Vous êtes sur la page 1sur 83

KTABEV

Osmanl Tarih Kaynaklar, 6

Yaymlayan
Mehmet Var

Editr
Erol ZVAR

Kapak
Minyatr 522 75 22

Dzen
Bidaye

Bask - Cilt
al Ofset

Temmuz 2003
stanbul

ISBN 975-7321-6403-06-3

KTABEV a t a l e m e Sok. N o : 5 4 / A C a a l o l u - S T A N B U L
Tel: (0212) 512 4 3 28 -511 21 43 Faks: 513 77 26
FATH SULTAN MEHMED

KNNNME-1
L- OSMAN
(Tahlil ve Karlatrmal Metin)

Hazrlayan
Abdiilkadir Z C A N

KTABEV
indekiler

Yaynevinin Sunuu VII


nsz IX
Giri XI
I. Kanunnme-i l-i Osman'n Shhati Meselesi XI
H. Kaynaklar XIX
IH. Muhtevs ve slbu XXI
IV. Nizm- lem in Karde Katli Meselesi XXI
V. Tesirleri XXXIV
VI. Kaynak Deeri ve Sonu XXXV
BBLYOGRAFYA XXXVII
KNNNME- L- OSMAN (Metin) 1
Bb- Evvel: Mertib-i A'yn ve Ekbir Beyndadur 5
Bb- Sn: Umr- Saltanata Mte'allk Tertib y
Beynndadur 15
Bb- Slis: Ahvl-i Ceryim ve Ehl-i Mansba Ta'yn Olunan
Mahslt ve Elkblar Beynndadur 19
Ve Cmleye Elkb Byle Yazla 22
NDEKS 27
LGATE 35
Bedyp 'l-vekyrdeki Knnnme-i l-i Osman sureti
(Tpkbasm) 47
Yaynevinin Sunuu

Evrensel ve insan bir merak konusu olarak tarih, fert ve cemiyetle-


rin gemiten gelecee doru akp tkenen dnya hayatnda bir an mola
vererek iinde bulunduklar zaman anlamak konusunda kendilerine ha-
zrladklar bir yol az gibidir. Bu adan bakldnda tarih, insanolu-
nun dnyadaki varoluunu kurgulamasnda, anlamlandrmasnda veya ta-
nmlamasnda kanlmaz olarak yz yze geldii ya da gelmek zorunda
olduu bir uratr. Bundan dolay bu ura alan, adna tarihiler denen
sadece muayyen bir zmrenin dikkatini ve zamann sarf ettii bir meslek
ya da bo zamanlarn deerlendirildii bir elence deildir. Eer byle
dnlrse, sz gelii inaatln insan hayatna daha faydal olduu-
nun kabul gerekecek ya da katma deer retmesinden dolay inaatl-
n, lkenin milli gelirine tarihilikten daha fazla katkda bulunduu iddia
edilebilecektir. Faydallk mlhazas bir kenara, sadece bir meslek ya da
i kolu diye deerlendirilirse tarihin, kendisiyle uraan tarihilerin varl-
n da toplum nezdinde meru klmada zorlanaca da aikrdr. phe-
siz tarih, byle dnlmemeli ya da deerlendirilmelidir.

Bat medeniyeti iinde tarih; Eski Yunan ve Roma dneminde fel-


sefe ve iirin glgesinde kalm; Ortaada -tarih d bir peygamberlik
akidesinden mtevellit- unutulmu; modern zamanlarda ise, nceleri p-
heli hikyeler dizisi olarak gadre uram; bilahare pizitivizmin gzeti-
minde raklk geirmi; nihayet ondokuzurcu yzyln sonu ve yirminci
yzyln balarndan itibaren rtn ispata balamtr.

slm medeniyetinde ise tarih, Eski Hind ve ran nasihat gelenei-


nin de katklaryla ncelikle bilgi deeri asndan ziyade nasihat-t-ib-
ret nazar ile ele alnm; Abbas dneminde usul-i hadisin cerh ve tadili
ile imtihandan gemi; Abbas sonras dnemde bilgi deeri asndan en-
vanteri karlm; Osmanl ile beraber de pratik ve pragmatik taraf ina
edilmitir.

Bilimsel bir aratrma ve inceleme alan olarak tarihin batda ver


Trkiye'de tarih sahnesine k, dier disiplinlerin aksine hemen hemen
e zamanldr. Ulus-devletlerin ortaya k ile tarihin kitlelerin ilgisine
VIII Kanunnme-i l-i Osman

sunulmas, okullarda bir ders olarak tedrisi ve siyas bir meruiyet arac
olarak kullanm arasndaki karlky ilikiler, getiimiz yzylda btn
dnyada olduu gibi Trkiye'de de modern/bilimsel tarih aratrmalarnn
douuna, hzna ve cesaretine tesir etmitir.

Trkiye'de cumhuriyet dnemi boyunca genelde tarih ve zelde


Osmanl tarihi sahasnda yaplan aratrmalarn seviyesinin, dier sosyal
bilimlerde yaplan aratrmalarla mukayese edildiinde, muhtelif kriterler
asndan, daha iyi bir konumda olduu sylenebilir. Ne var ki bu konu-
mun, tatmin edici ve istenilen dzeyde olmad erbabnca dile getirilen
bir husustur.

Trkiye'de tarih aratrmalarnda gzlenen en nemli skntlardan


biri, orijinal, birinci elden kaynak eserlerin henz btnyle tam bir en-
vanterinin karlamam olmasnn yannda, bilinen, mehur kaynak eser-
lerin de hem tarih merakllarna hem tarih aratrmaclarna hizmet edecek
ekilde ilm usuller dairesinde nerinin tamamlanamam olmasdr. Tr-
kiye'de Osmanl tarihine kaynak tekil edecek tarih eserlerin, kronikle-
rin, monografilerin, hatralarn ve belge koleksiyonlarnn neriyat konu-
sunda bugn mtevaz admlarla da olsa bir hayli yol alnmtr. Ne var ki
ilm usullerle neredilmeyi bekleyen eserlerin yannda yaynlanm olan-
larn nispeti pek azdr.

Trkiye'de sz edilen trden eserleri, ilm adan tatmin edici d-


zeyde nere hazrlamann zorluu ve azl yannda, bir de bu eserlerin ya-
ynlanmas ve datlmas konusunda karlalan zorluklar, aslnda sade-
ce tarihilerin nn kesmemekte, ayn zamanda dolayl olarak sosyal bi-
limlerin muhtelif branlarnda alan ilim adamlarnn da retkenlikleri-
ne menfi tesirde bulunmaktadr. Bu hlde, bahsedilen kaynak eserlerin
ciddiyetle ve ilm usuller dairesinde neredilmesi, Trk ilim ve kltr ha-
yatna ilm bir katk anlamna gelecektir.

KTABEV, Osmanl Tarihi Dizisi'yle, kaynak zellii tayan


eserlerin bir ksmnn mesuliyetli bir i olan nerini hedeflemektedir.
Bugne kadar kan ve bundan sonra kacak olan eserlerle, KTABE-
V, zerine dtne inand bir vazifeyi mtevaz llerde yerine
getirmekten kvan duymaktadr.
ONSOZ

Trkler'in tarih yazmaktan ok tarih yaptklar, hem Osmanl nce-


si hem de Osmanl Trkleri iin bir dereceye kadar dorudur. Zira ilk Os-
manl kronikleri kurulutan 150 yl kadar sonra kaleme alnm, bu eser-
lerde de hemen sadece siyas ve asker olaylara yer verilmitir. Devletin
idaresi, asker ve ilmiye tekilt gibi konular hakknda bilgi edinmek is-
teyenler, anlan eserlerin satr aralarnda bulabilecekleri krnt bilgilerle
yetinmek zorundadrlar. Bu hususlarla ilgili kaynaklarn XVI. yzyl son-
larndan itibaren ortaya kmas ise tamamen devlet bnyesindeki bozuk-
luklarla ilgilidir.

Bu bakmdan Fatih Sultan Mehmed'in son zamanlarnda hazrlan-


d anlalan Kanunnme-i l-i Osman'n tarih kayna olarak, mstes-
na bir yeri ve nemi vardr. Zira bu eserde, stanbul'un fethiyle kuruluu
tamamlanan ve gelime dnemine giren Osmanl Devleti'nin protokol ku-
rallar, saltanat eairi, baz sular ve cezalar ile devlet ricali iin resm hi-
taplarda kullanlan elkab rnekleri ilk defa bir araya getirilmi bulunmak-
tadr. Bu bakmdan Kaunnme-i l-i Osman daha nce, bata Fuad Kp-
rl olmak zere, smail Hakk Uzunarl, Halil nalck ve teki arat-
rclar tarafndan sk kullanlan bir eser, hatta devlet tekilt iin vazge-
ilmez kaynaklarn banda yer almtr.

Ancak, eserin tek nsha oluu ve bunun da yurt dnda bulunuu,


shhati hakknda baz phelerin domasna sebep olmutur. Buna, Fatih
Sultan Mehmed'i karde katlinin kanunlatrcs thmetinden kurtarmak
isteyenlerin de eklenmesiyle, son zamanlarda Kanunnme-i l-i Os-
man'n shhati ve kaynak deeri tartlr hale gelmitir. 1980'li yllarn
balarnda, asl Rusya'da bulunan ve 1961 ylnda Moskova'da yaymla-
nan bir Osmanl kroniinin (Bedyii'l-vekyi) mndericatmdaki Kanun-
nme metni dikkatimizi ekmiti. Yaptmz aratrmalar, 1982 ylnda
X Kanunnme-i l-i Osman

Fatih Sultan Mehmed'in 500. lm yl hatrasna ithaf edilen bir dergide


"Fatih'in Tekilt Kanunnamesi ve Nizm- lem in Karde Katli Me-
selesi" adyla yaymlanm idi. Bu almamzdan sonra hakkndaki tart-
malar azalan Kanunnme, daha sonra iki defa daha yaymland. Prof. Dr.
A. Akgndz ve Prof. Dr. M. Tulum tarafndan yaplan bu neirlerde sa-
dece Bedyi" 'l-vekyi'deki metin kullanldndan yer yer yanl ve ek-
siklikler bulunmaktadr.

Bu bakmdan, aratrclara mmkn mertebe eksiksiz bir metin ve-


rebilmek ve daha kolay ulamalarn salamak iin, Kanunnme-i l-i
Osman' tekrar ele aldk ve kitaplatrmaya karar verdik. Bu hususta de-
erli talebelerimin ve mesai arkadalarmn, zellikle Mesut Aydmer'in
nemli rol oynadn belirtmek isterim. Bu neirde, Kanunnme'nin sh-
hati ve karde katli meselesiyle ilgili olarak yeni elde ettiimiz bilgiler de
bulunmaktadr. Karlatrmal metin tesis edilirken, Kanunnme'nin Be-
dyiti 7-vekyi'deki varak numaralar verilmitir. Yeri geldike aklayc
bilgiler ilave edilmi, keli parantez iinde bariz iml hatalarnn dzel-
tilmesine allm, nsha farklar dip not olarak gsterilmitir. BV, Be-
dyul-vekyf deki; TE ise Trih-i Osmn Encmeni Mecmuas'ndaki
metinlere delalet etmektedir. Mehmed Arif nerindeki ifade ve fazlalklar
daha doru ise metne alnm, deilse sra numaras verilerek metnin al-
tnda gsterilmitir. Kelime ve ibare fazlalklar iin +, eksiklikleri iin -
iaretleri kullanlm, tarih kayna olduu dnlerek metin tesisinde
basit bir transkripsiyon uygulanmtr. Gzel bir tevafuk olarak stan-
bul'un fethinin 550. ylma rastlayan bu almamzn aratrclara fayda-
l olmasn dileriz.

Prof. Dr. Abdlkadir ZCAN


GR

29 Mays 1453 tarihinde Dou Roma (Bizans) mparatorluu'nun


merkezi stanbul'u almasyla Osmanl kroniklerinde "Eb'l-feth", fakat
daha yaygn olarak "Fatih" unvanlaryla anlan II. Mehmed, Osmanl
Devleti'ni ok uluslu bir imparatorluk ve saltanat haline getirmekle
kalmam, bu cihan devletinin tekilt ve terifat kaidelerini ilk defa
bir mecmuada toplatmakla, bir kanun adam olarak da tarihlere ge-
mitir 1 .

I. Knnnme-i l-i Osman'n Shhati M e s e l e s i :


Knnnme-i l-i Osman kuruluundan beri Osmanl Devleti'nde
cri olup, o zamana kadar tedvin edilmemi kanunlarn 2 derlennesiyle
teekkl etmi ve kk baz teferruatlarla yzyllarca bu devletin teki-
lt, terifat ve messeselerinde yrrlkte kalm bir eserdir. Bu bakm-
dan byk nem tayan ve Viyana Mill Ktphanesi'nde bulunan
nshasna dayanlarak Mehmed Arif Bey tarafndan Trkiye'de ilk defa

1
Fatih, ayrca yrklere dair kk bir kanun ile, eitli vergi Ye gmrk kanunlarndan m-
rekkep bir rey ve ceza kanunnmesi daha derletmi olup, bu eser Friedrich von Kraelitz
(Mitteilungen zur osmanischen Geschichte, I, Wien 1921, 13-48), ondan naklen mer Lt-
fi Barkan (XV. ve XVI. Asrlarda Osmanl mparatorluunda Zira Ekonominin Hukuki ve
Mal Esaslar, Kanunlar, I, stanbul 1943, s, 387-395) ve A, Akgndz tarafndan (Osman-
l Kanunnmeleri, I, 346 vd.) tarafndan neredilmitir. Bunlarn dnda, Knn- Kitbet-i
Vilyet adyla bir Tapu-Tahrir Kanunnmesi, htisb Kanunnmesi ve bir Darbhne Kanun-
nmesi hazrlatan Ftih'in ayrca eitli sancaklara ait birok yasaknme ve kanunnmeler
hazrlatt da bilinmektedir (geni bilgi iin bk. Akgndz, ad geen eser, gst. yer).
2
Usl, nizam ve kaide mnalarna gelen kanun kelimesi muhtemelen Greke olup, Arapa'ya
gemi ve kavnn eklinde cem'i de yaplmtr (Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklope-
disi (DA), XXIV, 323-324.
XII Kanunnme-i l-i Osman

Trih-i Osman Encmeni Mecmuas (TOEM) ilvesi olarak (stanbul


1330) neredilmi olan bu Kanunnme'nin, son yllarda tamamnn uy-
durma olduu 3 veya bir ksmnn sonradan yazlp Fatih'e izafe edildii 4
yolunda neriyat yaplm ve eserin shhati hakknda baz pheler do-
mutur. Ancak, baz Osmanl kroniklerindeki imalar ve asl nemlisi yeni
bir nshann bulunmas Mehmed Arif Bey'in, Kanunnme'nin Fatih'in
son yllarnda devrin veziriazam Karaman Mehmed Paa (. 1481) za-
mannda tertip edilmi olabilecei 5 kanaatini teyit etmektedir.

Trih-i Eb'i-feth mellifi Tursun Bey, Ftih'in son seferine k-


masnda Veziriazam Karaman Mehmed Paa'nm rolnden bahsederken,
onun "kmil ve zrek vezh" olduunu 6 sylemekte; Kemalpaazde ise,
"rnekr tezvirde b-nazrdi. ehriy- cihnun inn- ihtiyar anun elinde
olman, yn-i saltanata ve kavnn-i emrete uymaz ok bid'at vaz' it-
mi id'1 diyerek onu ar bir ekilde tenkit etmektedir. lk sekiz padia-
hn devirlerini, II. Bayezid'in emriyle kaleme alm olduu Het Bihit
adl eserinde anlatan dris-i Bitlisi 8 (. 1520), her hlde Osmanl devlet
tekiltn kitabnda ayr bir blm altnda deerlendiren ilk tarihidir. d-
ris'in Osmanl devlet tekilt bahsini Ftih devrini anlatt yedinci
deftere tahsisi, tesadfi olmayp bu devrin kanunlatrma ve tekiltlanma
hareketlerinin bir ifadesidir. Hatt Knnnme-i l-i Osman'n muhteva-

3
Ali Himmet Berk, stanbul'un Be yznc Fetih Yldnm Mnsebetiyle Byk Trk
Hkmdar, stanbul Ftihi Sultan Mehmed Han ve Adalet Hayat, stanbul 1953, s.142-
148.
4
Konrad Dilger, Untersuchungen zur Geschichte des Osnanischen Hofzeremoniells im 15.
und 16. Jahrhundert, Mnchen 1967, s. 34 vd.
5
Mehmed Arif Bey, Kanunnme'y\ nerederken yazm olduu nszde (s. 6), eserin
882/1477'den sonra yazlm olabilecei kanaatini belirtmitir.
6
Trih-i Ebul-feth (nr.. Mertol Tulum), stanbul 1977, s. 182.
7
Tevrih- l-i Osman,VII. Defter (nr. erafettin Turan), Ankara 1957, s. 531 vd. kpa-
azde ise Karaman" Mehmed Paa'nm pek ok vakf bozup tfmra evirmesini ar bir dil-
le tenkit etmektedir (Tevrih-i l-i Osman, stanbul 1332, s. 192); Mecd'nin akayk Ter-
cmesinde de (nr. Abdlkadir zcan, stanbul 1989, s. 150) bu ztn Dvan tekilatndaki
faaliyetlerine iaret olunmaktadr.
8
Hayat ve eseri iin bk. D A. XVII, 271-273; XXI, 485-488
Shhati Meselesi XIII

ul smdan ilk bahseden mellif, l deil dris-i Bitlis'dir 9 . Bu eserde bulu-


y. nan aadaki alnt meseleye biraz daha aklk getirmektedir. Zira olu
j4 ehzade Ahmed'i yerine halef seen II. Byezid, "rf ve det mcebince
5. ve rna'hdknna gre hareket ederek veliahd nasb itdim" derken 1 0 , k-
ni t eyler iin kullanlan mahud kelimesiyle babasnn kanununa imada bu-
jn lunmaktadr.
a
" Bz tenkitlerine ramen Het Bihf den geni lde faydaland
anlalan Gelibolulu l Mustafa Efendi ise "Eb '1-feth knlarmdan"
k. aka bahsetmi ve Knnnme-il-i Osman'n muhtevasn, fakat yap-
;n t ilvelerle daha mufassal olarak eserine dercetmitir 1
se
> XVII. yzyln ilk eyreinde yazlm olan Trih-i Sf daki 1 2 , "D-
l e
d vn- biilend-eyvn- Osman essn ol Sultn- ma'delet-unvnm fikr-i
lt
~ metni te'ss ti te'kd idp, bnyn- erkn- evket saltanat re'y-i mii-
?a~ bnini te'yd teyd irdi" 13 ve; "Kadiaskerler arzndan kdkda vez-
"t ria 'zam ve ir vzerya tevakkuf itmeleri bunlarn knnuduf'14 gibi if-
let deler ile, XVIII. yzyln ilk eyreinde yaayan Osmanzde Tib'in (.
W- 1724) Karaman Mehmed Paa hakkndaki; "Hl dstru '1-amel olan ka-
"ci vnn-i nfi'anm ekseri netfce-i tedbr-i isbet-pezridif'15 szleri, Os-
ma
va-
9
Het Bihit, Nuruosmaniye Ktp., nr. 3209, varak' (vr.) 358a vd.
10
dris-i Bitlisi, Het Bihit, Nuruosmaniye Ktp., nr. 3209, vr. 623b vd.
11
frt Knhii'I-ahbr, stanbul niversitesi Ktp., TY. 5959, vr. 88a vd.
12
[42- Tuhfetu'l-ahbb adyla da bilinen bu eserin mellifi, 1287'de stanbul'da yaplan tab'nda
tasrih edilmemi, ancak Osmanl Mellifleri (I, 347), Trkiye Tarih Yaynlar Bibliyograf-
, /5 yas (stanbul 1959, s. 6), zahl Osmanl Tarihi Kronolojisi (stanbul 1972, III, 59) ve S-
miha Ayverdi'nin Edebi ve Manevi Dnyas inde Fatih (stanbul 1953, s. 151, 275) vs.
serin gibi baz eserlerde Takprizde Kemaleddin Efendi'ye ml edilmi ve ktphane fileri-
ne de bu ztn adyla gemitir. Ancak mellifin, kendisinden, III. Murad devri eyhlis-
lmlarndan Bostanzde Mehmed Efendi'nin olu olarak (s. 83-84) bahsetmesi ve I. Ah-
kpa- med devrindeki kendi kazaskerliini zikri, (s. 9-10) Trih-i Sf m Bostanzde Yahya Efen-
r dil- di tarafndan kaleme alndn kesinletirmektedir. Bu hususta daha geni bilgi iin bk.
jer. Necdet Sakaolu, Duru Tarih, stanbul 1978, s. 10-14.
13
daki Trih-i Sf, stanbul 1287, s. 45.
14
ayn eser, s. 50.
15
Hadikat'l-vzer, stanbul 1271, s. 14.
XIV Kanunnme-i l-i Osman

manii devlet tekiltnn ilk defa Ftih tarafndan ve Karaman Mehmed


Paa'mn sadretinde esasl bir ekilde ele alnp, bir risale eklinde tedvin yjn
edildiinin ak delilleridir. Bu husus, dnem hakknda yaplm baz mo-
nografik almalarla da teyit edilmektedir 16 .
dar tel
Zamanndaki ilmiye tarikinin bozulduunu gren III. Murad, rekse ]
157'7'de devrin veziriazam Sokullu Mehmed Paa'ya gnderdii bir fer- zannr
manda, "Hlen tark- ulemya hayli ihtill nz olup, knn- kadm Sul- hann
tn Mehemmed-i Gzzammndaki gibi gzedilp zammmzda dahi ah- [u|li K
sen olmak murdmdr..."11 derken, yine Fatih devrinin kanunlatrma ha- kyi22
reketlerine k tutmaktadr 18 . Kanunnmede, kaptamderyada hi sz muten
edilmemesi ve bir Arz Odas ile Has Oda insndan bahsi ise, eserin F- Ftih !
tih devrinde tertiplendiinin ikr delilleridir. Zira, bu padiah zamann- tertip (
da Osmanl Devleti'nin sadece kk bir deniz gc bulunduundan eser- r a k j)^.

