszo z nich ju i tak naleaa do lepiej sy tuowanej grupy spoeczestwa albo mieszkaa
w najwaniejszy ch miastach. Premier Michai Kasjanow posusznie wy penia swoje obowizki,
ale czu, e Kreml nie ma niczego nowego do zaoferowania i powiela swoje wczeniejsze
pomy sy 24.
Nawet penicy funkcj ministra spraw wewntrzny ch Bory s Gry zow, lider partii Putina,
twierdzi, e rzd, ktrego sam by czonkiem, w duej mierze straci zdolno energicznego
i pewnego rozwizy wania najbardziej palcy ch i dolegliwy ch problemw pastwa25. Z braku
nowy ch pomy sw Putin zafiksowa si na zagroeniach polity czny ch zwizany ch z grudniowy mi
wy borami parlamentarny mi. By a to obsesja tak silna jak w przy padku Jelcy na u schy ku jego
prezy dentury . Wikszo wzgldna Jednej Rosji w Dumie stana pod znakiem zapy tania. Kreml
musia zadba o to, eby adna inna frakcja nie zagrozia supremacji Putina. Przede wszy stkim
nie mg dopuci do tego, eby na scenie polity cznej pojawi si kto nowy nowa sia
polity czna ani lider gotowy zaproponowa krajowi jak alternaty w.

W drugiej poowie maja 2003 roku opini publiczn wzburzy a opublikowana w Moskwie
rozprawa naukowa. Jej autorami by li czonkowie zaoonej rok wczeniej Rady Strategii
Narodowej. W jej skad wchodzio dwudziestu trzech ekspertw z szerokiego spektrum
polity cznego, ktrzy zdawali si spiera o wszy stko, nawet o sam rozpraw. Ideologiczny mi
ojcami rady by li wsppracujcy z Kremlem Josif Diskin i Stanisaw Biekowski, doradca
polity czny nalecy niegdy do grupy poplecznikw Bory sa Bieriezowskiego. Praca tego think
tanku zapewne przeszaby niezauwaona, gdy by nie fakt, e dwaj wierni urzdnicy prezy denta,
Sieczin i Wiktor Iwanow, przedstawili j Putinowi jako dowd, e Kremlowi grozi
niebezpieczestwo26. Rozprawa zaty tuowana Pastwo i oligarchowie stawiaa tez, e niektrzy
ty tani biznesu spiskuj, eby przej kontrol nad rzdem, a jednoczenie staraj si o legalizacj
ich majtku w oczach reszty wiata. Obrana przez nich droga nie polegaa na bezporedniej
konfrontacji z Putinem, lecz na wzmacnianiu wadzy ustawodawczej i tworzeniu nowej formy
rzdw sy stemu parlamentarnego, na ktrego czele mia sta premier, a nie zasiadajcy na
Kremlu prezy dent. Za gwnego ordownika tego sy stemu, usankcjonowanego now
konsty tucj, uwaa si Michaia Chodorkowskiego ostrzegali autorzy 27. Raport nie uwzgldnia
rosy jskiej rzeczy wistoci polity cznej; sam pomy s, e wikszo parlamentarna mogaby
odebra wadz Putinowi, brzmia mao prawdopodobnie. Niewane jednak, czy naprawd istnia
taki plan lub przy najmniej jego zaoenia. Liczy o si ty lko, e Putin w to uwierzy .
W czerwcu zwoa doroczn konferencj prasow na Kremlu z udziaem dziennikarzy
krajowy ch i zagraniczny ch. Wy rey serowane spotkanie zaczo si od py tania o rozpraw
i zawarte w niej ostrzeenia przed nadcigajc pewn rewolucj oligarchw. Putin udzieli
bardzo dugiej, szczegowej odpowiedzi, jakby wczeniej j sobie przy gotowa. Powiedzia, e
nie wierzy , eby sy stem parlamentarny sprawdzi si w tak wielkim i zrnicowany m etnicznie
kraju jak Rosja: Kady sy stem rzdw inny ni prezy dencki by by niewaciwy , a nawet
niebezpieczny . Jeeli za chodzi o wielki biznes mwi cierpliwie dalej to ma on naturalny
wpy w na y cie pastwa, czego naleao si spodziewa w zwizku z rozwojem gospodarki
ry nkowej. Nowi rosy jscy potentaci zapewniaj pastwu dochody i miejsca pracy , rozwijaj
nowe technologie oraz su jako przy kad nowoczesnego, skutecznego zarzdzania. To
oczy wicie nie znaczy , e powinnimy pozwala pewny m przedstawicielom biznesu wpy wa na
sy tuacj polity czn w naszy m kraju w sposb sucy ty lko ich interesom. Zakoczy ,
nawizujc do fragmentu Eugeniusza Oniegina o dekabry stach, ktrzy w 1825 roku zbuntowali si
przeciwko carowi Mikoajowi I i zawili na szubienicach albo zostali zesani na Sy beri: Jeeli kto
si nie zgadza z ty m prawem, to powinien sobie przy pomnie Puszkina: Niektrzy z nich odeszli
na zawsze, a inni s daleko std 28. Trudno si oprze wraeniu, e jego sowa zabrzmiay jak
groba.

M ilicy jno-sdowy atak na Jukos zacz si bez uprzedzenia i jego bezporednim celem nie by
Chodorkowski ani sam koncern. W czerwcu 2003 roku wadze aresztoway pod zarzutem
morderstwa szefa ochrony firmy Aleksieja Piczugina, twierdzc, e sta za zabjstwami ry wali
Jukosu. 2 lipca, niecae dwa ty godnie po publicznej wy powiedzi Putina o puczu oligarchw,
oddzia specjalny milicji pojawi si w moskiewskim szpitalu, gdzie Paton Lebiediew, partner
biznesowy Chodorkowskiego, wraca do zdrowia po kopotach z sercem. Prawo zabraniao
aresztowania pacjentw szpitali, mimo to policja wy prowadzia go w kajdankach. Lebiediew by
prezesem Menatepu, banku, ktry posiada 61 procent udziaw Jukosu, ale prokuratura oskary a
go o oszustwa zwizane z niejasn transakcj zakupu fabry ki nawozw sztuczny ch Apatit w 1994
roku. Dwa dni pniej Chodorkowskiego wezwano na wiadka, a po ty godniu od tego wezwania
policja przy pucia szturm na siedzib Jukosu. Prokurator generalny Wadimir Ustinow nie podj
adny ch krokw przeciwko samemu Chodorkowskiemu, ale atmosfera wok niego gstniaa.
Ustinow pochodzi z Soczi, gdzie pracowa jako niczy m niewy rniajcy si prokurator. Nie
nalea do petersburskiego klanu Putina, ale udowodni swoj gorliwo, aranujc podobne ataki
sdowe, ktre doprowadziy do wy gnania z kraju Gusiskiego i Bieriezowskiego. Z upy wem
czasu coraz bardziej zblia si do dworu Putina na Kremlu, szczeglnie blisko zwizujc si
z Igorem Sieczinem, ktrego crka wczeniej tego roku wy sza za m za jego sy na.
Chodorkowski i jego partnerzy by li pewni, e to Putin i Sieczin zarzdzili ledztwa w sprawie
Jukosu29, ale nie spodziewali si szczeglny ch kopotw oprcz molestowania przez prawnikw,
a z nimi mogli sobie poradzi. Chodorkowski wierzy , e wana rola Jukosu w gospodarce pastwa
pozwoli mu oraz koncernowi unikn nieprzy jemnoci. Na zebraniu kierownikw Jukosu
uprzedzi obecny ch, e firma jest celem ataku prokuratorskiego. Doda, e ci, ktrzy nie s gotowi
na utrudnienia, maj teraz okazj si zwolni, on jednak zostanie i bdzie walczy 30.
Afera Jukosu, jak niemal od razu zaczto nazy wa t spraw, wy woaa zamt i popoch.
Putin tak krci, e nikt nie wiedzia, czy ledztwo by o pierwsz salw w bitwie o ponowne
upastwowienie przedsibiorstw sprzedany ch w pry watne rce w latach dziewidziesity ch, czy
jest czy m zgoa inny m. Polity cy i biznesmeni obawiali si najgorszego. Nieprzewidy walna
rosy jska gieda papierw wartociowy ch lukraty wna, lecz bardzo niestabilna inwesty cja
zanotowaa pitnastoprocentowy spadek w pierwszy ch dwch ty godniach po aresztowaniu
Lebiediewa, co sprawio, e warto Jukosu spada o siedem miliardw dolarw, czy li o jedn
pit. W dniu, kiedy przeszukano siedzib firmy , Putin spotka si na Kremlu z liderami grup
parlamentarny ch, szefami zwizkw zawodowy ch i z oligarchami reprezentowany mi przez
Arkadija Wolskiego. Ten ostrzega, e zataczajce coraz szersze krgi ledztwo zaszkodzi
gospodarce. Putin nie mwi konkretnie o Jukosie, ale zapowiedzia, e nie zamierza tolerowa
insty tucji, ktre nie stawiaj dobra publicznego nad interesami branowy mi, firmowy mi albo
osobisty mi. Podczas transmitowanej przez telewizj przemowy rzek tajemniczo: Oczy wicie
jestem przeciwny wy krcaniu komukolwiek rk i zakuwaniu w kajdanki; wierz, e w taki sposb
nie rozwiemy kwestii przestpstw gospodarczy ch. Podejmujc decy zje, nie moemy si
kierowa ty m, czy zamknicie kogo w wizieniu wy woa dziki aplauz, czy nie. Kilka ty godni
pniej milicja zrobia nalot na sierociniec utrzy my wany przez fundacj Chodorkowskiego
Otwarta Rosja.
Szef kancelarii Putina Aleksander Wooszy n przed aresztowaniem Lebiediewa nawet nie zna
jego nazwiska i domy la si, e Putin te nigdy o nim nie sy sza31. Prezy dent umy wa rce od
tego ledztwa, twierdzc, e nie zatwierdza aresztowa ani przeszuka pniej jednak sam sobie
zaprzeczy , bo podczas wy wiadu z amery kaskimi dziennikarzami potwierdzi, e rozmawia
z prokuratorem generalny m o uwizieniu Lebiediewa32. Jego zaangaowanie roso wraz
z przy padkowy m rozwojem ledztwa podczas letnich miesicy wy peniony ch spekulacjami,
ktre przy wodziy na my l radzieck kremlinologi. Afera Jukosu nie by a operacj
zaplanowan z duy m wy przedzeniem, metody cznie przeprowadzon w stalinowskim sty lu
pisa jeden z history kw33. Putin reagowa na bieco na rozwj wy padkw i nie wy powiada si
publicznie na ten temat, co potgowao wraenie wielkiej intry gi. Jeszcze we wrzeniu
przekony wa, e ledztwo doty czy o zwy kego przestpstwa, niezwizanego z adn afer.
Chodorkowski dalej toczy boje z Kremlem, nie ty lko o legislacj podatkow, ale te o plan
budowy rurocigu do Chin zdaniem Putina decy zja ta powinna nalee do pastwa, a nie
pry watnej firmy . ledztwo wci trwao i obejmowao kolejne osoby , a ty mczasem
Chodorkowski ju dy do fuzji z Sibnieftem i dalej flirtowa z amery kaskimi gigantami
naftowy mi, prowadzc z nimi rozmowy , czemu Putin wczeniej udzieli swojego poparcia. Jeeli
aresztowanie Lebiediewa miao by ostrzeeniem, to Chodorkowski nic sobie z tego nie robi.
Dalej podrowa po wiecie, prowadzi interesy i uparcie narzeka na prokuratora34. By pewny ,
e problemy prawne jego firmy to kwestia rozgry wek wewntrz administracji Putina, ale
wierzy , e presja opinii publicznej wkrtce pooy kres tej krucjacie. Na dziewidziesit
procent czeka mnie aresztowanie zwierzy si swojemu prawnikowi ale to wci nie sto
procent. Kto musiaby oficjalnie zatwierdzi decy zj o aresztowaniu, eby ry zy ko zaczo by
stuprocentowe35. Putin ju kilka razy wy ranie sugerowa taki zamiar. Po zatrzy maniu
Lebiediewa Chodorkowski prbowa umwi si z prezy dentem za porednictwem dy rektora FSB
Nikoaja Patruszewa. Ten zamiast na spotkanie z Putinem, zaprosi go na rozmow z Ustinowem,
ale Chodorkowski nie da si wy prowadzi w pole.
W sierpniu 2003 roku Jukos ju powetowa sobie cz strat poniesiony ch na giedzie,
a rosy jska agencja anty monopolowa zaaprobowaa fuzj z Sibnieftem, co uciszy o spekulacje
wrd inwestorw i anality kw, czy ledztwo przeszkodzi powstaniu nowego giganta naftowego.
Jeszcze w ty m samy m miesicu Kreml zgodzi si na spk BP z TNK, jedny m z mniejszy ch
rosy jskich producentw ropy naftowej, co odczy ty wano jako zapowied otwarcia si na
inwesty cje zagraniczne. We wrzeniu Chodorkowski wy bra si na szczy t energety czny
w Petersburgu z udziaem nafciarzy ze Stanw Zjednoczony ch i Rosji i prbowa zawrze
umow fuzji Jukosu-Sibnieftu z Chevronem. Gdy to si nie udao, wznowi negocjacje
z korporacj ExxonMobil, ktrej prezes poinformowa Michaia Kasjanowa o prowadzony ch
rozmowach36. Spekulacje na temat tej umowy sprawiy , e wskaniki giedowe znowu
poszy boway w gr i osigny rekordowe wartoci.
Fuzja Jukos-Sibnieft wy ceniana na czterdzieci pi miliardw dolarw w momencie jej
podpisania staa si faktem 2 padziernika. Chodorkowski dalej lata po wiecie i prowadzi
wy kady dla studentw, dziennikarzy i akty wistw, przedstawiajc swoj wizj nowoczesnej
transformacji biznesu i spoeczestwa, ktra uwolniaby drzemicy w narodzie potencja
i zerwaa ostatnie wizy z radzieck mentalnoci. W wy wiadzie udzielony m w olniewajcy ch
wntrzach siedziby firmy w Moskwie tumaczy , e Rosja znajduje si na rozdrou, o jej
przy szy ch losach nie zdecy duje za wy br midzy kapitalizmem a komunizmem, lecz raczej
midzy spoeczestwem demokraty czny m a pastwem autory tarny m. Nie chodzi o wy br
midzy modelem poudniowokoreaskim a pnocnokoreaskim powiedzia, odrzucajc stare
podziay ideologiczne. To bardziej przy pomina wy br midzy Kanad a Gwatemal, czy li
midzy nowoczesny m rzdem przestrzegajcy m zasad jawnoci i odpowiedzialnoci a republik
bananow37. Tego rodzaju publiczne wy powiedzi wy prowadzay Putina z rwnowagi. Poskary
si na Chodorkowskiego Johnowi Browneowi, prezesowi BP, gdy spotkali si w Moskwie, eby
podpisa umow o inwesty cjach tej firmy w Rosji. Przeknem wicej zniewag ze strony tego
czowieka, ni jestem gotw wy trzy ma powiedzia38.
Zo Putina na Chodorkowskiego podsy cay jego obawy doty czce zaplanowany ch na
grudzie 2003 roku wy borw parlamentarny ch oraz odraza prezy denta Rosji i jego najbliszy ch
wsppracownikw z Petersburga do tego rozpolity kowanego nuwory sza, ktry wy korzy sta chaos
lat dziewidziesity ch, eby si wzbogaci, a teraz sdzi, e moe uy swojej fortuny , eby
dy ktowa kierunki rozwoju Rosji. Mamy w Rosji kategori ludzi, ktrzy zostali miliarderami, jak
to si u nas mwi, w cigu jednej nocy stwierdzi Putin w wy wiadzie dla New York Timesa
w padzierniku, kiedy ledztwa osigny punkt kulminacy jny . By a to odpowied oderwana od
tematu py tano go o dajc si sy sze na Zachodzie kry ty k nie do jasno okrelonego
stosunku Rosji do demokracji, a nie o Jukos ani Chodorkowskiego. To pastwo zrobio z nich
miliarderw mwi dalej. Rozdao prakty cznie za darmo wielki majtek narodowy . Zreszt
sami o sobie mwi: Pastwo zmusio nas, eby my zostali miliarderami . Potem,
w kolejny ch aktach tej sztuki, nabrali przekonania, e bogowie maj ich w opiece e wszy stko
im wolno39.
Pewien wy soki urzdnik Kremla stwierdzi, e Putin traktowa jak swoj misj history czn
udaremnienie ambicji Chodorkowskiego, by nie ty lko wpy wa finansowo na decy zje polity czne
lub wrcz je kupowa, ale i zagarn pastwo dla siebie. w urzdnik doda, e Putin by gotw
posuy si wszy stkimi dostpny mi mu rodkami, eby powstrzy ma Chodorkowskiego.
Niestety , nie da si tego zrobi w elegancki, adnie wy gldajcy sposb40.

23 padziernika do siedziby Jukosu w Moskwie przy szed faks podpisany przez Wadimira
Ustinowa, ktry wzy wa Chodorkowskiego do wy janienia kwestii podatkowy ch doty czcy ch
fabry ki nawozw sztuczny ch Apatit. Prawnik Chodorkowskiego twierdzi, e ten nawet nie widzia
wezwania41, bo wanie lecia na Sy beri, eby prowadzi tam kampani polity czn przed
nadchodzcy mi wy borami. 25 padziernika jego pry watny odrzutowiec wy ldowa
w Nowosy birsku, eby uzupeni paliwo. Nagle na lotnisku pojawi si elitarny oddzia
komandosw z FSB, otoczy samolot i po chwili wdar si na pokad. Najbogatszego czowieka
w Rosji rzucono na podog, skuto kajdankami, zarzucono mu kaptur na gow i zawieziono
samolotem wojskowy m z powrotem do Moskwy .
Aresztowanie Chodorkowskiego wstrzsno rosy jsk gied. Warto akcji pikowaa przez
ty dzie, a inwestorzy i przy wdcy polity czni prbowali zrozumie, co si dzieje. Przez niemal
trzy lata jako gowa pastwa Putin budowa swj wizerunek reformatora, obrocy wolnego
ry nku, ktry przy nis pastwu dobroby t. Teraz zdawao si, e zdecy dowanie opowiedzia si po
stronie twardogowy ch w swoim rzdzie, siowikw. Kapitalizm z twarz Stalina gosi ty tu
w poniedziakowy m wy daniu Niezawisimej Gaziety po aresztowaniu Chodorkowskiego. Inny
dziennik, Nowaja Gazieta, pisa, e siy majce dba o porzdek publiczny naduy y wadzy ,
a prezy dent nic nie zrobi, eby powstrzy ma ten zamach42. Zwizek biznesmenw, do ktrego
jeszcze przed weekendem nalea Chodorkowski, opublikowa owiadczenie potpiajce jego
zatrzy manie. Zdaniem przedsibiorcw i pracodawcw ta decy zja cofna kraj o wiele lat.
Dwa dni po aresztowaniu Chodorkowskiego Putin zwoa zebranie swojego gabinetu. Akcje,
waluta i obligacje gwatownie taniay , wic wezwa do zakoczenia histerii i spekulacji.
Odrzuci prob zwizku biznesmenw, eby razem omwi t spraw. Lodowato owiadczy , e
nie bdzie si targowa w sprawach doty czcy ch wy kony wania zada przez siy , ktre
utrzy muj porzdek publiczny , i ostrzeg zgromadzony ch wok stou ministrw rzdu, eby si
w to nie mieszali. Nastpnie powiedzia, e zapewne sd mia wy starczajce powody , eby
podj tak decy zj, chocia to wanie on wy da ostateczn zgod na aresztowanie
Chodorkowskiego43.
Liberaowie w obozie Putina, midzy inny mi Michai Kasjanow i jego starzy koledzy
z Petersburga, German Gref i Aleksiej Kudrin, by li skonsternowani i przeraeni. Uwaali, e
ledztwo przeciw Chodorkowskiemu zwiastuje koniec ich reformatorskiej misji44. Kasjanow do
tej pory wiernie przestrzega umowy z Putinem z 2000 roku kierowa polity k gospodarcz
rzdu, a sprawy bezpieczestwa zostawi Putinowi. Teraz jednak Putin mimo protestw
Kasjanowa bardzo mocno zacz ingerowa w sprawy ekonomiczne. Pi dni po aresztowaniu
prokurator zamrozi udziay Chodorkowskiego i jego partnerw w Jukosie. By o to niemal p
cakowitej wartoci firmy , czy li 14 miliardw dolarw wedug wy ceny sprzed spadkw na
giedzie. Rzeczniczka prokuratora generalnego twierdzia, e zamroenie nie jest rwnoznaczne
z konfiskat ani upastwowieniem, okazao si jednak, e wanie taki by cel tego posunicia.
Nastpnego dnia Kasjanow wy stpi publicznie, eby powiedzie, e zajcie majtku jest
nowy m zjawiskiem, ktrego konsekwencje trudno przewidzie45. By szczerze zatroskany , ale
nie mia ju wpy wu na rozwj wy padkw.
Ty lko jeden doradca z najbliszego otoczenia Putina naprawd zaprotestowa. Aleksander
Wooszy n, szef kancelarii, pracujcy na Kremlu ju w administracji Jelcy na i utrzy mujcy
bliskie kontakty z elit biznesu, dzie po aresztowaniu Chodorkowskiego zrzek si stanowiska. Putin
przez cay nastpny ty dzie prbowa go namwi do zmiany zdania podczas serii spotka na
Kremlu, ale Wooszy n uzna, e administracja pastwowa, na pocztku stanowica tak wielk
nadziej dla kraju, wy palia si; teraz ty lko mci powietrze wok siebie i wszdzie szuka wrogw.
Ogaszajc jego decy zj, Kreml nie wy jani jej powodw. Putin po prostu powoa na jego
miejsce Dmitrija Miedwiediewa, swojego modego protegowanego, a innego sojusznika
z Petersburga, Dmitrija Kozaka, mianowa zastpc Miedwiediewa. W ten sposb rezy gnacja
Wooszy na jedy nie umocnia druy n prezy denta. Kiedy Wooszy n umwi si z kolegami na
poegnalnego drinka na Kremlu, Putin spni si na to spotkanie. Zaj ostatnie wolne miejsce
przy dugim stole i wznoszc toast, powiedzia, e jego zdaniem rezy gnacja Wooszy na ze
stanowiska to bd. Po przy jciu prezy denta przy stole co chwila zapadao niezrczne, dugie
milczenie. W kocu Putin wsta, powiedzia, e chy ba przeszkadza, i wy szed46.

K asjanow py ta trzy razy , za co aresztowano Chodorkowskiego, ale Putin powiedzia mu ty lko,

e miarka si przebraa, kiedy przedsibiorca zacz finansowa jego polity czny ch przeciwnikw.
Wbrew obawom Putin nie zamierza z powrotem upastwawia gospodarki ani rozprawi si
z oligarchami. Po prostu usun czowieka, ktrego uwaa za zagroenie dla swojej wci
umacnianej wadzy . Kilka dni po aresztowaniu Putin powiedzia swojemu doradcy
ekonomicznemu Andriejowi Iarionowowi, e od jakiego czasu chroni Chodorkowskiego przed
pewny mi ludmi z krgu jego najbliszy ch wsppracownikw, bo ci ju dawno chcieli ukara
oligarch. Ty mczasem Chodorkowski ignorowa wielokrotnie powtarzane ostrzeenia i wy bra
walk z Kremlem. Putin tumaczy Iarionowowi, e w kocu postanowi usun si w cie
i pozwoli Chodorkowskiemu na wasn rk rozwiza swoje problemy z chopakami47. By a
to mniej brutalna metoda ataku ni szpikulec do lodu, ktry m na rozkaz Stalina pozbawiono y cia
Trockiego w Meksy ku, ale rwnie niewy bredna i tak samo skuteczna. Chodorkowskiego
aresztowano ledwo sze ty godni przed grudniowy mi wy borami parlamentarny mi i chocia ten
akt spotka si z potpieniem w kraju i za granic, a take mocno podway zaufanie inwestorw
i wy woa tpnicie na giedzie, atak na jednego z oligarchw przy sporzy Putinowi popularnoci
wrd przecitny ch Rosjan. Wikszo z nich i tak nie inwestowaa na giedzie, a jeli ju, to ty lko
niskie kwoty .
Kiedy nadszed dzie wy borw, blok zwolennikw Putina w Dumie, przemianowany ju na
Jedn Rosj, odnis miadce zwy cistwo. Dokona tego, chocia przedstawi jedy nie
szcztkowy zary s programu. Kremlowski strateg Wadisaw Surkow zaczy na karier od
wsppracy z Chodorkowskim, ale teraz niczy m rasowy populista wy korzy sta niech
spoeczestwa do oligarchw, cy nicznie czc ich z parti komunisty czn. Ponadto zaaranowa
utworzenie cztery miesice przed wy borami nowej partii pod nazw Rodina (Ojczy zna);
jedy ny m jej celem by o odebranie gosw komunistom za pomoc odwoy wania si do ideologii
nacjonalisty cznej i socjalisty cznej, ktr promowa te znany z polity czny ch bazestw
i ksenofobiczny ch wy powiedzi Wadimir y rinowski, lider ugrupowania o nazwie kompletnie
nieprzy stajcej do goszony ch przez nie wartoci: Liberalno-Demokraty czna Partia Rosji.
Senna kampania wy borcza odzwierciedlaa rosnc wrd Rosjan apati. Jeeli ju dao si
usy sze jak debat, to paday w niej jedy nie przerabiane wielokrotnie argumenty zwizane
z zaamaniem gospodarczy m w latach dziewidziesity ch, jakby wierzono, e elektoratowi
wci najbardziej zaley na rewanu za korupcj i chaos, ktre przy niosa demokracja. Caa
epoka Jelcy na wraz z towarzy szcy mi jej trudnociami ekonomiczny mi i pojawieniem si
oligarchw, midzy inny mi Chodorkowskiego, znalaza si pod zmasowany m ostrzaem telewizji
publicznej. Bez przerwy wtaczano ludziom do gw jeden przekaz: e dziki Putinowi kraj przesta
si stacza. Jeeli przez demokracj rozumiemy zanik pastwowoci, to niepotrzebna nam taka
demokracja owiadczy Putin przed wy borami podczas rozmowy z grup dziennikarzy
zagraniczny ch, kiedy poproszono go o komentarz doty czcy zarzutw, e wolnoci
demokraty czne w Rosji ulegaj erozji. Do czego jest potrzebna demokracja? Do poprawy
warunkw y cia, do zapewnienia ludziom wolnoci. Nie sdz, e istnieje na wiecie nard, ktry
pragnie demokracji prowadzajcej do chaosu. Chaos ju i tak panowa w Rosji na przy kad
w przeprowadzony m dwa dni przed wy borami samobjczy m zamachu w pocigu osobowy m
niedaleko granicy z Czeczeni zginy czterdzieci dwie osoby lecz ten fakt zdawa si nie
liczy . Organizacja Bezpieczestwa i Wsppracy w Europie kry ty kowaa media publiczne za
stronniczo podczas prezentacji materiaw wy borczy ch i przedstawia dowody naduy
administracy jny ch w trakcie kampanii, ktre dziaay na korzy Jednej Rosji albo wy ranie
szkodziy inny m partiom. Lider komunistw, podstarzay Giennadij Ziuganow, wnis oficjaln
skarg, kiedy przed wy borami wy szo na jaw, e w Republice Baszkortostanu znaleziono osiemset
ty sicy wy peniony ch kartek z gosami oddany mi na Jedn Rosj48.
Dzie przed wy borami Putin mia bezsenn noc. Wczenie rano, gdy z on stanli przy urnie
wy borczej, Ludmia wy tumaczy a, dlaczego nie mg spa49. Jego ukochana czarna suczka rasy
labrador o imieniu Koni oszczenia si i miaa omioro mody ch. Putin dosta Koni w prezencie
w grudniu 2000 roku po odwiedzinach w hodowli, gdzie szkolono psy tropice i ratownicze.
Podobno jej przodkiem by labrador nalecy niegdy do Leonida Breniewa. Koni by a drugim
psem w domu Putinw po pudlu Tosce, ktrego Putin sprezentowa crkom50 i szy bko staa si
jego ulubienic. Towarzy szy a mu nawet podczas oficjalny ch spotka w jego rezy dencji,
niczy m rekwizy t, ktry zalenie od sy tuacji ociepla wizerunek Putina albo oniemiela goci51.
Kiedy Bush odwiedzi Nowo-Ogariowo, Putin porwna Koni z Barney em, terierem szkockim
amery kaskiego prezy denta. Jest wiksza, szy bsza i silniejsza powiedzia52.
Wiadomo o szczenitach pojawiaa si w telewizji o wiele czciej ni materiay partii
opozy cy jny ch. Wieczorem okazao si, e opozy cja przegraa z kretesem. Nawet nie majc
niezalenej tosamoci polity cznej, Jedna Rosja z atwoci zdoby a 36 procent gosw, co
zgodnie z zasadami podziau miejsc w Dumie wy starczy o do uzy skania wikszoci bezwzgldnej.
Na komunistw zagosowao niecae 13 procent elektoratu, o poow mniej ni cztery lata
wczeniej, kiedy Putin dopiero zaczy na karier polity czn. W 1996 roku, pi lat po rozpadzie
Zwizku Radzieckiego, Jelcy n pokona odrodzon parti komunisty czn zaledwie minimaln
wikszoci gosw. Putinowi udao si na dobre pogrzeba to zagroenie.
Liberalni Demokraci i nowo powstaa Rodina uzy skay niemal ty le samo gosw, przez co
Giennadij Ziuganow kipia ze zoci. Ta gorszca farsa nie ma nic wsplnego z demokracj
powiedzia53. Jaboko, filar polity ki liberalnej od czasw pierestrojki, i Sojusz Si Prawicowy ch
zdominowany przez zwolennikw liberalny ch reform gospodarczy ch, ktrzy najgoniej
protestowali przeciwko aresztowaniu Chodorkowskiego, nie zdoay zebra nawet piciu procent
potrzebny ch do przekroczenia progu wy borczego i wejcia do Dumy . Zmarniay pod presj
Kremla i dobiy je wewntrzne walki o wadz. Oprcz kilku niezaleny ch deputowany ch po raz
pierwszy od rozpadu ZSRR w Dumie zabrako bloku liberalnego. Kiedy zliczono wszy stkie gosy
i rozdzielono miejsca w parlamencie, Putin ju wiedzia, e moe liczy na wikszo
parlamentarn dziki obsadzeniu ponad trzy stu z cztery stu pidziesiciu miejsc swoimi
zwolennikami inaczej mwic, odtd mg liczy na przy jcie dowolnej ustawy
zaproponowanej przez Kreml, a nawet na zmian konsty tucji ograniczajcej jak niektrzy ju
zaczli zauwaa do dwch liczb kadencji prezy denta. A zatem znowu mamy sy stem
jednoparty jny rzek ponuro lider Jaboka Grigorij Jawlinski, siedzc po wieczorze wy borczy m
w elegancko odnowiony ch wntrzach hotelu Kempinski, skd rozciga si widok na plac
Czerwony ; ten budy nek te by sy mbolem prosperity , ktra zacza si za rzdw Putina. Nawet
pod koniec epoki radzieckiej istnia pewien rodzaj debaty w kwestiach legislacy jny ch. Takiego
parlamentu nie by o w Rosji od czasw Breniewa.
Na Kremlu hucznie witowano zwy cistwo wy borcze. Wadisaw Surkow triumfalnie
obwieszcza, e partie liberalne, ktre nie weszy do parlamentu, powinny zda sobie spraw, e
ich misja history czna si skoczy a. Twierdzi, e Putin reprezentuje koniec starego sy stemu
polity cznego. W polity ce nastaj nowe czasy 54.
ROZDZIA 14

