Vous êtes sur la page 1sur 425

1

_______________________________________________________________________________

PRZEGLD
NAUKOWO-METODYCZNY

EDUKACJA
DLA
BEZPIECZESTWA

ROK IX NUMER 4/2015 (29)

Pozna 2015
2
_______________________________________________________________________________

Recenzenci dziaw
prof. dr hab. Grayna BARTKOWIAK psychologia
prof. dr hab. in. Jzef BUCZYSKI bezpieczestwo narodowe
prof. zw. dr hab. Magorzata DAREWICZ bezpieczestwo zdrowotne
prof. dr hab. Daniel FIC zarzdzanie
prof. zw. dr hab. Marceli KOSMAN bezpieczestwo narodowe, bezpieczestwo wewntrzne
prof. zw. dr hab. Micha PACHTA bezpieczestwo wewntrzne
prof. dr hab. Magorzata SUWIO pedagogika

Stali recenzenci zewntrzni


prof. zw. dr hab. in. Piotr Sienkiewicz
prof. zw. dr hab. in. Jarosaw Woejszo
prof. zw. dr hab. Irina Surina
prof. zw. dr hab. in. Bogdan Szulc
ks. prof. dr hab. Mirosaw Michalski
prof. dr Romualdas Povilaitis
prof. dr Tamara Tkacz
doc. dr Alena Doukov
dr Zlatica Hul`ov
dr Natalia Lymar
dr Juraj Madej

Redakcja naukowa
Ewa Misterska

Skad komputerowy
Marta Walachowska

Korekta jzykowa
Marta Ratajczak

Redakcja owiadcza, e wersj podstawow czasopisma jest wydanie papierowe.

Copyright 2015 by Edition


ydawnictwo Wyszej Szkoy Bezpieczestwa
All rights reserved

ISSN: 1899-3524

ydawnictwo Wyszej Szkoy Bezpieczestwa


ul. Orzeszkowej 1, 60-778 Pozna
tel. 61 851 05 18
e-mail: kierownik.wydawnictwa@wsb.net.pl
www.wsb.net.pl

Druk i oprawa
ESUS Agencja Reklamowo-Wydawnicza
ul. Wierzbicice 35, 61-855 Pozna
tel./fax. 61 835 35 36
www.esus.pl
3
_______________________________________________________________________________

SPIS TRECI
Wstp...................................................................................................................... 11
BEZPIECZESTWO NARODOWE ........................................................................ 19
Zagroenie przestpczoci cudzoziemcw w Polsce
(Anita ADAMCZYK) ............................................................................................... 21
Kierunki doskonalenia onierzy si zbrojnych RP z wychowania fizycznego
(Iwona DUDZIUK) .................................................................................................. 31
Cyberterroryzm mikki (cz. 1). Internet jako rdo informacji i funduszy
(Radosaw HENNIG ) ............................................................................................. 45
Reprezentacja interesw zwizkowych w systemie instytucjonalnym Unii
Europejskiej
(Bogusaw JAGUSIAK) ......................................................................................... 63
Wsppraca si zbrojnych RP z organami administracji lokalnej w zakresie
reagowania kryzysowego
(Marian KOPCZEWSKI, Tomasz SMAL) .............................................................. 77
rda informacji w obszarze bhp ujcie midzynarodowe
(Elbieta ROSZKO-WJTOWICZ) ........................................................................ 89
BEZPIECZESTWO WEWNTRZNE ................................................................. 113
Aktywno na rzecz bezpieczestwa i motywacje pro obronne modziey
na przykadzie dziaa legii akademickiej KUL
(Wojciech GIZICKI) .............................................................................................. 115
Strategic management of oil resources
(Marek . MICHALSKI ) ....................................................................................... 127
Nowe technologie w procedurach wyborczych. Uwagi na temat bezpieczestwa
elektronicznego gosowania
(Magdalena MUSIA-KARG)............................................................................... 139
ZARZDZANIE ..................................................................................................... 155
Genocyd 1915-1917 a jego wspczesna recepcja
(Piotr KWIATKIEWICZ)........................................................................................ 157
Zarzdzanie rnorodnoci w przedsibiorstwach. Przykad grupy Raben
(Elbieta LESIEWICZ).......................................................................................... 165
Sondae przedwyborcze a wyniki wyborw parlamentarnych w Modawii
w 2014 roku
(Magorzata SIKORA-GACA) .............................................................................. 175
Analiza sektora mikro, maych i rednich przedsibiorstw w Polsce na tle sektora
mikro, maych i rednich przedsibiorstw w wybranych krajach Unii Europejskiej
(Magda WOJDYA-BEDNARCZYK) ................................................................... 187
4
_______________________________________________________________________________

PEDAGOGIKA ...................................................................................................... 205


Zarzdzanie relacjami w szkoach wyszych elementem zarzdzania jakoci
ksztacenia
(Piotr GRUDOWSKI, Ilona ZIEMKIEWICZ-GAWLIK)......................................... 207
Analiza obszarowych i kierunkowych efektw ksztacenia na kierunku
ratownictwo medyczne w Polsce
(Piotr LESZCZYSKI, Joanna GOTLIB, Robert GAZKOWSKI,
Stanisaw WIEEWSKI, Arkadiusz WEJNARSKI) .......................................... 215
Nowe podejcie do budowania programw ksztacenia - stan wiedzy studentw
o efektach ksztacenia w wietle wynikw bada
(Joanna MICHALAK-DAWIDZIUK) ..................................................................... 227
Efekty ksztacenia studentw wyszej szkoy bezpieczestwa w aspekcie
zarzdzania w sytuacjach kryzysowych wyniki bada kocowych, cz. II
(Agnieszka NAPIERALSKA, Marian KOPCZEWSKI) ........................................ 243
PSYCHOLOGIA .................................................................................................... 263
Seniorzy wobec wspczesnych wyzwa technologii informacyjnych
i komunikacyjnych
(Olga Maria GRABOWSKA-CHENCZKE, Paulina Agnieszka MATYSIAK) ..... 265
Trema muzyczna jako czynnik psychologiczny zagraajcy w karierze artystycznej
koncepcje teoretyczne i przegld bada
(Micha KIERZKOWSKI, Rafa LAWENDOWSKI) .............................................. 279
Motywacja studentw do wyboru kierunku studiw
(Izabella KUST) .................................................................................................... 295
Ksztacenie kompetencji spoecznych w opinii studentw
(Izabella KUST) .................................................................................................... 317
Potrzeba poszukiwania dozna u modziey niedostosowanej spoecznie
(Marcin SZULC, Patrycja PAWLEWICZ) ............................................................ 335
BEZPIECZESTWO ZDROWOTNE .................................................................... 349
Przeywany stres przez rodzicw wychowujcych dzieci z nadpobudliwoci
psychoruchow
(Lucyna BOBKOWICZ-LEWARTOWSKA, Magdalena GIERS) ........................ 351
Ocena jakoci ycia skal MGI kobiet po porodzie fizjologicznym i ciciu cesarskim
(Grayna GEBUZA, Marzena KAMIERCZAK, Estera MIECZKOWSKA,
Magorzata GIERSZEWSKA, Iwona KALKOWSKA,) ........................................ 365
Stres w yciu czowieka ujcie teoretyczne
(Gabriela KOWALSKA, Barbara GRZYB) .......................................................... 379
Uwarunkowania i konsekwencje stresu zawodowego wrd pracownikw
Suby Wiziennej
(Dominik OLEJNICZAK, Katarzyna DOGOWSKA) ...................................... 389
5
_______________________________________________________________________________

Wybrane metody badania skutecznoci kolagenu w odniesieniu do stanu


wosw i skry
(Violetta TOMASZEWICZ, Jacek J. KLAWE, Magorzata SZADY-GRAD,
Maria CHRZANOWSKA)...................................................................................... 411
RECENZJE, SPRAWOZDANIA ........................................................................... 417
Recenzja ksiki autorstwa Barryego Rubina i Wolfganga G. Schwanitza
pt. Hitlerowcy, islamici i narodziny nowoytnego Bliskiego Wschodu.
Krakw 2013, s. 400
(Piotr KWIATKIEWICZ)........................................................................................ 419
Recenzja ksiki autorstwa Borysa Bieriezowskiego pt. Zapiski wisielca,
Warszawa 2015, s. 364
(Piotr KWIATKIEWICZ)........................................................................................ 423
6
_______________________________________________________________________________
7
_______________________________________________________________________________

CONTENTS
Introduction ........................................................................................................... 11
NATIONAL SECURITY .......................................................................................... 19
Crime threat of foreigners in Poland
(Anita ADAMCZYK) ............................................................................................... 21
Areas for improvement of the armed forces soldiers RP with physical education
(Iwona DUDZIUK) .................................................................................................. 31
Soft Cyberterrorism (Part. 1). Internet as a source of information and funds
(Radosaw HENNIG ) ............................................................................................. 45
The representation of the trade unions interests in the institutional system
of the European Union
(Bogusaw JAGUSIAK) ......................................................................................... 63
Polish armed forces cooperation with local government authorities in terms
of crisis response operations
(Marian KOPCZEWSKI, Tomasz SMAL) .............................................................. 77
The source of information in the field of OHS the international context
(Elbieta ROSZKO-WJTOWICZ) ........................................................................ 89
INTERNAL SECURITY ......................................................................................... 113
Activity for security and pro defensive motivation of youth at example of academic
legion actions KUL
(Wojciech GIZICKI) .............................................................................................. 115
Strategic management of oil resources
(Marek . MICHALSKI ) ....................................................................................... 127
New technologies in electoral procedures. Comments on the security topic
(Magdalena MUSIA-KARG)............................................................................... 139
MANAGEMENT .................................................................................................... 155
Genocide 1915-1917 and its contemporary perceptron
(Piotr KWIATKIEWICZ)........................................................................................ 157
Diversity management in companies. Raben group example
(Elbieta LESIEWICZ).......................................................................................... 165
Pre-election polls and the results of parliamentary elections in Moldova in 2014
(Magorzata SIKORA-GACA) .............................................................................. 175
Analysis of the micro, small and medium-sized enterprises in Poland in comparison
with the micro, small and medium-sized enterprises in selected countries
of the European Union
(Magda WOJDYA-BEDNARCZYK) ................................................................... 187
8
_______________________________________________________________________________

PEDAGODY .......................................................................................................... 205


Relationship management in higher education element of quality management
education
(Piotr GRUDOWSKI, Ilona ZIEMKIEWICZ-GAWLIK)......................................... 207
Analysis of education effects on direction of emergency medical services in Poland
(Piotr LESZCZYSKI, Joanna GOTLIB, Robert GAZKOWSKI,
Stanisaw WIEEWSKI, Arkadiusz WEJNARSKI) .......................................... 215
New approach to study programme development results of surveys on students
knowledge of learning outcomes
(Joanna MICHALAK-DAWIDZIUK) ..................................................................... 227
Student learning outcomes of higher school safety in terms of crisis
management final results, part II
(Agnieszka NAPIERALSKA, Marian KOPCZEWSKI) ........................................ 243
PSYCHOLOGY ..................................................................................................... 263
Seniors against modern challenges of information technologies and
communications
(Olga Maria GRABOWSKA-CHENCZKE, Paulina Agnieszka MATYSIAK) ..... 265
Music stage fright as a psychological factor threatening in artistic career
theoretical concepts and research review
(Micha KIERZKOWSKI, Rafa LAWENDOWSKI) .............................................. 279
Students motivation for selecting a given field of study
(Izabella KUST) .................................................................................................... 295
Social competence training in students opinion
(Izabella KUST) .................................................................................................... 317
Need of sensation seeking in socially maladjusted youth
(Marcin SZULC, Patrycja PAWLEWICZ) ............................................................ 335
HEALTH SECURITY ............................................................................................ 349
Experienced stress by parents bringing up children with psychomotor hyperactivity
(Lucyna BOBKOWICZ-LEWARTOWSKA, Magdalena GIERS) ........................ 351
Quality of life assessment as a MGI scale of women after physiological childbirth
and cesarean section
(Grayna GEBUZA, Marzena KAMIERCZAK, Estera MIECZKOWSKA,
Magorzata GIERSZEWSKA, Iwona KALKOWSKA) ......................................... 365
Stress in human life theoretical approach
(Gabriela KOWALSKA, Barbara GRZYB) .......................................................... 379
Determinants and consequences of occupational stress among preason officers
and guards
(Dominik OLEJNICZAK, Katarzyna DOGOWSKA) ...................................... 389
9
_______________________________________________________________________________

Selected methods of research the efficacy of collagen in reference to the


condition of hair and skin
(Violetta TOMASZEWICZ, Jacek J. KLAWE, Magorzata SZADY-GRAD,
Maria CHRZANOWSKA)...................................................................................... 411
REVIEWS, REPORTS .......................................................................................... 417
Nazis, Islamists, and the Making of the Modern Middle East, Krakow 2013,
p. 400. Reviewed by Piotr Kwiatkiewicz
(Piotr KWIATKIEWICZ)........................................................................................ 419
Boris Berezovsky, Autobiagraphical sketches.Warsaw 2015, p. 364.
Reviewed by Piotr Kwiatkiewicz
(Piotr KWIATKIEWICZ)........................................................................................ 423
10
_______________________________________________________________________________
11
_______________________________________________________________________________

Wstp

Szanowni Pastwo, oddajemy do Pastwa rk kolejny numer kwartalnika


Przegld Naukowo-Metodyczny Edukacja dla Bezpieczestwa.
Poszczeglne prace o charakterze badawczym (osiem) i teoretycznym
(dziewitnacie), ujte zostay w 7 dziaw: bezpieczestwo narodowe,
bezpieczestwo wewntrzne, zarzdzanie, pedagogika, psychologia,
bezpieczestwo zdrowotne, oraz raporty, recenzje, sprawozdania.
W dziale bezpieczestwo narodowe przedstawiamy sze artykuw.
W pierwszym opracowaniu, Anita Adamczyk podejmuje zagadnienia zagroenia
przestpczoci cudzoziemcw w Polsce. Autorka zwraca uwag na fakt,
e w dobie zagroe asymetrycznych wzrasta potrzeba szybkiej i adekwatnej
reakcji do zaistniaego niebezpieczestwa. W takich sytuacjach, w celu szybkiego
zapobieenia skutkom klsk ywioowych lub katastrof, powoywane s Siy
Zbrojne, ktrych zadaniem jest rwnie ochrona bezpieczestwa wewntrznego
pastwa. Ich zdolnoci bojowe znacznie przewyszaj moliwoci innych
sub. Poyteczno wojska wyraa sie poprzez ich dyspozycyjno, lokalizacj,
zdyscyplinowanie oraz sta gotowo bojow, ktra wraz z caym sprztem
umacnia pozycj Si Zbrojnych w zarzdzaniu kryzysowym. Jednake
za moliwociami technicznymi i sprztowymi powinna poda take jako
onierza odporno psychiczna na trudne warunki w sytuacjach zagroenia wraz
z wytrzymaoci fizyczn na dugotrway i zmienny wysiek podczas niesienia
pomocy poszkodowanym. Autorka pokazuje, e naley zwrci uwag, e
zmienno warunkw dziaa onierza nie moe odby si kosztem zmniejszenia
bezpieczestwa w sferze zewntrznym pastwa. Wymogi stawiane onierzom
odnonie ich sprawnoci i warunkw dziaa maj uzasadnienie w funkcjonowaniu
Si Zbrojnych RP i wykonywaniu przez nich zada nie tylko w kraju, lecz rwnie
poza jego granicami
W kolejnym opracowaniu Radosaw Hennig przedstawia kwestie zwizane
z wykorzystaniem Internetu przez organizacje terrorystyczne do zdobywania
informacji oraz finansowania swojej dziaalnoci. Podano liczne przykady
aktywnoci terrorystw w omawianym obszarze oraz zidentyfikowano trzy
zasadnicze rda pozyskiwania rodkw finansowych z wykorzystaniem Internetu.
Zaproponowano ujcie omawianych zagadnie jako oddzielnej kategorii tzw.
cyberterroryzmu mikkiego a wic dziaalnoci organizacji terrorystycznych nie
w celu przeprowadzenia bezporednich, ofensywnych cyberatakw, lecz raczej
w celu organizacji i zabezpieczenia swojej codziennej dziaalnoci.
Nastpnie, Bogusaw Jagusiak analizuje zagadnienia reprezentacji interesw
zwizkowych w systemie instytucjonalnym Unii Europejskiej. Reprezentacja
interesw zwizkowych w Unii Europejskiej jest istotnym i kontrowersyjnym
przedmiotem bada, zarwno z perspektywy teoretycznej, jak i praktycznej.
W systemie instytucjonalnym UE, tak w sensie horyzontalnym, jak i wertykalnym
wystpuj nie tylko pastwa, instytucje unijne czy partie polityczne, ale take grupy
interesu (nacisku) o zasigu ponadnarodowym, w tym zwizki zawodowe, ktre
podlegaj procesom europeizacji. Dziaaj one zazwyczaj poprzez prowadzenie
lobbingu, ktry czsto przybiera charakter nieformalny o szerokim zakresie
oddziaywania, dialog spoeczny oraz poprzez instytucje, ktrych s czonkami.
Rozwj rynku europejskiego i pogbianie procesw integracyjnych stworzyy
12
_______________________________________________________________________________

zapotrzebowanie na partnerw socjalnych i doprowadziy do przenoszenia szeregu


kompetencji z poziomu krajowego na aren europejsk. W procesach tych
uczestnicz take polskie zwizki zawodowe, a ich skuteczno odnosi si do
umiejtnoci wywierania wpywu na instytucjonalnych partnerw zorganizowanych
w sieci wzajemnych powiza. W ten sposb s w stanie uzyska dostp do
procesu decyzyjnego w wielopoziomowym systemie politycznym Unii Europejskiej.
Z kolei Marian Kopczewski oraz Tomasz Smal podejmuj tematyk Si
Zbrojnych RP jako kluczowego elementu Systemu Bezpieczestwa Narodowego,
dla ktrych zadaniem strategicznym jest utrzymywanie zdolnoci do skutecznego
reagowania przeciwko militarnym zagroeniom zewntrznym. Do gwnych zada
wojska, w sferze niemilitarnej, naley wspieranie administracji cywilnej
w dziaaniach przeciwko zagroeniom wewntrznym. Armia posiada potencja,
ktry moe by skutecznie wykorzystywany do pomocy spoeczestwu polskiemu.
W celu podjcia efektywnych dziaa z zakresu reagowania kryzysowego, musz
by okrelone struktury, procedury dziaania oraz zasady wsppracy pomidzy
Siami Zbrojnymi i administracj cywiln.
Celem artykuu Elbiety Roszko-Wjtowicz byo omwienie najwaniejszych
rde informacji na temat bezpieczestwa i higieny pracy pracownikw w Unii
Europejskiej. Szczeglny nacisk autorka kada na prezentacj wybranych
organizacji midzynarodowych silnie zaangaowanych w dziaania zmierzajce do
poprawy warunkw pracy mieszkacw UE. W artykule zostay rwnie omwione
paneuropejskie badania ankietowe, dostarczajce unikatowych danych w obszarze
warunkw pracy obywateli Europy. Autorka wykazaa, e zaangaowanie instytucji
midzynarodowych w problematyk BHP jest cay czas bardzo due, a nowe
i pojawiajce si zagroenia w miejscu pracy wymagaj cigego gromadzenia
danych statystycznych i prowadzenia bada ankietowych.
W dziale bezpieczestwo wewntrzne, liczcym cztery opracowania,
Wojciech Gizicki analizuje zagadnienia polskich organizacji paramilitarnych. Ich
struktura organizacyjna, szkolenia i funkcje s porwnywalne z tymi, ktre cechuj
profesjonalne wojsko, ale formalnie nie s czci polskich si zbrojnych. Od marca
2015 roku Ministerstwo Obrony Narodowej zamierza wkomponowa te grupy
w strategi bezpieczestwa, szczeglnie z powodu niepokojcych wydarze
na Ukrainie. Jedn z takich organizacji jest Legia Akademicka KUL. Celem artykuu
jest przyblienie celw, form dziaalnoci, motywacji i percepcji bezpieczestwa
narodowego i midzynarodowego czonkw tej organizacji.
Marek . Michalski podejmuje tematyk zarzdzania strategicznego zasobami
ropy naftowej. Zwraca uwag na fakt, e pomimo znacznego postpu
technologicznego i inwestycji na caym wiecie dla wykorzystania alternatywnych,
szczeglnie odnawialnych, rde energii, ropa naftowa pozostaje najwikszym
rdem energii obecnie stanowi okoo jedn trzeci wiatowego zuycia energii
pierwotnej. Produkcja ropy naftowej nadal wzrasta, ale jej udzia w zuyciu energii
pierwotnej maleje. Ropa nadal utrzymuje siln dominacj w transporcie, ktra
prawdopodobnie utrzyma si do czasu opracowania i wprowadzenia ekonomicznie
konkurencyjnego, alternatywnego rda energii w napdzaniu znaczcej czci
pojazdw drogowych. W opracowaniu przedstawiono analiz struktury i trendw
w poday ropy naftowej z konwencjonalnych i niekonwencjonalnych rde, popytu,
handlu i cen oraz czynnikw geopolitycznych. Podobnie jak w przypadku gazu
13
_______________________________________________________________________________

ziemnego, zarzdzanie strategiczne zasobami ropy naftowej powinno uwzgldnia


zmieniajce si warunki rynkowe, szczeglnie postpujce wyczerpywanie
si konwencjonalnych zasobw i wzrost produkcji z niekonwencjonalnych z.
Z kolei tekst Magdaleny Musia-Karg stanowi prb odpowiedzi na pytanie
o kwestie bezpieczestwa w zakresie wdraania gosowania elektronicznego
jako dodatkowej formy gosowania w wyborach czy referendach. Oprcz rozwaa
teoretycznych dotyczcych samego e-gosowania w tekcie zawarto
odniesienia zwizane z najwaniejszymi motywami towarzyszcymi wdraaniu
e-voting. Baz teoretyczn w niniejszym tekcie stanowi koncepcje:
elektronicznej demokracji (jako nowego paradygmatu demokratycznego rzdzenia
we wspczesnych pastwach), a take gosowania wspomaganego przez ICT
(jako najwaniejszego narzdzia e-demokracji).
W nastpnym dziale tematycznym, zarzdzanie, liczcym cztery prace, Piotr
Kwiatkiewicz analizuje zagadnienia dotyczce rzezi dokonanej w trakcie pierwszej
wojny wiatowej na chrzecijanach zamieszkujcych centralne i wschodnie
prowincje Imperium Osmaskiego. Rze znalaza swoje szerokie odzwierciedlenie
w kulturze i sztuce XX wieku. Staa si motywem wielu dzie i inspiracj
dla twrcw, take spoza krgu cywilizacyjnego spoeczestw dotknitych
nadmienion tragedi. Szczegln wraliwoci wyrniy si rodowiska
artystyczne w Europie Zachodniej oraz Stanach Zjednoczonych. To one
w znaczcej mierze uformoway rozpowszechniony wspczenie obraz tragedii,
jaka przed stu laty rozegraa si na obszarze Azji Zachodniej. Zawiera on daleko
idce uproszczenia. By te uyteczny politycznie, co zadecydowao o trwaoci
tego przekazu.
Przedmiotem artykuu Elbiety Lesiewicz jest realizowanie polityki
rnorodnoci i zarzdzania rnorodnoci na przykadzie Grupy Raben.
Uzasadnieniem podjcia niniejszego tematu jest fakt, i na rynku logistycznym
w Polsce i Europie, firma Raben stanowi znakomity przykad dobrych praktyk
w biznesie opartym na spoecznej odpowiedzialnoci. W tekcie, wykorzystujc
studium przypadku, odniesiono si do dowiadcze Grupy Raben, ukazujc
zasadno korzystania z narzdzi wdraania polityki rnorodnoci i wiadomego
rozwijania odpowiednich polityk i programw w tym obszarze. Zarysowano take
korzyci pynce ze stosowania dobrych praktyk w zarzdzaniu rnorodnoci,
co nierozerwalnie wie si ze wzrostem prestiu firmy, wiksz satysfakcj
klientw, wysz efektywnoci i motywacj pracownikw oraz redukcj kosztw
zwizanych z wykwalifikowanym personelem.
Z kolei w artykule Magorzaty Sikory-Gacy dokonano analizy dwch istotnych
zagadnie wynikw wyborw parlamentarnych z lat 2010 i 2014, a take
sonday przedwyborczych, dotyczcych poparcia wzgldem partii i poziomu
zaufania spoecznego wzgldem liderw politycznych. Niniejszy artyku jest
rwnie prb poszukiwania odpowiedzi na pytanie: dlaczego Partia Socjalistw
zwyciya w rywalizacji wyborczej w Modawii w roku 2014? Jest to szczeglnie
wane w kontekcie wyborw samorzdowych z roku 2015, w ktrych partia ta nie
powtrzya ju wczeniejszego wyniku.
Magda Wojdya-Bednarczyk dokonuje wnikliwej analizy sektora mikro, maych
i rednich przedsibiorstw w Polsce na tle sektora mikro, maych i rednich
przedsibiorstw w wybranych krajach Unii Europejskiej. Gospodarcze, ale
14
_______________________________________________________________________________

i spoeczne funkcje penione przez mikro, mae i rednie przedsibiorstwa


w poszczeglnych krajach s bardzo zrnicowane. Uzalenione s bowiem od
osignitego przez dany kraj poziomu rozwoju gospodarczego oraz panujcego
w nim ustroju spoeczno-politycznego. Wskaniki dynamiki liczby nowych
podmiotw zarejestrowanych w kolejnych latach traktowane s czsto jako
barometr charakteryzujcy stan koniunktury gospodarczej. Produkt krajowy brutto
jest powszechnie przyjtym miernikiem poziomu i wzrostu gospodarczego.
Wytwarzanie przez mikro, mae i rednie przedsibiorstwa prawie poowy produktu
krajowego brutto obrazuje kluczow rol tego sektora w gospodarce Polski.
W kolejnej czci, pedagogika, Piotr Grudowski oraz Ilona Ziemkiewicz-
Gawlik w pracy Zarzdzanie relacjami w szkoach wyszych elementem
zarzdzania jakoci ksztacenia, zwracaj uwag na fakt, e we wspczesnym
wiecie relacje stay si czynnikiem, ktry mona potraktowa, jako podstawow
determinant przetrwania i rozwoju oraz istotny czynnik tworzenia przewagi
konkurencyjnej. Na szczegln uwag zasuguj relacje z klientami, gdy sukces
na rynku osigaj wycznie te organizacje, ktre skutecznie odpowiadaj
na potrzeby i oczekiwania klientw. W artykule przedstawiono istot zarzdzania
relacjami w szkoach wyszych jako element jakoci ksztacenia ksztatujcy
przewag konkurencyjn. Przewag szkoy wyszej jest osignicie nadrzdnej
pozycji wobec wikszej liczby konkurentw. Przewaga ta wynika z posiadania
wyrniajcej si zdolnoci do zaoferowania klientowi usug odpowiadajcych
jego oczekiwaniom, w sposb lepszy ni konkurenci i o wyszej jakoci.
W obecnych czasach, w sytuacji zmiennoci rynku, rodkiem sucym
do umocnienia pozycji na rynku staje si przede wszystkim zdolno
do nawizania i utrzymania waciwych relacji, czyli zachowanie wsppracy
z klientami oraz oferta najwyszej jakoci usugi.
Piotr Leszczyski, Joanna Gotlib, Robert Gazkowski, Arkadiusz Wejnarski,
oraz Stanisaw wieewski dokonuj analizy obszarowych i kierunkowych efektw
ksztacenia na kierunku ratownictwo medyczne. Ratownicy medyczni stanowi
obecnie filar Pastwowego Ratownictwa Medycznego w Polsce. Ten stosunkowo
mody zawd wymaga od absolwentw wysokich kwalifikacji, ktre powinny
by uzyskiwane w toku ksztacenia ustawicznego. Aktualnie ratownicy ksztac
si wycznie w trybie studiw pierwszego stopnia w systemie nauczania
zorientowanym na efekty ksztacenia. Kada uczelnia, opierajc si na opisie
oglnych efektw ksztacenia okrelonych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa
Wyszego, tworzy autorski program nauczania zawarty w sylabusach. To pozwala
na du swobod w realizacji nauczania i niekiedy due rozbienoci midzy
programami poszczeglnych uczelni. Z uwagi na brak aktualnych standardw
ksztacenia poddano analizie dotychczasowe treci nauczania oraz obecne
katalogi efektw ksztacenia dla kierunku ratownictwa medycznego na wybranych
uniwersytetach medycznych. Porwnano take obszary efektw ksztacenia
do istniejcych obecnie treci nauczania w zakresie wiedzy, umiejtnoci
i kompetencji spoecznych przyszych ratownikw medycznych.
Joanna Michalak-Dawidziuk zwraca uwag na fakt, e zmiany w szkolnictwie
wyszym, wdraane od 1 padziernika 2011 r. w zakresie m. in. budowania
programw ksztacenia w oparciu o efekty ksztacenia, stanowi powane
wyzwanie zarwno dla kadry naukowo-dydaktycznej, jak i studentw. W 2013
15
_______________________________________________________________________________

roku ukoczyli studia studenci studiw drugiego stopnia, ktrzy realizowali


zreformowane programy. Bya to zatem okazja do przeprowadzenia bada, ktre
dostarczyy wiedzy na temat rozumienia przez badanych studentw znaczenia
pojcia efekty ksztacenia.
Z kolei Agnieszka Napieralska oraz Marian Kopczewski analizuj efekty
ksztacenia studentw Wyszej Szkoy Bezpieczestwa w aspekcie zarzdzania
w sytuacjach kryzysowych. Zwracaj uwag na fakt, e kataklizmy naturalne
oraz katastrofy wynikajce z dziaalnoci czowieka stanowi powane zagroenie
dla zdrowia, a nawet ycia ludzkiego. Trudno przewidzie, jakie zagroenia
pojawi si w przyszoci. Stworzono wic system zarzdzania kryzysowego,
bdcy najwaniejszym szczeblem systemu bezpieczestwa krajowego.
Kompetencje podmiotw odpowiedzialnych za bezpieczestwo naszego pastwa
s niezbdne zarwno w aspekcie zapobiegania potencjalnym zagroeniom,
jak rwnie w eliminowaniu skutkw niebezpiecznych sytuacji. Niezbdnie jest
zatem odpowiednie przygotowanie teoretyczne i praktyczne przyszych
pracownikw szczebli administracji pastwowej oraz instytucji odpowiedzialnych
za bezpieczestwo naszego kraju.
W dziale psychologia, liczcym pi prac, Olga Maria Grabowska-Chenczke,
oraz Paulina Agnieszka Matysiak zwracaj uwag na fakt, e osoby starsze staj
si coraz wiksz grup w spoeczestwie za spraw przesunicia wskanika
umieralnoci. Aby pomc im odnale si w spoeczestwie, promuje si
aktywno w obszarze spoecznym. W tym celu tworzy si specjalne oferty
aktywnoci kulturalnej i edukacyjnej, dostosowane do potrzeb seniorw.
Promowanie aktywnoci osb starszych jest niezbdne do utrzymania pozycji
w spoeczestwie, zwaywszy na rosncy postp technologiczny, z ktrym
seniorzy nigdy wczeniej nie mieli stycznoci. Mnogo nowoczesnych urzdze
technologicznych pojawiajcych si na rynku jest przyczyn powstawania barier
wrd osb starszych, jednake seniorzy nie pozostaj obojtni wobec
postpujcej technologii. Ich dziaalno dostrzega si w Internecie na portalach
informacyjnych i hobbystycznych, a wszystko po to, aby nie zosta cyfrowo
wykluczonymi. W artykule przedstawiono wyniki bada nad osobami starszymi
wobec wyzwa nowoczesnych technologii informacyjnych i komunikacyjnych.
Zbadane zostay takie czynniki, jak: cele seniorw podczas korzystania z nowych
technologii, rnice w poziomie umiejtnoci korzystania z mediw informacyjnych
i komunikacyjnych oraz trudnoci wystpujce podczas ich uytkowania.
Celem artykuu Michaa Kierzkowskiego oraz Rafaa Lawendowskiego jest
dokonanie przegldu pimiennictwa na temat psychologicznych mechanizmw
tremy. Zjawisko tremy, ze wzgldu na swoje konsekwencje, staje si coraz
bardziej popularne w literaturze psychologicznej. Artyku nie stanowi kompendium
wiedzy na temat tremy, natomiast zwraca uwag na jej wieloaspektowo
i rnorodno praktycznych konsekwencji. W pierwszej czci artykuu
przedstawiono wybrane koncepcje teoretyczne zjawiska tremy, jej korelaty, a take
mechanizmy jej powstawania. W czci drugiej podjto analiz problemu
skutecznoci poszczeglnych strategii radzenia sobie z lkiem towarzyszcym
wystpom przed publicznoci. W artykule omwione s take negatywne
konsekwencje psychologiczne tremy dla wykonywania zawodu muzyka.
16
_______________________________________________________________________________

Izabella Kust analizuje z kolei zagadnienia motywacji studentw do wyboru


kierunku studiw. Zwraca uwag na fakt, e wiadomo czenia teorii i praktyki,
najlepiej zgodnie ze studiowanym kierunkiem, stanowi podstaw odnoszenia
sukcesw zawodowych. Student potrafi oceni przydatno zdobytej wiedzy
do praktyki zawodowej. Modzi ludzie zdaj sobie spraw z koniecznoci
funkcjonowania w realiach rynkowych dla zdobywania nowych umiejtnoci,
a przede wszystkim wasnego miejsca na rynku pracy. Nabyte dowiadczenie
zwiksza szanse umiejtnoci radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Wiedza
i dowiadczenie zawodowe pracownika to nieoceniona pomoc dla pracodawcw.
Dla modych ludzi wyksztacenie stanowi istotn warto. Prezentowane wyniki
s wstpem do bada znaczenia wyksztacenia w planach zawodowych modziey
na przyszo. Studenci s wiadomi i zmotywowani do studiowania na wybranym
kierunku.
W kolejnym opracowaniu, Izabella Kust analizuje tematyk podnoszenia
jakoci ksztacenia oraz kompetencji studentw. Artyku jest kontynuacj
prezentacji przeprowadzonych bada wrd absolwentw studiw
niestacjonarnych drugiego stopnia w roku akademicznym 2013/2014, ktrzy byli
pierwszym rocznikiem realizujcym programy ksztacenia dostosowane do
Krajowych Ram Kwalifikacji dla Szkolnictwa Wyszego. Celem przeprowadzonych
bada byo poznanie opinii absolwentw studiw niestacjonarnych drugiego
stopnia roku akademickiego 2013/2014 niepublicznej uczelni na temat: W jakim
stopniu studenci uzyskali w trakcie studiw kompetencje spoeczne
(np. umiejtno pracy w zespole, postaw uczenia si przez cae ycie itp.)
przygotowujce do pracy? Wyksztacenie pewnych cech, nawykw wrd
studentw, np.: zamiowanie do uczenia si, stymulowanie i inspirowanie dziaa
jest zadaniem ksztacenia i wychowania. Kompetencje to szerokie rozumienie
procesu ksztacenia. Niezalenie od rnicy pogldw w zakresie rozwaa
o funkcjach uczelni i rynku pracy, wanym jest dostrzeganie przez adwersarzy
roli kompetencji. We wspczesnych organizacjach wiedza i kompetencje staj
si najwaniejszym zasobem organizacji.
Celem bada przeprowadzonych przez Marcina Szulca i Patrycj Pawlewicz
bya odpowied na pytanie, czy modzie niedostosowana spoecznie przejawia
wysz potrzeb poszukiwania dozna mierzon Skal poszukiwania dozna
M. Zuckermana ni modzie z grupy kontrolnej. Uzyskane wyniki bada
nie potwierdziy zaoonej hipotezy. Uzyskano zblione wysokie wyniki w zakresie
piciu skal oraz zbliony niski wynik w skali zapotrzebowania na stymulacj
intelektualn. Grupa kontrolna uzyskaa istotnie statystycznie wyszy wynik
w zakresie czynnika oglnego (czynnika G) zapotrzebowania na stymulacj.
Autorzy tumacz uzyskane wyniki bada specyfik doboru grupy kontrolnej oraz
uwarunkowaniami kulturowymi, jak rwnie rodowiskowymi uczestnictwem
modziey niedostosowanej spoecznie w procesie resocjalizacji. Warto
w nastpnych badaniach porwna modzie wywodzc si z rnych rodowisk
pod ktem potrzeby poszukiwania dozna.
W dziale bezpieczestwo zdrowotne, skadajcym si z szeciu opracowa,
praca Lucyny Bobkowicz-Lewartowska oraz Magdaleny Giers dotyczy wanego
aspektu ycia rodzin dzieci z nadpobudliwoci psychoruchow. Wystpowanie
objaww ADHD u dzieci powoduje szereg wyzwa i trudnoci, ktre dotycz jego
17
_______________________________________________________________________________

funkcjonowania w szkole, w grupie rwieniczej, jak rwnie sytuacji domowej.


Nadruchliwo, trudnoci z koncentracj uwagi i wypywajce z nich konsekwencje
(np. liczne uwagi od nauczycieli, problemy edukacyjne) powodowa mog
poczucie przecienia i stresu u rodzicw. Rodzice, zmagajc si z objawami
i konsekwencjami ADHD wystpujcego u ich dzieci, mog dowiadcza stresu.
Przeprowadzone badania na grupie 41 rodzicw dzieci z ADHD z wykorzystaniem
Kwestionariusza Poczucia Stresu autorstwa Plopy i Makarowskiego, miay na celu
ukazanie profilu przejawianego stresu przez rodzicw. Analizie zostay poddane
obszary stresu: dowiadczane napicie emocjonalne, stres intrapsychiczny oraz
stres zewntrzny. Przeprowadzone analizy dostarczaj informacji na temat
poziomu dowiadczanego stresu przez rodzicw dzieci z ADHD oraz rnic midzy
odczuwanym stresem przez matki i ojcw.
Grayna Gebuza, Iwona Kalkowska, Marzena Kamierczak, Estera
Mieczkowska oraz Magorzata Gierszewska podsumowuj badania nad jakoci
ycia kobiet w okresie okooporodowym. Przeprowadzone badania s interesujce
ze wzgldu na analiz innych aspektw z ycia kobiet oraz uyte narzdzie
badawcze. We wspczesnym poonictwie zwraca si szczegln uwag
na emocjonaln sprawno kobiet, poniewa staj one przed najwikszym
wyzwaniem yciowym, jakim jest macierzystwo. Przeprowadzenie takich bada,
pozwala zauway oraz skupi si na problemach kobiet, a take podj
adekwatne dziaania w celu ich rozwizania.
Gabriela Kowalska oraz Barbara Grzyb analizuj zagadnienia stresu w yciu
czowieka. Przedstawiona problematyka stresu stanowi bardzo obszern sfer nie
tylko opinii naukowych, ale te bada empirycznych. Najczciej podoem stresu
s sytuacje kryzysowe, problemy rodzinne, zawodowe i spoeczne. ycie
w cigym napiciu dotyka istotnych sfer funkcjonowania czowieka. Kumuluje si,
co wywouje niekwestionowane zmiany w organizmie, dezorganizujce przebieg
zachowania. Ujemnie wpywa na stan zdrowia, prowadzi do zaamania odpornoci,
dziaa dezorganizujco, zwiksza poczucie bezradnoci i pesymizmu.
Z kolei Dominik Olejniczak oraz Katarzyna Dogowska zwracaj uwag na
fakt, e stres zawodowy wystpuje we wszystkich zawodach, jednak w zalenoci
od wykonywanych czynnoci i zada, poziom jego jest rny Wrd profesji
szczeglnie naraonych na zjawisko stresu, znajduj si suby mundurowe,
do ktrych zaliczana jest Suba Wizienna. Ze wzgldu na specyfik pracy
w strukturach Zakadw Karnych i Aresztw ledczych, pracownicy SW
nieustannie s naraeni na stresory, ktre maj swoje rdo w strukturze
organizacyjnej, kontaktach z osadzonymi oraz wsppracownikami, trybem pracy,
niskim prestiem zawodu, a take brakiem zrozumienia ze strony spoeczestwa.
Sami pracownicy bardzo czsto negatywnie oceniaj swj zawd.
Violetta Tomaszewicz, Jacek J. Klawe, Magorzata Szady-Grad oraz Maria
Chrzanowska analizuj zagadnienia wybranych metod badania skutecznoci
kolagenu w odniesieniu do stanu wosw i skry. Kolagen ma wiele synonimw
bywa okrelany biakiem modoci, protein dugowiecznoci, eliksirem pikna.
Wszystkie te okrelenia s oparte na jego niezwykych waciwociach
i efektywnym wpywie nie tylko na skr twarzy i ciaa, wosy i paznokcie, ale take
na ukad immunologiczny, kostno-stawowy czy krwionony. Szerokie spektrum
dziaania kolagenu sprawio, e obecnie jest on szeroko wykorzystywany zarwno
18
_______________________________________________________________________________

w kosmetologii, jak i medycynie. Wspczesna kosmetologia dysponuje wieloma


nowoczesnymi i dokadnymi technikami pomiaru skutecznoci kolagenu. Dziki
takim metodom jak spektometria atomowa, ultrasonografia i korneometria, moliwe
jest precyzyjne okrelenie efektywnoci zarwno suplementacji, jak i stosowania
zewntrznego kolagenu.
W podsumowujcym dziale raporty, recenzje, sprawozdania, Piotr
Kwiatkiewicz recenzuje dwie ksiki pierwsza, autorstwa Barryego Rubina
i Wolfganga G. Schwanitza pt. Hitlerowcy, islamici i narodziny nowoytnego
Bliskiego Wschodu, wydanej przez Wydawnictwo Vis-a- vis Etiuda w 2013 roku
w Krakowie, druga autorstwa Borysa Bieriezowskiego zredagowanej przez Jurija
Felsztinskiego w przekadzie Ewy Skrskiej pt. Zapiski wisielca, wydanej przez
Wydawnictwo Prszyski i S-ka w 2015 roku w Warszawie.
Serdecznie zapraszamy do zapoznania si z najnowszym numerem
Przegldu. Liczymy, ze rnorodne treci bdce przedmiotem niniejszego
wydania spotkaj si z Pastwa szerokim zainteresowaniem.
Ewa Misterska
19
_______________________________________________________________________________

BEZPIECZESTWO
NARODOWE
20
_______________________________________________________________________________
21
_______________________________________________________________________________

Anita ADAMCZYK
Uniwersytet im. A. Mickiewicza

ZAGROENIE PRZESTPCZOCI CUDZOZIEMCW W POLSCE

Zjawisko migracji do Polski jest stosunkowo nowe. W zwizku


z uwarunkowaniami historycznymi i politycznymi do koca lat 80. XX wieku nie
mielimy adnych dowiadcze w tym zakresie, gdy Polska bya krajem niemale
zamknitym na napyw cudzoziemcw (z wyjtkiem obywateli pastw demokracji
ludowej gwnie z ZSRR, Wgier, Rumunii, Czechosowacji, Wietnamu). Sytuacja
zacza si zmienia wraz z upadkiem starego i narodzinami nowego systemu oraz
przeksztaceniami w sferze ekonomicznej. Ponadto wpyw na wzrost natenia
imigracji do Polski miay konflikty, kryzysy i klski ywioowe, zachodzce zarwno
na Starym Kontynencie, jak i poza nim. Nieodcznym elementem oywienia
migracji bya pogbiajca si globalizacja, przystpienie Polski do Konwencji
genewskiej, integracja naszego kraju ze strukturami unijnymi oraz pooenie na
szlaku tranzytowym czcym wschd z zachodem i pnoc z poudniem
kontynentu.
Wprowadzenie ruchu bezwizowego zachcao obcych do przyjazdu.
Cudzoziemcy przekraczali polskie granice nie tylko w celach turystycznych,
handlowych, matrymonialnych i naukowych. Cz z nich traktowaa nasz kraj jako
przystanek w dalszej drodze na zachd Europy oraz miejsce ochrony przed
przeladowaniem. Niektrzy z imigrantw podczas pobytu w Polsce weszli
w konflikt z prawem. Miao to zazwyczaj zwizek ze sprzeda nielegalnie
wwiezionego alkoholu czy papierosw, z przemytem przez granic kradzionych
samochodw, z podjciem pracy wbrew obowizujcym przepisom. Naruszenie
norm polskiego prawa wynikao rwnie z aktywnoci zwizanej z wymuszeniami,
kradzie, handlem ywym towarem, jak i faszowaniem dokumentw.
Rozwj przestpczoci wrd obcokrajowcw w Polsce nastpi na przeomie
lat 80. i 90. XX wieku. W zwizku z tym w statystykach policyjnych pojawia si
nowa kategoria, a mianowicie przestpczo cudzoziemcw. Na podstawie
zebranych danych mona wywnioskowa, i liczba podejrzanych spoza kraju,
na pocztku lat 80. XX wieku, nie bya zbyt wysoka. W 1982 roku odnotowano
216 obcokrajowcw podejrzanych o popenienie przestpstwa, a trzy lata pniej
1
386 osb. Przeom w tym zakresie zauwaalny by w 1989 roku. Wwczas
wskanik podejrzanych cudzoziemcw wzrs do 957 osb, co oznaczao 4-krotny
przyrost w stosunku do 1982 roku. Tendencja ta utrzymywaa si do koca 1997
roku, kiedy to liczba podejrzanych obcego pochodzenia osigna najwyszy dotd
puap, a mianowicie 8.306 osb (w cigu 12 miesicy 1997 roku liczebno
podejrzanych obcokrajowcw bya ponad 11-krotnie wiksza ni w 1990 roku).
Nastpnie grono podejrzanych cudzoziemcw zaczo male. W roku wejcia
Polski do UE liczba podejrzanych stopniaa ju do 3.870, a w 2007 roku
zmniejszya si ponownie o 1.577 osb. Kolejne lata nie przyniosy znacznych
zmian w strukturze przestpczoci imigrantw i liczba obcokrajowcw
podejrzanych o popenienie przestpstw wahaa si midzy 2000 a 2300 osb
rocznie (dotyczyo to lat 2008-2012).

1
I. Rzepliska, Przestpczo cudzoziemcw w Polsce. Warszawa 2000, s. 7
22
_______________________________________________________________________________

Wykres nr 1: Cudzoziemcy podejrzani o popenienie przestpstw w latach 1989-2012

10000
8000
6000
4000
2000
0
1989 1991 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 2011

cudzoziemcy podejrzani o popelnienie

rdo: Na podstawie A. Siemaszko, B. Gruszczyska, M. Marczewski, Atlas


przestpczoci 2. Warszawa 1999, s. 45, 55; A. Siemaszko, B. Gruszczyska,
M. Marczewski, Atlas przestpczoci 4. Warszawa 2009, s. 61, Cudzoziemcy przestpczo
http://statystyka.policja.pl/st/wybrane-statystyki/przestepczosc-cudzozie/50867,Cudzoziem
cy-przestepczosc.html (pobrano 5.02.2015 r.)

Procentowy udzia podejrzanych cudzoziemcw w oglnej strukturze osb


wchodzcych w konflikt z prawem zmienia si. W latach 80. XX wieku nie
przekracza on 1%, ale ju w 1992 roku podnis si do 1,16%, aby w 1997 roku
osign najwyszy puap 2,02% (do koca 2012 roku). Wraz z nadejciem
nowego stulecia widoczny by permanentny spadek podejrzanych obcokrajowcw
w stosunku do oglnej liczby podejrzanych w Polsce. Do koca 2003 roku
oscylowa wok 1%, a pniej obniy si do 0,4% w latach 2007-2012 i w ten
sposb zbliy si do danych z lat 80. XX wieku.
Tabela nr 1: Cudzoziemcy podejrzani o popenienie przestpstwa na tle ogu
podejrzanych w latach 2000-2012

Rok 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012
W tym cudzo.Ogem podej.

405275

533943

552301

557224

578059

594088

587959

540604

516626

521699

516152

521942

500539
5106

7061

6815

5591

3870

3146

2478

2293

2141

2034

2319

2242

2152

rdo: A. Siemaszko, B. Gruszczyska, M. Marczewski, Atlas przestpczoci


2. Warszawa 1999, s. 45, 55; A. Siemaszko, B. Gruszczyska, M. Marczewski, Atlas
przestpczoci w Polsce 4. Warszawa 2009, s. 56, 61; Cudzoziemcy przestpczo
http://statystyka.policja.pl/st/wybrane-statystyki/przestepczosc-cudzozie/50867,Cudzoziem
cy-przestepczosc.html (pobrano 5.02.2015 r.)
23
_______________________________________________________________________________

Wrd kategorii przestpstw popenianych przez cudzoziemcw dominoway:


kradziee, przestpstwa rozbjnicze i drogowe. Poza nimi obcokrajowcy
dopuszczali si take nielegalnego wwozu do kraju towarw i osb, brali udzia
w zorganizowanych grupach przestpczych oraz uczestniczyli w bjkach
i pobiciach.
Najwyszy wskanik zagroenia przestpczoci w latach 2008-2012
odnotowano w zachodniej czci Polski, czyli w wojewdztwach pomorskim,
2
zachodniopomorskim, lubuskim, dolnolskim i lskim. Przestpstwa, ktre byy
udziaem cudzoziemcw, popeniano najczciej w aglomeracjach miejskich. Pod
tym wzgldem wyrniaa si Warszawa. W stolicy liczba podejrzanych
obcokrajowcw w stosunku do oglnego poziomu podejrzanych o popenienie
3
przestpstw wahaa si od 10 do 19% (w latach 2001-2007). Rzadziej do czynw
4
karanych dochodzio w rodowiskach wiejskich oraz na obszarach wojewdztw
pooonych we wschodniej czci kraju, jak np. podkarpackim i podlaskim.
Skad narodowociowy osb podejrzanych o popenienie czynw niezgodnych
z prawem na terenie Polski ulega zmianom. W latach 80. XX wieku zaliczali si do
nich obywatele: Jugosawii, Wgier i obu pastw niemieckich. Pierwsi z nich
w 1988 roku stanowili 24% oglnej liczby podejrzanych cudzoziemcw, a drudzy
5
22%. Od pocztku lat 90. XX wieku zastpili ich obywatele naszych wschodnich
ssiadw. Wrd nich najliczniejsze grono miao obywatelstwo ukraiskie (od 1990
do 1999 roku podejrzanych byo 12.166 osb, z czego 64,5% przypada na lata
1996-1999). Inni byli obywatelami: Rosji (7.897 podejrzanych), Biaorusi (7.525)
i Litwy (3.043). Poza nimi problemy z prawem mieli take obywatele: Rumunii
(2.430), Bugarii, Gruzji, Kazachstanu, Turcji oraz pastw unijnych, z ktrych
6
najwicej byo Niemcw (3.871).
Pocztek nowego stulecia nie przynis istotnych zmian w tych danych. Nadal
podejrzani w przewaajcej czci byli obywatelami Ukrainy (w latach 2000-2012
cznie 16.613 osb, z ktrych 52% przypado na lata 2001-2003), Biaorusi
(7.415) i Rosji (2.720). Spord obywateli Unii Europejskiej niezmiennie na
7
pierwszym miejscu byli Niemcy (3.266), a pniej Litwini (2.486). Wysoki poziom
uczestnictwa naszych ssiadw w strukturze podejrzanych o popenienie
przestpstw zwizany by niewtpliwie z bliskoci naszego kraju i atwoci
przekraczania granicy, czemu towarzyszy wzrost ich liczebnoci w RP. Wpyw
na to miay take rnice ekonomiczne midzy Polsk a pastwami pochodzenia
podejrzanych.

2
Raport o stanie bezpieczestwa w Polsce w 2008 roku. Warszawa 2009, s. 4; Raport o stanie
bezpieczestwa w Polsce w 2009 roku. Warszawa 2010, s. 19; Raport o stanie bezpieczestwa
w Polsce w 2013 roku. Warszawa 2014, s. 12
3
Na podstawie Sprawozda z dziaalnoci Wojewody Mazowieckiego za rok 2001, 2002, 2003,
2004, 2005, 2006, 2007, http://bip.mazowieckie.pl/wojewoda/sprawozdania (pobrano 17.05.2008 r.).
W sprawozdaniu za rok 2008 nie odniesiono si do kategorii przestpczoci cudzoziemcw
w Warszawie, a sprawozdania za kolejne lata nie zamieszczono na stronie biuletynu informacji
publicznej Mazowieckiego Urzdu Wojewdzkiego w Warszawie.
4
Atlas..., op. cit. (2), s. 12, Atlas..., op. cit., (3), s. 15
5
I. Rzepliska, Przestpczo..., op. cit., s. 26-27
6
A. Adamczyk, Spoeczno-polityczne implikacje imigracji do Polski w latach 1989-2007. Pozna 2012,
Tabela 23 i 24, s. 496-497
7
Obliczenia wasne na podstawie danych Cudzoziemcy przestpczo, http://statystyka.policja.pl/st/w
ybrane-statystyki/przestepczosc-cudzozie/50867,Cudzoziemcy-przestepczosc.html (pobrano 5.02.2015 r.)
24
_______________________________________________________________________________

Wykres nr 2: Cudzoziemcy podejrzani o popenienie przestpstwa wedug wybranych


pastw pochodzenia w latach 2000-2012

3500
3000
2500
2000
1500
1000
500
0
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012

Ukraina Rosja Bialoru


Niemcy Litwa

rdo: Wg danych Cudzoziemcy przestpczo http://statystyka.policja.pl/st/wybran


e-statystyki/przestepczosc-cudzozie/50867,Cudzoziemcy-przestepczosc.html (pobrano
5.02.2015 r.)

W latach 90. XX wieku istotne znaczenie w ukadzie przestpczoci


obcokrajowcw w Polsce zajmoway przestpstwa drogowe. Udzia cudzoziemcw
podejrzanych o popenienie tego czynu w stosunku do ich oglnej liczby
8
podejrzanych waha si wwczas midzy 43% a 7% (w latach 1990-1999),
9
a w nowym stuleciu midzy 34% a 8% (w latach 2000-2007). Wrd obcych
podejrzanych o ten rodzaj przestpstwa prym wiedli obywatele Niemiec, Ukrainy,
Rosji i Biaorusi. Cudzoziemcy dopuszczali si take przestpstw celnych
i akcyzowych. O popenienie pierwszego z nich podejrzanych byo 3.286
obcokrajowcw (1989-2007). Okoo 49% z nich, w latach 2000-2007, stanowili
10
obywatele Ukrainy (356 osb). Poza nimi podejrzanymi o naruszenie kodeksu
karnego skarbowego byli rwnie Biaorusini, Niemcy i Rosjanie. Przedstawiciele
wyej wymienionych pastw (poza Niemcami) podejrzani byli ponadto o zamanie
11
przepisw ustawy o oznaczeniu wyrobw znakami skarbowymi akcyzy. Wedug
Ireny Rzepliskiej, do koca 1996 roku podejrzany o to by co drugi cudzoziemiec,
12
a w latach 1997-1998 poziom ich odsetek zmniejszy si do 42% i 43,7%.
W okresie od 2000 do 2007 roku w gronie podejrzanych znalazo si 4.871
cudzoziemcw, z ktrych a 73% przypado na okres poprzedzajcy wejcie Polski
do Unii Europejskiej (lata 2001-2003 tabela nr 2). Pniej nastpia wyrana
tendencja spadkowa.

8
A. Adamczyk, Spoeczno-polityczne, op. cit., Tabela 99, s. 379, Tabela 28, s. 498-499
9
Ibidem, Tabela 100, s. 383
10
Ibidem, Tabela 41, s. 508
11
Cudzoziemcy podejrzewani byli za naruszenie art. 20-24 ustawy z 2 grudnia 1993 roku
o oznaczeniu wyrobw znakami skarbowymi akcyzy, Dz. U. 1993, Nr 127, poz. 584. Ustawa ta
utracia moc z dniem 1 maja 2004 roku, po wejciu w ycie ustawy z 23 stycznia 2004 roku
o podatku akcyzowym, Dz. U. 2004, Nr 29, poz. 257
12
I. Rzepliska, Przestpczo..., op. cit., s. 18
25
_______________________________________________________________________________

Innym rodzajem czynw zabronionych, o ktrych dokonanie podejrzewano


cudzoziemcw, byy przestpstwa przeciwko mieniu. Wrd tej kategorii
przewaay:
kradzie cudzej rzeczy. W opinii Policji mogo dopuci si tego 5.466
obcokrajowcw (w latach 1989-2007). Ich udzia w stosunku do ogu
podejrzanych cudzoziemcw w Polsce waha si midzy 4% a 6,7%.
Osoby podejrzane o ten czyn byy przede wszystkim obywatelami Ukrainy,
13
Rosji, Biaorusi i Rumunii;
rozbj, kradzie rozbjnicza i wymuszenia rozbjnicze. cznie w grupie
tej znalazo si 4.426 podejrzanych obcokrajowcw (w latach 1989-2007).
Reprezentowali oni najczciej narodowoci ssiadujce z nami. Do nich
14
zaliczano: Ukraicw, Biaorusinw, Rosjan;
paserstwo. O czyn ten podejrzanych byo 3.348 osb nieposiadajcych
polskiego obywatelstwa (w latach 1989-2007). Wikszo z nich
15
pochodzia z: Biaorusi, Ukrainy, Litwy, Rosji i Armenii;
kradzie z wamaniem. Wedug danych policyjnych podejrzanych o to byo
2.433 obcokrajowcw (w latach 1989-2007). Wspczynnik podejrzanych
o kradzie z wamaniem w stosunku do oglnej liczby podejrzanych
cudzoziemcw waha si w tym okresie midzy 2% a 3,5%. W czowce
obywateli podejrzanych o kradzie z wamaniem byli obywatele: Ukrainy,
16
Rosji i Biaorusi.
Cudzoziemcy przebywajcy w granicach naszego kraju podejrzani byli
rwnie o udzia w przestpstwach najciszych, tj. wymierzonych przeciwko yciu
i zdrowiu. W tej kategorii wikszo obcych podejrzana zostaa o udzia w bjce lub
pobiciu. W latach 1997-2007 dotyczyo to 616 obcokrajowcw, ktrzy posiadali
17
najczciej obywatelstwo Ukrainy, Biaorusi, Armenii i Niemiec. Cudzoziemcy
znaleli si take w gronie podejrzanych o dokonanie morderstw. Nie stanowili
licznej zbiorowoci. Od 1989 do 2007 roku tworzyo j 306 obcokrajowcw.
Z porwnania skali podejrzanych o zabjstwo osb z zagranicy do danych
oglnokrajowych wynika, e w latach 1989-2007 stanowili oni 1,7% wszystkich
podejrzanych o ten czyn i 0,36% wszystkich podejrzanych obcokrajowcw w tym
18
okresie. Wrd nich dominowali Europejczycy obywatele Ukrainy (125 osb),
Rosji (35 osoby), Biaorusi (29 osb) i Niemiec (16 osb) stanowicy cznie 67%
19
podejrzanych cudzoziemcw o morderstwo.

13
A. Adamczyk, Spoeczno-polityczne, op. cit., Tabela 99, s. 379, Tabela 100, s. 382, Tabela 28,
s. 498
14
Ibidem, Tabela 28, s. 498, Tabela 37, s. 504
15
Ibidem, Tabela 29, s. 506-507
16
Ibidem, Tabela 35 i 36, s. 503-504
17
Ibidem, Tabela 31 i 32, s. 500-501
18
Ibidem, Tabela 25, s. 498, Tabela 29, s. 499
19
Ibidem, Tabela 28, s. 498, Tabela 29, s. 499
26
_______________________________________________________________________________

Tabela nr 2: Podejrzani cudzoziemcy o popenienie przestpstwa wedug wybranych


kategorii przestpstw w latach 2000-2007

Przestpstwa Razem 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
Ogem
4349453 405275 533943 552301 557224 578059 594088 587959 540604
podejrzani
Ogem
podejrzani 36360 5106 7061 6815 5591 3870 3146 2478 2293
cudzoziemcy
Odsetek w % 0,83 1,25 1,3 1,2 1 0,66 0,5 0,4 0,4
Zabjstwa 128 33 27 23 22 14 4 3 2
Udzia w bjce
438 96 56 69 53 57 46 28 33
lub pobyciu
Kradzie
1738 264 358 267 210 140 181 165 153
cudzej rzeczy
Kradzie z
744 209 153 115 113 68 41 24 21
wamaniem
Rozbj,
kradzie
rozbjnicza, 1261 371 314 216 140 93 57 44 26
wymuszenie
rozbjnicze
Faszerstwa
(kryminalne 2680 354 379 362 359 279 335 342 270
i gospodarcze)
Przestpstwa
akcyzowe z 4871 584 1094 1234 1218 459 135 74 73
k.k.s.
Przestpstwa
725 144 173 213 96 57 27 8 7
celne z k.k.s.
Przestpstwa
7983 400 1495 1497 1291 914 867 739 780
drogowe
Paserstwo 1576 194 248 297 228 240 171 99 99
Inne 14216 2457 2764 2522 1861 1090 1282 952 829
rdo: Na podstawie materiaw nadesanych z Komendy Gwnej Policji
(w posiadaniu autora) k.k.s. Kodeks Karny Skarbowy

Do innej kategorii czynw, o ktrych popenienie podejrzewano obcych,


naleao nielegalne przekraczanie granicy. Zjawisko to wrd czynnoci
dochodzeniowo-ledczych i operacyjno-rozpoznawczych Sub Granicznych
zajmowao czoowe miejsce. Funkcjonariusze tej jednostki, w latach 2000-2007,
podejrzewali o popenienie ww. czynu 33.800 osb, z ktrych 54% nie miaa
20
polskiego obywatelstwa. Najczciej podstaw prawn zatrzymania
cudzoziemcw by art. 264 1 k.k. (dotyczy on przekraczania granicy wbrew
21
przepisom). Na jego mocy w krgu podejrzanych znalazo si 8.419 obcych,
ktrzy od 2000 roku a do czasu jego uchylenia (czyli do poowy 2005 roku)
stanowili 45% wszystkich podejrzanych z tego artykuu. Rwnie liczne grono

20
Jest to suma podejrzanych o popenienie przestpstw z art. 264 ust. 1-3, art. 264 a, art. 18 ust. 3
w zwizku z art. 264 k.k. Obliczenia na podstawie danych z A. Adamczyk, Spoeczno-polityczne,
op. cit., Tabela 58, s. 518-519
21
Ustawa z 6 czerwca 1997 roku Kodeks karny, Dz. U. 1997, Nr 88, poz. 553
27
_______________________________________________________________________________

cudzoziemcw zostao zatrzymanych w zwizku z art. 264 2 k.k. (przekraczanie


granicy wbrew przepisom przy uyciu przemocy, groby, podstpu lub we
wsppracy z innymi). Na czn liczb 10.957 podejrzanych, a 8.989 byo
22
obcokrajowcami, co stanowio 82% w latach 2000-2007.
Poza wyej wymienionymi czynami obcokrajowcy podejrzani byli take
o: dokonanie faszerstw (kryminalnych i gospodarczych), skimming, handel ludmi,
niezgodne z prawem podejmowanie pracy czy fikcyjne branie lubw z polskimi
obywatelami. Wobec podejrzanych stosowano rne rodki detencyjne (czyli
ograniczajce wolno). Wrd nich byy na przykad: tymczasowe aresztowania,
porczenia, dozory policji, zakaz opuszczania terytorium RP. Ponadto
funkcjonariusze Sub Granicznych mogli nakada kary w postaci mandatu
pieninego. Cz cudzoziemcw, ktra naruszya normy polskiego prawa
umieszczona zostaa w aresztach ledczych i zakadach karnych. Z danych
statystycznych wynika, i w latach 1990-2014 osadzono w nich cznie 22.071
obcokrajowcw. Byli oni w przewaajcej czci Europejczykami, pochodzcymi
z Ukrainy, Biaorusi, Rosji i Rumunii.
Tabela nr 3: Cudzoziemcy przebywajcy w aresztach ledczych i zakadach karnych
w latach 1990-2014
Rok Ogem Tymczasowo aresztowani Skazani Ukarani
1990 56 50 6 0
1991 209 191 18 0
1992 742 697 39 6
1993 1109 993 113 3
1994 1161 903 255 3
1995 1496 1043 447 6
1996 1307 871 434 2
1997 1296 836 449 11
1998 1058 660 394 4
1999 1065 680 385 0
2000 1565 1157 404 4
2001 1550 1108 436 6
2002 1349 886 458 5
2003 1173 734 436 3
2004 1041 645 395 1
2005 655 336 316 3
2006 659 363 295 1
2007 646 368 278 0
2008 566 289 277 0
2009 570 290 279 1
2010 593 310 280 3
2011 574 289 282 2
2012 564 264 299 2
2013 549 232 315 2
2014 518 220 293 5
rdo: Opracowanie wasne na podstawie A. Siemaszko, B. Gruszczyska,
M. Marczewski, Atlas przestpczoci 3. Warszawa 2003, s. 160 i danych Centralnego
Zarzdu Suby Wiziennej; D. Gajdus, B. Gronowska, Midzynarodowe standardy
postpowania z cudzoziemcami pozbawionymi wolnoci, ,Przegld Wiziennictwa
Polskiego 1998, nr 19, s. 117

22
A. Adamczyk, Spoeczno-polityczne, op. cit., Tabela 58, s. 518-519
28
_______________________________________________________________________________

Wobec osb podejrzanych lub oskaronych w celu zabezpieczenia


prawidowego przebiegu postpowania karnego stosowano tymczasowy areszt.
Mona byo go wykorzysta rwnie w wyjtkowych sytuacjach, gdy zachodzia
uzasadniona obawa, e oskarony, ktremu zarzucono popenienie zbrodni lub
umylnego wystpku, popeni przestpstwo przeciwko yciu, zdrowiu lub
bezpieczestwu powszechnemu, a zwaszcza, gdy popenieniem takiego
23
przestpstwa grozi (art. 258 3 k.p.k.). Tymczasowe aresztowanie mogo trwa
do 3 miesicy lub w wyjtkowych sytuacjach sd I instancji okres ten mg
przeduy do 12 miesicy. czny czas stosowania tymczasowego aresztowania
do chwili wydania pierwszego wyroku przez sd I instancji nie mg jednak
przekracza 24 miesicy (art. 263 1-3 k.p.k.). Z danych Centralnego Zarzdu
Suby Wiziennej wynika, i w latach 1990-2014, 14.415 obcokrajowcw byo
tymczasowo aresztowanych na 340.920 oglnie tymczasowo aresztowanych
w Polsce. Stanowili oni 4% wszystkich tymczasowo aresztowanych (najwikszy ich
udzia odnotowano w 1993 roku, kiedy wspczynnik ten wynis 7%, a najmniejszy
24
w 2005 i 2006 roku 2,5%). rodek ten stosowano najczciej wobec obywateli
pastw ssiedzkich, do ktrych naleeli Ukraicy, Biaorusini, Litwini, Niemcy
25
i Rosjanie.
Od 1990 do 2014 roku 34% uwizionych cudzoziemcw byo skazanymi
(cznie 7.583 osoby). W oglnej liczbie skazanych w Polsce nie stanowili oni
znaczcej grupy. Ich udzia w caej zbiorowoci skazanych, w ww. okresie, wynis
26
0,5%. Najwikszy skok skazanych obcokrajowcw widoczny by od 1990 do 1995
roku, kiedy ich liczebno wzrosa ponad 70-krotnie. W pniejszym okresie nie
odnotowano ju tak diametralnych zmian. Zaobserwowano natomiast tendencj
wrcz odwrotn, polegajc na obnianiu stanu ilociowego skazanych
cudzoziemcw (na przykad w 2014 roku ich liczba wyniosa 293 osoby i bya
porwnywalna z 2006 rokiem). Podobnie jak w przypadku tymczasowo
aresztowanych, wikszo skazanych pochodzia z pastw ociennych (Ukrainy,
Biaorusi, Rosji).
Poza skazanymi, cudzoziemcy naleeli ponadto do grona osb, na ktre sd
naoy kary za popenienie wykroczenia. Zgodnie z Kodeksem wykrocze sankcj
moga by kara: aresztu, ograniczenia wolnoci (do 1 miesica), grzywny
27
i nagany. Poza nimi Kodeks wymienia take rodki karne, czyli: zakaz
prowadzenia pojazdw, przepadek przedmiotw, nawizka, obowizek
naprawienia szkody, podanie orzeczenia o ukaraniu do publicznej wiadomoci
w szczeglny sposb oraz inne rodki okrelone przez ustaw (art. 28 1 k.w.).
cznie w latach 1990-2014 grupa ukaranych obcokrajowcw liczya 73 osoby.
Stanowili oni 0,6% ogu ukaranych w Polsce. Najwicej ukaranych przypado na
1997 roku (11 osb), a w latach 1990-1991 oraz w 1999, 2007 i 2008 roku nie
28
odnotowano adnego przypadku. Ukaranymi byli najczciej Biaorusini,
Ukraicy, Modawianie, Litwini i Rosjanie.

23
Ustawa z 6 czerwca 1997 roku Kodeks postpowania karnego, Dz. U. 1997, Nr 89, poz. 555
24
Obliczenia wasne na podstawie danych z Centralnego Zarzdu Sub Wiziennych
25
A. Adamczyk, Spoeczno-polityczne op. cit., Tabela 17, s. 489-491
26
Obliczenia wasne na podstawie danych z Centralnego Zarzdu Sub Wiziennych
27
Ustawa z 20 maja 1971 roku Kodeks wykrocze, Dz. U. 2013, poz. 482 z pniejszymi zmianami
(rozdzia II)
28
Obliczenia wasne na podstawie danych z Centralnego Zarzdu Sub Wiziennych
29
_______________________________________________________________________________

Podsumowujc powysze rozwaania mona stwierdzi, i obiegowa opinia


o wzrocie przestpczoci wrd cudzoziemcw w Polsce nie znajduje
uzasadnienia. Przecz temu dane statystyczne prezentowane przez rne
instytucje publiczne. Naley jednak mie na uwadze fakt, i wiele z przestpstw
popenionych na terenie pastwa polskiego przez obcokrajowcw nigdy nie zostao
ujtych w statystykach.
Na podstawie zgromadzonego materiau mona wysnu kilka wnioskw:
udzia cudzoziemcw w oglnej liczbie osb podejrzanych w Polsce
o popenienie przestpstw by znikomy. Od 2001 roku permanentnie mala
i w roku 2012 osign poziom 0,4%;
wejcie Polski do UE i do strefy Schengen nie wpyno na wzrost
przestpczoci cudzoziemcw;
wrd kategorii zarzucanych czynw dominoway kradziee oraz
przestpstwa rozbjnicze, drogowe, akcyzowe i graniczne. Tylko nieliczni
podejrzani byli o czyny skierowane przeciwko yciu i zdrowiu;
w gronie podejrzanych dominowali nasi wschodni ssiedzi;
obecno cudzoziemcw w polskich jednostkach penitencjarnych naleaa
do rzadkoci. W latach 1990-2014, w aresztach ledczych i zakadach
karnych, stanowili oni jedynie 1,2% wszystkich uwizionych. Osadzeni
reprezentowali okoo 100 pastw. Wikszo z nich bya obywatelami
Ukrainy, Biaorusi i Rosji.

Streszczenie
Przedmiotem niniejszego artykuu s rozwaania na temat rozwoju
przestpczoci cudzoziemcw w Polsce. Problemu, ktry od pocztku lat 90. XX
wieku budzi wiele emocji, poniewa dla czci polskiego spoeczestwa obecno
imigrantw wywoywaa niepokj, a w opinii innych bya podana.
Na wstpie zostaa dokonana analiza ilociowa zjawiska przestpczoci
cudzoziemcw w Polsce. Nastpnie wskazano przestpstwa, o ktrych popenienie
najczciej byli podejrzani obcokrajowcy w kontekcie ich pochodzenia. W dalszej
czci artykuu odwoano si do zagadnienia umieszczania cudzoziemcw
w aresztach ledczych i zakadach karnych.

Summary
The considerations in this article are devoted to the development of crimes
committed by foreigners living in Poland. This problem aroused much excitement
since early the 90s of the twentieth century, because for some parts of the Polish
society, the presence of immigrants caused public concern, and for others it was
desirable.
In the introduction quantitative analysis of crime foreigners in Poland was
made. Then author focused on offenses committed by the foreigners and the
analysis was made in the context of the foreigners origins. Subsequently the
considerations concentrate on placing foreigners in detention centers and prisons.
30
_______________________________________________________________________________

Bibliografia
1. Adamczyk A., Spoeczno-polityczne implikacje imigracji do Polski w latach
1989-2007. Pozna 2012
2. Cudzoziemcy przestpczo http://statystyka.policja.pl/st/wybrane-
statystyki/przestepczosc-cudzozie/50867,Cudzoziemcy-przestepczosc.html
(pobrano 5.02.2015 r.)
3. Dane Centralnego Zarzdu Sub Wiziennych
4. Gajdus D., Gronowska B., Midzynarodowe standardy postpowania
z cudzoziemcami pozbawionymi wolnoci, Przegld Wiziennictwa
Polskiego 1998, nr 19
5. Raport o stanie bezpieczestwa w Polsce w 2008 roku. Warszawa 2009
6. Raport o stanie bezpieczestwa w Polsce w 2009 roku. Warszawa 2010
7. Raport o stanie bezpieczestwa w Polsce w 2013 roku. Warszawa 2014
8. Rzepliska I., Przestpczo cudzoziemcw w Polsce. Warszawa 2000
9. Siemaszko A., Gruszczyska B., Marczewski M., Atlas przestpczoci 2.
Warszawa 1999
10. Siemaszko A., Gruszczyska B., Marczewski M., Atlas przestpczoci 3.
Warszawa 2003
11. Siemaszko A., Gruszczyska B., Marczewski M., Atlas przestpczoci 4.
Warszawa 2009
12. Sprawozdania z dziaalnoci Wojewody Mazowieckiego za rok 2001, 2002,
2003, 2004, 2005, 2006, 2007, http://bip.mazowieckie.pl/wojewoda/sprawo
zdania (pobrano 17.05.2008 r.)
13. Ustawa z 6 czerwca 1997 roku Kodeks karny, Dz. U. 1997, Nr 88, poz. 553
14. Ustawa z 6 czerwca 1997 roku Kodeks postpowania karnego, Dz.U.
1997, Nr 89, poz. 555
15. Ustawa z 20 maja 1971 roku Kodeks wykrocze, Dz. U. 2013, poz. 482
z pniejszymi zmianami
16. Ustawa z 2 grudnia 1993 roku o oznaczeniu wyrobw znakami skarbowymi
akcyzy, Dz. U. 1993, Nr 127, poz. 584
17. Ustawa z 23 stycznia 2004 roku o podatku akcyzowym, Dz. U. 2004,
Nr 29, poz. 257
31
_______________________________________________________________________________

Iwona DUDZIUK
Akademia Marynarki Wojennej w Gdyni

KIERUNKI DOSKONALENIA ONIERZY SI ZBROJNYCH RP


Z WYCHOWANIA FIZYCZNEGO

Wstp
Sprawno fizyczna jest czynnikiem istotnym w prawidowym funkcjonowaniu
czowieka. Od najdawniejszych czasw by to element wiadczcy o sile jednostki
w walce o przeycie i dostosowanie si do nieprzyjaznych warunkw rodowiska.
Z czasem sprawno fizyczna zyskaa dodatkowe znaczenie. Staa si
podstawowym elementem prowadzonych walk w dziaaniach zbrojnych. Denie
czowieka do osignicia jak najwikszej sprawnoci fizycznej, ktra czsto
decydowaa o wyniku walki, byo coraz bardziej istotne. Historia dokumentuje, jaki
by cel programw szkole oraz w jaki sposb miay one wyksztaci pierwszych
onierzy. Przez wieki systemy szkole poddawane byy zmianom, ktre miay
wpyn na wzrost skutecznoci armii. Nie zawsze byy to zmiany pozytywne i nie
zawsze przynosiy oczekiwany rezultat. W historii polskich si zbrojnych, zmiany
w programach szkole czsto byy spowodowane czynnikami zewntrznymi oraz
aktualnymi potrzebami w sposobie ich dziaania. Niniejszy artyku czy dwa
obszary bezpieczestwa oraz elementy zwizane z wychowaniem fizycznym,
z ktrymi autor ma do czynienia od kilkunastu lat. Osobiste dowiadczenia autora,
poparte wieloletnimi treningami rnych dyscyplin sportowych oraz uczestnictwo
w wielu zawodach sportowych na szczeblu tak krajowym, jak rwnie europejskim,
pozwalaj na biege poruszanie si w omawianych zagadnieniach zwizanych
z wychowaniem fizycznym.

Sprawno fizyczna a bezpieczestwo


Od najstarszych dziejw aktywno fizyczna jest nieodcznym elementem
ycia czowieka. Otoczenie czowieka pierwotnego wymusio na nim uksztatowanie
pewnych cech motorycznych oraz cech fizycznych, umoliwiajcych mu przeycie.
Cechy takie jak: sia, szybko i zwinno miay uchroni go przed bezporednim
1
zagroeniem. W okresie staroytnym liczyy si przede wszystkim umiejtnoci
fizyczne i sia wojownikw. Decydoway one o zwycistwie caej armii. Nie budzi
wtpliwoci nacisk na rozwj fizyczny i psychofizyczny onierzy, ktrzy od
najmodszych lat byli przygotowywani na trudy walki i cikie warunki na polu
bitwy. W konsekwencji umiejtnoci sportowe zaczy odgrywa wiksz rol
w yciu codziennym, budujc now warto. Rozpoczto uprawianie sportu dla
przyjemnoci i pielgnowania wasnego ciaa w celu podtrzymania sprawnoci jego
funkcjonowania [organizmu]. Myl ta przerodzia si w szeroko pojt kultur
fizyczn.
W Siach Zbrojnych RP kultura fizyczna ujta zostaa nastpujco: kultura
fizyczna jest wiedz, wartoci, zwyczajem i dziaaniem podejmowanym dla
zapewnienia rozwoju psychofizycznego, wychowania, doskonalenia uzdolnie
i sprawnoci fizycznych czowieka, a take dla zachowania oraz przywracania jego

1
W.K. Osterloff, Historia sportu. Warszawa 1976, s. 9-10
32
_______________________________________________________________________________

zdrowia. Podstawowymi celami kultury fizycznej w Siach Zbrojnych RP jest


2
dbao o prawidowy rozwj psychofizyczny i zdrowie wszystkich onierzy.
Celem wychowania fizycznego w Siach Zbrojnych RP jest oddziaywanie
w kierunku:
wiadomoci (poznawanie sposobw dbaoci o wasn sprawno
fizyczn i zdrowie);
potrzeb i nawykw (rozbudzenie potrzeb aktywnoci ruchowej,
przyswajanie nawykw dbaoci o higien i zdrowie);
umiejtnoci i sprawnoci (opanowanie wadania wasnym ciaem,
ksztatowanie zdolnoci motorycznych, poszerzanie granic tolerancji
3
ustroju na bodce wysikowe i rodowiskowe).
Sprawno fizyczna to gotowo czowieka do podejmowania i rozwizywania
trudnych zada ruchowych, w rnych sytuacjach yciowych wymagajcych siy,
szybkoci, zrcznoci, gibkoci, zwinnoci i wytrzymaoci, jak rwnie nabytych
i uksztatowanych umiejtnoci i nawykw ruchowych opartych o odpowiednie
uzdolnienia ruchowe i stan zdrowia. Sprawno fizyczna zaley od wielu
czynnikw, tj. pe, wiek, stan zdrowia, uzdolnienia i umiejtnoci ruchowe,
budowa ciaa, sprawno aparatu ruchu, wydolno narzdw, poziom rozwoju
zdolnoci motorycznych, tryb ycia, stan psychiczny, sia woli itp. Od tych
czynnikw w duym stopniu zale moliwoci szkoleniowe onierza
4
w wykonywaniu zada subowych. Szkolenie bojowe to zasadniczy dzia
szkolenia wojsk. Stanowi planow dziaalno szkoleniow w zakresie wybranych
przedmiotw, prowadzon w pododdziaach i szkolnictwie wojskowym w celu
przygotowania onierzy do wykonywania indywidualnych i zespoowych zada na
polu walki lub operacji. Zakres przedmiotowy szkolenia bojowego pododdziaw
5
okrelaj programy szkolenia.
Zdolno operacyjna rozumiana jest jako potencjalna sprawno, moliwo
podmiotu wynikajca z jego cech i waciwoci, pozwalajca na podjcie dziaa
zmierzajcych do osignicia podanych efektw. Komponentem zdolnoci
6
operacyjnej s m.in. zasoby osobowe i szkoleniowe. Istotnym elementem
podejmowania aktywnoci fizycznej jest doskonalenie mechanizmw
przystosowawczych ukierunkowanych na ich uniwersalno, zwikszenie tolerancji
wysikowej oraz uodpornienia si na dziaanie bodcw mechanicznych,
termicznych i ruchowych. Przystosowanie si do zmiennych warunkw otoczenia,
sytuacji stresogennych jest kluczowym elementem odpornoci psychofizycznej
7
w gotowoci bojowej wojsk.
Coraz bardziej precyzyjne uzbrojenie, szybkie tempo dziaa przy
odpowiedzialnoci za onierzy i sprzt stawiaj czowieka pod dziaaniem silnego
stresu. Rozwj zachowa w takich warunkach, analogicznie tak jak w przypadku
rozwoju fizycznego, podlega treningom. Poddawanie si trudniejszym i bardziej
ukierunkowanym wiczeniom ma na celu osignicie wyszej sprawnoci fizycznej.

2
Dowdztwo Generalne Rodzajw Si Zbrojnych Wychowanie Fizyczne. Warszawa 2014, s. 5
3
Ibidem, s. 5
4
http://polska-zbrojna.pl/home/articleshow/12618?t=Zolnierz-musi-byc-sprawny (pobrano 23.01.2015 r.)
5
Ibidem
6
Decyzja nr 56/Org.P5 Ministra Obrony Narodowej z 24 grudnia 2013 r. w sprawie Organizatorw
Systemw Funkcjonalnych SZ RP
7
M. Marcinkowski, Wartoci Kultury Fizycznej w rodowisku wojskowym. Pozna 2001, s. 38
33
_______________________________________________________________________________

Suby mundurowe, w tym take wojsko, zapewniajce bezpieczestwo pastwa


i jego obywateli, powinny przygotowywa modych ludzi w przemylany
i zaplanowany sposb do trudnych warunkw. W trakcie szkolenia z wychowania
fizycznego rozwijaj i ksztatuj si charakteru oraz odporno na czynniki
8
niebezpieczne podczas pracy.
Najlepszym sposobem na udoskonalenie cech fizycznych oraz sprawdzenie
umiejtnoci zawodnikw s organizowane od wiekw zawody sportowe, rwnie
w rodowisku sub mundurowych. Przeszo i analiza wojen potwierdzaj relacje
wystpujce pomidzy wartoci bojow armii a sprawnoci fizyczn jej onierzy.
Pierwszy udokumentowany system wychowania fizycznego powsta w staroytnej
Grecji. Nie zmienia to faktu, e w cigu kilkunastu wiekw cigle doskonali
si techniki prowadzenia szkole. Pobudzenie wiadomoci znaczenia i roli
aktywnoci fizycznej jest cay czas aktualna. Pomimo nowoczesnych technologii na
polu walki oraz rozwoju i wyposaenia w dziedzinie sprztu dla sub
zapewniajcych bezpieczestwo pastwa, najistotniejszym elementem jest
9
czowiek i jego umiejtnoci. W celu zaspokojenia potrzeby bezpieczestwa ju od
najdawniejszych czasw podejmowano rnorodne formy aktywnoci tak
poszczeglnych jednostek, jak i caych grup spoecznych. Czowiek pierwotny mia
podstawowy, stay cel do osignicia przey. Na przestrzeni lat poszczeglne
umiejtnoci zostay sklasyfikowane pod wzgldem ich przydatnoci w rodowisku
naturalnym. Za kolebk uksztatowania si zorganizowanej siy zbrojnej oraz sztuki
wojennej uwaa si Bliski i Daleki Wschd. Powstae tam sztuki prowadzenia
wojen, organizacji i kierowania wojskiem stay si fundamentem tworzenia
10
si zbrojnych w innych pastwach. Przygotowane oddziay dyy do ochrony
swojego terytorium, a niekiedy take do zdobycia nowych ziem i zajcia nowych
11
miast . Uwiadomiono sobie, e sprawno fizyczna jest kluczowym czynnikiem
decydujcym o przyszej wygranej. Dla ucilenia, mwimy o czasach, w ktrych w
czasie walki liczyy si umiejtnoci wojownika, a nie sprzt, ktrym dysponowa.
Jego sia, zwinno oraz wytrzymao na trudy wojny oraz umiejtnoci
decydoway o wyniku walki. Wieloletnia nauka pozwalaa naby utylitarne
umiejtnoci, ktre opieray si gwnie na trenowaniu swojego ciaa i psychiki.
W pniejszych wiekach, kiedy to nastpi rozwj sfery wojskowej i tworzenie
staych oddziaw wojskowych, opracowano programy ksztacenia przygotowujce
modzie do penienia suby wojskowej.
W okresie redniowiecza kultura fizyczna spada do rangi przygotowa
do powoania w stan rycerski. W systemie tym zwracano szczegln uwag
na zdolnoci do walki i si fizyczn. W przesankach ideologii wychowania
rycerskiego wane znaczenie miao posiadanie takich umiejtnoci fizycznych,
12
ktre zapewniayby ukazanie zrcznoci w walce zbrojnej z wrogiem.
W Polsce, aktywno fizyczn traktowano, jako nieodczn cz
wychowania obywatelskiego dopiero w okresie Owiecenia. Rozwj ycia
spoeczno-ekonomicznego postawi wychowanie fizyczne wrd innych

8
Z. Rydzyski, Psychiatria wojskowa. Warszawa 1987, s. 309-310
9
Z. Moszumaski, Trening militarny onierza w aspekcie historycznym (w:) A. Chodaa, J. Klimczak,
A. Rakowski, (red.), Trening militarny onierzy. Szczytno 2006, s. 9
10
Ibidem, s. 8
11
M. Marcinkowski, Wartoci, op. cit., s. 41
12
Ibidem, s. 47
34
_______________________________________________________________________________

przedmiotw nauczanych w szkoach. rodowisko wojskowe rwnie dowiadczyo


przeobrae. Wzrost znaczenia roli piechoty i artylerii kosztem osabienia roli jazdy
rycerskiej i pospolitego ruszenia wymogy zmiany w prowadzeniu szkole
13
wojskowych oraz stworzenie korpusu onierzy zawodowych. wiadomo
denia do zbudowania jak najlepszej armii nie bya adekwatna do rzeczywistej
sytuacji, jaka miaa miejsce w wojsku. Brak systematycznych szkole zmobilizowa
do potrzeby spisania tzw. obowizkw dowdczych, w ktrych ujto wychowanie
14
fizyczne podwadnych.
Pierwsze regulaminy wojskowe zostay wydane dopiero w 1557 r. pt. Krla
Zygmunta Augusta porzdek praw rycerskich wojennych. Przepisy okrelay
obowizki dowdcw w elementach szkolenia wojska oraz w sprawach
dyscyplinarnych. Dalszym rozwiniciem regulaminw byy artykuy hetmaskie,
15
a nastpnie podsumowujce cao Artykuy wojenne hetmaskie. Upadek
spoeczno-gospodarczy pastwa pogbi trwajc degradacj armii. Po powoaniu
1764 r. Komisji Wojskowej nastpia widoczna, cho spniona reforma systemu
wojskowego. Wzorowanie si na armii pruskiej nie odzwierciedlao faktycznych
zalet onierza, do ktrych naleay przede wszystkim umiejtno dostosowania
si do warunkw panujcych w trakcie walki. Sprawno ruchowa onierzy
widoczna bya natomiast w wymusztrowanych i jednolitych dziaaniach,
16
wykonujcych wiczenia polowe oraz marsze. Uksztatowane idee umocniy
przekonanie w okresie zaborw o wychowywaniu dzieci i modziey w duchu
17
aktywnoci fizycznej.
Odrodzenie Wojska Polskiego miao miejsce po objciu tronu przez
Stanisawa Augusta Poniatowskiego. Zmiany wprowadzone w tym czasie dotyczyy
kontroli wojska, sdownictwa, spraw dyscyplinarnych i wyszkolenia. W trakcie
wprowadzania dalszych reform, w drugiej poowie XVIII wieku zaoono szlacheck
Szko Rycersk, utworzono Departament Wojskowy oraz Krlewsk Kancelari
Wojskow, jako nowe organa zarzdzajce, pozbawiajce hetmanw
dotychczasowej wadzy nad wojskiem. Utworzono krlewsk szko artylerii
i inynierii. Na podstawie wprowadzonych reform wydano nowe regulaminy
18
musztry, dotyczce usystematyzowania wyszkolenia wojska.
Po odzyskaniu niepodlegoci przez pastwo Polskie uwiadomiono sobie, jak
wiele pracy wymaga odbudowa Rzeczpospolitej Polskiej pod wzgldem
przygotowania moralnego modego pokolenia. Istota obrony ojczyzny przez
spoeczestwo obywatelskie wynikaa rwnie z niepokojcego faktu dotyczcego
sprawnoci fizycznej modziey. W okresie powoywania do wojska sprawno
19
fizyczna modziey polskiej bya na bardzo niskim poziomie. Inicjatywy
podejmowane w ksztaceniu obywateli dyy do poszerzenia idei wychowania
fizycznego wrd dzieci i modziey. Po przewrocie majowym w 1926 r., gdy do
wadzy doszy krgi typowo wojskowe zaznaczy si silny nacisk na szerzenie
kultury fizycznej w rodowisku zarwno cywilnym, jak i wojskowym. Dla potrzeb

13
Ibidem, s. 51
14
Ibidem, s. 53
15
Z. Moszumaski, Trening, op. cit., s. 17
16
M. Marcinkowski, Wartoci, op. cit., s. 55
17
Ibidem, s. 57
18
Z. Moszumaski, Trening, op. cit., s. 21
19
M. Marcinkowski i M. Sokoowski, op. cit., s. 30
35
_______________________________________________________________________________

rozwoju dziedziny wychowania fizycznego utworzono Pastwowy Urzd


Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego, ktry dziaa w ramach
20
Ministerstwa Spraw Wojskowych. Wychowanie fizyczne zmierzao w tym okresie
do wypracowania w onierzach wartoci duchowych i umiejtnoci wadania
swoim ciaem. Niezbdnym elementem wychowawczym w stosunku do onierza
czynnego byy:
wychowanie fizyczne polegajce na realizacji systemu wicze, ktre
rozwijay organizm onierza;
wyszkolenie techniczne, ktre dyo do wypracowania w onierzu
umiejtnoci posugiwania si bia broni i walki wrcz, ktra miaa by
kluczowa w przypadku bezporedniego ataku przeciwnika;
musztra majca zadanie uodporni onierza na szkodliwe wpywy walki
i lk przed przeciwnikiem. Uczya take jednoczesnoci wszystkich ruchw
onierza;
suba rozumiana jako suma zakresw obowizkw okrelonych
w regulaminach. Dotyczya rygoru wykonania obowizkw subowych pod
grob sankcji;
wyszkolenie bojowe sprowadzao si w gwnej mierze do odbywania
wicze taktycznych. Warunki wicze byy zblione do tych na polu
21
walki.
Po odzyskaniu niepodlegoci polskie spoeczestwo znalazo si w nowej
rzeczywistoci. Kada dziedzina ycia spoecznego wymagaa dostosowania si
do realiw politycznych i spoecznych. Istotnym elementem funkcjonowania
pastwa byo zapewnienie bezpieczestwa wewntrznego wrd obywateli oraz
bezpieczestwa narodowego. Niestabilna sytuacja midzynarodowa wymusia
w pierwszej kolejnoci systematyczny proces szkolenia jednostek i instytucji
wojskowych, jako uzupenienie i doskonalenie kadry. Wychowanie fizyczne stao
22
si jednym z elementw wychowania pastwowego. Zajcia prowadzone byy
w szkoach rednich, a nauczanie dotyczyo wicze porzdkowych,
ksztatujcych, rwnowanych i stosowanych, tj. marsze, biegi, rzuty.
Uzupenieniem aktywnoci byy gry, zabawy, pywanie, wiolarstwo, narciarstwo i
23
kolarstwo. Zamys niezbdnej potrzeby wychowania fizycznego modziey
dostrzeg Jzef Pisudski. Sprawno fizyczna modziey poborowej bya
niepokojca. Dziaania podjte w tym celu stanowiy podstaw do budowy
spoeczestwa sprawnego fizycznie, gotowego i zdolnego broni ojczyzny.
W praktyce ze wzgldu na brak wykwalifikowanej kadry oraz przeznaczonego
na aktywno fizyczn czasu szkoleniowego, ruch nie odgrywa wikszej roli
24
w wiadomoci onierzy .
System francuski wprowadzony w dwudziestoleciu midzywojennym
w ostatecznym ksztacie nie sprawdzi si w polskich realiach. Oglny system
wicze opiera si na wybranych wiczeniach z poszczeglnych zagranicznych
systemw. Podchorowie zaczynali dzie od porannej gimnastyki, a nastpnie
programowych zaj gimnastyczno-sportowych. Teoria wychowania fizycznego,

20
M. Marcinkowski, Wartoci, op. cit. s. 30
21
Z. Moszumaski, Trening, op. cit., s. 23-27
22
M. Marcinkowski, Wartoci, op. cit., s. 66
23
Ibidem, s. 65
24
Ibidem, s. 69
36
_______________________________________________________________________________

jako przedmiot zostaa wprowadzona do szk wojskowych w 1923 r. i powicono


25
jej 60 godzin. Zwikszone zainteresowanie sportem w rodowisku wojskowym
w naturalny sposb zwikszyo ilo uprawianych dyscyplin. Od 1927 roku
26
popularn dyscyplin bya hippika i sport strzelecki, z zainteresowaniem
uprawiano rugby, pik rczn i koszykwk. W dalszym cigu denia dotyczyy
wyszkolenia fizycznego onierza pod ktem szybkoci, siy i wytrzymaoci mimo
27
cigego wyszkolenia formalnego i bojowego.
Pewien przeom nastpi w 1935, w ktrym program wychowania fizycznego
zakada: 65 godzin gimnastyki, 60 szermierki, 31 boksu, 22 pywania, 12
narciarstwa, 12 lekkoatletyki, 10 gier sportowych i 12 ruchowych. Liczba godzin
wychowania fizycznego wzrosa pond czterokrotnie w porwnaniu do roku 1933.
Oprcz wyej wymienionych dyscyplin aktywno fizyczna nie ograniczaa si
jedynie do realizacji programw zaj. Zawody sportowe znaczco urozmaiciy
wychowanie fizyczne w wojsku.
Naleay do nich nastpujce konkurencje:
wielobj oddziaowy;
gry sportowe (siatkwka, koszykwka, pika nona);
prba Pastwowej Odznaki Sportowej (obowizkowa dla wszystkich
28

podchorych);
narciarstwo.
29

Dalsze zmiany w programach wychowania fizycznego odbyway si na


zasadzie wprowadzenia nowych Instrukcji. Instrukcja o szkoleniu fizycznym
onierzy Si Zbrojnych PRL z roku 1981 opisywaa nie tylko zestawy wicze, ale
rwnie sposoby ich wykonywania i oceniania wyszkolenia onierzy. W instrukcji
czytamy: celem wyszkolenia jest:
zapewnienie onierzom wszechstronnego rozwoju organizmu, dobrego
zdrowia i naleytej prezencji;
opanowanie przez onierzy umiejtnoci fizycznych i nawykw ruchowych
doskonalcych sprawno bojow;
rozwijanie u onierzy cech motorycznych, a take umiejtnoci
przystosowawczych;
ksztatowanie u onierzy wysokich walorw ideowych i moralnych.
30

25
M. Marcinkowski, Wartoci, s. 70
26
Tu: jazda konna, jako sport
27
M. Marcinkowski, Wartoci, op. cit., s. 71
28
http://www.dobroni.pl/rekonstrukcje,panstwowa-odznaka-sportowa,13385 (pobrano 16.03.2015 r.)
Odznaka ta zostaa ustanowiona 27 czerwca 1930 roku rozporzdzeniem Rady Ministrw. Odznak
mg otrzyma kady obywatel polski w wieku 14 lat (pci mskiej) i 16 lat (pci eskiej), ktry podda
si wynikiem pozytywnym okresowej prbie sprawnoci fizycznej. Odznaka POS bya III klasowa:
brzowa, srebrna, zota. Prba na POS skadaa si z szeciu grup sprawnoci fizycznych:
I gimnastyka i pywanie do 100m; II skoki; III biegi do 800m, pywanie do 100m, jazda na
ywach do 500m; IV rzut dyskiem, oszczepem, pik, granatem, pchnicie kul, boks, szermierka,
gry sportowe, strzelanie (dla kobiet); V- marsze do 20 km, biegi do 5 km, wycieczki piesze do 3 dni,
biegi narciarskie do 18 km, biegi ywiarskie do 10 km, jazda na rowerze do 20 km, rajd konny
do 2 dni, pywanie do 1000m, wiolarstwo i wycieczki wiolarskie do 1 dnia, gry sportowe;
VI strzelanie (dla mczyzn), gry sportowe (dla kobiet). W niektrych szkoach jak np. Szkole
Podchorych Marynarki Wojennej posiadanie odznaki POS byo wskazane.
29
M. Marcinkowski, Wartoci, op. cit. s. 71
30
Instrukcja o szkoleniu onierzy Si Zbrojnych PRL. 1981, s. 9-10
37
_______________________________________________________________________________

Spenienie powyszych celw przyczynia si do lepszego operowania


wasnym ciaem, broni i sprztem technicznym.
W Marynarce Wojennej og spraw powizanych z wychowaniem fizycznym
spoczywa na Szefie Kierownictwa Marynarki Wojennej (KMW) w Warszawie.
Programy wicze w Marynarce Wojennej oddzielnie opracowywano dla
poszczeglnych jednostek ldowych i okrtw. Wprowadzane na przestrzeni lat
Instrukcje wychowania fizycznego w coraz wikszym stopniu zwikszay ilo
godzin aktywnoci ruchowej.
Do gimnastyki zaliczano:
wiczenia zabawowe;
wiczenia lekkoatletyczne;
wiczenia stosowane (walka na bagnety, rzut granatem, pezanie,
wspinanie, dwiganie);
skoki (w dal, wzwy, wieloskoki);
boks, Jiu-Jiutsu;
wiczenia dokadnoci, precyzji, siy ramion i ng;
wiczenia reakcji gosowej, wzrokowej i pamiciowej.
31

Istotn rzecz jest fakt, e podchorowie mieli obowizek uczestnictwa


32
w regatach, trjboju lekkoatletycznym i w pice koszykowej. Programy szkolenia
Marynarki Wojennej miay swj indywidualny charakter ze wzgldu na warunki
szkolenia, ktre realizowano take na okrtach podczas przebywania na morzu.
W Regulaminie Suby na Okrtach RP z 1947 roku opisano sposb prowadzenia
zaj z wychowania fizycznego na okrtach. Oprcz porannej gimnastyki
propagowano boks i lekk atletyk w stopniu pozwalajcym na przeprowadzenie
zaj. W przypadku sprzyjajcej pogody przeprowadzano regaty wiosowe
i aglowe oraz nauk pywania. Za sport na okrcie odpowiedzialny by dowdca
okrtu, lecz czsto wyznaczano oficera sportowego, do ktrego obowizkw
naleao prowadzenia i organizowanie zaj. Wskazane byo take przy kadej
moliwej okazji postoju w porcie przeprowadzi mecze piki nonej. Tworzono
w tym celu druyny okrtowe, podczas ktrych przeoeni grali z podwadnymi.
Istota wychowania fizycznego na okrtach bya bardzo wysoka. wiadczy moe
o tym zapis w RSO z 1947 r., pierwszym i podstawowym warunkiem dla
rozwinicia zamiowania do sportw wrd zaogi jest szczere zainteresowanie si
t gazi suby przez oficerw. Dowdca okrtu winien poucza podwadnych
oficerw o znaczeniu wychowania fizycznego i sportw dla suby i wymaga od
nich ()czynnego udziau. Oficerowie winni uprzytamnia zaodze, e nie ma
lepszego pola dla wzajemnego zblienia si przeoonych z podwadnymi, jak
boisko sportowe. Jest wysoce podane, eby oficerowie naleeli do okrtowych
druyn sportowych i brali osobicie udzia w treningu i zawodach. Aktywno
fizyczna na okrcie bya wysoce podana w celu zminimalizowania negatywnych
33
skutkw suby. W Regulaminie Suby na Okrtach Marynarki Wojennej PRL

31
A. Kula, Kultura fizyczna w Polskiej Marynarce Wojennej w latach 1918-1989. AMW Wewn. 984/99,
Gdynia 1999 r., s. 70-74
32
Ibidem, s. 85
33
Regulamin Suby na Okrtach Rzeczypospolitej Polskiej, Dowdztwo Marynarki Wojennej, wyd.
Marynarka Wojenna nr 1423. Gdynia 1947, s. 24, 25, 31, 32, 94, 95, 144, 145
38
_______________________________________________________________________________

z 1989 r. znajdujemy jedynie zapis dotyczcy uczestnictwa marynarzy w porannej


zaprawie fizycznej tuz po przebudzeniu, czasu wydzielonego na zajcia sportowe
w cigu dnia oraz organizowane regaty wiosowe i aglowe. Dowdca okrtu
odpowiedzialny by za przyzwyczajenie zaogi do trudw suby na morzu.
Aktywno fizyczna na okrtach miaa suy podtrzymaniu odpornoci fizycznej
34
marynarzy i przeciwdziaa problemom zdrowotnym. Regulamin Suby na
Okrcie z 2011 roku w rozdziale 6, nadmienia o celach szkolenia, ktrymi s
nabycie praktyki morskiej i wykonywaniu zada w kadych warunkach oraz
ksztatowaniu odpornoci psychofizycznej zaogi na trudy suby w morzu.
Wszelkie poziomy wyszkolenia reguluj odpowiednie programy szkolenia
i dokumenty normatywne. Brakuje jednak jakiejkolwiek wzmianki o aktywnoci
fizycznej marynarzy na okrcie nawet w porzdku dnia. W godzinach 18.00-19.50
jest czas dla zaogi, ktry mona ewentualnie wykorzysta na aktywno
35
fizyczn.
Rnorodno zaj fizycznych bya w Marynarce Wojennej najwiksza wrd
si zbrojnych. W poowie XX wieku doskonalono systemy szkolenia, ktre skaday
si z programowego wychowania fizycznego, sportu masowego i sportu
wyczynowego.
Program Mistrzostw Wojska Polskiego w pierwszych latach po wojnie
obejmowa:
trjbj wojskowy (100 m, skok w dal, rzut grantem);
pywanie i skoki do wody;
szermierk (bagnet i szabl);
gimnastyk;
gry zespoowe;
boks;
marsz na 10 km ze strzelaniem;
bieg przeajowy na 1000 m;
lekkoatletyk (100 m, 400 m, 1500 m, 5000 m, 4 x 100 m, sztafeta
36
olimpijska, dysk, kula, skok w dal i wzwy).
Organizowane zawody czyy w sobie dwa istotne elementy: upowszechniay
sport w siach zbrojnych oraz byy podsumowaniem procesu szkoleniowego
37
pododdziaw i oddziaw.
Caoksztatem wsppracy w dziedzinie kultury fizycznej i w nawizywaniu
wsplnego dziaania midzy siami zbrojnymi caego wiata zajmuje si CISM czyli
Midzynarodowa Rada Sportu Wojskowego powoana 18 lutego 1948 r. w Nicei.
Wojsko Polskie zostao przyjte do CISM w 1948 roku, lecz status czonka
38
rzeczywistego posiada od 1991 roku.