de Kaptanpaalk messesesinden bahsedilmemesi tabidir. Gelibolu'da di, ad


bulunan bu kk donanma Gelibolu sancak beyinin idaresinde idi 1 9 . Arz ve

Odas da ilk defa Ftih tarafndan in edilmitir. O zamana kadar Divn- Knn
Hmyn toplantlarna bizzat padiahlar bakanlk ettii hlde, Fatih'in m

son zamanlarnda bu iin veziriazama brakld ve toplantnn sonunda, sancs


Arz Odas'nda hkmdara bilgi verilmeye baland anlalmaktadr. tahrri
Ancak, bu arz hakknda kesin kaidelerden bahsedilmemesi, II. Meh- Dvan-
med'in o zamana kadar Divan toplantlarna bakanlk ettiini akla getir- nslac
mektedir 20 . makta<

tinsah
16
Fraz Babitger, Mahomet IILe Conqurant et son temps (1432-1481), Paris 1954, s. 443,
520-521; Halil nalck, Mehmed II, A VII, 512; ehabeddin Tekinda, Mehmed Pa-
2
a, Karamam, A VII, 589. 1 Meh
17
Babakanlk Osmanl Arivi, Mhimme Defteri, nr. 31, s. 143'ten naklen smail Hakk 22 g s e r j
Uzunarl, Osmanl Devletinin lmiye Tekilt, Ankara 1965, s. 241-242. ci cil
18
Nitekim Gelibolulu l de Ftih iin: "Egeri ecdd- izmmdan Yldrm Byezd s ta
Han 'dan kendlere gelince vki olan b an-kirm bu kavnmin bir mkdrm icr buyur- kova
mular, lkin bi't-temm tertib ii ihtimm ve ihtitm niyyeti gy ki Eb '1-feth merhumun hazr
23
mesbt defterine ta'lk fa/m;ss-/a/'demektedir (Knh'l-ahbr, vr. 86b). Bedi
19
M. Fuad Kprl, Bizans Messeselerinin Osmaizl Messeselerine Tesiri (hr. Orhan F. lirm
Kprl), stanbul 1981, s.71 ; Ahmet Mumcu, Hukuksal ve Siyasal Karar Organ Olarak z de

Divan- Hmayun, Ankara 1976, s. 54. Bey'


24
Mumcu, ayn eser, s. 13!. ayn
Shhati Meselesi XV

Endarn denilen Saray okulunun sonuncu mertebesi olan Has Oda'nn


da yine Fatih zamannda kurulduu malumdur 21 .
Bu pheler daha ziyade, Knnnme-i l-i Osman'n imdiye ka-
dar tek nsha olarak gnmze intikal etmi olduu, gerek arivlerde ge-
rekse kroniklerde veya mstakil olarak bir baka nshasnn bulunmad
zannndan ileri gelmekte idi. Gerekten imdiye kadar Viyana'daki ns-
hann dnda baka bir Kannnme metninin varl ilim dnyasnn me-
hul idi. Halbuki Koca Mverrih Bosnal Hseyin Efendi'nin Bedyi '1-ve-
kyi22 adl umm trihinde Kanunnme' nir Viyana nshasna gre daha
mutena bir metninin bulunmas artk bu pheleri ortadan kaldrmakta,
Ftih Sultan Mehmed tarafndan bir tekilt ve terifat kanunnmesinin
tertip edilmi olduunu kesinletirmektedir. Uzun yllar reislkttab ola-
rak Dvn- Hmyn hizmetinde bulunmu bir kimse olan Hseyin Efen-
di, ad geen tarihini bu hizmetten mtekaid olduktan sonra kaleme alm
ve 1054/1644 ylnda, yani hayatnn son senelerinde tebyiz etmitir 23 .
Knnnme-i l-i Osman metni, eserin ikinci cildinin 277b-283b varak-
lar arasnda bulunmaktadr. Mellif, eserin, Fatih'in emriyle zamann ni-
ancs Leyszde Mehmed Efendi tarafndan bb hlinde tedvn ve
tahrr edildiini belirttikten sonra, 1022/1613-14 ylnda reislkttab iken
Dvan- Hmyun'da mazbut suretini grdn ve o zaman, bu resm
nshadan yapt istinsah bilhre Bedyi'l-vekyi'e dercetiini yaz-
24
maktadr . Bosnal Hseyin Efendi'nin verdii metin 1029/1620'de is-
tinsah edilen Viyana nshasna gre daha eski ve daha shhatli olup, ok

21
Mehmet pirli, "Enderim", DA, XI, 186
22
Eserin Leningrad AsyaMzesi'ndeki ikinci cildi ile Viyana Mill Ktphnesi'ndeki birin-
ci cildi, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birlii Bilim Akademisi Asya Halklar Enstit-
s tarafndan, Dou Halklar Edeb bidelerinin 14. byk serisi olarak 1961 ylnda Mos-
kova'da baslmtr. Metni bir girile A.S. Tveritinova, fihrist ve indeksi ise . Y. Petrosyan
hazrlamtr. Burada kaynak olarak bu neir kullanlmtr.
23
Bedyiii'l-vekyi, vr. 2a. Mellif, eserini telif ederken dris-i Bitlis'ye iktid ettiini be-
lirtmi (2b) ve Het Bihit'ten geni lde istifade etmise de, kpaazde, Neri, Tc-
zde Cafer elebi, Cellzde, Hoca Sadeddin Efendi, Nev' (Netyicii'l-fiinn.,) ve Koi
Bey'de de nakillerde bulunmutur.
24
ayn eser, 277a-b.
XVI Kanunnme-i l-i Osman

yerde onun eksiklerini tamamlamakta, ifde bozukluklarn ve yanllar-


n 25 dzeltmektedir.

Gerekten, TOEM ilvesi olarak neredilen Kanunnme'rim Bed-


yiti 7-vekyi'deki metne gre eksik, birok iml hatlar, ifde bozukluk-
lar ve bz yanllklarla malul olduu tespit edilmi ve bu nerin kulla-
nlmasnn mahzurlu olduu kanaatine varlmtr. Bu hususta daha
ak bilgi vermek iin ikisi arasnda yaplan karlatrmadan elde edilen
tipik misaller aada gsterilmitir.

Bedyi'l-vekyi (V)'deki metne gre TOEM de neredilen Vi-


yana nshasnn (TE) tipik baz eksik ksmlar unlardr:

Bizzat rikb- hmyuna arz etme yetkisine sahip olanlar zikredilir-


ken, bata vzernm da (jBV, 278b) onlardan olduu, TE, s. 13'de belirtil-
memi..

Ktiblerin mertebeleri verilirken ruznmeci ile mukabeleci arasnda


sipahiler ktibinin ( B V , 279b) bulunduu TE, 18'de belirtilmemi..

Yenierilere her yl verilecek ukanm lciverd rengi, balarna sara-


caklar astarn altar zira ve yayabalara verilecek ukanm beer zira
(BV, 280b) olduu TE, 22'de belirtilmemi..

Saltanatla ilgili kaideler verilirken, "Ve nigr el pmek kn-


nurndu" sadece TE'de mevcut olup, BV, 281a'da belirtilmemi..

Ba defterdarn doksan bin ake ile mtekaid (BV, 282a) olduu,


TE, 29'da belirtilmemi..

..ve kadlarn imza hakk olarak on iki ake alacaklar (BV, 282b)
TE, 29'da belirtilmemitir.

Viyana nshasndaki (TOEMdeki metne gre) yine tipik baz ifa-


de dklkleri ise aadadr:

25
Nitekim bu bozukluklar M. Fuad Kprl tarafndan da dile getirilmitir (Bizans Messe-
selerinin Osmanl Messeselerine Tesiri (nr. Orhan F. Kprl), stanbul 1981, s. 39.
Shhati Meselesi XVII

Mal defterdarlarnn mertebesi belirtilirken "alt kerre yz bin ake-


lik be dahi olursa." (BV, 278a) ifadesi, TE, ll'de "alt kerre yz bin bel-
ki dahi olursa.." eklinde..

"cmle umr- saltanat veziriazam ir vzer ile ve defterdrla-


rm ile mveret idelef' (BV, 279a) ifdesi, TE, s. 16'da "mvere-i
umr- saltanat." eklinde..

"umr- mahfiyyeyi vezr-i sn dahi duymaya" (BV, 279b) ifade-


si ise TE, s. 16'da "umr- mahfiyye sndnmeye" eklinde..
"Yeni mlzm ze'met istese yirmi bin ake ze'met virile"
(BV, 280b) ifadesi de TE, s. 21'de ".. yirmi bin ake tmra emir virelef'
eklindedir.

Viyana nshasndaki bz yanllklar da aadadr:

"Evvel cerime kanda gerek mir subalarma ve gerek ehl-i tmr


subalarma bin ake ola (BV, 281b) ifadesi, TE, 28'de evvel ceri-
me knnda gerek mr subalarma." eklinde olup, cerimenin cinsi, ya-
ni kati iin olduu tasrh edilmemi, kan kanun olarak yazlmtr 26 .

Yukarda sdece bir fikir vermesi iin serdedilen misaller seilirken


elkab bahsi nazara alnmamtr. Burada da ok sayda eksiklikler ve yan-
llklar vardr. Bu bakmdan mezkr misallere daha bir ok ilvelerde bu-
lunmak mmkn ise de, aada TOEMde neredilen Viyana nshas ile
B V d e k i nshann karlatrmal metni de verileceinden sz daha fazla
uzatlmak istenmemitir.

leride, nizm- lem iin karde katli zerinde durulurken, dolay-


syla eserin shhatine de temas edilmi olunacandan, Kanunnme'ye bir
baka adan yaplan tenkide gemek istiyoruz.

Alman aratrc Konrad Dilger tarafndan ne srlen pheler da-


ha bakadr. Dilger, Ftih zamannda tekilt ve terift kanunnmesinin
kk bir ekirdeinin bulunup, daha sonra yaplan baz ilvelerle bugn

26
Bedyi'l-vekyi'deki teki deiiklikler iin mukayeseli metnimizin altndaki notlara ba-
klabilir.
XV
Kanunnme-i l-i Osman

bilinen nshann teekkl ettii grndedir 27 . Bu iddiasna olduka


kuvvetli deliller getiren aratrcnn hakl olduu taraflar yok deildir.
Dilger'in grleri gerek Ahmed Mumcu 2 8 , gerekse Aydn Taneri 29 ve
son olarak Turgut Akpnar 30 tarafndan tahlil edildiinden burada tekrar-
na gerek grlmemitir. Ancak, Dilger'in, Kanunnme'de geen "-il"
tbirinden Anadolu'nun gneyindeki mruf vilyeti anlayp, burann daha
sonra Osmanl topraklarna ilhak edildiine 31 dayanarak, bu ksmn son-
radan yazldn ne srmesinin 32 mesnetsiz olduunu belirtmeliyiz. -il
tbirinden stanbul, Edirne ve Bursa medreseleri ile bu yerlerin civarndaki
medreselerin gzidelerinin kastedilmekte 33 olduunu artk biliyoruz.

27
Dilger, ayn eser, s. 5-37. Bedyiii'I-vekyi mellifi de Kanunnme hakknda: "egeri ik-
tizy- rzgr ile ba 'zlar tebdil tagyr olmudur. Amm ekseri hl ma 'mln-bihdu"
(277b) diyerek bu hususa iaret etmektedir.
28
Mumcu, ayn eser, s. 2 8 , 4 0 , 41, 49, 51, 52, 59.
29
Osmanl Devleti'nin Kurulu Dneminde Hkmdarlk Kurumunun Gelimesi ve Saray
Hayat-Tekilt, Ankara 1978, s. 184-186.
30
"Fatih'in Tekilt Kanunnamesinin mevsukiyetindeki pheler ve bunlar zerinde baz d-
nceler", Beinci Milletler Aras Trkoloji Kongresi (stanbul, 23-28 Eyll 1985), Tebli-
ler, III. Trk Tarihi, I, 17-24.
3
' Bu hususta geni bilgi iin bk. ehabeddin Tekinda, "Son Osmanl-Karaman Mnsebet-
leri Hakknda Aratrmalar", stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Dergisi, XI-
11/17-18, stanbul 1963, s. 43-77.
32
Dilger, ayn eser, s. 28 vd.; ondan naklen Taneri, ayn eser, 185.
33
l, Knh '1-ahbr, 90b. Bu hususa Mehmed Arif Bey de iaret etmektedir (TOEM, s. 30,
not 1). Kanunnme'de ilmiye rtbeleri verilirken geen bu tabir ile Dilger'in anlad gibi
Anadolu'nun gneyindeki mruf blgenin ilgisi yoktur. Dilger, bu tabirin ancak XVI. yz-
ylda esere girmi olabilecei ihtimli zerinde durmakta ve ilmiye tekilt ile ilgisini p-
heli bulmaktadr (s. 28-29). Halbuki ayn tabir Atf'nin ilmiye tarihiyle ilgili Zeyl-i aka-
y/'mn birok yerinde gemektedir. Ezcmle, Hmis rtbesine varm olan Hurrem Efen-
di (.970/1562-63)'nin -il (veya el)'de medrese yani mderrislik talebinin reddedilip,
bi'z-zarr kenara kmaa raz olmas ve 150 ake ile bz yerlerde kadlk yapmas (Ataf,
I, 38) bu tabir ile l'nin dedii gibi stanbul, Edirne ve Bursa gibi merkez medreselerinin
kast olunduunu ima etmektedir. Dilger'in bir -il mderrisinin 20 ake gibi cz' bir pa-
ra almasna itirazn ise yine akayk Zeyli'nde Ehl Mehmed elebi'ye (. 1009/1600-
1601) -il'de 25 ake ile mderrislik verildii, kayd geersiz klmaktadr (II, 446). Ayn
eserin baka yerlerinden anlaldna gre, bu tabirin paye olarak da kullanld dikkati
Kaynaklar XIX

Hezrfen Hseyin Efendi'nin 1675 ylnda hazrlad Telhs'l-


Beyn fKavnn-i l-i Osman adl nl eserinin iinde bulunan nc
Kanunnme nshasnda 34 ise Viyana nshasmdaki giri bulunmamakta-
dr. Metni ok ksaltan ve karde katli maddesini de almayan Hseyin
Efendi'nin, koyduu ara balklarla Knnnme-i l-i Osman' sistemle-
tirmek istedii anlalmaktadr.

II. K a y n a k l a r :

Knnnme-i l-i Osman'n bandaki; "Bu Knnnme atam ve


dedem knnudur ve benim dahi knnumduf' ifadesi, eserin kaynaklar
hakknda sarih bilgi vermektedir. Yani Kanunnme'nin, teekklnden
beri Osmanl Devleti'nde cri olup, o zamana kadar tedvin edilmemi ka-
nunlarn derlenmesinden meydana geldii anlalmaktadr. Ancak, bata
stanbul'un fethi olmak zere, lkenin hzla genilemesiyle devletin ald-
yeni ekilden dolay, Kanunnme'nin ikmali gereken ksmlar bizzat
35
Ftih tarafndan tamamlanmtr . Fuad Kprl, Bizans messeselerinin
Osmanl messeselerine tesiri meselesini tetkik ederken, Osmanl tekilt
ve messeseleri hakknda ilk derli toplu bilgileri ihtiva eden bu Kanunn-

ekmektedir. Mesel, Unkud Sleyman'n (. Zilhicce 1030/Ekim-Kasm 1621) -il itiba-


r ile Sahn'a getirilmesi (Atay, II, 644); Ak Muslu'ya (. Zilkade 1016/ ubat-Mart 1608)
Agras mftlnn -il art ile tevcihi (Atar, II, 525); Abdlfettah Efendi'nin (. Zilka-
de 984/Ocak-ubat 1578) -il hkm ile Ankara Seyfeddin medresesinden iadesi (keza,
I, 242); daha sonra Saray bahekimi olan emseddin elebi'nin (. Zilhicce 982/Mart-Ni-
san 1575) -il medreselerinde birka pye kat etmesinden (ayn eser, I, 229) bahs edilme-
si l'yi, ondan naklettii tahmn olunan M e h m e d Arif Bey'i ve Uzunarl'y (lmiye
Tekilt, s. 57 ve 156 not 1) hakl karmaktadr. lmiye snfnn slhna dair 1598'de ha-
zrlanan ve devrin pdih III. Mehmed'in irdesine mazhar olan lyihada da ayn tabirin
getii dikkati ekmektedir (Uzunarl, ayn eser, s. 245).
34
r. Sevim lgrel, Ankara 1998, s. 258-266.
35
Nitekim, zamann niancs Leyszde Mehmed bin Mustafa da esere yazd nszde, bu
hususa; " K o s t a n t a n i y y e feth[i] myesser oldukda, sbk ecdd- izamlar zamannda olan
kavnn-i mazbta defter olunmayup, eksk olan yerlerin dahi kendleri re 'y-i mnr-i ve-
lyet-te'sirleri ile tekmil buyurup.." (s. 30) szleriyle iaret etmektedir.
XX Kanunnme-i l-i Osman

me'den geni lde istifade etmi ve Osmanl messeselerinin kklerinin


nerelere uzand hakknda gerekli izahatta bulunmutur 36 . htiva ettii
hkmlerden, stanbul'un fethinden evvel takarrr etmi esaslar toplayan
bu Kanunnme, padiah tarafndan karlan emirlerin tamamn iine al-
mad 37 gibi, bu hkmlerin ne zaman vaz'olunduu hakknda da bir
aklk getirmez. eitli vesilelerle muhtelif zamanlarda vaz' ve.tdil edi-
len ve Divn'da kaytl bulunan hkmlerin nianc tarafndan tanzmiyle
teekkl eden mecmua, bunlar tatbik edecek devlet memurlarna bir ko-
laylk salamak gayesindedir 38 . Anadolu Seluklu Devleti'nin idar teki-
ltnn vrisi olup, ksmen lhanl ve Memlkler'in tesirinde kalm
ola 39 Osmanl Devleti'nin Ftih Sultan Mehmed'e kadar gelen messe-
selerinin tekiltn veren Knnnme-i l-i Osman'n, ayn zamanda bu
lkelerin devlet geleneini aksettirdii de sylenebilir.

Ancak, hemen belirtilmelidir ki, Ftih'in bu "atas ve dedesi kn-


m/'nu, "benim dahi knnurndur" diyerek tasdik keyfiyeti Kanunn-
me' nin tammna ait olmasa gerektir. Zr, kendi zamannda yaplan Arz
Odas'nda, hkmet adamlarnn padiaha bilgi vermeleri usl Fatih ta-
rafndan ihdas edilmitir. Ayn ekilde, ecdadnn vezirleri ile ayn sofra-
da yemek yeme detini "ben ref itmiimdif' ve, "vzerma, kadiasker-
ierime ve ba defterdrma ve nincya kendim kalkmak knnumduf'

Kprl, bu kymetli aratrmasnda, Avrupal msterik ve tarihilerin, fetihden sonra Os-


manllar'n Bizans mparatorluu'nun mirasna konduu ve baz messeselerinde bu dev-
letin tesiri altnda kald, eklindeki iddialarm kuvvetli delillerle rtmeye ve Osmanl
messeselerinin kklerinin selefi slm-Trk devletlerinde aranmas gerektiini ve bu ku-
rumlarn stanbul'un fethine kadar geirdii safhalar ortaya koymaya almtr.
37
Gerekten bandaki "Sret-i hatt- humyn- Sultn Mehemmed Hn" ibaresi, Kanun-
nme'nin resm bir vasfa hiz olduu kanaatini vermekte ise de, gerek dris-i Bitlis'nin,
gerekse Gelibolulu l'nin Ftih devri hakknda verdikleri tekilt ve terifat kanun ve ka-
ideleri, Knnnme-i l-i Osman'n muhtevasn amaktadr. Bu hususa dikkati eken Ha-
lil nalck, ayrca ada bz talyan kaynaklarn da zikretmektedir "Osmanl Hukukuna
Giri, rf-Sultn Hukuk ve Fatih'in Kanunlar", Ankara niversitesi Siyasal Bilgiler Fa-
kltesi Dergisi, XIII/2 (1958), s. 116.
38
Kprl, ayn eser, s. 198. Bu kanaata Fatih'in Ceza Kanunnmesi de dahildir.
39
Kprl, ayn eser, s. 200.
Muhtevas ve slbu XXI

vs. gibi ifdeleri, onun terifatta da deiiklikler yaptn gstermektedir.


Kanunnme'in tertip sebebi, Nianc Leyszde'nin nszndeki ifadele-
rinden anlalmaktadr. Buna gre, tahta getikten sonra, bata cihan sul-
tanlarnn gz diktii stanbul'un fethi olmak zere, daha birok byk fe-
tihlere mazhar olan Sultan Mehmed, henz bir defter hlinde derlenmemi
tekilt ve terifat kanunlarn bir mecmuada toplamak lzumunu duymu,
eksik ksmlarn da bizzat kendisi tamamlam ve "ebed'l-bd ma^m-
ln-bih" olmasn istemitir. Mehmed Arif Bey Kanunnme'nin Ftih'in
son zamanlarnda, son veziriazam Karamam Mehmed Paa zamannda,
yani 882/1477'den sonra tedvin edilmi olabileceini kuvvetli delillerle
ne srmekte; nalck ise II. Bayezid devrinde yaplm czT tadiltla bi-
ze intikal ettiini sylemektedir 40 . Tertip edildii zamana gre olduka
ge tarihlerde istinsah edilmi nshalar bize intikal eden Knnnme-i
l-i Osman muhteva bakmndan sistemsiz olup, terifat ve tekilt kaide-
leri i ie girmi vaziyettedir 41 .

III. M u h t e v s v e s l b u :

Muhteva bakmndan Knnnme-i l-i Osman blmden te-


ekkl etmektedir:

B i r i n c i s i , merkezde ve tarada grevli devlet ileri gelenlerinin


protokoldeki yerlerine, padiaha kimlerin arzda bulunabileceklerine, kad-
larn mertebelerine; ikinci b l m , devlet ve saltanat ilerinin tertibine,
yani Divn ve Has Oda tekilt ile saray mensuplarnn bayramlama me-
rasimlerine; nc b l m ise sular ve karlklar ile mansp sahiple-
rinin gelirlerine ayrlmtr. Son ksmda ayrca gayr- mslim devletlerin

40
nalck, ayn makale, s. 112.
41
nalck, saray hizmetlilerinin de devlet tekilt ierisinde gsterilerek Kanunnme'de yer
verilmesini, Osmanl idresinin mahiyetiyle ilgili bir husus olarak ele almakta, Saray'la h-
kmetin birbirini tamamlamas, hkmet makamlarna saraydan yetimelerin getirilmesi,
yani Kul sistemi ile izah etmektedir (ayn makale, s. 113). Gerekten Trih-i Sf daki, "/'>-
tid l-i Osman hkmetlerinde Kul taifesi hareket itmek bunlar zamannda olup.." ifade-
si meseleye aklk getirmektedir (s. 49-50).
XXII Kanunnme-i l-i Osman

verecekleri yllk vergiler ile devlet grevlileri ve hanedan mensplarna


dair elkab rnekleri bulunmaktadr.
Kanunnme'nin en bariz zellii, Leyszde'nin, nszde ifade etti-
i gibi, "herkes mstefd olmak in stlah u ibretden fergat olunmu-
du" eklinde sade bir slpla kaleme alnm olmasdr. Ancak, sadece
Viyana nshasnda bulunan nszn ifadesinin asl metinden farkl oldu-
u dikkati ekmekte ve bu ksmn sonradan ilave edilmi olabileceini ak-
la getirmektedir. Gerekten bizzat Ftih'in azndan yazlan eserin metni
olduka ak olup, XV. yzyl Osmanl Trkesinin hususiyetlerini akset-
tirmektedir 42 .

stanbul Fatihinin, "evld kirmm neslen ba'de neslin bununla


mil olalaf' eklindeki ifadesinden, II. Mehmed'in, kendisinden sonra ge-
lecek padiahlar bu kanunla balamak istedii ve kendisine ayrca husu-
s bir kanun koyuculuk mevkii vermek istedii anlalmakta 43 ise de, dev-
let ileri gelenlerinin mertebelerine tahsis edilen ilk blmn sonundaki:
"Bu kadar ahvl-i saltanata nizm virildi. imden sonra gelen evld- ki-
rmmdan dahi slha sa'y itsnlef' ifadesinden, Fatih'in bu hususta kat
bir tutum iinde olmayp, toplatt ve yapt kanunlarn zamana gre de-
itirilebileceini kabul, onun hukuk grn aksettirmesi bakmndan
mhimdir 4 4 .

