Vous êtes sur la page 1sur 37

elegle Mebkej-ieewjerke DevegHe Ske keLee eeefuele Deef ~ SefnmeB F& efve<ke<e& yenjeF pes

cevemee keLee efceefLeueebeuemeB yebieeue iesue ves efke yebieeuemeB efyenej Deeeue ~
DeeOegefveke HeefjJesMeces Skej keLeevleie&le Deveske DeveeJeMeke HeewjeefCeke Dee ueewefkeke keLeeke
HeefjJesMekeBs peesef[ ke' Skeje Deejeeevle ke' osue iesue Deef ~ efyenguee Dee ueefKevojke keLee
SJeb Ieveeefo DeodeeefHe De#egCCe Deef~ efkevleg yeeuee-meeefnleke cevemee-ceue keeJeke
eCeslee ueeskeefve DeHeve Gece keuHevee Dee efvejLe&ke ve=le-ieerleke Deeeespeve keeueefve Deef ~ keLeecegKe:
efkevleg Skej cetue keLee peeefn HesB efceefLeueebeueces eeefuele Deef Deeskeje Oeeefce&ke DeemLeeke
Oece& eOeeve eosMe efceefLeueebeueces osJeer-osJeleeke cenelce Deveeefo keeueenmeB JeeHeke HesB
Devegketue yeveeyeeke nsleg DeveeJeMeke HesB ceneYeejleere Dee HeewjeefCeke DeeKeevekesB Deeefve
eeefuele jnue Deef pekej HeuemJeHe Deveske Jele Dee leesnej SJeb lelmecyevOeer keLeeefo
ke' peesef[ osue iesue Deef ~ efJeMes<ele: YeeieueHegjke Heefjmejces F& Sefn eceke pevepeerJeveces
SJeb ieerleeefo Slee eeefuele Yesue pekej eLeces-eLece oMe&ve nesFle Deef ueeskekebces JeeHle
DeemLeeke e=bieej yeefve iesue Deef, keejCe Skej Godiece mLeue ecHeeveiej efLeke les Slee Skej
ueeskecegKemeB DeJeenle HesB JeJele nesFle Deeefye jnue Deef ueeskeieerleeefo SJeb ueeske
cenJe Deef ~ Jee&ceeve meceeces Skej Hetpee mecHetCe& efceefLeueebeue, YeespeHegjer Yee<eer meceepe,
yebieeue, PeejKeC[ Deeefo keefleHee mLeeveHej ee Dee efJeMJeemeke mebie keeue peeFle Deef ~ keLeeefoces ~ Snve ieerle meYe DeeHes#eeke=le megieefle HesB DeeeefHe Jee&ceeve Deef ~ pevemeeceeve
Deveeefo keeueefnmeB iebiee leHej yemeyeeke keejCesB ecHeeveiej Ske Snve JeeefCepe kesv yeefve Dee ceeveJeHej peKeve keesvees efJeHeefeke Hene[ tef He[w leKeve Deeskej efveJeejCeeLe&ke DeeMeeces
yegke ce=legke mecee F& Yeejleke Dees ecegKe veiejces Ske ue ~ Sefn veiejke meewvoe& ye{wle osJeer-osJeleeke HeefjkeuHevee keeue peeF~ Ske-Ske efJeHeefeke efveefcee efYecve-efYeVe Heke
iesue ~ Sefn eceke JeeHeejer megJeCe& Yetefce (Jecee&ke veereuee Yeeie, ceuee megcee$ee) Ieefj Sefn osJeer-osJeleeke HeefjkeuHevee keeue iesue, peefveke MejCeeHeVe Ye' ngveke DeYeLe&vee cevemee -
yevojieenmeB veeDeesHej peeFle ueen ~ Sefn veiejke DeefOeJeemeer megotj efnvo-eerve eeeerHeces Jeeee - kece&CeemeB ke' keS $eeCe Heeyeeke GHeece keeue iesue ~ meHe&-osJeleeke cevemeeke
DeHeve veeceke Ske GHeefveJesMe yeveewves ue (FefC[eve SWefkeJesjer, He=< 6-224) ~ HeefjkeuHevee mesnes Deesnes efJeYeeref<ekeeke HeefjCeefle efLeke ~ He=LJeerHej meeOeejCe ceeveJeke yeereces
Ske meeOece& osKeue peeF ~ meHe&kesB osJeleeke Heces HeefjkeuHevee kejyeeke HeeeB mewn cee$e
YeeieueHegjke Deefleefjkele menjmee efome efJe<enjer Hetpeveke DeJemejHej Ske ceeme Oeefj cesuee
Sefn osMeke JewefMede veefn, elegle efJeMJeke Deveeve osMeces mesnes meHe&-Hetpeveke HejcHeje
ueiewle Deef peeefnces ceefnueeieCeke menYeeefielee DeefOeke jnw ~ efyenguee DeHeve meleerJeke
yeueHej DeHeve ce=le HeeflekesB mJeie&meB Ge ke' ueS iesueern Dee ngvekee Hegve : peerefJele ke' keS eeefuele Deef ~ DeefKeue efJeeces meHe&-Hetpeveke eeueve Deveeefo keeueefnmeB eeefuele Deef
JeeHeme Deveueefve ~ Sefnces Yeejleere m$eerke DeodYetle keLee meefvveefnle Deef ~ peefnvee meeefJe$eer pekej eceeCe HeewjeefCekeerces GHeueyOe Ye' jnue Deef ~
meleJeeveke keLee eeefuele Deef leefnvee efceefLeueevleie&le efyenguee-efJe<enjerke keLee ueeske- veeie-Hetpeve eje ncej oeces meHe& peeefleke eefle Deesefn ye-cetue ogYee&Jevee Dee Yeeefvleke
eeefuele Ye' ueeskeefeelee Deefpe&le keeves Deef ~ efvejekejCeke uesue keeue iesue Deef ~ ee Yeefkele meefnle osJe Heces veeieke Dee&vee, Hetpevee
Dee Deeskej iegCeke yeKeeveke JeCe&ve megefve ke' ncej oeces efJeeceeve ogYee&Jevee eceMe: #eerCe

28/Jee[erYeefkelelejeefCeer

peeF ~ efceefLeueebeueke mecemleerHegj efpeueevleie&le efmebefOeee Ieeke Heefjmejces eefleJe<e& veeieHebeceerke


pejlkee Dees cevemee: efove Ske jeseke cesuee ueiewle Deef pes meeHeke cesuee veeces efJeKeele Deef ~ F& cesuee Deveeefo
keeueefnmeB Deeeesefpele Ye' jnue Deef peeefn emebieces esme eeceeefCeke Fefleneme DevegHeueyOe
ceneYeejleces keesvees mLeeveHej Jeemegefkeke Yeefieveer pejlkeekeBs meHe&-kegueke DeefOe<e$eer osJeer Jee Deef ~ efkevleg peveegefle Deef pes F& Deefle eeeerve Deef ~ Sefn cesueeces meye Jeemeke ueeske