34
Regulamin Suby na Okrtach Marynarki Wojennej PRL, (projekt). Gdynia 1989, s. 116, 117, 195,
196, 197
35
Regulamin Suby na Okrtach Marynarki Wojennej. Mar. Woj. 1354/2011, Gdynia 2011, s. 21-23,
194
36
A. Kula, Kultura, op. cit., s. 114-115
37
Ibidem, s. 118-122
38
http://archiwalny.mon.gov.pl/pl/artykul/2792 (pobrano 18.03.2015 r.)
39
_______________________________________________________________________________

Wojsko Polskie posiadao sformalizowane instrukcje oraz programy


ze szkolenia fizycznego onierzy. Wczeniej wspomniana Instrukcja o Szkoleniu
Fizycznym onierzy Si Zbrojnych PRL z 1981 roku oraz Program wicze ze
Szkolenia Fizycznego onierzy Si Zbrojnych PRL z roku 1981 stanowi podstaw
prowadzenia zaj z wychowania fizycznego w jednostkach wojskowych.
Instrukcja o szkoleniu opisywaa w pierwszej czci cele i zadania szkolenia
fizycznego. Obowizki dowdcy oddziau, pododdziau, kadry szkolenia fizycznego.
W czci drugiej ujto zakres szkolenia fizycznego cznie z zajciami
programowymi ujtymi w 11 grupach. Zaliczay si do nich: teoria szkolenia
fizycznego, atletyka terenowa i wiczenia w orodku sprawnoci fizycznej,
gimnastyka, walka wrcz, pywanie, sportowe gry zespoowe (pika rczna, pika
siatkowa, pika koszykowa, pika nona), marsze, narciarstwo, wspinaczka
wysokogrska, wiosowanie i jazda konna. Instrukcja okrelaa sposb
prowadzenia treningw w szczeglnych warunkach oraz w trakcie wykonywania
39
zada subowych. Dokument ukazywa szczegowo sposb prowadzenia zaj,
formalizowa wszelkie zagadnienia zwizane ze sportem i kontrol oceny
szkolenia. Okrela rwnie normy waciwego ciaru ciaa onierzy w zalenoci
40
od grup i wysokoci ciaa.
Program wicze ze szkolenia fizycznego onierzy w kadej z dyscyplin
sportu dzieli si na trzy zakresy. Oceniane byy one trjstopniowo: dostatecznie,
dobrze, bardzo dobrze. Pierwszy zakres by najatwiejszy do wykonania. Drugi
zakres wicze by trudniejszy od poprzedniego. Trzeci zakres by najbardziej
wymagajcym fizycznie i sprawnociowo zestawem wicze na tych samych
przyrzdach, co w poprzednich zakresach, jak np. drek, skrzynia, porcze, lecz
o znacznie skomplikowanym zaawansowaniu wykonywanych wicze. Ocena we
wszystkich trzech zakresach bya identyczna. Tabela wicze i norm dla onierzy
zasadniczej suby wojskowej, onierzy rezerwy, podchorowie, kadeci
kandydaci na pilotw posiadaa rozbudowany zestaw wicze oraz przyjte normy
zaliczenia.
Program wychowania fizycznego w wojsku z roku 1981 przedstawia szeroko
rozbudowany zakres prowadzonych zaj cznie z ich metodyk i ocen. Ilo
wicze, ich zakres i poziom trudnoci w zalenoci od stanowiska onierza bya
bardzo widoczna. W latach dziewidziesitych XX wieku, obranym kierunkiem
w Siach Zbrojnych RP bya ich profesjonalizacja. Potrzeba zrwnania poziomu ze
standardami natowskimi pod wzgldem wyszkolenia onierzy bya i jest dziaaniem
priorytetowym. Jednak tak ogromne dziaanie w skali caego pastwa wymagay
wielu lat pracy. Naleao dokona penej weryfikacji programw szkolenia,
uzbrojenia armii oraz przygotowa udzia Si Zbrojnych do misji w ramach nowych
paktw sojuszniczych. Dokumentami normatywnymi wewntrznymi w dziedzinie
kultury fizycznej Si Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej byy Regulaminy Kultury
Fizycznej SZ RP pod nadzorem Ministerstwa Obrony Narodowej oraz obecnie
Dowdztwa Generalnego Rodzajw Si Zbrojnych. Zmiany dotyczyy take
rekrutacji do wojska. Od onierza poborowego dziaajc na podstawie ustawy
41
o Powszechnym Obowizku Obrony RP z 1967 r., a do onierza

39
Instrukcja o szkoleniu fizycznym onierzy Si Zbrojnych PRL. 1981, Gwny Zarzd Szkolenia
Bojowego, szkol. 612/80, s. 3-4
40
Instrukcja, op. cit., s. 139
41
http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19670440220 (pobrano 22.03.2015 r.)
40
_______________________________________________________________________________

42
zawodowego. Zmianie podlega nie tylko prawo ustalajce wytyczne do szkolenia
43
onierzy, ale take rodowisko, w jakim maj oni dziaa. Od zagroe
symetrycznych i wojny powszechnej nastpi zwrot ku zagroeniom
asymetrycznym na poziomie bezpieczestwa wewntrznego i narodowego.
Niezmienna powinna by sprawno fizyczna onierzy. W razie zagroe
przeciwdziaa moe nim jedynie sprawny fizycznie, zdrowy somatycznie
44
i psychicznie, odpowiednio wyszkolony onierz. Na podstawie wieloletnich
dowiadcze w zakresie przeszkolenia onierzy, wymagania wzgldem onierzy
byy wielokrotnie modyfikowane uwzgldniajc pe, wiek oraz zajmowane
stanowisko. W okresie ponad dwudziestu piciu lat budowy Si Zbrojnych
konieczne s zmiany odpowiadajce aktualnym potrzebom i wymogom otoczenia
zewntrznego. Proces modernizacji Si Zbrojnych nie jest zakoczony, dlatego te
mona jedynie wskaza kierunki rozwoju i podsumowa dotychczasowe zmiany.
Zauwaalny jest proces specjalizacji onierza. Jego indywidualne wyszkolenie
oraz dziaanie w rnych warunkach z najnowoczeniejszym uzbrojeniem.
Do dobrze widoczne rnice przede wszystkim w sposobie kontroli
i wymogw sprawnoci fizycznej, ktra w programie z roku 1981 bya bardzo
wysoka, obecnie zostaa zminimalizowana, a procedury uproszczono. Nie ma
rygorw np. okrelania waciwego ciaru ciaa onierza, poniewa jest to
kwesti po czci indywidualn onierza, a take dowdcy jednostki, ktry w rny
sposb podchodzi do kultury fizycznej w jednostce. Decydujcym czynnikiem
realizacji wszelkich zada z wychowania fizycznego s kadry instruktorskie,
poniewa od ich specjalistycznego wyksztacenia, poziomu zaangaowania
uzalenione s efekty w wymiarze sprawnoci fizycznej i rozpowszechniania
45
kultury fizycznej. Obecnie ilo wicze w procesie ksztacenia ulega
zmniejszeniu, wiele wicze stosowane s fakultatywnie. O ile wczeniej
wymagane byo w trakcie walki wrcz posiadanie umiejtnoci zadania ciosu
46
opatk czy kolb lub bagnetem, tak teraz zakres walki wrcz jest na wyszym
poziomie, stworzono podrczniki do walki wrcz. Proces szkolenia onierza
zmierza w kierunku jego specjalizacji. Dopasowanie do najnowoczeniejszego
sprztu, zada i sytuacji powoduje powstawanie szeregu specjalistycznych szkole
zalenych od stanowiska docelowego. W kwestiach norm i wicze, aktualne
wymagania zostay uproszczone. Moemy jednak porwna je pod wzgldem
iloci wydzielonych testw.

Bezpieczestwo czowieka a zagroenia


Bezpieczestwo z punktu widzenia czowieka jest stanem podanym. Celem
jest osignicie minimalnego poziomu bezpieczestwa, ktry gwarantowaby
optymalne funkcjonowanie czowieka czy okrelonego systemu oraz w dalszej
kolejnoci take jego utrzymanie. Bezpieczestwo moemy scharakteryzowa jako

42
Ustawa o subie wojskowej onierzy zawodowych z 11 wrzenia 2003 r. http://isip.sejm.gov.pl/
Download?id=WDU20031791750&type=3 (pobrano 22.03.2015 r.)
43
Dowdztwo Generalne Rodzajw Si Zbrojnych Wychowanie Fizyczne. Warszawa 2014, s. 4
44
Regulamin Kultury Fizycznej Si Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa 2011, Szkol.
842/2011, s. 4
45
A. Kula, Kultura, op. cit., s. 99
46
Program wicze ze szkolenia onierzy Si Zbrojnych PRL. 1981, Gwny Zarzd Szkolenia
Bojowego, Szkol. 613/80 s. 34-37
41
_______________________________________________________________________________

sytuacj odznaczajc si brakiem ryzyka utraty czego cennego dla czowieka,


47
np. zdrowia, pracy, dbr materialnych. Ucilajc, bezpieczestwo to stan
niezagroenia w obszarze bytu czowieka i jego otoczenia. Zajmuje ono
48
w hierarchii potrzeb bardzo wysokie miejsce, tu po potrzebach fizjologicznych.
Dbao o bezpieczestwo nie miaoby wikszego znaczenia, gdyby nie cige
zagroenia, ktre powoduj zachwianie poczucia pewnoci i spokoju. Zagroenia
moemy podzieli na zdarzenia posiadajce swe rdo w przyczynach losowych,
jak rwnie nielosowych, a wrcz celowych. Wywieraj one ujemny wpyw na
rodowisko wewntrzne i zewntrzne czsto prowadzc do sytuacji kryzysowych,
49
jeeli nie zostay rozwizane odpowiednio szybko. Podzia zagroe w ujciu
bezpieczestwa pastwa moemy podzieli na zagroenia militarne oraz
niemilitarne. Ze wzgldu na temat pracy omwiona zostanie sfera zwizana
z zagroeniami niemilitarnymi i dziaaniami onierzy Si Zbrojnych RP w tym
obszarze.
Pastwo w celu zapewnienia bezpieczestwa obywateli utrzymuje suby
przygotowane do staego i szybkiego reagowania na sytuacje kryzysowe. Nie
wszystkie zagroenia mona przewidzie i odpowiednio przygotowa si do nich.
Szczeglnie niebezpiecznymi s klski ywioowe. Ich zasig, gwatowno oraz
rozmiar zniszcze czsto oceni mona dopiero po ich wystpieniu. Take dopiero
wtedy wiemy, jakie siy i rodki s potrzebne do szybkiego usunicia zagroe.
Wprowadzenie jednostek Si Zbrojnych w sytuacji kryzysowej moe nastpi
w trzech wariantach:
podstawowy;
alarmowy;
nakazowy.
50

W kadym z przypadkw mobilizacja onierzy wymaga od nich penej


sprawnoci fizycznej i gotowoci do dziaania (operacyjnej) ze wzgldu na szybki
czas reakcji, jaki jest wymagany w sytuacji kryzysowej. Ze wzgldu na
przeznaczenie oddziaw i pododdziaw SZ RP w stanach nadzwyczajnych
zwykle jest to pomoc polegajca na fizycznym wykonaniu danej czynnoci. Pomoc
przy ewakuacji ludnoci, odbudowa mostw, umocnienie waw
przeciwpowodziowych. Pomoc ze strony wojska odbywa si przy wykorzystaniu
potencjau sprztowego oraz ludzkiego, jakim dysponuj jednostki.
W sytuacji niestabilnoci bezpieczestwa, pastwo posiada wydzielone siy
i rodki przeznaczone do likwidacji i usuwania zagroe. Jeeli s one
niewystarczajce, moliwe jest wprowadzenie stanu nadzwyczajnego. Szereg
ustaw reguluje uycie Si Zbrojnych jako jednostek zwartych i gotowych, ktrych
zdolno operacyjna przewysza moliwoci pozostaych sub.
Jednym z przykadw najlepiej opisujcych uycie Si Zbrojnych s powodzie
wystpujce na terenie kraju do czsto, w ktrych najlepiej sprawdza si ciki
sprzt wojskowy np. transporter pywajcy PTS-M, ktrego adowno w wodzie

47
J. Kaczmarek, W. epkowski, B. Zdrozdowski (red.), Sownik terminw z zakresu bezpieczestwa
narodowego. Warszawa 2008, http://mkuliczkowski.pl/static/pdf/slownik.pdf, (pobrano 14.02.2015 r.)
48
Piramida potrzeb wg modelu A. Maslow.
49
K. Fico, Inynieria zarzdzania kryzysowego. Podejcie systemowe. Warszawa 2007, s. 76
50
T. Ciszewski, Udzia Si Zbrojnych Rzeczypospolitej w zapobieganiu oraz usuwaniu skutkw zagroe
niemilitarnych. Zeszyty Naukowe WSOWL Nr 2, (160) 2011, s. 371-372
42
_______________________________________________________________________________

51
wynosi do 10 ton. Mimo wszechstronnego sprztu w dyspozycji wojska, to
onierz wykonuje czynnoci ratunkowe i zabezpieczajce. Dziaania onierzy
i pozostaych czonkw ekip ratunkowych polegaj na dugotrwaej walce
z ywioem. Ratowanie ycia i zdrowia ludzkiego odbywa si w niesprzyjajcych
warunkach. Szeroki wachlarz umiejtnoci sprzyja sprawnemu przeprowadzeniu
akcji. Odporno fizyczna na dugotrway wysiek przy obcieniu psychicznym
powinna cechowa suby zmobilizowane do dziaa ratunkowych. Sprawno
fizyczna onierza, ktry jest wywiczony/wytrenowany w warunkach nietypowych
dla zwykego czowieka tzn. poligony, zajcia praktyczne w terenie,
przeprowadzanie akcji symulacyjnych w sytuacji zagroenia, pozwala na
skuteczniejsze dziaanie w sytuacjach kryzysowych zwizanych z ochron ycia
i zdrowia ludnoci poszkodowanej.

Podsumowanie
W dobie zagroe asymetrycznych wzrasta potrzeba szybkiej i adekwatnej
reakcji do zaistniaego niebezpieczestwa. Walka zwykego czowieka z natur
moe okaza si z gry przegrana, poniewa nie bdzie on posiada si i rodkw,
aby zlikwidowa zagroenie. W takich sytuacjach, w celu szybkiego zapobieenia
skutkom klsk ywioowych lub katastrof, powoywane s Siy Zbrojne, ktrych
zadaniem jest rwnie ochrona bezpieczestwa wewntrznego pastwa. Ich
zdolnoci bojowe znacznie przewyszaj moliwoci innych sub. Poyteczno
wojska wyraa sie poprzez ich dyspozycyjno, lokalizacj, zdyscyplinowanie oraz
sta gotowo bojow, ktra wraz z caym sprztem umacnia pozycj Si
Zbrojnych w zarzdzaniu kryzysowym. Jednake z moliwociami technicznymi
52
i sprztowymi powinna poda take jako onierza. Odporno psychiczna
na trudne warunki w sytuacjach zagroenia wraz z wytrzymaoci fizyczn na
dugotrway i zmienny wysiek podczas niesienia pomocy poszkodowanym.
Pododdzia Si Zbrojnych RP przeznaczony do dziaa w sytuacjach kryzysowych
jest tak mocny, jak jego najsabsze ogniwo czyli onierz. Naley zwrci uwag,
e zmienno warunkw dziaa onierza nie moe odby si kosztem
zmniejszenia bezpieczestwa w sferze zewntrznym pastwa. Wymogi stawiane
onierzom odnonie ich sprawnoci i warunkw dziaa maj uzasadnienie
w funkcjonowaniu Si Zbrojnych RP i wykonywaniu przez nich zada nie tylko
w kraju, lecz rwnie poza jego granicami

Streszczenie
W artykule przedstawiono zagadnienia dotyczce szkolenia z wychowania
fizycznego onierzy Si Zbrojnych RP oraz znaczenia sprawnoci fizycznej
w wykonywaniu zada bojowych i ksztatowaniu bezpieczestwa pastwa.
Dokonano oglnego porwnania programw wychowania fizycznego do obecnie
obowizujcych, w celu okrelenia kierunkw rozwoju sprawnoci fizycznej
onierzy.

51
http://www.wzinz.com.pl/index.php?id=oferta&sprzet=transporter-plywajacy-pts (pobrano 16.02.2015 r.)
52
K. Gsiorek, Udzia Si Zbrojnych w ochronie ludnoci (w:) Bezpieczestwo i zarzdzanie kryzysowe-
uwarunkowania XXI wieku. Wspczesne aspekty zarzdzania kryzysowego. M. Wodarczyk,
A. Marjaski (red.), Przedsibiorczo i Zarzdzanie, tom XII, Zeszyt 2, d 2011, s. 123
43
_______________________________________________________________________________

Summary
This article presents the issues concerning the Polish Armed Forces soldiers'
training on physical education as well as the importance of the physical fitness in
performing combat tasks and the shaping of national security. General comparison
between the physical education programs and current ones was done in order to
determine the directions of soldiers' development of physical fitness.

Bibliografia
1. Ciszewski T., Udzia Si Zbrojnych Rzeczypospolitej w zapobieganiu
oraz usuwaniu skutkw zagroe niemilitarnych. Zeszyty Naukowe
WSOWL Nr 2, (160) 2011
2. Decyzja nr 56/Org.P5 Ministra Obrony Narodowej z 24 grudnia 2013 roku
w sprawie Organizatorw Systemw Funkcjonalnych SZ RP
3. Dowdztwo Generalne Rodzajw Si Zbrojnych Wychowanie Fizyczne.
Warszawa 2014
4. Fico K., Inynieria zarzdzania kryzysowego. Podejcie systemowe.
Warszawa 2007
5. Gsiorek K., Udzia Si Zbrojnych w ochronie ludnoci.
(w:) Bezpieczestwo i zarzdzanie kryzysowe-uwarunkowania XXI wieku.
Wspczesne aspekty zarzdzania kryzysowego. Wodarczyk
M., Marjaski A. (red.), Przedsibiorczo i Zarzdzanie, tom XII, Zeszyt 2.
d 2011
6. http://archiwalny.mon.gov.pl/pl/artykul/2792
7. http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19670440220
8. http://polska-zbrojna.pl/home/articleshow/12618?t=Zolnierz-musi-byc-spra
wny
9. http://www.dobroni.pl/rekonstrukcje,panstwowa-odznaka-sportowa,13385
10. http://www.wzinz.com.pl/index.php?id=oferta&sprzet=transporter-plywajacy
-pts
11. Instrukcja o szkoleniu fizycznym onierzy Si Zbrojnych PRL. 1981
12. Kaczmarek J., epkowski W., Zdrozdowski B. (red.), Sownik terminw
z zakresu bezpieczestwa narodowego. Warszawa 2008
13. Kula A., Kultura fizyczna w Polskiej Marynarce Wojennej w latach 1918-
1989. Gdynia 1999
14. Marcinkowski M., Sokoowski M., Utylitarne (militarne) tradycje kultury
fizycznej. (w:) Aksjologiczne i funkcjonalne aspekty kultury fizycznej
w wojsku, Tom 7. Warszawa
15. Marcinkowski M., Wartoci Kultury Fizycznej w rodowisku wojskowym.
Pozna 2001
16. Moszumaski Z., Trening militarny onierza w aspekcie historycznym.
(w:) Chodaa A., Klimczak J., Rakowski A., (red.), Trening militarny
onierzy. Szczytno 2006
17. Osterloff W.K., Historia sportu. Warszawa 1976
18. Program wicze ze szkolenia onierzy Si Zbrojnych PRL. 1981
44
_______________________________________________________________________________

19. Regulamin Kultury Fizycznej Si Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej.


Warszawa 2011
20. Regulamin Suby na Okrtach Marynarki Wojennej PRL. (projekt).Gdynia
1989
21. Regulamin Suby na Okrtach Marynarki Wojennej. Gdynia 2011
22. Regulamin Suby na Okrtach Rzeczypospolitej Polskiej, Dowdztwo
Marynarki Wojennej. Gdynia 1947
23. Rydzyski Z., Psychiatria wojskowa. Warszawa 1987
24. Ustawa o subie wojskowej onierzy zawodowych z 11 wrzenia
2003 r. Dz.U. 2003 Nr 179 poz. 1750
45
_______________________________________________________________________________

Radosaw HENNIG
Siy Zbrojne RP

CYBERTERRORYZM MIKKI (CZ. 1).


INTERNET JAKO RDO INFORMACJI I FUNDUSZY

(Al-Kaida) posuguje si Internetem przynajmniej do wstpnego


rozpoznania elementw infrastruktury amerykaskiej.
Jeeli razem zoycie wszystkie jawne informacje,
moecie czasem otrzyma co, co powinno by tajne.
- Richard Clarke1

Pienidze s tlenem dla terroryzmu.


- Colin Powell2

Wstp mikki wymiar cyberterroryzmu.


Fakt wykorzystywania Internetu przez wspczesne organizacje terrorystyczne
do rozmaitych celw nie ulega obecnie wtpliwoci. Dopiero jednak zamachy
terrorystyczne z 11 wrzenia 2001 r. zmieniy punkt cikoci w naukowej debacie
dotyczcej eksploatacji komputerw i sieci teleinformatycznych przez terrorystw.
Jeszcze w latach 90 ubiegego wieku, specjalici koncentrowali si gwnie na
zagadnieniach korzystania z technologii informacyjnych podczas konfliktw
zbrojnych (walka informacyjna) oraz na moliwoci przeprowadzenia atakw
3
sieciowych na elementy infrastruktury krytycznej. W rozmaitych publikacjach
zwykle alarmistycznych w swej naturze eksperci skupiali si na potencjalnie
katastroficznych konsekwencjach udanego zamachu cyberterrorystycznego,
niemale cakowicie pomijajc solidnie udokumentowan rol Internetu w innych
4
rodzajach terrorystycznej aktywnoci.
Atak na World Trade Center stanowi punkt zwrotny w podejciu badaczy
terroryzmu do kwestii wykorzystania Internetu. W wyniku przeprowadzonego
ledztwa stwierdzono, ze Internet odgrywa znaczc rol w przygotowaniu
zamachu z 11 wrzenia 2001 r., zarwno w sferze planistycznej, jak
5
i komunikacyjnej. Odkrycie to byo impulsem do intensywnych bada na polu

1
Przewodniczcy Prezydenckiej Rady ds. Ochrony Infrastruktury Krytycznej USA. Owiadczenie przed
Senack Komisj Prawn ds. Niedocigni Administracyjnych i Sdownictwa (U.S. Senate Judiciary
Subcommittee on Administrative Oversights and The Courts). za: D. Verton, Black Ice. Niewidzialna
groba cyberterroryzmu. Helion 2003, s. 133
2
Byy Sekretarz Stanu USA. U.S. Departament of Justice, Department of Justice Shuts Down Several
Financial Networks Exploited by Terrorist Groups. Speeches of Attorney General John Ashcroft
(11-07-01), www.justice.gov
3
M. Gercke, Understanding Cybercrime: Phenomena, Challenges and Legal Response. ITU
Telecommunication Development Sector, 2012, s. 34
4
M. Conway, Terrorist Web Sites: Their Contents, Functioning, and Effectiveness. (w:) P. Seib (red.),
Media and Conflict in the Twenty-First Century. New York 2005, s. 185
5
Terroryci wykorzystywali Internet do przesyania wiadomoci e-mail, za pomoc, ktrych planowali
szczegy zamachu. J. Adamski, Nowe technologie w subie terrorystw. Warszawa 2007, s. 141;
T.L. Thomas, Al Qaeda and the Internet: The Danger of Cyberplanning. Parameters, Vol. 23, Is. 1,
Spring 2003, s. 112-123; M. Kopczewski, Elementy infrastruktury krytycznej pastwa /organizacji/
jako obiekty naraone na ataki cyberterrorystyczne. Artyku z Konferencji KZZ. Zakopane 2011,
s. 577; G. Weimann, www.terror.net. How Modern Terrorism Uses the Internet. USIP, Special Report
116, Washington, march 2004, s. 10
46
_______________________________________________________________________________

wykorzystania systemw teleinformatycznych przez organizacje terrorystyczne nie


w celu przeprowadzenia cyberatakw, lecz w celu organizacji i zabezpieczenia
6
swojej dziaalnoci. Jak zauwaa Marco Gercke, powysza zmiana kierunku
dyskusji miaa pozytywny wpyw na badania dotyczce cyberterroryzmu, poniewa
nawietlia obszar dziaalnoci terrorystycznej, ktry by wczeniej raczej
7
nieznany. Po 11 wrzenia 2001 r. stao si jasne, e wykorzystanie Internetu
przez terrorystw jest zagadnieniem znacznie bardziej zoonym, ni sdzono do
tej pory, a do gbszego zrozumienia zjawiska cyberterroryzmu naley rwnie
stosowa badania nad wszystkimi formami wykorzystania przez terrorystw
komputerw i globalnej sieci nie tylko jako narzdzi ofensywnych cyberatakw.
Innymi sowy, studiujc zjawisko cyberterroryzmu nie mona abstrahowa od jego
mikkich objaww, a wic wszelkiego rodzaju codziennej aktywnoci terrorystw
w Internecie.

1. Pozyskiwanie informacji
8
Cyberprzestrze postrzegana jest jako olbrzymia cyfrowa biblioteka.
Uytkownicy Internetu maj bezprecedensowy w historii ludzkoci dostp do
ogromnej iloci informacji, ktrych uzyskanie byo wczeniej niezwykle utrudnione,
choby ze wzgldu na ich rozproszenie geograficzne, jak i rnorodno form
9
wystpowania. Niezliczona liczba stron internetowych zapewnia dostp do
wiedzy, ktra moe by wykorzystana zarwno w legalnych, jak i bezprawnych
zamiarach. Marco Gercke wskazuje na dwa gwne obszary wykorzystania
10
Internetu, jako rda pozyskiwania przez terrorystw informacji.
Pierwszym obszarem s wszelkie legalnie dostpne w Internecie dane, ktre
mog posuy do rozpoznania potencjalnych obiektw ataku oraz pozwalaj
zapozna si z ich otoczeniem, a take informacje, ktre mog uatwi planowanie
i przygotowanie zamachu terrorystycznego. rda tych informacji mog by
11
rozmaite, np. wysokiej jakoci zdjcia lotnicze i satelitarne czy technologie on-line
pozwalajce obserwowa rne miejsca na ziemi, takie jak Google Earth czy

6
Np.: U. Sieber, P. Brunst, Cyberterrorism and Other Use of the Internet for Terrorist Purposes Threat
Analysis and Evaluation of International Conventions. (w:) Council of Europe (red.), Cyberterrorism
the use of the Internet for terrorist purposes. Strasbourg 2007; J.A. Lewis, Cyber-terrorism and
Cybersecurity. CSIS -Center for Strategic and International Studies, January 2002, http://csis.org;
S. Gordon, R. Ford, Cyberterrorism? Symantec Security Response, White Paper 2002; CS&TB,
Information Technology for Counterterrorism: Immediate Actions and Future Possibilities. The
National Academic Press, Washington 2003; OSCE, Comments on Legislative Treatment
of Cyberterror in Domestic Law of Individual States. Warsaw 2007; J.A. Lewis, Internet and
Terrorism. CSIS -Center for Strategic and International Studies, 2005, http://csis.org
7
M. Gercke, Understanding Cybercrime: Phenomena, op. cit.
8
M. Ranstorp, The Virtual Sanctuary of Al-Qaeda and Terrorism in an Age of Globalisation.
(w:) J. Eriksson, G. Giacomello (red.), International Relations and Security in the Digital Age.
Routledge. London 2007, s. 40; G. Weimann, www.terror.net..., op. cit, s. 9; Z. Poszyski,
Przestpczo internetowa, Przegld Naukowo-Metodyczny Edukacja dla Bezpieczestwa,
rok V, Numer 3/2012 (16). Pozna, 2012, s. 31
9
M. Conway,Terrorist Use of the Internet and Fighting Back, Information & Security. An International
Journal, vol.19, 2006, s. 16
10
D. Thelesklaf, M. Gercke, Terrorist Use of the Internet and Legal Response. F3 Freedom From
Fear Magazine, Issue 7, July 2010, s. 18
11
B.W. Don et al., Network Technologies for Networked Terrorists. Assessing the Value of Information
and Communication Technologies to Modern Terrorist Organizations. RAND Technical Report, 2007,
s. 25
47
_______________________________________________________________________________

12
Street View. Tego rodzaju usugi byy jeszcze do niedawna osigalne jedynie
13
w nielicznych instytucjach wojskowych, natomiast obecnie s one dostpne dla
szerokiej rzeszy uytkownikw Internetw. Dziki nim mona zapozna si
z architektur i umiejscowieniem wiele istotnych obiektw lub lokalizacji oraz
niejednokrotnie obserwowa je w czasie rzeczywistym. Dla przykadu warto poda,
e poprzez wykorzystanie tego typu komercyjnych usug (Google Earth) ju w 2007
roku internauci odkryli tajn jednostk chiskiej nuklearnej odzi podwodnej
14
zacumowan w jednym z portw wojskowych.
Rwnie terroryci atakujcy brytyjskie bazy wojskowe w Iraku,
wykorzystywali zdjcia lotnicze i satelitarne dostpne na Google Earth. Na
wydrukach fotografii przechwyconych przez siy koalicyjne bez trudu mona byo
zlokalizowa poszczeglne budynki wewntrz baz wojskowych wraz z wraliwymi
obszarami, takimi jak zgrupowania namiotw, urzdzenia sanitarne czy parkingi
15
lekko opancerzonych pojazdw. Czsto zdarza si, e architekci zaangaowani
w budow obiektw uytecznoci publicznej publikuj na swoich stronach
16
internetowych szczegowe plany skonstruowanych budynkw. Marian
Kopczewski zauwaa, e oprcz planw architektonicznych obiektw
budowlanych, istotne znacznie dla terrorystw mog mie np. prywatne zdjcia
przedstawiajce wizerunki osb, przypadkowo skadrowane budynki, grafiki pracy
17
suby ochrony czy wykazy telefonw instytucji. Ponadto, jak wielu innych
uytkownikw Internetu, terroryci maj dostp nie tylko do map i diagramw
potencjalnych celw, ale rwnie do danych ujawniajcych aktywno
18
antyterrorystyczn w obrbie interesujcych ich obszarw lub obiektw.
Dowodem na to, e terroryci aktywnie poszukuj i zbieraj tego rodzaju
materiay jest np. aresztowanie w 2004 r. w Pakistanie eksperta komputerowego
Al-Kaidy, Muhammada Naeem Noor Khana. Na jego komputerze znaleziono
zdjcia i plany amerykaskich budynkw bdcych najprawdopodobniej
19
potencjalnymi obiektami atakw. W jednym z internetowych poradnikw Al-Kaidy
wskazano, jakiego typu informacje s szczeglnie cenne dla terrorystw: Po

12
I. Awan, Cyber Threats and Cyber Terrorism: The Internet as a tool for Extremism, (w:) idem,
B. Blakemore, Policing Cyber Hate, Cyber Threats and Cyber Terrorism. Ashgate, Farnham 2012,
s. 35
13
D. Thelesklaf, M. Gercke, Terrorist Use, op. cit., s. 18; P.W. Brunst, Terrorism and the Internet:
New Threats Posed by Cyberterrorism and Terrorist Use of the Internet. (w:) M. Wade, A. Maljevi
(red.), A War on Terror?: The European Stance on a New Threat, Changing Laws and Human Rights
Implications. Springer Science+ Business Media, LLC, 2010, s. 74
14
H.M. Kristensen, New Chinese Ballistic Missile Submarine Spotted. FAS Strategic Security Blog,
July 5, 2007, http://blogs.fas.org; S. Shankland, Google Earth shows Chinese nuclear sub. CNET,
July 5, 2007, http://news.cnet.com; K. Noyes, Google Earth Spills Secret Chinese Submarine Beans.
TechNewsWorld, 07/09/07, www.technewsworld.com
15
T. Harding, Terrorists 'use Google maps to hit UK troops', The Telegraph, 13 Jan 2007; J. Rollins,
C. Wilson, Terrorist Capabilities for Cyberattack: Overview and Policy Issues. Congressional
Research Service, CRS Report for Congress, RL33123, January 22, 2007, s. 13; M. Wright,
Technology and Terrorism: How the Internet Facilitates Radicalization. The Forensic Examiner.
Winter 2008
16
M. Gercke, Understanding Cybercrime: Phenomena, op. cit., s. 35
17
M. Kopczewski, Elementy, op. cit., s. 577
18
R. Hennig, Internet rdo informacji i funduszy. Przegld Wojsk Ldowych, nr 2, 2008, s. 51; P.S.
Tibbetts, Terrorist Use of the Internet and Related Information Technologies. US Army Command and
General Staff College, Fort Leavenworth. Kansas 2002, s. 13
19
D. Verton, L. Mearian, Online Data a Gold Mine for Terrorists. ComputerWorld, August 9, 2004
48
_______________________________________________________________________________

pierwsze: Informacje o personelu rzdowym, oficerach i wanych osobistociach


oraz o wszystkich sprawach z nimi zwizanymi (miejsce zamieszkania, miejsce
pracy, godziny wyjazdu i powrotu z pracy, ich ony i dzieci, odwiedzane miejsca
itp.) Po drugie: Informacje o strategicznych budynkach, wanych instalacjach
i bazach wojskowych. Przekadowo mog to by wane ministerstwa, takie jak
Ministerstwo Obrony czy Ministerstwo Bezpieczestwa Wewntrznego, lotniska,
porty morskie, punkty kontrolne stray granicznej, ambasady czy stacje telewizyjne
20
i radiowe.
21
Jeden z najbardziej znanych cyberterrorystw Yunis Tsouli, znany
w Internecie pod pseudonimem Ihrabi007 (Terrorysta 007), przeszukiwa portale
spoecznociowe i blogi amerykaskich onierzy stacjonujcych w Iraku,
na ktrych umieszczali oni swoje zdjcia na tle instalacji wojskowych, czsto
opatrzone stosownymi komentarzami. W marcu 2004 r., niedugo przed
aresztowaniem, Tsouli pisa na forum: Poszukuj zdj onierzy z amerykaskich
22
baz wojskowych () To s rybki, ktre chciabym zapa.
W 2008 r. suby bezpieczestwa Kanady, Wielkiej Brytanii oraz Stanw
Zjednoczonych zaleciy swoim onierzom usunicie zdj oraz osobistych danych
ze stron internetowych portali spoecznociowych ze wzgldu na fakt przegldania
23
tego typu witryn przez czonkw Al-Kaidy w poszukiwaniu wraliwych informacji.
Rwnie izraelskie agencje bezpieczestwa s przekonane, e Hezbollah
monitoruje portal Facebook pod ktem pozyskania potencjalnie przydatnych
informacji, jakie przypadkowo mog umieci na swoich profilach izraelscy
24
onierze. Jak stwierdzi jeden z oficerw izraelskiego wywiadu Facebook
to gwne rdo dla terrorystw zbierajcych dane o naszych onierzach
i jednostkach wojskowych. Mamy obawy, e onierze, chociaby niewiadomie,
mog umwi si na spotkanie z internetowym przyjacielem, ktry
25
w rzeczywistoci okae si by terroryst.
Tak zdobyte informacje i zaaranowane spotkania mog zosta wykorzystane
26
np. do zaplanowania porwania lub morderstwa onierza lub jego rodziny . Jak
wskazuj przytoczone przykady, zakres oraz charakter informacji, ktre mona
w sposb zgodny z prawem uzyska poprzez Internet, a nastpnie wykorzysta

20
G. Weimann, Online Training Camps for Terrorists. inSITE, Vol. 2, No. 9, November 2009, s. 16
21
Zobacz wicej: S. Contenta, Web Used to Lure Terror Suspects: Notorious Hacker Inspired
Extremists. Toronto Star, 17 June, 2006; A. Rusinek, Zrozumie terroryst Dlaczego niektrzy
muzumanie w Europie radykalizuj si? (w:) I. Koczak, M. Woniak (red.), Zachd a wiat islamu
Zrozumie Innego. d 2012, s. 74; K. Kciek, Al Kaida i nowe media, Przegld, 4/2008
22
N. Labi, Jihad 2.0. The Atlantic, Jul 1 2006 lub przetumaczona wersja tego artykuu w polskiej
prasie: N. Labi, Dihad w sieci, Rzeczpospolita, 22.07.2006
23
G. Weimann, Al Qaeda Has Sent You A Friend Request: Terrorists Using Online Social Networking.
A paper submitted to the Israeli Communication Association (2011), s. 8
24
Ibidem
25
N. Carlson, Israeli army says Hezbollah uses Facebook to kidnap soldiers. Gawker, 9/09/08;
M. Burns, Virtual Extremism: How Social Media Gave Terrorist Groups a Second Wind. Pixels and
Policy, 4/12/2010
26
Jeden z takich przypadkw mia miejsce w 2001 r. w Izraelu: R. Weisman, Palestinian Woman
Confesses to Internet Romance Murder. Exposing Online Predators & Cyberpaths, February
26, 2001, http://cyberpaths.org; T. Hershman, Israel's 'First Internet Murder'. Wired, 01.19.01,
www.wired.com. Kolejny zdarzy si w 2012 r. w Irlandii: A. Kelly, Police foil Dissident IRA Facebook
murder plot - plan to kill British soldier in Limerick, Irish Central, December 19, 2012; Charlemagne,
Dissident Republicans use Facebook to plan Attack, IMSL Insights, December 19, 2012,
http://intelmsl.com
49
_______________________________________________________________________________

w dziaalnoci terrorystycznej jest bardzo szeroki i wymyka si prbom


enumeratywnej klasyfikacji.
Drugim obszarem wykorzystania Internetu do zdobycia wiedzy jest
pozyskiwanie wraliwych i niejawnych informacji, ktre z rnych przyczyn nie s
dostatecznie chronione, a przez to dostpne poprzez wykorzystanie powszechnie
27
stosowanych wyszukiwarek internetowych. Przykadowo w 2006 r. amerykaskie
media doniosy, e na stronach rzdowych USA opublikowano poufne informacje
mogce zosta wykorzystane do budowy broni nuklearnej. Byy to kopie
dokumentw dotyczcych irackiego programu nuklearnego, skonfiskowane w Iraku
28
przez inspektorw ONZ podczas pierwszej wojny w Zatoce Perskiej. Podobny
przypadek mia miejsce w Australii, gdzie szczegowe informacje
o prawdopodobnych obiektach atakw terrorystycznych, takie jak mapy czy zdjcia
29
satelitarne zostay umieszczone na rzdowych stronach internetowych. Ju
w styczniu 2003 r. Sekretarz Obrony USA Donald Rumsfeld ostrzega amerykaski
personel wojskowy, e zgodnie z poradnikiem szkoleniowym Al-Kaidy zdobytym
w 2003 r. na terytorium Afganistanu, poprzez legalne wykorzystanie publicznych
rde informacji, moliwe jest zebranie przynajmniej osiemdziesiciu procent
30
informacji o przeciwniku oraz e strony internetowe Departamentu Obrony
stanowi olbrzymi, powszechnie dostpn baz danych o planach strategicznych,
realizowanych programach wojskowych i aktywnoci operacyjnej amerykaskich si
31
zbrojnych.
Wspczesne organizacje terrorystyczne wydaj si by wiadome
moliwoci, jakie oferuje im Internet w zakresie pozyskiwania poufnych informacji
i coraz czciej podejmuj dziaania majce na celu zwikszenie swojej
efektywnoci w dziedzinie eksploracji cyberprzestrzeni. Na przykad w 2006 roku,
grupa powizana z irack Al-Kaid, zwana The Jihad Media Batalion, opublikowaa
26 stronicowy poradnik adresowany przede wszystkim do muzumaskich braci,
a do mudahedinw w szczeglnoci, omawiajcy sposoby wykorzystania
32
przegldarki Google do wyszukiwania wraliwych informacji. W marcu 2008 roku
amerykaski sd skaza na 10 lat wizienia Hassan Abu-Jihada (ur. jako Paul R.
Hall), byego onierza U.S. Navy Seal, za materialne wsparcie terroryzmu
i ujawnienie poufnych danych. Abu-Jihad wykorzysta Internet do przesania Al-
Kaidzie (poprzez stron internetow wydawnictwa Azzam Publication) niejawnych
33
informacji dotyczcych lokalizacji okrtw wojennych marynarki amerykaskiej.

27
M. Gercke, Understanding Cybercrime: Phenomena, op. cit., s. 35. Wicej na temat wykorzystania
przegldarek internetowych do wyszukiwania wraliwych informacji, zobacz: J. Long, Google Haking
for Penetration Testers. Volume 2. Syngress. Burlington 2008
28
M. Gercke, Understanding Cybercrime: Phenomena, op. cit., s. 35 w oparciu o: W.J. Broad, U.S.
Analysts Had Flagged Atomic Data on Web Site, The New York Times, November 4, 2006
29
ABC News, NSW considers limits on govt website. April 28, 2004, www.abc.net.au; M. Gercke,
Understanding Cybercrime: Phenomena, op. cit., s. 35
30
M. Conway, Terrorist Use, op. cit., s. 17
31
D. McCullagh, Military worried about Web leaks. CNET, January 16, 2003, http://news.cnet.com; za:
ibidem
32
R. Shackleford, Terrorists Launch Google Guide, The Jawa Report, November 27, 2006,
http://mypetjawa.mu.nu
33
J. Lieberman, S. Collins, Violent Islamic Extremism, the Internet, and the Homegrown Terrorist
Threat. Majority & Minority Staff Report, U.S. Senate, Committee on Homeland Security, and
Governmental Affairs, May 2008, s. 13
50
_______________________________________________________________________________

2. Finansowanie dziaalnoci
Finansowanie swojej dziaalnoci ma doniose znaczenie w dugotrwaym
funkcjonowaniu kadej grupy. Loretta Napoleoni zauwaa, e to ekonomia, a nie
polityka czy ideologia jest motorem napdzajcym walk zbrojn organizacji
34
terrorystycznych. W literaturze fachowej, jak i w doniesieniach medialnych czsto
zwraca si uwag na niezwykle niski koszt przeprowadzania aktw
terrorystycznych. Informacje te s z reguy poparte rnorodnymi wyliczeniami,
wedug ktrych szacuje si, e np. ataki z 11 wrzenia 2001 r. kosztoway okoo
35
500 tysicy dolarw, a koszt samobjczego ataku bombowego na amerykaski
okrt wojenny USS Cole z padziernika 2000 r. wynis zaledwie 10 tysicy
36
dolarw.
Jak trafnie zauwaa Sean Ashley, powysze szacunki s jedynie czubkiem
finansowej gry lodowej, zwykle bowiem sprowadzaj si do prostego zliczenia
kosztw zwizanych z nabyciem materiaw i urzdze wykorzystywanych
bezporednio w ataku. Takie ujcie kwestii finansowego zabezpieczenia
terroryzmu nie uwzgldnia nakadw strukturalnych zwizanych z utrzymaniem
organizacji terrorystycznej. Sam akt fizycznej przemocy jest ostatecznym
produktem skrytego i kosztownego funkcjonowania zoonej infrastruktury
terrorystycznej. Terroryzm wymaga nieustannego zasilania finansowego do takich
dziaa, jak planowanie atakw terrorystycznych, rekrutacja i szkolenie nowych
czonkw, rozpowszechniane propagandy, utrzymania kanaw przekazywania
informacji, zabezpieczenia transportu, wsparcie sojuszniczych organizacji czy
w kocu pokrywanie wydatkw na ycie najbardziej aktywnych terrorystw lub ich
37
rodzin. Wedug midzynarodowej organizacji FATF-GAFI (Financial Action Task
Force on Money Laundering Groupe d'action financire) zajmujcej si
zwalczaniem zjawiska prania brudnych pienidzy oraz wspierania finansowego
terrorystw, naley odrnia bezporednie koszty operacyjne indywidualnych
aktw terrorystycznych od znacznie szerszego pojcia wydatkw organizacyjnych

34
L. Napoleoni, Money and Terrorism. Strategic Insights, vol. 3, is. 4, 2004, s. 1
35
M. Kopczewski, Elementy, op. cit. s. 579; . Dalyan, Combating the Financing of Terrorism:
Rethinking Strategies for Success. Defense Against Terrorism Review, Vol. 1, No. 1, Spring 2008,
s. 137
36
S.P. Ashley, The Future of Terrorist Financing: Fighting Terrorist Financing in the Digital Age.
Penn State Journal of International Affairs, Issue 2, Vol. 1, Fall 2012, s. 10. Zamach w Stambule
z 2003 r. kosztowa mniej ni 40 000$, koszt zamachw bombowych na ambasady amerykaskie
w Afryce w 1998 r. oszacowano na okoo 50 000$ a atakw bombowych w Madrycie z 2004 r. na
od 10 000 do 60 000$. . Dalyan, Combating the Financing, op. cit., s. 137-138; oraz wicej: FATF,
Terrorist Financing, Paris 29 February 2008, s. 7, www.fatf-gafi.org
37
Ibidem, . Dalyan, Combating the Financing, op. cit., s. 138. Ashley powouje si na szacunki,
wedug ktrych zaledwie 10% dochodu Al-Kaidy przeznaczane jest na dziaalno operacyjn,
natomiast pozostae 90% pochaniaj koszty administracyjne i zapewnienia cigoci funkcjonowania
organizacji. Wicej na ten temat zobacz: T.J. Biersteker, S.E. Eckert (red.), Countering the Financing
of Terrorism. Routledge, New York, 2008. Do czasu zamachu na WTC w 2001 r., CIA szacowaa
roczny budet Al-Kaidy na okoo 30 milionw dolarw, pozyskiwanych przede wszystkich poprzez
darowizny. Za: G. Bruno, Al-Qaeda's Financial Pressures, Council of Foreign Relations, February
1, 2010. Natomiast roczny budet tak zwanego Pastwa Islamskiego szacowany jest na
horrendaln kwot 2 miliardw dolarw. D. Sharkov, ISIS Releases 2015 Budget Projections of $2bn
with $250m Surplus, Newsweek, 1/5/15, http://www.newsweek.com; J. Moore, Isis news: Caliphate
unveils first annual budget of $2bn with $250m surplus war chest. International Business Times,
January 5, 2015, http://www.ibtimes.co.uk
51
_______________________________________________________________________________

zwizanych z utrzymaniem i rozwojem zaplecza logistycznego ugrupowa


38
terrorystycznych.
Podobnie jak wiele organizacji politycznych czy spoecznych, grupy
terrorystyczne coraz czciej eksploatuj Internet do pozyskiwania funduszy na
dziaalno administracyjn i operacyjn. Takie ugrupowania jak Al-Kaida,
Laszkar-i-Toiba, Hamas czy Hezbollah w szerokim zakresie korzystaj z Internetu
do zdobycia i transferw funduszy napdzajcych ich dziaalno. W tym obszarze
aktywnoci globalna sie internetowa posiada wiele zalet, zapewniajc midzy
innymi nieograniczony zasig, natychmiastowy dostp, jak i wysoki poziom
anonimowoci i bezpieczestwa, zarwno dla nadawcw jak i odbiorcw rodkw
39
finansowych.
Wykorzystanie nowoczesnych technologii teleinformatycznych przez
terrorystw opiera si z reguy na uyciu stron WWW, poczty e-mail, rnego typu
komunikatorw, chat-roomw czy tablic ogosze. Transfer rodkw finansowych
realizowany jest zazwyczaj przez elektroniczne polecenia przelewu, karty
40
kredytowe lub alternatywne metody patnoci, takie jak serwis PayPal czy Skype,
natomiast wykorzystanie cyfrowych walut, jak np. E-gold pozwala terrorystom na
41
wyprowadzanie rodkw pieninych poza sektor finansowy. Transakcje
przeleww mog by rwnie dokonywane za pomoc telefonw komrkowych,
czyli tzw. M-payments. W krajach o znikomej infrastrukturze brany walutowej, jak
na przykad w wielu pastwach afrykaskich to wanie wykorzystanie Internetu lub
telefonw komrkowych jest najatwiejszym sposobem dokonywania operacji
42
pieninych. Do prania brudnych pienidzy organizacje terrorystyczne coraz
43
czciej wykorzystuj usugi internetowe hazardu on-line.
W literaturze fachowej zidentyfikowano trzy zasadnicze rda pozyskiwania
rodkw finansowych z wykorzystaniem Internetu:
bezporednie nakanianie do datkw (direct solicitation);
e-handel i cyberprzestpczo (exploitation of e-Commerce and online
payment tools);
dziaalno organizacji charytatywnych i firm fasadowych.
44

Wyjtkowo niepokojcym zjawiskiem w wietle omawianych zagadnie jest


transformacja ugrupowa terrorystycznych w efemeryczne byty zoone
z samodzielnie utrzymujcych si komrek, niepowizanych strukturalnie,
a jedynie ideowo. Sukces amerykaskiej wojny z terroryzmem, w wyniku ktrej
struktura Al-Kaidy poniosa ogromne straty (liczba czonkw zmalaa z czterech
tysicy do kilkuset, ponad 80% najbardziej znanych i wpywowych czonkw

38
FATF, Terrorist, op. cit.
39
M. Jacobson, Terrorist Financing and the Internet. Studies in Conflict & Terrorism, Vol. 33,
Is. 4, 2010, s. 353
40
UN ODC, The use of the Internet for terrorist purposes. New York 2012, s. 7
41
R.N. Charette, Financing Terrorism. A Q&A with Tom Kellermann on how terrorists are using the
Internet for money laundering, fundraising, and identify theft. IEEE Spectrum, 1 Nov 2007,
http://spectrum.ieee.org
42
M. Jacobson, Terrorist Financing for, op. cit., s. 357; S.P. Ashley, The Future, op. cit., s. 19;
J. Villasenor et al., Shadowy Figures: Tracking Illicit Financial Transactions in the Murky World
of Digital Currencies, Peer-to-Peer Networks, and Mobile Device Payments. The Brookings Institution
and the James A. Baker III Institute for Public Policy, August 29, 2011, s. 11-12
43
M. Jacobson, Terrorist Financing for, op. cit., s. 357
44
Za : UN ODC, The use, op. cit., s. 7
52
_______________________________________________________________________________

dowdztwa zostao zabitych bd zapanych, a bazy operacyjne w Afganistanie


45
zneutralizowane), mia jednak nieprzewidziane konsekwencje. Al-Kaida, ktrej
dotychczasowe funkcjonowanie opierao si na obozach szkoleniowych, doranych
sojuszach politycznych i lokalnej sieci finansowania porzucia klasyczn struktur
hierarchiczn i ewoluowaa w stron sieci niezalenie dziaajcych komrek
46
organizacyjnych rozproszonych po caym wiecie. Jak stwierdzi Rohan
Gunaratna, terroryzm Al-Kaidy wszed w kolejn faz swojego cyklu yciowego:
47
faz globalnego dihadu. Jednym z przejaww owej transformacji jest ewolucja
sposobw finansowania atakw terrorystycznych np. zamachy Al-Kaidy z 1998,
2000 i 2001 r. opacone zostay w sposb bezporedni przez central organizacji
48
w Afganistanie, natomiast ju zamachy bombowe w Madrycie z 2004 r. czy
w Londynie z 2005 r., zostay sfinansowane cakowicie samodzielnie i to
z wykorzystaniem metod, ktre bardzo trudno powiza z dziaalnoci
49
terrorystyczn lub posiadajcych cechy powanych przestpstw. Eksperci
oceniaj, e wykorzystanie przez terrorystw Internetu do gromadzenia i transferu
rodkw pieninych jest po prostu odzwierciedleniem powszechnej i globalnej
zmiany w midzynarodowym rynku finansowym, ktry coraz czciej opiera si na
50
wykorzystaniu nowoczesnych technologii telekomunikacyjnych. Dowiadczenia
instytucji aktywnie zwalczajcych terroryzm wskazuj, e ograniczenie
ekstremistom dostpu do rde finansowania jest jednym z najefektywniejszych
sposobw tumienia zjawiska terroryzmu, jednak istota tych dziaa opiera si na
umiejtnym ograniczaniu im funduszy, a nie ich cakowitym odciciu. Nadal
bowiem, lad przepywu pienidzy jest jednym z najwaniejszych tropw
wywiadowczych i stanowi bardzo skuteczne narzdzie lokalizacji terrorystw i ich
51
zwolennikw.

2.1. Bezporednie nakanianie do datkw


Bezporednie nakanianie do datkw polega na umieszczaniu na stronach
internetowych ugrupowa terrorystycznych proby o finansowe wsparcie
organizacji, wraz z zaczonym numerem rachunku bankowego lub opcj wyboru
internetowej formy patnoci. Dla przykadu, strona gwna IRA umoliwiaa
odwiedzajcym przelewy rodkw finansowych z wykorzystaniem kart
kredytowych. Inna strona ulsterskich lojalistw akceptowaa patnoci poprzez
usug PayPal, jednoczenie namawiajc wszystkich tych, ktrzy nie czuj si
komfortowo podczas skadania datkw pieninych do ofiarowywania rozmaitych

45
R. Gunaratna, The evolution of al Qaeda. (w:) T.J. Biersteker, S.E. Eckert (red.), Countering,
op. cit., s. 55-56
46
S.P. Ashley, The Future, op. cit., s. 14
47
Ibidem, s. 15
48
M. Jacobson, Terrorist Financing and, op. cit., s. 357
49
M. Levitt, M. Jacobson, The Money Trail: Finding, Following, and Freezing Terrorist Finances. Policy
Focus#89, The Washington Institute for Near East Policy, November 2008, s. 9. Jeden z londyskich
zamachowcw w celu sfinansowania ataku powzi poyczk bankow w wysokoci 10 000. Wicej
szczegw dotyczcych ledztwa w sprawie zabezpieczenia finansowego londyskiego zamachu,
zobacz: S. Mandal, Financial Investigation and Counter Terrorism. Case Study: 7 July 2005 London
Bombings, Presentation, ICPVTR, RSIS, Singapore, 2008, www.pipvtr.com
50
M. Jacobson, Terrorist Financing and, op. cit., s. 356
51
. Dalyan, Combating the Financing, op. cit., s. 150; B.W. Don et al., Network Technologies,
op. cit., s. 16
53
_______________________________________________________________________________

52
przedmiotw, takich jak np. kamizelki kuloodporne. Wan rol w nakanianiu
do datkw odgrywaj informacje statystyczne i demograficzne zbierane za pomoc
Internetu (czerpane w czasie rejestracji uytkownika na niektrych forach
lub stronach internetowych). Su one do identyfikacji osb o okrelonym
(pozytywnym) nastawieniu do idei propagowanych przez terrorystw, ktre s
nastpnie proszone o zoenie dotacji, gwnie za pomoc wiadomoci e-mail
wysyanych przez grupy dziaajce publicznie i legalnie, pozbawione oficjalnych
53
powiza z organizacjami stricte terrorystycznymi.
W styczniu 2004 r. przed amerykaskim sdem stan Sami Omar al-
Hussayen, saudyjski doktorant Uniwersytetu w Idaho, oskarony o konspiracyjn
pomoc organizacjom terrorystycznym. Prowadzi on internetow zbirk pienidzy,
rekrutowa ochotnikw oraz lokalizowa potencjalne cele cywilne i wojskowe na
Bliskim Wschodzie. Zarzucono mu rwnie m.in. tworzenie stron internetowych,
ktre suyy do rozpowszechniania wiadomoci pomidzy nim a osobami
54
wspierajcymi islamski dihad. W okresie piciu lat swojej dziaalnoci
al-Hussayen zgromadzi ponad 300 000 dolarw, na szerok skal wykorzystujc
sze rachunkw bankowych oraz przesyanie wiadomoci poprzez skrzynk
55
pocztow e-mail.
Innym przykadem nakaniania do datkw finansowych oraz rzeczowych
poprzez Internet jest sprawa Babara Ahmada, modego Brytyjczyka, ktry ju
w 1997 r. wykorzystywa swoj biego w posugiwaniu si komputerami do
56
wspierania dziaalnoci islamistycznych dihady stw. Aby przekona do
ofiarowywania pienidzy osoby odwiedzajce jego stron internetow, Babar
argumentowa, e dihad jest yciowym zobowizaniem kadego dobrego
muzumanina i nawet, jeeli nie kady moe osobicie uczestniczy w witej
57
wojnie, to jednak jego religijnym obowizkiem jest wspieranie walczcych:
Pierwsz i najwaniejsz rzecz, jak moe zrobi muzumanin mieszkajcy na
Zachodzie jest darowanie pienidzy i zbieranie ich wrd rodziny, przyjaci i nie
tylko () Kady, kto w danej chwili, z wanych powodw, nie moe osobicie
walczy w witej wojnie, powinien zbiera i przekazywa na ten cel jak najwicej
58
pienidzy. Babar podkrela, e kada forma pomocy moe wspiera wiatowy
dihad: Dihad to nie tylko bojownicy strzelajcy z karabinw. Dihad to olbrzymia
i skomplikowana konstrukcja. Dihad to ci, ktrzy organizuj bro i amunicj, to ci,
ktrzy przygotowuj jedzenie, to ci, ktrzy czyszcz ubikacje, to ci, ktrzy opiekuj
si rannymi, to ci, ktrzy czuwaj przy odbiorniku radiowym, to ci, ktrzy
naprawiaj samochody, to ci, ktrzy zbieraj pienidze oraz ci, ktrzy te pienidze

52
M. Conway, Terrorist Use, op. cit., s. 12. Obecnie oficjalna strona IRA nie funkcjonuje.
53
P.S. Tibbetts, Terrorist Use, op. cit., s. 20; R. Hennig, Internet rdo, op. cit., s. 52
54
G. Weimann, www.terror.net..., op. cit., s. 7; M. Jacobson, Terrorist Financing and, op. cit., s. 354
55
T. Egan, Computer Student on Trial Over Muslim Web Site Work. The New York Times, 2004, April
27; United States of America v. Sami Omar al-Hussayen, Superseding Indictment. U.S. District Court
for the District of Idaho, January 9, 2004; Discover the Networks. A Guide to the Political Left, Sami
Omar al-Hussayen, www.discoverthenetworks.org
56
C. Whitlock, Briton Used Internet As His Bully Pulpit. The Washington Post, August 8, 2005
57
M. Jacobson, Terrorist Financing and, op. cit., s. 354
58
K.J. OConnor, Affidavit in Support of Request for Extradition of Babar Ahmad. USA v Babar Ahmad,
No. 3:04M240(WIG), September 2004, s. 5
54
_______________________________________________________________________________

przesyaj przez cay wiat. Dihad to rwnie ci, ktrzy mieszkajc w krajach
59
zachodu kupuj nam zaawansowane wyposaenie.

2.2. E-handel i cyberprzestpczo


Kolejnym sposobem pozyskiwania funduszy przez terrorystw jest handel
elektroniczny i cyberprzestpczo. E-handel realizowany jest zazwyczaj w formie
sklepw internetowych, za ktrych porednictwem sprzedawane s ksiki, pyty
60
audio i wideo, flagi, emblematy, koszulki itp. Przykadowo, witryna internetowa
powizana z organizacj 32 County Sovereignty Movement (uznawana za
61
polityczne skrzydo Real IRA), zawieraa link do firmy specjalizujcej si w handlu
internetowym Amazon, z prob o wsparcie naszych winiw poprzez zakupy
naszych produktw. Poprzez realizacj zakupw z wykorzystaniem tego linku,
62
waciciele strony otrzymywali od trzech do piciu procent zysku ze sprzeday.
Znane s rwnie przypadki zakadania faszywych sklepw internetowych, ktrych
ogromn zalet jest to, e dostp do nich jest moliwy z dowolnego miejsca na
wiecie. Udowodnienie, e wybrana transakcja finansowa nie pochodzia z umowy
kupna sprzeday, lecz bya ukryt form darowizny nie jest wcale kwesti prost,
gdy wymaga rejestracji i zbadania kadej z nich. W praktyce dochodzeniowo-
ledczej podjcie takich dziaa stanowi due wyzwanie, gdy sklepy on-line mog
funkcjonowa w wielu jurysdykcjach prawnych, a do przeleww czsto stosowane
63
s anonimowe metody patnoci.
W odniesieniu do kwestii powiza cyberprzestpcw z terrorystami (na
podstawie dostpnych spoecznoci naukowej materiaw) mona jednoznacznie
stwierdzi, e zdobywanie rodkw finansowych poprzez cyberprzestpczo ma
ju wrd organizacji terrorystycznych wieloletni tradycj, a najczciej
popenianymi przez ekstremistw przestpstwami komputerowymi s kradziee
kart kredytowych oraz rne oszustwa finansowe, np. szwindle nigeryjskie
64
(advance fee fraud). Ju w 2002 r., wiele islamistycznych organizacji
przestpczych dziaajcych w Europie i Ameryce Pnocnej zasilao swoje konta
65
pienidzmi pochodzcymi z internetowych kradziey kart kredytowych. Zacht
do tego typu nielegalnej dziaalnoci s m.in. dekrety religijne (fatwy), wydawane
przez ekstremistycznych liderw zwizanych z organizacjami terrorystycznymi,
w ktrych interpretuj oni kradziee internetowe jako dziaalno usankcjonowan
66
zapisami Koranu i zachcaj do nich dihadystw na caym wiecie.

59
Ibidem
60
M. Conway, Terrorist Use, op. cit., s. 12
61
RIRA (Real Irish Republican Army) Prawdziwa Irlandzka Armia Republikaska, radykalny,
terrorystyczny odam IRA zaoony w 1997 r. przez Michaela McKevitta i jego on Bernadette
Sands-McKevitt
62
M. Conway, Terrorism and the Internet: New Media New Threat. Parliamentary Affairs, volume 59,
issue 2, April 2006, s. 288
63
M. Gercke, Understanding Cybercrime: Phenomena, op. cit., s. 36
64
J. Libbenga, Terrorists grow fat on e-mail scams, The Register, 28th September 2004
65
Owiadczenie Jean Francois Ricarda, jednego z czoowych francuskich ledczych zajmujcego
si tematyk antyterrorystyczn. T.L. Thomas, Al Qaeda and the Internet: The Danger
of Cyberplanning. Parameters, Vol. 23, Is. 1, Spring 2003, s. 117; M. Conway, Terrorist Use,
op. cit., s. 13
66
Zobacz np. fatw Anwara al-Awlakiego ze stycznia 2011 r. opublikowan w czwartym numerze
magazynu Inspire. E. Erez et al., Jihad, Crime and The Internet. Content Analysis of Jihadist Forum
Discussions. Report to National Institute of Justice, U.S. Department of Justice, October 31, 2011,
55
_______________________________________________________________________________

Obecnie rodowisko eksperckie dysponuje wieloma potwierdzonymi


przykadami popeniania cyberprzestpstw w celu finansowania dziaalnoci
67
terrorystycznej. Aresztowany we Francji w 2001 r. algierski terrorysta
przeszkolony przez Al-Kaid, Kamel Daoudi, posiada w swoim samochodzie
68
ponad sto faszywych kart kredytowych. Terroryci odpowiedzialni za zamachy na
londyski system transportowy z 7 lipca 2005 r., cz funduszy na organizacje
atakw uzyskali poprzez oszustwa z wykorzystaniem kart kredytowych.
Marokaczyk Yunis Tsouli (Ihrabii 007) wykorzystywa swoje umiejtnoci
informatyczne do zbierania pienidzy na opacanie terrorystycznych stron
propagandowych gwnie irackiej Al-Kaidy (Al Qaeda in Iraq AQI). Wraz ze
swoim przyjacielem, Tarik al Dour, rozpoczli skupowanie skradzionych numerw
kart kredytowych, nabywajc je w Internecie na rnorodnych forach on-line, takich
69
jak m.in. Cardplanet. W momencie aresztowania zgromadzili oni ju okoo 37
70
tysicy numerw, dziki ktrym wypacono ponad 3,5 miliona dolarw.
Mechanizm prania tych pienidzy polega na przesyaniu ich poprzez konta
71
cyfrowej waluty E-gold oraz na wykorzystaniu rnorodnych stron hazardowych
on-line, takich jak absolutepoker.com czy paradisepoker.com. Wszystkie
wygrane byy natychmiast spieniane i przelewane elektronicznie na rachunki
bankowe utworzone wycznie do tego celu, dziki czemu pienidze wydaway si
72
pochodzi z legalnego rda.
Indonezyjski terrorysta Imam Samudra, skazany na doywocie za
zorganizowanie zamachu bombowego w Bali w 2002 r., w ktrym ycie stracio
73
202 osoby, cz pienidzy na zorganizowanie ataku (ponad 150 000 dolarw)
74
zdoby wamujc si na amerykaskie konta bankowe. Ponadto, ju przybywajc
w wizieniu, opublikowa pamitnik, w ktrym jeden z rozdziaw zatytuowany
zosta Hakerstwo, czemu nie?. Myl przewodni tego rozdziau, byo nakanianie
innych muzumanw do przeniesienia witej wojny w obszar cyberprzestrzeni,
75
gwnie poprzez atakowanie amerykaskich komputerw. Samudra szczegln
uwag powica internetowym przestpstwom z wykorzystaniem kart patniczych,
76
zwanym carding. Cho pod wzgldem merytorycznym porady zawarte

s. 18; G. Weimann, Cyber Fatwas and Terrorism. Studies in Conflict and Terrorism, Vol. 34, Is. 10,
2011, s. 761-785
67
J. Rollins, C. Wilson, Terrorist Capabilities, op. cit., s. 2; C.A. Theohary, J. Rollins, Terrorist Use
of the Internet: Information Operations in Cyberspace. Congressional Research Service. CRS Report
for Congress, R41674, March 8, 2011, s. 4
68
Kamel Daoudi zosta oskarony o przygotowywanie zamachu bombowego na amerykask
ambasad w Paryu. W 2005 roku skazano go na 9 lat wizienia. M. Elliot, Reeling Them In, Time,
2002, 23 September
69
M. Jacobson, Terrorist Financing and, op. cit.
70
Ibidem
71
UN ODC, The use of the Internet, op. cit., 7
72
Ibidem, FATF, Terrorist, op. cit., s. 9
73
Inne rda podaj, ze zamachowcy zebrali przed atakiem ok. 30 000 dolarw, z czego tylko 17 000
zostao przeznaczone na bezporednie wydatki zwizane z zamachem. Zobacz: S. Mandal, October
2002 Bali Bombings. A Case Study in Terrorist Financing. Presentation, ICPVTR, RSIS, Singapore,
2008, www.pipvtr.com
74
R.N. Charette, Financing, op. cit.
75
A. Sipress, An Indonesian's Prison Memoir Takes Holy War Into Cyberspace. In Sign of New Threat,
Militant Offers Tips on Credit Card Fraud. The Washington Post, December 14, 2004, s. A19
76
Carding to jedno z wielu przestpstw zwizanych z kartami patniczymi takimi jak podrabianie,
przerabianie kart patniczych czy ich kradzie. Jest to przestpstwo polegajce na wykorzystywaniu
56
_______________________________________________________________________________

w pamitniku eksperci uznali za elementarne i szcztkowe, stanowi one symbol


przeomowej zmiany w mentalnoci terrorystw, ktrzy w celu finansowania
dziaalnoci operacyjnej skierowali swoj uwag w stron nowoczesnych
77
technologii teleinformatycznych. Jeszcze w 2004 r. brak byo niepodwaalnych
dowodw na wspieranie dziaalnoci grup terrorystycznych poprzez internetowe
78
oszustwa finansowe na szerok skal, natomiast ju seria krwawych atakw
terrorystycznych w Mumbaju w 2008 r. w duej mierze sfinansowana zostaa ze
79
rodkw pochodzcych z cyberprzestpczoci.

2.3. Dziaalno firm fasadowych i organizacji charytatywnych


Niektre z ugrupowa terrorystycznych zakadaj fikcyjne firmy fasadowe,
funkcjonujce z reguy jako organizacje charytatywne lub pozarzdowe (Non
Governmental Organization NGO), poprzez ktre organizowane s zbirki
pienidzy on-line. Prezentujc na swych stronach internetowych treci
humanitarne, przekazuj cz zdobytych w ten sposb funduszy dla
80
zaoycielskiej organizacji terrorystycznej. Zjawisko to jest szczeglnie popularne
wrd islamistycznych ugrupowa terrorystycznych, najprawdopodobniej z powodu
81
nakazu skadania jamuny, jakiemu podlegaj praktykujcy muzumanie.
Dla przykadu, wsparcie finansowe ugrupowania ekstremistycznego Hamas
realizowane byo za pomoc strony internetowej organizacji charytatywnej Holy
Land Foundation for Relief and Development (HLF), z siedzib w stanie Teksas,
USA. Rzd Stanw Zjednoczonych zlikwidowa HLF w grudniu 2001 r., a jej twrcy
82
zostali skazani na dugoletnie wizienia, z wyrokiem doywocia wcznie.
Zlikwidowane zostay rwnie cztery inne, pozornie charytatywne organizacje
83
zajmujce si zbieraniem pienidzy za pomoc Internetu. Przyczyn likwidacji

przez przestpcw numerw cudzych kart patniczych. W praktyce najczciej polega to na


zamwieniu usug lub towarw na koszt osoby, ktrej numery karty zostay pozyskane. Za:
R. Szymczykiewicz, Czym jest carding?, WieszJak.pl, 2011-12-20, http://prawo-karne.wieszjak.pl;
K. wiruk, Carding przestpcze wykorzystanie numerw kart patniczych, 2004-05-19,
www.kartyonline.pl
77
A. Sipress, An Indonesian's Prison, op. cit.
78
J. Libbenga, Terrorists grow fat on e-mail scams. Black helicopters scrambled. The Register, 28
September 2004
79
R. Strayer, Terrorists Embrace Internet Fraud To Fund Operations. Security Debrief, November
29th, 2011, http://securitydebrief.com
80
Np. Mercy International, Wafa al-Igatha al-Islamiya, Rabita Trust, Al Rasheed Trust czy Help the
Needy. Za: M. Conway, Terrorist Use, op. cit., s. 13. Wicej na temat dziaalnoci charytatywnej
grup terrorystycznych, zobacz: P.-E. Ly, The Charitable Activities of Terrorist Organizations, Public
Choice 2007, 131 (1), s. 171-195
81
M. Conway, Terrorist Use, op. cit., s. 13
82
HLF zaoono w 1992 r., w oparciu o Occupied Land Foundation najwiksz islamsk organizacj
charytatywn w USA. Na stronie internetowej HLF zamieszczono tak informacj: Nasz ide jest
wypracowanie i wdroenie praktycznych rozwiza, ktre poprzez dziaania humanitarne, nie bd
pomoc wszystkim poszkodowanym przez natur i czowieka. Twrcy tej organizacji zostali oskareni
o przekazanie organizacji Hamas ponad 12 milionw dolarw. Dwch zaoycieli, Shukri Abu Baker
(50 l.) i Ghassan Elashi (55 l.) skazano na 65 lat wizienia, trzech pozostaych na 15 do 20 lat.
R. Kampeas, Holy Land founders get life sentences. Jewish Telegraphic Agency, May 28, 2009,
www.jta.org
83
Nazwy tych grup to: The Benevolence International Foundation, The Global Relief Foundation, The
al-Haramain Foundation oraz Islamic African Relief Agency. Organizacje te miay swoje siedziby na
terytorium USA i zostay wskazane przez Departament Skarbu USA jako jedne z 41 islamskich
organizacji charytatywnych aktywnie wspierajcych terroryzm. U.S. Department of the Treasury,
57
_______________________________________________________________________________

byy bezporednie dowody wskazujce na wspieranie finansowe dziaa


84
Al-Kaidy.
Omawiane firmy i organizacje wspierajce terrorystw reklamuj swoj
dziaalno w Internecie, a oprcz udzielania informacji i zachcania do wpacania
datkw, umoliwiaj rwnie szybkie i sprawne dokonywanie wpat on-line na
przygotowane wczeniej rachunki. Ich mechanizm funkcjonowania pozornie nie
rni si niczym od wielu innych ugrupowa charytatywnych, dla ktrych
podstawowym celem jest dziaalno polegajca na wspieraniu biednych
i potrzebujcych pomocy, edukacji analfabetw, zapewnianiu poywienia
i schronienia bezdomnym czy pomocy medycznej chorym. Niektre z dziaajcych
organizacji charytatywnych zostay zaoone wycznie w celu wspierania
terroryzmu, natomiast inne s jedynie infiltrowane przez sympatykw okrelonego
ugrupowania terrorystycznego lub sprawy politycznej, a ich wpyw na dziaalno
organizacji nie zawsze jest widoczny. W takich przypadkach, szczeglnym
wyzwaniem, nie tylko dla organw porzdkowych, ale i dla personelu tych
organizacji, jest sprawne i skuteczne monitorowanie sposobu dystrybucji funduszy
w strefach wojennych, gdzie mog one zosta z atwoci rozprowadzane
w innych celach, ni planowane przez organizacj. Kolejn trudnoci, przed jak
staj rzdy pastw zwalczajcych terroryzm jest to, e zlikwidowane lub
rozwizane organizacje charytatywne w bardzo krtkim czasie powstaj na nowo,
85
jedynie zmieniajc swoj nazw.
Dziaalno organizacji charytatywnych i NGO stanowi powany problem
w obszarze zwalczania rde finansowania terroryzmu, a coraz powszechniejsze
wykorzystanie przez nie Internetu t sytuacj komplikuje. Wedug paryskiej
organizacji FATF naduycia popeniane w organizacjach typu non-profit,
polegajce na skrytym przeksigowywaniu funduszy ugrupowaniom
terrorystycznym, wydaj si by najsabszym ogniwem globalnej walki
86
z finansowaniem terroryzmu.

Zakoczenie
Podsumowujc, Internet stanowi doskonae rdo informacji dla wszystkich
uytkownikw, nie wyczajc z tego terrorystw. Coraz czciej jest on take
wykorzystywany jako narzdzie pozyskiwania funduszy. Zdaniem autora nie s to
zjawiska w jaki sposb niezwyke naley je traktowa jako epifenomen
gwatownego rozwoju technologii teleinformatycznych i upowszechnienia dostpu
do globalnej sieci. Przewiduje si, e w najbliszej przyszoci stopie
pozyskiwania informacji oraz funduszy przez organizacje terrorystyczne za pomoc
Internetu bdzie narasta, wraz z rozpowszechnianiem nowoczesnych rozwiza
i usug teleinformatycznych.

Treasury Designates Benevolence International Foundation and Related Entities as Financiers


of Terrorism, Press Release, November 19, 2002; T. Pope, Islamic Charities Struggle From
Terrorism Fallout, The NonProfit Times, 2006, 1 August, www.thenonprofittimes.com; G. Weimann,
www.terror.net..., op. cit., s. 8, J. Luecke, Islamic group faces charges. IARA -USA accused
of violating Iraq sanctions, Columbia Daily Tribune 2007, 9 March
84
G. Weimann, www.terror.net..., op. cit.
85
M. Jacobson, Terrorist Financing on the Internet. CTS Sentinel, vol. 2, is. 6, June 2009, s. 18
86
M. Jacobson, Terrorist Financing for, op. cit., s. 355; FATF, Terrorist, op. cit., s. 11
58
_______________________________________________________________________________

Streszczenie
W artykule przedstawiono kwestie zwizane z wykorzystaniem Internetu
przez organizacje terrorystyczne do zdobywania informacji oraz finansowania
swojej dziaalnoci. Podano liczne przykady aktywnoci terrorystw w omawianym
obszarze oraz zidentyfikowano trzy zasadnicze rda pozyskiwania rodkw
finansowych z wykorzystaniem Internetu. Zaproponowano ujcie omawianych
zagadnie jako oddzielnej kategorii tzw. cyberterroryzmu mikkiego
a wic dziaalnoci organizacji terrorystycznych nie w celu przeprowadzenia
bezporednich, ofensywnych cyberatakw, lecz raczej w celu organizacji
i zabezpieczenia swojej codziennej dziaalnoci.

Summary
The article presents the issues related to the use of the Internet by terrorist
organizations to acquire information and to finance their activities. The paper
provides numerous examples of terrorist activity and identified three main sources
of terrorist financing on the Internet. The author proposed to approach the issues
discussed as to the separate category called soft cyberterrorism the activities
of terrorist organizations not to carry out direct cyber attacks but rather in order
to organize and supply their routine activities.