ANNUS HORRIBILIS

1 wrzenia 2004 roku Putin przeby wa w Soczi nad Morzem Czarny m, gdzie niezby t skutecznie
prbowa cieszy si ostatnimi dniami wakacji w uwielbiany m przez siebie podzwrotnikowy m
klimacie. Spdza w ty m orodku prezy denckim wicej czasu ni w inny ch oficjalny ch
rezy dencjach Kremla poza Moskw. To tam czsto goci przy wdcw obcy ch pastw, midzy
inny mi Jacquesa Chiraca i Gerharda Schrdera, z ktry mi jako trjka sprawiedliwy ch
publicznie sprzeciwia si amery kaskiej interwencji militarnej w Iraku. Ci trzej przy wdcy
niekoniecznie triumfalnie skonstatowali, e speniy si ich najgorsze wizje, bo po szy bkim
obaleniu przez Amery kanw dy ktatury Saddama Husajna wojna zmienia si w dugie,
niszczy cielskie powstanie. Putin tak bardzo zy si ze Schrderem, e zaatwi mu oraz jego onie
szy bk adopcj dziecka z Rosji. Kady przy wdca chccy zawrze z Putinem porozumienie
przeciwko protekcjonalnej polity ce Georgea W. Busha stara si wy ciszy w swoim kraju
kry ty czne gosy pod adresem Rosji, wliczajc w to oczy wicie wojn w Czeczenii.
Zowieszczy cig wy darze ju zepsu Putinowi sierpniowy wy poczy nek. 21 sierpnia co
najmniej pidziesit osb zgino podczas zuchwaego rajdu czeczeskich rebeliantw.
Wczeniej, w czerwcu, zorganizowali oni podobny rajd w ssiedniej Inguszetii, zabijajc prawie
stu ludzi zaledwie kilka dni przed nowy mi wy borami w Czeczenii, ktre Chirac i Schrder chwalili
jako dowd, e Putin stara si znale polity czne rozwizanie trwajcego ju pity rok konfliktu.
Nastpnie noc 24 sierpnia dwa samoloty pasaerskie wy startoway w mniej wicej godzinny m
odstpie od siebie z lotniska Domodiedowo w Moskwie. Okoo jedenastej w nocy oba niemal
jednoczenie eksplodoway w powietrzu okazao si, e na ich pokadach znalazy si terrory stki
samobjczy nie. Jedna dostaa si do samolotu ju po wpuszczeniu na pokad wszy stkich
pasaerw w zamian za ty sic rubli apwki. Pierwszy samolot mia lecie do Wogogradu,
a drugi do Soczi. Zgino osiemdziesit dziewi osb.
Zdajc sobie spraw z powagi sy tuacji, Putin wrci do Moskwy i powoa komisj specjaln
do zbadania ty ch zamachw, ale w weekend wrci do Soczi i milcza a do nastpnego
wy stpienia w towarzy stwie Chiraca i Schrdera. Oskary o te zamachy najtragiczniejsze akty
terroru w przestrzeni powietrznej Rosji Al-Kaid, co dramaty cznie mijao si z prawd.
Zaledwie kilka godzin od tego owiadczenia kolejna kobieta zdetonowaa adunek wy buchowy
przy wejciu do stacji metra Riska w Moskwie, ty lko pi kilometrw od Kremla.
Zamachowczy ni zgina, tak samo jak dziewi inny ch osb, ponad pidziesit za zostao
ranny ch. Wrd funkcjonariuszy pastwowy ch, ktrzy czy m prdzej ruszy li na miejsce tragedii,
by mer Moskwy Jurij ukow. Wy bucha panika podobna do histerii towarzy szcej zamachom
bombowy m w 1999 roku. Moskiewska policja poinformowaa, e terrory stka nazy waa si Rosa
Nagajewa, lecz pniej okazao si, e to nieprawda1. Jej siostr Amanat podejrzewano
o zamach na jeden z dwch samolotw; wsplokatorka Rosy , Sacita Debirchanowa,
odpowiadaa za drug eksplozj. Wszy stkie trzy mieszkay w obskurny m mieszkaniu wrd ruin
Groznego razem z czwart kobiet, Marjam Taburow. Ich dom znajdowa si par krokw od
toncego w bocie, cuchncego gwnego ry nku miasta, gdzie sprzedaway odzie, ktr
przy woziy z Azerbejdanu2. 22 sierpnia, dwa dni przed zamachem na samoloty , wszy stkie
cztery pojechay autobusem z Groznego do stolicy Azerbejdanu Baku. By y zamieszane w now
fal terroru. Wadzom szy bko udao si odtworzy ich tras, ale nikt nie wiedzia, gdzie si
podziaa Taburowa ani, jak si pniej okazao, Rosa Nagajewa3.

N a pocztku 2004 roku wadza Putina znajdowaa si w zenicie. Wy bory parlamentarne

przy piecztoway jego kontrol nad ciaem ustawodawczy m, a aresztowanie Chodorkowskiego


zatrzso wprawdzie gied, ale nie nadszarpno popularnoci prezy denta, ktrej wskanik wci
utrzy my wa si na poziomie ponad 70 procent. Nawet czujni inwestorzy poczuli ulg, widzc, e
atak na Jukos wiza si raczej z walk polity czn i porachunkami osobisty mi, ni z chci
upastwowienia przemy su. Za p roku ludzie zapomn, e Chodorkowski wci siedzi
w wizieniu twierdzi William Browder, dy rektor Hermitage Capital, jednego z funduszy
inwesty cy jny ch, ktre wy py ny na fali boomu gospodarczego pod rzdami Putina4. Dziki
coraz lepszej sy tuacji ekonomicznej co dzie przy by wao nowy ch sklepw, restauracji
i mieszka, szczeglnie w Moskwie i inny ch miastach. Od kry zy su fiskalnego w 1998 roku ceny
ropy wzrosy ponad trzy krotnie, a dziki nowej polity ce podatkowej, narzuconej przez Putina
koncernom naftowy m i jak na ironi opartej na propozy cjach zgoszony ch przez Jukos, skarb
pastwa znowu si zapeni. Dy widendy rzdu z ty tuu wy doby cia i przetwarzania ropy naftowej
by y niemal dwa razy wy sze, a cakowity dochd z handlu, ktry wy nosi sze miliardw
dolarw, gdy Putin zosta premierem, gwatownie wzrs i przekroczy osiemdziesit miliardw5.
Rosjanie zaczli si przy mierza do roli najwikszego producenta ropy naftowej na wiecie,
wikszego nawet ni Arabia Saudy jska. Ten boom nie by zasug samego Putina, a jego kry ty cy
namiewali si, e po prostu mia szczcie, ale jako niekwestionowany przy wdca to wanie on
zbiera polity czne plony sukcesu.
W pierwszej poowie sty cznia Kreml dalej walczy z Jukosem. Ty m razem ogosi, e firma za
sam 2000 rok jest winna skarbowi pastwa 3,4 miliarda dolarw zalegy ch podatkw. Premier
Michai Kasjanow jako jedy ny publicznie zgosi zastrzeenia. W wy wiadzie udzielony m
Wiedomostiom tumaczy , e Chodorkowski i jego partnerzy nie uchy lali si od pacenia
podatkw, ty lko po prostu znaleli luki w prawie, z ktry ch mg korzy sta kady . Teraz te prakty ki
zdelegalizowano i uznano, e prawo dziaa wstecz6. Putin nie puci mimo uszu kry ty czny ch uwag
premiera, bez wzgldu na to, jak mikko zabrzmiay . Kasjanow bardzo uwaa, eby nigdy nie
wy powiada wprost negaty wny ch opinii o swoim szefie, ale nastpnej soboty na ruty nowy m
spotkaniu Rady Bezpieczestwa Putin poprosi zebrany ch, eby po omwieniu wszy stkich
planowany ch punktw jeszcze przez chwil zostali. W radzie zasiadali najwaniejsi urzdnicy
pastwowi, midzy inny mi ministrowie obrony i spraw zagraniczny ch i oczy wicie Kasjanow.
Putin kaza prokuratorowi generalnemu Wadimirowi Ustinowowi przeczy ta na gos zarzuty
wobec Chodorkowskiego wszy stkie, bez wy jtku majc nadziej, e przedstawienie w tak
wy rany sposb jego przestpstw rozwieje wtpliwoci i pokae Kasjanowowi, jak bardzo si
pomy li w swojej ocenie, zanim kto inny podejmie temat. Ustinow ponad godzin strona po
stronie czy ta monotonny m gosem list zarzutw. Czonkowie Rady Bezpieczestwa nie
rozumieli, jaki jest cel tego spektaklu, wic siedzieli bez ruchu z kamienny mi twarzami
wspomina to spotkanie Kasjanow. Sam nie mg powstrzy ma umiechu, rozbawiony
absurdalnoci sy tuacji i atwy mi do przejrzenia takty czny mi zagry wkami. Putin siedzia na
kocu dugiego owalnego stou i przy glda si wsppracownikom, badajc ich reakcje.
Wikszo patrzy a przed siebie, nie zdradzajc emocji, ty lko Kasjanow siedzia umiechnity .
Kiedy Ustinow skoczy , nikt nie zadawa py ta ani nie pisn sowa. Wszy scy cicho wy szli7.
Przewaga polity czna Putina by a tak dua, e jakakolwiek ry walizacja wy dawaa si
bezsensowna. Nawet w rozpisany ch na marzec wy borach prezy denckich nie czeka go aden
znaczcy ry wal. Polity czni ty tani z epoki Jelcy na Giennadij Ziuganow i Wadimir y rinowski,
ktrzy kiedy mieli najwy sz wadz w pastwie w zasigu rki wy cofali si, zanim jeszcze
oficjalna kampania si zacza. Wy znaczy li party jny ch aparatczy kw, eby ci zamiast nich
prowadzili udawan kampani; w przy padku partii y rinowskiego sztandar nis jego ochroniarz
i by y bokser Oleg May szkin. Grigorij Jawlinski, wci rozgory czony po porace Jaboka
w grudniu, zignorowa desperackie proby Kremla, eby wzi udzia w kampanii jako trzecia sia
polity czna w wy cigu o fotel prezy dencki i pozwoli zachowa pozory demokraty cznego wy boru.
Podczas wsplny ch zimowy ch wakacji Bory s Niemcow, jeden z reformatorw i by y urzdnik
Jelcy na, prbowa namwi Kasjanowa do kandy dowania jako przedstawiciel zwolennikw
liberalnej gospodarki, ale ten nie mia nawet my le o ry walizacji ze swoim przeoony m.
W ty godniach poprzedzajcy ch kampani badania opinii publicznej wy kazay , e 55 procent
ankietowany ch jest zdania, e lepiej by oby odwoa wy bory i zaoszczdzi pienidze potrzebne
na ich organizacj8.
Nagle reelekcja Putina, to potwierdzenie, e spoeczestwo popiera drog wy bran przeze dla
Rosji, okazaa si bardzo wtpliwa, cho z powodu, ktrego on sam ani jego podwadni nie
przewidzieli. Wy my lona przez Surkowa sterowana demokracja odniosa tak wielki sukces, e
niemal grozia podwaeniem wizerunku Putina jako demokraty , ktry cakowicie zmieni kurs
Rosji, i to za zgod narodu. Jedn z pierwszy ch inicjaty w ustawodawczy ch nowej Dumy by a
propozy cja zmiany w konsty tucji, wy duajcej kadencj prezy denta do siedmiu lat, co
pozwolioby Putinowi kandy dowa w kolejny ch dwojgu wy borach. Dziki tej decy zji miaby
szans urzdowa do 2018 roku. Ale prezy dent sam zgosi sprzeciw i nalega, eby nie
wprowadza zmian konsty tucy jny ch. Wci chcia polega na demokraty czny m mandacie,
chocia wskutek manipulacji na Kremlu czeka go wy cig, w ktry m brakowao prawdziwy ch
ry wali. Kreml by zmuszony wy stawi wasny ch kandy datw, midzy inny mi Jawlinskiego
i by ego czonka legislatury z Petersburga, Siergieja Mironowa; ten ostatni przy j nominacj
zaproponowan przez jedn z may ch partii, jednoczenie z pasj apelujc o poparcie dla
urzdujcego prezy denta. Jeeli przy wdca, ktremu ufamy , staje do walki, nie wolno go
opuszcza powiedzia o Putinie9. Liberaowie nie mogli si zdecy dowa na jednego kandy data
by o to dla nich rwnie trudne, jak stworzenie wsplnego bloku przed wy borami
parlamentarny mi. Irina Chakamada, Rosjanka o japoskich korzeniach i jedna z najwaniejszy ch
kobiet w polity ce, wy startowaa samodzielnie. Jej partia, Sojusz Si Prawicowy ch, odmwia jej
poparcia. Przeby wajcy na wy gnaniu w Londy nie Bory s Bieriezowski te finansowa jednego
z kandy datw, Iwana Ry bkina, by ego marszaka Dumy i sojusznika Jelcy na. Ten w kocu
zrezy gnowa ze startu, ale zdy jeszcze doda kampanii dramaty zmu, bo w luty m znikn bez
ladu na cztery dni, wadze za wszczy ledztwo, sdzc, e mogo doj do morderstwa. Kiedy
znowu da o sobie zna, zapewnia, e bdzie dalej prowadzi kampani. Po ty ch sowach od razu
wy jecha do Londy nu, gdzie spotka si z ludmi Bieriezowskiego, midzy inny mi z Aleksandrem
Litwinienk, by y m oficerem FSB, ktry rzuca publiczne oskarenia na agencj. Litwinienko
uciek z Rosji w padzierniku 2000 roku i osiedli si w Londy nie, wspierany finansowo przez
Bieriezowskiego. Dopiero z zagranicy Ry bkin poinformowa, e porwano go i poddano dziaaniu
rodkw odurzajcy ch w Kijowie, dokd pojecha na zaproszenie lidera czeczeskich
separaty stw, Asana Maschadowa, by ego prezy denta republiki, a od jakiego czasu jednego
z najbardziej poszukiwany ch przestpcw w Rosji. Wy glda na to, e Ry bkin nie zwrci uwagi
na fakt, jak mao prawdopodobne by o, e Maschadow ry zy kowaby podr na Ukrain, gdzie
roio si od rosy jskich sub bezpieczestwa.
Ry bkin stwierdzi, e na cztery dni straci przy tomno po zjedzeniu kanapek i wy piciu herbaty
w kijowskim hotelu. Gdy si ockn, dwaj uzbrojeni Rosjanie pokazali mu nagranie wideo, ktrego
nie chcia szczegowo opisa, ale powiedzia, e zostao nakrcone przez zwy rodnialcw
i miao go uciszy pod grob kompromitacji10. Zdaniem Litwinienki Ry bkinowi podano narkoty k
SP-117 zwany serum prawdy korzy stay z niego rosy jskie suby wy wiadowcze. Kiedy
zay jesz SP-117, mog z tob robi, co ty lko zechc, bd ci wozi z miejsca na miejsce,
wsadz ci do ka z dziewczy nami albo chopakami i sfilmuj, i ty m podobne rzeczy
tumaczy . Potem dostajesz piguk z antidotum i znowu jeste sob, ale nie pamitasz, co si
z tob dziao11. Nikt nie traktowa powanie sw Ry bkina, nawet jego ona, ktra powiedziaa, e
al jej Rosji, jeli do rzdzenia rw si tacy ludzie jak on12. Jego kariera polity czna na zawsze
lega w gruzach. Bieriezowski jednak ani na chwil nie zaprzesta prowadzenia kampanii
dy skredy tujcej Putina. Regularnie potpia dziaania prezy denta, atakujc z coraz wiksz
zajadoci i coraz swobodniejszy m stosunkiem do prawdy . To nie ostatni raz, gdy obaj
z Litwinienk by li uwikani w sensacy jne, dramaty czne wy darzenia z udziaem szpiegw i trucizn.

P utin ignorowa nie ty lko ry wali; podobnie jak cztery lata wczeniej ostentacy jnie mao uwagi
powica swojej kampanii. Nie musiaa by intensy wna, bo kontrolowana przez Kreml telewizja
posusznie i bezkry ty cznie prezentowaa w wieczorny ch wiadomociach ty le materiaw o jego
codziennej pracy , e adna kampania nie by aby w stanie pokaza wicej. Jego ry wale, o ile
w ogle o nich mwiono, by li przedstawiani w infanty lny sposb albo pitnowani. 12 lutego
o smej rano odby a si pierwsza debata kandy datw na prezy denta specjalnie zorganizowano
j tak wczenie, eby obejrzao j jak najmniej telewidzw. Putin odmwi udziau, lecz powtrki
jego dwudziestodziewiciominutowej przemowy oficjalnie inaugurujcej kampani nadawano
wiele razy przez cae popoudnie i wieczorem. Nie mia spotw wy borczy ch, nie jedzi na
konwencje ani nie przedstawi adny ch propozy cji programowy ch na nastpn kadencj
wy starczy o, e dalej by y wy m ucielenieniem stabilizacji w kraju.
Paradoks polega na ty m, e po czterech latach prezy dentury Putina stabilizacja w Rosji wci
zdawaa si wtpliwa; wy starczy aby jedna katastrofa, eby wrci do wspominanego tak czsto
przez niego chaosu lat dziewidziesity ch. W przeddzie wy borw wy bucha bomba przed
drzwiami mieszkania Jeleny Triegubowej, dziennikarki, ktr Putin zaprosi na sushi, kiedy by
dy rektorem FSB. W 2003 roku wy daa ksik pod ty tuem Bajki kremlewskogo diggera (Bajki
kremlowskiego nurka) o swojej pracy w grupie dziennikarzy akredy towany ch na Kremlu, ktry m
coraz bardziej ograniczano swobod wy powiedzi. Ksika okazaa si bestsellerem. Utrzy mana
w plotkarskim tonie, szczegowo opowiadaa o podejmowany ch przez Kreml prbach
wpy wania na tre informacji. By a tam midzy inny mi historia o ty m, jak Putin zbeszta
chopca potrconego przez samochd. Od teraz ju nie bdziesz ama przepisw ruchu
drogowego powiedzia. Triegubowa podejrzewaa, e zamach jest jako zwizany
z nadchodzcy mi wy borami. Nie zostaa ranna, ale wy buch wstrzsn ni tak bardzo, e ucieka
z Rosji. y cie w ty m miecie staje si uciliwe stwierdzia13. Cztery dni pniej
zamachowiec dokona samobjczego ataku na stacj metra w centrum Moskwy , zabijajc
czterdzieci jeden osb i ranic ponad dwiecie. Jedna z kobiet podejrzany ch o organizacj tego
zamachu p roku pniej by a te zamieszana w wy buch bomby w metrze na stacji Riska14. 14
lutego, dwa dni po oficjalny m starcie kampanii, zawali si dach popularnego parku wodnego,
ktry niedawno zbudowano w poudniowej czci Moskwy . Transvaal Park by sztandarowy m
przy kadem atrakcji, jakie powstajca klasa konsumentw zawdziczaa boomowi gospodarczemu
epoki Putina tropikalny m rajem na lodowatej pnocy . W katastrofie y cie stracio dwadziecia
osiem osb, a projektanci obiektu przy pisali t tragedi terrory stom, chocia prawdziw
przy czy n by bd konstrukcy jny . Za aden z ty ch wy padkw nie mona by o wini
bezporednio Putina, stanowiy jednak rwnie wany wy znacznik jego rzdw jak sukcesy
gospodarcze, ktre lubi uwaa za swoje pry watne zasugi. Iwan Ry bkin wy puci chwy tliwy ,
celnie wy mierzony spot wy borczy w amery kaskim sty lu: zestawi katastrofy w metrze i parku
wodny m z problemami nkajcy mi sy stem edukacji i opiek zdrowotn, ale pastwowa
telewizja po prostu odmwia jego emisji15.
Mimo znacznej przewagi kierowany przez Surkowa zesp polity czny nic nie zostawi
przy padkowi. Kreml rozesa rozkazy nawet do najodleglejszy ch regionw, szczegowo
okrelajc, jakiego wy niku Putina oczekuje i jaka ma by frekwencja. Wadze w Chabarowsku
i na Dalekim Wschodzie zagroziy , e bd wy pisy wa ze szpitali ty ch pacjentw, ktrzy nie
udowodni, e otrzy mali formularze do gosowania korespondency jnego i oddali swj gos.
W Petersburgu urzdnik odpowiedzialny za gospodark mieszkaniow wy sa listy do nadzorcw
budy nkw; kaza im zadba o to, eby frekwencja wy niosa co najmniej 70 procent16.
Uprzedzajc y czenia Kremla, przedstawiciele administracji lokalnej pitrzy li przeszkody przed
ry walami Putina, co uniemoliwiao im prowadzenie kampanii. Podczas jednego z wiecw
w Jekatery nburgu policja interweniowaa pod pretekstem zagroenia terrory sty cznego; dwa dni
pniej w trakcie innego wiecu w Niny m Nowogrodzie odcito prd. Kampania cieszy a si tak
may m zainteresowaniem oby wateli, e najwikszy m zmartwieniem Kremla by o, czy
frekwencja przekroczy 50 procent, czy li prg potrzebny do uznania wy niku. Gdy by spada
poniej, konieczna by aby powtrka wy borw. Ju sam ten fakt by by dla Putina powodem do
wsty du, a na domiar zego jego najblisi doradcy zaczli wietrzy zalki spisku, ktry mia
pozbawi go wadzy . Gdy by konieczne stao si rozpisanie nowy ch wy borw, to zgodnie
z prawem obowizki prezy denta przejby na jaki czas premier, czy li Michai Kasjanow. Ten
za kry ty kowa postawienie w stan oskarenia Chodorkowskiego Putin wicie wierzy , e
prbowa on kupi sobie wadz nad pastwem. Ponadto spdzi wakacje z Bory sem
Niemcowem, ten za stwierdzi wtedy , e moe wy startowa w wy borach, o czy m Putin na
pewno si dowiedzia. Szansa na to, e Kasjanow dziki swoim manewrom znajdzie si u wadzy ,
by a mikroskopijna, ale Putin i jego sztab wierzy li, e moe si urzeczy wistni, nie zamierzali
wic ry zy kowa17.
Podczas koncertu na Kremlu 23 lutego sam Kasjanow przekona si na wasnej skrze, jak
chodno my li o nim Putin. W antrakcie zauway , e prezy dent w ustronny m kcie rozmawia
szeptem z szefem FSB Nikoajem Patruszewem, jego za stara si unika18. Nazajutrz Putin
wezwa Kasjanowa do swojego gabinetu na Kremlu i go zdy misjonowa. Nie ty lko nie poda do
publicznej wiadomoci powodw swojej decy zji, ale nie wy jawi ich nawet samemu
Kasjanowowi, ktrego ta wiadomo zaskoczy a tak bardzo, e nie od razu zrozumia, e prezy dent
da od niego ustpienia w try bie naty chmiastowy m, a nie po wy borach parlamentarny ch
w marcu, kiedy mona by si spodziewa wy boru nowego premiera19. W ten sposb Putin
spowodowa najsilniejszy do tej pory wstrzs na scenie polity cznej, cho jej stabilno od
pocztku by a wy znacznikiem jego rzdw, i jak przedtem Jelcy n wy korzy sta element
zaskoczenia, eby wzmocni efekt i skupi na sobie uwag mediw. Nawet jego najwy si rang
urzdnicy nie zostali wtajemniczeni w ten plan. Putin owiadczy jedy nie, e elektorat zasuguje
na to, eby pozna skad nowego rzdu przed wy borami, co stanowio potwierdzenie, e doskonale
zdaje sobie spraw z tego, jak przewidy walny jest ich wy nik. Putin jednak nie od razu ogosi, kto
zastpi Kasjanowa, a zwlekajc, wy woa gwatown fal spekulacji te jednak nie doty czy y
wy borw prezy denckich, do ktry ch zostay ju ty lko trzy ty godnie, lecz wy borw w 2008 roku,
kiedy mia zosta wy oniony nastpca Putina po zakoczeniu jego drugiej kadencji. Wikszo
polity kw i anality kw sdzia, e bdzie nim wanie Kasjanow jako jego polity czny sukcesor
idcy ladem Putina, ktry w podobny sposb obj urzd po Jelcy nie lecz le odczy tali
intencje prezy denta. Ten nie zamierza wy ranie wskazy wa swojego nastpcy , bo dziki
takiemu namaszczeniu kandy dat mgby si sta niezalen figur w polity ce. Tego rodzaju
decy zja zaszczepiaby w umy sach oby wateli wizj Rosji bez Putina, a by o o wiele za wczenie,
eby o ty m my le.
Putin zwleka przez ty dzie, eby wzmocni atmosfer napicia i niepewnoci. W spekulacjach
brano pod uwag przede wszy stkim obozy polity czne na Kremlu: liberaw i siowikw, ktry m
przewodzili odpowiednio Aleksiej Kudrin i Siergiej Iwanow. Obaj mieli aspiracje, by wspi si
po plecach Putina na szczy ty wadzy . Ty mczasem prezy dent ogosi nominacj, ktrej nikt si nie
spodziewa, nawet wrd frakcji opozy cy jny ch. Wrd elit polity czny ch zawrzao pisaa
dziennikarka Anna Politkowska. Zgady wanka, kogo wskae Putin, zdominowaa przekaz
telewizy jny wszy stkich stacji. Spece od polity ki mieli o czy m dy skutowa, a prasa w kocu
dostaa temat, by mie o czy m pisa podczas kampanii wy borczej20.
Niecae dwa ty godnie przed wy borami Putin zwoa zebranie z udziaem liderw grup
parlamentarny ch, eby stworzy pozory konsultacji, bo tego wy magaa konsty tucja. Na ty m
spotkaniu oznajmi, e nowy m premierem zostanie Michai Fradkow. Jeden z uczestnikw
zebrania tak zrelacjonowa w Wiedomostiach ten moment: Zapado milczenie, bo niektrzy
z nas nie mogli sobie przy pomnie, kim jest Fradkow21. Fradkow, y siejcy polity k
z podwjny m podbrdkiem, od dawna pracowa w administracji pastwowej, ale jego kariera
by a bezbarwna i mao kto o nim sy sza. Zaczy na w radzieckim Ministerstwie Stosunkw
Gospodarczy ch z Zagranic, nie mia patrona ani zaplecza polity cznego, nikt nie zna jego
propozy cji programowy ch. Zdawa si rwnie nijakim kandy datem na urzd premiera, jak Putin
w 1999 roku. Nawet sam Fradkow wy glda na zaskoczonego. Putin skontaktowa si z nim
w ubiegy weekend, gdy ten przeby wa w Brukseli jako przedstawiciel Rosji do spraw kontaktw
z Uni Europejsk. Nastpnego dnia Fradkow wrci do Moskwy i szczerze wy zna, e brakuje mu
kwalifikacji i wizji, eby obj to stanowisko. Nie by y mu jednak potrzebne.
Jeeli Putin naprawd chcia w ten sposb przedstawi kierunek dziaania przy szego rzdu, to
taki sy gna mg znaczy jedy nie, e Rada Ministrw pod kierownictwem Fradkowa bdzie tak
samo bezwolna jak Duma i Rada Federacji. Fradkow nie mia adny ch ambicji polity czny ch po
prostu nalea do kadry by y ch oficerw wy wiadu, ktry ch Putin zgromadzi w Moskwie podczas
swojej prezy dentury . Wy ksztacenie zdoby te w Moskiewskim Insty tucie Projektowania Maszy n
i Urzdze, tajemnicza przerwa w y ciory sie, biega znajomo jzy ka angielskiego
i hiszpaskiego oraz praca w latach siedemdziesity ch na stanowisku doradcy ekonomicznego
w ambasadzie Zwizku Radzieckiego w Indiach wskazy way na jego silne zwizki z KGB. Fakt, e
nigdy nie potwierdzi ty ch przy puszcze ani ich nie zdementowa, sy gnalizowa jedy nie, e nie
dziaa jawnie, co zreszt by o powszechne wrd radzieckich urzdnikw zajmujcy ch si
sprawami gospodarczy mi22. Ogaszajc swj wy br, Putin powiedzia ty lko, e Fradkow jest
dobry m administratorem i ma dowiadczenie w pracy dla sub bezpieczestwa. Podczas
pierwszej kadencji Putin fawory zowa funkcjonariuszy ty ch sub. Wedug szacunkw obsadzi
nawet 70 procent najwy szy ch stanowisk rzdowy ch ludmi wy wodzcy mi si z wojska, milicji
albo wy wiadu. Wielu z nich wczeniej pracowao w KGB. Fradkow pasowa jak ula do tego
wzoru. Mao kto jednak wiedzia, e Fradkow, ten mdy , nieatrakcy jny aparatczy k, zna si
z Putinem od wielu lat. W pierwszej poowie lat dziewidziesity ch by petersburskim
przedstawicielem Ministerstwa Handlu Zagranicznego, a jego szef, Piotr Awon teraz ju jeden
z najbogatszy ch bankierw w Rosji zatwierdzi podpisane przez Putina umowy barterowe, ktre
miay zapewni miastu y wno podczas pierwszej zimy nowej Rosji, lecz jedy nie wy woay
skandal23.
Kasjanow, a przed nim Wooszy n by li reliktami epoki Jelcy na. Zniknli polity cy posiadajcy
wasne ambicje, interesy i zwolennikw. Na Kremlu wci istniaa ry walizacja oraz podziay , ale
nominujc Fradkowa, Putin umocni swoj dominacj na scenie polity cznej. Wy nis na
najwaniejsze stanowiska armi podwadny ch, lojalny ch przede wszy stkim wobec niego. Ju pi
dni po nominacji Duma zatwierdzia kandy datur Fradkowa po krtkiej debacie, w ktrej pado
jedy nie dziewi py ta. Fradkow wy gosi kilka zdawkowy ch banaw o swoich planach
polity czny ch. Jego zadaniem by o jedy nie spenianie polece Putina i dla nikogo nie by o to
tajemnic. Zosta wy brany stosunkiem gosw 352:58. Dwudziestu czterech deputowany ch
wstrzy mao si od gosu.