meHe&-ceelee keefn ke' GuuesKe veefn keeue iesue Deef ~ meHe&-ceeleeke ceeves ceneYeejleces Ske neLeces Jee ieo&efveces meeHe ueHesves jnwle Deef ~ Sefn meebmke=efleke DeJemejHej kejerye Heeeme
cee$e keMeHe cegefveke Helveer ketke GuuesKe Deef, pejlkeeke veefn ~ ceneYeejleces veeie- npeej ueeske efYevve-efYevve mLeevemeB Slee GHeefmLele nesF pes efceefLeueebeueke meebmke=efleke
JebMeke pejlkeekesB keesvees efJeMes<e ee Yeeqkele veefn Yesueefve lekejng keleng GuuesKe veefn ~ nB, peerJeveces meeHeke cenJekesB eoefMe&le kejw ~ veeieHebeceerke efove Deeeesefpele Yesefvenej meeHeke
Ske mLeueHej cee$e ogF keLeeveeie&le Jeemegefke kele=&ke pejlkeeke mecJe&vee keeue iesue Deef~ cesueeces meeHeke onMeleke DeeYeeme kekejes cegKeceC[ueHej veefn jnw ~ eens es yeee nes Jee
efkevleg ngvekee Jeemegefke Yeefieveer keefn ke' veefn, elegle ngveke ieYe&mLe mevleeve Deeefmleke kele=&ke [sjyegke Heg<e Jee YeeYeerle Yesefvenej m$eerieCemeye DeeeoHetJe&ke meeHekesB OeejCe kejw, keejCe
pevecespee eje Devegef<le meHe&-e%e OJebme neseyeeke Heces peeveue peeF ves efke Jeemegefkeke ueeske-efJeMJeeme wke pes Deesefn efove meeHe kekejes veefn keew ~ Deesefn Heefjmejke keleske Snve
Yeefieveer neseyeeke lekej keeueesefele mecJe&vee mLeeefHele keeue iesue ~ ceneYeejleces Ske cee$e HeefjJeej Deef pes veeieHebeceerke DeJemejHej veoermeB meeHe yenej ke' keS ueeskeke meesPeeB eoMe&ve
Mueeskeces ngveke GuuesKe Deef : kejyeeke HegMlewveer keuee efJeodeceeve jKeves Deef ~ Sefn keueeke cece&%ekesB Yeiele kenue
meeveJeceeveeLe& oevewMe Hetpee eeleg Heee : ~ peeF leLee ueeskeke efJeMJeeme wke pes YeieJeleerke Demeerce ke=HeemeB F& keewMeue ngvekee ueie
meesojeb Hetpeeeceeme mJemeejb Hevveieesece : ~~ Deeeue Deef ~
Deeefmlekeke pevceesHejevle pejlkeeke #eefCeke eIeevelee uegHle Ye' iesue ~ Snvee efmLeefleces veeieHebeceermeB efkeg efove HetJe&efn iejHej m$eerieCe efJe<enjerke ieerle ieyewle Deef leLee Deeskej HetJe&
Jeemegefkeke Yeefieveer pejlkeekesB menmee cevemee veece enCe ke' keS meHe&-kegueke DeefIe<e$eer mebOeeces Yeiele Deeslee meeHe yenej kejw ~ iejHej Yekelepeve DeHeve ceveeskeeceveeke Hetefle&ke
osJeerke Heces eefleef<le kejyeeke keesvees leke& mebiele keejCe veefn GHeueyOe nesF ~ F& Deveee& efveefcee PeeBHe e{yewle Deef ~ veoermeB meeHe yenej kejyeeke HetJe& Je<ee& nwye DeJeMecYeeJeer Deef~
osJeer cevemee meceepeces Deee& eYeeJeJeMe ceneYeejleke keLeeke He=<Yetefceces DeHeveekesB mLeeefHele Je<ee& YesueeHej ueeske-efJeMJeeme wke pes veeieosJelee emevve efLe ~ iejmeB efmebefOeee Iee
ke' keS DeeefYepeele keie&ke yeere eefle<e eeHle kejyeeces meHeuelee eeHle keeueke ~ HengBeyeeces ueeskeke yeereces eeflemHeOee& jnw pes kes Heefnves HengBew ~ veoermeB efYevve-efYevve oueke
Yeiele ueeskeefve efYevve-efYevve mLeevemeB meeHe yenej kejw ~ veoermeB efJe<enerve Dee efJe<eegkele meeHe
HetJe&efn kenue iesue Deef pes ceneYeejleces cevemee veeceke keesvees osJeerke GuuesKe veefn Yew leBs
yenej keeue peeF ~ cesuee Heefjmejces meye meeHeke mebie GHeefmLele nesF Dee DeHeve keewMeueke
leovegketueefn ngveke keesveng eefj$eke mebie mee#eelkeejmeB keesvees ueeYe veefn Ye' mekew ~
eoMe&ve kejw ~ efceefLeueebeueces F& Oeeefce&ke DeemLee Deef pes Deesefn efove meHe&-oMe&ve MegYe
ceneYeejleke oerIe&keeueke HeMeeled HejJeeea keeueces GHeHegjeCeeefoke jevee Yesue leKeve Deveee&
ceeveue peeF leLee meeuees Yeefj Deeskeje meeHe obMe veefn kejw ~ eejefcceke keeueces veoermeB meeHe
meceepemeB Deeeue F& osJeer Deee& meceepeces keesvee eJesMe eeHle ke' mekeue ~ HetJeexkele Yeemkejces
yenej kejyeeke ececes Ske ogF yesj meHe&-obMemeB Yeieleke ce=leg Ye' iesue ue ~ leefneemeB ueeske
keesvees eceeCe veefn GHeueyOe nesF, efkevleg DeJee&eerve HegjeCeeefoces Sefn efJe<eeke eceeCe GHeueyOe
keeceeKee pee ke' meeHe yenej kejyeeke cev$e meerKe ke' Deeeue ~ lelHeMeeled Snve Ievee veefn

56/Jee[erYeefkelelejeefCeer 29/Jee[erYeefkelelejeefCee
Ye' peeFle Deef leLee efkeg #eCeke Heeeled Deeskeje Me$eg veefn, F&ejere me=efke DeHeveefn meMe Sefnces keefleHee DeHetJe& meceevelee Deef ~ yeeuee-meeefnleke efJeeve ueeskeefveke OeejCee
eeCeer yegPee ueiewle er ~ efvecet&ue efve pes yebieeuemeB efceefLeueebeueces Skej Hetpeveke eLeeke eeueve Yesue, elege
efceefLeueebeueces Sefn HejcHejeke Goe Yesuewke pekej HetCe& efJekeeme Dee efJemleej yebieeueces Yesuewke
ceeveJe meYelee Dees meHe&:
Dee Skeje DeeOeej ceeefve ke' cevemee-ceue keeJe-HejcHeje DeJeenle HeBs eeefuele Yesue pes