Kprl, nalck, Dilger ve son olarak Akgndz ve Tulum tarafn-


dan muhtevas zerinde durulan Knnnme-i l-i Osman'n aada kar-
latrmal metni de verileceinden, eserin btnnden sarf- nazarla, s-
dece izm- lem iin karde katli maddesi ve ksaca tesirleri hakknda
birka sz sylenecektir.

42
Abdurrahman Vefik Bey; "Halkn anlamas iin kanunlarn nasl yaplmas gerekeceini,
kanun yapanlar bu gzel eserden rensinle" diyerek bu hususa dikkati eker (Trih-i M-
l, stanbul 1330/1914,s. 135); N i h a d S . Say r, Trkiye mparatorluk Dnemi Mal Olay-
lar, stanbul 1977, s. 51.
43
nalck, ayn makale, s. 114.
44
nalck, keza, s. 116.
Nizm- lem in Karde Katli Meselesi XXIII

IV. Nizm- l e m in Karde Katli Meselesi:

Knnnme-i N Osman'm herhalde zerinde pek ok mnkaa-


lar yaplan en mehur maddesi 45 ve her kimesneye evldmdan saltanat
myesser ola, karndalarn nizm- lem in kati itmek mnsibdir. Ek-
ser-i ulem dahi tecviz itmidir. Annla mil olalar (BV, vr. 281b) szle-
riyle ifade edilenidir.

Saltanatn intikali hususunda kesin bir kaide olmayan Osmal-


46
lar'da tahta cls ya vasiyetle, ya da devlet ileri gelenlerinin veya Kap-
kulu askerlerinin ittifkyla olmutur. Ezcmle, Osman Bey'in byk o-
lu Orhan Gazi henz babasnn salnda idareyi ele alm olduundan,
deta onun vasiyetiyle 47 ; onun olu olup "Hudvendigr" lakabiyle an-
lan I. Murad ise Ahiler'in ittifakyla hkmdar olmulardr 48 . I. Murad
nce saltanat davasna kalkan iki kardei brahim ve Halil beyleri 49 ,
sonra da Bizans imparatorunun olu Andronikos ile birlik olup kendisine
isyan eden olu Savc Bey'i devletin selmeti iin ldrtmtr 50 . Yld-
rm Bayezid, Oru Bey'in belirttii gibi 51 , beylerin ittifak ve babasnn
vasiyeti ile babasna halef olmutur. Bu srada Kosova Meydan Sava
(1389) devan etmekte ve ordunun sol kanadnn banda kardei Yakub
elebi bulunmakta idi. Yldrm, beylerin ittifakyla hemen kardeini l-
drterek 52 ok kritik bir zamanda kabilecek bir i sava nlemek iste-

45
Hfz Veldet Velidedeolu, "Fatih Kanunnmeleri", Siysi limler Mecmuas, XXII/257
(1952), s. 211
46
Halil nalck, "Osmanllarda Saltanat Veraseti Usul ve Trk Hakimiyet Telkkisiyle lgi-
si", Ankara niversitesi Siyasal Bilgiler Fakltesi Dergisi, XIV/1 (1959), s. 93; Ahmed
Mumcu, Osmanl Devletinde Siyaseten Kati, Ankara 1963, s. 193.
47
kpaazde, Tevrih-i l-i Osman (nr. l" Bey), stanbul 1332, s. 31 vd.
48
ada bir Bizans tarihisi olan Gregoras'a gre, Orhan Bey'in veliahd Sleyman Paa
olup, ayet lmeseydi babasnn yerine o geecekti (skender Hoi Yanko tercmesi, TO-
EM, e n e l , stanbul 1328, s. 2 4 2 , 2 5 1 ) .
49
Ahmed, Dstn- Tevrh-i Mlk-i l-i Osman (nr. Nihal Atsz), Osmanl Tarihleri se-
risi, stanbul 1949, s. 15; Mumcu, ayn eser, s. 190
50
smail Hakk Uzunarl, Osmanl Tarihi, Ankara 1972,1, 142-143
51
Tevrh-i l-i Osman (nr. Atsz, stanbul 1972, s. 48.
52
bn Keml, Tevrh-i l-i Osman, IV. Defter (nr. Koji mazawa), Ankara 2000, s. 5-7.
XXIV Kanunnme- i 1 -i Osman

mitir 53 . kpaazde bu hdisenin "askeri ztrba drdn"54 ya-


zarsa da, Timur gailesinden soma, oullan arasnda balayp yllarca s-
ren taht mcadelelerinin lkeyi perian etmesi Yldmm' bu fiilinde de-
ta hakl karmtr. Kardelerini bertaraf edip lkede birlii salayan e-
lebi Mehmed'in, Timur'un olu ahruh'un mektubuna verdii cevap ga-
yet mnidardr. ahruh mektubunda, elebi Mehmed'in Osmanl tresi
zere kardelerini ldrtmesinin tre-i lhanye uymadn sylyor ve
bu fiilinden dolay I. Mehmed'i eletiriyordu. elebi Mehmed ise, ah-
ruh'un, kardeleri hakkndaki nasihatlarn kabul etmekle beraber, atalar-
nn baz mkilleri tecrbeyle hallettiklerini, bir lkede iki padiahn ba-
rmamayacan, bilhassa etraflarndaki dmanlarn daima frsat kolla-
makta olduklarn belirtmitir 55 .
elebi Mehmed'in bu cevabndan, Osman oullarnn artk, devle-
tin hanedann ortak mal olduunu belirleyen l sistemine dayal Orta
Asya geleneinden ayrlarak, hkimiyetin blnmezlii ilkesine dayal s-

53
Mkrimin Halil Yman, "Bayezid I" A, II, 369
54
Tevfh-i l-i Osman, s. 64. Hoca Sa'deddi Efendi bu meselede: "hzde Ykub ele-
bi -ki firar iden kffr ardnca lgar itmi ve bu vakadan henz haberdar olmam idi- me-
r-y devlet ve erkn- hazret, el-tnet eedd mine '1-l.atl mefhmunu mlhaza idp,
sbk Savc Be'den sudr iden vaz'- b-edebneden dahi mtenebbih olup, saltanat v-
rislerinin ta'addd ve mlk m'lel intizmna halel virdii tecrib ile ma'lmlar ve sal-
tanat sye-i ulhiyyet olduu cihetden sye ve sye derbninde mbehet mmselet
lzmu mefhmlar olman Yakub elebi'ye ehd-i ehdeti n itdirdile" der (Tc't-
tevrih, stanbul 1279,1,124). Koca Mverrih Bosnavf Hseyin Efendi de Sa'deddin Efen-
di'in hkmn benimser: "Havss u mukarrebn- saltanat ittif'kyla, mertebe-i sultan
Ulh'yyet-i Yezdntimslidir. Zillin shib-i zille temsili lzmdr. Pdih yalnz olmak
gerekdir diyp el-fitnetii eedd mine'l-fcatl mazmnunca amel idp, ol ehzdeyi v-
lidine hem-rh idp" (Bedyi'l-vekyi, Moskova 1961,1, 88b ve s. 190). Dimitri Kante-
mir'in verdii bilgiler ise meseleye biraz daha aklk getirir: Bu seimden holanmayarak
gizlice orduyu Bayezid'e kar ayaklandrmaya alan Ykub elebi'nin bu teebbs, za-
mannda ortaya karlm ve bu ehzde devlet ileri gelenlerinin meveretiyle alnan karar
gerei bir yay kiriiyle bodurulmutur (Osmanl mparatorluunun Ykseli ve k Ta-
rihi, trc. zdemir obanolu, Ankara 1 9 7 9 , 1 , 4 3 ) .
55
Feridun Bey, Munet's-seltn, stanbul 1264,1, 143-144.
Nizm- lem in Karde Katli Meselesi XXV

lm geleneini benimsemeye baladklar anlalmaktadr 56 . Babasnn


vasiyetiyle tahta geen II. Murad da 5 7 nce Yldrm Bayezid'in olu ol-
mak iddisiyle saltanatta hakk olduunu ne sren ve trihlere "Dzme-
ce Mustafa" olarak geen amcasn, sonra da kendisine isyan eden kk
kardei Mustafa'y katlettirmek zorunda kalm 58 , dier iki kardei Mah-
mud ve Yusuf'u ldrtmemi, sdece gzlerine mil ektirerek nce To-
kat'ta hapsettirmi, sonra da Bursa'ya getirterek rahat yaamalarm sala-
mtr 59 . stanbul'un fethinden sonra, hkimiyyet-i mutlaka prensibinden
hareketle, lkenin blnmezlii 60 ilkesini kesin olarak benimseyen ilk
Osmanl padiah Fatih Sultan Mehmed olmutur 61 . II. Mehmed'in l-
mnden sonra Cem Sultan'm lkeyi paylama teklifinin II. Byezid tara-
fndan iddetle reddedilmesi 62 , artk bu ilkenin iyice yerlemi olduunu
gstermektedir. Hzla byyp genilemekte olan Osmanl Devleti cihan-
mul bir imparatorluk mahiyetine girmiti. Byk dedesi Yldrm Baye-
zid'den sonraki taht kavgalaryla lkenin ne kadar feci bir fetret iinde
kaldn gz nne alan Fatih Sultan Mehmed, nizm- lem iin evvel
kendi kk kardei Ahmed'i bodurtmu 63 ve bu usul Kanunnme'sine
koyarak seleflerine intikal ettirmitir.

56
Mumcu, ayn eser, s. 191. adalar gibi sultanlarn yeryznde Allah'n glgesi olduu
prensibini benimseyen dris-i Bitlisi" bu hususta unlar syler: "Mlk sahasnda emir sahi-
bi tek olmal. Sultnn varl ile berber, evld, akrabs ve yardmclarnn kendilerini
hkmetin ba sanarak halka saldumalar gerekmez. Memleketde hi bir bozukluk, en k-
t, perian hkmetlerin karklndan deildir. Halkn vergilerindeki bozuKuk, padiah-
lar iin deiik eller kadar zararl deildir" (Hasan Tavakkoli, Knn- henh, baslma-
m doktora tezi, istanbul niversitesi Ktp. nr. 11554, Farsa metin, s. 139, Trke terc-
mesi, s. 99).
57
kpaazde, s. 94.
58
kpaazde, s. 96 vd.; Neri, Kitab- Cihnnm (Neri Tarihi), nr. Faik Reit Unat-
Mehmed Altay Kymen, Ankara 1957, II, 557 vd.
59
kpaazde, s. 107.
60
XIV. yzylda yaam olan Bizans tarihisi Gregoras, irket-i saltanat usulnn Bizansl-
larda da bulunduunu yazar ( T O E M , I, 246).
61
nalck, ayn makale, s. 94.
62
Uzunarl, "Byezid II", A, II, 392.
63
bn Keml, Tevrih-i l-i Osman, VII. Defter, s. 8. Dukas, ondan naklen Hammer ve baz
XXVI Kanunme-i l-i Osman

Her ne kadar bu meseleye dair baka kanunnmelerde her hangi bir


kayda rastlanmamsa da bz kroniklerde karineler mevcuttur. Bata, Ka-
nunnme'nin tertipleyicisi olan Karaman Mehmed Paa'nm, Yldrm
Bayezid'in Yakub elebi'yi ldiirtnesi hakkndaki: "Doru dnenlere
gizli olmayaca gibi, Yakub elebi adl kardeinin yaamasnda byk
ktlkler vard. Sultn onun vcdunu kaldrtt. nki zaruretler yapl-
mayacak eyleri yaptrr. Bylelikle atalardan kalan lke, bir rakibin d-
manl ve aykrl olmakszn, cmert ve yce Sultn'm elinde kald"64
szleri, bu hkmn onun tarafndan da benimsenmi olduu kanaatini ver-
mektedir. XVI. yzylda yaam olan Hoca Sa'deddin Efendi (. 1599)
ile bir sonraki asrda yaayan Bostanzde Yahya Efendi'nin Fatih'in, "Ni-
zm- lem iin kk kardei ehzade Ahmed'i elid" ettirmesinden 65

Osmanl tarihileri (Mizanc Murad Bey, Tarih-i Eb'l-fruk, stanbul 1325,1, 274) eh-
zade Ahmed'i Fatih'in emriyle Evrenos-olu Ali Bey'in boduunu, sonra da bu ztn he-
men ldrldn yazarlarsa da, Uzunarl bu Ali Bey'in 1462'de Eflk seferinde
Aknc kumandan bulunduunu belirterek meseleye aklk getirir. Bk. "Evrenos", A, IV,
417.
64
Osmanl Sultanlar Tarihi (trc. brahim Hakk Konyal), Osmanl Tarihleri serisi, stanbul
1949,s.347.
65
bn Kemal, Tevrh-i l-i Osman, VII, 6-9. Hoca Sa'deddin Efendi bu hususta unlar sy-
ler: " s f e n d i y a r kerimesinden mtevellid olmu kk Ahmed nm birderleri -ki henz
hadd-i sabdan fezy- ebba hurc ve mas'id-i kemle irtik v urc itmi idi- ol hen-
gmda sarayda olur idi, Nizm- lem in defter-i uhddan rakam- vcdun hakk idp
tbt- pr-sekne-i vlid-i mcid-i cennet-meknleri ile hem-rh itdie" (Tc't-tevrh, I,
408). Trih-i Sf mellifi ise, "hi'n-i clsda sfendiyar kzndan domu kk Sultn Ah-
med nm karndalarn int'zm- lem in ehd idp..." s. 44) ifadesiyle onu tasdik et-
mektedir. Bedyi'l-vekyi'deki ifde ise bunlardan farkl deildir; "Kk Ahmed ele-
bi cls- Sultn MehemmedHn'da nizm- lem in ldrld" (I, 156b, 186b veya s.
330, 390). Gerek Hoca Sa'deddin Efendi, gerek Bostanzde Yahya Efendi bu szleri ey-
hlislm ve kazaskerlik gibi fetva ve kaz makamlarnn en ykseinde bulunmu kimse-
ler olarak sylemektedirler. Hatt Trih-i Sf mellifinin, tahta clsunu mteakip III.
Mehmed'in on dokuz kardeini ldrttn bahsettikten hemen sonra, saltanatnn bala-
masyla yeryznn adalet ve dorulukla dolduunu (s. 86) zikri, kazaskerlik rtbesini h-
iz olup, ayn zamanda Divn yesi bir zt sfatyla bu fiili kablden te, takdir ettiini de
ortaya koymaktadr. Halbuki bu ztlar zulme rznn zulm olduunu pekl bilmekte idi-
ler. Her ne kadar Hammer bu hususta sarih fetva bulunmadna dikkati ekmekte ise de
Nizm- lem in Karde Katli Meselesi XXVII

bahsetmeleri de maddenin bu padiah zamannda konulmu olmasyla


izah edilebilir 66 .

Yukarda Fatih Sultan Mehmed'e kadar Osmanllar'da kesin bir c~


ls sisteminin bulunmad, genel olarak ya vasiyet ya da mernn ittifa-
kyla hkmdarlk makamna kld belirtilmiti. II. Mehmed de bu hu-
susa bir aklk getirmemi, sdece koymu olduu bu madde ile btn
oullarn saltanatn eit vrisi klm 67 ve dierlerinin katlini mnasip
grmtr. Zr, ehzadelerden birinin hkmdar olmasyla hayatta olan
dierlerinin rekabeti sona ermemekte, taht zerindeki veraset hakk de-
vam etmekle, lke her an blnme tehlikesiyle kar karya kalmakta idi.
Devlet ileri gelenlerinin bir ehzadeye tevecch, tahtta bulunan ehzade-
nin bahtn her an deitirebilirdi. Bu ise blnmenin lkeyi ne hle d-
rdn, bunun kimlere yaradn bilen ve babas II. Murad devrinin
Dzmece Mustafa ve ehzade Mustafa kargaalklarndan 68 ders alan F-
tih'in hkimiyyet-i mutlaka prensibiyle badaamazd. Ancak, II. Meh-
med'in saltanatn intikali meselesinde, "cemiyetin selmeti iin ferd feda

(Devlet-i Osmaniye Tarihi, stanbul 1329, III, 219-220), IL Osman'n, kardei ehzade
Mehmed'i Takprizde Kemleddin Efendi'nin fetvasyla katli (Ata, Zeyl-i akayk, s-
tanbul 1268, s. 656; Nam, Tarih, stanbul 1283, IV, 188), daha evvelki hdiselerde ule-
mnn sktu, hatt bzlarnn tecvzkrne szleri onun bu iddiasn mesnetsiz brakmak-
tadr.
66
Yukarda Bostanzde Yahya Efendi'nin ehzade Ahmed'in katli hakknda nizm- lem
ifdesini kullanrken, Yakub elebi'yi ldrten Yldrm iin, "bu kt gelenein balat-
cs olmu, kardei Sultan Yakub'u bodurtmutur. Yce Allah balasn. Bu ii biraz da
vezirlerin gizli karar ile yapt bilinilJ' (s. 30-31) demesi dikkati ekmektedir. Bu szler-
den, nizm- lem iin karde katli fikrinin, Fatih zamannda olgunlap tecviz edildii m-
nas karlabilir.
67
Kanunnme'nin elkab rnekleri ksmndaki "vris-i mlk-i Sleyman... olum Sultn
cem" (Bedyi'I-vekyi, 283b) eklindeki tasrihin, Fatih'in bu ehzadeyi dier olu Bye-
zid'in ocuklarnn ok olduundan tercih ettii nakledilirse de (Spandouyn Cantacassin s.
43'den naklen nalck, Mehmed II A, VII, 513), bunun Cem'i tutan devrin veziriazam
Karamam Mehmed Paa'nn tesiriyle olabilecei de dnlebilir (Mecd, Hadiku'-a-
kik, s. 285)
68
Tc 't-tevrih, I, 306, 315-316.
XXVIII Kanunnme-i l-i Osman

edili" dstruna dayanan adlet-i izafiyenin 69 snrlarn zorlayarak Ka-


nunnme'sine karde katli maddesini koymu olmas dnlebilirse de,

69
Kur'n- Kerfm'deki ve l teziru vzketiin viza uhr yetinin (En'm, 164) iaret et-
tii gibi, katksz, tam adalet demek olan adlet-i mahzya gre bir kiinin hakk kendi r-
zs olmadan ummun selmeti iin feda edilemez. Elmalk Hamdi Yazr, bu yeti tefsir
ederken : "Vebal yklenen hi bir nefis dierinin vebalini ekmez. Yani, ne gnah yapmak-
ta ne de cezasn ekmekte, veklet, niyabet cereyan etmez. Herkes yapt gnah kendi
yapar ve cezasn kendi ekef' (Hak Dini Kur'n Dili, stanbul 1936, III, 2115) demekte-
dir. Konyal Mehmed Vehbi Efendi'nin fikri daha farkl deildir (Hulsat'l-beyn ftef-
siri'1-Kur'n, stanbul 1342-1340, V, 418). Ayn hususa Mide, yet 32'de de iaret edil-
mektedir.
Ancak slm hukukunun u temel dsturlarna uyularak bz hallerde adlet-i izafiyeye gi-
dildii de olmutun
"Zarar- mm def iin zarar- has ihtiyar olumu"
"Zarar- eedd zarar- ehaffile izle olunuf'
"ki fesd te 'ruz itdikde ehaffi irtikb ile a 'zammn resine baklr"
"Ehven '-erreyn ihtiyar olunur"
"Def'-i mefsid celb-i menfi'den evlda" (mer Nasuhf Bilmen, Hukuk- sldmiyye ve
Istlht- Fkhiyye Kamusu, stanbul 1967, I, 263-264; Osman ztrk, Osmanl Hukuk
Tarihinde Mecelle, stanbul 1973, 125-126, madde: 26-30).
Bu maddeler slm hukukunun klli kaidelerindendir ve Kur'n- Kerm'in el-tnet
eedd mine'l-kati (Bakara, 191. Dilger sehven 187. yet demi, s. 33) gibi yetlerine is-
tinat etmektedir. Elmall.bu yeti tefsir ederken : "kati hadd-i ztnda fena bir eydir, l-
kin fitne katiden daha iddetli ve zararldr. Zr katlin zahmet olmas abuk geer, fitne-
ninki devam eder. Onun iin Fitneye tutulmaktansa, onu karanlar ldrmek veya kar-
dklar fitneyi kendi balarna ykmak elbette yedir. Ehven'-erreyn ihtiyr olunur gibi
kaidelerin mesnedi bu gibi naslardr. Asayi-i ummiyi ihll, vatandan ihra hep birer fit-
ned'f' (Hak Dini.., II, 695, 696) demekte; Mehmed Vehbi Efendi ise ayrca, "i'ly- keli-
metullah iin, fitne karanlarn katilerinin meru olduunu" (Hulsat'l-beyn.., II, 95)
ilve etmektedir. Osmanl padiahlarnn, bilhassa Ftih Sultan Mehmed'in, bu hususta tat-
biki ok zor olan adlet-i mahz yerine, adlet-i izafiyeyi tercih ettikleri dnlebilirse de,
Kanunnme'deki maddenin, hi suu bulunmayana tatbikini slm ceza hukuku ile telif et-
mek zordur. Ancak bunun, Ftih'in hkimiyetin blnmezlii ilkesi ile saltanatn intikali
usln badatrma dncesinden domu olabilecei sylenebilir. Son yllarda karde
katli ile ilgili bir doktora tezi hazrlayan Mehmet Akman ise, meselenin e f i deil rfT hu-
kuk erevesinde ele alnmas gerektii sonucuna varmtr (Osmanl Hukukunda Karde
Katli Meselesi, Marmara niversitesi Sosyal Bilimler Enstits, stanbul 1995).
Nizm- lem in Karde Katli Meselesi XXIX

hi bir isyan emaresi gstermeyen bir ehzadenin katlini bu isb adaletle


de badatrmak zordur.

Orta-Asya Trk ve Mool devletlerinde de saltanatn intikali husu-


sunda kesin bir kaide olmamakla beraber, ar su ileme gibi istisna hal-
ler dnda karde veya hanedan yelerinin katli yoluna pek gidilmezdi 70 .
Ancak, karde katli Anadolu Seluklular'nda geni lde grlmeye
balam, Fatih Sultan Mehmed'e kadar Osmanl Devleti'de de benzeri
olaylar vukua gelmi 71 , bu hkmdar ise tamamen mecburiyet altnda,
devletin bekas iin bu fiili kanunlatrmtr. Zaten "nizm- lem" artn-
dan da bu anlalmaktadr.