R eelekcja Putina przebiega wedug scenariusza wy my lonego przez Surkowa i jego sztab.

Ponad 71 procent wy borcw oddao na niego swj gos. Nikoaj Charitonow, nieznany szerzej
kandy dat komunistw, zaj drugie miejsce z du strat i zaledwie 13 procentami poparcia.
Znaleziono wiele dowodw faszowania wy nikw i podejrzany ch metod liczenia gosw, ale
Kreml zablokowa ledztwo w sprawie ty ch oskare. W kilku regionach frekwencja i liczba
gosw oddany ch na Putina by y nieprawdopodobne. W rozdartej wojn Czeczenii 93 procent
elektoratu wy brao Putina. Wy glda na to, e ty lko Maschadow i Basajew nie poszli gosowa
ironizowa Charitonow, gorzko protestujc przeciwko nieprawidowociom wy borczy m, midzy
inny mi przeciwko doliczaniu jego gosw do wy niku Putina24. Z caego Kaukazu Pnocnego,
z rejonw podbity ch przez Rosj w XVIII i XIX wieku, napy way do Moskwy niczy m daniny
dla cara podobne wy niki. W Dagestanie 94 procent ludnoci gosowao na Putina, w Kabardy no-
Bakarii 96 procent, w Inguszetii 98 procent. W niektry ch obwodach w kraju zarwno
frekwencja, jak i liczba gosw oddany ch na Putina wy niosy 99,9 procent, ale zdawao si, e
takie wy niki nie budz zdziwienia na Kremlu ani nigdzie indziej.
Jedy ne emocjonujce zdarzenie tego wieczoru nie miao nic wsplnego z wy borami. Kilka
minut po zamkniciu moskiewskich lokali wy borczy ch wy buch poar Maneu, zaby tku
architektury neoklasy cy sty cznej, znajdujcego si przy Ogrodzie Aleksandrowskim niedaleko
Kremla. Ogie szy bko si rozprzestrzeni wzdu drewniany ch krokwi i wkrtce strawi cay
budy nek. Ogldajc pierwsze zdjcia telewizy jne z miejsca wy padku, mona by o odnie
wraenie, e ponie sam Kreml. Nie by to wy marzony widok, ktry rzd chciaby pokaza
Rosjanom w dniu triumfu Wadimira Putina napisaa jedna z gazet25. Putin oglda poar
z dachu Senatu, kremlowskiego budy nku, gdzie znajdowa si gabinet prezy denta. Musia
przeoy przemwienie po zwy cistwie, a i tak pastwowe stacje podczas transmisji na y wo
z centrum miasta nie mogy unikn pokazy wania w tle poaru. Kiedy dach si zawali i na ziemi
powstao rozarzone rumowisko, snop iskier unis si w niebo, a zebrany na ulicy tum zacz
wiwatowa! Dwaj straacy zginli, kiedy spady na nich ponce krokwie. Wedug oficjalnej
wersji winna by a usterka instalacji elektry cznej albo iskra spod palnika spawacza. Ale
w niedziel wieczorem w budy nku nie by o robotnikw, wrd ludzi kry a zatem plotka
o celowy m podpaleniu, ktrej do koca nie zdementowano. W przesiknitej przesdami kulturze
uznano ten poar za zy omen.
lubuj, e demokraty czne zdoby cze naszego narodu bd bezwarunkowo chronione
i przestrzegane powiedzia Putin, kiedy w kocu udao mu si wy gosi krtkie przemwienie
w swoim sztabie wy borczy m, gdzie wy stpi ubrany w czarny golf. Wy jtkowo nie urzdzono
fety ani nie witowano zwy cistwa. Rano przy j telefoniczne gratulacje od Georgea Busha,
Tony ego Blaira, Jacquesa Chiraca, Gerharda Schrdera i Junichir Koizumiego, a ty mczasem
midzy narodowi obserwatorzy z Organizacji Bezpieczestwa i Wsppracy w Europie zgodnie
z ustanowiony m zwy czajem zwoali powy borcz konferencj prasow i ogosili, e tegoroczne
wy bory obnay y brak kultury demokraty cznej i odpowiedzialnoci polity kw wobec
spoeczestwa za swoje czy ny .

R eelekcja Putina zniechcia siy demokraty czne w Rosji. Po upadku partii liberalny ch, ktry
zacz si od wy borw do parlamentu, ich zwolennicy zaczli si zastanawia, co poszo nie tak.
Jeden z niewielu niezaleny ch liberaw wy brany ch do Dumy w 2003 roku, reprezentujcy
Barnau na Sy berii Wadimir Ry kow, mwi wprost o klsce idei liberalny ch. Twierdzi, e
reputacj rosy jskich demokratw splamiy negaty wne konsekwencje rozpadu ZSRR, chaoty czna
i przestpcza transformacja do sy stemu pseudokapitalisty cznego, ktry spowodowa, e kilka
milionw oby wateli stoczy o si w ubstwo. Teraz te masy tskniy za stabilnoci radzieckiego
ustroju, nawet jeeli wolay zapomnie o braku swobd oraz stagnacji ideologicznej
i ekonomicznej. Putin pracowa dla jednego z pierwszy ch demokratw i by spadkobierc
przy wdcy , ktry przeprowadzi kraj przez lata dziewidziesite, a teraz jakim cudem to
wanie jemu przy pisy wano wszy stkie zasugi za wzrost gospodarczy i reszt wolnoci osobisty ch
oby wateli. Dalej Ry kow ali si, e wikszo demokratw popierajcy ch partie liberalne,
Jaboko i Sojusz Si Prawicowy ch, nie gosowaa na liderw ty ch partii, ty lko na Putina, cho
liderzy ci oskarali go o odebranie demokraty cznego charakteru wy borom i caemu sy stemowi
rzdw. W oczach wikszoci Rosjan gwny m demokrat w kraju jest nie kto inny , ty lko sam
prezy dent Wadimir Putin26.
Ale najgoniejszy sprzeciw dobiega z miejsca, skd nie spodziewano si go usy sze
z ciasnej celi Michaia Chodorkowskiego. Biznesmen ju od piciu miesicy przeby wa
w wizieniu, spoty ka si ze swoimi prawnikami i studiowa grube tomy dokumentw, ktre
prokuratorzy zgromadzili, przy gotowujc si do nieodlegego procesu. Podczas sporady czny ch
wy stpie przed sdem Chodorkowski wy powiada si dosy lakonicznie, ale godzinami
rozmy la w celi o ewolucji polity ki i biznesu w Rosji. Zainwestowa fortun w polity kw, a ci
zostali rozgromieni w wy borach parlamentarny ch i prezy denckich przez czowieka, ktremu
rzuci wy zwanie zby t zuchwae, o czy m przekona si na wasnej skrze. Korzy stajc z notatek
zrobiony ch podczas rozmw z prawnikami, napisa dug rozpraw; opublikowano j
w Wiedomostiach po ponowny m wy borze Putina na prezy denta. By a to w pewny m sensie
recepta na rozwizanie problemw, a jednoczenie spowied, przenikliwa analiza grzechw
popeniony ch przez rosy jskich liberaw, midzy inny mi przez samego autora tekstu27. Wielki
biznes goni za zy skiem, nie baczc na dobro spoeczne; wy pacza polity k, kiedy podlizy wa si
wadzy i mwi ludziom kamstwa na jej temat; liberalni obrocy demokracji skupiali si na 10
procentach spoeczestwa, a kompletnie zapomnieli o cierpicej reszcie. Dzisiaj jestemy
wiadkami kapitulacji si liberalny ch. Ta kapitulacja jest nie ty lko skutkiem ich dziaa, ale te ich
problemem. Wy nika ze strachu przed ty sicletni histori poczonego z silny m upodobaniem do
wy gd, w ktry ch liberaowie rozsmakowali si w latach dziewidziesity ch. Wy nika
z serwilizmu zapisanego w ich kodzie genety czny m, z atwoci, z jak ignorowali konsty tucj
w zamian za porcj kawioru. Chodorkowski przy j pokut za sponsorowanie reelekcji Jelcy na
w 1996 roku i za monstrualne skutki tamtej decy zji, ktre umoliwiy Rosjanom wy br zgodny
z gosem serca .
List Chodorkowskiego brzmia jak akt skruchy winia, proba o wy rozumiao albo ask.
Stanowi te gbok analiz rosy jskiej polity ki i spoeczestwa. O Putinie Chodorkowski pisa, e
prawdopodobnie nie jest ani liberaem, ani demokrat, a i tak zdaje si wikszy m liberaem
i demokrat ni siedemdziesit procent naszy ch rodakw. Ten sam czowiek, ktry wtrci
oligarch do wizienia, mia jednoczenie zabezpieczy kraj do czasu, gdy w spoeczestwie
rozwinie si silniejsze poczucie jednoci, wsplnoty i rwnoci. Chodorkowski powici
szczegln uwag przedstawicielce opozy cji Irinie Chakamadzie; wy kupia ona duo powierzchni
reklamowy ch w gazecie po to, eby na jej amach obciy Putina odpowiedzialnoci za
tragedi podczas spektaklu Nord-Ost na Dubrowce. Przestamy bez sensu kwestionowa prawo
prezy denta do rzdzenia. Bez wzgldu na to, czy kto lubi Wadimira Putina, czy nie, musimy
w kocu zrozumie, e gowa pastwa nie jest osob pry watn. Prezy dent to insty tucja
gwarantujca stabilno i integralno pastwa. Niech Bg nas strzee, eby my nie doy li dnia,
w ktry m ta insty tucja przestanie istnie Rosja nie przey je powtrki lutego 1917 roku. Historia
uczy nas, e zy rzd jest lepszy ni brak rzdu.

1 wrzenia to w Rosji trady cy jnie pocztek roku szkolnego, wito nazy wane Dniem Nauki.
Rodzice i dziadkowie przy szli z dziemi do szk, wszy scy w swoich najlepszy ch ubraniach
i z kwiatami oraz prezentami dla nowy ch nauczy cieli. U schy ku lata 2004 roku uroczy stoci
odby y si w cay m kraju, midzy inny mi w szkole numer 1 w Biesanie, may m miecie
w Osetii Pnocnej, prawosawnej republice w centralnej czci Kaukazu. O dziewitej rano
ponad ty sic dwiecie osb zgromadzio si na boisku szkolny m. Nagle w poblie podjechaa
ciarwka wojskowa i z osonitej plandek naczepy wy skoczy li uzbrojeni ludzie. Strzelajc
w powietrze z karabinw, wy krzy kiwali Allahu Akbar!. Napastnicy najpierw zebrali wszy stkich
na boisku, a potem zapdzili ich do sali gimnasty cznej i zawiesili nad gowami zakadnikw adunki
wy buchowe28. Wrd zamaskowany ch napastnikw by y dwie kobiety , wsplokatorki
z Groznego, ktre wczeniej kojarzono z zamachami na samoloty i na metro w Moskwie: Marjam
Taburowa i Rosa Nagajewa. Teraz uczestniczy y w zamachu terrory sty czny m rwnie
barbarzy skim jak atak na teatr na Dubrowce sprzed dwch lat.
Strategi Kremla wobec Czeczenii co chwila komplikoway nowe problemy . 9 maja 2004
roku, dwa dni po drugim zaprzy sieniu Putina, ktre ty m razem odby o si bez wielkiego
rozgosu, wy bucha potajemnie wmurowana w filar stadionu pikarskiego bomba. Elita polity czna
republiki zgromadzia si na ty m niedawno odbudowany m obiekcie, eby wzi udzia w paradzie
z okazji Dnia Zwy cistwa, upamitniajcej pidziesit dziewit rocznic zakoczenia wojny
z hitlerowcami. Eksplozja zabia trzy nacioro ludzi wrd nich nowo nominowanego prezy denta
Czeczenii Achmata Kady rowa29. Pidziesiciodwuletni Kady row walczy z Rosjanami podczas
pierwszej wojny czeczeskiej, ale w krtkim okresie pseudoniepodlegoci republiki porni si
z jej prezy dentem Asanem Maschadowem, bo sprzeciwia si rady kalny m odamom islamu,
ktre coraz gbiej zapuszczay korzenie w ty ch rejonach. Jako mufti i uznany dowdca Kady row
cieszy si wy starczajcy m szacunkiem, eby skutecznie wy kona proponowany przez Putina
plan ponownego zjednoczenia Czeczenii z ojczy zn. Teraz zgin. W Czeczenii wizi klanowe
peniy nadrzdn rol, wic jedy ny m oczy wisty m nastpc Kady rowa by jego agresy wny ,
wojowniczy sy n Ramzan. Ten niegdy peni funkcj kierowcy ojca, a potem zosta szefem
bezpieczestwa i dowdc oddziau zbrojnego, ktry wsawi si szczeglnie brutalny m
traktowaniem podejrzany ch o sy mpatie separaty sty czne. Kiedy Putin wezwa Ramzana na
Kreml po zamachu na jego ojca, mody Kady row przy jecha na spotkanie w spodniach od dresu
i sprawia oglnie niekorzy stne wraenie. Skoczy dopiero dwadziecia siedem lat, wedug nowej
konsty tucji Czeczenii by zatem za mody , eby sprawowa urzd prezy denta, ale Putin umieci
go na stanowisku premiera i w ten sposb zbudowa podwaliny , dziki ktry m Ramzan mg po
trzy dziesty m roku y cia pj w lady ojca. Jemu te separaty ci poprzy sigli mier. Nie
trzeba by Nostradamusem, eby przewidzie los Ramzana Kady rowa napisali na swojej
stronie internetowej. Dwa dni po majowy m zamachu Putin polecia w tajemnicy do Czeczenii na
pogrzeb Kady rowa i przekona si, jak bardzo zafaszowane by y informacje o postpach w ty m
rejonie. Przelatujc migowcem nad ruinami Groznego, zobaczy na wasne oczy ogrom
zniszcze, ktre starannie pomijano w oficjalny ch relacjach medialny ch na temat wojny . Kiedy
wrci do Moskwy , spotka si z ministrami i owiadczy , e doty chczasowe starania o odbudow
zdewastowanej republiki s niewy starczajce. Wy razi to, co by o oczy wiste dla kadego, kto
musia y w Grozny m: Mimo wszy stkich naszy ch wy sikw miasto wy glda strasznie z okna
helikoptera30. Zdawa si szczerze zdziwiony .

W Biesanie lokalne suby i wadze nie radziy sobie z sy tuacj. Dowdcy milicji zgosili, e nie

s w stanie nawiza kontaktu z terrory stami w szkole, chocia jeden z nich odebra telefon
w sekretariacie szkoy , kiedy zadzwoni do niego Nikoaj Chalip z New York Timesa.
Zamachowiec zdradzi, e napastnicy s oddziaem Szamila Basajewa, najbardziej
poszukiwanego terrory sty w Rosji. Przestacie si mazgai powiedzia Chalipowi31. Po chwili
z budy nku szkoy wy sza przeraona kobieta z kartk. Terrory ci dali negocjacji z przy wdcami
Osetii Pnocnej i ssiedniej Inguszetii oraz z Leonidem Roszaem, lekarzem, ktry wy stpowa
jako mediator podczas zamachu na Dubrowce. Ponadto ostrzegli, e zastrzel pidziesiciu
zakadnikw za kadego zabitego bojownika. Wieczorem zaprowadzili pojmany ch mczy zn do
klasy na pierwszy m pitrze i zaczli ich i tak rozstrzeliwa, a ciaa wy rzucali przez okno.
Rano, gdy terrory ci opanowali szko, Putin jeszcze zdy popy wa w morzu, ale rozwj
wy padkw udaremni mu dalszy poby t w Soczi. Polecia zatem do Moskwy . Wy soki urzdnik
pastwowy , ktry wy szed mu na spotkanie, powiedzia pniej, e Putin by strasznie zy
i narzeka na kompletny bezwad sub bezpieczestwa, te pozwoliy bowiem, eby grupa
uzbrojony ch po zby separaty stw opanowaa ca szko32.
W cigu nastpny ch dni Putin nie opuszcza Kremla, jedy nie od czasu do czasu wy chodzi do
prezy denckiej kaplicy , eby si pomodli. Nieoficjalnie mwiono, e podobno si skary , e nie
ma czasu na codzienn gimnasty k33. Publicznie pokaza si jedy nie na chwil 2 wrzenia
w towarzy stwie krla Jordanii Abdullaha. Podczas tego krtkiego wy stpienia przekony wa, e
y cie zakadnikw jest dla niego najwaniejsze. Jednoczenie wy da rozkaz, eby FSB wy saa do
Biesanu dziesi jednostek specnazu; miaa to by elita onierzy wy szkolony ch do
rozwizy wania nadzwy czajny ch sy tuacji kry zy sowy ch34. Putinowi zaleao na utrzy maniu
wizerunku opanowanego przy wdcy majcego sy tuacj pod kontrol, ale naturalny insty nkt
rosy jskich wadz, eby kama w obliczu tragedii, pogbi uczucie paniki i chaosu. Wadze
w Biesanie i w Moskwie informoway , e zakadnikw jest ty lko trzy stu pidziesiciu czterech,
chocia wszy scy w miecie wiedzieli, e by o ich o wiele wicej. W tumie przed szko stao kilka
osb, ktre kierowane zoci trzy may przed kamerami telewizy jny mi tablice z informacj, e
w szkole znajduje si co najmniej omiuset zakadnikw, i bagay Putina, eby interweniowa
w sposb pokojowy , domy lajc si, e takie rozwizanie nie bdzie jego odruchow reakcj35.
Terrory ci w budy nku wpadli w zo, kiedy stacje telewizy jne zaczy bezmy lnie powtarza
kamstwa o zanionej liczbie zakadnikw; zagrozili, e bd strzela, dopki naprawd nie zostanie
ich trzy stu pidziesiciu czterech. Nawet przedstawicielom wadz powtarzanie nieprawdziwy ch
informacji przy chodzio z wielkim trudem36.
Organy wadzy milicja, Ministerstwo Spraw Wewntrzny ch i FSB, silnie wzmocnione
podczas pierwszej kadencji Putina zdaway si sparaliowane. Ochrona stworzonego przez
Putina reimu by a dla nich rwnie wana jak ochrona dzieci i ich rodzicw przetrzy my wany ch
w szkole. Anna Politkowska dziennikarka, ktra prowadzia negocjacje z terrory stami na
Dubrowce znowu zwrcia si do przeby wajcy ch na wy gnaniu czeczeskich liderw opozy cji
o pomoc w mediacjach, ale kiedy leciaa na lotnisko znajdujce si na ty le blisko Biesanu, eby
dalsz drog przeby samochodem, nagle rozchorowaa si na pokadzie samolotu; by a pewna,
e podano jej herbat z trucizn. Andriejowi Babickiemu, reporterowi, ktrego uprowadzenie
podczas pierwszej wojny czeczeskiej wy woao skandal, te uniemoliwiono dotarcie na miejsce
zosta zatrzy many na lotnisku w Moskwie37. Wadza poniosa spektakularn porak, jeeli
chodzi o zabezpieczenie szkoy w Biesanie przed terrory stami, ale zdawaa si niezwy kle
zdeterminowana, eby zabezpieczy miasto przed przy jazdem niechciany ch dziennikarzy .
Drugiego dnia oblenia wrd funkcjonariuszy pastwowy ch w Biesanie przewaa nastrj
niepewnoci i wahania. Napicie potgoway dobiegajce co jaki czas odgosy wy buchw
i strzay nikt z zewntrz nie wiedzia, co by o ich przy czy n. Putin zapewni sobie wadz
absolutn w Rosji, lecz zaprojektowany przez niego pionowy sy stem zwierzchnictwa
powodowa parali w sy tuacjach kry zy sowy ch, nikt bowiem nie chcia ry zy kowa
samodzielnego podejmowania dziaa, ktre mogy spotka si z negaty wn ocen38. Prezy dent
Rosji przy siga, e ju nigdy nie bdzie negocjowa z terrory stami, ale teraz po raz pierwszy
pozwoli swoim ludziom skorzy sta z tego rozwizania, chocia jego kancelaria postaraa si, eby
nie kojarzono go z t decy zj39. Poinstruowa gubernatora regionu Aleksandra Dasochowa, eby
skontaktowa si z Achmiedem Zakajewem, przedstawicielem Asana Maschadowa na
uchodstwie. Ten zrobi to za porednictwem Rusana Auszewa, by ego prezy denta ssiedniej
Inguszetii. Auszew, bohater radzieckiej wojny w Afganistanie, sy mpaty zowa z czeczeskim
ruchem niepodlegociowy m, ale jednoczenie stara si nie dopuci do walk w swoim regionie.
Przy by do Biesanu drugiego dnia oblenia i wzi na siebie rozmowy z terrory stami. Po
pitnastu minutach pozwolono mu wej do budy nku by pierwszy m funkcjonariuszem
pastwowy m wpuszczony m do rodka.
Jego oczom ukaza si dramaty czny widok. Terrory ci nie dali zakadnikom jedzenia ani wody .
Dowdca napastnikw, ktry kaza si nazy wa Pukownikiem, przekaza Auszewowi list da:
rosy jskie oddziay miay wy cofa si z Czeczenii i zapewni jej niepodlego, nowa republika
Czeczenii miaa utrzy my wa stosunki z Rosj w ramach Wsplnoty Niepodlegy ch Pastw,
zachowa rubla jako walut i podj wspprac z Rosj, eby przy wrci porzdek w regionie.
Odrczna notatka by a zaadresowana do Jego Ekscelencji Prezy denta Federacji Rosy jskiej
i podpisana przez sug Allaha Szamila Basajewa. Putin nie zgodziby si na aden z ty ch
punktw, niemniej Auszew obieca, e przekae mu list, o ile terrory ci zwolni kobiety
z najmodszy mi dziemi. Jeden z napastnikw powiedzia mu, e przetrzy muj w duszny m,
cuchncy m budy nku ty sic dwudziestu zakadnikw. Auszew zdoa ich przekona, eby pozwolili
mu zabra dwudziestu szeciu z nich jedenacie kobiet i pitnacioro niemowlt.
Po powrocie do centrum dowodzenia Auszew zatelefonowa do Zakajewa, ktry przeby wa
w Londy nie. Ten zapewni, e obaj z Maschadowem s gotowi go wesprze, ale jeeli
Maschadow ma przy jecha do Biesanu, eby porozmawia z terrory stami, to Rosja ma mu
zagwarantowa niety kalno i bezpieczestwo40. Auszew wiedzia, e przy gotowano plan zajcia
budy nku; fakty cznie, dwa z wy sany ch przez Putina oddziaw specnazu ju go wiczy y
nieopodal w podobnej szkole41. Mia jednak nadziej, e przed rozpoczciem akcji uda mu si
jeszcze wy negocjowa zwolnienie kolejny ch zakadnikw. Rano trzeciego dnia 3 wrzenia
uzy ska pozwolenie na usunicie cia rozstrzelany ch mczy zn, ktre wy rzucono przez okno; do tej
pory zaczy si ju rozkada. O pierwszej po poudniu czteroosobowy zesp funkcjonariuszy
Ministerstwa ds. Sy tuacji Wy jtkowy ch podjecha karetk i zacz zbiera trupy . Nagle
oguszajca eksplozja wstrzsna cianami sali gimnasty cznej. Dwadziecia dwie sekundy
pniej nastpi drugi wy buch. Jego sia uniosa dach szkoy razem z krokwiami, wy bia szy by
w oknach i wy rwaa dziur w cianie sali gimnasty cznej.
Wiele ofiar zgino na miejscu, ale ci, ktrzy przey li, oszoomieni zaczli ucieka, tumnie
wy lewajc si na dziedziniec szkoy . Ani onierze przed budy nkiem, ani terrory ci w rodku nie
wiedzieli, co si waciwie stao. Zaczli strzela i zacita wy miana ognia trwaa przez dziesi
godzin. Zapali si dach, a ponce krokwie spady na ty ch, ktrzy wci znajdowali si w szkole.
Wedug pniejszy ch teorii spiskowy ch to Rosjanie zaczli bitw, strzelajc w kierunku szkoy , nikt
na zewntrz nie by jednak gotowy do ataku w tej konkretnej chwili. Wielu onierzy nawet nie
woy o kamizelek kuloodporny ch. Nikt nie zadba o utworzenie strefy bezpieczestwa wok
budy nku. W pobliu nie by o karetek ani wozw stray poarnej. Okoliczni mieszkacy signli po
bro i doczy li do walki, strzelajc na olep i biegnc prosto w krzy owy ogie, eby odcign
dzieci w bezpieczne miejsce42.
Rozptao si pieko relacjonowane na y wo przez stacje telewizy jne cho nie rosy jskie, bo
te przery way codzienn ramwk jedy nie na chwil, eby informowa w skrcie o rozwoju
wy darze, i wci staray si bagatelizowa kry zy s, chocia w Biesanie krew laa si
strumieniami. Putin ani aden inny wany polity k nie pojawi si w mediach, eby zaproponowa
jakie rozwizania. Premier Fradkow nie przerwa zebrania gabinetu, na ktry m omawiano plany
pry waty zacji, chocia dokadnie w ty m czasie pociski karabinowe i bomby rozry way ciany
szkoy . Apogeum szturmu nastpio pitnacie po jedenastej w nocy , kiedy z rosy jskiego czogu
wy strzelono pocisk arty lery jski zabi on trzech ukry wajcy ch si w piwnicy rebeliantw.
W rosy jskiej telewizji publicznej ju od kilku godzin powtarzano, e sy tuacja zostaa opanowana.
Kiedy akcja si skoczy a, nie y o trzy stu trzy dziestu czterech zakadnikw, w ty m sto
osiemdziesicioro szecioro dzieci. Dziesiciu rosy jskich komandosw polego, prbujc ich
odbi. Zgino trzy dziestu terrory stw, midzy inny mi dwie kobiety : Marjam Taburowa i Rosa
Nagajewa, ktry ch wsplokatorki zapocztkoway t fal przemocy , wy sadzajc w powietrze
dwa samoloty pasaerskie. Jednego terrory st schwy tano i postawiono przed sdem, ale wy glda
na to, e inny m w zamieszaniu udao si uciec. Liczba ofiar niemal dorwnaa liczbie zakadnikw
podawanej od ponad dwch dni przez telewizj, nie dao si zatem duej ukry wa prawdy .
Nieufno opinii publicznej wobec oficjalny ch informacji by a tak dua, e wiele osb sdzio, i
rzd dalej kamie w sprawie strat, losu terrory stw i przy czy n dwch eksplozji, ktre sprawiy , e
oblenie zakoczy o si tak tragicznie.