ceeveJe meYeleeke Gvces<eke Deefleeeeerve keeueefnmeB ceeveJeke oeces Yee Dee efJemceeke DeodeeefHe Jee&ceeve Deef ~ efJeodeeHeefle keeueerve efceefLeueebeueke meeceeefpeke HeefjJesMeces F&
pevceueyOe eJe=efeke keejCesB meeceeefpeke HeefjJesMeces eeeervelece osJelee ueeskeefveke HeefjkeuHevee Sleske JeeHeke HeBs eeefuele ue lesB mecYeJele: Dees DeHeve Deeeeoelee cenejepe vejefmebn
keeue iesue ~ Skejs HeefjCeece mJeHe eleske meceepeke eeeervelece osJeleeke ele#e ef< oHee&veejeeCeke Dee%ee Heeefye Skej Hetpeve HeefleHej Dees jevee kejyeeke nsleg eJe=e Yesue
eke=efleke DebieerYetle DeeefOeowefJeke Dee DeeefOeYeewefleke Yee efJemceeke Jemleg yeveue jnue ~ neseleen leeefnces mevosn veefn ~ eodeefHe yeeuee-meeefnleevleie&le cevemee-ceue-keeJeke
eeeervelece ceeveJe peeefle meeOeejCeleee DejCe Jee HeJe&leke iegHeeces efveJeeme kejwle jnefLe pekej eeeervelece Ske mJeleb$e keeJe-Oeeje GHeueyOe nesF, efkevleg cewefLeueer meeefnleevleie&le Sefn
HeuemJeHe DejCeeejer peerJe-pevlegke mebie Dees meye melele DeHeve DeefmleJeke j#eeLe& mebeece eJe=efeke jeveeke efJekeeme veefn Ye' mekeue mes Ske efevleveerke efJe<ee efLeke ~ Sefn mekeue
efueHle jnwle jnefLe ~ DejCeeejer peerJe-pevlegces meHe& meyemeB DeefOeke Yeer<eCe eeCeer Deef~ Yeejle keejCesB F& OeejCee Delevle mJeeYeeefJeke HesB HeefjHeg< nesF pes efceefLeueebeuemeB eYeeefJele Ye'
meMe eer<ce eOeeve osMeces pekej mebKee efJeMJeke Deveeve ceneosMeke DeHes#ee meJee&efOeke keS yeeuee-meeefnleces eeefuele Yesue ~
Deef~ Skeje Hejeefpele kejyeeke Deve keesvees meeOeve ceeveJeke meccegKe veefn uewke ~ cevemee keLeevleie&le mLeeve Dees Deeskej ceenelceke mecyevOeces GuuesKeveere efLeke Oece&jepeke
mebmeeOeve Deue#e ieesej uewke, efJeMes<ele: Deeskej Deeke=efle Dee eke=efle Deveeve peerJe - Hetpee ~ yeeuee-meeefnleke ceveer<eer ueeskeefveke keLeve efve je{ #es$emeB Oece&jepeke Hetpeeke
pevlegke DeHes#ee meJe&Lee mJelev$e jnyeeke keejCesB, F& Heeonerve DeLe e gleieeceer, peerCe&, kesegDee HejcHeje efceefLeueebeue iesue Deef, efkevleg ngveke meYeke F& ceevelee mJeerkeee& veefn, keejCe
esef[ ke' yeejcyeej F& veJe peerJeve enCe keeefvenej, meeOeejCe yegefces Decej, oerIe& keeue Oeeefj efceefLeueebeueces Deveeefo keeueefnmeB DeodeeefHe Iej-Iejces Iece&jepeke Hetpeeke eeueve Deef pes
efve:MeJeeme jesOe ke', efvejenej jefn ke', F& megoerIe& keeueOeefj peerJeve eeHeve ke' mekew ~ efceefLeueebeueke Ske mebmkeej efLeke~ cevemee efyengueeke efJeJeenke HetJe&efn eeHe osves ueefLeve pes
GHeeg&kele mecemle iegCeke keejCesB Sefn peerJeke mecyevOeces eeked meYeleeke egieces meceepe Yegkele efJeJeen jeef$eces mJeeceermeB efJecegKe Ye' keS Dees ceeme Ieefj peueces Yeeefme ke' ceevee veiejces
ceeveJe cee$eke nsleg F& keewletue efceefele Yee Dee efJemceeke DeefmleJe vesves jnue ~ meYeleeke GHeefmLele neseleern ~ Deeslee leQefleme keesef osJeleeke ejCe-Jevoveeke HeMeeled Dees mJeeceerkesB
eefceke efJekeemeke HeuemJeHe Yee Dee efJemceemeB Deeeevle Ye' keS leLeekeefLele HegvepeeaefJele ke' Heewleern ~
meeceeefpeke eeCeerke oeces Skeje eefle Yeefkele-YeeJeveeke GeJevee neselewke Yesue ~ Slee GuuesKeveere efJe<ee efLeke pes YeeieueHegjke oef#eCeces mebLeeue Hejieveeke meewleejieCe meeHe
Peejyeeke meceeces pes ceb$e JeJe=le kejw DeesefnHej yeeuee ceb$eke eYeeJe Deef ~ Deeskeje
Yeejleces Meekele Oece&ke ogF efJeefMe Oeejeke yeereces pes Oeeje Jewefoke Deee& Oece&meB Gtle Yesue
meYemes cevemee-Hetpee eeefuele Deef leLee osJe-ieeser Jee yeese kesB meceepeces mLeeve Deef ~ Dees
lekej keesvees eYeeJe meceepeke pevemeeceeveke peerJeveHej veefn He[uewke leLee Dees efJemle=le HesB
meYe cevemee Hetpeve kejw Deesefn keLeevleie&le eeBo meewoeiejke keleng GuuesKe veefn Deef,

2/Jee[erYeefkelelejeefCeer 27/Jee[erYeefkelelejeefCee

Ieue ~ Jemlegle: F& efceefLeueeke keewletnue efceefele meHe&-cesuee efLeke pekej eee& efJeMJeces keleng PeejKeC[ke DeeefoJeemeer Dees cevemee :
veefn GHeueyOe nesF ~ PeejKeC[ke jeBeer efpeueeke Devleie&le Gje@bJe veeceke peeefleces cevemee veece megveyeeces Deyew ~ Dees
GHeeg&kele Heefjes#eces F& mHe< Ye' peeF pes meHe&-Hetpeveke HejcHeje ceeveJe meYeleeke meYe meHe&-cev$e peveefvenej DeLee&led DeesPeekesB veeieceefle veeces mecyeesefOele kejw ~ veeieceefle Dees
DeejcYeefnmeB DeodeeefHe HetCe& DeemLee Dee Oeeefce&ke YeeJeveemeB esefjle Ye' Slee ceveeyeeke HejcHeje Deeskej efMe<e-mecetn pes< Jee De<ee{ ceemeces cevemeeke meceerHe cegieeake yeefue eoeve ke' keS