Bu maddenin sonradan ve muhtemelen XVI. yzyln sonlarnda


eklenmi olabilecei dncesini ise aadaki anekdot mesnetsiz brak-
maktadr:

Olu Cem'in doumuna sevinmeyen Fatih'in gayet fkeli bir ekil-


de bebein beiine tekme vurup, "glistn- Cennet-bd- saltanata ziy-
net virmee, ol serv-zd ve imd gibi fahr- eslf ve erf- allf olan
ehzdeler yeterdi. Bu ecere-i hilf-semerden ne biter? Takdir-i Rabb-i
Kadir'le ol ikinin biri ml gibi ngh ufl iderse, bedr-i kadri tamm ol-
madan m- ademe giderse, ftb- cihn-tb leme ziy virp ryi tut-
maa biri yeter. Vris-i ehr diyr okluu, ehriyr- tcdr yokluu gi-
bi mene-i havdis-i fiten ve mebde-i kevris-i mihendir. Memleketde ba
ok olcak, il gn harb u yebb olup ralyyet ayakda yitef' eklindeki
szleri 72 zerinde durmak gerekmektedir. Burada, Cem Sultan'm dou-
mundan memnun olmayan padiahn mevcut Bayezid ve Mustafa'adl iki
ehzadenin yeterli olduunu, hatta bunlardan birinin daha bymeden an-
szn lmesi halinde, kalann saltanat iin kfi olduunu belirttikten son-
ra, miras okluunun, hi bulunmamas kadar lke ve halk iin tehlike-
li olduuna dikkati ekmekte, det kk kardei Ahmed'i ldrtmekten

70
nalck, "Osmanllarda Saltanat Veraseti Usul...", s. 91; Mumcu, ayn eser, s. 188.
71
Vasfi Raid Sevig, karde katlinin Bizans'tan alnd fikrindedir (Ticaret Kanunu ehil,
stanbul 1934, Tarih Mukaddime, s. VIII).
72
bn Keml, Tevrh-i l-i Osman, VII. Defter(nr. erafettin Turan), Ankara 1957, s 173.
XXX Kanunnme-i l-i Osman

pimanlk duymadn ima etmekte ve Cem'in doduu 1459 ylnda sal-


tanat vrisinin tek olmas gerektiini belirtmektedir. Hatta, lmnden
sonra bu olunun devletin bana ne gibi gaileler aacan deta hisset-
mi gibi konumaktadr.

Osmanl padiahlarn bu fiili ilemeye zorlayan sebeplere gelince,


Trkler slm'a girdikten sonra, bu yeni dinin verdii heyecanla yeni bir
ruh ve gle ona hizmet etmeyi kendileri iin en byk ideal addetmiler-
dir. Trk devletleri ierisinde, en uzun mrl olan Osmanl Devleti'nin
mstesna bir yeri vardr. Daha kurulu yllarndan itibaren gaz ideoloji-
sini benimseyen Osmanoullar, kendilerini nizm- lem dvasnn ba
temsilcisi olarak gryor, padiahlar lemin sna demek olan "lem-
penh" ve slmm sma anlamna gelen "slm-penh" sfatlarm kul-
lanyorlard: Adalet, insanlk ve bar, slm kanunlar ile kendi rflerine
dayanan ve bir milletler topluluu olan Osmanl mparatorluu'nun "Ni-
zm- lem" dvasnn essn tekil etmekteydi. Devrin artlan iinde
mtlaa edilmezse bu dvann mahiyetini anlamak gleir. Mihalolu
Ali Bey, Hal ordularnn saldrlar karsnda :

Eer def olmazsa bu beliyye


Ne znik kala ne Kostantaniyye

derken Osmanoullarnn bu gayesini dile getirir 73 .

Devletin kurucusu Osman Bey'in, olu Orhan Gazi'ye ettii vasi-


74
yette vecz ifdesini bulan, i'l-y kelimetullah hizmetinin her eyden
stn olduu, Orhan Bey'in ahsnda deta btn Osmanl padiahlarna
sylenmi gibidir 75 . Ancak, bu kutsal idealin gerekletirilmesinin en b-
yk art, lkede birlik ve beraberliin mevcut olmasyd. Halbuki daha

73
Osman Turan, Tarih Ak iinde Din ve Medeniyet, stanbul 1980, s. 50 vd.
74
Orhan Bey'in adaletli olmas, slm dinini yaymas, padiahlarn asl gayesinin bu olduu
eklinde hulsa edilebilen bu vasiyet iin bk, kpaazde, s. 31; Neri, s. 145.
75
Bu hususta daha fazla bilgi iin bk, Ahmed Refik, Padiahlarmzda Din Gayreti ve Vatan
Muhabbeti, stanbul 1332.
Nizm- lem in Karde Katli Meselesi XXXI

kurulu devrinin taht kavgalar lke bnyesinde derin yaralar am,


memleket paralanmt. Tahtn ortak vrisi olan ehzadeler birbirleriyle
kyasya arpmlar, sonunda, "elebi" unvanyla anlan I. Mehmed'in,
kardelerini bertaraf etmesiyle devlet deta yeniden kurulmutu. Bu ba-
kmdan pek yerinde olarak, Osmanl kroniklerinde bu pdih, devletin
ikinci bnisi kabul edilir. lkenin selmeti iin l erhme b e y n e '1-m-
lk 7 6 dstrunu prensip edinerek kardelik duygularm ikinci plna atan
n Osmanl sultanlarnn birbirlerini telef etmesini 77 sadece saltanat hrs ile
i- izah etmek mmkn deildir. Bu hadiselerin sebepleri, gnmz zihniye-
t tiyle deil de o devrin artlar ierisinde hissiyattan uzak bir ekilde akln
- rrizanlariyle dnlmelidir. elebi Sultan Mehmed'in alruh'un mektu-
i- buna verdii, "atalarnn, mkilleri tecrbe eliyle zd" yolundaki
78
e cevab, Savc Bey isyanndan alman derse iaret etmektedir. ayet Os-
- manllar l sistemiyle lkeyi aralarnda paylasalard, bundan kimlerin
e faydalanacana XVI. yzylda yazlm Greke bir Osmanl tarihinin
u mehul mellifi aklk getirmektedir. elebi Mehmed'in vefat edip, o-
lu II. Murad'n tahta gemesiyle, Bizansllar'm hemen Dzmece Musta-
fa'y, Gelibolu'nun kendilerine iadesi artyla nasl padiah yapmay va-

76
"Padiahlar arasnda akrabalk yoktur". Cem'in lkeyi paylama teklifine II. Bayezid'in
verdii cevap (Hoca Sadeddit, II, 10; Cavid Baysun, "Cem", A, stanbul 1977, III, 71).
77
Nizm- lem iin olunu feda etmekten ekinmeyen Kanuru'nin bu davrann, o sralar-
da Osmanl Trkiyesinde bulunan Avusturya elisi Busbecq: "Mslmanlar Osmanl hane-
li danmn varl ile ayaktadrlar. Hanedan yklrsa din de mahvolur. Bu bakmdan din ve
a devletin selmeti iin hnedanm bekas evlddan daha mhimdir" szleriyle ifde eder
(Trkiye'yi Byle Grdm, trc. Aysel Kurutluolu, stanbul ts,, s. 42). Keza, Talcal
Yahya da ehzade Mustafa iin yazd Mersiye'nin sonunda; "lh cennet-i Firdevs ana
a
turag olsun - Nizm- lem olan Pdih sa olsun" diyerek ayn hususa dikkati eker (D-
vn, nr. Mehmet avuolu, stanbul 1977, s. 168).
78
skendernme mellifi Ahmed'nin de belirttii gibi, sdece byk bir kahraman deil, ay-
n zamanda manev sahada da yce bir mertebe sahibi olan ve tek gayesi, mensubu olduu
:u
slm dinine hizmet olup, bu uurda ehd olmay dileyen I. Murad'n, olu Savc Bey'i
nefsi iin ldrtnesinin dnlemeyecei aikrdr (Nihad Sami Banarl, Niin ldrr-
m
lerdi, Osmanllar Albm, stanbul 1981, s. 25). Murad Hudvendir'n bu niyaz iin,
bk. Ne, Cihannm, I, 285-287.
XXXII Kanunnme-i l-i Osman

elettiklerini anlatan mehul Rum mellif, esefle unlar sylemektedir:


"Akll Romallar giritikleri bu ileri daha nce, Timur'un Byezid'le
muharebe ettii, onu yakalad ve evvelce yazdm gibi, ordusunu imha
ederek onu malb ettii zaman yapmalydlar, imdi deil; zr Trkler
toparlandlar. Bu son Bizans imparatorlar ok byk devletin, o kadar
halkn ve bu kadar lkelerin, bu kadar Hristiyanlarn kaybedilmesinin se-
bebi idiler"19.

Bu itirafdan anlalmaktadr ki, o devirde en byk tehlike, yaban-


clara snan ehzade veya dier hanedan mensuplarnn, tahtn vrisi ol-
duklar iddialarndan ve Bizans'n bu frsattan yararlanmak istemesinden
kaynaklanmaktadr. Osmanl sultanlar, zellikle stanbul'u fethiyle slm
Peygamberi'nin le-tiiftahanne'l-Kostanttmyyete ve le-nPmel em-
ru emruh ve le-nPme'l-ceyu zlike'l-cey mjdesine 80 mazhar
olan ve daha sonra yapt fetihlerle devleti imparatorluk haline getiren II.
Mehmed, lkenin paralanp, bunun kimlere yarayacann, i'l-y keli-
metu'llal hizmetinin nasl sekteye urayacann farknda idiler. Mizanc
Murad Bey (. 1910) gibi XIX. yzyln baz tarihileri tarafndan, bu
madde ile btn fazilet ve hasletlerine glge dt 81 zannedilen Fatih
Sultan Mehred'in, byk ideali olan stanbul fethini gerekletirdikten
sonra nasl cihanmul bir hkimiyet fikrini benimsemi olduu, Orto-
doks ve Ermeni patrikleri ile Yahudi ba hahamn bu ehre yerletirme-
sinden anlalr. Zr o, stanbul'u idealindeki dnya imparatorluunun
merkezi yapmak emelinde idi. Hatt, kendisine izafe edilen "dnyda tek

79
XVI. Asrda Yazlm Anonim Osmanl Tarihi, (trc. erif Batav), Ankara 1973, s. 118 vd.
80
"stanbul muhakkak feth olunacaktr. Onu fetheden emir ne gzel emir; onu fet-
heden ordu ne gzel orduduf' mealindeki mehur hads-i erif Buhr' nin Trhu'1-Ke-
br'i: mam Syt'nin Camili's-sagfr'i; mam Ahmed'in Msnecf i; Hkim'in Mstedrek'i
ve bn Hacer el-Askalanf'nit el-sbe f Temyizi's-sahbe gibi makbul eserlerde nakledil-
mektedir. Metnin usul bakmndan tahlili ve kaynaklarnn deerlendirilii iin bk. Ali Yar-
dm, "Fetih Hadisi zerinde Bir Aratrma", Diyanet leri Bakanl Dergisi XIII/2
(Mart-Nisan), s. 116-123.
81
Trih-i Eb'1-fruk, stanbul 1328, II, 139. Hayrullah Efendi ise Fatih'in, babas II. Murad
zamannda birka defa hal' hdisesini nazara alarak, iktidarda tek kalmak iin kardei eh-
zade Ahmed'i ldrttn yazmaktadr (Trih-i Devlet-i Aliyye, stanbul 1271, VIII, 53).
Nizm- lem in Karde Katli Meselesi XXXIII

bir dn, tek bir devlet, tek bir pdih ve stanbul da cihann payitaht ol-
maldr"2 eklinde hulsa ettii szne baklrsa, gayesinin bir cihan im-
paratorluu da olmayp, slm dnini dnyann her tarafna yaymak oldu-
u anlalr. Zr Fatih, slm leminin hmisi sfatyla kendisini i'l-y
kelimetu'lahn en byk temsilcisi olarak grmekte idi 83 . Kemlpaaz-
de de, "cihangirlik azmini cezrn itmi idi" 8 4 diyerek bu byk Trk h-
kmdarm teyit eder. Fatih'in, Anadolu birliini salamak iin Uzun Ha-
san zerine giderken, vlidem diye hitp ettii Akkoyunlu hkmdar-
nn annesi Sra Htun'a verdii cevap da mnidardr. Trabzon zerine gi-
derken yollarda byk zahmetlerle karlaan, hatta bazen atndan inip y-
rmek zorunda kalan Fatih'e Sra Htun'un, "oul, ufack Trabzon iin
tatl cnna bu kadar eziyet deer miT eklindeki szne, stanbul Fatihi:
" vlide, seyf-i slm bizim elimizde, cihd sevbma nil olup, Allah 'm r-
zsn tahsilden baka gayemiz yokduf^5 eklindeki cevabiyle maksad-
nn Allah adn yceltmek olduunu aka ifde etmitir. Kritovulos'un,
"akdem-i a'mli, rey ve berynm ni'met-i adletle mutena'im olmas
kazyyesi idi'6 szyle kanun anlayna da iaret ettii Fatih, karde kat-
li maddesini keyf idaresini hkim klmak iin 87 deil, slm dninin snr-
lar dahilinde ve onu yaymak gayesiyle, nizm- lem dvasna hizmet et-

82
Zorzo Dolfin, Ftih ve stanbul, s. 26.
83
nalck, M , VII, 514.
84
Tevrih-i l-i Osman, VII. Defter, s. 545. "Ftih, daha ehzadeliinde cihangirlik emelin-
de id' (Tarih-i Sf, s. 53); Bedyi '1-vekyi'de ise Fatih' in azndan: "Bu hnednm mak-
sad- a'ls i'l-y kelimetu'llahdf' (197b) denilmektedir,
85
kpaazde, s.159-160; bn Kemal, ayn eser, s. 195-196; Hammer, ayn eser (Ata Bey),
III, 339
86
Tarih-i Sultan Mehmed Hn- Sn(trc. Karolidi), TOEM ilvesi, stanbul 1328, s. 17.
87
Hfz Veldet Velidedeolu, "Kanunlatrma Hareketleri ve Tanzimat", Tanzimat I, stan-
bul 1940, s. 157. "Osmanl mparatorluu, siys ve hukuk yaps bakmndan istibdd, zu-
lm ve keyflii kabul etmeyen slm prensiplerine dayal ve mevereti emreden bu dnin
ilkeleriyle evrelenmi bir devlettir. Bu bakmdan ksm bir demokratik nitelie sahip bu
devletin banda bulunan hkmdarn her zaman hal' edilebilecei, yetkilerinin snrsz ol-
madnn ak delidif (Recai G. Okandan, mme Hukukumuzun Anahatlar, Birinci Ki-
tap, Osmanl Devletinin Kuruluundan Yklna Kadar, stanbul 1977, s. 15-16).
XXXIV Kanunnme-i l-i Osman

mek iin koymutur 88 . Nitekim, lmnden hemen sonra balayan taht


kavgalar bu byk hkmdar deta hakl karmtr.

Hulsa, bir zm ekli bekleyen hdiselere, muhta olduklar hal


tarzn vermekten baka gayeleri olmayan Osmanl padiahlarnn, bu ha-
zn zm eklini semeleri, baka renin bulunamam olmasndandr.
Nitekim ehzadeleri mezar gibi bir mahpeste tutan I. Ahmed'in "Kafes
hayat" da meseleyi halletmemi, mesele ancak 1876 Mertiyet dne-
minde istikrar bulma yoluna girmitir 89 .

V. Tesirleri:

Knnnme-i l-i Osman'nm hkmleri, yzyllarca devlet mes-


seselerinde yrrlkte kalm, Osmanl Devleti'nin tekilt ve terifat
hakknda eserler veren mellifler zerinde derin tesirler brakmtr. Os-
manl tarihileri arasnda Fatih devrinin devlet tekilt hakknda ilk geni
bilgiyi veren dris-i Bitlis'nin 90 bu Kanunnme'yi grmemi olmas
mmkn deildir. Devlet erknn drt ksmda mtlaa eden ket Bihit
mellifi, ilk snf veziriazam ile dvn yesi dier vezirlerin tekil ettii-
ni ve bunlarn vazifelerini anlatr 91 . kinci snf kazaskerlerin 92 , nc
snf kalem ve hesap erbabnn oluturduunu zikrettikten sonra, bunlarn
bann defterdar olduunu, bu ztn Dvn- hmynun ileri gelenlerin-
den olup, ml meseleleri padiaha arz ettiini bildirir, Rumeli ve Anado-
lu defterdarlarnn vazifelerinden bahseder 93 . dris-i Bitlis, niancy da
bu snfa dahil edip, devletin drdnc rkn olarak kapcba aalar, ya-

88
Osman Turan, Tarih Ak inde..., s. 12.
89
Vasf Raid Sevig, Ticaret Kanunu erhi I, mukaddime s. VIII- IX.
90
Het Bihit, Nuruosmaniye Ktp. nr. 3209, 358a vd. Hatta verdii bilgilerin tertip ve muh-
tevasna baklrsa, dris-i Bitlis'nin bugn elimizde biri I, Ahmed (1022) dieri II, Osman
(1029) zamannda istinsah edilmi iki yazmas bulunan Kanunnme'nin muhtemelen daha
mutena bir nshasn kullanm olduu neticesi karlabilir.
9
' ayn eser, vr. 358a-359a.
92
keza, 359a.
93
keza 359b.
Kaynak Deeri ve Sonu XXXV

ri saray hizmetlilerini gstermekle hakl olarak l'nin, "kendisi vilyet-i


Acem'den geiiip, umr- Dvniyyeden birine mensb olmaman, tah-
kkde kusur eylemidif'94 eklinde tenkidine maruz kalmsa da, saray er-
babnn yksek rtbeli devlet kadrolarna namzet olduklar da unutulma-
maldr.

Fatih devri Osmanl devlet tekilt hakknda verdii bilgiler,


"Eb '1-feth Knunu" olarak bahsettii Knnnme-i l-i Osman ile kar-
latrldnda, Gelibolulu l'nin de bu eserden geni lde istifde et-
tii grlr. Kanunnme'nin Fatih'in nizm- esassi mhiyetinde olduu-
nu belirten Hammer ise, l'nin ifdelerini hemen aynen aktarm olmak-
tan te bir i yapmamtr 95 . Devletin tekilt ve terifat kanun ve kaide-
lerinin iyice geliip yerletii XVII. yzyl sonlarnda Tevki' Abdurrah-
man Paa tarafndan kaleme alman Kanunnme ile Fatih Kanunnmesi
arasnda yaplan mukayeseden de teferruatn dnda esasta bir deiiklik
olmad anlalmaktadr.

VI. Kaynak Deeri ve Sonu:

Devlet tekiltyla ilgili ilk eser olmas hasebiyle Kanunnme-i l-i


Osman'n kaynak deeri tartlmaz. Osmanl kroniklerinde daha ziyade

94
Knh'l-ahbr, st. niv. Ktp. nr. 5959, vr. 89b. l", devletin drdnc rknn niancla-
rn tekil ettiini sylemekle daha isabetliyse de, yukarda belirtildii gibi, Ftih'le bala-
yan "Kul sistemi"nin gerei, Sarayla devlet ilerinin ayrlmazl, yani yksek dereceli
devlet makamlarna saraydan kma aalarn getirildii unutulmamaldr. Kald ki Kanun-
nme'e bu aalara nemli lde yer verilmitir. Nitekim Trih-i Sf'ta, "ibtid l-i Os-
man hkmetlerinde Kul taifesi hareket itmek bunlar zamannda olduu" (s. 49-50) belir-
tilmekte: XVII. yzyl sonlarn anlatan bir eserde de bu aalardan Dvn erkn gibi bah-
solunnaktadr (Anonim Osmanl Tarihi, nr. Abdlkadir zcan, Ankara 2000, s. 66).
95
Hammer, Devlet-i Osmaniye Tarihi (trc. Ata Bey) III, 217 vd. Ancak bu mellifin, tarihi-
nin mukaddimesinde eserinin birinci devresi iin istifde ettii kaynaklan verirken, Kanun-
nme'nin Viyana Devlet Ktphanesi'ndeki nshay grdn (I, 34), eserden byk
lde faydalandn anlyoruz. Hatta (III, 218, not: 1,2 vd.)'da Kanunnme iin, Des Os-
manischen Reiches Staatsverwaltung, Wien 1815, adndaki Osmanl Devleti'nin tekilt-
na dair yazd eserine atfta bulunmasndan da, bu eseri Almanca'ya tercme ettii anla-
lmaktadr.
XXXVI K a n u n n m e -i l-i Osman

siyas ve asker hadiselere yer verilmesi ise eserin deerini daha da artt-
rr. Son zamanlarda ne srlen pheler, kuvvetli delillerle bertaraf edil-
meye allmtr. Kanunnme'nin esas ksmnn Fatih dneminde bu pa-
diahn son zamanlarnda tedvin edildii, baz ksmlarnn ise muhteme-
len XVI. yzyl sonlarnda ilve edilmi olabilecei sylenebilir.

Fatih'in azndan dnemin niancs tarafndan hazrlanan Kanun-


nme-i l-i Osman'n kaynaklar, devletin kuruluundan beri yrrlkte
olan kaidelerdir. Ancak baz ksmlar, bu padiah tarafndan eklenmitir.

Muhteva olarak, merkezde ve tarada grevli devlet ricalinin proto-


koldeki yerleri, devlet ve saltanat, baz sular ve cezalar ile elkab rnek-
leri hakknda bilgiler veren Kanunnme-i l-i Osman'n en nemli mad-
desi, zerinde byk tartmalar yaplan, nizm- lem iin karde katline
cevaz verenidir. nkr edilen veya sonradan ilve edildii ne srlen bu
maddenin de Fatih dneminde konulmu olduunun kuvvetli delilleri var-
dr. Fatih Sultan Mehmed'in bu madde ile, saltanatn intikali ve hakimi-
yetin blnmezlii prensiplerini birletirmeye alt anlalmaktadr.