4 wrzenia nad ranem Putin w kocu opuci Kreml i polecia do Biesanu. Dotar na miejsce

przed witem i najpierw odwiedzi w szpitalu ranny ch, a potem wy gosi krtkie przemwienie
w towarzy stwie prezy denta regionu Aleksandra Dasochowa. Dzisiaj caa Rosja cierpi z wami
powiedzia43. Z jego ust nie pady adne inne sowa wsparcia doda jedy nie, e znajdzie
i ukarze winny ch tego zamachu. Nie przy lecia nikogo wspiera, ty lko wy woa wraenie, e ju
to zrobi. Nie zorganizowano spotkania z mieszkacami Biesanu nawet wy rey serowanego, dla
telewizji. Udrczony , oszalay z rozpaczy i przey tej tragedii tum, ktry trzy ma wart przy
szkole, domaga si od rzdu, eby zacz dziaa, a przesta kama. Putin wrci do Moskwy i za
porednictwem telewizji wy gosi ordzie do narodu.
Gdy Rosjanie ujrzeli go wieczorem na ekranach telewizorw, wy glda na niezwy kle
wstrznitego. Sta sam na tle wy oonej drewnian boazeri ciany i flagi Federacji Rosy jskiej.
Dzisiejsze wy stpienie jest dla mnie trudny m i gorzkim wy zwaniem zacz. Nasz kraj
dotkna straszna tragedia44. Zaapelowa do caej Rosji, eby pamitaa o ty ch, ktrzy stracili
swoich najbliszy ch, i lekko skoni gow, ale za nic nie przeprasza ani nie wzi
odpowiedzialnoci. Nie wy korzy sta tej okazji, eby broni, usprawiedliwia lub wy jani swoj
strategi w konflikcie czeczeskim. Nie zaproponowa adny ch nowy ch rozwiza. Nie
wy powiedzia nawet nazwy Czeczenia. Wy gosi natomiast monolog o historii kraju; przemowa
ociekaa nostalgi za jednoczcy mi wszy stkich celami oraz bezpieczestwem y cia w ZSRR,
chocia od jego rozpadu mino ju trzy nacie lat. By y to jedy nie sugestie przy woy wane, jak
wiele razy przedtem, w taki sposb, eby okaza szacunek dla historii Zwizku Radzieckiego,
a jednoczenie pomin milczeniem jego niepowodzenia i zbrodnie; win za zamach w Biesanie
Putin obarczy zanik w kraju tej siy , dziki ktrej zapamitany przez prezy denta Zwizek
Radziecki cieszy si tak rang i szacunkiem. Przy znaj, e w historii Rosji by o wiele
tragiczny ch kart i trudny ch prb mwi dalej, prowadzc wy kad cierpliwie niczy m profesor.
Dzisiaj y jemy w warunkach powstay ch po dezintegracji ogromnego, wspaniaego pastwa.
Niestety , okazao si ono niezdolne do przetrwania w szy bko zmieniajcy m si wiecie. Wbrew
wszy stkim przeciwnociom jednak udao nam si zachowa jdro tego giganta, Zwizku
Socjalisty czny ch Republik Radzieckich. Nazwalimy nowy kraj Federacj Rosy jsk. Wszy scy
oczekiwalimy odnowy , zmian na lepsze, lecz okazao si, e jestemy absolutnie
nieprzy gotowani na wiele przemian, ktre zaszy w naszy m y ciu. Py tanie dlaczego. y jemy
w warunkach gospodarki przejciowej i w sy stemie polity czny m nieodpowiadajcy m etapowi
rozwoju spoeczestwa. y jemy w warunkach definiowany ch przez powane konflikty
wewntrzne i nieporozumienia na tle etniczny m, kiedy utrzy my wane w ry zach przez oficjaln
ideologi pastwow. Przestalimy zwraca naley t uwag na kwestie obrony i bezpieczestwa.
Pozwolilimy , eby korupcja wdara si do sdownictwa i sub odpowiedzialny ch za porzdek
publiczny . Na domiar zego nasz kraj, ktry kiedy mg si pochwali jedny m z najlepiej
rozbudowany ch sy stemw ochrony granic, nagle odsoni si zarwno przed Zachodem, jak
i przed Wschodem.
Sowa Putina brzmiay niemal jak akt samooskarenia za pierwsze lata sprawowany ch przez
niego rzdw, przy znanie si, e nie zrealizowa powtarzany ch wci obietnic. Wzmianka
o odsonity ch granicach zdradzia, w jak niewielkim stopniu rozumiano wci realne
zagroenie z Czeczenii. Putin dugo prbowa tumaczy wojn intensy fikacj dziaa Al-Kaidy
na cay m wiecie, ale z wy jtkiem wsplnej z t organizacj propagandy ekstremisty cznego
islamu terrory zm, z ktry m mierzy a si Rosja, by przede wszy stkim produktem krajowy m.
Jego korzenie sigay XIX wieku i carskich podbojw Kaukazu. Jednoczenie Putin wierzy , e
ty ch, ktrzy zaatakowali szko w Biesanie, wspieray pastwa chcce ukara Rosj bo zaleao
im na ty m, eby Rosja by a saba i bezwolna. Jego przemwienie by o utrzy mane
w apokalipty czny m, wy zy wajcy m tonie; przekony wa, e kraj musi si zjednoczy , eby
w ogle przetrwa. S tacy , co chc wy ci z Rosji smakowity kawaek tortu powiedzia. Inni
za w ty m pomagaj. Pomagaj, bo sdz, e Rosja jako jedna z najwikszy ch potg
nuklearny ch na wiecie wci jest grona, a zagroenia trzeba eliminowa. Terrory zm jest
jedy nie narzdziem przy datny m do osignicia tego celu.
Putin mwi tak, jakby dowiadczy objawienia, ale wojna z terrory zmem by a jedn
z niewielu paszczy zn, na ktry ch jego wsppraca ze wiatowy mi przy wdcami ukadaa si
poprawnie. Cho od czasu do czasu kry ty kowano takty k Rosjan w Czeczenii za brutalno, to
aden polity czny lider nigdy nie popar terrory sty czny ch metod Basajewa ani jego zwolennikw.
Jedy nie afgaski rzd talibw, obalony z bogosawiestwem i wsparciem Rosji przez Stany
Zjednoczone po zamachach z 11 wrzenia 2001 roku, po pierwszej wojnie uzna niepodlego
Czeczenii. Teraz jednak Putin obwinia jakich niewidzialny ch wrogw o pomoc w organizacji
jednego z najpotworniejszy ch aktw terroru w historii wiata. Ostrzega, e nard si rozleniwi
i straci czujno wobec ty ch zewntrzny ch zagroe, ale zapewni, e podejmie wszelkie
moliwe kroki, eby wzmocni pastwo. Okazalimy sabo, a saby ch si bije powiedzia.

N a reformy zapowiedziane przez prezy denta w ordziu do narodu po tragedii w Biesanie nie
trzeba by o dugo czeka. Putin jednak nie wprowadzi zmian w subach wy wiadu, ktre nie
przewidziay ataku na szko. Nie zdy misjonowa dowdcw wojska ani policji, chocia ich
decy zje zaprzepaciy moliwo negocjacji i zwolnienia zakadnikw. Zamiast tego zapowiedzia
zwikszenie kontroli polity cznej Kremla przez dalszy demonta tego, co pozostao
z demokraty cznego rzdu.
13 wrzenia, dziesi dni po dramaty cznie zakoczony m obleniu, Putin zlikwidowa wy bory
gubernatorw, merw i prezy dentw wielu rosy jskich regionw i republik, ktre po rozpadzie
Zwizku Radzieckiego utrzy my way autonomiczne okrgi wy borcze i orodki wadzy
niepodlegajce bezporednio Moskwie. Od tej pory prezy dent Rosji mia ich mianowa sam
i jedy nie przedstawia kandy datury na te stanowiska lokalny m parlamentom do raty fikacji.
Odrzucenie takiej propozy cji grozio jednak rozwizaniem parlamentu. Ponadto Putin znis
zasad demokraty cznego wy boru przedstawicieli samorzdw do Dumy Pastwowej, a stanowili
oni poow z cztery stu pidziesiciu zasiadajcy ch w niej deputowany ch. Biorc pod uwag
coraz ostrzejsze represje wobec partii opozy cy jny ch, po wy borach w 2003 roku by to jedy ny
sposb, by niezaleni i liberalni kandy daci mogli dosta si do orodkw wadzy .
Pomy sy Putina zaszokoway ty ch, ktrzy czuli, e pomimo autory tarny ch zapdw
prezy denta kraj wy trwale, chocia kulawy m krokiem zmierza ku demokracji. Izwiestia nazway
je rewolucj wrzeniow, kry ty cy Putina za pitnowali jego propozy cje jako niezgodne
z konsty tucj, cho wiedzieli, e prby kwestionowania ich na drodze sdowej s daremne.
Najpowaniejszy sprzeciw wy razi Bory s Jelcy n. W wy wiadzie udzielony m gazecie
Moskowskije Nowosti przy pomnia swoj deklaracj, e po przejciu na emery tur nie bdzie
zabiera gosu w sprawach doty czcy ch polity ki krajowej, ale powiedzia, e tragedia w Biesanie
stanowia przeom, po ktry m Rosja staa si zupenie inny m pastwem. Nie moemy sobie
pozwoli na ignorowanie litery ani ty m bardziej ducha konsty tucji przy jtej przez nard
w powszechny m referendum w 1993 roku chociaby dlatego, e dawienie swobd
i ograniczanie praw demokraty czny ch oznacza midzy inny mi zwy cistwo terrory stw45.
Nieoficjalnie Jelcy n zy ma si na przy wdc, ktrego sam wy nis na najwy szy urzd, bo
dziaania Putina wy mierzone przeciwko mediom, partiom opozy cy jny m, a teraz te przeciwko
gubernatorom traktowa jako niszczenie wasnego dziedzictwa46, ale ty lko w ty m wy wiadzie tak
ostro wy razi publicznie swoje zastrzeenia. W owy m czasie jednak autory tet moralny
i polity czny Jelcy na niewiele ju znaczy w putinowskiej Rosji. Jego czas przemin, a nastpca
prowadzi kraj inn drog. W rzeczy samej Putin czsto przy woy wa wpadki epoki Jelcy na
niekonsekwentnego, chwiejnego marszu przez lata dziewidziesite eby usprawiedliwi swoje
decy zje. Krok po kroku obecny prezy dent unicestwi dorobek swojego poprzednika tak skutecznie,
jak Stalin unicestwi dorobek Lenina, Chruszczow Stalina, Breniew Chruszczowa, a Jelcy n
Gorbaczowa.
Nawet ci, ktry ch nowy dekret Putina dotkn najbardziej gubernatorzy i merowie
zawdziczajcy woli wy borcw swoje ju i tak ograniczone uprawnienia i wadz po kolei
wy raali poparcie dla propozy cji Putina. Ju wczeniej omawiano je w kancelarii prezy denta, ale
Putin wy korzy sta tragedi w Biesanie, eby je zrealizowa. Jego zdaniem respektowanie woli
narodu by o najprostsz drog do chaosu. Ludziom nie mona by o powierzy mocy wy bierania
swoich przy wdcw, chy ba e dokonuj tego wy boru w cile kontrolowany m procesie.
Spoeczestwo rosy jskie jest opnione w rozwoju mwi pniej podczas wy stpienia przed
grup zagraniczny ch dziennikarzy i ludzi nauki zaproszony ch na konferencj na onie natury
(w kolejny ch latach organizowano j pod nazw Klub Wadajski od nazwy jeziora, nad ktry m
odby a si pierwsza sesja). Nie jest w stanie zaadaptowa si do demokracji, jak to si stao
w waszy ch krajach. Potrzebuje wicej czasu47. Jego sowa brzmiay protekcjonalnie, niemal
pogardliwie, ale niewielu Rosjan wy razio sprzeciw. W cigu kilku ty godni Duma i Rada
Federacji zatwierdziy wszy stkie jego propozy cje, ochoczo oddajc jeszcze wicej wadzy
w rce Kremla. Zostao nam ju ty lko paszczy si i bi pokony powiedzia Leonid
Dobrochotow, doradca partii komunisty cznej48. Wikszo rosy jskich elit chtnie na to przy staa
albo z lojalnoci, albo ze strachu.
ROZDZIA 15

POMARACZOWA ZARAZA

W nocy 5 wrzenia 2004 roku, dzie po ordziu Putina doty czcy m Biesanu, Wiktor Juszczenko
ukradkiem jecha w kierunku luksusowej, ogrodzonej wy sokim potem daczy pod Kijowem. By
kandy datem na prezy denta Ukrainy i mia niemal pewno, e kto prbowa go zabi.
W towarzy stwie szefa swojej kampanii wy borczej, ale bez ochroniarzy , spotka si z generaem
Ihorem Smeszk, szefem Suby Bezpieczestwa Ukrainy (SBU), ktra zastpia w ty m kraju
KGB. Smeszko nie chcia, eby w spotkaniu uczestniczy y inne osoby . Ich gospodarzem by
zastpca Smeszki, Woody my r Saciuk to jego kucharz przy rzdzi pnocn uczt z gotowany ch
rakw z saat. Gocie pili piwo, a potem zjedli deser owocowy , popijajc go wdk i koniakiem1.
Nic nie budzio podejrze. Juszczenko pozowa do zdj z oby dwoma agentami SBU, a o drugiej
w nocy poegna si i pojecha do domu. W czasie dnia poczu si chory . Rozbolaa go gowa,
a potem krgosup. W cigu kilku dni objawy si nasiliy , a jego przy stojna twarz stracia kolor
i oszpeciy j ropiejce wrzody . 10 wrzenia obolay zgosi si do kliniki w Austrii, bo nie ufa
ukraiskim szpitalom. Lekarze przez kilka ty godni gowili si nad wy janieniem tajemniczy ch
objaww, a w kocu postawili diagnoz, e przy j doustnie zapewne podczas tamtej pnej
kolacji niezwy kle toksy czny zwizek chemiczny pod nazw 2,3,7,8-tetrachlorodibenzodioksy na
(w skrcie TCDD) w jedny m z najwy szy ch ste, jakie odnotowano w organizmie czowieka.
Wy bory prezy denckie na Ukrainie zaplanowano na 31 padziernika 2004 roku. Zwy cizca mia
zastpi urzdujcego od dziesiciu lat prezy denta Leonida Kuczm, aparatczy ka, ktry w 1994
roku, gdy wy brano go na urzd, uchodzi za reformatora, lecz podczas trudnej drogi Ukrainy do
demokracji i kapitalizmu coraz czciej okazy wao si, e ulega despoty zmowi i korupcji. W jego
kraju, tak samo jak w Rosji, panoway chaos, korupcja, ndza i przestpczo, midzy oboma
pastwami by a jednak wana rnica. Dla wielu Ukraicw rozpad Zwizku Radzieckiego nie by
rwnoznaczny z katastrof, lecz z wy zwoleniem odrodzeniem niezalenoci od Moskwy , ktr
cieszy li si krtko podczas chaoty czny ch lat po rewolucji bolszewickiej w 1917 roku.
W 2004 roku Ukraina miaa niemal czterdzieci osiem milionw mieszkacw. Zajmowaa
drugie miejsce pod wzgldem obszaru i znaczenia wrd by y ch republik zwizkowy ch. By a
rolniczy m i przemy sowy m sercem Zwizku Radzieckiego. Jej ludno wiele wy cierpiaa
podczas wojny domowej i za spraw wprowadzonej przez Jzefa Stalina kolekty wizacji, ktra
przy niosa Wielki Gd. Potem przez kraj przetoczy a si Wielka Wojna Ojczy niana Ukrain
okupowali i pustoszy li hitlerowcy , a w kocu odbia j wy zwolicielska Armia Czerwona. Na
wojnie zgino ponad trzy miliony Ukraicw, ponad jedna szsta wczesnej populacji. Ukraina
by a gboko poraniona, a jej status jej tosamo narodowa wci bardzo delikatny . Istniay
tam wy rane podziay geograficzne i etniczne midzy ludnoci ukraisk a rosy jsk. A take
inne: midzy ty mi, ktrzy chtnie przy witali rozpad Zwizku Radzieckiego, a ty mi, ktrzy go
opakiwali. Pod wzgldem history czny m i kulturowy m Ukraicw wiele czy o z Rosj, ale
zbudzony w pierwszy ch latach niepodlegoci duch narodowy przy pomina to, co dziao si
z Litw, otw i Estoni. Pastwa te wy trzy may p wieku radzieckiej okupacji, a teraz by y
czonkami NATO i Unii Europejskiej. Przy jto ukraiskie sy mbole i nazwy miast, midzy inny mi
stolicy (jej nazw od kilkuset lat zapisy wano po rosy jsku jako Kijew, lecz po odzy skaniu
niepodlegoci przy wrcono ukraisk pisowni Ky jiw).
Przez cay okres prezy dentury Kuczma balansowa midzy Rosj a Uni Europejsk, a nawet
NATO. Jego rzd utrzy my wa bliskie relacje ekonomiczne i dy plomaty czne z Rosj. Wy sa
ukraiskie oddziay do Iraku w ramach koalicji pod egid Amery kanw, ktra prbowaa
przy wrci porzdek po obaleniu dy ktatury Saddama Husajna. Jak cay kraj prezy dent zdawa si
wewntrznie rozdarty . Zdaniem wielu kry ty kw po prostu brakowao mu przekonania; by
zaleny m od oligarchw kleptokrat, kieroway nim chciwo i pragnienie wadzy . Nigdy jednak
nie mia chci ani wy starczajcej siy , eby zdawi y cie polity czne tak, jak to zrobi Putin,
poniewa panujce w kraju podziay zapewniay obecno wielu skcony ch ze sob centrw
wadzy . Lokalni oligarchowie by li za lojalni wobec rny ch orodkw i mieli rne ambicje,
dlatego nie dao si ich podporzdkowa jednemu czowiekowi. Putin ujarzmi rosy jskich
oligarchw, ty mczasem na Ukrainie najbogatsi biznesmeni wci udzielali poparcia oraz
dostarczali rodkw finansowy ch rny m frakcjom polity czny m, w zalenoci od tego, w jaki
sposb mogy przy suy si ich interesom.
Demokracja na Ukrainie by a niedojrzaa, niesforna, a czasami wrcz narowista
i zdeprawowana, ale na pewno nie mona powiedzie, e jeden czowiek zdominowa w kraju
sfer polity czn. Ry wale Kuczmy cieszy li si poparciem stacji telewizy jnej Kana 5, ktra
pozostaa poza kontrol pastwa, co pozwalao na prezentacj szerokiego spektrum informacji
i opinii, a to z kolei prowadzio do debaty polity cznej. Kiedy Kuczma zosta uwikany
w morderstwo znanego dziennikarza Heorhija Gongadze, nie udao mu si tak po prostu stumi
demonstracji anty rzdowy ch ani uciszy domagajcej si ledztwa opozy cji parlamentarnej.
W 2000 roku pozbawione gowy ciao Gongadzego znaleziono w lesie pod Kijowem. Kilka
miesicy wczeniej zaoy on internetow gazet, ktra doprowadzaa do wciekoci najblisze
otoczenie Kuczmy reportaami ledczy mi o korupcji wadz. Z podsuchany ch i potajemnie
nagrany ch rozmw w gabinecie Kuczmy wy nika, e prezy dent narzeka na Gongadzego
i namawia swoich podwadny ch, eby si nim zajli2. Kuczma zaprzeczy oskareniom
o podeganie do morderstwa, ale jego kariera polity czna lega w gruzach. Wielu si bao, e
w 2004 roku, kiedy jego druga kadencja dobiegnie koca, sprbuje wprowadzi umoliwiajce
mu wy duenie wadzy poprawki do konsty tucji, ale w kocu nie mia wy boru i musia usun si
w cie. O ile wy bory parlamentarne i prezy denckie w 2003 i 2004 roku w Rosji zdaway si
najwy ej letnie, o ty le te same wy bory na Ukrainie charaktery zowaa pasja i zacita
ry walizacja, a ich wy nik by niepewny .
Putin bacznie obserwowa sy tuacj polity czn na Ukrainie i przy sparzaa mu ona zmartwie.
Coraz mniejsza wiary godno Kuczmy dawaa opozy cji cakiem realn szans na zwy cistwo.
Prezy dent Rosji ju wczeniej by wiadkiem wy buchu oglnonarodowego demokraty cznego
powstania w innej by ej republice radzieckiej, Gruzji, po kontrowersy jny ch wy borach w 2003
roku. Gruzja by a may m, ledwie piciomilionowy m krajem za poudniow granic Rosji,
lecy m na grskich grzbietach Kaukazu. Jej prezy dent Eduard Szewardnadze peni kiedy
funkcj ministra spraw zagraniczny ch ZSRR, by bliskim doradc Michaia Gorbaczowa
i polity kiem obwiniany m przez wielu Rosjan o rozpad pastwa w nastpstwie pierestrojki.
Szewardnadze wrci do rodzinnej republiki i niemal przy padkiem sign po wadz po bolesny ch
narodzinach Gruzji jako niezalenego pastwa. By o to pastwo poobijane wojnami, pene
rosy jskich bojwek, ktre oderway od niego fragmenty tery torium i wewntrz oficjalnie
uznany ch na arenie midzy narodowej granic Gruzji utworzy y odrbne regiony
administracy jne: Abchazj i Oseti Pnocn.
Po sfaszowany ch wy borach parlamentarny ch w listopadzie 2003 roku ty sice mieszkacw
Gruzji w ramach protestu wy szo na ulice. By li wy szkoleni i finansowani przez organizacje
midzy narodowe, midzy inny mi fundacje prowadzone przez Georgea Sorosa oraz Kongres
Stanw Zjednoczony ch. 22 listopada, kiedy Szewardnadze prbowa zainaugurowa dziaalno
nowego parlamentu, demonstranci pod wodz lidera opozy cji Micheila Saakaszwilego opanowali
budy nek. Szewardnadze musia prosi Kreml o wsparcie. Wieczorem zatelefonowa do Putina,
ktry akurat jad kolacj ze swoimi doradcami w jednej z najsy nniejszy ch gruziskich
restauracji w Moskwie3. Putin kaza ministrowi spraw zagraniczny ch Igorowi Iwanowowi lecie
do stolicy Gruzji Tbilisi i wy stpi w roli mediatora, ale udzieli mu wy rany ch instrukcji, eby
nie pozwoli tumowi usun wy branej gowy pastwa. Iwanow ponis porak, a Szewardnadze,
nie zrozumiawszy , e Moskwa go popiera, ustpi ze stanowiska. Rewolucja r, jak nazwano te
zdarzenia, pchna Saakaszwilego na szczy ty wadzy . Po jego wy borze na urzd prezy denta
w sty czniu 2004 roku rozpisano wy bory parlamentarne. Saakaszwili uwaa si za Putina Gruzji
silnego przy wdc, ktrego priory tetem jest przy wrcenie w kraju stabilizacji. Jedn z jego
pierwszy ch decy zji jako gowy pastwa by a podr do Moskwy na spotkanie z Putinem,
komplementowany m przez Gruzina jako wzr do naladowania. Prezy dent Rosji by jednak
zaniepokojony odsuniciem od wadzy Szewardnadzego i prozachodnim nastawieniem
Saakaszwilego. Odpowiedzia na komplementy nowego prezy denta dug ty rad na temat by y ch
pastw czonkowskich Ukadu Warszawskiego, ktre z wasnego wy boru staj si niewolnikami
Amery ki4. Od tamtej pory relacje Gruzji z Rosj zaczy si stacza po rwni pochy ej.
Z punktu widzenia Putina na Ukrainie stawka by a o wiele wy sza. Gruzja jako prowincjonalne
pastewko nie zagraaa wpy wom Moskwy . Ukrain ty mczasem czy y z Rosj i Putinem
silne wizi etniczne, kulturowe i gospodarcze. Z perspekty wy history cznej to tam znajdowaa si
kolebka samej Rosji Ru Kijowska, redniowieczne pastwo feudalne, ktrego wadca
Wodzimierz Wielki przy j chrzest w 988 roku, a take rubie carskiego imperium na przestrzeni
wiekw (jej nazwa znaczy a dosownie: pogranicze). Z upy wem czasu granice pastwa
ulegay wielu zmianom zachodnie ziemie Ukrainy znalazy si w obrbie Polski albo cesarstwa
austro-wgierskiego; Stalin zagarn cz ty ch tery toriw po podpisaniu tajnego paktu z Hitlerem
w 1939 roku, a reszt po zakoczeniu Wielkiej Wojny Ojczy nianej. W kocu Ukrainie nadano
wspczesny ksztat, wci jednak zdawa si on niepewny , podatny na wpy wy silniejszy ch
ukadw geopolity czny ch, jak w przy padku wszy stkich terenw przy graniczny ch w historii wiata.
W 1954 roku Nikita Chruszczow wy da dekret i Kry m podbity w XVIII wieku przez Katarzy n
Wielk i bohatersko broniony przed hitlerowcami znalaz si w obrbie wadzy Ukraiskiej
Socjalisty cznej Republiki Radzieckiej ze stolic w Kijowie, a nie pod rzdami Moskwy . W owy ch
czasach nikt a ju na pewno nie Putin, ktry niemal dwadziecia lat pniej spdza tam swj
miesic miodowy nie przy puszcza, e pewnego dnia Ukraina, a wraz z ni Kry m, stanie si
niezaleny m, samodzielny m pastwem. Jeszcze w 2004 roku traktowano tamt decy zj jak
history czn wpadk. Putin jak wikszo Rosjan by gotw j tolerowa ty lko pod warunkiem,
e jeli chodzi o geopolity k, nowa Ukraina nie bdzie prbowaa si wy rwa z silny ch obj
Rosji.

