Vous êtes sur la page 1sur 100

MUZIKA TERMINARO

Alfronto al la tutmonda problemo


pri kaoso en muzika skribado
Kopirajto e la atoro

Eldonis: La atoro
Lingve reviziis: Clio Freitas Martins
Enpaigis: Jos Roberto Tenorio
Ilustraoj: Yasmn Aragn
Presis: Oportuno
Eldonkvanto: 100 ekzempleroj

Kovrila bildo: detalo de muzo ludanta liron, pentrita sur greka antikva
amforo de 440-430 a.K.
Alfredo Aragn

MUZIKA TERMINARO
Alfronto al la tutmonda problemo
pri kaoso en muzika skribado

Rio de Janeiro, 2011


Mian preska 10 jaran laboron
mi dedias al mia familio
kolombia kaj brazila kaj al tiuj
kiuj, kiel mi, laboras por ke
Esperanto estu modelo por la
tuta Mondo.
Kelkaj vortoj

Ekde kiam mi pripensis fari tiun i laboron, mi


plurfoje anis la difinojn de la muzika terminaro,
serante la plej simplan kaj klaran manieron doni al la
vortoj pri muziko precizan signifon. Post ordigo de la
kaoso, heredao de la naciaj lingvoj, Esperanto devas
havi puran kaj klaran difinon en sia muzika terminaro
kaj en la tuta vortaro por ke i estu vera modelo por
la naciaj lingvoj. Oni laeble uzu la radikojn jam
ekzistantajn, anstata krei neologismojn.

7
01 FIGUROJ DE NOTOJ

Unue mi prezentas al vi la kaoson (en la portugala, simile


en la hispana): sed vi mem, leganto, povas tion konstati en via
nacia lingvo; hazarde mi prenis la libron Mtodo Expositivo
de Teoria Musical por montri ekzemplojn (p. 4, 1-a apitro:
As Ferramentas) de Guilherme Schubert (simila problemo
en iuj aliaj lingvoj):

1 O nome das notas.


Vamos aprender os nomes das notas o professor tenha
a bondade de tocar a valsinha e os alunos camtem, subindo e
descendo a escala no ritmo indicado (fig. 1).

1 - Nomo de la notoj

Ni lernu la nomojn de la notoj: la instruisto bv. ludi


la valseton, kaj la lernantoj kantu, supren kaj malsupren
la skalon en la ritmo proponita.

9
4 A figura da nota.

At agora s lemos notas. Precisamos aprender escrever


notas tambm. Por ora vejamos somente as primeiras noes. Logo
mais trataremos definitivamente deste assunto (na lio 17).
A nota tem cabea que pode ser preta ou branca. Pode ter
tambm haste e um ou mais cortes (ou colchetes, como tambm
so chamados). Algumas figuras so hoje em dia raramente, ou
quase nunca, usadas (fig. 11).

4 Figuroj de notoj
is nun ni legis nur notojn. Ni bezonas lerni anka
skribi notojn. Nun ni vidos nur la unuajn nociojn. Poste ni
pritraktos definitive la aferon (en leciono 17).
La noto havas kapon, kiu povas esti nigra a blanka.
Anka povas havi stangeton kaj aldone, unu, du a tri
flagetojn. Kelkaj el la figuroj i tie prezentataj ne plu estas
uzataj.

Rimarku ke li nomas notoj (NOTAS) la sonojn kaj la


figurojn de notoj
Kiel certe vi scias, ekzistas du eldonitaj muzikaj termi-
naroj. La unua ellaborita de F de Mnil (Hachette, 1908).

10
11
En sia libreto, inter ceteraoj, De Mnil proponis por
Esperanto la nomojn de la figuroj de noto plennoto, duon-
noto ktp. Li prenis kiel modelon la latinan, en la plej antikvaj
formoj kaj nomoj, de la figuroj de notoj (simboloj por skribi
la ritmon). Same, en la portugala lingvo, oni trovas tiujn
antikvajn nomojn.
Vidu ekzemplon pri figuroj de notoj en la libro de
Schubert:

Plennoto duonnoto kvaronnoto okonnoto ktp.

w h q e

Sed nuntempe, la la aktuala uzo, ek de la jaro 1400


pli malpli, inkluzive en la portugala, oni uzas notojn nur
ekde breve (la du antaajn nur en tre antikvaj skriboj), is
semifusa.
Mi konas nur unu ekzemplon de uzo de tremifusa; tiu
lasta devus nomii semitremifusa, la la sistemo konsideri
la antaan kiel unuon kaj la sekvan kiel duonon de tiu. La
nomoj de la notoj en la portugala multe okis, sed brazilanoj

12
kutimiis al i, tial ne sentas la malnovecon en tio. Sed
nomi breve la plej daran noton, estas troe por mi. Kaj en
Esperanto nomi plennoto la plej daran, anka estas manko
de imagemo.
En la hispana oni donis nomojn la la formoj: redonda w ,
blanca h , negra q , corchea e ktp. Mi prezentas ilin nur por
montri, ke eblas ani la nomojn de la figuroj de notoj.
Klarigante la rilatojn inter la figuroj, oni instruis, ke la
unuo estas semibreve plennoto; tial, mnima, duonnoto estas
duono de tiu unuo; semnima, kvaronnoto, estas kvarono de
i; colcheia, okonnoto, okono; semicolcheia, deksesonnoto,
ktp, ktp. Terura malnovega sistemo, e timiga por lernantoj:
imagu pensi pri divido en 64 partetojn.
Post rigardo al partituroj el pluraj mondopartoj, konstate-
blas, ke nuntempe oni enerale uzas, kiel tempunuon, tiun
nomatan kvaronnoto ( q ). Do, kvaronnoto devas esti UNUO,
kaj la aliaj, sumoj kaj dividoj de i. u prave a ne?

Tiel, la tuta notaro estus:

w = 4 t. h = 2 t. q = 1 t. e = t x = 1/4 t ktp.

kvartempa, dutempa, unutempa (unuo), duontempa, ktp.

13
Jen ekzemplo de verko de Edgar Varese, sen kleoj, nur
ritmo, pere de figuroj de notoj: i havas kiel tempunuon ( q ) .

14
02 SONOJ

Alia dinosaro, a pli bone trogloditao vivanta is


nun, estas uzi la pentagramon kiel efan ilon por skribo de
sonoj (pli internacia vorto ol kvinlinio, kiu vere estas tute
esperanta vorto, sed ne speciale muzika), (vidu sekve)

Ficando na msica moderna a nota na primeira linha Mi.


E subindo e descendo como aprendemos, ocupam as notas os
lugares que encontram:
Mi F Sol L Si D R Mi F
linha espao linha espao linha espao linha espao linha
(fig. 6)

En la moderna muziko la noto en la unua linio estas


mi...; spaco fa; linio sol; spaco la; linio si; spaco do; linio re;
spaco mi; kaj linio fa.

Resultado: 1.a linha: Mi 1.o espao: F


2.a linha: Sol 2.o espao: L
3.a : Si 3.o : D
4.a : R 4.o : Mi
5.a : F

La du bildoj (el la libro de s-ro Schubert) donas falsan


ideon pri la skribo de sonoj. Pentagramo NE SONAS nek donas
nomon al la linioj. Nomoj kaj sonoj de la linioj-spacoj dependas
de kiun kleon oni estas uzanta.

15
02 a) Nomoj de la sonoj. La uzo de la alfabeto.
De jarmiloj oni nomis la sonojn pere de literoj. Pitagoro
estis la unua kiu pristudis akustikon, do, la sonojn mem. Post
li, oni scias ke longeco kaj dikeco malpligrandigas la kvanton
da vibroj. Ju pli longa kaj dika la kordo a tubo, des pli basa
estos la sono (malpli da vibroj). Li prenis kiel modelon, (pro
la loko, kie li lois, a pro simpla ato), la regionan modalon,
eolo, kies bazo estas la sono la (A), sekve la aliaj sonoj, la
skemo de la modalo, estas: B, C, D, E, F, G, kaj ripeto de A oka
supre (atentu: modalo ne egalas al tonalo). Tiun sekvon da
sonoj oni nomas skalo; gamo estas la tuto da sonoj de iu
muzika instrumento.
Jen skeme la eola modalo en siaj distancoj inter sonoj:
tono kaj duontono (vortoj uzitaj en la Terminaro
de De Mnil).

A B C D E F G A

Por la skribo de la sonoj unue ni devas klarigi kio


estas kleo. Kleo estas simple grafika reprezento de sono.
Oni desegnis 3 el la literoj uzataj kiel kleoj, G, F kaj C. Poste
kun la evoluo de la konoj, la itala monao, Guido dArezzo,
donis nomojn al la sonoj, sed kun bazo C (iona modalo), kiu
donas perfektan formon, komencon kaj finon, u supren u
malsupren. uste pro sia perfekteco, oni prenis tiun modalon
kiel TONALON: UT, RE, MI, FA, SOL, LA, SI, KAJ UT (oka). Temas
pri komencaj silaboj de la himno al Sankta Johano; (UT

16
queant laxis REsonare fibris MIra gestorum FAmuli tuorum
SOLve polluti LAbii reatum, Sancte Ioannes). Por faciligi la
prononcon kaj omai Dion oni anis ut per do (Dominum).
Kaj al la lasta sono, si (ne aperas en la himno) oni donis nomon
la la komencaj literoj de Sancte Ioannes.

02 b) Nomoj de sonoj: aktualaj nomoj la la latina sistemo.


Jen skeme la iona modalo, kiu respondas al nuna
TONALO do maora en siaj distancoj inter sonoj: tonoj kaj
duontonoj.

Do - Re - Mi - Fa - Sol - La - Si - Do

Bedarinde angloj kaj germanoj ne aktualigis tiun


malnovan sistemon kaj deziras altrudi in en Esperanton
(kvankam ili anka uzas por solfei, la latinajn nomojn). Ili
diras ke temas pri substantivoj Tiu argumento ne validas,
ar do, re, mi ktp., estas propraj nomoj; same kiel, A, B, C, ktp,
ktp. Mi scias, ke anka vokaloj estas sonoj, sed ne fiksaj la
kvanto da vibroj; ili varias de homo al homo, sed enhavas
sonajn kvalitojn, kiel tembron. Tamen, mi proponas la uzon
de la literoj por la ciferado (simpligo de la skribo de akordoj
por akompano de melodio).
Tiu sistemo estas faciligo por ke tiuj, kiuj ne scias
muzikon, povu ludi la ustan akordon en gitaro a piano.

17
Ekzemple: C; - Am; - G7; - C7M; tio estas respektive: akordo de
do maora; - akordo de la minora; - akordo de sol maora
kun sepa; - kaj akordo de do maora kun sepa maora.

02 c) Pri kleoj
Kleo estas simple foto de iu sono; iu kleo estas sono
kun difinita kvanto da vibroj. Tiuj tri kleoj estas la bazo por la
skribo de sonoj. Por skribo de muziko, de iom pli ol jarmilo
oni uzas kleojn, kies origino estas la literoj F, C kaj G.
Vidu la transformiojn de tiuj literoj, en la respondajn
kleojn: Fa, Do kaj Sol.

02 d) Uzo de la kleoj:
Kleo estas sono kiu donas al la linio, sur kiun oni in
metas, sian nomon kaj kvanton da vibroj , i tie, ekzemple,
vi havas tri sonojn: sub la linio: fa; en la linio: sol; (la sono de
la kleo) kaj super la linio: la; (la4, diapazono 440 ves).
Se ni uzas la notojn kaj la kleojn, ni jam havas la
bazon por skribi sonojn kun ritmo, tio estas, melodion kaj e
kompletan simfonion por pluraj instrumentoj. iuj muzikistoj
en tiu i mondo legas kaj skribas facile en la Esperanta
muzika internacia lingvo.

18
02 e) pri la pentagramo.
Oni ne bezonas uzi kvin liniojn por skribi sonojn, sufias la
kleo plus unu, du, tri, kvar, kvin, a lavola nombro da linioj, ar
kleo ja estas sono. Dum preska mil jaroj oni uzis tetragramon
(4 linioj). Pentagramo estas simpla komplemento al la kleo,
same kiel aldonaj linietoj sur kaj sub la pentagramo, por
pligrandigi la eblon skribi sonojn.

02 f) pliaj klarigoj.
La vera komenco de la kaoso estas tio, kion mi jam
montris: doni al malsamaj aferoj la saman nomon. Tiel, noto,
tono kaj sono estas en preska iuj lingvoj sinonimoj. Jen en
la verko de De Mnil elmontro de la kaoso:

3. La NOTOJ estas signoj, kiujn oni lokas sur la liniaron


por montri la altecon de iu sono.

En la frazo estas konceptaj eraroj: NOTO ne determinas


altecon de SONO; NOTOJ, a pli bone figuroj de notoj, estas
NUR simboloj por skribi ritmon, kiu ne bezonas sonon.
Ekzistas pluraj perkutaj instrumentoj kiuj donas sonon, sed
la plejmulto ne donas iun specialan sonon, LINIARO ne sonas;

19
tio estas, pentagramo sen kleo, estas nur liniaro, ar la sonoj
dependas de la kleo.
En la difino pri muziko, De Mnil diras:

1. La MUZIKO estas la arto elmontri la belecon per la sonoj


simple sinsekvantaj (melodio) a kunmetitaj (harmonio).

Belaj vortoj, prezka poeziaj, sed tute sensignifaj por


montri kio estas muziko. Unue oni devas diri, ke muziko estas
kombino de du apartaoj: sono kaj ritmo (mi i tie ne faras
difinon pri muziko; mi lasas tion por poetoj). Melodio jam
havas tiun kombinon. Nuntempe oni faras muzikon kun tiuj
du apartaj elementoj: nur ritma, a nur sona (adu muzikon
de Pierre Boulez, Penderecki, Marlos Nobre, kaj pluraj aliaj el
iuj nacioj). Envere , koncerne ritmajn muzikojn, oni profitas la
tembron de pluraj muzikiloj, kvankam sen difinita sono. Same,
tiuj muzikoj de sonaj efektoj havas iun difinitan ritmon por
informi kiam la muzikistoj devas ritmi a sonigi la muzikilon.
Anka estas verkoj kiuj havas momentojn nur ritmajn; en azo,
ekzemple, vi trovos parton nur ritman.
Anka en Esperanto tiuj vortoj (noto, tono kaj sono)
eniris kiel sinonimoj. Sed tiel ne devus esti. Simpligante la
aferon, NOTO rilatias al ritmo, TONO rilatias al intervalo inter
du sonoj, kaj SONO estas kvanto da vibroj kun 3 gravaj kvalitoj:
ALTECO (kvanto da vibroj); TEMBRO (kvalito de la sono, koloro);
INTENSO forto, malforto, plifortiganta, malplifortiganta.

20
Dua libro

La dua libro pri muzika terminaro, eldonita de Internacia


Esperanto-Ligo, en 1944, estas tiu de M. C. Butler kaj F.
Merrick.

21
La du atoroj, komence, diras:

En iu lingvo la muzika terminaro estas en stato aosa. Ofte unu


termino havas multajn signifojn; unu afero multajn nomojn; terminoj
kaj signifoj varias la dato kaj atoro kaj lingvo.

Tio estas fakto. Iom poste, ili skribis

Por pari spacon, ni donis ilustraon, difinon, a tradukon


(Anglan, a en unu a pluraj el la lingvoj Franca, Itala, Germana),
nur se tio ajnis necesa por klareco. Samkaze ni enerale ellasis iun
antikvan, ne-Eropan, a pure lokan.

u vi komprenis? Mi ne! Mi ne komprenas kiel, por


klarigi, oni devas uzi tradukon. u Esperanto ne havas
rimedojn por sin esprimi? Kial do i bezonas helpon de
aliaj lingvoj por esti klara? u Edmond Privat ne pravis? u
li mensogis? (Esprimo de sentoj en Esperanto). Oni devas
forlasi antikvaon nur kiam oni trovas pli ustan vorton, por
difino. La tuta kaoso, kiun ili menciis, estas tute eropa, kaj
ne loka. Per tiuj vortoj ili pli malfavoras Esperanton ol ladas
sian laboron. Por pari spacon ni donis ilustraojn, pri kiu
spaco ili parolas, la libreto ja estas treege malgranda, krome,
ilustraoj estas bezonataj, unu bildo valoras
Sub la titolo AKUSTIKO, ili skribis:

Sono rezultas el vibrado. Kontraste kun bruo, e sono muzika


la vibrado estas regula. Sonondoj varias la frekvenco (vibrorapido),
amplitudo kaj formo.