Bibliografia
1. ABC News, NSW considers limits on govt website. April 28, 2004
www.abc.net.au
2. Adamski J., Nowe technologie w subie terrorystw. Warszawa 2007
3. Ashley S.P., The Future of Terrorist Financing: Fighting Terrorist Financing
in the Digital Age. Penn State Journal of International Affairs, Issue 2,
Vol. 1, Fall 2012
4. Awan I., Cyber Threats and Cyber Terrorism: The Internet as a tool for
Extremism, (w:) idem, B. Blakemore, Policing Cyber Hate, Cyber Threats
and Cyber Terrorism. Ashgate. Farnham 2012
5. Biersteker T.J., S.E. Eckert (red.), Countering the Financing of Terrorism.
Routledge, New York 2008
6. Broad W.J., U.S. Analysts Had Flagged Atomic Data on Web Site. The
New York Times, November 4, 2006
7. Bruno G., Al-Qaeda's Financial Pressures. Council of Foreign Relations,
February 1, 2010
8. Brunst P.W., Terrorism and the Internet: New Threats Posed by
Cyberterrorism and Terrorist Use of the Internet, (w:) M. Wade, A. Maljevi
(red.), A War on Terror?: The European Stance on a New Threat,
Changing Laws and Human Rights Implications. Springer Science+
Business Media, LLC, 2010
9. Burns M., Virtual Extremism: How Social Media Gave Terrorist Groups
a Second Wind. Pixels and Policy, 04/12/2010
10. Carlson N., Israeli army says Hezbollah uses Facebook to kidnap soldiers.
Gawker, 9/09/08
11. Charette R.N., Financing Terrorism. A Q&A with Tom Kellermann on how
terrorists are using the Internet for money laundering, fundraising, and
identify theft. IEEE Spectrum, 1 Nov 2007, http://spectrum.ieee.org
59
_______________________________________________________________________________

12. Charlemagne, Dissident Republicans use Facebook to plan Attack. IMSL


Insights, December 19, 2012, http://intelmsl.com
13. Contenta S., Web Used to Lure Terror Suspects: Notorious Hacker
Inspired Extremists, Toronto Star, 17 June, 2006
14. Conway M., Terrorism and the Internet: New Media New Threat.
Parliamentary Affairs, volume 59, issue 2, April 2006
15. Conway M., Terrorist Use of the Internet and Fighting Back. Information
& Security. An International Journal, vol.19, 2006
16. Conway M., Terrorist Web Sites: Their Contents, Functioning, and
Effectiveness, (w:) P. Seib (red.), Media and Conflict in the Twenty-First
Century. New York 2005
17. CS&TB, Information Technology for Counterterrorism: Immediate Actions
and Future Possibilities. The National Academic Press, Washington 2003
18. Dalyan ., Combating the Financing of Terrorism: Rethinking Strategies for
Success. Defense Against Terrorism Review, Vol. 1, No. 1, Spring 2008
19. Discover the Networks. A Guide to the Political Left, Sami Omar al
Hussayen, www.discoverthenetworks.org
20. Don B.W. et al., Network Technologies for Networked Terrorists. Assessing
the Value of Information and Communication Technologies to Modern
Terrorist Organizations. RAND Technical Report, 2007
21. Egan T., Computer Student on Trial Over Muslim Web Site Work. The
New York Times, 2004, April 27
22. Erez E. et al., Jihad, Crime and The Internet. Content Analysis of Jihadist
Forum Discussions. Report to National Institute of Justice, U.S.
Department of Justice, October 31, 2011
23. FATF, Terrorist Financing. Paris 29 February 2008, s. 7, www.fatf-gafi.org
24. Gercke M., Understanding Cybercrime: Phenomena, Challenges and Legal
Response. ITU Telecommunication Development Sector, 2012
25. Gordon S., Ford R., Cyberterrorism? Symantec Security Response, White
Paper 2002
26. Gunaratna R., The evolution of al Qaeda. (w:) T.J. Biersteker, S.E. Eckert
(red.), Countering the Financing of Terrorism. Routledge, New York, 2008
27. Harding T., Terrorists 'use Google maps to hit UK troops'. The Telegraph,
13 Jan 2007
28. Hennig R., Internet rdo informacji i funduszy, Przegld Wojsk
Ldowych, nr 2, 2008
29. Hershman T., Israel's 'First Internet Murder', Wired, 01.19.01,
www.wired.com
30. Jacobson M., Terrorist Financing and the Internet, Studies in Conflict
& Terrorism, Vol. 33, Is. 4, 2010
31. Jacobson M., Terrorist Financing on the Internet. CTS Sentinel, vol. 2, is.
6, June 2009
32. Kampeas R., Holy Land founders get life sentences. Jewish Telegraphic
Agency, May 28, 2009, www.jta.org
33. Kelly A., Police foil Dissident IRA Facebook murder plot - plan to kill British
soldier in Limerick, Irish Central, December 19, 2012
34. Kciek K., Al Kaida i nowe media, Przegld, 4/2008
60
_______________________________________________________________________________

35. Kopczewski M., Elementy infrastruktury krytycznej pastwa /organizacji/


jako obiekty naraone na ataki cyberterrorystyczne. Artyku z Konferencji
KZZ. Zakopane 2011
36. Kristensen H.M., New Chinese Ballistic Missile Submarine Spotted, FAS
Strategic Security Blog, July 5, 2007, http://blogs.fas.org
37. Labi N., Dihad w sieci, Rzeczpospolita, 22.07.2006
38. Labi N., Jihad 2.0, The Atlantic, Jul 1 2006
39. Levitt M., Jacobson M., The Money Trail: Finding, Following, and Freezing
Terrorist Finances. Policy Focus#89, The Washington Institute for Near
East Policy. November 2008
40. Lewis J.A., Cyber-terrorism and Cybersecurity. CSIS -Center for Strategic
and International Studies, January 2002, http://csis.org
41. Lewis J.A., Internet and Terrorism. CSIS -Center for Strategic and
International Studies, 2005, http://csis.org
th
42. Libbenga J., Terrorists grow fat on e-mail scams. The Register, 28
September 2004
43. Libbenga J., Terrorists grow fat on e-mail scams. Black helicopters
scrambled. The Register, 28 September 2004
44. Lieberman J., Collins S., Violent Islamic Extremism, the Internet, and the
Homegrown Terrorist Threat. Majority & Minority Staff Report, U.S. Senate,
Committee on Homeland Security, and Governmental Affairs, May 2008
45. Long J., Google Haking for Penetration Testers. Volume 2. Syngress.
Burlington 2008
46. Luecke J., Islamic group faces charges. IARA -USA accused of violating
Iraq sanctions. Columbia Daily Tribune 2007, 9 March
47. Mandal S., Financial Investigation and Counter Terrorism. Case Study:
7 July 2005 London Bombings, Presentation, ICPVTR, RSIS, Singapore,
2008, www.pipvtr.com
48. Mandal S., October 2002 Bali Bombings. A Case Study in Terrorist
Financing. Presentation, ICPVTR, RSIS, Singapore, 2008, www.pipvtr.com
49. McCullagh D., Military worried about Web leaks, CNET, January 16, 2003
http://news.cnet.com
50. Moore J., Isis news: Caliphate unveils first annual budget of $2bn with
$250m surplus war chest. International Business Times, January 5, 2015,
http://www.ibtimes.co.uk
51. Napoleoni L., Money and Terrorism. Strategic Insights, vol. 3, is. 4, 2004
52. Noyes K., Google Earth Spills Secret Chinese Submarine Beans.
TechNewsWorld, 07/09/07, www.technewsworld.com
53. OConnor K.J., Affidavit in Support of Request for Extradition of Babar
Ahmad. USA v Babar Ahmad, No. 3:04M240(WIG), September 2004
54. OSCE, Comments on Legislative Treatment of Cyberterror in Domestic
Law of Individual States. Warsaw 2007
55. P.-E. Ly, The Charitable Activities of Terrorist Organizations, Public
Choice 2007, 131 (1)
56. Poszyski Z., Przestpczo internetowa. Przegld Naukowo-Metodyczny.
Edukacja dla Bezpieczestwa, rok V, Numer 3/2012 (16). Pozna 2012
57. Pope T., Islamic Charities Struggle From Terrorism Fallout. The NonProfit
Times, 2006, 1 August, www.thenonprofittimes.com
61
_______________________________________________________________________________

58. Ranstorp M., The Virtual Sanctuary of Al-Qaeda and Terrorism in an Age
of Globalisation, (w:) J. Eriksson, G. Giacomello (red.), International
Relations and Security in the Digital Age. Routledge. London 2007
59. Rollins J., Wilson C., Terrorist Capabilities for Cyberattack: Overview and
Policy Issues. Congressional Research Service, CRS Report for Congress,
RL33123, January 22, 2007
60. Rusinek A., Zrozumie terroryst Dlaczego niektrzy muzumanie
w Europie radykalizuj si? (w:) I. Koczak, M. Woniak (red.), Zachd
a wiat islamu Zrozumie Innego. Uniwersytet dzki. d 2012
61. Shackleford R., Terrorists Launch Google Guide. The Jawa Report,
November 27, 2006, http://mypetjawa.mu.nu
62. Shankland S., Google Earth shows Chinese nuclear sub, CNET, July
5, 2007, http://news.cnet.com
63. Sharkov D., ISIS Releases 2015 Budget Projections of $2bn with $250m
Surplus. Newsweek, 1/5/15, http://www.newsweek.com
64. Sieber U., Brunst P., Cyberterrorism and Other Use of the Internet
for Terrorist Purposes Threat Analysis and Evaluation of International
Conventions, (w:) Council of Europe (red.), Cyberterrorism the use of the
Internet for terrorist purposes. Strasbourg 2007
65. Sipress A., An Indonesian's Prison Memoir Takes Holy War Into
Cyberspace. In Sign of New Threat, Militant Offers Tips on Credit Card
Fraud. The Washington Post, December 14, 2004
66. Strayer R., Terrorists Embrace Internet Fraud To Fund Operations.
Security Debrief, November 29th, 2011, http://securitydebrief.com
67. Szymczykiewicz R., Czym jest carding? WieszJak.pl, 2011-12-20,
http://prawo-karne.wieszjak.pl
68. Thelesklaf D., Gercke M., Terrorist Use of the Internet and Legal
Response. F3 Freedom From Fear Magazine, Issue 7, July 2010
69. Theohary C.A., Rollins J., Terrorist Use of the Internet: Information
Operations in Cyberspace. Congressional Research Service. CRS Report
for Congress, R41674, March 8, 2011
70. Thomas T.L., Al Qaeda and the Internet: The Danger of Cyberplanning.
Parameters, Vol. 23, Is. 1, Spring 2003
71. Thomas T.L., Al Qaeda and the Internet: The Danger of Cyberplanning.
Parameters, Vol. 23, Is. 1, Spring 2003
72. Tibbetts P.S., Terrorist Use of the Internet and Related Information
Technologies. US Army Command and General Staff College, Fort
Leavenworth. Kansas 2002
73. U.S. Departament of Justice, Department of Justice Shuts Down Several
Financial Networks Exploited by Terrorist Groups. Speeches of Attorney
General John Ashcroft (11-07-01), www.justice.gov
74. U.S. Department of the Treasury, Treasury Designates Benevolence
International Foundation and Related Entities as Financiers of Terrorism.
Press Release, November 19, 2002
75. UN ODC, The use of the Internet for terrorist purposes. New York 2012
76. United States of America v. Sami Omar al-Hussayen, Superseding
Indictment, U.S. District Court for the District of Idaho, January 9, 2004
77. Verton D., Black Ice. Niewidzialna groba cyberterroryzmu. Helion 2003
62
_______________________________________________________________________________

78. Verton D., Mearian L., Online Data a Gold Mine for Terrorists,
ComputerWorld, August 9, 2004
79. Villasenor J. et al., Shadowy Figures: Tracking Illicit Financial Transactions
in the Murky World of Digital Currencies, Peer-to-Peer Networks, and
Mobile Device Payments. The Brookings Institution and the James
A. Baker III Institute for Public Policy, August 29, 2011
80. Weimann G., Al Qaeda Has Sent You A Friend Request: Terrorists Using
Online Social Networking. A paper submitted to the Israeli Communication
Association 2011
81. Weimann G., Cyber Fatwas and Terrorism. Studies in Conflict and
Terrorism, Vol. 34, Is. 10, 2011
82. Weimann G., Online Training Camps for Terrorists, inSITE, Vol. 2, No. 9,
November 2009
83. Weimann G., www.terror.net. How Modern Terrorism Uses the Internet.
USIP, Special Report 116, Washington, march 2004
84. Weisman R., Palestinian Woman Confesses to Internet Romance
Murder. Exposing Online Predators & Cyberpaths, February 26, 2001,
http://cyberpaths.org
85. Whitlock C., Briton Used Internet As His Bully Pulpit, The Washington
Post, August 8, 2005
86. Wright M., Technology and Terrorism: How the Internet Facilitates
Radicalization. The Forensic Examiner. Winter 2008
87. wiruk K., Carding przestpcze wykorzystanie numerw kart patniczych.
2004-05-19, www.kartyonline.pl
63
_______________________________________________________________________________

Bogusaw JAGUSIAK
Wojskowa Akademia Techniczna
Zakad Bezpieczestwa Narodowego

REPREZENTACJA INTERESW ZWIZKOWYCH W SYSTEMIE


INSTYTUCJONALNYM UNII EUROPEJSKIEJ

Problematyka aktywnoci i reprezentacji interesw zwizkowych


w wielopoziomowym systemie politycznym Unii Europejskiej to niezwykle szeroki
temat, wymagajcy nie tylko podstaw teoretycznych, ale przede wszystkim nabycia
umiejtnoci praktycznych zwizanych z analiz poszczeglnych przypadkw.
Zachodzce procesy globalizacji i integracji stanowi dla ruchu zwizkowego nowe
wyzwanie, w ktrym nastpuje przemiana ich form aktywnoci spoeczno-
ekonomicznej. Wsplne dziaania zwizkowe przyczyniaj si do rozwoju
spoeczestwa opartego na wartociach spoecznych, w ktrych istotna staje si
obrona ich praw podstawowych i usug socjalnych. Ich aktualny status
uksztatowany zosta w drodze ewolucji, zarwno w ramach midzynarodowych,
jak i krajowych polityk. Zwizki zawodowe su ochronie interesw pracownikw
najemnych wobec pracodawcw, co wynika z klasycznej ich definicji ukazujcej je
jako trwae stowarzyszenia pracownikw najemnych, ktrych celem jest utrzymanie
lub poprawa warunkw zatrudnienia. Okreli je mona rwnie jako organizacje
1
spoeczne zrzeszajce ludzi pracy o charakterze korporacyjnym. Jako
samodzielne organizacje powoane s do reprezentowania i obrony praw,
interesw zawodowych i socjalnych ludzi pracy, w tym czonkw zwizku. S one
najstarszym zakorzenionym w stosunkach przemysowych przedstawicielstwem
wiata pracy. Rozwj organizacji robotniczych rozwija si od momentu tworzenia
struktur elitarnych zrzeszajcych najwyej kwalifikowanych rzemielnikw, poprzez
stopniowe upowszechnianie tych organizacji na pozostae grupy pracownikw.
W rezultacie dziaania te doprowadziy do powstania masowych trade unions.
Zwieczeniem procesu legitymizacji zwizkw zawodowych na paszczynie
midzynarodowej uznaje si uchwalenie konwencji Midzynarodowej Organizacji
Pracy, proklamujcej wolno zwizkow jako jeden z trzech podstawowych
elementw ukazujcych prawa czowieka w aspekcie spoeczno-ekonomicznym.
Midzynarodowy standard w dziedzinie swobd zwizkowych okrelaj take inne
dokumenty o fundamentalnym znaczeniu wydawane pod auspicjami Organizacji
2
Narodw Zjednoczonych, Rady Europy oraz Wsplnoty Europejskiej.
Rwnie spoeczno-polityczne cele zwizkw zawodowych wymagaj
pewnych zmian organizacyjnych. Trzeba tworzy ponadzakadowe struktury
zwizkowe i poprawi wspprac poszczeglnych zwizkw zawodowych na
paszczynie ponadnarodowej. We wspczesnym pastwie demokratycznym
wykazuj due zrnicowanie modeli organizacyjnych, zasad zrzeszania si
stricte zawodowego, branowego czy terytorialnego. Zwizane jest to rwnie
z postpujcym systematycznie procesem europeizacji i zdecydowanie

1
K.W. Baran, Zbiorowe prawo pracy. Komentarz. Warszawa 2009, s. 125-126
2
J. Wratny, M. Bednarski (red.), Zwizki zawodowe a nie zwizkowe przedstawicielstwa pracownicze
w gospodarce posttransformacyjnej. Warszawa 2010, s. 28
64
_______________________________________________________________________________

przyspiesza to w momencie przystpienia pastwa do Unii Europejskiej. Oznacza


to, e instytucje gospodarcze i polityczne s wystarczajco dojrzae i speniaj
standardy tej organizacji. Przedstawione procesy, w ktrych uczestnicz
organizacje zwizkowe nie kocz pewnego procesu ich rzeczywistych zmian.
Pojawiaj si nowe problemy zwizane ze wspdziaaniem pracy i kapitau,
choby na tle kryzysu gospodarczego. W wyniku koniecznoci dostosowania si
do wymaga prawa unijnego wydawane s akty prawne ustalajce coraz to nowe
formy partycypacji przedstawicielskiej, zarwno w przedsibiorstwach krajowych
(rady pracownikw), jak i korporacjach transnarodowych (europejskie rady
3
zakadowe, instytucje zaangaowania pracownikw w spce europejskiej itp.).
Ruch zwizkowych w procesach tych przybiera wiele rnych form, wrd
ktrych zasadniczym elementem pozostaje uczestnictwo reprezentacji
w midzynarodowych instytucjach dialogu spoecznego i obywatelskiego. Proces
akcesji do UE stanowi wyzwanie dla zwizkw zawodowych, poniewa wchodz
one w now rzeczywisto, gdzie rozwija si autonomiczny dialog i nowe
mechanizmy ksztatujce socjalne oblicze UE. Wejcie pastwa do UE otwiera
przed zwizkami zawodowymi dodatkowe narzdzia i cieki oddziaywania, dajc
tym samym moliwoci penego uczestnictwa w podejmowaniu decyzji przez
organy UE. Dotyczy to szczeglnie problematyki socjalnej, ktra staje si
obszarem o rosncym znaczeniu zwizanej z procesami integracyjnymi, jak
rwnie tymi, ktre zachodz w ramach Unii Europejskiej. Coraz wicej faktw
potwierdza dzisiaj tez, e osignite wyniki integracji gospodarczej ju nie daj
si odizolowa od innych sfer ycia i dziedzin, do ktrych mona zaliczy np.
polityk spoeczn. Wsplny dorobek w tej dziedzinie jest ju bardzo znaczcy.
Obejmuje on zarwno wiele regulacji prawnych, deklaracji, programw socjalnych,
jak i zaawansowan koordynacj dziaa pastw czonkowskich i organizacji
zwizkowych w rozwizywaniu kwestii spoecznych. Polityka spoeczna staje si
coraz bardziej rozleg dziedzin obok klasycznych zagadnie socjalnych
zwizanych z warunkami ycia, prac czy zabezpieczeniem spoecznym
koncentrujc si nie tylko wok spraw zatrudnienia, ochrony pracy, ubezpiecze
spoecznych, ale take ubstwa, wykluczenia spoecznego czy dyskryminacji.
W dorobku wsplnej polityki spoecznej zaczynaj dominowa tradycyjne kwestie
pracownicze i socjalne, ktre wi si z coraz silniejszym wpywem
kontynentalnego (korporacyjnego) modelu polityki spoecznej. Postpujcy proces
integracji europejskiej zwiksza wspzaleno organizacji zwizkowych w tym
zakresie i wymusza wzrost formalnych uzgodnie na paszczynie unijnej,
4
prowadzc do ksztatowania si zalkw wsplnej (common) polityki. Anio
ocenia, e formy wspdziaania w tej paszczynie nie s bowiem tak
zaawansowane, jak w innych politykach UE, ale dokonuje si tutaj ich znaczcy
postp. Wymaga to koniecznoci i nowych form zaangaowania si zaplecza
eksperckiego. Losy zwizkw zawodowych zwizane s bowiem z presj wci
rosncych aspiracji i de rewindykacyjnych. Nowoczesne spoeczestwa
ukierunkowane na przyszociowe formy wsppracy, a take edukacja, rozwj
przestrzeni komunikacyjnej, rosnca intensywno kontaktw to tylko niektre
wyzwania, przed ktrymi staj organizacje pracownicze. Aktywno i udzia

3
Ibidem, s. 23
4
W. Anio, Polityka socjalna Unii Europejskie. Warszawa 2003
65
_______________________________________________________________________________

w systemie politycznym UE powoduje, e zwizki zawodowe staj si


reprezentantem interesw ekonomicznych i spoecznych, widocznym gwnie
w procesie decyzyjnym. Rola jak wypeniaj zwraca ich uwag na kwestie
spoeczne, zaniedbywane czy niedostrzegane na poziomie narodowym
przez instytucje pastwowe. Z drugiej strony stanowi one rdo informacji
dla instytucji unijnych i znajduj swoje odzwierciedlenie w koncepcji
wielopoziomowego systemu instytucjonalnego UE (Multi level governments).
Teoria wielopoziomowego sprawowania rzdw (zarzdzania) w UE przecina
tradycyjnie oddzielone dziedziny polityki wewntrznej i midzynarodowej
i podkrela, e rnice te s bardzo mae w kontekcie integracji europejskiej.
Zmiana sytuacji geopolitycznej, jaka zasza w Europie rodkowej i Wschodniej
na pocztku lat dziewidziesitych dostarczya nowych moliwoci w rozwoju
bada nad ruchem zwizkowym. W krajach kandydujcych do UE (zwaszcza na
Bakanach Zachodnich) niezbdne stay si celowe inicjatywy wspierajce zarwno
dialog spoeczny, jak i poziom zatrudnienia zgaszane w ramach Europejskiego
Funduszu Spoecznego (EFS). Aby je wykorzysta potrzebne byy konkretne
5
inicjatywy wsppracy partnerw spoecznych oraz rzdw. Jagusiak twierdzi,
e transformacje systemw pastw dawnego bloku wschodniego zbiegy si
z nasileniem procesu integracji pastw Europy Zachodniej w ramach politycznych
6
i gospodarczych struktur Unii Europejskiej. Czonkostwo w UE powoduje, e na
wiele kwestii spoecznych nie mona ju patrze tylko z perspektywy krajowej.
Zwizki zawodowe powinny dy do urzeczywistnienia europejskiego modelu
spoecznego, co wymaga staego denia do poczenia dynamiki gospodarczej
z rwnowag spoeczn. Ta ostatnia skada si przede wszystkim
z odpowiedniego udziau we wsplnie osignitym zysku gospodarczym.
Postpujcy proces politycznej i ekonomicznej unifikacji starego kontynentu
sprawi, e przystpujc do analizy wspczesnych procesw przemian
zachodzcych w Europie nie sposb pomin dziaalnoci ruchu zwizkowego.
Dziaalno zwizkw zawodowych z jednej strony jest potencjalnym nonikiem
zmian spoecznych, z drugiej ze wzgldu na wkomponowany w jego struktur
legalizm i ekonomizm pozostaje czynnikiem stabilizujcym system ekonomiczno-
7
spoeczny pastwa Pracownicze zwizki zawodowe rozwijay si wraz z postpem
industrializacji i masowej produkcji przemysowej. Upowszechnieniu tamy
produkcyjnej towarzyszyo zwikszenie si liczby czonkw zwizkw zawodowych.
Oczywicie rozwj ten by niejednakowy w poszczeglnych krajach, ale
towarzyszy mu jednoczenie wzrost nie tylko liczby czonkw zwizkw
zawodowych, ale przede wszystkim ich uprawnie, zwaszcza w negocjowaniu
warunkw pracy i pacy, zawieraniu ukadw zbiorowych oraz partycypacji
w podejmowaniu decyzji ekonomicznych. W kolejnych dekadach proces ten ulega
istotnemu zahamowaniu, mwi si nawet o kryzysie zwizkw zawodowych, cho

5
B. Jagusiak, Reprezentacja polskich zwizkw zawodowych w systemie instytucjonalnym UE.
(w:) K.A. Wojtaszczyk (red.), Efektywno reprezentacji interesw Polski w Unii Europejskiej.
Warszawa 2011
6
K.A. Wojtaszczyk, Skuteczno reprezentacji interesw w systemie politycznym Unii Europejskiej.
(w:) K.A. Wojtaszczyk (red.), Efektywno reprezentacji interesw Polski w Unii Europejskiej.
Warszawa 2011, s.129-141
7
W.M. Gralski (red.), Zwizki zawodowe na zachodzie. Programy struktura dziaalno. Warszawa
1988, s. 14-15
66
_______________________________________________________________________________

w dalszym cigu pozostaj one istotnym aktorem zbiorowych stosunkw pracy.


Im wyszy poziom zorganizowania si, tym wiksze pola dziaa aktorskich, a tym
samym znaczniejszy zakres autentycznej wadzy.
W wikszoci krajw postkomunistycznych bdcych czonkami Unii
Europejskiej zwizki zawodowe przeszy ewolucj. Zmieniay one nie tylko
strategi dziaania, ale rwnie taktyk na rewindykacyjn i konfrontacyjn,
uywajc nie tylko zwizkowych, lecz take politycznych rodkw walki. Zmiana
celw i metod dziaania zwizkw zawodowych zwizana bya rwnie z procesami
integracji, jaka zachodzia w Europie. Nowe pastwa czonkowskie, zwaszcza
z Europy rodkowo-Wschodniej przechodziy proces transformacji ustrojowo-
systemowej, w ktrym zwizki zawodowe zmuszone byy odpowiedzie na pytanie
wasnej tosamoci. Stare zwizki zawodowe musiay dokona zasadniczych
przewartociowa i odrzuci negatywny baga dowiadcze z okresu
komunistycznego. Tworzce si nowe organizacje zwizkowe zorganizowane
na zasadach wolnoci zwizkowej musiay wypracowa wasne dowiadczenia
i dopiero wtedy mogy uczestniczy w budowie podstaw demokratycznego ustroju
politycznego. W krajach tych rozpocz si proces budowy gospodarki
wolnorynkowej. Zwizki zawodowe ksztatoway wic swoje struktury i strategie na
drodze od demokracji do kapitalizmu, jak to byo w XIX wieku w krajach
zachodnich. Uczestniczc w procesach reform politycznych i gospodarczych
okreliy swoj pozycj w duszym okresie czasu. Przemiany gospodarcze
zapocztkowane przez postpujce procesy integracyjne zachodzce w Europie
zmierzay do ustanowienia modelu wolnorynkowego, podobnego do istniejcego
w wysoko rozwinitych krajach zachodnich. Pomimo odmiennoci warunkw
ewolucji w porwnaniu z Zachodem zwizki zawodowe w krajach
postkomunistycznych mog w duszej perspektywie czasu doj do rozwinitej
demokracji i wolnorynkowej gospodarki. Oznacza to bdzie, e:
bd one zrnicowane ideologicznie;
skoncentruj swoj dziaalno na rewindykacyjnych rodkach obrony
pracowniczych interesw;
bd zrzesza stosunkowo niewielki procent zatrudnionych (kurczenie
i ograniczenie cikich gazi przemysu);
stan si wanym partnerem spoecznym ksztatujcym stosunki pracy
8
i polityk spoeczn w negocjacjach z pracodawcami i pastwem.
Zwizki zawodowe na Zachodzie przeszy drog od swych korzeni jako
branowych zwizkw pracownikw wykwalifikowanych w stron promowania
interesw szerokiej klasy spoecznej. Z drugiej strony odywiajce zwizki
zawodowe Europy Wschodniej przez dugi okres czasu koncentroway si na
zabezpieczeniu interesw jedynie wykwalifikowanych pracownikw. Wan rol
odegraa tutaj Unia Europejska. O ile bowiem reformatorzy i zwizkowcy mogli
yczy sobie zaniku zwizkw, o tyle integracja z Uni zagwarantowaa to, e
upadek ten nie nastpi. UE w sposb oczywisty i otwarty okrela zwizki
zawodowe jako kluczowy element europejskiej ekonomii politycznej i zarazem
zasadniczy czynnik ustroju partnerstwa spoecznego, do ktrego zobowizuj

8
M. Seweryski, Dylematy i perspektywy zwizkw zawodowych w krajach poskomunistycznych.
Przegld Socjologiczny. d 1994, T. 43, s. 119-131
67
_______________________________________________________________________________

9
europejskie reguy. Unijny program pomocowy PHARE sfinansowa np. projekt
Dialog spoeczny instruujcy o zasadach zachodnioeuropejskiego partnerstwa
spoecznego w krajach postkomunistycznych szkolc zwizkowcw do
10
spoecznego uczestnictwa. Reprezentacja wic interesw zwizkowych w Unii
Europejskiej jest istotnym i kontrowersyjnym przedmiotem, zarwno z perspektywy
teoretycznej, jak i praktycznej. Wynika to rwnie z form i moliwoci, poprzez
ktre zwizki zawodowe osigaj wsplne porozumienia. W kadym bowiem
pastwie czonkowskim modele wsppracy organizacji zwizkowych ksztatowane
byy poprzez uwarunkowania historyczne, gospodarcze, spoeczne, polityczne czy
kulturowe. Istotna pozostaje take kwestia gstoci organizacyjnej w pastwach
czonkowskich UE, ktra zmalaa we wszystkich pastwach europejskich i wydaje
si to by tendencj dugookresow. Spadek liczby czonkw zwizkw
zawodowych w Europie zwizany jest z kilkoma istotnymi kwestiami, do ktrych
mona zaliczy to, e:
rozwj zwizkw i ich schyek wynikaj przede wszystkim ze zmian
struktury sektorowej systemu gospodarczego (np. spadku znaczenia
przemysu i wzrastajcej roli prywatnych podmiotw wiadczcych usugi);
zmian struktury siy roboczej;
postpujca globalizacja gospodarcza sprawia, e zwizki zawodowe maj
mniejsze moliwoci wywierania nacisku przy negocjowaniu porozumie,
11
a tym samym s mniej atrakcyjne dla pracownikw;
poziom uzwizkowienia wykazuje zalenoci od faz cyklu koniunktury;
w wikszoci pastw UE zagroenia dla zwizkw zawodowych stwarzaj
zmiany demograficzne oraz trudny proces zatrudniania osb modych.
Stosunki midzy organizacjami zwizkowymi a instytucjami UE maj wymiar
instytucjonalny poprzez regulacje prawne i zwyczajowe oraz strukturalne, a take
wyodrbnienie grupowych interesw i ich zorganizowane reprezentacje. Wpyw na
przyspieszenie tych zmian ma rozwijajca si integracja w ramach UE,
postpujca globalizacja oraz kryzys gospodarczy. Kulminacja tych elementw
wpywa bdzie na zmiany w stopniu i skali wykorzystania alternatywnych metod
rozwizywania sporw. Jednoczenie wzrasta bdzie instytucjonalizacja
12
alternatywnych metod rozwizywania sporw. Wprowadzenie demokracji
i gospodarki kapitalistycznej w istotny sposb wpyno na konieczno
przedefiniowania swojej roli przez zwizki zawodowe w nowym systemie. Zmienio
si bowiem ich otoczenie, reguy gry, a take zaplecze spoeczne, czyli grupy,
spord ktrych rekrutowali si czonkowie oraz spoeczne oczekiwania i postawy.
Szczeglnie trudny jest proces osignicia konwergencji pac i warunkw pracy na

9
D. Ost, Koniec komunizmu: Dziedzictwo i przyszo zwizkw zawodowych w Europie Wschodniej.
Krytyka Polityczna nr 14 (2007/2008), (tum. Micha Sutowski), s.157-166
10
M. Pliszkiewicz, Trjstronno w krajach Europy rodkowej i Wschodniej. (w:) Syndykalizm
wspczesny i jego przyszo. d 1996
11
Pozytywn korzyci globalizacji moe by to, e dziki niej dziaaj mechanizmy zapewniajce
ubezpieczenie od gwatownych zmian si rynkowych.
12
K. Kloc, Rozwizywanie sporw zbiorowych w Unii Europejskiej ze szczeglnym uwzgldnieniem
roli alternatywnych metod rozwizywania konfliktw (koncyliacji, mediacji i arbitrau). Pracodawcy RP.
Warszawa 2012, s.3
68
_______________________________________________________________________________

obszarze caej Europy oraz element walki z trwaym dumpingiem socjalnym


13
w starych krajach UE.
Na szczeblu europejskim zwizki zawodowe reprezentowane s przez
Europejsk Konfederacj Zwizkw Zawodowych (ETUC European Trade
Unions Confederation). Powstaa ona w 1973 roku i zrzesza obecnie okoo 60
milionw czonkw, skupionych w 85 krajowych centralach zwizkowych
zrzeszonych w EKZZ, pochodzcych z 36 krajw Europy. Europejska
Konfederacja Zwizkw Zawodowych jest partnerem spoecznym ze strony
pracownikw na poziomie europejskim. Naczelnym jej celem jest promowanie
europejskiego modelu spoecznego oraz praca nad rozwojem pokoju i stabilizacji
zjednoczonej Europy, prowadzc konsultacje pracownicze, negocjacje zbiorowe
oraz dialog spoeczny. EKZZ w swoich zamierzeniach ukierunkowana jest na
dziaania i wyzwania zwizane z rozwojem ekonomicznym, wydajnoci i jakoci
pracy, tak aby osign peny stopie zatrudnienia oraz postp spoeczny. W tym
kontekcie zwizki zawodowe bd musiay stawi czoa wyzwaniom zarwno
w skali makro, jak i mikro, ktre bezporednio dotycz polityki rynku pracy.
Dziaania takie prowadzi bd do stabilizacji ekonomii oraz osignicia rozwoju
bezpiecznego dla rodowiska, a take wysokiego stopnia zatrudnienia. Widoczne
jest to w programie pracy Europejskich Partnerw Spoecznych, ktry zakada
pewn liczb nowych inicjatyw np.:
wspln debat nad strategi lizbosk po roku 2010; rwnie
w kontekcie obecnego kryzysu ekonomicznego i finansowego;
rozwj wsplnego podejcia do aspektu spoecznego oraz aspektu
zatrudnienia i konsekwencji polityki zmiany sytuacji z zamiarem
zmaksymalizowania moliwoci oraz zminimalizowania negatywnych
efektw, a take z zamiarem identyfikacji moliwoci wsplnych dziaa;
wsplne monitorowanie wdroenia powszechnych zasad modelu
elastycznego rynku pracy i bezpieczestwa spoecznego, szczeglnie
w celu oszacowania roli oraz zaangaowania partnerw spoecznych
w rozwj i w celu nakrelenia wsplnych lekcji;
wsplne rozwizywanie zagadnie mobilnoci, migracji ekonomicznej oraz
przyczynianie si do integracji pracownikw sezonowych na rynku pracy
oraz w miejscu pracy celem identyfikacji moliwych dziaa wsplnych.
Zaoenia programu oparte bd na pracach, ktre zmierza bd do analizy
wyzwa na ryku pracy, w ktrych paszczyzny ekonomiczna i spoeczna bd
sprzyja budowie dialogu spoecznego w pastwach czonkowskich Unii
14
Europejskiej oraz krajach kandydujcych. Dziaania te uosabiaj ide
spoeczestwa czcego zrwnowaony wzrost gospodarczy z nieustannie
podnoszonymi standardami ycia i pracy, wczajc w to pene zatrudnienie,
ochron spoeczn, rwno szans, dobr jako pracy, wczenie spoeczne oraz
otwarty i demokratyczny proces podejmowania decyzji w celu promowania
innowacyjnoci, produktywnoci, konkurencyjnoci i wzrostu w Europie. Trzeba
rwnie stwierdzi, e EKZZ walczy o jednoznaczne nadanie wyszoci prawom

13
H. Kohl, Wolno zwizkowa, prawa pracownikw i dialog spoeczny w Europie rodkowo-
Wschodniej i na Bakanach Zachodnich. Berlin 2009, s. 4-19
14
Program Pracy Europejskich Partnerw Spoecznych na lata 2009-2010; resourcecentre.etuc.org//
Joint_Social_Dialogue_Work_Programme_2009-2010
69
_______________________________________________________________________________

pracowniczym nad swobodami wsplnego rynku poprzez zakotwiczenie ich


w uzupeniajcym Protokole Postpu Spoecznego w Traktacie lizboskim.
Europejskie zwizki zawodowe musz mie w tym zasadniczy udzia poprzez
penienie funkcji gwaranta i filaru zagroonej w czasach kryzysu sprawiedliwoci
spoecznej, jak i wymaga spoecznej gospodarki rynkowej. Moliwo ich
skutecznego dziaania bywa jednak w praktyce zbyt czsto ograniczana,
szczeglnie w postsocjalistycznych krajach Europy rodkowo- i Poudniowo-
Wschodniej. W ostatnim czasie wida wyraniej, e midzy zwizkami
zawodowymi z krajw czonkowskich UE pojawiaj si obszary konfliktowe, ktre
wymagaj dyskusji. Niektre z tych obszarw, a w szczeglnoci te, ktre dotycz
wpywu na sytuacje pracownikw w UE zostay okrelone w stanowiskach EKZZ.
Spadek liczby czonkw zwizkw zawodowych obserwowany w przy-
taczajcej wikszoci pastw UE rozpocz si w latach osiemdziesitych XX
wieku i cigle postpuje, podobnie jak rozdrobnienie ruchu zwizkowego.
Zasadnicz cz przyczyn tego stanu rzeczy posiada charakter
oglnocywilizacyjny. Procesy te s zwizane z przeksztaceniami stosunkw
zatrudnienia polegajcymi m.in. na coraz szerszym zastpowaniu klasycznej
umowy o prac umowami nietypowymi (np. telepraca, prac tymczasow, formy
leasingu pracownikw, zatrudnienie w niepenym wymiarze czasu pracy). Z drugiej
strony analizujc struktury zatrudnienia we wszystkich krajach UE mona
stwierdzi, e rozwizania w postaci elastycznych form zatrudnienia mog
stanowi rdo dobrych praktyk i pozytywnie wpyn na aktywizacj
15
zatrudnienia. Z obserwacji wynika jednak, e stopie uzwizkowienia
ustabilizowa si na poziomie ok. 24% i w wikszoci pastw czonkowskich UE
16
pozostaje znacznie niszy w sektorze prywatnym ni w publicznym.
Tabela nr 1: Poziom uzwizkowienia w 28 krajach czonkowskich UE

100%
80%
60%
40%
20%
0%

rdo: Opracowanie wasne na podstawie: Sedlak & Sedlak na podstawie danych


z worker-participation.eu. J.Visser, ICTWSS: Database on Institiutionalc Characteristics of
Trade Unions, Wage Setting, State Intervention and Social Pacts in 34 countries between
1960/2007, wersja 4 kwiecie 2013: http://www.uva-aias.net/208

15
A. Berezka, Nietypowe formy zatrudnienia w Polsce na tle wybranych krajw Unii Europejskiej. Studia
i Prace Wydziau Nauk Ekonomicznych i Zarzdzania. Szczecin 2012 nr 28, s.102
16
Zob. Stosunki pracy w Europie w 2012 r. Urzd publikacji Unii Europejskiej. Luksemburg 2013, s. 5
70
_______________________________________________________________________________

Przeniesienie dziaalnoci na poziom unijny zwizane jest z kilkoma


elementami. Zaliczy mona do niej proces staego pogbiania si procesw
integracji europejskiej, ktra powoduje przenoszenie szeregu kompetencji
zwizkowych z poziomu krajowego na aren europejsk. Proces europeizacji
dziaalnoci zwizkowej wzmacnia zainteresowanie krajowych organizacji
zwizkowych, szczeglnie w zakresie dotyczcym procesw decyzyjnych
w systemie instytucjonalnym w UE. Pozycja zwizkw zawodowych i ich prawne
usankcjonowanie w europejskich procesach politycznych spowodowane jest
swoistym sceptycyzmem wobec moliwoci zdefiniowania pojcia dobra
wsplnego na tle interesw jednostkowych. Istotnym elementem pozostaje take
rozwj rynku europejskiego, ktry by jedn z gwnych si napdowych wzrostu
gospodarczego w Unii Europejskiej i wsplnotowych polityk regulacyjnych, ktry
stwarza zapotrzebowanie na partnerw socjalnych. Zwizane jest to take
z mechanizmami decyzyjnymi zwizanymi zwaszcza z Komisj Europejsk, ktra
sprzyja formowaniu si reprezentacji na poziomie europejskim. Szczeglnie istotn
form wsppracy midzy Komisj Europejsk a przedstawicielami grup interesu
17
pozostaj formy dialogu spoecznego o zasigu wsplnotowym (unijnym).
Unia Europejska pozostaje bardzo zrnicowana pod wzgldem form i moliwoci,
w ktrych pracodawcy i pracownicy osigaj wsplne porozumienie. Relacje te s
jednym z kluczowych fundamentw funkcjonowania europejskiego rynku pracy.
Schemat nr 1: Organizacja i dziaalno grup interesu na poziomie europejskim
System polityczny Unii Europejskiej
(oglne i specyficzne pole polityk)

Logika wpywu

Organizacja reprezentacji
Interesw na poziomie
europejskim

Krajowe organizacje Krajowe organizacje


interesw Europejska logika interesw
czonkostwa
w specyficznym
obszarze polityki
bran itd.

Krajowa Krajowa Krajowa Krajowa


logika logika logika logika
wpywu czonkostwa czonkostwa wpywu

System Spoeczne Interesy System


polityczny interesy spoeczne polityczny

Kraj A Kraj B

rdo: Na podstawie: B. Kohler-Koch, T. Conelmann, M. Knodt, Europische


Integration Europisches Regieren. Wiesbaden 2004, s.238, (w:) K.A. Wojtaszczyk (red.),
Efektywno reprezentacji interesw Polski w Unii Europejskiej. Katedra Europeistyki.
Warszawa 2011, s. 28; K.A. Wojtaszczyk, Skuteczno reprezentacji interesw w systemie
politycznym Unii Europejskiej. (w:) K.A. Wojtaszczyk, (red.), Efektywno reprezentacji
interesw Polski w Unii Europejskiej. Warszawa 2011, s. 9

17
K.A. Wojtaszczyk, Skuteczno reprezentacji interesw w systemie politycznym Unii Europejskiej.
(w:) Wojtaszczyk K.A., (red.), Efektywno reprezentacji interesw Polski w Unii Europejskiej.
Warszawa 2011, s. 7-14
71
_______________________________________________________________________________

Mwic o ruchu zwizkowym trzeba bra pod uwag rwnie kontekst


midzynarodowy. Dzisiaj nabiera on szczeglnego znaczenia ze wzgldu na
postpujce procesy integracyjne zachodzce zwaszcza w Europie. Rola
i znaczenie zwizkw zawodowych w systemie instytucjonalnym UE nie od razu
staa si faktem. Rne byy drogi dochodzenia do tego, co mamy obecnie.
Pierwsza to ewolucja pogldw na temat skutecznoci funkcjonowania organizacji,
a zwaszcza roli pracownikw i motyww ich zachowania. Druga to ewolucja
stosunkw spoecznych wynikajca z presji wywieranej przez pracownikw i ich
organizacje, gwnie zwizki zawodowe. Presja ta zyskaa szczeglnego
znaczenia wraz ze zmianami w procesach wytwarzania, rozwojem nowoczesnej
techniki i technologii i zwikszaniem si liczby pracownikw o wysokich
kwalifikacjach zawodowych. Trzecia to dziaania midzynarodowe, czyli tworzenie
nowego adu spoeczno-ekonomicznego, w ktrym wane miejsce zajmuj wanie
18
standardy midzynarodowe Jednym z najwikszych form zjednoczonego
kontynentu pod auspicjami UE pozostaje Europejski Model Socjalny (ESM
European Social Model), ktry jest gwarancj bezpieczestwa socjalnego, ktry
odnosi si do idei pastwa opiekuczego. ESM nie jest jednolit koncepcj, ale
zespoem wartoci, dokona i aspiracji, ktre s rne w poszczeglnych
pastwach Europy pod wzgldem formy i stopnia realizacji. Kluczow rol
odgrywaj w nim partnerzy spoeczni, a wic zwizki zawodowe i inne
19
organizacje promujce prawa pracownikw. Wyrany problem, jaki jawi si
w zakresie przyjtych rozwiza dotyczy odpowiedniego poziomu zabezpieczenia
spoecznego, a take prby i ujednolicenia standardw socjalnych polityki
20
spoecznej w poszczeglnych krajach czonkowskich.
Kolejnym osigniciem jest Europejski Model Spoeczny (EMS), ktry
u podstaw swojej dziaalnoci posiada silne przekonanie, e obywatele, poza
obowizkami i prawami cywilno-politycznymi, maj te prawa pracownicze
i socjalne. EMS wyraa podstawowe wartoci, do ktrych naley zaliczy:
solidarno i wolno, a w wymiarze instrumentalnym zrwnowaon polityk
spoeczno-gospodarcz. W tym celu potrzebny jest wic dialog oraz wypracowanie
programu wsppracy midzy zwizkami zawodowymi i socjalnymi organizacjami
obywatelskimi, aby w sposb skoordynowany zajmowa wyrane stanowiska
w sprawach biecej polityki spoecznej i odnonie jej szerzej zakrojonych reform.
Realizacja tych celw powinna si odbywa zarwno na poziomie krajowym, jak
i europejskim.
Due znaczenie i wpyw na proces podejmowania decyzji w UE, w ktrym
uczestnicz zwizki zawodowe ma lobbing. Unia Europejska, jako organizacja
o wielonarodowym charakterze oraz o otwartym procesie tworzenia polityki,
w ktrym wielk rol odgrywaj narodowe elity polityczno-administracyjne, zdaje
si by idealnym obszarem dla rozwijania lobbingu. Partnerzy spoeczni na
poziomie UE stosuj zintensyfikowany lobbing w ramach instytucji powoanych
przez KE. Wan instytucj, w ktrej pozycja zwizkw zawodowych jest prawnie

18
L. Gilejko, R. Towalski, Partnerzy spoeczni. Konflikty, kompromisy, kooperacja. Warszawa 2002,
s. 15
19
A. Giddens, Europa w epoce globalnej. Warszawa 2009, s. 16
20
J. Pachecki, Europejski model socjalny i poziomu dochodw ludnoci jako determinanty rozwoju
regionalnego w Unii Europejskiej: Irlandia, Polska, Mazowsze. Rocznik yrardowski, Tom IX/2011,
s. 55
72
_______________________________________________________________________________

usankcjonowana pozostaje Europejski Komitet Ekonomiczno-Spoeczny (EKES).


Mimo, e opinie nie s wice dla Rady UE w procesie legislacyjnym, to jednak
musz by wysuchane. Stwarza to dla lobbysty moliwo zaprezentowania
21
okrelonego stanowiska.
Z aktywnoci grup interesu mona si spotka na kadym poziomie
hierarchii struktur instytucji unijnych. Jest to formua tzw. lobbingu
zinstytucjonalizowanego, ktry ukierunkowany jest na przekazywanie informacji
oraz wyraanie wasnych opinii na poziomie redniego szczebla decyzyjnego
w strukturach KE.
Schemat nr 2: Lobbing w Unii Europejskiej

rdo: Na podstawie: M. Kurtyka, Lobbing w Komisji Europejskiej. Materiay


przygotowane w ramach Programu Studiw Europejskich. Warszawa 1997, (w:) M. Menes,
Reprezentacja interesw branowych na szczeblu Unii Europejskiej rola partnerw
spoecznych. Warszawa, luty 2012; M. Menes, Reprezentacja interesw branowych na
szczeblu Unii Europejskiej rola partnerw spoecznych. Warszawa, luty 2012, s. 14

Innymi formuami stosowanymi przez partnerw spoecznych jest lobbing


pozainstytucjonalny, okrelany czsto mianem kampanii lobbingowej. Partnerzy
spoeczni w swoich dziaaniach lobbingowych nauczyli si korzysta
z dobrodziejstw funduszy europejskich. W gszczu organizacji oraz instytucji
pamita naley rwnie o szczeglnej roli, jak daje partnerom spoecznym ich
status zapisany w traktacie Amsterdamskim oraz Traktacie o Funkcjonowaniu UE
(art. 154). Stay i prawnie umocowany dostp do instytucji decyzyjnych KE to
najlepsze wyjcie do dziaania dla poszczeglnych bran w celu obrony sowich
22
interesw.

21
U. Kurczewska, M. Molda-Zdziech, Lobbing w Unii Europejskiej zarys problematyki. Studia
Europejskie, nr 2/1999, s. 65
22
M. Menes, Reprezentacja interesw branowych na szczeblu Unii Europejskiej rola partnerw
spoecznych. Warszawa, luty 2012, s. 14-19
73
_______________________________________________________________________________

Wnioski
Na paszczynie europejskiej dziaalno zwizkw zawodowych poszukuje
nowych, bardziej efektywnych rozwiza, chocia ich podstawowa idea pozostaje
niezmieniona. Procesy europeizacji zwizkw zawodowych dokonujce si
w systemie instytucjonalnym UE charakteryzuj si zakresem okrelonych celw,
pewn autonomi dziaania i kategorii czonkostwa. Cho posiadaj one
pluralistyczny charakter i reprezentuj wszystkich ludzi pracy na poziomie
europejskim, to jednak istnieje powana debata nad zbienoci podejmowanych
przez nie decyzji. Sposb funkcjonowania reprezentacji interesw zwizkowych
w systemie instytucjonalnym UE jest zrnicowany zarwno ze wzgldu na
podmiot decyzyjny, jak i stawiane cele. Wyrni mona tutaj dwa modele
uczestnictwa, ktre sprowadzi mona tylko do konsultacji, albo do daleko idcego
uprzedmiotowienia w procesach podejmowania rozstrzygni. Pierwszy wie si
z udziaem selektywnym i ad hoc. Bywa zaleny od posiadanych przez
reprezentacj zwizkow jakoci informacji (np. ekspertyz) i wie si z wpywem
na jakociowe poprawienie polityk unijnych. Drugi model uczestnictwa wie si
z prawn reglamentacj, zinstytucjonalizowanym dostpem i wpywem na unijne
procesy decyzyjne. Ocena skuteczno reprezentacji interesw zwizkowych
w systemie instytucjonalnym UE nie moe by ani prosta, ani jednoznaczna. Musi
by ona dokonywana z uwzgldnieniem celw strategicznych mieszczcych si
w ramach wyznaczanych logika czonkostwa oraz wpywu. Logika czonkostwa
wie si z zaspokajaniem potrzeb czonkowskich organizacji zwizkowych,
pozostajc niejednokrotnie w naturalnym konflikcie z logik wpywu, ktrej celem
jest denie do kontaktw z poszczeglnymi unijnymi instytucjami. Skuteczno
powinna wic odnosi si do umiejtnoci wywierania wpywu na instytucjonalnych
parterw poprzez gwarancj legitymizacji dziaa zarwno wasnych struktur
czonkowskich, jak i innych partnerw obecnych w sieci powiza. Moliwo
uzyskania dostpu do procesu decyzyjnego w wielopoziomowym systemie
politycznym Unii Europejskiej staje si efektywna wwczas, jeeli reprezentacje
23
zwizkowe bd posiaday odpowiedni wspierajca je infrastruktur. Zwizki
zawodowe musz by postrzegane jako penoprawny partner i musz uczestniczy
w procedurach podejmowania decyzji na paszczynie unijnej. Obowizujca
w Unii Nowa Europejska Karta Socjalna, ktra zostaa przyjta w 1996 roku
(wesza w ycie 1 lipca 1999) reguluje prawa pracownicze i spoeczne. Zwizki
zawodowe s wic kluczowymi uczestnikami budowy Europy opartej na pokoju
i solidarnoci. Musz by postrzegane jako penoprawni partnerzy, poniewa
integracja europejska podnosi poziom konwergencji wsplnych problemw, na
ktre zwizki zawodowe musz zareagowa nowym sposobem koordynowania
24
zarwno centralnych, jak i niecentralnych metod realizacji.
W obliczu dokonujcych si procesw integracyjnych, szczeglnie
gospodarczych, bdzie dokonywa si zapewne konsolidacja ruchu zwizkowego.
Wymaga tego polityka rewindykacyjna zwizkw, ktra tym bardziej jest skuteczna,
im wicej ma zwolennikw w rnych nurtach zwizkowych. Zapewnienie silnego

23
K.A. Wojtaszczyk, Skuteczno reprezentacji interesw w systemie politycznym Unii Europejskiej.
(w:) K.A. Wojtaszczyk (red.), Efektywno reprezentacji interesw Polski w Unii Europejskie.
Warszawa 2011, s.15-16
24
B. Jagusiak, Stanowisko zwizkw zawodowych w procesie integracji europejskiej. (w:) B. Jagusiak
(red.), Polityczno-gospodarczy rozwj Polski w strukturach Unii Europejskiej. Warszawa 2007, s. 148
74
_______________________________________________________________________________

poparcia dla zwizkowych rewindykacji bdzie wymaga zmian w stosunkach


wewntrz zwizkw. Powinny one polega na czeniu si zwizkw drobnych
w wiksze oraz na przekazywaniu szerszych uprawnie negocjacyjnych wyszym
25
organom zwizkw i centralom midzyzwizkowych. Aby zatrzyma aktualny pd
do wzajemnego obniania standardw pracy w Europie, a take zrwnoway jego
skutki, potrzeba jest wikszej solidarnoci midzypastwowej w kierunku ochrony
wolnoci zwizkowej. Naley to do priorytetowych zada zrzesze zwizkowych
na poziomie europejskim. Zalicza si do tego take wspln obron przed
restrykcyjn integracj Europejskiego Trybunau Sprawiedliwoci w krajowe prawo
pracy oraz prawo do strajku na niekorzy zatrudnionych (sprawy Laval,
Viking, Rffert, Luxemburg). Dziaania te powinny zmierza take w kierunku
ustalenia niezbdnej wykadni prawa przyznajcej socjalnym prawom
podstawowym priorytet przed prawem nieograniczonej wolnoci przedsibiorcw
26
w prawie wsplnotowym.

Streszczenie
Reprezentacja interesw zwizkowych w Unii Europejskiej jest istotnym
i kontrowersyjnym przedmiotem bada, zarwno z perspektywy teoretycznej, jak
i praktycznej. W systemie instytucjonalnym UE, tak w sensie horyzontalnym, jak
i wertykalnym wystpuj nie tylko pastwa, instytucje unijne czy partie polityczne,
ale take grupy interesu (nacisku) o zasigu ponadnarodowym, w tym zwizki
zawodowe, ktre podlegaj procesom europeizacji. Dziaaj one zazwyczaj
poprzez prowadzenie lobbingu, ktry czsto przybiera charakter nieformalny
o szerokim zakresie oddziaywania, dialog spoeczny oraz poprzez instytucje,
ktrych s czonkami. Rozwj rynku europejskiego i pogbianie procesw
integracyjnych stworzyo zapotrzebowanie na partnerw socjalnych i doprowadzio
do przenoszenia szeregu kompetencji z poziomu krajowego na aren europejsk.
W procesach tych uczestnicz take polskie zwizki zawodowe, a ich skuteczno
odnosi si do umiejtnoci wywierania wpywu na instytucjonalnych partnerw
zorganizowanych w sieci wzajemnych powiza. W ten sposb s w stanie
uzyska dostp do procesu decyzyjnego w wielopoziomowym systemie
politycznym Unii Europejskiej.

Summary
The representation of the trade unions interests in the European Union is an
essential, yet controversial research area because of its theoretical and practical
issues. In the institutional system of the EU, both in its horizontal and vertical
dimensions, there are not only the state and EU institutions or political parties, but
also other varied actors like interest groups (lobbies) of the international range,
including the trade unions in a process of internationalization. They usually act
through lobbying, quite often informal and of the wide scope social dialog, as well
as through the institutions they are the part of. Development of the European
market and deepening of the integration processes created a need for the new
social partners and lead to moving of the array of competencies from the state

25
M. Seweryski, Dylematy i perspektywy zwizkw zawodowych w krajach poskomunistycznych.
Przegld Socjologiczny. d 1994, T. 43, s. 129
26
H. Kohl, Wolno zwizkowa, prawa pracownikw i dialog spoeczny w Europie rodkowo-
Wschodniej i na Bakanach Zachodnich. Berlin 2009, s. 22
75
_______________________________________________________________________________

level to the European level. In those process Polish trade unions are also taking
part and its influence must be based on the ability of influencing its institutional
partners organized in the net of common interests. Through this, they are able to
get an access to the decision process in this multilevel political system of the
European Union.

Bibliografia
1. Anio W., Polityka socjalna Unii Europejskiej. Warszawa 2003
2. Baran K.W., Zbiorowe prawo pracy. Komentarz. Warszawa 2009
3. Berezka A., Nietypowe formy zatrudnienia w Polsce na tle wybranych
krajw Unii Europejskiej. Szczecin 2012
4. Giddens A., Europa w epoce globalnej. Warszawa 2009
5. Gilejko L. Towalski R., Partnerzy spoeczni. Konflikty, kompromisy,
kooperacja. Warszawa 2002
6. Gralski W.M., (red.), Zwizki zawodowe na zachodzie. Programy
struktura dziaalno. Warszawa 1988
7. Kurtyka M., Lobbing w Komisji Europejskiej. Materiay przygotowane
w ramach Programu Studiw Europejskich. Warszawa 1997, (w:)
M. Menes, Reprezentacja interesw branowych na szczeblu Unii
Europejskiej rola partnerw spoecznych. Warszawa 2012
8. Jagusiak B., Reprezentacja polskich zwizkw zawodowych w systemie
instytucjonalnym UE. (w:) K.A. Wojtaszczyk, (red.), Efektywno
reprezentacji interesw Polski w Unii Europejskiej. Warszawa 2011
9. Jagusiak B., Stanowisko zwizkw zawodowych w procesie integracji
europejskiej. (w:) B. Jagusiak, (red.), Polityczno-gospodarczy rozwj Polski
w strukturach Unii Europejskiej. Warszawa 2007
10. Kloc K., Rozwizywanie sporw zbiorowych w Unii Europejskiej ze
szczeglnym uwzgldnieniem roli alternatywnych metod rozwizywania
konfliktw (koncyliacji, mediacji i arbitrau). Warszawa 2012
11. Kohl H., Wolno zwizkowa, prawa pracownikw i dialog spoeczny
w Europie rodkowo-Wschodniej i na Bakanach Zachodnich. Berlin 2009
12. Kohler-Koch B., Conelmann T., Knodt M., Europische Integration
Europisches Regieren. Wiesbaden 2004, (w:) K.A. Wojtaszczyk, (red.),
Efektywno reprezentacji interesw Polski w Unii Europejskiej. Warszawa
2011
13. Kurczewska U., Molda-Zdziech M., Lobbing w Unii Europejskiej zarys
problematyki. Studia Europejskie. Warszawa 1999
14. Menes M., Reprezentacja interesw branowych na szczeblu Unii
Europejskiej rola partnerw spoecznych. Warszawa 2012
15. Ost D., Koniec komunizmu: Dziedzictwo i przyszo zwizkw
zawodowych w Europie Wschodniej. Krytyka Polityczna, nr 14
(2007/2008)
16. Pliszkiewicz M., Trjstronno w krajach Europy rodkowej i Wschodniej.
(w:) Syndykalizm wspczesny i jego przyszo. d 1996
76
_______________________________________________________________________________

17. Pachecki J., Europejski model socjalny i poziomu dochodw ludnoci jako
determinanty rozwoju regionalnego w Unii Europejskiej: Irlandia, Polska,
Mazowsze. Rocznik yrardowski, Tom IX, 2011
18. Seweryski M., Dylematy i perspektywy zwizkw zawodowych w krajach
poskomunistycznych, Przegld Socjologiczny. d (1994). T. 43
19. Sroka J., Europejskie stosunki przemysowe w perspektywie
porwnawczej. Wrocaw 2000
20. Wojtaszczyk K.A., Skuteczno reprezentacji interesw w systemie
politycznym Unii Europejskiej. (w:) K.A. Wojtaszczyk, (red.), Efektywno
reprezentacji interesw Polski w Unii Europejskiej. Warszawa 2011
21. Wratny J., Bednarski M. (red.), Zwizki zawodowe a nie zwizkowe
przedstawicielstwa pracownicze w gospodarce posttransformacyjnej.
Warszawa 2010
77
_______________________________________________________________________________

Marian KOPCZEWSKI, Tomasz SMAL


Wysza Szkoa Oficerska Wojsk Ldowych im. gen. Tadeusza Kociuszki
Katedra Bezpieczestwa narodowego

WSPPRACA SI ZBROJNYCH RP Z ORGANAMI ADMINISTRACJI


LOKALNEJ W ZAKRESIE REAGOWANIA KRYZYSOWEGO

Wstp
Aktualne zagroenia powodowane przez zjawiska naturalne oraz wywoywane
przez celowe dziaanie czowieka, a take bdce rezultatem bdu ludzkiego
wymagaj podejmowania dziaa w ramach szeroko pojtego systemu reagowania
kryzysowego. Dlatego te, w celu waciwego przygotowania pastwa oraz jego
struktur do funkcjonowania w sytuacji wystpienia zagroe, niezbdnym jest
podejmowanie przez administracj publiczn waciwych decyzji w zakresie
przygotowania i koordynowania si i rodkw przeznaczonych do reagowania
kryzysowego. Nawet najbogatsze pastwa nie posiadaj moliwoci do
utrzymywania wystarczajcej iloci wyspecjalizowanych podmiotw ratowniczych
w celu zapobiegania i przeciwdziaania sytuacjom kryzysowym. W przypadku
wystpienia zagroe na du skal, podjcie skutecznej akcji ratowniczej
wymaga zaangaowania wszystkich uczestnikw systemu zarzdzania
kryzysowego, w tym take Si Zbrojnych RP. Wojsko jest elementem potencjau
bezpieczestwa narodowego, dla ktrego doskonalenie i rozwj krajowego
systemu zarzdzania kryzysowego jest jednym z celw strategicznych.

System zarzdzania kryzysowego w resorcie obrony narodowej


Siy Zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej s jednym z kluczowych podsystemw
wykonawczych bdcych w dyspozycji pastwa i przeznaczonych do wykonywania
zada w celu zapewnienia bezpieczestwa narodowego. Zarzdzanie kryzysowe
jest istotnym zadaniem wykonywanym przez Siy Zbrojne w celu udzielenia
pomocy wadzom pastwowym oraz administracji publicznej przeciwko
zagroeniom, a take likwidacji ich ewentualnych skutkw. Siy Zbrojne, realizujc
zadania z zakresu zarzdzania kryzysowego, maj bezporedni wpyw na poziom
1
bezpieczestwa narodowego.
System Zarzdzania Kryzysowego Resortu Obrony Narodowej (RON) stanowi
integraln cz Krajowego Systemu Zarzdzania Kryzysowego. W obszarze
zarzdzania kryzysowego, Siy Zbrojne RP speniaj rol pomocnicz oraz
wspierajc struktury cywilne w sytuacjach, gdy ich siy i rodki zostay
wyczerpane. Rola ta polega na utrzymywaniu zdolnoci oraz wydzieleniu
odpowiednich si w celu pomocy spoeczestwu, wadzom pastwowym
i administracji publicznej na wypadek wystpienia sytuacji kryzysowych.
Pododdziay i oddziay Si Zbrojnych RP podczas realizacji zada z zakresu
zarzdzania kryzysowego powinny uczestniczy stosownie do ich przygotowania
specjalistycznego.

1
Strategia Bezpieczestwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa 2014, s. 13
78
_______________________________________________________________________________

2
Do zada Si Zbrojnych RP w zakresie reagowania kryzysowego naley:
wspudzia w monitorowaniu zagroe;
wykonywanie zada zwizanych z ocen skutkw zjawisk zaistniaych na
obszarze wystpowania zagroe;
wykonywanie zada poszukiwawczo-ratowniczych;
ewakuowanie poszkodowanej ludnoci i mienia;
wykonywanie zada majcych na celu przygotowanie warunkw do
czasowego przebywania ewakuowanej ludnoci w wyznaczonych
miejscach;
wspudzia w ochronie mienia pozostawionego na obszarze wystpowania
zagroe;
izolowanie obszaru wystpowania zagroe lub miejsca prowadzenia akcji
ratowniczej;
wykonywanie prac zabezpieczajcych, ratowniczych i ewakuacyjnych przy
zagroonych obiektach budowlanych i zabytkach;
prowadzenie prac wymagajcych uycia specjalistycznego sprztu
technicznego lub materiaw wybuchowych bdcych w zasobach Si
Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej;
usuwanie materiaw niebezpiecznych i ich unieszkodliwianie,
z wykorzystaniem si i rodkw bdcych na wyposaeniu Si Zbrojnych
Rzeczypospolitej Polskiej;
likwidowanie skae chemicznych oraz skae i zakae biologicznych;
usuwanie skae promieniotwrczych;
wykonywanie zada zwizanych z napraw i odbudow infrastruktury
technicznej;
wspudzia w zapewnieniu przejezdnoci szlakw komunikacyjnych;
udzielanie pomocy medycznej i wykonywanie zada sanitarno-
higienicznych i przeciwepidemicznych.
W zwizku z reform systemu dowodzenia i kierowania siami zbrojnymi oraz
obowizywaniem nowych i znowelizowanych aktw prawnych okrelajcych
miejsce, rol, organizacj oraz zadania systemw resortowych, od 1 stycznia
2014r. w Systemie Zarzdzania Kryzysowego RON zostay wprowadzone zmiany.
Now struktur organizacyjn, zadania i zasady funkcjonowania Systemu
Zarzdzania Kryzysowego w resorcie obrony narodowej, okrela Decyzja Ministra
Obrony Narodowej z 16 stycznia 2014 r. w sprawie Systemu Zarzdzania
Kryzysowego resortu obrony narodowej. Na podstawie ustawy z 26 kwietnia 2007
r. o zarzdzaniu kryzysowym, w decyzji zostay usankcjonowane powoane
i funkcjonujce organy: Zesp Zarzdzania Kryzysowego MON, Centrum
Zarzdzania Kryzysowego MON oraz centra zarzdzania kryzysowego Suby
Wywiadu Wojskowego i Suby Kontrwywiadu Wojskowego. Rol resortowego
centrum zarzdzania kryzysowego przejo Dowdztwo Operacyjne Rodzajw Si
Zbrojnych (DO RSZ), w zwizku z czym utrzymywanie w systemie elementu, jakim
by Sztab Kryzysowy MON okazao si niezasadne. Zrezygnowano rwnie
z utrzymywania, aktywowanych doranie Grup Reagowania Kryzysowego
i Zespow Operacyjnych, a ich kompetencje przekazano waciwym organom

2
Ustawa z 26 kwietnia 2007r. o zarzdzaniu kryzysowym. art. 25
79
_______________________________________________________________________________

dowodzenia szczebla strategicznego, operacyjnego i taktycznego. Projektujc


now struktur systemu, uwzgldniono rwnie dotychczasowe dowiadczenia
i wnioski z dziaa Systemu Zarzdzania Kryzysowego RON w czasie reagowania
kryzysowego na terenie kraju oraz dowiadczenia z krajowych
i midzynarodowych wicze.
Obecnie w skad Systemu Zarzdzania Kryzysowego RON wchodz:
Zesp Zarzdzania Kryzysowego Ministra Obrony Narodowej;
Zesp cznikowy Ministerstwa Obrony Narodowej;
Dowdztwo Operacyjne Rodzajw Si Zbrojnych (penice funkcje Centrum
Zarzdzania Kryzysowego MON);
Centrum Zarzdzania Kryzysowego Suby Kontrwywiadu Wojskowego;
Centrum Zarzdzania Kryzysowego Suby Wywiadu Wojskowego;
organy dowodzenia dowdztw, komend, sztabw, inspektoratw,
zwizkw taktycznych, baz oraz jednostek wojskowych, wydzielajce siy
i rodki na potrzeby realizacji zada zarzdzania kryzysowego;
siy i rodki resortu obrony narodowej wydzielane do realizacji zada
3
zarzdzania kryzysowego.
Systemem Zarzdzania Kryzysowego RON kieruje Minister Obrony
Narodowej, a jego organem opiniodawczo-doradczym jest Zesp Zarzdzania
Kryzysowego MON (ZZK MON). W celu przeciwdziaania zagroeniom
kryzysowym, decyzj o uyciu si i rodkw Systemu podejmuje Minister Obrony
Narodowej posikujc si opini ZZK MON i DO RSZ. Do podjcia decyzji o uyciu
si i rodkw ujtych w resortowym planie zarzdzania kryzysowego w celu
udzielenia wsparcia administracji publicznej w sytuacjach kryzysowych, Ministra
Obrony Narodowej moe upowani Dowdc Operacyjnego Rodzajw Si
Zbrojnych.
4
W skad Zespou Zarzdzania Kryzysowego MON wchodz:
1. Przewodniczcy Minister Obrony Narodowej,
2. Zastpcy Sekretarz Stanu w Ministerstwie Obrony Narodowej, Dowdca
Operacyjny Rodzajw Si Zbrojnych,
3. Sekretarz Zastpca Szefa Sztabu do Spraw Operacyjnych Dowdztwa
Operacyjnego Rodzajw Si Zbrojnych,
4. Czonkowie:
Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego;
Podsekretarze stanu w Ministerstwie Obrony Narodowej;
Dyrektor Generalny Ministerstwa Obrony Narodowej;
Dowdca Generalny Rodzajw Si Zbrojnych;
Komendant Gwny andarmerii Wojskowej;
Szef Suby Kontrwywiadu Wojskowego;
Szef Suby Wywiadu Wojskowego;
Dowdca Garnizonu Warszawa.
Organizacj, skad, miejsce i tryb pracy zespou, zostay okrelone przez
Ministra Obrony Narodowej w zarzdzeniu nr. 1/MON z 16 stycznia 2014 roku.

3
Decyzja Ministra Obrony Narodowej w sprawie Systemu Zarzdzania Kryzysowego resortu obrony
narodowej z 3 stycznia 2014 r.
4
Zarzdzenie Nr 1/MON Ministra Obrony Narodowej z 16 stycznia 2014 r. w sprawie organizacji, skadu
oraz miejsca i trybu pracy Zespou Zarzdzania Kryzysowego Ministra Obrony Narodowej
80
_______________________________________________________________________________

Obsug zespou pod wzgldem merytorycznym zapewnia Dowdztwo


Operacyjne Rodzajw Si Zbrojnych, ktre od 01 stycznia 2014r. peni funkcj
Centrum Zarzdzania Kryzysowego MON. DO RSZ jest gwnym organem
dowodzenia odpowiedzialnym za kierowanie Siami Zbrojnymi, przekazanymi
w jego podporzdkowanie zgodnie z decyzj Ministra Obrony Narodowej.
Odpowiada za planowanie i dowodzenie wojskami i przydzielonymi elementami
pozamilitarnymi w operacjach poczonych, pokojowych, ratowniczych,
humanitarnych oraz dziaaniach prowadzonych w celu zapobiegania aktom terroru
lub usuwania ich skutkw, a take dowodzenie siami wydzielonymi do wsparcia
administracji rzdowej i samorzdowej w przypadku wystpienia niemilitarnych
5
sytuacji kryzysowych.
Do zada Dowdcy Generalnego Rodzajw Si Zbrojnych naley:
planowanie, koordynowanie i realizacja w resorcie obrony narodowej
przedsiwzi realizowanych przez Siy Zbrojne w ramach zarzdzania
kryzysowego;
opracowanie i aktualizowanie resortowego planu zarzdzania
kryzysowego;
organizowanie oraz utrzymywanie w gotowoci do dziaania podlegych
elementw systemu;
przedkadanie Ministrowi Obrony Narodowej rekomendacji w sprawie
uycia si i rodkw Systemu do przeciwdziaania zagroeniom
kryzysowym lub usuwania ich skutkw;
po uzyskaniu akceptacji Ministra Obrony Narodowej dla
rekomendowanego wariantu dziaania, aktywowanie si i rodkw resortu
obrony narodowej, wydzielonych zgodnie z resortowym planem
zarzdzania kryzysowego do realizacji zada zarzdzania kryzysowego;
monitorowanie oraz koordynowanie dziaa si i rodkw resortu obrony
narodowej wydzielonych do realizacji zarzdzania kryzysowego;
dowodzenie w sytuacjach kryzysowych: podlegymi siami i rodkami Si
Zbrojnych, przejtymi w podporzdkowanie siami i rodkami resortu
obrony narodowej, wydzielonymi do realizacji zada zarzdzania
kryzysowego, WZZ;
uruchamianie i koordynowanie wdraania w resorcie obrony narodowej
przedsiwzi i procedur wynikajcych z krajowego systemu zarzdzania
kryzysowego i Systemu Reagowania Kryzysowego NATO (NATO Crisis
Response System);
wspdziaanie w ramach zarzdzania kryzysowego z:
elementami Systemu;
krajowymi Organami, do ktrych zakresu dziaania nale sprawy
zwizane z zarzdzaniem kryzysowym i zapewnieniem bezpieczestwa
narodowego;
cywilnymi i wojskowymi strukturami NATO i Unii Europejskiej;

5
http://do.wp.mil.pl/info/zadania/ (pobrano 3.05.2015 r.)
81
_______________________________________________________________________________

identyfikowanie i zgaszanie potrzeb operacyjnych w celu pozyskiwania


i rozwijania zdolnoci Si Zbrojnych RP do realizacji zada zarzdzania
6
kryzysowego.
Kolejnymi elementami Systemu Zarzdzania Kryzysowego RON s szefowie
wojewdzkich sztabw wojskowych oraz wojskowi komendanci uzupenie, czyli
terenowe organy wykonawcze Ministra Obrony Narodowej. Decyzja Ministra
Obrony Narodowej nr. 426/MON z 29 padziernika 2014 r. wprowadzia zmian
bezporedniego podporzdkowania wojewdzkich sztabw wojskowych
i podlegych im w ramach terytorialnego zasigu dziaania wojskowych komend
uzupenie. Od 1 stycznia 2015r. terenowe organy administracji wojskowej
podlegaj Szefowi Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, wchodzcego
w skad urzdu MON. Decyzja dostosowuje podporzdkowanie tych organw
do oglnych zasad funkcjonowania administracji publicznej w pastwie, ktre
s podporzdkowane waciwemu ministrowi, umoliwia rwnie zachowanie
spjnoci systemu zarzdzania kryzysowego resortu obrony narodowej
7
z systemem krajowym oraz skraca proces decyzyjny.
Do zada szefw wojewdzkich sztabw wojskowych naley m.in.:
koordynacja rozwijania i uycia oddziaw i pododdziaw wojskowych na potrzeby
zwalczania klsk ywioowych i likwidacji ich skutkw, ochrony mienia, akcji
poszukiwawczych oraz ratowania lub ochrony zdrowia i ycia ludzkiego, a take
udzia w realizacji zada z zakresu zarzdzania kryzysowego w wojewdztwie.
Z kolei jednym z zada wojskowych komendantw uzupenie jest udzia
w realizacji zada z zakresu zarzdzania kryzysowego w ramach terytorialnego
8
zasigu dziaania wojskowych komend uzupenie.
Szefowie wojewdzkich sztabw wojskowych s odpowiedzialni rwnie
za wspdziaanie z wojewod w zakresie zarzdzania kryzysowego i spraw
zwizanych z bezpieczestwem narodowym, a w szczeglnoci informowanie DO
RSZ o zgoszonych przez wojewod potrzebach dotyczcych uycia si i rodkw
resortu obrony narodowej do realizacji zada zarzdzania kryzysowego na terenie
wojewdztwa.
Pod koniec kadego roku w Dowdztwie Operacyjnym Rodzajw Si
Zbrojnych DO RSZ (wczeniej w Sztabie Generalnym) jest opracowywany Plan
Zarzdzania Kryzysowego Resortu Obrony Narodowej, ktry jest zasadniczym
dokumentem wykorzystywanym przez wojsko podczas niemilitarnych sytuacji
kryzysowych. Plan okrela m.in.: podstawy prawne funkcjonowania systemu,
rejestr zagroe, sposb realizacji zada, a take zaczniki zawierajce ilociowe
zestawienia si i rodkw przewidzianych do uycia w trakcie reagowania
kryzysowego. Plan Zarzdzania Kryzysowego Resortu Obrony Narodowej zawiera
570 stron i jest dokumentem uzgadnianym z Rzdowym Centrum Bezpieczestwa.
Ostatnia edycja planu odbya si 6 listopada 2014r.
Aktywacja Systemu Zarzdzania Kryzysowego RON nastpuje w momencie
narastania kryzysu, jeeli w sytuacji kryzysowej uycie innych si i rodkw jest
niemoliwe lub moe okaza si niewystarczajce. Na podstawie przepisw
ustawy o zarzdzaniu kryzysowym, Minister Obrony Narodowej moe przekaza

6
Decyzja Ministra Obrony Narodowej w sprawie Systemu Zarzdzania Kryzysowego resortu obrony
narodowej z 3 stycznia 2014 r.
7
http://www.sgwp.wp.mil.pl/pl/1_1205.html (pobrano 3.05.2015 r.)
8
Ustawa z 21 listopada 1967r. o powszechnym obowizku obrony RP. art. 14
82
_______________________________________________________________________________

(na wniosek wojewody) do dyspozycji wojewody pododdziay lub oddziay Si


Zbrojnych RP, wraz ze skierowaniem ich do wykonywania zada z zakresu
zarzdzania kryzysowego, zgodnie z wojewdzkim planem zarzdzania
kryzysowego. Wniosek wojewody jest przekazywany poprzez Szefa
Wojewdzkiego Sztabu Wojskowego. Jednake w przypadku powstania sytuacji
kryzysowej zagraajcej yciu i mieniu, dowdca (szef, komendant) na podstawie
decyzji ministra Obrony Narodowej moe podj dziaania zmierzajce do
uruchomienia si i rodkw do dziaania.
Po uruchomieniu Systemu Zarzdzania RON, w celu przeciwdziaania
zaistniaym zagroeniom, Dowdca Operacyjny Si Zbrojnych zgodnie z Planem
Zarzdzania Kryzysowego RON, podejmuje decyzj o utworzeniu Wojskowych
Zgrupowa Zadaniowych. Skad i zadania dla zespow zadaniowych okrela
Dowdca Operacyjny Si Zbrojnych. W celu minimalizacji skutkw atakw
terrorystycznych lub sabotaowych, Prezes Rady Ministrw, ministrowie
i kierownicy urzdw centralnych oraz wojewodowie mog wprowadzi odpowiedni
stopie alarmowy. Stopnie alarmowe s wprowadzane w drodze zarzdzenia
i maj na celu skoordynowanie dziaa zarwno instytucji i organw krajowych, jak
i pastw-czonkw Organizacji Traktatu Pnocnoatlantyckiego (NATO).
Stopnie alarmowe s wprowadzane w nastpujcych sytuacjach:
Pierwszy stopie alarmowy (stopie ALFA wedug terminologii NATO) ma
zastosowanie w przypadku uzyskania informacji o moliwoci wystpienia
zdarzenia o charakterze terrorystycznym lub sabotaowym, ktrego rodzaj
i zakres jest trudny do przewidzenia. Jego wprowadzenie ma charakter
oglnego ostrzeenia, a okolicznoci nie usprawiedliwiaj uruchomienia
przedsiwzi zawartych w wyszych stopniach alarmowych. Wszystkie
organy administracji publicznej i suby odpowiedzialne za bezpieczestwo
powinny by w stanie wprowadzi i utrzymywa przedsiwzicia tego
stanu alarmowego na czas nieograniczony.
Drugi stopie alarmowy (stopie BRAVO wedug terminologii NATO) ma
zastosowanie w przypadku uzyskania informacji o moliwoci wystpienia
zdarzenia o charakterze terrorystycznym lub sabotaowym. Stopie
ten jest wprowadzany w przypadku zaistnienia zwikszonego
i przewidywalnego zagroenia dziaalnoci terrorystyczn lub aktem
sabotau, jednake konkretny cel ataku nie zosta zidentyfikowany.
Wszystkie organy administracji publicznej i suby odpowiedzialne
za bezpieczestwo powinny posiada moliwo utrzymania tego stopnia
do chwili ustpienia zagroenia, nie naruszajc swoich zdolnoci
do biecego dziaania.
Trzeci stopie alarmowy (stopie CHARLIE wedug terminologii NATO) ma
zastosowanie w przypadku, jeeli zaistniao konkretne zdarzenie,
potwierdzajce cel potencjalnego ataku terrorystycznego lub w przypadku
uzyskania informacji o osobach (grupach) przygotowujcych dziaania
terrorystyczne lub sabotaowe, albo te wystpiy zdarzenia o charakterze
terrorystycznym lub sabotaowym godzce w bezpieczestwo innych
pastw i stwarzajce potencjalne zagroenie dla Polski. Wprowadzenie
przedsiwzi tego stopnia na duszy czas moe spowodowa
utrudnienia i bdzie miao wpyw na funkcjonowanie sub
odpowiedzialnych za zapewnienie bezpieczestwa.
83
_______________________________________________________________________________

Czwarty stopie alarmowy (stopie DELTA wedug terminologii NATO)


ma zastosowanie w przypadku wystpienia zdarzenia o charakterze
terrorystycznym lub sabotaowym, powodujcego zagroenie
bezpieczestwa Rzeczypospolitej Polskiej lub bezpieczestwa innych
pastw i stwarzajcego zagroenie dla Polski, albo te wysokiego
9
prawdopodobiestwa wystpienia takich dziaa na terytorium RP.

Analiza technicznego i osobowe zaangaowania Si Zbrojnych RP


w usuwanie skutkw zagroe kryzysowych
Obecna rzeczywisto, ktra nas otacza obfituje w liczne sytuacje, ktre
wpywaj na poziom bezpieczestwa obywateli oraz zaburzaj ich codzienne
ycie. Sytuacje te kadorazowo wymagaj podjcia stosownych dziaa w celu
usunicia zagroe i przywrcenia podanego stanu bezpieczestwa. Bez
wtpienia zarzdzanie kryzysowe jest odpowiedzi na tego typu zdarzenia.
Wyraa si ono w realizowaniu przez liczne suby, strae, inspekcje, agencje
i organy administracji publicznej szeregu zada naoonych na te suby, jako na
podmioty bdce podmiotami wykonawczymi krajowego systemu zarzdzania
kryzysowego. Wieloaspektowo oraz dynamika zachodzcych w rodowisku
zmian, wpywajcych na poziom bezpieczestwa, wymuszaj niejako, aby
realizowane w ramach zarzdzania kryzysowego zadania byy wykonywane
poprzez wczanie, w miar rozwoju i nasilania si sytuacji kryzysowej kolejnych
podmiotw systemu, w tym take oddziaw i pododdziaw Si Zbrojnych.
Tabela nr 1: Typowe okresy wystpowania zagroe naturalnych

rdo: Rzdowe Centrum Bezpieczestwa, Zagroenia okresowe wystpujce


w Polsce, Warszawa 2010, s. 39

W celu uzyskania odpowiedzi na jedno z pyta problemowych postawionych


w niemniejszym materiale, a mianowicie: Czy Siy Zbrojne dysponuj odpowiednimi
siami i rodkami, aby skutecznie wspomaga administracj lokaln we wszystkich
9
http://www.antyterroryzm.gov.pl/CAT/poziom-zagrozenia/858,Poziom-zagrozenia-terrorystycznego-w-
RP.html (pobrano 3.05.2015 r.)
84
_______________________________________________________________________________

rodzajach zagroe, dokonano analizy si i rodkw technicznych, jakimi dysponuje


wojsko na wypadek wystpienia sytuacji kryzysowej.
Wedug Planu Zarzdzania Kryzysowego MON, wadze cywilne w sytuacjach
kryzysowych mog liczy na wsparcie ze strony wojska przy udziale: 9513
onierzy, 1279 pojazdw, 307 jednostek sprztu specjalistycznego, w tym: 86
odzi, 38 migowcw, 4 samoloty, 4 PTS.
Siy i rodki SZ RP wydzielone do wsparcia organw administracji publicznej
w niemilitarnych sytuacjach kryzysowych wydzielone s z: Wojsk Ldowych,
Marynarki Wojennej, Si Powietrznych, Wojsk Specjalnych, Dowdztwa Garnizonu
Warszawa, Inspektoratu Wojskowej Suby Zdrowia, Inspektoratu Wsparcia SZ,
andarmerii Wojskowej. Obecnie do zwalczania sytuacji kryzysowych
przeznaczono nastpujce rodki techniczne, ktre wyszczeglniono w tabeli 2.
Tabela nr 2: Zestawienie sprztu technicznego SZ RP do wsparcia organw
administracji w sytuacjach kryzysowych

Wsparcia SZ

andarmerii
Siy Zbrojne

Dowdztwo
Inspektorat
Inspektorat
Powietrzne

Wojskowej

Wojskowej
Marynarka

Garnizonu
Warszawa
Specjalne

Komenda
Wojenna
Siy

Zdrowia

Gwna
Wojska

Suby
Ldowe
Wojska

RP
RP

PTS 40 16 - 3 - 21 - - -
Koparka 64 50 3 1 - 9 - - -
Spycharka 77 56 6 3 - 12 - - -
Cysterna na
2 - - - - 2 - - -
wod
Kuchnia
5 - - - - 5 - - -
polowa
Elektrownia
18 11 - - - 7 - - -
pol.
d 86 48 - 7 3 32 - - -
Zestaw
78 48 1 1 - 28 - - -
n-p
Samochd
748 511 29 37 - 135 - - 25
c-t
Samochd
294 192 9 13 27 52 - - -
o-t
Sanitarka 27 16 - 3 4 5 7 - 1
Autobus 27 - 7 2 2 6 - 10
migowce/s
38/4 29/0 5/1 4/3 - - - - -
amoloty
Okrty 4 - - 4 - - - - -
rdo: Uycie Si Zbrojnych RP dla wsparcia administracji publicznej w sytuacjach
kryzysowych. Warszawa 2013
85
_______________________________________________________________________________

Siy Zbrojne RP, oprcz wsparcia technicznego i osobowego, wiadcz take


innego rodzaju pomoc w ramach reagowania kryzysowego. Pomoc ta polega
na dostarczaniu poszkodowanym ywnoci, rodkw higieny, lekw, wody pitnej,
itp. W ramach tej pomocy, ktrej czna suma wydatkw wyniosa 15 116 088 z SZ
RP przekazay powodzianom: produkty do przygotowania posikw 525,508 ton,
ywno przeznaczona do bezporedniego spoycia 277,297 ton, przedmioty
zaopatrzenia mundurowego 280 455 szt. rodki higieny 10, 90 ton, pralki
automatyczne 300 szt.

Podsumowujc powysze rozwaania, stwierdzi naley, dla przykadu, e


w roku 2012 w ramach wykonywania zada zarzdzania kryzysowego, Siy
Zbrojne RP utrzymyway w gotowoci okoo 10tys. onierzy, ktrzy mieli do
dyspozycji odpowiedni sprzt ratowniczy i jednostki sprztu specjalistycznego.
Zaangaowanie SZ RP w wykonywanie dziaa z zakresu zarzdzania
kryzysowego widoczne jest w uzyskanych efektach.

Podsumowanie
Podsumowujc przeprowadzone w artykule analizy aktw prawnych i literatury
przedmiotu oraz studium przypadkw, mona sformuowa nastpujce wnioski:
Istniejcy system dokumentw normatywnych, regulujcy zasady udziau
wojska w sytuacjach kryzysowych, umoliwia Siom Zbrojnym skuteczne
reagowanie w przypadku wystpienia szerokiego spektrum zagroe.
Dokumenty normatywne bardzo wyranie stanowi, i w trakcie
reagowania kryzysowego wojsko spenia funkcj pomocnicz, a wiodc
rol peni jednostka administracji cywilnej.
86
_______________________________________________________________________________

Siy Zbrojne powinny by angaowane w momencie wyczerpania si


i rodkw bdcych w dyspozycji administracji cywilnej. Niedomaganiem
istniejcego systemu prawnego jest to, i nie pozwala on w peni
wykorzysta potencjau Wojsk Specjalnych na wypadek wystpienia
zagroe terrorystycznych. Bardzo dobrze wyszkolone oraz posiadajce
olbrzymie dowiadczenie wojskowe jednostki specjalne, zobligowane s
dziaa na zasadach przepisw dotyczcych Policji oraz nie mog by
w peni samodzielne w trakcie planowania oraz przyprowadzania operacji
na terenie kraju.
W trakcie przeprowadzania operacji reagowania kryzysowego w ostatnich
latach, Siy Zbrojne RP niejednokrotnie udowodniy, e wykonujc
skomplikowane dziaania wspierajce operacje kryzysowe, skutecznie
przyczyniaj si do pomocy spoeczestwu polskiemu w przypadku
wystpienia rnych zagroe. Podczas wspierania administracji cywilnej,
wojsko utrzymywao pen sprawno bojow wszystkich systemw
dowodzenia i kierowania oraz realizowao biece zadania szkoleniowe
w wymiarze sojuszniczym i krajowym, a take utrzymywao w odwodzie
10
znaczn rezerw si w gotowoci do natychmiastowego uycia.
W latach 2010-2014 w systemie caodobowym sprawnie funkcjonoway
grupy oraz sztaby kryzysowe, od szczebla Ministerstwa Obrony i Sztabu
Generalnego WP, poprzez rodzaje si zbrojnych, w tym zwaszcza Wojska
Ldowe i Inspektorat Wsparcia SZ RP, a zakoczywszy na poziomie
Wojewdzkich Sztabw Wojskowych, dywizji i brygad. Ponadto, onierze
dysponowali i w profesjonalny sposb posugiwali si sprztem
specjalistycznym, w wielu przypadkach niedostpnym dla cywilnych
podmiotw ratowniczych. Niejednokrotnie to wanie uycie wojskowych
pododdziaw oraz bdcego w ich dyspozycji wyposaenia przesdzao
o skutecznym przeprowadzeniu operacji kryzysowej.
Po przeprowadzeniu analizy studium przypadkw mona stwierdzi, e
podczas wsppracy pomidzy administracj lokaln a wydzielonymi
elementami z Si Zbrojnych RP wynikay pewne niedomagania.
Sporadycznie wystpoway sytuacje polegajce na niezrozumieniu przez
urzdnikw specyfiki dziaania oraz zakresu przygotowania pododdziaw
do wykonywania zada. Skutkiem tych nieporozumie byo kierowanie
onierzy w miejsca, gdzie okazywali si nieprzydatni lub do dziaa,
w ktrych nie mogli w peni wykorzysta posiadanego potencjau.
Zmiany wprowadzone w Systemie Zarzdzania Kryzysowego resortu
obrony narodowej wprowadzone z dniem 01.01.2014r., powinny przyczyni si do
jeszcze sprawniejszego wykorzystania si i rodkw wydzielonych do reagowania
przeciwko szerokiemu spektrum sytuacji kryzysowych, poprzez zcentralizowanie
orodka dowodzenia oraz zwikszon kompatybilno z systemem cywilnym.
Projektujc now struktur uwzgldniono konieczno dostosowania systemu
zarzdzania kryzysowego resortu obrony narodowej do uwarunkowa okrelonych
w ustawie z 26 kwietnia 2007 r. o zarzdzaniu kryzysowym oraz dowiadczenia
i wnioski wynikajce z dziaa na terenie kraju. W wyniku przeprowadzonych

10
http://finanse.wp.pl/kat,1033743,title,SG-WP-podsumowanie-udzialu-wojska-w-walce-z-powodzia-ko
munikat,wid,12382876,wiadomosc.html?ticaid=115025&_ticrsn=3 (pobrano 8.06. 2015 r.)
87
_______________________________________________________________________________

zmian, Dowdztwo Operacyjne Rodzajw Si Zbrojnych peni wiodc rol


w Systemie Zarzdzania Kryzysowego Resortu Obrony Narodowej. Wydarzenia
najbliszych lat ostatecznie zweryfikuj przygotowanie nowej wojskowej struktury
zarzdzania kryzysowego, wraz z jej elementami do przeciwdziaania
zagroeniom.

Streszczenie
Siy Zbrojne RP s kluczowym elementem Systemu Bezpieczestwa
Narodowego, dla ktrych zadaniem strategicznym jest utrzymywanie zdolnoci do
skutecznego reagowania przeciwko militarnym zagroeniom zewntrznym.
W sferze niemilitarnej do gwnych zada wojska naley wspieranie administracji
cywilnej w dziaaniach przeciwko zagroeniom wewntrznym. Armia posiada
potencja, ktry moe by skutecznie wykorzystywany do pomocy spoeczestwu
polskiemu. W celu podjcia efektywnych dziaa z zakresu reagowania
kryzysowego, musz by okrelone struktury, procedury dziaania oraz zasady
wsppracy pomidzy Siami Zbrojnymi i Administracj cywiln.

Summary
Polish Armed Forces are key element of National Defence System for
sustaining the ability to respond effectively reaction against external military
threats. In the non-military area the main tasks of forces include supporting the civil
administration in activities against internal threats. The army has a potential which
can be effectively used to help Polish society. In order to take effective action in the
field of crisis response must be specified structures, procedures and the rules
of cooperation between the Armed Forces and the Civil Administration must
be established.

Bibliografia
1. Decyzja Ministra Obrony Narodowej w sprawie Systemu Zarzdzania
Kryzysowego resortu obrony narodowej z 3 stycznia 2014 r.
2. Grocki R., Vademecum zagroe. 2003
3. Grocki R., Zarzdzanie kryzysowe. Dobre praktyki. Warszawa 2012
4. Grocki R., Zarzdzanie kryzysowe. Zarzdzanie w sytuacjach
nadzwyczajnych. Ochrona ludnoci. Wrocaw 2013
5. Materia opracowano na podstawie danych z Raportu Uycie Si Zbrojnych
RP dla wsparcia administracji publicznej w sytuacjach kryzysowych.
Warszawa 2013
6. Pietrek G., Wspdziaanie terenowych organw administracji wojskowej
z organami administracji rzdowej i samorzdowej w sytuacjach
kryzysowych. Supsk 2011
7. Rozporzdzenie Ministra Obrony Narodowej z 24 sierpnia 1992 roku
w sprawie zasad i trybu wykonywania zada przez Wojskow Ochron
Przeciwpoarow
8. Sownik terminw z zakresu bezpieczestwa narodowego. Warszawa 2002
9. Strategia Bezpieczestwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej.
Warszawa 2014
10. Strategia rozwoju systemu bezpieczestwa narodowego RP 2022.
Warszawa 2013
88
_______________________________________________________________________________

11. Tyraa P., Zarzdzanie kryzysowe Ryzyko Bezpieczestwo


Obronno. Toru 2003
12. Ustawa z 2 kwietnia 1997 r. Konstytucja RP
13. Ustawa z 21 czerwca 2002 r. o stanie wyjtkowym
14. Ustawa z 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowizku obrony RP
15. Ustawa z 26 kwietnia 2007 r. o zarzdzaniu kryzysowym
16. Winiewski A., Sytuacje kryzysowe i systemy reagowania (w:)
A. Winiewski (red.), Systemy wspomagania dowodzenia operacjami
policyjnymi w sytuacjach kryzysowych. Szczytno 2001
17. Wolanin J., Zarys teorii bezpieczestwa obywateli. Warszawa 2005
18. Zarzdzenie Nr 1/MON Ministra Obrony Narodowej z 16 stycznia 2014
roku w sprawie organizacji, skadu oraz miejsca i trybu pracy Zespou
Zarzdzania Kryzysowego Ministra Obrony Narodowej
89
_______________________________________________________________________________

Elbieta ROSZKO-WJTOWICZ
Uniwersytet dzki
Wydzia Ekonomiczno-Socjologiczny
Katedra Statystyki Ekonomicznej i Spoecznej

RDA INFORMACJI W OBSZARZE BHP UJCIE


MIDZYNARODOWE

Wstp
Praca jest nieodczn czci ycia dorosego czowieka. W pracy przecitny
1
Europejczyk spdza rocznie 1904 godziny (dane Eurostat 2012). Tygodniowy
czas pracy obywateli UE jest do zrnicowany i wynosi odpowiednio od 31,6
2
godziny (Niderlandy) do 40,6 godziny (Grecja). rednio mieszkacy UE spdzaj
w pracy 36,5 godziny. Wobec tak zarysowanej rzeczywistoci nie dziwi fakt, e
gwnym celem polityki UE w zakresie bezpieczestwa i higieny pracy, jest
poprawa warunkw pracy mieszkacw UE poprzez zmniejszenie liczby
wypadkw przy pracy i chorb zawodowych. O koniecznoci zapewnienia
bezpiecznych warunkw pracy stanowi Artyku 153 Traktatu o funkcjonowaniu Unii
3
Europejskiej (poprzednio Artyku 137 Traktatu Wsplnoty Europejskiej), bdcy
jednoczenie podstaw prawn dla dyrektyw UE w obszarze bezpieczestwa
4
i ochrony zdrowia w miejscu pracy. Natomiast, zgodnie z treci Artykuu
5
151 Traktatu o Unii Europejskiej, pastwa czonkowskie zobowizane s do
aktywnego dziaania na rzecz promowania zatrudnienia oraz poprawy warunkw
ycia i pracy, tak aby umoliwi ich wyrwnanie z jednoczesnym zachowaniem
postpu.
Bezpieczestwo i higiena pracy to stan, w ktrym pracownik jest w peni
chroniony przed zagroeniami, ktre wystpuj na danym stanowisku pracy. To
pracodawca zobowizany jest do zapewnienia pracownikowi bezpiecznych
i higienicznych warunkw pracy, o czym stanowi artyku 66 Konstytucji RP: Kady
ma prawo do bezpiecznych i higienicznych warunkw pracy. Sposb realizacji tego
prawa oraz obowizki pracodawcy okrela ustawa. Ustaw, ktra wdraa
obowizek zapewnienia pracownikom bezpiecznych warunkw pracy jest Kodeks
Pracy. Bezpieczestwo i higiena pracy zostay zdefiniowane w Systemie
Zarzdzania Bezpieczestwem i Higien Pracy. Wymagania. Zgodnie z zapisem

1
Eurostat, Number of hours actually worked and paid per employee NACE Rev. 2 [lc_nnum2_r2], rok
2012 Naley wzi pod uwag, e rzeczywisty czas pracy moe rni si od ustawowego (o ktrym
mowa w treci artykuu). W krajach czonkowskich Unii Europejskiej tygodniowy, standardowy czas
pracy wynika z przepisw prawa bd z porozumie midzy pracodawcami a zwizkami
zawodowymi.
2
Eurostat, Average number of actual weekly hours of work in main job, by sex, professional status, full-
time/part-time and occupation (hours) [lfsa_ewhais], rok 2014
3
Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, Dz. Urz. UE 2012 C326/47, Art. 153, (dawny art. 137
Traktatu ustanawiajcego Wsplnot Europejsk (TWE) opublikowany w Dz. Urz. UE 2006 C 321 E)
http://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:12012E/TXT&from=PL
4
Europejska Agencja Bezpieczestwa i Zdrowia w Pracy, https://osha.europa.eu/pl/legislation/direc
tives/directives-intro
5
Traktat o Unii Europejskiej, Dz. Urz. UE 2010 C83/3, Art. 151, (dawny art. 136 Traktatu
ustanawiajcego Wsplnot Europejsk (TWE) opublikowany w Dz. Urz. UE 2006 C 321 E),
http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2010:083:FULL:PL:PDF
90
_______________________________________________________________________________

6
w punkcie 3.2 niniejszej normy, bezpieczestwo i higien pracy definiujemy jako
stan warunkw i organizacji pracy oraz zachowa pracownikw zapewniajcy
wymagany poziom ochrony zdrowia i ycia przed zagroeniami wystpujcymi
w rodowisku pracy. Natomiast zagroeniem wystpujcym w rodowisku pracy
7
wedug literatury jest potencjalne rdo obrae lub uszczerbku na zdrowiu.
Wspomniana ju wyej norma PN-N-18001:2004 definiuje zagroenie nieco
dokadniej, a mianowicie w punkcie 3.3 odnajdujemy zapis: stan rodowiska pracy
mogcy spowodowa wypadek lub chorob.
W klasycznym podejciu do BHP przyjmuje si, e system regulacji prawnych
sprawuje jedyn kontrol nad wypadkami przy pracy i chorobami zawodowymi.
Natomiast nowe podejcie jest znacznie bardziej holistyczne i zintegrowane.
Podkrela si, e prawodawstwo, chocia jest istotne i znaczce, powinno by
8
wsparte nastpujcymi dziaaniami:
poprawa warunkw zdrowia i bezpieczestwa;
ocena ryzyka;
polityka prewencyjna;
zapewnienie systemu informacji i szkole dla pracownikw;
konsultacje z pracownikami (dialog pracowniczy), bezporednie wczenie
pracownikw w dziaania z zakresu BHP;
wsppraca rnych pracodawcw w tym samym miejscu pracy.
Dane statystyczne jednoznacznie wskazuj, e kraje czonkowskie Unii
Europejskiej powinny lepiej egzekwowa przepisy w zakresie BHP oraz wzmocni
wspprac w celu zapewnienia pracownikom waciwych warunkw pracy. Na
konferencji prasowej komisarz ds. zatrudnienia Laszlo Andor stwierdzi, e Ludzie
maj prawo do wykonywania pracy, nie ryzykujc przy tym swojego zdrowia
i bezpieczestwa. W UE co roku dochodzi do ponad trzech milionw powanych
9
wypadkw przy pracy. 4 tys. pracownikw traci w nich ycie.
6 czerwca 2014 roku Komisja Europejska przedstawia nowe ramy
strategiczne Unii Europejskiej w zakresie bezpieczestwa i higieny pracy na lata
2014-2020. Okrelaj one najwaniejsze wyzwania i cele strategiczne w zakresie
bezpieczestwa i higieny pracy, wskazuj dziaania i instrumenty do ich
10
wykonania. W nowych ramach strategicznych dotyczcych bezpieczestwa
i higieny pracy na lata 2014-2020 Komisja Europejska skupia si przede wszystkim
11
na trzech gwnych dziaaniach:
poprawie stanu wdraania w poszczeglnych krajach czonkowskich
istniejcych zasad bezpieczestwa i higieny pracy, w szczeglnoci
w sektorze MP;

6
PN-N 18001 Systemy Zarzdzania Bezpieczestwem i Higien Pracy. Wymagania, PKN, 2004, s 5-7
7
E. Bladocha, A. Skaba, Identyfikacja zagroe i ocena ryzyka na stanowisku pracy: magazynier
tektury falistej. (w:) Bezpieczestwo. Aspekty polskie i midzynarodowe. H. Lisiak (red.). Pozna
2013, s. 277-285
8
S. Ovacilli, OHS In the World, Ankara, May 2010 www.oicvet.org/files/pilot-OHS_in_the_World.ppt
9
Gazeta Wyborcza, 06.06.2014, http://wyborcza.biz/biznes/1,100969,16109216,KE__kraje_czlonkowsk
ie_powinny_lepiej_egzekwowac_przepisy.html
10
Fundacja Rozwoju Przedsibiorczoci, http://www.frp.lodz.pl/osha/info/osha0077
11
Komisja Europejska, Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu
Ekonomiczno-Spoecznego i Komitetu Regionw w sprawie strategicznych ram UE dotyczcych
bezpieczestwa i higieny pracy na lata 20142020, COM(2014) 332 final, Bruksela 6 sierpnia 2014;
http://ec.europa.eu/social/home.jsp?langId=pl
91
_______________________________________________________________________________

skuteczniejszemu zapobieganiu chorobom zwizanym z prac, eliminujc


istniejce i nowe zagroenia;
nadaniu wikszej rangi procesowi starzenia si europejskiej siy roboczej.
Uzyskanie wymiernych rezultatw w odniesieniu do przedstawionych powyej
postulatw odbywa si bdzie poprzez realizacj siedmiu podstawowych celw
12
strategicznych, tj.:
wsparcie procesu dalszego ujednolicenia krajowych strategii na rzecz
bezpieczestwa i higieny pracy;
zapewnienie praktycznego wsparcia mikro i maym przedsibiorstwom,
majcego na celu pomoc w lepszym przestrzeganiu przepisw BHP;
poprawa w zakresie egzekwowania przepisw BHP przez pastwa
czonkowskie;
uproszczenie istniejcych przepisw;
odniesienie si do problemu starzenia si europejskiej siy roboczej;
usprawnienie procesu gromadzenia danych statystycznych i opracowania
baz danych;
wzmocnienie wsppracy z organizacjami midzynarodowymi, lepsza
koordynacja dziaa o zasigu ponadnarodowym.
Realizacja w/w dziaa ma zosta osignita za pomoc nastpujcych
instrumentw:
dialog spoeczny;
zwikszenie wiadomoci;
egzekwowanie przepisw UE;
synergia z innymi obszarami polityki;
fundusze UE, m.in. Europejski Fundusz Spoeczny (EFS) oraz program
na rzecz zatrudnienia i innowacji spoecznych (EaSI).
Jednym z takich instrumentw jest, powoana w komunikacie Komisji
Europejskiej, internetowa, interaktywna aplikacja Europejskiej Agencji
Bezpieczestwa i Zdrowia w Pracy OiRA (ang. Online Interactive Risk
Assessment), pozwalajca na ocen ryzyka na stanowisku pracy. OiRA to jedno
z kluczowych narzdzi we wdraaniu ram strategicznych BHP.
Inspiracj do podjcia omawianej
w niniejszym artykule tematyki stanowiy dla Autorki dwa, spord siedmiu
podnoszonych na poziomie Komisji Europejskiej, celw strategicznych, tj. kwestia
zwizana z gromadzeniem danych statystycznych oraz wsppraca
midzynarodow w zakresie BHP. W zwizku z tym, celem niniejszego
opracowania jest omwienie najwaniejszych rde informacji na temat
bezpieczestwa i higieny pracy pracownikw w Unii Europejskiej. Szczeglny
nacisk Autorka kadzie na prezentacj wybranych organizacji midzynarodowych
silnie zaangaowanych w dziaania zmierzajce do poprawy warunkw pracy
mieszkacw UE. W artykule zostan rwnie omwione paneuropejskie badania

12
Komisja Europejska, Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu
Ekonomiczno-Spoecznego i Komitetu Regionw w sprawie strategicznych ram UE dotyczcych
bezpieczestwa i higieny pracy na lata 20142020. COM(2014) 332 final, Bruksela 6 sierpnia 2014;
http://ec.europa.eu/social/home.jsp?langId=pl
92
_______________________________________________________________________________

ankietowe dostarczajce unikatowych danych w obszarze warunkw pracy


obywateli Europy.
Artyku skada si z czterech czci gwnych: wprowadzenia, informacji
na temat BHP instytucje i badania, BHP w liczbach oraz zakoczenia.
Najbardziej rozbudowany jest rozdzia 2 zoony z nastpujcych elementw
skadowych: rda danych na temat BHP, w kolejnym podrozdziale
zaprezentowane s badania empiryczne o zasigu oglnoeuropejskim, a ostatni
element stanowi omwienie organizacji zaangaowanych w problematyk BHP.