W lipcu 2004 roku, trzy miesice przed wy borami prezy denckimi na Ukrainie, Putin polecia na
Kry m, eby spotka si z Kuczm i Wiktorem Janukowy czem. Ten ostatni sprawowa urzd
premiera od 2002 roku, kiedy zastpi Wiktora Juszczenk, teraz startujcego w wy borach jako
gwny kandy dat opozy cji. Pomimo zastrzee Putina, ktry by najmniej nie uwaa go za
najlepszego kandy data5, Kuczma wy znaczy Janukowy cza na swojego nastpc. Lipcowe
spotkanie z Putinem w Jacie odby o si w ty m samy m miejscu w carskim paacu w Liwadii
gdzie zwy cizcy drugiej wojny wiatowej ustalili podzia upw przed majcy m wkrtce
nastpi wy zwoleniem Europy . Tego lata Putin te mia na my li podzia stref wpy ww i nie
przy jmowa do wiadomoci, e Ukraina mogaby uniezaleni si od Rosji.
Putin naciska na Kuczm, by ten ukrci flirt swojego rzdu z Uni Europejsk i NATO. Sojusz
Pnocnoatlanty cki by szczeglnie pitnowany w Rosji, poniewa coraz bardziej przesuwa si
w kierunku wschodnim. W marcu, czy li przed ledwie kilkoma miesicami, NATO zwikszy o
liczb pastw czonkowskich z dziewitnastu do dwudziestu szeciu, przy jmujc w swe szeregi
z Europy Wschodniej nie ty lko Bugari, Sowacj, Soweni i Rumuni, ale te trzy by e
republiki radzieckie: Litw, otw i Estoni, gdzie wci mieszkao wielu Rosjan. Wikszo
amery kaskich i europejskich polity kw wy znawaa aksjomat, e rozszerzenie NATO wzmocni
bezpieczestwo na konty nencie dziki wsplny m dziaaniom obronny m grona pastw
demokraty czny ch. W podobny sposb Unia Europejska pozwolia stumi denia
nacjonalisty czne, ktre od wiekw prowadziy do wielu konfliktw. Putin niechtnie pogodzi si
z rozszerzeniem NATO w 2004 roku, a jeszcze trudniej by o mu przekn plany dalszej ekspansji
Sojuszu Pnocnoatlanty ckiego. Jak wielu wy wodzcy ch si ze sub specjalny ch przedstawicieli
establishmentu w Rosji, zosta wy szkolony w taki sposb, eby insty nktownie sabotowa, a w razie
koniecznoci zwalcza NATO, i ta wrogo by a gboko zakorzeniona w jego psy chice. Polity cy
czsto cy towali Gorbaczowa, ktry twierdzi, e podczas zjednoczenia Niemiec po 1989 roku
uzy ska on zapewnienie, e NATO nie bdzie rozszerza si na wschd (zdaniem przy wdcw
Stanw Zjednoczony ch i Europy takie gwarancje nigdy nie pady ). Przy czenie republik
baty ckich do NATO by o dla Rosji wy starczajcy m upokorzeniem, ale teraz wpy wowi
przedstawiciele Amery ki i Europy jawnie opowiadali si za rozszerzeniem Paktu o kolejne by e
republiki radzieckie, midzy inny mi Gruzj i Ukrain. Obecno onierzy amery kaskich
u naszy ch granic wy wouje w Rosji rodzaj paranoi powiedzia nowy minister spraw
wewntrzny ch Putina Siergiej awrow w kwietniu 2004 roku po uroczy sty m wcigniciu flag
nowy ch pastw czonkowskich na maszt przed siedzib Sojuszu Pnocnoatlanty ckiego w Brukseli.
W rzeczy wistoci w republikach baty ckich nie by o Amery kanw, ty lko eskadra europejskich
my liwcw rotacy jnie patrolujcy ch przestrze powietrzn nad nowy mi tery toriami, ale dla
Putina by o to rwnoznaczne z wrogiem u bram. Musia ich zatrzy ma, a granic wy znaczy na
Ukrainie.
W Jacie rozmawiali z Kuczm o integracji w ramach proponowanej Wsplnej Przestrzeni
Gospodarczej, lunego sojuszu ekonomicznego midzy Rosj a Ukrain z udziaem Biaorusi
i Kazachstanu, ktry z upy wem czasu mia si przeksztaci w bardziej formaln uni celn,
a w kocu w blok gospodarczo-polity czny majcy ry walizowa z Uni Europejsk. Putin rzuci
w pomy s ju rok wczeniej, teraz jednak oczekiwa, e Kuczma publicznie wy razi poparcie dla
tego projektu. Taki krok oznaczaby diametraln zmian opublikowanej przed miesicem strategii
rzdu Kuczmy , ktra polegaa na podjciu stara o przy jcie Ukrainy do Unii Europejskiej
i NATO. Kuczma potrzebowa wsparcia Rosji, bo wiedzia, e nadchodzce wy bory
prezy denckie bd bardzo wy rwnane. Chcc zapewni sobie bezpieczestwo po zakoczeniu
kadencji, splamiony skandalami prezy dent Kuczma uleg presji Putina. Po spotkaniu ogosi, e
rezy gnuje z dopiero co przedstawionej strategii i bdzie jedy nie stara si utrzy ma serdeczne
relacje z krajami, ktre tworz najwaniejszy sojusz w Europie. Tak nagy zwrot oguszy
ukraisk opozy cj.
Za zamknity mi drzwiami Putin i Kuczma dobili na boku jeszcze jednego targu powoali do
y cia now spk do handlu energi6. Zarejestrowano j pod niezrczn nazw RosUkrEnergo,
a akt zaoy cielski celowo sformuowano w tak mglisty sposb, e nie by o do koca wiadomo, do
kogo naley . Wacicielem poowy firmy by a filia Gazpromu, monopolisty na ry nku gazu
w Rosji, ktry coraz bardziej odpowiada putinowskiej wizji Wszechrusi kontrolowanej przez
Kreml i rzdzonej przez jego najbliszy ch sojusznikw z Petersburga. Drugim wacicielem
RosUkrEnergo by a podejrzana spka zawizana przez anonimowy ch wsplnikw jej udziaami
zarzdza austriacki bank Raiffeisen International. Nowa spka nie zostaa zarejestrowana w Rosji
ani na Ukrainie, ty lko w Szwajcarii7. Ten szemrany interes stanowi potwierdzenie, e
zmartwienia Putina w zwizku z wy borami prezy denckimi na Ukrainie wy kraczay poza polity k,
a kwestie finansowe odgry way wan rol w wikszoci jego kalkulacji.
Przy prowadzeniu polity ki zagranicznej gaz ziemny sta si dla Rosji jeszcze potniejszy m
narzdziem ni ropa naftowa. Rop handluje si do woli, jej strumie bez przerwy przelewa si
przez wiatow gospodark; gaz natomiast py nie jedy nie rurocigami, czc pastwa Europy
z Rosj. Zbudowana w epoce sowieckiej sie gazocigw zapewniaa Rosji si oraz wobec
rosncy ch cen energii szans wzbogacenia si; Putin pisa o ty m ju dziesi lat wczeniej
w rozprawie naukowej na temat dbr naturalny ch jako rda potgi pastwa. Ukraina, przez ktr
przepy waa wikszo rosy jskiego gazu, potencjalnie moga ogranicza ambicje Putina. Ten
nabra przekonania, e jest wanie wiadkiem dobrze zorganizowanego spisku wy mierzonego
w jego plany . Kiedy wy stpi w paacu w Liwadii po pry watny ch rozmowach z Kuczm
i Janukowy czem, nie waha si nawet wy powiedzie uy wanego dawniej w KGB sowa
agentura, ktre oznaczao sie agentw i informatorw, zdrajcw kolaborujcy ch z wrogimi
pastwami. Agentura wewntrz naszy ch granic, jak i poza nimi, prbuje za pomoc wszy stkich
dostpny ch rodkw podway zwizek Rosji z Ukrain ostrzega8.

P opatrzcie na moj twarz powiedzia Wiktor Juszczenko 21 wrzenia, po powrocie do


Kijowa z leczenia w austriackim szpitalu. Nie znano jeszcze przy czy n zatrucia nie wiedziano
nawet, e uy to trucizny ale Juszczenko od razu skierowa kroki do parlamentu Ukrainy , Rady
Najwy szej, gdzie oskary anonimowy ch sprawcw o prb wy eliminowania go z wy cigu
o fotel prezy dencki. Jego wy stpienie wzbudzio sensacj. Juszczenko, by y prezes Narodowego
Banku Ukrainy , ktry pomg wprowadzi now ukraisk walut (hry wn), przez dwa lata
urzdowa jako premier, dopki nie zosta zmuszony do dy misji przez przeciwnikw jego
prozachodniej wizji przy szoci pastwa. W zdecy dowany sposb popiera Uni Europejsk
i NATO. Fakt, e jego ona by a Amery kank ukraiskiego pochodzenia i urodzia si w Chicago,
jedy nie potwierdza najgorsze przy puszczenia jego kry ty kw, midzy inny mi Kuczmy ; tego
ostatniego podsuchano, jak w penej wulgary zmw ty radzie nazy wa j agentk CIA9. (Ponadto
prezy dent Ukrainy kaza ich oboje ledzi). Teraz Juszczenko sta na mwnicy przed Rad
i oskara stronnikw Kuczmy o usiowanie morderstwa. To, co mnie spotkao, nie ma zwizku
z diet, lecz z reimem polity czny m w ty m kraju. Przy jaciele, dzisiaj nie mwimy dosownie
o jedzeniu, ty lko o ukraiskiej kuchni polity cznej, w ktrej menu s morderstwa10. Pod
garniturem mia ukry ty przed wzrokiem ludzi cewnik podajcy mu wprost do rdzenia krgowego
rodek przeciwblowy . Cztery dni pniej polecia z powrotem do Wiednia na dalsze leczenie.
Juszczenk trudno nazwa chary zmaty czny m polity kiem, ale jego kampania by a dobrze
finansowana i przemy lana. Jej hasem przewodnim by jeden prosty wy raz: Tak. Mury miast
oklejono pomaraczowy mi chorgiewkami, plakatami i ulotkami wy borczy mi. Juszczenko
poczy siy z Juli Ty moszenko, szanowan nacjonalistk i potentatk naftow. Dziki upadkowi
by ego sy stemu wzbogacia si tak samo jak Michai Chodorkowski w Rosji. Miaa zdumiewajco
wielkie ambicje i jako jedna z niewielu kobiet w rodowisku zdominowany m przez mczy zn nie
wahaa si wy korzy sta swojej urody jako rekwizy tu w walce polity cznej. Jej znakiem
rozpoznawczy m by spleciony w kos warkocz. Z powodu rekonwalescencji Juszczenko musia
usun si w cie; Ty moszenko prowadzia kampani w jego imieniu, ostro kry ty kujc rzdy
Kuczmy i przestrzegajc, e Janukowy cz doprowadzi do jeszcze bliszego zwizania kraju
z Rosj.
Im bliej by o wy borw, ty m wikszego rozpdu nabieraa kampania Juszczenki. Raporty
wy wiadu, ktre co rano docieray do Putina, zapewne potwierdzay jego najgorsze obawy przed
nikczemnoci Zachodu, przedstawiajc skomplikowany plan osaczenia Rosji. To, co si dziao na
Ukrainie, musiao stanowi preludium do ostatecznego ataku na Rosj. Taka wizja wiele
zawdziczaa bujnej wy obrani rosy jskich sub wy wiadowczy ch, ale Stany Zjednoczone,
Niemcy i inne pastwa europejskie podsy cay t gorczk przez finansowanie na Ukrainie
organizacji promujcy ch demokracj, spoeczestwo oby watelskie, reform prawa i ochron
rodowiska. Od czasw rozpadu Zwizku Radzieckiego takie organizacje pozarzdowe dziaay na
terenie caej Europy Wschodniej, a nawet w Rosji, pomagajc pastwom, ktre dopiero co
odzy skay niepodlego, w zmianie sy stemu jednoparty jnego na otwart, wieloparty jn
demokracj. W Serbii w 2000 roku, a potem w Gruzji w 2003 roku wspieray pokojowe
demonstracje polity czne ich rezultatem by o obalenie skostniay ch rzdw. Pomoc finansowa
z ich strony okazaa si skromna, rzadko przekraczaa kilka milionw dolarw albo euro, niemniej
w oczach Putina reprezentoway budzc postrach agentur.
Naciskane przez Kreml rosy jskie przedsibiorstwa jeszcze podczas spotkania w Jacie
zobowizay si zoy datki dla Janukowy cza. Mniej wicej poowa z szeciuset milionw
dolarw, ktre wedug szacunkw wy da sztab Janukowy cza czy li rwnowarto jednego
procenta PKB jego kraju pochodzia z Rosji11. Putin wy znaczy swojego szefa kancelarii
Dmitrija Miedwiediewa do nadzorowania tej operacji polity cznej Kremla na Ukrainie, co
wiadczy o o ty m, jak bardzo sam zaangaowa si w t spraw. Miedwiediew, przewodzcy
wczeniej kampaniom wy borczy m Sobczaka i Putina, wy sa na Ukrain zaufany ch doradcw,
midzy inny mi Gleba Pawowskiego i Siergieja Markowa. W sierpniu polity czni agenci Kremla
uruchomili w gwny m hotelu w Kijowie przestrze promocy jn pod nazw Dom Rosji, ktry
oficjalnie mia umacnia dobre stosunki midzy narodami Rosji i Ukrainy , lecz w rzeczy wistoci
suy prowadzeniu przez Kreml kampanii Janukowy cza. By a to ta sama strategia co
w przy padku wy borw w Rosji: media publiczne zalay bawochwalcze relacje
z wy rey serowany ch wiecw wy borczy ch Janukowy cza i ataki na Juszczenk jako agenta
Zachodu. Doradcy Janukowy cza wy drukowali plakaty z pomaraczowy m sloganem Juszczenki
pod ilustracj, na ktrej prezy dent Bush ujeda Ukrain niczy m kowboj. ona Janukowy cza
Ludmia grzmiaa podczas wiecu w Doniecku, e Amery kanie przy sy aj zwolennikom Juszczenki
filcowe walonki i pomaracze naszpikowane narkoty kami te sowa szy bko zremiksowano
z chwy tliw piosenk staa si ona przebojem w bliskim ju okresie wstrzsw polity czny ch.
Putin bezporednio zaangaowa si w kampani, co jaki czas pokazujc si w towarzy stwie
Kuczmy i Janukowy cza. 31 padziernika, w przeddzie pierwszej tury wy borw, pojecha
z wizy t pastwow do Kijowa, oficjalnie po to, eby uwietni szedziesit rocznic
wy zwolenia Ukrainy spod okupacji hitlerowskiej. Wieczorem przed uroczy st parad wy stpi
nawet w najlepszy m czasie antenowy m w transmitowanej przez trzy pastwowe stacje
telewizy jne rozmowie telefonicznej z widzami. Robi wraenie wielkodusznego i wy raa trosk
z powodu problemw, z ktry mi musieli bory ka si Ukraicy . Z szacunkiem traktowa
niezaleno i suwerenno Ukrainy , ale jednoczenie da wszy stkim jasno do zrozumienia, e
przez bd historii dwa bratnie narody zerway naturalny sojusz12.
W py taniach nadesany ch poczt elektroniczn lub faksem albo pody ktowany ch przez telefon
pobrzmiewa al po rozpadzie Zwizku Radzieckiego. Jeden z widzw poprosi, by Putin
wy startowa w wy borach prezy denckich na Ukrainie, lecz ten si wzbrania. Powiedzia, e
odbudowa Zwizku Radzieckiego jest niemoliwa, ale przy szo Ukrainy ley w zacienieniu
wizi ekonomiczny ch z Rosj. Ani sowem nie wspomnia o Juszczence, ale pi razy chwali
Janukowy cza jako premiera. Putin by doskonale obeznany z tak form autoprezentacji teraz
te stanowi uosobienie wdziku i skromnoci. Gospodarz programu wy krzy kiwa, e centrum
prasowe programu odbiera co minut szeset telefonw od telewidzw. Putin wy recy towa
w ory ginale fragment wiersza Tarasa Szewczenki, ukraiskiego poety narodowego, lecz po
chwili przy zna si, e chocia rozumie troch po ukraisku, to nie mwi w ty m jzy ku. Pewien
ucze o imieniu Andriej py ta, czy mona si z nim fotografowa. Wadimirze Wadimirowiczu,
czy wierzy pan, e marzenia mog si speni? brzmiay jego pierwsze sowa. Nastpnego
dnia Putin speni marzenie maego Andrieja przy szed z nim do gabinetu Kuczmy i da mu
w prezencie laptopa. Podczas parady wojskowej Putin sta koo Kuczmy i Janukowy cza na
podium, przed ktry m defiladowy m krokiem maszeroway ty sice onierzy w dawny ch
mundurach i ze sztandarami Armii Czerwonej. (W pewnej chwili Janukowy cz chcia
poczstowa prezy denta Rosji gum do ucia, lecz Putin ty lko popatrzy na niego zdziwiony
i zgorszony ty m brakiem manier13).
Wy stpienia Putina by y ewidentnie wy rey serowane, a jednak chwy ciy za serce pewn
cz Ukraicw. Cz z nich zazdrocia Rosjanom coraz wy szego poziomu y cia, a cz
czua t sam nostalgi za epok sowieck co wielu oby wateli Rosji. Niemniej na Ukrainie
panowa wikszy pluralizm ni w Rosji, a jej demokracja nie by a a tak sterowana. Pastwowa
telewizja suy a wadzy i codziennie atakowaa Juszczenk, sugerujc, e ten swoje problemy
zdrowotne zawdzicza sushi albo sy filisowi, ale kontrola Kuczmy nad mediami nie by a
absolutna. Kana 5, ktrego wacicielem by Petro Poroszenko, otwarcie opowiedzia si za
Juszczenk. Sta si gosem kampanii wy borczej opozy cji, prowokujc rzd do nieudanej prby
cofnicia mu licencji. Bezprecedensowa interwencja Putina w przebieg wy borw w obcy m
kraju take staa si wany m argumentem opozy cjonistw. Ostrzegali, e oddanie gosu na
Janukowy cza oznacza po prostu gos za powrotem Ukrainy do imperium, od ktrego dopiero co
si uniezalenia. A to, e kto mgby serio poprosi, aby Putin przej wadz na Ukrainie, by o
ju przesad. Polity czny m aparatczy kom z Kremla nie przy pado to do gustu, poniewa sam
zainteresowany nie by zachwy cony tak sugesti. Poza ty m stratedzy Putina pomy lili si,
sdzc, e prostackie anty amery kaskie hasa znajd odzew na Ukrainie, tak jak stao si to
w Rosji.

W pierwszej turze wy borw 31 padziernika Juszczenko zdoby 39,87 procent gosw,


minimalnie wy przedzajc Janukowy cza, na ktrego zagosowao 39,32 procent wy borcw;
dwudziestu pomniejszy ch kandy datw podzielio si reszt gosw. Sondae oczy wicie
opacone przez zachodni agentur wieszczy y nieco wiksz przewag Juszczenki. Informacje
o faszowaniu wy nikw i inny ch nieprawidowociach by y tak powszechne, e przedstawiciele
opozy cji, midzy inny mi Julia Ty moszenko, chcieli protestowa na ulicach, co zreszt planowali
ju od lata. Juszczenko jednak cieszy si z niespodziewanie dobrego wy niku i przy sig
wy borcom, e w zaplanowanej na 21 listopada trzy ty godnie pniej drugiej turze na pewno
wy gra.
Po tak mao spektakularny m wy niku Janukowy cza Putin podwoi wy siki. Obaj kandy daci
zaczli kusi elektorat ry wali, ktrzy w pierwszej turze zajli dalsze miejsca. Putin namwi lidera
rosy jskich komunistw Giennadija Ziuganowa, eby wpy n na Petra Sy monenk, kandy data
ukraiskiej partii komunisty cznej, ktry uzy ska pi procent gosw. Ziuganow si zgodzi, ale nie
za darmo Kreml mia dofinansowa Komunisty czn Parti Federacji Rosy jskiej i zaprzesta
emisji programw w telewizji publicznej przedstawiajcy ch j w negaty wny m wietle.
Pocztkowo Kreml przy sta na te warunki, ale ta takty ka zawioda, bo Sy monenko sam by
wcieky na przebieg wy borw sdzi, e podczas pierwszej rundy ukradziono mu ponad
pidziesit ty sicy gosw. Wezwa wic czonkw swojej partii do gosowania w drugiej turze
przeciwko obu kandy datom14.
Putin pojecha na Ukrain z drug wizy t pastwow. Znowu spotka si z Kuczm
i Janukowy czem na Kry mie, ty m razem z okazji inauguracji regularny ch pocze promowy ch
midzy pwy spem a Rosj. Odwiedzili midzy narodowy orodek wy poczy nkowy dla dzieci
Artek, sy nny w czasach radzieckich obz pionierski, gdzie przeby wao akurat kilkuset uczniw,
ktrzy przey li atak terrory sty czny w Biesanie. Wy sannicy Kremla z Miedwiediewem na czele
wci by li pewni zwy cistwa Janukowy cza, midzy inny mi dlatego, e wierzy li w nie sami
Kuczma i Janukowy cz. Mimo to Putin nalega, eby Janukowy cz lepiej wy korzy sta pozostajce
w rkach rzdu rodki, by w ten sposb zapewni wy sz frekwencj jak wiadomo, ta prakty ka
dobrze sprawdzaa si w Rosji15.
Przy gotowujc si do drugiej tury , urzdnicy odpowiedzialni za organizacj wy borw dopisali
do spisu wy borcw rzesz martwy ch dusz, w podejrzany sposb podbijajc frekwencj na
wschodzie kraju, gdzie Janukowy cz cieszy si najwikszy m poparciem. W Doniecku frekwencja
podskoczy a o niemal 20 procent do niewiary godny ch 96,7 procent uprawniony ch do gosowania.
Podczas drugiej tury dowoono wy borcw do Kijowa, eby tam oddali drugi gos po gosowaniu
w swoich rodzimy ch okrgach; kilkuset z nich przy apano na gorcy m uczy nku16. Juszczenko ju
w trakcie kampanii mwi, e spodziewa si oszustw, ale tak jawny brak poszanowania prawa
wy woa na Ukrainie oburzenie. Jeszcze przed zamkniciem lokali wy borczy ch ubrani na
pomaraczowo zwolennicy Juszczenki, machajc pomaraczowy mi flagami, wy legli tumnie na
ulice wok gwnego miejsca spotka w centrum Kijowa, Majdanu Nezaenosti, czy li placu
Niepodlegoci. Rano tum liczy ju kilkadziesit ty sicy osb, ty mczasem komisja wy borcza
ogosia wstpne wy niki, wedug ktry ch Janukowy cz wy gra dziki poparciu 49 procent
elektoratu, gdy na Juszczenk miao gosowa 46 procent wy borcw. Ty mczasem
z finansowany ch przez amery kaskie i europejskie organizacje pozarzdowe sonday przed
lokalami wy borczy mi cay czas wy nikao, e ten drugi ma jedenastoprocentow przewag.
Midzy narodowi obserwatorzy czy m prdzej zgosili zastrzeenia do przebiegu gosowania
i sposobu liczenia gosw, ale Putin, przeby wajcy przez ostatnie trzy dni w Amery ce aciskiej
na szczy cie Wsplnoty Gospodarczej Azji i Pacy fiku, od razu zatelefonowa z Brazy lii, eby
zoy gratulacje Janukowy czowi.
Stronnicy Juszczenki wznieli miasteczko namiotowe na Majdanie i by li zdeterminowani
przeby wa tam dopty , dopki wy nik wy borw nie zostanie uniewaniony . Mimo oburzenia na
oszustwa wy borcze w tumie panowa radosny nastrj. Przemwienia Juszczenki i jego
zwolennikw przeplatay si z wy stpami popularny ch muzy kw. Doradcy Kuczmy tracili
gowy , nie potrafili ustali wsplnego planu dziaania. Niektrzy dziennikarze telewizji publicznej
si zbuntowali. Jedny m z nich by tumacz jzy ka migowego. Zamiast trzy ma si
wy wietlanego na prompterze tekstu, zacz miga prawd: Przedstawione przez Centraln
Komisj Wy borcz wy niki gosowania zostay sfaszowane. Nie wierzcie im. Rzd Kuczmy nie
poczy ni adny ch krokw zmierzajcy ch do usunicia demonstrantw, wic na plac przy chodzio
coraz wicej ludzi nie ty lko akty wistw polity czny ch, ale i zwy ky ch oby wateli; rodzice
przy prowadzali nawet dzieci, eby pokaza im ten wany moment w krtkiej historii Ukrainy .
Nagle si okazao, e to zgromadzenie jest czy m wicej ni wy razem poparcia dla Juszczenki.
Bez wzgldu na problemy kraju i przy taczajc sched epoki sowieckiej Ukraicy rnili si od
Rosjan ty m, e by li gotowi wy j na ulic i domaga si od przy wdcw uczciwoci
i odpowiedzialnoci. 23 listopada Juszczenko zoy sy mboliczn przy sig przed objciem urzdu
i pomimo braku kworum w parlamencie ogosi si zwy cizc wy borw, ale nastpnego dnia
komisja wy borcza skoczy a liczenie gosw i owiadczy a, e oficjalnie wy gra Janukowy cz.
Putin znowu pogratulowa mu zwy cistwa, ty m razem listownie. Napisa, e Ukraicy wy brali
stabilno, ale coraz liczniejszy tum demonstrantw niczy m pomaraczowe morze zala
parlament i siedzib prezy denta. Speni si najgorszy koszmar Putina.

P utin przy lecia z Republiki Poudniowej Afry ki do Brukseli na spotkanie z przy wdcami Unii
Europejskiej. Wikszo z nich nie uznaa wy niku wy borw na Ukrainie i domagaa si ledztwa
w sprawie towarzy szcy ch im oszustw. Poufae stosunki z pastwami Europy , na ktry ch zaleao
Putinowi i ktre miay pomc w rozwoju wsppracy w zakresie produkcji energii,
bezpieczestwa, handlu i tury sty ki staway si coraz bardziej napite, a Ukraina wrcz je
zerwaa. Jestem pewny , e nikt z nas nie ma prawa podega do rozruchw w duy m
europejskim pastwie powiedzia Putin po nerwowy m pry watny m spotkaniu z przy wdcami
Europy . Oskara ich o agitacj wrd mas na ulicach Kijowa. Nie wolno nam dopuci do tego,
eby rozwizy wanie tego rodzaju sporw za pomoc rozruchw na ulicach stao si powszechn
midzy narodow prakty k.
Upr Putina, ktry twierdzi, e wy nik wy borw jest w najwy szy m stopniu oczy wisty , nie
pozwala Rosji na wy br alternaty wnej strategii, a Kreml z trudem nada za szy bko
postpujcy mi wy padkami. Ukraiski parlament dostrzeg, e Juszczenko py nie na szerokiej fali
poparcia, wic gosowa za uniewanieniem wy niku wy borw. Ukraiskie siy bezpieczestwa
publicznego nawet starajce si trzy ma w cieniu suby powstae z gruzw KGB zaczy si
wy amy wa z szeregu i stawa po stronie demonstrantw. Genera Ihor Smeszko (to on dwa
miesice wczeniej jad z Juszczenk pn kolacj, po ktrej ten zapad na tajemnicz, gron
chorob) nagle zwrci si przeciwko obozowi Janukowy cza i zapowiedzia, e jeeli oddziay
sub wewntrzny ch dostan rozkazy pacy fikacji tumu, odmwi ich wy konania. Putin naciska
Kuczm, by nie naraa si na kompromitacj. Przekony wa, e powinien uy zdecy dowany ch
rodkw, by stumi masowe protesty . Putin jest twardy mwi pniej Kuczma. Oczy wicie
nie powiedzia wprost: Wy lij czogi na ulic . By taktowny , ale pady pewne sugestie17.
Janukowy cz wy cofa si do Doniecka, skd pochodzi, eby wzi udzia w zjedzie
polity czny ch liderw obwodw wschodnich donieckiego, ugaskiego i charkowskiego ktre
zachoway lojalno wobec niego i Rosji. Podczas spotkania na lodowisku w Siewierodoniecku
zjazd jednomy lnie uchwali, e jeeli chaos w Kijowie bdzie trwa, ich obwody ogosz
autonomi. Ty dzie pniej samorzdy lokalne przegosoway decy zj o oddzieleniu si od reszty
kraju. Mer Moskwy Jurij ukow wzi udzia w zjedzie i porednio udzieli poparcia Kremla
separaty stom. Nazwa przy wdcw opozy cji sabatem czarownic udajcy m, e reprezentuje
cay nard. Donbas, jak nazy wano przemy sowe centrum Ukrainy , te mia si oderwa od
Ukrainy przed ustaleniem kompromisu, dziki ktremu Juszczenko zosta prezy dentem.
W nocy 2 grudnia Putin wezwa Kuczm do Moskwy ; spotkali si w hali dla VIP-w na lotnisku
Wnukowo, bo prezy dent Rosji wy biera si wanie z oficjaln wizy t do Indii. Na Ukrainie
parlament dalej debatowa, czy nie powtrzy wy borw, a sd najwy szy wy sucha
argumentw Juszczenki za uniewanieniem wy nikw poprzedniego gosowania. Putin w kocu
zgodzi si z sugesti Kuczmy , e nowe wy bory to najlepsza okazja, by zapobiec zwy cistwu
Juszczenki. Powtrzenie drugiej tury moe nic nie da wy razi jednak swoje obawy . Co
wtedy ? Rozpiszecie trzeci, czwart, a moe i dwudziest pit tur, dopki jedna ze stron nie
osignie podanego wy niku?18
Nazajutrz, po transmitowanej na cay kraj ty godniowej rozprawie, Sd Najwy szy Ukrainy
zarzdzi ponowne przeprowadzenie drugiej tury wy borw, twierdzc, e poprzedni wy nik by tak
wy paczony przez sy stematy czne i powszechne naduy cia, e nie da si oceni, kto naprawd
zwy ciy . Dla Juszczenki by to absolutny triumf, ktry radonie witowano w centrum Kijowa.
Dla Putina ta decy zja oznaczaa kompletn porak.
Trzy ty godnie pniej odby a si powtrka wy borw. Po decy zji sdu, a jeszcze przed
gosowaniem austriaccy lekarze Juszczenki w kocu orzekli, e zosta on otruty dioksy n. Stawiane
Juszczence zarzuty , e jego choroba jest jedy nie wy biegiem e wy korzy stuje inne problemy
zdrowotne, aby zdoby sy mpati elektoratu nagle zaczy sprawia wraenie cy nicznej
przy kry wki dla jakiego mrocznego spisku inspirowanego przez skorumpowany sy stem, ktry nie
zawaha si zniy do uy cia trucizny , by pozby si kandy data na prezy denta. W powtrzony ch
wy borach, pod jeszcze czujniejszy m okiem organizacji midzy narodowy ch, Juszczenko zdoby
niemal 52 procent gosw, a Janukowy cz 44 procent. Pomimo wszcztego ledztwa nie udao si
ustali, kto otru Juszczenk. On sam wy kazy wa zastanawiajcy brak zainteresowania t spraw,
chocia ponis powany uszczerbek na zdrowiu19. Pniej twierdzi, e o otrucie podejrzewa
gospodarza tamtej kolacji Woody my ra Saciuka. Kiedy Juszczenko obj urzd, Saciuka
przesuchano, przeszukano te jego dacz pod ktem obecnoci dioksy n, ale nigdy nie usy sza
zarzutw20. W czerwcu 2005 roku Saciuk uciek z Ukrainy do Rosji, gdzie otrzy ma tamtejsze
oby watelstwo. Juszczenko by pewny , e w ten sposb Putin udzieli schronienia niedoszemu
zabjcy .