Jee&ceeve Deef ~ nceje ef<SB meHe&-Hetpeve HejcHejeke MegceejcYe efceefLeueeces Yesue peeefnmeB Hetpee-Deee& kejw ~ Sefn GHeue#eces DeesPee Jee veeieceefle Dees ngveke efMe<eieCe efove Yeefjke
DevegeeefCele Ye' keS Deveeve osMeke DeefOeJeemeer ueeskeefve Yee Jee efJemceeke keejCesB Skeje GHeJeeme jKew Dee mevOeeekeeue veeieceefleke uesue Ske Dee eleske efMe<eke uesue Ske-Ske
mJeerkeej keeueefve ~ keefjee cegieeake yeefue-eoeve kejyeeke HejcHeje Deef ~ meYe efceefue ke' Skeefn mebie cevemee
veeieHebeceer: ceenelceke keere&ve kejw leLee Skeefn megjces LeHe[er yepeyew ~ Sefn GHeue#eces meHe&-efJe<e
Pee[yeeke Deveske cev$eeefoke DeeJe=e keeue peeF leLee veevee peeefleke meHe&ke veeceeseejCe
efceLeerueebeueces veeieHebeceer eeJeCeceemeke ke=<Ce He#eke Hebeceer efleefLekesB Jele jeKeue peeF ~ kejw ~ cev$e eje efJe<e Heefnves THej efome Dee HeMeeled pee ke' veereeB Deyew ~ GBjeJe peeefleke
IewueHej meHe&ke Deekeej yevee ke' He_eesHeeej Jee <ees[<eesHeeejmeB Hetpeve keeueeHej efieueiej yeereces cevemee ceenelce keLee efkebJee efJeefJeOe meHe&ke veeceke meben DeodeeefHe mecYeJe veefn Ye'
DeeBemeB eewcegKeer oerHekeBs Ie=lemeB peje ke' #ecee eeevee kejwle veeieHebeceerke keLee megveueeHej mekeue Deef ~ mes YesueeHej F& osKeue pee mekew pes efceefLeueebeueke mebie Skeje meYekesB keesvees
megKe-Meeefvle, SsMJee&, Deevevoke Je=efke keecevee keeue peeF ~ mecHeke& wke Jee veefn ~ Snvee efmLeefleces Devegceeve keeue pee mekew pes F& efceefLeueemeB jeBeerke
nceeje ueeskeefveke HetJe&pe meHe&kesB otOe efHeDeewueefve pekej ele#e efveoMe&ve veeieHebeceerces ef<iele GBjeJe Debeueces iesue Deef ~ efkevleg Sefn mecyevOeces efveefMele HesB efkeg veefn kenue pee
nesFle Deef ~ veeieHebeceerke efove Meem$ekeej veeie-Hetpeve Dee Deeskej emevvelee nsleg Jeveces mekew~ leKeve Slee GuuesKe eesie efJe<ee efLeke pes ceeveYetefce Dees npeejeryeeie efpeuee mebueive
ogiOeeefo HeoeLe& efJemepe&ve kejyeeke efJeOeeve keeueefve ~ Debeueces efJeMes<ele: kegceea ueeskeefveces meHe&-osJeerke Heces cevemee veece megHeefjefele Deef ~ efkevleg
mebLeeue Hejieveeke meewleej meYeke yeereces cevemee Deeeefuele veefn Deef ~
me=ef<ke Feflenemeke mebieefn veeiejepeke ieewjJe, ieeLee, ieefjcee efoieefoievleces JeeHle Deef ~
yejen HegjeCeces Sefn GlmeJeke eejefcYeke FeflenemeHej ekeeMe osue iesue Deef pes Deesefn efove efmebnYetefce efpeueeke Devleie&le keuJeve Debeueces nes peeefleke yeereces cevemee osJeerke veece
me=peve Meeqkeleke DeefOe<elee yeee DeHevee emeeomeB Mes<eveeiekesB efJeYetef<ele keeves ueen Deej eeefuele Deef ~ efceefLeueebeuemeB F& veece Deeslee iesue nes mes mecYeJe efLeke ~ efkevleg efceefLeueebeue
ngveke He=LJeer He OeejCe ke' keS Decetue mesJeeke nsleg peveceeveme DeefYevevove keeueke ~ meMe cevemee-Hetpee eeefuele veefn Ye' mekeue leLee cevemeekesB Dees meYe DeHeve efvepemJe
GHepeeeflee mebmke=efleces Devleceg&kele ke' uesueke ~ Deeslee cevemeeke keesvees eeflecee efkebJee
Yeejleere mebmke=efleces veeieke eejcYeefnmeB Deefle cenJeHetCe& mLeeve Deef ~ Sefn mecemle He=LJeerke IemLeeHevee veefn keeue peeF ~ ceeefke es-es cetefle&ke efvecee&Ce ke' keS Deeskejefn
Yeej DeHevee THej IeejCe keeves, Dees Deeve keees veefn Ske veeie Deef pes Mes<e-veeie kenyew~ cevemee osJeerke Hemes GodIeesef<ele keeue peeF ~ nes egJekeieCe Deesef[ee DeesPeeke mebie
ueeske-veeeke Skeje Mewee yevee ke' efJeMJe-YeceCeke ceneve keee& mecHeeefole ke' jnue efveke mecHeke& nwyeeke keejCesB meHe&-cev$eke oer#ee enCe kejw ~ DeleSJe Deeslee eeefuele
efLe~ Dece=le ueeYeke nsleg keeue iesefvenej meceg-cevLeve meMe HeefJe$e Dee ceneve keee&ces

30/Jee[erYeefkelelejeefCeer 55/Jee[erYeefkelelejeefCee
cevemee-cebieue keeJevleie&le Debie osMeke eeeerve jepeOeeveer YeeieueHegj Heefjmejke efvekemLe ueeYeeefvJele veefn Ye' mekeue ~ ceOeegieerve pevemeeceeve Deveee& eefleJesMeer jnueeke keejCesB
ecHeeveiej ue pes DeodeeefHe Jee&ceeve Deef ~ jepee DeefOejLe kegceejer kegvleer eje iebieeces DeHeve Deelce-yeesOe eje meeceeefpeke peerJeveke GHekejCeeefokesB mebenerle ke' keS efJeefMe
eJeeefnle keCe&ke Heeueve-Hees<eCe keeueefve Dee HeMeeled pee ke' kegjepe ogeexOeve eje Debieke eke=efleke Meekele Oece&ke DeeoMe&kesB megjef#ele jKeves jnue pes efJeMeg HesB Deee&-DeeoMe&meB
jepecegkegmeB efJeYetef<ele Yesue jnefLe ~ DeHevee meceeke Deefleere Jeerj Dee oeveer jepee keCe& meJe&Lee mJelev$e veefn uewke; elegle Deeskeje Deee&-DeeoMe&ke mebie keefleHee efJejesOeke meecevee