Baz maddeleri hari, daha sonraki asrlarda yzyllarca uygulanan


Kanunnme-i l-i Osman, devlet tekiltyla ilgili eserler veren mellif-
ler zerinde etkili olmutur.
BBLYOGRAFYA

A- K A Y N A K E S E R L E R :
Kur'n- Kerm, Bakara, 191; Envm, 16; Mide, 32
Ahmed, Dstn- Tevrh-i Mlk-i l-i Osman (Osmanl Tarihleri klliya-
t iinde), nr. Nihal Atsz, stanbul 1949;
Anonim Osmanl Tarihi (nr. Abdlkadir zcan), Ankara 2000;
kpaazde, Tevrh-i l-i Osman (nr. l Bey), stanbul 1332;
Bilmen, mer Nasuh, Hukuk- slmiyye ve Istlht- Fkhiyye Kamusu, I,
stanbul 1967;
l Mustafa Efendi, Knh '1-ahbr, stanbul niversitesi Ktp., TY. 5959;
Bostanzde Yalya Efendi, Trih-i Sf(Tuhfet'l-ahbb), stanbul 1287 (kr.
Duru Tarih, haz. Necdet Sakaolu, stanbul 1978);
Busbecq, Ogier Ghiselin de, Trkiye'yi Byle Grdm (trc. Aysel Kurutlu-
olu), stanbul, tarihsiz;
Dimitri Kantemir, Osmanl mparatorluunun Ykseli ve k Tarihi, I
(trc. zdemir obanolu), Ankara 1979;
Elmall Hamdi Yazr, Hak Dini Kur'n Dili, II, stanbul 1936;
Feridun Bey, Mnet's-seltn, I, stanbul 1264;
Gregoras, "ehzde Halil'in Sergzeti" (trc. Yanko skender Hoi), Trih-i
OsmnEncmeni Mecmuas (TOEM), sene 1, cz. 4, stanbul 1328, s.
242,251;
Hayrullal Efendi, Trih-i Devlet-i Aliyye, stanbul 1271;
Hezarfen Hseyin Efendi, Telhs'l-beyn fkavnn-i l-i Osman (nr. Se-
vim lgrel), Ankara 1998;
Hoca Sa'deddin Efendi, Tc't-tevrih, I, stanbul 1279;
bn Keml, Tevrh-i l-i Osman, IV. Defter (nr. Koji nazawa), Ankara
2000; VII. Defter (nr. erafettin Turan), Ankara 1957;
drs-i Bitlis, Het Bihit, Nuruosmaniye Ktp., nr. 3209;
5 Knn- henh (haz. Hasan Tavakkoli), baslmam dok-
tora tezi, stanbul niversitesi Ktp. nr. 11554;
Karaman Mehmed Paa, Osmanl Sultanlar Tarihi (Osmanl Tarihleri klli-
yat iinde), trc. . Hakk Konyal, stanbul 1949;
Kanunnme-i l-i Osman

Koca Mverrih BosnavHseyin Efendi, Bedyi'l-vekyi, I (nr. A. S. Tve-


ritinova), Moskova 1961;
Kritovulos, Tarih-i Sultan Mehmed Hn- Sn(trc. Karolidi), TOEM ilve-
si, stanbul 1328;
MecdMehmed elebi, Hadiku'-akyk (nr.Abdlkadir zcan), stanbul
1989;
Mehmed rif, "Knnnme-i l-i Osman", TOEM ilvesi, stanbul 1330;
Mehmed Vehbi Efendi, Hulsat 'l-beyn f tefsiri'l-Kur'n,V, stanbul 1342
-1340;
Neri, Kitab- Cihnnm (Neri Tarihi), II (nr. Faik Reit Unat-Mehmed
Altay Kyme), Ankara 1957;
Nev^zde At, Hadiku'1-hakik f tekmileti'i'-akik (nr. Abdlkadir
zcan), stanbul 1989;
XVI. Asrda Yazlm Anonim Osmanl Tarihi (trc. erif Batav),
Ankara 1973;
Oru Be, Tevrh-i l-i Osman (nr. Atsz), stanbul 1972
Osmazde Tib Ahmed, Hadkat'l-vzer, stanbul 1271;
ztrk, Osman, Osmanl Hukuk Tarihinde Mecelle, stanbul 1973;
Talcal Yahya, Dvn (nr. Mehmed avuolu), stanbul 1977;
Tursun Bey, Trih-i Ebii'l-Feth (nr. Mertol Tulum), stanbul 1977;

B- NCELEME ve ARATIRMALAR:
Abdurrahman Vefk Bey, Trih-i Ml, stanbul 1330/1914, s. 135;
Ahmed Refik, Padiahlarmzda Din Gayreti ve Vatan Muhabbeti, stanbul
1332;
Akgndz, Ahmet, Osmanl Kanunnmeleri, stanbul 1990,1, 346 vd.;
Akpnar, Turgut, "Fatih'in Tekilt Kanunnamesinin mevsukiyetindeki p-
heler ve bunlar zerinde baz dnceler", Beinci Milletler Aras Tr-
koloji Kongresi (stanbul, 23-28 Eyll 1985), Tebliler, III. Trk Tarihi,
I, 17-24; "
Akman, Mehmet, Osmanl Hukukunda Karde Katli Meselesi, Marmara ni-
versitesi Sosyal Bilimler Enstits, stanbul 1995;
Bibliyografya XXXIX

Babinger, Franz, Mahomet II Le Conqurant et son temps (1432-1481),


Paris 1954, s. 443, 520-521;
Banarh, Nihad Sami, "Niin ldrrlerdi", Osmanllar Albm, s-
tanbul 1981,s.24-28;
Barkan, mer Ltf, XV ve XVI. Asrlarda Osmanl mparatorluunda Zira
Ekonominin Hukuk ve Mal Esaslar, Kanunlar, I, stanbul 1943;
Baysun, Cavid, "Cem", A, stanbul 1977,111, 71;
Berk, Ali Himmet, stanbul'un Be yznc Fetih Yldnm Mnsebetiy-
le Byk Trk Hkmdar, stanbul Ftihi Sultan Mehmed Han ve Ada-
let Hayat, stanbul 1953;
Dilger, Konrad, Untersuchungen zur Geschichte des Osmanischen Hofzere-
moniells im 15. und 16. Jahrhundert, Mnchen 1967;
Flgel, Gustav, Die Arabischen, Persischen und Trkischen Handschriften
der Kaiserlich-Kniglichen Hofbibliothek zu Wien, Wien 1867;
Hammer, Devlet-i Osmaniye Tarihi (trc. Ata Bey) II, III, stanbul 1329;
., Des Osmanischen Reiches Staatsverwaltung, Wien 1815;
nalck, Halil, "Osmanl Hukukuna Giri, rf-Sultn Hukuk ve Fatih'in Ka-
nunlar", Ankara niversitesi Siyasal Bilgiler Fakltesi Dergisi, XIII/2
(1958), s. 116;
., "Osmanllarda Saltanat Veraseti Usl ve Trk Hkimiyet Te-
lkkisiyle lgisi", Ankara niversitesi Siyasal Bilgiler Fakltesi Dergisi,
XIV/1 (1959), s. 93;
1 "Mehmed II", A, VII, 512;

pirli, Mehmet, "Edern", Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi


(DA), stanbul 1995, XI, 186;
"Kanun", DA, XXIV, 323-324;
Kprl, M. Fuad, Bizans Messeselerinin Osmanl Messeselerine Tesiri
(nr. Orhan F. Kprl), stanbul 1981;
Kraelitz, Friedrich von, Mitteilungen zur Osmanischen Geschichte, Wien
1921,1,13-48;
Mizanc Murad Bey, Trh-i Eb'l-fruk, stanbul 1325;
Mumcu, Ahmed, Osmanl Devletinde Siyaseten Kati, Ankara 1963;
XL Kanunnme-i l-i Osman

, Hukuksal ve Siyasal Karar Organ Olarak Divan- Hmayun, An-


kara 1976;
Okandan, Recai Galip, mme Hukukumuzun Anahatlar, Birinci Kitap, Os-
manl Devletinin Kuruluundan Yklna Kadar, stanbul 1977;
zca, Abdlkadir, "Fatih'in Tekilt Kanunnmesi ve Nizm- lem in
Karde Katli Meselesi", stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih
Dergisi (Mart 1980/81), stanbul 1982, say 33, s. 7-56;
, "Fatih Devri Kanunlatrma Hareketleri", stanbul Armaan 1,
Fetih ve Fatih, stanbul 1995, s. 153-160;
Sayr, Nihad S., Trkiye mparatorluk Dnemi Mal Olaylar, stanbul 1977;
Sevig, Vasfi Raid, Ticaret Kanunu erhi I, stanbul 1934, Tarih Mukaddi-
me, s. VIII-IX;. Ticaret Kanunu erhi I, mukaddime s. VIII- IX;
Taneri, Aydn, Trk Devlet Gelenei, Ankara 1975;
, Osmanl Devleti'nin Kurulu Dneminde Hkmdarlk Kuru-
munun Gelimesi ve Saray Hayat-Tekilt, Ankara 1978;
Tekida, ehabeddin, "Son Osmanl-Karaman Mnsebetleri Hakknda
Aratrmalar", stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Dergisi,
XIII/17-18, stanbul 1963, s. 43-77;
, "Mehmed Paa, Karaman", A, VII, 589;
Topta, Mahmut, "Fatih Kanunnamesi Sahtedir", Teklif (Haziran '90), yl 3,
say 26,s. 4-5;
Turan, Osman, Trk Cihan Hakimiyeti Mefkresi Tarihi, I-II, stanbul 1978;
, Tarih Ak iinde Din ve Medeniyet, stanbul 1980;
Uzuarl, smail Hakk, Osmanl Tarihi, I, Ankara 1972;
-, Osmanl Devletinin lmiye Tekilt, Ankara 1965;
, "Byezid II", A, II, 392;
, "Evrenos", M , IV, 417;
Velidedeolu, Hfz Veldet, "Fatih Kanunnmeleri", Siys limler Mec-
muas,XX 11/257 (1952), s. 211;
, "Kanunlatrma Hareketleri ve Tanzimat", Tanzimat I, stanbul
1940,s. 157;
Bibliyografya XLI

Yardm, Ali, "Fetih Hadsi zerinde Bir Aratrma", Diyanet leri Bakan-
l Dergisi XIH/2 (Mart-Nisan), s. 116-123;
Ynan, Mkrimin Halil, "Bayezid I" A, II, 369;
Zorzo Dolfn, "1453 Ylnda stanbul'un Muhasara ve Zapt" (trc. Suat Sia-
nolu - Samim Sinanolu), Ftih ve stanbul (29 Mays 1953), 1/1, s. 19-
62.
KNNNME- L - OSMAN
(Metin)
KNNNME- L- OSMAN
Sret-i hatt- humyn- Sultn
Mehemmed Hn
1
-enrallhu burhneh -

Bu Knnnme2 atam ve dedem knudur ve benim


dahi knnumduT. Evld- kirmm neslen ba'de
neslin buunia mil olalar.

Hamd-i b-hadd ve sen-i l-yu'add ol Hlk- b-n celle ani'r-


reyb ve'l-men derghna olsun ki, nizm u intizm- lemi ahsen-i ter-
tb zere cd idp, ahvl-i mevcdat knn- hikmet-makrnu zere b-
mr tedbr [] halk eyledi. Ve salavt- b-gyet ol Server-i kint ve
Mefhar-i mevcdt olan Sultni-mrseln ve Eref'n-nebiyyn zerine
olsun ki, ann dahi snnet-i erat-i erfesi sebeb-i tertb-i d-i metn [ve]
telzb-i er'-i mbndir.

Ba'de zlik, bu evrk- kav'id-i Sultan ve safha-i kavnn-i Hk-


nnin c m f i olan abd-i hakr-i kesr't-taksr Mehemmed bin Mustafa el-
ma'rf bi-Leyszde et-Tevk', hl Pdil- ry-i zemn ve elinh-i
sipihr-temkn, felek-rif'at, hurd-nenzilet, Sultn- seltn-i cihn ve H-
kn- km-rn- l-n Ftih-i bildu'r-Rum bi-nasri'lhi Meliki'l-Kay-
ym, nzr- umr- dn devlet ve mu'n-i kavnn-i kadr u saltanat, s-
hib'l-megz, el-nehretn fi'l-fk, melik-i serr-i hilfet bi'l-istihkk
kahramn- zamn, shib'l-emn ve'l-emn, es-Sultan'l-a'zam, halfe-

1
Enrallhu burhneh TE: - BV
2
Bu Knnnme B V: Bu Kann bu Knnnme TE
4 Kanun nme- i l-i Osman

tu'llh fi'l-lem, es-Sultn ibn's-Sultn Mehemmed Hn ibn's-Sultn


Murd Hn ibn's-Sultn Mehemmed Hn, ebbedallahu devleteh ve sal-
tanateh hazretlerinn zamn- eriflerinde bu abd-i hakir hidmet-i tur-
i garrda istihdm olunup, vakt ki sa'detl Pdih- hurd-itihr haz-
retleri terf-i serr-i saltanat itdikde eyym- saltanatlarnda bunca ft-
ht- azme myesser olup, huss hl dr's-saltanat olan mahrsa-i uz-
m ve nedne-i kbr olup, matmah- enzr- seltn-i cihn olan mah-
miyye-i mer'iyye-i Kostantaniyye feth[i] myesser oldukda, sbk ec-
dd- izmlan zammnda olan kavnn-i mazbta defter olunmayup, ek-
sk olan yerlerin dahi kendleri re'y-i mnr-i velyet-te'srleri ile tekmil
buyurup, Dvn- hmynda ebed'l-bd ma v mln-bih olmak in bir
knnme tahrr olunmak lzm gelmein, bu abd-i hakir fermn- cell-
leri zere nazm u in idp, herkes mstefd olmak in stlah u ibret-
den fergat olunup, lisn- Pdih- gerdn-vakrdan naklile yazlup ve
bb zere klnd:

Mertib-i a'yn u ekbir beymndadur.

Seltn-i izma lzm olan tertb yn beymndadur.

Ahvl-i ceryim ve her ehl-i mansbn yidleri beymndadur.*

Bosnal Hseyin Efendi. Leyszde'ye izafe edilen bu nsz hulasaten eserine dercetmi-
tir.
Bb- Evvel
Mertib-i A'y ve Ekbir B e y m n d a d u r 3

Bilgil ki, evvel 4 vzer ve mernn veziriazam badur. Cmle-


nin ulusudur. Cmle umrun vekl-i mutlakdr. Ve mlmn vekili defter-
drmdr 5 . Ve ol nzndr. Ve 6 oturmada ve durmada ve mertebede vez-
ria'zam cmleden mukaddemdr.

(278a) Ve eyhlislm ulemnn residr. Ve mu'allim-i sultn da-


hi kezlik serdr- ulemdr. Vezria'zam anlar zerine almak ri'yeten
lzm ve 7 mnsibdr. Amm mft ve hoca ir vzerdan bir nie taba-
ka yukarudur ve tasaddur dahi iderler.
Ve bir cem'iyyet-i l ve bir mecma'- ahl olsa ehl-i Dvn'a llar-
dan dem karmayup 8 evvel vzer, anlardan sonra kadf askerler, andan
sonra defterdrlar ve defterdrlardan aaa 9 yenieri aas ve ir zengi
aalar 10 , mr-i alem ve kapucubalar 11 ve mrhr oturur.
Ml 12 defterdrlarm cmle stne-i sa'detimde olan aalarmdan
yukarudurlar ve 13 yukaru otururlar. Ve cmle sancak beilerinde yuka-
rudur ve yukaru otururlar. Alt kerre yz bin akalk be 1 4 dahi olursa an-
lardan yukaru otururlar ve beler defterdrlarn altna otururlar.

3
mertib-i beymndadur BV: - TE
4
Bilgil ki evvel TE: evvel ma'lm ola ki BV
3
defterdrmdr BV: + ve TE
6
ve TE : -BV
7
zerine ... ve BV: ri'yeten stne almak TE
8
karmayup BV: karmasun TE
9
ve ... aaa BV : andan sonra TE
ir aalan TE : -BV
11
kapucubalar BV: kapucuba TE
12
mal TE: veBV
13
yukarudurlar ve BV : -TE
14
akalk be BV: aka, belki TE
6 Kan u n n m e - i A1-i Osman

Ve aalardan 15 yenieri aas ir aalarn bydr. Ba yenie-


ri aas, ann altna mr-i alem, ann altna kapucuba, ann altna mr-
hr. Hl mrlr devlet-i Pdihde iki olmudur. Mrhr- sn 16 alt-
na akrcba, anun altna nigrba, anun altna siphi olanlar aas,
altna silhdrlar aas, altna 17 ir blk aalan, anlarn altna avuba-
, anun altna kapucular kethdas, anun altna cebeciba, anun altna
topuba oturur.
Ve Dvn- Humynumda 1 8 sadrda oturmak vzermn ve kadf as-
kerlerin ve defterdrlann ve nincmn 1 9 yoludur. Evvel vzer oturup,
bir cnibe kad" askerler, anlann altna defterdrlar otururlar. Ve ol bir ca-
nibe ninc oturur.
Ve nincmn mertebesi eer vizret ve belerbeilik ise defterdr-
lara tasaddur ider; ve 2 0 sancak ile ninc ise defterdrlardan aaa oturur.
Elkb defterdrlar elkbdr. Mertebesi anlar mertebesidr.
(278b) Ve ml defterdrlanm hzde lalalarnn stne otururlar.
V e hl'at ve klk ve yazlk ve etmekde 2 1 vzer ve kadf asker-
ler ve defterdrlar berber gibidr.
Ve suffa-i Dvn- lde oturmak belerbeilerin yoludur. Ve be-
lerbeiler vzer altna, defterdrlar kadf askerler 22 altna otururlar. San-
cak beleri tarada otururlar.
Ve cmle ml defterdrlanm gerek stnemde ve gerek memlik-i
mahrsamda 2 3 olalar, mertebede, oturmakda 2 4 ve elkbda berberdrler.

15
aalardan TE: aalarda B V
16
nrhr- s n B V : mrhr TE
17
siphi olanlar ... silhdrlar aas altna BV: -TE
18
humynumda B V: hmynda TE
19
nincmn BV: ninclan TE
20
ider; ve TE : iderler. Eer BV
21
etmekde BV: ekmekde TE
22
kad' askerler TE: kadf askerin B V
23
mahrsamda TE: mahrsada BV
24
mertebede, oturmakda BV: mertebe, oturmada TE
Fatih Sultan Mehmed 7

Ve belerbeiler vzerdan bir tabaka aaadr ve taht kadlarna


tasaddur iderler. Ve Drssaltanatm kadsndan gayrisi defterdarlarmdan
aaa otururlar.

Ve 2 5 bizzt rikb- hunynuma slib-i arz olanlar vzerm ve 2 6


kadf askerlerim ve defterdrlanmdr. Ve i halkndan kapu aas ve oda-
ba ve haznedarba ve kilerciba ve Saray- miremin aas shib-i arz-
dr. Amma kapu aas olan ihtiyar 27 badr. Ekseriya odaba ve kapu aa-
s arz itmek gerekdr. Ve nme ile arz itmek gtr belerbeilerin ve
mernn ve kuztn yollardr 28 . Bizzat arz itmek mertebesi ldr.

Ve belerbeilik drt kimesnein yoludur. Ml defterdrlanmn 2 9


ve belik ile ninc olanlarn 30 ve be yz aka kadlarn ve drt yz bin
akaya varm sancak belerinin 31 yoludur. Ve sancak beleri cmle 3 2
aalarn zerine 33 otururlar.

Ve ninclk Dhil ve Sahn mderrislerinin yoludur. Ve ml def-


terdarlndan ninc olsa evvel belerbeilik hkm ile olur ve resl-
kttb ninc olsa sancak hkm ile olur.

Ve ml defterdrlar 34 sancak kabl itse drt yz elli bin aka ile vi-
rilr. Ve yenieri aasna 35 ve ir zengi aalarna drt yz otuz bin ak-
a 3 6 ile virilr. Ve drt yz binden eksikli sancak bei belerbei 37 ol-

25
ve BV: -TE
26
vzerm ve BV: -TE
27
ihtiyat' TE: + ve B V
28
yollandr BV: yoludur TE
29
defterdrlanmn BV: defterdrlannm TE
30
olanlann BV: olann TE
31
belerinin TE: beinin BV
32
beleri cmle BV: beler gtr TE
33
zerine BV: stne TE
34
defterdrlan TE: defterdn BV
35
aasna BV: aas TE
36
aka BV: -TE
37
belerbei BV: belerbeiler TE
8 Kanun nme- i l-i Osman

naz. Ve stnemden 38 drssa" detim aalar sancaa ksa drt yz bin


ile (279a) kar.

Ve Dvn- humynumda ta'mda vezria'zam ile badefterdr ve


ir vzer ile defterdrlar ve ninc yir 39 ; ve kad"askerler baka yirler.

Ve ml defterdrlarnn ve belik ile nincdan vezr dahi def aten


olmak yoldur ve knnumdur.

Vezria'zam nnden kalkan ta'm avubama yoldalariyle vir-


sn . Ve olbir 41 vzer nnden kalkan ta'm reslkttba neferi ile vi-
40

rsn 4 2 . Ve kad"askerler 43 nnden kalkan ta'm kapucular kethudsma


virilsn.

Ve 4 4 avuba ve reslkttb ve kapucular kethds hidmetkr-


dr, Dvn'da oturmazlar. Ve aalardan mr-i alem ve kapucuba gelmek
lzm gelse, anlar dahi oturmazlar.

Ve bir maslahat in ma'zl belerbeiler girse veya ma'zl be-


45
ler girse, ma'zl belerbeiler vzer altna ninc altna ve ma'zl
beler defterdrlar altna 46 oturalar. Ma'zl belerbeiler eer 47 yoliyle
mansblardan gelmi ml defterdrlndan 48 veyahud zengi aaln-
dan 4 9 olmu belerbei ise oturalar.

38
ve stnemden BV: stnemde TE
39
yir B V : yiyeler TE
40
virilsn B V : yisn TE
41
olbir B V : ol TE
42
neferi ile virilsn BV: teferleriyle yisn TE
43
kad" askerler TE: kad" asker B V
44
veBV:-TE
45
beler B V : be TE
46
na~zl belerbeiler ...defterdrlar altna TE: ninc altna ve defterdrlar altna, ma'zl
beler ve belerbeilerden her kags girse vzer altna BV
47
eer TE: + yeni BV
48
defterdrlndan BV: defterdrlnda TE
49
aalndan BV: aalnda TE
Fatih Sultan Mehmed 9

Ve hidmetkrlarna mcevveze geydrmek vzernm ve kadf as-


kerlerin ve defterdrlarn yoludur. Ve belerbeiler ve sancak beiler s-
kfl yrtmek gerekdr.

Ve selm avuu vzerya ve defterdrlara ta'yn olunmak gerek-


dr.

Ve tura-y erifimi her vezir 50 ekp nincya yardm itmek k-


nnumdur.

Ve badefterdr cmle mlmn nzn olup, umr- lem ana rau-


favvazdr. Ann izni olmadn 51 bir aka ne dhil ve ne hric-i hazne ola 5 2 .
Ve ann kadri Rumeli belerbeilii 53 ile berberdr. Ve cmle mlm
defterdrlar mlmn vekilleridir. Kabz u bast anlara 54 mufavvazdur. Ve
cmle kttbn azl nasbi anlara mufavvazdur.

Ve cmle 55 umr- saltanat vezria'zam ir vzer ile ve defter-


drlarm ile nvere ideler. Anlardan gayr kimesne vkf olmaya.

Ve tura-y erifim ile ahkm buyurulmak cibe mufavvazdur:

Umr- leme mte'allk ahkm umma 5 6 vezria'zam buyuruldusu


ile yazla. Ve mlma mte'allk olan ahkm 57 (279b) defterdrlarm bu-
yuruldusu ile yazalar. Ve er'-i erf zere da'v hkmn 5 8 kad v asker-
lerim buyuruldusu ile yazalar.