Informacje na temat BHP instytucje i badania


rda danych w obszarze BHP
Dane liczbowe nie daj caociowego spojrzenia na omawiany problem, ale
niewtpliwie s niezbdnym, istotnym elementem kadej analizy z zakresu
bezpieczestwa i zdrowia. Ponadto naley mie na uwadze, e Europejski Urzd
Statystyczny (EUROSTAT) dokada wszelkich stara, aby zapewni dostp do jak
najpeniejszych danych z zakresu BHP w poszczeglnych krajach. Nie jest
to proste zadanie, gdy system bezpieczestwa i higieny pracy bardzo rni si
pomidzy poszczeglnymi krajami czonkowskim UE.
Urzd Statystyczny Unii Europejskiej (Eurostat) oraz Dyrekcja Generalna ds.
Zatrudnienia i Spraw Socjalnych Komisji Europejskiej koordynuj wsplnie prace
nad projektem ESAW (ang. European Statistics on Accidents at Work). Gwnym
zadaniem projektu jest ujednolicenie na poziomie krajw czonkowskich UE zasad
rejestrowania wypadkw przy pracy oraz zbierania i przechowywania danych na
ich temat. Urzd Statystyczny Unii Europejskiej zbiera, opracowuje i publikuje dane
dotyczce najbardziej zagroonych grup pracujcych oraz przyczyn i kosztw
wypadkw przy pracy. Ujednolicony system pozyskiwania danych i pniejszej ich
prezentacji pozwala na prowadzenie analiz porwnawczych pomidzy pastwami
czonkowskimi.
Dziaania organizacji midzynarodowych w obszarze zdrowia psychicznego
pracownika, w tym wpywu, jakie na nie wywiera miejsce pracy, s
odzwierciedleniem sytuacji zdrowotnej spoeczestw na wiecie. I tak, szacunki
wiatowej Organizacji Zdrowia wskazuj, e liczba osb z problemami
psychicznymi i neurologicznymi znaczco wzronie, do roku 2020 14,6%
wszystkich chorych na wiecie, bd to osoby cierpice na choroby psychiczne lub
neurologiczne. WHO podaje, e a 400 milionw ludzi na wiecie cierpi na choroby
psychiczne lub z powodu zaburze psychospoecznych. W samej Unii Europejskiej
problem ten dotyczy 50 milionw obywateli (11% ogu spoeczestwa).
Kontynuujc, WHO ocenia, e do roku 2020 obcienia z tytuu utraconych lat
pracy z powodu chorb psychicznych i neurologicznych wyraone za pomoc
13
miary DALY (utracone lata skorygowane o niepenosprawno ang. Disability

13
Miara DALY pozwala na oszacowanie liczby utraconych lat z powodu choroby, niepenosprawnoci
lub zgonu, przy uwzgldnieniu zarwno dugoci ycia, jak i jego jakoci. Miara ta umoliwia
oszacowanie caoci obcienia, jakie ponosi chory, nie pozwala jednak na wyznaczenie wielkoci
kosztw porednich rozumianych jako strata produkcji. (na podstawie Metodyka pomiaru kosztw
porednich w polskim systemie ochrony zdrowia, EY, Warszawa 2013, s. 30) http://www.ey.com/
Publication/vwLUAssets/Raport_Metodyka_pomiaru_kosztow_posrednich_17.09/$FILE/Raport_Meto
dyka%20pomiaru%20kosztow %20posrednich_17.09.pdf
93
_______________________________________________________________________________

14
Adjusted Life Years) osign poziom 15%. Oszacowano, e w rozwinitym
wiecie do roku 2020 depresja stanie si najbardziej powszechn chorob oraz
drug najczstsz przyczyn niepenosprawnoci, ustpujc jedynie miejsca
15
niedokrwiennej chorobie serca. W zwizku z powyszym ronie zainteresowanie
organizacji midzynarodowych zdrowiem psychicznym pracownikw i jego
wpywem na efektywno i jako wykonywanej pracy. Dawno min czas,
w ktrym obowizki pracodawcy w zakresie BHP ograniczay si do technicznego
bezpieczestwa w miejscu pracy. Ju w latach 70 XX wieku zaczto zwraca
uwag, e pracownikowi naley zapewni odpowiedni komfort pracy.
Konsekwencj zmieniajcych si trendw byy m.in. konwencja nr 155 z zakresu
bezpieczestwa, zdrowia pracownika i rodowiska pracy oraz zalecenie nr 164
z 1981 roku Midzynarodowej Organizacji Pracy. Z Artykuu 5 w/w konwencji
wynika, e pracodawca zobowizany jest do prowadzenia dziaa prewencyjnych,
tak w odniesieniu do zapobiegania wypadkom przy pracy. jak i zapewnienia
ochrony zdrowia pracownikw oraz dostosowania procesw pracy do fizycznych
16
i psychicznych moliwoci pracownikw.
Majc na wzgldzie ujcie ilociowe BHP, naley zwrci uwag na
17
nastpujce fakty:
Eurostat podaje, e kadego roku umiera na terenie UE 5720 osb
w wyniku wypadkw przy pracy;
ponadto Midzynarodowa Organizacja Pracy (MOP) wskazuje, e 159,500
pracownikw umiera rocznie w UE z powodu chorb zawodowych;
odwoujc si do podanych powyej wartoci naley przyj, e w UE co
3,5 minuty umiera kto z przyczyn wynikajcych z wykonywanej pracy.
Wymiar oglnowiatowy danych statystycznych jest jeszcze bardziej
zatrwaajcy. Wedug szacunkw MOP, kadego roku na wiecie ma miejsce 337
milionw wypadkw przy pracy, z czego 358,000 to wypadki miertelne. Ponadto
18
a 1,95 miliona osb umiera z tytuu chorb zawodowych.
Zestawienie rde danych statystycznych w obszarze BHP zostao
przedstawione na rys. nr 1.

14
Ministerial Round Tables 2001, 54th World Health Assembly, Mental Health. A Call for Action
by World Health Ministers, World Health Organization, Geneva, 2001, s. 16 http://www.who.int/
mental_health/advocacy/en/Call_for_Action_MoH_Intro.pdf
15
C.J.L. Murray, A.D. Lopez, The Global Burden of Disease: A Comprehensive Assessment of Mortality
and Disability from Diseases, Injuries and Risk Factors in 1990 and Projected to 2020. Geneva,
Switzerland;World Health Organization, 1996
16
http://www.bhp.abc.com.pl/czytaj/-/artykul/osiem-na-dziesiec-osob-uwaza-ze-poziom-stresu-w-pracy-
ciagle-wzrasta
17
S. Ovacilli, OHS In the World, Ankara, May 2010, www.oicvet.org/files/pilot-OHS_in_the_World.ppt
18
Ibidem
94
_______________________________________________________________________________

Rysunek nr 1: rda danych statystycznych w obszarze BHP

Warunki pracy -
Statystyki krajowe wartoci absolutne
oraz wskaniki

rda danych Urzd Statystyczny


statystycznych w Unii Europejskiej
zakresie BHP Eurostat

Midzynarodowa
Statystyki Organizacja Pracy
midzynarodwe
ILO

wiatowa Organizacja
Zdrowia
WHO

rdo: Opracowanie wasne na podstawie www.stat.gov.pl/bdl, http://epp.eurostat.ec.


europa.eu/portal/page/portal/eurostat/home/, http://www.ilo.org/ilostat/faces/home/statistical
data?_afrLoop=219669369794698#%40%3F_afrLoop%3D219669369794698%26_adf.ctrl-
state%3D1avkch2e93_89

W literaturze przedmiotu w odniesieniu do ilociowego ujcia wypadkw przy


pracy wyrnia si podzia na dwie podstawowe grupy wskanikw:
wskaniki czstoci;
wskaniki cikoci.
19

Podstaw oblicze dla wskanikw czstoci zawsze stanowi liczba


wypadkw lub poszkodowanych. Najprostszym wskanikiem jest liczba wypadkw
lub poszkodowanych w wypadkach, ktre miay miejsce w okrelonym odcinku
czasu (rok, kwarta, miesic). Nie zawsze jednak sama liczba wypadkw w peni
odzwierciedla stan bezpieczestwa w badanym obszarze. Dlatego w zalenoci od
20
przedmiotu analizy stosuje si:

19
Centralny Instytut Ochrony Pracy Pastwowy Instytut Badawczy, Metodyka statystycznych analiz
wypadkw przy pracy. Warszawa 2007, s. 9
20
Centralny Instytut Ochrony Pracy, http://www.ciop.pl/CIOPPortalWAR/appmanager/ciop/pl?_nfpb=
true&_pageLabel=P1300014891342873732332&html_tresc_root_id=1197&html_tresc_id=1199&htm_
klucz=1197&html_klucz_spis=103
95
_______________________________________________________________________________

wskaniki czstoci wypadkw (wskanik wypadkowoci);


wskanik cikoci wypadkw;
wskanik absencji wypadkowej.
Wskanik czstoci wypadkw okrela, jaka liczba wypadkw
(poszkodowanych) przypada na dan jednostk. Jednostka dobierana jest
w zalenoci od czynnika, ktry rnicuje populacje, w ktrych wypadkowo jest
porwnywana. Najczciej stosowany jest wskanik wypadkowoci, ktry podaje
jaka liczba wypadkw przypada na wskazan liczb pracujcych (np. na 1000
osb pracujcych). Liczy si go wedug wzoru:

Wskanik ten jest uywany m.in. w opracowaniach GUS i nazywany jest


wskanikiem wypadkowoci.
Wrd innych stosowanych wskanikw czstoci wypadkw mona
wymieni, np. liczb wypadkw przypadajcych na 1 milion przepracowanych
roboczogodzin, czy te liczb wypadkw miertelnych przypadajcych na 1 milion
ton wydobytych (w grnictwie). Wskaniki te podaj stosunek wypadkw lub osb
poszkodowanych w wypadkach przy pracy do np. liczby przepracowanych
roboczogodzin, liczby przepracowanych dni, wielkoci produkcji itp.
21
Wskanik cikoci wypadkw opisuje rone skutki wypadkw, zarwno
zdrowotne, jak i ekonomiczne. Absencja w pracy, okrelona przez liczb dni
niezdolnoci do wykonywania pracy, okrela jak powane skutki mia wypadek dla
zdrowia poszkodowanego.
Dla oceny cikoci wypadkw naley wyznaczy redni absencj
wypadkow, ktra okreli redni liczb dni niezdolnoci do pracy jaka przypada
na jeden wypadek. Wskanik ten pokazuje z jak powanymi wypadki przy pracy
mamy do czynienia. Jednoczenie pozwala na wyodrbnienie populacji, w ktrych
zdarza si wicej wypadkw, ale o mniejszych konsekwencjach dla zdrowia od
takich, w ktrych zdarza si mniej wypadkw, ale skutkujcych dusz absencj.

Z oczywistych powodw nie bierze si pod uwag wypadkw miertelnych.


Na wyrnienie zasuguje rwnie jeszcze jeden wskanik cikoci,
tj. wskanik umieralnoci w wyniku wypadkw przy pracy, ktry podaje jaka liczba
wypadkw miertelnych przypada na 1000 wypadkw ogem.

Zestawienie wskanikw stosowanych w analizach krajowych oraz


midzynarodowych zawiera rys. nr 2.

21
K. Nowacki, T. Lis, K. akomy, T. Maysa, Bezpieczestwo pracy kobiet w zakadach przemysowych.
Polskie Towarzystwo Zarzdzania Produkcj, s. 489-490
96
_______________________________________________________________________________

Rysunek nr 2: Wskaniki w obszarze BHP

Statystyki krajowe - wybrane wskaniki


poszkodowani w wypadkach przy pracy wg sektorw wasnoci, pci, sekcji PKD 2004 oraz 2007,
skutkw wypadkw;
przyczyny wypadkw przy pracy wg PKD 2004 oraz 2007;
stwierdzone choroby zawodowe;
wydarzenia bdce odchyleniem od stanu normalnego powodujce wypadki przy pracy wg PKD
2004 oraz 2007;
wydarzenia powodujce urazy;
wydarzenia powodujce wypadki przy pracy wg miejsca, rodzaju i PKD 2004;
zagroenia zwizane z czynnikami mechanicznymi;
zagroenia zwizane z uciliwoci pracy;
zagroenia zwizane ze rodowiskiem pracy;
zatrudnieni w warunkach zagroenia wg grup i nasilenia;
wskaniki kosztowe.
Statystyki midzynarodowe - Eurostat i ILO (wsplnie)
wypadki przy pracy wedug pci i wieku, czasu absencji, wielkoci przedsibiorstwa;
wypadki przy pracy wedug ISCO (International Standard Classification of Occupations) i statusu
zatrudnienia;
wypadki przy pracy wedug czci ciaa i cikoci odniesionych obrae;
wypadki przy pracy w zalenoci od rodzaju urazu i jego cikoci;
osoby zgaszajce wypadki przy pracy w cigu ostatnich 12 miesicy wedug pci, wieku
i wyksztacenia [%];
osoby zgaszajce, e ich przypadkowe urazy w pracy lub w trakcie pracy skutkoway
zwolnieniem lekarskim w cigu ostatnich 12 miesicy, wedug pci, wieku i wyksztacenia [%];
osoby zgaszajce, e ich przypadkowe urazy w pracy lub w trakcie pracy skutkoway
zwolnieniem lekarskim duszym ni jeden miesic, w cigu ostatnich 12 miesicy w UE
i poszczeglnych krajach [%];
osoby zgaszajce wypadek przy pracy w cigu ostatnich 12 miesicy wedug pci, wieku
i sektorw dziaalnoci [%];
osoby zgaszajce, e ich przypadkowe urazy w pracy lub w trakcie pracy skutkoway
zwolnieniem lekarskim w cigu ostatnich 12 miesicy wedug pci, wieku i sektorw dziaalnoci
[%];
osoby zgaszajce wypadek przy pracy w cigu ostatnich 12 miesicy wedug pci, wieku,
zawodu, wieku, statusu zawodowego, wielkoci przedsibiorstwa, czasu pracy [%].
rdo: Opracowanie wasne na podstawie Gwny Urzd Statystyczny oraz Eurostat
i ILO

Opisane na rysunku wskaniki mona oblicza dla wszystkich wypadkw


cznie albo tylko dla wypadkw cikich (wskaniki czstoci mona wyznaczy
rwnie dla wypadkw miertelnych). Wskaniki obliczane dla rnych populacji
(np. sekcje gospodarki narodowej, grupy wiekowe, zawody itp.) pozwalaj
zidentyfikowa grupy, dla ktrych wypadki zdarzaj si najczciej lub s
najgroniejsze. Dziki temu moliwe jest bardziej efektywne dostosowanie
instrumentw wsparcia, majce odzwierciedlenie w realnych potrzebach
poszczeglnych grup. Kontynuujc, dziaania profilaktyczne mog zosta
ukierunkowane na grupy najwyszego ryzyka.

Badania o zasigu paneuropejskim


Jak ju byo wspomniane powyej, dane statystyczne nie s w stanie
dostarczy penego obrazu sytuacji na temat warunkw pracy mieszkacw UE.
Std istnieje potrzeba prowadzenia dalszych analiz w tym zakresie. Wanym
97
_______________________________________________________________________________

rdem informacji s w tym zakresie paneuropejskie badania ankietowe. (zob.


rys. nr 3)
Rysunek nr 3: Badania ankietowe o zasigu oglnoeuropejskim

Europejskie Badanie Warunkw Pracy


EWCS (ang. European Working Conditions
Survey)

Europejskie Badanie Przedsibiorstw na Temat


Badania ankietowe o zasigu Nowych i Pojawiajcych si Zagroe
oglnoeuropejskim ESENER (ang. Enterprise survey on new and
emerging risks)

Badanie Aktywnoci Ekonomicznej Ludnoci


(BAEL)
Ad hoc modu: Wypadki przy pracy i problemy
zdrowotne zwizane z prac
EU LFS - ad hoc module (ang. Labour Force
Survey)
Ad hoc module: Accidents at work and work-
related health problems

rdo: Opracowanie wasne na podstawie Parlament Europejski, Komisja Budetowa,


Projekt Opinii Komisji Budetowej dla Komisji Zatrudnienia i Spraw Socjalnych w sprawie
wniosku dotyczcego rozporzdzenia Parlamentu Europejskiego i Rady zmieniajcego
rozporzdzenie Rady (WE) nr 577/98 w sprawie organizacji badania reprezentacyjnego
dotyczcego siy roboczej we Wsplnocie, (COM(2013)0155 C7-0086/2013
2013/0084(COD)) http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=COMPARL&refere
nce=PE-513.063&format=PDF&language=PL&secondRef=01

Badanie aktywnoci ekonomicznej ludnoci (BAEL) stanowi punkt odniesienia


dla gromadzenia danych statystycznych odnoszcych si do rynku pracy
w Europie.
Gwn cz BAEL uzupenia modu ad hoc powicony tematowi, ktry jest
co roku inny; wypadkom przy pracy i innym problemom zdrowotnym zwizanym
z prac by powicony modu w roku 2007 oraz 2013. Wedug Komisji
Europejskiej (Eurostat) o ile zasadnicza cz badania jest w rwnym stopniu
interesujca na poziomie krajowym, jak i europejskim, zmieniajce si co roku
moduy ad hoc su przede wszystkim uzyskaniu wskanikw niezbdnych do
realizacji inicjatyw politycznych o specyficznym charakterze europejskim, takich jak
europejska strategia zatrudnienia czy Europa 2020.
98
_______________________________________________________________________________

Tabela nr 1: Najwaniejsze informacje dotyczce Badania Aktywnoci Ekonomicznej


Ludnoci ad hoc modu Wypadki przy pracy i problemy zdrowotne zwizane z prac
edycja 2007

Oryginalny tytu EU LFS (ang. Labour Force Survey) ad hoc module


badania Ad hoc module: Accidents at work and work-related
health problems
Przedmiot badania warunki pracy i problemy zdrowotne zwizane z prac
Zakres zbieranych wypadki przy pracy
informacji problemy zdrowotne zwizane z prac
naraenie na czynniki szkodliwe
Prba badawcza 492 000-654 000 (w zalenoci od wybranej czci moduu)
Metoda badania wywiady bezporednie lub telefoniczne w zalenoci od kraju
rdo: Opracowanie wasne na podstawie A. Venema, S. van den Heuvel,
G. Geuskens, Health and safety at work Results of the Labour Force Survey 2007 ad hoc
module on accidents at work and work-related health problems, TNO-report, 2009

Europejskie Badanie Warunkw Pracy (EWCS) zwizane jest z pozyskaniem


porwnywanych danych z zakresu warunkw pracy w krajach europejskich.
22
Europejska Fundacja na Rzecz Poprawy Warunkw ycia i Pracy poczwszy od
roku 1990, co 5 lat przeprowadza badania warunkw pracy, ktre dostarczaj
szczegowych informacji w obszarach tematycznych powizanych z prac. Do tej
pory odbyo si pi edycji tego badania, dziki temu moliwe jest zaobserwowanie
i przeanalizowanie dugofalowych trendw. Prace terenowe w ramach pitego
EWCS byy prowadzone od stycznia do czerwca 2010 r. W 27 pastwach
czonkowskich UE, Norwegii, Chorwacji, Byej Jugosowiaskiej Republice
Macedonii, Turcji, Albanii, Czarnogrze i Kosowie przeprowadzono wywiady
z blisko 44 000 pracownikw.
Cele badania:
ocena i ilociowa prezentacja w sposb ujednolicony warunkw pracy,
zarwno pracownikw, jak i osb pracujcych na wasny rachunek w caej
Europie;
analiza zalenoci midzy rnymi aspektami warunkw pracy;
okrelenie obaw i grup ryzyka, a take postpw i zmian;
monitorowanie tendencji poprzez zapewnienie jednolitych wskanikw
oceny wybranych zagadnie;
wsparcie rozwoju polityki europejskiej.
Obszary tematyczne 5-tej edycji EWCS
Kontekst pracy;
Czas pracy;
Natenie pracy;
Czynniki fizyczne;
Czynniki kognitywne;
Czynniki psychospoeczne;
Zdrowie i dobre samopoczucie;
Umiejtno szkolenia i perspektywy rozwoju zawodowego;
Organizacja pracy;

22
Europejska Fundacja na rzecz Poprawy Warunkw ycia i Pracy, www.eurofund.europa.eu
99
_______________________________________________________________________________

Relacje spoeczne;
Satysfakcja z pracy;
Rwnowaga midzy yciem zawodowym a osobistym oraz
bezpieczestwo zawodowe;
Przemoc, napastowanie, dyskryminacja.
Tabela nr 2: Najwaniejsze informacje zwizane z Europejskim Badaniem Warunkw
Pracy edycja 2010

Oryginalny tytu European Working Conditions Survey


badania
Przedmiot badania warunki pracy
Zakres zbieranych organizacja pracy;
informacji fizyczne i psychospoeczne czynniki rodowiska pracy;
zdrowie i dobre samopoczucie oraz satysfakcja z pracy;
umiejtnoci, szkolenia i perspektywy rozwoju zawodowego;
relacje spoeczne, przemoc i dyskryminacja.
Prba badawcza 43816
Metoda badania wywiady bezporednie
rdo: Opracowanie wasne na podstawie 5th European Working Conditions Survey,
2010. Technical Report, Gallup Europe, European Foundation for the Improvement of Living
and Working Conditions, 2010

Europejskie badanie przedsibiorstw na temat nowych i pojawiajcych si


zagroe pomaga uzupeni istotn luk w informacjach na temat bezpieczestwa
i higieny pracy. Przeprowadzone przez Agencj Bezpieczestwa i Zdrowia w Pracy
oglnoeuropejskie badanie przedsibiorstw (ESENER) miao na celu wsparcie
przedsibiorstw w bardziej efektywnym dziaaniu na rzecz ochrony zdrowia,
23
bezpieczestwa oraz dobrostanu pracownikw.
W ramach ESENER bada si praktyczne aspekty odnoszce si do
zarzdzania bezpieczestwem i higien pracy w Europie. Przedmiotem tego
badania jest przede wszystkim zarzdzanie zagroeniami psychospoecznymi,
przyczyny i przeszkody dotyczce dziaania oraz zaangaowanie pracownikw
w zarzdzanie bezpieczestwem i higien pracy. Badanie ESENER zrealizowane
przez EU-OSHA (Europejska Agencja Bezpieczestwa i Zdrowia Pracy) dostarcza
cennych informacji na temat skutecznoci polityki dotyczcej zdrowia
i bezpieczestwa oraz stanowi przydatny przewodnik dla decydentw.
Obszary analizy:
Zarzdzanie zdrowiem i bezpieczestwem;
Zarzdzanie nowymi zagroeniami psychospoecznymi;
Przyczyny i przeszkody czynniki motywujce kadr kierownicz do
podejmowania dziaa oraz gwne przeszkody;
Udzia pracownikw wdroenie rozwiza oraz skutki podjtego
dziaania.
Spord wielu zagroe w miejscu pracy, badanie koncentruje si szczeglnie
na rosncym i stosunkowo nowym obszarze zagroe psychospoecznych.
Zagroenia te, zwizane ze sposobem planowania, organizacji pracy i zarzdzania

23
A. Modzka-Stybel, ESENER Europejskie badanie przedsibiorstw na temat nowych zagroe
w miejscu pracy. Bezpieczestwo Pracy. BP 12/2010, s. 5, http://archiwum.ciop.pl/44829
100
_______________________________________________________________________________

ni oraz ekonomicznym i spoecznym kontekstem pracy, mog prowadzi do


podwyszonego poziomu stresu i do powanego pogorszenia zdrowia
psychicznego i fizycznego.
Tabela nr 3: Najwaniejsze informacje zwizane z Europejskim Badaniem
Przedsibiorstw na Temat Nowych i Pojawiajcych si Zagroe edycja 2009

Oryginalny tytu Europejskie badanie przedsibiorstw na temat nowych


badania i pojawiajcych si zagroe
Przedmiot badania wspczesna problematyka bezpieczestwa pracy
Zakres zbieranych zarzdzanie bezpieczestwem pracy (oglne zagadnienia
informacji zwizane z zarzdzaniem bhp, ocen ryzyka zawodowego,
kontrol stanowisk pracy)
zarzdzanie w aspekcie zagroe psychospoecznych
w rodowisku pracy
przyczyny i przeszkody zwizanych z podejmowaniem
w przedsibiorstwie kwestii zwizanych z zarzdzaniem bhp
i ryzykiem psychospoecznym
partycypacja pracownikw (konsultacje, formalne
przedstawicielstwo)
Prba badawcza 28 649 przedstawicieli kadry kierowniczej
7226 przedstawicieli sub BHP
Metoda badania wywiad telefoniczny wspomagany komputerowo (CATI)
rdo: Opracowanie wasne na podstawie: Europejskie badanie przedsibiorstw na
temat nowych i pojawiajcych si zagroe (ESENER) Streszczenie wynikw, European
Agency for Safety and Health at Work, Luxembourg: Office for Official Publications of the
European Communities, 2010, http://osha.europa.eu/pl/publications/reports/en_esener1-
summary.pdf
24
Organizacje midzynarodowe
Wrd najwaniejszych organizacji o zasigu midzynarodowym
zaangaowanych w problematyk bezpieczestwa i zdrowia w miejscu pracy
wymieni naley:
wiatowa Organizacja Zdrowia WHO World Health Organisation;
Panamerykaska Organizacja Zdrowia Pan-American Health
Organisation (PAHO);
Organizacja Pastw Amerykaskich Organisation of American States
(OAS);
Midzynarodowa Organizacja Pracy ILO International Labour Office;
Iberoamerykaska Organizacja Bezpieczestwa Spoecznego
Organizacin Iberoamericana de Seguridad Social (OISS); Organizacin
Iberoamericana de Seguridad Social (OISS);
Stowarzyszenie Ameryki aciskiej ds. Bezpieczestwa i Higieny Pracy
La Asociacin Latinoamericana de Seguridad e Higiene en el Trabajo
(ALASEHT) The Latin America Association for Safety and Health at
Work.

24
Europejska Agencja Bezpieczestwa i Zdrowia w Pracy, https://www.osha.europa.eu/pl/organisations
/key _actors/list_eu_institutions#International Organisations
101
_______________________________________________________________________________

Ze wzgldu na kontekst europejski promowany w niniejszym artykule oraz dla


potrzeb realizacji postawionych we wstpnie opracowania celw, autorka
zdecydowaa si przybliy czytelnikowi dwie organizacje midzynarodowe,
tj. WHO oraz ILO. Natomiast prezentacja gwnych graczy na arenie
midzynarodowej zaangaowanych w problematyk bezpieczestwa i higieny
pracy zostaa rozszerzona o Europejsk Agencj Bezpieczestwa i Zdrowia
w Pracy (EU-OSHA). Szerzej zostay omwione kompetencje wybranych
organizacji z punktu widzenia ich zaangaowania w problematyk bezpieczestwa
i warunkw pracy.
Rysunek nr 4: Organizacje midzynarodowe zaangaowane w problematyk BHP

Midzynarodowa Organizacja Pracy,


MOP MOP (ang. International Labour
Organization ILO)

Organizacje
midzynarodowe wiatowa Organizacja Zdrowia,
zaangaowane WHO WHO (ang. World Health Organization)
w problematyk
BHP

Europejska Agencja Bezpieczestwa


EU- i Zdrowia w Pracy, EU-OSHA (ang.
OSHA European Agency for Health and Safety at
Work)

rdo: Opracowanie wasne


25
Midzynarodowa Organizacja Pracy, MOP (ang. International Labour
Organization ILO) zostaa zaoona 28 czerwca 1919 roku jako autonomiczna
26
organizacja stowarzyszona z Lig Narodw. Miaa za zadanie doprowadzi
rzdy, przedsibiorcw i zwizki zawodowe do wsplnego dziaania na rzecz
27
sprawiedliwoci spoecznej i lepszych warunkw ycia na caym wiecie.
MOP jest to trjstronna organizacja Narodw Zjednoczonych (ang. United
Nations), ktra zajmuje si problemami pracowniczymi. Chocia MOP jest
organizacj midzyrzdow, to w pracach wszystkich jej organw, w tym take
w procesie podejmowania decyzji, obok przedstawicieli rzdw, uczestnicz
28
przedstawiciele pracodawcw i pracownikw. Podejmuje midzynarodowe
inicjatywy na zasadzie wsplnego dziaania przedstawicieli rzdw, organizacji

25
Zakad Ubezpiecze Spoecznych, http://www.zus.pl/default.asp?p=2&id=657
26
Ministerstwo Pracy i Polityki Spoecznej, Midzynarodowa Organizacja Pracy. 90 lat istnienia.
Informator, Warszawa 2009, s. 7, http://www.dialog.gov.pl/gfx/mpips/userfiles/_public /Broszury/Mied
zynarodowa%20Organizacja%20Pracy%20-%2090%20lat%20istnienia.pdf
27
Midzynarodowa Organizacja Pracy, http://www.mop.pl/html/index1.html#info_o_mop/historia
_mop.html
28
Ministerstwo Pracy i Polityki Spoecznej, Midzynarodowa Organizacja Pracy. 90 lat istnienia.
Informator, Warszawa 2009, s. 8, http://www.dialog.gov.pl/gfx/mpips/userfiles/_public/Broszury/
Miedzynarodowa%20Organizacja%20Pracy%20-%2090%20lat%20istnienia.pdf
102
_______________________________________________________________________________

pracodawcw i pracownikw w celu polepszenia warunkw pracy i ycia


pracujcych, zmniejszenia bezrobocia, zagwarantowania pracujcym
odpowiednich zarobkw, likwidacji dyskryminacji w dziedzinie zatrudnienia
i szkolenia, ochrony pracy dzieci, modziey i kobiet, ochrony pracownikw
w przypadku ich chorb i schorze zawodowych, uznania zasady swobodnego
29
stowarzyszania si, organizowania ksztacenia zawodowego i technicznego.
Midzynarodowa Organizacja Pracy powstaa jako odpowied na wyzwania,
ktre stany przed spoecznoci midzynarodow w zakresie pracy. Praca dla
kadego, warunki pracy, bezpieczestwo w pracy, edukacja powszechna,
ubezpieczenia spoeczne, wolno zrzeszania si oraz likwidacja wszelkich
30
patologii w pracy to gwne obszary aktywnoci MOP.
MOP koncentruje swoj dziaalno na ustanawianiu standardw pracy
w formie konwencji i zalece, ktrych celem jest poprawa i ochrona warunkw
pracy i ycia mas pracujcych oraz kontrolowanie ich realizacji przez pastwa,
ktre je ratyfikoway. Dostarcza rwnie na szerok skal pomocy technicznej
w rnych dziedzinach. Programy MOP skupione s na wspieraniu realizacji
4 celw strategicznych MOP:
promocji Fundamentalnych Zasad i Praw w Pracy;
zwikszaniu szans na zatrudnienie;
zwikszaniu efektywnoci zabezpieczenia spoecznego;
wzmocnienia dialogu spoecznego.
31
wiatowa Organizacja Zdrowia, WHO (ang. World Health Organization)
z siedzib w Genewie, jest to organizacja dziaajca w ramach ONZ, zajmujca si
ochron zdrowia. W 1946 r. ONZ zwoaa Midzynarodow Konferencj Zdrowia
w Nowym Jorku, gdzie 61 krajw ratyfikowao konwencj WHO. W roku 1948
32
powstanie WHO zostao ratyfikowane przez 88 czonkw.
Do gwnych zada WHO naley:
podejmowanie dziaa na rzecz zwikszenia wsppracy midzy
pastwami w dziedzinie ochrony zdrowia i zwalczania epidemii chorb
zakanych;
ustalanie norm dotyczcych skadu lekarstw i jakoci ywnoci;
zapewnienie opieki medycznej ludnoci wiata;
zmniejszenie umieralnoci niemowlt.
WHO jest zaangaowana rwnie w dziaania na rzecz zdrowia pracownika.
WHO, wsplnie z 60. wiatowym zgromadzeniem zdrowia, przygotowao wiatowy
plan dziaania na rzecz zdrowia pracownika. Cele okrelone w dokumencie
dotycz ochrony i promocji zdrowia w miejscu pracy, poprawy realizacji
i dostpnoci usug medycyny pracy, wczenia zagadnienia zdrowia pracownika
do innych gwnych zasad.
WHO kadzie nacisk na starania uwaajc, e zarwno pomidzy, jak
i w obrbie krajw istniej ogromne luki w obszarze niebezpieczestw, na jakie
naraony jest pracownik w zwizku z wykonywan prac. Jak podaje wiatowa
Organizacja Zdrowia, mniejsza cz kadry pracowniczej ma dostp do usug

29
http://www.zus.pl/default.asp?p=2&id=657
30
Midzynarodowa Organizacja Pracy, http://www.mop.pl/html/index1.html
31
wiatowa Organizacja Zdrowia, http://www.who.int/about/en/
32
Biuro wiatowej Organizacja Zdrowia w Polsce, http://www.who.un.org.pl/
103
_______________________________________________________________________________

medycyny pracy. Plan dziaania WHO skupia si na aspektach odnoszcych si do


zdrowia pracownika, tym samym podejmuje nastpujce zagadnienia:
zapobieganie niebezpieczestwom zwizanym z prac;
obrona i promocja zdrowia w pracy oraz warunkw zatrudnienia;
lepsza reakcja ze strony systemu zdrowia wzgldem zdrowia pracownika.
33
34
Europejska Agencja Bezpieczestwa i Zdrowia w Pracy, EU-OSHA (ang.
European Agency for Safety and Health at Work) zostaa powoana przez Uni
Europejsk w 1996 roku. Celem Europejskiej Agencji Bezpieczestwa i Zdrowia
w Pracy jest uczynienie Europy bezpieczniejszym, zdrowszym i bardziej wydajnym
miejscem pracy. EU-OSHA dy do poprawy warunkw pracy w Europie poprzez
promocj kultury zapobiegania ryzyka.
Do gwnych zada EU-OSHA naley:
zwikszenie poziomu wiadomoci na temat zdrowia i bezpieczestwa
pracownikw, m.in. poprzez kampani Zdrowe i Bezpieczne Miejsce
35
Pracy;
rozpowszechnianie informacji na temat znaczenia zdrowia
i bezpieczestwa pracownikw dla stabilnoci spoecznej oraz wzrostu
gospodarczego w Europie;
projektowanie i opracowywanie praktycznych instrumentw dla sektora
MP pozwalajcych na oceny ryzyka w miejscu pracy;
umoliwienie MP dzielenia si wiedz i dobrymi praktykami w zakresie
BHP;
wsppraca z rzdami, organizacjami pracodawcw i pracownikw,
organami i sieciami UE oraz prywatnymi przedsibiorstwami;
identyfikacja i ocena nowych i pojawiajcych si zagroe w miejscu pracy;
podejmowanie dziaa sucych promowaniu kwestii zwizanych
z bezpieczestwem i higien pracy w innych obszarach polityki, takich jak
edukacja, zdrowie publiczne i badania.
EU-OSHA stoi na stanowisku, e dobry poziom ochrony zdrowia
i bezpieczestwa suy przedsibiorstwu.

BHP w liczbach statystyki midzynarodowe


Do tradycyjnych miar bezpieczestwa i higieny pracy nale wskaniki
wypadkw przy pracy i wskaniki chorb zawodowych. Obliczane s najczciej
jako liczba tych zdarze przypadajca na okrelon liczb osb pracujcych albo
przepracowanych roboczogodzin. Wskaniki te s powszechnie wykorzystywane
w ocenie dziaa w zakresie bezpieczestwa i higieny pracy, stanowic czsto
jedyne jej kryterium. Ich wspln cech jest to, e sygnalizuj wystpowanie
36
problemw poprzez ich skutki, nie identyfikujc jednak ich przyczyn.
W roku 2012 na terenie UE miao miejsce 2,49 mln powanych wypadkw
przy pracy ze skutkiem absencji przekraczajcej 3 dni. Chocia to nadal

33
The Sixtieth World Health Assembly Workers health: global plan of action. WHA60.26, 23 maja 2007,
http://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA60/A60_R26-en.pdf
34
Europejska Agencja Bezpieczestwa i Zdrowia w Pracy, https://osha.europa.eu/pl
35
https://osha.europa.eu/pl/campaigns/index_html
36
Z. Pawowska, Jak ocenia funkcjonowanie przedsibiorstwa w obszarze bezpieczestwa i higieny
pracy, Bezpieczestwo Pracy nauka i praktyka, 2/2006, s. 5-7, Centralny Instytut Ochrony Pracy
Pastwowy Instytut Badawczy
104
_______________________________________________________________________________

zatrwaajca liczba, to jednak liczba osb poszkodowanych w wyniku wypadkw


przy pracy zmniejszya si o 8,7% w roku 2012 w stosunku do roku 2011 (dane dla
UE-28 odnotowano jedynie dla dwch ostatnich lat). Niemniej jednak patrzc na
wartoci dla UE-15, trend malejcy utrzymuje si od roku 2008. Generalnie
w pastwach czonkowskich maleje liczba powanych wypadkw przy pracy,
wyjtek stanowi Wgry, otwa, Litwa, Malta, Rumunia oraz Bugaria zatem
37
kraje, ktrych akces do UE nastpi nie wczeniej jak w roku 2004. (tabela nr 4)
38
Zgodnie z definicj, jak podaje Eurostat (na potrzeby ESAW) wypadek przy
pracy to jednoznaczne i nieprzewidziane zdarzenie prowadzce do urazu
fizycznego, nawet jeli w jego wyniku poszkodowany nie przebywa na zwolnieniu.
Przy czym, naley pamita, e rejestrowaniu podlegaj wypadki, ktrych skutkiem
jest absencja w pracy dusza ni 3 dni.
Tabela nr 4: Powane wypadki przy pracy w UE w latach 2008-2012

Obszar 2008 2011 2012 i2012/2011 i2012/2008 ir


UE-28 b/d 2 724 546 2 487 794 0,913 b/d b/d
UE-15 2 875 027 2 556 047 2 322 907 0,909 0,808 0,948
Austria 66 528 58 253 56 299 0,966 0,846 0,959
Belgia 64 752 55 315 49 546 0,896 0,765 0,935
Bugaria 2 437 1 748 1 768 1,011 0,725 0,923
Chorwacja b/d 10 875 8 844 0,813 b/d b/d
Cypr 2 127 1 747 1 511 0,865 0,710 0,918
Czechy 89 549 37 036 36 013 0,972 0,402 0,796
Dania 47 876 34 333 34 245 0,997 0,715 0,920
Estonia 6 567 5 145 4 993 0,970 0,760 0,934
Finlandia 44 737 40 302 34 821 0,864 0,778 0,939
Francja 523 230 483 476 461 376 0,954 0,882 0,969
Grecja b/d 12 617 11 926 0,945 b/d b/d
Hiszpania 590 989 363 510 281 045 0,773 0,476 0,830
Irlandia 12 967 11 101 9 794 0,882 0,755 0,932
Litwa 2 650 2 155 2 303 1,069 0,869 0,966
Luksemburg 7 056 6 320 6 299 0,997 0,893 0,972
otwa 1 352 1 050 1 213 1,155 0,897 0,973
Malta 2 791 2 121 2 190 1,033 0,785 0,941
Niderlandy 127 200 119 941 116 029 0,967 0,912 0,977
Niemcy 781 673 747 560 709 940 0,950 0,908 0,976
Polska 78 816 69 352 67 472 0,973 0,856 0,962
Portugalia 145 666 121 730 109 511 0,900 0,752 0,931
Rumunia 4 040 2 810 2 889 1,028 0,715 0,920
Sowacja 10 598 7 734 7 469 0,966 0,705 0,916
Sowenia 17 314 12 449 11 505 0,924 0,664 0,903

37
Health and safety at work statistics http://epp.eurostat.ec.europa.eu/statistics_explained
/index.php/Health_and_safety_at_work_statistics
38
Definicja jak odnajdujemy w Eurostat na potrzeby badania EU-LFS ad-hoc modu jest zbiena z t
stosowan w Europejskiej Statystyce Wypadkw przy Pracy. (wypadek przy pracy to jednoznaczne
zdarzenie prowadzce do urazu fizycznego lub psychicznego w wyniku wykonywanej pracy).
105
_______________________________________________________________________________

Obszar 2008 2011 2012 i2012/2011 i2012/2008 ir


Szwecja 24 732 24 089 24 864 1,032 1,005 1,001
Wgry 19 291 14 277 16 717 1,171 0,867 0,965
Wielka Brytania 183 598 156 416 143 171 0,915 0,780 0,940
Wochy 399 689 321 084 274 040 0,853 0,686 0,910
rdo: Opracowanie wasne na podstawie Accidents at work by sex and age (NACE
Rev. 2, A, C-N) [hsw_mi01]

Podobnie zmniejszeniu ulega liczba wypadkw miertelnych, jakie


zarejestrowano na terenie UE odpowiednio 3515 ofiar wypadkw przy pracy
w roku 2012 wobec 3691 w roku 2011. W przypadku tego wskanika trend
spadkowy nie jest a tak wyrany w poszczeglnych krajach czonkowskich. Na 28
pastw, w 14 odnotowano wzrost osb, ktre straciy ycie w wyniku wypadkw
przy pracy. W niektrych Krakach wzrosty byy znaczce, na Malcie 40%,
w Chorwacji 35,1%, na Sowacji 32,4%, w Austrii 29,2%, na otwie i Litwie
odpowiednio 13,8% oraz 12,2%. W Polsce liczba wypadkw miertelnych spada
o 11,9% w roku 2012 w stosunku do roku 2011 i o 33% w porwnaniu z danymi dla
roku 2008. (tabela nr 5)
Wypadek miertelny, jak podaje Eurostat, to wypadek przy pracy, w wyniku
ktrego nastpia mier poszkodowanego w okresie roku czasu od dnia wypadku.
Tabela nr 5: Wypadki miertelne w pracy w UE w latach 2008-2012

Obszar 2008 2011 2012 i2012/2011 i2012/2008 ir


UE-28 b/d 3 691 3 515 95,2% b/d b/d
UE-15 2 742 2 588 2 468 95,4% 90,0% 97,4%
Austria 167 106 137 129,2% 82,0% 95,2%
Belgia 90 66 46 69,7% 51,1% 84,6%
Bugaria 137 84 90 107,1% 65,7% 90,0%
Chorwacja b/d 37 50 135,1% b/d b/d
Cypr 12 5 7 140,0% 58,3% 87,4%
Czechy 162 134 104 77,6% 64,2% 89,5%
Dania 38 41 43 104,9% 113,2% 103,1%
Estonia 16 16 11 68,8% 68,8% 91,1%
Finlandia 25 29 32 110,3% 128,0% 106,4%
Francja 259 501 524 104,6% 202,3% 119,3%
Grecja b/d 34 37 108,8% b/d b/d
Hiszpania 496 336 273 81,3% 55,0% 86,1%
Irlandia 47 47 42 89,4% 89,4% 97,2%
Litwa 71 49 55 112,2% 77,5% 93,8%
Luksemburg 9 10 13 130,0% 144,4% 109,6%
otwa 40 29 33 113,8% 82,5% 95,3%
Malta 2 1 7 700,0% 350,0% 136,8%
Niderlandy 95 37 31 83,8% 32,6% 75,6%
Niemcy 578 469 473 100,9% 81,8% 95,1%
Polska 452 344 303 88,1% 67,0% 90,5%
Portugalia 208 180 162 90,0% 77,9% 93,9%
Ruminia 450 273 257 94,1% 57,1% 86,9%
106
_______________________________________________________________________________

Obszar 2008 2011 2012 i2012/2011 i2012/2008 ir


Sowacja 74 37 49 132,4% 66,2% 90,2%
Sowenia 27 19 21 110,5% 77,8% 93,9%
Szwecja 59 50 37 74,0% 62,7% 89,0%
Wgry 110 75 60 80,0% 54,5% 85,9%
Wielka Brytania 139 172 149 86,6% 107,2% 101,8%
Wochy 740 510 469 92,0% 63,4% 89,2%
rdo: Oopracowanie wasne na podstawie Accidents at work by sex and age (NACE
Rev. 2, A, C-N) [hsw_mi01]

Prezentowane statystyki pokazuj znaczc popraw w obszarze warunkw


pracy na terenie UE. W stosunku do roku 2011 liczba powanych wypadkw przy
pracy spada o blisko 8,7%, a liczba wypadkw miertelnych ulega zmniejszeniu
o niespena 5% (dane dla UE-28). Wnioski pynce z analizy s jeszcze bardziej
optymistyczne, jeli spojrzymy na dane dla UE-27. W roku 2008 w porwnaniu
do roku 2011 na terenie UE miao miejsce okoo 550.000 wicej wypadkw
przy pracy, natomiast liczba wypadkw miertelnych bya wysza o blisko 850
zdarze.
Eurostat, w swoich opracowaniach, dostarcza informacji o wypadkach przy
pracy za pomoc dwch wskanikw, tj.: liczba wypadkw i wskanik
wypadkowoci definiowany jako liczba wypadkw przypadajca na 100 000
pracujcych. Pierwszy z nich zosta omwiony i zaprezentowany w ukadzie
tabelarycznym powyej.
Do oceny wypadkowoci w poszczeglnych krajach czonkowskich
UE naley podchodzi z du ostronoci. Naley mie na uwadze,
e wskaniki liczone dla rnych pastw nie mog by ze sob bezporednio
porwnywane. Wynika to przede wszystkim z tego, e rny jest procent
zgaszania wypadkw przy pracy, co jest konsekwencj obowizujcego w danym
kraju systemu zgaszania wypadkw przy pracy. W zwizku z tym Eurostat
koryguje otrzymywane dane, midzy innymi uwzgldniajc udzia poszczeglnych
sekcji gospodarki w caej gospodarce narodowej, poddajc uzyskane dane
standaryzacji.
Konsekwentnie s gazie przemysu, w ktrych czsto wypadkw jest
wiksza ni w innych. Zatem gospodarki, w ktrych wystpuje znaczcy udzia
gazi szczeglnie naraonych na wystpienie wypadkw przy pracy maj
znacznie wyszy wskanik wypadkowoci liczony dla caego kraju. Aby
unikn tego typu przekama przy porwnywaniu wskanikw dla rnych pastw
stosuje si standaryzacj wskanika wypadkowoci, ktra polega na nadaniu
kadej sekcji na poziomie krajowym tej samej wagi, jak ma ona w caej Unii
Europejskiej.
Rysunek nr 5 ilustruje wartoci wskanika wypadkowoci dla poszczeglnych
pastw czonkowskich w latach 2011 oraz 2012. Z przedstawionych danych
wynika, e najwyszy w UE standaryzowany wskanik wypadkowoci wystpuje
w Portugalii, a nastpnie w Hiszpanii, Francji oraz Niemczech. Z drugiej strony
najniszym wskanikiem wypadkowoci mog si poszczyci Rumunia i Bugaria.
Gdzie ley fenomen tych najlepszych? W sprawnie funkcjonujcym systemie
BHP, czy moe w uomnoci administracyjnej i sabej rejestracji zdarze
wypadkowych w miejscu pracy? To pytanie autorka pozostawia czytelnikowi
do wasnej refleksji.
107
_______________________________________________________________________________

Rysunek nr 5: Standaryzowany wskanik wypadkw przy pracy w UE w latach 2011-


2012 (na podstawie Eurostat)

Wochy 1 717,22
Wielka Brytania 920,87
Wgry 537,79
Szwecja 895,78
Sowenia 1 792,6
Sowacja 368,63
Rumunia 58,69
Portugalia 3 701,21
Polska 602,43
Niemcy 2 630,27
Niderlandy 2 275,34
Malta 2 071,13
otwa 101,29
Luksemburg 2 426,5
Litwa 247,92
Irlandia 817,82
Hiszpania 2 952,64
Grecja 546,11
Francja 2 694,72
Finlandia 2 145,85
Estonia 1 016,61
Dania 1 977,86
Czechy 895,24
Cypr 627,5
Chorwacja 806,26
Bugaria 76,22 2012
Belgia 1 825,72
2011
Austria 1 886,3
UE-15 2 014,7
UE-28 1 626,86

0,00 500,00 1 000,00 1 500,00 2 000,00 2 500,00 3 000,00 3 500,00 4 000,00


rdo: Opracowanie wasne na podstawie Eurostat Accidents at work by sex and age
(NACE Rev. 2, A, C-N) [hsw_mi01]

Men are considerably more likely than women to have an accident or to die
at work. Almost four out of every five (79.0%) serious accidents at work and 19 out
of every 20 (95.9%) fatal accidents at work in the EU-28 in 2011 involved men.

Zakoczenie
Bezpieczestwo i higiena pracy to z jednej strony zbir przepisw, jak i zasad
dotyczcych bezpiecznego i higienicznego wykonywania pracy, a z drugiej osobna
dziedzina wiedzy zajmujca si ksztatowaniem waciwych warunkw pracy. BHP
odnosi si do zbioru zasad dotyczcych bezpiecznego wiadczenia pracy
w higienicznych warunkach.
108
_______________________________________________________________________________

Polityka w zakresie bezpieczestwa i higieny pracy to nie tylko akty prawne,


w postaci ustaw i rozporzdze oczywicie s one wane i musz mie
zastosowanie w miejscu pracy. Niemniej jednak z punktu widzenia osignicia
satysfakcjonujcej poprawy warunkw pracy, w tym zmniejszenia wypadkw przy
pracy i zachorowa na choroby zawodowe, wane jest, aby system prawny zosta
wzmocniony dodatkowymi instrumentami, tj. dialog spoeczny, katalog dobrych
praktyk, podnoszenie wiadomoci, odpowiedzialno spoeczna przedsibiorstw,
zachty o charakterze ekonomicznym, integracja problematyki BHP z innymi
39
obszarami.
W roku 2012 na terenie Unii Europejskiej (UE-28) miay miejsce 2.487.794
powane wypadki przy pracy, czyli takie, ktre skutkoway absencj w pracy
przekraczajc 3 dni. Ponadto, w tym samym czasie doszo do 3515 wypadkw
miertelnych.
Bez wzgldu na kompetencje poszczeglnych organizacji w zakresie
gromadzenia i przetwarzania danych statystycznych, w tym danych dotyczcych
BHP, wane jest usprawnienie procesu rejestracji wypadkw przy pracy na
poziomie krajowym. Naley pamita, e porwnywanie danych z rnych krajw
jest nadal mao efektywne. To w gwnej mierze konsekwencja rnic w zakresie
informacji, jakie w poszczeglnych krajach s rejestrowane w odniesieniu do
40
wypadkw przy pracy.
Dziaania organizacji midzynarodowych, zorientowane na popraw
warunkw pracy i promocj bezpiecznego oraz higienicznego miejsca pracy,
musz by wsparte skutecznym systemem zbierania i przechowywania danych na
temat wypadkw przy pracy. Dziki temu kontrola skutecznoci w poszczeglnych
krajach czonkowskich obowizujcych i nowowprowadzanych przepisw
w zakresie BHP bdzie efektywna, a opracowywane instrumenty dadz realne
rezultaty w postaci zmniejszajcego si poziomu wypadkowoci w miejscach
pracy.

Streszczenie
Celem artykuu jest omwienie najwaniejszych rde informacji na temat
bezpieczestwa i higieny pracy pracownikw w Unii Europejskiej. Szczeglny
nacisk Autorka kadzie na prezentacj wybranych organizacji midzynarodowych
silnie zaangaowanych w dziaania zmierzajce do poprawy warunkw pracy
mieszkacw UE. W artykule zostan rwnie omwione paneuropejskie badania
ankietowe dostarczajce unikatowych danych w obszarze warunkw pracy
obywateli Europy.
Artyku skada si z czterech czci gwnych: tj. wprowadzenia, informacji na
temat BHP instytucje i badania, BHP w liczbach oraz zakoczenia.
Autorka wykazaa, e zaangaowanie instytucji midzynarodowych
w problematyk BHP jest cay czas bardzo due, a nowe i pojawiajce si
zagroenia w miejscu pracy wymagaj cigego gromadzenia danych
statystycznych i prowadzenia bada ankietowych.

39
https://osha.europa.eu/pl/organisations/osh_strategies
40
http://www.ciop.pl/CIOPPortalWAR/appmanager/ciop/pl?_nfpb=true&_pageLabel=P13000148913428
73732332&html_tresc_root_id=1197&html_tresc_id=1199&html_klucz=1197&html_klucz_spis=103
109
_______________________________________________________________________________

Summery
The aim of the paper is to elaborate the main sources of information in the
field of occupational health and safety of workers in the EU. The emphasis is
placed on the presentation of selected international organizations with a strong
involvement in the activities aimed at improvement of working conditions of EU
citizens. In the article European surveys that provide unique information and fill
a very important gap in the field of health and safety at work are discussed.
The article consists of 4 main parts: introduction, information in the field
of OHS institutions and surveys, OHS in numbers and conclusions.
The Author has proven that international institutions contribution to the OHS
problems is still very strong, and new and emerging risks in the working places
require continuous statistical data gathering and conducting empirical surveys.

Bibliografia
1. 7. Modzka-Stybel A., ESENER Europejskie badanie przedsibiorstw na
temat nowych zagroe w miejscu pracy. Bezpieczestwo Pracy. BP
12/2010 http://archiwum.ciop.pl/44829
2. Biuro wiatowej Organizacja Zdrowia w Polsce, http://www.who.un.org.pl/
3. Bladocha E., Skaba A., Identyfikacja zagroe i ocena ryzyka na
stanowisku pracy: magazynier tektury falistej. (w:) Bezpieczestwo.
Aspekty polskie i midzynarodowe. Lisiak H. (red.). Pozna 2013
4. Centralny Instytut Ochrony Pracy Pastwowy Instytut Badawczy,
Metodyka statystycznych analiz wypadkw przy pracy. Warszawa 2007
5. Centralny Instytutu Ochrony Pracy, http://www.ciop.pl/CIOPPortalWAR/
appmanager/ciop/pl?_nfpb=true&_pageLabel=P130001489134287373233
2&html_tresc_root_id=1197&html_tresc_id=1199&html_klucz=1197&html_
klucz_spis=103
6. Centralny Instytutu Ochrony Pracy, www.ciop.pl
7. Europejska Agencja Bezpieczestwa i Zdrowia w Pracy, https://osha.
europa.eu/pl
8. Europejska Agencja Bezpieczestwa i Zdrowia w Pracy, https://osha.
europa.eu/pl/legislation/directives/directives-intro
9. Europejska Agencja Bezpieczestwa i Zdrowia w Pracy, https://osha.
europa.eu/pl/campaigns/index_html
10. Europejska Agencja Bezpieczestwa i Zdrowia w Pracy, https://osha.
europa.eu/pl/organisations/osh_strategies
11. Europejska Agencja Bezpieczestwa i Zdrowia w Pracy, https://www.
osha.europa.eu/pl/organisations/key_actors/list_eu_institutions#Internation
al Organisations
12. Europejska Fundacja na rzecz Poprawy Warunkw ycia i Pracy,
www.eurofund.europa.eu
13. Eurostat, Average number of actual weekly hours of work in main job, by
sex, professional status, full-time/part-time and occupation (hours)
[lfsa_ewhais], rok 2014
14. Eurostat, Health and safety at work statistics, http://epp.eurostat.ec.europa.
eu/statistics_explained/index.php/Health_and_safety_at_work_statistics
110
_______________________________________________________________________________

15. Eurostat, Number of hours actually worked and paid per employee NACE
Rev. 2 [lc_nnum2_r2], rok 2012
16. Fundacja Rozwoju Przedsibiorczoci, http://www.frp.lodz.pl/osha/info/
osha0077
17. Gazeta Wyborcza, 06.06.2014 http://wyborcza.biz/biznes/1,100969,16109
216,KE__kraje_czlonkowskie_powinny_lepiej_egzekwowac_przepisy.html
18. http://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA60/A60_R26-en.pdf
19. http://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:12012E/
TXT&from=PL
20. http://www.dialog.gov.pl/gfx/mpips/userfiles/_public/Broszury/Miedzynarod
owa%20Organizacja%20Pracy%20-%2090%20lat%20istnienia.pdf
21. http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/Raport_Metodyka_pomiaru_ko
sztow_posrednich_17.09/$FILE/Raport_Metodyka%20pomiaru%20koszto
w %20posrednich_17.09.pdf
22. http://www.mop.pl/html/index1.html#info_o_mop/historia_mop.html
23. Komisja Europejska, Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego,
Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Spoecznego i Komitetu
Regionw w sprawie strategicznych ram UE dotyczcych bezpieczestwa
i higieny pracy na lata 20142020, COM(2014) 332 final, Bruksela
6 sierpnia 2014, http://ec.europa.eu/social/home.jsp?langId=pl
24. Metodyka pomiaru kosztw porednich w polskim systemie ochrony
zdrowia. Warszawa 2013
25. Midzynarodowa Organizacja Pracy, http://www.mop.pl/html/index1.html
26. Ministerial Round Tables 2001, 54th World Health Assembly, Mental
Health. A Call for Action by World Health Ministers, World Health
Organization, Geneva 2001 http://www.who.int/mental_health /advocacy
/en/Call_for_Action_MoH_Intro.pdf
27. Ministerstwo Pracy i Polityki Spoecznej, Midzynarodowa Organizacja
Pracy. 90 lat istnienia. Informator. Warszawa 2009
28. Murray C.J.L., Lopez A.D., The Global Burden of Disease:
A Comprehensive Assessment of Mortality and Disability from Diseases,
Injuries and Risk Factors in 1990 and Projected to 2020. Geneva,
Switzerland; World Health Organization, 1996.
29. Nowacki K., Lis T., akomy K., Maysa T., Bezpieczestwo pracy kobiet
w zakadach przemysowych. Polskie Towarzystwo Zarzdzania Produkcj
30. Ovacilli S., OHS In the World, Ankara, May 2010, www.oicvet.org/files/
pilot-OHS_in_the_World.ppt
31. Pawowska Z., Jak ocenia funkcjonowanie przedsibiorstwa w obszarze
bezpieczestwa i higieny pracy. Bezpieczestwo Pracy nauka
i praktyka, 2/2006, s. 5-7, Centralny Instytut Ochrony Pracy Pastwowy
Instytut Badawczy
32. PN-N 18001 Systemy Zarzdzania Bezpieczestwem i Higien Pracy.
Wymagania. 2004
33. Portal internetowy asystent bhp, http://asystentbhp.pl/art/definicja-bhp/1
#.UjdazX9Cmhp
34. Portal internetowy bhp abc http://www.bhp.abc.com.pl/czytaj/-/artykul/osie
m-na-dziesiec-osob-uwaza-ze-poziom-stresu-w-pracy-ciagle-wzrasta
111
_______________________________________________________________________________

35. wiatowa Organizacja Zdrowia, http://www.who.int/about/en/


36. The Sixtieth World Health Assembly Workers health: global plan of action.
WHA60.26, 23 maja 2007
37. Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, Dz. Urz. UE 2012 C326/47,
Art. 153, (dawny art. 137 Traktatu ustanawiajcego Wsplnot Europejsk
(TWE) opublikowany w Dz. Urz. UE 2006 C 321 E)
38. Traktat o Unii Europejskiej, Dz. Urz. UE 2010 C83/3, Art. 151, (dawny art.
136 Traktatu ustanawiajcego Wsplnot Europejsk (TWE) opublikowany
w Dz. Urz. UE 2006 C 321 E), http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUri
Serv.do?uri=OJ:C:2010:083:FULL:PL:PDF
39. Zakad Ubezpiecze Spoecznych, http://www.zus.pl/default.asp?p=2&i
d=657
112
_______________________________________________________________________________
113
_______________________________________________________________________________

BEZPIECZESTWO
WEWNTRZNE
114
_______________________________________________________________________________
115
_______________________________________________________________________________

Wojciech GIZICKI
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawa II

AKTYWNO NA RZECZ BEZPIECZESTWA I MOTYWACJE PROOBRONNE


MODZIEY NA PRZYKADZIE DZIAA LEGII AKADEMICKIEJ KUL

Takie bd Rzeczypospolite
jakie ich modziey chowanie

Wprowadzenie
Od kilku lat wzrasta zainteresowanie modziey formacjami mundurowymi.
Jest to z pewnoci wynikiem atrakcyjnoci pracy w tego rodzaju subach,
stabilizacj zatrudnienia i wynagrodzenia oraz przywilejami z tym zwizanymi.
Jakkolwiek jednak wydaje si, e u znacznej czci modych ludzi istniej
motywacje pozamaterialne. Postawy patriotyczne, proobronne, budowanie
tosamoci i duma narodowa s czstymi argumentami podawanymi w przypadku
dyskusji przy okazji wyjaniania fenomenu zainteresowania bezpieczestwem
i sub dla Ojczyzny. witowanie rocznic narodowych, wydarzenia z udziaem
wojska, pami o wanych datach z dziejw Polski gromadz szerok rzesz
dzieci i modziey. Daje to nadziej na ksztatowanie waciwych postaw
obywatelskich w dorosym yciu. Nie jest to ju z pewnoci jedynie moda, ale
coraz czciej rzeczywista potrzeba.
Celem artykuu jest przyblienie istoty dziaa formacji proobronnych oraz
analiza postrzegania i motywacji proobronnych modziey. Zasadnicza cze
bada oparta jest na opiniach zebranych wrd modziey zaangaowanej
w dziaalno Legii Akademickiej KUL. W kontekcie problemu badawczego
pojawia si kilka zasadniczych pyta: jakie cele przywiecaj organizacjom
proobronnym? Jakie motywacje towarzysz aktywnej dziaalnoci w analizowanych
formacjach? Jaki jest odbir zasadniczych problemw dotyczcych
bezpieczestwa narodowego i midzynarodowego?

Legia Akademicka KUL jako przykad ochotniczej formacji proobronnej


Ochotnicze formacje proobronne maj w Polsce dug tradycj. Zaczy si
dynamicznie rozwija zwaszcza po odzyskaniu przez Polsk niepodlegoci
w 1918 r. Wzrost postaw patriotycznych, obronnych i zwizanych z odbudow siy
pastwa, ugruntowania jego pozycji, szerokie wsparcie instytucji wojskowych oraz
1
edukacja dla bezpieczestwa stanowiy najwaniejsze cele tego typu organizacji.
Ich aktywno w okresie midzywojennym bya stosunkowo dua, a w czasie
wojny cz z nich stanowio wan cz walki wyzwoleczej. Powane
zaamanie dziaalnoci tego rodzaju by okres PRL. Pozorna aktywno
obywatelska, w tym proobronna bya podporzdkowana ideologii sukcesu

1
Zob. m.in. A. Cwer, Wychowanie proobronne modziey szk rednich w Polsce w okresie
dwudziestolecia midzywojennego. PO-OC w szkole, nr 2/1998; J. Ksik, Nard pod broni.
Spoeczestwa w programie polskiej polityki wojskowej 1918-1939. Wrocaw 1998; J.S. Kardas,
Edukacja obronna w Polsce. Warszawa 1999; A. Skrabacz, Istota funkcjonowania organizacji
proobronnych w aspekcie historycznym. Zeszyt Problemowy, nr 4/2000
116
_______________________________________________________________________________

socjalistycznego pastwa i musiaa wspgra z formacjami w innych pastwach


bloku wschodniego.
Dynamiczne odrodzenie idei dziaalnoci obywatelskiej, w tym w ramach
formacji proobronnych, ma miejsce od 1989 r. Dziki zmianom systemowym,
uzyskaniu podmiotowoci i realnego wpywu na podejmowane decyzje,
spoeczestwo zaczo organizowa rne formy aktywnoci. Organizacje
pozarzdowe coraz wyraniej wkraczay w przestrze publiczn i stanowi
wspczenie trway element pastwa. Nie jest to wci poziom zadowalajcy,
zwaszcza w kontekcie systematycznego dziaania, jakkolwiek jednak trudno
lekceway i nie docenia ich wpywu na wiele przestrzeni spoeczno-
2
politycznych.
Pocztki dziaalnoci Legii Akademickiej datowane s na 1918 rok. Formacja
zostaa powoana niemal jednoczenie w najwikszych orodkach akademickich
rodzcej si II RP, w tym w Lublinie. Odegraa ona istotn rol w ksztatowaniu si
wiadomoci narodowej w pierwszych latach po odzyskaniu niepodlegoci.
W okresie midzywojennym dziaalno LA bya kilkukrotnie zawieszana
i wznawiana. II wojna wiatowa i okres PRL spowodowa faktyczne zaprzestanie
dziaalnoci. Moliwo odrodzenia si aktywnoci proobronnej wrd studentw
sta si faktem w III RP. Proces ten by jednak dugi. Legia Akademicka KUL
3
zostaa utworzona w KUL 26 marca 2004 roku. W cigu dekady swojej
dziaalnoci wpisaa si na trwae w aktywno studenck Uniwersytetu. Legionici
peni asyst przy wszystkich najwaniejszych uroczystociach Uczelni, angauj
si w projekty naukowe, promocyjne i organizacyjne. Zasadnicza dziaalno
zwizana jest jednak z zaoeniami zawartymi w statucie stowarzyszenia.
Najwaniejsze z nich skupione s wok:
aktywnoci na rzecz wsparcia niepodlegoci RP;
wychowania obywatelskiego w duchu wartoci chrzecijaskich
i patriotycznych;
przygotowania wojskowego i proobronnego, w tym wzmacniania
sprawnoci fizycznej;
wsppracy z instytucjami mundurowymi i paramilitarnymi.
Gwna dziaalno praktyczna skupia si na organizowaniu szeregu szkole.
4
Znaczna ich cz odbywa si w wanych jednostkach wojskowych. Kadr
szkoleniow stanowi oficerowie wojska polskiego, czynni i byli onierze, w tym
jednostek specjalnych i uczestnicy misji zagranicznych. W 2014 roku Legia
Akademicka KUL wraz z innymi podmiotami dziaajcymi na rzecz obrony
terytorialnej i cywilnej rozpocza projekt pod nazw Obrona Terytorialna

2
J. Marczak (red.), Za Samoorganizacj spoeczestwa na rzecz bezpieczestwa powszechnego.
Samoobrona powszechna III Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa 2000; P. Frczak, Trzeci sektor
w III Rzeczypospolitej. Warszawa 2002; W. Kitler, Obrona cywilna (niemilitarna) w Polsce. Warszawa
2002; A. Skrabacz, K. Teresiak, Udzia organizacji pozarzdowych w realizacji misji i celw obrony
narodowej Polski. Warszawa 2005; A. Skrabacz, Organizacje pozarzdowe wobec wyzwa
i zagroe bezpieczestwa narodowego Polski w XXI wieku. Inowrocaw 2006
3
Cennym opracowaniem ilustrujcym aktywno organizacji proobronnych na Lubelszczynie jest
praca U. Lulkiewicz, Tosamo modzieowych organizacji proobronnych (na przykadzie
wojewdztwa lubelskiego). Lublin 2007, (niepublikowana praca doktorska)
4
S to m.in. Centrum Szkolenia Si Powietrznych w Koszalinie, Akademia Marynarki Wojennej w Gdyni,
Wysza Szkoa Oficerska Si Powietrznych w Dblinie, Wysza Szkoa Ofierska Wojsk Ldowych we
Wrocawiu.
117
_______________________________________________________________________________

Wojewdztwa Lubelskiego (OTWL). Celem tej aktywnoci jest udzielanie wsparcia


jednostkom samorzdu terytorialnego w przypadku wystpienia sytuacji kryzysowej
lub zagroenia konfliktem zbrojnym. Cz szkole w ramach tego projektu jest
wzorowana na Gwardii Narodowej funkcjonujcej w USA, a patronat nad
poszczeglnymi wydarzeniami sprawuje take Biuro Bezpieczestwa Narodowego.
Legia Akademicka KUL z uwagi na swoj aktywno i powane podejcie do
zaoonych celw zostaa jednym z filarw projektu MON i Ministra Tomasza
5
Siemoniaka, zwizanego z prb utworzenia systemu obrony terytorialnej Polski.
Potrzeba efektywnego funkcjonowania takiego systemu jest bezporednio
zwizana z wyzwaniami, jakie przynosi rzeczywisto midzynarodowa, w tym
szczeglnie konflikt na Ukrainie. W tym kontekcie analizowana jednostka
w styczniu 2015 roku bya wizytowana przez penomocnika MON gen. prof.
Bogusawa Packa. Jej celem byo stwierdzenie poziomu przygotowania formacji do
wyzwa zwizanych z przygotowywanym projektem.
Praktyczne formy aktywnoci szkoleniowej LA KUL koncentruj si na
4 szczegowych obszarach. S to:
medycyna pola walki;
systemy dowodzenia i cznoci;
sztuki walki;
strzelectwo i wiedza o broni.
Propozycje te s bezporednio zwizane z przygotowaniem legionistw do
zada w czasie dziaa w sytuacji kryzysowej lub wystpienia konfliktu zbrojnego.
Znajomo zagadnie w kadym w wymienionych obszarw moe decydowa
o przewadze i sukcesie na polu walki.

Motywacje do dziaania i percepcja bezpieczestwa czonkw Legii


Akademickiej KUL
Kluczowym zagadnieniem przy dokonywaniu analizy dziaalnoci organizacji
pozarzdowych jest poznanie motywacji osb zaangaowanych. W perspektywie
przedmiotu dziaa badanych w niniejszym tekcie formacji proobronnych jest
to zagadnienie szczeglnie ciekawe i wane. Suba wojskowa bya jeszcze do
niedawna traktowana przez modzie jako nieatrakcyjna i niepotrzebnie zajmujca
czas. Std te istotne jest poznanie opinii modych osb zaangaowanych
w zupenie dobrowoln form aktywnoci paramilitarnej.
Analiza materiau wasnego oparta jest o dane pochodzce z badania
ankietowego 86 uczestnikw szkolenia unitarnego LA KUL, przeprowadzonego
i opracowanego na przeomie 2013 i 2014 r. Ankieta skadaa si z 15 pyta
dotyczcych motywacji do dziaania w formacji proobronnej oraz opinii
6
o bezpieczestwie narodowym i midzynarodowym.
Na struktur demograficzn badanej grupy skaday si takie cechy, jak pe,
wiek, profil edukacji oraz miejsce pochodzenia. Zdecydowan cz czonkw

5
Stowarzyszenie Instruktorw Legii Akademickiej zostao czonkiem Federacji Organizacji
Proobronnych, stowarzyszenia ktre zostao zawizane 21 marca 2015 r. w Warszawie. Celem
Federacji bdzie integracja formacji proobronnych w Polsce i moliwie szerokie wczenie ich
w system bezpieczestwa pastwa. Szereg biecych informacji na temat aktywnoci LA KUL mona
znale na stronie internetowej stowarzyszenia: www.legiaakademicka.pl
6
Jest to cz przygotowa do szerszego opracowania bada czonkw organizacji proobronnych,
ktre autor podejmuje w ramach dziaalnoci naukowej.
118
_______________________________________________________________________________

dziaa LA KUL stanowi mczyni (74.1%, przy 25.9% badanych kobiet). Biorc
jednak pod uwag informacje zebrane podczas spotka z kadr kierownicz
formacji mona stwierdzi, e systematyczne wzrasta liczba kobiet
zaangaowanych w dziaalno proobronn, w tym LA KUL. Wrd zbadanych
czonkw szkolenia dominowaa modzie do 18 roku ycia (57%) oraz studenci
(33.7%). Pozostaa cz uczestnikw to modzie powyej 24 roku ycia, tj. 8.1%.
Osoby te stanowiy trzon kadry kierowniczej i szkoleniowej. W przypadku profilu
edukacyjnego dominowali uczniowie i studenci kierunkw spoeczno-
humanistycznych 41.7%. Uczestnicy szkolenia pochodzili w wikszoci (41.9%)
z terenw wiejskich i maomiasteczkowych (miasta do 20 ty mieszkacw).
Pierwsze i zasadnicze pytanie zadane uczestnikom szkolenia dotyczyo
powodw zaangaowania w dziaalno Legii Akademickiej KUL. Spord szeciu
propozycji najczciej pojawiaa si odpowied wskazujca na zasadno realizacji
idei patriotycznych i niepodlegociowych (51.6%). Drug istotn statystycznie
motywacj bya osobista ch wsparcia procesw zwizanych z bezpieczestwem
pastwa (46.8%). Warty podkrelenia jest fakt, e badani sporadycznie wskazywali
na motywacje towarzysko-zabawowe. Analizujc to pytanie mona stwierdzi
z du odpowiedzialnoci, e wskazywane powody wasnego zaangaowania
pokrywaj si w zasadniczym stopniu z celami zawartymi w statucie LA KUL.
Wykres nr 1: Motywacje zaangaowania w dziaalno pro obronn

realizacja idei niepodlegociowych i


51,6%
patriotycznych
osobiste wsparcie procesw na rzecz
46,8%
pastwa

podnoszenie sprawnoci fizycznej 37,1%

zaangaowanie w powan dziaalno


32,3%
spoeczn

przeycie przygody 16,1%

nawizywanie nowych znajomoci 11,3%

inne 4,8%

0,0% 10,0% 20,0% 30,0% 40,0% 50,0% 60,0%


rdo: Opracowanie wasne (procenty nie sumuj si do 100, gdy ankietowani mogli
wskaza 2 opcje)

Dokonujc analizy pytania dotyczcego motywacji do dziaania


w organizacjach paramilitarnych mona wskaza, e modzie do 18 roku ycia
czciej podkrela swoje przywizanie do idei patriotycznych
119
_______________________________________________________________________________

7
i niepodlegociowych. Wraz z wiekiem ronie przekonanie o koniecznoci
pragmatycznego podejcia do bezpieczestwa, zwizanego z bezporednim,
osobistym udziaem w rnorakich dziaaniach na rzecz bezpieczestwa pastwa
(tab. 1). Jak si wydaje nie musi to wynika tylko z pobudek patriotycznych, cho
oczywicie obecnych we wskazaniach, ale take np. z uwarunkowa
geopolitycznych i sytuacji midzynarodowej.
Tabela nr 1: Powody zaangaowania w dziaalno proobronn a wiek respondentw

Jakie s najwaniejsze powody Pani/Pana wiek


zaangaowania w dziaalno Legii Akademickiej? do 18 lat powyej 18 lat
osobiste wsparcie procesw na rzecz bezpieczestwa
38,8% 52,8%
pastwa
realizacja idei niepodlegociowych i patriotycznych 51,0% 38,9%
zaangaowanie w powan dziaalno spoeczn 24,5% 33,3%
podnoszenie sprawnoci fizycznej 32,7% 19,4%
nawizywanie nowych znajomoci 8,2% 11,1%
przeycie przygody 16,3% 11,1%
inne 2,0% 5,6%
rdo: Opracowanie wasne (procenty nie sumuj si do 100, gdy ankietowani mogli
wskaza 2 opcje)

Kolejne pytanie dotyczyo opinii na temat zasadnoci zaj w zakresie


szkolenia z podstaw obronnoci w programie studiw wyszych. Uzyskane
odpowiedzi wskazuj na zasadno takiego zaoenia (90.7% odpowiedzi
twierdzcych). Koresponduje to z zaoeniami zawartymi w strategicznych
dokumentach dotyczcych bezpieczestwa Polski. Bardzo wyranie przewija si
tam kwestia upowszechniania problematyki bezpieczestwa oraz wczania w t
problematyk szerokiego grona obywateli, w tym od najmodszych lat. Kwesta
umiejtnego zachowania si w sytuacji zagroenia jest kluczowa dla jego
zaegnania oraz zapewnienia sobie bezpieczestwa.
Jak wskazano na pocztku artykuu, jedn z gwnych motywacji aktywnego
dziaania w organizacjach proobronnych moe by ch zwizania swojej
zawodowej przyszoci z wojskiem lub subami mundurowymi. Na zadane pytanie
o tak ewentualno twierdzco odpowiedziao 82.5% respondentw. Wida wic
wyranie, e teza wskazujca na atrakcyjno instytucji zajmujcych si
bezpieczestwem jest zasadna. Ponadto wanym argumentem wskazywanym
w wielu badaniach jest wci duy presti spoeczny tych formacji, zwaszcza
8
wojska i policji. Przekonanie to jest czciej podzielane zwaszcza
w rodowiskach wiejskich i maomiasteczkowych. Suby mundurowe s tam
czsto jedn z niewielu instytucji dajcych gwarancj stabilnego zatrudnienia
i prowadzenia spokojnego ycia zawodowego, stanowicego podstawy finansowej
niezalenoci (tab. 2).

7
M. Piejko, Wielka moda na strzelanie. Gazeta Polska, 22 wrzenia 2014, s. 11; G. Szymanik,
Obywatelu powoaj si sam: Szymanik chwyta za bro. Gazeta Wyborcza, 11 grudnia 2014 r., s. 6-8
8
Zob. komunikat z bada CBOS z 25 wrzenia 2014 r. pt. Oceny instytucji publicznych. Dobrze prac
wojska ocenia 67%, a policji 66% badanych Polakw.
120
_______________________________________________________________________________

Tabela nr 2: Plany zwizania pracy zawodowej ze subami mundurowymi a wielko


miejscowoci pochodzenia

Czy wie Pani/Pan swoj Miejsce pochodzenia


przyszo z prac miejscowo
miejscowo powyej Ogem
w ramach sub do 20 tys.
20 tys. mieszkacw
mundurowych? mieszkacw
tak 88,9% 71,1% 79,7%
nie 2,8% 15,8% 9,5%
trudno powiedzie 8,3% 13,2% 10,8%
Ogem 100,0% 100,0% 100,0%
rdo: Opracowanie wasne

Mao optymistyczne s wskazania dotyczce oceny Polski jako pastwa


bezpiecznego. Wikszo badanych osb wskazaa (53.5%), e Polska nie jest
obecnie pastwem bezpiecznym. Jak si wydaje wpyw na tak ocen miay
zarwno uwarunkowania zewntrzne, jak i wewntrzne. W okresie prowadzenia
bada coraz wyraniej niepokojco rozwijaa si sytuacja na Ukrainie. Ponadto
bardzo negatywny przebieg przybray zdarzenia na Bliskim Wschodzie, zwaszcza
w Syrii i Afryce Pnocnej. W wymiarze wewntrznym stosunkowo wolno
przebiegaa modernizacja wojska polskiego, zarwno w aspekcie kadrowym, jak
i sprztowym. Znacznie bardziej krytyczni w kwestii oceny bezpieczestwa Polski
byli mczyni (57.1% negatywnych opinii). Znamienne jest jednak to, e poowa
z badanych kobiet i jedna pita ankietowanych mczyzn nie potrafia
jednoznacznie odpowiedzie na to pytanie. By moe wynika to ze stosunkowo
modego wieku badanych i braku precyzyjnej oceny m.in. uwarunkowa
zewntrznych oraz duej dynamiki zjawisk w najbliszym i dalszym otoczeniu
Polski.
Bardzo ciekawe, inspirujce badawczo i organizacyjnie, okazay si
odpowiedzi na pytanie dotyczce wskaza na podstaw dziaa obronnych, jakie
powinny obwizywa w Polsce. Wrd uczestnikw szkolenia LA KUL panowao
zdecydowane przekonanie o koniecznoci wzmacniania wasnego potencjau
obronnego (53.5% odpowiedzi). Na drugim miejscu wskazywano zasadno
udziau w sojuszach militarnych (24.4% odpowiedzi). Analiza tego pytania rwnie
potwierdza ostatnie deklaracje i decyzje podejmowane na poziomie wykonawczym.
Rzd w 2014 roku podj decyzj o podniesieniu do 2% PKB wydatki na
obronno. W przypadku zagroenia zewntrznego zasadnicze znaczenie bd
miay wasne moliwoci przeciwstawienia si agresorowi, odparcia ataku i dania
szansy na wsparcie sojusznicze, ktre wymaga przecie czasu na zorganizowanie
i skuteczne uycie.
121
_______________________________________________________________________________

Wykres nr 2: Podstawa dziaa obronnych Polski

rozwijanie wasnego potencjau obronnego 53,5%

udzia w euroatlantyckich sojuszach wojskowych 24,4%

cisa wsppraca z pastwami ssiadujcymi 15,1%

udzia w sojuszu wojskowym z udziaem Rosji 5,8%

inne

0,0% 10,0% 20,0% 30,0% 40,0% 50,0% 60,0%

rdo: Opracowanie wasne

Z pytaniem o podstawy dziaa obronnych koresponduje kolejne, dotyczce


struktury si zbrojnych. W przypadku wskazania na ich specyfik wewntrzn
dominuje pogld o zasadnoci poczenia armii zawodowej z formacjami
ochotniczymi (46.5%). Mimo to, istotn liczb zwolennikw ma armia oparta
o obowizkowy pobr. Na tak koniczno wskazaa ponad 1/3 badanych.
Zwolennikiem armii w peni zawodowej by jedynie co pity badany. Std te
zasadne wydaje si pytanie o wspczesny ksztat wojska polskiego. Wyzwania
stojce przed pastwem w kontekcie zwaszcza konfliktu na Ukrainie uzasadniaj
potrzeb konstruktywnej dyskusji o powrocie do czciowej/czasowej powszechnej
mobilizacji lub stworzenia wikszej moliwoci przeszkolenia wojskowego dla duej
9
rzeszy ochotnikw. Zwolennikami armii pochodzcej z obowizkowego poboru s
znacznie czciej osoby pochodzce z maych miejscowoci (tab.3).
Wykres nr 3: Struktura si zbrojnych w Polsce

rdo: Opracowanie wasne

9
M. Domagalski, Bdzie zacig do armii terytorialnej? Rzeczpospolita, 13 marca 2014, s. A6;
M. Kozubal, Karabin dla ochotnika i rezerwisty. Rzeczpospolita, 2 grudnia 2014, s. A7; Zaczniemy
szkoli ochotnikw: z Tomaszem Siemoniakiem, wicepremierem i ministrem obrony, rozmawia
ukasz Warzecha. w Sieci, 6 listopada 2014, s. 22-24
122
_______________________________________________________________________________

Tabela nr 3: Struktura si zbrojnych w Polsce a miejscowo pochodzenia

Jaki ksztat wedug Miejsce pochodzenia


Pani/Pana powinny miejscowo miejscowo Ogem
przybra siy zbrojne do 20 tys. powyej 20 tys.
w Polsce? mieszkacw mieszkacw
armia w peni zawodowa 19,4% 15,8% 17,6%
armia zawodowa z
ochotniczymi siami rezerwy 36,1% 57,9% 47,3%
(np. NSR)
armia z obowizkowego
44,4% 26,3% 35,1%
poboru
Ogem 100,0% 100,0% 100,0%
rdo: Opracowanie wasne

Jednym z argumentw na rzecz profesjonalizacji i podniesienia jakoci armii


jest udzia onierzy w wojskowych misjach zagranicznych. Pytanie o zasadno
takiego wykorzystania wojska zostao rwnie zadane legionistom. Ponad 2/3
z nich uznao, e wysyanie onierzy poza granice Polski jest uzasadnione. Naley
jednak podkreli, e prawie 20% badanych nie potrafio jednoznacznie
sprecyzowa swojej opinii.
Niezmiennie dyskusyjnym problemem w Polsce jest kwestia priorytetw
w obszarze strategicznego partnerstwa. Niestety pojawiaj si opozycyjne wobec
siebie opcje: europejska (UE) i transatlantycka (NATO/USA). Naley jednak
stwierdzi, e bezpieczestwo midzynarodowe wymaga zgodnej wsppracy
partnerw po obu stronach Atlantyku. W przypadku Polski jest to rwnie
konieczne. Cho tradycyjnie ju, nie bez istotnych argumentw potwierdzajcych
taki wybr, bazujemy na silnym wsparciu Stanw Zjednoczonych. Nie wyklucza to
jednak wsppracy w ramach UE. Std te nie mog dziwi wskazania badanej
modziey w kolejnym pytaniu, dotyczcym gwnego partnera Polski w obszarze
bezpieczestwa. Zwolennikw partnerstwa z USA (34.9%) i UE (33.7%) jest niemal
tyle samo.
Wykres nr 4: Podstawowe podmioty partnerstwa strategicznego Polski

rdo: Opracowanie wasne


123
_______________________________________________________________________________

Nie sposb jednak obroni tezy, e Europa dysponuje wspczenie duymi


moliwociami wsplnotowymi w zakresie obrony. Coraz wyraniej wida, e jako
wsplnota polityczna w zasadzie nie istnieje. Ciar dziaa w imieniu Europy
podejmuj wci najwiksze pastwa: Niemcy, Francja, Wielka Brytania.
Uwidaczniaj to zarwno konflikt na Ukrainie, jak i dziaania wobec Pastwa
Islamskiego (ISIS). Std te nie ma na dzisiaj alternatywy dla cisej wsppracy
ze Stanami Zjednoczonymi.
Istotne statystycznie w przypadku tego pytania jest wskazanie na oparcie
bezpieczestwa na sojuszu z Rosj (11.6% badanych). Wydaje si, e cz
z respondentw prbuje wkomponowa to pastwo w system bezpieczestwa
midzynarodowego. Byaby to oczywicie podana perspektywa, jakkolwiek
biorc pod uwag biece wydarzenia na Ukrainie, bardzo odlega i trudna do
sfinalizowania.
Ostatnie zadane pytanie dotyczyo wskazania na gwne zagroenia dla
bezpieczestwa Polski. Spord szeciu moliwoci, zarwno o militarnym, jak
i niemilitarnym charakterze, najczciej wskazywano konflikty z pastwami
ssiedzkimi (44.6%). Z du doz prawdopodobiestwa naley zaoy, e
chodzio o moliwo otwartej konfrontacji z Rosj. Z pewnoci niekorzystne s
take trudne relacje z Biaorusi oraz kryzys w relacjach z Litw, zwizany
z mniejszoci polsk. Ponadto znaczn ilo wskaza miay zagroenia zwizane
z atakami terrorystycznymi (43.1%). Jest to uzasadnione w kontekcie wzrastajcej
aktywnoci organizacji terrorystycznych w Europie, zwaszcza w pastwach
zaangaowanych w ich zwalczanie.
Wykres nr 5: Gwne zagroenia dla bezpieczestwa Polski

kryzysy/konflikty z pastwami ssziedzkimi 44,6%

ataki terrorystyczne 43,1%

powszechny konflikt zbrojny 35,4%

kryzysy ekonomiczne 30,8%

kryzysy spoeczne 27,7%

klski i katastrofy naturalne 15,4%

0,0% 5,0% 10,0% 15,0% 20,0% 25,0% 30,0% 35,0% 40,0% 45,0% 50,0%

rdo: Opracowanie wasne (procenty nie sumuj si do 100, gdy ankietowani mogli
wskaza 2 opcje)
124
_______________________________________________________________________________

Biorc pod uwag pe ankietowanych mona wskaza na ciekaw zaleno.


Wrd mczyzn dominuje wyranie pogld o zagroeniu wynikajcym ze strony
pastw ssiedzkich. Jednak na uwag zasuguje przewaga wskaza w wikszoci
podanych alternatyw wrd kobiet. W trzech przypadkach s one znaczce. By
moe naley to wiza z naturaln, wrodzon u kobiet trosk o funkcjonowanie
w warunkach zwikszonego poczucia bezpieczestwa. Std te wskazania te maj
uwraliwi na skuteczne eliminowanie lub minimalizowanie tych zagroe.
Tabela nr 4: Gwne zagroenia dla bezpieczestwa Polski a pe respondentw

Jakie s wedug Pani/Pana Pe


gwne zagroenia dla
bezpieczestwa Polski? kobieta mczyzna Ogem
powszechny konflikt zbrojny 40,9% 31,7% 34,1%
ataki terrorystyczne 40,9% 33,3% 35,3%
kryzysy/konflikty z pastwami
36,4% 49,2% 45,9%
ssiedzkimi
kryzysy spoeczne 18,2% 20,6% 20,0%
kryzysy ekonomiczne 31,8% 22,2% 24,7%
klski i katastrofy naturalne 13,6% 12,7% 12,9%
inne 0,0% 3,2% 2,4%
rdo: Opracowanie wasne (procenty nie sumuj si do 100, gdy ankietowani mogli
wskaza 2 opcje)

Wnioski
Przedstawiona analiza dziaa na rzecz bezpieczestwa podejmowana
w ramach Legii Akademickiej KUL pozwala stwierdzi, e zaoone cele statutowe
s konsekwentnie realizowane w praktyce. Wielo i dynamika szkole,
podnoszenia wasnych umiejtnoci modziey zaangaowanej w dziaalno LA
KUL, umiejtno wspdziaania w zespole oraz wspieranie dziaa proobronnych
na poziomie lokalnym i oglnopolskim wiadczy o dobrym przygotowaniu do
podejmowanie odpowiedzialnych zada, zwaszcza w kontekcie przygotowywanej
koncepcji systemu obrony terytorialnej w Polski.
Deklarowane odpowiedzi na zadane pytania badawcze rwnie pozwalaj na
podkrelenie daleko idcego i trwaego zainteresowania problematyk proobronn
i bezpieczestwa. Wykorzystanie potencjau tkwicego w zaangaowanej
modziey, z jej jednoznacznie patriotycznymi motywacjami, bdzie z pewnoci
suyo bezpieczestwu pastwa.