DeHeve Meewe& Dee oeveMeerueleeke eleerke yeefve iesueen Dee Dees Deepevce kegjepeke mebie DeHeve mesnes keje He[uewke ~ Deee& meceepe Meefkele-osJeleeke pes HeefjkeuHevee keeves ue Deesefnces
efce$elee keeece ke' keS DeYetleHetJe& DeeoMe& efJeMJeces GHeefmLele keeueefve (ceneYeejle) ~ me=ef Meefkeleke THej DeefOeke yeue osue iesue uewke ~ efkevleg lekej efJeHejerle Deveee&-
Skej DeJeMes<e DeodeeefHe YeeieueHegjke HeefMece ecHeeveiejke keCe&-ie{ces Jee&ceeve Deef ~ HeefjkeuHeveeces Meefkele-osJelee OJebmeelceke iegCeHej DeefOeke yeue osue iesue uewke ~ Sefn GYee
Deeslee eeefuele cevemeeke ieerle meYeces Skej mLeeve megefveefMele keeue iesue Deef~ meHlece DeeoMe&ke HejmHej ceewefueke efJejesOeke yeereke pes Fefleneme GHeueyOe Deef mes mJelev$e HesB
Meleeyoerces eerveer ee$eer egeeJeb egeeJeb Yeejle-YeceCe keje Deeeue jnefLe ~ Sefn YeceCeke DevegYeJe iece efLeke~
ececes Dees Gej efyenejke Devleie&le iebiee veoerke oef#eCe leerjJeeea efmLele ecHeeveiejces GHeefmLele
Yesue jnefLe lekej GuuesKe Dees keeves efLe ~ ee$ee-YeceCe efJeJejCe emlegle kejwle Dees GuuesKe Deee& ueeskeefve jnefLe eke=efleke owefnke Meefkeleceeve peeefleke JebMeOej ~ Meefkele meeOevee eje Dees
keeueefve pes Deesefn meceeces ecHeeveiejces efJeOJebmeke efmLeefleces {nue-{veceeveeeue ce meye Devevle keeue Oeefj Jeefkele Dees meeceeefpeke peerJeveHej efJepee SJeb keeueeCeke mebmeeOeveke
ue peeefnces Devegceevele: ogF mee ceyeemeer peerJeve-eeHeveeLe& efveJeeme kejwle jnefLe peeefnces mebOeeve Heewueefve, peeefn keejCesB ngvekee meYeke Meefkele-osJeleeke HeefjkeuHeveeces osJeleeke me=ef
Deveske yeeeefvekeue ceefvoj ue peeefnces efvejvlej Dees jnefLe ~ Sefn meye ceces eee: ogF mee Dees keueeCekeejer iegCeke efJeoeJeueerke eleeKeeve megveyeeces Deyew ~ efkevleg Yeejleere
yeew-ee$eer meYeke efveJeeme ue ~ Dees meye nerveeeve celeeJeuecyeer jnefLe ~ Slee kejerye leerme Deveee& ueeskeefveke Fefleneme mesnes mJelev$e veefn Deef ~ eeiewefleneefmeke egieces DejCeeejer
osJe cebefoj Deef ~ jepeOeeveerke ee Yeeie efmLele eeeerj F<ke efveefce&le Deefle Ge Dee Deveee& peeefle-efnbeke-Jeve HeMeg Dees DeHeefj%eeve jnme Dee efJee eke=efleke meefVeke nwyeeke
Me$egueeskeefveke nsleg ogjeece Deef (efnvoer efJeMJe keesMe) ~ There are scares of keejCesB melele Deelebke Dee efJeYeeref<ekeemeB meb$emle jnwle jnefLe ~ Sefn keejCesB Deesefn egieces Dees
ruined convents, in which about two hundred monks still continued to
reside-Brahmanical temples were many well frequented
meYe Deelce-j#eeLe& melele mees jnyeeke uesue Deeskeje mece#e DeHes#eeke=le Meefkeleceeve peerJe
(Elephinstone History of India. 1874, Page 294). mecetnmeB meJe&Lee Hejekeefn jnye esemkej yegPeueefve ~ osJeer-osJelee ueeskeefveke emebieces ngvekee
ecHeeveiej Jee&ceeve YeeieueHegj Menjke mebueive meele efkeuees ceerjHej DeJeefmLele Deef ~ meYeke HeefjkeuHevee ueefve pes Dees meYe Deefvekeejer Dee oeveJe-Meefkeleke eleerke cee$e efLe ~
He_ece Meleeyoerces eerveer HeefjJeepeke Hee-efnesve HeeueerHeg$emeB nesFle iebiee veoerke leerj Oe' keS efnbe-Jeve- HeMegke GHeJemeB Yeejleere Deveee& Deejes Ske ekeejke DeeefOeYeewefleke Me$egke
ecHeeveiej Deeeue jnefLe Dee DeesleefnmeB Dees leeceefueHe DeLee&led Jee&ceeve meceeces yebieeueke meccegKe YesueemeB Dees meYe DeeeceCekeejer peeefle mecetnke Heces HeefjJeefe&le nesFle iesue ~
nueefoee iesue jnefLe ~ F& ecHee YeeieueHegjke efvekeJeeea ecHee efLeke pes MeleeefleMele eeieweflenemeke egieke eejcYe nesFleefn Deveske efoMeemeB Deveske peeefle Yeejleces Deeefye ke' eJesMe
eeceeefCeke efLeke pekej Hegef< ceneYeejle SJeb keLeemeefjlemeeiejmeB nesFle Deef ~ F& Ske keeueke lekej keesvees JeemleefJeke uesKee-peesKee veefn Deef ~ F& mecemle DeeeceCekeejer peeefle
mecetn osMeke JeemeesHeeesieer meceleue Yetefce jefnlengB HeJe&le Dees DejCe eosMeces efJemleeef[le

26/Jee[erYeefkelelejeefCeer 3/Jee[erYeefkelelejeefCeer

keS efmevogj ueiee ke' ueeue jbieke Heleekee ueieeeyeeke eLee Deef ~ Mansadeo is also a eeefuele Ye' ueeskeefeelee Deefpe&le keeves Deef ~
house hold God, but usually worshipped outside of the home. A Small
plateform of mud is raised by the Walls some daubs (usally four) of sindur efceefLeueebeueke mecemleerHegj efpeueevleie&le efmebefOeee Ieeke Heefjmejces eefleJe<e& veeieHebeceerke
are put, and small red flags are set up. (The Kol Tribes of Central India W.E.