D la Rosjan pomaraczowa rewolucja (jak zaczto nazy wa tamte wy darzenia) by a

upokarzajc porak, sam Kreml za potraktowa j jak grone ostrzeenie. Putin-strateg zosta
przechy trzony w rozgry wce geopolity cznej i le znis to dowiadczenie. Kreml zareagowa
wzmocnieniem presji na rosy jskie organizacje pozarzdowe. Podwoi wy siki, polujc na obcy ch
szpiegw, i stworzy wasny ruch modzieowy mia on utemperowa wszelkie przejawy
modzieczego buntu. Ruch ten nazy wa si Nasi, a jego ideologia i sposb dziaania nie ty lko na
pierwszy rzut oka przy pominay te, ktre przy wiecay komsomolcom, a zdaniem kry ty kw
nawet Hitlerjugend. Postawa Putina wobec wy raanej przez inne pastwa kry ty ki amania przez
Rosj podstawowy ch praw demokraty czny ch by a coraz bardziej obronna i podejrzliwa. Uwaa
takie gosy , szczeglnie ze strony Stanw Zjednoczony ch, za przejaw hipokry zji. Pod rzdami
prezy denta Busha USA prowadziy wy jtkowo agresy wn polity k zagraniczn, co przy czy nio
si do obalenia rzdw w Afganistanie, Iraku, a teraz jak twierdzi Putin na Ukrainie. Jego
pocztkowo serdeczne relacje z Bushem wy ranie si ochodziy , a wkrtce miay si sta
lodowate.
Wkrtce po zaprzy sieniu Busha w sty czniu 2005 roku na drug kadencj obaj przy wdcy
spotkali si w Braty sawie, stolicy Sowacji. Rano, kilka godzin przed przy lotem Putina, Bush
wy gosi przemow na placu Gwiazdosawa. Moty wem przewodnim swojej drugiej kadencji
uczy ni szerzenie demokracji nazwa to planem krzewienia wolnoci w Braty sawie popar
zatem gwatowne protesty spoeczestwa w Gruzji i na Ukrainie. Prezy dent USA twierdzi, e
niedawne wy bory w Iraku by y etapem nieuchronnego marszu ku demokracji, ktry
zapocztkowaa w 1989 roku aksamitna rewolucja w Czechosowacji. Nie mwi bezporednio
o Rosji, ale zapowiedzia, e w kocu w kady m sercu i w kadej gowie zabrzmi gos wolnoci.
Pewnego dnia obietnica peni swobd speni si w kady m narodzie i pastwie.
Na Sowacji obu prezy dentom towarzy szy y ich ony ; pozoway z nimi przed wejciem do
Zamku Braty sawskiego do wsplnej fotografii wrd padajcego niegu. Po podwieczorku
Ludmia ktra po reelekcji Putina o wiele rzadziej udzielaa si publicznie i Laura Bush poszy
obejrze gobeliny w Paacu Pry masowskim w sercu braty sawskiej starwki, a potem suchay
pieni po rosy jsku i angielsku w wy konaniu chru chopicego21. Kiedy jednak obaj panowie
zostali sami w zamku, Putin zrzuci mask serdecznej zay oci. Sy szc uwagi Busha
o aresztowaniu Chodorkowskiego, ograniczaniu wolnoci mediw i braku postpw w rozwoju
demokracji, przy stpi do kontrataku. Ogoszon po tragedii w Biesanie decy zj o rezy gnacji
z wy bieralnoci gubernatorw w gosowaniu powszechny m porwna z formu, wedug ktrej
dziaa Kolegium Elektorw Stanw Zjednoczony ch. Oskarenie Chodorkowskiego nie rnio si
od zarzutw postawiony ch wadzom Enronu firmy energety cznej z siedzib w Teksasie, ktra
zbankrutowaa w 2001 roku. Putin kpi niemal dwie godziny , uy wajc sarkasty cznego tonu, a ten
dziaa Bushowi na nerwy do tego stopnia, e korcio go, eby spuci lanie tumaczowi22.
Prosz mnie nie poucza, czy m jest wolno prasy szy dzi Putin. Czy to nie pan wy rzuci na
bruk tego dziennikarza? Bush przez chwil nie wiedzia, o co chodzi. W kocu zda sobie spraw,
e Putin ma na my li skandal, ktry wy buch, kiedy Dan Rather ze stacji CBS przedstawi reporta
o subie wojskowej Busha w Lotnictwie Gwardii Narodowej oparty na dokumentach
o niepotwierdzonej autenty cznoci. Rather musia przeprosi i zosta zmuszony do przejcia na
wczeniejsz emery tur, a teraz Putin wy korzy sta jego przy padek, eby oskary Busha
o ograniczanie wolnoci prasy . Szczerze radz, eby nie wspomina pan o ty m publicznie
powiedzia Bush. Amery kanie pomy l, e nie rozumie pan naszego sy stemu23. Podczas
pniejszej wsplnej konferencji prasowej wy szo na jaw, e dzielcy ch ich rnic nie da si
dalej maskowa dla dobra stosunkw dy plomaty czny ch. Putin powtrzy swoj tez, e wy br
amery kaskiego prezy denta przez Kolegium Elektorw jest prakty k z gruntu niedemokraty czn.
Nastpnie pewien wy brany przez Kreml rosy jski dziennikarz poruszy temat, ktry wczeniej
obaj przy wdcy omawiali podczas pry watnej rozmowy zapy ta Putina, dlaczego nie mwi
publicznie o amaniu praw oby watelskich w Stanach Zjednoczony ch. (Bush wspomina, e w tej
chwili przy szo mu na my l: C za zbieg okolicznoci!). Szansa na partnerskie stosunki, na co
Bush mia nadziej cztery lata wczeniej, gdy spoglda Putinowi w oczy , przepada waciwie na
zawsze. Pewnie powinnimy by li to przewidzie pisaa pniej Condoleezza Rice, teraz
sprawujca urzd sekretarza stanu w gabinecie Busha. Ale ten Putin by zupenie inny ni
tamten, ktrego poznalimy w Sowenii24.
Rozpisane niedugo po tragedii w Biesanie wy bory na Ukrainie okazay si punktem zwrotny m
dla Putina i caej Rosji. Jego insty nktowne denie do bliszej wsppracy , a moe nawet do
sojuszu z Zachodem stawao si coraz sabsze, w miar jak rosa jego potga polity czna
i ekonomiczna. Podczas dorocznego kwietniowego ordzia do czonkw Dumy i Rady Federacji
nawoy wa do jednoci narodowej przeciwko kademu zarwno w Rosji, jak i za granic, kto
zagraa strukturze pastwa. We wstpie zwrci uwag, e Rosja powinna zastanowi si nad
gbszy m znaczeniem takich wartoci, jak wolno, demokracja, sprawiedliwo
i praworzdno. A potem wy powiedzia sowa bdce dla wielu osb potwierdzeniem
najgorszy ch przy puszcze co do skonnoci Putina i zdradzay jego niezmienn nostalgi za
wietnoci ZSRR:
Przede wszy stkim naley przy zna, e rozpad Zwizku Radzieckiego by najwiksz
geopolity czn katastrof dwudziestego wieku. Dla Rosjan sta si pocztkiem prawdziwego
dramatu. Kilkadziesit milionw naszy ch oby wateli i rodakw nagle znalazo si poza granicami
kraju. Epidemia dezintegracji przenikna te do samej Rosji. Putin nie dy do przy wrcenia
sy stemu sowieckiego ani komunizmu sam twierdzi, e kto tego pragnie, nie ma rozumu ale po
raz pierwszy zacz prezentowa swoj rol przy wdcy w szerszy m kontekcie history czny m.
Zamierza przy wrci co o wiele starszego, bogatszego w treci, gbszego ide wielkiego
narodu rosy jskiego, trzeciego imperium rzy mskiego, py ncego wasny m kursem i nie
dajcego sobie narzuci obcy ch wartoci. Nie by a to w Rosji nowa idea; Putin znalaz j
w ksikach history czny ch, ktry mi podobno si zaczy ty wa.
O wiele rzadziej ni na lament Putina nad tragiczny mi skutkami upadku sy stemu radzieckiego
zwracano uwag na jego odwoania do Iwana Iljina, my liciela religijnego i polity cznego, wiele
razy aresztowanego przez bolszewikw, a w 1922 roku w kocu deportowanego z kraju. Filozofia
Iljina stanowia intelektualny fundament ewoluujcego w umy le Putina pojcia odnowy Rosji
i w przy szy ch debatach polity czny ch miaa dawa o sobie zna wy raniej. Iljin zwolennik
biay ch podczas wojny domowej roztacza wizj prawosawnej tosamoci Rosji, zwalczanej
z pasj przez komunizm. W jego dzieach Putin odnalaz wiele argumentw przemawiajcy ch za
pastwem, ktre stara si stworzy . By a w nich nawet mowa o suwerennej demokracji. Putin
nie ubolewa nad upadkiem sy stemu sowieckiego, ale nad dewaluacj history cznej idei
rosy jskoci. Podczas tego przemwienia Putin po raz pierwszy zacy towa Iljina (jego prace
zaczto oficjalnie publikowa w Rosji dopiero po pierestrojce). Nie zapominajmy , e nard
rosy jski z wasnej woli wy bra demokracj powiedzia Putin. Nikt go nie zmusza do wy boru
tej drogi, niech wic sam decy duje, w jaki sposb chce realizowa zasady wolnoci
i demokracji, biorc pod uwag nasze uwarunkowania history czne i geopolity czne oraz inne
osobliwoci naszej kultury , z poszanowaniem wszy stkich fundamentalny ch norm
demokraty czny ch. Jako suwerenne pastwo Rosja moe i bdzie sama wy znacza ramy czasowe
i warunki swojego postpu na tej drodze.
To odwoanie Putina do my li sabo znanego poza Rosj, a nawet w samy m kraju filozofa
zbiego si w czasie ze sprowadzeniem do Moskwy jego szcztkw, a take ciaa generaa Antona
Denikina, carskiego dowdcy walczcego po stronie przegrany ch w wojnie domowej. Iljina
pochowano w Szwajcarii, a Denikina w Stanach Zjednoczony ch, ale Putin usilnie popiera
starania o sprowadzenie ich do ojczy zny i ponowny pogrzeb na przy klasztorny m Cmentarzu
Doskim25. Podobno prezy dent Rosji sam ufundowa nowy nagrobek Iljina. Jego kampania
sprawia, e od nowa zainteresowano si pracami filozofa. Centralna Agencja Wy wiadowcza
gorczkowo zacza zbiera materiay na temat prac Iljina, by analizowa ich wpy w na sposb
my lenia Putina i jego ewentualne decy zje w przy szoci. Zdaniem filozofa najistotniejsze
z punktu widzenia pastwa by y religia prawosawna, patrioty zm, prawo i wasno pry watna.
Piszc z wy gnania za czasw Stalina i Wielkiej Wojny Ojczy nianej, opiewa bohaterw wojny
domowej prezentowa ich sy lwetki w romanty czny m duchu, ktrego echa wci poruszay
serca we wspczesnej Rosji. Putin odnajdy wa w jego sowach wiele atrakcy jny ch dla siebie
tez: Bohater dwiga na barkach ciar caego narodu, ciar jego nieszcz, jego walki, jego
de, a dwigajc go, wy gry wa wy gry wa ju przez sam ten fakt i wskazuje wszy stkim drog
do zbawienia. Jego zwy cistwo za staje si prawzorem, latarni w ciemnoci, wy czy nem
i wezwaniem, rdem kolejny ch zwy cistw i pocztkiem zwy cistwa wszy stkich ludzi, ktrzy
stanowi z nim jedno przez patrioty czne umiowanie ojczy zny . Z tego powodu cay czas jest
dla swojego ludu y wy m rdem radoci i otuchy i ju sam dwik jego imienia brzmi dla nich
jak zwy cistwo26.

9 maja 2005 roku na Kremlu witowano szedziesit rocznic zwy cistwa w Wielkiej
Wojnie Ojczy nianej. Urzdzono z tej okazji obchody jeszcze huczniejsze ni zwy kle.
W programie by o kilkadziesit uroczy stoci i koncertw oraz parada wojskowa na placu
Czerwony m trady cja przy wrcona przez Putina po latach rzdw Jelcy na, ktry wsty dliwie
usun z kalendarza radzieckie wita i trady cje. Paradzie przy gldao si pidziesiciu siedmiu
dy gnitarzy , midzy inny mi przy wdcy pastw uczestniczcy ch w wojnie zarwno po stronie
zwy cizcw, jak i przegrany ch, tacy jak George Bush, Gerhard Schrder, Silvio Berlusconi czy
Junichir Koizumi. Wojna staa si jedny m z moty ww przewodnich promowanego od
niedawna przez Putina nacjonalizmu, ktry u prezy denta Rosji uksztatowa si w duej mierze
dziki wspomnieniom wojenny m jego ojca. Rocznica staa si okazj do oy wionej debaty na
temat powojennego podboju Europy rodkowej i Wschodniej przez Zwizek Radziecki, ale Putin
dalej ignorowa wezwania do wzicia odpowiedzialnoci za ciemniejsze strony radzieckiej
historii, a szczeglnie za zawarty z hitlerowcami pakt Ribbentrop-Mootow w 1939 roku
doprowadzi on do radzieckiej okupacji czci Polski, a rok pniej pastw baty ckich. W zwizku
z ty m prezy denci Litwy i Estonii odmwili udziau w obchodach. Pojawienie si prezy dent
otwy Vairy Ve-Freibergi wy woao gony protest akty wistw organizacji Nasi przed
ambasad tego pastwa w Moskwie. Prezy dent Polski Aleksander Kwaniewski zosta
ostentacy jnie upokorzony w odwecie za to, e wy stpowa jako mediator podczas wy borw na
Ukrainie. Przy dzielono mu miejsce w jedny m z ostatnich rzdw na try bunie honorowej, pod
ktr dy skretnie spoczy waj szcztki Lenina27.
Putin ju przesta publicznie przy znawa, e Stalin popeni podczas wojny bdy zapomnia
midzy inny mi o przedwojenny ch konszachtach generalissimusa z Hitlerem, bezsensownej rzezi
szeregowy ch onierzy i grabieach dokony wany ch przez Armi Czerwon w trakcie marszu na
Berlin jego retory ki nie powsty dziliby si radzieccy spece od propagandy . W nowej ideologii
Putina wizja wojny staa si zgodna z jego dziecicy mi wy obraeniami cechoway j honor,
walka w susznej sprawie, szlachetno i niezomno. Bitwy o Moskw i Stalingrad, bohaterstwo
oblonego Leningradu oraz sukcesy na uku Kurskim i nad Dnieprem zdecy doway o losach
Wielkiej Wojny Ojczy nianej powiedzia. Dziki wy zwoleniu Europy i bitwie o Berlin Armia
Czerwona doprowadzia wojn do zwy ciskiego koca. Drodzy przy jaciele! My nigdy nie
dzielilimy zwy cistwa; nie mwilimy , e to zwy cistwo jest zasug jedny ch, a tamto zasug
drugich.
Zwrci uwag na fakt, e wsplna ofiara zespolia pitnacie republik Zwizku Radzieckiego,
ktre teraz stay si niezaleny mi pastwami i zmierzaj wasny mi drogami, realizuj odrbne
cele, jak na przy kad by e republiki baty ckie, Gruzja i, ku jego silnej frustracji, Ukraina. Doda,
e pojednanie midzy Niemcami i Rosj powinno by warty m naladowania w XXI wieku
wzorem relacji midzy narodowy ch. Ty mczasem nieopodal Kremla Muzeum Puszkina
uwietnio szedziesit rocznic zwy cistwa wy staw, gdzie pokazao piset pidziesit dwa
staroy tne dziea sztuki, takie jak greckie rzeby z brzu, etruskie figurki i fragmenty rzy mskich
malowide nacienny ch, ktre Zwizek Radziecki znalaz w berliskim bunkrze, a Rosja wci
odmawiaa ich zwrotu28.
ROZDZIA 16

KREML SPKA Z O.O.

W grudniu 2004 roku, ty dzie przed powtrk drugiej tury wy borw prezy denckich na Ukrainie,
Rosja dokonaa likwidacji Jukosu. Od pocztku afery Putin zarzeka si publicznie, e nie ma
zamiaru tego robi, a wielu ludzi magnaci przemy sowi, inwestorzy zagraniczni i przecitni
Rosjanie mniej wicej wierzy o w jego zapewnienia. Zakadali, e nawet jeeli oskarenie
Chodorkowskiego wy nikao z jakich animozji, to przecie Putin nie zniszczy najbogatszej firmy
w kraju. Ale wobec przeduajcy ch si atakw prokuratury na Chodorkowskiego i na sam Jukos
Putinowi coraz trudniej by o przekony wa opini publiczn o swojej niewinnoci i zaprzecza
faktom. Wedug jednego z kremlowskich urzdnikw moe to nie on rozpocz kampani przeciw
Jukosowi, oskarajc firm o przestpstwa kry minalne i podatkowe, ale w pewny m momencie
przesta by obserwatorem i sta si uczestnikiem, a w kocu liderem akcji zmierzajcej do
kompletnego zniszczenia firmy i redy stry bucji najwicej warty ch akty ww, klejnotw w koronie
naftowego imperium1.
Jugansknieftiegaz by gwny m zakadem produkcy jny m Jukosu. Zbudowano go przy
dopy wie rzeki Ob na zachodzie Sy berii. Pierwsze szy by wy drono i eksploatowano podczas
radzieckiego boomu naftowego w latach szedziesity ch XX wieku, z biegiem czasu jednak
produkcja malaa wskutek fatalnego zarzdzania w okresie poprzedzajcy m rozpad ZSRR i tu po
nim. Bank Chodorkowskiego zakupi to przedsibiorstwo w ramach niesawnej polity ki
pry waty zacy jnej prowadzonej pod hasem udziay za poy czki, ktra suy a ochronie
prezy dentury Jelcy na. Inwestorzy banku zapacili za Jugansknieftiegaz zaledwie sto pidziesit
milionw dolarw, a po kilku burzliwy ch latach wprowadzili zagraniczne technologie
i specjalisty czne standardy , dziki ktry m udao im si powstrzy ma upadek przedsibiorstwa, tak
e zaczo przy nosi zy ski2. Kiedy aresztowano Chodorkowskiego, zakad zapewnia 60 procent
produkcji caej spce.
Dopiero pi dni przed procesem Michaia Chodorkowskiego i jego partnera Patona
Lebiediewa, ktry odby si w lipcu 2004 roku w maej, pilnie strzeonej sali sdowej
w pnocnej czci Moskwy , Ministerstwo Sprawiedliwoci ogosio zamiar zajcia i licy tacji
Jugansknieftiegazu. Prokuratorzy nie skoczy li jeszcze nawet mowy pocztkowej postawili
w niej Chodorkowskiemu jedenacie zarzutw kry minalny ch ty m bardziej za nie udowodniono
mu adny ch przestpstw, a ju przy stpiono do konfiskaty najcenniejszej czci jego majtku.
Zwolennicy Chodorkowskiego zebrali si w dniu procesu przed budy nkiem sdu, eby wy razi
swj sprzeciw, i przez kolejne dziesi miesicy spoty kali si tam regularnie, nawet gdy wszy stko
zdawao si stracone. Rozprawa by a tak najeona uchy bieniami proceduralny mi zastraszano
midzy inny mi obrocw i wiadkw oraz ich prawnikw e przy wodzia na my l radzieckie
procesy pokazowe. I podobnie jak one prawniczy spektakl osign zakadany cel wy woa szok
wrd rosy jskiej elity polity cznej i ekonomicznej. Uciszy nawet nieliczne osoby , ktre nie bay
si zabra gosu po aresztowaniu Chodorkowskiego. Inne due przedsibiorstwa naftowe szy bko
zrezy gnoway z wy korzy sty wania kruczkw prawny ch, dziki czemu Jukos obniy wy soko
swy ch zobowiza wobec skarbu pastwa, i zamiast tego zaczy si przechwala, jak wy sokie
podatki s gotowe zapaci. Nie liczc stronnikw Chodorkowskiego, jego rzecznikw, inwestorw,
prawnikw, przy jaci i czonkw rodziny , coraz mniej ludzi zbierao si na odwag, eby
wy razi jakiekolwiek wtpliwoci pod adresem polity ki Kremla. Nie podam adny ch nazwisk
powiedzia w telewizji Arkadij Wolski, szef Rosy jskiego Zwizku Przemy sowcw
i Przedsibiorcw, po stwierdzeniu, e wie, kto stoi za afer Jukosu. Po prostu za bardzo si boj.
Mam szecioro wnuczt i wolaby m, eby dalej y y 3. Za t szczero od razu usunito go ze
stanowiska szefa zwizku.
W publiczny ch wy stpieniach Putin dy stansowa si od postpowania sdowego
prowadzonego przeciw Jukosowi, jakby chcia wy woa wraenie, e go nie pochwala. Ale
decy zja o zajciu i licy tacji filii Jukosu pokazaa, e usunicie Chodorkowskiego z y cia
publicznego przestao by ju jedy ny m celem rozptania tej afery podzia Jukosu zdawa si
nieunikniony , a tak wana decy zja moga zosta podjta ty lko na najwy szy ch szczeblach
wadzy . Warto filii znacznie przewy szaa 3,4 miliarda dolarw, ktre firma by a rzekomo
winna pastwu. Jukos zacz ju spaca zalege podatki; jego szefostwo miao nadziej, e uda si
w ten sposb ocali firm, ale wadze podatkowe zarzdziy nowy audy t i naoy y na ni kolejne
kary za zalegoci z inny ch lat, ponadto odrzuciy wszy stkie podejmowane przez zarzd Jukosu
prby negocjacji planu spaty zaduenia. Wkrtce wzroso ono do dwudziestu czterech miliardw
dolarw i jego wy soko przekroczy a warto pozostaej czci majtku firmy . Putinowi wcale
nie zaleao na ty m, by zalege podatki trafiy do kasy skarbu pastwa4 chcia przej ca
firm. 18 listopada sy ndy k ogosi cen wy woawcz Jugansknieftiegazu 8,65 miliarda dolarw,
czy li o wiele nisz ni osiemnaciedwadziecia jeden miliardw dolarw wedug wy ceny
dokonanej na zlecenie rzdu przez niemieck firm Dresdner Bank. Wy znaczono najbliszy
termin przetargu, na jaki pozwalao prawo, czy li 19 grudnia, i nie zmieniono go ani o jeden dzie,
chocia przy pada na niedziel. Zostaa jeszcze jedna niewiadoma kim bdzie kupiec?
D zie przetargu si zblia, a ty mczasem Putin znalaz si w niewy godnej pozy cji rozjemcy