Ve ba defterdrlarm dahi umruu vezria'zam ile mvere ide-


ler. Umr- mahfiyyeyi vezr-i s dahi duymaya 5 9 .

50
her vezir B V: vzerlar TE
51
izni olmadn BV: emrinsz olmaz TE
52
hric-i hazne ola B V : hri olur TE
53
belerbeilii B V : belerbeilerim TE
54
anlara TE: ana BV
55
ve cmle BV: mvere TE
56
ahkm umma B V : ahkm TE
57
ahkm BV: ahkm TE
58
da~v hkmn BV: da'v hkmn TE
59
mahfiyyeyi duymaya BV: mahfiyye sn dnmeye TE
10 Kanun nme- i l-i Osman

Ve evldmdan veft idenlern meytine vzerm ve kadf askerlerim


ve defterdrlanm hzr olalar.

Ve ml defterdrlanmn badefterdr olmak yollandr. Ve defter-


drla pyeden kalar 60 : Evvel defter enni ve ehr emni defterdr
olmak knnumdur. Ve 61 yz aka kad dahi 6 2 defterdr olmak kn-
numdur. Ve yz aka kad dahi 63 be yz aka kad 6 4 mertebesindedir.
Ve hl yz aka kad bir kinesne vardr. yze vardukdan sonra
ml defterdr olmak knnumdur. Ve reislkttb dahi 65 ri'yet olunur-
sa defterdr olmak knnumdur.

Ve mertibde defter emni, anun altna ehr emni, anun altna re-
slkttb 66 otururlar.

Ve ehr emni yz yirmi aka ulfeye mutasarrf olur.

Kttb mertibinde 67 reslkttb, anun altna yenieri ktibi, anun


altna ruznmeci, anun altna sipller ktibi, anun altna 68 mukabeleci
ve 6 9 rnukta'ac, anun altna tezkireci, anun altna res ktibleri oturur.

Yukaruda mezkr olan kttb hce makmndadur. Anlar D-


70
vn'a uzun yenli st kaftan ile geleler 71 . Res ktibleri neferdr. Ve bu
zikr olunan kttbn azl nasbi defterdrlanma mufavvazdur, anlarn
huddmdur.

60
payeden kalar B V: pyede karlar TE
61
ve TE: +byk BV
62
dahi B V : -TE
63
dahi BV: -TE
64
kad BV: -TE
65
dahi BV: -TE
66
reslkttb TE:-BV
67
mertibinde TE: mertibineBV
68
siphiler ... altna BV:-TE
69
ve BV: -TE
70
Dvn'a TE; Divn'da BV
71
kaftan ile geleler BV: giyerler TE
Fatih Sultan Mehmed 11

Ve ulfeli mteferrika 72 anigrlerden mukaddemdr. nigrler-


den sonra tmr mteferrikasdr. Anlardan aaa avulardr. avular ile
ktibler kangs eski ise ana i'tibr olunur. Ve avu ve ktib tnn ser-
bestdir.

Ve ulfe mteferrikalarnun yolu tmr defterdrldr. Tmr def-


terdnnn yolu defter kethudldr. Ve Rumeli'nin defter kethds
ri'yet olundukda ml defterdn olmak cizdir.
Ve res ktiblerinin yolu hazne ktibi 73 , mukta'ac ve mulsebe-
ci olmak knnumdur 7 4 .

Ve Sahn (280a) monlalan makn- mevleviyyetdedr. Anlar cm-


le sancak belerine tasaddur iderler.

Ve 7 5 Dhil mderrisi ve Hri mderrisi dahi makn- mevleviy-


yetdedr. Ve Hri ve Dhil ve Sahn 7 6 ellier aka ile olur. Hliy bin
eyledm medris-i liyeye Sahn dey isim konulmudur.
Sahn'dan be yz aka 7 7 kadla vusl bulu(nu)r ve Ayasofya
medresesinden dahi kezlik byle vusl bulunur.

Ve ibtid yeni mlzm yirmi aka medreseye, andan yirmi be 7 8 ,


andan otuz, andan 79 otuz be, andan krk, andan krk be, andan elli aka-
ya vsl olur. Elli aka mderris cmle aalarn stne oturur. Sahn'a var-
dukdan sonra beyz aka kad olup 8 0 , andan kad"asker olurlar 81 .

Dr's-saltanatm kads belerbeiler ile beraberdr.

72
ulfeli mteferrika TE: ulfe mteferrikas BV
73
ktibi BV: + olup TE
74
olmak knnumdur BV: olmakdr TE
75
ve BV: -TE
76
Dhil ve Sahn BV: Sahn ve Dhil TE
11
aka BV: + ile TE
78
medreseye .. yirmi be TE: medreselerinden yirmi be aka BV
79
andan TE: -BV
80
olup BV: olur TE
81
olurlar BV : olur TE
12 Kaunnme-i l-i Osman

Ve -il'de yirmi aka mderris kad olsa, krk be aka ile olur. Ve
yz aka kad makm- mevleviyyete karbdir 82 . ir yz elli aka ka-
dlar defter kethudlarnn ve alay belerinin stne otururlar. Amm ki 8 3
iki yz bin aka sancak dahi olursa altna otururlar. Mansb yze var-
maynca ml defterdrlna mstehkk olmaz. Ve Dhil monlalarna da-
hi ml defterdrl 84 ve ninclk virilmek Sahn mderrislerine dahi k~
nnumdur 8 5 .

Vezria'zam oullan altm aka ile mteferrika olalar. Ve ir v-


zer oullan elli aka ile 86 mteferrika olalar. Ve ninc oullan dahi ke~
zlik 87 krk be aka ile 88 mteferrika olalar 89 . Ve belerbei 90 oullan
dahi krk be aka mteferrika olalar.

Ve sancak bei oullar otuz bin aka ze'met ala 91 .


Ve avu oullanna on bin aka tmr virile 92 .

Ve ebn-y mevl-i izmdan mft efendi ve hoca efendi 9 3 oulla-


n altmar aka ehr emminden ulfeye mutasarrf olalar 94 . Ve kad" asker
oullar krk beer 95 aka ulfeye mutasarrf olalar. Ve taht kads oulla-
r otuz aka ulfeye mutasarrf olalar. Ve hzde hocas olu (280b) da-
hi otuz aka ulfeye mutasarrf olalar. Ve Sahn monlas oullar 96 yirmi
akaya mutasarrf ola.

82
mevleviyyete karbdir BV: mevleviyyetdedr TE
83
ki BV: -TE
84
ml defterdrl BV: defterdarlk TE
85
knnumdur TE: knndur B V
86
ile TE: -BV
87
oullan dahi kezlik TE: olu B V
88
ile TE: -BV
89
olalar TE: ve sancak bei oullan otuz bin aka ze amet ala BV
90
belerbei BV: belerbeiler TE
91
ve sancak ... ala BV: -TE
92
virile B V: vireler TE
93
efendi B V: efendinn TE
94
ulfeye .:. olalar TE : ulfe virile BV
95
Krk beer BV: krk be TE
96
oullan TE: olu BV
Fatih Sultan Mehmed 13

Ve yeni mlzm ze'net istese yirmi bin aka ze'met virile 97 .

Vezria'zam alt binden 98 bir eksk tmr bil-arz virmesi 99 k-


num olmudur.

Ve kadf askerlerim seltne mte'allk olmayan cihtm iki akala-


n n bil-arz virmee 100 me'nr olsunlar 101 .

Ve defterdrlanm hazne-i miremde iki akay 102 bil-arz virme-


e me'mr olsunlar 103 .

Ve etrfda belerbeiler tmr ve ze'meti tevch idp arz itsnler,


arzlar makbl olsun.

Ve ylda bir kerre rikb- humyuma defterdrm 1 0 4 rd ve mas-


rafm okuyalar. Hl'at-i fhireler geydirle 105 .

Ve elli aka mderris reslkttba 106 ve defter eminine tasaddur ider.

Ve defter emni, ehr emni blk aalarna tasaddur ider 1 0 7 . Ara-


ma defter emni, pyede defterdra karbdir. ehr emnine ve reslktt-
ba tasaddur ider.

Ve defterdrlanm mla 1 0 8 hidmet iden kimesnelere yollarna gre


avuluk ve siphlk ve ktiblik, her kiinin istihkakna gre 1 0 9 arz itme-
e me'mr olsunlar 110 .

97
ze~met virile BV: tmra emir vireler TE
98
alt binden BV: altdan TE
99
virmesi TE: virmeleri BV
100
virmee BV: virmei TE
101
olsunlar B V : olsun TE
102
akay BV: aka TE
103
olsunlar B V : olsun TE
104
defterdarm BV: defterdrlanm TE
105
fhireler geydirle BV: fhire geysnler TE
106
reslkttba TE: reslkttb BV
107
ve defter ... tasaddur ider TE: -BV
108
mla BV: -TE
109
her ...gre TE:-BV
110
olsunlar B V : olsun TE
14 Kanun nme- i l-i Osman

Ve sancak ve ze'met 1 1 1 dahi lzm gelrse arz itsnler.


Ve yenieri tifesine her yl beer zir lciverd 112 uka ve otuz iki
aka yaka akas ve her birine bana sarmaa altar zir 1 1 3 astar virsn-
ler. Ve yayabalanna beer zir sobraman ukas virsnler 114 .
Bu kadar ahvl-i saltanata nizm virildi. imden sonra gelen evld-
kirmm dahi slha sa'y itsnler.

111
ze'met BV: ze v ametlik TE
112
lciverd B V : - T E
113
otuz iki ...altar zira BV:-TE
114
ve yayabalanna ... virsnler BV: -TE
Bb- S115
Umr- Saltanata Mtevallk Tertb 1 1 6
yn Beynndadur

Evvel bir Arz Odas yaplsun 117 . Cenb- erifim pes-i perdede
oturup, haftada drt gn vzerm ve kadf askerlerim ve defterdrlanm ri-
kb- humynuma arza girsnler.
Dvn'a her gn vzerm ve kadf askerlerim ve defterdrlanm gel-
dkde avuba ve kapucular kethdas nlerine dp istikbl itsnler.
Ve ba'z- meslih in benden (281a) taraya 118 haberi kapu aas
kapucular kethdasna sylesn 119 . Ve ol dahi vzerma ve kadf askerle-
rime ve defterdrlanma sylesnler.
Ve bir Has Oda dahi yaplmdr. Otuz iki aded Has Oda olan ile
iinde biri 120 silhdr ve biri rikbdr ve biri ukadr ve biri dlbend o-
lan ola 121 .
Ve 1 2 2 oda olanlannn 123 zabt odabana mufavvazdr. Silhdr
dahi acemilere sille almaa me'mrdur.
Ve anlar kmak lzm gelse silhdr ve rikbdr elli aka mtefer-
rika olalar 124 . Ri'yet olunursa 125 blk aas ve nigrba ola. Ve s-

115
bb- sm B V : -TE
116
BV: -TE
117
yaplsun TE : yaplup B V
118
taraya B V : tara TE
119
sylesn TE: s y l e y p B V
120
iinde biri TE : biri iinde BV
121
ola TE : -BV
122
ve BV : -TE
123
olanlannn BV: olannn TE
124
olalar TE : ola BV
125
olunursa BV: olunsa TE
16 Kanun nme- i l-i Osman

ir oda olan otuz beer 1 2 6 aka ile ka 1 2 7 . Silhdr kapucuba olmak da-
hi vki olmudur. Ve hazne olan on sekizer 128 aka ile ve yirmi aka
ile 1 2 9 ka. Ktibleri yirmi aka ile ble ka. Ve kilr olan on alt ak-
a ile ka 1 3 0 .
Ve ta'm huzr- l-nma 131 kilrcba koya.

Baeye bir 1 3 2 bostancba konulmudur. Kaya girildikde bos-


tanclar 133 krek ekp ol dmen duta.

Ve bayramlarda meydn- Dvn'a taht kurulup kmak emrim ol-


mudur.

El pldkde vzerm ve kadf askerlerim ve defterdrlann kafd-


rn olup duralar. Ve hocama ve mfti'l-enma ve 1 3 4 vzerma ve kad-
" askerlerime ve badefterdnma ve nincya kendm kalkmak knnun-
dur. Ve avular el pmek knnumdur. Ve ehl-i mansbn hrde ehl-i
mansblarndan 135 alay bei el pmek knnumdur. Ve mteferrika ulfe
ile olursa el pmek knnumdur. Ve igr el pmek knnumdur 1 3 6 .
Ve za'm ve erbb- tmr el pmek lzm deildir. Za'm mteferrikas
yz elli bin aka ile 137 ise el pmek knnumdur. Ve altm akadan 1 3 8
yukaru ve yetmi aka kadlar el pmek knnumdur. Ve yirmi aka m-
derris el pmek knnumdur. Ve kttbda nefer olan res ktibleri ve

126
otuz beer B V : otuz be TE
127
ka BV:-TE
128
on sekizer B V ; on sekiz TE
129 ve yi r r n i aka e g y :
130
ktibleri yirmi ... ile ka B V : -TE
131
lnma B V : lna TE
132
bir BV: -TE
133
bostanclar B V : bostanc TE
134
ve hocama ... enma ve BV: -TE
135
mansblarndan B V : mansblardan TE
136
ve anigr ... knnumdur TE: -BV
137
ile B V : -TE
138
akadan TE: a k a B V
Fatih Sultan Mehmed 17

defterhne ktibleri, gerek ktib oldukda 139 gerek jydde el pmek kn-
num deildr.

Ve ehl-i mansb olan muhsebeci ve yenieri ktibi ve siphler k-


tibi ve ruznneci el pmek knnumdur.

(281b) Ve bilcmle Dvn'a 1 4 0 uzun yenli kaftan ile gelenler hce


makmndadurlar 141 .

Ve 1 4 2 Ceb- erifim sefer-i zafer-rehbere mteveccih olsa, yana-


mak vzermn ve kadf askerlerimin ve defterdarlarmn knndur.
Ma'zl belerbeileri ve beleri 143 dahi da'vet edersem yanamak kn-
numdur.

Ve kend develerim ve katrlarmdan 144 altar katar katr 145 vze-


rma ve 1 4 6 beer katar katr defterdrlarma virsnler, zahirelerin 147 g-
trmek in.

Ve cenb- erifim ile kimesne ta'm yimek knnum deildir. Me-


148
er ki ell [] ylden ola. Ecdd- izmm vzersiyle yerler imi. Ben
ref etmiimdir.

Ve sefer-i zafer-rehberin vki' oldukda rikb- humynumda so-


lakba ve peykba yrsn.

Ve bir kk sanduk ile ceyb harl in filori gtreler 149 .

139
oldukda B V : + ve TE
140
Dv'a B V : + varan TE
141
gelenler... makmndadurlar BV: geleler. Anlar hce makmndadur TE
142
ve B V : -TE
143
belerbeileri ve beleri BV: belerbeiler ve beler TE
144
develerim ve katrlarmdan B V : devem ve katrmdan TE
145
katr TE: - B V
146
ve BV: -TE
147
virsnler zahrelern BV: virilsn haznelerin TE
148
ki B V : -TE
149
gtreler B V : getreler TE
18 Kanun nme- i l-i Osman

Ve her kimesneye evldumdan saltanat myesser ola, karndalarn


nizm- lem in kati itmek mnsibdr 1 5 0 . Ekser-i ulem dahi tecvz it-
midr. Anunla mil olalar.

Ve Has Odam 1 5 1 olanna ylda drt def a 1 5 2 kaftan virilsn. ze-


153
rine atmadan takye ve pabu virilsn.

Ve mhr-i erifim vezria'zamda dursun. Haznem ve defterh-


nem 1 5 4 mhrlenmek 1 5 5 ve almak lzm gelse, defterdrlanm huzrun-
da alsun ve 1 5 6 kapansun.
Ve hazneme dhil ve hri olan aka defterdrlanm emri ile dhil
ve hri olsun.

150
mnsibdr TE: mnsib grlp BV
151
Has Odam BV : odam has TE
152
defa BV: + hl'at TE
153
zerine TE: ve BV
154
ve defterhnem TE: -BV
155
mhrlenmek J3V: + lzm gelse TE
156
huzrunda alsun ve BV: emriyle huzrlannda alup TE
B b- S l i s 1 5 7
Ahvl-i Ceryim ve Ehl-i Mansba Ta'yn Olunan
Mahslt ve Elkblar Beynndadur158

Evvel cerme kanda 159 gerek mr subalanna ve gerek ehl-i tmr


subalanna bin aka ola. Ve gz kmaa bin be yz aka ola 160 . Ve
kol krlmaa 161 bin aka ola, ve ba yangna elli aka ola.
Ve bir kii bir kiiye fuh ile sse er' ile ta'zr olunup, krk aka
cerme alna.

Ve bir kii bir kiinin haremine nzr olsa yirmi aka cerme
alma.
Ve avu ve ktib tmr, beler zincirinden serbestdir, meer
unr- mu'azzama vki 162 ola.
Ve havss- humyum kurs ve tmrlan 163 beler zincirinden
serbestdir 164 . (282a) Gtr defterdrlarma nahssdur. Anlann lzm
olan hail 1 6 5 akdi anlara mufavvazdur.
Ve bana yarar hs defterdrlanm her kimde bulsalar 166 , gerek vze-
rnda ve gerek 167 gaynda, ellerinden alup yerine benim hslanmda b~
hsl olanlar vireler.

157
bb- slis BV:-TE
158
ve elkblar beynndadur BV: beyn eder TE
159
kanda B V : knnda TE
160
ola TE: -BV
161
krlmaa TE: ufatmaa B V
162
vki BV: -TE
163
timrlan BV: tmr TE
164
beler ... serbestdir TE: - B V
165
B V : -TE
166
bulsalar B V : bulalar TE
167
gerek TE:-BV
20 Kanun nme- i l-i Osman

Ve 1 6 8 vzerm oniki kerre yz bin aka ile olalar, hs ol mkdr


ta'yn oluna. Ve 1 6 9 anlara yide benim rikb- humynuma her ne-
reden hara ve det-i anmdan 1 7 0 ve pke gelrse vzerma ve
defterdrlarma dahi hisseleri 171 gelsn.

Ve belerbeiler dahi on kerre yz bin; on iki kerre yz bine dahi 1 7 2


varsun. Ekalli 173 sekiz kerre yz bin ile 1 7 4 olsun.

Ve defterdrlarma 175 hs virilrse 176 , alt kerre yz bin aka virsn.

Eer hazmeden sliyne virilrse sliyne lidir. Yz elli binden iki


yz krk bine dek virilsn.

Hazinemden vzerma sliyne virilrse ikiyz krk binden


yz elli bin akaya varnca 177 virilsn. ir vzerma 1 7 8 yz yirmi bin ak-
a virilsn.

Vezria'zam tek'd istese, senede yz elli bin aka virilsn. Ve


belerbeiler yz bin aka ile mtek'id 1 7 9 olalar. Badefterdr doksan
bin aka ile mutekit id ola 1 8 0 . Ve ir ml defterdrlar seksen bin aka ile
mtek v id 181 olalar. Ve sancak beleri 182 altm bin aka ile mtek'id 1 8 3
olalar.

168 v e TE. _By


169
ve BV: -TE
170
ve det-i anamdan B V : -TE
171
hisseleri TE: hissesi B V
172
dahi B V : - T E
173
ekalli B V : evvel TE
174
i l e B V : -TE
175
defterdrlarma TE : defterdrlar B V
176 virilrse B V : virilsn TE
177
varnca B V: dek TE
178
vzerma B V : vzerya TE
179
mtek'id B V : tek'd TE
180
badefterdr ... ola BV:-TE
181
mteka id BV: teka d TE
182
beleri B V : beiler TE
183
mtek~id B V : -TE
Fatih Sultan Mehmed 21

Ve kzlarm evldndan olanlara belerbeilik virilmeyp 184 ar


sancaklar 185 virilsn.

Ve 1 8 6 vzerma otluumdan kifyet mkdr otluk virilp 187 ehr


emininden kifyet mkdr odun bahlar 188 alalar.

Ve defterdrlarmm yidesi, havss- hmynumdan gerek iltizm


ve gerek emnet ile menya 1 8 9 virilen hslar ka yk ise, yk bana bin
aka hakk- imz alalar. Ve mutlaka hazne-i mireme aka teslm olun-
dukda, bin akadan 1 9 0 yirmi 191 aka kesr-i mzn alalar. Ve defterdrlara
lidmet iden kttba dahi hakk- kitbet alalar. Ve 1 9 2 havss- humynum
a'nndan defterdrlarm me'kltna mu'venet ideler. Ve cenb- eri-
fime her ne yerden pke gelse vzerma ve defterdrlarma hisse vire-
ler 1 9 3 .

(282b) Ve kuzt bir sicilde yedi aka ve hccetden otuz iki aka ve
sret-i sicilden on iki aka ve imzdan on iki aka alalar. Ve ksmet-i em-
vlden binde yirmi aka ve nikhdan bikr ise otuziki, seyyib 1 9 4 ise onbe
aka alalar.

Ve kad" askerlerime 195 hazneden gnde be yz aka ve yenieri


aasna gnde drt yz elli aka ve nr-i aleme yz seksen aka ve mr-
hra yz elli aka ve kapucubalarna yz ellier aka ve blk aalarna
yz yirmi beer aka ve avubana altm aka ve kapucular kethuds-
na altm aka ve cebeci ve topu bana ellier aka ulfe virile.

184
virilmeyp B V : virilmesn TE
185
sancaklar BV: sancak TE
186
ve BV: - TE
187
virilp BV: ve TE
188
bahlar T : b a h B V
189
ile menya TE: -BV
190
akadan TE: akada BV
191
yirmi B V : yirmi iki TE
192
ve BV: -TE
193
ve cenb- vireler TE : - BV
194
seyyib B V: aka seyyibe TE
195
ve kad"askerlerime BV: kadf askerime TE
22 Kanun nme- i l-i Osman

V e Cmle Elkb B y l e Y a z l a 1 9 6 :

V e z r i a ' z a m a 1 9 7 : Dstr- ekrem nr-i efham nizm'l-lem


nzmu manzm'1-mem ens'd-devleti'l-khire cels's-saltanati'z-
zhire mdebbir umri'-l-cumhr bi'r-re'yi's-sib mtemmim mehm-
rni'l-enm bi'l-fikri's-skb messis bnyni' 1 9 8 d-devleti ve'l-ikbl
nuhasssu erkni's-saltanati 199 ve'l-icll el-mahffu bi-sunfi'l-avtf'l-
Meliki'l-a'l vezria'zan edmallah te v l iclleh.

ir vzerya bir nkdr 200 naks 201 yazla.

V e m f t e f e n d i y e ve h o c a e f e n d i y e ve kad" askerlere byle


yazla: A'lem'l-ulemi'l-mtebahhirn efzal'l-fuzali'l-mteverri'n
yenb'ul-fazl ve'l-yakm vris ulmi'l-enbiy ve'l-mrselm kefi'l-
mkilti dniyye ve salhhu mte' allkti' 1-yakniyye 202 kefu rm-
zi'd-dekyk halllu mkilti'l-halyk 203 eyhlislm ve'l-mslimn
mfti-i enmi'l-m'minn el-mstan ani't-tavsf ve't-tebyn, hocam
mevln ve evlna 2 0 4 Mehenmed edmallh feziluh. Ve 2 0 5 hidmet-i
fetvda olan mevln Bedreddin edmallh te"l feziluh.