Griffiths, Calcutta, 1940 Page 146) efove Ske jeseke cesuee ueiewle Deef pes meeHeke cesuee veeces efJeKeele Deef ~ F& cesuee Deveeefo
keeueefnmeB Deeeesefpele Ye' jnue Deef peeefn emebieces esme eeceeefCeke Fefleneme DevegHeueyOe
Hebpeeyeke Deeefoce pevepeeefle eje efmelecyej ceemeces meHe&-osJeleeke DeYeLe&veeLe& peguetme yenej
Deef ~ efkevleg peveegefle Deef pes F& Deefle eeeerve Deef ~ Sefn cesueeces meye Jeemeke ueeske
kejyeeke HejcHeje Deef peeefnces meYe epeeefleke Dee Oece&ke ueeske Deesefnces meefcceefuele nesF ~
neLeces Jee ieo&efveces meeHe ueHesves jnwle Deef ~ Sefn meebmke=efleke DeJemejHej kejerye Heeeme
Deiemle ceemeke Devleces meHe&-JebMeke efcejemeve DeeeBke meHe& yevee ke' Deeskeje ueeue keejer
npeej ueeske efYevve-efYevve mLeevemeB Slee GHeefmLele nesF pes efceefLeueebeueke meebmke=efleke
jbiemeB jbefie ke' metHe jeefKe ke' mecHetCe& ieece Iegceeyeeke HejcHeje Deef ~ pekeje Iejke ueie o'
peerJeveces meeHeke cenJekesB eoefMe&le kejw ~ veeieHebeceerke efove Deeeesefpele Yesefvenej meeHeke
keS F& peguetme peeF Dees keecevee kejw pes meHe&-osJelee DeneBke keueeCeeLe& leLee og<eJe=efeke
cesueeces meeHeke onMeleke DeeYeeme kekejes cegKeceC[ueHej veefn jnw ~ eens es yeee nes Jee
efvejekejCeeLe& emlegle efLe ~ Deeslee ceevelee eeefuele Deef pes Sefn mebj#eke osJeleeke
[sjyegke Heg<e Jee YeeYeerle Yesefvenej m$eerieCemeye DeeeoHetJe&ke meeHekesB OeejCe kejw, keejCe
Dee&veemeB ueeske meewYeeieMeeueer yevew ~ metHeces jeKeue ke=ef$ece meHe&keBs ie=nmJeeceerke DeeieeB
ueeske-efJeMJeeme wke pes Deesefn efove meeHe kekejes veefn keew ~ Deesefn Heefjmejke keleske Snve
jeKeue peeF leLee cekeKeve ueeieue DeeBeke jesermeB mJeeiele kejyeeke HejcHeje Deef leLee
HeefjJeej Deef pes veeieHebeceerke DeJemejHej veoermeB meeHe yenej ke' keS ueeskeke meesPeeB eoMe&ve
DeesefnHej e{ewDee e{yew ~ veJe-JeOetke DeeieceveHej Jee veJepeele efMeMegke pevce YesueeHej kejyeeke HegMlewveer keuee efJeodeceeve jKeves Deef ~ Sefn keueeke cece&%ekesB Yeiele kenue
ie=nmJeeceer Hewee-Hewmee, meesvee-eerveer Jee Jem$e oeve kejw ~ Sefn DeJemejHej meHe&meB mecyeefvOele peeF leLee ueeskeke efJeMJeeme wke pes YeieJeleerke Demeerce ke=HeemeB F& keewMeue ngvekee ueie
ueeskeieerle ieeeveke HejcHeje Deef ~ lelHeMeeled keefleHee meHe&kesB ceeefces ieeef[ osyeeke eLee Deeeue Deef ~
Deef ~ veew Dees efove Oeefj Deesefn #es$eke ceefnueeieCe meHe&ke meejeHej Hetpee-Deee& kejw Dee
veeieHebeceermeB efkeg efove HetJe&efn iejHej m$eerieCe efJe<enjerke ieerle ieyewle Deef leLee Deeskej HetJe&
emeeoces oner e{wyeeke HejcHeje Deef ~ F& keefuHele meHe& JeemleefJeke meHe&ke eefleefveefOeJe
mebOeeces Yeiele Deeslee meeHe yenej kejw ~ iejHej Yekelepeve DeHeve ceveeskeeceveeke Hetefle&ke
kejw~
efveefcee PeeBHe e{yewle Deef ~ veoermeB meeHe yenej kejyeeke HetJe& Je<ee& nwye DeJeMecYeeJeer Deef~
efceefLeueebeueces cevemee veece megotj nefjeeCee Jee Hebpeeye Jee GejeKeC[ Jee GejeosMemeB Deeeue Je<ee& YesueeHej ueeske-efJeMJeeme wke pes veeieosJelee emevve efLe ~ iejmeB efmebefOeee Iee
efkebJee mJele: GodYetle Yesue leeefn emebieces efveefMele HesB efkeg veefn kenue pee mekew ~ keejCe HengBeyeeces ueeskeke yeereces eeflemHeOee& jnw pes kes Heefnves HengBew ~ veoermeB efYevve-efYevve oueke
Ske meceeces efceefLeueebeueke meHesje mecHetCe& YeejleJe<e&ke efJeefYevve Debeueces YeceCe ke' keS Yeiele ueeskeefve efYevve-efYevve mLeevemeB meeHe yenej kejw ~ veoermeB efJe<enerve Dee efJe<eegkele meeHe
peerJekeesHeepe&ve kejwle ue ~ DeodeeefHe Deeskej JebMeIej Sefn JeJemeeeces ueeieue Deef pes yenej keeue peeF ~ cesuee Heefjmejces meye meeHeke mebie GHeefmLele nesF Dee DeHeve keewMeueke
Gej eosMe Jee GejeKeC[ke efJeefYevve Debeueces efveJeeme kejwle Deef ~ eoMe&ve kejw ~ efceefLeueebeueces F& Oeeefce&ke DeemLee Deef pes Deesefn efove meHe&-oMe&ve MegYe
ceeveue peeF leLee meeuees Yeefj Deeskeje meeHe obMe veefn kejw ~ eejefcceke keeueces veoermeB meeHe

54/Jee[erYeefkelelejeefCeer 31/Jee[erYeefkelelejeefCee