22
Denove mi demandas: u vi komprenis? Mi ne! Ni pritraktu
la vorton SONO, kiu ja estas vibrado, kaj kiu ne kontrastas kun
bruo. ar bruo anka estas sono (1 Adigi diversajn fortajn
sonojn sen harmonio: PIV, en difino de Bru/i). Sed bruo
estas samtempaj (kaosaj) sonoj, nemezureblaj, dum sono
estas mezurebla, kun kvalitoj. La kvanto da vibroj, oni donas
nomojn por iu sono: DO, RE, MI, FA, SOL, LA, SI, havante
kiel agordan starpunkton la4-440 vibrojn en sekundo (ves),
nomatan la diapazono. PIV en sia difino pri A diras: nomo
de la sesa tono de la C. maora gamo (440 Hz; ). Tiu difino
donas falsan ideon, ar nur la4 estas tia. En la gamo de orgeno,
ekzemple, oni trovas 8 a 9 la.
Estas diversaj kaj plurformaj specoj de diapazono: forka,
blovtuba kaj e elektronika.
Nuntempe elektronikaj muzikiloj (piano, orgeno, gitaro)
venas kun interna agordilo; oni adigas in por la agordo de
la aliaj instrumentoj. Antae la diapazono ne estis fiksa, oni
uzis, la-335ves, kaj aliajn, is la fina decido en 1953 favore
al la-440 ves = la4.

23
Rigardu la bildojn (antaa pao), kiujn mi trovis en
interreto (elektronika speciale por gitaro sed sub la bazo
la4 kaj forkforma la4 440 ves, ili ne modifias pro varmo/
malvarmo).
PIV signas kiel evitinda la nomon diapazono por tiuj
instrumentoj, sed kial? Sed, mi lasu PIV flanke de la nunaj
komentoj, ar en la dua parto (vortareto) mi montras uste la
kaoson (malustaojn) en i.
Revenante al la teksto antae menciita, mi reprenos parton:
Sonondoj varias la frekvenco (vibrorapido), amplitudo kaj
formo. u frekvenco estas vibrorapido? Kio estas vibrorapido?
io en la mondo vibras; depende de la kvanto da vibroj oni
sentas, vidas, adas kaj odoras. Kvanto da vibroj en sekundo,
por homa ado, estas inter 15 kaj 25.000. Simpligante,
frekvenco estas mezuro, kaj vibrado estas la ago, movo.
Vibrorapido povas esti nur kvanto da vibroj, sekve alia sono.
Amplekso de movo montras forton/malforton, muzike: forte-
piano. Kvanto da vibroj dependas de la grando de la muzikilo
(tuba, a korda): pli da grando, malpli da vibroj, malgrandigo
(tubo, kordo) signifas plimultigon da vibroj, transportataj per
la aero, de la objekto al la ricevanta ada sistemo.
En la dua paragrafo, ili diras:

La vortoj SONO, TONO, NOTO uzias preska sinoni-


me, tamen kun nuancoj de diferenco la vidpunkto kaj kunteksto.
ustadire, TONO = muzika sono kun difinita alto; NOTO estas
skribita signo, kiu prezentas muzikan sonon. Tamen (same kiel vorto
povas esti skribata a parolata) NOTO povas figure signi anka la
sonon mem, ludatan a kantatan. SONO propre rilatas adeblecon,
orelon; TONO sonalton; NOTO signon, okulon, teorion.

24
Denove la sama demando: u vi komprenis? MI NE!
Kvankam mi fine komprenis almena parton, i subtenas la
konfuzon, la kaoson. ar ili insistas pri la uzado de la tri vortoj
kiel sinonimoj. Kial ne forigi la konfuzon, donante al la tri vortoj
precizajn difinojn? La paragrafo anstata helpi malhelpas, ar
i donas nuancojn konfuzajn al la tri vortoj. Tio estas, la paro
deziras klarigi, sed anstatae pligrandigas la problemon. uste
pro tiuj vortoj kaj tiuj de De Mnil, Esperanto akceptis tiun
konfuzon, kiun solvis neniu el la tiamaj kaj nunaj esperantistoj;
eble sub la preteskto mi komprenas nenion pri muziko
neniu volis fari la demandon: kial en Esperanto oni akceptus
tiun sinonimecon? Esperanto devas doni paon antaen kaj
proponi solvon por tiu monda problemo, helpante iujn naciajn
lingvojn forigi tiun nekredeblan kaoson!
Por ne plilongigi tiujn komentojn, mi diras jenon: oni
uldas al la paro Butler & Merrick, la enkondukon de pliaj
malbonaoj, aldonon de vortoj nenecesaj. Veraj gemoj de
frenezaj vortoj kaj frazoj. Inter ili la jenaj (plukitaj en la libreto):

...plejnkanto, sonalto, tonforko, duto, plenduto, plentono, absoluta, pio,


duto, duonduto, diverspia, pinormo, pioktoj, klefo, okfuta, duoktan,
harmono, kromtono, sonbato, kvintao.

Kaj frazoj: - Altpia piano; - levi la pion; - tono simpla konsistas


el unuopa vibrado; - malsimpla konsistas el efa vibrado kun aliaj
kunvibradoj;- la kvalito de tono dependas de la nombro, konsisto, kaj
relativa intenso, de iaj harmonoj; - kiam kunsonas du tonoj preska
samaltaj, la sonfluon interrompas (son)batoj (regulaj pulsadoj a
alternadoj de intenso), pro la interfero alterna (ne) koincido) de la du
frekvencoj; - disonanco = la malagrabla efekto de sonbatoj; - la akreco
de disonanco dependas de pio kaj sonbata rapido; - konsonanco = la
agrabla efekto de son-kombino sen rimarkebla disonanco.

25
Ktp., ktp.. Ni paru tempon kaj menson, ne farante
komentojn; mi lasos tion al via juo; u klaraj vortoj a ne, la
afero estas via.
Mi lasis por fini komenton pri la jenaj frazoj:

Oni povas agordi pianon la diversaj sistemoj. Agordo


usta (just) en unu tonalo kondukas al malfacilaoj (ekz., kvintao
a lupo) en tonalo malproksima. Oni do faras kompromison inter
akustika usteco kaj praktikaj bezonoj, nomitan *temperado. Antae
oni uzis temperadon mezan (mean-tone); nuntempe egalan (equal),
e kiu oni intence iom misagordas iun tonalon egale. La vibroratio de
kvinto usta estas 3/2; de kvinto egala (= egale temperita) proksimume
433/289.

u vere? La problemo tuita i tie ne estas simpla. Oni


devus alveni al iu MONDA modelo por agordo. Nur en 1953
oni decidis pri la kvanto da vibroj de sonoj alvenante al la 440
ves (do, post la eldono de la libreto de la paro), sed mankis
solvo por la problemo pri la divido de la TONO.
Fizikistoj studantaj akustikon montras, ke muziko ne
estas tute matematika. Anka ekzistas diversaj klasigoj: por
kelkaj la 440 estas la3, dum por aliaj, la4. i tie ne estas
loko por tion solvi; tamen, ne estas problemo se oni akceptas
la solvon prezentitan de J. S. Bach, en sia ampleksa verko
Klaviceno bone agordita, kie li faris verketojn en iuj eblaj
tonaloj; temas pri la agordo de la klavaro, per divido de TONO
en duontonojn egalajn, ne la la usta divido en duontonojn
de 5 kaj 4 komoj (kromatikan kaj diatonan). iuj muzikistoj
uzas tiun sistemon senprobleme.

26
u eventuale, vi, kiel askultanto de iaj muzikoj de la
mondo, sentas, ke muziko kreita de Bach, Bethoven, Mozart
ktp., a la populara, estas ne uebla pro manko de matematika
ustio? Do, kial paroli pri tio en tiel malgranda verketo (en
PIV sub la vorto temperi estas iom da klarigo pri la afero, en
i mi nur ne uzus la vorton okto, sed oka).
Per tiuj konfuzaj frazoj ili klarigis nenion pri la afero.
Mi ripetas: Nuntempe, por agordi, oni uzas la bach-
an sistemon kun bazo la4 440 (ves) por duonigi la tonon
(intervalon inter du sinsekvaj sonoj; ekz. do-re / re-mi / fa-
sol), en du egalajn duontonojn, forlasante (lasante flanken) la
koman diferencon inter diatona kaj kromata semitono (nur
muzikiloj el la familio de la violonoj kaj la homa voo povas
fari tiun diferencon); en gitaro anka eblas tion fari, sed tre
malfacile. Vidu la difinon kaj bildan klarigon pri TONO iom
poste en la respondaj komentoj.
Iom pli pri la uzo de la alfabeta sistemo por nomi sonojn,
akordojn kaj tonalon; i ne indikas pri kiu el la sonoj el la
gamo de la homa adebleco estas postulata; do, la indiko C
= maora, sen montri kiu el la 7-okoj farias la fundamento:
do2, do3 a do5 kpt. Anka ne indikas la ordojn de la sonoj, kiuj
povas esti: do, mi, sol; a mi, sol, do au e sol, do, mi. Vere i
indikas nur la akordojn ne la pozicion en piano a gitaro.
Vi, amiko, kiu havas mane i skribaon helpu, korektu,
komentu, ke mi ne sentu min sola, montru ke mi havas
kunulojn, kiuj volas helpi Esperanton esti modelo por la tuta
mondo.

27
Klarigoj

KELKAJ PROPONOJ POR MUZIKA TERMINARO

01) SONO Oni nomas la SONOJN per du sistemoj. Pere


de literoj (angla-germana sistemo, internacie konata, sed, ne
internacie uzata) kaj per latinaj nomoj (pli internacia la uzo).
ajnas al mi, ke en Esperanto oni devas uzi la du sistemojn por
faciligi la komprenon kaj uzon de la skribo de sono, ritmo kaj
harmonio.
La la uzo jam sufie internacia de la ciferado*, estas
uzata la litera sistemo por montri akordojn, kaj labezone
akompanata de numeroj kaj aliaj simboloj kiel + kaj . La du
lastaj kiel reprezento de intervaloj plusaj kaj minusaj (kvara
plusa {4+} a kvina minusa {5-}); (kelkaj uzis kaj proponis
ifradon, sed tiu vorto parolas pri okulta, kaita, skriba sistemo,
do, ne trafa).
01-a) SONO estas kvanto da vibroj perceptata per nia
ada sistemo, kaj por in skribi oni devas unue vidigi la sonon,
a reprezenti in grafike, same kiel oni faras pri la sonoj de
la vortoj kaj numeroj. La kvin efajn sonojn en Esperanto oni
reprezentas per la vokaloj A, E, I, O, U, plus la sonoj de kelkaj
konsonantoj (m, n, s, z, ktp.). Konsonantoj estas nur pozicioj

(*) (cifrado portugale/hispane) cifero rilatias al numero sen la senso de


kvanto, do, la numeroj post la litero ne montras kvanton, estas simpla nu-
mero (kiu montras distancon inter du sonoj - intervalon), ne nombron.

29
de la buo, lipoj, lango kaj dentoj, kaj bezonas vokalojn por
soni.
Do, revene al muziko, oni vidigas la sonojn per la kleoj,
kiuj siavice devenas el literoj. El la litero G, venas la kleo sol (
& ). El la litero C, venas la kleo do ( B ), kaj el la litero F, venas
la kleo fa ( ? ).
01-b) Post la vidigo de la SONO per la kleoj, venas la
maniero skribi pliajn sonojn. Se al la sono grafike reprezentita
oni aldonas unu linion, oni jam havas tri sonojn ( ); se
oni aldonas plian linion, oni aldonas du pliajn sonojn ( ).
Se la linio aldonata estas, supre oni aldonas du pli akutajn
sonojn; en tiu ekzemplo (du linioj), oni vidas 5 sonojn: sub
la linio de la kleo, la sono fa4; en la linio la sono sol4 (kleo),
super la linio, la sono la4; en la sekva linio, la sono si4; super
tiu linio la sono do5. Tiel, oni alvenas al la nuna uzo de 5
linioj (pentagramo). iam depende de la kleo. Krom tio, estas

i
helpsignoj, kiel ekzemple linietoj aldonitaj labezone.
01-c) Tri aliaj aldonaj simboloj, kiuj modifas la kvanton

# n
da vibroj, estas: bemolo ( ), kies valoro estas 5 komoj (naonoj
de sono); dieso ( ), sama valoro (5 komoj); kaj bekvadro
( ), anka sama valoro (5 komoj), la bemolo demetas sian
valoron de la sono al kiu oni in antametas. La dieso

*
* indikoj de okaj (fa {fa kleo}; do , {do kleo}; sol {sol kleo}); la informo el
3 4 4

la libro Acustica Musical y Organologa de Tirso de Olazabal.

30
aldonas sian valoron; kaj la bekvadro, aldonas a demetas sian
valoron (5 komojn), nuligante la efekton de bemolo a dieso.
Sed oni devas atenti ke bemoloj kaj diesoj povas esti naturaj
sonoj (depende de tonalo, iuj bemoloj a diesoj, apartenantaj
al armaturo, estas naturaj sonoj); tiel, bekvadro modifas
naturajn sonojn, demetante a aldonante 5 komojn. Tial, oni
ne devas diri ke i nuligas. uste pro tio oni ne devas nomi
bekvadron nuligilo.
En la bildo aperas parto de la gamo de piano (centra
parto), oni povas en iu piano gravuri la kleojn. Sur tiuj lokoj
(vidu la bildon); blankaj klavoj estas la simplaj sonoj do, re, mi,
fa, sol, la, si, plurfoje ripetataj {en la bildo aperas trifoje la sonoj
do, re, mi} kaj la nigraj estas la duontonoj, kiujn oni skribas per
bemoloj a diesoj; iliaj nomoj estas: la nomo de la maldekstra
sono plus dieso, (do-diesa); a la nomo de la dekstra plus
bemolo, (re-bemola).
Resume: La tutan gamon da sonoj oni vidigas por skribo/
legado, pere de KLEO kaj komplementaj simboloj kiel: dieso,
bemolo, bekvadro, pentagramo, suplementaj linietoj, kaj indiko
pri oka, u supre, u malsupre, por ludado unu okan supren a
unu okan malsupren.
01-d) En la sona sensacio oni rimarkas tri gravajn
kvalitojn: altecon (kvanto da vibroj); intensecon (emfazo
a forto/malforto e produktado de la sono); kaj tembron
(koloro). Alia kvalito de la sono rilatas al ritmo daro tio
estas: oni povas doni al la sono, lavole, difinitan daron.
Kunio de sono kaj ritmo farias melodio. La alteco a
akuteco dependas de la kvanto da vibroj, kiel klarigite en la
antaa paragrafo. La intenseco, a amplitudo dependas de
forto, u pulsa, u blova, kiu pligrandigas la oscilon de la ripoza

31
stato (ne la kvanton da vibroj). Intenseco estas perceptata de
ni, kiel forto/malforto.

p PF f
Por la skribo de tiu kvalito oni uzas simbolojn specifajn,
kiel i tiuj por interpreto ek de la
plej malforta is la plej forta, kaj por akcentoj individuaj, u
por sonoj, u por la ritmo, a por simpla emfazo per tiu lasta
simbolo (>).
01-e) La tembro estas speciala koloro per kiu oni
distingas voon de personoj, instrumentoj kaj e interpretistoj;
i dependas de la kvanto da harmonikaj sonoj. Temas pri jena
fenomeno: Post vibrigo de iu kordo, oni askultas kvaza unu
solan sonon, kiun oni nomas fundamenta. Sed fakte i estas, ne
unu, sed multaj sonoj
samtempaj, i obeas
al tiu fenomeno,
ke kordo vibras ne
nur la sia longeco,
sed vibras anka iuj iaj partoj (vidu la bildon). Anka tiuj
vibradetoj estas sonoj, kiujn oni nomas harmonikaj. Vibrado
de la duono de la kordo estas oka, kvarono estas kvina, ktp.,
ktp. La la plurvibrado oni havas kiel rezulton tiun kvaliton
nomata tembro. Rimarku la malsimilon inter sono de trumpeto
kaj la sama sono (sama kvanto da vibroj) de violono.
02) NOTOJ, a pli komplete, figuroj de notoj, simboloj por
la skribo de ritmo. (Muziko estas formita de tri sendependaj
elementoj: SONO, RITMO kaj HARMONIO, kvankam la tria
estas nur kunigo de sonoj por samtempa ludado kaj ordigo
a enmeto de akordoj labezone). Por skribo de ritmo,
oni uzas la tiel nomtajn figurojn de notoj, kies tabelon mi
prezentas i tie.