Streszczenie
Polskie organizacje paramilitarne s bardzo popularne i szczeglnie aktywne
od 1990 roku. Ich struktura organizacyjna, szkolenia i funkcje s porwnywalne
z tymi, ktre cechuj profesjonalne wojsko, ale formalnie nie s czci polskich si
zbrojnych. Od marca 2015 roku Ministerstwo Obrony Narodowej zamierza
wkomponowa te grupy w strategi bezpieczestwa, szczeglnie z powodu
niepokojcych wydarze na Ukrainie. Jedn z takich organizacji jest Legia
Akademicka KUL. Celem tego artykuu jest przyblienie celw, form dziaalnoci,
motywacji i percepcji bezpieczestwa narodowego i midzynarodowego czonkw
tej organizacji.
125
_______________________________________________________________________________

Summary
Polish paramilitary organizations are very popular and particularly active since
1990. Their organizational structure, training and functioning are similar to those
of a professional military, but they are not included as part of Poland's formal
armed forces. As of March 2015, the Ministry of National Defence intends to
involve paramilitary groups in its defense strategy, especially due to anxiety over
events in Ukraine. One such active paramilitary group is Legia Akademicka KUL.
The purpose of this article is to provide an overview of the goals, forms of activity,
and people's motivation and perceptions of national and international security
in this formation.

Bibliografia
1. Cwer A., Wychowanie proobronne modziey szk rednich w Polsce
w okresie dwudziestolecia midzywojennego. PO-OC w szkole, nr 2/1998
2. Domagalski M., Bdzie zacig do armii terytorialnej? Rzeczpospolita, 13
marca 2014 r.
3. Frczak P.,Trzeci sektor w III Rzeczypospolitej. Warszawa 2002
4. Kardas J. S., Edukacja obronna w Polsce. Warszawa 1999
5. Ksik J., Nard pod broni. Spoeczestwo w programie polskiej polityki
wojskowej 1918-1939. Wrocaw 1998
6. Kitler W., Obrona cywilna (niemilitarna) w Polsce. Warszawa 2002
7. Komunikat z bada CBOS z 25 wrzenia 2014 r. pt. Oceny instytucji
publicznych
8. Kozubal M., Karabin dla ochotnika i rezerwisty. Rzeczpospolita, 2 grudnia
2014 r.
9. Lulkiewicz U., Tosamo modzieowych organizacji proobronnych,
(na przykadzie wojewdztwa lubelskiego). Lublin 2007
10. Marczak J. (red.), Za Samoorganizacj spoeczestwa na rzecz
bezpieczestwa powszechnego. Samoobrona powszechna III
Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa 2000
11. Piejko M., Wielka moda na strzelanie, Gazeta Polska, 22 wrzenia 2014 r.
12. Skrabacz A., Istota funkcjonowania organizacji proobronnych w aspekcie
historycznym. Zeszyt Problemowy
13. Skrabacz A., Teresiak K., Udzia organizacji pozarzdowych w realizacji
misji i celw obrony narodowej Polski. Warszawa 2005
14. Skrabacz A., Organizacje pozarzdowe wobec wyzwa i zagroe
bezpieczestwa narodowego Polski w XXI wieku. Inowrocaw 2006
15. Szymanik G., Obywatelu powoaj si sam: Szymanik chwyta za bro.
Gazeta Wyborcza, 11 grudnia 2014 r.
16. www.legiaakademicka.pl
17. Zaczniemy szkoli ochotnikw: z Tomaszem Siemoniakiem,
wicepremierem i ministrem obrony, rozmawia ukasz Warzecha. WSieci,
6 listopada 2014 r.
126
_______________________________________________________________________________
127
_______________________________________________________________________________

Marek . MICHALSKI
AGH University of Science and Technology

STRATEGIC MANAGEMENT OF OIL RESOURCES

Introduction
The topic of this article is the strategic management of oil resources given
trends in supply and demand, conventional and unconventional resource
development and reserves, prices and other factors such as the geopolitical
situation.
Crude oil, commonly called oil, refers to naturally occurring mineral oil made
up of a mixture of hydrocarbons and impurities. It is the portion of naturally
occurring hydrocarbons that is liquid at normal temperature and pressure, and
usually includes condensate recovered from natural gas intermixed with the
extracted oil. Natural gas liquids (NGLs), i.e. ethane, propane, (normal and iso-)
butane, pentane and heavier hydrocarbons as well as condensates from natural
1
gas production, are usually listed separately but the portion that is liquid at normal
2
temperature and pressure may also be categorized as oil production. Petroleum
3
refers to crude oil and its refined products, such as motor gasoline and diesel oil.
Figure 1 shows the most important trends in the oil industry. Oil production
continues to increase but its share of primary energy consumption is decreasing.
Figure 1: Oils share of primary energy consumption, GDP and various sectors of the
economy in 1965-2030

Source: BP, Energy Outlook 2030, BP. London 2013, p. 28

1
International Energy Agency (IEA), Oil Information 2014. Paris 2014, p. I.7
2
BGR, Energy Study 2014 Reserves, Resources and Availability of Energy Resources. BGR.
Hannover 2014, p. 120
3
Ibidem, p. 122
128
_______________________________________________________________________________

Oils share of GDP fluctuates and depends mostly on global oil prices. The
share of oil in the power sector is diminishing as it is usually uneconomical as
a fuel in power generation, save for remote locations and places with low prices
that are not tied to global oil markets usually as a result of government protection
4
or subsidies. Oils share in transport, industry and other sectors is also declining
but oil still maintains a strong dominance in the transport sector that is expected to
stand until an economic, alternative energy source is implemented on a wide scale
for the over 1 billion vehicles (and growing) fueled by oil in use worldwide.
Despite significant technological progress and worldwide investment
in tapping alternative energy sources, especially renewables, crude oil remains the
worlds largest source of primary energy supply, accounting for about a third
of primary energy consumption in the world.

World Conventional and Unconventional Oil Resources


Oil is explored by itself or in association with natural gas. Exploration
is a capital intensive and risky process that usually involves various geological
work, starting with gravity, magnetic, passive and seismic surveys. When
geological areas that may contain oil and natural gas are identified, exploration
wells confirm the existence, location, quantity and quality of deposits. Several such
wells are usually required at a cost of millions of dollars each. The costs vary
widely depending on the location, depth and geological structure.
Oil may be easily transported by pipelines, ships, trains and road vehicles.
The geographical distribution of estimated cumulative world oil production as well
as remaining reserves and resources are shown in Figure 2.
Figure 2: World cumulative oil production, reserves and resources

Source: BGR, Energy Study 2014 Reserves, Resources and Availability of Energy
Resources, op. cit., p. 32

4
An analysis of the negative effects of such intervention is presented in The Economist, Energy prices.
Pump aligning, http://www.economist.com/news/finance-and-economics/21639589-few-countries-are-
taking-advantage-lower-oil-prices-cut-subsidies-pump (access 30.03.2015)
129
_______________________________________________________________________________

The largest share of reserves, i.e. the portion of resources that can be
economically recovered at current prices, are in the Middle East (108 Gt) followed
by North America (35 Gt) and South America (31 Gt). Europes reserves are very
small (i.e. 2 Gt, which is equivalent to only about 6 months of global production of
4.2 Gt/year) so that Europe is not expected to play a large role in global supply.
The largest conventional oil resources, excluding reserves, are also in the Middle
East (30 Gt), closely followed by Russia, North America, Asia and South America
(all in the range of 23-28 Gt). The total amount of unconventional resources (173
Gt), also excluding reserves, is similar to conventional resources (161 Gt) but the
former are located mostly in South America (69 Gt) and North America (64 Gt).
Similarly to reserves, Europes conventional and unconventional resources are
also relatively small at 5 Gt and 2 Gt respectively. Worldwide conventional and
non-conventional total oil reserves and resources are estimated at 553 Gt at the
end of 2013.
Conventional oil is found in underground pools in which wells can be drilled.
Once this is done, oil flows naturally or can be pumped to the surface. These
deposits usually also contain natural gas so that both are often extracted from the
same geological formations. Unlike conventional oil, unconventional oil is trapped
in poorly connected pores in low permeability rock, in oil sands or as extra heavy
oil from which it does not flow naturally and cannot be easily pumped to the surface
in significant amounts. The difference between conventional and unconventional
oil, especially with respect to enhanced recovery techniques used in conventional
reservoirs, is debatable and may change over time as new technologies
become more economical. Currently, oil sands, extra heavy oil and tight oil
5
are usually categorised as unconventional gas resources. As shown in table
1, unconventional oil is almost evenly distributed between oil sands, extra heavy
oil and thigh oil. However, at this point in time tight oil extraction remains
mostly uneconomical, thus its reserves are small (0.3 Gt), compared to significant
oil reserves in the form of oil sands (26.6 Gt) and extra heavy oil (21.2 Gt).
Table 1: Conventional and unconventional oil reserves and resources

Reserves Total Remaining


Type Resources [Gt]
[Gt] [Gt]
Conventional 170.5 161.4 331,9
Unconventional: 48.1 172.5 220.5
- Oil sands 26.6 62.5 89.1
- Extra heavy oil 21.2 60.8 82.0
- Tight oil 0.3 49.3 49.6
Total 218.6 333.9 552,5
Source: Based on BGR, Energy Study 2014 Reserves, Resources and Availability of
Energy Resources, op. cit., p. 73-74.

5
Currently most of the unconventional oil is extracted in the USA, the following study contains
information on such resources in other parts of the world: Energy Information Administration (EIA),
Technically Recoverable Shale Oil and Shale Gas Resources: An Assessment of 137 Shale
Formations in 41 Countries Outside the United States. EIA. Washington 2013
130
_______________________________________________________________________________

Estimates of unconventional resources are still largely speculative due


to incomplete information. Nevertheless, as shown in Figure 3, as following
decades of intensive exploitation, conventional reserves become increasingly
depleted, unconventional oil production is expected to increase. OPECs share
fluctuates in response to price changes, i.e. its production from conventional
sources is price elastic as OPEC countries attempt to maintain high oil prices as oil
production usually accounts for a significant share of their GDP much larger than
oil consumption so that high oil prices are beneficial to their economies.
Figure 3: Oil supply by type and region forecast for 1990-2030

Source: BP, Energy Outlook 2030, op. cit., p. 34

The concept of peak oil is often mentioned with respect to oil production.
It predicts a point in time when the maximum possible rate of oil production
6
is reached followed by terminal decline. In this context, it is beneficial to introduce
the concept of static reach defined as the ratio of reserves to current annual
production. Figure 4 shows the significant growth in oil production over the last
70 years. As mentioned previously, this is mostly due to oils great popularity as
a fuel in transport. If reserves stayed at the same level, static reach would rapidly
tend to zero. This is not the case.
Given a long term rise in prices and significant technological advances in oil
exploration, reserves keep on increasing, the static reach fluctuates between about
20-50 years and is, as expected, inversely correlated with price since more
resources become economical, i.e. are classified as reserves, as the price
7
increases. It also appears that peak oil has not yet been reached and there are no

6
Side note: Stipulations about this point having been reached or being reached in the near future
abound in popular media but this has little scientific significance.
7
Conversely, when the price falls many, especially unconventional, oil resources become uneconomical
and companies shut down or divest assets as discussed in: The Economist, Unsustainable energy.
Oil companies, http://www.economist.com/news/business/21623694-price-oil-has-been-tumbling-cost-
finding-it-has-not-unsustainable-energy (access 28.03.2015)
131
_______________________________________________________________________________

8
indications of it being reached in the near future. Nevertheless, the static reach for
oil and gas is significantly lower than for coal and the difference becomes greater
9
by more than an order of magnitude if resources are included.
Figure 4: Oil production, reserves and static reach in 1945-2012

Source: BGR, Energy Study 2012 Reserves, Resources and Availability of Energy
Resources, op. cit., p. 33

Figure 5 shows that by 2030, tight oil as one of the unconventional sources,
may reach 9% of global supply with North America continuing to account for the
largest share of production.
Figure 5: World tight oil supply forecast 2000-2030

Source: BP, Energy Outlook 2030, op. cit., p. 34

8
The author would expect peak oil to follow a significant and sharp increase in price, not related to other
factors, such as cartel or political decisions or wars, just prior to reaching peak oil as total demand
would get close to surpassing worldwide supply, given that the demand for oil is price inelastic.
9
Estimates of static reach based on both reserves and resources for crude oil, natural gas, hard coal,
lignite and uranium are available in: BGR, Energy Study 2012 Reserves, Resources and Availability
of Energy Resources. BGR. Hannover 2013, p. 34
132
_______________________________________________________________________________

As shown in Table 1, tight oils share in oil reserves is relatively small. This
is mainly due to significant technical difficulties and cost of extracting oil from
low permeability rock formations, usually situated at greater depth than other
resources. Nevertheless technological advances, especially directional drilling
technology, have made it possible to extract a significant portion of tight oil
resources.
However, the economics and management of tapping unconventional
resources require new approaches to deal with greater financial and environmental
risks associated with much larger capital investments and new exploration
techniques that may have a significant and long-term impact on the natural
environment.

Oil Supply and Trade


Based BP, U.S. Energy Information Administration (EIA) and International
Energy Agency (IEA) forecasts, world demand will grow for all fossil fuels until
2035 but only natural gas will increase its share in total primary energy demand
(TPED) while the share of other fossil fuels will diminish mainly due to a rapid
10
increase in renewable energy, especially bioenergy, use. The share of oil has
shown the largest decline over the last 40 years declining from 46.1% in 1973 to
31.4% of total primary energy supply in 2012 as shown in Figure 6. Nevertheless,
given a 119% increase in total energy supply of all fuels from 6 106 Mtoe (million
tonnes oil equivalent) in 1973 to 13 371, despite the decreased share in TPES,
crude oil supply still increased 49% from 2 868 Mtoe in 1973 to 4 279 Mtoe in
2012.
Figure 6: World total primary energy supply fuel shares

Source: International Energy Agency (IEA), Key World Energy Statistics 2014, Paris
2014, p. 6

As shown in Figure 7, the shares of world oil production have been


remarkable stable. The only noteworthy changes are Middle Easts decline from
36.7% to 31.8% of production in 1973 and 2013 respectively and Chinas increase

10
BP, BP Energy Outlook 2035, BP, London 2015; Energy Information Administration (EIA),
International Energy Outlook 2013, EIA, Washington 2013; International Energy Agency (IEA), World
Energy Outlook (WEO) 2014. Paris 2014
133
_______________________________________________________________________________

from 1.9% to 5.0% of production over the same period. All other changes were
within 1%. Nevertheless, these categories mask changes within regions, such as,
for example, the development of shale oil in North America and significant changes
11
in the economics and volume of North Sea oil production over these years.
Figure 7: World oil* production

Notes: * Includes crude oil, natural gas liquids (NGLs), feedstock, additives and other
liquid hydrocarbons; ** excluding China
Source: IEA, 2014, Key World Energy Statistics, op. cit. p. 10

The changes in world oil demand, as shown in Figure 8, are very different
from the ones in supply from Figure 7. Demand in OECD countries is falling mainly
due to vehicle efficiency gains made over the last few years in response to rising
oil prices and concerns about greenhouse gas emissions (mainly in Europe).
Figure 8: World oil demand by region and sector in 1965-2035

Note: Mb/d = million barrels per day, where 1 b = 158,968 liters


Source: BP, Energy Outlook 2035, op. cit. p. 32

11
The recent fall in oil prices has made a significant portion of the North Sea oil deposits uneconomical
as shown in: The Economist, North Sea oil and gas. Crude realities, http://www.economist.com/
news/britain/21640344-tumbling-oil-price-piles-more-pressure-sinking-industry-crude-realities (access
14.03.2015)
134
_______________________________________________________________________________

Yet, this decline is more than compensated by strong demand growth in non-
OECD countries, especially in the transport sector as the number of vehicles and
kilometers travelled increases rapidly in developing countries.
Major global oil trade data is shown in Figure 9. The largest flow of oil (295 Mt)
occurred from Russia to Europe. Imports from other sources are significantly
smaller which highlights Europes dependence on Russian oil. There is some
diversification of world supply since the largest exporter, Saudi Arabia, accounts for
18.7% of total world exports. Nevertheless, the two largest exporters, Saudi Arabia
and Russia, account for 30.7% of exports, which is significant, especially
12
considering that the next largest exporter, Nigeria, provides only 6.2% of exports.
Furthermore, many other countries are already producing and exporting at close to
peak capacity so that Saudi Arabias and Russias market power is significant,
given their relatively low cost and ability to markedly increase production. Thus oil
prices are set as much by politics as by market forces.
Figure 9: Major global oil trade (Mt) in 2013

Source: BP, BP Statistical Review of World Energy 2014, BP. London 2014, p. 19

Overall, the relatively small number of large oil deposits and companies with
the resources and expertise to explore them is the main obstacle to a more
diversified supply of oil.

Strategic Management of Oil Resources


The well-developed worldwide trade in oil has resulted in closely aligned
prices, save for differences arising from transport costs, tariffs and taxes as well
as local government market protection or subsidies. Figure 10 shows historic oil
import prices from 1980 and a forecast until 2040 developed by the International

12
IEA, Key World Energy Statistics 2014. op. cit., p. 11
135
_______________________________________________________________________________

Energy Agency (IEA). The forecast provides three different scenarios that differ
primarily in assumptions about financial incentives to cut greenhouse gas
emissions and develop renewable energy sources.
The data and forecast show how difficult it is to forecast prices since the
aforementioned forecast produced in 2014 using sophisticated modelling with input
data from most oil producing and consuming countries has resulted in a highly
inaccurate prediction even for the first quarter of 2015, when prices slid to under
$60 dollars per barrel and continued to decrease to just over $50 USD/b at the
13
beginning of April 2015.
Figure 10: Historic and forecasted oil import prices for 1980-2040

Source: IEA, WEO 2014, op. cit., p. 49

The difficulties in extrapolating oil prices has led to new approaches such as
14
a stochastic model of the frequency of future oil field discoveries as well as
innovative approaches to price forecasting such as a compressed sensing, artificial
intelligence (AI) based model based on a learning paradigm for crude oil price
15
forecasting. The efficacy of these new methods to deal with relatively high-profile,
16
hard-to-predict, and rare events remains unproven.
Strategic management of oil resources will need to account for changing
market conditions as conventional oil resources become increasingly depleted and
unconventional production increases, with the USA maintaining the majority
of shale oil production in the foreseeable future due to its large, technologically
advanced and mature oil services industry that will take a long time to develop
in other countries.
Technological progress is leading to discoveries and exploration of hitherto
undiscovered or uneconomical, especially unconventional, oil deposits. As

13
Authors note: prices for the beginning of April 2015 are the most current at the time of writing.
14
L. Fievet, Z. Forro, P. Cauwels, D. Sornette, A general improved methodology to forecasting future oil
production: Application to the UK and Norway. Energy 79 (2015), Elsevier, p. 288-297
15
L. Yu, Y. Zhao, L. Tang, A compressed sensing based AI learning paradigm for crude oil price
forecasting. Energy Economics 46 (2014), Elsevier, p. 236-245
16
Here the terms are applied somewhat more loosely than in Talebs Black swan theory that deals with
events beyond the realm of normal expectations in history, but the principle is the same. Compare:
N. N. Taleb, The Black Swan: the impact of the highly improbable (2nd ed.). Penguin. London 2010
136
_______________________________________________________________________________

exploration costs keep rising and there is potential for greater environmental
damage, social costs should be used by governments and corporations to assess
17
and rank alternative oil exploration projects . As national and international laws,
such as EU regulations of the energy sector, push for internalization of external
costs, minimizing social costs per unit of energy will also lead to long-term profit
maximization.

Streszczenie
Pomimo znacznego postpu technologicznego i inwestycji na caym wiecie
dla wykorzystania alternatywnych, szczeglnie odnawialnych, rde energii, ropa
naftowa pozostaje najwikszym rdem energii obecnie stanowi okoo jedn
trzeci wiatowego zuycia energii pierwotnej. Produkcja ropy naftowej nadal
wzrasta, ale jej udzia w zuyciu energii pierwotnej maleje. Ropa nadal utrzymuje
siln dominacj w transporcie, ktra prawdopodobnie utrzyma si do czasu
opracowania i wprowadzenia ekonomicznie konkurencyjnego, alternatywnego
rda energii w napdzaniu znaczcej czci pojazdw drogowych.
W opracowaniu przedstawiono analiz struktury i trendw w poday ropy naftowej
z konwencjonalnych i niekonwencjonalnych rde, popytu, handlu i cen oraz
czynnikw geopolitycznych. Podobnie jak w przypadku gazu ziemnego,
zarzdzanie strategiczne zasobami ropy naftowej powinno uwzgldnia
zmieniajce si warunki rynkowe, szczeglnie postpujce wyczerpywanie si
konwencjonalnych zasobw i wzrost produkcji z niekonwencjonalnych z.

Summary
Despite significant technological progress and worldwide investment
in tapping alternative energy sources, especially renewables, crude oil remains
the worlds largest source of primary energy supply, accounting for about a third
of worldwide primary energy consumption. Oil production continues to increase but
its share of primary energy consumption is decreasing. Oil still maintains a strong
dominance in the transport sector that is expected to stand until an economic,
alternative energy source is implemented for a significant portion of vehicles. This
paper analyses trends in both conventional and unconventional oil supply,
demand, trade, prices and geopolitical factors. Similarly to natural gas exploration,
strategic management of oil resources should account for changing market
conditions as conventional oil resources become increasingly depleted and
production from unconventional sources increases.

Bibliography
1. BP, BP Energy Outlook 2030. London 2013
2. BP, BP Energy Outlook 2035. London 2015
3. BP, BP Statistical Review of World Energy 2014. London 2014
4. Bundesanstalt fr Geowissenschaften und Rohstoffe (BGR), Energy Study
2012 Reserves, Resources and Availability of Energy Resources.
Hannover 2013

17
The author provides a comprehensive proposal on how such costs should be calculated based on the
example of the electric power industry (in:) M.. Michalski, Optymalizacja decyzji inwestycyjnych
w elektroenergetyce. Krakow 2012
137
_______________________________________________________________________________

5. Bundesanstalt fr Geowissenschaften und Rohstoffe (BGR), Energy Study


2014 Reserves, Resources and Availability of Energy Resources.
Hannover 2014
6. Energy Information Administration (EIA), International Energy Outlook
2013. Washington 2013
7. Energy Information Administration (EIA), Technically Recoverable Shale
Oil and Shale Gas Resources: An Assessment of 137 Shale Formations in
41 Countries Outside the United States. EIA. Washington 2013
8. Fievet L., Forro Z., Cauwels P., Sornette D., A general improved
methodology to forecasting future oil production: Application to the UK and
Norway. Energy 79 (2015), Elsevier
9. International Energy Agency (IEA), Key World Energy Statistics 2014.
Paris 2014
10. International Energy Agency (IEA), Oil Information 2014. Paris 2014.
11. International Energy Agency (IEA), World Energy Outlook (WEO) 2014.
Paris 2014
12. Michalski M.., Optymalizacja decyzji inwestycyjnych w elektroenergetyce.
Krakow 2012
13. Taleb N. N., The Black Swan: the impact of the highly improbable (2nd
ed.). London 2010
14. The Economist, Energy prices. Pump aligning; http://www.economist.
com/news/finance-and-economics/21639589-few-countries-are-taking-
advantage-lower-oil-prices-cut-subsidies-pump (access 2015.03.30)
15. The Economist, North Sea oil and gas. Crude realities. http://www.
economist.com/news/britain/21640344-tumbling-oil-price-piles-more-press
ure-sinking-industry-crude-realities (access 14.03.2015)
16. The Economist, Unsustainable energy. Oil companies, http://www.eco
nomist.com/news/business/21623694-price-oil-has-been-tumbling-cost-fi
nding-it-has-not-unsustainable-energy (access 28.03.2015)
17. Yu L., Zhao Y., Tang L., A compressed sensing based AI learning
paradigm for crude oil price forecasting. Energy Economics 46 (2014).
Elsevier
138
_______________________________________________________________________________
139
_______________________________________________________________________________

Magdalena MUSIA-KARG
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

NOWE TECHNOLOGIE W PROCEDURACH WYBORCZYCH.


UWAGI NA TEMAT BEZPIECZESTWA ELEKTRONICZNEGO GOSOWANIA

Technologie informacyjne odgrywaj we wspczesnym wiecie bardzo istotn


rol, przenikajc niemale kady aspekt ycia spoeczestw wikszoci pastw.
Co wicej, nowoczesne technologie informacyjne i komunikacyjne tak bardzo
si rozwiny i nadal rozwijaj, e absorbujc du uwag badaczy stay si
popularnym tematem docieka akademickich. Coraz czciej spoeczne
konsekwencje rewolucji informacyjnej zwizane z rozwojem tzw. spoeczestwa
informacyjnego rozwaane i dyskutowane s przez wielu naukowcw.
Dostp do informacji (ktry wspczenie dziki ICT jest zdecydowanie
wikszy i szybszy ni kilkadziesit czy nawet kilkanacie lat wczeniej) nabiera
coraz wikszego znaczenia zarwno w yciu spoecznym, gospodarczym, jak
i w samej polityce. Dowodem tego stanu rzeczy jest m.in. fakt pojawienia si
i uywania takich poj jak: e-society (e-spoeczestwo), e-banking (e-bankowo),
e-services (e-usugi), e-government (e-rzdzenie), e-administration
1
(e-administracja) czy wreszcie e-democracy (e-demokracja).
Rewolucja informacyjna moliwa dziki technologiom informatycznym
umoliwia powielanie i przesyanie wiedzy z atwoci (przy relatywnie mniejszych
kosztach) niewyobraaln dla spoecznoci ludzkich wychowanych w kulturze,
w ktrej informacja bya nierozerwalnie zwizana z nonikiem, na ktrym bya
2
zamieszczona (np. papierem czy tama filmow). Co wicej, wykorzystanie
nowych narzdzi w komunikacji (po zastosowaniu ICT komunikacji
elektronicznej), a take w innych dziedzinach ycia spoecznego jest coraz czciej
poruszane przez naukowcw, publicystw, politykw czy obserwatorw. Jedn
z tych dyskutowanych sfer jest niewtpliwie polityka, czego potwierdzeniem jest
analizowanie np. demokracji w odniesieniu do nowej rzeczywistoci rodowiska
elektronicznych mediw. Std te wykorzystanie pojcia np. e-demokracja, ktra
3
uznawana jest za jeden z nowych sposobw komunikowania si z obywatelami.
Naley zwrci uwag, i w kontekcie szeroko ostatnio dyskutowanego
kryzysu demokracji przedstawicielskiej, zwizanego midzy innymi ze
zmniejszajcym si zaangaowaniem obywateli przede wszystkim w procesy
podejmowania decyzji pastwowych, obserwatorzy ycia spoecznego
i polityczynego zadaj sobie pytanie o rozwizanie tego problemu i polepszenie
stanu wspczesnej demokracji. W obliczu rozwoju nowych technologii, coraz cz-
ciej obserwowa mona tendencje do czenia sfery polityki z dziedzin rozwoju

1
I. Horrocks, L. Pratchett, Democracy and New Technology, Electronic Democracy: Central Themes
and Issues; http://www.clubofamsterdam.com/contentarticles/Democracy%20and%20New %20Techn
ology.pdf (pobrano 12.05.2012 r.); M. Musia-Karg, Elektroniczne referendum w Szwajcarii. Wybrane
kierunki zmian helweckiej demokracji bezporedniej. Pozna 2012
2
P. Gawrysiak, Cyfrowa rewolucja. Rozwj cywilizacji informacyjnej. Warszawa 2008, s. 8-9
3
S. London, Teledemocracy vs. Deliberative Democracy? A Comparative Look at Two Models of Public
Talk, Journal of Interpersonal Computing and Technology. 1995, vol. 3, nr 2, s. 33-34, http://www.
scottlondon.com/reports/tele.html (pobrano 14.03.2015 r.)
140
_______________________________________________________________________________

ICT. Coraz czciej, w coraz wikszej liczbie pastw nie tylko europejskich, ale i na
caym wiecie, pojawiaj si informacje o inicjatywach wprowadzenia
powszechnych elektronicznych form gosowania.
Niniejszy tekst stanowi prb odpowiedzi na pytanie o kwestie bezpieczestwa
w zakresie wdraania systemw gosowania elektronicznego jako dodatkowej
formy gosowania w wyborach czy referendach. Oprcz rozwaa teoretycznych
dotyczcych samego e-gosowania w tekcie zawarto odniesienia zwizane
z najwaniejszymi motywami towarzyszcymi wdraaniu e-voting. Baz
teoretyczn w niniejszym tekcie stanowi koncepcje: elektronicznej demokracji
(jako nowego paradygmatu demokratycznego rzdzenia we wspczesnych
pastwach), a take gosowania wspomaganego przez ICT (jako najwaniejszego
narzdzia e-demokracji).

Wykorzystanie ICT w procesach na rynku politycznym


Wykorzystanie nowoczesnych technologii w sprawowaniu demokratycznej
wadzy stanowi niewtpliwe swoiste novum nie tylko z perspektywy instytucji
politycznych, partii politycznych, politykw czy nawet samych mediw spoecznego
przekazu, ale take z perspektywy elektoratu. Zdawa sobie naley spraw,
i mimo wielu trudnoci technicznych pojawiajcych si w procesie wdraania ICT
w rne dziedziny ycia (w tym i w polityk), ta zmiana jest nieodwracalna, cho
pewnie wspomniane ograniczenia wanie natury technicznej, czy nawet zwizane
4
z mentalnoci czowieka, rozcign prawdopodobnie t rewolucj na dugie lata.
Elektroniczne gosowanie (okrelane jako e-voting) jest jednym z tzw.
alternatywnych sposobw gosowania i stanowi jedno z narzdzi demokracji
5
elektronicznej. E-voting w najprostszym ujciu oznacza gosowanie za pomoc
6
rodkw elektronicznych. Technologiami elektronicznymi wykorzystywanymi
w procesach gosowania s przede wszystkim Internet, telefonia, telewizja,
platformy cyfrowe.
W przyjtym 10 stycznia 2007 r. Stanowisku Stowarzyszenia Internet Society
7
Poland (ISOC) w sprawie gosowania elektronicznego w wyborach powszechnych
zaznaczono, e gosowanie oparte o metody elektroniczne jest pojciem

4
M. Musia-Karg, Elektroniczne referendum w Szwajcarii, op. cit.; M. Musia-Karg, Cisza wyborcza
w dobie Internetu, Przegld Sejmowy, 2013, nr 3, s. 25-42
5
R. Krimmer, E-voting as a New Form of Voting, (w:) A. Balci, C. Can Actan, O. Dalbay (red.),
Explorations in eGovernment & eGovernance. Volume 2: Selected proceedings of the Second
International Conference on eGovernment and eGovernance. Antalya 2010, s. 148; M. Musia-Karg,
E-voting (as a form of E-democracy) in the European Countries (w:) A. Balci, C. Can Actan,
O. Dalbay (red.), Explorations in eGovernment & eGovernance. Volume 2: Selected proceedings of
the Second International Conference on eGovernment and eGovernance. Antalya 2010, s. 156-157
6
A. Kaczmarczyk, R. Czajkowski, E-Gosowanie niezbdny element elektronicznej platformy
do obsugi procedur w demokracji w spoeczestwie informacyjnym. E-vote an essential element
of electronic platform for services for democratic procedures in the Information Society. referat
prezentowany na konferencji Tworzenie mechanizmw i struktur rozwoju elektronicznej gospodarki
w Polsce, Warszawa, 12.06.2001, s. 50. http://www.logistyka.net.pl/images/articles/1375/Ref-Czajko
wski.doc, (pobrano 13.12.2009 r.)
7
Stanowisko Stowarzyszenia Internet Society Poland w sprawie gosowania elektronicznego
w wyborach powszechnych przyjte przez Zarzd Stowarzyszenia 10 stycznia 2007 roku (uchwaa
Zarzdu ISOC Polska nr 2/2007). 11.01.2007, Internet Society Poland, http://www.isoc.org.pl/
200701/wybory (pobrano 12.03.2015 r.)
141
_______________________________________________________________________________

o szerokim znaczeniu, a techniki teleinformatyczne s wykorzystywane w systemie


wyborczym w nastpujcy sposb:
w procesie zbierania, opracowania i wizualizacji wynikw przesyanych
z komisji wyborczych, w ktrych gosy oddaje si tradycyjnie za pomoc
kart do gosowania;
w procesie przyjmowania i zliczania gosw;
w zdalnym gosowaniu przez Internet.
Wykorzystanie narzdzi teleinformatycznych w procedurze przyjmowania czy
liczenia gosw i w zdalnym gosowaniu internetowym okrelane s mianem
e-gosowania.
Schemat nr 1: Formy elektronicznego gosowania

rdo: Opracowanie wasne

Zgodnie z Zaleceniami Komitetu Ministrw Rady Europy dla pastw


czonkowskich dotyczcymi prawnych, praktycznych standardw gosowania
elektronicznego (Recommendation Rec (2004)11 of the Committee of Ministers to
member states on legal, operational and technical standards for e-voting, adopted
by the Committee of Ministers on 30 September 2004 at the 898th meeting of the
MinistersDeputies), gosowanie elektroniczne moe by podzielone na dwie
gwne kategorie: gosowanie zdalne oraz gosowanie w tzw. kiosku.
Zdalne gosowanie elektroniczne (Remote Electronic Voting) jest gosowaniem
z wykorzystaniem mediw elektronicznych, przy czym akt gosownia moe by
dokonany z dowolnego miejsca. Takie gosowanie polega moe na gosowaniu
przez Internet, wiadomoci tekstowe, interaktywn telewizj cyfrow czy telefony
dotykowe.
142
_______________________________________________________________________________

Gosowanie z kiosku polega na tym, e wyborca w celu zarejestrowania


swojego gosu musi uda si do lokalu wyborczego lub innej wskazanej przez
8
organy wyborcze lokalizacji. Wyborcy oddaj gos elektronicznie czsto
za pomoc ekranw dotykowych. Gosy s zliczane na odrbnych urzdzeniach
znanych jako DRE machines (Direct Recording Electronic machines
elektroniczne maszyny bezporednio rejestrujce/zapisujce), a nastpnie
przekazywane do centralnego rejestru oddanych gosw.
W literaturze specjalistycznej najczciej wskazywane s dwa rodzaje
e-gosowania: gosowanie elektroniczne (e-voting, tzw. e-gosowanie) oraz
gosowanie internetowe (i-voting, tzw. i-gosowanie). E-gosowanie to pojcie
szersze znaczeniowo i zawiera w sobie form gosowania internetowego.
Gosowanie elektroniczne odnosi si take jak ju zostao wczeniej
nadmienione do wykorzystywania w procesie techniki wyborczej m.in.:
9
telewizyjnych platform cyfrowych, telefonii, Internetu.
Gosowanie internetowe natomiast dzieli si na dwie kategorie: gosowanie
w lokalu wyborczym (Internet Voting at the Polling Place) lub gosowanie zdalne
(Remote Internet Voting). W tym pierwszym wyborcy oddaj gos w specjalym
kiosku wyborczym z wykorzystaniem kanau jakim jest Internet. Natomiast Remote
Internet Voting jest zdalnym sposobem oddawania gosu, dziki ktremu wyborca
gosuje bd to z kiosku wyborczego (tyle e znajdujcego si poza lokalem
wyborczym), bd z domowego komputera podczonego do Internetu. Internetem
przesyane s dane do centralnej bazy danych z kadego z wymienionych typw
stanowisk.
Rysunek nr 1: Sposoby gosowania internetowego

rdo: A Comparative Assessment of Electronic Voting; http://www.elections.ca/conte


nt.aspx?section=res&dir=rec/tech/ivote/comp&document=description&lang=e#fg1 (pobrano
11.10.2012 r.)

8
Kiosk Voting, Electronic voting in Ireland. http://evoting.cs.may.ie/Report/node15.html (pobrano
15.09.2012 r.)
9
M. Nowina-Konopka, Elektroniczna urna. http://www.rpo.gov.pl/pliki/12066058070.pdf (pobrano
15.03.2015 r.)
143
_______________________________________________________________________________

Na rysunku przedstawiono wybrane cechy (mocne i sabe strony) trzech


sposobw gosowania przez Internet: gosowania internetowego za pomoc
maszyn do gosowania umiejscowionych w lokalu wyborczym, za pomoc kiosku
wyborczego znajdujcego si poza lokalem wyborczym oraz za pomoc zdalnego
gosowania online (z komputera lub telefonu komrkowego).
Pierwszy sposb gosowania internetowego w lokalu wyborczym
gwarantuje wysoki poziom kontroli, zapewnia duy stopie bezpieczestwa, ale
jednoczenie w porwnaniu do dwch pozostaych gosowa internetowych jest
mniej dostpn metod dla elektoratu (tzn. wyborca, eby zagosowa, musi pj
do konkretnego miejsca przeznaczonego do gosowania). W przypadku zdalnego
gosowania z kiosku wyborczego zapewniony jest umiarkowany poziom kontroli
(mniejszy ni w lokalu wyborczym), wysoki poziom bezpieczestwa, a dodatkowo
kiosk wyborczy jest nieco bardziej dostpny dla przecitnego wyborcy. Zaznaczy
przy tym naley, e sposb ten moe generowa wicej problemw technicznych
w porwnaniu do pierwszego sposobu gosowania internetowego.
Zdalne gosowanie internetowe przeprowadzone za pomoc komputera czy
telefonu komrkowego wydaje si by sposobem mniej naraonym na rnego
rodzaju problemy techniczne (choby z powodu maej liczby uytkownikw
gosowanie z porednictwem komputera czy telefonu przeprowadza zwykle jego
waciciel). Takie gosowanie z perspektywy wyborcy moe by dokonane
o dowolnej porze z dowolnego miejsca (jest zatem o wiele bardziej dostpne dla
wyborcy ni dwa poprzednie sposoby gosowania). Doda warto, e Remote
Internet Voting gwarantuje o wiele niszy poziom kontroli i w tym sposobie nie
mona zapewni bardzo wysokiego poziomu bezpieczestwa to wystpuje na
10
poziomie pomidzy niskim i umiarkowanym.
Rozrniajc midzy formami demokracji przedstawicielskiej i bezporedniej
wymieni mona dwa rodzaje gosowania elektronicznego: elektroniczne
wybory (e-wybory) i elektroniczne referendum (e-referendum). Pod wzgldem
technologicznym ten drugi rodzaj gosowania wydaje si by mniej
skomplikowanym do wprowadzenia gwnie ze wzgldu na zwykle dwie moliwe
odpowiedzi w gosowaniu (Tak lub Nie). W przypadku bowiem wyborw karta
do gosowania jest zwykle bardziej skomplikowana i obszerniejsza co do treci ni
karta referendalna.
Elektroniczne wybory mona zdefiniowa jako wybieranie przedstawicieli na
stanowiska i urzdy publiczne w oparciu o wykorzystanie nowoczesnych
technologii komunikacyjnych i informacyjnych. Referendum elektroniczne
(e-referendum) jest gosowaniem powszechnym w okrelonej sprawie, w ktrym to
gosowaniu obywatele oddaj gosy nie w sposb tradycyjny przy urnach
wyborczych, ale przy uyciu nowoczesnych technologii teleinformatycznych np.
Internetu czy telefonii cyfrowej, a take maszyn do gosowania. Elektroniczne
referendum jest zwykle alternatywn metod gosowania w referendach
tradycyjnych.
W zalenoci od zastosowanych technologii w procedurze gosowania,
referendum moe mie charakter szerszy e-referendum (gosowanie za
porednictwem maszyn do gosowania, telewizji interaktywnej, krtkiej wiadomoci

10
A Comparative Assessment of Electronic Voting. http://www.elections.ca/content.aspx?section=res&
dir=rec/tech/ivote/comp&document=description&lang=e#fg1 (pobrano 11.10.2012 r.)
144
_______________________________________________________________________________

tekstowej SMS czy internetowego serwisu wyborczego). Natomiast gdy mowa


o referendum wspomaganym Internetem wwczas takie gosowanie ma
charakter wszy i nazywane jest i-referendum. I-referendum, jak wynika ze
schematu, moe by zdalne oparte na tzw. Remote Internet Voting lub te
przeprowadzane w lokalu wyborczym, gdzie maszyny do gosowania podczone
s do Internetu (co pomaga zlicza gosy i przesya je do centralnej komisji
wyborczej).
Odnoszc si do kwestii bezpieczestwa e-gosowania, naley poruszy
temat jego organizacji. Proces gosowania elektronicznego mona podzieli na
sze kluczowych faz.
Pierwsza rejestracja wyborcw polega na okreleniu wyborcw, ktrzy
maj prawo zadecydowania za pomoc systemu gosowania elektronicznego
i przekazania wskazanym wyborcom danych uwierzytelniajcych potrzebnych do
zalogowania si do systemu e-voting.
Druga faza ma na celu zweryfikowanie, czy osoba logujca si posiada prawo
dostpu do systemu oraz czy ma prawo gosowa. W trzeciej fazie uprawniony
wyborca oddaje gos, a system e-voting ten gos zapisuje.
Schemat nr 2: Fazy e-gosowania

rdo: T. Mgi, Practical Security Analysis of E-voting Systems, Master Thesis,


Tallin 2007,.

rdo: T. Mgi, Practical Security Analysis of E-voting Systems. Master Thesis. Tallin
2007, s. 16

W kolejnym etapie wszystkie gosy s odpowiednio posortowane


i przygotowywane do procesu liczenia. W fazie liczenia oddanych gosw s one
odszyfrowywane, a nastpnie ostatecznie przeliczane i zestawiane. Audyt ma
suy sprawdzeniu, czy oddane gosy s uwzgldniane w ostatecznych
11
zestawieniach wynikw i wskanikw gosowania.
Oczywicie, na schemacie tylko w skrcie i w duym uoglnieniu
przedstawiono wybrane wydaje si najwaniejsze fazy e-gosowania.
Zaznaczy jednak naley, i wyrnia si inne, porednie fazy, ktre ze wzgldu
na fakt, i praca nie ma charakteru analizy systemw e-voting pod ktem
technicznym, nie zostay uwzgldnione. Warto przynajmniej wymieni kilka
przykadowych etapw e-voting takich, jak: rejestracja list kandydatw,
przygotowanie rejestru uprawnionych do e-gosowania, zapisywanie danych
i archiwizacja systemu.
Znaczenie kadej ze wskazanych faz elektronicznego gosowania jest bardzo
istotne z punktu widzenia wiarygodnoci caego systemu. Dlatego te na kadym
etapie e-gosowania zagwarantowane powinno by bezpieczestwo
12
i prawidowe dziaanie caego systemu e-voting.

11
T. Mgi, Practical Security Analysis of E-voting Systems. Master Thesis. Tallin 2007, s. 16
12
Ibidem
145
_______________________________________________________________________________

E-gosowanie a kwestie bezpieczestwa argumenty za i przeciw


e-voting
Rozwaania nad zagadnieniem wdraania e-gosowania prowadz do analizy
motyww i potencjalnych korzyci, ktrymi kieruj si trzy wedug Roberta
Krimmera najwaniejsze grupy beneficjentw tego narzdzia: wyborcy,
13
administracja i politycy.
Ze strony wyborcw najkorzystniejsz zmian, jak moe przynie
gosowanie elektroniczne jest zwikszenie ich mobilnoci. Elektroniczny system
gosowania umoliwia bowiem oddanie gosu w dowolnym miejscu i w dowolnym
czasie (w granicach okrelonych prawem) nawet pozostajc poza miejscem
swojego zamieszkania. Ponadto dziki nowym technologiom zwiksza si komfort
oddawania gosw wyborca ju nie musi wychodzi z domu do lokalu
wyborczego. Gosowanie elektroniczne (szczeglnie internetowe) przynosi take
korzyci osobom niepenosprawnym, ktre czsto maj trudnoci z dotarciem do
lokali wyborczych. Dziki e-gosowaniu osoby z orzeczonym stopniem
niepenosprawnoci nie musz ju wkada wysiku, by np. zorganizowa sobie
transport do lokalu wyborczego, a majc dostp do komputera z Internetem bez
opuszczania miejsca swojego zamieszkania mog uczestniczy w gosowaniu.
Z punktu widzenia administracji gosowanie elektroniczne ma potencja
przyspieszy oraz zwikszy dokadno przeliczania oddanych w wyborach czy
referendach gosw. W tym kontekcie zwraca si przede wszystkim uwag na
wyeliminowanie prawdopodobiestwa popenienia bdu przez urzdnikw
wyborczych. Ponadto wprowadzenie elektronicznego systemu rejestru wyborcw
mogoby wyeliminowa zdarzajce si czasami przypadki wielokrotnego
gosowania, a w pastwach, gdzie jeszcze nie wprowadzono e-gosowania
(np. RIV), elektroniczny centralny rejestr wyborcw mgby by zapewne
14
pierwszym etapem na drodze do wprowadzenia i-voting.
E-gosowanie oparte na elektronicznym centralnym rejestrze wyborcw moe
przyczyni si do redukcji kosztw zwizanych z organizacj wyborw czy
referendw. Argument ten jest uzasadniany tym, e przy okazji e-gosowania nie
ma potrzeby angaowania do pracy w lokalach wyborczych duej liczby
urzdnikw wyborczych, ktrzy s niezbdni, gdy wybory organizowane s
tradycyjnie (przy urnach wyborczych). Jeli chodzi o koszty zwizane
z wdroeniem e-voting, to jak ju wspomniano powyej, opracowanie,
przygotowanie i samo wdroenie systemu elektronicznego gosowania w krtkiej
perspektywie czasu wie si z wysokimi kosztami, ktre jak jednak argumentuj
zwolennicy e-gosowania bd znacznie mniejsze w dugim okresie czasu.
Rwnie politycy upatruj wielu korzyci we droeniu systemw e-voting.
Chodzi tu np. o zmian w percepcji konkretnych politykw czy ugrupowa:
ci bowiem, ktrzy popieraj rozwj technologiczny i wprowadzanie nowinek
technologicznych by udogodni wiele procedur obywatelom postrzegani s jako
bardziej otwarci, przyjani i innowacyjni. W ten sposb partie polityczne mog
kierowa swoje dziaania na pozyskanie szerszego elektoratu np. wyborcw
z najmodszych grup wiekowych. Prcz tego, politycy zdaj sobie wietnie spraw,

13
R. Krimmer, E-Voting in Austria. Current Status in and around Austria. 11 marca 2010 r., IECEG
Conference, Belek. Turcja
14
A. Rakowska, M. Rulka, Centralny elektroniczny rejestr wyborcw podstaw reform prawa
wyborczego. Warszawa 2011, s. 14
146
_______________________________________________________________________________

e elektroniczne systemy gosowania przykadaj si na szybszy dostp


do informacji na temat zwycizcy wyborw, a przez to i stwarzaj szans
na szybsze tworzenie koalicji itd. Dodatkowo, klasa polityczna jest wiadoma tego,
e e-gosowanie ma potencja przyczynienia si do wzrostu frekwencji wyborczej,
od ktrej zalee moe podzia mandatw w parlamencie. Wiksza frekwencja
poprawi moe wynik wyborczy jednej, a jednoczenie moe by niekorzystna
15
dla innych ugrupowa.
Podsumowujc, warto zauway, e wykorzystanie ICT w procedurach
gosowania niesie za sob przede wszystkim eliminacj barier zwizanych
z rzeczywistym oddaleniem wyborcw od lokali wyborczych, a take wiele uatwie
zarwno dla administracji, jak i politykw, ktrzy wydaj si mie wiadomo, e
e-voting moe przynie im dodatkowy kapita wyborczy. Dlatego te przyjo si
stwierdzenie, e wykorzystanie nowych metod w sprawowaniu demokratycznej
wadzy szczeglnie w procesie gosowania stanowi swoist rewolucj.
Wprowadzenie nowych form demokratycznych procedur wywouje dyskusj
na temat sabych stron e-gosowania. Cho powszechnie stosuje si nowoczesne
technologie w biznesie, handlu, administracji czy nauce, niektrzy politycy,
eksperci i naukowcy s nadal powcigliwi jeli chodzi o wykorzystanie technologii
informacyjnych i komunikacyjnych w procedurach gosowania. Potwierdzeniem
tego stanu rzeczy jest m.in. fakt, e wiele pastw wyrazio zaniepokojenie, i
gosowanie elektroniczne moe doprowadzi do masowych oszustw wyborczych.
Takie wtpliwoci byy wynikiem m.in. analiz tzw. Raportu Zettera (Kim Zetter jest
dziennikarzem czasopisma Wired), ktry po wyborach 2006 r. zoy
w amerykaskiej komisji wyborczej wniosek z prob o informacje o konkretnych
problemach, jakie wystpiy w trakcie wyborw. Zetter zebra ponad 150
przypadkw zgoszenia konkretnych problemw w tylko jednym hrabstwie
Sarasota na Florydzie. Raport Zettera zawiera bardzo szczegowe informacje
m.in. o numerach seryjnych konkretnych komputerw wyborczych, nazwiska
czonkw komisji, opis problemu oraz co istotne liczb gosw straconych
w wyniku awarii Z zestawienia wynika, e awarie komputerw wyborczych byy
nagminne i prowadziy do gubienia gosw bd rejestrowania gosw niewanych
[co wpywao w oczywisty sposb na wyniki wyborw M. M.-K.] () Poza tymi
typowo komputerowymi problemami wyborcy zgosili szereg problemw
budzcych wtpliwoci co do uczciwoci gosowania: wyborca gosowa na
kandydata A, na ekranie podsumowujcym wyskakuje kandydat B; niezalenie od
oddanego gosu na ekranie cigle wyskakuje tylko kandydat A; na ekranie
podsumowujcym gos widnieje jako niewany (nie wybrano adnego
.16
kandydata), pomimo e wyborca twierdzi e wybra kandydata A lub B
17
Kolejny problem zwizany jest z przejrzystoci procesu wyborczego.
Elektroniczny system gosowania jest czasem nazywany czarn skrzynk
ze wzgldu na to, e wyborcy, kandydaci, a nawet urzdnicy nie wiedz, jak
naprawd funkcjonuj maszyny do gosowania, a jedynie niewielka grupa
specjalistw (administrator systemw) i inni eksperci maj pojcie o tym, jak

15
R. Krimmer: E-Voting in Austria, op. cit.
16
P. Krawczyk, E-voting: omwienie raportu Zettera. IPsec.pl, http://ipsec.pl/e-voting%3A-om%C3%
B3wienie-raportu-zettera.html (pobrano 7.10.2012 r.)
17
J. Gerlach, U. Gasser, Three Case Studies from Switzerland: E-Voting, Berkman Center Research
Publication. 2009, nr 03.1/, s. 5
147
_______________________________________________________________________________

technicznie odbywa si gosowanie oraz jak prowadzone jest liczenie gosw.


W tym miejscu nadmieni warto, e wtpliwoci te s w duej mierze oparte na
dowiadczeniach np. Wielkiej Brytanii, gdzie 29 stycznia 2007 r. opublikowano
raport dotyczcy brytyjskich pilotaowych gosowa elektronicznych prowadzonych
18
w Anglii, Walii i Szkocji od roku 2000. W raporcie komisji wyborczej okrelono
19
ryzyka zwizane z e-gosowaniem jako znaczne i nieakceptowane,
rekomendujc rwnoczenie zatrzymanie projektw pilotaowych dopki nie
zostanie wypracowana spjna strategia okrelajca co waciwie takie gosowanie
20
ma da.
Dodatkowo, bardzo wanym argumentem przeciwko e-gosowaniu jest obawa,
e e-voting moe podzieli spoeczestwo na dwie czci: tych, ktrzy maj dostp
do Internetu oraz tych, ktrzy z niego nie korzystaj gwnie ze wzgldu na brak
dostpu. To z kolei moe spowodowa powstanie cyfrowej przepaci (cyfrowy
21
podzia digital divide) i stanowi moe wany problem, ktry przeoy si na
zwikszenie dysproporcji spoecznych w wielu regionach geograficznych.
Innym wanym wskazywanym problemem jest identyfikacja wyborcw.
Z jednej strony naley przyzna, e haso i podpis elektroniczny mog by
pomocne na etapie gosowania, ale z drugiej strony naley by wiadomym,
i dane te mog by niekoniecznie wykorzystane przez wyborc, ktremu zostay
przypisane. Elektroniczne systemy gosowania naraone s ponadto na wiele
problemw technicznych. Gosowania oparte na ICT mog by przedmiotem
atakw (np. z komputerw prywatnych), ktre z kolei mog doprowadzi do
istotnych zakce procesu gosowania. Dlatego te serwery, systemy, komputery
czy kioski do gosowania powinny by zabezpieczone na tyle, aby nie mogy by
naruszone lub zainfekowane wirusami.
O cechach bezpieczestwa systemw gosowania elektronicznego pisze
Micha Rajkowski, ktry zwraca uwag na kilkanacie, wanych jego zdaniem,
elementw:
prywatno (privacy) oddany gos musi pozosta tajemnic, tak
by wyborcy mogli wyraa swoj wol bez obawy o bycie zastraszonym;
dokadno (accuracy) wyniki wyborw musz dokadnie odzwierciedla
wybr dokonany przez gosujcych;
brak pokwitowania (receipt-freeness) oznacza brak moliwoci,
by gosujcy by w stanie uzyska/stworzy potwierdzenie, wskazujce
w jaki sposb gos zosta oddany; cecha ta ma na celu zapobieganie
sprzeday/kupowaniu gosw;

18
cznie takich gosowa pilotaowych byo 158 w ramach szeciu procedur wyborczych, poczwszy
od wyborw samorzdowych w 2000 r., przez wybory do parlamentu i Europarlamentu i skoczywszy
na wyborach samorzdowych w 2007 r.; P. Krawczyk, Brytyjski raport o e-votingu. IPsec.pl,
http://ipsec.pl/brytyjski-raport-o-e-votingu.html (pobrano 10.10.2012 r.)
19
May 2007 pilot scheme. The Electoral Commission, http://www.electoralcommission.org.uk/ele
ctions/modernising_elections/May2007 (pobrano 9.10.2012 r.)
20
S.J. Murdoch, Electoral Commission releases e-voting and e-counting reports, 2.08.2007, Light Blue
Touchpaper, http://www.lightbluetouchpaper.org/2007/08/02/electoral-commission-releases-e-voting-a
nd-e-counting-reports/ (pobrano 15.03.2015 r.); P. Krawczyk, Brytyjski raport, op. cit.
21
O zjawisku digital divide pisze Pippa Morris w pracy: Digital Divide. Civic Engagement, Information
Poverty, and the Internet Worldwide. Cambridge 2001
148
_______________________________________________________________________________

kwalifikowalno (eligibility) tylko gosujcy posiadajcy prawa wyborcze


mog gosowa, wszystkie gosy oddane przez osoby nieuprawnione nie
s brane pod uwag;
brak reutylizacji (un-reusability) kada uprawniona do gosowania osoba
moe odda tylko jeden poprawny gos, tak by kady wyborca posiada
jednakowy (czstkowy) wpyw na kocowy wynik wyborw;
uczciwo (fairness) adne czciowe wyniki nie s prezentowane przed
oficjalnym zakoczeniem wyborw;
rzetelno (robustness) system pozostaje bezpieczny nawet wtedy, gdy
wystpuj pewne zakcenia/awarie (oczywicie tylko do pewnego
stopnia), niezalenie od ich rda (gosujcy, administracja czy czynniki
zewntrzne);
cakowito (completeness) wszystkie poprawnie oddane gosy musz
zosta poprawnie zliczone;
solidno (soudness) odporno na bdy/zakcenia przykadem moe
by zabezpieczenie systemu, by nieuczciwy gosujcy nie mg przerwa
procesu gosowania;
nienaruszalno (inalterability) po oddaniu gosu przez gosujcego nie
ma moliwo jego zmiany ani przez gosujcego, ani przez nikogo innego
(zarwno z, jak i spoza systemu);
osobista weryfikowalno (personal verifiability) musi istnie moliwo
sprawdzenia, czy wynik gosowania jest poprawny i czy kto niepowoany
nie wpyn na niego podczas trwania wyborw; wyborca musi mie
moliwo sprawdzenia, czy jego gos zosta poprawnie oddany;
powszechna weryfikowalno (universal verifiability) podobnie jak
w przypadku wyej, z t rnic, e kady ma moliwo sprawdzenia
poprawnoci wyborw;
bezsporno (dispute-freeness) fakt, e uczestnicy gosowania
(gosujcy/administracja) postpuj zgodnie z protokoem gosowania
moe by publicznie potwierdzony (w dowolnej fazie wyborw) przez
dowoln osob (z i spoza systemu);
nieprzymuszalno (incoercibilty) nie moe istnie moliwo zmuszenia
do oddawania gosu wbrew woli czy przekonaniu osoby uprawnionej do
22
gosowania.
W kontekcie sabych stron e-gosowania i rnych urzdze
wykorzystywanych w gosowaniu, zauway naley, e w praktyce stosowania
maszyn do gosowania (komputerw wyborczych) pojawi si mog nastpujce
trudnoci:
po pierwsze, niezdefiniowany poziom bezpieczestwa komputerw
wyborczych () opartych przewanie o systemy operacyjne oglnego
przeznaczenia (np. Microsoft Windows) i specjalizowane oprogramowanie,
niepoddawane jednak niezalenej certyfikacji bezpieczestwa
wedug uznanych norm (Common Criteria), co nie daje gwarancji
23
uczciwoci gosowania;

22
M. Rajkowski, System gosowania elektronicznego. http://cygnus.tele.pw.edu.pl/~zkotulsk/seminarium
/System_glosowania.pdf (pobrano 15.03.2015 r.)
23
P. Krawczyk, E-voting gosowanie, op. cit.
149
_______________________________________________________________________________

po drugie, problemy z uruchamianiem oraz stabilnoci komputerw


wyborczych, co przy cile okrelonym czasie prowadzenia wyborw moe
przeoy si na brak moliwoci zagosowania przez znaczn cz
wyborcw (takie problemy wystpoway m.in. w amerykaskich wyborach
roku 2006);
po trzecie, bardzo wysoki koszt zakupu maszyn do gosowania (co jest
szczeglnie istotnym argumentem w pocztkowym okresie wdraania
e-gosowania). W porwnaniu z tradycyjnym gosowaniem (na karcie
wyborczej w lokalu wyborczym) koszt takiego e-gosowania jest bardzo
duy. Jak zaznacza Piotr Krawczyk, ten koszt jest szczeglnie odczuwalny,
przy koniecznoci zakupu kilku komputerw na kad komisj i przy
niskiej amortyzacji (uywane co kilka lat, plus koszty skadowania
24
w tym czasie).
Natomiast w przypadku gosowania internetowego pojawiaj si problemy
innego rodzaju. Wymieni tu naley przede wszystkim:
potrzeb zagwarantowania silnego i jednoznacznego potwierdzenia
tosamoci, np. za pomoc podpisu kwalifikowanego. Z tym jednak wie
si zdecydowanie mniejsza dostpno takiej procedury wyborczej ze
wzgldu na mae rozpowszechnienie takiego sposobu potwierdzania
tosamoci, a take ze wzgldu na wysoki koszt wdroenia takiego
rozwizania;
brak gwarancji anonimowoci, ktra stoi w sprzecznoci z wymaganiem
silnego uwierzytelnienia (anonymizacj gosw prowadzi jedynie system
centralny, pozostajcy w przeciwiestwie do niepodpisanej karty
25
wyborczej poza kontrol wyborcy).
Doda naley, i zarwno w przypadku gosowania za pomoc maszyn do
gosowania, jak i gosowania online zmniejsza si take transparentno
i audytowalno procedury wyborczej. Wynika to z faktu, e czonkowie komisji
wyborczej i mowie zaufania nie maj bezporedniego wgldu w proces zliczania
gosw, ktry odbywa si w systemie stanowicym z ich punktu widzenia czarn
skrzynk. Aby zminimalizowa te problemy proponowane s rne systemy
e-votingu, czcego komputerowe zliczanie gosw z papierowym potwierdzeniem
26
oddania gosu (np. Punchscan) oraz wykorzystujce zaawansowane techniki
27
kryptograficzne, nie rozwizuj one jednak wszystkich wymienionych problemw.

24
P. Krawczyk, E-voting: omwienie, op. cit.
25
Ibidem
26
System Punchscan to zdaniem P. Krawczyka wygodny i bezpieczny system gosowania
wspomaganego elektronicznie (nie jest to gosowanie internetowe), ktry ma wyeliminowa znane
saboci i luki w komputerach do gosowania stosowanych dotychczas w niektrych pastwach
zachodnich. W systemie Punchscan wyborca otrzymuje zoon z dwch sklejonych stron kart do
gosowania, na ktrej flamastrem zaznacza nazwiska swoich kandydatw. Poniewa w grnej kartce
s dziurki, wic zaznaczone kropki przebijaj na drug kartk. Po oddaniu gosu wyborca rozdziela
kartki i doln wkada do skanera, ktry zapisuje jego preferencje. Grna kartka jest niszczona.
Poniewa na symbole na dolnej kartce nie s powizane z adnymi nazwiskami, chroniona jest
tajno gosowania oraz nie ma moliwoci sprzeday gosw, P. Krawczyk, Nowoci w e-votingu.
30.07.2007, SecurityStandard.pl. Kravietz. Blog Pawa Krawczyka o bezpieczestwie IT, http://blog.
securitystandard.pl/news/118832.html (pobrano 9.08.2012 r.)
27
P. Krawczyk, E-voting: omwienie, op. cit.
150
_______________________________________________________________________________

Analizujc literatur powicon elektronicznemu gosowaniu mona wskaza


najczciej pojawiajce si sabe strony e-voting. Wikszo ze wskazywanych
cech zostaa ujta w tabeli nr 1.
Tabela nr 1: Sabe strony elektronicznego gosowania

sabe strony elektronicznego gosowania


brak przejrzystoci;
ograniczona otwarto i zrozumienie systemu dla niespecjalistw;
brak uzgodnionych standardw dla systemw e-gosowania;
moliwo naruszenia tajnoci gosowania, zwaszcza w systemach, w ktrych
odbywa si zarwno uwierzytelnianie wyborcw i gosowanie;
ryzyko manipulacji przez tzw. insiderw (administratorw, obsug systemw) z
szerszym dostpem do systemu lub przez hakerw z zewntrz;
zwikszone koszty zarwno w przypadku zakupu, jak i utrzymania systemu e-
gosowania;
zwikszone wymogi bezpieczestwa jeli chodzi o ochron systemu gosowania
w czasie i midzy wyborami, w tym podczas transportu, skadowania i konserwacji;
zmniejszony poziom kontroli przez administracj wyborcz;
ograniczone moliwoci ponownego liczenia gosw;
potrzebne dodatkowe kampanie edukujce wyborw;
moliwy konflikt z istniejcymi przepisami prawnymi;
moliwy brak zaufania wyborcw wobec wyborw elektronicznych, co jest skutkiem
wskazanych powyej sabych stron.
rdo: Introducing Electronic Voting: Essential Considerations, Policy Paper,
International Institute for Democracy and Electoral Assistance. December 2011, s. 8-9

Analizujc motywy wprowadzenia elektronicznego gosowania w wielu


pastwach Europy i wiata wida, e znaczna cze argumentw powtarza si
w dyskusjach nad tym zagadnieniem. Do najczciej podawanych motyww
zaliczane s: zwikszenie mobilnoci wyborcw, umoliwienie uczestnictwa
w wyborach wyborcom przebywajcym poza granicami kraju, zwikszenie
frekwencji wyborczej poprzez dostarczenie dodatkowej platformy do gosowania,
poszerzenie dostpu do procedur demokratycznych obywatelom starszym, chorym
i niepenosprawnym, zmniejszenie kosztw wyborw, dostarczenie wynikw
28
wyborw w sposb niezaleny i o wiele szybszy.
Uwzgldniajc wycznie niektre argumenty przeciwnikw e-gosowania,
w wielu pastwach (mimo duego zainteresowania t form uczestnictwa
wyborczego) zrezygnowano z wdraania systemw e-voting, utrzymujc m.in., e
jest ono zbyt ryzykowne dla przebiegu wyborw. Inne pastwa z kolei wydaj si
nie uznawa zalet gosowania elektronicznego w porwnaniu do tradycyjnej formy
oddawania gosw lub te utrzymuj, e stan zasigu infrastruktury internetowej
uniemoliwia im wdraania takiego typu rozwiza.

Podsumowanie
W kontekcie wpywu nowych technologii informacyjnych i komunikacyjnych
na ycie polityczne naley pamita, i wykorzystanie ICT niesie za sob jedn

28
M. Remmert, Towards European Standards on Electronic Voting. (w:) A. Prossner, R. Krimmer (red.),
Proceedings of the 1st ESF TED Workshop on Electronic Voting. GI LNI P-47. Bregenz 2004, s. 13-16
151
_______________________________________________________________________________

z najbardziej docenianych zalet: zniesienie barier zwizanych z rzeczywistym


oddaleniem wyborcw od tych, ktrzy rzdz lub reprezentuj rzdzcych. Dlatego
te przyjo si stwierdzenie, e wykorzystanie nowych metod w sprawowaniu
demokratycznej wadzy szczeglnie w procesie gosowania stanowi bez
wtpienia istotn jakociow zmian.
E-gosowanie, ktre w ostatnich latach jest coraz bardziej popularne
29 30
w rnych pastwach (np. Estonia, Szwajcaria i in.), co te znajduje
potwierdzenie w coraz wikszej liczbie projektw pilotaowych czy inicjatyw
zwizanych z e-voting. Mimo stale istniejcych problemw technicznych
zwizanych na przykad z zapewnieniem bezpieczestwa wyborw wielorakie
korzyci (dla rnych grup: wyborcw, politykw, administracji), a take pozytywne
dowiadczenia wielu pastw mog okaza si powanym bodcem
do wprowadzanie e-voting nie tylko w Europie, ale i w innych pastwach wiata.
Pamita jednak naley o tym, by przy rozwaaniu wdroenia e-gosowanie
rzdzcy i urzdnicy brali pod uwag sabe strony e-voting, zwizane przede
wszystkim z bezpieczestwem zarwno procedury oddawania, jak i liczenia gosw
w wyborach i referendach. Dlatego te za opini Internet Society Poland warto
zwrci uwag, i nienaruszalnymi, koniecznymi warunkami obowizujcymi przy
jakichkolwiek przyszych zmianach w procedurach wyborczych powinny by:
anonimowo, tajno, niemono sprzeday gosu, prawidowo wynikw oraz
31
weryfikowalno wynikw przez wyborc.
Mimo wspomnianych powyej trudnoci z e-gosowaniem, stale wzrasta liczba
pastw zainteresowanych implementacj tego rozwizania. Dobre praktyki np.
Estonii czy Szwajcarii (gdzie wdroono systemy e-votig) bd zapewne stanowi
wzorce dla pastw planujcych wprowadzi ten alternatywny sposb uczestnictwa
w wyborach. W procesie wprowadzanie systemw e-gosowania w ycie winno si
pamita o tym, by korzysta nie tylko z tych dobrych, ale i trudnych dowiadcze,
a take z aktualnego stanu wiedzy i zagroe sygnalizowanych przez naukowcw
w tym zakresie.

Streszczenie
Niniejszy tekst stanowi prb odpowiedzi na pytanie o kwestie
bezpieczestwa w zakresie wdraania gosowania elektronicznego jako
dodatkowej formy gosowania w wyborach czy referendach. Oprcz rozwaa
teoretycznych dotyczcych samego e-gosowania w tekcie zawarto
odniesienia zwizane z najwaniejszymi motywami towarzyszcymi wdraaniu
e-voting. Baz teoretyczn w niniejszym tekcie stanowi koncepcje:
elektronicznej demokracji (jako nowego paradygmatu demokratycznego rzdzenia
we wspczesnych pastwach), a take gosowania wspomaganego przez ICT
(jako najwaniejszego narzdzia e-demokracji).

29
M. Musia-Karg, The Theory and Practice of Online Voting. The Case of Estonia (selected issues).
Athenaeum. Polish Political Science Studies. 2011, nr 29, s. 180-198; M. Musia-Karg, Internetowe
gosowanie w E-stonii na przykadzie wyborw w latach 2005- 2009, Przegld Politologiczny. 2011,
nr 3, s. 99-118
30
M. Musia-Karg, Is Electronic Voting a Panacea for a Low Turnout? Examples of Estonian e-Elections
and Swiss e-Referendums, Polish Political Science Yearbook, 2012, s. 428-443; M. Musia-Karg,
Elektroniczne referendum w Szwajcarii, op. cit.
31
Stanowisko Stowarzyszenia Internet Society Poland w sprawie gosowania, op. cit.
152
_______________________________________________________________________________

Summary
This paper is an attempt of answering the question about safety of electronic
voting as an additional form of participation in elections or in referendums.
In addition to theoretical considerations concerning e-voting the author decided
to refer to most important motives of implementation of e-voting. A theoretical basis
for the considerations are the concepts of electronic democracy (as a new
paradigm of democratic governance in modern countries), and concepts of voting
assisted by the ICT (as the most important tool of e-democracy).

Bibliografia
1. A Comparative Assessment of Electronic Voting; http://www.electio
ns.ca/content.aspx?section=res&dir=rec/tech/ivote/comp&document=descr
iption&lang=e#fg1, (pobrano 11.10.2012 r.)
2. Horrocks I., Pratchett L., Democracy and New Technology, Electronic
Democracy: Central Themes and Issues; http://www.clubofamsterdam.
com/contentarticles/Democracy%20and%20New%20Technology.pdf
(pobrano 12.05.2012 r.)
3. Gawrysiak P., Cyfrowa rewolucja. Rozwj cywilizacji informacyjnej.
Warszawa 2008
4. London S., Teledemocracy vs. Deliberative Democracy? A Comparative
Look at Two Models of Public Talk, Journal of Interpersonal Computing
and Technology. 1995, vol. 3, nr 2; http://www.scottlondon.com/reports/
tele.html, (pobrano 14.03.2015 r.)
5. Gerlach J., Gasser U., Three Case Studies from Switzerland: E-Voting.
Berkman Center Research Publication. 2009, nr 03.1
6. Kaczmarczyk A., Czajkowski R., E-Gosowanie niezbdny element
elektronicznej platformy do obsugi procedur w demokracji
w spoeczestwie informacyjnym. E-vote an essential element
of electronic platform for services for democratic procedures in the
Information Society. Referat prezentowany na konferencji Tworzenie
mechanizmw i struktur rozwoju elektronicznej gospodarki w Polsce,
Warszawa, 12.06.2001, http://www.logistyka.net.pl/images/articles/1375/
Ref-Czajkowski.doc (pobrano 13.12.2009 r.)
7. Kiosk Voting, Electronic voting in Ireland. http://evoting.cs.may.ie/Re
port/node15.html (pobrano 15.09.2012 r.)
8. Krawczyk P., Brytyjski raport o e-votingu. IPsec.pl, http://ipsec.pl/brytyjski-
raport-o-e-votingu.html (pobrano 10.10.2012 r.)
9. Krawczyk P, E-voting: omwienie raportu Zettera. IPsec.pl, http://ipsec.pl/e
-voting%3A-om%C3%B3wienie-raportu-zettera.html (pobrano 7.10.2012 r.)
10. Krawczyk P., Nowoci w e-votingu. 30.07.2007, SecurityStandard.pl.
Kravietz. Blog Pawa Krawczyka o bezpieczestwie IT. http://blog.security
standard.pl/news/118832.html (pobrano 9.08.2012 r.)
11. Krimmer R., E-voting as a New Form of Voting. (w:) A. Balci, C. Can Actan,
O. Dalbay (red.), Explorations in eGovernment & eGovernance. Volume
2: Selected proceedings of the Second International Conference
on eGovernment and eGovernance. Antalya 2010
12. Krimmer R., E-Voting in Austria. Current Status in and around Austria.
11 marca 2010 r., IECEG Conference, Belek, Turcja
153
_______________________________________________________________________________

13. May 2007 pilot scheme. The Electoral Commission, http://www.electoral


commission.org.uk/elections/modernising_elections/May2007 (pobrano
9.10.2012 r.)
14. Mgi T., Practical Security Analysis of E-voting Systems. Master Thesis.
Tallin 2007
15. Murdoch S.J., Electoral Commission releases e-voting and e-counting
reports. 2.08.2007, Light Blue Touchpaper, http://www.lightbluetouchpaper.
org/2007/08/02/electoral-commission-releases-e-voting-and-e-counting-
reports/ (pobrano 15.03.2015 r.)
16. Musia-Karg M., Cisza wyborcza w dobie Internetu, Przegld Sejmowy.
2013, nr 3
17. Musia-Karg M., Elektroniczne referendum w Szwajcarii. Wybrane kierunki
zmian helweckiej demokracji bezporedniej. Pozna 2012
18. Musia-Karg M., E-voting (as a form of E-democracy) in the European
Countries. (w:) A. Balci, C. Can Actan, O. Dalbay (red.), Explorations in
eGovernment & eGovernance. Volume 2: Selected proceedings of the
Second International Conference on eGovernment and eGovernance.
Antalya 2010
19. Musia-Karg M., Is Electronic Voting a Panacea for a Low Turnout?
Examples of Estonian e-Elections and Swiss e-Referendums, Polish
Political Science Yearbook, 2012
20. Musia-Karg M., Internetowe gosowanie w E-stonii na przykadzie
wyborw w latach 2005- 2009, Przegld Politologiczny. 2011, nr 3
21. Musia-Karg M., The Theory and Practice of Online Voting. The Case
of Estonia (selected issues), Athenaeum. Polish Political Science
Studies. 2011, nr 29
22. Norris P., Digital Divide. Civic Engagement, Information Poverty, and the
Internet Worldwide. Cambridge 2001
23. Nowina-Konopka M., Elektroniczna urna, http://www.rpo.gov.pl/pliki/120
66058070.pdf (pobrano 15.03.2015 r.)
24. Rajkowski M., System gosowania elektronicznego, http://cygnus.tele.pw.e
du.pl/~zkotulsk/seminarium/System_glosowania.pdf (pobrano 15.03.2015 r.)
25. Rakowska A., Rulka M., Centralny elektroniczny rejestr wyborcw
podstaw reform prawa wyborczego. Warszawa 2011
26. Remmert M., Towards European Standards on Electronic Voting. (w:)
st
A. Prossner, R. Krimmer (red.), Proceedings of the 1 ESF TED Workshop
on Electronic Voting. GI LNI P-47. Bregenz 2004
27. Stanowisko Stowarzyszenia Internet Society Poland w sprawie gosowania
elektronicznego w wyborach powszechnych przyjte przez Zarzd
Stowarzyszenia 10 stycznia 2007 roku (uchwaa Zarzdu ISOC Polska
nr 2/2007). 11.01.2007, Internet Society Poland, http://www.isoc.org.pl/
200701/wybory (pobrano 12.03.2015 r.)
154
_______________________________________________________________________________
155
_______________________________________________________________________________

ZARZDZANIE
156
_______________________________________________________________________________
157
_______________________________________________________________________________

Piotr KWIATKIEWICZ
Wojskowa Akademia Techniczna
Wydzia Logistyki

GENOCYD 1915-1917 A JEGO WSPCZESNA RECEPCJA

Pierwsze doniesienia prasowe i wiadomoci podane do publicznej informacji


na temat losu zgotowanego swym chrzecijaskim poddanym przez rzd sutaski,
1
pojawiy si ju w marcu 1915 roku. Informacje o zaobserwowanych przez pilotw
samolotu ludzkich zwokach zalegajcych wok ttnicych do niedawna yciem
osadach na wschodnich rubieach Imperium Osmaskiego przybliay rozmiar
tragedii, jaka tam miaa miejsce. Wyranie, co warto bardzo dobitnie podkreli,
poprzedzay oznaczon jako symboliczny pocztek ludobjstwa dat 24 kwietnia
2
1915 roku, kiedy to wydano nakaz aresztowania 2345 politycznie
3
zaangaowanych przedstawicieli spoecznoci ormiaskiej. Rze, jakiej poddano
4
chrzecijan, trwaa ju w tym czasie w najlepsze.
Publikowane po obu stronach Atlantyku najbardziej opiniotwrcze gazety
informoway o kani dokonywanej na wiernych Kocioa chaldejskiego
5
i antiocheskiego, Asyryjczykach, Grekach pontyjskich, Ormianach, a nawet
6
w rzymsko-katolickich orodkach misyjnych. Wrd oprawcw wskazywano
Kurdw i Turkw, przy czym ci pierwsi wystpuj w charakterze oprawcw,
7
a ostatni gwnie jako sia sprawcza. Przekazy przybliajce t tragedi jawiy si
na tle wczesnej polityki informacyjnej jako nader precyzyjne. Uwiarygadniay je
8
relacje wiadkw: neutralnych obserwatorw, dyplomatw, osb ocalaych

1
Pierwsze artykuy informujce o zbrodni ukazay si w The New York Times 20 marca 1915 r., Whole
plain strewn by Armenian bodies; Turks and Kurds reported to have massacred men, women and
children. The New York Times z 20 marca 1915 r.
2
W The New York Times po niemal miesicznej przerwie od czasu opublikowania pierwszych
informacji dotyczcych masowych mordw, poczwszy od 26 kwietnia, kolejne wiadomoci na ten
temat znajdoway si w niemal kadym artykule tej opiniotwrczej gazety: Kurds massacre more
Armenians; all inhabitants in ten villages near Van said to have been killed. Appeal sent to Wilson by
head of church evidences of fearful outrages seen in deserted settlements. Story of great exodus
flight from Persia full of suffering for thousands who escaped the sword, 26 kwietnia 1915 r., Appeal
to Turkey to stop massacres; ambassador Morgenthau instructed to make representations on request
of Russia, 28 kwietnia 1915 r. etc. Tylko w 1915 r. The New York Times opublikowa 145 artykuw
na ten temat.
3
R. Panossian, The Armenians. From Kings and Priests to Merchants and Commissars. New York
2006, s. 237. Dzie ten, 9 kwietnia 1975 r., uznany w Stanach Zjednoczonych specjaln uchwa
senatu jako Narodowy Dzie Pamici Nieludzkich Postaw Czowieka wobec Czowieka (ang.
National Day of Remembrance of Man's Inhumanity to Man), dedykowany szczeglnie Ormianom
wymordowanym w 1915 r. http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d094:H.J.RES.148 (pobrano
20.11.2015 r.)
4
E.J. Erickson, Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War. Greenwood
2001, s. 81
5
Mianem tym czsto okrelano praktycznie wszystkich przedstawicieli spoecznoci chrzecijaskiej na
obszarach Mezopotamii: Chaldejczykw, Nestorian, Jakobitw, Aramejczykw etc.
6
Kurds massacre more Armenians, op. cit.
7
Allies to punish Turks who murder; notify Porte that government heads must answer for Armenian
massacres. Times, 28 maja 1915 r.
8
Na szczeglne wyrnienie zasuguje relacja amerykaskiego dyplomaty, ambasadora Stanw
Zjednoczonych w Turcji Henryego Morgenthau, Sr. Przedstawiona zostaa w wydanej w 1919 roku
158
_______________________________________________________________________________

z pogromu, niemieckich doradcw wojskowych, szpiegw, onierzy i dezerterw


9
z tureckiej armii.
Zwraca uwag podoe samej zbrodni. Miaa przynie okrelone korzyci
polityczne, lecz do ich osignicia posuono si religi. Na takim te tle
dopuszczano si masowych mordw. Narodowo stanowia wtedy kryterium
doboru ofiar, wycznie dlatego, gdy uatwiaa identyfikacje przynalenoci
wyznaniowej. Rosjanie pocztkowo chcieli nawet okreli to ludobjstwo mianem
zbrodni przeciw chrzecijastwu i cywilizacji, nie wprowadzajc adnego cenzusu
10
etnicznego. Odpowiedzialno za ogrom nieszcz, ktre spady na wyznawcw
Chrystusa w Imperium Osmaskim, spoczywaa na wczesnym nacjonalistycznym
11
rzdzie, niemniej trudno abstrahowa, przybliajc kontekst wierzeniowy
ludobjstwa, od sutaskich apelw do dihadu przeciw niewiernym i koniecznoci
przywrcenia dawnej wietnoci instytucji kalifatu z jej integracyjn dla wiata
12
muzumaskiego funkcj.
Wkrtce te wiadomoci o dokonywanej rzezi znalazy si w kolportowanych
masowo ulotkach, ktre byy czci wojennej machiny propagandowej pastw
ententy. Zbrodnie wzbudzay groz nawet w spoeczestwie nawykym ju do
takich doniesie, za spraw toczcego si konfliktu i wynikajcych ze
okruciestw. Sytuacja wywoywaa ogromne emocje i zaciekawienie. Przyczyny
tego stanu rzeczy tkwiy tak w bestialskim charakterze tego czynu, jak i tosamoci
ofiar. atwo, z jak mieszkacy Starego Kontynentu czy te Stanw
Zjednoczonych mogli si z nimi identyfikowa jako wspwyznawcami, braa si
take z zawartego w treci idei chrzecijaskiej przesania o mczestwie jako
drodze do odkupienia i witoci. Zainteresowanie to byo okolicznoci
wymuszajc dbao o wiarygodno przekazu, a co z tym si czy i rzetelno
doboru rde, po ktre sigano. T. Roosevelt mg bez naraania si na
13
nieciso nazwa pogrom najwiksz zbrodni wojny. Sta si on tez bardzo
14
nonym motywem wykorzystywanym przez rodowiska artystyczne.

ksice jego autorstwa: Ambassador Morgenthau's Story, 1919. Pozycja ta dostpna jest w pliku pdf.
w Internecie, m.in. http://m.library.antibaro.gr/text/Mikra_Asia/Ambassador%20 Morgenthau's%20Stor
y%20-%20Armenia.pdf, s.109-148, (pobrano 24.11.2015 r.)
9
E.J. Erickson, op. cit., s. 99-100. W odniesieniu do ludobjstwa Asyryjczykw: H. Travis, Native
Christians Massacred: The Ottoman Genocide of the Assyrians during World War I, Genocide
Studies and Prevention, Vol 1/nr 3, Toronto 2006, s. 327371; D. Gaunt, Massacres, Resistance,
Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia during World War I, Gorgias Press 2006,
s. 65-90
10
W.A. Schabas, Genocide in International Law; The Crimes of Crimes. Cambridge 2009, s. 19-20.
W polskiej literaturze przedmiotu kontekst ten przypomina D. Drod. Patrz: D. Drod, Zbrodnia
ludobjstwa w midzynarodowym prawie karnym. Warszawa 2010, s. 18
11
Dalekosiny cel, jaki stawia przed sob, byo zjednoczenie wszystkich narodw tureckich, zgodnie
z koncepcj Turanu. T. Wituch, Tureckie przemiany. Dzieje Turcji 1878-1923, Warszawa 1980, s. 80-
89. G. Kucharczyk, Pierwszy holocaust XX wieku. Warszawa 2004, s. 77-78, 83
12
R. Peters, Islam and Colonialism: The doctrine of Jihad in modern history. Haga 1979, s. 9091,
a take R. Peters, Jihad in Clasical and modern Islam. Princeton 2005, s. 55-57
13
Dokadnie the greatest crime of the war; T. Roosevelt, Letters and Speeches. New York 2004,
s. 736
14
Genocide sta si jednym z waniejszych motyww sztuki ormiaskiej. Obecny jest w plastyce,
muzyce i literaturze. Skala zjawiska wychodzi poza zakres wszelkich prb katalogowania. W Polsce
szeroko problem ten porusza w swych artykuach Zbigniew Szmuro. Patrz: Z. Szmuro, Wybrane
zagadnienia perspektyw przemian kultury ormiaskiej. (w:) J. Marszaek-Kawa, E. Kaja (red.),
W poszukiwaniu azjatyckiej tosamoci. Dylematy i wyzwania. Toru 2014, s. 319-321; Ludobjstwo
159
_______________________________________________________________________________

Uzewntrznionym w muzyce, plastyce i literaturze wyrazem sprzeciwu wobec


15
wojny i wicej si z ni dehumanizacji. Przekazem powszechnym nie tylko
w Zwizku Radzieckim, co byo zrozumiae, zwaywszy na istnienie w jego
granicach Armenii jako kraju zwizkowego. Sigano po niego take w Europie
16
Zachodniej i Stanach Zjednoczonych.
U schyku 20-lecia midzywojennego sprawa nie bya ju a tak oczywista.
Pogrom, jakiego dokonano na wiernych Kociow wschodnich, Asyryjczykach czy
17
nawet Grekach, poszed w zapomnienie. Przynajmniej czciowemu zatarciu
uleg te udzia Kurdw w ludobjstwie. Pozostali jedynie Turcy jako oprawcy
i w charakterze ciemionych i zabijanych Ormianie. I to zreszt nie byo
powszechne. Warto wspomnie fragment mowy wygoszonej przez Hitlera do
grupy niemieckich dowdcw kilka dni przed agresj na Polsk. Informacje
o rozkazie wydanym jednostkom SS Totenkpof dotyczcym nieugitego
i bezlitosnego zabijania wszystkich mczyzn, kobiet i dzieci polskiej rasy i jzyka,
wdz III Rzeszy koczy tzw. fragmentem armeskim, pytajc retorycznie: Kto
18
w naszych czasach jeszcze mwi o eksterminacji Ormian?.
Dramat II wojny wiatowej z caym tragizmem skadajcych si na wydarze
zepchn pami o omawianym ludobjstwie z drugiej dekady XX wieku na dalszy
plan. Zachowana zostaa w bardziej ni zredukowanej formie. Okolicznoci, ktre
przyczyniy si do ugruntowania tego stanu rzeczy, s niezwykle zoone. Warte
szczeglnego wyeksponowania pozostaj przynajmniej dwie z nich.

Ormian w Turcji tragedia i moralne zwycistwo po stu latach. Tygiel. Kwartalnik Kulturalny 2015,
nr 1-2/78-79/, s. 107-117
15
Doskonaym przykadem moe by tu choby powie Z. Nakowskiej pt. Choucas. Powstaa ona
w poowie lat dwudziestych ubiegego wieku.
16
Nadal stanowi wany element wykorzystywany w sztuce i niezmiennie budzi emocje. Patrz: W. Hbel,
A. Smoltczyk, Armenian Genocide at the Berlin Film Festival: The Lark Farm Wakens Turkish
Ghosts. Spigel Online International pod adresem http://www.spiegel.de/international/spiegel/ arme
nian-genocide-at-the-berlin-film-festival-the-lark-farm-wakens-turkish-ghosts-a-466427.html, (pobrano
15.10.2015 r. W prasie popularnej ludobjstwo to nierzadko eksponowane jest jako to, ktre byo
pierwsz w XX wieku prb eksterminacji caych narodw. Nadmieniano wprawdzie o wczeniejszych
pogromach, niemniej dotyczyy one poprzedniego stulecia. Por. R. Rosen, The hidden holocaust,
San Francisco Gate z 15 grudnia 2003 r. Wydarzenia z 1915 roku potraktowano jako te
o charakterze precedensowym, ktre stanowiy zapowied dalszych tragedii. Por. G. Kucharczyk,
Pierwszy holocaust XX wieku. Warszawa 2004, s. 8. Std te nadano im rang uniwersalnego
symbolu zbrodni, ktra wymierzona jest w istot czowieczestwa i to, co si z ni wie, a wic
i prawo do wyraenia emocji identyfikowanych ze sztuk. Nieprzypadkowe jest zatem ulokowanie
przed Muzeum Sztuki w Filadelfii pomnika ludobjstwa Ormian. F.C. Feinstein, Philadelphia
Armenian Genocide Monument witryna internetowa University of Minnesota pod adresem
http://chgs.umn.edu/museum/memorials/philadelphia/, 15.11.2015 r., czy te nadmienione ju
ustanowienie przez Kongres 26 kwietnia Narodowym Dniem Pamici Nieludzkich Postaw Czowieka
wobec Czowieka.
17
Literatura przedmiotu powicona zbrodni ludobjstwa dokonanej na Grekach pontyjskich oraz
Asyryjczykach jest znacznie ubosza, ni ta dotyczca Ormian. Kwestia pogromw, ktrych ofiar
padli, podejmowana jest nierzadko jedynie w kontekcie omwie dotyczcych ostatniej
z wymienionych nacji. S. de Courtois, The Forgotten Genocide: Eastern Christians, the Last
Arameans, Gorgias Press LLC 2004, s. 14-216, a take H. Travis, Genocide in the Middle East: The
Ottoman Empire, Iraq, and Sudan, Durham 2010, s. 237-77, 293-294. O rzezi Grekw pontyjskich
m.in. J. de Murat, The Great Extirpation of Hellenism and Christianity in Asia Minor: the historic and
systematic deception of world opinion concerning the hideous Christianitys uprooting of 1922. Miami
1999
18
W oryg. Wer redet heute noch von der Vernichtung der Armenier? Patrz: Okupacja i ruch oporu
w dzienniku Hansa Franka. tom I: 1939-1942. Warszawa 1972, s. 97-98
160
_______________________________________________________________________________

Pierwsza zawiera si w podejciu dajcym si okreli mianem politycznego


koniunkturalizmu. Przejawia si on w relatywizowaniu lub nawet usuniciu Kurdw
19
przez Ormian i Grekw z grona sprawcw ludobjstwa. Odpowiedzialno, jak
ponosili przedstawiciele tej narodowoci za mordy popeniane we Wschodniej
20
Anatolii, jest bezsporna, lecz aden rzd w Erywaniu oraz Atenach, i to bez
wzgldu na reprezentowan orientacj polityczn, nie podejmowa tego tematu.
Nie wydaje si, aby przyznanie do winy i przeprosiny, jakie skaday poszczeglne
21
spoecznoci kurdyjskie, miay tu a takie znaczenie.
Determinantem takiej postawy s bilateralne stosunki midzy Turcj
a Armeni, czy te Grecj. Stan tych relacji decyduje o recepcji Kurdw w polityce
zagranicznej jednej i drugiej. Ich rzeczywisty brak w przypadku pierwszej
z wymienionych, a w drugiej, co najwyej pozorna poprawno, nie sprzyjaj temu,
by publicznie akcentowa udzia przedstawicieli tego narodu w wydarzeniach
sprzed wieku. Wspomniana dotd wstrzemiliwo w kierowaniu zarzutw wobec
Kurdw implikowana jest zagroeniem, jakie stanowi oni dla samej Turcji i jej
integralnoci terytorialnej.
W przypadku Armenii wystpujcej take z daniami zadouczynienia
22
finansowego, adresatem roszcze nie moe by spoeczno bezpastwowa.
Drug z okolicznoci wartych wyeksponowania, a stojcych za konserwacj
okrojonej w zakresie sprawcw i ofiar upowszechnionej wiedzy na temat
omawianego ludobjstwa, pozostaje nierwny potencja w zakresie moliwoci
oddziaywania na opini publiczn przez spoecznoci, ktre zostay nim dotknite.
23
Klasycznym przykadem s tu Asyryjczycy. Brak wasnego pastwa czy
chociaby jego namiastki w postaci wydzielonego obszaru zachowujcego daleko
posunit autonomi wzorem irackich Kurdw, przyczyni si do marginalizacji ich
24
pozycji. Znaczce rozproszenie przedstawicieli tego narodu na obszarach
Bliskiego Wschodu oraz brak zwartej diaspory, takiej, jak szczyci mog si
Ormianie czy te ydzi, take trudno uzna za czynnik sprzyjajcy moliwoci

19
W materiaach dydaktycznych i informacyjnych Kurdowie przedstawiani s jako sprawcy zbrodni,
niemniej przekaz ten wolny jest od ocen i oskare, patrz: witryna genocide1915.org pod adresem
http://www.genocide1915.org/fragorochsvar_bakgrund.html (pobrano 28.09.2015 r.)
20
A.T. Akam, A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility.
New York 2007, s. 24. Odnajduje te pene odzwierciedlenie w publikowanych rdach. Armenia in
documents of the U.S. Department of State 1917-1920. G. Makhmourian (red.). Yerevan 2011
21
U. Bulut, Armenian genocide: Kurdish leaders set moral example to Turkey by facing their crimes,
International Business Time z 23 kwietnia 2015 r.
22
Pami o zbrodni jednoczy Ormian w Armenii i na emigracji Polskie Radio Jedynka. 25.04.2015 r.
Artyku i audycja publikowane w Internecie http://www.polskieradio.pl/7/2426/Artykul /1429169,Pamiec
-o-zbrodni-jednoczy-Ormian-w-Armenii-i-na-emigracji (pobrano 11.11.2015 r.)
23
Historiografia ludobjstwa dokonanego na Asyryjczykach jest, jak ju nadmieniono, bogata, ale
problem by znacznie czciej podejmowany przed laty. Wiele pozycji pochodzi z okresu
przypadajcego bezporednio po I wojnie lub z jeszcze z czasw jej trwania, np. A. Yohannan, The
Death of a Nation, New York 1916; A. Yohannan, The Ever Persecuted Nestorians or Assyrian
Christians. New York 1916; Y.H. Shahbaz, The Rage of Islam: An Account of the Massacre of
Christians by the Turks in Persia. Philadelphia 1918; E. Griselle, Syriens et Chaldens: Leur Martyre,
Leurs Esprances. Paris 1918, wspczenie porusza si go znacznie mniej intensywnie,
a powicone mu opracowania monograficzne traktowa mona jako odstpstwo. G. Yonan, Ein
vergassener Holocaust: Die Vernichtung der christlichen Assyrer in der Turkei. Gottingen 1989
24
Wydawane s wprawdzie gazety oraz redagowane asyryjskie portale internetowe, trudno jednake
uzna to za element wystarczajcy, by prowadzi na arenie midzynarodowej kampanie na rzecz tej
narodowoci i obrony jej praw i interesw. Za przykad posuy moe Assyrian International News
Agency, http://www.aina.org/, (pobrano 1.12.2015 r.)
161
_______________________________________________________________________________

upowszechnienia swoich racji. Nie inaczej ksztatowa si te sytuacja wiernych


Kociow wschodnich, z pewnymi zastrzeeniami waciwymi dla wsplnot
religijnych.
Podejmujc prb przyblienia mechanizmu zmian dotyczcych przekazu na
temat ludobjstwa dokonanego w czasach pierwszej wojny wiatowej na terenach
wczesnego Imperium Osmaskiego, mona dostrzec pewne niecisoci
w nadmienionych okolicznociach stojcych za upowszechnieniem
zmodyfikowanego przekazu na temat teje zbrodni. Jedn z nich, wart
przyblienia, pozostaje stosunek Ormian do Kurdw. O ile odnotowane
okolicznoci zajcia takiego, a nie innego stanowiska w sprawie udziau tej
ostatniej nacji oficjalnych czynnikw zdaj si bardzo transparentne, o tyle
przyczyny podtrzymywania ich przez pozostajce poza cisa kontrol pastwa
organizacje nie s ju tak jednoznaczne. Nadmieniony ju al za udzia swych
rodakw w zbrodni, ktry wyrazili poszczeglni przywdcy kurdyjscy w zwizku
z obchodami stulecia ludobjstwa, nie mg mie wpywu na postawy, jakie
i wczeniej prezentowano. Doskonaym przykadem odzwierciedlajcym te relacje
jest ASAL-a, ktra ideologicznie kwestie odpowiedzialnoci za genocide traktuje
25
cakowicie priorytetowo.
Istotne rnice midzy udokumentowanym rdami historycznymi
przebiegiem wydarze sprzed wieku a wspczesn recepcj tego ludobjstwa
nie sprowadzaj si do wskazanego procesu redukcji grona sprawcw i ofiar.
Dostrzec naley take zmiany zachodzce w przeciwnym kierunku. Casus
Azerbejdanu zdaje si trafnie oddawa ten stan rzeczy. Na obszarach waciwych
wspczesnym granicom pastwa Azerbejdan, tak jak zreszt na ziemiach
obejmujcych ca t znan pod tym mianem krain historyczn, miay wprawdzie
miejsce walki etniczne i pogromy, lecz ich charakter by zgoa odmienny i nie
sposb okreli ich mianem zorganizowanego ludobjstwa, takiego jak to ze
26
Wschodniej Anatolii. Niemniej w ostatniej dekadzie XX wieku na mieszkacw
niepodlegego ju Azerbejdanu spado odium spoecznoci midzynarodowej
bdce konsekwencj przypisania im wspodpowiedzialnoci za genocide
Ormian. Nastpstwa tego okazay si brzemienne w skutkach dla uwikanego
w konflikt wojenny pastwa. Zostao ono m.in. objte klauzul ograniczajc
moliwo wykorzystania pomocy sygnowanej dla obszarw postradzieckich, co
miao swoje konsekwencje gospodarcze i skutecznie utrudniao prowadzenie
handlu z Azerbejdanem przez podmioty amerykaskie oraz firmy powizane
27
z nimi kapitaowo.