w starciach chciwy ch lojalistw, ktry ch sam umieci na najwy szy ch stanowiskach


w strukturach pastwa i przemy su. Poza Kremlem nie mia ju adny ch istotny ch ry wali
polity czny ch, ale w najbliszy ch mu krgach toczy y si intry gi niczy m wrd carskich bojarw.
Jak na kady m dworze, midzy poddany mi czsto panowaa niezgoda, ale przy czy n konfliktu nie
by y kwestie ideologiczne ani rnica pogldw midzy liberaami i siowikami. Ty m razem
chodzio o wadz i pienidze. Dworzanie kry li wok Jukosu niczy m wilki, liczc na zy ski
z najwikszy ch akty ww koncernu. By li wrd nich najblisi wsppracownicy Putina: Dmitrij
Miedwiediew oraz zatwardziali dogmaty cy wchodzcy w skad politbiura Igor Sieczin, Wiktor
Iwanow i Nikoaj Patruszew ktrzy popierali wzmocnienie kontroli pastwa nad eksploatacj
bogactw naturalny ch5.
Miedwiediew od 2000 roku peni funkcj prezesa Gazpromu i z tej pozy cji dba o jak
najwikszy wpy w rzdu na dziaalno firmy znajdujcej si teorety cznie w pry watny ch
rkach, chocia pastwo posiadao 38 procent jej udziaw. Putin pragn penej kontroli nad
gigantem energety czny m; obraca on niemal jedn pit wiatowy ch zasobw gazu ziemnego
i posiada ty sice kilometrw rurocigw, ktre zapewniay Europie ciepo. Pocztkowo chcia
dopi swego dziki fuzji Gazpromu z Rosnieftem, niedomagajc pastwow firm, ktr cigle
fawory zowa, wspierajc polity cznie i za pomoc koncesji, szczeglnie w Czeczenii, gdzie po
wy buchu drugiej wojny nie omielio si inwestowa adne inne przedsibiorstwo6. Rosnieft by
w caoci wasnoci pastwa, wic dziki fuzji Kreml uzy skaby pakiet kontrolny w potny m
koncernie energety czny m, rwnie bogaty m jak amery kaski Exxon, i posuszny m jak Aramco
z Arabii Saudy jskiej. Pocztki tej idei sigaj lat spdzony ch przez Putina w Petersburgu, gdy
nadzorowa z kolegami pomniejsze umowy biznesowe i handel rop oraz pisa prace naukowe na
temat koniecznoci sterowania takimi interesami siln rk pastwa. Zaledwie kilka lat pniej ta
sama grupa by a w stanie zrealizowa swoj wizj w skali oglnokrajowej.
We wrzeniu 2004 roku Putin zaaprobowa fuzj Gazpromu i Rosnieftu. Dzie wczeniej
zapowiedzia daleko idce zmiany polity czne, na ktre zdecy dowa si po tragedii w Biesanie.
Ten ruch idealnie wpasowa si w model centralizacji wadzy , staego gromadzenia coraz
szerszego zakresu kompetencji w rkach Putina. Ale propozy cja fuzji ucieszy a inwestorw
i anality kw, szczeglnie zagraniczny ch, ktry mi wstrzsny zwizane ze spraw Jukosu
zawirowania na ry nku. Powd by oczy wisty : mona by o na ty m niele zarobi. Putin obieca, e
kiedy pastwo zdobdzie pakiet kontrolny w Gazpromie, zniesie ograniczenia dla zagraniczny ch
inwestorw i umoliwi im zakup reszty udziaw. Gazprom mia wprawdzie opini niewy dolnego,
ociaego ty tana, ale jego monopol na sprzeda gazu ziemnego oraz lepa mio Kremla wobec
tego kolosa pozwalay oczekiwa giganty czny ch zy skw, nie do pogardzenia nawet dla
najwy bredniejszy ch inwestorw. Mao kto ju przejmowa si losem Jukosu. Wedug prognoz
napy w kapitau z zagranicy mg podwoi warto ry nkow Gazpromu i pozwoli na
wzbogacenie si ty sicom udziaowcw. Miesic po publiczny m ogoszeniu fuzji John Browne
z koncernu BP pia z zachwy tu nad kierunkiem rozwoju Rosji pod rzdami Putina, kompletnie
zapominajc o strachu, ktry strategia Kremla budzia wrd wielu ludzi w kraju i za granic. Od
czasw Gorbaczowa wiele si w Rosji zmienio mwi Browne. adnemu pastwu nie udao
si zaj tak daleko w tak krtkim czasie. Jeeli za chodzi o Jukos, zbagatelizowa napa
prokuratury na Chodorkowskiego i jego partnerw jako odosobniony przy padek, zwizany
z konkretn osob, miejscem i czasem, a nie z przy szoci ekonomiczn Rosji7.
Putin zapowiedzia, e fuzja dojdzie do skutku jeszcze przed kocem roku, a to oznaczao, e
chce, by koncern stan do przetargu na zakup Jugansknieftiegazu. Pod koniec 2004 roku, gdy do
publicznej wiadomoci podano termin emisji akcji oraz cen wy woawcz, prezy dent Rosji
zwrci si do kanclerza Niemiec Gerharda Schrdera o pomoc w uzy skaniu dziesiciu miliardw
dolarw dofinansowania na zakup firmy 8. Konsorcjum finansowemu przewodzi Dresdner Bank,
a jego gwny m menederem na Rosj by Matthias Warnig, by y agent Stasi, ktry w latach
dziewidziesity ch zaprzy jani si z Putinem i odgry wa rol porednika w wielu interesach
midzy rosy jskimi i niemieckimi firmami.
W samy m Gazpromie prezesem jego zarzdu by inny wsppracownik Putina, Aleksiej
Miller panowa mniejszy entuzjazm. W firmie scepty cznie podchodzono do pomy su zakupu
Jugansknieftiegazu od razu po fuzji z Rosnieftem; Gazprom i tak zmaga si ju z zadueniem,
a trzeba by o si liczy z dalszy mi wy datkami na modernizacj9. Z kolei Igor Sieczin mia
wasny pomy s na stworzenie giganta energety cznego, ktrego tak pragn Putin. W lipcu
prezy dent Rosji wy znaczy go na prezesa Rosnieftu wwczas pitego pod wzgldem wielkoci
koncernu naftowego w Rosji i to wanie Sieczin snu wielkie wizje, eby to Rosnieft, a nie
Gazprom sta si najwaniejszy m dostawc energii w kraju. Dlatego nie mg dopuci do
poknicia jego firmy przez Gazprom; musia zdoby majtek Jukosu ty lko dla Rosnieftu. Po
ogoszeniu we wrzeniu decy zji o fuzji Sieczin i dy rektor naczelny Rosnieftu Siergiej
Bogdanczy kow podjli zakulisowe dziaania, eby jej zapobiec. Udao im si osign ten cel, ale
w sposb, ktrego nikt si nie spodziewa10.
Ty mczasem udziaowcy i kadra menederska Jukosu (wielu jej czonkw znalazo schronienie
za granic) nie zakoczy li walki o zablokowanie przetargu i znalezienie jakiego ratunku dla firmy .
Wiedzc, e w rosy jskich sdach nie maj adny ch szans, sze dni przed przetargiem
Jugansknieftiegazu prawnicy Jukosu ogosili bankructwo w odlegy m Teksasie. Dla rosy jskiej
firmy , ktra miaa niewiele wsplnego z Teksasem, by to desperacki ruch oparty na chwiejny ch
podstawach prawny ch, ale nazajutrz sd wy da nakaz wstrzy mania przetargu, eby mie czas na
ocen zasadnoci wniosku. Nie mogo to zmieni planw rzdu Rosji, ale wpy no na
postpowanie bankw, ju szy kujcy ch poy czki dla uczestnikw przetargu. Podobnie jak wy rok
Sdu Najwy szego Ukrainy sprzed ledwie dwch ty godni, ta decy zja administracy jna
pokrzy owaa starannie przy gotowane plany Putina; prezy dent Rosji zareagowa zoci, szy dzc
z sdzi (Ciekawe, czy ta pani w ogle wie, gdzie jest Rosja) i wciekajc si na Amery kanw,
ktrzy mieli tupet, by miesza si w wewntrzne sprawy Rosji. Przedstawi swj punkt widzenia
za pomoc aciskiej sentencji okrelajcej podstawow zasad suwerennoci pastwa wedug
prawa rzy mskiego: par in parem non habet imperium (rwny nie ma wadzy nad rwny m). Ten
wy buch zdradzi, jak bardzo jest rozalony i zy . Zwy kle, o ile nie chodzio o sprawy zwizane
z Czeczeni, Putin nie okazy wa takich emocji teraz da im upust.
Sdzia z Teksasu w kocu oddalia wniosek, tumaczc to wzgldami legislacy jny mi, ale
wy dany przez ni nakaz wstrzy mania przetargu odnis oczekiwany skutek. Obawiajc si
reperkusji prawny ch w Stanach Zjednoczony ch, midzy narodowe banki wy cofay si
z kredy towania Gazpromu, co miao umoliwi firmie wy kupienie majtku Jukosu za
porednictwem stworzonej z my l o fuzji nowej spki Gazprom Nieft, ktra w ty m momencie
wci by a ledwie fasad. Dla ochrony wasny ch interesw Gazprom oficjalnie odci si od tej
nowej firmy , Gazprom Nieft twardo stan jednak do niedzielnej licy tacji, chocia jako firma
wy dmuszka nie mia ani grosza na zakup. Podczas przetargu przy jedny m stole siedzieli dwaj
przedstawiciele Gazprom Nieftu, a przy drugim nieznani niemal nikomu mczy zna i kobieta. Nie
przedstawili si, ale reprezentowali spk pod nazw Bajkalska Grupa Finansowa. Okazao si, e
kobiet by a Walentina Dawlietgarjewa, ktra zarejestrowaa dziaalno ledwo trzy nacie dni
wczeniej w Twerze, miecie lecy m na poudniowy wschd od Moskwy . Jako siedzib firmy
podaa adres dawnego hotelu, gdzie obecnie znajdowa si sklep z telefonami komrkowy mi,
a deklarowany kapita zakadowy wy nosi rwnowarto trzy stu pidziesiciu dziewiciu
dolarw (trzy dni przed przetargiem wpacia 1,7 miliarda dolarw depozy tu).
Sam przetarg wy glda jak spektakl teatralny . Licy tator w smokingu i z much pod szy j
stukn motkiem i ogosi cen wy woawcz. Igor Minibajew, kolega Dawlietgarjewej, unis
rk i zaproponowa 9,37 miliarda dolarw. Przedstawiciel Gazprom Nieftu poprosi o przerw
i szy bko wy szed z sali, eby zatelefonowa. Po powrocie usiad bez sowa, a licy tator stukn
motkiem i zakoczy przetarg. Wszy stko trwao dziesi minut11.
Nikt poza paacem kremlowskim nie wiedzia, kto zosta wacicielem pery Jukosu. By o to
tajemnic nawet dla sy ndy ka, ktry wanie dokona sprzeday . Przetarg bardzo przy pomina
podejrzane transakcje pry waty zacy jne z lat dziewidziesity ch; mimo zapewnie Putina, e jest
inaczej, pastwo dalej uy wao stary ch metod podziau majtku, eby zaniy jego warto
ty m razem jednak robio to, by odebra go z rk pry watny ch. Jedny m z najostrzejszy ch
kry ty kw tego przetargu by Stanisaw Biekowski; jeszcze przed rokiem znajdowa si w grupie
doradcw polity czny ch ostrzegajcy ch Kreml przed zamachem oligarchw. Teraz stwierdzi,
e sprzeda Jugansknieftiegazu to po prostu przetasowanie wasnoci dokonane przez grup
przestpcz, ktrej misj jest kontrola nad cay m przepy wem pienidza w kraju, zupenie jak
w latach dziewidziesity ch. Putina za nazwa szefem tej grupy przestpczej12.
Jeszcze wiksze zdziwienie budzi sprzeciw administracji Putina. Andriej Iarionow, doradca
ekonomiczny na Kremlu, stwierdzi, e ta transakcja to dla Rosji grony punkt zwrotny , lecz
ostronie unika gonej kry ty ki pod adresem samego prezy denta. Od trzy nastu lat Rosja
prbowaa znowu zaj miejsce wrd krajw pierwszego wiata, ktry m by a przed wy buchem
rewolucji padziernikowej. Teraz jednak widzimy , e wy braa przy naleno do krajw
Trzeciego wiata powiedzia podczas konferencji prasowej. Minlimy rozstaje drg,
mieszkamy ju w inny m pastwie13. Zosta zdegradowany w try bie naty chmiastowy m tu
przed spotkaniem grupy G8 w Szkocji, dokd mia pojecha w czerwcu.
Przez kilka dni los Jugansknieftiegazu by gwny m tematem dy skutowany m na salonach
Moskwy . Wielu anality kw bdnie sdzio, e Bajkalska Grupa Finansowa to atrapa, za ktr sta
prawdziwy kupiec Gazprom. Dwa dni po przetargu Putin, przeby wajc wanie z oficjaln
wizy t w Niemczech u Gerharda Schrdera, skomentowa z faszy w skromnoci przebieg
transakcji; nie wy jawi adny ch szczegw, ale przy zna, e wie, i spka zostaa stworzona
w ostatniej chwili, eby unikn odpowiedzialnoci za potencjalne zobowizania Jukosu
wy nikajce z jego problemw prawny ch14. Jak powszechnie wiadomo, wsplnicy tej spki to
osoby pry watne, ale kada z nich od wielu lat prowadzi interesy w brany energety cznej
odpowiedzia zapy tany o tajemniczy ch naby wcw. O ile jestem dobrze poinformowany ,
zamierzaj nawiza relacje biznesowe z inny mi spkami energety czny mi w Rosji, ktre
wy raaj zainteresowanie wspprac. Putin mija si z prawd. Dzie wczeniej Rosnieft
poprosi rosy jski urzd anty monopolowy o pozwolenie na zakup Bajkalskiej Grupy Finansowej
i uzy ska je za zgod prezy denta Rosji. Rosnieft, ktry jeszcze przed kilkoma ty godniami mia
zosta wchonity przez Gazprom, nagle sta si wacicielem bardzo nisko wy cenionej spki
zalenej bdcej w stanie wy doby wa milion bary ek ropy dziennie.
23 grudnia, cztery dni po przetargu, Rosnieft poda do publicznej wiadomoci informacj
o dokonany m zakupie. Min rok, zanim udao si rozplta skomplikowan sie zalenoci
finansowy ch midzy zaangaowany mi w t spraw podmiotami. Tajemnicza i efemery czna
Bajkalska Grupa Finansowa otrzy maa pienidze na wpat kaucji od innej blisko zwizanej
z Putinem i Kremlem firmy naftowej Surgutnieftiegazu. Spacia dug, kiedy Rosnieft kupi j
wraz z majtkiem, cho nawet po mocno zanionej cenie by on wart wicej ni cay Rosnieft.
Ty mczasem Rosnieft zdoby pienidze na sfinansowanie transakcji, ubijajc interes
z pastwowy m koncernem naftowy m z Chin, CNPC; ta ostatnia firma dokonaa przedpaty za
rop, ktr Rosnieft mia dopiero wy doby dziki nowy m akty wom bdcy m niegdy per
Jukosu15. Ironia caej sy tuacji polegaa na ty m, e Michai Chodorkowski dugo opowiada si za
rozwojem strategicznego partnerstwa z Chinami, a nawet namawia do budowy rurocigu
czcego oba kraje, ale Kreml wci blokowa jego inicjaty wy , bojc si wzmocnienia potgi
gospodarczej Pekinu. Teraz Rosnieft z Igorem Sieczinem w zarzdzie naby skonfiskowany przez
pastwo najwikszy zakad Jukosu prakty cznie za sam obietnic, e produkcja kupionego
przedsibiorstwa zostanie przeznaczona na ry nek chiski. Andriej Iarionow nazwa t operacj
szwindlem roku.
Stawiajc czoo nowej fali midzy narodowej kry ty ki, Putin broni przetargu z dum
i pewnoci siebie. Wiedzia, e wkrtce zawierucha wok Jukosu ucichnie, a przecie i tak nikt nie
mg ju nic zrobi w tej sprawie. Podczas dorocznej grudniowej konferencji prasowej
cakowicie zadowolony z siebie odpiera py tania, zasaniajc si faszy w skromnoci, robic
uniki i uchy lajc si od odpowiedzi. Jeeli za chodzi o naby cie przez Rosnieft dobrze pastwu
znany ch akty ww tamtej firmy Nie pamitam jej dokadnej nazwy Bajkalskiej Kompanii
Inwesty cy jnej? Wszy stko sprowadza si do tego, e Rosnieft, firma, w ktrej sto procent udziaw
ma pastwo, kupia znane przedsibiorstwo Jugansknieftiegaz. I ty le. Z mojego punktu widzenia
wszy stko odby o si zgodnie z najlepszy mi zasadami wolnego ry nku. Jak ju powiedziaem
wczeniej, chy ba na konferencji prasowej w Niemczech, przedsibiorstwa pastwowe, a raczej
firmy ze stuprocentowy m udziaem kapitau pastwa, maj do tego prawo tak samo jak wszy scy
inni gracze ry nkowi i gdy nadarzy a si okazja, Rosnieft skorzy sta z tego prawa. Znowu
wspomnia o przy kry ch latach dziewidziesity ch, kiedy oligarchowie za pomoc podstpu
zdoali przej wart wiele miliardw dolarw majtek pastwa. Nastpnie zacz tumaczy , e
teraz wszy stko wy glda inaczej. W dzisiejszy ch czasach pastwo dba o wasne interesy ,
wy korzy stujc cakowicie legalne mechanizmy ry nkowe. To ostatnie zdanie by o czsto
cy towane w mediach, ale w owy m czasie niewiele osb zwrcio uwag na jego rzeczy wiste
znaczenie. Wkrtce miao si okaza przeklestwem Putina, a Rosja miaa przez nie ponie
wielomiliardowe straty 16.

P roces Michaia Chodorkowskiego wlek si przez kolejne pi miesicy , podczas ktry ch


prokuratorzy przedzierali si przez sterty sprawozda finansowy ch i przesuchiwali wiadkw.
Dowody by y znikome i czsto sprzeczne ze sob, a w pewny ch przy padkach niewtpliwie
sfabry kowane. Nie miao to jednak adnego znaczenia wy nik by z gry przesdzony . Sd
niezmiennie odrzuca wnioski obrony , nie pozwala jej wzy wa wiadkw i ogranicza moliwo
ich przesuchiwania. 11 kwietnia Chodorkowski stan przed sdem, eby wy gosi owiadczenie
kocowe17. Powiedzia, e jest niewinny , i przez trzy dzieci dziewi minut przemawia z pasj,
przekor i przekonaniem o swojej racji. Nazwa si rosy jskim patriot, ktremu wy toczono
proces nie za konkretne przestpstwo, ty lko za to, e reprezentuje niepodany ty p oligarchy .
Owiadczy , e w przeciwiestwie do skromny ch biznesmenw, zwizany ch z rzdem
urzdnikw stojcy ch za afer Jukosu czy pracownikw administracji y jcy ch ponad stan, nie
posiada jachtw, paacw, sportowy ch samochodw ani klubw pikarskich. Zniszczenie Jukosu
zaaranoway pewne wpy wowe osoby . Pragny one zagarn dla siebie najlepiej
prosperujcy koncern naftowy w Rosji, a cilej mwic, zy ski z jego obrotw. Sugerowa, e
Putinowi wmwiono, i Chodorkowski stanowi zagroenie polity czne i trzeba si go pozby w imi
ochrony interesw pastwa. Ci, ktrzy dzisiaj z takim zapaem pldruj majtek Jukosu, maj
niewiele wsplnego z pastwem ani z jego interesami. S po prostu brudny mi, wy rachowany mi
urzdasami i niczy m ponad to. Caa Rosja wie, dlaczego zostaem zamknity w celi: eby m si
nie wtrca, gdy oni rozkradaj moj firm. Wy razi pewno, e zostanie oczy szczony przed
sdem historii. Na kocu podzikowa wszy stkim, ktrzy go wspierali, a szczeglnie onie
trwajcej u jego boku niczy m prawdziwa ona dekabry sty .
Te history czne aluzje wy daway si jeszcze celniejsze, gdy po dwch ty godniach ogoszono
ostateczny wy rok. Chodorkowski i jego partner biznesowy Paton Lebiediew zostali uznani
winny mi i skazani na dziewi lat wizienia. Wzorem oficerw, ktrzy powstali przeciwko carowi
Mikoajowi I w 1825 roku, zostali zesani na Sy beri do kolonii karnej w Czy cie przy granicy
z Chinami i Mongoli wbrew prawu nakazujcemu winiom odby wanie kary w ty m regionie,
gdzie popenili przestpstwo. Kilka dni po ty m, jak Chodorkowski dotar na miejsce, jego
partnerzy biznesowi wy kupili ca stron w Financial Timesie i zamiecili tam napisany przez
niego wy zy wajcy list. Maj nadziej, e wkrtce wiat zapomni o Chodorkowskim. Prbuj
was przekona, moi drodzy , e to koniec walki e musimy pochy li gowy przed wszechwadz
wy rachowany ch urzdasw. To nieprawda walka dopiero si zacza18.

O stateczne przejcie Jugansknieftiegazu przez Rosnieft wy wrcio do gry nogami plan Putina,
by stworzy jeden giganty czny koncern naftowy . Gazprom straci rodki finansowe
umoliwiajce mu wy kup akty ww, a do tego musiaby stawi czoo konsekwencjom prawny m,
gdy by wci obstawa przy tej takty ce. Ale Rosnieft oficjalnie nie mia adnego majtku poza
granicami Rosji, wic koncernowi nic nie grozio, jeli postpiby wbrew decy zji teksaskiego
sdu. Rosnieft, ktry sam sta si gigantem naftowy m, usilnie stara si zachowa niezaleno
czy li nie dopuci do fuzji z Gazpromem. Putin znalaz si w ogniu wewntrznej walki
o najwaniejsze dobra kraju. Z jednej strony bary kady stali Miedwiediew i Miller z Gazpromu,
a z drugiej Igor Sieczin z Rosnieftu. Ten gorszcy konflikt interesw sta si publiczny m
spektaklem, jakiego dotd nie widziano na Kremlu, i zakoczy si dopiero w 2005 roku, gdy Putin
zgodzi si na kompromis, ktry umoliwi obu frakcjom utrzy manie stanu posiadania w swoich
firmach.
Demonta Jukosu przebieg wprawdzie niezupenie wedug planu, ale okaza si niezwy kle
skuteczny . Putin zignorowa ostrzeenia ekonomistw zarwno ty ch z zewntrz, jak i blisko
zwizany ch z Kremlem, takich jak Iarionow, e centralizacja biznesu zaszkodzi pastwu, bo
uczy ni z Rosji niepewnego partnera dla prowadzenia interesw i inwesty cji zagraniczny ch. Po
prostu powtarza, e Rosja jest otwarta dla inwestorw i zachca ich do prowadzenia dziaalnoci
w jej granicach, chocia jednoczenie organy pastwa ingeroway coraz gbiej w gospodark.
Afera Jukosu w pewny m stopniu zaszkodzia reputacji Rosji, bo zasiaa nieufno i strach przed
ry zy kiem zwizany m z inwestowaniem w ty m kraju, ale w cigu trzech lat od ataku na
Chodorkowskiego rosy jski ry nek papierw wartociowy ch i tak potroi swoj warto; gospodarka
dalej zdecy dowanie si rozwijaa, a PKB rs w szy bkim tempie, rednio o sze, siedem procent
rocznie. Z upy wem czasu bleda pami o losie Chodorkowskiego oraz Jukosu. Potencjalne
bogactwa, ktre moga zaoferowa Rosja, okazay si zby t atrakcy jne dla gigantw
energety czny ch i finansowy ch na cay m wiecie a zatem i dla przy wdcw inny ch pastw.
Pomimo gonej kry ty ki pod adresem rosy jskiej demokracji i panujcego w ty m kraju
bezprawia nie mogli oni sobie pozwoli na ignorowanie Rosji. A Putin ani troch si nie
przejmowa, gdy kto podwaa metody stosowane w jego pastwie.
Rosja to dy namiczny i bardzo chonny ry nek stwierdzi w czerwcu 2005 roku, niecay
miesic po wy roku na Chodorkowskiego, podczas rozmowy z grup menederw ze Stanw
Zjednoczony ch i inny ch krajw, ktra odby a si w marmurowej sali konferency jnej piknego
Paacu Konstanty nowskiego w Petersburgu. Jestem pewny , e moemy zapewni inwestorom,
midzy inny mi wam, dobre warunki dziaalnoci i imponujce zy ski. Zachwala swj kraj
niczy m straganiarz na targu. Pomy sodawc konferencji by Sanford Weill, prezes Citigroup.
Wczeniej spotka si z Putinem w luty m tego roku. Wrd uczestnikw spotkania by o jedenastu
spord najwaniejszy ch prezesw Amery ki, midzy inny mi Craig Barrett z Intela, Alain Belda
z Alcoa, Samuel Palmisano z IBM, James Mulva z ConocoPhillips i Rupert Murdoch z News
Corporation. Wszy scy poczy nili ogromne inwesty cje w Rosji, a mieli ochot na wicej. Weill
chcia, eby Putin wy znaczy map drogow dla inwestorw19, a ty mczasem prezy dent
zbeszta cae towarzy stwo za restry kcje naoone przez Stany Zjednoczone na handel z Rosj
chodzio midzy inny mi o kontrol eksportu technologii kosmiczny ch, komputerowy ch
i wojskowy ch oraz o uchwalon przez Kongres w 1975 roku poprawk do konsty tucji, ktra
stanowia odpowied na ograniczenie przez ZSRR emigracji y dw do Izraela. Rosja ju dawno
zniosa bariery utrudniajce emigracj, ale Stany Zjednoczone w latach dziewidziesity ch nie
zajy si oficjalny m zniesieniem obowizujcy ch od trzy dziestu lat sankcji handlowy ch,
chocia kady nowy prezy dent je uchy la. By oby to nawet mieszne, gdy by nie by o a tak
smutne powiedzia Putin. Zachca swoich goci do ekspansji handlowej, ale radzi im
najpierw zadba o zmian przepisw w ich pastwach.
Pod koniec spotkania menederowie zgromadzili si wok Putina, eby z umiechem
wy mieni uciski doni i zrobi pamitkowe zdjcie. W pewnej chwili Weill zwrci si do
Roberta Krafta, szefa Kraft Group i waciciela klubu sportowego New England Patriots, ktry
w luty m wy gra Super Bowl, fina rozgry wek futbolu amery kaskiego. Poka prezy dentowi swj
piercie zachci go. Kraft rzadko wkada ten piercie na palec, ale zawsze nosi go
w kieszeni mary narki. By to wielki, krzy kliwy sy gnet z wy grawerowany m nazwiskiem Krafta,
wy sadzany stu dwudziestu czterema diamentami. Przedsibiorca poda piercie Putinowi, a ten
wsun go na palec. Mona by nim kogo zabi zauway z zachwy tem. Po sesji zdjciowej
Kraft wy cign rk, eby odebra swoj wasno, ale Putin wsun sy gnet do kieszeni,
odwrci si i wy szed ze swoimi urzdnikami. Widocznie potraktowa to jak upominek.
Nieporozumienie zdenerwowao Krafta. Pniej, ju w Biay m Domu, prosi Weilla o pomoc
w odzy skaniu piercienia, ale do tej pory media zdy y opublikowa arty kuy i zdjcia z tamtego
spotkania, a jeden z urzdnikw Biaego Domu, obawiajc si zaostrzenia i tak napity ch
stosunkw z Kremlem, wy jani, e dla wzajemny ch relacji by oby lepiej, gdy by Kraft
powiedzia, e da go Putinowi w prezencie. Ale to nieprawda tumaczy Kraft. Mia dla mnie
du warto senty mentaln. Jest na nim moje nazwisko. Nie chc pewnego dnia zobaczy go na
eBay u. Urzdnik milcza przez chwil, a potem powtrzy : By oby najlepiej dla wszy stkich,
gdy by potraktowa to pan jak prezent20. W kocu Kraft przy zna mu racj i cztery dni pniej
podczas spotkania owiadczy , e w piercie jest sy mbolem szacunku i podziwu dla Rosjan
oraz dla ich przy wdcy , prezy denta Putina. Taki by koszt prowadzenia interesw w Rosji, ale to
nieporozumienie jeszcze przez wiele lat nie dawao Kraftowi spokoju. (Oczy wicie jego
przodkowie na pewno doznali wielu krzy wd i gwatw ze strony ty ch ludzi mwia pniej ona
Krafta, nawizujc do y dowskich korzeni ma ale Robert musia robi dobr min do zej
gry 21). Kraft kaza sobie zrobi nowy piercie, a ory gina trafi do kremlowskiej biblioteki,
gdzie przechowy wane s prezenty dla gowy pastwa.

W brew obawom wielu osb afera Jukosu nie zapowiadaa ponownego upastwowienia dopiero
co spry waty zowanego przemy su, a szczeglnie gazi zajmujcy ch si wy doby ciem dbr
naturalny ch. I tak jednak stanowia punkt zwrotny a take wzr, wedug ktrego administracja
pastwowa ingerowaa pniej w najwaniejsze dziedziny y cia gospodarczego. Putin ustali
dug list bran, ktre wedug prawa nie powinny si znajdowa w pry watny ch rkach, i zacz
nadzorowa tworzenie wielkich korporacji pastwowy ch majcy ch zmonopolizowa cae sektory
przedsibiorczoci i w ten sposb wpy wa na rosy jsk gospodark. Odpowiedzialnoci za
zarzdzanie ty mi gigantami obarczy ludzi sprowadzony ch wczeniej z Petersburga. Wielu z nich,
bdc ministrami w jego rzdzie, jednoczenie stano na czele ty ch firm. Stanowiska
w zarzdach zapewniay im atwy dostp do pienidzy przedsibiorstwa, a take pozwalay
bezporednio wpy wa na wiele projektw. Igor Sieczin ju od dawna kierowa Rosnieftem; firma
zaja nagle drug pozy cj w Rosji pod wzgldem wy doby cia ropy naftowej, a po roku
wy suna si pod ty m wzgldem na prowadzenie. Siergiej Iwanow, wczesny minister obrony ,
obj wadz w konsorcjum lotniczy m OAK, w ktrego skad weszli producenci samolotw
cy wilny ch i wojskowy ch. Wadimir Jakunin zosta szefem Kolei Rosy jskich, czasami
nazy wany ch trzecim dobrem naturalny m tego kraju po ropie naftowej i gazie ziemny m. Siergiej
Czemiezow, znajcy Putina od czasw wsppracy w Drenie, zosta prezesem koncernu
zbrojeniowego Rosoboronexport. Wedug szacunkowy ch dany ch w 2006 roku zy ski z dziaalnoci
pastwowy ch koncernw stanowiy jedn pit produktu krajowego brutto i jedn trzeci
wartoci giedy wszy stkie za znajdoway si w rkach przy jaci i sojusznikw Putina22.
Najpotniejszy m z graczy wci by Gazprom. Ani jego prezes Dmitrij Miedwiediew, ani
dy rektor generalny Aleksiej Miller nie zostali wy brani na najwy sze stanowiska dlatego, e mieli
szczeglne dowiadczenie lub wiedz o wy doby ciu gazu; obaj zasuy li si za to lojalnoci.
Dziki nim Putin pociga za sznurki w Gazpromie i ingerowa w najdrobniejsze szczegy budetu
firmy , ceny , kierunki budowy gazocigw, a nawet w kadry , ktre osobicie zatwierdza od
zastpcw kierownikw w gr, nieraz w ogle nie informujc Millera o istotny ch
nominacjach23. Prezy dent robi to z tak pasj, e wielu si zastanawiao, czy przy padkiem nie
szy kuje si do roli prezesa po zakoczeniu kadencji. Dzikuj za ofert pracy odpar, gdy
w sty czniu 2006 roku jeden z dziennikarzy zada mu wprost to py tanie. Nie sdz jednak, by m
mia si zaj biznesem. Nie nadaj si do tego zajcia ani z natury , ani ze wzgldu na
dowiadczenie zawodowe.
Gazprom przegra wprawdzie wewntrzn przepy chank o gwne przedsibiorstwo Jukosu, ale
dalej si rozbudowy wa i przy j takty k o wiele subtelniejsz i bardziej podstpn ni konfiskata
mienia. Roman Abramowicz w 2003 roku po spotkaniu z Putinem wy cofa si z fuzji Sibnieftu
z Jukosem (zatrzy ma jednak trzy miliardy dolarw, ktre wpaci mu Chodorkowski), ale i jego
firma musiaa zmierzy si z nowy mi obcieniami podatkowy mi. Otrzy mawszy wezwanie do
zapaty miliarda dolarw, po cichu wy negocjowa ugod i w 2005 roku przekaza do budetu
jedy nie 300 milionw24, a potem czy m prdzej stara si znale chtnego, ktremu mgby
odsprzeda swj pakiet kontrolny akcji. Rozwaa oferty firm Chevron-Texaco, Shell i Total, ale
by spry tniejszy ni Chodorkowski, a przy najmniej mniej konfliktowy , ponadto umia wy ciga
wnioski z historii25. W lipcu 2005 roku Sibnieft wy paci swoim akcjonariuszom olbrzy mi
dy widend w wy sokoci 2,29 miliarda dolarw by o to wicej, ni wy nosi cay zy sk
przedsibiorstwa sprzed dwch lat co stanowio wy rany sy gna, e Abramowicz wy biera
gotwk i szy kuje si do sprzeday firmy . Dwa dni pniej Putin potwierdzi te spekulacje
podczas szczy tu G8 w Szkocji i oznajmi, e Gazprom jest zainteresowany kupnem. Podkrela, e
to pry watna sprawa midzy oboma przedsibiorstwami, ale zdradzi te, e osobicie rozmawia
na ten temat z Abramowiczem. Gazprom nie mia dosy gotwki, eby kupi Sibnieft, lecz Putin
ogosi, e rzd wy korzy sta pienidze ze skarbu pastwa na zakup akcji Gazpromu, zapewniajc
pastwu pakiet wikszociowy . Dziki temu zastrzy kowi gotwki Gazprom mg kupi Sibnieft za
trzy nacie miliardw dolarw, co by o tak wy sok cen, e transakcja od razu zrodzia plotki na
temat apwek i podatku korupcy jnego26. wczesny ambasador USA William J. Burns nada
depesz do Departamentu Stanu, e sam Abramowicz dosta ty lko wier tej kwoty 27.
Wy glda na to, e wiele inny ch osb te co z niej uszczkno.