Ve defterdrlarma cnib-i Divn'dan byle yazla: ftihr'l-


mer ve'l-ekbir muhtr'l-kber ve'l-eflir mstecmr'l-cemr'l 2 0 6
-manl ve'l-mefhir (283a) z'l-kadri'l-etemmi ve's-sadri'l-ekrem el-
muhtassu bi-mezdi inyeti'l-Meliki'l-Br hzne-i miremin defterdan
... dmet ma^lhf.

196
ve cmle ... yazla TE: byle yazla cmleye elkb BV
197
vezria'zama B V : vezria 1 zam TE
198
bnyni BV: cenbi TE
199
saltanati TE : sa'deti BV
200
mkdr TE: fkra BV
201
nks TE: eksk BV
202 y a kniyye BV: ta'ayyniyye TE
203
halayk B V : hakyk T
204
ve evlna BV:-TE
205
ve TE: -BV
206
c e m f ' l B V : hazin -TE
Fatih Sultan Mehmed 23

Ve cnib-i m l i y y e d e n byle yazla: Kdvet erbbi'Kizzi ve'l-


ikbl umdet ashbi'l-kadr ve'l-icll cmiu vchi'l-emvl mir'l-haz-
yj n 207 bi-ahseni'l-a'ml el-muhtassu bi-mezdi inayeti'1-Meliki'l-a'l h-
zne-i rirem defterdar ... dmet ma"lh.

Ve b e l e r b e i l e r e byle yazla: Emr'l-meri'l-kirm kebr'l-


kberi'l-fihm z'l-kadri ve'l-ihtirrn shib'Pizzi ve'l-ihtim el-muh-
tassu bi-mezdi inyeti'l-Meliki'l-a'l 2 0 8 Kai'ama 209 belerbeisi ... d-
me ikbluh.

Ve sancak b e l e r i n e byle yazla: Kdvet'l-meri'l-kirm um-


det'1-kberi'l-fiham z'l-kadr ve'l-ihtirm shib'Kizzi ve'l-ihtim
el-muhtassu bi-mezdi inyeti'l-Meliki'l-allm 210 sanca bei ... dme
izzuh 211 .

Ve y e n i e r i aasna ve ir 212 z e n g i aalarna byle yaz-


213
la : ftihr'l-emcid ve'l-ekrim cmi''l-mehmid ve'l-mekrim el-
muhtassu bi-mezdi inayeti Meliki'd-dim ... dme mecduh 2 1 4 .

Ve be 2 1 5 yz aka taht kadlarna byle yazla: Akz kuzt'l-


mslimn evl vlt'l-muvahhidn ma v den'l-fazl ve'l-yakn hccet'l-
Hakk ale'l-halk ecma'n 2 1 6 vris ulni'l-enbiy ve'l-mrseln 2 1 7 el-
muhtassu bi-mezdi inyeti'l-Meliki'l-Mu'n mevln kad ... zdet fezi-
luh 2 1 8 .

207
hazyin BV : hazn TE
208
a ' l B V : allm TE
209
Karaman TE: -BV
210
shibii'l-izzi ... Meliki'l-allm TE: -BV
211
sanca bei dme izzuh BV-.-TE
212
ve yenieri ... ir TE: -BV
213
byle yazla TE: - TE
214
dme mecduh BV: -TE
215
be BV: ve beer TE
216
hccet'l- ... ecma'n BV :-TE
217
mrseln B V : + hccet'l-Hakk ale'l-halk ecma'n TE
218
mevlna kad, zdet feziluh BV: -TE
24 Kanun nme- i l-i Osman

Sahn v e Dhil mderrislerine 2 1 9 : ftihr'l-ulemi'l-muhakk-


kn muhtr'l-fuzali'l-mdakkkn yenb'1-fazl ve'l-yakn vris ul-
mi'l-enbiy ve'l-mrseln el-muhtassu bi-mezdi inyeti'l-Meliki'l-
Mu'n 2 2 0 Sahn mderrislerinden mevln... zfdet feziluh 221 yazla 222 .

Ve yz elli aka kadlara 2 2 3 : Kdvet'l-kuzt ve'l-hkkm raa-


den'l-fazl ve'l-kelm 2 2 4 rnmeyyiz'l-hall ani'l-larm mevln ... ka-
ds zde fazluh 225 yazla.

Anlardan aaa kadlara 226 bir fkra eksk yazla.

Ve 2 2 7 ehr e m m i n e ve defter e m i n i n e ve 2 2 8 reslkttba


byle yazla: ftihr'l-e'l ve'l-e v zm muhtr'l-all ve'l-ekrim el-
muhtassu bi-mezdi inyeti'l-Meliki'd-dim... dme mecduh 2 2 9 yazla.

Ve avulara230: Kdvet'l-emsil ve'l-akrn ... avu zde kadru-


h 2 3 1 yazla.

(283b) Ve ktiblere: Kdvet erbbi't-talrr ve'l-kalem ... zde


kadruh 2 3 2 yazla.

Ve shib-i saltanat olup it'at iden 2 3 3 hkimlere -ki cell'l-kadr

219
ve Dhil mderrislerine BV: monlalanna ve Dhil monlalanna TE
220 Meliki'l-mu'm TE: mderrisin B V
221
Sahn zdet fezilih BV- - TE
222
yazla TE:-BV
223
kadlara TE : + byle yazla BV
224 ve'l-hkkm ... ve'l-kelm B V : el-slm umdet vlti'l-enm TE
225 mevln zde fazluh B V : -TE
226 kadlara TE: -BV
227 ve TE :-BV
228
defter eminine ve BV: -TE
229
dme mecduh BV : -TE
230
avulara BV: + byle yazla TE
231
avu zde kadruh B V : - T E
232
ve'l-kalem zde kadruh BV: - TE
233
iden BV: -TE : + cell'l-kadr TE
Fatih Sultan Mehmed 25

olalar- 234 eer memleketinde 2 3 5 shib-i sikke ve hutbe ise: Cenb- em-
ret-me'b uhuvvet-nisb rif at-iktisb izzet-intisb milkiyy'l-fi'l mele-
kiyy'l-hsl el-mahffu bi-sunfi avtf'l-Meliki'l-allm ... hkimi d-
met ma"lhtahiyyt- sfiyt ve teslmt- vfiyt -ki mahz- inyet-i p-
dihden sdr olur- mtla'a klmduktan sonra ma"lm ola ki, ve almet
yazlmayup "siz" diy hitb oluna. Aaasmda, bki ve's-selam 2 3 6 yaz-
la.

Eer h u t b e ve s i k k e s h i b i o l m a y u p , lkin v i l y e t i n i n b
a n - c e d h k i m i ise: Cenb- emret-me'b eylet-nisb bi-mezdi inye-
ti'l-Meliki'l-Allm ... hkimi dme uluvvul tevkf-i ref'-i hmyn v-
sl olcak ma'lm ola ki, dey hitb olunup, aaasmda irlere yazlduu
gibi, yle bilesin almet-i erfe f t i m d klasun dey 2 3 7 yazla.

Ve o l u m e h z a d e edmallahu umrehya 2 3 8 hkm yazlmak l-


zm gelse byle yazla: Ferzend-i ercmed. es" ad emced vis-i mlk-i
Sleymn nr- hadaka-i sultan tc- ru's's-seltn shib'l-"izzi ve't-
temkn mahzu ltfi'llahi'l-ekrem 2 3 9 olum Sultn Cem edmallu bekh
yazla.

Ve m o n l a z d e l e r e ve p a a z d e l e r e : Kdvet'l-mehdmi'l-ki-
rm umdet'l-mefhrni'l 2 4 0 -izm ve'l-fihm 2 4 1 yazla.

Ve 2 4 2 sultnlardan olan lavtn-i n u h t e r e m e d e n 2 4 3 birisine 244

234
ki ...olalar BV: -TE
235
memleketinde BV : memleketde TE
236
cenb- emret-me'b ve's-selm BV: uhuvvet-ne'b TE
237
Eer hutbe klasun diy BV: eer vilyetin b an-ced hkimi ise, hutbe ve sikke s-
hibi deil ise emret-me'b TE
238
urnrel ya BV: urnreh TE
239
ekrem B V : kiram TE
240
mefhmi BV : ma'zfmi TE
241
ve'l-fihm BV :-TE
242
ve BV : + havtnden TE
243
olan nuhteremeden BV: - TE
244
birisine BV : birine TE
26 K an un n m e - i l-i Osman

hkm yazlmak lzm gelse 245 : ffet-penh-i stret ve izzet-ch- dev-


let 2 4 6 , drret drci's-seltn, gurret burci'l-havkn, el-affet'r-re-
f'ati' 1-masnati' 1-mkerreme, ve'-erfet' 1-azzeti' 1-muhteremeti' 1-
mu'azzama 2 4 7 , seyyidet'l 248 -havtn, a'zamu benti's-seltn kzm ...
sultn veyhud 249 olum Sultn Mahmd 2 5 0 kz yie 251 dmet ismetu-
h diy yazla.
Temmeti' 1-Knni' 1-Osmniyye 252 .

245
gelse JBV: + byle yazla TE
246
devlet TE:-BV
247
havkn ... muhteremet'l-mu'azzama B V : -TE
248
seyyidet'l B V : seyyid'l TE
249
kzm ... sultn veyhud B V : - TE
250
Mahmd TE:-BV
251
yie TE: -BV
252
temmeti'l... OsmniyyeBV: temme el-kitb bi-avni'llhi'l-Meliki'l-Vehhb. Tahriren f
zilhicce e-erfe sene 1029 TE
NDEKS

A yn, 15
yie, Sultan Mahmud kz, 26
abd-i hakr, 3,4 azl nasb, 9,10
acemiler, 15
det-i anm, 20 B
aalar, 5, 6, 7, 8,11
r sancaklar, 21 bae,16
ahl, 5 ba, 6, 7; ... yar, 19
ahkm, 9; ... buyurulmak, 9 badefterdr, 8, 9, 10, 16, 20
ahvl-i ceryim, 4, 19 bayramlar, 16
ahvl-i saltanat, 14 Bedreddin, mft, 22
aka, 7, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, be, 5
18, 19,20,21,23,24 beler, 5, 8, 17; ...zinciri, 19
akalk, 5 belerbei, 7,8; ...oullan, 12
almet, 25; ...-i erfe, 25 belerbeiler, 6, 7, 8, 9, 11, 13, 17,
alay bei, 16 20,23
alay beleri, 12 belerbeilik, 6, 7, 21; ... hkm, 7
arz, 7, 13, 14; ... itmek, 7; ... odas, belik, 7, 8
15 bent's-seltn. 26
arza girme, 15 bikr, 21
arzlar, 13 bil-arz, 13
stne, 6, 8; ...-i sasdet, 5 bild'r-Rm, 3
astar, 14 bostanc, 16
a'r, 21 bostancba, 16
ata, 3 bostanclar, 16
a" yn ekbir, 4, 5 ble kma, 16
Ayasofya medresesi, 11 blk aalar, 6, 13,21
yid, 4 blk aas, 15
yide, 20, 21 buyumldu, 9
28 Kanun nme- i l-i Osman

C Dr's-saltanat, 4; ... kads, 7,11


dede,3
cebeciba, 6,21 defter emni, 10, 13,24
Cem Sultan, 25 defter ketludlar, 12
cemMyyet-i l, 5 defter kethudl, 11
cenb- emret-me'b, 25 defter ketluds, 11
cenb- erf, 15, 17,21 defterdr, 5, 10, 13
ceryim, 4, 19 defterdrlar, 5 , 6 , 7 , 8 , 9 , 10, 13, 16,
cerime, 19 17,28, 19,20,21,22; ... buyu-
ceyb harl, 17 ruldusu, 9
defterdrlk, 10, 12
ciht, 13
defterhne, 18; ... ktibleri, 17
dergh, 3
develer, 17
devlet, 3; ... -i pdih, 6
akrcba, 6
dn, 3; ... devlet, 3
rigr, 16
Dvn, 5, 8, 10, 15, 16, 17, 22; ... -
nigrba, 6, 15
l, 6; ... - hmyn, 4, 6, 8
nigrler, 11
dlbend olan, 15
atma, 18
dmen dutma, 16
avu, 11, 19,24; ...oullan, 12
dstr- ekrem, 22
avuba, 6, 8, 15, 21
avular, 11, 16,24 E
avuluk, 13
kmak, 15 ebn-y mevl-i izm, 12
uka, 14 ecdd-i izm, 4, 17
ukadr, 15 ehl-i Dvn, 5
ehl-i tmr subalar, 19
D ehl yl, 17
ehl-i masb, 4, 16, 17, 19
v
da v hkm, 9 ekbir, 5
Dhil monlalar, 12, 24 ekmek, 6
Dhil mderrisi, 7, 11, 24 el pme, 16, 17
Drssa'det aalar, 8 elkb, 6, 22
ndeks 29

elkablar, 19 hce, 17; ... makam, 10


emnet, 21 hkn,3
enaret-me'b, 25 hkim, 25
emr'l-mer, 23 hkimler, 24
eran emn, 3 hakk- imz, 21
emvl, 21, 23 hakk- kitbet, 21
erbb- tmr, 16 hall, 24
erkn saltanat, 22 halfetu'llh, 3,
eski, 11 hara, 20
Eref'n-nebiyy, 3 harm, 24
etmek, 6 harem, 19
evld, 10, 18,21; ...- kiram, 3, 14 Hri medresesi, 11
v
evrk- kav id-i sultn, 3 hs, 19,20
eylet-nisb, 25 Has Oda, 15; ... olan, 15, 18
haslar, 21
F hatt- hmyn, 3
havkn, 26
Ftih, 3 havss- hmyn, 21; avr,
felek-rif at, 3 21; kurs, 19
fermn- l, 4 havtn, 26; ... -i muhtereme, 25
ferzend-i ercmend, 25 hazyin, 23
fetv hizmeti, 22 hazne, 9, 18, 20; ... -i mire, 13, 21
filori, 17 hazne ktibi, 11
fuh ile sne, 19 hazne olan, 16
fitht, 4 haznedarba, 7
hFat, 6; ... -i fhire, 13
G hzne-i mire defterdar, 22, 23
hidmet-i fetv, 22
gz kma, 19 hidnetkr, 8
lidmetkrlar, 9
H hilfet, 3
hisse, 21
haber, 15 hitb, 25
30 Kanun nme- i l-i Osman

hoca, 5, 16; ... efendi, 22; oul- kadlar, 7. 11, 12, 16,24
lar, 22 kaftan, 10, 17, 18
huddrn, 10 kalem, 24
hurd-menzilet, 3 kan, 19
hutbe, 25; ... shibi, 25 kn, 3, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 16, 17:
hccet, 21 ,.,- hikmet
hccet'l-hak, 23 Kanunnme, 3 , 4
hkm, 25, 26 Knnnme-i l-i Osman, 3
hkkm, 24
knn 'l-Osmniyye, 26
kapu aas , 7 , 1 5
I
kapucuba, 6, 8, 16
kapucubalar, 5,21
slh, 14
kapucular kethuds, 6 , 8 , 15,21
stlah u ibret, 4
Karaman belerbeisi, 23
yl, 17
karndalar, 18
yd, 17
katr, 17
katrlar, 17

ktib, 17; ... tnr, 11, 19
ktibler, 11, 16,24
i halk, 7
ktiblik, 13
i- il, 12
kati, 18
ihtiyr, 7
kavnn-i Hkn, 3
iltizm, 21
kavnn-i mazbta, 4
imz, 21
kayk, 16
in, 4
kelm, 24
rd u masraf, 13
kesr-i mzn, 21
kethud, 12, 15
K
ksmet-i emvl, 21
klk, 6
kad, 12,23
kzlarm evld, 21
kadf asker, 11; ... oullar, 12
kadf askerler, 5 , 6 , 7 , 8 , 9 , 10,13, 15, kilr olan, 16
16, 17, 21, 22; ... buyuruldusu, kilrcba, 7,16
9 kitabet, 21
ndeks 31

kol krlma, 19 Mefhar-i mevcdt, 3


kol ufatma, 19 megz, 3
Kostantaniyye, 4 Mehemmed. II. Mehmed'in hocas,
kur, 19 22
kuzt, 7,21, 24; ... 'l-mslimn, 23 Mehemmed Hn, elebi, 4
krek ekme, 16 Mehemmed Hn, Fatih, 4
kttb, 9, 16, 21; ... mertibi, 10 Mehemmed b. Mustafa, Leyszde, 3
memlik-i mahrsa, 6
L memleket, 25
mertib-i a'yn, 5
lalalar,6 mertebe, 5
Leyszde,3 meslih, 15
Lisn- pdih, 4 mevli-i izm, 12
mevleviyyet, 12
M mr-i alem, 5, 6, 8, 11
mrhr, 5, 6, 21; ...- sn, 6
Mahmd. sultn, 26 mr subalar, 19
mahrsa-i uzm, stanbul, 4 mzn, 21
mahslt, 19 monla, 11, 24
nakm- mevleviyyet, 12 monlazdeler, 25
ml,5,9,13;...deftardr, 11; ...def- muallim-i sultn, 5
terdarlar, 5 , 6 , 7 , 8,9, 10,20; ... muhsebeci, 11, 17
defterdrl, 7, 8, 12 mukabeleci, 10
mliyye, 23 mukta"ac, 10, 11
mansb, 4, 8, 12, 16, 17, 19 Murd Hn, Fatih'in babas, 4
maslahat, 8 mutasarrf, 12
masraf, 13 mcevveze, 9
ma'zl beler, 8 mderris, 12, 13, 16
nmzl belerbeiler, 8 mderrisin, 24
mecma- ahl, 5 mderrisler, 7
nedris-i liye, 11. bk. Sahn rnft, 5; ... efendi, 22; oullan,
nedne-i kbr, stanbul, 4 12
medrese, 11 .mfti'l-enm, 16
32 Kanun nme- i l-i Osman

mhr-i erf, 18
mhrlenmek, 18
mlzm, 11, 13 zengi aalar, 5, 7, 23
mrseln, 23, 24 zengi aal, 8
mvere, 9
mr-i efham, 22 P
mteferrika, 11, 12; 15, 16
mlk-i Sleymn, 25 pabu,18
v
mtek id, 20 pdih, 4
paazdeler, 25
N pye,10, 13
perde, 15
nme, 7 pes-i perde, 15
nasb, 9, 10 peykba, 17
nazm u in, 4 pke, 20, 21
nzr, 5, 9
nefer, 8 R
nikh, 21
nic, 6, 7, 8, 9, 16; ... oullar, 12 re's, 5; ... ktibleri, 10, 11. 16
ninclk, 7, 12 re'slkttb, 7, 8, 10, 13,24
nizm- lem, 18 re'y-i mnr, 4
nizm u intizm- lem, 3 rikb- hmyn, 7, 13, 15, 17, 20
izm'1-lem, 22 rikbdr, 15
Rum, bild, 3
O Rumeli, 11; ... belerbeilii, 9
ruzneci, 10, 17
odaba, 7. 15
oda olan, 16 S
oda olanlar, 15
odun bah, 21 sa^detl, 4
olum ehzde, 25 sadr, 6
otluk, 21 shib-i arz, 7
ndeks 33

shib-i saltanat, 24 solakba, 17


shib-i sikke, 25 sne, 19
Sahn monlas oullar, 12 subalar, 19
Sahn monlalar, 11 suffa-i Dvn- l, 6
Sahn mderrisi, 7, 24 sultn, 3
Sahn mderrisleri, 12 Sultn Cem, 25
sliyne, 20 Sultn Mahmud, 26
saltanat, 3,4, 18, 20 sultn- seltn-i cihn, 3
sancaa kma, 8 sultn, 25
sancak, 7, 12, 14; ... bei, 7; sultnlar, 25
oullar, 12; ... beileri, 5, 6, 7, Sultn'l-mrsel, 3
9, 11,20, 23; ...hkm, 8 sret-i sicil, 21
sary- mire, 7
snnet-i erf at-i erife, 3
sefer, 17
selm avuu, 9

seltn, 13, 25; ... -i cih, 4; ... -i
izm, 4
lzde hocas olu, 12
serbest tmr, 11
hzde lalalar, 6
serdr- ulem, 5
ehinh,3
serr-i saltanat, 4
Server-i kint, 3 ehr emni, 10, 12, 13,21,24
seyyib, 21 ehzde, 25
seyyidet'l-havtn, 26 er\ 19; ... - i mbn, 3; ... - i erif, 9
sicil, 21 eyhlislm, 5, 22
sikke, 25; ... shibi, 25
silhdr, 15, 16 T
silhdrlar aas, 6
sille alma, 15 ta v m, 8, 16; ... yimek, 17
siphi olanlar aas, 6 tc, 25
siphiler ktibi, 10,17 tahrr, 24
siphlk, 13 taht, 16; ... kadlar, 7, 23
sipihr-tenkn, 3 taht kads oullan, 12
sobraman ukas, 14 takye, 18
34 Kanun nme- i l-i Osman

tara, 6, 15 st kaftan, 10
v
ta zr, 19
tecvz, 18 V
teka d,20
tertb yn, 4,15 vris-i mlk-i Sleymn, 25
tevk, 25 vris ulmi'l-enbiy, 22
tevkr, 3 vekl, 9; ... -i mutlak, 5
tezkireci, 10 vezr, 8, 9; ... -i sn, 9
tmr, 12, 13, 16; ... defterdrl, 11; veziri a'zam, 5 , 8 , 9 , 1 3 , 18,20,22; ...
... mteferrikas, 11 buyuruldusu, 9; ... oullar, 12
tmrlar, 19 vilyet, 25
topuba, 6, 21 vizret, 6
tura-y garr, 4 vlt'l-muvahhidn, 23
tura-y erf, 9 vzer, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 15, 16, 17,
19,20,21,22; ...oullar, 12
U
Y
uhuvvet-nisb, 25
ulem, 5, 18,22,24 yaka akas, 14
ulfe, 10, 12, 16, 21; ... mtefer- yayabalar, 14
rikalar, 11 yazlk, 6
ulfeli mteferrika, 11 yenieri aas, 5, 6, 7, 21, 23
ulm'l-enbiy, 23, 24 yenieri ktibi, 10, 17
umr- lem, 9 yenieri tifesi, 14
umr- mahfiyye, 9 yoldalar, 8
umr- muazzama, 19 yk,21
umr- saltanat, 9, 15
Z

zahireler, 17
men, 21 za"m, 16; ... mteferrikas, 16
mer, 5, 7, 22 zeamet, 12, 13, 14
skfl yrtmek, 9 zir, 14
LGATE

(Kelime ve terimlerin sadece metinde geen anlamlarnn verilmesine


zen gsterilmi; kelimeler dz, terimler koyu yazlmtr)