32
w
Mi proponas jenajn nomojn kaj valorojn por ili:
kvartempa noto; h dutempa noto; q unutempa noto
(notunuo); e duontempa r noto; x kvarontempa noto;
K
x okontempa noto; kaj x deksesontempa noto. Kaj la
respektivaj figuroj pri silentoj, kun ekvivalentaj daroj:
kvartempa silento; dutempa silento; unutempa
silento; duontempa silento; kvarontempa silento; ktp.
Kombino de tiuj simboloj estas la skriba ritmo.
02-a) TEMPO (komplemento al PIV 2) ~o (muzike) spaco
inter la prezento de fenomeno kaj ia ripeto, tiel oni havas kiel
mezuron, jarojn, tagojn, horojn, minutojn kaj sekundojn. Oni
prenas tiujn i lastajn por determini la figuron de noto kiu
reprezentos la muzikan tempon.
Post la kreado de metronomo, (J. N. Maelzel - 1772-
1838) oni facile povas dividi, meanike, minutojn en lavolajn
partojn, kaj tiu rapido/malrapido montras klare la ustan
rapidon de verkoj, kion antae, neprecize, oni montris pere
de vortoj kiel: adao, andanto, alegro, moderato, lento, ktp.
Nuntempe oni pli klare montras la deziron de la komponisto
por la rapido/malrapido de siaj verkoj, tiel: q = 60 indikas
ke, oni devas ludi 60 q en unu minuto; q = 160, oni devas
ludi 160 q en unu minuto, ktp. Tio estas: 60 a 160 a iuj ajn
indikoj estas tempoj en minutoj. Kaj taktoj povas havi 1, 2, 3,

per numeroj; tiel w = 1; h = 2, q = 4, e = 8; kaj ne tiel ofte


4, 5, 6, ktp, tempojn. Kaj la figuroj de notoj estos reprezentitaj

x = 16. Tiele takto estis montrita ekzemple 21 = du tempoj kaj


w kiel tempo; 3 = tri tempoj kaj q kiel tempo (tiuj indikoj
4
4 3
pri takto estas uzataj en la tuta mondo, u dutempa, tritempa,
4 4
kvartempa, ktp); iam, la du numeroj unu super la alia, ,
ktp.

33
02-b) LA NOTOJN oni uzas nur por la ritmo, ne por la
natura akcento de la melodioj, kiu rilatias al taktoj, nek pri
artefaritaj akcentoj, kiujn oni montras pere de aliaj simboloj,
pri kiuj mi parolis en la parto koncerna al kvalito de la sono.
02-c) Kvankam mi diris, ke mi nur tuos PIV, en la kompa-
ra analizo, mi mencios la difinon de Noto en PIV 1 sub 3.

Signo, lokita sur muzika liniaro, por montri la altecon kaj


daron de la tono: plena noto.

Difino kiu aperas anka en PIV 2. Rimarku la emfazon


jam montritan antae, pri sinonimeco, kun aldona eraro, ar
i donas al la notoj kapablon montri sonon. Vere la verkintoj
a respondeculoj pri la muzika terminaro en PIV ne kom-
prenis funde la sistemon skribi muzikon; sed ili ne kulpas, ar
tiu sinteno estas monda; ili ne kreis la problemon, i venas
el tre longa pasinteco. Tamen nenio pravigas la kunporton de
tiuj malnovegaj sintenoj al Esperanto! Jen la vera problemo.
La atoroj de la Muzikaj Terminaroj havis la eblecon labori
por tio, sed bedarinde ne la kapablon por tion fari. Revenu ni
al la PIV-a frazo. Kial fini la difinon per: plena noto? Kion tio
signifas?
02-d) Kaj, plej malbone, konsideri plennoton kiel unuo,
do, la aliajn figurojn oni konsiderus kiel partojn de i: duono,
kvarono, okono, ktp. Jen aperis la Esperanta malbona sistemo;
sed por akrigi la aferon, iu inventis tiun sensencan esprimon
Plena noto a plennoto, plena je kio? Jen malbona kaj
malnova heredao. Kia bedaro! Kial tiuj monstraj, senanimaj
nomoj, alvenis al Esperantio? kompare, tio estas tute egale
kiel se oni konsiderus jaron kiel unuon de mezuro: do, monato

34
estus dekduono de jaro; tago estus tricent sesdekkvinono de
jaro; horo estus
02-e) La figuroj de notoj estas la nura rimedo por skribi
ritmon, sed estas alia afero por pritrakti: iu melodio havas
sian propran emfazon, tio estas, adante muzikon oni sentas
ke i emfazas periode, kaj tiu emfazo determinas la takton. Se
la emfazo estas je iuj du tempoj, la takto estos je du tempoj;
se je iuj tri, la takto estos je tri tempoj ktp. Krome estas pluraj
tipoj de taktoj: duonaj; je du, tri, kvar kpt, tempoj, kun binara
divido je du, kvar ok ktp.: trionaj je du, tri, kvar ktp, tempoj
kun triona divido. Nuntempe oni kunligas tempojn duonajn
kaj trionajn kun egalaj daroj de la notoj kiuj dividas ( e = e ).
Tiujn taktojn mi nomas hibridaj (jen ekz. + + +
+ 13
= 8 ). iu duontempa noto estas egaldara.
03) TONO, jen i tie la plej malbona rezulto de tiu
sinonimeco, anstata doni al la vorto sufie internacian
difinon: - TONO , Intervalo inter du sinsekvaj sonoj,
do-re; re-mi; fa-sol; sol-la; la-si, grafike reprezentita tiel:
, i maniere oni povas anka uzi la internacian vorton
DUONTONO, grafike reprezentitan tiel: , evitante la
uzon de tiu nekomprenebla aldono de sufikso to (du-to, tri-
to, kvar-to ktp.). En PIV oni legas:

duto Intervalo inter du tonoj en diatona gamo. Plen~o. Plej


granda intervalo inter du sinsekvaj tonoj de diatona gamo. Duon~o. En
la Okcidenta muziko, La plej malgranda intervalo inter du sinsekvaj
tonoj: E-F estas diatona duon~o; F-Fdiesa estas kromata duon~o. V.
temperi 2.

35
Jen la eterna demando: u vi komprenis? u vi konsideras
tiun aldonon de sufikso necesa? Ni lasu aparte la jam komentitan
sinonimecon de tono = sono (legu iam sono anstata tono).
Krome, la klarigo en la okcidenta muziko estas falsa ar, ie,
en la mondo oni faras tiujn duontonojn, eble ili volis diri: en
kelkaj orientaj landoj la tono estas dividita en pliajn malgrandajn
partojn; (triontonoj, kvarontonoj, ktp.). Oni uldas tiun aldonon
al la paro Butler & Merrick. Sed kion ili diris? - Ni legu:

Intervalo = la diferenco de alto inter du tonoj. Ni rekomendas


la serion unuto, duto, trito, kvarto, kvinto, sesto, septo, okto, nato,
dekto, dek-unuto, dek-duto

- Ili nur rekomendis, pro manko de pli bona propono. Oni


decidis, sen analizo, altrudi sufikson. u Zamenhofan solvon?
03-a) Zamenhof uzis, la ekzemploj en PV, la vorton TO-
NO kun la ideo de nuanco: Li adis la ~ojn de orgeno; sonu
plue, vi ~oj de askorno; tio estas kun la kvalito kaj nuancoj
(tembro) de la orgeno, same kiel estas proponita en 4 (sama
difino), nuanco de la voo per kiu oni esprimas siajn sentojn:
afabla, amika, kolera, kortua ~o; paroli kun atoritata ~o; de
viaj lipoj neniam sonu ~o de sufero; la efa ~o de la libro estas
iom melankolia. Kaj en difino 2 oni legas: interspaco inter
du notoj. (demetu la sinonimecon kaj legu, anstata notoj
sonoj, kaj farias preska perfekta difino). En PIV 1. (pri tono)
oni legas en duon~o 1. dekduono de unuoktava gamo (sufie
komprenebla difino, malgra la vortoj unuoktava gamo).
Bedarinde en PIV 2 oni anis tiun difinon aldonante, ev kaj
duto, kial?

36
03-b) La Amerika Zamenhof, nia granda majstro, Lus
Carlos Porto Carreiro Neto, en sia vortaro diras:

TOM, (grau da voz ou instrumento, inflexo da voz, modo de


dizer, estilo, matiz, tinta) tono; (ms): (t. geral) tono; (intervalo). Kaj
en la difino SEMITOM, duontono.

Li akceptas tonon kaj duontonon, kiel intervalojn.


03-c) Nun mi pritraktos la vortojn TONO, DUONTONO,
DIATONA KAJ KROMATA. Antae estis dirite, ke TONO
estas simpla intervalo inter du sinsekvaj sonoj, do-re,
re-mi, ktp. Kaj ke inter mi-fa kaj si-do, la intervalo estas
malpli granda ol tono, tio estas DUONTONO, anka antae
estis dirite, ke la divido de la tono, la la sistemo de Bach
estas egala; vidu la klavaron de piano (antaa bildo).
Anka oni legis pri diatona kaj kromata duontonoj, do mi
prezentas al vi grafike tiun muzikan sistemon, montrante la
diferencon inter la diatona kaj la kromata duontono. Dieso
( # ), bemolo ( b ) kaj bekvadro ( n ), iu havas fiksan valoron de 5
komoj. Dieso aldonas, bemolo demetas kaj bekvadro, aldonas
a demetas. i Aldonas
nuligante la agon de
bemolo (revenigo al
la primitiva sono) kaj
demetas nuligante la
agon de dieso (revenigo
al la primitiva sono).
Unue, kio estas
KOMO? Komo estas ero
de tono (naono).

37
La tonon oni dividas en na erojn nomatajn komoj; oni
proponis komaon, sed kial ne aldoni en la difino pri komo:
3 (muz) naono de tono (anstata krei neologismon). En la
bildo vi vidas skeme, la desegnaon pri TONO kun la divido
en duontonojn kaj en naonojn, kaj la klarigon pri kromata
kaj diatona duontonoj, kaj vi povas rimarki, ke dieso kaj

restas inter du sonoj kun malsama nomo. Vorte: do-do #


bemolo faras kromatan duontonon, la duontono diatona

estas kromata duontono supren, kaj re-re b estas kromata


duontono malsupren; tiuj du duontonoj havas 5 komojn, dum
la duontona intervalo inter do # kaj re, estas diatona duontono
supren, same re b kaj do, estas diatona duontono malsupren,
tiuj du duontonoj (diatonaj) havas 4 komojn.
Por simpligi la komprenon, duontono kun sama nomo
plus dieso (fa-fa # , sol-sol # ) a bemolo (si-si b , la-la b ), estas
kromata, kaj duontono inter du sonoj kun malsamaj nomoj
(mi-fa, si-do), estas diatona. Interpretu tiun diatonan kiel
sinsekvajn sonojn. La kromata intervalo postulas iron al la
sekva diatona, u supren u malsupren. La unua ekzemplo
postulas iron al sol; la dua al la {supren}; la tria al la; kaj la
kvara al sol {malsupren}. La koman diferencon oni perceptas
pro la emo iri al la diatona sinsekva sono. Violonistoj faras
la diferencon per la fingroj. Kaj kantistoj anka kiel naturan
fenomenon. (Jam dirite, ke piano agordias per egalaj distancoj
inter duontonoj, (4) la la sistemo de Bach, flankenlasante
la fizikan kaj matematikan diferencon).
03-d) Pro iu natura fenomeno iu intervalo plusa kaj
minusa estas disonanca, kaj postulas iron al la tuja diatona
duontono, u supren u malsupren (iuj povas senti tiun
fenomenon, kiam oni kantas la simplan skalon kaj haltas en
la sepa grado, tie oni sentas la emon iri al la oka grado kiel

38
fino). Do, oni povas diri ke duontona kromata intervalo, estas
intervalo de unua plusa kaj, kiel iuj intervaloj plusaj kaj
minusaj, postulas solvon.
04) TONALO, estas simpla distribuo de tonoj kaj du-
ontonoj. Originale estas la modaloj, kiuj donas specifan etoson.
Sed oni rimarkis ke la modalo Iona estas perfekta:

ar havas komencon kaj finon, tio estas, se vi kantas in, vi


sentas la alvenon al la oka sono kiel ion ripozigan, finan
(eksperimente, kantu kaj haltu e la sepa sono, - do, re, mi,
fa, sol, la, si - kaj vi sentos la bezonon iri al la oka sono do -
ripeto de la komenca sono). Tio obeas al solvo de la disonanco
ekzistanta inter la sonoj 4 kaj la sono 7 (intervalo de 4+ - kvara
plusa). Nu, pro tiu perfekteco oni prenis in kiel modelan
tonalon maoran, kies baza sono estas do. Ekzistas nur unu
tonalo maora; tiu de DO, transportebla, prenante kiel bazon
alian sonon, sed konservante la saman skemon. Por fari tion,
oni uzas diesojn a bemolojn. Vidu en la sekvaj ekzemploj:
ano de nomoj de sonoj sed la sama skemo. Do, aliaj tonaloj
(sol M, kaj fa M.). Tio estas la samo kiel se oni skribas frazon
kaj anas la kolorojn de la literoj, la frazo perdas nenion.

sol la si do re mi fa # sol

fa sol la si b do re mi fa

39
b b
04-a) Tute same okazas kun la nomitaj transportaj
muzikiloj. Ekzistas, ekzemple, klarnetoj en mi , kaj en si ,
aldohobojo en fa, ktp. Tio signifas, ke la natura pozicio por
ludo de la baza sono, en iu ajn muzikilo estas do (la fingroj

b
topas, a premas valvon, klapon, klavon a ion similan; unua

b
pozicio) sed la sono produktata ne estas do, se sonas si , la
instrumento estas en si , a, se sonas fa, la muzikilo estas en
fa, ktp.
04-b) El tio rezultas, la la sistemo de Bach, la eblo ludi
en pli ol 20 maoraj tonaloj. La samon oni povas diri pri
minora tonalo, i devenas el la eola modo sed kun modifoj,
kiuj donas al la modo la senson de perfekteco (oni sukcesas
tion altigante la sepan gradon pere de unu el la du simboloj
kiuj aldonas 5 komojn, dieson a bekvadron, por doni al tiu
sepa grado (subtoniko) la altiron al la toniko, kaj i farias
perfekta modo), do, minora tonalo kun jena skemo:

la si do re mi fa sol # la

vorte: tono, duontono, du tonoj, duontono, tono kaj


duono (2+ dua plusa), kaj duontono.
04-c) Ekzistas tri formoj de la minora modalo/tonalo; la
unua, tiu modala formo, nomita natura (eola), la dua, nomita
tonala/harmonika, kaj la nomita melodia, kun modifoj anka
de la sesa grado supren. Jen i skeme:

la si do re mi fa# sol # la

40
Sed ni devas aldoni, ke tiu lasta skemo devas esti kantata
nur supren, ar se oni kantas in malsupren, nature i farias
maora, modifante la trian gradon de la tonalo; por eviti tiun
fenomenon oni kantas malsupren demetante la du modifojn,
tio estas, oni devas kanti malsupren en la modo natura (eola):

la sol fa mi re do si la

04-d) Por plia klarigo mi aldonas: por la antaa prezento


de la modoj mi ne donis la nomojn de sonoj al la gradoj de
la skalo en tiu modalo (iona) perfekta, al kiu oni konsideris
tonalon maoran, pro tio, ke ili povas esti kun iu ajn nomo
baze, kiel estis montrite en la ekzemploj pri sol maora, unu
dieso, kaj fa maora, unu bemolo.
Tiu unua grado, kies nomo estas toniko, povas esti
do, a re, a mi, a iu ajn. Vere, mi ripetas: ekzistas nur unu
maora tonalo kaj unu minora tonalo, transporteblaj. La grava
afero estas respekti la skemon. El tiuj transportoj rezultas la
armaturoj: kvanto da diesoj a bemoloj en difinita ordo.
05) TAKTOJ - La naturan fenomenon propran de iu
ajn muziko, oni montras pere de la takto. iu melodio havas
naturan emfazon, regule, simetrie. En la populara kaj popola
muziko, la inspirataj melodioj en unu verketo, havas tiun
akcenton de komenco is fino, sen anoj. La infana kaj
primitiva muziko havas nature akcentojn iun du tempon,
pro la duopa koncepto (supren/malsupren; dekstren/
maldekstren; antaen-malantaen ktp), precipe pro la danco
la muziko devas esti regula. uste pro la danco, preska iuj
popularaj muzikoj estas je kvar tempoj, himnoj pro la maro;