keeueke ~ DeefOekeebMele: owefnke Meefkele mecHeVe F& mecemle DeeeceCekeejer peeefle mecetn Deeeefole ke' uesueke ~ Skej keLeeveke JeeHeke ueeskeefeelee Deefpe&le ke' keS F& yeeuee
Deeskeje meYeke meccegKe nwyeeces DemeceLe& Ye' keS Yeejleke Deeefoce Deveee& mecetn DejCe Dee meeefnleke jeceeeCe meMe Hetefpele Ye' jnue Deef ~ meHe&-Hetpeveke JeeHeke ueeskeefeelee Dee
ogie&ce eosMeke DeYevlejces pee ke' Deeee uesueke ~ Sefn ekeejsB ceeveJeke meeceeefpeke peerJeve peveefeelee Skej JeeHeke eeej-emeejke Develece keejCe jefnlengB Skeje mJeerkeej keje
melele efJeHee&mle Ye' iesue Dee Sefn eceke Deveee& meceepe Meefkeleke efnlekeejer keesvees iegCeke He[w pes F& Ske keefuHele keLee efLeke pes Deesefn mecee yebieeue efceefLeuee Dee Deemeececes meJe&$e
DeeYeemeke ueeYe veefn eeHle ke' mekeue ~ Sefn keejCesB ngvekee meYeke HeefjkeuHeveeces Meefkele keLeeiele Sskeeke j#ee keefjleng Sefn ekeejke ueeYe eeHle keeueke ~
osJelee Deefnlekeejer Dee DeveLe&cetueke keefn ke' enCe keeue iesue ~ yeeuee-meeefnleke efkeg efJeeve ueeskeefveke cele efve pes eeBo meewoeiej yebieeueke veefn jnefLe~
GHeeg&kele He=Yetefceces efceefLeueeke ueewefkeke Meekele Oece&ke HegvelLeeveke DevegHe Feflenemeke efyengueeke eefj$eiele JewefMe<deHej Dees meYe oef#eCeele YeceCeke Devegceeve kejwle efLe, keejCe
ue#e keeue pee mekew ~ MewJe-Oece& peKeve efceefLeueeke efmLeueMeerue efveHeJe meceepeke efJeJeen keeueces ngvekee eefj$eces yebieeueer veejerke keceveereleeke DeYeeJe ueef#ele nesF ~
ef#eeflepeceesnve mesveke keLeve efve pes efJeJeen keeueces efyengueeke lespe Dees efveYeer&kelee Dee
THej DeHeve eefleeke mLeeHeveeLe& GHeegkele DeJekeeMe Heewueke leKeve Sefn eceke meceepeke
mJeeceerke mebie veoerces eJeeefnle nwye Ske meenefmeke keepe efLeke ~ lelHeMeeled MJemegj ie=nces
THej yeenjmeB Deeeue efJe#eesYeke keejCe yeefve iesue ~ cegmeueceeve ueeskeefveke efJepeeesHejevle
mJeeceerke DeLeeake mebie DeHeve DeLeea meepeye mesnes Heefjneme HetCe& efLeke ~ Snve mJeeOeerveleeke
Sefneceke pevemeeOeejCeke j#eCeMeerue Oece& celeke THej pes je-Meefkeleke peesj-peguetce
DeeMee veefn keeue pee mekew ~ osJeHegjerces ve=le ke' keS osJelee ueeskeefvekesB emevve kejyeeke
eejcYe Yesuewke leeefnmeB eYeeefJele mecemeeceefeke Ievee efceefLeueeke Feflenemeevleie&le GHeueyOe
keepe leB osJeoemeerke efLeke ~ F& eLee yebieeueces veefn eeefuele Deef, elegle F& leB lewueeke Jemleg
Deef ~ Snvee efmLeefleces efveef<ee MewJe-Oece&ke DeeoMe& Mevew:-Mevew: meceepemeB efJeoe nescee efLeke ~ (eJeemeer 394-95) ~ Skej efJeHejerle njsv cegKeesHeeOeee GHeeg&kele keLeveke
ueeieue ~ eyeue je^-Meefkeleke meccegKe mekeue meceepe DeHeveekesB Demenee yegefPe ke' Deeskej eefleJeeo keeueefve pes efyengueeke eefj$e yeeuee osMeke veejerke eefleketue veefn lekeje Dees
DeeefOeHele osefKe ke' efve<ke=le ueeYeke uesue Yeebkej Meefkele osJeleeke GodyeesOeve keeueke ~ eceeefCele keeueefve (eJeemeer Yee,1329,733) ~ Skej keLeeke GodYeJeke cetueces Dees
Sefn ekeejsB elego&Me Meleeyoerke eJesMeesHejevle efceefLeueeke meceepe mecee HesB vetleve kejyeeke oef#eCeele Jee lewueke oeJeer GHeefmLele kejyeeke nsleg Dees pes leke& osueefve pes ve=le eje
GsMemeB ueewefkeke Meefkele-cev$eke oer#ee enCe kejyeeke uesue Glmegke Yesue ~ mecekeeueerve osJeleekeBs emevve kejyeeke HejcHeje Deesleefn eeefuele Deef, efkevleg mes veefn Snve HejcHeje
meceepe Ske Yeeie veweeefeke SJeb mceele& efnvot-meceoee Dee oesmej Yeeie cegefmuece-meceoee yebieeuengces veefn Deef ~ cevemee-cebieue keeJeeveeie&le efyengueeke eefj$eces meJe&$e Sefn iegCeke
Sefn GYee ke=le&ke egiemeB Deeeevle ue ~ efkevleg efceefLeueevleie&le He_eosJeesHeemeveeke Heefle efJeMes<e HesB efeef$ele keeue iesue Deef ~ Sefn ekeejsB Sefn keLeeke HeefjCeefleHej mesnes efveYe&j
leleske eefmeef eeHle keeves ue pes Deeskej DeefmleJeHej keesvees ekeejke mebkeke cesIe kejw ~ efkevleg cegmeueceeveke DeeeceCeke HetJe& yeeuee-meceepeces yebieeueer veejerke ve=le
Deeeefole veefn Ye' mekeue ~ DeJeMe efMe#eCeere efJeodee ue pekeje efJeefYevve eeslemeB peeveue pee mekew~ cevemee-cebieueces