A akz, fkhta en bilgili olan


almet, iaret, nian
b an-ced, dededen babalara alay bei, timarl sipahi kumandan-
abd-i hakr, d, aa kul, tevazu ifa- larndan biri
v
desi a lem'l-ulemi'l-mtebahhirn,
acemi, merkez kapkulu ocaklarna mdakkik limlerin en bilgini
asker yetitiren Acemi Oca l, yce, yksek
eri allm, ok bilen, bilgin, Allah'n s-
dem, kii, adam fatlarndan
det-i anm, kkba hayvanlar- mir'l-lazyin, hazinelerin miri
dan alman vergi ani't-tavsf, nitelenmekten
fk, gr snrlar, ufuklar arz, devlet ileriyle ilgili olarak padi-
affe, namuslu kadn aha szl veya yazl bilgi sun-
aa, daha ziyade saray tekiltnda ma
ve asker birimlerde kullanlan arza girme, Dvn toplantlarndan
unvan sonra bilgi sunmak zere padi-
ar sancak, geliri yksek, byk ahn huzuruna kma
sancak ashb'l-kadr, i'tibr sahipleri
har, baka,"dier stne, stanbul
ahkm, hkmler, emirler a'r, mahsulden alman onda bir ver-
ahsen'l-ml, amellerin en gzeli gisi
ahvl-i ceryim, su halleri, su du- avtf, sevgiler, iyilikseverlikler
rumu a'yn, ileri gelenler
ahvl-i saltanat, devlet ileri yid, yide, gelir, kazan, kr
aka, gm para birimi yin, tren, merasim
akrn, e ve benzer olanlar, yatlar a'zam, en byk
36 Kanun nme- i l-i Osman

azm, azme, byk blk aas, kapkulu svari bl


azz, azze, muhterem, sayn, izzet miri
sahibi buyuruldu, bata vezirizam olmak
azl. grevden alma zere yksek rtbeli devlet
adamlarnn kardklar yazl
emir
B
bnyn, yap, bina
bb, blm
ba'de zlik, bundan sonra C
bast, ama, yayma
cmi, toplayc, toplayan
be, tarada grevli mlk ve asker
grevliler ile yksek rtbeli cib, yn, taraf
devlet adamlarnn oullarnn cebeciba, yaya kapkulu ocaklarn-
unvan, bey dan silh iml ve bakmyla u-
belerbei. eyalet valisinin unvan raan cebecilerin niri
bent's-seltn, padiah kzlar cell'l-kadr, kadri kymeti yce
b-gayet, sonsuz cels, oturan, cls eden
cem'l-ma'l, ycelikler ve eref-
bikr, dokunulmam, evlenmemi
kz lerin hepsi
ceryim. sular
bil-arz, arz edilmeksizin, izin al-
cerime, su
makszn
bild, beldeler, ehirler ceyb harl, padiahn gelirleri, cep
harl
bi'l-fikri's-skb, delici, parlak fik-
riyle, dncesiyle ciht, vakf hizmetleri iin belirlen-
mi hizmetler ve cretler
bilgil, bil
cmle, btn, hep
bi'r-re'yi's-sib, yalsz, doru fik-
riyle
bostanc, saray grevlilerinden bir
zmrenin ad
bostancba. bostanclarn miri akrcba. padiahn av ileriyle
ble kma, yenierilerin veya di- uraan saray grevlilerinin
er yaya kapkulu askerlerinin miri
kapkulu svari blklerine ve- nigr, padiah sofrasna nezret
rilmesi eden saray grevlileri
Lgate 37

nigrba, anigirleri miri dlbend olan, Endern denilen sa-


atma, bir tr demelik kuma ray okulunun en itibarl kouu
olan Has Oda'nm ileri gelenle-
avu, saray hizmetlilerinden bir
rinden
zmre, asker rtbe
drc, kutu, hokka
avuba, avularn miri
drre, byk inci tanesi
kma, saray hizmetlilerinden d
hizmete tayin, acemilerin yeni- dstr- ekrem, vezirizam ve vezir-
eri olmas lerin unvan
uka, sk ve kalr dokunmu yn ku-
ma E
ukadr, Endern denilen saray oku-
lunun en itibarl snf olan Has ev l, pek yksek olanlar, eref sahi-
Oda'nm ileri gelenlerinden bi kimseler
ebed'l-bd, sonsuzluklar
D ebny- mevl-i izm, yksek rtbe-
li kadlarn oullan
da'v, davalar ecdd- izm, byk atalar
dhil, giren ecmavr, hepsi, cmlesi, tamam:
Dhil, medreselerde derece efzal' 1-fuzali' 1-mteverrr n, din-
drssdet aalan, padiah saraynda dar ve faziletli kiilerin en er-
harem ksmn miri demlisi
Drssaltanat, stanbul ehl-i Dvn, Dvn yeleri
defter emini, defterhnenin miri ehl-i mansb, makam, mevki sahibi
defter kethdas, dirliklere blnm ehl-i tmr, timar tasarruf eden sipa-
mr topraklarda zemet ileriy- hi
le megul grevli ekbir, bykler
defterdr, maliye tekiltnn ba ekall, en az, en aa
defterhne, arazi ve dirlik kaytlary- ekrim, en cmert ve licenap olan-
la ilgili defterlerin sakland lar
yer elkb, resm vesikalarda muhatabn
dergh, byk kap, devlet kaps sfatlarnn verildii hitap cm-
dn-i rnetn, salam din lesi
DVn, devlet ynetiminde en nem- emcid, haysiyet ve eref sahipleri
li karar organ emn, korkusuzluk, gven, aman
38 Kanunnme-i 1-i Osman

emnet, emnlik, devlet dairelerin- fhir, flire, anl, deerli


den bazlarnn ad fazl, fazilet, erdem
emsil, itibarl kimseler, akranlar felek-rif at, felek gibi yce
emced, en haysiyetli, erefli fergat, vaz geme
emrii'l-mer, beylerbeyi fermn- cell, yce emir, padiah
emn, gven, emniyet fermam
emn emn, gvenlik, eminlik ferzend-i ercmend, erefli, haysiyet-
emvl, mallar li, sekin oul
enm, btn mahluklar, halk, insan- fetv hizmeti, mftlk grevi
lar fihm, byk nfz ve itibar sahiple-
enbiy, peygamberler ri
ens, dost, arkada filori, nceleri Floransa'da baslan,
enzr, nazarlar, gzler daha sonra btn Bat meneli
altn paralarn genel ad
erbbi'l-izzi ve'l-ikbl, izzet, kymet
fuh, evlilik d cinsel iliki, din ve
ve mutluluk sahibi
ahlak d her trl davran,
erbb- tmr, timar tasarruf edenler,
arlk, fuhu
timar sahipleri
fuzal, faziletli kiiler
erkn's-saltanat, saltanatn rknle-
ftht, fetihler
ri, temelleri; devlet ileri gelen-
leri
es x ad, en hayrl, en mutlu G

eski, kdemli
eref'n-nebiyyn, peygamberlerin gerdn-vakar, felek gibi arbal
en ereflisi gurre, parlaklk, aklk, beyazlk
etmek, ekmek
evl, daha iyi, daha lyk H
evld- kirm, temiz, soylu oullar
evrk, yapraklar, varaklar hce, hoca efendi, devlet tekiltnda
bir rtbe
eyym, gnler
hadaka, gz bebei
F hk, padiah unvanlarndan biri
hkim, bir yerin idarecisi, beyi
vv
fa l, ok alan, gayretli lakk- imza, imza hakk, creti
Lgate 39

hakk- kitbet, yazma hakk, creti hidmetkr, hizmet eden, hizmetli


halifetu'llah, Allah'n halifesi, vekili hikmet-nakrn, hikmetli
hliy, imdiki halde, hlen Hilfet, halifelik
halk, yaratma huddm, hizmetliler
hail akd, i bitirme Hmyn, padiaha mahsus, hkm-
lalll, mesele zc, halledici dra it
hara, gayr mslimlerden alnan hrde, kk, ufak
toprak vergisi hurd, gne
hri, kan hurd-menzilet, gne gibi yce
Hri, medreselerde derece hccet, ef mahkemelerce dzenle-
Hs, bata padiah olmak zere h- nen hukuk belge, senet
nedan mensuplarna ve yksek hkm, emir, fermn
rtbeli devlet grevlilerine ve- hkkm, hakimler
rilen dirliin ad
Hs Oda, Endern denilen saray I
okulunun en yksek dereceli
kouu
slh, iyiletirme, dzeltme
Hatt- hmyn, padiahtn yazl
stlh, tabir, terim
emri, ferman
yl, kadn, e, aile
havkn, hakanlar, bk. Hkan
yd, bayram
havss- hmyn, padiah haslar.
Bk. Hs

lavtn, htnlar, hnedna mensup
kadnlar
ibret, cmle, paragraf, ibare
hazyin, hazineler
hazne, devlet parasnn sakland icll, byklk
yer halk, saray mensuplar, alanla-
haze olan, devlet hazinesi ala- r
n -halk, stanbul, Edirne ve Bursa
haznedrba, Endern koularn- gibi merkezler
dan Hazne Odas'nn miri iffet, namus, temizlik
hTat, padiah tarafndan verilen e- iftihr, nme, an, eref
ref elbisesi, kaftan ihtirm, hrmet, sayg
Hzne-i mire, devlet hazinesi ihtim, byklk, grkem, tantana
40 Kanun nme- i l-i Osman

ihtiyar, seilmi, yal knn'l-Osmniyye, Osmanl ka-


ikbl, baht, mutluluk, kader, ksmet nunu, tresi
ltizm, devlete ait vergi gelirlerinin kapu aas, sarayn en ileri gelen g-
bir bedel karlnda kiiler ve- revlilerinden, hadm aalarnn
rilmesi ba, drssade aas
inyet, yardm kapucuba, padiah saraynn kap-
larnda grevli kapclarn miri
in, kaleme alma, yazma
kapucular kethdas. saray kaplarn-
rd, gelir
da grevli kapc ve kapcba-
istihdam, altrma
larn en byk miri
istikbl, karlama
karndalar, kardeler
itilr, nl olma, hret
karb, yakn
Ttimd, gvenme, dayanma
kati, ldrme
kavid, kaideler, kurallar
K kavn-i hkn, padiah kanunlar
kavnn-i mazbta, hatrda tutulmu,
kabz, tutma, elde etme, alma ele geirilmi, muhafazal, sa-
kad, her trl hukuk davalara bakan lam kanunlar
kii, hakim, yarg kebr'l-kber, byklerin by
kadf asker, ilmiye snfnn Dvn kelm, sz
yesi yksek rtbeli grevlisi, kesr't-taksr, kusuru ok, kusurlu
kazasker kesr-i nzn, ly bozma
kadr, kymet kef, kefeden, srlar zen
kafdr, kafaca uyumlu, arkada kethud, eitli devlet hizmetlerinde
kahir, kahire, kahredici, yok edici kullanlan bir unvan
km-rn, bahtiyar, mutlu kezlik, ayn ekilde
kangs, hangisi kdve, kendisine uyulup ardndan gi-
knn, uyulmas gereken kurallar; dilen kimse, reis
rf, gelenek ksmet-i emvl, mallarn paylalma-
knnnme, uyulmas gereken kural- s
larn topland mecmua, kanun kilr olan, sarayn mutfak ileriyle
kitab megul kiler kouu alan
Knnnme-i l-i Osman, Osman kilrcba, Endern koularndan
oullarnn kanun kitab Kilar Odas'n miri
Lgate 41

kitbet, yazna, kurallara uygun ola- ma'zl, grevden alnm, azledilmi


rak yazya geirme mecmaM ahl, halkn topland
kur, kyler yer,
kuzt, kadlar medris-i liye, yksek dereceli
kttb, ktibler medreseler, bk. Sahn
medne-i kbr", byk ehir, stan-
L bul
medrese, eitim ve bilim kurumlar-
nn genel ad
lala, ehzdelerin yetimeleriyle me-
mefhir, vnlecek, eyler
gul olan kii
mefhar-i mevcdt, varlklarn guru-
lisn, dil
ru, Hz. Muhammed'in sfat
megz, gazlar, din uruna yaplan
M
savalar
nehdim, oullar, mahdumlar
ma'den'1-fazl, fazilet madeni, er-
mehmid, vgler, medihler
dem kayna
mekrim, cmertlikler, keremler
mahff, zarar grmemesi iin etraf
me'klt, yiyecek eyler
evrilmi
melekiyy'l-hsl, melek tabiatl
mahmiyye, byk ehir
melik, padiah
mahrsa-i uzm, stanbul
melikii'a'l, yce padiah
mahslt, rnler, mahsuller
Melik'l-Br, yaratc Melik, Allah
mah, halis, katksz, tam
Memlik-i mahrsa, Osmanl lkesi
makam- mevleviyyet, eyalet kadl-
makam mertib, dereceler, mertebeler

ma v mln-bih, kendisiyle amel olu- mertib-i a"yn, ileri gelenlerin mer-


nan, yrrlkte olan tebeleri, dereceleri
manzm, diziler, sralar meslih, iler, maslahatlar
mansb, makam, mevki, memuriyet mevl-i izm, yksek rtbeli kad-
ma v rf, bilinen, malm lar, eyalet kadlar
maslahat, i, husus, durum mevcdt, varlklar
masn, masna, salam, emin, ko- mevln, efendimiz
runmu mevleviyet, eyalet kadl
matmah, gz dikilen ey mey t, l, meyyit
42 Kanun nme- i l-i Osman

mezd, attrma, oalma mutasarrf, bir yeri idare yetkisi bu-


mezkr, anlan, zikredilen lunan, tasarruf eden
mr-i alem, saray grevlilerinden mbn, ak, apak
olup, saltanat sancaklarna ba- mcevveze, daha ok trenlerde gi-
kan blklerin ba miri yilen bir kavuk tr
mMhr, saray ahrnda alanlarn mdakkkn, inceleyen, tetkik eden
ba miri (limler)
mrhr- sn, saray ahrnda al- mdebbir, dnceli, tedbirli
anlarn ikinci miri mderris, medrese hocas
mr, devlete ait messis, kurucu
mzn, l, tart mft, fetva veren, mft, eyhlis-
monla, yksek rtbeli kad, mderris lm
monlazde, yksek rtbeli kadlann mfti'l-enm, eyhlislm
olu mhr-i erif, padiah mhr
muallim-i sultn, padiah hocas mkerrem, mkerreme, saygdeer,
mu v venet, yardm aziz, muhterem
mu v azzam, rmfazzama, byk, y- mlzm, medreseden yeni mezun
ce, ulu olanlar; mderris veya devlet
mufavvaz, sipari olunmu, birinin memuru aday, stajyer
uhdesine verilmi mmeyyiz, ayran, temyiz eden
muhakkikin, gerei arayan, aratn- mslimn, mslmanlar
c (limler) mstani, doygun, istina gsteren
muhasss, ayran, tahsis eden mstefd, faydalanan, istifade eden
muhtr'l-kber, byk kiilerin mstehkk, hak eden
seilmii mstecmi, toplayan
multassu, bir kiiye, bir eye mahsus mvere, istiare, danma, gr-
olan me
nuf n, yardmc r, mareal
mukabeleci, kapkulu askerlerinin
mkilt- diyye, din glkler,
maa ve kaytlaryla ilgili hazi- zorluklar
ne grevlisi
mkilt'l-halayk, insanlann zor-
mukaddem, nce
luklar
muktavac, hazineye ait gelirin bir
mtlava, okuma, inceleme
bedelle iltizama verilmesi ile-
rini yrten grevli mteallik, ilgili, dir
Lgate 43

mteferrika, imtiyazl saray grevli- da bulunma hakkna sahip saray


lerinden bir snf aalar ve asker zabitler
mtek'id, emekli
myesser, kolay gelen, nasib P

N paazde, paa. olu


pye, rtbe, derece
nks, eksik, noksan pes-i perde, perde arkas
nme, mektup peykba, saraya ait haber ve mek-
nasb, tayin, atama, dikme tuplar gtrp getiren peykle-
nazn, dizme, tertip etme, kaleme al- rin miri
ma pke, hediye
nzr, bakan, gzeten, nezaret eden
ninc, padiah fermanlarnn ms- R
veddelerini hazrlayan ve tura
eken, rf kanunlar iyi bilen r e f , kaldrma
yksek rtbeli devlet grevlisi, refi", yksek
Divan- humyun yesi
reslkiittb, Dvn- hmyun katip-
nizm- lem, dnya dzeni
lerinin ba
re'y-i nnr, parlak fikir, dnce
O rPyet, gzetme, sayma
rfyeten, sayg gstererek
odaba, Yenieri ocann kk rikb- humyun, padiahn yakm
rtbeli subaylarndan ??? ve maiyeti
oda olan, padiah saraynda eitim rikbdr, Has Oda'nn, padiahn at-
gren ve hizmet veren kii nn zengisini tutan yksek rt-
odun-bah, odun paras beli grevlilerinden
olbir, teki, br ru'us, reisler, balar
otluk, otu bol olan veya ot konulan ry-i zemn, yeryz
yer rznmeci, badefterdrla bal
hazine dairesinin miri olup
devlet gelir ve giderleriyle ilgi-
li grevli
zengi aalan, padiahn en yaknn- rumz'd-dekayk, ince remizler
44 Kanun nme- i l-i Osman

S serdr- ulem, limlerin ba


serr-i saltanat, saltanat sahibi
sbk, daha nce server, ba, reis
sdr, kan Server-i kint, kinatn reisi, Hz.
sadr, her eyin n, ba, oturulacak Peygamber
en iyi yer seyyib, dul kadn
safha, sahife, sayfa seyyid, seyyide, efendi
seyyidet'l-havtn, kadnlarn efen-
sahhh, dzeltici
disi
shib-i arz, arz sahibi, padiaha do-
rudan arz sunmaya yetkili kii sicil, resm belgelerin yazld ana
shib-i saltanat, saltanat sahibi defter, ktk
shib-i sikke, kendi adna para bas- sikke, maden para, aka
maya yetkili kii silhdr, Endern'un Has Oda kou-
Sahn monlalan, Sahn medresesi ho- unun ikinci byk miri
calar sille vurma, ensesine vurma
Saln monlas oullan, Sahn- Semn siphi olanlar, atl kapkulu asker-
mderrislerinin oullar leri
siphiler ktibi, kapkulu svrileri-
salavt, Hz. Peygamber'e dualar
ni maa ilemlerini yapan g-
slis,nc
revlilerden biri
sliyne, ylda bir alman vergi siphhk, atl asker alma
saltanat, padiahlk, hkmdarlk sipihr-temkn, sema gibi arbal
sancaa kma, sancak beylii gre- sobraman ukas, baz yenieri su-
vine getirilme baylarnn giydii yeil renkli
sancak, kaza ile vilayet arasnda bir uha eidi
idar birim solakba, yenieri zmresinden so-
sn, ikinci laklarn miri
Sary- mire, hkmdar saray sme, kfretme
selm avuu, Dvn avularndan suba, bir ehrin inzibat ilerinden
olup, balca grevi trenlerde sorumlu grevli
dua etmek olan grevli suffa-i Dvn- l, Diva- humyun
seltn-i cihn, cihan sultanlar sofas
serbest tfrr, ef vergisinden baka sultn, padiah, hkmdar
rf vergisi de mutasarrfna b- Sultn' 1-mrseln, peygamberlerin
raklan timar eidi sultan, Hz. Muhammed
Lgate 45

sultn- seltn-i cihn, dnya sultan- tavzr, hkmdarn tatbik ettii ceza
larnn sultan tebyn, meydana karma, belli etme
Sultn' 1-mrseln, Peygamberlerin tecvz, cevaz verme, izin verme
sultan, Hz. Muhammed tehzb, slah etme, dzeltme
sunf, snflar tek a' d, emekliye ayrlma
sret-i sicil, sicil sureti tekrnl, tamamlama, ikmal
stret, iffet, namus, avret temrnet, bitti
tertb, dzen

terf, ereflendirme

hzde, padiah olu, ehzde tevki, nian, tura


ehinh, byk padiah tevkf , nianc
ehr emini, devlete ait bina ve ona- tezkieci, sadrazam veya yksek rt-
rm ilerine bakan saray grev- beli devlet adamlarnn zel ka-
lisi lem mdr durumundaki g-
revli
ehzde, padiah olu
tmr, devlete ait arazi birimi, dirlik
e f , slm hukuku, eriat
topuba, topu ocann ve topu-
erf, erife, mbarek, erefli
larn miri
eyh, reis, yal adam
tur-y garr, parlak tura
eyhlislm, en yksek rtbeli din
tur-y erf, mbarek, erefli tura
yetkili, ulemann ba

T U

ta" n, yemek uhuvvet, kardelik


tahiyyt, hayr dualar ulem, bilginler, limler
tahrr, yazma, kaydetme ulfe, ayda bir verilen asker ma-
taht, padiahn oturduu koltuk, h- a, mevcib
kmdarlk makam umde, dayanlacak, gvenilecek kii,
taht kads, stanbul, Edirne ve Bursa destek
kadlarnn unvan umr, iler
takye, baa giyilen balk, takke umr- lem, dnya ileri
tasaddur, ne geme, en bata oturma 4 umr7 mahfiyye, gizli iler
tara, d, dar, stanbul d umr- muazzama, byk iler
46 Kanun nme- i l-i Osman

umr- saltanat, saltanat ileri, devlet vzer, vezirler


ileri
Y
umr- cumhr, halkn ileri

yaka akas, elbise bedeli olarak ye-



nierilere verilen para
mem, mmetler, milletler yakn, salam, kesin bilgi
men, eminler yayaba, yenierileri oluturan b-
mer, beyler, emirler lklerin zbiti, yaya beyi
skf, yenierilerin giydii balk- yenbCf, eme, pnar, kaynak
lardan biri yenieri aas, yenieri aasnn ku-
mandan
V yenieri ktibi, yenierilerin ve ace-
milerin maa ilerini yapan ve
vfyt, tam, kfi, yeterli kaytlarn tutan bronun miri
vkf olma, bilme renme yenieri tifesi, yenieriler
yolda, ayn asker snfa mensup ye-
vki olma, gerekleme, vuku bulma
nierilerin birbirine hitab
vakt ki, ne vakit ki
yk, 100 bin akalk para birimi
vris, miras
vris-i mlk-i Sleymn, Sleyman
Z
mlknn mirass
vris' 1-ulmi' 1-enbiy, peygamber-
lerin sahip olduu ilimlerin mi- zlir, zahire, parlak
rass zavm, zemet tasarruf eden devlet
velyet-te'sr, vel tesirli grevlisi
vezir, en yksek rtbeli idar ve as- zemet, yllk geliri 20 bin aka ile
ker grevlilere verilen unvan 99 bin aka arasnda olan dirlik
vezMavzam, en byk vezir, sadra- zikr, anma
zam, bavekil zir", asl parmak ucundan dirsee
vizret, vezirlik kadar olan kol boyu olup, yak-
vusl, varma ulama lak 68 cm. lik uzunluk birimi
vcl, yzler, ehreler, ileri gelenler z'l-kadri'l-etem, kusursuz deer
sahibi
vlt'l-muvahhidn, tek Allah'a
inananlarn valileri