25
B. Hoffman, Inside terrorism. Columbia University Press 2006, s. 21
26
Dochodzio wprawdzie do wzajemnych pogromw, lecz miay one kadorazowo charakter czysto
odwetowy i tak tez s traktowane. Ormianie take nie byli tu bez winy. Wspomnie naley chociaby
tzw. Dni Marcowe, R.G. Suny, The Baku Commune. Princeton 1972, s. 217-221
27
Rzecz dotyczy uchwalonej przez Kongres jeszcze w padzierniku 1992 roku poprawki 907, ktra staa
si czci skadow Ustawy o wspieraniu wolnoci; patrz: Freedom Support Act (Public Law 102-
511), Section 907. Ograniczenia miay obowizywa, dopki prezydent nie uzna i nie powiadomi
Kongresu, e rzd Azerbejdanu podejmuje widoczne kroki zmierzajce do zaprzestania wszystkich
blokad i innych naciskw z uyciem siy przeciw Armenii i Grskiemu Karabachowi powd ich
wprowadzenia nie mia w istocie nic wsplnego ze stanem rzeczywistym. P. Kwiatkiewicz, Przemiany
polityczne w Azerbejdanie. Od republiki radzieckiej po niepodlege pastwo. Toru 2013, s. 356-357.
Bardziej odzwierciedla powielane z przeszoci schematy dotyczce czystek z pocztku XX wieku, do
czego wydatnie przyczynia si miejscowa ludno, dajc si wcign w wir wydarze, jakie miay
miejsce w lutym 1988 roku w Sumgaicie ibidem, s. 88-103; a take por. Z. Szmuro, Pierestrojka
162
_______________________________________________________________________________

Opisany przypadek nie jest przykadem odosobnionym. Upolitycznienie tej


zbrodni stao si niemal jej cech wasn. Od wieku poprzedza i determinuje
recepcj faktw z ni zwizanych. Liczne lady tego znacz historiografi
problemu, przez co i same badania kwestii z nim zwizanych wymagaj
28
ponadstandardowej wraliwoci w stosowaniu caego aparatu krytycznego.

Streszczenie
Rze dokonana w trakcie pierwszej wojny wiatowej na chrzecijanach
zamieszkujcych centralne i wschodnie prowincje Imperium Osmaskiego znalaza
swoje szerokie odzwierciedlenie w kulturze i sztuce XX wieku. Staa si motywem
wielu dzie i inspiracj dla twrcw, take spoza krgu cywilizacyjnego
spoeczestw dotknitych nadmienion tragedi. Szczegln wraliwoci
wyrniy si rodowiska artystyczne w Europie Zachodniej oraz Stanach
Zjednoczonych. To one w znaczcej mierze uformoway rozpowszechniony
wspczenie obraz tragedii, jaka przed stu laty rozegraa si na obszarze Azji
Zachodniej. Zawiera on daleko idce uproszczenia. By te uyteczny politycznie,
co zadecydowao o trwaoci tego przekazu.

Summary
General slaughter commited during the First World War on the Christians
living in the central and eastern provinces of the Ottoman Empire, had been
extensively reflected in culture and art of the twentieth century. It became the
motives of many art works, and the inspiration for creative individuals living outside
the societies affected by the tragedy. Artistic circles in Western Europe and the
United States showed a specific susceptibility. These circles formed a widespread
contemporary image of the tragedy that took place a hundred years ago in the area
of Western Asia. The image in question contains a far-reaching simplifications. Its
political usefullness was a decisive factor of the image durability.

Bibliografia
1. Akam A.T., A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question
of Turkish Responsibility. New York 2007
2. Allies to punish Turks who murder; notify Porte that government heads
must answer for Armenian massacres. Times, 28 maja 1915 r.
3. Appeal to Turkey to stop massacres; ambassador Morgenthau instructed
to make representations on request of Russia. 28 kwietnia 1915 r.
4. Armenia in documents of the U.S. Department of State 1917-1920.
G. Makhmourian red., Yerevan 2011
5. Assyrian International News Agency, http://www.aina.org/ (pobrano
1.12.2015 r.)

i tragiczne wydarzenia w Sumgaicie, Studia Gdaskie. Wizje i rzeczywisto 2013. Gdask, t. X,


s. 267-284
28
Nie tylko w Turcji, lecz take w Azerbejdanie prowadzona jest polityka majca na celu
przedstawienie genocidu jako faszu historycznego. . , 1915
. 1990
163
_______________________________________________________________________________

6. Bulut U., Armenian genocide: Kurdish leaders set moral example to Turkey
by facing their crimes, International Business Time z 23 kwietnia 2015 r.
7. Courtois S. de, The Forgotten Genocide: Eastern Christians, the Last
Arameans. Gorgias Press LLC 2004
8. Drod D., Zbrodnia ludobjstwa w midzynarodowym prawie karnym.
Warszawa 2010
9. Erickson E.J., Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First
World War. Greenwood 2001
10. Feinstein F.C., Philadelphia Armenian Genocide Monument witryna
internetowa. University of Minnesota http://chgs.umn.edu/museum/
memorials/philadelphia/, (pobrano 15.11.2015 r.)
11. Freedom Support Act (Public Law 102-511), Section 907 Restriction On
Assistance To Azerbaijan http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/F?c102:1:./
temp/~c102WRooJR:e119984
12. Gaunt D., Massacres, Resistance, Protectors: Muslim-Christian Relations
in Eastern Anatolia during World War I, Gorgias Press 2006.
13. genocide1915.org pod adresem http://www.genocide1915.org/fragoroch
svar_bakgrund.html (pobrano 28.09.2015 r.)
14. Griselle E., Syriens et Chaldens: Leur Martyre, Leurs Esprances. Paris
1918
15. Hbel W., Smoltczyk A., Armenian Genocide at the Berlin Film Festival:
The Lark Farm Wakens Turkish Ghosts. Spigel Online International pod
adresem http://www.spiegel.de/international/spiegel/armenian-genocide-at-
the-berlin-film-festival-the-lark-farm-wakens-turkish-ghosts-a-466427.html
(pobrano 15.10.2015 r.)
16. Hoffman B., Inside terrorism. Columbia University Press 2006,
17. Joint resolution to designate April 24, 1975, National Day of
Remembrance of Man's Inhumanity to Man., http://thomas.loc.gov/cgi-
bin/bdquery/z?d094:H.J.RES.148 (pobrano 20.11.2015 r.)
18. Kucharczyk G. Pierwszy holocaust XX wieku. Warszawa 2004
19. Kurds massacre more Armenians; all inhabitants in ten villages near Van
said to have been killed. Appeal sent to Wilson by head of church
evidences of fearful outrages seen in deserted settlements. Story of great
exodus flight from Persia full of suffering for thousands who escaped the
sword, 26 kwietnia 1915 r.
20. Kwiatkiewicz P., Przemiany polityczne w Azerbejdanie. Od republiki
radzieckiej po niepodlege pastwo. Toru 2013
21. Morgenthau H, Sr., Ambassador Morgenthau's Story, 1919
22. Murat J. de, The Great Extirpation of Hellenism and Christianity in Asia
Minor: the historic and systematic deception of world opinion concerning
the hideous Christianitys uprooting of 1922. Miami 1999
23. Okupacja i ruch oporu w dzienniku Hansa Franka. tom I: 1939-1942.
Warszawa 1972
24. Pami o zbrodni jednoczy Ormian w Armenii i na emigracji Polskie
Radio Jedynka. (dostp 25.04.2015 r.) http://www.polskieradio.pl/7/2426/
Artykul/1429169,Pamiec-o-zbrodni-jednoczy-Ormian-w-Armenii-i-na-
emigracji (pobrano 11.11.2015 r.)
164
_______________________________________________________________________________

25. Panossian R., The Armenians. From Kings and Priests to Merchants and
Commissars. New York 2006
26. Peters R., Islam and Colonialism: The doctrine of Jihad in modern history.
Haga 1979
27. Peters R., Jihad in Clasical and modern Islam. Princeton 2005
28. Roosevelt T., Letters and Speeches. New York 2004,
29. Rosen R., The hidden holocaust. San Francisco Gate z 15 grudnia
2003 r.
30. Schabas W.A., Genocide in International Law; The Crimes of Crimes.
Cambridge 2009
31. Shahbaz Y.H., The Rage of Islam: An Account of the Massacre
of Christians by the Turks in Persia. Philadelphia 1918
32. Suny R.G., The Baku Commune. Princeton 1972
33. Szmuro Z., Ludobjstwo Ormian w Turcji tragedia i moralne zwycistwo
po stu latach. Tygiel. Kwartalnik Kulturalny 2015, nr 1-2/78-79/
34. Szmuro Z., Pierestrojka i tragiczne wydarzenia w Sumgaicie, Studia
Gdaskie. Wizje i rzeczywisto 2013. Gdask, t. X
35. Szmuro Z., Wybrane zagadnienia perspektyw przemian kultury
ormiaskiej. (w:) J. Marszaek-Kawa, E. Kaja (red.), W poszukiwaniu
azjatyckiej tosamoci. Dylematy i wyzwania. Toru 2014
36. Travis H., Genocide in the Middle East: The Ottoman Empire, Iraq, and
Sudan. Durham 2010,
37. Travis H., Native Christians Massacred: The Ottoman Genocide
of the Assyrians during World War I, Genocide Studies and Prevention,
Vol 1/nr 3, Toronto 2006
38. Whole plain strewn by Armenian bodies; Turks and Kurds reported to have
massacred men, women and children. The New York Times z 20 marca
1915 r.
39. Wituch T., Tureckie przemiany. Dzieje Turcji 1878-1923. Warszawa 1980
40. Yohannan A., The Death of a Nation. New York 1916
41. Yohannan A., The Ever Persecuted Nestorians or Assyrian Christians.
New York 1916
42. Yonan G., Ein vergassener Holocaust: Die Vernichtung der christlichen
Assyrer in der Turkei. Gottingen 1989
43. . , 1915 . 1990
165
_______________________________________________________________________________

Elbieta LESIEWICZ
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza

ZARZDZANIE RNORODNOCI W PRZEDSIEBIORSTWACH.


PRZYKAD GRUPY RABEN

Szybko zmian spoeczno-gospodarczych w otaczajcej rzeczywistoci


wymusza na przedsibiorcach konieczno dostosowania si do warunkw
otoczenia. Jednym z elementw, dziki ktremu przedsibiorstwa poprawiaj
swoj rynkow pozycj, zwikszaj elastyczno, staj si wydajniejsze i bardziej
innowacyjne jest polityka rnorodnoci. Coraz wicej pracodawcw ma
wiadomo, jak wiele moliwoci stwarza kompetentne zarzdzanie pracownikami
oraz ich potencjaem wynikajcym z rnorodnoci. Polityka rnorodnoci jest
istotnym elementem strategii spoecznej odpowiedzialnoci przedsibiorstw (CSR
Corporate Social Responsibility), realizowanym przez znaczce firmy logistyczne
takie jak Grupa Raben.
Przedmiotem moich rozwaa jest polityka rnorodnoci, a konkretnie
zarzdzanie rnorodnoci realizowane w ramach CSR. Zatem istotn kwesti
bdzie zwrcenie uwagi na kilka wanych problemw zwizanych z potrzeb
zdefiniowania takich poj, jak: spoeczna odpowiedzialno przedsibiorstw,
rnorodno i zarzdzanie rnorodnoci. Gwnym zamierzeniem badawczym
jest przyblienie zagadnienia polityki rnorodnoci, ukazanie korzyci jakie
niesie ze sob stosowanie dobrych praktyk w zarzdzaniu rnorodnoci,
co nierozerwalnie wie si to ze wzrostem prestiu firmy, wiksz satysfakcj
klientw, wysz efektywnoci i motywacj pracownikw oraz redukcj kosztw
zwizanych z wykwalifikowanym personelem. Autorka opara si na analizie
przypadku wspomnianej powyej Grupy Raben.
Spoeczn odpowiedzialno biznesu definiuje si jako koncepcj, dziki
ktrej przedsibiorstwa na etapie budowania strategii dobrowolnie uwzgldniaj
interesy spoeczne i ochron rodowiska, a take relacje z rnymi grupami
interesariuszy. Odpowiedzialny biznes to podejcie strategiczne, dugofalowe,
oparte na zasadach dialogu spoecznego i poszukiwaniu rozwiza korzystnych
tak dla przedsibiorstwa, jak i jego caego otoczenia, pracownikw, wszystkich
interesariuszy i spoecznoci, w ktrej dziaa firma. Odpowiedzialno
firmy oznacza zwikszone inwestycje w zasoby ludzkie, ochron rodowiska
1
i relacje z otoczeniem firmy. We wdraaniu systemu zarzdzania zgodnego
z ide CSR, zwraca si uwag na stwarzanie odpowiednich warunkw pracy
poprzez uwzgldnianie okrelonych potrzeb i oczekiwa rnorodnych
pracownikw, biorc pod uwag zarwno te o charakterze materialnym, jak
i niematerialnym. Jedn z istotnych spraw jest zatem identyfikowanie
i analizowanie warunkw pracy w przedsibiorstwach. Dlatego te podejmowane
s dziaania majce na celu wypracowanie najlepszych rozwiza
uwzgldniajcych rnorodno, coraz czciej wczane s one do programw
etycznych firm, przynoszc wymierne korzyci dla pracownikw oraz

1
Spoeczna odpowiedzialno biznesu, http://www.pozytek.gov.pl/Spoleczna,odpowiedzialnosc,bizne
su,464.html (pobrano 3.02.2015 r.)
166
_______________________________________________________________________________

przedsibiorstwa. Dziaania te obejmuj najczciej kluczowe elementy procesu


zarzdzania zasobami ludzkimi, tj.:
rekrutacj i selekcj,
adaptacj zawodowo-spoeczn,
system szkole,
motywowanie pracownikw,
oceny pracownicze,
awans pionowy i poziomy,
tworzenie zespow.
2

Jedn z pierwszych inicjatyw porzdkujcych w zakresie CSR bya inicjatywa


Global Compact powoana przez Sekretarza Generalnego ONZ Koffi Annana.
Tworzy ona sie firm i innych interesariuszy, ktrzy dobrowolnie podjli si
przestrzega w swojej dziaalnoci powszechnie uznawanych zasad. Global
Compact apeluje do biznesu, aby w swojej dziaalnoci kierowa si podstawowymi
zasadami z zakresu praw czowieka, praw pracowniczych, ochrony rodowiska
i przeciwdziaania korupcji oraz promowa spoeczn odpowiedzialno biznesu
(CSR). Innym standardem spoecznej odpowiedzialnoci biznesu jest norma
SA 8000. To zbir zasad i procedur chronicych podstawowe prawa pracownicze.
Ta uniwersalna norma powstaa w celu niezalenej weryfikacji wymogw
spoecznej odpowiedzialnoci, jakie powinno spenia przedsibiorstwo. Norm
t wprowadzia nowojorska organizacja Social Accountability International (SAI)
w styczniu 1998 roku, jako wsparcie dla organizacji pozarzdowych, zwizkw
zawodowych i przedsibiorstw. Opiera si ona na konwencjach i zaleceniach
Midzynarodowej Organizacji Pracy, Deklaracji Praw Czowieka oraz Konwencji
Praw Dziecka. Jest ona odpowiedzi na niezadowolenie klientw i pracownikw na
caym wiecie, wynikajce ze sprzecznoci midzy wartociami i zasadami
3
goszonymi przez firmy a codzienn praktyk. Z kolei w Europie zwieczeniem
polityki na rzecz odpowiedzialnego biznesu jest Zielona Ksiga Spoecznej
Odpowiedzialnoci Biznesu, opublikowana przez Komisj Europejsk w 2001 roku.
Uznano w niej spoeczn odpowiedzialno za jeden z elementw w polityce
gospodarczej Unii Europejskiej. Nastpnym wanym krokiem byo sformuowanie
Biaej Ksigi Spoecznej Odpowiedzialnoci, w ktrej okrelono obszary
dziaa midzynarodowej spoecznoci europejskiej. Wskazano w niej midzy
innymi konieczno podjcia dziaa edukacyjnych, polegajcych na wyminie
dowiadcze i dobrych praktyk, rozwoju instrumentw spoecznej
odpowiedzialnoci np. tworzenie kodeksw etycznych czy te standardw
zarzdzania, uruchomienia Europejskiego Forum Interesariuszy oraz wczenia
4
modelu CSR do polityki wszystkich krajw unijnych.
Rnorodno w niniejszym artykule rozumiana jest jako przyjcie postawy
akceptacji i szacunku. Oznacza to uwiadomienie sobie, e kady czowiek jest
wyjtkowy i zaakceptowanie rnic indywidualnych wynikajcych z przynalenoci
rasowej, pochodzenia etnicznego, pci, orientacji seksualnej, statusu spoeczno-

2
B. Kos, Przesanki spoecznej odpowiedzialnoci przedsibiorstw (w:) G. Polok (red.), Spoeczna
odpowiedzialno aspekty teoretyczne i praktyczne. Zeszyty naukowe. Katowice 2011, s. 76
3
B. Kwiatek, Spoeczna odpowiedzialno a rnorodno w organizacjach, http://www.ue.katowice.pl/
uploads/media/14_A.Kwiatek_Spoleczna_odpowiedzialnosc....pdf (pobrano 23.02.2015 r.)
4
E. Filipp, Spoeczna odpowiedzialno organizacji (w:) B. Glinka, M Kostera (red.), Nowe kierunki
w organizacji i zarzdzaniu. Organizacje, konteksty, procesy zarzdzania. Warszawa 2012, s. 99-100
167
_______________________________________________________________________________

ekonomicznego, wieku, umiejtnoci fizycznych, przekona religijnych,


5
politycznych lub innych przyjtych i wyznawanych ideologii. Kady z tych
wymiarw stanowi zawsze szans i wyzwanie dla zarzdzajcych, gdy kada
z tych grup wnosi ze sob do organizacji bogactwo odmiennych, nierzadko
6
unikalnych dowiadcze oraz wiedz.
Zarzdzanie rnorodnoci to wiadome rozwijanie polityk i programw,
ktre tworz klimat dla poszanowania i wykorzystania rnic pomidzy ludmi na
rzecz firmy. W ramach strategii zarzdzania rnorodnoci przyjmuje si
zaoenia o potrzebie wyrwnywania szans osb przynalecych do grup
mniejszociowych, wykluczonych lub pozbawionych moliwoci dostpu do
rnych sfer ycia spoecznego; edukacji, rynku pracy, wadzy. W praktyce
prowadzi do podejmowania rnego rodzaju akcji afirmatywnych, czy na przykad
wprowadzenia systemu kwotowego, zapewniajcego przedstawicielom tych grup
okrelon ilo miejsc w szkoach, na uczelniach, w firmach czy w parlamentach.
W zarzdzaniu rnorodnoci nie chodzi o dawanie preferencji, czy
wyrwnywanie szans indywidualnym czonkom jakiej grupy, lecz o uznanie, e
szeroko rozumiana rnorodno sama w sobie jest czynnikiem podnoszcym
jako funkcjonowania danej zbiorowoci. Zarzdzanie rnorodnoci to zatem
wykorzystywanie rnorodnych dowiadcze, rnorodnej wiedzy, umiejtnoci,
predyspozycji i wraliwoci w caej organizacji lub w firmie. Celem zarzdzania
rnorodnoci jest stworzenie takiego rodowiska pracy, w ktrym kada
zatrudniona osoba czuje si szanowana i doceniona i w ktrym moe ona w peni
7
realizowa swj potencja, co przyczynia si do sukcesu organizacji czy firmy.

Zarzdzanie rnorodnoci istota i adaptacja wybranych rozwiza


Koncepcja zarzdzania rnorodnoci rozwina si w Stanach
Zjednoczonych w II poowie XX wieku i pocztkowo suya jako instrument
integracji mniejszoci na rynku pracy, ktrego celem miao by wiadome
zwikszanie zrnicowania kadry pracowniczej i odpowiednie ni zarzdzanie,
gwarantujce dobr atmosfer w pracy i wysok produktywno. Uznaje si, e
pierwszym krokiem uczynionym w kierunku zarzdzania rnorodnoci by
uchwalony w 1964 roku w USA Akt Praw Cywilnych. Akt ten, powstay w wyniku
ruchu na rzecz praw czowieka, zapocztkowa fal zmian spoecznych trwajc do
dzisiaj. Wkrtce po jego uchwaleniu nastpia legislacja dziaa afirmatywnych
(Affirmative Actions), majcych zapewni podejmowanie przez przedsibiorcw
krokw, ktrych celem bya rekrutacja, promocja i utrzymanie w organizacjach
kobiet i przedstawicieli mniejszoci etnicznych, jeeli ich liczba nie bya w peni
reprezentatywna dla cakowitej liczby pracownikw danej organizacji. Nastpnym
krokiem na drodze ku zarzdzaniu rnorodnoci w amerykaskich organizacjach
bya legislacja zasad rwnych szans (Equal Employment Opportunity),

5
B. Mazur, Zarzdzanie rnorodnoci w warunkach europejskich. (w:) A. Arend (red.), Zarzdzanie
przedsibiorstwem i regionem w warunkach europejskich. Lublin 2010
6
C. Allemann-Ghionda, Rume und Stimmen der Vielfalt gestern und heute. ber die Geschichte und
die Karriere von einem modischen Konzept. in C. Allemann-Ghionda, W.D. Bukow (eds.) Orte der
Diversitt. Wiesbaden 2011; M. Durska, Zarzdzanie rnorodnoci: kluczowe pojcia. Kobieta
i biznes 2009, nr 1-4
7
P. Kaczmarek, A. Krajnik, A. Morawska-Witkowska, B. R. Remisko, M. Wolska, Firma = rnorodno.
Z. 2. Warszawa 2009
168
_______________________________________________________________________________

zakazujcych dyskryminacji na tle rasowym i religijnym oraz ze wzgldu na wiek,


pe i fizyczn niepenosprawno. Pracownicy mieli zagwarantowane rwne
szanse zarwno w dostpie do pracy, jak te w dostpie do szkole, awansw
oraz wyszych zarobkw. Jednake w poowie lat dziewidziesitych stwierdzono,
e legislacja ta nie spenia pokadanych w niej nadziei, poniewa
w niewystarczajcym stopniu przyczynia si do poprawy pooenia kobiet
i mniejszociowych grup etnicznych na rynku pracy. Nowy etap w relacji do
rnorodnoci zapocztkowany zosta przez R. Ross i R. Schneider, ktrzy
w wydanej w 1992 ksice From Equity to Diversity zaprezentowali nowe podejcie
8
do rnorodnoci nazwane zarzdzaniem rnorodnoci.
W Europie Zachodniej duy wpyw na popularno omawianej koncepcji
wywary regulacje prawne dotyczce rwnoci szans, ktre zostay przyjte
w Traktacie ustanawiajcym Wsplnot Europejsk oraz kilkunastu dyrektywach
rwnociowych wydanych na jego podstawie. Te dziaania wymusiy na pastwach
czonkowskich, aby dokonay transpozycji stosownych dyrektyw i wprowadziy
niezbdne zmiany prawa krajowego dotyczce implementacji zasad rwnego
traktowania w zatrudnieniu, a take zakazu wszelkiej dyskryminacji
bezporedniej i poredniej. Elementem wspierajcym te procesy bya m.in.
Inicjatywa Wsplnotowa EQUAL, majca na celu zwalczanie wszelkich form
i przejaww dyskryminacji oraz nierwnoci na rynku pracy (ze wzgldu na pe,
wiek, orientacj seksualn, pogldy polityczne, religijne itp.), zarwno wobec
9
zatrudnionych osb, jak i tych, ktrzy staraj si o podjcie pracy.
W Polsce dyskusja zwizana z rwnoci szans i zarzdzaniem
rnorodnoci w miejscu pracy zostaa na szersz skal zainicjowana dziki
projektowi Gender Index, finansowanemu ze rodkw Europejskiego Funduszu
Spoecznego w ramach Inicjatywy Wsplnotowej EQUAL, ktry powsta jako
innowacyjna odpowied na problem dyskryminacji kobiet na rynku pracy w Polsce.
Dziki dziaaniom podejmowanym w ramach tego projektu, problematyka rwnoci
szans wesza do gwnego nurtu debaty o efektywnym zarzdzaniu kapitaem
ludzkim w dobie gospodarki opartej na wiedzy. Opracowany w ramach tej
koncepcji wskanik gender index to pierwsze w Polsce narzdzie, ktre bada
w skali mikro (z perspektywy miejsca pracy) obszary nierwnego traktowania ze
wzgldu na pe i suy monitorowaniu miejsca pracy w zakresie rwnoci szans.
Wskanik ten obejmuje siedem obszarw przedmiotowych: rekrutacj, dostp do
awansw, ochron przed zwolnieniami, dostp do szkole, wynagrodzenia,
ochron przed molestowaniem seksualnym i mobbingiem, moliwo czenia
10
obowizkw zawodowych i rodzinnych.
Kolejn odpowiedzi na rosnce zainteresowanie polskich firm tematyk
rnorodnoci jest inicjatywa Konfederacji Lewiatan, Barometr Rnorodnoci,
polegajca na przebadaniu firm wskanikiem Diversity Index, sucym do

8
B. Mazur, Zarzdzanie rnorodnoci, s. 303-304; R. Ross, R. Schneider, From Equity to Diversity
a Business case for Equal Opportunities, Pitman. Londyn 2010
9
W. Walczak, Zarzdzanie rnorodnoci dla wspczesnych organizacji Organizacja i Kierowanie
2011, nr 3, s.43-44. M. Gryszko, Raport z zarzdzania rnorodnoci w Polsce, Forum
Odpowiedzialnego Biznesu. Warszawa 2009, s. 5-8; J.A. Gilbert, B.A. Stead, J.M. Ivancevich,
Diversity Management: A New Organizational Paradig. Joural of Business Ethics, 1999 vol., 21,
p. 61-76
10
M. Gryszko, Raport z zarzdzania rnorodnoci w Polsce. Forum Odpowiedzialnego Biznesu.
Warszawa 2009
169
_______________________________________________________________________________

kompleksowej analizy zarzdzania rnorodnoci w przedsibiorstwie. W jego


ramach opracowane zostao przyjazne firmom narzdzie, umoliwiajce
samoocen dziaalnoci firmy z uwzgldnieniem perspektywy zarzdzania
rnorodnoci. W pierwszej edycji Barometru Rnorodnoci wzio udzia 51
przedsibiorstw i instytucji. Przecitna warto Diversity Index dla badanych
firm/instytucji wyniosa 45,66%, czyli nieca poow moliwej do uzyskania
punktacji (100%). W drugiej edycji Barometru Rnorodnoci wzio udzia 100
przedsibiorstw i instytucji. Przecitna warto Diversity Index dla badanych
firm/instytucji II edycji Barometru wyniosa 44,90%. Na podstawie wynikw
uzyskanych w I i II edycji Barometru mona wnioskowa, e polityka rnorodnoci
jest realizowana najlepiej w obszarze rozwoju zawodowego, a stosunkowo
najgorzej w obszarze rekrutacji. Zainteresowanie tematyk zarzdzania
rnorodnoci ma na og charakter deklaratywny. Potwierdzeniem takiego stanu
rzeczy s np. dane wiadczce, e mniej, ni 1/3 firm/instytucji posiada strategi
zarzdzania rnorodnoci, tylko 30% prowadzi monitoring wynagrodze ze
wzgldu na rne cechy demograficzno-spoeczne, za nieliczne organizacje
realizuj programy na rzecz okrelonych grup spoecznych (np. osb w wieku 50+
11
czy osb z niepenosprawnociami).
Nastpnym swego rodzaju narzdziem wdraania polityki zarzdzania
rnorodnoci jest Karta Rnorodnoci. Idea jej pojawia si we Francji
w styczniu 2004 roku w sprawozdaniu wydanym przez francuski think tank Instytut
Montaigne. Karta zostaa zainaugurowana 22 padziernika 2004 roku oraz
12
podpisana przez 33 firmy.
Przystpienie do Karty Rnorodnoci oznacza zobowizanie kierownictwa
i wszystkich pracownikw do dziaania na rzecz wykorzystania zjawiska
rnorodnoci w interesie rozwoju przedsibiorstwa. Karta Rnorodnoci odgrywa
w tym wzgldzie zasadnicz rol z uwagi na coraz wikszy nacisk na znaczenie
spoecznej odpowiedzialnoci przedsibiorstw i praw czowieka w stosunkach
gospodarczych. Sygnatariusze Kart wsplnie dokonuj przegldu najlepszych
praktyk oraz ucz si korzystania z narzdzi zarzdzania rnorodnoci, ktre
su do prowadzenia oceny ryzyka w obrbie organizacji zgodnie z zasadami due
diligence. Zarzdzanie rnorodnoci ma podstawowe znaczenie w osigniciu
celw spoecznej odpowiedzialnoci, ktre okreli mona jako wielowymiarowe,
oraz w znacznym stopniu polega na okazywaniu szacunku. Sygnatariusze Kart
Rnorodnoci wsppracuj z wieloma ronymi podmiotami w celu jak
najszerszego informowania o korzyciach dla przedsibiorstw. Istniej dowody na
to, e efektywne zarzdzanie rnorodnoci przynosi znaczce korzyci dla
13
organizacji w zakresie pozyskiwania i utrzymania personelu, innowacyjnoci.
W celu wspierania drobnych inicjatyw promujcych zarzdzanie
rnorodnoci, Komisja Europejska zainicjowaa platform wymiany. Czonkami

11
E. Lisowska, A. Sznajder, Zarzdzanie rnorodnoci w miejscu pracy. Raport z I edycji Barometru
Rnorodnoci. Warszawa 2013. Raport z II edycji Barometru Rnorodnoci. Warszawa 2014
12
M. Andrejczuk, Karta rnorodnoci narzdziem wdraania polityki zarzdzania rnorodnoci
w przedsibiorstwie. (w:) J.S. Kardas, (red.), Przeobraenia i wsparcie procesw zarzdzania.
Warszawa 2012
13
M.Hegarty, Efektywno zarzdzania rnorodnoci. (w:) E. Albiska, M. Andrejczuk, A. Gajek,
M. Grzybek, A. Sienkiewicz (red.), Raport 2012. Odpowiedzialny biznes w Polsce. http://www.mg.
gov.pl/files/upload/18027/2012.pdf, (pobrano 10.02.2015 r.)
170
_______________________________________________________________________________

platformy s przedstawiciele krajowych Kart Rnorodnoci. EU-level platforma


wymiany pozwala spotyka si regularnie, aby dzieli si swoimi dowiadczeniami
14
i rozwija wspprac.
Inicjatywa stworzenia polskiej wersji Karty Rnorodnoci powstaa podczas
spotkania przedstawicieli firm z francuskim kapitaem w maju 2011 roku. Proces
tworzenia Karty Rnorodnoci polega na wsplnych konsultacjach oraz dialogu
rodowiska biznesowego z administracj. 14 lutego 2012 roku podczas konferencji
w Kancelarii Prezesa Rady Ministrw w Warszawie, zorganizowanej przez Biuro
Penomocnik Rzdu ds. Rwnego Traktowania oraz Forum Odpowiedzialnego
Biznesu, zostaa uroczycie zainaugurowana Karta Rnorodnoci w Polsce.
Dokument zosta podpisany przez przedstawicieli i przedstawicielki 14 firm. Do 18
lutego 2015 roku Kart Rnorodnoci w Polsce podpisao 107 organizacji. Wrd
sygnatariuszy Karty poowa to due firmy, firmy z sektora maych i rednich
przedsibiorstw stanowi ponad 20% podpisujcych Kart, za organizacje
15
pozarzdowe prawie 15%, natomiast mikroprzedsibiorstwa ponad 10%.
Zarzdzanie rnorodnoci przynosi wiele korzyci dla przedsibiorstw, ktre
implementuj jej wzorce. Najwaniejsze z tych korzyci zaprezentowano w tabeli 1.
Tabela nr 1: Korzyci polityki rnorodnoci

Zewntrzne Wewntrzne
Konsumenci Zwikszony udzia Indywidualne Zwikszona
w rynki atwo produktywno
wchodzenia na Poprawa morale i
nowe rynki zaangaowanie
Akcjonariusze Podwyszenie Interpersonalne Polepszenie
notowa Lepsze efektywnoci zespou
przyciganie atwiejsza integracja
nowego personelu
Rynki pracy Szerszy dostp do Organizacyjne Wiksza otwarto
rynkw pracy na zmian
Polepszenie Zwikszenie
wizerunku efektywnoci caej
pracodawcy organizacji
Spoeczno Polepszenie
wizerunku
publicznego
rdo: Na podstawie Zarzdzanie firm rwnych szans. Materiay szkoleniowe
Fundacja Wsppracy UNDP, M. Branka (red.). Warszawa 2007, s. 13

Grupa Raben firm promujc rnorodno


Grupa Raben (GK Raben) funkcjonuje na europejskim rynku logistycznym od
ponad 80 lat. Jest firm rodzinn o pochodzeniu holenderskim. Obecnie dziaa na
terenie 10 pastw: Czech, Estonii, Holandii, Niemiec, Litwy, otwy, Polski,
Sowacji, Ukrainy i Wgier. Firma dziaa w Polsce od 1991 roku, a od 2010 roku
realizuje strategi spoecznej odpowiedzialnoci przedsibiorstwa. Cele tej polityki

14
EU-Diversity Chatler Exchange Platform, http://eurohealth.ie/2010/08/03/eu-diversity-charter-exchang
e-platform/ (pobrano 28.01.2015 r.)
15
O projekcie, strona Karty Rnorodnoci, http://kartaroznorodnosci.pl/pl/karta-w-polsce/o-projekci
e.html, (pobrano 15.02.2015 r.)
171
_______________________________________________________________________________

to: troska o zdrowie oraz bezpieczestwo, partnerstwo, dialog oraz wsppraca


z interesariuszami; zapewnienie atrakcyjnych warunkw pracy oraz utrzymanie
najlepszych pracownikw; kompensowanie negatywnego wpywu na rodowisko;
promocja jakoci oraz roli transportu i usug logistycznych. Dziaalno spoeczna
jest realizowana nie tylko poprzez postpowanie zgodnie z kodeksem etycznym.
Przedsibiorstwo poprzez stawianie czoa wyzwaniom wynikajcym
z odpowiedzialnoci spoecznej, poprawia standardy postpowania z klientami,
pracownikami i kontrahentami.
Grupa Raben spoeczn odpowiedzialno biznesu definiuje jako dialog.
Dziaania podejmowane przez firm wynikaj z informacji zwrotnych uzyskanych
od jej interesariuszy take pracownikw. Jednym z gwnych celw strategii
Spoecznej Odpowiedzialnoci Biznesu (CSR) jest przyjazne i bezpieczne
rodowisko pracy. Przedsibiorstwo deklaruje, e kady z nas jest przedsibiorc
na swoim stanowisku pracy. Jestemy otwarci na zmiany. Dziaamy z pasj.
16
Rozwijamy si. Dymy do doskonaoci poprzez rnorodno. W ostatnich
latach firma podja kilka programw o charakterze CSR, ktre uznane zostay za
dobre praktyki i znalazy si w kolejnych raportach Odpowiedzialnego Biznesu
w Polsce.
Tabela nr 2: Dobre praktyki Grupy Raben w raportach Forum Odpowiedzialnego
Biznesu

Rok raportu Nazwa praktyki Obszar Kategoria


2010 Pomysodajnia Biznes a miejsce pracy Zdrowie pracownikw
Partycypacja
2012 Tydzie CSR Z zakresu pracy pracownikw w
zarzdzaniu
Ankieta z Zaangaowanie Marketing
2013 podwjn spoeczne i rozwj zaangaowany
satysfakcjspoecznoci lokalnej spoecznie
2013 E-faktura+ kultura rodowisko Ekobiuro
2013 Kalkulator CO 2 rodowisko Zrwnowaony transport
Zaangaowanie
Transport jest
2013 spoeczne i rozwj Kampania spoeczna
potrzebny
spoecznoci lokalnej
rdo: Opracowanie wasne na podstawie: Raport. Odpowiedzialny biznes w Polsce
2010, 2012, 2013. http://odpowiedzialnybiznes.pl/typ-publikacji/raporty-publikacje-fob/
(pobrano 22.02.1015 r.)

20 padziernika 2012 roku Grupa Raben podpisaa Kart Rnorodnoci,


ktra zobowizuje firm do przestrzegania zasad rwnoci i poszanowania
rnorodnoci osb w miejscu pracy. Zasady te odnosz si do wszystkich
zatrudnionych bez wzgldu na pe, wiek, niepenosprawno, pochodzenie
etniczne, wyznanie czy orientacj seksualn. Realizujc te zaoenia Firma podja
szereg inicjatyw w ramach polityki rnorodnoci, polegajcych na angaowaniu
grup wykluczonych na otwartym rynku pracy w ycie spoeczne i zawodowe,
rozpoczynajc 2012 roku wspprac ze Spdzielni Socjaln Otwarci z Konina

16
Strona domowa firmy http://polska.raben-group.com/nasza-odpowiedzialnosc/pracownicy/ (pobrano
20.02.2015_
172
_______________________________________________________________________________

zatrudniajc osoby z niepenosprawnociami. Spdzielnia realizuje dla Grupy


Raben zlecenie na szycie elementw odziey roboczej dla kierowcw
i pracownikw administracji. W 2014 roku przedsibiorstwo rozpoczo kooperacj
ze Spdzielni Socjaln KOSS z Kociana. Osoby zatrudnione w spdzielni s
niepenosprawne intelektualnie. Na otwartym rynku pracy miayby mae szanse na
zatrudnienie. Wyrnikiem Grupy Raben i jej pracownikw jest rnorodno.
W ramach propagowania tego atrybutu, Firma organizuje wiele projektw, a oto
niektre z nich: program Jubilat docenia dowiadczenie pracownikw
i dugoletni wspprac, projekt Brave Kids promuje wielokulturowoci
i zrnicowane postrzeganie wiata, projekt Wielkopolska musi wiedzie
przeciwdziaa wykluczeniu spoecznemu, projekt Pomocy dla Kambody, czy
Woda dla Haiti wspiera najuboszych i ofiary trzsienia ziemi. Grupa Raben
wsppracuje rwnie z Fundacj Mam Marzenie i Stowarzyszeniem Dom,
Rodzina, Czowiek, organizuje transporty ywnociowe, przekazywane przez
Kamiliask Misj Pomocy Spoecznej, wspiera inicjatywy familijne organizujc
17
festyny rodzinne i pikniki charytatywne i wspiera domy dziecka.
Reasumujc, rnorodno jest podstawow wartoci wspczesnego
spoeczestwa. Polityka rnorodnoci wie si z promowaniem akceptowania
rnic indywidualnych wynikajcych z przynalenoci rasowej, pochodzenia
etnicznego, pci, orientacji seksualnej, statusu spoeczno-ekonomicznego, wieku,
umiejtnoci fizycznych, przekona religijnych i politycznych. W ramach strategii
zarzdzania rnorodnoci przyjmuje si zaoenia o potrzebie wyrwnywania
szans osb przynalecych do grup mniejszociowych, wykluczonych lub
pozbawionych moliwoci dostpu do rnych sfer ycia spoecznego; edukacji,
rynku pracy, wadzy. W praktyce prowadzi do podejmowania rnego rodzaju
akcji afirmatywnych. Skuteczne zarzdzanie rnorodnoci moe przynie
firmie szereg korzyci, tj. popraw efektywnoci i wsppracy zespou, wzrost
produktywnoci, polepszenie zaufania klientw, szerszy dostp do rynkw,
upowszechnianie wizerunku firmy jako atrakcyjnego pracodawcy. Ronie
zainteresowanie polskich firm tematyk rnorodnoci. Przykadem firmy, ktra
skutecznie wykorzystuj polityk rnorodnoci jest Grupa Raben.

Streszczenie
Przedmiotem artykuu jest realizowanie polityki rnorodnoci i zarzdzania
rnorodnoci na przykadzie Grupy Raben. Uzasadnieniem podjcia niniejszego
tematu jest fakt, i na rynku logistycznym w Polsce i Europie, firma Raben stanowi
znakomity przykad dobrych praktyk w biznesie opartym na spoecznej
odpowiedzialnoci. W tekcie, wykorzystujc studium przypadku, odniesiono si do
dowiadcze Grupy Raben, ukazujc zasadno korzystania z narzdzi wdraania
polityki rnorodnoci i wiadomego rozwijania odpowiednich polityk i programw
w tym obszarze. Zarysowano take korzyci pynce ze stosowanie dobrych
praktyk w zarzdzaniu rnorodnoci, co nierozerwalnie wie si ze wzrostem
prestiu firmy, wiksz satysfakcj klientw, wysz efektywnoci i motywacj
pracownikw oraz redukcj kosztw zwizanych z wykwalifikowanym personelem.

17
CSR news http://www.freshlogistics.com.pl/pl/csr_news_fl.php (pobrano 23.03.2015 r.)
173
_______________________________________________________________________________

Summary
The main aim of this article is the analysis of the pursuing a policy of diversity
policy and diversity management using the example of Raben Group. The main
motivation for taking this case is the fact that at the logistics market in Poland and
Europe the Raben company is an excellent example of good business practices
based on social responsibility.
Basing on references made to the experiences of Raben Group, the author
|of this article tried to show the importance of using various tools of diversity
policies in logistic business. The article also outlines the benefits of good practice
in the diversity management, which result in the increase of the company's
prestige, in higher customer satisfaction, higher efficiency and motivation
of employees, and in reduction of costs associated with the professional staff.

Bibliografia
1. Allemann-Ghionda C, Rume und Stimmen der Vielfalt gestern und
heute. ber die Geschichte und die Karriere von einem modischen
Konzept, in Allemann-Ghionda C., Bukow W.D., (Eds.) Orte der Diversitt.
Wiesbaden 2011
2. Andrejczuk M., Karta rnorodnoci narzdziem wdraania polityki
zarzdzania rnorodnoci w przedsibiorstwie. (w:) Przeobraenia
i wsparcie procesw zarzdzania ludmi. Jarosaw S. Kardas (red.).
Warszawa 2012
3. Durska M., Zarzdzanie rnorodnoci: kluczowe pojcia, Kobieta
i biznes 2009, nr 1-4
4. EU-Diversity Charter Exchange Platform, http://eurohealth.ie/2010/08/03/
eu-diversity-charter-exchange-platform/
5. Filipp E., Spoeczna odpowiedzialno organizacji. (w:) B. Glinka,
M. Kostera (red.), Nowe kierunki w organizacji i zarzdzaniu. Organizacje,
konteksty, procesy zarzadzania. Warszawa 2012
6. Gryszko M., Projekt Gender Index. (w:) Gilbert J.A., Stead B.A.,
Ivancevich J.M. (red.), Podrcznik trenerski :Zarzdzanie firm rwnych
szans. Warszawa 2008; Diversity Management: A New Organizational
Paradig, Joural of Business Ethics, 1999, vol., 21
7. Grupa Raben, http://polska.raben-group.com/o-nas/grupa-raben/
8. Gryszko M., Raport z zarzdzania rnorodnoci w Polsce. Warszawa
2000
9. Hegarty M., Efektywno zarzdzania rnorodnoci. (w:) E. Albiska,
M. Andrejczuk, A. Grajek, M. Grzybek, A. Sienkiewicz, Raport 2012,
Odpowiedzialny biznes w Polsce. Dobre praktyki. http://www.mg.gov.pl/
files/upload/18027/2012.pdf
10. Kaczmarek P., Krajnik A., Morawska-Witkowska A., Remisko B.R., Wolska
M., Firma = rnorodno, Z. 2. Warszawa 2009
11. Kos. B., Przesanki spoecznej odpowiedzialnoci przedsibiorstw. (w:)
G. Polok (red.), Spoeczna odpowiedzialno aspekty teoretyczne
i praktyczne, Zeszyty naukowe. Katowice 2011
12. Kwiatek A., Spoeczna odpowiedzialno a rnorodno w organizacjach,
http://www.ue.katowice.pl/uploads/media/14_A.Kwiatek_Spoleczna_odp
owiedzialnosc....pdf
174
_______________________________________________________________________________

13. Lisowska E., Sznajder A., Zarzdzanie rnorodnoci w miejscu pracy.


Raport z I edycji Barometru Rnorodnoci. Warszawa 2013; Raport
z II edycji Barometru Rnorodnoci. Warszawa 2014
14. Mazur B., Zarzdzanie rnorodnoci w warunkach europejskich. (w:)
A. Arend (red.) Zarzdzanie przedsibiorstwem i regionem w warunkach
europejskich. Lublin 2010
15. O projekcie, strona Karty Rnorodnoci. http://kartaroznorodnosci.pl/pl/
karta-w-polsce/o-projekcie.html
16. Ross R. Schneider R., From Equity to Diversity a Business case for
Equal Opportunities, Pitman. Londyn 2010
17. Walczak W., Zarzdzanie rnorodnoci dla wspczesnych organizacji,
Organizacja i Kierowanie 2011, nr 3
175
_______________________________________________________________________________

Magorzata SIKORA-GACA
Wydzia Humanistyczny
Politechnika Koszaliska

SONDAE PRZEDWYBORCZE A WYNIKI WYBORW PARLAMENTARNYCH


1
W MODAWII W 2014 ROKU

Wprowadzenie
30 listopada 2014 r. odbyy si w Modawii kolejne wybory parlamentarne
sme od momentu odzyskania niepodlegoci w 1991 r. Zwyciya Partia
Socjalistw. Obywatele gosowali w 1978 lokalach wyborczych na terenie kraju i 99
2
za granic. Wybory byy monitorowane przez ponad 3 tys. obserwatorw.
W wyborach wzio udzia 19 partii politycznych, 1 blok wyborczy i 4 kandydatw
niezalenych. Obowizywa 6% prg wyborczy dla partii politycznej, 9% dla bloku
wyborczego i 2% dla kandydatw niezalenych. Rywalizacja wyborcza, o ktrej
mowa bya niezwykle istotna. Jeszcze przed wyborami zapowiadano, e bdzie
to stracie pomidzy zwolennikami i przeciwnikami podpisania umowy
stowarzyszeniowej z Uni Europejsk i tak te si stao. Komunici, ktrzy od
samego pocztku prowadzili negatywn kampani wyborcz, podwaajc
geopolityczny zwrot Modawii w kierunku Wsplnoty, zyskali nowego partnera dla
koncepcji zjednoczeniowych z rosyjskim projektem Unii Euroazjatyckiej Parti
Socjalistw. Wrd piciu partii politycznych, ktre weszy do parlamentu, stosunek
koalicji rzdzcej do opozycji wynosi aktualnie 55 do 46 (na 101 miejsc
w parlamencie).
W niniejszym artykule dokonano analizy dwch istotnych zagadnie
wynikw wyborw parlamentarnych z lat 2010 i 2014, a take sonday
przedwyborczych dotyczcych poparcia wzgldem partii i poziomu zaufania
spoecznego wzgldem liderw politycznych. Zestawienie i porwnanie zmiennych,
o ktrych mowa, jest gwnym celem niniejszego artykuu. Z uwagi na fakt, e
wyniki sonday przedwyborczych wzgldem partii zawiody, postanowiono
pogbi analiz o liderw politycznych. Gwna hipoteza badawcza zakada, e
spoeczestwo modawskie silnie utosamia si z liderem politycznym, nie parti.
Tym samym poziom zaufania spoecznego wzgldem jednostki moe przesdzi
o wyniku caej rywalizacji wyborczej. Oznacza to, e idea wodzostwa jest nadal
powszechna w byych republikach radzieckich, co tumaczy m.in. utrzymujce si
przez ponad 14 lat zaufanie spoeczne dla ikony modawskiej polityki Vladimira
Voronina. Nadal ksztatujca si kultura polityczna narodu, deprawowana siln
demagogi, przekada si na fakt, e jedynie silny lider zapewnia wygran
w wyborach. Niniejszy artyku jest rwnie prb poszukiwania odpowiedzi na
pytanie: dlaczego Partia Socjalistw zwyciya w rywalizacji wyborczej w Modawii
w roku 2014? Co jest szczeglnie wane w kontekcie wyborw samorzdowych
z roku 2015, w ktrych nie powtrzya ju wczeniejszego wyniku.

1
Niniejszy materia stanowi wprowadzenie do szerszych bada powiconych przywdztwu partyjnemu
w byych republikach radzieckich, ktre zostay zainicjowane przez dr Macieja Hartliskiego
z Uniwersytetu Warmisko-Mazurskiego w Olsztynie. Efektem wsppracy zebranego zespou
badawczego bdzie praca pod redakcj, ktrej wydanie zaplanowano w IV kwartale 2015 r.
2
Zob. Wybory parlamentarne w Modawii, www.polish.ruvr.ru (pobrano 4.12.2014 r.)
176
_______________________________________________________________________________

Wykorzystano wyniki wyborw parlamentarnych z 2010 r. po to, by dokona


charakterystyki sceny politycznej w kontekcie rywalizacji wyborczej z roku 2014.
Tym samym nakrelono pewien rys historyczny dla aktualnej sytuacji politycznej
w kraju.
Dane sondaowe zostay uyte, aby wykaza rozbieno midzy
deklarowanymi preferencjami wyborczymi wzgldem partii i ich liderw. W modej
modawskiej demokracji analiza przywdztwa osobowego jest bowiem zjawiskiem
zoonym i jak pokazuj wybory z listopada 2014 r. nie mona jej lekceway.
3
Pod uwag wzito dane za lata 2001-2014, dotyczce poziomu zaufania
spoecznego dla konkretnych osobowoci politycznych, reprezentujcych partie
polityczne, ktre weszy do parlamentu w 2014 r. Przeanalizowano take okres
funkcjonowania (istnienia) poszczeglnych liderw na modawskiej scenie
partyjnej. Pod uwag wzito nastpujcych politykw: Vladimira Voronina (Partia
Komunistw), Mariana Lupu (Demokratyczna Partia Modawii), Mihai Ghimpu
(Partia Liberalna), Vlada Filata (Partia Liberalno-Demokartatyczna) oraz Igora
Dodona (Partia Socjalistw). Naley rwnie doda, i dane Institutul de Politici
Publice za rok 2014 (kwiecie) wykazuj, e z 19 politykw ogem, ktrych
poziom zaufania spoecznego badano w sondau, tylko 3 funkcjonuje na
modawskiej scenie partyjnej duej ni 14 lat, 5 od 9 do 8 lat, pozostaych
11 pojawio si na scenie partyjnej w okresie krtszym ni 4 lata. Dane
szczegowe prezentuj wykresy od 1 do 8.

Modawska scena partyjna przed wyborami w 2014 r.


Obecny ksztat modawskiej sceny partyjnej ksztatowa si od 2009 r. 28
listopada 2010 r. w Modawii odbyy si przedterminowe wybory parlamentarne.
Prg wyborczy zosta zmniejszony z 5 do 4% (dla koalicji 2 partii 7%, dla koalicji
3 lub wicej partii 9%), a frekwencja wyborcza wyniosa 63,35%. W 2010 roku
zwyciya Partia Komunistw zdobywajc 39,32% i 42 miejsca w parlamencie.
Partia Liberalno-Demokratyczna zdobya 29,42% gosw, co przeoyo si na 32
mandaty poselskie. Pozostae ugrupowania odpowiednio: Demokratyczna Partia
Modawii 12,72% i 15 miejsc, Partia Liberalna 9,96% i 12 mandatw. Sojusz
Nasza Modawia zdoby zaledwie 2,05% gosw, tym samym nie przekroczy progu
wyborczego. Od wyborw w 2010 r. Sojusz na rzecz Integracji Europejskiej
tworzyy ju tylko 3 partie: Partia Liberalno-Demokratyczna, Demokratyczna Partia
Modawii i Partia Liberalna, majc cznie 59 mandatw, wobec 42 opozycyjnych
komunistw. Co ciekawe, tylko 49% spoeczestwa uznao te wybory za wolne
4
i uczciwe, 32% byo przeciwnego zdania, a a 19% nie zajo stanowiska w ogle.
W 2011 r. komunici prbowali doprowadzi do wyboru na prezydenta Zinaidy
Greceani, jednak 16 marca 2011 r., gosami Sojuszu, gow pastwa zosta
Nicolae Timofti, a Modawia unikna wczeniejszych wyborw.

3
Zob. Institutul de Politici Publice, www.ipp.md (pobrano 1-30.09.2014 r.)
4
International Republican Institute, Public Opinion Survey Residents of Moldova. June 7-27 2014,
www.eastbook.eu (pobrano 19.01.2015 r.)
177
_______________________________________________________________________________

Po wyborach w 2010 r. w parlamencie zasiaday cztery partie polityczne:


Demokratyczna Partia Modawii (programowo ideologia socjaldemokratyczna),
Partia Komunistw (programowo ideologia komunistyczna), Partia Liberalna
(programowo ideologia centroprawicowo-liberalna, aktywne skrzydo konserwa-
tywne), Partia Liberalno-Demokratyczna (programowo ideologia liberalna, aktywne
skrzydo centroprawicowe).
W 2013 r. w Modawii prbowano wprowadzi system mieszany (ustaw
bardzo szybko uniewaniono), kolejny raz podniesiono rwnie prg wyborczy
(z 4 do 6% dla partii politycznych, 9% dla koalicji 2 partii, 11% dla koalicji 3 lub
wicej partii), zezwolono obywatelom na gosowanie przy uyciu radzieckich
5 6
paszportw. W marcu 2013 r. z uwagi na trwajcy od lutego kryzys polityczny
odwoano rzd V. Filata. 22 kwietnia 2013 r. decyzj sdu Konstytucyjnego
uniemoliwiono mu dalszy udzia w yciu politycznym z uwagi na zarzuty
7
korupcyjne. Tym samym wyeliminowano z ycia politycznego jednego
z najwaniejszych opozycyjnych przywdcw politycznych. 22 kwietnia 2013 roku
powoano nowego premiera Iurie Leanc. 30 maja 2013 r. podpisano porozumienie
o utworzeniu nowej, wikszociowej koalicji pod nazw Koalicja na rzecz
Rzdw Proeuropejskich (Liberalno-Demokratyczna Partia Modawii, Partia
Demokratyczna i 7 byych czonkw Partii Liberalnej). Tego samego dnia
parlament gosami posw koalicyjnych (53 + 5 posw niezalenych) udzieli votum
zaufania nowemu gabinetowi. Przewodniczcym parlamentu zosta Igor Corman
(zastpujc Mariana Lupu). Nowy rzd zosta powoany w obawie przed
przedterminowymi wyborami. Zadaniem gabinetu byo podtrzymanie niemale
zakoczonych ju negocjacji umowy stowarzyszeniowej z UE oraz oczekiwanie na
jej podpisanie. Zakoczeniem procedury bya ratyfikacja (minimaln wikszoci
53 gosy) umowy 27 czerwca 2014 r. na specjalnym posiedzeniu parlamentu. Dla
Modawii podpisanie umowy stowarzyszeniowej stanowio ogromny krok w stron
dalszej demokratyzacji.
W kwietniu 2014 r. Institutul de Politici Publice (IPP) przeprowadzi sondae
przedwyborcze, ktrych wyniki prezentuje tabela 1. Zestawiono je dla porwnania
z wynikami sonday przeprowadzonych w lipcu 2014 r. przez International
Republican Institute (IRI). Wyniki obu sonday s do zblione, wahaj si
w granicach 1-2 punkw procentowych.

5
K. Caus, Nowy rzd w Modawii: chwiejny konsensus. www.osw.waw.pl (pobrano 14.09.2014 r.)
6
13 lutego premier Vlad Filat oznajmi, e funkcjonujce od listopada 2010 roku porozumienie
powoujce koalicj Sojusz na rzecz Integracji Europejskiej wymaga gruntownej rekonstrukcji i ogosi
wypowiedzenie dotychczasowej umowy przez kierowan przez niego Liberalno-Demokratyczn Parti
Modawii (LDPM). Zob. K. Caus, Kryzys koalicji rzdzcej w Modawii. www.osw.waw.pl (pobrano
2.10.2014 r.)
7
Przeciwko V. Filatowi nie toczyy si adne postpowania prokuratorskie. Jeden z gwnych liderw
opozycji zosta zablokowany. Jak si pniej okazao 4 z 6 sdziw, ktrzy wydali wyrok byo
mianowanych z klucza politycznego. Zob. K. Caus, Modawskie Sd Konstytucyjny zakaza Filatowi
objcia stanowiska premiera. www.osw.waw.pl (pobrano 14.09.2014 r.)
178
_______________________________________________________________________________

Tabela nr 1: Poparcie przedwyborcze dla modawskich partii politycznych w % dane


z kwietnia i lipca 2014 r.

kwiecie lipiec
Partia Liberalna 8 7
Partia Liberalno-Demokratyczna 15 17
Demokratyczna Partia Modawii 9 8
Partia Komunistw Republiki Modawii 24 24
Partia Socjalistw 1 3
Wyborcy niezdecydowani 26 25
rdo: Institutul de Politici Publice, Barometer of Public Opinion in Moldova 04.2014
r., www.ipp.md (pobrano 28.09.2014 r.); International Republican Institute, Public Opinion
Survey Residents of Moldova. June 7-27 2014, www.eastbook.eu (pobrano 19.01.2015 r.)

Stracie polityczne, ktre przewidziano na 30 listopada 2014 r. rozegrao si


wanie midzy tymi ugrupowaniami. Zaskoczeniem by wynik uzyskany przez
Parti Socjalistw Igora Dodona, ktra w sondaach przedwyborczych uzyskiwaa
niewielkie wskaniki ok. 1-3% obywateli zadeklarowao oddanie na ni gosu, ok.
10% deklarowao zaufanie do partii, natomiast tylko 2% spoeczestwa okrelao
Igora Dodona, jako polityka, do ktrego ywi najwiksze zaufanie; rwnie 2%
spoeczestwa zadeklarowao oddanie gosu na socjalistw, gdyby nie mieli innego
wyboru. Jeszcze w kwietniu i lipcu 2014 r. wrd opozycji, niekwestionowanym
liderem byy dwa ugrupowania Partia Liberalno-Demokratyczna i Partia Liberalna
obie posiadajce swj stay elektorat. Pod znakiem zapytania pozostawao
wejcie do parlamentu Demokratycznej Partii Modawii, ktrej poparcie od 2009
roku znacznie spado (rok 2013 6%, 2014 8/9%). Zakadano, e do parlamentu
na pewno wejd komunici, ktrych poparcie szacowano na poziomie 24%.
Z uwagi na bardzo duy odsetek wyborcw niezdecydowanych 25/26%, wynik
wyborczy w kadej chwili mg zmieni si diametralnie, co te miao miejsce.
Wykres nr 1: Wyniki wyborw parlamentarnych w Modawii z 30.11.2014 r.

% liczba miejsc

Partia Socjalistw 20,51 25

Partia Liberalna 9,67 13

Demokartyczna Partia Modawii 15,8 19

Partia Liberalno-Demokartyczna 20,16 23

Partia Kounistw Republiki Modawii 17,48 21

rdo: Opracowanie wasne na podstawie www.e-democracy.md (pobrano


27.12.2014 r.)
179
_______________________________________________________________________________

W rywalizacji wyborczej z 2014 r. zwyciya Partia Socjalistw, zdobywajc


20,51% gosw i 25 miejsc w parlamencie. Drugi wynik wyborczy nalea do
przedstawicielki Koalicja na rzecz rzdw proeuropejskich Partii Liberalno-
Demokratycznej 20,16% i 23 mandaty. Kolejne wyniki wyborcze uzyskay: Partia
Komunistw 17,48% i 21 miejsc w parlamencie, Demokratyczna Partia Modawii
15,8% i 19, a Partia Liberalna 9,67% i 13 mandatw.
Wykres nr 2: Porwnanie danych sondaowych z lipca 2014 r. i wynikw wyborw
parlamentarnych z listopada 2014 r.

wybory XI 2014 r. sondae VII 2014 r.

Partia Liberalna 9,67 7

Partia Liberalno-Demokratyczna 20,16 17

Demokratyczna Partia Modawii 15,8 9

Partia Komunistw Republiki Modawii 17,48 24

Partia Socjalisw 20,51 3

rdo: Institutul de Politici Publice, Barometer of Public Opinion in Moldova 04.2014


r., www.ipp.md (pobrano 28.09.2014 r.); International Republican Institute, Public Opinion
Survey Residents of Moldova, June 7-27 2014, www.ori.org (pobrano 19.01.2015 r.)

Na wykresie 2 przeanalizowano wyniki wyborw parlamentarnych z listopada


i dane sondaowe z lipca 2014 r. Waciwie tylko faktyczne wynik Partii Liberalnej
i Partii Liberalno-Demokratycznej wydaj si zblione do sonday i posiadaj
najmniejsze odchylenia kolejno 2,67 i 3,16 punktw procentowych.
Wynik Demokratycznej Partii Modawii jest rwnie zaskoczeniem, poniewa
partia, uzyskaa najlepszy wynik z dotychczasowych (startujc samodzielnie)
w wyborach parlamentarnych z 1998 r., wraz z trzema innymi ugrupowaniami
uzyskaa 18,16% gosw i 24 miejsca w parlamencie. W 2001 r. 5,02% i nie
przekroczya 6% progu wyborczego, w 2005 r. 28,53%, w IV 2009 r. 2,97%,
w VII 2009 r. 12,54%, w 2010 r. 12,72%.
Wynik Partii Komunistw w wyborach z 2014 r. jest z kolei najgorszy w historii
tego ugrupowania: w 1998 r. 30,01%, 2001 r. 50,07%, 2005 r. 45,98%,
IV 2009 r. 49,48%, VII 2009 r. 44,69%, 2010 r. 39,34%.
Partia Liberalna otrzymaa praktycznie taki sam wynik wyborczy jak w roku
2010 (rnica 0,01%). Poparcie spoeczne w historii tego ugrupowania wahao si
180
_______________________________________________________________________________

do mocno i wynosio kolejno: 1994 r. 2,36%, 1998 r. 0,54%, 2001 r. 0,67%,


IV 2009 r. 13,13%, VII 2009 r. 14,68%, 2010 r. 9,69%.
Partia Liberalno-Demokratyczna uzyskaa sabszy wynik ni w roku 2010
(IV 2009 r. 12,43%, VII 2009 r. 16,57%, 2010 r. 29,42%).
Niekwestionowanym zwycizc wyborw parlamentarnych w 2014 roku
w Modawii bya Partia Socjalistw. Wczeniejsze wyniki wyborcze tego
ugrupowania przedkaday si nastpujco: w 1998 r. 0,59%, 2001 r. 0,46%,
2005 r. 4,97%, w wyborach w roku 2009 i 2010 nie startowao w ogle.
Z uwagi na fakt, i sondae przedwyborcze dotyczce poparcia dla partii
politycznych zawiody, w dalszej czci artykuu przeprowadzona zostanie
analiza poparcia dla poszczeglnych przywdcw partyjnych zwizanych
z ugrupowaniami, ktre weszy do parlamentu.

Poziom zaufania spoecznego wzgldem liderw politycznych w kwietniu


2014 r.
Charakterystyka przywdcw partyjnych
Pierwsi przywdcy polityczni modawskiej republiki wywodzili si z aparatu
komunistycznego podobnie jak ich wsppracownicy. Ju w latach 80. XX w. nie
brakowao idei reformatorskich, natomiast przegrupowaniu ulegay przede
wszystkim cele. Styl i metody dziaania czsto nawizyway do czasw radzieckich,
8
co sukcesywnie odbierao poparcie spoeczne dla planowanych inicjatyw.
Pierwszym przeomem byo powstanie Frontu Ludowego, ktry wprowadzi do
ycia politycznego ludzi rumuskich. Kolejny nastpi po 2000 r., gdy wrd
modawskich elit politycznych zaczli pojawia si zwolennicy prozachodniej
ideologii rzdzenia, tacy jak np. Vlad Filat czy Dorin Chortoac. Ich demokratyczne
poczynania, naday inny wymiar dziaaniom politycznym, zainicjoway proces
tworzenia kultury politycznej w spoeczestwie nakazowo-rozdzielczym. Wielu
komentatorw jest zdania, e dziaania m.in. Filata czy Vlada Plahotniuca
ukonstytuoway oligarchiczny system polityczny zainicjowany w duej mierze przez
okres rzdw Voronina.
Wykres nr 3: Poziom zaufania spoecznego dla V. Voronina w latach 2001-2014
w % na podstawie danych IPP.

47
73 39
63
50
70 63,5 39
59,5 34,5
45 41 48 34
36 36

2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014

rdo: Opracowanie wasne na podstawie: Institutul de Politici Publice, Barometr


of Public Opinion, www.ipp.md (pobrano 01-30.09.2014 r.)

8
M. Sikora-Gaca, Problematyka przywdztwa politycznego w Republice Modawii w latach 1989-2009.
(w:) Przywdztwo polityczne w Polsce i na wiecie, M. Hartliski (red.). Olsztyn 2013, s. 328-331
181
_______________________________________________________________________________

Vladimir Woronin jest jednym z politykw, ktrzy utrzymuj si na scenie


partyjnej najduej. W momencie dojcia komunistw do wadzy jego poparcie
wynosio 70%. Najwiksze wahania miay miejsce w 2005 r. midzy 63 a 47%
i w roku 2009 miedzy 48 a 39%. Wszystkie analizowane lata wykazuj tendencj
malejc, jednak nadal ponad 30% spoeczestwa modawskiego utosamia si
z przywdc komunistw. W tym miejscu naley rwnie przytoczy wyniki bada
9
przeprowadzonych przez Institutul de Politici Publice w roku 2011, z ktrych
wynika, e 35,20% obywateli za najlepszy system polityczny dla Modawii uwaa
sowiecki z lat 90. XX w., 19,40% prezydencki na wzr rosyjski, 13,10%
prezydencki, a 31,10% demokratyczny na wzr zachodni. Dane statystyczne
pokazuj, jak silne oddziaywanie spoeczne ma przywdztwo Voronina
i komunistw.
Vladimir Voronin urodzi si w 1941 r. Od 1989-1990 r. by ministrem spraw
wewntrznych Modawskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, wczeniej
przewodniczy resortom siowym. Od 1994 r. I Sekretarz Modawskiej Partii
Komunistycznej. Od 1998 r. pose w modawskim parlamencie. Od 1-16 grudnia
1999 r. tymczasowy premier. W latach 2001-2009 prezydent Modawii, a ostatnim
10
roku rwnie przewodniczcy Parlamentu.
Wykres nr 4: Poziom zaufania spoecznego dla M. Lupu w latach 2005-2014 w % na
podstawie danych IPP.

51
40
28
26

35,5 37 39,5

37
33 34 34
30 30
22,5

2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014

rdo: Opracowanie wasne na podstawie: Institutul de Politici Publice, Barometr


of Public Opinion, www.ipp.md (pobrano 1-30.09.2014 r.)

Marian Lupu urodzi si w 1966 r. W latach 2004-2009 przewodniczcy


Parlamentu. Do 2009 r. by czonkiem Partii Komunistw Republiki Modawii.
Od 2009 r. przewodniczcy Demokratycznej Partii Modawii. Od 2010 roku
Przewodniczcy Parlamentu, a w latach 2010-2012 peni obowizki prezydenta
Modawii. By wiceministrem i ministrem gospodarki (2001 r., 2003 r.). Gdy w roku
2008 Voronin traci kontrol nad pastwem, to wanie M. Lupu obawia si
najbardziej. Lupu we wsppracy z Diakovem i Rosc pomg odwoa

9
IPP, Barometr of Public Opinion 2011, a take Public presentation of the opinion public barometr
results 2011. www.ipp.md (pobrano 13.09.2014 r.)
10
Zob. Voronin elected Moldova's speaker. www.news.bbc.co.uk (pobrano 13.10.2014 r.); Voronin files
resignation, rwnie Ghimpu appointed Moldovas caretaker president, www.azi.md (pobrano
13.10.2014 r.); Vladimir Voronin reelected as the President of the Republic of Moldova, www.e-
democracy.md (pobrano 13.10.2014 r.)
182
_______________________________________________________________________________

przewodniczcego Komitetu Koordynacyjnego Radiofonii i Telewizji, jednego


11
z gwnych wsppracownikw Voronina. Marian Lupu tworzy wizj
zreformowanej Partii Komunistw Republiki Modawii, opowiadajc si
jednoczenie za dialogiem z opozycj. Zdystansowa si od Voronina, taktujc go
jako balast odbierajcy poparcie PKRM. Vladimir Voronin po wyborach
samorzdowych w 2007 roku zada od Mariana Lupu podania si do dymisji,
obwiniajc go za porak komunistw. Lupu nie podda si woli prezydenta
stwierdzajc, e naley szanowa wybr obywateli, a wadze centralne i lokalne
bez wzgldu na pochodzenie polityczne powinny wsppracowa dla dobra kraju.
Wystpienie Lupu byo pocztkiem podziau w PKRM na dwa obozy. Pierwszy
zreformowany, socjalistyczny i proeuropejski mia zamiar konkurowa z partiami
centrolewicowymi i centroprawicowymi. Drugi obz pozosta niezmienny i skada
si ze sztywnej nomenklatury wiernej Voroninowi. Marian Lupu znalaz sojusznika
w Dorinie Chirtoace merze Kiszyniowa, jednym z nielicznych modawskich
politykw wyksztaconych na Zachodzie, dla ktrego istotne s rwnie pozytywne
12
zmiany w modawskiej demokracji. Od 2009 r. zwizany z Demokratyczn Parti
Modawii. Wsptworzy Sojusz na rzecz Integracji Europejskiej.
Mihai Ghimpu urodzi si w 1951 r. W polityce modawskiej pojawi si w 1989
r., by jednym z zaoycieli Frontu Ludowego. W latach 1990-1998 by czonkiem
parlamentu. W latach 2007-2009 by radnym, a nastpnie przewodniczcym Rady
Miejskiej Kiszyniowa. W latach 2009-2010 Przewodniczcy Parlamentu Modawii,
w tym okresie rwnie penicy obowizki prezydenta. Od 1998 r. przewodniczcy
Partii Liberalnej. Powizany rodzinnie z Dorinem Chitroac.
Wykres nr 5: Poziom zaufania spoecznego dla M. Ghimpu w latach 2007-2014
w % na podstawie danych IPP

19
25
28
20,5
25,5 24
11,5
14,5 15,5
9

2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014

rdo: Opracowanie wasne na podstawie: Institutul de Politici Publice, Barometr


of Public Opinion, www.ipp.md (pobrano 1-30.09.2014 r.)

Vlad Filat urodzi si w 1969 r. Ukoczy studia w Rumunii. W 1999 r. minister


w rzdzie Iona Sturzy. Uczestniczy w tworzeniu Demokratycznej Partii Modawii,
w ktrej funkcjonowa do 2007 r. W 2005 r. z ramienia tej partii dosta si do
Parlamentu. W 2007 r. utworzy Parti Liberalno-Demokratyczn aktualnie drug
si polityczn w kraju. Od 2009 r. ponownie w parlamencie. W dniach 28-30

11
M. Sikora-Gaca, System partyjny Modawii w latach 1989-2009. Toru 2013, s. 193
12
Ibidem, 194-195; Zob. N. Negru, Marian Lupu przeciwko Vladimirowi Voroninowi. Jurnal de Chisinau
2007; S. Jordan, Pomidzy Lupu i Pasatem. Ziarul de Garda 2007
183
_______________________________________________________________________________

grudnia 2010 r. tymczasowy prezydent Republiki. Od 25 wrzenia 2009 r. do 25


kwietnia 2013 r. premier Modawii. Zdymisjonowany 8 marca 2013 r. z uwagi na
zarzuty korupcyjne, ktrych nigdy nie udowodniono, a przeciwko Filatowi nie
toczyo si adne postpowanie prokuratorskie. To typowy przykad transferu z elit
13
biznesu do polityki.
Wykres nr 6: Poziom zaufania spoecznego dla V. Filata w latach 2007-2014 w % na
podstawie danych IPP

45

44
40
43
28
11,5 23,5
20
9
2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014

rdo: Opracowanie wasne na podstawie: Institutul de Politici Publice, Barometr


of Public Opinion, www.ipp.md (pobrano 1-30.09.2014 r.)

Wykres nr 7: Poziom zaufania spoecznego dla I. Dodona w latach 2007-2014 w % na


podstawie danych IPP

27 14
16
9
2011 2012 2013 2014

rdo: Opracowanie wasne na podstawie: Institutul de Politici Publice, Barometr


of Public Opinion, www.ipp.md (pobrano 1-30.09.2014 r.)

Igor Dodon urodzi si w 1975 r. i jest przedstawicielem modej, modawskiej


elity politycznej. Ksztacony w kraju ukoczy Uniwersytet Rolniczy i Akademi
Nauk Ekonomicznych. Od 2005 r. do 2009 peni funkcj ministra. W 2011 roku.
startowa w wyborach na mera Kiszyniowa, w ktrych wygra Dorin Chortoac.
14
W 2011 r. opuci Parti Komunistw i wstpi do Partii Socjalistycznej.
Na potrzeby niniejszego artykuu wykorzystano rwnie dane sondaowe IRI
z lipca 2014 r., a waciwie odpowiedzi ankietowanych na pytanie: ktrego

13
M. Sikora-Gaca, Wpyw transformacji gospodarczej na proces formowania elit bznesu w pastwach
Kaukazu Poudniowego (wybrane aspekty). Studia Gdaskie. Wizje i rzeczywisto 2013,
t. 9, s. 259-284
14
Zob. www.dodon.md (pobrano 19.01.2015 r.)
184
_______________________________________________________________________________

z politykw darzysz najwikszym zaufaniem? Odpowiedzi byy nastpujce:


21% wskazao V. Voronina, 14% M. Lupu, 7% M. Gimpu, 17% V. Filata,
15
7% I. Dodona.
Wykres nr 8: Wyniki sonday IPP i IRI zaufanie spoeczne dane za 2014 rok,
a take wyniki wyborw parlamentarnych z 2014 r.
wybory XI 2014 r. sonda VII 2014 r. - poparcie dla przywdcy partyjnego

Partia Liberalna / Ghimpu 9,67 7

Partia Liberalno-Demokratyczna / Filat 20,16 17

Demokratyczna Partia Modawii / Lupu 15,8 14

Partia Komunistw Republiki Modawii / Voronin 17,48 21

Partia Socjalisw / Dodon 20,51 16

rdo: Opracowanie wasne na podstawie: Institutul de Politici Publice, Barometr


of Public Opinion, www.ipp.md (pobrano 1-30.09.2014 r.). International Republican Institute,
Public Opinion Survey Residents of Moldova, June 7-27 2014, www.ori.org (pobrano
19.01.2015 r.)

Podsumowanie
Wykres 8 przedstawia porwnanie sonday w zakresie zaufania spoecznego
z lipca 2014 r. i wyniki wyborw parlamentarnych z listopada 2014 r. S one
zdecydowanie bardziej zblione do wynikw wyborw, ni sondae przedwyborcze
prezentujce poparcie procentowe dla partii politycznych. Teza dotyczca
przywdztwa osobowego zostaje zatem potwierdzona, a cel niniejszego artykuu
osignity. Niemniej jednak dokadna odpowied na pytanie o sukces wyborczy
socjalistw, wykreowanych przez Rosj zastpcw dla Komunistw Voronina,
wymaga odrbnej analizy sytuacji politycznej w Modawii w ostatnich dwch
kwartaach 2014 r. i pierwszym proczu roku 2015, co zostanie objte osobnym
opracowaniem.
Sondae przedwyborcze a wyniki wyborw parlamentarnych w Modawii
w 2014 r.

15
International Republican Institute, Public Opinion Survey Residents of Moldova. June 7-27 2014,
www.ori.org (pobrano 19.01.2015 r.)
185
_______________________________________________________________________________

Streszczenie
W niniejszym artykule dokonano analizy dwch istotnych zagadnie
wynikw wyborw parlamentarnych z lat 2010 i 2014, a take sonday
przedwyborczych dotyczcych poparcia wzgldem partii i poziomu zaufania
spoecznego wzgldem liderw politycznych. Niniejszy artyku jest rwnie prb
poszukiwania odpowiedzi na pytanie: dlaczego Partia Socjalistw zwyciya
w rywalizacji wyborczej w Modawii w roku 2014? Jest to szczeglnie wane
w kontekcie wyborw samorzdowych z roku 2015, w ktrych nie powtrzya ju
wczeniejszego wyniku.

Summary
This article analyses two important issues the results of parliamentary
elections in the years 2010 and 2014, as well as pre-election polls on party support
and the level of social trust in relation to political leaders. This article is also
an attempt to seek answers to the question: why the Socialist Party won the
competition in election in Moldova in 2014? This is particularly important in the
context of the local elections of 2015, in which the Party has not repeated its earlier
result.

Bibliografia
1. Caus K., Kryzys koalicji rzdzcej w Modawii. www.osw.waw.pl (pobrano
2.10.2014 r.)
2. Caus K., Modawskie Sd Konstytucyjny zakaza Filatowi objcia
stanowiska premiera. www.osw.waw.pl (pobrano 14.09.2014 r.)
3. Caus K., Nowy rzd w Modawii: chwiejny konsensus. www.osw.waw.pl
(pobrano 14.09.2014 r.)
4. Institutul de Politici Publice, www.ipp.md (pobrano 1-30.09.2014 r.)
5. International Republican Institute, Public Opinion Survey Residents
of Moldova. June 7-27 2014, www.eastbook.eu (pobrano 19.01.2015 r.)
6. International Republican Institute, Public Opinion Survey Residents
of Moldova. June 7-27 2014, www.ori.org (pobrano 19.01.2015 r.)
7. IPP, Barometr of Public Opinion 2011, a take Public presentation of the
opinion public barometr results 2011, www.ipp.md (pobrano13.09.2014 r.)
8. Jordan S., Pomidzy Lupu i Pasatem. Ziarul de Garda 2007
9. Negru N., Marian Lupu przeciwko Vladimirowi Voroninowi, Jurnal de
Chisinau 2007
10. Sikora-Gaca M., Problematyka przywdztwa politycznego w Republice
Modawii w latach 1989-2009. (w:) Przywdztwo polityczne w Polsce i na
wiecie. M. Hartliski (red.). Olsztyn 2013
11. Sikora-Gaca M., System partyjny Modawii w latach 1989-2009. Toru
2013
12. Sikora-Gaca M., Wpyw transformacji gospodarczej na proces formowania
elit bznesu w pastwach Kaukazu Poudniowego (wybrane aspekty).
Studia Gdaskie. Wizje i rzeczywisto 2013, t. 9
186
_______________________________________________________________________________

13. Voronin elected Moldova's speaker, www.news.bbc.co.uk (pobrano


13.10.2014 r.)Voronin files resignation, rwnie Ghimpu appointed
Moldovas caretaker president, www.azi.md (pobrano 13.10.2014 r.).
Vladimir Voronin reelected as the President of the Republic of Moldova,
www.e-democracy.md (pobrano 13.10.2014 r.)
15. www.dodon.md (pobrano 19.01.2015 r.)
16. Wybory parlamentarne w Modawii, www.polish.ruvr.ru (pobrano 4.12.
2014 r.)
187
_______________________________________________________________________________

Magda WOJDYA-BEDNARCZYK
Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu
Doktorantka Wydziau Ekonomii

ANALIZA SEKTORA MIKRO, MAYCH I REDNICH PRZEDSIBIORSTW


W POLSCE NA TLE SEKTORA MIKRO, MAYCH I REDNICH
PRZEDSIBIORSTW W WYBRANYCH KRAJACH UNII EUROPEJSKIEJ

Wprowadzenie
Sektor mikro, maych i rednich przedsibiorstw peni bardzo wane funkcje
w gospodarce kadego kraju czy regionu. Przedsibiorstwa te uwaane s za
stymulatora rozwoju gospodarki, a ich funkcjonowanie stanowi przejaw zdrowej
konkurencji oraz odzwierciedla przedsibiorczo spoeczestwa. MSP wytwarzaj
wikszo produktu krajowego, decydujc o sile gospodarek wiata. Rozwj
i konkurencyjno MSP decyduje o rozwoju i konkurencyjnoci gospodarczej
poszczeglnych krajw oraz ich pozycji na rynkach midzynarodowych. Niezwykle
interesujcym zagadnieniem jest poznanie stanu i sytuacji mikro, maych i rednich
przedsibiorstw w wojewdztwie wielkopolskim oraz porwnanie pozycji tego
sektora w Polsce, jak rwnie w wybranych krajach Unii Europejskiej. Analiza
obejmuje okrelenie liczby MSP, liczby osb pracujcych w tym sektorze, jak
rwnie udziau tych przedsibiorstw w wytwarzaniu produktu krajowego brutto
w latach 2007-2013. Badanie stanowi punkt wyjcia do okrelenia roli mikro,
maych i rednich przedsibiorstw w gospodarce poszczeglnych krajw.

I. Liczba mikro, maych i rednich przedsibiorstw w Polsce oraz


wybranych krajach Unii Europejskiej
Badanie rozpoczn od wojewdztwa wielkopolskiego, gdy znaczne
zrnicowanie regionalne widoczne jest w zakresie liczby aktywnie dziaajcych
przedsibiorstw, a take w wielkoci osiganych przychodw, ktre przypadaj
na jeden podmiot. Dziaalno przedsibiorstw aktywnych koncentruje si
gwnie w nastpujcych wojewdztwach: mazowieckim, lskim oraz
wielkopolskim. W wojewdztwach opolskim, podlaskim i lubuskim zlokalizowanych
jest najmniej przedsibiorstw aktywnych. Poziom przecitnych przychodw
przypadajcych na jeden podmiot nie jest ju tak znaczco zrnicowany, chocia
wida w tym zakresie dominacj podmiotw z wojewdztwa mazowieckiego.
Te wysokie wartoci mog wynika z faktu, i wiele przedsibiorstw ma
zarejestrowan firm w Warszawie, a dziaalno moe prowadzi w innym
wojewdztwie.
Ponisza tabela przedstawia dane na temat liczby przedsibiorstw aktywnych,
udziau wojewdztwa w liczbie podmiotw aktywnych, jak i przychodw na podmiot
w poszczeglnych wojewdztwach Polski w roku 2013.
188
_______________________________________________________________________________

Tabela nr 1: Przedsibiorstwa aktywne w 2013 r.


Wojewdztwo Liczba Udzia regionu w Przychody
przedsibiorstw liczbie podmiotw na podmiot
aktywnych (w tys. aktywnych ogem (mln z)
jednostek) (%)
Dolnolskie 141,6 7,99 1,9
Kujawsko-pomorskie 85,2 4,81 1,7
Lubelskie 73,9 4,17 1,4
Lubuskie 44,3 2,50 1,3
dzkie 115,8 6,55 1,6
Maopolskie 163,9 9,25 1,7
Mazowieckie 304,0 17,17 3,8
Opolskie 37,6 2,12 1,5
Podkarpackie 70,6 3,98 1,7
Podlaskie 44,0 2,49 1,5
Pomorskie 113,5 6,41 2,1
lskie 208,3 11,76 2,2
witokrzyskie 48,1 2,71 1,4
Warmisko-mazurskie 51,8 2,92 1,2
Wielkopolskie 180,0 10,16 2,4
Zachodniopomorskie 88,8 5,01 1,1
Ogem 1771,4 100,00% 2,1
rdo: Opracowanie wasne na podstawie Dziaalno przedsibiorstw
niefinansowych w 2013 r. Warszawa 2014

Spord ogu podmiotw gospodarczych wojewdztwa wielkopolskiego


zarejestrowanych w rejestrze REGON w 2013 roku, 97,5% naleao do sektora
prywatnego, ktrego udzia w przecigu ostatniego roku nie uleg zmianom. Sektor
ten charakteryzuje si wysz skutecznoci, jak i efektywnoci, dlatego te
istnieje denie do zwikszania jego udziau w gospodarce. Do sektora
publicznego naleao 2,4% podmiotw Wielkopolski. W latach 2007-2013 udzia
podmiotw prywatnych w oglnej liczbie zarejestrowanych podmiotw
w wojewdztwie wielkopolskim by wikszy ni w kraju, co jest przejawem duej
przedsibiorczoci regionu. Naley take zwrci uwag na korzystne zjawisko
polegajce na szybszym wzrocie sektora prywatnego w porwnaniu z sektorem
publicznym. Wyszczeglnienie udziau sektora prywatnego i publicznego
w zakresie podmiotw gospodarki narodowej w rejestrze REGON przedstawia
tabela nr 2, a udzia tych podmiotw wedug wybranych form prawnych tabela nr 3.
Tabela nr 2: Podmioty gospodarki narodowej zarejestrowane w rejestrze REGON
wedug sektorw wasnoci

Wyszczeglnienie 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013


Udzia sektora prywatnego w %
Wojewdztwo
97,1 97,3 97,3 97,4 97,4 97,5 97,5
wielkopolskie
Polska 96,2 96,7 96,8 96,9 96,8 96,9 97,0
189
_______________________________________________________________________________

Wyszczeglnienie 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013


Udzia sektora publicznego w %
Wojewdztwo
2,9 2,7 2,7 2,6 2,6 2,5 2,4
wielkopolskie
Polska 3,8 3,3 3,2 3,1 3,1 3,1 3,0
rdo: Opracowanie wasne na podstawie Zmiany strukturalne grup podmiotw
gospodarki narodowej w rejestrze REGON w wojewdztwie wielkopolskim w 2013 r., Urzd
Statystyczny w Poznaniu, 2014 r., s.37; Zmiany strukturalne grup podmiotw gospodarki
narodowej w rejestrze REGON 2013 r., Gwny Urzd Statystyczny. Warszawa 2014, s. 37

Zmiany struktury sektora wedug form prawno-organizacyjnych podmiotw s


elementem rozwoju mikro, maych i rednich przedsibiorstw. wiadcz one
o stopniu koncentracji kapitau czy zasigu i sile oddziaywania MSP.
W wojewdztwie wielkopolskim, jak i w caej Polsce dominuj osoby prowadzce
dziaalno gospodarcz stanowice w 2013 roku 75,4% wszystkich podmiotw.
Jednake udzia firm prowadzonych przez osoby fizyczne jest wyszy o 2,6 pkt
proc. od redniej krajowej.
W wojewdztwie wielkopolskim w latach 2007-2013 zanotowano wzrost liczby
spek prawa handlowego oraz pozostaych form prawnych, w tym fundacji
i stowarzysze. Fakt wzrostu liczby spek prawa handlowego z punktu widzenia
rozwoju mikro, maych i rednich przedsibiorstw jest korzystny. Ich stan
organizacyjno-prawny pozwala bowiem na bardziej stabilny i szerszy zasig
dziaania, czsto przekraczajcy granice wojewdztwa.
Tabela nr 3: Udzia podmiotw gospodarki narodowej wedug wybranych form
prawnych w oglnej liczbie podmiotw

Wojewdztwo wielkopolskie 2007 Wojewdztwo wielkopolskie 2013 Polska 2007 Polska 2013

72,8%

Osoby fizyczne prowadzce 75,6%


dziaalno gospodarcz 75,4%
78,1%

7,0%
7,6%
Spki cywilne 6,4%
7,2%

9,4%
7,0%
Spki prawa handlowego 9,2%
6,6%

0,4%
0,5%
Spdzielnie 0,5%
0,5%

10,4%
9,3%
Pozostae 8,5%
7,6%

0,0% 10,0% 20,0% 30,0% 40,0% 50,0% 60,0% 70,0% 80,0% 90,0%

rdo: Opracowanie wasne na podstawie Zmiany strukturalne grup podmiotw


gospodarki narodowej w rejestrze REGON w wojewdztwie wielkopolskim w 2013 r., Urzd
Statystyczny w Poznaniu, 2014 r.
190
_______________________________________________________________________________

Ponisza analiza obejmuje 8 europejskich krajw, ktre reprezentuj


nastpujce modele: Szwecja naleca do modelu skandynawskiego (obok Danii,
Finlandii, Holandii oraz Norwegii), Niemcy, Francja oraz Wochy reprezentujce
model kontynentalny (wraz z Belgi i Austri), Wielka Brytania jako europejski
model anglosaski (obok Irlandii), a take Grecja i Hiszpania nalece wraz
z Portugali do modelu rdziemnomorskiego. Polska nie zostaa zaliczona do
adnego z tych modeli.
Tabela 4 zawiera informacje na temat skali liczby przedsibiorstw,
szczeglnie silnie reprezentowanej w grupie przedsibiorstw mikro w 6 badanych
krajach poza Szwecj oraz Grecj.
Tabela nr 4: rednia liczba mikro, maych, rednich i duych przedsibiorstw
w wybranych gospodarkach europejskich w latach 2007-2013

Przedsibiorstwa
Kraje
mikro mae rednie due
Szwecja 557 768 28 250 4 838 1 014
Niemcy 1 689 486 291 318 51 433 9 874
Francja 2 314 420 138 351 21 374 4 650
Wochy 3 553 244 184 523 19 237 3 117
Wielka Brytania 1 481 004 151 612 25 920 6 006
Grecja 645 793 19 799 2 614 447
Hiszpania 2 224 090 132 419 16 642 2 852
Polska 1 415 159 45 142 15 480 3 270
rdo: Opracowanie wasne na podstawie danych The Small Business Act

Tabela 5 przedstawia struktur liczby przedsibiorstw w badanych krajach.