Z a drugiej kadencji Putina Gazprom niegdy skostniay ty tan zmieni si w giganta


energety cznego, o jakim prezy dent od dawna marzy . Sta si jedn z najwikszy ch korporacji na
wiecie pod wzgldem kapitalizacji ry nkowej; przecign nawet takie filary ry nku, jak Toy ota,
Walmart i Citigroup Sanforda Weilla. Nie chodzi o to, e by lepiej zarzdzany ani bardziej
wy dajny , ale Putin si postara, eby uczy ni z niego najpotniejsze przedsibiorstwo w kraju
i silne rami polity ki zagranicznej Rosji w Azji i Europie. Porozumia si z kanclerzem
Gerhardem Schrderem, ktry kiedy nazwa go stuprocentowy m demokrat, eby zbudowa
najdusz na wiecie podwodn instalacj do przesy u gazu ziemnego midzy terminalami
w Rosji i Niemczech. Projekt ochrzczony z upy wem czasu jako Nord Stream mia omin star
radzieck sie gazocigw wiodcy ch przez teren Ukrainy , Biaorusi i Polski, dziki czemu Kreml
mgby wy wiera naciski w negocjacjach doty czcy ch opat za przesy gazu w ty ch pastwach
i wzmocni zaleno Europy od Rosji. By a to bardzo kontrowersy jna decy zja. Minister obrony
narodowej Polski nazwa j energety czn wersj paktu Ribbentrop-Mootow28, a ekolodzy
z krajw basenu Morza Baty ckiego gono wy raali obawy doty czce kadzenia gazocigu na
morskim dnie usany m amunicj z czasw pierwszej i drugiej wojny wiatowej.
Kilka miesicy pniej, kiedy Schrder przegra wy bory , Putin zapewni mu stanowisko
prezesa komitetu akcjonariuszy nowej firmy , ktra miaa zbudowa Nord Stream i przy stpia do
pracy , gdy ty lko Niemcy dali projektowi zielone wiato dziki gwarancji tajnej poy czki
w wy sokoci miliarda dolarw. Gazprom wraz z dwiema wiodcy mi w brany energety cznej
niemieckimi firmami BASF i E.ON posiada pakiet kontrolny akcji nowej firmy , a Putin traktowa
j na preferency jny ch zasadach. Dy rektorem zarzdzajcy m projektu, nominowany m za zgod
i z bogosawiestwem Putina, zosta jego stary przy jaciel ze Stasi Matthias Warnig. Ty dzie po
zatrudnieniu Schrdera Putin niespodziewanie zaprosi na Kreml Donalda Evansa, nafciarza
i powiernika prezy denta Busha (podczas jego pierwszej kadencji kierowa Departamentem
Handlu), i zaproponowa mu podobne stanowisko w Rosniefcie, chcc w ten sposb zapewni
wiary godno na scenie midzy narodowej przedsibiorstwu, ktre obecnie erowao na
zagrabiony m majtku Jukosu29. Evans odmwi, Putin jednak ju od dawna wy znawa wiar, e
ludmi i polity k rzdzi pienidz. Zasada ta sprawdzia si wiele razy , szczeglnie w Europie.
Putin mg si wy piera y ki do biznesu, ale by o oczy wiste, e czuje si jak ry ba w wodzie,
dopracowujc szczegy najwikszy ch umw handlowy ch swojego kraju, osobicie negocjujc
ich warunki i poredniczc w sporach. W lipcu 2005 roku firma Roy al Dutch Shell przy znaa si
do olbrzy miego przekroczenia kosztw wy doby cia ropy naftowej i gazu na wy spie Sachalin na
Dalekim Wschodzie na co pozwalaa jej pierwsza w Rosji umowa o wsplnej eksploatacji z,
podpisana jeszcze w latach dziewidziesity ch. Stao si to ledwo ty dzie po osigniciu
porozumienia z Gazpromem, ktre dopuszczao rosy jskiego giganta do udziau w projekcie.
Podczas listopadowej wizy ty w Holandii Putin na spotkaniu z przedstawicielami biznesu w domu
burmistrza Amsterdamu publicznie strofowa Jeroena van der Veera, dy rektora generalnego
Shella30. Van der Veer poprosi Putina o pry watn rozmow i przez dwadziecia minut obaj
panowie sprzeczali si po niemiecku o to, dlaczego inwesty cja majca kosztowa dziesi
miliardw dolarw pochona dwa razy wiksz kwot, co znaczco opniao wy pat zy skw
rzdowi Rosji. Van der Veer prbowa tumaczy , e tak wielkie przedsiwzicie, ktre wizao
si z budow platform wiertniczy ch na morzu i dugiego gazocigu, wy magao specjalisty cznej
wiedzy i technologii skraplania gazu ziemnego, a ty mi nie dy sponowa ani Gazprom, ani adna
inna rosy jska firma. Pomimo zwikszony ch kosztw projekt wci by opacalny , ale Putin i tak
zada renegocjacji umowy Shella z Gazpromem. Rozmowy cigny si miesicami,
a ty mczasem Kreml spuci ze smy czy naczelnego buldoga Ministerstwa Zasobw Naturalny ch
Olega Mitwoa. Ten przy puci szeroko omawiany w mediach atak na projekt, wy korzy stujc
jako pretekst jego rzekomo szkodliwy wpy w na rodowisko. To prawda, e rodowisko w rejonie
Sachalinu szczeglnie u ujcia rzek, ktry mi wdroway ososie, oraz na Morzu Ochockim, na
terenach rozrodczy ch py wacza szarego ucierpiao z powodu tego projektu, ale wczeniej
ochrona przy rody nie naleaa do priory tetowy ch zmartwie jego uczestnikw. Mitwo zagrozi,
e wy toczy Shellowi proces za kade cite drzewo, a wedug jego zadziwiajcy ch szacunkw
firma moga zosta ukarana mandatami na czn kwot pidziesiciu miliardw dolarw31.
Shell, pracujcy nad ty m projektem razem z Mitsu & Company i Mitsubishi Corporation
z Japonii, zrozumia aluzj. Nie ty lko zgodzi si na now umow, ale te odsprzeda pakiet
kontrolny inwesty cji Gazpromowi za 7,45 miliarda dolarw, czy li znacznie poniej wartoci
ry nkowej. Ulegajc presji Putina32, van der Veer musia wrci na Kreml z czonkami zarzdu
Mitsu i Mitsubishi, eby raty fikowa umow przed kamerami. Ta ceremonia miaa pokaza, e
wadza prezy denta rozciga si nie ty lko na rosy jskich urzdnikw i biznesmenw. Wszy stkie
najwiksze firmy wiata czerpi korzy ci ze wsppracy z Rosj oznajmi prezy dent gociom
zebrany m przy stole w sali konferency jnej koo jego gabinetu. Jeeli za chodzi o giganty czne
szkody dla rodowiska, jego zdaniem t spraw mona w gruncie rzeczy uzna za zaatwion33.
Zagraniczne firmy biorce udzia w projekcie straciy kontrol nad jego rozwojem i przebiegiem,
ale wci mogy wy doby wa rop naftow i gaz, a na ich konta dalej wpy way zy ski. Tak wic
po kolei godziy si z faktem, e nowy m zarzdc projektu jest Gazprom, i podobnie jak Kraft
dzikoway Putinowi za wy siki wspierajce partnerstwo midzy narodowe.

K ada nowa zdoby cz jeszcze bardziej rozzuchwalaa Putina. Pod koniec 2005 roku Gazprom
podnis cen dostarczanego na Ukrain gazu ziemnego. Do tej pory sprzedawa go po bardzo
okazy jnej cenie pidziesiciu dolarw za ty sic metrw szecienny ch, a teraz da za t sam
ilo dwustu trzy dziestu dolarw, co by o porwny walne z cen dla reszty krajw europejskich.
By a to jawna zemsta za flirt Juszczenki z Zachodem. Putin zgodzi si na zanion cen jeszcze
przed wy borami prezy denckimi, chcc wzmocni poparcie spoeczestwa dla Janukowy cza, ale
teraz nadszed czas odnowienia umowy , a skoro Juszczenko wola zwrci si ku Europie, Ukraina
musiaa liczy si z kosztami. Putin si upiera, e nie chodzi o polity k, ty lko o interesy , ale nie
kry si ze zoliwoci. Dlaczego wanie my mieliby my to sponsorowa? mwi
o prozachodnich deniach Ukrainy .
W sy lwestra Putin zaproponowa odroczenie tej decy zji o trzy miesice oraz poy czk dla
Ukrainy , ktra pomogaby jej przetrwa trudne chwile, ale wobec jej dalszego oporu Gazprom
od pierwszego dnia nowego roku za zgod Putina wstrzy ma dostaw gazu. Tak ostre zagranie
miao te niekorzy stny wpy w na sam Rosj. Wikszo rosy jskiego gazu py na do Europy
przez Ukrain, wic ta zacza podbiera cz konty ngentu inny ch pastw, eby pokry swoje
potrzeby , zaburzajc cinienie gazu w Austrii, Francji, Woszech, Modawii, Polsce, Rumunii,
Sowacji i na Wgrzech. Prawo by o po stronie Rosji, lecz surowa takty ka Putina wy woaa
niech nawet tam, gdzie zwy kle panowao przekonanie, e Rosji naley si szacunek. Ponadto
Putin podway w ten sposb wasn strategi przekony wania Europy , e Rosja jest godny m
zaufania i niezastpiony m dostawc energii.
W kocu Putin musia ustpi. Zaproponowa kompromis, ktrego skutkiem by o podniesienie
cen gazu, ale te wprowadzenie porednika, RosUkrEnergo, szemranej spki handlowej,
stworzonej przez prezy denta Rosji z Leonidem Kuczm kilka miesicy przed pomaraczow
rewolucj. Wacicielem poowy firmy by Gazprom; wrd pozostay ch wacicieli ich
nazwisk jeszcze nie ujawniono znalaz si Dmitrij Firtasz, ukraiski biznesmen przy znajcy si
do zwizkw z Siemionem Mogilewiczem, jedny m z najgroniejszy ch mafiosw wiata34.
Mogilewicz czowiek, ktry z powodu ogromnej defraudacji trafi na list dziesiciu najbardziej
poszukiwany ch przez FBI przestpcw utrzy my wa bliskie kontakty z rzdem Ukrainy , nawet
z Juszczenk, i podobno ju od lat dziewidziesity ch zna si z Putinem. Wedug jednej
z podsuchany ch rozmw Kuczmy mieszka pod faszy wy m nazwiskiem w Moskwie, chroniony
przez Putina w zamian za usugi wy wiadowcze na rzecz Rosji35. Ta umowa daa Gazpromowi
jeszcze wikszy wpy w na dostawy gazu na Ukrain zreszt moliwe, e wanie po to
wy woano ca burz. Rosji udao si zatem zacieni kontrol nad pastwem, ktre tak bardzo
chciao si od niej odwrci.
Warunki umowy i niejasne relacje midzy porednikiem a Juszczenk i jego sojusznikami
wy woay poruszenie na ukraiskiej scenie polity cznej, co Putin z atwoci wy korzy sta do
wasny ch celw. Zapy tany o t spraw zasugerowa, e za tajemniczy mi wacicielami
RosUkrEnergo stoi prezy dent Ukrainy . Zapy tajcie Wiktora Juszczenk powiedzia. Wiem ty le
co wy , a Gazprom te nie zna prawdy . Moecie mi wierzy . Putinowi udao si upiec dwie
pieczenie na jedny m ogniu. Gazprom czerpa poow zy skw ze sprzeday swojego gazu na
Ukrain, a Juszczenko zosta wcignity w ukad korupcy jny zwizany z umow, ktra budzia na
Ukrainie tak silne kontrowersje, e podzielia koalicj stojc na czele pomaraczowej rewolucji.
Kiedy na Ukrainie zbliay si wy bory parlamentarne w marcu 2006 roku, zwana gazow
ksiniczk Julia Ty moszenko, majca wasne dowiadczenia zwizane z handlem energi,
prowadzia kampani przeciwko umowie i prezy dentowi, chocia przedtem sama pomoga mu
zdoby ten urzd. Wy bory skoczy y si sromotn klsk partii Juszczenki i zmusiy go do
szukania koalicji ze swoim uprzednim ry walem Wiktorem Janukowy czem, ktry wanie wrci
na scen polity czn36.

G ranica midzy polity k i interesami ekonomiczny mi stawaa si coraz mniej wy rana;

Rosjanie zaczli nazy wa rzd spk z ograniczon odpowiedzialnoci o nazwie Kreml


i z Putinem w roli prezesa. Ten szefowa nie ty lko Gazpromowi, lecz wszy stkim pastwowy m
czempionom; udzielajc im wielu przy wilejw, midzy inny mi chronicy ch je przed
kontrolami podatkowy mi broni czsto wy korzy sty wan przeciwko inny m firmom, zarwno
may m, jak i duy m. Ponadto lobbowa w ich interesach z zapaem, ktry w przy padku Jelcy na
w latach dziewidziesity ch by by nie do pomy lenia37. W 2005 roku trudno by o ju nie
dostrzega, jak daleko siga jego wadza nad pastwowy mi monopolami. Wtedy te zarwno
z parlamentu, jak i z sy stemu sdowniczego wy eliminowa ostatnie organy i insty tucje mogce
sprawdzi jego wiary godno. Kiedy Putin przy siga, e zlikwiduje aroganck klas
oligarchw, a teraz sam patronowa coraz wikszej czci rosy jskiej gospodarki. Nie dy ktowa
warunkw kadej umowy handlowej w Rosji, ale najwaniejsze z nich wy magay co najmniej
cichego przy zwolenia ze strony Kremla. Oligarchowie z lat dziewidziesity ch, ktrzy przetrwali
okres transformacji do epoki Putina, przecigali si w zabieganiu o jego wzgldy , organizujc co
jaki czas akcje chary taty wne albo dowodzc swojej wiernoci w inny sposb na przy kad
Wiktor Wekselberg kupi i sprowadzi z powrotem do Rosji dziewi sy nny ch jajek Faberg oraz
dzwony z klasztoru Swiato-Daniow, rozbrzmiewajce od ponad stu lat nad Lowell House na
Uniwersy tecie Harvarda.
Oczy wicie pojawiay si rwnie inne dowody lojalnoci, o ktry ch mao kto wiedzia ciche
wy miany przy sug oraz prezenty wrczane po to, by chroni swoje interesy . Jeden z takich
dowodw, cho mia pozosta tajemnic, pomy kowo ujrza wiato dzienne, dajc wiatu rzadk
okazj, by si przekona, w jaki sposb powstaj fortuny . W 2000 roku Nikoaj Szamaow, jeden
z kolegw Putina ze spdzielni Oziero nad Jeziorem Komsomolskim, podpisa umow
z wacicielami maej firmy farmaceuty cznej, ktr w 1992 roku pomoga stworzy kierowana
przez Putina petersburska komisja. Firma nazy waa si Petromed i chocia samorzd Petersburga
w kocu sprzeda wikszociowy pakiet jej akcji, i tak wietnie sobie radzia. Szamaow umwi si
z jej wacicielami, e przy jm dotacje od oligarchw pragncy ch z wasnej woli wesprze
nowego prezy denta. Na przy kad Roman Abramowicz zadeklarowa wpat dwustu trzech
milionw dolarw, a Aleksiej Mordaszow, waciciel konsorcjum hutniczo-grniczego Siewierstal,
zaproponowa pitnacie milionw dolarw. Dotacje miay by przeznaczone na zakup sprztu
medy cznego, ale cz wpy ww znalaza si na zagraniczny ch kontach; z ty ch rodkw
sfinansowano pniej zakup inny ch dbr, podobno midzy inny mi akcji Banku Rossija. Na
pocztku umowa doty czy a umiarkowany ch kwot i realizowano j w cakowitej tajemnicy , ale
w 2005 roku Szamaow owiadczy wacicielom Petromedu, e od teraz pienidze z dotacji
ktry ch sum ju wtedy szacowano na niemal p miliarda dolarw bd przelewane
z zagraniczny ch kont na rachunek nowo powstaej w Rosji spki inwesty cy jnej Rosinvest. Jej
podstawow inwesty cj za bdzie przebudowa luksusowego orodka niedaleko Soczi nad Morzem
Czarny m, gdzie radzieccy przy wdcy wy poczy wali w komfortowy ch warunkach, a i Putin lubi
tam jedzi na wakacje. Orodek mia si sta prezy denckim paacem godny m cara, a koszt
remontu mg wy nie okoo miliarda dolarw38. Pocztkowo utrzy my wano te plany
w tajemnicy . Wiedziaa o nich jedy nie garstka biznesmenw i przedstawicieli rzdu, ktrzy by li
na ty le dy skretni lub skorumpowani, e nie mwili gono o ty ch sprawach. To wanie na takich
mtny ch obszarach, gdzie pastwo ukadao si z biznesem, wy onia si z ciemny ch pery ferii
gospodarki oraz z przeszoci Putina nowa klasa oligarchw.
J urij Kowalczuk, fizy k, z ktry m Putin prowadzi w Petersburgu pierwsze ekspery menty

z kapitalizmem, dalej zarzdza Bankiem Rossija, insty tucj powsta jeszcze za czasw
sowieckich. Na pocztku XXI wieku by to may prowincjonalny bank obracajcy majtkiem
udziaowcw; nie skorzy sta w jaki zauwaalny sposb na boomie gospodarczy m po dojciu
Putina do wadzy . By jednak wsplny m przedsiwziciem grupy znajomy ch, z ktry mi
prezy dent zaprzy jani si w latach dziewidziesity ch. Putin wci utrzy my wa z nimi bliskie
kontakty , nawet gdy los si do niego umiechn i wy nis go wy ej, ni ktokolwiek mg si
spodziewa. Wrd akcjonariuszy banku by li te jego partnerzy ze spdzielni Oziero. Po sukcesie
polity czny m Putina spdzielnia rozrosa si proporcjonalnie do fortun jej czonkw. Obszar
osiedla powikszono kosztem ssiadw, tumaczc to koniecznoci instalacji sy stemu ochrony .
Ssiedzi zasy pali czonkw spdzielni pozwami sdowy mi, skarc si, e zostali pozbawieni
dostpu do jeziora. Jedna z mieszkajcy ch w pobliu kobiet twierdzia, e prezes spdzielni,
Wadimir Smirnow Putin mianowa go szefem agencji eksportu jdrowego prbowa j
udusi, kiedy przeskoczy a przez pot, eby pokaza, e te ma prawo przeby wa nad wod39.
Podobno jeszcze przed kocem pierwszej kadencji prezy denckiej Putin pozby si jednak
udziaw w spdzielni, bo mia nieco ambitniejsze potrzeby mieszkaniowe.
Niektrzy waciciele dacz nad Jeziorem Komsomolskim, midzy inny mi Smirnow, pojechali
z Putinem do Moskwy , eby obj funkcje w rzdzie. Andriej Fursenko zosta wiceministrem,
a potem ministrem przemy su, owiaty i nauki. Wadimir Jakunin w 2005 roku przej zarzd
Kolei Rosy jskich. Inni, jak Kowalczuk i Nikoaj Szamaow, dy rektor rosy jskiego oddziau
niemieckiej firmy Siemens, zajmowali o wiele nisze stanowiska. Po przegranej Sobczaka
w wy borach samorzdowy ch ich bank straci uprzy wilejowany dostp do pastwowej kasy , ale
dziesi lat pniej, kiedy Putin znalaz si u wadzy , przy szo znowu zacza jawi si
w jasny ch barwach.
Podczas pierwszej kadencji Putina jego znajomi Kowalczuk, Szamaow czy te Giennadij
Timczenko pozostawali w cieniu, nie by li zby t znani. Michai Kasjanow, pierwszy premier
Putina, nie pamita, by nazwa Banku Rossija ani nazwiska jego wacicieli kiedy kolwiek
pojawiay si w umowach rzdowy ch, ktre nadzorowa40. O Kowalczuku usy szano po raz
pierwszy dopiero w 2004 roku dziwny m trafem w ty m samy m miesicu, kiedy Kasjanow
straci urzd po ty m, jak skazany na porak kandy dat na prezy denta Iwan Ry bkin opublikowa
w Kommiersancie tekst oskarajcy Putina o prowadzenie wsplny ch interesw z Timczenk
i Romanem Abramowiczem. Dziwne zniknicie Ry bkina kilka dni pniej przy mio wy dwik
arty kuu, wic nikt nadal nie zwraca uwagi na ty ch ludzi, poniewa w porwnaniu z wielkim
rosy jskim biznesem zdawali si jedy nie mao znaczcy mi outsiderami, pionkami z prowincji.
W pierwszy m roku rzdw Putina bank wy kaza skromny zy sk, ale jak wiele inny ch rzeczy
w putinowskiej Rosji to te wkrtce miao ulec zmianie.
Kowalczuk zosta prezesem Banku Rossija w 2004 roku, kiedy Aleksiej Mordaszow
z Siewierstalu, jeden z najbogatszy ch oligarchw w kraju, zdeponowa w nim dziewitnacie
milionw dolarw, a potem w zamian otrzy ma 8,8 procent udziaw. By a to rwnowarto
caego kapitau zakadowego banku41. Wielu uznao, e walczcy z biznesowy m ry walem
Mordaszow prbowa wkupi si w aski Putina i dlatego tak chtnie zasili konto Petromedu
rodkami przeznaczony mi na sprzt dla szpitali. Dziki tej wpacie bank w lipcu 2004 roku mg po
cichu kupi na giedzie poow akcji nalecej do Gazpromu firmy ubezpieczeniowej Sogaz.
Warto transakcji wy niosa pidziesit osiem milionw dolarw jak pniej twierdzono,
o wiele mniej ni rzeczy wista cena ry nkowa ty ch akcji. By to pierwszy przy padek sprzeday
przez Gazprom niestrategicznej czci majtku firmy . Eksperci i anality cy od dawna
przekony wali, e koncern powinien pozby si ty ch akty ww, ale transakcja i tak wy woaa
zdziwienie, szczeglnie e wszy stko odby o si w ramach przetargu zamknitego, a potencjalni
naby wcy si nie ujawnili. Putin bezporednio ingerowa w jej przebieg, wy raajc y czenie,
eby akcje trafiy do Banku Rossija. Putin powiedzia: Bank Rossija i zamkn dy skusj
wspomina pniej ten moment Wadimir Miow, wiceminister z czasw pierwszej kadencji
Putina. Liberaowie w gabinecie prezy denta by li oszoomieni i zaskoczeni42, bo do sty cznia 2005
roku nikt nie wiedzia, e Bank Rossija w ogle wemie udzia w przetargu. Ty mczasem teraz
nadzorowa dziaalno Sogazu za porednictwem mniejszy ch firm fasadowy ch midzy inny mi
zaoonej w 2002 roku w Petersburgu firmy Aksept. Jej wacicielem by Michai Szeomow,
wnuk wuja Putina Iwana Szeomowa, ktry pomg matce Putina w ucieczce z miasta podczas
inwazji nazistw. Zdaniem wtajemniczony ch bank cieszy si szczeglny mi przy wilejami
i wzgldami najwaniejszy ch osb w pastwie.
Od tej pory klienci pchali si drzwiami i oknami. Wkrtce Sogaz sta si ulubiony m
ubezpieczy cielem najwaniejszy ch przedsibiorstw pastwowy ch, takich jak znajdujce si pod
zarzdem Jakunina Koleje Rosy jskie i Rosnieft, obecnie z Igorem Sieczinem jako prezesem. To
z kolei sprawio, e ekspansja Banku Rossija nadzwy czajnie przy spieszy a; po cichu przejmowa
on coraz wicej akty ww Gazpromu, midzy inny mi jego oddzia bankowy , a w kocu te
holdingi medialne, ktry m koncern patronowa. Pocztkowo ekspansja banku przeprowadzana
by a ukradkiem, cierpliwie i z zachowaniem najwy szej ostronoci. Jego struktura wasnociowa
wy dawaa si niejasna, poniewa posiadaczami akcji by y powizane w skomplikowany sposb
zagraniczne firmy chowajce si jedna w drug niczy m matrioszki, tak e zaczto podejrzewa,
i sam Putin ma w nim swoje udziay .
P odczas swojej pierwszej kadencji Putin stopniowo stawia gospodark na nogi, w czy m

ogromnie pomg mu niespodziewany wzrost cen ropy naftowej (co z kolei wpy no na cen
gazu ziemnego). Ale jego druga kadencja oznaczaa znaczcy zwrot, ktry szed w parze
z odejciem czci jego liberalny ch doradcw i wzmocnieniem wadzy Kremla nad
parlamentem, rny mi organami rzdu, mediami i wiatem biznesu. Kiedy pastwo stao si
wy pacalne, Putin zacz rozdziela zy ski wrd nowej generacji magnatw finansowy ch, ludzi
czekajcy ch dotd na sw kolej, bo w latach dziewidziesity ch by li poza gwny m obiegiem
i nie zdoali zgromadzi fortun. Nie by o zatem wrd nich miliarderw ostentacy jnie
obnoszcy ch si ze swoim bogactwem. To by o nowe pokolenie oligarchw, stworzony ch jakby
wedug tej samej matry cy co Putin: sprawiali wraenie powany ch, bezbarwny ch, skry ty ch
i bezbrzenie lojalny ch wobec czowieka, ktry wy rwa ich z szarej egzy stencji. Ci, ktrzy nie
doczy li do Putina w rzdzie, wkrtce poszli za nim w interesach.
Po wy kupieniu przez Rosnieft lwiej czci Jukosu odpowiedzialno za wikszo umw
handlowy ch doty czcy ch sprzeday ropy spada na Giennadija Timczenk; ten przedsibiorca po
raz pierwszy dobija targw z Putinem w latach dziewidziesity ch. Kiedy Arkadij Rotenberg
(on z kolei w latach szedziesity ch razem z bratem Bory sem trenowa judo u boku Putina)
zaoy w 1998 roku w Petersburgu klub judo pod nazw Jawara-Newa, Timczenko zosta jego
sponsorem, a Putin honorowy m prezesem. W klubie panowaa judokracja, ktra wpy na na
rozumienie przez Putina polity cznego przy wdztwa tak samo jak jego kariera w KGB43. Wasilij
Szestakow, inny judoka i zaoy ciel klubu (w 1996 roku niemal zatrudni Putina jako trenera), te
zaj si polity k i wy dawaniem filmw oraz ksiek o tematy ce sportowej; wspautorem jednej
z nich by rzekomo sam Putin.
W dniu zaprzy sienia na urzd prezy denta w 2000 roku Putin powoa do y cia pastwowy
koncern; zebra on pod jedny m szy ldem kilkadziesit gorzelni, w ktry ch wikszo majtku wci
naleaa do pastwa. Aby zapewni sobie kontrol nad ty m przedsibiorstwem, odwoa si do
judokracji. Na czele Rosspirtpromu, jak zostaa nazwana firma, umieci Arkadija Rotenberga.
W kraju, gdzie chtnie sigano po mocne trunki, koncern by skazany na sukces, wic wkrtce
obsugiwa niemal poow rosy jskiego ry nku alkoholu, a jego warto liczono w milionach
dolarw, w czy m bardzo pomagay mu regulacje rzdowe i naloty na pry watn konkurencj44.
Rotenberg i jego brat Bory s wy korzy stali zy ski z produkcji narodowego trunku do otwarcia
wasnego banku pod nazw SMP Bank, ktry potem zacz inwestowa pienidze w budow
dokadnie takiego gazocigu, jakiego projekt Putin negocjowa z polity kami pokroju Gerharda
Schrdera.
W odrnieniu od nastawiony ch na szy bki zy sk strategii pry waty zacy jny ch z lat
dziewidziesity ch takty ka gromadzenia dbr przez przy jaci Putina by a tak powolna
i stopniowa, e jej skutki wy szy na jaw znacznie pniej. Putin umoliwi znajomy m
z najbliszego otoczenia doczenie do rosy jskich elit finansowy ch, pozwoli im si wzbogaci,
a jednoczenie zadba o to, by przejli kontrol nad ty mi sektorami gospodarki od bogactw
naturalny ch do mediw ktre uwaa za kluczowe dla bezpieczestwa kraju. On nie bierze do
wsppracy chopcw z Petersburga, bo maj adne oczy , ty lko dlatego, e zna ty ch ludzi, ufa im
i wie, czego si po nich spodziewa powiedzia w 2007 roku dziennikowi Izwiestia Anatolij
Rachlin, pierwszy trener judo Putina.

26 grudnia 2005 roku Putin zaprosi swoich doradcw na specjalne spotkanie na Kremlu,

eby omwi midzy inny mi kwesti dy stry bucji zy skw, ktre Rosnieft zawdzicza swojej
niespodziewanej ekspansji. Przy dugim