41
muziko je tri tempoj bezonas pli planitan movon, koreografion,
adapton al la ritmo.
05-a) Por indiki la naturan akcenton oni kreis la takton,
pere de simplaj indikoj: du numeroj unu super la alia komence
de la pentagramo tuj post la kleo. La supra numero indikas, la
kvanton da tempoj por akcentoj (tempoj) tio estas, ekzemple:
se la muziko akcentas iujn du tempojn la supra numero estas
2 se je tri la supra numero estas 3 ktp. La naturaj akcentoj
povas esti je du, tri, kvar, kvin ses ktp, tempoj anta la proksima
natura melodia akcento). Kaj la suba numero indikas la figuron
de noto (kiun laplae, elektas tiu, kiu skribas la muzikon),
indikita por esti tempunuo; enerale i estas 4, kiu egalas q ,
sed povas esti alia; se i estas 2 estas h , se i estas 8 estas e
4
, ktp. Do, la indiko pri takto povas esti la supra numero kaj la
figuro de noto elektita: Q

05-b) Tamen, ekzistas aliaj tipoj de taktoj, kie la tempo


estas dividita en tri partoj anstata la normala divido en du,
(internacie nomataj simplaj, mi preferas duonaj). Al tiuj taktoj
(trionigitajn) la paro Butler & Merrick, nomis malsimplaj, sed
kial ne trionaj, kiuj same kiel la duonaj estas je du, tri, kvar,
kvin ktp tempoj. Sed iu tempo trionigitaj, tie, tempunuo devas
esti figuro de noto kun punkto (valoro de unu kaj duono, ekz:
q . = e e e a ). Krome estas aliaj miksitaj taktoj kie oni
kunigas du a pli da taktoj en unu novan (amalgamaj taktoj),
kun a sen ortaj dividoj, kaj e aliaj taktoj (hibridaj). Relegu la
paragrafeton 02-e).
Kromajn akcentojn artifike ornamajn, ekster la naturaj,
oni indikas per la simbolo > sur la sonnoto. En la akademia
muziko (mi preferas tiun esprimon anstata diri klasika a
erudicia, por nomi la muzikon de la grandaj atoroj kiel Bach,

42
Beethoven, Ravel, Bartk, ktp) nuntempe, oni multe variigas
la takton por doni pli da vivo al la muziko. Vidu ekzemplojn en
verkoj de Stravinsky, Copland, Villa-Lobos, kaj la nuntempaj
komponistoj.
Mi mem kreis verkon kun pluraj indikoj pri taktoj.
Komence 4 3
4 poste mi in anis al kaj pliaj aliaj indikoj.
4
Sed por la parto nomata fugeto, mi ne indikis taktojn.
Jen la unua pao de tiu verko.

43
VARIAOJ KAJ FUGO
POR MIKSA KVINTETO
FLUTO, KLARNETO,
VIOLONO, ALDOVIOLONO KAJ VIOLONELO

Alfredo Aragn

Rimarku la unuan indikon pri taktoj kaj en la dekstra


parto de la bildo vi povas konstati la unuan anon de indiko
pri taktoj, sekve, mi faras plurajn anojn, is la eniro en la
fugeto.

44
En la fugeto (i bildo)* rimarku, ke ne estas indiko pri
taktoj. Sed aperas indiko pri kiu estas la figuro de noto kiu
reprezentas tempon kaj ia rapido: q = 180 tio signifas, ke
oni devas ludi 180 notunuojn (figuro de noto montrita) en
unu minuto, do, tiu parto estas sufie rapida kaj se bezone
la dezirataj akcentoj estas indikitaj per la simbolo > vidu la
parton de Vln I (violono I).
En la fino de la verko mi revenas al la indiko pri taktoj.


* i muzikon mi havas registrita de grupeto, kiu ludis in en Teatro Coln
kaj en aliaj salonoj en Bogoto en la jaroj 1979-1981,

45

i tiuj notoj estas nek metodo nek gramatiko pri muziko,


kie oni devas klarigi la kialon de io, ar muziko devas esti
kaj instruata kaj lernata racie, kiel scienco ne kiel arto, la arto
devas aperi en la kreado kaj en la interpreto. is nun muziko
estis instruata kiel io fantazia, kiel kastelo el ludkartoj, kie la
demando kial farias blovego, kiu detruas la tutan kastelon.
Mi ne estas diplomita pedagogo, sed nur komponisto
(kaj e tio ne tiel ofte), kiu deziras la plibonigon de la instruado
de muziko kaj simpligon de la vortprovizo rilate muzikon.
Adante prelegon de komponisto, mi pensis: La instruado
fariis la rifuo de la malsukcesintoj en siaj profesioj. La la
frazo de Arthur Miller, neniu frapas pli forte ol tiu, kiu frapas
per la tuta forto de sia malsukceso. Tamen, tio ne signifas ke
ne ekzistas bonaj instruistoj.
La mia scio (kaj mi ne estas ioscianto), neniu
instruisto pri muziko kursis pri pedagogio; kelkaj post la fino
de sia kurso fariis instruistoj, kaj instruas kun libro sub la
brako nenio nova en la mondo. Kaj kiel esperantisto mi volas
kontribui, por ke la Zamenhofa lingvo restu kiel eble plej klara
kaj preciza.
Jen i tie resume la efaj trajtoj de mia propono. Mi ne
emfazas sed mi konsideras la vortojn kontrabaso, kontralto
kaj kontratenoro radikaj, nuligante la ideon pri kontra
kiel prefikso, escepte en kontrafagoto (kiu devus nomii
basa fagoto, same kiel basa klarneto), kie oni povas konsideri
kontra kiel prefikson. En la korda kvarteto: violono 1, violono
2, aldoviolono kaj violonelo, tiu lasta rolas kiel baso; se i
nomius baso, kontrabaso estus prefiksa vorto; en tiuj du eblaj

46
kazoj (kontrafagoto kaj kontrabaso) kontra signifus oka
malsupren. Alia ebleco estas uzi la sufikson -eg: klarnetego,
hobojego, fagotego, basego; same kiel oni uzas -eto en
fluteto. Pripensinda Zamenhofa solvo, anstata krei sufikson.
En la vortareto mi lasas la vortojn aldoviolono, aldohobojo kaj
kontrafagoto por posta eventuala ano ktp.
Anka kelkaj vortoj perdis sian originan signifon, kiel
ekzemple violono, kie la vera radiko estas vjolo; vjolo da brako,
vjolo da gambo, vjolo de amo; tiele, violono devus esti vjoleto
ar temas pri malgranda vjolo, sed kial ne (la la isnuna uzo)
violono, kiel effamiliano, de la ara familio, kiel okazas en la
simfoniorkestro, sekve, violono, aldoviolono, violonelo kaj
kontrabaso.
La tiu rezonado mi proponas la vorton trompjo por
montri tiun muzikilon el la kupra familio, (askorno, valva
korno, kromata korno, internacie anka konata kiel trompa)
darigante la ideo de tubjo kiu internacie estas konata kiel
Tuba kaj en Esperanto fariis tubjo.
Konklude, mi estas certa, ke pluraj diros: kial tiu frenezulo
faras tion post tiom da tempo. Pli ol cent jarojn la afero
funkciis nature, sen problemoj. Kaj la frenezulo respondas: sen
problemoj ne! Kun la problemo, kiun blinde iuj flankenlasis. La
vera problemo estas, ke ankora Esperanto, pro troa ekzisto de
malraciuloj en la mondo, estas preska nekonata (ne kulpas la
esperantistoj, ar Esperanto ne devas esti altrudata). i devas
esti RACIE akceptata de la homaro. Nia misio kiel esperantistoj
estas montri, ke Esperanto estas la nura solvo por la komunika
problemo ekzistanta en la mondo. Jes, mi estas kvaza Davido,
kiu luktas kiel Kioto kontra la gigantega amaso da neraciaj
homoj, inter ili kelkaj esperantistoj. Do, sen timo, kurae, mi
faras miajn proponojn.

47
Mi profitas la okazon por danki la revizion faritan, is
nun, de Clio Freitas Martins kaj de la paro Reinaldo kaj Zlia
Zaghetto, kiuj tre amike havis paciencon por kompreni miajn
diraojn kaj korekti la erarojn gramatikajn mistajpajn, kiuj,
neeviteble, enfiltriis en mian modestan laboron. Mi dankas
anka al Jos Roberto Tenorio por kelkaj oportunaj sugestoj.
Sed mi ne hontas, iu havas sian limon da kono, kaj mi ne
sukcesos en mia jam sufie longa vivo (75 jaraa), farii bona
esperantisto, kaj mi ne diras plibonigi ar por plibonigi oni ja
devas esti bona.

KROMAJ NOTETOJ

Mi preferas la vorton fingri ol pini, ar la ludantoj


vibrigas la kordojn per unu sola fingro, enerale la montra.
Tiu ago anstataas la uzon de la aro, por la produktado de
sonoj en la tuta familio de la lignaj instrumentoj (violono,
aldoviolono, violonelo kaj kontrabaso), kiu anka donas alian
tembron al la instrumento. Tiun efekton oni faras anka en aliaj
kordmuzikiloj kiel harpo, gitaro kaj similaj, kie oni vibrigas la
kordojn nur fingre. En harpo, por fari glitadon, enerale la
ludanto uzas la dikajn fingrojn (de amba manoj), sed iam nur
unu fingron.
Alia propono estas la vorto melismo (el la greka mlisma):
pluraj sonoj (ne estas limo), por esti kantataj kun unu sola
silabo a simpla vokalo. Pluraj komponistoj tiel verkis; adu
Gregorian kanton, verkojn de Bach, la belegan komponaon
de Villa-Lobos Bakiana N-ro 5. kaj de aliaj, komponistoj kiuj
verkis melodiojn tiajn.

48
Alia afero kiu vundis miajn okulojn estas la skribaoj pri
solfeo en PIV 2. ( helpi en la trejnado de la orelo (relativa
~o. ~o, en kiu do estas iam la toniko. Absoluta ~o. ~o {t.n.
itala-franca}, en kiu la silaboj montras absolutan tonon); mi e
ne komentos la diraojn, sed mi ne povas silenti pri la enhavo.
Kia konfuzo Dio mia! Kiu kreis tiun monstraon? La mia scio
la paro Butler & Merrick enkondukis kelkajn vortojn kiel
kvintao, lupo kaj klefo, kiuj danke al la senkorpa potenca
mistero, tute malaperis.
Sed, absoluta solfeo kaj relativa solfeo! Kial, kial, Dio
mia! Mi seregis kaj mi ne trovis kialon por tio. Solfeo estas
simple kanti donante al la sonoj siajn proprajn nomojn, kiel
montrite en la unua ekzemplo de i tiu verketo, kie la propono
de s-ro. G. Schubert, la lernantoj devas kanti la valseton
prononcante la nomojn de la sonoj, kaj per tiu ekzercado oni
memorigas la sonojn. Tio permesas al ni rekoni sonon post
simpla ado, kaj in skribi. Por rafini tiun memoron oni anka
faras praktikon de ludo-diktado de sonoj por tuja skribo.
Alia vorto uzata en PIV kiun mi ne komprenas estas
plejnkanto. Kion i signifas? u i estas senkiala nomo de la
katolikaj gregoriaj/ambroziaj kantoj? Kaj la sinonima anto?
u same? Jen du senkialaj sinonimoj. Kien iris la principo de
neceso kaj sufio?

49
Kompara Analizo

Muzikaj difinoj de PROPONO POR MUZIKA


vortoj en PIV 2. TERMINARO

a nomo de la sesa A = la, unu el la du manieroj


tono de la C- majora nomi sonojn, cifere uzata por nomi
gamo (440-Hz;
absolutsolfega la*),
akordojn kaj tonalojn: A = la maora,

tonalo kaj akordo; A b = la bemola


konvencie uzata tonalo kaj akordo; Am = la minora

maora, tonalo kaj akordo; A b m = la


kiel bazo por agordi
instrumentojn.
bemola minora, tonalo kaj akordo.
(*) devus aperi indiko A # = la diesa maora, tonalo kaj
pri la4 akordo. A7 akordo de la 7-a (la
maora kun 7-a minora), ktp. Vd, la.

adao Peco, kies movo adao malrapida; unu el la indikoj


estas malrapida. pri rapido (prefere uzi la pli ustan
metronoman indikon ekzemple q
= 60, a q = 85, kiu indikas tiom da
tempoj [pulsoj] por minuto. Kelfoje
tiuj indikoj pri rapido farias movoj.
Vd, metronomo, modo.

51
agordi Starigi la agordi egaligi en
ustan rilaton kvanto da vibroj
inter la sonoj de
(sama sono) kordojn
instrumento a de
pluraj instrumentoj de unu sama muzikilo
de orkestro. a la bazan sonon
de pluraj muzikiloj
(agordi gitaron, pianon, violonon,
simfoniorkestron ktp). Ekzistas pluraj
specoj de agordiloj. Vd, diapazono.

akcento 2 la relativa akcento 1 natura perioda emfazo


forto (emfazo) de de tempo (ritme) a sono (melodie),
difinita pulso a tono. kiu determinas la takton. 2 ornama
emfazo de tempo a parto de tempo,
en interpretado, interne de takto.

akompani 3 akompani krei a fari subtenan


Subteni, ludante a harmonian tonalan bazon, al popola/
kantante samtempe populara kanzono, enerale por
akcesoran parton.
muzikiloj kiel piano, gitaro a similaj
harmoniaj instrumentoj. Vd, arani,
orkestri, cifero.

akordo 5 Kombino de akordo kvanto da sonoj por sam-


tonoj, konsonanca a tempa ludo, u de unu, u de pluraj
disonanca... muzikiloj; ~maora/minora; ~tonala/
sentonala; ~konsonanca/disonanca.
Tonalaj akordoj bazias sur aldonoj
de intervaloj de triaj. Por akordo

52
Maora, la distribuo estas: tria maora
kaj tria minora, formante inter la du
ekstremaj sonoj intervalon de kvina
usta. La minora akordo formias per
tria minora kaj tria maora, kaj intervalo
de kvina usta. (En la bildo: do, mi,
sol, Maora; kaj re, fa, la, minora).

akordiono Portebla akordiono portebla muzikilo kun


blovinstrumento, 3 efaj partoj: maldekstre (por la
provizita per lamenoj ludanto), butonoj por basaj sonoj
k klavaro.
kaj harmoniaj akordoj, dekstre,
piansimila klavaro; kaj en la mezo
balgo. La sonoj estas produktataj per
metalaj langetoj, kiuj vibras pro la
aerblovo venanta el la balgo, per tir-
kaj-pu-movoj.

akuta 3 (pp sono) akuta plej alta parto de la gamo de


havanta altajn muzikiloj a homa voo (entenanta
frekvencojn. grandan kvanton da vibroj). En
piano kaj similaj, dekstra parto de
la klavaro; en blovmuzikiloj, pli
forta blovo kaj premo de la lipoj.
Malgrandaj muzikiloj estas pli akutaj
ol grandaj.

Aldo 1 aldo sufikso por indiki instrumenton


Kordinstrumento, iom pli basan ol ties homonima; Vd,
meza inter violono kontra, kaj la fino de la enkonduko,
k violonelo.
2 = kontralto
kie mi parolas pri kontra. ~hobojo,
(pp registro de muzikilo el la ligna familio en la
instrumento) inter simfoniorkestro. ~violono, muzikilo

53
soprana k tenora. el la korda familio, iomete pli granda
ol violono; sed malpli granda ol vjolo
da gambo (praviolonelo). Vd, vjolo.
Same ~klarneto, ~trumpeto (buglo),
~sakso.

alegro Muzikao, alegro rapida, (ekz. q = 160); alegreto


kies movo estas viva = rapideta; Vd, metronomo, movo.
k gaja.
amalgamo propono amalgamo kunio de du a pli da
taktoj en unu sola; kun a sen takta
orta strekdivido, ekz. 24+ 44= 64 a 44+
3 = 7 ktp.
4 4

anakruzo 2 anakruzo en komenco de muzika


Komencaj notoj verko a frazo, unu a pluraj sonoj
anta la unua anta la unua natura akcento, a
mezurostreko. anta sekvaj taktoj; (unua natura
akcento, a sekvaj naturaj akcentoj.
Oni povas diri: anta taktaj sonoj; kaj
komence, kaj interne).

ano Maldika elasta ano maldika langeto plejofte el kano


langeto (plej fofte el a bambuo. efa ilo por produkti sonojn
kano) kies vibrado en kelkaj muzikiloj, estas du specoj, unu
produktas sonojn e
kelkaj blovmuzikiloj, estas lamena por klarnetoj kaj saksoj,
ekz. hobojo. kaj alia duparta, tubforma,
kies unu ekstremo ligias
rekte al hobojo, a ligita
per metala tubeto al
aldohobojo, fagoto kaj
kontrafagoto, la alia
ekstremo, duonfermita

54
(dukonveksa, buforme), eniras en la
buo de la ludanto.

andanto andanto mezrapida, je rapido


muzikverko, kies de piedirado (ekz. q = 100), Vd.
movo estas meze metronomo, movo.
rapida.
apoaturo apoaturo melodiornamo. Unu a
melodiornamo, kelkaj sonoj, en notoj malplidaraj.
konsistanta el unu
noteto sen fiksita
Valoroj prenataj, enerale, de la
daro. antaa tempo de la melodio a
akordo.