Wrd ogu przedsibiorstw, odsetek przedsibiorstw mikro najwyszy jest
w Grecji oraz Polsce. Powyej redniej UE znalazy si takie kraje, jak Wochy,
Szwecja, Hiszpania czy Francja. Natomiast najniszy odsetek przedsibiorstw
mikro wykazay Niemcy oraz Wielka Brytania. Biorc pod uwag struktur liczby
przedsibiorstw maych, powyej redniej UE27 plasuj si Niemcy osigajc
ponad 14% ogu przedsibiorstw. Niski odsetek przedsibiorstw maych wykazaa
Grecja oraz Polska. Najbliej redniej unijnej byy Francja, Wochy oraz Szwecja.
Odsetek przedsibiorstw rednich w badanych krajach waha si w przedziale 0,39
do a 2,5% w Niemczech. Najniszy wynik wykazaa Grecja, zaraz po niej Wochy.
Powyej redniej UE27 znalaza si Wielka Brytania. Wrd ogu przedsibiorstw,
odsetek przedsibiorstw duych najwyszy jest w Wielkiej Brytanii. Najniszy za
w Grecji, Hiszpanii i we Woszech. Szwecja, Francja oraz Polska plasuj si na tej
samej pozycji, co rednia UE27 osigajc wynik 0,2%.
191
_______________________________________________________________________________

Tabela nr 5: Struktura liczby mikro, maych, rednich i duych przedsibiorstw


w wybranych gospodarkach europejskich w latach 2007-2013

Przedsibiorstwa procenty
Kraje
mikro mae rednie due suma
UE27 92,2% 6,5% 1,1% 0,2% 100%
Szwecja 94,2% 4,8% 0,8% 0,2% 100%
Niemcy 82,7% 14,3% 2,5% 0,5% 100%
Francja 93,4% 5,5% 0,9% 0,2% 100%
Wochy 94,5% 4,9% 0,5% 0,1% 100%
Wielka Brytania 89,0% 9,1% 1,5% 0,4% 100%
Grecja 96,6% 2,96% 0,39% 0,07% 100%
Hiszpania 93,6% 5,6% 0,7% 0,1% 100%
Polska 95,7% 3,1% 1,0% 0,2% 100%
rdo: Opracowanie wasne na podstawie danych The Small Business Act

Wykres nr 1: Udzia liczby mikro, maych, rednich i duych przedsibiorstw w oglnej


liczbie przedsibiorstw w wybranych gospodarkach europejskich w latach 2007-2013

100,00%

99,90% 99,90% 99,90% 99,90%

99,80% 99,80% 99,80% 99,80% 99,80%

99,70%

99,60% 99,60%

99,50% 99,50%

99,40%

99,30%
UE Szwecja Niemcy Francja Wochy Wielka Grecja Hiszpania Polska
Brytania

rdo: Opracowanie wasne na podstawie danych The Small Business Act

II. Liczba pracujcych w mikro, maych i rednich przedsibiorstwach


w Polsce oraz w wybranych krajach Unii Europejskiej
Mikro, mae i rednie przedsibiorstwa wojewdztwa wielkopolskiego
odgrywaj kluczow rol w generowaniu miejsc pracy w Wielkopolsce. Od
2007 roku przedsibiorstwa te zatrudniay okoo 70% osb pracujcych
w przedsibiorstwach. Udzia zatrudnionych w MSP w sektorze przedsibiorstw
ogem w wojewdztwie wielkopolskim wynosi w 2008 roku 71,6% i przewysza
o 1,9 pkt proc. redni krajow. Tendencja ta utrzymywaa si do roku 2012,
natomiast w roku 2013 udzia zatrudnionych przedsibiorstw ogem wynis
w Wielkopolsce 68,9% i by niszy o 0,6 pkt proc. od redniej krajowej. Pokazuje
to, jak ogromne znaczenie maj mikro, mae i rednie przedsibiorstwa dla
wielkopolskiego rynku pracy. Dane, o ktrych mowa powyej zostay zawarte
w tabelach nr 6 i 7.
192
_______________________________________________________________________________

Tabela nr 6: Liczba pracujcych w przedsibiorstwach wojewdztwa wielkopolskiego


wedug klas wielkoci przedsibiorstw przekrojowo w latach 2008, 2010, 2012, 2013

2008 2010 2012 2013


Przedsibiorstwa ogem 940112 910188 950804 953188
MSP ogem 672930 645863 671764 656386
Mikro (0-9) 373393 351879 370869 356011
Mae (10-49) 119604 115100 127332 126046
rednie (50-249) 179933 178884 173563 174329
Due (powyej 249) 267182 264325 279040 296802
Pracujcy w MSP w ogem (w %) 71,6% 71,0%
68,9% 70,6%
Polska Pracujcy w MSP w ogem
69,7% 69,9% 70,1% 69,5%
(w %)
rdo: Opracowanie wasne na podstawie Dziaalno przedsibiorstw
niefinansowych w 2008, 2010, 2012, 2013. Warszawa 2010, 2012, 2014

Tabela nr 7: Struktura pracujcych w wojewdztwie wielkopolskim wedug klas


wielkoci przedsibiorstw przekrojowo w latach 2008, 2010, 2012, 2013

2008 2010 2012 2013


Mikro (0-9) 39,7% 38,7% 39,0% 37,3%
Mae (10-49) 12,7% 12,6% 13,4% 13,2%
rednie (50-249) 19,1% 19,6% 18,2% 18,3%
MSP ogem 71,6% 71,0% 70,6% 68,9%
Due (powyej 249) 28,4% 29,0% 29,4% 31,1%
rdo: Opracowanie wasne na podstawie Dziaalno przedsibiorstw
niefinansowych w 2008, 2010, 2012, 2013. GUS, Warszawa 2010, 2012, 2014

Dokonujc porwnania struktury zatrudnienia w sektorze przedsibiorstw


w wojewdztwie wielkopolskim oraz w Polsce naley stwierdzi, i jest ona
podobna. Rnice oscyluj w granicach 0,6% w ramach przedsibiorstw mikro
oraz duych, 0,5 maych oraz 0,4 rednich.
Rysunek nr 1 przedstawia struktur zatrudnienia w sektorze MSP oraz
przedsibiorstwach duych wedug ich klas wielkoci.
Rysunek nr 1: Porwnanie struktury zatrudnienia w sektorze przedsibiorstw wedug
klas wielkoci wojewdztwo wielkopolskie Polska w 2013 r.

Wojewdztwo wielkopolskie

Due (powyej
249)
Mikro (0-9)
31,1%
37,3%

rednie (50-249) Mae (10-49)


18,3% 13,2%
193
_______________________________________________________________________________

Polska

Due (powyej
249)
30,5% Mikro (0-9)
37,9%

rednie (50-249)
Mae (10-49)
17,9%
13,7%

rdo: Opracowanie wasne na podstawie Dziaalno przedsibiorstw


niefinansowych w 2013. GUS. Warszawa 2014

Potencja rozwojowy przedsibiorstw wynika z wielkoci ponoszonych przez


nie nakadw inwestycyjnych. Dziki rosncym nakadom inwestycyjnym dochodzi
do wzrostu zatrudnienia, dziki czemu poprawia si sytuacja spoeczno-
gospodarcza regionu. W 2010 roku inwestycje sektora MSP stanowiy 61,2%
caoci nakadw inwestycyjnych przedsibiorstw, natomiast w Polsce 50,2%.
Mikro, mae i rednie przedsibiorstwa odgrywaj znacznie wiksz rol
w wielkoci ponoszonych nakadw inwestycyjnych ni w Polsce. W pozostaym
badanym okresie nakady inwestycyjne byy zblione (rok 2008) lub nieco wysze
w skali kraju (lata 2012 i 2013). Wedug danych GUS w 2012 roku wikszo
nakadw inwestycyjnych dotyczya sektora prywatnego, w tym 8,5 mld z (40,4%)
przedsibiorstw o liczbie pracujcych do 9 osb. A 60,3% nakadw
inwestycyjnych w przedsibiorstwach poniesiono w przemyle i budownictwie,
36,2% w usugach, za w rolnictwie 3,5%. Ponisza tabela przedstawia dane na
temat nakadw inwestycyjnych MSP i duych przedsibiorstw w wojewdztwie
wielkopolskim w poszczeglnych latach.
Tabela nr 8: Nakady inwestycyjne przedsibiorstw wojewdztwa wielkopolskiego
wedug klas wielkoci przedsibiorstw przekrojowo w latach 2008, 2010, 2012, 2013

2008 2010 2012 2013


Przedsibiorstwa ogem 14448232 15110768 15241096 13937409
MSP ogem 6726669 9256161 7129768 6324493
Mikro (0-9) 1651203 4807732 2262069 1911916
Mae (10-49) 1872483 1678447 1696820 1458072
rednie (50-249) 3202983 2769982 3170879 2954505
Due (powyej 249) 7721563 5854607 8111328 7612916
Pracujcy w MSP w ogem
46,5% 61,2% 46,8% 45,4%
(w %)
Polska Pracujcy w MSP
46,3% 50,2% 48,1% 48,6%
w ogem (w %)
rdo: Opracowanie wasne na podstawie Dziaalno przedsibiorstw
niefinansowych w 2008, 2010, 2012, 2013 Warszawa 2010, 2012, 2014
194
_______________________________________________________________________________

Struktur nakadw inwestycyjnych w sektorze mikro, maych, rednich


i duych przedsibiorstw w wojewdztwie wielkopolskim oraz Polsce w roku 2013
przedstawia poniszy rysunek.
Rysunek nr 2: Porwnanie struktury nakadw inwestycyjnych w sektorze
przedsibiorstw wedug klas wielkoci wojewdztwo wielkopolskie Polska w 2013 r.

Wojewdz two wielkopolskie

Mikro (0-9)
13,7%
Mae (10-49)
10,5%
Due (powyej
249)
54,6% rednie (50-249)
21,2%

Polska

Mikro (0-9)
16,3%

Mae (10-49)
Due (powyej
11,2%
249)
51,4%
rednie (50-249)
21,1%

rdo: Opracowanie wasne na podstawie Dziaalno przedsibiorstw


niefinansowych w 2013. Warszawa 2014

Wedug danych GUS w 2013 r., warto polskiego eksportu ogem wyniosa
152,78 mld EUR. Wrd gwnych partnerw eksportowych Polski w Unii
Europejskiej znalazy si Niemcy (wzrost o 5,9%), Czechy (wzrost o 4%), Szwecja
(wzrost o 8,9%), Sowacja (wzrost o 7,9%), Wgry (wzrost o 11,6%), Hiszpania
(wzrost o 19,2%) oraz Belgia (wzrost o 12,4%).
Dane przedstawione w tabelach 9 oraz 10, a take na wykresie 2 dotycz
redniej liczby zatrudnionych w omiu europejskich gospodarkach w latach 2007-
2013. Due zrnicowanie wystpuje midzy krajami biorc pod uwag gwnie
liczb zatrudnionych w przedsibiorstwach mikro. W Grecji struktura zatrudnienia
w tych przedsibiorstwach jest prawie dwukrotnie wysza od redniej w krajach
UE27.
Liczba zatrudnionych we Woszech wynosi ponad 46%, a w Hiszpanii i Polsce
siga prawie 40%. Najniszy wskanik wykazay Niemcy oraz Wielka Brytania.
Biorc pod uwag struktur osb zatrudnionych w maych przedsibiorstwach,
rednia UE27 wyniosa 20,6%. Powyej tego wskanika znalazy si takie kraje,
195
_______________________________________________________________________________

jak Niemcy, Hiszpania czy Wochy. Najnisze zatrudnienie w badanych latach


wykazaa Polska osigajc 12%. Odsetek osb zatrudnionych w rednich
przedsibiorstwach waha si w przedziale od 11,5% w Grecji do 20,3%
w Niemczech. W Wielkiej Brytanii ponad 46% zatrudnienia absorboway due
przedsibiorstwa. Powyej redniej unijnej wynoszcej 35,2% znalazy si takie
kraje, jak Niemcy, Francja czy Szwecja. Najniszy wskanik zatrudnienia w duych
przedsibiorstwach w badanym okresie wykazaa Grecja nieco poniej 15% oraz
Wochy 19,5%.
Tabela nr 9: rednia liczba osb zatrudnionych w mikro, maych, rednich i duych
przedsibiorstwach w wybranych gospodarkach europejskich w latach 2007-2013

Zatrudnienie
Kraje
mikro mae rednie due
Szwecja 734 152 617 232 517 703 1 032 275
Niemcy 4 640 116 5 557 446 4 965 183 9 291 034
Francja 3 811 012 2 793 111 2 200 142 5 338 619
Wochy 7 050 874 3 254 307 1 863 656 2 938 339
Wielka Brytania 3 617 232 3 215 940 2 752 006 8 318 885
Grecja 1 233 988 375 297 249 292 321 223
Hiszpania 4 648 907 2 555 118 1 631 877 2 851 105
Polska 3 158 859 1 020 427 1 617 232 2 734 147
rdo: Opracowanie wasne na podstawie danych The Small Business Act

Tabela nr 10: Struktura zatrudnienia mikro, maych, rednich i duych przedsibiorstw


w wybranych gospodarkach europejskich w latach 2007-2013

Zatrudnienie procenty
Kraje
mikro mae rednie due suma
UE27 29,7% 20,6% 17,2% 35,2% 100%
Szwecja 25,3% 21,3% 17,8% 35,6% 100%
Niemcy 19,0% 22,7% 20,3% 38,0% 100%
Francja 26,9% 19,7% 15,7% 37,7% 100%
Wochy 46,7% 21,5% 12,3% 19,5% 100%
Wielka
20,2% 18,0% 15,4% 46,4% 100%
Brytania
Grecja 56,6% 17,2% 11,5% 14,7% 100%
Hiszpania 39,8% 21,9% 14,0% 24,3% 100%
Polska 37,0% 12,0% 19,0% 32,0% 100%
rdo: Opracowanie wasne na podstawie danych The Small Business Act
196
_______________________________________________________________________________

Wykres nr 2: Udzia zatrudnienia MSP w oglnej liczbie zatrudnionych w wybranych


gospodarkach europejskich w latach 2007-2013

90,0%
85,3%
80,0% 80,5%
75,7%
70,0% 68,0%
64,4% 62,0% 62,3%
60,0%
53,6%
50,0%
40,0%
30,0%
20,0%
10,0%
0,0%
Szwecja Niemcy Francja Wochy Wielka Grecja Hiszpania Polska
Brytania

rdo: Opracowanie wasne na podstawie danych The Small Business Act

Przecitne zatrudnienie w poszczeglnych grupach przedsibiorstw informuje


o ich ekonomicznej sile. Dane te zostay zawarte w tabeli 11. W badanym okresie
rednie zatrudnienie w przedsibiorstwach mikro miecio si w przedziale 1,3-2,7
nie przekraczao wic przecitnie zatrudnienia 3 osb. Najwyszy wskanik
wykazay Niemcy wraz z Wielk Brytani, najniszy Szwecja z Francj. W grupie
maych przedsibiorstw przecitne zatrudnienie wahao si w przedziale 17,6 we
Woszech do 22,6 w Polsce. Przedsibiorstwa rednie charakteryzoway si
w badanym okresie zatrudnieniem okoo 100 osb. Due przedsibiorstwa
w Szwecji czy Wielkiej Brytanii zatrudniaj relatywnie wiksz liczb osb ni
w innych krajach. Najnisza liczba osb dotyczy Grecji oraz Polski, w ktrych
w latach 2007-2013 przecitne zatrudnienie w duych przedsibiorstwach byo
znacznie nisze.
Tabela nr 11: Przecitna liczba osb zatrudnionych w mikro, maych, rednich
i duych przedsibiorstwach w wybranych gospodarkach europejskich w latach 2007-2013

rednie zatrudnienie przedsibiorstwa


Kraje
mikro mae rednie due
Szwecja 1,3 21,8 107,0 1 018,1
Niemcy 2,7 19,1 96,5 940,9
Francja 1,6 20,2 102,9 1 148
Wochy 2,0 17,6 96,9 942,7
Wielka Brytania 2,4 21,2 106,2 1385,1
Grecja 1,9 18,9 95,4 718,6
Hiszpania 2,1 19,3 98,1 999,7
Polska 2,2 22,6 104,5 836,1
rdo: Opracowanie wasne na podstawie danych The Small Business Act

W przedsibiorstwach mikro w badanym okresie rednie zatrudnienie miecio


si w przedziale 1,3 w Szwecji do 2,7 w Niemczech. W grupie przedsibiorstw
maych rednie zatrudnienie w badanym okresie nie przekroczyo przecitnego
197
_______________________________________________________________________________

zatrudnienia 23 osb. W Szwecji, Wielkiej Brytanii, Polsce oraz Francji


przedsibiorstwa rednie charakteryzoway si zatrudnieniem ponad 100 osb.
Due przedsibiorstwa w Grecji oraz Polsce zatrudniaj relatywnie mniejsz liczb
osb ni w pozostaych badanych krajach. Najwysze zatrudnienie w tych
przedsibiorstwach wykazay Wielka Brytania zatrudniajc ponad 1380 osb oraz
Szwecja z zatrudnieniem powyej 1000 osb.

III. Udzia mikro, maych i rednich przedsibiorstw w wytwarzaniu


produktu krajowego brutto w Polsce i w wybranych krajach Unii Europejskiej
W gospodarce regionu si, a take pozycj przedsibiorstw okrela udzia
przedsibiorstw w wytwarzaniu produktu krajowego brutto (PKB) oraz wartoci
dodanej brutto (WDB). Tabela nr 12 zawiera dane na temat udziau MSP
w wytwarzaniu PKB w wojewdztwie wielkopolskim oraz w Polsce w latach 2007-
2013.
Tabela nr 12: Udzia przedsibiorstw w wytwarzaniu PKB

Wojewdztwo wielkopolskie
Wyszczeglnienie
2007 2008 2009 2010 2011 2012
Produkt Krajowy
109028 118478 127361 135124 146386 154153
Brutto
w tym Warto
95381 103712 113171 119006 128676 136597
Dodana Brutto
w tym sektor
46118 51340 58192 60087 64845 69341
przedsibiorstw
Udzia
przedsibiorstw 42,3% 43,3% 45,7% 44,5% 44,3% 45,0%
w tworzeniu PKB
Udzia
przedsibiorstw 48,45% 49,5% 51,4% 50,5% 50,4% 50,8%
w tworzeniu WDB
Polska
2007 2008 2009 2010 2011 2012
Produkt Krajowy
1176737 1275432 1343366 1437357 1553582 1615894
Brutto
w tym Warto
1029442 1116476 1193691 1265904 1365622 1431872
Dodana Brutto
w tym sektor
489923 535607 590609 629173 684318 721351
przedsibiorstw
Udzia
przedsibiorstw 41,6% 42,0% 44,0% 43,8% 44,0% 44,6%
w tworzeniu PKB
Udzia
przedsibiorstw 47,6% 48,0% 49,5% 49,7% 50,1% 50,4%
w tworzeniu WDB
rdo: Opracowanie wasne na podstawie Rocznik statystyczny wojewdztwa
wielkopolskiego. US w Poznaniu 2009 r. s. 319-331; 2013 r., s. 362-378, 2014 r. s. 348-364
198
_______________________________________________________________________________

W wojewdztwie wielkopolskim przedsibiorstwa wytworzyy w 2012 roku


45,0% PKB wojewdztwa, natomiast udzia sektora przedsibiorstw w krajowym
PKB wynosi 44,6%.Nieco wyszy by take udzia przedsibiorstw wojewdztwa
wielkopolskiego w tworzeniu wartoci dodanej brutto, ktry wynis w roku 2012
50,8% (kraj 50,4%). Przedsibiorstwa wojewdztwa wielkopolskiego wytworzyy
w 2012 roku 9,6% krajowej WDB. Wojewdztwo wielkopolskie znalazo si cznie
z wojewdztwem dolnolskim na trzecim miejscu pod wzgldem udziau
przedsibiorstw w tworzeniu krajowego WDB. Liderem z prawie 24% zostao
wojewdztwo mazowieckie, a na ostatnim szesnastym miejscu wojewdztwo
podlaskie. Udzia sektora MSP w tworzeniu wartoci dodanej brutto
w poszczeglnych wojewdztwach przedstawia poniszy wykres.
Wykres nr 3: Udzia sektora przedsibiorstw w tworzeniu WDB wedug wojewdztw
w 2012 r.

25,0% 23,7%

20,0%
14,1%
15,0%
9,6% 9,6%
10,0% 7,3%
5,8% 5,8%
4,2% 3,6%
5,0% 3,0% 3,0% 2,2% 2,2% 2,1%
2,0% 1,7%
0,0%

kie
ie
e

ie
ie
e

ie
ie

ie
e

kie

kie
e

ie

ie

kie
ki

ki

ki
ki

sk

sk

sk

sk
lsk

lsk
sk

ck

rs
c

dz

ls
s

s
s

as
or

or
ie

bu

zy
l

pa
or
ol
po

u
be

po

l

dl
ow

om

az
op

om
m

kr
Lu
ar
lko

O
Lu

Po
Po

to
m
n

a
az

dk
p

op
ol

ie

i
o-
M

o-
M

Po
D

ni

w
W

sk
sk

od

i
w

ch

m
ja
Ku

ar
Za

rdo: Opracowanie wasne na podstawie Produkt krajowy brutto Rachunki regionalne


w 2012r., Gwny Urzd Statystyczny, Urzd Statystyczny w Katowicach. Katowice 2014

Szczegowe dane, ktre dotycz sytuacji finansowej przedsibiorstw


wojewdztwa wielkopolskiego dostpne s jedynie dla podmiotw, w ktrych liczba
pracujcych przekracza 9 osb. Dla ogu przedsibiorstw wskanik poziomu
kosztw z caoksztatu dziaalnoci wynis w roku 2007 94,7 proc. (93,9 dla kraju),
a w roku 2013 wskanik ten wzrs do 95,4% (95,6 dla kraju). Od 2007 do 2012
roku rentowno brutto spada z 5,3% do 4,0%, rentowno netto spada natomiast
z 4,6% do 3,3%. W 2007 roku omawiana grupa przedsibiorstw wojewdztwa
wielkopolskiego posiadaa nieznacznie nisz rentowno obrotu brutto i netto od
redniej krajowej. W 2013 roku wskaniki rentownoci byy jednak wysze od
1
redniej krajowej. Wskaniki pynnoci finansowej I, II, III stopnia byy nisze
rednio o kilkanacie%. Najwyszy wskanik pynnoci finansowej I stopnia wynis
prawie 40% w roku 2010, a wobec przyjtej bezpiecznej normy dla tego wskanika
wynoszcej 10-20% mona stwierdzi, e wszystkie przedsibiorstwa wykazyway

1
Wskanik pynnoci finansowej I stopnia stanowi relacj inwestycji krtkoterminowych (gwnie
rodkw pieninych i krtkoterminowych papierw wartociowych) do zobowiza krtkotermi-
nowych; II stopnia relacj inwestycji krtkoterminowych oraz krtkoterminowych nalenoci
i roszcze do zobowiza krtkoterminowych, III stopnia to relacja aktyww obrotowych (zapasw,
krtkoterminowych nalenoci i roszcze, inwestycji krtkoterminowych, krtkoterminowych rozlicze
midzyokresowych czynnych) do zobowiza krtkoterminowych.
199
_______________________________________________________________________________

si nadpynnoci finansow. Wskanik pynnoci finansowej II by


w latach 2007-2013 nieznacznie niszy od redniej krajowej. Nie zostay jednak
przekroczone normy dla tego wskanika, dlatego nie moemy mwi w tym
przypadku o nadpynnoci finansowej i utrzymywaniu si przez przedsibiorstwa
wysokiego poziomu pynnych aktyww, zwaszcza gotwki zabezpieczajcej
pynno. W latach 2007-2009 oraz 2011-2013 wskanik pynnoci finansowej III
w wojewdztwie wielkopolskim by niszy od redniej krajowej, a w roku 2010 by
jednakowy dla wojewdztwa wielkopolskiego i Polski. Dane opisane powyej
przedstawia tabela nr 13.
Tabela nr 13: Wybrane wskaniki finansowe przedsibiorstw wojewdztwa
wielkopolskiego na tle kraju w latach 2007-2013 w %

Tempo wzrostu PKB


Kraje
2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013
Wskanik Wielkopolsk
94,7 95,8 95,3 94,7 95,5 96,0 95,4
poziomu a
kosztw z
caoksztatu Polska 93,9 95,9 95,1 94,8 95,2 95,7 95,6
dziaalnoci
Wskanik Wielkopolsk
5,3 4,2 4,8 5,2 4,5 4,0 4,6
rentownoci a
obrotu brutto Polska 6,1 4,1 4,9 5,2 4,8 4,3 4,4
Wskanik Wielkopolsk
4,6 3,4 3,7 4,3 3,7 3,3 3,9
rentownoci a
obrotu netto Polska 5,1 3,3 4,1 4,4 3,9 3,6 3,7
Wskanik Wielkopolsk
32,2 34,8 35,1 39,8 34,2 31,7 30,1
pynnoci a
finansowej I
Polska 35,0 33,8 39,7 42,4 39,7 38,6 39,1
stopnia
Wskanik Wielkopolsk
96,2 94,5 98,2 103,3 96,1 90,2 83,3
pynnoci a
finansowej II
Polska 97,9 98,8 98,1 104,5 103,6 97,3 100,4
stopnia
Wskanik Wielkopolsk
148,2 143,0 142,4 147,7 142,1 136,9 126,7
pynnoci a
finansowej
Polska 141,3 142,6 142,3 147,4 148,4 143,3 146,2
III stopnia
rdo: Opracowanie wasne na podstawie Rocznik statystyczny wojewdztwa
wielkopolskiego. US w Poznaniu 2009 r. s. 319-331; 2013 r., s. 362-378, 2014 r. s. 348-364

By dokona makroekonomicznej oceny sytuacji wybranych krajw


europejskich, wzito pod uwag cztery wskaniki, tj. realne tempo wzrostu PKB,
tempo zmian produktywnoci pracy, deflator PKB oraz zharmonizowan stop
zatrudnienia. Tempo wzrostu PKB we wszystkich badanych krajach byo dodatnie
jedynie w roku 2007, natomiast ujemne poza Polsk w roku 2009. Polska jest
przykadem kraju, ktry przy niszym poziomie rozwoju gospodarczego wykazuje
wysze tempo wzrostu. Najwyszy wskanik wzrostu odnotowaa Polska w roku
2007, najniszy Grecja w roku 2011. Dane zaprezentowane zostay w tabeli nr 14.
200
_______________________________________________________________________________

Tabela nr 14: Tempo wzrostu PKB w wybranych gospodarkach europejskich w latach


2007-2013

Tempo wzrostu PKB


Kraje
2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013
Szwecja 3,5 -0,7 -5,1 5,7 2,7 0,0 1,5
Niemcy 3,4 0,8 -5,6 3,9 3,7 0,6 0,2
Francja 2,3 0,1 -2,9 1,9 2,1 0,4 0,4
Wochy 1,5 -1,0 -5,5 1,7 0,6 -2,3 -1,9
Wielka
2,6 -0,3 -4,3 1,9 1,6 0,7 1,7
Brytania
Grecja 3,4 -0,4 -4,4 -5,3 -8,9 -6,6 -4,0
Hiszpania 3,8 1,1 -3,6 0,0 -0,6 -2,1 -1,2
Polska 7,2 3,9 2,6 3,7 4,8 1,8 1,7
rdo: Opracowanie wasne na podstawie OECD, 2014, Economic Outlook Annex
Tables, tab. 1

Tempo wzrostu produktywnoci pracy jest zrnicowane we wszystkich


badanych krajach, co opisuje ponisza tabela. Charakterystyczny jest tu
negatywny przykad Grecji, Woch czy Szwecji. Hiszpania i Polska utrzymyway
przez cay okres wysokie tempo wzrostu produktywnoci pracy. Najwyszy wzrost
produktywnoci odnotowano w 2010 roku w Szwecji, najniszy za w 2009 roku
w Niemczech. Wzrost bd spadek produktywnoci pozostaje w pewnym zwizku
ze wzrostem lub spadkiem PKB. Najlepszym tego przykadem jest Szwecja,
w ktrej w latach 2008 i 2009 odnotowano spadek produktywnoci, tempo wzrostu
PKB w tych latach byo take ujemne.
Tabela nr 15: Tempo wzrostu produktywnoci pracy w wybranych gospodarkach
europejskich w latach 2007-2013

Tempo wzrostu produktywnoci pracy


Kraje
2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013
Szwecja 1,2 -1,6 -2,8 4,7 0,6 -0,7 0,5
Niemcy 1,6 -0,5 -5,7 3,6 2,3 -0,5 -0,4
Francja 0,9 -0,4 -1,7 1,8 1,4 0,3 0,6
Wochy 0,2 -1,3 -3,9 2,4 0,3 -2,1 0,0
Wielka
1,7 -1,2 -2,8 1,7 1,1 -0,4 0,6
Brytania
Grecja 1,9 -1,6 -3,8 -2,8 -3,4 1,9 0,1
Hiszpania 0,7 1,2 3,1 2,3 1,3 2,2 1,8
Polska 2,7 0,1 2,3 3,2 4,2 1,6 1,7
rdo: Opracowanie wasne na podstawie OECD, 2014, Economic Outlook Annex
Tables, tab. 12

Dane dotyczce produktywnoci wskazuj na postp technologiczny,


okrelajc przy tym relacje komplementarnoci w zakresie kapitau i pracy.
Statystyczn miar zmian poziomu cen umoliwiajc porwnanie PKB w rnych
okresach w warunkach inflacji jest deflator PKB, ktrego wartoci dla
poszczeglnych krajw przedstawia tabela 16.
201
_______________________________________________________________________________

Tabela nr 16: Deflator PKB w wybranych gospodarkach europejskich w latach 2007-


2013

Deflator PKB
Kraje
2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013
Szwecja 2,8 3,4 2,4 1,1 1,2 1,0 1,0
Niemcy 1,7 0,8 1,8 0,7 1,1 1,5 2,1
Francja 2,6 2,4 0,1 1,1 0,9 1,2 0,8
Wochy 2,4 2,5 2,0 0,3 1,5 1,6 1,4
Wielka
2,9 2,9 2,0 3,2 2,1 1,7 1,7
Brytania
Grecja 3,4 4,3 2,6 0,9 0,6 0,0 -2,3
Hiszpania 3,3 2,1 0,3 0,2 0,1 0,2 0,7
Polska 3,9 3,6 3,9 1,8 3,2 2,2 1,2
rdo: Opracowanie wasne na podstawie OECD, 2014, Economic Outlook Annex
Tables, tab. 16

Ponisza tabela uwzgldnia stopy bezrobocia w omiu europejskich krajach


na przeomie lat 2007-2013. Najnisze bezrobocie w caym badanym okresie
zaobserwowa mona w Niemczech i Wielkiej Brytanii. Najwyszy stopie
bezrobocia na przeomie lat 2007-2013 wystpi w Hiszpanii i Grecji. Stosunkowo
wysokie stopy bezrobocia w Grecji i Hiszpanii w kocowym okresie analizy mona
powiza z niskimi stopami wzrostu produktywnoci pracy w tych krajach. Polska
znalaza si na szstym miejscu tu za Francj.
Tabela nr 17: Zharmonizowana stopa bezrobocia w wybranych gospodarkach
europejskich w latach 2007-2013

Zharmonizowana stopa bezrobocia


Kraje
2007 2008 2009 2010 2011 2012
2013
Szwecja 6,1 6,2 8,3 8,6 7,8 8,0
8,0
Niemcy 8,7 7,5 7,8 7,1 6,0 5,5
5,3
Francja 8,0 7,5 9,1 9,3 9,2 9,8
10,3
Wochy 6,1 6,7 7,8 8,4 8,4 10,7
12,2
Wielka
5,3 5,6 7,6 7,8 8,1 7,9 7,6
Brytania
Grecja 8,4 7,8 9,6 12,8 17,9 24,5 27,5
Hiszpania 8,2 11,3 17,9 19,9 21,4 24,8 26,1
Polska 9,6 7,0 8,1 9,7 9,7 10,1 10,3
rdo: Opracowanie wasne na podstawie OECD, 2014, Economic Outlook Annex
Tables, tab. 14

Otoczenie makroekonomiczne w badanych krajach w latach 2007-2013 byo


w znacznym stopniu stabilne w zakresie inflacji i zatrudnienia. Inaczej sytuacja
wyglda biorc pod uwag wskaniki tempa wzrostu PKB oraz zmian
produktywnoci pracy. Warto dodana, zaraz po zatrudnieniu, jest drugim
kluczowym parametrem, dziki ktremu mona dokona oceny ekonomicznego
znaczenia sektora MSP w gospodarce. rednia jej warto w podziale na mikro,
mae, rednie i due przedsibiorstwa zostaa przedstawiona w tabeli 18.
202
_______________________________________________________________________________

Tabela nr 18: rednia warto dodana w mikro, maych, rednich i duych


przedsibiorstwach w wybranych gospodarkach europejskich w latach 2007-2013

Warto dodana brutto przedsibiorstwa w bln EUR


Kraje
mikro mae rednie due
Szwecja 39 34 33 78
Niemcy 206 241 269 613
Francja 211 152 127 358
Wochy 193 143 100 193
Wielka Brytania 173 144 151 467
Grecja 22 13 10 19
Hiszpania 139 108 85 169
Polska 31 22 37 83
rdo: Opracowanie wasne na podstawie danych The Small Business Act

Udzia mikro przedsibiorstw w tworzeniu wartoci dodanej brutto wynis


w krajach UE27 ponad 20%. Najniszy wskanik wykazay w badanym okresie
Niemcy osigajc nieco poniej 16% oraz Polska prawie 8%. Najbliej redniej
UE27 znalazy si takie kraje, jak Szwecja czy Francja. Najwysze wskaniki
osigny Grecja oraz Wochy ponad 30%.
W grupie przedsibiorstw maych wskanik wartoci dodanej waha si
w przedziale od 12,7% w Polsce do 22,7% we Woszech. Warto dodana dla
przedsibiorstw rednich wyniosa w UE27 ponad 18%. Podobn warto
w badanym okresie osigny Szwecja oraz Hiszpania. Najnisze wskaniki
wykazaa Francja 15% oraz Grecja 15,6%. W wikszoci krajw poza Grecj,
Wochami oraz Hiszpani udzia duych przedsibiorstw w tworzeniu wartoci
dodanej wynis ponad 40%. Najwyszy wskanik osigna Wielka Brytania
prawie 50%, zaraz po niej Polska oraz Niemcy.
Tabela nr 19: Struktura wartoci dodanej w mikro, maych, rednich i duych
przedsibiorstwach w wybranych gospodarkach europejskich w latach 2007-2013

Warto dodana procenty


Kraje
mikro mae rednie due suma
UE27 21,5% 18,6% 18,3% 41,6% 100%
Szwecja 21,2% 18,5% 17,9% 42,4% 100%
Niemcy 15,5% 18,2% 20,2% 46,1% 100%
Francja 24,9% 17,9% 15,0% 42,2% 100%
Wochy 30,7% 22,7% 15,9% 30,7% 100%
Wielka
18,5% 15,5% 16,1% 49,9% 100%
Brytania
Grecja 34,4% 20,3% 15,6% 29,7% 100%
Hiszpania 27,7% 21,6% 17,0% 33,7% 100%
Polska 17,9% 12,7% 21,4% 48,0% 100%
rdo: Opracowanie wasne na podstawie danych The Small Business Act
203
_______________________________________________________________________________

Podsumowanie
Wspczesn gospodark mona postrzega przez pryzmat przedsibiorstw
w niej funkcjonujcych. Ze wzgldu ma liczb zarejestrowanych i aktywnie
dziaajcych mikro, maych i rednich przedsibiorstw, a take penion rol
w tworzeniu produktu krajowego brutto, MSP stoj w teje gospodarce na
pierwszym miejscu. S bowiem najwikszym pracodawc w unijnej gospodarce
i w najwikszym stopniu przyczyniaj si do jej rozwoju. W Polsce sektor mikro,
maych i rednich przedsibiorstw w wikszym stopniu, ni w Unii Europejskiej
zdominowany by w latach 2007-2015 przez mikro firmy. Udzia MSP w caoci
dziaajcych podmiotw w wybranych krajach UE nie zmienia si w caym
analizowanym okresie i wynosi okoo 99,7%. W krajach UE27 udzia
mikroprzedsibiorstw w tworzeniu wartoci dodanej brutto wynis ponad 20%,
w grupie przedsibiorstw maych wskanik ten waha si w przedziale od 12,7%
w Polsce do 22,7% we Woszech. Warto dodana dla przedsibiorstw rednich
wyniosa w UE27 ponad 18%.

Streszczenie
Gospodarcze, ale i spoeczne funkcje penione przez mikro, mae i rednie
przedsibiorstwa w poszczeglnych krajach s bardzo zrnicowane. Uzalenione
s bowiem od osignitego przez dany kraj poziomu rozwoju gospodarczego oraz
panujcego w nim ustroju spoeczno-politycznego. Wskaniki dynamiki liczby
nowych podmiotw zarejestrowanych w kolejnych latach traktowane s czsto
jako barometr charakteryzujcy stan koniunktury gospodarczej. Produkt
krajowy brutto jest powszechnie przyjtym miernikiem poziomu i wzrostu
gospodarczego. Wytwarzanie przez mikro, mae i rednie przedsibiorstwa prawie
poowy produktu krajowego brutto obrazuje kluczow rol tego sektora
w gospodarce Polski.

Summary
The economic and social functions of micro, small and medium-
sized enterprises are very diverse in different countries. In fact they depend
on the achieved level of the economic development by the country and the
currently prevailing socio-political system. The dynamics indicators of the number
of new companies registered in the following years are often regarded
as a barometer of characterizing the condition of the economy. The gross
domestic product is a widely accepted measure of the level and growth.
The production of almost half of the gross domestic product for micro,
small and medium-sized enterprises reflects the key role of this sector in the Polish
economy.

Bibliografia
1. Dziaalno przedsibiorstw niefinansowych w 2008, 2010, 2012, 2013.
Warszawa 2010, 2012, 2014
2. OECD, 2014, Economic Outlook Annex Tables, tab. 1, 12, 14, 16
204
_______________________________________________________________________________

3. Produkt krajowy brutto Rachunki regionalne w 2012 r., Gwny Urzd


Statystyczny, Urzd Statystyczny w Katowicach. Katowice 2014
4. Rocznik statystyczny wojewdztwa wielkopolskiego, US w Poznaniu.
Pozna 2009
5. The Small Business Act
6. Zmiany strukturalne grup podmiotw gospodarki narodowej w rejestrze
REGON w wojewdztwie wielkopolskim w 2013 r., Urzd Statystyczny
w Poznaniu. Pozna 2014
7. Zmiany strukturalne grup podmiotw gospodarki narodowej w rejestrze
REGON 2013 r., Gwny Urzd Statystyczny. Warszawa 2014
205
_______________________________________________________________________________

PEDAGOGIKA
206
_______________________________________________________________________________
207
_______________________________________________________________________________

Piotr GRUDOWSKI, Ilona E. ZIEMKIEWICZ-GAWLIK


Politechnika Gdaska
Wydzia Zarzdzania i Ekonomii

ZARZDZANIE RELACJAMI W SZKOACH WYSZYCH ELEMENTEM


ZARZDZANIA JAKOCI KSZTACENIA

Wprowadzenie
Przed wspczesn szko wysz staj nowe, coraz bardziej zoone
zadania. Ulegaj zmianom programy nauczania, treci i cele ksztacenia,
a dotychczasowe metody pracy ze studentami nie zawsze przynosz
zadowalajce efekty. Od szk wyszych wymaga si, by stwarzay klimat
bezpieczestwa, daway swoim studentom poczucie godnoci oraz umoliwiay im
wszechstronny rozwj, przede wszystkim sprzyjajcy twrczemu myleniu. Kada
organizacja, ktra chce dobrze funkcjonowa i rozwija si, musi w sposb twrczy
reagowa na zmienno otoczenia. Wprowadza zmiany w organizacjach mog
tylko ludzie, ktrzy sami potrafi si zmienia. Mona zatem przyj, e nie tylko
zmiany zachodzce maj decydujcy wpyw na jako i trwao dokonanych
zmian.
Ostatnie lata to czas znaczcych zmian w sytuacji rynkowej, ktrych siami
sprawczymi staa si narastajca konkurencja, globalizacja gospodarki,
wzrastajce oczekiwania klienta wynikajce z coraz wikszej wiadomoci oraz
1
nowe technologie. Zmiany te powoduj, e tematyka zachowa konsumenckich
jest obecnie jednym z bardziej interesujcych zagadnie. W zmieniajcym si
otoczeniu jednym z najcenniejszych kapitaw kadego przedsibiorstwa staje si
2
klient i wiedza o nim.
Szkoy wysze funkcjonuj w okrelonym otoczeniu, w zwizku z tym proces
ksztacenia powinien uwzgldnia przede wszystkim potrzeby studentw, ale take
potrzeby rynku, zwaszcza, e w duej mierze s one zbiene. Zarwno dla
studentw, jak i pracodawcw istotne jest posiadanie niezbdnej wiedzy
teoretycznej, umiejtnoci praktycznych, umiejtnoci wykorzystania wiedzy
teoretycznej w praktyce, a take umiejtnoci szybkiego dostosowywania si do
3
zmiennej sytuacji oraz kreatywnoci.
Celem tego opracowania jest okrelenie oglnej roli zarzdzania relacjami
w systemowym zarzdzaniu jakoci w niepublicznych szkoach wyszych,
szczeglnie w odniesieniu do jakoci ksztacenia.
W nawizaniu do tak sformuowanego celu opracowania, przewidziano
nastpujc struktur tego opracowania.

1
D. Buchnowska, CRM strategia i technologia. Gdask 2006, s. 13-14
2
P. Orzelska, System CRM podstaw sukcesu zarzdzania relacjami z klientem (w:) E. Skrzypek (red),
Materiay Oglnopolskiej Konferencji Naukowej: Klient jako wyznacznik sukcesu organizacji,
6-7.V.2010. Lublin, s. 229
3
J. Bakonyi, Doskonalenie jakoci ksztacenia szkoy wyszej jako organizacji uczcej si w wietle
wymogw krajowych ram kwalifikacji. Zeszyty Naukowe Wyszej Szkoy Humanitas, Zarzdzanie
2012, nr 2, s. 199
208
_______________________________________________________________________________

Obok ta wskazujcego na istotno problematyki zarzdzania opartego na


kryterium jakoci, przedstawiono przykady rozwiza nawizujce do roli
zarzdzania relacjami, szczeglnie w odniesieniu do niepublicznych szk
wyszych w Polsce.

Relacje a jako ksztacenia specyfika wyszego szkolnictwa


niepublicznego w Polsce
Podstawow i najwaniejsz form dziaalnoci usugowej uczelni jest
ksztacenie. Zakadajc, e personelem liniowym, ktry decyduje o realizacji tej
funkcji, s pracownicy dydaktyczni i naukowo-dydaktyczni, jako procesu
ksztacenia studentw, a w konsekwencji wizerunek uczelni jako organizacji, jest
przede wszystkim uwarunkowany poprzez relacje wewntrzuczelniane. Proces
ksztacenia jest podstawowym elementem dziaalnoci uczelni. Na jako tego
procesu wpywa szereg elementw, a do najwaniejszych zaliczy mona
wejciowy poziom umiejtnoci, wiedzy i kompetencji studentw rozpoczynajcych
nauk oraz ich aktywno w procesie ksztacenia. Innymi, ale rwnie istotnymi
czynnikami wpywajcymi na jako procesu ksztacenia s:
- dostosowane do potrzeb programy studiw;
- aktywna kadra naukowo-dydaktyczna z dowiadczeniem praktycznym;
- opracowany i wdroony kompleksowy system oceny jakoci ksztacenia;
4
- nowoczesna infrastruktura dydaktyczna.
System jakoci, aby spenia swoje zadanie, musi by prawidowo
zaprojektowany, obejmowa kady proces zachodzcy w organizacji. W jego skad
5
wchodzi powinny m.in. :
- cile okrelona polityka kierownictwa;
- jasna i przejrzysta organizacja pracy i kompetencji;
- dobr metod kontroli;
- przygotowanie i nadzr nad procesami;
- kontrola wyjciowa.
Jako ksztacenia zdefiniowana zostaa m.in. przez P. Grudowskiego
i K. Lewandowskiego jako stopie spenienia wymaga dotyczcych procesu
ksztacenia i jego efektw, formuowanych przez interesariuszy przy uwzgldnieniu
6
uwarunkowa wewntrznych i zewntrznych. Jako czynniki wewntrzne okreli
mona: denie do zapewnienia lepszej koordynacji procesw i nadzoru nad nimi,
zwikszenie zaangaowania pracownikw, popraw nadzoru nad dokumentami
i zapisami, popraw jakoci wyrobw lub usug, redukcj kosztw wewntrznych
oraz zwikszenie zysku, natomiast czynnikami zewntrznymi s m.in. spenienie
7
wymaga klientw i poprawa pozycji rynkowej.
Rozwj szk wyszych zaley od tworzenia klimatu sprzyjajcego
rozwizywaniu problemw atmosferze zaufania wrd pracownikw, poprawie

4
T. Wawak, S. Wawak, Polemiczny gos w sprawie jakoci ksztacenia w Polsce na przykadzie nauk
ekonomicznych, Problemy Jakoci 2001, nr 10
5
M. Jedliski, Jako w nowoczesnym zarzdzaniu. Zachodniopomorska Szkoa Biznesu w Szczecinie.
Szczecin 2000, s. 179
6
P. Grudowski, K. Lewandowski, Pojcie jakoci ksztacenia i uwarunkowania jej kwantyfikacji
w uczelniach wyszych.,Zarzdzanie i Finanse 3/1. Gdask 2012, s. 400
7
P. Grudowski, Podejcie procesowe w systemach zarzdzania jakoci w maych i rednich
przedsibiorstwach. Gdask 2007, s. 40
209
_______________________________________________________________________________

i wzrostowi efektywnoci pracy szkoy oraz ksztatowaniu postawy gotowoci do


wprowadzania zmian.
Rozwj uczelni uwarunkowany jest wieloma czynnikami, do ktrych mona
zaliczy m.in.:
- okrelenie aktualnych problemw;
- wytworzenie motywacji do wprowadzania zmian;
- poszukiwanie sposobw rozwizywania tych problemw;
- zaplanowanie dziaa;
- dokonywanie obserwacji zmian;
8
- ocen wprowadzonej zmiany i dalszych prognoz.
Orientacja na klienta powinna by kluczow zasad funkcjonowania uczelni
w sektorze usug dziaajcej, w ktrym silna konkurencja wypiera sabsz ofert.
Okrelenie grupy odbiorcw, ich preferencji, oczekiwa daje moliwo
projakociowego zaprojektowania i udoskonalania oferowanych usug
edukacyjnych. Oferujc usug na wysokim poziomie zdobywa si zaufanie klienta,
ktre jest gwarantem trwaych relacji midzy uczelni a studentem. Poziom
zadowolenia studenta musi sta si priorytetem systemu jakoci funkcjonujcego
w uczelni.
Elementem majcym wpyw na relacje w szkole wyszej jest styl zarzdzania
dan organizacj. Zgodnie z teori organizacji i zarzdzania wyrnia si
demokratyczny i autokratyczny styl kierowania zasobami ludzkimi. W przypadku
szkoy wyszej najlepiej sprawdza si styl demokratyczny. Stanowi on lepsz
podstaw dla procesu komunikacji i negocjowania, sprzyja twrczoci, wyzwala
postawy indywidualizmu i zaangaowania. Natomiast styl autokratyczny wie si
z tumieniem wszelkich inicjatyw oraz kreatywnoci czonkw danej organizacji, co
potwierdzaj wyniki bada empirycznych, przeprowadzonych przez
K. Waligrskiego. W szkoach, w ktrych obecny jest styl autokratyczny, dominuj
9
odtwrcze formy pracy.
W zrozumieniu relacji szkoy wyszej z podmiotami znajdujcymi si w jej
otoczeniu najbardziej przydatnym nurtem bada relacji s koncepcje
marketingowe. Wrd badaczy marketingowych zajmujcych si relacjami mona
10
wyodrbni grupy zajmujce si zarzdzaniem relacjami, relacjami na rynku dbr
przemysowych, zarzdzaniem relacjami z klientami, marketingiem usug oraz
marketingiem relacji. Wraz z pocztkiem XXI wieku relacjami zainteresowali si
11
rwnie specjalici public relations. Relacje w usugach odgrywaj szczegln rol.
Wynika to z charakteru usug, ktre s procesem i ktre skadaj si z wielu rnych
12
interakcji skadajcych si na relacje.
Wbrew pozorom zdefiniowanie pojcia relacji nie jest zadaniem atwym.
Pojcie to uywane jest w literaturze z zakresu ekonomii i zarzdzania w bardzo
rnych kontekstach i znaczeniach. W jzyku polskim pojcie relacja jest

8
J. Kuma, Nauczyciele przyszej szkoy. Krakw 2000, s. 125
9
K. Waligrski, Style kierowania zespoami nauczycielskimi, Nauczyciel i Wychowanie 1979,
nr 3, s. 95-102
10
J. Rowley, Retention: Rhetoric or Realistic Agendas for the Future of Higher Education, The International
Journal of Educational Management", 17/6 2003, s. 248
11
M. Welch, Rethinking Relationship Management. Exploring the dimension of trust, Journal
of Communication Management", vol. 10, no 2, 2002, s. 138
12
Interakcje s w usugach nazywane take momentami prawdy (moments of truth), punktami styku,
aktami, a rozumiane s jako pojedyncze kontakty partnerw rynkowych.
210
_______________________________________________________________________________

rozumiane jako zaleno midzy dwoma bd wiksz liczb elementw


13
(podmiotw, przedmiotw, cech, obiektw matematycznych, itp.), zaleno
14
midzy czym a czym lub jako stosunek zachodzcy midzy przedmiotami,
15
pojciami, wielkociami itp.. K. Marks odkry stosunek midzy ludmi,
natomiast zdaniem M. Mitrgi termin relacja ma szersze znaczenie od wizi
i partnerstwa, ktre s specyficznym rodzajem relacji. W jego opinii termin
zwizek wskazuje na wspzaleno istniejc midzy stronami, podczas gdy
relacja odnosi si do sposobu, w jaki strony si postrzegaj i zachowuj wobec
16
siebie.
Jednym z kluczowych poj jest zarzdzanie relacjami z klientami (CRM
Customer Relationship Management), ktre zarwno w literaturze i praktyce
biznesowej stanowi fundament dobrego funkcjonowania.
Uczelni tworz klienci-studenci, jej kondycja zaley od zachowa klientw,
17
std wszystko zaczyna si i koczy wraz z klientem-studentem. Orientacja na
klienta jest decydentem funkcjonowania uczelni w sektorze usug edukacyjnych,
w ktrym silna konkurencja wypiera sabsz ofert kierowan do specyficznego
odbiorcy jakim jest student. Jednak odgrna znajomo klienta-studenta
natychmiast wymaga sprecyzowania produktu w postaci oferty edukacyjnej.
Szkoy wysze s poddawane coraz silniejszej presji ze strony otoczenia
biznesowego i rzdowo-samorzdowego, aby lepiej ni dotychczas tworzy,
przekazywa i wykorzystywa wiedz. Wyranej redundancji wiedzy i kompetencji
w uczelni nie towarzyszy ich optymalne wykorzystanie. Wie si to z silniejsz
identyfikacj uczonych z reprezentowanymi dyscyplinami naukowymi, a sabsz
18
z uczelni.
Zarzdzanie relacjami to m.in. podstawowa forma dziaalnoci, a jednoczenie
kluczowy aspekt strategii szk wyszych, ktre musz coraz skuteczniej
konkurowa orodkami szkolnictwa wyszego w realizacji usug na rynku
edukacyjnym. Na to, jak s postrzegane i jak realizuj swoj misj, ma wpyw
waciwe zarzdzanie.
Zarzdzanie relacjami jest strategi biznesow polegajc na budowaniu
lojalnoci klientw wobec przedsibiorstwa/marki poprzez rozwijanie
dugoterminowych, korzystnych dla obu stron zwizkw, z zastosowaniem
19
najnowszych osigni technologii przetwarzania informacji.
Przystosowane do funkcjonowania na wspczesnym, konkurencyjnym rynku
s te organizacje zorientowane na rynek, ktre koncentruj si na gromadzeniu
informacji o otoczeniu, przetwarzaniu zgromadzonych informacji w wiedz
o potrzebach i oczekiwaniach klientw oraz wykorzystaniu zdobytej wiedzy w celu
realizacji celw przedsibiorstwa.

13
www.wikipedia.pl (pobrano 13.04.2014 r.)
14
Sownik wyrazw obcych. Wydawnictwo Europa. Wrocaw 2002, s. 506
15
Encyklopedia Popularna PWN. Warszawa 1982, s. 656
16
M. Mitrga, Marketing relacji. Teoria i praktyka. Warszawa 2005, s. 68
17
K. Lisiecka, W kierunku zrozumienia klient. (w:) T. Sikora (red.), Klient w organizacji zarzdzanej
przez jako. Krakw 2006, s. 46-55
18
J. Jabecka, Uniwersytet jako organizacja uczca si (w:) A. Szuwarzyski (red.), Zarzdzanie wiedz
w szkolnictwie wyszym. Gdask 2004
19
B. Deszczyski, P. Deszczyski, Customer Relationship Management konsekwencj globalizacji.
Warszawa 2011, s. 19
211
_______________________________________________________________________________

Kolejnym etapem w ewolucji przedsibiorstw, po podmiotach o orientacji


rynkowej, jest organizacja adaptacyjna, czyli przedsibiorstw czasu rzeczywistego
20
(RTE Real time enterprise). Skuteczne wdroenie i realizacja strategii
zarzdzania relacjami z klientem wymaga tego poziomu rozwoju organizacji.
Relacje midzy organizacj i jej partnerami na rynku nie s jednolite.
Tworzenie relacji jest dla organizacji rdem korzyci i jednym z najwaniejszych
zasobw pozwalajcych na osignicie przewagi konkurencyjnej. W przypadku
szkoy wyszej inny charakter bd miay np. relacje z pracodawcami, podmiotami
rzdowymi czy te ze studentami. Nie zawsze budowanie relacji na najwyszym
poziomie jest wysoce opacalne. Kada szkoa wysza, zgodnie z obran
strategi, powinna sama zdecydowa, ktre relacje w jej przypadku warte s
inwestowania posiadanych przez ni zasobw i do jakiego poziomu warto w nie
inwestowa. Istot tego jest fakt wspzalenoci istniejcej midzy szko wysz
a jej studentami. Z jednej strony bez studentw szkoa wysza traci sens istnienia,
z drugiej strony studenci, jako klienci usugi profesjonalnej, s zaleni
od kompetencji, wiedzy i dowiadczenia uczelni m.in. jej pracownikw. Relacje
midzy szko wysz a studentami mona zdefiniowa rwnie jako wi
stanowic proces, podczas ktrego na podstawie wielu rnych czynnikw
oboplnie kreowana jest warto, z ktrej obie strony czerpi korzyci.
To dziki wysokiemu poziomowi jakoci ksztacenia, indywidualnie dobranej
oferty i odpowiednich warunkach dodatkowych, student moe sta si nie tylko
nabywc, ale w duszym horyzoncie czasowym rwnie partnerem. Naley
podkreli, e relacje istniejce midzy tymi stronami nie s i nie mog by kwesti
przypadku (kolejne interakcje, sytuacje, kontakty nie s przypadkowe). Relacje
powinny by z pen wiadomoci tworzone i zarzdzane. Kada interakcja,
najmniejszy akt i epizod powinien by wiadomie kreowany dziki przyjtej strategii
organizacji. Niestety tworzenie relacji nie jest uzalenione wycznie od szkoy
wyszej.
adne dziaania podejmowane przez uczelni nie przynios efektu, jeli
partnerzy w jej otoczeniu nie bd chcieli by uczestnikami relacji. To klient (i inne
podmioty) decyduj, czy chce wczy si w relacj z organizacj. Dwie strony
musz by uczestnikiem budowania tych relacji.
Wana jest wola, zaangaowanie i ponoszenie nakadw (nie tylko
finansowych, ale take innych np. czasowych), zarwno przez usugodawc, jak
i usugobiorc. Niestety bardzo rzadko wystpuje jednakowe zaangaowanie z obu
stron. Zaley ono przede wszystkim od sytuacji panujcej na rynku. W przypadku
wysokiej konkurencji odpowiedzialno za tworzenie relacji jest po stronie
organizacji. Rozpoznanie i zaspokajanie potrzeb klientw, ale take wpywanie
na te potrzeby, ich postrzeganie oraz ksztatowanie. Naley take podkreli,
e na rynku usug edukacyjnych szk wyszych odpowiedzialna za kreowanie
i doskonalenie relacji jest uczelnia. Tworzenia relacji i powiza zarwno
formalnych, jak i nieformalnych z innymi organizacjami jest niezbdne do tego, aby
21
radzi sobie ze zjawiskiem niepewnoci. Tworzenie przez organizacj relacji jest

20
D. Buchnowska, CRM, op. cit., s. 23-24
21
J. Pfeffer, Organizations on Organization Theory. Pitman. London, 1982, za: D.O. Faulkner, M. De
Rond, Perspectives on Cooperative Strategy.(w:) D.O. Faulkner, M. De Rond, Cooperative Strategy.
Economic, Business and Organizational Issues. Oxford, 2000, (w:) M. Starnawska, Sieci MSP jako opcja
212
_______________________________________________________________________________

uzalenione od liczby postrzeganych potencjalnych rde zdobycia zasobw oraz


wymiany zasobw midzy organizacjami.
22
Mona z ca pewnoci stwierdzi, e usugi maj posta struktury relacyjnej.
Cech charakterystyczn relacji jest dugi czas jej trwania i to, e jest procesem
zoonym z dugoterminowych, powtarzajcych si zalenoci. Podkrelane jest to
szczeglnie przez naukowcw zajmujcych si marketingiem usug, twierdzc, e
relacja usugowa skada si z wielu interakcji, jakie zachodz midzy usugodawc
23
i usugobiorc.

Podsumowanie
Obecnie wikszo uczelni musi posiada zdolno szybkiego rozpoznawania
zachowa swoich klientw, jakimi s studenci, dostosowywania swojej oferty do
zmieniajcych si wymaga i elastycznego podejcia. Zrozumienie klienta oraz
wiedza dotyczca jego zachowa i preferencji determinuje wymierne korzyci.
Strategia zarzdzania relacjami z klientami daje moliwo pozyskania lojalnych
klientw, gwarantujcych zbyt satysfakcjonujce obroty, a w dalszym horyzoncie
czasowym przyczyniaj si do rozwoju, m.in. poprzez ugruntowanie swojej marki.
Przeobraenia we wspczesnej gospodarce, wywoane globalizacj i postpem
technicznym, determinuj jedn z najwaniejszych obecnie strategii, czyli
budowanie relacji z klientami i ich pielgnowanie. Z drugiej strony wszechobecny
postp umoliwia wykorzystywanie nowych systemw, wspierajcych dziaania
wadz nakierowane na kontakt z klientem, lecz nie obejmuj one wizi pomidzy
organizacj-uczelni a jej klientami-studentami. W tym przypadku bardziej pomocny
jest dorobek z zakresu bada nad relacjami, marketing relacji, zarzdzanie relacjami
z klientami. Obejmuj one zarwno relacje wystpujce pomidzy organizacjami, jak
i midzy organizacjami a klientami.
Na rynku edukacyjnym niezbdne jest spenienie kryteriw takich jak:
odpowiednia jako ksztacenia oraz jasno okrelony profil ksztacenia, gdy
wycznie takie szkoy wysze koncentruj uwag potencjalnych kandydatw na
studia w danej uczelni. Poziom nauczania i jako uczelni (jej presti) przeoy si
na efektywne wykorzystanie jej absolwentw (zatrudnienie), a co za tym idzie
zwikszy zainteresowanie dan uczelni w regionie. Wpyw na jako ksztacenia
w szkoach wyszych maj stosunki interpersonalne grup pracownikw i studentw
oraz interakcje midzy tymi grupami, a take zawodowe i pozazawodowe
rodowisko uczelni niepublicznej zwizane z grupami pracownikw i studentw
uczelni.
Elementem jakoci ksztacenia uczelni jest struktura i sposb zarzdzania
t organizacj, rodowisko pracy: fizyczne i psychologiczne, w odniesieniu do
pracownikw i studentw oraz kultura i klimat organizacji. Wprowadzenie zasad
zarzdzania jakoci ksztacenia, w prosty i zwizy sposb okrelone zostaj cele
i zadania polityki jakoci ustalonej i realizowanej przez kierownictwo, s pomocne

alternatywna dla dziaalnoci autonomicznej maego przedsibiorstwa. rozprawa doktorska. Gdask 2006,
s. 79
22
K. Rogoziski (red.), Zarzdzanie relacjami w usugach. Warszawa 2006, s. 14
23
Ch. Lovelock, Classifying Services to Gain Strategie Marketing Insights, Journal of Marketing",
no 47,1983; R.A. Coulter, M. Ligas, A Typology of Customer Service Provider Relationships: The
Role of Relational Factors in lassifying Customers, Journal of Service Marketing", vol. 18, no 6, 2004,
s. 483
213
_______________________________________________________________________________

przy wdraaniu systemu zarzdzania jakoci oraz peni funkcj motywujc


pracownikw do dziaania na rzecz poprawy i doskonalenia jakoci danej
organizacji.

Streszczenie
We wspczesnym wiecie relacje stay si czynnikiem, ktry mona
potraktowa, jako podstawow determinant przetrwania i rozwoju oraz istotny
czynnik tworzenia przewagi konkurencyjnej. Na szczegln uwag zasuguj
relacje z klientami, gdy sukces na rynku osigaj wycznie te organizacje, ktre
skutecznie odpowiadaj na potrzeby i oczekiwania klientw. W artykule
przedstawiono istot zarzdzania relacjami w szkoach wyszych jako element
jakoci ksztacenia ksztatujcy przewag konkurencyjn. Przewag szkoy
wyszej jest osignicie nadrzdnej pozycji wobec wikszej liczby konkurentw.
Przewaga ta wynika z posiadania wyrniajcej si zdolnoci do zaoferowania
klientowi usug odpowiadajcych jego oczekiwaniom, w sposb lepszy ni
konkurenci i o wyszej jakoci. W obecnych czasach, w sytuacji zmiennoci rynku,
rodkiem sucym do umocnienia pozycji na rynku staje si przede wszystkim
zdolno do nawizania i utrzymania waciwych relacji, czyli zachowanie
wsppracy z klientami oraz oferta najwyszej jakoci usugi.

Summary
In the modern world the relations have become a factor, which can be seen
as a fundamental determinant of survival and development, and an important issue
in creating a competitive advantage. Particularly noteworthy are the relationships
with customers, since the success in the market is reached only by organizations
that effectively respond to the needs and expectations of the clients. This article
presents the essence of relationship management in higher education as an
element of quality education create competitive advantage. The competitive
advantage of higher education is to achieve a superior position to a greater number
of competitors. This advantage stems from the distinctive ability to offer
customers a service corresponding to their needs, in a better way than the
competitors. At the present time, in a situation of market fluctuations, an approach
to strengthen ones position in the market is primarily the ability to establish and
maintain the appropriate relationships, that is, the behaviour of co-operation with
the clients and the offer services of the highest quality.

Bibliografia
1. Bakonyi J., Doskonalenie jakoci ksztacenia szkoy wyszej jako
organizacji uczcej si w wietle wymogw krajowych ram kwalifikacji,
Zeszyty Naukowe Wyszej Szkoy Humanitas, Zarzdzanie 2012, nr 2
2. Buchnowska D., CRM strategia i technologia. Gdask 2006
3. Coulter R. A., Ligas M., A Typology of Customer Service Provider
Relationships: The Role of Relational Factors in lassifying Customers,
Journal of Service Marketing, vol. 18, no 6, 2004
4. Deszczyski B., Deszczyski P., Customer Relationship Management
konsekwencj globalizacji. Warszawa 2011
5. Encyklopedia Popularna PWN. Warszawa 1982
214
_______________________________________________________________________________

6. Grudowski P., Lewandowski K., Pojcie jakoci ksztacenia


i uwarunkowania jej kwantyfikacji w uczelniach wyszych, Zarzdzanie
i Finanse 3/1,UG. Gdask 2012
7. Grudowski P., Podejcie procesowe w systemach zarzdzania jakoci
w maych i rednich przedsibiorstwach. Gdask 2007
8. Jabecka J., Uniwersytet jako organizacja uczca si. (w:) A. Szuwarzyski
(red.), Zarzdzanie wiedz w szkolnictwie wyszym. Gdask 2004
9. Jedliski M., Jako w nowoczesnym zarzdzaniu. Szczecin 2000
10. Kuma J., Nauczyciele przyszej szkoy. Krakw 2000
11. Lisiecka K., W kierunku zrozumienia klienta. (w:) T. Sikora (red), Klient
w organizacji zarzdzanej przez jako. Krakw 2006
12. Lovelock Ch., Classifying Services to Gain Strategie Marketing Insights,
Journal of Marketing, no 47,1983
13. Mitrga M., Marketing relacji. Teoria i praktyka. Warszawa 2005
14. Orzelska P., System CRM podstaw sukcesu zarzdzania relacjami
z klientem. (w:) Skrzypek E. (red.) Materiay Oglnopolskiej Konferencji
Naukowej: Klient jako wyznacznik sukcesu organizacji. Lublin 2010
15. Pfeffer J., Organizations on Organization Theory, Pitman, London 1982,
za: Faulkner D.O., De Rond M., Perspectives on Cooperative Strategy. (w:)
Faulkner D.O., De Rond M., Cooperative Strategy. Economic. Business
and Organizational Issues. Oxford 2000
16. Rogoziski K. (red.), Zarzdzanie relacjami w usugach. Warszawa 2006
17. Rowley J., Retention: Rhetoric or Realistic Agendas for the Future of Higher
Education. The International Journal of Educational Management,
17/6 2003
18. Sownik wyrazw obcych. Wrocaw 2002
19. Waligrski K., Style kierowania zespoami nauczycielskimi, Nauczyciel
i Wychowanie 1979, nr 3
20. Wawak T., Wawak S., Polemiczny gos w sprawie jakoci ksztacenia
w Polsce na przykadzie nauk ekonomicznych, Problemy Jakoci 2001
21. Welch M., Rethinking Relationship Management. Exploring the dimension
of trust, Journal of Communication Management, vol. 10, no 2, 2002
22. www.wikipedia.pl (pobrano 13.04.2014 r.)
215
_______________________________________________________________________________

Piotr LESZCZYSKI
Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach
Wydzia Przyrodniczy
Collegium Masoviense
Wysza Szkoa Nauk o Zdrowiu w yrardowie
Joanna GOTLIB
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Zakad Dydaktyki i Efektw Ksztacenia
Robert GAZKOWSKI, Stanisaw WIEEWSKI
Warszawski Uniwersytet Medyczny
Zakad Ratownictwa Medycznego
Arkadiusz WEJNARSKI
SP ZOZ Lotnicze Pogotowie Ratunkowe

ANALIZA OBSZAROWYCH I KIERUNKOWYCH EFEKTW KSZTACENIA


NA KIERUNKU RATOWNICTWO MEDYCZNE W POLSCE

Wprowadzenie
Edukacja ratownikw medycznych w Polsce ma swj pocztek w Poznaniu,
gdzie w latach dziewidziesitych profesor dr hab. n. med. Witold Jurczyk
doprowadzi do powstania autorskiego programu nauczania w tym zawodzie.
W tym czasie ratownicy stanowili ju filar systemu ratownictwa m.in. w Stanach
1 2
Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Wzorujc si na krajach anglosaskich
i analizujc wysokie koszty wyksztacenia lekarzy, a take ich braki personalne
stworzono podstaw programow dla zawodu ratownika. Zastaa ona ukoczona
22 maja 1992 roku i zawieraa m.in. cele ksztacenia oraz umiejtnoci jakie
powinien naby ratownik medyczny w toku nauczania. Decyzj Ministra Zdrowia
i Opieki Spoecznej oraz Ministra Edukacji Narodowej przygotowany dokument
zosta zatwierdzony do prbnego wdroenia. 1 wrzenia 1992 r. w Medycznym
Studium Zawodowym im. PCK w Poznaniu zosta przeprowadzony pierwszy nabr
kandydatw na ratownikw medycznych, ktrzy 21 czerwca 1994, po dwuletniej
nauce, zdobyli jako pierwsi w kraju tytu zawodowy w dziedzinie ratownictwa
3
medycznego.
W 2000 roku, niedugo przed uchwaleniem Ustawy o Pastwowym
Ratownictwie Medycznym (PRM), lska Akademia Medyczna jako pierwsza
4
w kraju otworzya studia licencjackie o specjalnoci ratownictwo medyczne.
Wedug oglnodostpnych zestawie pochodzcych ze Zintegrowanego Systemu
Informacji o Nauce i Szkolnictwie Wyszym POL-ON, ratownictwo medyczne jako
docelowy kierunek studiw licencjackich utworzono kolejno w Warszawie (2001
rok), Szczecinie (2005 rok), Gdasku (2006 rok), Lublinie (2006 rok), Poznaniu

1
J. Smereka, Systemy ratownictwa medycznego Stany Zjednoczone: historia, teraniejszo,
przyszo, Med. Intens. Rat. 2008, nr 11(2), s. 131-133
2
J. Black, G. Davies, International EMS Systems: United Kingdom, Resuscitation 2005, nr 64(1),
s. 21- 29
3
http://www.mszpck.edu.pl/msz-wczoraj-i-dzi (pobrano 1.04.2015 r.)
4
R. Gazkowski, P. Paciorek, Ratownik medyczny w Polsce aktualna sytuacja prawna.
(w:) J. Konieczny (red.), Ratownik medyczny problemy edukacyjne i organizacyjno-prawne.
Inowrocaw-Pozna 2006
216
_______________________________________________________________________________

(2006 rok), Biaymstoku (2007 rok), odzi (2007 rok), Katowicach (2007 rok),
5
Bydgoszczy (2007), Krakowie(2007) i Wrocawiu (2007 rok).
W aktualnym stanie prawnym ratownikiem medycznym moe by osoba, ktra
6
ukoczya studia wysze na kierunku (specjalnoci) ratownictwo medyczne,
a take szko policealn uzyskujc dyplom z tytuem zawodowym ratownik
7
medyczny. Wynika z tego, i absolwenci medycznych szk policealnych oraz
studiw medycznych licencjackich posiadaj identyczne uprawnienia zawodowe,
8
co do dzi budzi liczne kontrowersje. Ratownicy medyczni z wyszym
wyksztaceniem zawodowym maj jedynie przywileje wynikajce z uzyskania tytuu
licencjata. W praktyce umoliwia to kontynuowanie nauki na studiach drugiego
stopnia. Polski system edukacji nie przewiduje w obecnej chwili magisterskich
9
studiw uzupeniajcych na kierunku ratownictwo medyczne. Licencjaci chtni do
uzyskania kwalifikacji zwizanych z ukoczeniem studiw magisterskich mog
wybra kierunki pokrewne, np. zdrowie publiczne.
Celem pracy jest analiza kierunkowych efektw ksztacenia na studiach
pierwszego stopnia ratownictwa medycznego wdroonych w Uniwersytetach
Medycznych. Dotychczasowe treci ksztacenia, wynikajce z obowizujcych do
niedawna standardw ksztacenia na kierunku ratownictwa medycznego, zostay
wyparte przez opisy efektw ksztacenia w zakresie nauk medycznych, nauk
o zdrowiu oraz nauk o kulturze fizycznej. Oglne opisy efektw ksztacenia,
zalecane przez Parlament Europejski i Rady Europy, mog by rnorodnie
interpretowane i adaptowane przez poszczeglne uczelnie przygotowujce
absolwentw ratownictwa medycznego. Stosowne zatem wydaje si podjcie
prby oceny powiza obszarowych efektw ksztacenia z efektami kierunkowymi
w autorskich programach dla studiw I stopnia ratownictwa medycznego.

Treci ksztacenia
Moliwo uzyskania wyksztacenia ratownika medycznego na poziomie
10
szkoy policealnej zostaa zamknita w roku 2012/2013. Obecnie edukacja
odbywa si wycznie na poziomie studiw pierwszego stopnia na kierunku
(wczeniej specjalnoci) ratownictwo medyczne i trwa nie krcej ni 6 semestrw,
za liczba godzin zaj nie powinna by mniejsza ni 3800, a liczba punktw
11
ECTS (European Credit Transfer System) nie powinna by mniejsza ni 180.
W zaczniku nr 88 do Rozporzdzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego
z 12 lipca 2007 roku w sprawie standardw ksztacenia dla poszczeglnych

5
https://polon.nauka.gov.pl (pobrano 1.04.2015 r.)
6
Rozporzdzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego z 13 czerwca 2006 roku w sprawie nazw
kierunkw studiw (Dz. U. 2006 nr 121 poz. 838)
7
Ustawa z 8 wrzenia 2006 r. o Pastwowym Ratownictwie Medycznym (Dz. U. 2006 nr 191 poz. 1410)
8
D. Rbak, Ratownik medyczny kontrowersje na temat przygotowania zawodowego Studia
Medyczne, nr 21, 2011, s. 79-83
9
http://www2.mz.gov.pl/wwwmz/index?mr=b2&ms=0&ml=pl&mi=0&mx=0&mt&my=459&ma=6016
(pobrano 1.04.2015 r.)
10
http://www.sejm.gov.pl/sejm7.nsf/InterpelacjaTresc.xsp?key=3D2A1C15 (pobrano 1.04.2015 r.); http:/
/www.mz.gov.pl/system-ochrony-zdrowia/panstwowe-ratownictwo-medyczne/personel-medyczny/rato
wnik-medyczny (pobrano 1.04.2015 r.)
11
Rozporzdzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego z 12 lipca 2007 r. w sprawie
standardwksztacenia dla poszczeglnych kierunkw oraz poziomw ksztacenia, a take trybu
tworzenia i warunkw, jakie musi spenia uczelnia, by prowadzi studia midzykierunkowe oraz
makrokierunki, (Dz. U. 2007 nr 164 poz.1166), Zacznik nr 88
217
_______________________________________________________________________________

kierunkw oraz poziomw ksztacenia, a take trybu tworzenia i warunkw, jakie


musi spenia uczelnia, by prowadzi studia midzykierunkowe oraz makrokierunki,
sprecyzowano kwalifikacje absolwenta, ramowe treci ksztacenia, praktyki
zawodowe i inne wymagania. Do roku 2011 obowizyway elementy treci
ksztacenia przyporzdkowane do dwch grup: podstawowych i kierunkowych.
Zaznaczono take wymiar godzinowy kadego bloku tematycznego przedstawiony
w tabelach nr 1 i 2.
Tabela nr 1: Elementy treci podstawowych ksztacenia, minimalna liczba godzin zaj
zorganizowanych oraz minimalna liczba punktw ECTS
Grupa Treci Podstawowych Godziny ECTS
Propedeutyka Prawa 15 22
Socjologia 15
Psychologia 15
Biofizyka 15
Biochemia 15
Zdrowie Publiczne 30
Higiena i Epidemiologia 30
Anatomia 90
Fizjologia 30
Patofizjologia 30
Biologia i Mikrobiologia 45
Pierwsza pomoc 30
Farmakologia 15
Toksykologia 45
Dydaktyka 15
Metodologia bada 15
RAZEM 450 22
rdo: Dz. U. 2007 nr 164 poz. 1166
Tabela nr 2: Elementy treci kierunkowych ksztacenia, minimalna liczba godzin zaj
zorganizowanych oraz minimalna liczba punktw ECTS
Grupa Treci Kierunkowych Godziny ECTS
Kwalifikowana pierwsza pomoc 60 80
Medycyna ratunkowa 330
Medyczne czynnoci ratunkowe 510
Metodyka nauczania pierwszej pomocy i kwalifikowanej pierwszej
45
pomocy
Medycyna katastrof 60
Choroby wewntrzne 120
Chirurgia 120
Pediatria 75
Neurologia 30
Traumatologia narzdw ruchu 90
Intensywna terapia 75
Medycyna sdowa 30
Psychiatria 30
Poonictwo i ginekologia 30
RAZEM 1605 80
rdo: Dz. U. 2007 nr 164 poz. 1166
218
_______________________________________________________________________________

Wyszczeglniono take liczb godzin przeznaczonych na praktyki zawodowe:


Szpitalny Oddzia Ratunkowy (160 godzin);
Zespoy Ratownictwa Medycznego (80 godzin);
Pastwowa Stra Poarna (80 godzin);
Obz sprawnociowy, w tym ratownictwo wodne i wysokociowe
(80 godzin).
Inne wymagania dla absolwentw kierunku ratownictwa medycznego
obejmoway: wychowanie fizyczne, technologie informacyjne, treci
humanistyczne, jzyki obce, ochron wasnoci intelektualnej, BHP, ergonomi,
ekonomi, organizacj i zarzdzanie, demografi, biostatyk, promocj zdrowia,
edukacj zdrowotn, polityk spoeczn i zdrowotn oraz midzynarodowe aspekty
zdrowia publicznego.

Efekty ksztacenia
W amerykaskim systemie ksztacenia kadzie si duy nacisk na ocen
12
osigni teoretycznych i praktycznych efektw ksztacenia wrd studentw.
Ramowe treci ksztacenia cile narzucaj zakres tematyczny oraz czas edukacji,
za projektowanie programw studiw w oparciu o efekty ksztacenia zdefiniowane
dla obszarw ksztacenia, koncentruje si przede wszystkim na kompetencjach
jakie absolwent powinien uzyska.
To pozostawia uczelniom, jako twrcom programu, na du swobod przy
13
doborze sposobu wdroenia oglnie opisanych efektw ksztacenia. Aktualne
ksztacenie na kierunku ratownictwa medycznego opiera si wycznie na opisie
efektw ksztacenia w Obszarze ksztacenia w zakresie nauk medycznych, nauk
o zdrowiu oraz nauk o kulturze fizycznej (zwanym dalej M1) zawartym
w Rozporzdzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego (MNiSW)
z 2 listopada 2011 r. w sprawie Krajowych Ram Kwalifikacji dla Szkolnictwa
14
Wyszego (Dz. U. 2011 nr 253 poz. 1520), Zacznik nr 6. We wspomnianym
dokumencie efekty ksztacenia na studiach pierwszego stopnia podzielono na
12 punktw kategorii wiedzy W, 14 punktw kategorii umiejtnoci U oraz
9 punktw kategorii kompetencji spoecznych K (Tabela nr 3). Konkretne akty
normatywne wdraajce przepisy dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady
w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych okrelono w 2012 roku jedynie dla
kierunkw studiw: lekarskiego, lekarsko-dentystycznego, farmacji, pielgniarstwa
15
i poonictwa. Aktualnie brak jest jednolitych standardw okrelajcych
ksztacenie ratownikw medycznych.

12
S.R. Swing, The ACGME outcome project: retrospective and prospective, Med Teach, 2007, 29(7),
s. 648-54
13
M. Duszyski, Efekty ksztacenia w Polsce: perspektywa brytyjska, Nauka, 2011, 1, s. 137-144
14
Rozporzdzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego z 2 listopada 2011 r. w sprawie Krajowych
Ram Kwalifikacji dla Szkolnictwa Wyszego (Dz. U. 2011 nr 253 poz. 1520)
15
Rozporzdzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego z 9 maja 2012 r. w sprawie standardw
ksztacenia dla kierunkw studiw: lekarskiego, lekarsko-dentystycznego, farmacji, pielgniarstwa
i poonictwa (Dz. U. 2012 poz. 631)
219
_______________________________________________________________________________

Tabela nr 3: Opis efektw ksztacenia w zakresie nauk medycznych, nauk o zdrowiu


oraz nauk o kulturze fizycznej

WIEDZA
M1_W01 posiada wiedz w zakresie fizykochemicznych i biologicznych podstaw nauk
o zdrowiu oraz nauk o kulturze fizycznej w zakresie dziedzin nauki i dyscyplin
naukowych, waciwych dla studiowanego kierunku studiw
M1_W02 posiada ogln znajomo budowy i funkcji organizmu czowieka
M1_W03 zna metody oceny stanu zdrowia oraz objawy i przyczyny wybranych zaburze
i zmian chorobowych w zakresie niezbdnym dla dziedzin nauki i dyscyplin
naukowych, waciwych dla studiowanego kierunku studiw
M1_W04 zna podstawowe pojcia i mechanizmy psychospoeczne zwizane ze zdrowiem
i jego ochron w zakresie niezbdnym dla dziedzin nauki i dyscyplin
naukowych, waciwych dla studiowanego kierunku studiw
M1_W05 zna teoretyczne podstawy dziaa interwencyjnych wobec jednostek oraz grup
spoecznych
M1_W06 zna zasady promocji zdrowia i zdrowego trybu ycia
M1_W07 zna mechanizm dziaania i skutki uboczne zabiegw fizycznych i aktywnoci
ruchowych stosowanych w zakresie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych,
waciwych dla studiowanego kierunku studiw
M1_W08 zna prawne, organizacyjne i etyczne uwarunkowania wykonywania dziaalnoci
zawodowej w ramach studiowanego kierunku studiw
M1_W09 zna miejsce dziedzin nauki i dyscyplin naukowych, waciwych dla
studiowanego kierunku studiw, w ramach organizacji systemu ochrony zdrowia
na poziomie krajowym
M1_W10 ma podstawow wiedz i zna terminologi nauk o zdrowiu oraz nauk o kulturze
fizycznej w zakresie niezbdnym dla dziedzin nauki i dyscyplin naukowych,
waciwych dla studiowanego kierunku studiw
M1_W11 zna i rozumie podstawowe pojcia i zasady z zakresu ochrony wasnoci
przemysowej i prawa autorskiego
M1_W12 zna oglne zasady tworzenia i rozwoju form indywidualnej przedsibiorczoci,
wykorzystujcej wiedz z zakresu dziedzin nauki i dyscyplin naukowych,
waciwych dla studiowanego kierunku studiw
UMIEJTNOCI
M1_U01 posiada umiejtnoci techniczne, manualne i ruchowe zwizane ze
studiowanym kierunkiem studiw
M1_U02 potrafi posugiwa si podstawowym sprztem i aparatur stosowanymi w
zakresie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych, waciwych dla studiowanego
kierunku studiw
M1_U03 potrafi komunikowa si z jednostk oraz grup spoeczn w zakresie
zwizanym ze studiowanym kierunkiem studiw
M1_U04 potrafi identyfikowa problemy pacjenta, klienta oraz grupy spoecznej
M1_U05 potrafi podj dziaania diagnostyczne, profilaktyczne, pielgnacyjne,
terapeutyczne i edukacyjne odpowiadajce potrzebom jednostki oraz grupy
spoecznej, waciwe dla studiowanego kierunku studiw
M1_U06 potrafi korzysta z technik informacyjnych w celu pozyskiwania i
przechowywania danych
M1_U07 potrafi identyfikowa bdy i zaniedbania w praktyce
M1_U08 potrafi interpretowa dane liczbowe zwizane z zawodem waciwym dla
studiowanego kierunku studiw
220
_______________________________________________________________________________

UMIEJTNOCI
M1_U09 potrafi prowadzi dokumentacj dotyczc jednostek, instytucji oraz
podejmowanych dziaa
M1_U10 potrafi planowa, projektowa i realizowa dziaania z zakresu dziedzin nauki
i dyscyplin naukowych, waciwych dla studiowanego kierunku studiw, z
uwzgldnieniem obowizujcych norm oraz dostpnych warunkw
M1_U11 posiada specjalistyczne umiejtnoci ruchowe z zakresu wybranych form
aktywnoci fizycznej (rekreacyjnych, zdrowotnych, sportowych i estetycznych)
w zakresie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych, waciwych dla studiowanego
kierunku studiw
M1_U12 posiada umiejtno przygotowania pisemnego raportu w oparciu o wasne
dziaania lub dane rdowe
M1_U13 posiada umiejtno prezentowania w formie ustnej wynikw wasnych dziaa
i przemyle
M1_U14 ma umiejtnoci jzykowe w zakresie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych,
waciwych dla studiowanego kierunku studiw, zgodne z wymaganiami
okrelonymi dla poziomu B2 Europejskiego Systemu Opisu Ksztacenia
Jzykowego
KOMPETENCJE SPOECZNE
M1_K01 rozumie potrzeb uczenia si przez cae ycie
M1_K02 jest wiadoma wasnych ogranicze i wie, kiedy zwrci si do ekspertw
M1_K03 okazuje szacunek wobec pacjenta, klienta, grup spoecznych oraz trosk o ich
dobro
M1_K04 potrafi wspdziaa i pracowa w grupie, przyjmujc w niej rne role
M1_K05 potrafi odpowiednio okreli priorytety suce realizacji okrelonego przez
siebie lub innych zadania
M1_K06 potrafi rozwizywa najczstsze problemy zwizane z wykonywaniem zawodu
M1_K07 realizuje zadania w sposb zapewniajcy bezpieczestwo wasne i otoczenia,
w tym przestrzega zasad bezpieczestwa pracy
M1_K08 potrafi formuowa opinie dotyczce pacjentw, klientw, grup spoecznych
w kontekcie zwizanym z wykonywaniem zawodu
M1_K09 dba o poziom sprawnoci fizycznej niezbdnej dla wykonywania zada
waciwych dla dziaalnoci zawodowej zwizanej z kierunkiem studiw
rdo: Dz. U. 2011 nr 253 poz. 1520

Zawd ratownika medycznego mona obecnie zdoby na 42 uczelniach


w Polsce. Wrd nich jest 11 Uniwersytetw Medycznych podlegajcych Ministrowi
Zdrowia oraz 9 Pastwowych Wyszych Szk Zawodowych podlegajcych
Ministrowi Nauki i Szkolnictwa Wyszego (MNiSW). Autorskie programy kadej
uczelni oparte s o katalog efektw ksztacenia M1, stanowicy jedynie oglny
wzorzec, ktry kada szkoa wysza indywidualnie formatuje, precyzujc
poszczeglne efekty ksztacenia ratownikw wedle wasnego uznania.

Powizania efektw ksztacenia


Analizie poddano katalogi efektw ksztacenia opracowane przez
Uniwersytety Medyczne. Nie w kadym przypadku opisy s publikowane na
stronach internetowych uczelni, std dostp do wszystkich danych jest utrudniony.
Wyselekcjonowano 8 placwek, z ktrych uzyskano czytelne opisy kierunkowych
efektw ksztacenia na studiach I stopnia dla kierunku ratownictwo medyczne. S
to uniwersytety w Bydgoszczy, Katowicach, Krakowie, Lublinie, odzi, Szczecinie,
Warszawie i Wrocawiu.
221
_______________________________________________________________________________

Uczelnie posiadaj wasny katalog symboli i opisw zakadanych efektw


ksztacenia, ktre s odnoszone do ustawowych efektw dla obszaru M1. To
stwarza moliwo zrnicowania iloci efektw kierunkowych proponowanych
przez uczelnie w kategoriach wiedzy, umiejtnoci oraz kompetencji spoecznych
(Wykres nr 1).
Wykres nr 1: Liczba kierunkowych efektw ksztacenia na studiach I stopnia
ratownictwa medycznego

100 94
89

80 73 70
62
60 49 46
38
40 30 30 29
23 26 24
18 16 15
20 10 12 12 10 11 10
7
0
Bydgoszcz Katowice Krakw Lublin d Szczecin Warszawa Wrocaw

Wiedza Umiejtnoci Kompetencje spoeczne

rdo: Opracowanie wasne

Wszystkie analizowane programy zawieraj najwicej kodw efektw


ksztacenia w zakresie umiejtnoci, a najmniej w zakresie kompetencji
spoecznych absolwentw ratownictwa. Dla wszystkich trzech kategorii efektw
ksztacenia s widoczne znaczce rnice midzy uczelniami w liczbie
wymienionych kierunkowych efektw ksztacenia. W poszczeglnych grupach
liczba efektw ksztacenia waha si w zakresie:
dla wiedzy: od 12 do 89 (rednia 34,5 +/- SD 23,6);
dla umiejtnoci: od 16 do 94 (rednia 51,9 +/- SD 25,6);
dla kompetencji spoecznych: od 7 do 30 (rednia 14,1 +/- SD 7,5).
Analizowane uniwersytety przewanie rozszerzaj list efektw kierunkowych
w stosunku do obszarw M1, rednio o 287,5% w kategorii wiedzy, 370,7%
w kategorii umiejtnoci oraz 156,7% w kategorii kompetencji spoecznych.
W pojedynczym przypadku liczba kodw efektw kierunkowych wiedzy jest taka
sama w stosunku do obszaru M1 i wynosi 12, a w kategorii kompetencji
spoecznych jest mniejsza w stosunku do obszaru M1 i wynosi 7. Kady kod
efektu kierunkowego okrelonego przez uczelni odnosi si co najmniej do
jednego, a maksymalnie do szeciu kodw efektw obszarowych. Liczba odniesie
do poszczeglnych obszarw ksztacenia jest wysoce zrnicowana (Wykres nr 2).
222
_______________________________________________________________________________

Wykres nr 2: Liczba powiza efektw obszarowych M i kierunkowych na studiach


I stopnia ratownictwa medycznego

50

40

30

20

10

M1_U01
M1_U02
M1_U03
M1_U04
M1_U05
M1_U06
M1_U07
M1_U08
M1_U09
M1_U10
M1_U11
M1_U12
M1_U13
M1_U14

M1_K01
M1_K02
M1_K03
M1_K04
M1_K05
M1_K06
M1_K07
M1_K08
M1_K09
M1_W01
M1_W02
M1_W03
M1_W04
M1_W05
M1_W06
M1_W07
M1_W08
M1_W09
M1_W10
M1_W11
-10 M1_W12

Bydgoszcz Katowice Krakw Lublin

d Szczecin Warszawa Wrocaw

rdo: Opracowanie wasne

Autorskie programy uczelni medycznych najczciej (rednio 23,6 +/- SD


14,1) odnosz si do obszaru umiejtnoci M1_U05, a w pojedynczym przypadku
liczba powiza siga nawet 46. Przyczyn moe by szeroki zakres tego efektu
ksztacenia, gdy zawiera w sobie kilka umiejtnoci, tj. profilaktyk, diagnostyk,
pielgnacj, terapi oraz edukacj. Wysoki wskanik odniesie wykazano take
dla obszarw: M1_U01 (rednio 17,1+/- SD 15,6) i M1_U02 (rednio 17,1+/- SD
12,5) opisujcych umiejtnoci techniczne, manualne, ruchowe oraz posugiwanie
si sprztem i aparatur. Efekty kierunkowe wrd analizowanych uniwersytetw
najrzadziej odnosz si do kompetencji spoecznych M1_K09 (rednio 1,25 +/-
SD 0,4) okrelajcych sprawno fizyczn absolwenta. S take kody obszarw,
do ktrych poszczeglne uczelnie nie odniosy si ani razu, a nale do nich:
M1_W10 podstawowa wiedza i terminologia nauk o zdrowiu i kulturze
fizycznej;
M1_U12 przygotowanie pisemnego raportu;
M1_U14 umiejtnoci jzykowe na poziomie B2.

Opisy efektw ksztacenia


Studia na kierunku ratownictwa medycznego maj charakter praktyczny,
poniewa praca ratownika polega przede wszystkim na wykonywaniu medycznych
czynnoci ratunkowych okrelonych na drodze Rozporzdzenia do Ustawy
z 8 wrzenia 2006 roku o Pastwowym Ratownictwie Medycznym. (Dz. U. 2006
223
_______________________________________________________________________________

16
nr 191 poz. 1410). Nale do nich m.in.: podejmowanie decyzji o przystpieniu
lub odstpieniu od medycznych czynnoci ratunkowych, ukadanie pacjenta
w odpowiedniej pozycji, resuscytacja kreniowo-oddechowa, drono drg
oddechowych, tlenoterapia, elektrokardiografia, defibrylacja, kaniulacja y
obwodowych, dojcia doszpikowe, odbarczanie odmy, oznaczanie parametrw
krytycznych, postpowanie przy ranach i krwotokach, unieruchamianie urazw,
odebranie porodu, segregacja medyczne w wypadkach masowych i katastrofach,
transport medyczny, farmakoterapia.
Analizujc dostpne opisy efektw ksztacenia w kategorii U zwraca uwag
fakt, e niektre uczelnie niejednokrotnie posuguj si bardzo oglnymi opisami
efektw ksztacenia, pozwalajcymi na ich wieloznaczn interpretacj, np.:
Opiekuje si pacjentem w przypadku rnych stanw zagroenia
zdrowotnego;
Umie wykona podstawowe zabiegi medyczne;
Posuguje si zestawami ratunkowymi.
Niektre opisy efektw ksztacenia szczegowo precyzuj wybrane procedury
medyczne, a niekiedy wykraczaj one poza zakres medycznych czynnoci
ratunkowych:
Umiejtnie postpuje w przypadku przestpstwa na tle seksualnym;
Postpuje w sposb odpowiedni ze zwokami na miejscu zdarzenia;
Potrafi postpowa z osob agresywn;
Potrafi monitorowa czynno ukadu oddechowego z uwzgldnieniem
pulsoksymetrii i kapnometrii/kapnografii;
Potrafi wykona cewnikowanie y centralnych;
Potrafi zastosowa gesty sygnalizacyjne dla zespow LPR w trakcie
ldowania i startowania;
Posiada umiejtno badania z uyciem wziernika okulistycznego
i w lampie szczelinowej;
Umie przewidzie skutki postpowania pacjenta z okrelonymi
zaburzeniami psychicznymi oraz zastosowa przymus bezporedni.
Uniwersytety medyczne, pomimo znacznego zrnicowania liczby i treci
efektw ksztacenia, przedstawiaj w autorskich programach minimalne
wymagania umiejtnoci ratowniczych dla swoich absolwentw. Efekt jest
uzyskany dziki szczegowym opisom poszczeglnych medycznych czynnoci
ratunkowych lub zastosowaniu bardzo oglnych okrele:
Stosuje medyczne czynnoci ratunkowe podejmowane w przypadku
wystpienia rnych stanw zagroenia zdrowotnego;
Wdraa zaplanowane medyczne czynnoci ratunkowe, ktre mog by
samodzielnie podejmowane przez ratownika medycznego.
Rada Gwna Nauki i Szkolnictwa Wyszego (RGNiSW) zaproponowaa
17
w 2013 roku wzr efektw ksztacenia dla kierunku ratownictwa medycznego.

16
Rozporzdzenie Ministra Zdrowia z 29 grudnia 2006 r. w sprawie szczegowego zakresu
medycznych czynnoci ratunkowych, ktre mog by podejmowane przez ratownika medycznego
(Dz. U. 2007 nr 4 poz. 33)
17
Uchwaa nr 461/2013 RGNiSW z 14.03.2013 r. Zacznik Wzorcowe efekty ksztacenia dla kierunku
ratownictwo medyczne studia pierwszego stopnia profil praktyczny, Rada Gwna Nauki
i Szkolnictwa Wyszego
224
_______________________________________________________________________________

Spis zawiera 23 pozycje w kategorii W, 57 pozycji w kategorii U oraz 10 pozycji


w kategorii K. Opisy poszczeglnych efektw ksztacenia odnosz si do
wszystkich wymaganych ustawowo punktw obszaru, a take precyzuj
najwaniejsze umiejtnoci w zakresie medycznych czynnoci ratunkowych.
Przygotowany wzr stanowicy Zacznik do Uchway RGNiSW nr 461/2013
z 14 marca 2013 r. jest dostpny w Internecie i stanowi przykad, ktry moe
zosta zaadaptowany na potrzeby poszczeglnych uczelni.