Arani alporti al Arani fari a krei akompanan


muzika a teatra peco partituron al melodio; determini
la necesan anon, akordojn; distribui melodiornamojn,
por ke i adaptiu al
nova akompano.
inter la diversaj akompanantaj
instrumentoj. enerale simpligita
per ciferado (por tiuj kiuj ne kapablas
legi partituron, precipe por popularaj
muzikludantoj). Vd. orkestri.

aro frota ekscitilo aro ligna stango kun sistemo en


por kordvibrado,
unu el la ekstremoj por strei vostajn
konsistanta el...
evalharojn. Per i, impregnata el
kolofono, oni frotas la kordojn de
violono kaj samfamiliaj muzikiloj por
vibrigi (sonigi) ilin.

ario Muzika ritma ario kanzono, en opero kaj aliaj


melodio. verkoj kiel Kantato, Meso, Oratorio,

55
interalie. Melodio kun teksto por
homa voo; kontraste kun recitativo,
kiu povas esti kantata a deklamata.

armaturo (propono) armaturo ~o 5 (muz) grupo da


bemoloj a diesoj, kun specifa ordo;
(strukturo de tonaloj), skribitaj tuj
post la kleo, por indiki la tonalon de
iu verko; u maora a ties paralela
minora. Ekz.: unu
bemolo F, a Dm; du
bemoloj Bb, a Gm;
ktp. Unu dieso G, a
Em; du diesoj D, a
Bm; ktp. (en la supra
bildo: 4 bemoloj
Ab, a Fm; kaj en la
malsupra bildo; 4 diesoj E, a C # m).

arpeo Akordo, arpeo ludado de sinsekvaj sonoj


kies tonoj sonas ne kiuj formas akordon, kun ripeto de
samtempe, sed en sonoj en pli akuta sono (oka supre =
rapida sinsekvo. duobla kvanto da vibroj). En la ekz.:
do4, mi4, sol4, do5, mi5, sol5, do6, mi6
(sonoj skribitaj en la bildo).

b nomo de la sepa B = si, nomo de sono; cifere uzata


tono de la C-maora
por nomi akordojn kaj tonalojn; B =
gamo (494 Hz;
absolutsolfea si)*. si maora, tonalo kaj akordo; Bm, =

56
* eraro, se oni ne si minora, tonalo kaj akordo; B b , =
klarigas pri kiu el
si bemola maora, tonalo kaj akordo;
B b m, = si bemola minora, tonalo
la sep a ok si
troveblaj en kompleta
gamo de muziko. kaj akordo; B7, = si maora kun 7-a,
akordo de si maora kun sepa minora,
por germanoj B = si b. Vd. si.

bano Platdorsa bano korda muzikilo el


kordinstrumento kun la familio de liuto; i sonas
sontabulo el streita per fingra a plektra tuo
pergameno.
de la kordoj; ia sonskatolo
supre ledkovrita kaj streita
donas specialan tembron al
la sono.

baritono Vira voo baritono vira voo kies gamo


inter baso kaj tenoro. staras inter tenoro kaj baso, tre
uzata en opero. (~ ne apartenas al
la korusa kvarteto, tamen, ne estas
malpermesate inkluzivi in).

baso plej malalta baso vira voo, kies gamo estas la


vira voo. plej basa el la korusa kvarteto; kiel
prefikso montras basajn partojn
de muzikiloj: ekz., basbutonoj de
akordiono, basklavoj de piano, de
orgeno (anka pedala). Por iom
pli basaj muzikiloj, uzu aldo/eg:
aldoklarneto, aldotrumpeto se la
muzikilo ne estas oka malsupre, en
tiu i kazo prefere uzu eg. Vd. aldo.

Beko (3) Ekstremao beko pinta supra bekforma parto de

57
de kelkaj objektoj, dola fluto, klarneto kaj
similforma. sakso, kie oni alustigas
la anon. i tiu parto
eniras en la buon de
la muzikisto. Premo
de la lipoj kaj blovo en
la instrumenton estigas
la sonojn. Vorto uzata

n
anka kiel prefikso: bekfluto.

bekvadrato bekvadro signo kies valoro estas


Naturigilo. 5 komoj. i revenigas la demeton
a aldonon de 5 komoj faritaj de
bemolo a dieso: sekve, i aldonas
a demetas 5 komojn. i modifas
e bazan armaturon (strukturon
de tonalo), ar bemoloj kaj diesoj
povas esti naturaj sonoj depende de
tonalo, bekvadro en tiu kazo i ne
naturigas, sed modifas la naturajn
bemolajn-diesajn sonojn de tonalo.
Vd, komo.

bemolo Kromsigno, b
bemolo signo kies valoro estas
duondute 5 komoj. i demetas sian valoron
malaltiganta la tonon. (malpli da vibroj) al la sono al kiu
oni antametas in. Bemolo kaj dieso
formas la kromatan duontonon (5
komoj). Kiu kune kun la diatona
duontono (4 komoj), formas la
intervalon nomatan, TONO (9 komoj)
Vd. komo, tono.

58
Bongoj Bongoj perkutmuzikilo konsistanta
Latin-Amerika el du etaj malsamgrandaj tamburetoj
perkutinstrumento.
ligitaj. Tenataj inter la genuoj, ene-
rale frapataj per la
manoj sed anka
per bastonetoj,
tiakaze la tembro
anas (sonbruo malsimilas).

bruo adigi bruo adebla nemezurebla kaj


diversajn sonojn, sen malorda kvanto da vibroj. Kelkaj
harmonio. perkutaj muzikiloj ritmas sen
produkti difinitajn sonojn, sed oni
povas rekoni ilin pro sia tembro.

bupeco buo+peco bupeco parto de instrumento sur


kiu ludisto blovas por enirigi aeron en
la muzikilojn; estas pluraj, bekformaj
por dola fluto, klarneto kaj sakso
enerale plastaj (la pinta parteto
eniras en la buon);
tubforma el kano por
hobojo kaj fagoto
(anka eniras parteton
en la buo), kaj metala
tasforma per tuo de la lipoj, por la
kupra familio. iu blovmuzikilo havas
tiun pecon, por transversaj flutoj
estas trueto kiu estas tuata nur de
la malsupra lipo kaj la ludisto blovas
malsupren (en la bildo bupeco por
trompjo kaj trumpeto). Vd, beko kaj
ano.

59
c Nomo de la unua C = do, nomo de sono; cifere uzata
tono de la C-maora por nomi akordojn kaj tonalojn; C =
gamo (262Hz;
absolut-solfea
do maora, tonalo kaj akordo; Cm, =
do [antae ut]): C do minora, tonalo kaj akordo; C7 =
bemola, diesa; C-kleo. do maora kun sepa minora; C7M = do
maora kun sepa maora; Cm7 = do
minora kun sepa minora, ktp.

Cifero (propono) cifero sistemo por nomi/montri, pere


de la alfabeto, la tonalojn kaj akordojn
en akompano de melodioj: ekz: C =
do maora, tonalo kaj akordo; C7 =
akordo maora kun sepa. Pere de la
cifero oni montras la akordojn uzotajn
en akompano de kanzonoj. Sistemo
uzata en la popola/populara muziko.
i helpas ludantojn de gitaro kaj piano
kiuj ne scias legi muzikon. La daro
de la akordo dependas de la loko, en
la takto, sur kiu oni lokas la ciferon;
enerale cifero daras unu takton, sed
povas dari malpli a pli ol unu. Vd.
uzon de la alfabeta sistemo, p. 49.

elo propono elo 9 (mallongigo) = violonelo.

d Nomo de la dua D = re, Nomo de sono; cifere uzata por


tono de la C-maora nomi akordojn kaj tonalojn; D = re
gamo (294 Hz; maora, tonalo kaj akordo; Dm = re
absolut-solfea re).
minora tonalo kaj akordo, ktp.

dampi Mane a ile dampi la muzika dampilo ne


malpliigi la vibradon, malfortigas la sonojn, i donas al

60
a ani obtuzige la la instrumento
sonkvaliton. specialan tembron.
Komponistoj uzas
in por doni pli da
koloro al la orkestro.
Estas pluraj specoj de
dampiloj. En kelkaj
blovmuzikiloj oni metas
in en la sonelirtruon,
(unua bildo: pluraj ~oj
por trumpeto). Por kordmuzikiloj -
violono kaj familio (dua bildo) - sur
la ponton, sen tui la kordojn, kaj en
trompjo, oni uzas kiel dampilon la
manon, atingante plurajn tembrojn.

diapazono Kompleta diapazono instrumento tala a


serio de tonoj la iu elektronika, kiu donas la sonon la4
ajn sistemo. kun la kvanto 440 Ves. Tutmonde
akceptata ek de 1953
por agordi. Kelkaj
modernaj muzikiloj,
kiel elektronikaj
pianoj, orgeno kaj
sinteziloj, havas in interne.

diatona (pp gamo) diatona 1 sinsekvo de sonoj la la


Konsistanta el la modela skalo maora: (do maora).
naturaj tonoj de la
ia skemo estas: du tonoj, duontono,
tonalo. V kromata.
tri tonoj, duontono 2 ~ duontono,
plej malgranda intervalo inter du

61
sinsekvaj sonoj (malsamaj nomoj), 4
koma duontono: ekz. mi, fa; - si, do; -
la, si b ; - sol # , la, ktp.

dieso Kromsigno dieso signo # kies valoro estas 5


duondute altiganta la komoj. i aldonas sian valoron al
noton. la sono al kiu oni in antametas,
formas la kromatan duontonon
(5 komoj) (pli da vibroj), inter du
sonoj kun sama nomo ekz, do, do # ;
si, si b ; a si b , si n ; kromata duontono
plus diatona duontono farias tono,
sed, du kromataj duontonoj a du
diatonaj duontonoj ne farias tono.
Kiel intervalo, ili povas esti unua
plusa a pligrandigita, pro tio ke la
sonnomo estas la sama (sekve, iu
kromatika duontona intervalo povas
esti nomata unua plusa).

disonanco disonanco rezulto de kombino de


Malagrabla efekto de kelkaj altiraj sonoj a intervaloj kiuj
tono-kombinoj inter postulas iron al aliaj sonoj, la tonala
si neakordigebla. V.
sinteno. Ekz: do, fa#; (4+ kvara plusa),
konsonanco.
postulas iron al sol, kiel solvo de la
~. Akordoj disonancaj estas tiuj kiuj
entenas sono(j)n kiu(j) postulas iron en
alia(j)n akordo(j)n a sono(j)n. Altirajn
sonojn kaj intervalojn en netonalaj
verkoj farias naturaj kaj postulas iron
nenien. Nuntempe oni ne diras, ke
disonanca muziko estas malagrabla,
sed, ke temas pri novaj sentoj. Tio

62
farias individua kvalifiko de beleco
kaj sento.

do Silabo, kiu do nomo de sono, kun difinita kvanto


montras: 1 en la da vibroj. Unu el la sonoj grafike
relativa solfeo la prezentita per simbolo nomata kleo
tonikon: 2 en la
B = do4. Bazo kaj efa ilo por skribo
absoluta solfeo la
absolutan tonon C. de sonoj, i estas la unua sono kaj
~-gamo. La serio grado (toniko), de la modela maora
de la notnomoj en tonalo, kaj tria grado de la modela
solfeo: minora tonalo. Oni uzas la kleon do
en du pozicioj: sur la tria linio, por
la skribo de sonoj por aldoviolono
kaj kontralto kaj sur la kvara linio
por iom pli akutaj sonoj de fagoto kaj
trombono. La sono do, la la himno al
Sankta Johano, estis nomita ut.

dodekafona (pp dodekafona sistemo, kiu uzas la dek


komponao) Uzanta du sonojn de la kromatika skalo; i
iujn tonojn de
estas videbla en la klavaro de piano,
dekdutona gamo, sen
konsidere al tonalo. kalkulante de unu sono is ia ripeto
unu oka supren a malsupren (klavoj
blankaj kaj nigraj de la klavaro de
piano, orgeno ktp). La la dodekafona
sistemo, la komponisto kreas serion
de 12 sonoj sen ripeto; nur ritme
eblas ripeti; tio estas: prezentata la
sono, la daro kaj ripeto estas libera
anta la prezento de nova sono is
la fino de la serio; pro tio la sistemo
estas anka nomata serial.

63
dominanto 2 Tono dominanto kvina grado de tonalo
je kvina distanco de kaj skalo; dua grava grado post
la toniko.
toniko harmonie kaj tonale, bazo por
konsistigo de tonalo. i kiel akordo,
harmonie, altiras al konkludo de
periodo a fino de verko; kune kun la
toniko formas la simplan harmonian
kadencon. Sub~ kvara grado kaj tria
plej grava grado de la tonalo. Super~
sesa grado de la maora tonalo
kaj unua de la paralela tonalo. Vd,
kadenco kaj paralela.

drumo Parto drumo grupo de perkutaj


de azorkestro instrumentoj uzata en malgrandaj
a popgrupo, muzikgrupoj kiel bazo de la formo.
konsistanta el
diversaj tamburoj k
Verdire la ritmo jam estas la formo.
cimbaloj, k donanta ~ enerale formata de diversgrandaj
la ritman fun- tamburoj irkaantaj la ritmiston,
damenton. unu el ili, la plej granda piedfrapata
per pedalo, la aliaj per bastonetoj.
Kompletigas la grupon du cimbaloj:
unu duobla, frapata per pedalo kaj la
alia, pli granda, frapata per bastonetoj,
kelkfoje metalaj.

e nomo de la tria tono E = mi. Nomo de sono. Cifere uzata


de la C-maora gamo por nomi akordojn kaj tonalojn; E =
mi maora, tonalo kaj akordo. Em, =
mi minora, tonalo kaj akordo.

f nomo de la kvara F = fa, nomo de sono. Cifere uzata


tono de la C-maora por nomi akordojn kaj tonalojn; F =
gamo

64
fa maora, tonalo kaj akordo. Fm, = fa
minora, tonalo kaj akordo.

fa silabo, kiu fa nomo de sono kun difinita kvanto


montras: 1en la da vibroj. Unu el la sonoj grafike
relativa solfeo la prezentitaj per simbolo nomata kleo
kvaran tonon super
? = fa3; bazo a efa ilo por la
la toniko; 2 en la
absoluta solfeo la skribo de basaj sonoj; eventuale oni
absolutan tonon F. uzas tiun kleon sur la tria linio por
la homa voo baritono, sed, precipe
sur la kvara linio, por basaj sonoj de
pluraj muzikiloj; fa estas la kvara sono
kaj grado de la modela maora tonalo
(subdominanto) kaj sesa grado de la
modela minora tonalo.

fagoto fagoto blovmuzikilo uzata en


Blovinstrumento el simfoniorkestro kaj grupoj de
la hoboja familio, kun ambromuziko. Apartenas al
duopa ano k klapoj, la ligna familio. Same kiel la
por la basaj partoj.
Kontra~o. ~o pli basa
hobojo, i uzas duopan anon,
je unu okto. sed iomete pli grandan, ligitan
al la instrumento per kurba
tubeto. iaj sonoj estas basaj.
Kontra~, pli granda kaj oke
pli basa ol fagoto, i produktas
la plej basajn sonojn en la
simfoniorkestro, kune kun
kontrabaso kaj tubjo; Vd. ano.

fermato Signo, kiu fermato signo ( U ) kiu modifas la


haltigas momente la daron de noto u silenta a ne,
movon k montras, ke enerale uzata en la fino por montri
la daro de la noto a

65
de la silento, sur kiu ke la daro de la finaj sonoj/akordoj
i estas lokita, povas estas volonta; interne de verko
esti plilongigata.
haltigas la ritmon por doni tiun
volontan daron. Preska iam estas
plilongigo, tio dependas de la ato de
la estro de la grupo.

fluto fluto blovmuzikilo uzata


Blovinstrumento en simfoniorkestro, grupoj
konsistanta el ligna
a metala tubo kun
de ambromuziko kaj
truoj. aliaj popularaj grupoj. i
estas unu el la plej akutaj
soninstrumentoj, apartenas
al la ligna familio; ~eto
malgranda fluto, sonas unu
okan pli akuta ol fluto. La du
(fluto kaj fluteto) okupas la
du unuajn pentagramojn en
partituroj de iuj grupoj.
Bek~ prafluto, vertikala
fluteto, la beka parto eniras
en la buo. La horizontala
prafluto estis ligna kaj nun
tute metala; oni blovas
malsupren en trueton tuante in per
la malsupra lipo.

formo propono. formo morfologio; strukturo de


muzikaj verkoj, inter ili: Sonato
(trimova {A B A}, el kiu originas
simfonio kaj koncerto) kantato,
opero, oratorio, meso kaj aliaj, por
kantistoj, koruso kaj orkestro. Kelkaj

66
komponistoj kreis verketojn kaj uzis
kiel titolojn la indikon pri rapido: kiel
alegro, adao, largo, ktp. En la populara
muziko estas centoj da formoj, inter
ili: bolero, tango, azo, roko, valso, ktp,
kaj pluraj naciaj formoj, kiel sambo,
tarantelo, flamenko, fado, ktp.

fugo kontrapunkta fugo morfologio: a pli komplete


verko, en kiu temo, fugo per canone muzika formo, kiu
prezentita de unu nature estas dutonala kontrapunkta
voo, estas ripetata
formo, kies temo estas imitata, en
de aliaj vooj en
difinita maniero. alia tonalo (dua), kvaza persekuto,
kiu iom post iom, farias pli kaj pli
proksima. ~o havas interne variaojn
kaj difinitajn partojn. Vd, kanono.

g Nomo de la kvina G = sol, nomo de sono. Cifere uzata


tono de la C-maora por nomi akordojn kaj tonalojn; G =
gamo sol maora, tonalo kaj akordo. Gm, =
sol minora, tonalo kaj akordo.

gamo 1 Serio de gamo = skalo; kompleta elmontro


notoj, vicigitaj la de la sonebleco de iu instrumento
ilia natura ordo en a voo. La adebla gamo de homo
la amplekso de unu
estas inter 15 kaj 20.000 ves. La plej
okto: kromata ~o;
minora, maora ~o. grandan gamon en unu instrumento
~osigno, toniko. 2 La oni trovas en orgeno, de la0 is la8,
tuta amplekso de la sed violono sonas iomete pli akute,
muzika sonaro. kalkulante la harmonikajn sonojn,
enerale okan kaj dekduan supren. Pli
akutajn sonojn oni ne taksas muzike.

67
Gitaro gitaro kordmuzikilo devena el
kordistrumento kun liuto, tre uzata pro sia kvalito
fretoj, kiun oni ludas (melodiharmonia) en multaj grupoj;
plukante la kordojn.
en la simfoniorkestro i apartenas al
la perkuta familio kune kun piano,
ksilofono, harpo kaj aliaj. enerale
seskorda, iaj sonoj estas skribitaj
unu okan supren ol la vera kvanto da
vibroj, pro tio la kleo devas esti indikata
je oka malsupre. ( V ) Por sonigi la
kordojn oni enerale frapas ilin per
la dekstraj fingroj, enerale nur en
tremolo oni uzus la etfingron. Por la
sonoj oni uzas enerale la maldekstran
manon kun apogo de la dikfingro en la
dorso de la brako. La gitarbrako estas
lalonge, duontone dividita per ortaj
stangetoj (fretoj), sur kiu oni premas
la kordojn por la vibrigo.

gliti propono. (Vd. gliti en muziko, koma iro supren de


Sireno en PIV 2 sub sono al sono. Imito de sireno, eblas
n-ro 3).
fari voe kaj per violono kaj similaj
muzikiloj. Iu fingro premas la kordon
kaj glitas lalonge de i dum la aro
frotas in. Vd. en PIV2 sireno 3.

grado (propono) grado iu sono de la gamo (grado)


havas propran nomon: la unua grado
de tonalo nomias toniko (plej grava
sono en tonalo); la dua, supertoniko,
la tria, medianto (determinas u
la tonalo estas maora a minora);

68
la kvara, subdominanto (rolas
gravan harmonian partoprenon en
tonalo); la kvina, dominanto (plej
grava sono post toniko; kune kun la
toniko formas la simplan kadencon
internan kaj finan en verkoj); la sesa,
superdominanto, i estas la unua
grado de la paralela minora tonalo;
kaj la sepa, altira (pro la intervalo
supren de kvara plusa inter la kvara
kaj la sepa grado), i postulas iron al
la diatona sekva sono, toniko).

harmoniko propono. harmoniko 1. fenomena resonanco


de sono; speciala kvalito de sono
konata kiel tembro. Tio estas: la
tembro dependas de la kvanto da
harmonikoj produktataj en la sono.
La naturaj harmonikoj per si mem ne
atingas la homan adon; en kupraj
blovmuzikiloj (trumpeto kaj familio)
estas klare adataj kiel simplaj sonoj
la ebleco de la tubo, per premo de
la lipoj sur la bupeco kaj forto de la
blovo, sed la ~ estas klara kiel tembro.

Iu sono (fundamenta) enhavas ~ojn:


la unua ~o estas la oka; la dua,
dekdua; la tria, dekkvina; la kvara,
deksepa, ktp. (vidu la bildon) 2. En
violono kaj familio, kaj gitaro, oni

69
produktas tiujn sonojn artifike, per
tre delikata, milda tuo de la kordo
(ne premo kontra la brako) kaj
frotado a frapeto.

Harmonio Aldoni al harmonio scienco kiu regas la


melodio harmonian kreadon kaj kunion de akordoj
akompanaon. formante kadencojn, efektojn kaj
bazon en muzikaj verkoj, kaj melodioj
por posta orkestrado. Por simplaj
kaj popularaj grupoj oni diras ke
estas arano, tiam, por simpligo de
la skribo, estas nur la ciferado de la
akordoj por kelkaj harmoniaj bazaj
muzikiloj. ~o estas la bazo por la
kontrapunkta lernado.

Harpo granda harpo kordinstrumento ludata per


triangula ungaj kaj fingraj vibrigoj/ekscitigoj,
instrumento staranta i konsistas el ligna sonskatolo
sur pedalhava kaj diverslongaj kaj diversdikaj
bazo k provizita
kordoj: la plej longaj, pli proksime
per vertikalaj di-
verslongaj kordoj al la planko, la malpli longaj pli
proksimaj al la brusto de la ludisto.
La kromatika harpo apartenas al la
perkuta familio, en simfoniorkestro.

i havas 7 pedalojn, po unu por iuj


kordoj de la sama sonnomo (enerale
6 okaj). iu pedalo anas la sonon de

70
la kordoj la la tri pozicioj: (plej
supra, malstreite (bemola), centra,
duonstreite (normala), kaj diesa
streite). La pedaloj movas samtempe
iujn samsonajn kordojn (okaj); la
ruaj kordoj estas
la sono do, kaj bluaj
la sono fa. La basajn
sonojn oni ludas per
la maldekstra mano,
enerale dikfingre,
kaj la akutajn, per la
dekstra, precipe unge.

Hibrida propono. Hibrida speco de takto formata per


kunigo de du malsamaj kompasoj
binara kaj ternara, sed kun egaldaraj
onoj (eroj) de la tempo; la plej simpla
estas 58 kie oni kunigas unu tempon
trionigitan (tri duonnotojn) kun unu
tempo duonigita (du duonotojn), a
inverse. Alia ekzemplo por montri
eblecojn: tempo duonigita + tempo
trionigita + tempo duonigita + du
tempoj trionigitaj = al 14 + 38 + 14 + 68
= 138 kie iu el la dek tri duontempaj
notoj estas tute egalaj.

Hobojo ligna hobojo blovmuzikilo uzata en


blovinstrumento kun simfoniorkestro kaj grupoj de
konusa tubo, duopa ambromuziko. Apartenanta al
ano kaj klapoj. la ligna familio, same kiel fagoto,
uzas duopan anon. En la orkestro

71
hobojisto sonas la4 diapazono, por
la agordo de iuj aliaj instrumentoj.
aldo~ pli basa kaj iomete pli granda
ol hobojo. (en la bildo hobojo kaj
aldohobojo) Vd. aldo, ano.

oro Aro da oro en teatro, grupo de maskitaj


personoj, unisone a homoj en la greka teatra kulturo;
plurvoe kantanta.
reprezentas la popolon, la publikan
opinion. Vd. koruso.

intervalo distanco intervalo distanco inter du sonoj, kiun


inter du tonoj, kiu oni prezentas donante kvalifikon kaj
estas proporcio inter
kvaliton. La kvalifiko oni diras, ke estas
du frekvencoj.
~o de dua, tria, kvara, sepa, oka, ktp, la
kvanto da gradoj inter ili kaj la kvalito
oni klasas la ~on, kiel maoran, minoran,
ustan, plusan a minusan, depende de
la kvanto de tonoj kaj duontonoj. Dua,
tria, sesa kaj sepa povas esti maora a
minora; kvara, kvina kaj oka povas esti
usta, minusa a plusa.

kadenco Sinsekvo kadenco 1. harmonie: sekvo de


de du akordoj, kvaza akordoj; ~ de du akordoj, de tri, de kvar,
muzika interpunkcio enerale inter toniko, dominanto,
kiu kutime signas la subdominato ktp. i montras finon
finon de frazo.
de frazoj a de la verko. 2. parto de
verko, kie solisto ludas variaojn de la
melodio, enerale (skribita) virtuoza
elmontro de tekniko. Pasintece la ~

72
estis improvizita de la ludisto, sed
pro troa nescio pri komponado (ili
devojiis de la temo), la komponistoj
decidis skribi in. En populara
muziko, oni faras tiun improvizon
kaj okazas la samo (devojio) kaj i
farias sendependa parto tute sen
kialo.

kanono Muzikao en kanono kontrapunkta verko, kies


kiu temo anoncita de melodio estas persekutata de si mem
unu voo estas strikte
(sama melodio) en alia(j) voo(j)
imitata de alia.
tuj post kelke da tempoj (pulsoj) a
takto(j), i povas esti je du, tri, kvar
ktp vooj. Unutonala, sen modifoj.
i estas la origino de la fugo, pli
kompleksa verko.

kanti Eligi kanti interpreti melodion kun a sen


vomodulatajn vortoj. Kiam oni kantas kun la nomoj
harmoniajn sonojn de la sonoj oni diras, ke oni solfeas.
a vortojn, a por
Se la verko ne havas vortojn, a oni
si mem a anta
publiko. kantas kun unu sola silabo, tio estas
vokalivo a pli precize melismo.

klariono klariono = korneto. Vd. korneto.

klarneto ligna klarneto blovmuzikilo uzata en


blovinstrumento simfoniorkestro, ambromuziko,
kun beka bupeco, popularaj grupoj kaj blovorkestro;
unuopa ano k klapoj apartenas al la ligna familio; tre
movebla per klavoj.
facilmova, pro tio en la blovorkestro,
rolas kiel violonoj kaj anstataas ilin.

73
Basa ~: muzikilo oka pli basa ol ~,
ia nomo povas esti kontraklarneto
(se oni lasas kontra kiel prefikson)
sed oni anka povas nomi in
klarnetego. Vd, kontra, ano.

klaviceno klaviceno = spineto, kordinstrumento


Instrumento kun kies kordoj estas vibrigitaj per dorna
kordoj plukata per
plukado, provizita per du kromataj
plumbekoj, provizita
per mekanismo k klavaroj, kiuj aktivigas la dornojn por
klavaro. vibrigi la kordojn; i estas la patro de
l piano.

Klav(ar)o Aro klavoj de piano kaj similaj, ili


da ~oj por funciigi konsistas el blankaj, pli longaj kaj
aparaton.
dikaj, kaj nigraj malpli longaj kaj
pli elstaraj (en la bildo klavaro kun
gravuritaj kleoj en sia loko). iu klavo
sonigas, per marteletoj, la kordojn de
la instrumento, jam agorditajn la
la Bach-sistemo, tio estas 4 komoj
kaj duono por iuj duontonoj. Uzi
klavaro por nomi pianon, orgenon
a iun similan muzikilon ne estas
bona ideo; ajnigas ke Esperanto
ne havas ustajn nomojn por tiuj
instrumentoj. Vd, Lastajn paragrafojn
de la parto Dua Libro pri agordo
kaj Bach-sistemo.

74
kleo signo lokata kleo grafika reprezento de sono kun
e la komenco de la difinita kvanto da vibroj. Oni uzas tri
notliniaro por difini
sonojn kiel kleojn (de basa al akuta).
la nomon k la alteco ? fa-kleo (fa3); B do-kleo (do4)
de iu noto.
konata kiel do centra; kaj & sol-kleo
(sol4). Tiu-i lasta estas je distanco
de unu tono sub LA diapazono (la4).
Kleo ne estas simpla simbolo lokita
komence de la pentagramo, I ESTAS
SONO. Por la skribo de muziko, i
donas sian nomon kaj kvanton da
vibroj al la linio sur kiu oni in metas.
La kleoj fa kaj sol akceptas indikon
de basa oka. Ekzemple: la fa-kleo por
t fa2 (ne ofte uzata);
kontrabaso
kaj la sol-kleo por gitaro kaj tenoro V;
(sol3). Vd, KELKAJ NOTOJ (02 d) uzo
de la kleoj - (02 SONOJ).

koma/o Intervalo komo ero de tono; tono dividias en


(diferenco inter na erojn nomatajn ~, do i estas
diatona k kromata
duontono) kies valoro
naono de tono. La tri kromsignoj
estas proks.1/9 de por skribo de sonoj uzataj en la tuta
plenduto, t.e. 5,4 mondo, dieso, bemolo kaj bekvadro,
savartoj. iuj el ili havas kiel valoron kvin
komojn, kiujn ili aldonas a demetas.
Bekvadro faras amba aferojn:
depende de, al kiu el la du (bekvadro/
bemolo) i modifas. Vd. tono.

komponi 2. Verki komponi krei muzikajn verkojn.


muzikaon. Science pritrakti la plurajn
elementojn de komponado (ar ne

75
temas pri simpla kreo de melodio),
kiu dependas de profunda kono post
jaroj da lernado. ~isto devas profunde
koni harmonion, kontrapunkton,
orkestradon kaj morfologion.

konservatorio konservatorio supera lernejo


Supera lernejo pri pri muziko. enerale la lernado
muziko, aktorado ks. komencias dum infanao is juneco;
kelkaj muzikiloj postulas pli ol ok
jarojn da lernado. Tie oni lernas kvin
jarojn da teorio (gramatiko kaj solfeo),
poste oni darigas la lernadon pri
harmonio, kontrapunkto, morfologio,
komponado, estrado de koruso kaj
orkestro, ktp.
konsonanco Akordo
de du a pluraj sonoj konsonanco individua takso kaj
en harmonia unuo akcepto de samtempeco de sonoj en
unueca tutao. Ni adas kaj decidas u
agrabla kaj ua. Por kelkaj personoj,
disonanco estas anka agrabla, do
farias konsonanco. Vd. disonanco.
kontra pref.
montranta kontra (Evitenda muzika prefikso).
instrumento... Sed se oni decidas uzi in, i signifos,
ke la muzikilo estas pli granda kaj
sonas unu okan malsupren; anstatae
oni povas ekz., uzi eg; (fagotego
= kontrafagoto) Tio ne rilatias
al la vortoj kontrabaso, kontralto
kaj kontratenoro, kiujn oni devas
konsideri kiel neanalizeblajn vortojn.

76
kontrabaso Plej kontrabaso muzikilo el la familio de
granda ara la violono; enerale kvarkorda. Unu
instrumento kun
kvar a kvin kordoj
okan pli basa ol violonelo kaj la plej
k havanta plej basa instrumento el la familio kaj en
malakutan tembron. la simfoniorkestro kaj aliaj grupoj,
kie de tempo al tempo rolas kiel
solisto (i devus uzi la kleon kun oka-
t
malsupre signo ). Pro ia grando
i estas apogita surplanke pere de iu
tala stangeto kaj la ludisto staras, a
sidas sur speciala benketo. La kordoj
estas vibrigitaj per la aro a per la
dekstraj montro- kaj mezfingroj; la
sonon oni anas per kvar maldekstraj
fingroj sur la kontrabasbrako, apogite
sur la dikfingro. Anka ekzistas basa
elektronika, 4-korda, gitaro uzata en
popularaj grupoj. Vd, kordo.

kontralto malplej kontralto plej basa virina voo kies


akuta el la virinaj gamo estas inter tiu de soprano kaj
vooj. tenoro; en la koruso estas la dua voo.
Komponistoj dedias al tiu voo tre
mildajn partojn. Pasintece en preejoj
tiu voo kaj tiu de soprano estis
anstaitaj per infanoj kun ties gamoj.