Podsumowanie
Studia pierwszego stopnia na kierunku ratownictwa medycznego nale do
praktycznego profilu ksztacenia. Obecne programy ksztacenia, w przeciwiestwie
do stosowanych kilka lat temu treci edukacyjnych objtych standardami,
wymagaj od autorw rzetelnej wiedzy i twrczego podejcia, co stanowi
najwyszy poziom umiejtnoci intelektualnych wedug Taksonomii Blooma.
Powoduje to jednak wysokie zrnicowanie katalogw kierunkowych efektw
ksztacenia ratownikw medycznych w Polskich Uczelniach. Szeroka interpretacja
oglnych opisw w Obszarze ksztacenia w zakresie nauk medycznych, nauk
o zdrowiu oraz nauk o kulturze fizycznej prowadzi do powstawania rnej liczby
autorskich, czsto wieloznacznych efektw ksztacenia.
Istnieje potrzeba dalszych bada nad efektami ksztacenia na studiach
I stopnia ratownictwa medycznego z uwagi na brak standaryzacji programu
ksztacenia. Naley pamita, e przygotowane przez uczelnie wysze oglne
katalogi kierunkowych efektw ksztacenia s jedynie wyznacznikiem do tworzenia
sylabusw z konkretnymi przedmiotami, stanowicymi szczegowy opis programu
18
studiw. Niniejsza praca nie wyczerpuje tematu, dlatego w dalszych badaniach
wskazana jest analiza przedmiotw realizowanych w programach nauczania na
kierunku ratownictwa medycznego. Naley take rozway stworzenie
mechanizmw sprawdzania rzeczywistych osigni realizowanych efektw
ksztacenia.

Streszczenie
Ratownicy medyczni stanowi obecnie filar Pastwowego Ratownictwa
Medycznego w Polsce. Ten stosunkowo mody zawd wymaga od absolwentw
wysokich kwalifikacji, ktre powinny by uzyskiwane w toku ksztacenia
ustawicznego. Aktualnie ratownicy ksztac si wycznie w trybie studiw
pierwszego stopnia w systemie nauczania zorientowanym na efekty ksztacenia.
Kada uczelnia, opierajc si na opisie oglnych efektw ksztacenia okrelonych
przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego, tworzy autorski program nauczania
zawarty w sylabusach. To pozwala na du swobod w realizacji nauczania
i niekiedy due rozbienoci midzy programami poszczeglnych uczelni. Z uwagi
na brak aktualnych standardw ksztacenia poddano analizie dotychczasowe treci
nauczania oraz obecne katalogi efektw ksztacenia dla kierunku ratownictwa
medycznego na wybranych Uniwersytetach Medycznych. Porwnano take
obszary efektw ksztacenia do istniejcych obecnie treci nauczania w zakresie

18
Uchwaa nr 18/2012 Senatu UMB z 28.03.2012 r.. Zacznik nr 1, Uniwersytet Medyczny
w Biaymstoku
225
_______________________________________________________________________________

wiedzy, umiejtnoci i kompetencji spoecznych przyszych ratownikw


medycznych.

Summary
Currently paramedics are a key pillar of System of Emergency Medical
Service in Poland. This relatively young profession requires graduates to be highly
qualified, which should be attained in course of continuous study. At present the
education of paramedics consists of only first level degree studies in education
system focused on learning outcomes. Every university creates their own teaching
program, included in syllabus, based on the specification of general learning
outcomes determined by the Ministry of Science and Higher Education. It allows a
great flexibility in the implementation of the curriculum and sometimes a huge
divergence of the university programs. In view of lack of current education
standards the existing learning contents has been analyzed, as well as existing
catalogs of learning outcomes for medical emergency faculties at selected Medical
Univerities. Furthermore the areas of learning outcomes has been compared
to existing learning contents in the scope of knowledge, skills and social
competences of the future paramedics.

Bibliografia
1. Black J, Davies G., International EMS Systems: United Kingdom,
Resuscitation 2005
2. Duszyski M., Efekty ksztacenia w Polsce: perspektywa brytyjska,
Nauka 2011
3. Gazkowski G, Paciorek P., Ratownik medyczny w Polsce aktualna
sytuacja prawna. (w:) Konieczny J. (red.), Ratownik medyczny problemy
edukacyjne i organizacyjno-prawne. Inowrocaw-Pozna 2006
4. Rbak D., Ratownik medyczny kontrowersje na temat przygotowania
zawodowego, Studia Medyczne 2011
5. Rozporzdzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego z 13 czerwca
2006 roku w sprawie nazw kierunkw studiw. (Dz. U. 2006 nr 121
poz. 838)
6. Rozporzdzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego z 12 lipca
2007 r. w sprawie standardw ksztacenia dla poszczeglnych kierunkw
oraz poziomw ksztacenia, a take trybu tworzenia i warunkw, jakie
musi spenia uczelnia, by prowadzi studia midzykierunkowe oraz
makrokierunki. (Dz. U. 2007 nr 164 poz.1166), Zacznik nr 88
7. Rozporzdzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego z 2 listopada
2011 r. w sprawie Krajowych Ram Kwalifikacji dla Szkolnictwa Wyszego
(Dz. U. 2011 nr 253 poz. 1520)
8. Rozporzdzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego z 9 maja
2012 r. w sprawie standardw ksztacenia dla kierunkw studiw:
lekarskiego, lekarsko-dentystycznego, farmacji, pielgniarstwa
i poonictwa. (Dz. U. 2012 poz. 631)
9. Rozporzdzenie Ministra Zdrowia z 29 grudnia 2006 r. w sprawie
szczegowego zakresu medycznych czynnoci ratunkowych, ktre
mog by podejmowane przez ratownika medycznego. (Dz. U. 2007
nr 4 poz. 33)
226
_______________________________________________________________________________

10. Smereka J., Systemy ratownictwa medycznego Stany Zjednoczone:


historia, teraniejszo, przyszo, Med. Intens. Rat. 2008
11. Swing S.R., The ACGME outcome project: retrospective and prospective,
Med Teach 2007
12. Uchwaa nr 18/2012 Senatu UMB z 28.03.2012 r. Zacznik nr 1,
Uniwersytet Medyczny w Biaymstoku
13. Uchwaa nr 461/2013 RGNiSW z 14.03.2013 r. Zacznik Wzorcowe
efekty ksztacenia dla kierunku ratownictwo medyczne studia pierwszego
stopnia profil praktyczny. Rada Gwna Nauki i Szkolnictwa Wyszego
14. Ustawa z 8 wrzenia 2006 r. o Pastwowym Ratownictwie Medycznym
(Dz. U. 2006 nr 191 poz.1410)
15. www.mszpck.edu.pl/msz-wczoraj-i-dzi (pobrano 1.04.2015 r.)
16. http://www.mz.gov.pl/system-ochrony-zdrowia/panstwowe-ratownictwo-me
dyczne/personel-medyczny/ratownik-medyczny (pobrano 1.04.2015 r.)
17. www2.mz.gov.pl/wwwmz/index?mr=b2&ms=0&ml=pl&mi=0&mx=0&mt&my
=459&ma=6016 (pobrano 1.04.2015 r.)
18. www.polon.nauka.gov.pl (pobrano 1.04.2015 r.)
19. www.sejm.gov.pl/sejm7.nsf/InterpelacjaTresc.xsp?key=3D2A1C15
(pobrano 1.04.2015 r.)
227
_______________________________________________________________________________

Joanna MICHALAK-DAWIDZIUK
Wysza Szkoa Menederska w Warszawie

NOWE PODEJCIE DO BUDOWANIA PROGRAMW KSZTACENIA


STAN WIEDZY STUDENTW O EFEKTACH KSZTACENIA W WIETLE
WYNIKW BADA

Wstp
W spoeczestwach, ktre traktuj edukacj jako istotny czynnik wzrostu
gospodarczego i orientuj j ku rynkowi pracy, efekty ksztacenia maj swoj
rang. Eksperci wiatowego Banku wskazuj, e udzia kapitau, zasobw
naturalnych i wykwalifikowanej pracy (human resources) w rozwoju gospodarczym
1
wynosi odpowiednio 16%, 20% i 64%. Przytoczone dane pokazuj znaczenie
edukacji, ktra stanowi gwne rdo dostarczajce na rynek pracy
wykwalifikowan kadr.
Procesy nastpujce na wiecie, w tym globalizacja oraz wiatowy kryzys
finansowy z 2007 roku, powoduj gbokie zmiany na rynku pracy, wyraajce si
m.in. zwikszajc si skal bezrobocia. Firmy poszukuj pracownikw, ktrzy
poza wiedz posiadaj umiejtnoci kreatywnego mylenia i odwag inicjowania
oraz realizowania innowacyjnych rozwiza.
Procesy nastpujce na rynku pracy powoduj konieczno zmian w sposobie
mylenia o edukacji, w tym edukacji na poziomie wyszym. Uczelnie s zdolne
adoptowa () nowe metody nauczania i uczenia, rozwija nowe umiejtnoci
i kompetencje ().Dlatego, obowizki i oczekiwania wobec systemu szkolnictwa
wyszego s bardzo wysokie. Uniwersytety musz przygotowywa absolwentw
posiadajcych wiedz, umiejtnoci i kompetencje po to, eby otwiera im dostp
do rynku pracy. To poczenie roli i funkcji systemu szkolnictwa wyszego do
2
oglnych celw spoecznych i spoecznego dobrobytu w Europie.
Nowy sposb mylenia o edukacji otworzy Proces Boloski. Powanym
impulsem zmian w edukacji by proces boloski, ktry zainicjowa nowy sposb
3
mylenia o wspczesnym ksztaceniu, a tym samym o jego jakoci. Programy
budowane w oparciu o efekty uczenia stanowi powane przeorientowanie
procesu dydaktycznego.
Efekty uczenia si/efekty ksztacenia definiowane s jako zasb wiedzy,
4
umiejtnoci i kompetencji spoecznych nabytych w procesie uczenia si.
Definicja stanowi wypadkow definicji zawartej w Zaleceniu Parlamentu
Europejskiego i Rady z 23 kwietnia 2008 r. w sprawie ustanowienia europejskich
ram kwalifikacji.

1
K. Denek, Uniwersytety w subie spoeczestwa wiedzy. (w:)E. Kul, M. Pekowska (red.), Szkolnictwo
wysze w Europie i w Polsce w wietle zaoe i realizacji procesu boloskiego. Kielce 2004, s. 22-23
2
I. Gvaramadze, Matching higher education and labour markets in the European Higher Education
area. tum wasne (w:) R. M. Teixeira, Higher Education in a State of Crisis, Nova Science Publishers.
Inc., New York 2011, p. 246
3
J. Michalak-Dawidziuk, Jako w edukacji a rynek pracy. (w:) B. Kurowska, K. apot - Dzierwa,
Kultura- Sztuka-Edukacja. Tom I. Krakw 2015, s. 368
4
St. Sawiski, H. Dbowski, H. Michaowicz, J. Urbanik (red.), Sowniki podstawowych poj
dotyczcych krajowych ram kwalifikacji. Kwalifikacje po europejsku. Warszawa 2014, s. 57
228
_______________________________________________________________________________

Nowelizacja ustawy Prawo o szkolnictwie wyszym z 18 marca 2011


roku efekty ksztacenia zdefiniowaa jako zasb wiedzy, umiejtnoci
i kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia przez osob
5
uczc si.
E. Chmielecka wyjaniajc pojcie efekty ksztacenia, zwraca uwag na
subteln rnic wystpujc midzy rwnolegle stosowanymi pojciami. Terminy
efekty ksztacenia i efekty uczenia si s czsto traktowane jako synonimy. ()
Warto jednak zauway, e istot i nadrzdnym celem nowoczenie pojmowanego
procesu ksztacenia jest spowodowanie, aby w wyniku zastosowania waciwych
metod dydaktycznych student nauczy si, a nie eby zosta nauczony. W tym
sensie sformuowanie termin efekty uczenia si oddaje istot sprawy nieco lepiej,
6
ni bardziej powszechnie uywany i przyjty termin efekty ksztacenia.
Ten wydawaoby si niuans, w kontekcie przywoanego wyjanienia, ma
znaczenie kluczowe dla sposobu mylenia obu stron procesu dydaktycznego
tj. wykadowcy akademickiego i studenta. Tak pojmowany proces dydaktyczny
wymaga wysokiej wiadomoci i aktywnoci studenta.
Warto zwrci uwag na fakt, e wprowadzone pojcie efekt uczenia si
akcentuje podmiotowo uczcego si. Chodzi bowiem o efekt samodzielnej
7
pracy, o dochodzenie do kompetencji wasn drog.
M. Czerepaniak-Walczak odnoszc si do kwestii toczcych si zmian
w szkolnictwie wyszym porusza take ten problem: () zmiana podejcia do
edukacji, to znaczy skupienie si na efektach (ktre osiga uczcy si), a nie na
celach (ktre formuuje i do ktrych dy nauczyciel), przenosi te
odpowiedzialno za proces edukacji z nauczyciela na uczcego si. To przekada
si na zmian koncepcji edukacji, zwaszcza edukacji uniwersyteckiej.
Przeniesienie punktu cikoci z nauczania na uczenie si wymaga wzrostu
podmiotowej autonomii i odpowiedzialnoci studentw (zakada ich wiksz
aktywnoci). Stawia to uczelnie i nauczycieli akademickich wobec nowych wyzwa
i zobowiza, w tym koniecznoci wprowadzania nowych form, metod i rodkw
8
edukacji.
Wane miejsce w nowym modelu ksztacenia zajmuje student, std
szczeglnego znaczenia nabiera jego wiadomo nastpujcych zmian
w ksztaceniu na poziomie studiw wyszych. Wymagane od uczcego si wiksze
zaangaowanie w trakcie procesu ksztacenia moe nastpi jedynie w przypadku
rozumienia toczcego si procesu zmiany w szkolnictwie wyszym, w tym take
w obszarze procesu ksztacenia opartego na efektach ksztacenia, ktre suy
maj m.in. () uelastycznieniu i usprawnieniu ksztacenia, w tym rwnie

5
Art. 1 pkt 18c ustawy z 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo o szkolnictwie wyszym, ustawy
o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki oraz
o zmianie niektrych innych ustaw. (Dz. U. Nr 84, poz. 455 z pn. zm.)
6
A. Kraniewski, Krajowe Ramy kwalifikacji. (w:) Chmielecka E. (red.) Autonomia programowa uczelni.
Ramy kwalifikacji dla szkolnictwa wyszego. Warszawa 2010, s. 12
7
St. M. Kwiatkowski, Edukacja dla rynku pracy, (w:), I. Kust, J. Michalak-Dawidziuk (red.) Ksztacenie
i wychowanie dla pracy i rozwoju. Warszawa 2013, s. 85
8
M. Czerepaniak-Walczak, Autonomia w kolorze sepii w inkrustowanej ramie KRK.O procedurach
i treciach zmiany edukacji akademickiej. (w:) M. Czerepaniak-Walczak (red.), Fabryki dyplomw czy
universitas? Krakw 2013, s. 42-43
229
_______________________________________________________________________________

przechodzeniu do innych sektorw ksztacenia i szkolenia. Celem jest zapewnienie


zwikszenia otwartoci uczenia si pozaformalnego i nieformalnego oraz
9
zwikszenia przejrzystoci i uznawania efektw uczenia si.
Holistyczny i permanentny charakter trwajcego procesu zmian w edukacji,
powoduje konieczno podejmowania dziaa na rzecz podnoszenia wiadomoci
10
spoecznej.
Std konieczno prowadzenia bada monitorujcych wdraane zmiany. Ich
wyniki posuy mog zarwno doskonaleniu pracy nauczycieli akademickich, jak
i studentw.

1. Badania
1.1. Cel bada, pytania badawcze
Celem bada byo m.in. zdiagnozowanie znajomoci studentw uczelni
nowego pojcia, wprowadzonego nowelizacj ustawy z 18 marca 2011 roku
o zmianie ustawy Prawo o szkolnictwie wyszym, ustawy o stopniach
naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki oraz
o zmianie niektrych innych ustaw (Dz. U. Nr 84, poz. 455 z pn.zm.) tj.: efekty
ksztacenia.
Sformuowano nastpujce pytanie badawcze: co badani rozumiej pod
pojciem efekty ksztacenia?

1.2. Badana grupa


W okresie od 2 lipca 30 wrzenia 2014 r. zostay przeprowadzone badania
w niepublicznej uczelni w Warszawie na kierunkach: Administracja, Pedagogika,
11
Stosunki Midzynarodowe oraz Zarzdzanie. Badania zostay przeprowadzone
wrd studentw drugiego roku studiw drugiego stopnia.
Liczba studentw po czwartym semestrze studiw wynosia 592 osb, w tym
12
468 kobiet i 124 mczyzn. redni wiek badanych wynosi 29 lat.
Poniszy wykres prezentuje struktur terenu bada w podziale na kierunki
ksztacenia.

9
I. Kust, Doradca zawodowy w kontekcie wdraania podstawy programowej ksztacenia oglnego oraz
zawodowego (w:) I. Kust, J. Michalak-Dawidziuk, Ksztacenie i wychowanie dla pracy i rozwoju.
Warszawa 2013, s. 149
10
J. Michalak-Dawidziuk, Jak przygotowa studentw do twrczej realizacji podstawy programowej?,
(w:) I. Kust, J. Michalak-Dawidziuk, Ksztacenia i wychowanie dla pracy i rozwoju. Warszawa 2014,
s. 189
11
Kierunki prowadzone w WSM w Warszawie na poziomie drugiego stopnia, z wyczeniem kierunku
Prawo, realizowanego jako jednolite studia magisterskie.
12
Stan na 30 wrzenia 2014 r. studentw ostatniego roku Wyszej Szkoy Menederskiej w Warszawie
w roku akademickim 2013-2014
230
_______________________________________________________________________________

Wykres nr 1: Struktura terenu bada w podziale na kierunki ksztacenia

Struktura terenu bada w podziale na kierunki ksztacenia


300
243
250
195
200
141
150
100
50 13
0
Administracja Pedagogika Stosunki Zarzdzanie
midzynarodowe

Kierunek

Wykres nr 2: Struktura terenu bada na kierunku Administracja w podziale na pe

Struktura terenu bada na kierunku Administracja w podziel na pe


200
151
150
100
44
50
0
Administracja

Kobieta Mczyzna

Wykres nr 3: Struktura terenu bada na kierunku Pedagogika w podziale na pe

Struktura tereny bada na kierunku Pedagogika w podziale na pe


114
120
100
80
60
40 27
20
0
Pedagogika

Kobieta Mczyzna
231
_______________________________________________________________________________

Wykres nr 4: Struktura terenu bada na kierunku Stosunki midzynarodowe


w podziale na pe

Struktura terenu bada na kierunku Stosunki Midzynarodowe


w podziale na pe
12 10
10
8
6
4 3
2
0
Stosunki midzynarodowe

Kobiety Mczyni

Wykres nr 5: Struktura terenu bada na kierunku Zarzdzanie w podziale na pe

Struktura terenu bada na kierunku Zarzdzanie w podziele na pe


250
193
200
150
100
50
50
0
Zarzdzanie

Kobiety Mczyni

Powysze dane prezentuj stan oglnej liczby studentw na dzie 30.09.


2014 r.
W badaniach uczestniczyo 448 studentw, co stanowio 75.67% oglnej
liczby studentw ostatniego roku uczelni w roku akademickim 2013/14, w tym 375
kobiet, co stanowio 80.12% oglnej liczby studentek ostatniego roku uczelni w ww.
roku akademickim oraz 73 mczyzn, co stanowio 58.87% oglnej liczby
studentw ostatniego roku uczelni w roku akademickim 2013/14.
Ponisze zestawienie przedstawia struktur grupy badawczej w podziale na
kierunki ksztacenia.
232
_______________________________________________________________________________

Tabela nr 1: Zestawienie grupy badawczej w podziale na kierunki ksztacenia

Kierunek Liczba badanych w podziale


na kierunki
Administracja 159 respondentw, co stanowi 35.49% oglnej liczby
badanych
Pedagogika 135 respondentw, co stanowi 30.13% oglnej liczby
badanych
Stosunki midzynarodowe 13 respondentw, co stanowi 2.90% oglnej liczby
badanych
Zarzdzanie 141 respondentw, co stanowi 31.47% oglnej liczby
badanych
RAZEM 448

Do przeprowadzenia bada wykorzystano kwestionariusz ankiety badawczej,


ktry zosta przekazany studentom po ich egzaminie dyplomowym w ww. okresie.

1.3. Wyniki bada


Wykres nr 6: Rozumienie znaczenia pojcia efekty ksztacenia w podziale na kierunki
ksztacenia

Rozumienie znaczenia pojcia efekty ksztacenia


w podziale na kierunki ksztacenia

120 104
95
100 81
80
60
36 32
40 23 28
19 17
20 7 5 1
0
Administracja Pedagogika Stosunki Zarzdzanie
Midzynarodowe

Zasb wiedzy,umiejtnoci i kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia


przez osob uczc si
Zasb wiedzy uzyskanej w procesie ksztacenia przez osob uczc si

Zasb kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia przez osob uczc


si

W podziale na pe wybr odpowiedzi przedstawia si nastpujco:


Najliczniejsz grup stanowi respondenci, ktrzy wskazali odpowied Zasb
wiedzy, umiejtnoci i kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia
przez osob uczc si 239 kobiet, co stanowi 40.37% ogu badanych i 48
mczyzn, co stanowi 8.10% ogu badanych. Odpowied Zasb wiedzy
uzyskane w procesie ksztacenia przez osob uczc si wskazao 80 kobiet,
co stanowi 13.51% ogu badanych kobiet i 16 mczyzn, co stanowi 2.70% ogu
badanych mczyzn.
233
_______________________________________________________________________________

Odpowied Zasb kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie


ksztacenia przez osob uczc si wskazao 56 kobiet, co stanowi 9.45% ogu
badanych kobiet i 9 mczyzn, co stanowi 7.52% ogu badanych mczyzn.
Wykres nr 7: Znajomo respondentw pojcia efekty ksztacenia w podziale na pe

Znajomo respondentw pojcia efekty ksztacenia


w podziale na pe
300 239
200
80
100 56 48
16 9
0
Kobieta Mczyzna
Zasb wiedzy,umiejtnoci i kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie
ksztacenia przez osob uczc si
Zasb wiedzy uzyskane w procesie ksztacenia przez osob uczc si

Zasb kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia przez osob


uczc si

Ponisze tabele prezentuj wyniki bada, dotyczce rozumienia pojcia efekty


ksztacenia przez respondentw na badanych kierunkach ksztacenia w podziale
na pe
Wykres nr 8: Rozumienie na kierunku Administracja pojcia efekty ksztacenia
w podziale na pe

Rozumienie znaczenia pojcia efekty ksztacenia


na kierunku Administracja
w podziale na pe
76
80
60
40 28 28
15
20 8 4
0
Kobiety Mczyni
Zasb wiedzy,umiejtnoci i kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia przez osob
uczc si
Zasb wiedzy uzyskanej w procesie ksztacenia przez osob uczc si

Zasb kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia przez osob uczc si


234
_______________________________________________________________________________

Kobiety
Zasb wiedzy, umiejtnoci i kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie
ksztacenia przez osob uczc si 76, co stanowi 38.97% liczby badanych na
kierunku Administracja
Zasb wiedzy uzyskane w procesie ksztacenia przez osob uczc si 28,
co stanowi 14.35% liczby badanych na kierunku Administracja
Zasb kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia przez
osob uczc si 15, co stanowi 7.69% liczby badanych na kierunku
Administracja
Mczyni
Zasb wiedzy, umiejtnoci i kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie
ksztacenia przez osob uczc si 28, co stanowi 14.35% liczby badanych na
kierunku Administracja
Zasb wiedzy uzyskane w procesie ksztacenia przez osob uczc si
8, co stanowi 4.10% liczby badanych na kierunku Administracja
Zasb kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia przez
osob uczc si 4, co stanowi 2.05% liczby badanych na kierunku
Administracja.
Wykres nr 9: Rozumienie na kierunku Pedagogika pojcia efekty ksztacenia
w podziale na pe

Rozumienie znaczenia pojcia efekty ksztacenia


na kierunku Pedagogika
w podziale na pe

100 89
80
60
40
22 17
20 6 1 0
0
Kobiety Mczyni
Zasb wiedzy,umiejtnoci i kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia przez
osob uczc si
Zasb wiedzy uzyskanej w procesie ksztacenia przez osob uczc si

Zasb kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia przez osob uczc si

Kobiety
Zasb wiedzy, umiejtnoci i kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie
ksztacenia przez osob uczc si 89, co stanowi 63.12% liczby badanych na
kierunku Pedagogika
Zasb wiedzy uzyskane w procesie ksztacenia przez osob uczc si 22,
co stanowi 15.60% liczby badanych na kierunku Pedagogika
235
_______________________________________________________________________________

Zasb kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia przez


osob uczc si 17, co stanowi 12.05% liczby badanych kobiet na kierunku
Pedagogika
Mczyni
Zasb wiedzy, umiejtnoci i kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie
ksztacenia przez osob uczc si 6, co stanowi 4.25% liczby badanych
mczyzn na kierunku Pedagogika
Zasb wiedzy uzyskane w procesie ksztacenia przez osob uczc si
1, co stanowi 0.70% liczby badanych mczyzn na kierunku Pedagogika
Zasb kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia przez
osob uczc si 0.
Wykres nr 10: Rozumienie na kierunku Stosunki Midzynarodowe pojcia efekty
ksztacenia w podziale na pe

Rozumienie znaczenia pojcia efekty ksztacenia


na kierunku Stosunki Midzynarodowe
w podzi
6 5
4
4
2
2 1 1
0
0
Kobiety Mczyni

Zasb wiedzy,umiejtnoci i kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia


przez osob uczc si
Zasb wiedzy uzyskanej w procesie ksztacenia przez osob uczc si

Zasb kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia przez osob uczc


si

Kobiety
Zasb wiedzy, umiejtnoci i kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie
ksztacenia przez osob uczc si 5, co stanowi 38.46% liczby badanych na
kierunku Stosunki Midzynarodowe
Zasb wiedzy uzyskane w procesie ksztacenia przez osob uczc si
4, co stanowi 30.76% liczby badanych na kierunku Stosunki Midzynarodowe
Zasb kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia przez
osob uczc si 0
Mczyni
Zasb wiedzy, umiejtnoci i kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie
ksztacenia przez osob uczc si 2, co stanowi 15.38% liczby badanych
mczyzn na kierunku Stosunki Midzynarodowe
Zasb wiedzy uzyskane w procesie ksztacenia przez osob uczc si
1, co stanowi 7.69% liczby badanych mczyzn na kierunku Stosunki
Midzynarodowe
236
_______________________________________________________________________________

Zasb kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia przez


osob uczc si 1, co stanowi 7.69% liczby badanych mczyzn na kierunku
Stosunki Midzynarodowe
Wykres nr 11: Rozumienie na kierunku Zarzdzanie pojcia efekty ksztacenia
w podziale na pe

Rozumienie znaczenia pojcia efekty ksztacenia


na kierunku Zarzdzanie
w podziale na pe
50 43
40
30 26

20
12
10 5
1 1
0
Kobiety Mczyni

Zasb wiedzy,umiejtnoci i kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia


przez osob uczc si
Zasb wiedzy uzyskanej w procesie ksztacenia przez osob uczc si

Zasb kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia przez osob uczc


si

Kobiety
Zasb wiedzy, umiejtnoci i kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie
ksztacenia przez osob uczc si 43, co stanowi 17.69% oglnej liczby
badanych kobiet na kierunku Zarzdzanie
Zasb wiedzy uzyskane w procesie ksztacenia przez osob uczc si 26,
co stanowi 10.69% oglnej liczby badanych kobiet na kierunku Zarzdzanie
Zasb kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia przez
osob uczc si 1, co stanowi 0.41% oglnej liczby badanych kobiet na
kierunku Zarzdzanie.
Mczyni
Zasb wiedzy, umiejtnoci i kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie
ksztacenia przez osob uczc si 5, co stanowi 2.05% oglnej liczby badanych
mczyzn na kierunku Zarzdzanie
Zasb wiedzy uzyskane w procesie ksztacenia przez osob uczc si 12,
co stanowi 4.93% oglnej liczby badanych mczyzn na kierunku Zarzdzanie
Zasb kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia przez
osob uczc si 1, co stanowi 0.41% oglnej liczby badanych mczyzn na
kierunku Zarzdzanie.
Na pytanie czy respondenci spotkali si z pojciem kompetencje spoeczne?
dominujca cz badanych udzielia odpowiedzi tak (284 osoby); 164 wskazaa
odpowied nie.
237
_______________________________________________________________________________

Podsumowanie
Przeprowadzone badania stanowiy prb zdiagnozowania stanu wiedzy
studentw uzupeniajcych studiw magisterskich, ktrzy w okresie od czerwca do
wrzenia 2014 r. finalizowali ksztacenie na ww. etapie, w zakresie ich rozumienia
znaczenia pojcia efekty ksztacenia.
Wyniki bada w zakresie rozumienia pojcia efekty ksztacenia wykazay,
i na wszystkich badanych kierunkach najliczniej respondenci wskazywali
odpowied w brzmieniu Zasb wiedzy, umiejtnoci i kompetencji spoecznych
uzyskanych w procesie ksztacenia przez osob uczc si:
104 na kierunku Administracja;
95 na kierunku Pedagogika;
7 na kierunku Stosunki Midzynarodowe;
81 na kierunku Zarzdzanie.
Oznacza to, e badani wskazali odpowied odzwierciedlajc definicj
podawan w nowelizacji z 18 marca 2011 r. ustawy Prawo o szkolnictwie
wyszym tj.:
18c) efekty ksztacenia zasb wiedzy, umiejtnoci i kompetencji
13
spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia przez osob uczc si;
Pozostali badani wskazali odpowiedzi:
Zasb wiedzy uzyskany w procesie ksztacenia przez osob uczc si
(36 osb (Administracja), 23 (Pedagogika), 5 (Stosunki Midzynarodowe),
32 (Zarzdzanie))
oraz
Zasb kompetencji spoecznych uzyskanych w procesie ksztacenia przez
osob uczc si (19 na kierunku Administracja, 17 (Pedagogika),
1 (Stosunki Midzynarodowe), 28 (Zarzdzanie)).
Uzyskane wyniki bada stanowi potwierdzenie wiadomoci badanych
studentw znaczenia efekty ksztacenia w procesie ksztacenia.
Fakt ten jest niezwykle wany biorc pod uwag, i jednym z wanych przyczyn
budowania programw w oparciu o efekty ksztacenia jest m.in. przygotowywanie
modych ludzi do rynku pracy, ktry staje si coraz bardziej trudny, a wielokrotnie
wrcz niedostpny.
Obecnie przed rynkiem pracy staj kolejne wyzwania wynikajce ze zmian
dokonujcych si we wspczesnym wiecie, takich jak: globalizacja, starzenie si
spoeczestw, zastosowanie nowych technologii. Inne wyzwania to migracja
ludnoci, przygotowanie oraz przystosowanie do ycia i pracy w nowym otoczeniu
spoecznym i kulturowy. Jeszcze innym problemem, ktry wystpuje w obliczu
zjawisk regresu w gospodarce krajowej i wiatowej, zagroenie bezrobociem,
a w szczeglnoci bezrobocie ludzi modych, koczcych nauk i szukajcych
14
swego miejsca na rynku pracy.
Jest to bardzo powany niestety narastajcy problem. Biorc pod uwag
fakt, i praca () jest jedn z najwaniejszych aktywnoci czowieka. () Praca
przyczynia si do ksztatowania osobowoci i podmiotowoci czowieka. ()
13
Ustawa z 18 marca 2011 roku o zmianie ustawy Prawo o szkolnictwie wyszym, ustawy
o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki oraz o zmianie
niektrych innych ustaw (Dz. U. Nr 84, poz. 455 z pn. zm.)
14
I. Kust, Wyzwania dla edukacji permanentnej wobec zmieniajcego si rynku pracy. (w:) I. Janicka,
M. Znajmiecka-Sikora, Rodzina i kariera. Rwnowaenie czy konflikt rl? d 2014, s. 310
238
_______________________________________________________________________________

Wszyscy ludzie maj podobne potrzeby, w tym potrzeby aktywnoci edukacyjnej


i zawodowej. Wszyscy zatem powinni mie rwne prawa w dostpie do edukacji
15
i pracy.
Jednake procesy nastpujce na rynku pracy skutkuj pojawianiem si
nowych procesw i zjawisk m.in. powstawaniem prekariatu () nowej grupy
16
o wiatowym zasigu, klasy w procesie tworzenia. Pojcie prekariatu () moe
by opisane jako neologizm czcy przymiotnik niepewny (precarious)
17
z rzeczownikiem proletariat. Opisowy termin prekariat zosta po raz pierwszy
uyty przez francuskich socjologw w latach osiemdziesitych w celu
18
scharakteryzowania pracownikw tymczasowych i sezonowych. Pojcie to
z biegiem lat uzyskiwao w rnych krajach rne znaczenia. We Woszech sowo
precario zostao uyte nie tylko do oznaczenia osb z niskim dochodem bd
wykonujcych prace dorywcze, lecz take w celu zasugerowania, i prekarna
19
egzystencja jest normalnym stanem ycia (Bologna, Grimm, Ronneberger 2007).
W Niemczech opisywano nim nie tylko pracownikw tymczasowych, lecz take
bezrobotnych niemajcych nadziei na spoeczn integracj. () W Japonii pojcie
20
to uyte jako synonim pracujcych biednych (working poor)
Zjawisko prekariatu nie jest obce Polakom. W Polsce, tak jak wszdzie na
wiecie, w takiej sytuacji znajduj si miliony. Modych i wyksztaconych dotyka
21
ona w najwikszym stopniu, nie jest to jednak tylko problem modzieowy.
Polacy zajmuj poczesne miejsce w szeregach prekariatu migrujcego po caej
Unii Europejskiej szczeglnie od 2004 roku, kiedy to kraje takie jak Wielka
Brytania, Irlandia i Szwecja otworzyy swoje granice dla obywateli Polski () cho
wszystkie kraje UE przyznay obywatelom nowo przyjtych pastw prawa wjazdu
22
i pobytu, tylko niektre day im moliwo podjcia legalnej pracy.
Przywoane zjawisko uwiadamia znaczenie ksztacenia na poziomie
wyszym, przygotowywania studenta do zmierzenia si z realnymi zjawiskami
i problemami rynku pracy. Budowanie programw ksztacenia w oparciu o efekty
ksztacenia m.in. w przywoanym kontekcie nadaje temu dziaaniu szczeglnego
znaczenia, a osobom przygotowujcym taki program przypisuje si powan
odpowiedzialno. Dlatego te toczcy si proces zmian w szkolnictwie wyszym,
m.in. dotyczcy kwestii przygotowywania programw ksztacenia w oparciu
o efekty ksztacenia to nowa filozofia podejcia do ksztacenia w ogle, a take
wany element kreowania jakoci ksztacenia.
Mylenie i dziaanie w kategoriach efektw uczenia si ma swoje
konsekwencje na kadym z etapw procesu ksztacenia od formuowania celw
do oceny poziomu ich realizacji. Podporzdkowanie tego procesu jego rezultatom
nie jest zabiegiem czysto formalnym zmusza do przewartociowa

15
J. Michalak-Dawidziuk, Edukacja i rynek pracy dla osoby niepenosprawnej. (w:) H. uraw, Osoba
niepenosprawna w procesie rehabilitacji. Warszawa 2014, s. 115
16
G. Standing, Prekariat. Nowa niebezpieczna klasa. Tum. K. Czarnecki, P. Kaczmarski, M. Karolak.
Warszawa 2014, s. 29
17
Ibidem, G. Standing, Prekariat. Nowa niebezpieczna klasa, op. cit., s.43
18
Ibidem, s. 47
19
Ibidem
20
Ibidem
21
Ibidem, s. 21
22
Ibidem, s. 21
239
_______________________________________________________________________________

dotychczasowego podejcia do edukacji na poziomie wyszym, do szerszego, ni


23
dotd uwzgldniania oczekiwa rynku pracy.
Mona zatem stwierdzi, i przygotowywanie programw ksztacenia w jzyku
efektw uczenia si stanowi w koncepcji zarwno w Europejskich, jak
24
i Krajowych Ram Kwalifikacji swoiste kryterium jakoci ksztacenia.
25
Regulacje prawne stanowice wypenienie delegacji ustawowej dookrelaj
efekty ksztacenia w trzech obszarach, tj. wiedzy, umiejtnoci i kompetencji
spoecznych.
Rozporzdzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego z 2 listopada 2011
26
roku w sprawie Krajowych Ram Kwalifikacji dla Szkolnictwa Wyszego wymienia
oczekiwane efekty ksztacenia w podziale na wymienion wyej triad.
Jako przykad mog posuy wybrane zapisy efektw dla obszaru nauk
spoecznych profil oglnoakademicki okrelonych w wymienionym wyej
rozporzdzeniu.
Tabela nr 2: Wybrane efekty ksztacenia w zakresie wiedzy, umiejtnoci
i kompetencji spoecznych wymienione w rozporzdzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa
27
Wyszego:

Osoba posiadajca kwalifikacje Osoba posiadajca kwalifikacje drugiego


pierwszego stopnia powinna: stopnia powinna:
Wiedza
ma podstawow wiedz o charakterze nauk ma rozszerzon wiedz o charakterze nauk
spoecznych, ich miejscu w systemie nauk spoecznych, ich miejscu w systemie nauk
i relacjach do innych nauk i relacjach do innych nauk
ma podstawowa wiedz o rnych rodzajach ma rozszerzon wiedz o rnych rodzajach
struktur i instytucji spoecznych (kulturowych, struktur i instytucji spoecznych (kulturowych,
politycznych, prawnych, ekonomicznych), w politycznych, prawnych,ekonomicznych),
szczeglnoci ich istotnych elementach w szczeglnoci ich istotnych elementach
Umiejtnoci
potrafi prawidowo interpretowa zjawiska
potrafi prawidowo interpretowa
spoeczne (kulturowe, polityczne, prawne,
i wyjania zjawiska spoeczne oraz
ekonomiczne) w zakresie dziedzin nauki
wzajemne relacje miedzy zjawiskami
i dyscyplin naukowych waciwych dla
spoecznymi
studiowanego kierunku studiw
potrafi wykorzysta podstawow wiedz potrafi wykorzysta wiedz teoretyczn do
teoretyczn do opisu i analizowania przyczyn opisu i analizowania przyczyn i przebiegu
i przebiegu procesw i zjawisk spoecznych procesw i zjawisk spoecznych oraz potrafi
oraz potrafi formuowa wasne opinie i formuowa wasne opinie i dobiera
dobiera krytycznie dane i metody analiz krytycznie dane i metody analiz

23
St. M. Kwiatkowski, Ramy Kwalifikacji Zawodowych. (w:) Krajowy rynek pracy wyzwania dla
szkolnictwa zawodowego i ksztacenia ustawicznego. I debata z cyklu Edukacja bez barier.
Warszawa 2007, s. 40-47
24
St. M. Kwiatkowski, Jako ksztacenia a krajowe ramy kwalifikacji. (w:) R. Bera, K. Klimkowska,
A. Dudek, Jako ksztacenia w szkole wyszej. Obszar nauk pedagogicznych. Lublin 2014, s. 18
25
Rozporzdzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego z 4 listopada 2011 r. w sprawie wzorcowych
efektw ksztacenia (Dz. U. Nr 253, poz. 1521)
26
Ibidem
27
Tabela opracowana na podstawie Rozporzdzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego
z 4 listopada 2011 r. w sprawie wzorcowych efektw ksztacenia (Dz. U. Nr 253, poz. 1521)
240
_______________________________________________________________________________

Kompetencje spoeczne
rozumie potrzeb uczenia si przez cae
rozumie potrzeb uczenia si przez cae
ycie, potrafi inspirowa i organizowa
ycie
proces uczenia si innych

potrafi wspdziaa i pracowa w grupie potrafi wspdziaa i pracowa


przyjmujc w niej rne role w grupie przyjmujc w niej rne role

Nowy sposb budowania programw ksztacenia w oparciu o efekty


ksztacenia budzi rnorodne niepokoje Zapisane w rozporzdzeniu ministra staj
si zobowizaniem, ale i usprawiedliwieniem dla osigania elementarnych
efektw. Uwalniaj od troski o rozwijanie krytycznego mylenia i wspomagania
28
wychodzenia poza standardy.
Myl ta przywouje pogldy przedstawiciela Szkoy Lwowsko-Warszawskiej
Kazimierza Twardowskiego, ktry () podkrela prac wychowawcz
nauczyciela, ktr postrzega jako ksztatowanie u ucznia umiejtnoci mylenia
29
oraz kreowania potrzeby empirycznego dochodzenie do prawdy naukowej.
Warto podkreli, i czas studiw to czas denia do osigania efektw
koniecznych nie tylko dla potrzeb rynku pracy, ale take tych, ktre pozwol
jednostce rozumie i funkcjonowa w coraz bardziej skomplikowanym otoczeniu.
Studia to czas ksztatowania m.in. kompetencji transgresyjnej oraz kompetencji
refleksji i autorefleksji czowieka.
Denie czowieka do odkrywania nowego od zarania dziejw byo si
napdow postpu. Pokonywanie wasnej niewiedzy, saboci i braku umiejtnoci
pozwolio czowiekowi na przestrzeni wiekw dokona transgresji zarwno w sferze
otaczajcego wiata (odkrywanie nowych ldw, planet, Internetu, tworzenie
nowych systemw politycznych), jak i nauki, kultury i sztuki (kreowanie nowych idei
czy pogldw). W procesie tym dokonywaa si take transgresja samego
30
czowieka, ktry podlega cigemu samodoskonaleniu i autokreacji.
Niewtpliwie rodzi si pytanie, czy sformuowane w rozporzdzeniu Ministra
Nauki i Szkolnictwa Wyszego efekty ksztacenia stanowi enumeratywny katalog
gwarantujcy studentowi komfortowe funkcjonowanie we wspczesnym
spoeczestwie. Moe zatem warto szanujc zapisy prawne uwzgldni
wielowiekow tradycj stanu akademickiego, hodujcego wolnoci naukowej oraz
niepowtarzalnej atmosferze twrczej pracy, w ktrej wykadowca akademicki jest
mentorem, pod opiek ktrego ksztaci si student.

28
Ibidem, M. Czerepaniak-Walczak, Autonomia w kolorze sepii w inkrustowanej ramie KRK.O
procedurach i Treciach zmiany edukacji akademickiej. (w:) M. Czerepaniak-Walczak (red.), Fabryki
dyplomw czy universitas?, s. 44
29
J. Michalak-Dawidziuk, Autorytet nauczyciela jako warunek dobrej edukacji w wietle wybranych
tekstw Kazimierza Twardowskiego. (w:) .. i in. (red.),
, 1 . 5, I (52), -
. . . 2014, s. 480
30
J. Michalak-Dawidziuk, Lifelong learning potrzeba wspczesnego rynku pracy czy caoyciowa
autokreacja czowieka. (w:) I. Paszenda, R. Wodarczyk, Transgresje w edukacji. Tom II. Krakw
2014, s. 213-14
241
_______________________________________________________________________________

Wdraane zmiany s procesem dugotrwaym i wymagajcym zmiany


31
mylenia zarwno studentw, jak i kadry naukowo-dydaktycznej. Potrzeba
32
permanentnej pracy nad sob staje si wyzwaniem.
Zaprezentowane wyniki bada potwierdzaj, i badani studenci s wiadomi
zmian, jakie nastpuj w szkolnictwie wyszym. Mimo, i wyniki bada pokazuj
jedynie rozumienie przez badanych studentw znaczenia pojcia efektw
ksztacenia, jednake to pojcie jest kluczowe dla rozumienia procesu budowania
programw ksztacenia. Dlatego te stanowi powany krok do dalszego zgbiania
przez studentw zoonego procesu ksztacenia na poziomie studiw wyszych.

Streszczenie
Zmiany w szkolnictwie wyszym, wdraane od 1 padziernika 2011 roku
w zakresie m. in. budowania programw ksztacenia w oparciu o efekty ksztacenia
stanowi powane wyzwanie zarwno dla kadry naukowo-dydaktycznej, jak
i studentw. W 2013 r. ukoczyli studia studenci studiw drugiego stopnia, ktrzy
realizowali zreformowane programy. Bya to zatem okazja do przeprowadzenia
bada, ktre dostarczyy wiedzy na temat rozumienia przez badanych studentw
znaczenia pojcia efekty ksztacenia.

Summary
Changes in higher education relating to developing study programmes based
on learning outcomes implemented from 1 October 2011 have posed
a great challenge both for research and teaching staff and students. In 2013, first
students graduated from second cycle studies modified as a result of the reform.
This has served as an opportunity to stage a survey, which would provide
information on the understanding of the term learning outcomes by the students.

Bibliografia
1. Chmielecka E. (red.) Autonomia programowa uczelni. Ramy kwalifikacji dla
szkolnictwa wyszego. Warszawa 2010
2. Czerepaniak-Walczak M., Autonomia w kolorze sepii w inkrustowanej
ramie KRK.O procedurach i treciach zmiany edukacji akademickiej. (w:)
M. Czerepaniak-Walczak (red.), Fabryki dyplomw czy universitas?
Krakw 2013
3. Denek K., Uniwersytety w subie spoeczestwa wiedzy. (w:) E. Kul,
M. Pekowska (red.), Szkolnictwo wysze w Europie i w Polsce w wietle
zaoe i realizacji procesu boloskiego. Kielce 2004
4. Gvaramadze I., Matching higher education and labour markets in the
European Higher Education area. (w:) R. M. Teixeira, Higher Education
in a State of Crisis. New York 2011
5. Kraniewski A., Krajowe Ramy kwalifikacji. (w:) Chmielecka E. (red.),
Autonomia programowa uczelni. Ramy kwalifikacji dla szkolnictwa
wyszego. Warszawa 2010

31
I. Kust., Proces Boloski w polskim szkolnictwie wyszym. (w:) . . i in. (red.),
, 1
. 31, I (43), - . . . 2013, s. 179
32
I. Kust, Midzykulturowe aspekty pracy doradczej dziaania wieloaspektowe. (w:) B. Kurowska,
K. apot-Dzierwa, Kultura-Sztuka-Edukacja. Tom I. Krakw 2015, s. 302
242
_______________________________________________________________________________

6. Kust I., Doradca zawodowy w kontekcie wdraania podstawy


programowej ksztacenia oglnego oraz Zawodowego. (w:) I. Kust,
J. Michalak-Dawidziuk, Ksztacenie i wychowanie dla pracy i rozwoju.
Warszawa 2013
7. Kust I., Midzykulturowe aspekty pracy doradczej dziaania
wieloaspektowe. (w:) B. Kurowska, K. apot-Dzierwa, Kultura Sztuka
Edukacja. Tom I. Krakw 2015
8. Kust I., Proces Boloski w polskim szkolnictwie wyszym. (w:) ..
i in. (red.),
, 1 . 31, I (43),
- . . . 2013
9. Kust I., Wyzwania dla edukacji permanetnej wobec zmieniajcego si
rynku pracy. (w:) I. Janicka, M. Znajmiecka-Sikora, Rodzina i kariera.
Rwnowaenie czy konflikt rl? d 2014
10. Kwiatkowski St. M., Edukacja dla rynku pracy. (w:), I. Kust, J. Michalak-
Dawidziuk (red.) Ksztacenie i wychowanie dla pracy i rozwoju. Warszawa
2013
11. Kwiatkowski St.M., Jako ksztacenia a krajowe ramy kwalifikacji.
(w:) R. Bera, K. Klimkowska, Dudek, Jako ksztacenia w szkole wyszej.
Obszar nauk pedagogicznych. Lublin 2014
12. Kwiatkowski St.M., Ramy Kwalifikacji Zawodowych. (w:) Krajowy rynek
pracy wyzwania dla szkolnictwa zawodowego i ksztacenia ustawicznego,
I debata z cyklu Edukacja bez barier. Warszawa 2007
13. Michalak-Dawidziuk J., Autorytet nauczyciela jako warunek dobrej edukacji
w wietle wybranych tekstw Kazimierza Twardowskiego. (w:) ..
i in. (red.),
, 1 . 5, I (52),
- . . . 2014
14. Michalak-Dawidziuk J., Edukacja i rynek pracy dla osoby
niepenosprawnej. (w:) H. uraw, Osoba niepenosprawna w procesie
rehabilitacji. Warszawa 2014
15. Michalak-Dawidziuk J., Jako w edukacji a rynek pracy. (w:) B. Kurowska,
K. apot - Dzierwa, Kultura-Sztuka-Edukacja. Tom I. Krakw 2015
16. Michalak-Dawidziuk J., Lifelong Learning potrzeba wspczesnego rynku
pracy czy caoyciowa autokreacja czowieka. (w:) I. Paszenda,
R. Wodarczyk, Transgresje w edukacji. Tom II. Krakw 2014
17. Rozporzdzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego z 4 listopada 2011
r. w sprawie wzorcowych efektw ksztacenia (Dz. U. Nr 253, poz. 1521)
18. Sawiski St., H. Dbowski, H. Michaowicz, J. Urbanik (red.), Sowniki
podstawowych poj dotyczcych krajowych ram kwalifikacji. Kwalifikacje
po europejsku. Warszawa 2014
19. Standing G., Prekariat. Nowa niebezpieczna klasa. Tum. K. Czarnecki,
P. Kaczmarski, M. Karolak. Warszawa 2014
20. Ustawa z 18 marca 2011 roku o zmianie ustawy Prawo
o szkolnictwie wyszym, ustawy o stopniach naukowych i tytule naukowym
oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki oraz o zmianie niektrych innych
ustaw (Dz. U. Nr 84, poz. 455 z pn. zm.)
243
_______________________________________________________________________________

Agnieszka NAPIERALSKA
Wysza Szkoa Bezpieczestwa w Poznaniu
Marian KOPCZEWSKI
Wysza Szkoa Oficerska Wojsk Ldowych im. gen. Tadeusza Kociuszki
Katedra Bezpieczestwa Narodowego

EFEKTY KSZTACENIA STUDENTW WYSZEJ SZKOY


BEZPIECZESTWA W ASPEKCIE ZARZDZANIA W SYTUACJACH
KRYZYSOWYCH WYNIKI BADA KOCOWYCH, cz. II

Wstp
Problem ksztatowania bezpieczestwa wyznacza jedno z najwaniejszych
zada stojcych przed wspczesnym pastwem. Kluczow rol w konstytuowaniu
i utrzymaniu waciwego poziomu bezpieczestwa pastwa odgrywa strategia
i polityka narodowa w zakresie przywdztwa, organizacji sprawnie dziaajcego
systemu zarzdzania kryzysowego czy te eliminacji wewntrznych i zewntrznych
zagroe. Wiedza, to szczeglnie edukacja, ktr realizuj rwnie uczelnie
wysze, dotyczca istoty wspczesnego bezpieczestwa pastwa wyznacza take
zakres samookrelenia si czowieka-obywatela i odniesienia do podstawowych
potrzeb egzystencjalnych i materialnych, a take wartoci narodowych. Realizacja
tych potrzeb rozumiana jest najoglniej jako ochrona ycia i zdrowia oraz
ponadczasowych wartoci etycznych, mienia i rodowiska, a take instytucji
pastwowych przed zagroeniami ze strony si przyrody i dziaalnoci czowieka.
Neutralizacja tych zagroe stanowi musi priorytetowy cel pastwa, gdy od
waciwego zarzdzania bezpieczestwem, szczeglnie w sytuacjach
kryzysowych, zaley przetrwanie oraz zapewnienie waciwych warunkw ycia
i rozwoju obecnego i przyszego pokolenia Polakw. Wielkiego znaczenia dla
tworzenia bezpieczestwa w skali caego kraju nabiera stworzenie nadrzdnych
i integralnych planw obrony ycia i zdrowia ludzkiego oraz ochrony infrastruktury
pastwowej. Wartoci nabiera rwnie ukierunkowanie dziaa na moliwie pene
wykorzystanie potencjau tkwicego zarwno w organizacjach pastwowych
i samorzdowych, jak i komercyjnych instytucjach ochronnych oraz uczelniach
wyszych. Koczca si pierwsza dekada XXI wieku to czas, w ktrym
perspektywa zmiany paradygmatu mylenia o bezpieczestwie zyskuje
odpowiedniego dystansu historycznego, pozwalajcego w sposb obiektywny
dokona analizy stosunkowo nowego rozumienia zagroe i metod ich
zapobiegania. Jakociowo nowy rodzaj zagroe powsta w wyniku zmian
ilociowych, zwielokrotnienia znanych dotd si i niebezpieczestw wystpujcych
niegdy na znacznie mniejsz skal. Nale do nich zapewne wszelkie odmiany
dziaa terrorystycznych, proliferacja broni masowego raenia, ale take
zagroenia wynikajce z dziaalnoci czowieka, katastrof technicznych oraz klsk
ywioowych wywoanych zmianami klimatycznymi.
W obliczu nowych wyzwa i zagroe ogromnego znaczenia nabieraj plany
strategiczne pastwa w zakresie neutralizacji ilociowo i jakociowo odmiennych
niebezpieczestw. Realizacja podstawowej funkcji pastwa i innych
zorganizowanych podmiotw, wymaga wnikliwej analizy istniejcych zagroe oraz
oszacowania dostpnych si i rodkw mogcych zosta uytych w celu
244
_______________________________________________________________________________

zapewnienia skutecznej ochrony podstawowych wartoci egzystencjalnych


i materialnych obywateli, a wic skutecznego zarzdzania kryzysowego na rnych
szczeblach, organizacji pastwa i obywateli.
Tworzenie i doskonalenie strategicznych rozwiza aktywujcych cao
posiadanego asortymentu ochrony ludnoci oraz infrastruktury krytycznej pastwa,
zyskuje nowego znaczenia poprzez zmian uwarunkowa wspczesnego
rodowiska bezpieczestwa. wiat wchodzi w nastpny, jakociowo inny etap
rozwoju, charakteryzujcy si rewolucyjnymi zmianami w zakresie przekazu
i gromadzenia informacji, niespotykanego dotd w historii postpu techniczno-
technologicznego oraz galopujcej globalizacji. Nic wic dziwnego, e nowy
sposb mylenia o bezpieczestwie wyznaczany jest poprzez ilo i jako
posiadanej wiedzy i informacji, stanowicej stay element zarwno w obronnoci,
gospodarce, jak i stosunkach midzyludzkich. Na tym tle, radykalnej zmianie
ulegaj rwnie warunki, potrzeby oraz moliwoci zabezpieczenia pastwa.
Jeli bezpieczestwo narodowe jest najwysz, egzystencjaln wartoci
i potrzeb narodu oraz priorytetowym celem dziaa jego organizacji pastwowej to
oczywiste jest, e wiedza i mdro z zakresu bezpieczestwa narodowego
stanowi szczeglnie wany, podany i poszukiwany zasb i narzdzie tworzenia
oraz zapewniania bezpieczestwa.
Wiedza, zatem stanowi podstaw, na ktrej osadza si musi proces
konstytuowania i generowania bezpieczestwa. Stanowi ona warunek konieczny
ksztatowania podstaw strategicznych zarwno bezpieczestwa wewntrznego
pastwa, jak i jego miejsca w strukturach europejskich, w ktrych wystpuje
zarzdzanie kryzysowe.
Podstawowym celem niniejszego artykuu jest prba analizy aktualnie
istniejcych zagroe i wyzwa bezpieczestwa wewntrznego pastwa,
zawartych w pytaniach ankietowych, a szczeglnie ocena stanu wiedzy
z zarzdzania kryzysowego, po zrealizowaniu nauczania z tego przedmiotu
i innych pokrewnych zawartych w programach nauczania WSB w Poznaniu.
Analiza roli i zada pastwa wymaga, na wstpnym etapie bada, konceptualizacji
podstawowych poj zwizanych z aktualnym rozumieniem bezpieczestwa.
Konsekwencj zrozumienia poruszanych kwestii jest konieczno
usystematyzowania zagroe bezpieczestwa wewntrznego pastwa oraz
wycignicia syntetycznych wnioskw dotyczcych ich neutralizacji. Pene
aktywowanie si i rodkw komercyjnych instytucji ochronnych, biorc pod uwag
ich liczebnoci, posiadane wyposaenie i uzbrojenie, wydaje si kwesti
bezsporn. A jednak pomimo ponad dwunastoletniego obowizywania ustawy
o ochronie osb i mienia, a take ogromnej rzeszy funkcjonujcych w Polsce
koncesjonowanych agencji ochrony, zabezpieczajcych kluczowe dla sprawnego
funkcjonowania pastwa obszary, obiekty i urzdzenia, nie zostay one
ujte w koherentnym systemie zarzdzania strategicznego bezpieczestwem
narodowym.

Zaoenia programowe z przedmiotu zarzdzanie kryzysowe


Wymagania wstpne dotyczce wiedzy studentw przed rozpoczciem zaj
z przedmiotu zarzdzanie kryzysowe, a zawarte w sylabusach z innych
przedmiotw realizowanych w WSB, wynikajce z programu studiw s
nastpujce:
245
_______________________________________________________________________________

Znajomo podstawowych definicji z zakresu bezpieczestwa, rozumienie


jego kategorii. Umiejtno analizy i oceny przyczynowo-skutkowej
procesw zachodzcych w obszarze bezpieczestwa, szczeglnie
spoecznego;
Umiejtno oceny i analizy zagroe bezpieczestwa regionalnego,
w aspekcie pierwotne wtrne;
Umiejtno analizowania i interpretowania problemw organizacji
i zarzdzania do sytuacji zarzdzania kryzysowego, a szczeglnie
w zakresie sporzdzania dokumentw normatywnych.
Adekwatnie do wymaga wstpnych, sylabus przedmiotu okrela cele
nauczania, z ktrych wynika, e po zrealizowaniu programu nauczania, wykady
i wiczenia, w tym praktyczne, student winien:
Umie:
opisywa i definiowa podstawowe zagadnienia wchodzce w zakres
zarzdzania kryzysowego;
opracowa Plan reagowania kryzysowego na szczeblu gminy;
kierowa akcj kryzysow na szczeblu gminy.
Zna:
teoretyczne aspekty zarzdzania kryzysowego;
prawne aspekty zarzdzania kryzysowego;
metodyk pracy gminnego zespou reagowania kryzysowego;
dokumentacj dziaa i prac gminnego zespou zarzdzania oraz
powiatowego i wojewdzkiego zespou zarzdzania kryzysowego.
Zapozna si:
sposobem tworzenia gminnego zespou zarzdzania oraz powiatowych
i wojewdzkich zespow zarzdzania kryzysowego;
udziaem sub zespolonych, inspekcji i stray oraz organw administracji
niezespolonej w zarzdzaniu kryzysowym;
organizacj i zadaniami centrum zarzdzania w gminie oraz centrum
zarzdzania kryzysowego w powiecie i wojewdztwie;
podstawow literatur przedmiotu bada.
Z zaoe wstpnych i celw okrelone s treci programowe przedmiotu,
wynikajce rwnie ze standardw ksztacenia, ktre s nastpujce:
Zakres, zadania i podstawowe kategorie zarzdzania kryzysowego;
Teoretyczne i prawne aspekty zarzdzania kryzysowego;
Klski ywioowe i ich skutki dla ludnoci, mienia, infrastruktury
i rodowiska;
Zadania i kompetencje organw wadzy publicznej oraz instytucji
i organizacji pastwowych w sytuacjach kryzysowych;
Organizacja i zadania centrum reagowania w gminie oraz centrum
zarzdzania kryzysowego w powiecie i wojewdztwie;
Sposb tworzenia gminnego zespou zarzdzania oraz powiatowych
i wojewdzkich zespow zarzdzania kryzysowego;
Siy i rodki gminnego zespou reagowania;
Metodyka pracy gminnego zespou reagowania w czasie klski ywioowej;
Planowanie i kierowanie akcj przez gminny zesp zarzdzania w sytuacji
kryzysowej.
246
_______________________________________________________________________________

Powysze zaoenia programowe, zawarte w standardach ksztacenia oraz


w sylabusie przedmiotu, stanowiy podstaw, do opracowania ankiet badawczych
oraz oceny efektw ksztacenia po zrealizowaniu przedmiotu, ktrych wyniki
przedstawia niniejszy artyku.

Znaczenie zarzdzania kryzysowego


Definicji kryzysu jest wiele, przytaczajc je jednak, warto odnie si
do etymologii pojcia kryzys. Pochodzi ono od greckiego sowa krisis. Oznacza
punkt przeomowy, zmaganie si, walk, moment rozstrzygajcy. Cechuj go
tendencyjne implikacje urazu w postaci negatywnych dozna oraz nago. Kryzys
interpretujemy jako:
way epizod emocjonalny w yciu czowieka;
punkt zwrotny warunkujcy pewien przeom;
stan udrczenia wystpujcy rwnolegle z poczuciem niepokoju i braku
bezpieczestwa;
moment decyzyjny w konkretnych okolicznociach.
1

Czym wobec tego jest kryzys?


Cytujc ustawodawc, zarzadzanie kryzysowe to: dziaalno organw
administracji publicznej bdca elementem kierowania bezpieczestwem
narodowym, ktra polega na zapobieganiu sytuacjom kryzysowym, przygotowaniu
do podejmowania nad nimi kontroli w drodze zaplanowanych dziaa, reagowaniu
w przypadku wystpienia sytuacji kryzysowych oraz na odtwarzaniu infrastruktury
lub przywrceniu jej pierwotnego charakteru. Inna definicja kryzysu mwi, e
kryzys jest nastpstwem zagroenia, prowadzcym w efekcie kocowym do
powanego osabienia wizw spoecznych. Autorzy artykuu na temat
zarzdzania w sytuacjach kryzysowych, M. Kopczewski i L. Pawelec okrelaj go
jako wzrost destabilizacji, niepewnoci oraz napicia spoecznego objawiajcy si
zaburzeniem wizi spoecznych, prawdopodobiestwem utraty kontroli istniejcych
wydarze oraz wzrostu zagroenia, szczeglnie dla ycia, zdrowia, mienia,
dziedzictwa kulturowego czy infrastruktury krytycznej. Reasumujc, sytuacja
kryzysowa ma miejsce wwczas, kiedy zostaje zaburzona rwnowaga
funkcjonowania pastwa (na skutek czynnikw wewntrznych lub zewntrznych)
lub kiedy dochodzi do zaniku kontroli nad rozwojem pewnych okolicznoci,
w efekcie czego zagroone zostaj fundamentalne wartoci lub interesy danego
podmiotu, warunkujc podjcie nadzwyczajnych dziaa zmierzajcych do
przywrcenia stanu rwnowagi. Czasy obecne pitrz incydenty
wewntrzpastwowe o fundamencie konfliktowym dotyczce rnych obszarw.
Dotycz one zarwno stosunkw politycznych, jak rwnie spoecznych,
religijnych, kulturowych oraz gospodarczych. Negatywne skutki rozwoju
cywilizacyjnego, wpywu czowieka na przyrod oraz wynik dziaania natury
w coraz wikszym stopniu wpywaj na spoeczestwo, a take na jego
bezpieczestwo. Kryzys wystpuje w kadej dziedzinie ycia czowieka, zatem
2
dotyczy moe nas wszystkich.

1
Sownik wyrazw obcych. Warszawa 1980, s.401
2
A. Gbicz, Moliwo realizacji zada z zakresu zarzdzania kryzysowego przez morski oddzia stray
granicznej. (w:) Paradygmaty bada nad bezpieczestwem. Zarzadzanie kryzysowe w teorii
i w praktyce. Pozna 2013, s.150
247
_______________________________________________________________________________

Rozwaajc na temat zarzdzania kryzysowego, warto rwnie przybliy


znaczenie sowa zarzadzanie.
W ujciu leksykalnym oznacza ono zbir dziaa zmierzajcych do
osignicia okrelonego celu zwizanego z interesem danego przedmiotu
zarzdzania, realizowanych w nastpujcej sekwencji:
planowanie;
organizowanie;
przewodzenie;
kontrolowanie.
3

Zdaniem L.Gociskiego, cao procesu zarzdzania to wieloetapowy


4
proces podejmowania decyzji, natomiast autorzy ksiki Podstawy organizacji
i zarzadzania, A.Czermiski, M.Grzybowski i K.Fico wnosz, i zarzdzanie
naley rozpatrywa dwuaspektowo, mianowicie z punktw widzenia
instytucjonalnego i funkcjonalnego. Zarzdzanie instytucjonalne okrelaj jako
dziaanie przeoonego, zmierzajce do zachowania si podwadnego w sposb
wczeniej zamierzony, natomiast zarzdzanie funkcjonalne definiuj jako
wykonywanie okrelonych czynnoci, niezbdnych do zrealizowania zaoonych
5
wczeniej celw i zada.

Przygotowanie studentw do zarzdzania w sytuacjach kryzysowych


Nieodzowna wiedza oraz predyspozycje do podejmowania decyzji podczas
zarzdzania w sytuacjach kryzysowych, waciwe kompetencje psychiczne oraz
szczeglne uprawnienia zawodowe s podstawowym elementem waciwego
reagowania podczas zagroenia. Obecna sytuacja na wiecie, okrela
powstawanie nowych niebezpieczestw, wynikajcych z wpywu poszczeglnych
nurtw globalizacji. Zagroenie stanowi kataklizmy naturalne, jak rwnie
katastrofy bdce skutkiem dziaalnoci czowieka oraz choroby cywilizacyjne
(stanowice zagroenie dla zdrowia lub ycia czowieka).Tworzc nowe wsplnoty,
ludzie demonstruj swj sprzeciw przeciwko spoecznym efektom globalizacji,
6
czstokro przybierajc form skrajnych ugrupowa przestpczych. Przedmiotem
ich dziaa jest pastwo dobrobytu oraz spoeczno, ktra ogranicza im dostp do
spodziewanego poziomu konsumpcji. Sytuacja ta tworzy argumenty do sytuacji
kryzysowej, a form oddziaywania jest program ukierunkowany na wzbudzanie
wiadomoci ewentualnego zagroenia (napady, rozboje, dziaalno przestpcza
czy terrorystyczna). Do utrzymania waciwego poziomu bezpieczestwa w kraju,
zobowizane jest pastwo wraz z innymi podmiotami zajmujcymi si
bezpieczestwem. Zasadnym wydaje si zatem stwierdzenie, i niezwykle istotne
w kwestii zapewnienia bezpieczestwa jest odpowiednie przygotowanie go do
kompetentnego reagowania w przypadku zagroenia oraz do umiejtnego
zarzdzania w sytuacjach kryzysowych, za co odpowiedzialne s w szczeglnoci
szkoy i uczelnie oferujce edukacj na kierunkach zwizanych
z bezpieczestwem. Szkoy te powinny dooy wszelkich stara, by ich
absolwenci wykazywali najwyszy poziom kompetencji oraz racjonalnoci

3
http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/zarzadzanie;4000464.html (pobrano 7.07.2015 r.)
4
http://www.wkuwanko.pl/ekonomia/ekonomia-zarzAdzanie-%E2%80%93-postawowe-pojecia-i- definic
je_16_444.html (pobrano 10.07.2015 r.)
5
A. Czermiski, M. Grzybowski, K. Fico, Podstawy organizacji i zarzadzania. Gdynia 1999, s. 31
6
G. Sobolewski, D. Majchrzak, Wybrane zagadnienia zarzdzania kryzysowego. Warszawa 2012, s. 7
248
_______________________________________________________________________________

w skrajnych sytuacjach. Ponadto powinni te wykazywa umiejtnoci


i predyspozycje do przeciwdziaania oraz zapobiegania wszelkim zagroeniom,
a take do zarzdzania w sytuacji kryzysowej.

Istota przeprowadzonych bada


Jedn z uczelni zajmujc si problematyk bezpieczestwa jest Wysza
Szkoa Bezpieczestwa. Uczelnia ta charakteryzuje si spoeczn wiadomoci
oaz odpowiedzialnoci za jako i efekty ksztacenia oraz przygotowanie
absolwentw do zawodw zwizanych z bezpieczestwem. Odpowiedzialna jest
zarwno za promocj bezpieczestwa, jak rwnie za kreowanie jego modelu,
ktry realizuje wsppracujc ze rodowiskiem, dla ktrego bezpieczestwo jest
czynnikiem majcym due znaczenie. Dziaania Wyszej Szkoy Bezpieczestwa,
podjte w ramach realizacji zada edukacyjnych zmierzaj do:
podejmowania wsppracy z podmiotami zajmujcymi si
bezpieczestwem czowieka;
realizowania w praktyce edukacyjnej modelowych procedur oraz metod
i technik ksztatowania postaw bezpieczestwa;
ksztacenia w zakresie bezpieczestwa czowieka;
przygotowania czowieka do dziaalnoci zmierzajcej do zapobiegania
zagroe;
przystosowywania propozycji edukacyjnej do wzorcowych rozwiza
w aspekcie ksztatowania bezpiecznych warunkw ycia;
zapewniania najwyszego poziomu jakoci ksztacenia kadr
pedagogicznych, wszechstronnie przygotowanych do promocji
szerokorozumianego bezpieczestwa;
podejmowania nowych inicjatyw i dziaa zmierzajcych do zmian
w praktyce edukacyjnej pastwa w obszarze bezpieczestwa, poprzez
wdroenie nowych rozwiza.
Misj Wyszej Szkoy Bezpieczestwa jest m.in. upowszechnianie
bezpieczestwa publicznego i bezpieczestwa czowieka oraz edukacja
i wychowanie dla bezpieczestwa. Realizowana jest ona poprzez poszerzanie
umiejtnoci praktycznych oraz wiedzy w zakresie spoecznego, edukacyjnego
i ekonomicznego ycia zawodowego absolwentw, jak rwnie poszerzanie
modelu ksztacenia czcego zarwno wiedz, jak rwnie postawy i umiejtnoci
w jednolit jednostk uczelni. Wysza Szkoa Bezpieczestwa, jako uczelnia
ksztacca studentw w aspekcie bezpieczestwa, powinna zadba o ich
najwyszy poziom przygotowania do pracy w instytucjach i przedsibiorstwach
zwizanych z bezpieczestwem, jak rwnie do pracy w administracji publicznej.
Uwzgldniajc zagroenia wystpujce w naszym kraju, naturalne oraz
antropogeniczne, powinnimy wykazywa zdolno radzenia sobie z nimi,
7
powinnimy rwnie zagroeniom tym przeciwdziaa. Szczeglnymi
umiejtnociami w aspekcie prewencji powinny odznacza si osoby funkcyjne
odpowiedzialne za bezpieczestwo na najniszych poziomach administracji
publicznej, w szczeglnoci absolwenci Wyszej Szkoy Bezpieczestwa. Majc na
celu ustalenie, czy na polskich uczelniach programy edukacyjne s adekwatne do

7
N. Moch, Niemilitarna sytuacja kryzysowa- pojcie, istota, identyfikacja. (w:) Paradygmaty bada nad
bezpieczestwem. Zarzdzanie kryzysowe w teorii i praktyce. Pozna 2013, s. 399
249
_______________________________________________________________________________

wyzwa, zagroe i umiejtnoci zapobiegania im, podjto przeprowadzenie


bada zoonych z trzech etapw:
Zbadanie umiejtnoci oraz poziomu wiedzy w zakresie oceny
i przeciwdziaania zagroeniom na poziomie indywidualnym oraz
zespoowym, studenta rozpoczynajcego edukacj w Wyszej Szkole
Bezpieczestwa;
Sprawdzenie poziomu kwalifikacji oraz kompetencji w zakresie oceny
i zapobiegania zagroeniom na poziomie indywidualnym i zespoowym,
studenta koczcego nauk w Wyszej Szkole Bezpieczestwa;
Ocena absolwentw WSB oraz nauczycieli akademickich w miejscu pracy.
W niniejszym artykule przedstawione zostan wyniki pierwszego i drugiego
etapu bada.

Technika przeprowadzonych bada


Metodyka przeprowadzonych bada zmierzaa do uzyskania odpowiedzi na
pytania:
Jaki obszar edukacji oraz jaki system prowadzenia zaj zapewni
waciwy poziom przygotowania Absolwenta WSB do zarzdzania
w sytuacjach kryzysowych?
Jaki poziom gabinetowy moe zagwarantowa jego przeprowadzenie?
Intencj przeprowadzonych bada byo ustalenie poziomu wiedzy (w zakresie
bezpieczestwa oraz zarzdzania kryzysowego) absolwentw Wyszej Szkoy
Bezpieczestwa, jak rwnie zastanowienie si nad moliwoci wprowadzenia
ewentualnych zmian w procesie ksztacenia studentw, zapewniajcych jego
podwyszenie. Badania zrealizowano za pomoc ankiet przeprowadzonych wrd
studentw ostatniego semestru studiw pierwszego stopnia w Wyszej Szkoy
Bezpieczestwa oraz wrd jej absolwentw kontynuujcych edukacj na studiach
drugiego stopnia. Wikszo zagadnie w zasigu blokw badawczych wyraono
w odpowiedzi na pytania:
Jak rozpoznawa?
Jak zapobiega?
Jak reagowa, zarzdza?
Jak przywraca?
Przeprowadzona ankieta odnosia si do zagadnie powizanych zarwno
z zarzdzaniem w sytuacjach kryzysowych, jak rwnie z reagowaniem
w przypadku pojawienia si potencjalnych zagroe. Respondentami byo 555
osb (I etap bada 439 osb, II etap bada 116 osb).

Ankieta
CZ I. Pytania wyboru.
Ankietowanym zadawano nastpujce pytania:
Czy potrafisz wyjani pojcie zarzdzanie?
Czy spotkae/a si kiedy z pojciem kryzys?
Z czym kojarzy Ci si sowo kryzys?
Do jakiej grupy zagroe zaliczyby zagroenia antropogeniczne?
Czy orientujesz si, czym jest zarzdzanie w sytuacjach kryzysowych?
250
_______________________________________________________________________________

Czy masz do czynienia na co dzie z zarzdzaniem w sytuacjach


kryzysowych?
Zaznacz etapy zarzdzania kryzysowego.
Czy wiesz jaki akt prawny reguluje problematyk zarzdzania
kryzysowego?
Czy potrafisz wymieni instytucje zarzdzania kryzysowego?
Czy wiesz kto moe ogosi stan klski ywioowej na terenie kraju?
Ktra z tych instytucji spenia funkcj organu pomocniczego starosty?
Czy wiesz co to jest Centrum Zarzdzania Kryzysowego?
Czy masz wiedz na temat moliwych zagroe w Twoim rodowisku
i otoczeniu?
Czy wiesz kto zajmuje si zarzdzaniem kryzysowym w twoim
miecie/wsi?
Czy uwaasz, e dziaania podejmowane przez wadze miasta/wsi
zapewniaj jego mieszkacom bezpieczestwo?
Kto wedug Ciebie odpowiada za bezpieczestwo mieszkacw?
Czy uwaasz, e podnoszenie samowiadomoci spoeczestwa
lokalnego, sprawna realizacja funkcji informacyjnej ma wpyw na
zwikszone poczucie bezpieczestwa mieszkacw?
Czy bye kiedykolwiek osob poszkodowan w sytuacji zagroenia?
Czy potrafisz odpowiednio zareagowa w sytuacji kryzysowej? (poar,
powd, wypadek drogowy itp.)
Jaki sposb informowania o zagroeniach uwaasz za najskuteczniejszy?
Czy uwaasz, e polskie systemy zarzdzania kryzysowego s
odpowiednio przygotowane?
Co to jest ewakuacja?
Kto jest uprawniony do przeprowadzenia ewakuacji?
Jakie zadania wykonuje PSP oprcz gaszenia poarw?
Czy wiesz jak postpowa w czasie alarmu chemicznego?
Co zrobisz gdyby zauway poar budynku mieszkalnego?
Jedziesz samochodem i nagle zauwaasz, e w przydronym rowie ley
motocykl, a obok niego ley czowiek co robisz?
Stoisz na podwrku i nagle widzisz jak z klatki schodowej wybiega
zakrwawiony czowiek i wzywa pomocy co robisz?
Idziesz przez park i widzisz, e na aweczce ley nieprzytomny czowiek
co robisz?
Czy potrafisz wykona masa serca?
Ile wedug Ciebie naley wykona u dorosego uciskw klatki piersiowej
w czasie masau serca?
Czy potrafisz unieruchomi koczyn grn?
CZE II. Pytania opisowe.
Respondentom zadano nastpujce pytania:
Co to jest Plan zarzdzania kryzysowego?
W jakich instytucjach wykonuje si Plan zarzdzania kryzysowego?
Co to jest infrastruktura krytyczna?
Podaj znane Ci przyczyny sytuacji kryzysowej.
251
_______________________________________________________________________________

Wymie najwaniejsze elementy scenariuszy walki z kryzysem.


Wymie czynnoci postpowania w miejscu zdarzenia:
Na otwartej przestrzeni;
W pomieszczeniu zamknitym;
Podczas wypadku drogowego.
Co powinna zawiera tre meldunku dla sub ratunkowych?
Czynnoci postpowania przy zagroeniach:
Omdlenia;
Zadawienia;
Krwotok.
Jak zachowasz si podczas tych wydarze:
W czasie burzy z wyadowaniami;
Podczas wypadku w grach;
Podczas wypadku nad wod;
Zamania koczyny;
Poraenia prdem.
Co kryje si z pojciem zote cztery minuty?
Co kryje si z pojciem zota godzina?
Jakie czynnoci naley wykonywa podczas dziaa antyterrorystycznych
czy policyjnych?
Co oznaczaj midzynarodowe symbole stosowane podczas zagroe
malowane/rysowane/uoone na dachach, materiale itp. ukadane w duy
wzr, tak by byy dostrzeone ze np. migowca:
I;
II;
F;
Wymie sze ogniw acucha ratunkowego:
Do jakich sub dodzwonisz si wybierajc ten numer telefonu
ratunkowego?
999;
998;
997;
112;
Co wedug Ciebie ma wiksze znaczenie w sytuacjach kryzysowych
teoria czy praktyka?
Czy uwaasz, e na studiach powinno zajmowa si teoretycznymi
i praktycznymi umiejtnociami w celu odpowiedniego reagowania na
sytuacje kryzysowe?
Czego oczekujesz po przygotowaniu do zarzdzania w sytuacjach
kryzysowych w Wyszej Szkole Bezpieczestwa ?
Czy wedug Ciebie Wysza Szkoa Bezpieczestwa przygotowuje
w sposb waciwy do zarzdzania w sytuacjach kryzysowych?
252
_______________________________________________________________________________

Wyniki bada
Tabela nr 1: Pytania Wyboru

I ETAP BADA II ETAP BADA


1.Czy potrafisz wyjani pojcie zarzdzanie?
TAK 57% TAK 81%
NIE 43% NIE 19%
2.Czy spotkae/a si kiedy z pojciem kryzys?
TAK 88% TAK 96%
NIE 12% NIE 4%
3.Z czym kojarzy Ci si sowo kryzys?
x z brakiem dostpu do
x z brakiem dostpu do wody 37% 58%
wody
z wybuchem bomby
z wybuchem bomby atomowej 8% 32%
atomowej
z terroryzmem 10% z terroryzmem 35%
x z naruszeniem stanu
x z naruszeniem stanu rwnowagi 44% 69%
rwnowagi
ze mierci najbliszego czonka ze mierci najbliszego
10% 20%
rodziny czonka rodziny
nie wiem 3% nie wiem 1%
4.Do jakiej grupy zagroe zaliczyby zagroenia antropogeniczne?
militarne 16% militarne 23%
x niemilitarne 33% x niemilitarne 52%
nie wiem 51% nie wiem 25%
5.Czy orientujesz si, czym jest zarzdzanie w sytuacjach kryzysowych?
tak, wietnie si orientuj 4% tak, wietnie si orientuj 34%
tak, ale posiadam tylko oglne tak, ale posiadam tylko
45% 53%
informacje oglne informacje
nie, ale chciabym posiada tak nie, ale chciabym
26% 10%
wiedz posiada tak wiedz
nie, nie interesuje mnie to 25% nie, nie interesuje mnie to 2%
6.Czy masz do czynienia na co dzie z zarzdzaniem w sytuacjach kryzysowych?
x tak, mam 24% x tak, mam 28%
nie mam 47% nie mam 43%
sporadycznie 29% sporadycznie 28%
7.Zaznacz etapy zarzdzania kryzysowego:
sytuacja kryzysowa
sytuacja kryzysowa kryzys
19% kryzys usuwanie 10%
usuwanie skutkw kryzysu,
skutkw kryzysu,
x zapobieganie sytuacji
x zapobieganie sytuacji
kryzysowej sytuacja
kryzysowej sytuacja kryzysowa
60% kryzysowa kryzys 84%
kryzys usuwanie skutkw
usuwanie skutkw
kryzysu
kryzysu
sytuacja kryzysowa
sytuacja kryzysowa usuwanie
21% usuwanie skutkw 5%
skutkw kryzysu
kryzysu
253
_______________________________________________________________________________

8.Czy wiesz jaki akt prawny reguluje problematyk zarzdzania kryzysowego?


tak 9% tak 58%
nie 91% nie 42%
9.Czy potrafisz wymieni instytucje zarzdzania kryzysowego?
tak, potrafi 27% tak, potrafi 72%
nie potrafi 73% nie potrafi 27%
10.Czy wiesz kto moe ogosi stan klski ywioowej na terenie kraju?
tak 76% tak 87%
nie 24% nie 13%
11.Ktra z tych instytucji spenia funkcj organu pomocniczego starosty?
X Zesp Zarzdzania X Zesp Zarzdzania
45% 79%
Kryzysowego Kryzysowego
Departament
Departament Zarzdzania Zarzdzania
19% 4%
Kryzysowego i Spraw Obronnych Kryzysowego i Spraw
Obronnych
Wydzia Bezpieczestwa i Wydzia Bezpieczestwa i
36% 16%
Zarzdzania Kryzysowego, Zarzdzania Kryzysowego
12.Czy wiesz co to jest Centrum Zarzdzania Kryzysowego?
tak 71% tak 89%
nie wiem 29% nie wiem 11%
13.Czy masz wiedz na temat moliwych zagroe w Twoim rodowisku i otoczeniu?
tak, posiadam pen, fachow tak, posiadam pen,
10% 17%
wiedz fachow wiedz
tak, ale jest to wiedza
tak, ale jest to wiedza oglna 56% 77%
oglna
nie, poniewa nikt mi ich nie nie, poniewa nikt mi ich
9% 5%
wskaza nie wskaza
nie, poniewa nie interesuje mnie nie, poniewa nie
25% 0%
to interesuje mnie to
14.Czy wiesz kto zajmuje si zarzdzaniem kryzysowym w twoim miecie/wsi?
tak 44% tak 61%
nie 56% nie 39%
15.Czy uwaasz, e dziaania podejmowane przez wadze miasta/wsi zapewniaj jego
mieszkacom bezpieczestwo?
tak 40% tak 31%
nie 24% nie 16%
trudno powiedzie 36% trudno powiedzie 53%
16.Kto wedug Ciebie odpowiada z bezpieczestwo mieszkacw?
pastwo 26% pastwo 45%
x rzd 17% x rzd 40%
wadze lokalne 26% wadze lokalne 71%
burmistrz/wjt 17% burmistrz/wjt 47%
Pastwowa Stra Poarna 18% Pastwowa Stra Poarna 57%
Policja 23% Policja 67%
Miejskie Centrum Zarzdzania Miejskie Centrum
12% 47%
Kryzysowego Zarzdzania Kryzysowego
inne
inne (jakie?).. 0% 1 wjt
(jakie?).
254
_______________________________________________________________________________

17.Czy uwaasz, e podnoszenie samowiadomoci spoeczestwa lokalnego,


sprawna realizacja funkcji informacyjnej ma wpyw na zwikszone poczucie
bezpieczestwa mieszkacw?
tak 70% tak 80%
nie 7% nie 2%
trudno powiedzie 23% trudno powiedzie 18%
18.Czy bye kiedykolwiek osob poszkodowan w sytuacji zagroenia?
tak 5% tak 21%
nie 63% nie 67%
trudno powiedzie 32% trudno powiedzie 12%
19.Czy potrafisz odpowiednio zareagowa w sytuacji kryzysowej? (poar, powd,
wypadek drogowy itp.)
tak, jestem przygotowany do tak, jestem przygotowany
zareagowania w tego typu sytuacji 50% do zareagowania w tego 54%
kryzysowej typu sytuacji kryzysowej
tak, ale obawiam si
tak, ale obawiam si podj
21% podj jakkolwiek 39%
jakkolwiek reakcj
reakcj
nie, gdy nie zostaem do
nie, gdy nie zostaem do tego tego odpowiednio
29% 7%
odpowiednio przygotowany przygotowany

20.Jaki sposb informowania o zagroeniach uwaasz za najskuteczniejszy?


lokalna telewizja 51% lokalna telewizja 69%
prasa 12% prasa 25%
urzdzenia naganiajce na urzdzenia naganiajce
10% 26%
samochodach na samochodach
telefonia stacjonarna i
telefonia stacjonarna i komrkowa 21% 67%
komrkowa
21.Czy uwaasz, e polskie systemy zarzdzania kryzysowego s odpowiednio
przygotowane?
tak 32% tak 16%
nie 21% nie 29%
trudno powiedzie 47% trudno powiedzie 54%
22.Co to jest ewakuacja?
siowe usunicie obywatela z siowe usunicie
2% 8%
obiektu obywatela z obiektu
X przemieszczanie ludzi,
X przemieszczanie ludzi, zwierzt,
zwierzt, mienia z
mienia z rejonw zagroonych do 90% 100%
rejonw zagroonych do
miejsc bezpiecznych
miejsc bezpiecznych
nie wiem 8% nie wiem 0
23.Kto jest uprawniony do przeprowadzenia ewakuacji
kady, kto zauway
kady, kto zauway zagroenie 24% 67%
zagroenie
X kierujcy dziaem
X kierujcy dziaem ratowniczym 59% 49%
ratowniczym
pracownik ochrony 11% pracownik ochrony 8%
255
_______________________________________________________________________________

24.Jakie zadania wykonuje PSP oprcz gaszenia poarw?


X ratownictwo techniczne 26% X ratownictwo techniczne 85%
X ratownictwo chemiczne 31% X ratownictwo chemiczne 87%
X ratownictwo
X ratownictwo ekologiczne 24% 82%
ekologiczne
X ratownictwo wodne 30% X ratownictwo wodne 92%
ratownictwo
ratownictwo wysokociowe 23% 81%
wysokociowe
nie wiem 5% nie wiem 2%
25.Czy wiesz jak postpowa w czasie alarmu chemicznego?
tak 22% tak 54%
nie 78% nie 46%
26.Co zrobisz gdyby zauway poar budynku mieszkalnego?
x powiadamiam stra
x powiadamiam stra poarn 80% 37%
poarn
przystpuj do gaszenia
przystpuj do gaszenia ognia 10% 30%
ognia
sprawdzam czy nie ma
sprawdzam czy nie ma tam ludzi 18% 32%
tam ludzi
27.Jedziesz samochodem i nagle zauwaasz, e w przydronym rowie ley motocykl,
a obok niego ley czowiek co robisz?
jad dalej 1% jad dalej 0,8%
zwalniam i przygldam si zwalniam i przygldam
2% 4%
zdarzeniu si zdarzeniu
zatrzymuje si i udzielam
zatrzymuje si i udzielam pomocy 40% 37%
pomocy
x zatrzymuje si i
x zatrzymuje si i wzywam pomoc 76% 57%
wzywam pomoc
28.Stoisz na podwrku i nagle widzisz jak z klatki schodowej wybiega zakrwawiony
czowiek i wzywa pomocy co robisz?
oddalam si z miejsca
oddalam si z miejsca zdarzenia 4% 0
zdarzenia
x udzielam pomocy 69% x udzielam pomocy 54%
x wzywam fachow
x wzywam fachow pomoc 27% 46%
pomoc
29.Idziesz przez park i widzisz, e na aweczce ley nieprzytomny czowiek co
robisz?
nie zwracam uwagi i id
nie zwracam uwagi i id dalej 6% 1%
dalej
x podchodz i sprawdzam czy x podchodz i
60% 45%
oddycha sprawdzam czy oddycha
x wykonuj masa serca 26% x wykonuj masa serca 16%
x wzywam fachow
x wzywam fachow pomoc 8% 38%
pomoc
30.Czy potrafisz wykona masa serca?
tak 82% tak 88%
nie 18% nie 12%
256
_______________________________________________________________________________

31.Ile wedug Ciebie naley wykona u dorosego uciskw klatki piersiowej w czasie
masau serca?
15-25 uciskw klatki piersiowej 15 25 uciskw klatki
6% 4%
i 2 wdechy piersiowej i 2 wdechy
x 30 uciskw klatki piersiowej x 30 uciskw klatki
81% 96%
i 2 wdechy piersiowej i 2 wdechy
nie wiem 13% nie wiem
32.Czy potrafisz unieruchomi koczyn grn?
tak 80% tak 83%
nie 20% nie 17%
rdo: Opracowanie wasne

Tabela nr 2: Pytania opisowe

I ETAP BADA II ETAP BADA


1.Co to jest Plan zarzdzania kryzysowego?
Prawidowe odpowiedzi: 18% Prawidowe odpowiedzi: 77%
2.W jakich instytucjach wykonuje si Plan zarzdzania kryzysowego?
Prawidowe odpowiedzi: 10% Prawidowe odpowiedzi: 67%
3.Co to jest infrastruktura krytyczna?
Prawidowe odpowiedzi: 10% Prawidowe odpowiedzi: 69%
4.Podaj znane Ci przyczyny sytuacji kryzysowej
Prawidowe odpowiedzi: 28% Prawidowe odpowiedzi: 74%
5.Wymie najwaniejsze elementy scenariuszy walki z kryzysem
Prawidowe odpowiedzi: 14% Prawidowe odpowiedzi: 62%
6.Wymie czynnoci postpowania w miejscu zdarzenia: Na otwartej przestrzeni
Prawidowe odpowiedzi: 2% Prawidowe odpowiedzi: 50%
Wymie czynnoci postpowania w miejscu zdarzenia: W pomieszczeniu zamknitym
Prawidowe odpowiedzi: 2% Prawidowe odpowiedzi: 48%
Wymie czynnoci postpowania w miejscu zdarzenia: Podczas wypadku
drogowego
Prawidowe odpowiedzi: 15% Prawidowe odpowiedzi: 53%
7.Co powinna zawiera tre meldunku dla sub ratunkowych?
Prawidowe odpowiedzi: 62% Prawidowe odpowiedzi: 72%
8.Czynnoci postpowania przy zagroeniach: Omdlenia
Typowe objawy 47% Typowe objawy 71%
Jak reagowa? 41% Jak reagowa? 71%
Czynnoci postpowania przy zagroeniach: Zadawienia
Typowe objawy 53% Typowe objawy 61%
Jak reagowa? 47% Jak reagowa? 63%
Czynnoci postpowania przy zagroeniach: Krwotok
Typowe objawy 39% Typowe objawy 60%
Jak reagowa? 47% Jak reagowa? 61%
9.Jak zachowasz si podczas tych wydarze?: W czasie burzy z wyadowaniami
Prawidowe odpowiedzi: 50% Prawidowe odpowiedzi: 68%
Jak zachowasz si podczas tych wydarze?: Podczas wypadku w grach
Prawidowe odpowiedzi: 44% Prawidowe odpowiedzi: 69%
257
_______________________________________________________________________________

Jak zachowasz si podczas tych wydarze?: Podczas wypadku nad wod


Prawidowe odpowiedzi: 40% Prawidowe odpowiedzi: 68%
Jak zachowasz si podczas tych wydarze?: Zamania koczyny
Prawidowe odpowiedzi: 31% Prawidowe odpowiedzi: 69%
Jak zachowasz si podczas tych wydarze?: Poraenia prdem
Prawidowe odpowiedzi: 32% Prawidowe odpowiedzi: 66%
10.Co kryje si z pojciem zote cztery minuty?
Prawidowe odpowiedzi: 41% Prawidowe odpowiedzi: 60%
11.Co kryje si z pojciem zota godzina?
Prawidowe odpowiedzi: 27% Prawidowe odpowiedzi: 38%
12.Jakie czynnoci naley wykonywa podczas dziaa antyterrorystycznych czy
policyjnych?
Prawidowe odpowiedzi: 15% Prawidowe odpowiedzi: 28%
13.Co oznaczaj midzynarodowe symbole stosowane podczas zagroe
malowane/rysowane/uoone na dachach, materiale itp. (ukadane w duy wzr, tak
by byy dostrzeone z np. migowca:
Prawidowe odpowiedzi: 0% Prawidowe odpowiedzi: 6%
14.Wymie sze ogniw acucha ratunkowego:
Prawidowe odpowiedzi: 5% Prawidowe odpowiedzi: 19%
15.Do jakich sub dodzwonisz si wybierajc ten numer telefonu ratunkowego?
999 100% 999 100%
998 100% 998 100%
997 100% 997 100%
112 71% 112 94%
16.Co wedug Ciebie ma wiksze znaczenie w sytuacjach kryzysowych teoria czy
praktyka?
przede wszystkim teoria 4% przede wszystkim teoria 1%
przede wszystkim
przede wszystkim praktyka 29% 21%
praktyka
zarwno