Kontratenoro kontratenoro Tre interesa vira


Vira kantvoo kun voo, sed ne tre ofta, ia gamo estas
amplekco proks. tute natura, simila al tiu virina voo
Sama kiel tiu de
kontralto. Kelkaj verkoj postulas tiun
virina soprano a
kontralto. voon, kies manko, estas interprete
anstataigita de kontralto.

77
kordo Fadeno kordo 1. fadeno
el bestaj intesto, farita el intesto de
plasto, silko a bestoj a metalo,
metalo por muzikaj
instrumentoj, kiun
sed anka,
streitan oni vibrigas precipe nun, el
jen per fingroj nilono; kelkaj el
(gitaro, harpo), jen ili kovritaj per
per aro (violono), torditaj metalaj
jen per marteloj fadenetoj. Pluraj longoj kaj dikoj.
(piano).
Vibrigitaj per aro, dornoj, plektroj,
fingroj kaj marteletoj. 2. ~j kompleta
familio de muzikinstrumentoj en la
simfoniorkestro (violono, aldoviolono
violonelo kaj kontrabaso) frotitaj per
aro, kies evalharoj estas impregnataj
per kolofono.

Korneto = klariono, Korneto = klariono. Kupra blov-


blovinstrumento muzikilo (sen valvoj), kun limigita
simila al kromata
gamo da sonoj, nur la atingeblaj per
trumpeto 2.
premoj de la lipoj sur bupeco kaj blovo
por produkti la harmonikajn sonojn.
enerale uzata de militistoj kiel
vekigilo kaj por transdoni ordonojn.

Korno propono korno = trompjo.

koruso = oro. koruso kvaropa kantistaro; (soprano,


kontralto, tenoro kaj baso); ambro-
koruso, minimuma partopreno de 12
~anoj; granda ~ estas el dekoj, cent
a pli da ~anoj. Miksa ~, vira ~, virina
~, infana ~. Vd, oro.

78
Ksilofono Ksilofono Muzikilo el
Instrumento, ligno, konsistanta el
konsistanta el
malsamgrandaj lignaj
paralelaj lignaj
tabuletoj de nee- lamenoj, ordigitaj
galaj longo, kiujn oni kromatike, kvaza
frapas per du lignaj klavaro, sur metala
marteletoj. tableto. Por resonanco
i uzas tubojn el kano
a e metalajn. Por
sonigi oni frapas la
lignaojn per bastonetoj finiantaj
per kauka globao en la parto kiu
frapas. La primitiva instrumento, en
Ameriko, nomias marimbo. En la
simfoniorkestro i apartenas al la
perkuta familio kaj aperis unuafoje en
la orkestro en la fino de la jaroj 1800.

la Silabo kiu la nomo de sono (kvanto da vibroj


montras 1. en la en sekundo). La la latina sistemo;
relativa solfeo la respondas al A de la angla-
sesan tonon super
germana. i estas la unua sono kaj
la toniko; 2. en la
absoluta solfeo la unua grado, toniko, de la modela
absolutan tonon A. minora tonalo kaj skalo (la-minora;
paralela de do-maora), kaj sesa
grado, superdominanto de la
modela maora tonalo (do-maora),
tonalo kaj skalo. La sono la4 (440
Ves); diapazono, estas uzata por la
agordo de iuj muzikaj grupoj. En la
simfoniorkestro la hobojo sonas la
unue, kiel modelo por la agordo de la
aliaj muzikiloj; uste pro ia tembro

79
(granda kvanto da harmonikoj) la
agordo de la tuta orkestro simplias.

Liuto Malnova liuto malnova kordmuzikilo. El i


kordinstrumento, originis multaj aliaj instrumentoj,
iom simila al inter ili: gitaro, mandolo, balalajko kaj
mandolino.
mandolino; la idoj varias en grando,
kvanto da kordoj, formoj kaj agordoj;
nuntempe ~ estas uzata, kun 12 kordoj.

maora 2. (pp gamo) maora 1. intervalo unu duontono pli


Tia ke la trito k sesto granda ol minora (dua ~, tria ~, sesa
de la toniko havas la ~ sepa ~) depende de la kvanto da
frekvencproporciojn
5/4 k 5/3, ktp.
gradoj (nomoj de sonoj). 2. Tonalo
kies skemo estas: du tonoj, duontono,
tri tonoj kaj duontono. Vd, intervalo,
tonalo kaj tono.

medianto tono je medianto tria grado de iu ajn tonalo;


trita distanco de la maora, kiam la intervalo inter toniko
toniko.
kaj i (unua kaj tria grado) estas de du
tonoj, kaj minora kiam la
intervalo inter toniko kaj i (unua kaj
tria grado) estas de tono kaj duono
Do, pere de tiu grado oni scias
u la tonalo estas maora a minora.

melismo propono. melismo melodio (el la greka


mlisma): pluraj sonoj (ne limigitaj),
por esti kantataj kun unu sola
silabo a simpla vokalo, vidu/adu
ekzemplojn en Gregoria kanto, verkoj

80
de Bach kaj la belega 5-a Bakiano de
Villa-Lobos. Vd, solfeo.

melodio 1 (kontraste melodio kombino de la du elementoj


kun harmonio) de la muziko, ritmo kaj sono. Melodio
Sinsekvo de tonoj,
ne havas difinitan daron. En popola
agrabla por la oreloj 2
Difinita muzika fraso, muziko melodio estas apena
en ario, kanto ks. prezentata, dum en grandaj verkoj, la
komponistoj disvolvas kaj e miksas
in kun aliaj melodioj, modulas kaj
faras variaojn.

metronomo metronomo mekanika


Instrumento, kiu aparato simila al
origine funkciis per pendola horloo kies
risorto k pendoleto, rapidon oni povas modifi,
sed nun plej ofte per precizigante la deziratan
baterio, por indiki k rapidon al muzika
reguligi la rapidon de verko, anstataigante
la takto
la neprecizajn vortajn indikojn
kiel alegro, moderato, lento, grave,
andante ktp. Kreita de J. N. Maelzel.
Beethoven estis la unua kiu uzis in
por siaj verkoj (en la bildo, mekanika
metronomo).

mi silabo, kiu mi nomo de sono, kun difinita kvanto


montras: 1 en la da vibroj. i estas la tria sono kaj
relativa solfeo la grado de la modela maora tonalo
trian tonon super la
toniko. 2
(medianto), grava por difini u la
tonalo estas maora a minora,
kaj kvina grado (dominanto) de la
modela minora tonalo.

81
minora a) minora 1. tonalo: devenas el la
(pp intervalo) modalo eolo kun modifoj por farii
estanta duonduto
tonalo, kies skemo estas: (unu tono,
malpligranda ol
maora; b) (pp gamo)

duontono, du tonoj, duontono, tono


kaj duono {dua plusa}, kaj duontono)
iu minora tonalo estas paralela de
iu maora tonalo. 2. intervalo unu
dountonon malpli granda ol maora.
Vd, intervalo.

modalo iu el la modalo orda distribuo de sonoj,


diversaj pragamoj havante kiel tonikon iun el la sep
uzataj dum malsamaj naturaj sonoj, sen modifoj.
mezepoko. Dora, eola,
friga, iona, lida, lokra,
Modaloj estis kreitaj de la grekoj
[ajne mankas teksto] kaj poste kun modifoj uzataj de la
kristanaj muzikistoj. Estas pluraj
modaloj. Iliaj skemoj bazias (por
vido) en la distribuo de sonoj la la
blankaj klavoj de la piano. La modalo
iona, (do is do) pro sia perfekteco
fariis la tonalo do-maora, kaj el la
eola, per modifoj, oni faras la minoran
tonalon la (la is la). Vd, tonalo, kaj
notoj pri KELKAJ PROPONOJ, 04-b.

Moduli 2 transiro de moduli Interne de verko, iri de iu


unu tonalo a modalo tonalo al alia. Oni modulas pere de
al alia; gamano. diesoj, bemoloj a bekvadroj. Ekzistas
verkoj kiuj postulas moduladon, fugo
ekzemple. ~o povas esti momenta a
definitiva. Vd. transporti.

82
movimento. movimento apartao interne
de granda verko. i povas esti
sendependa, apartenas al la formo.
Ekzemple: Sonato estas formo el
tri movoj A B A; tio estas: - rapida,
malrapida, rapida, - indikita
ekzemple: alegro, adao, andanto,
ktp, a pli precize per metronomaj
indikoj.

muziko La arto muziko 1 scienca kombino de du bazaj


esprimi sentojn per elementoj: ritmo kaj sono. 2 arto fari
harmonia arano de tiun kombinon, kreante melodiojn kaj
sonvibroj kombinojn de samtempaj sonoj, u
por homa voo, u por unu muzikilo
a por pluraj por samtempa ludado.
ambro ~; ~ por koruso, kvarteto da
kordoj, simfoniorkestro ktp.

nemo plejnkanta nemo pasinta nomo de la simboloj


signo, montranta por skribi muzikon; la nematika
oton a notgrupon skribo plibone konata kiel Ambrozia
unusilabe kantotan a Gregoria kanto/muziko. Tiuj du
????
ekleziuloj (papoj) katalogis la kantojn
de la unuaj kristanoj. Tiu skribo
estis nur pri sonoj; la nura ritma
ebleco estis nur plilongigo de la lasta
sonsilabo (en la bildo kvadratetoj kun
punktoj) Vd melisma.

83
Noto 3 Signo, lokita noto (a pli komplete: figuroj de
sur muzika liniaro, notoj), signoj por la skribo de la
por montri la altecon
ritmo, unu el la du bazaj elementoj
de muziko. Propono por nomojn: w
k daro de la tono;
duon~o; kvaron~o;
okon~o kvartempa noto; h dutempa noto;
q notunuo; e duontempa noto; x
K
kvarontempa noto; x okontempa
noto kaj x deksesontempa noto.
Kaj ties respektivaj silentoj. Vd. en
KELKAJ PROPONOJ - 02) NOTOJ,
figuroj de noto.

opero Muzika opero morfologio: teatra verko


teatrao, konsistanta por esti kantata (arioj, recitativoj,
el recitativoj, kantoj kelfoje parolataj partetoj); povas esti
kompanataj de
orkestro kaj kelfoje
dramo, komedio, a farso. La rolantoj
baletoj. estas kantistoj, korusanoj, baletistoj,
akompanata de simfoniorkestro.
~eto, malgranda ~o enerale komika.

oratorio verko oratorio morfologio: verko por


kutime religia, kantistoj, koruso kaj simfoniorkestro,
analoga al opero, sed i ne postulas kostumojn nek
sen agado, scenao k
scenaojn, la teksto enerale estas
kostumoj.
prenata el religiaj ceremonioj.

orgeno granda orgeno la plej granda kaj kompleta


muzika blov- muzikilo, kiun oni ludas per la manoj
instrumento, kun kaj piedoj. enerale estas tri klavaroj,
tuboj
sed povas havi e pli ol kvin por la
manoj, kaj granda surplanke por la
piedoj (basaj sonoj). La sono estas
produktata per tuboj plurgrandaj,

84
kun longeco de dek centimetroj is pli
ol kvar metroj; i estas blovmuzikilo.
La blovo estas produktata per maina
sistemo, por sonigi la tubojn. Anka
estas kelkaj dekoj da butonoj por
ani la tembrojn. Nuntempe estas
anka tute elektronika, kiu tamen
neniam anstataigos la tubajn ~ojn.

orkestro Tiuj orkestro Grupo de muzikistoj


muzikistoj mem, por samtempa ludado de verkoj.
ludantaj diversajn ~i organizi kaj distribui melodion
instrumentoj
kaj harmonion inter la pluraj
muzikiloj disponeblaj la deziro de la
komponisto a de la orkestranto. La
skriba parto nomias partituro. ~ado
scienco ~i, lernado por bone koni iujn
instrumentojn, ties uzon kaj distribuon
por samtempa ludado. ~o ne havas
limigitan kvanton da muzikiloj kaj
muzikistoj; simfoniorkestro povas esti
el pli ol 150 muzikistoj kaj pli ol 70
malsamaj muzikiloj. i estas formata
el 4 familioj de instrumentoj: lignaj,
kupraj, perkutaj kaj kordaj, aldone
solisto(j), kaj koruso(j). Neniu el la

85
familioj estas limigita al iu kvanto da
muzikiloj.

paralela propono paralela tonalo en rilato kun alia


tonalo; iu maora tonalo havas
paralelan minoran tonalon kaj
reciproke. La ~ tonalo de do maora,
estas la minora, iam je distanco de
tria minora sub la toniko de
maora; kaj la ~ de minora tonalo estas
la tria grado super la toniko de minora
tonalo, iam je la sama distanco (tria
minora). Vd. modalo, tonalo kaj notoj,
KELKAJ PROPONOJ 04-b

partituro tuto partituro skribita muziko, enhavanta


de la partoj de pentagramojn, kleojn, armaturon,
plurinstrumenta a indikojn pri taktoj, por samtempa
plurvoa komponao.
ludado; ~ povas esti por unu a
pluraj, e dekoj, da muzikiloj (en
~ de simfoniorkestro estas 30 a
pli da pentagramoj); ~ por koruso;
~ por piano, enerale havanta du
pentagramojn, ~ por orgeno enerale
havanta tri pentagramojn, la plej suba
el ili, por esti piedludata sur speciala
surplanka klavarego; ~ por orkestro,
kaj por iu instrumento de iu sama
verko. Vd. orkestro.

perkut/i (tr) 1 frapi perkut/i fari ritmon; la ritmo povas


(pp malmola objekto esti baza, (formo konstanta) a efekta.
kontra alia). iuj popularaj muzikoj havas sian

86
specialan ritman 1
formon, tiel oni
parolas pri ritmo
de valso, de tango,
de bolero, de bosanovo, ktp. Ekzistas
kelkaj dekoj da ritmaj muzikiloj;
inter ili kelkaj donas plurajn sonojn,
en simfoniorkestro,
piano, gitaro, harpo, 2
ksilofono, timbaloj
kaj sonorilaro, kaj sen
difinitaj sonoj tamburoj (plurgrandaj),
cimbaloj, simplaj a duoblaj (bildo
1), gongo, bloko (bildo 2), ktp.

piano instrumento piano la dua plej granda muzikilo en


kun kordoj frapataj, la du sencoj volumena kaj enhava. i
provizita per
povas esti horizontala a vertikala. i
mekanismo, k
klavaro. sonas per tuo de la fingroj sur klavaro;
iu klavo movas marteleton, kiu frapas
sur kordojn. Horizontalaj ~oj povas
enteni 7 a 8 okaj. enerale skribita sur
du pentagramoj, sed kelkaj komponistoj
uzis tri. Nuntempe oni konstruas
elektronikajn pianojn. Vd, klavo.

Rekviemo 3 rekviemo morfologio: meso por


muzikao por tia mortintoj; speciala formo kun la tuto
meso (parto de meso) de la teksto de meso por mortintoj,
libera la interpretistoj, tio estas: ~o
povas esti nur por unu kantisto, pluraj
solistoj, korusoj kaj iu ajn orkestro,
granda, malgranda a ambrogrupo.

87
ritmo 3 tiu parto ritmo unu el la du bazaj elementoj
de la muziko, kiu de muziko. Por ia skribo oni uzas la
koncernas la takton
notojn kaj iliajn respondajn silentojn.
Por la naturaj akcentoj oni uzas la
takton, kaj por ornamaj emfazon
aliajn simbolojn kiel >; oni determinas
la rapidon per la metronoma indiko.
Vd, formo.

Saksofono latuna Sakso blovmuzikilo tre uzata en


konusforma populara muziko, sed nur eventuale
blovinstrumento kun en simfoniorkestro. Kreita de A. Sax,
unuopa ano k klapoj.
por faciligi la ludadon de klarneto,
temas pri kvarteto de plurgrandaj kaj
plurgamaj ~oj (soprano, kontralto,
tenoro kaj baritono). Uzas la saman
tipon de ano de klarneto. Kvankam
metala, ~o apartenas al la ligna
familio.

si Silabo kiu montras si nomo de sono, kun difinita kvanto


1 en la relativa da vibroj. i estas la sepa sono de la
solfeo modela maora tonalo (nompropono
altira. i vokas la iron al la oka
grado, Butler kaj Merrick, nomis in
kondukanto), kaj kiel dua grado de la
minora modela tonalo (supertoniko).
En minora modalo, kiam tiu sepa grado
distas je unu tono, rilate la tonikon
(oka), ia nomo estas subtoniko.

simfonio granda simfonio morfologio: i estas sonato


sonateca verko por
orkestro por granda orkestro. Sonato, formo

88
el tri partoj A B A; rapida, modera
kaj rapida movoj, Betoveno aldonis
kvaran kaj poste aliajn, kaj anka
aldonis korusan parton. ~orkestro
= granda orkestro; la formo konerto
estas ~ kun solisto(j). Vd, orkestro,
sonato.

sinkopado sinkopado komenco de kanto a


ludo de iu sono en malforta parto de
tempo kun plilongigo al forta parto
de tempo a takto.

skalo skalo prezento de sonoj en sinsekvo,


enerale nur is la oka. Tonala ~,
kromata ~ ktp.

sol silabo, kiu sol nomo de sono kun difinita kvanto


montras 1 en la da vibroj. Unu el la sonoj grafike
relativa solfeo prezentitaj per simbolo nomata
la kvinan tonon kleo & = sol4, bazo a efa ilo por
de gamo; 2 en la la skribo de sonoj. i estas la kvina
absoluta solfeo la
absolutan tonon G.
sono kaj grado de la modela maora
tonalo (dominanto) kaj sepa grado
de la modela minora tonalo (nature
Noto: tiu aferoj de subtoniko); por esti altira, oni devas
relativa k absoluta aldoni 5 komojn (diese a bekvadre).
estas tute sen Antae, oni uzis la kleon sol sur la
fundamenta
unua linio por soprano. Nun, nur sur
la dua linio por mezaj kaj akutaj sonoj
de multaj muzikiloj.

solfeo Sistemo, kiu solfei kanti melodion prononcante

89
asocias iun tonon de la silabojn respondajn al la nomoj de
la gamo kun aparta la kantataj sonoj. Dum la lernado de
silabo .
muziko (e en Anglio kaj Germanio)
oni devas fari tiun praktikon kiel
ekzercon, ne nur por parkerigi la
sonojn, sed anka por bone rekoni
intervalojn kaj sonojn. La vorto
devenas el la silaboj sol kaj fa, (nomoj
de sonoj), la terminologio proponitaj
de Guido dArezzo. Vd. melismo

sonato komponao sonato morfologio; unu el la pluraj


por unu instrumento muzikaj formoj. Dum la klasika periodo
(ekz. piano) a du Haydn fiksis tiun formon kiel A B A,
(ekz. Piano kaj
violono, konsistanta
tio estas: tri partoj tute sendependaj,
normale el tri a kvar sed samtonalaj, rapida, malrapida a
partoj kun malsamaj modera kaj denove rapida, sed ne je
ritmoj. la sama rapido. ~ povas esti por unu,
a pluraj muzikiloj. i estas la origino
de simfonio, kiu estas simple sonato
por granda orkestro. Vd, orkestro,
simfonio.

sono Adebla sono difinita kvanto da vibroj: oni


aervibrado: povas nomi la sonojn la du sistemoj:
harmoniaj sonoj. angla-germana, per literoj A, B (H), C,
D, E, F, G, kaj latina: do, re, mi, fa, sol,
la, si. En la germana B = Si b bemola,
kaj H = Si. Por skribo de sonoj oni
uzas: unue kaj precipe kleojn, aldone
pentagramon, kromajn linietojn,
dieson, bemolon, bekvadron kaj
indikojn pri oka supre kaj malsupre.

90
Sonorilo sonorilo konusa kupra muzikilo,
enerale en preejoj: la sonoj
dependas de la grando de lsonorilo.
~aro, enerale grupo de metalaj
tuboj diverslongaj, kun difinitaj sonoj,
por sonigi oni frapas la
tubojn per marteleto.
Inter la variaoj de tiu
instrumento estas tiu
lamena, ludata per klavara
sistemo piansimila; la
formo, similas orgeneton,
nomitan Celesto. Eksistas
alia portebla, metala ksilofoneto,
uzata en militista parado.

soprano plej altaj soprano plej akuta virina voo. Estas


voo de virino a juna pluraj kvalifikaj nomoj la gamo
knabo.
kaj tembro: Koloratura (plej akuta
inter ili), lirika, leera, kaj drameca
(plej impona pro la forto interpreti).
enerale estas la efrolulino en opero.

subdominanto - subdominanto nomo de la kvara


(domini) sub~anto, grado de la tonalo kaj skalo. Grava rolo
tono je kvarta en la fenomenoj tonalo kaj harmonio,
distanco de la toniko.
tuj post toniko kaj dominanto; la
kompleta kadenco estas formata
de tri akordoj: toniko, dominanto
kaj subdominanto. Vd, dominanto,
kadenco.

takto nombro k takto indikas la naturan akcenton de

91
valoro de pulsoj en la muziko. Skribe, la ~ estas montrata
mezuro pere de orta divido de la pentagramo,
kaj determinita per taktoindikoj; du
numeroj unu super la alia (ekzemple
4 ) indikante: la supra numero, ke la
4
natura akcento okazas iun kvaran
tempon kaj ke la notfiguro elektita
por esti tempo estas q . Oni povas
anstataigi la suban numeron per la
noto mem, do 4Q . Kelkaj atoroj uzis
c kaj C tute sen gramatika klarigo.
por indiki 4/4 kaj 2/2 la simbolojn

Ekzistas pluraj tipoj de ~j: simplaj


(tiuj klarigitaj), malsimplaj, kies
tempoj estas trionaj, amalgamaj,
kunio de du a pli da ~j. kaj hibridaj
kunioj de taktoj a tempoj duonigitaj
kaj trionigitaj kun egaleco de daro
de la divido. Vd, ritmo, hibrida.

tamburo tamburo unu el la pluraj perkutaj


instrumento, instrumentoj. Ekzistas pluraj variaoj de
konsistanta el tiu ritmilo: cilindroforma kovrita supre
malplena cilindro,
kies amba bazaj
kaj malsupre, per ledo, pergameno
flankoj estas fermita a plastao, tiu de la bildo havas en
per du maldikaj la malsupra ekstremao metalajn
streitaj folioj el ledo, paralelajn fadenojn, kiuj vibras per
kiujn oni frapas per la frapoj de specialaj bastonetoj sur
bastonetoj. la supra kovrilo,
donante specialan
tembron al la
ritmo. Tiu ritmilo
estas nomata

92
milita tamburo - En simfoniorkestro
i apartenas al la perkuta familio. En
la populara muziko oni uzas plurajn
~jn en la tiel nomata drumo.

tamburino tamburino unu el la


unumembrana variaoj de tamburo,
tamburo, en
malgranda, havanta nur
kies korpo estas
metalplatajtintiletoj, unu ledkovrilon, flanke
tenata kaj skuata per irkaata de tintiletoj,
unu mano k batata kiuj donas tre gajan
per la alia a kontra ritman etoson. Estas pluraj grandoj,
la korpo. kun a sen kovrilo. Oni ludas in
per movo/tremo de la mano, per
bastonbatoj, a e apogata sur unu
kruro, frapata per la du manoj unu
post la alia, la postulata preskribo
a petata ritmo.

tembro karakteriza tembro unu el la tri gravaj kvalitoj


kvalito de tono. Voo, de la sono. i permesas rekoni
instrumento. Sin.
muzikilojn kaj voojn de personoj. i
Sonkoloro.
dependas de la kvanto da harmonikoj,
kiujn la sono enhavas.

tempo = pulso: tempo = pulso; ~ estas la spaco


muzikao je du, je tri inter la prezento de fenomeno kaj ia
~poj. ripeto. Tempon, ritme kaj muzike oni
devas konsideri en sekundoj, kaj ties
onoj a obloj. Vd, Kelkaj Proponoj
02-a Tempo. Skribe oni determinas
la tempon montrante la rapidon pere
de indikoj; ekz: q = 90 a q = 115, ktp.

93
Pri la naturaj akcentoj de la tempoj
en melodioj oni uzas la indikojn pri
taktoj. Vd. notoj, taktoj.
temperi dividi la temper/i ~amento, vorto uzata
okton en dek du
egalajn duondutojn
por informi pri la egalaj dividoj de
semitonoj, kiun mi nomas Bach-
sistemo: 4 komoj kaj duonoj por iuj
duontonoj de la muzika gamo.

tenoro Nature plej tenoro Plej akuta vira voo en la


alta vira voo korusa kvarteto, efrolulo en operoj
kaj aliaj kantataj verkoj, enerale
estas la rakontisto en pasiono kaj
oratoroj. Same kiel soprano, ricevas
kelkajn kvalifikajn nomojn: lirika,
leera kaj drameca.

timbalo speco de timbalo perkuta muzikilo, plej grava


tamburo, kun latuna inter la familio de tamburoj ar estas
duonsfera sonkesto.
la nura kiu donas plurajn sonojn.
ia gamo entenas intervalon de
4-a usta; oni anas la sonojn per
pedaloj, kiuj streas-malstreas la
kovrilon. En simfoniorkestro oni uzas
minimume tri ~jn, sed, estas verkoj
kiuj postulas pli ol
kvar. i konsistas el
duonsfera sonkesto
kovrita per ledo, sur
kiun oni frapas per
bastonetoj.

94
tonalo Gamo, tonalo estas ampleksa etoso.
akordoj k tonrilatoj, Fundamente la amplekso estas la
grupiantaj irka
sep naturaj sonoj (12 duontonoj),
toniko kiel bazo de
muzikao. kaj la etoso estias el la distribuo
de tonoj kaj duontonoj. Ekzistas
du tonaloj Maora (M) kaj minora
(m) transporteblaj, tio estas, oni
povas elekti la sonon sur kiu bazios
la du skemoj, maora kaj minora:

M: kaj

m:

la tio oni diras ke maora estas gaja,


maskla, dum minora estas pli delikata,
femala.

tono 1 Muzika sono: tono granda distanco, la la tonala


2 Interspaco inter du sistemo, inter du sinsekvaj sonoj (9
notoj: 3 Grado de la komoj), ezk. Do - Re. Oni dividas in en
muzika gamo, sur kiu
estas fundamnentita
du duontonojn, unu kromata (5 komoj)
muzika verko: 4 kaj la alia diatona (4 komoj). En aliaj
Nuanco de la voo per sistemoj (hinda ekz.), eblas dividi la
kiu oni esprimas siajn tonon en pliajn partojn. Kiel intervalo,
sentojn: tono = dua maora, kaj diatona
duontono, = dua minora. Du duontonoj,
kromataj a diatonaj ne farias tono.
Duontono inter du
sonoj kun sama
baza nomo, plus
dieso, bemolo a
bekvadro, estas
kromatika.

95
toniko la baza noto toniko nomo de la unua grado de
de gamo skalo kaj tonalo. Plej grava sono de
tonalo kaj bazo de akordo. Super~o
sekva a dua grado supren je distanco
de unu tono; sub~o: sepa grado de
minora tonalo je distanco de unu
tono malsupren de toniko.

transporti (port/i transporto ano de tonalo


trans~o 1 transigo de pro bezono de gamo de voo,
unu loko al alia. a instrumentoj. Ekzistas pluraj
transportaj muzikiloj; tio estas, por
faciligi la legadon kaj produktadon
de sonoj oni skribas iun sonon, kaj la
muzikilo prezentas alian. Pro tio oni
diras instrumento en si b , en mi b , kaj
en fa. Vd, moduli, orkestri.

trombono trombono blovmuzikilo


granda latuna uzata en simfoniorkestro kaj
blovinstrumento. popularaj grupoj; i apartenas
al la kupra familio. Ekzistas
du modeloj: kun kaj sen
valvoj kun glita movoparto
por ani la grandon de l
instrumento kaj pligrandigi la
eblecon de harmonikaj sonoj.
Tiel oni povas diri ke ~o estas
pluraj instrumentoj en unu.
Vd. korneto.

trompjo = valva korno trompjo blovmuzikilo uzata en


askorno, propono simfoniorkestro kaj ambromuziko;

96
i apartenas al la
kupra familio. Oni
uzas nuntempe,
tiun dutonalan
(fa-sib). i estas
du muzikiloj en
unu, kaj por iri de unu al la alia, oni
uzas valvon kiu sanas la grandon
de la tubo kaj sekve la tonalon (alia
instrumento), la pratrumpeto, sekve
la pratrompjo uzis trueton kiel la
bekfluto por produkti la sonojn, poste
plibonigita la sistemo, oni uzis klapon
kaj valvon pligrandigante la eblecojn
de sonoj) ia sono vokas tre intimajn
sentojn, iom melankoliajn.

trumpeto trumpeto blovmuzikilo


blovinstrumento kun uzata en simfoniorkestro
tasa bupeco.
kaj popularaj grupoj;
apartenanta al la kupra
familio. i estas la plej akuta
el tiu familio. ia tembro
varias depende de la uzo de
pluraj malsamaj dampiloj.
iaj sonoj estas brilaj kaj
vokivaj al festo, sed anka al
milito, kaj ia tono povas esti agresiva
sed anka erotika; i uzas valvojn.

tubjo baza tubjo blovmuzikilo apartenanta


sakskorno al la kupra familio, uzata en
simfoniorkestro, i estas la plej basa

97
el tiu familio, la ~ uzata
en la blovorkestro havas
malsaman formon, la
ludanto portas in sur
la ultro ia elirtruo
esta pli granda. iuj
muzikiloj el la kupra
familio uzas similan
bupecon.

valvoj movebla valvoj sistemo kiu permesas fermon/


peco, destinita enlasi malfermon de parto de tuboj por
likvon, gason, aeron aldoni/demeti tiujn partojn (la bildo
en tubon. montras du agojn de la tri valvoj): la
unua, kun la grandigo permesata de
la unua valvo; kaj la dua kun la aldono
permesata de la unua kaj tria valvo.

violono kvarkorda violono efmuzikilo el la familio


ara instrumento kun de la kordoj (pli enerale frotataj
kordoj frotataj kordoj), kvankam ia nomo devenas
el vjolo, (estus vjoloneto) oni prenas
in kiel efon de la familio, estante la
duagrada. aldo~o, = vjolo de brako.
La tuta familio (de akuta al basa) estas
violono, aldo~, violonelo (basa-
violono) kaj kontrabaso (violonego);
bildo de la tuta familio (en p. 78,
kordo).

98
violonelo violonelo = gambvjolo, muzikilo
el la familio de violonoj. i estas
unu oka pli basa ol aldoviolono. En
la kordkvarteto i estas la plej basa
muzikilo, tamen en simfoniorkestro
la plej basa, estas kontrabaso. Por la
ludado, i apogias surplanke pere de
iu tala stangeto. La praviolonelon
(gambvjolon) oni apogas inter la
kruroj. Mallongigo: elo.

vjolo vjolo origina muzikilo el kiu devenas


la tuta familio de la kordmuzikiloj
(violono kaj similaj) do, i estas la
praviolono; estas pluraj grandoj
de tiu pramuzikilo gambviolono
apogata inter la gamboj kun 6 kordoj
kaj e fretoj, la aro iom malsimila,
estis prenata malsame ol nun. La
aldoviolono (nun kun kvar kordoj,
same kiel la tuta familio), vere estas
la plej proksima parenco ar violono
origine signifas vjoleto a malgranda
vjolo (tiu de la bildo, pro
la grando, oni apogas
in sur la krurojn)
kaj violonelo (ido de
la gambvjolo) estis la
plej granda tiutempe,
kontrabaso estis la lasta
kiu aperis, plimalpli en
1790.

99
Enhavo

Kelkaj vortoj .............................................................................. 7

01 Figuroj de notoj .............................................................. 9


02 Sonoj ................................................................................ 15
02 a) Nomoj de la sonoj.
La uzo de la alfabeto ........................................... 16
02 b) Nomoj de sonoj: aktualaj nomoj
la la latina sistemo ............................................ 17
02 c) Pri kleoj ............................................................... 18
02 d) Uzo de la kleoj .................................................. 18
02 e) pri la pentagramo ............................................. 19
02 f) pliaj klarigoj ....................................................... 19

Dua Libro .................................................................................... 21

Klarigoj ....................................................................................... 29
Kelkaj proponoj por Muzika Terminaro ...........................
Variaoj kaj Fugo .................................................................... 44
Kromaj notetoj ....................................................................... 48

Kompara Analizo ....................................................................... 49