efMeJe meJe&$e vejepe ve=lemeB Deevevo eeHle kejwle efLe ~ Sefn ekeejsB F& iegCe yebieeueer veejerke
Oece&ke #es$eces efceefLeueebeueke meceepe ecegKele: meveeleve Oeceea jnue Deef ~ eeefHe Slee
iegCe ceeveue peeFle ue ~
efMeJe, Meefkele SJeb efJe<Cegke GHeemeveekesB ecegKelee jnuewke leLeeefHe Deveeve osJeer-osJeleeke eefle

4/Jee[erYeefkelelejeefCeer 25/Jee[erYeefkelelejeefCee

yenej kejyeeke ececes Ske ogF yesj meHe&-obMemeB Yeieleke ce=leg Ye' iesue ue ~ leefneemeB ueeske Devegceeve keeue pee mekew pes mLeeveere keesvees ueewefkeke meHe&-osJeer efnvot efkebJee yeew-Oece&ke
keeceeKee pee ke' meeHe yenej kejyeeke cev$e meerKe ke' Deeeue ~ lelHeMeeled Snve Ievee veefn yeereces eJesMe ke' iesue ue ~ efJeMes<e%e ueeskeefveke Devegceeve efve pes F& ceefvoj eLece
Ieue ~ Jemlegle: F& efceefLeueeke keewletnue efceefele meHe&-cesuee efLeke pekej eee& efJeMJeces keleng Meleeyoerke efveefce&le efLeke ~ efkevleg Sefn cebefojke Sseflee-Oeeje keesvees efove Skeefn yesj uegHle veefn
veefn GHeueyOe nesF ~ Yesue nwle ~ Deeslee keefleHee ceefveeej ce keefn ke' Ske ceefvoj Heefjefele Deef ~ mLeeveere
GHeeg&kele Heefjes#eces F& mHe< Ye' peeF pes meHe&-Hetpeveke HejcHeje ceeveJe meYeleeke DeefOeJeemeer ueeskeefve DeodeHee&vle ceefveeej veeceke veeieke Hetpee-Deevee& kejwle Deeefye jnue
DeejcYeefnmeB DeodeeefHe HetCe& DeemLee Dee Oeeefce&ke YeeJeveemeB esefjle Ye' Slee ceveeyeeke HejcHeje efLe ~ efyenejces eeefuele peveegefleke Devegeeeer ceefveeej veeceke meHe&ke yeemeie=nces ueefKevoj
Jee&ceeve Deef ~ nceje ef<SB meHe&-Hetpeve HejcHejeke MegceejcYe efceefLeueeces Yesue peeefnmeB kesB obMe ceejves ue ~ ceefveeejke mebieefn cevemeeke GeejCe iele meeceeve Deef lekeje THej
DevegeeefCele Ye' keS Deveeve osMeke DeefOeJeemeer ueeskeefve Yee Jee efJemceeke keejCesB Skeje efveYe&j Ye' keS ceefveeej MeyomeB cevemee Meyoke GlHeefe Yesue Snve OeejCee kejye Demebiele veefn
mJeerkeej keeueefve ~ nwle ~ leLeeefHe Ske efJe<ee Slee mHe< Deef pes HetJe& Yeejleke Debeueces veejer-Hee meHe&-osJeer
Delevle eeeerve keeueefnmeB eeefuele Deef ~ Sefn leLekesB DeJeMe mJeerkeejue pee mekew pes
veeieHebeceer: Jee&ceeve meceeces Sefn veejer cetefle& mecetnke Hetpeve kejyeeke yeoueeces Sefneceke ceefveeej
efceLeerueebeueces veeieHebeceer eeJeCeceemeke ke=<Ce He#eke Hebeceer efleefLekesB Jele jeKeue peeF ~ veeceke meHe&ke GsMeefnmeB Hetpee efveJesove kejyeeke eLee eeefuele Deef ~
IewueHej meHe&ke Deekeej yevee ke' He_eesHeeej Jee <ees[<eesHeeejmeB Hetpeve keeueeHej efieueiej Gej Yeejleke cevemee :
DeeBemeB eewcegKeer oerHekeBs Ie=lemeB peje ke' #ecee eeevee kejwle veeieHebeceerke keLee megveueeHej
megKe-Meeefvle, SsMJee&, Deevevoke Je=efke keecevee keeue peeF ~ nefjeeCeeke Decyeeuee Dees ieg[ieeBJe efpeueeces meHe&-osJeerke ogF ceefvoj Deef leLee ceefvojke
DeefOe<e$eer osJeerke veece cevemee efLeke (A Glossary of Tribes and castes of Panjab
nceeje ueeskeefveke HetJe&pe meHe&kesB otOe efHeDeewueefve pekej ele#e efveoMe&ve veeieHebeceerces ef<iele and North Western Frontier Provinces, Lohore, 1919 W. A. Rose Page 310)
nesFle Deef ~ veeieHebeceerke efove Meem$ekeej veeie-Hetpeve Dee Deeskej emevvelee nsleg Jeveces GejeKeC[ke nefjej Heefjmejces cevemee veeceke Hene[ke Ske eruee Deef peeefnHej cevemee
ogiOeeefo HeoeLe& efJemepe&ve kejyeeke efJeOeeve keeueefve ~ osJeerke Ske eserve ceefvoj Deef ~ ceefvojces Ske esmeve osJeer-cetefle& efLeke, efkevleg Deeskeje
meHe&ke mebie keesvees mecHeke& veefn ef<iele nesF ~ Sefn #es$eke leLee Gej eosMeke oefuele
me=ef<ke Feflenemeke mebieefn veeiejepeke ieewjJe, ieeLee, ieefjcee efoieefoievleces JeeHle Deef ~ peeefleke ueeskeke yeereces DeodeeefHe cevemee veece megveyeeces Deeefye jnue Deef ~ ceOe eosMeces
yejen HegjeCeces Sefn GlmeJeke eejefcYeke FeflenemeHej ekeeMe osue iesue Deef pes Deesefn efove keesvees peeefleke yeereces Hetb oJesleeke emebieces cevemeeke keLee eeefuele Deef, efkevleg DeeHele
me=peve Meeqkeleke DeefOe<elee yeee DeHevee emeeomeB Mes<eveeiekesB efJeYetef<ele keeves ueen Deej ef<SB meHe&ke mebie Deeskej keesvees mecHeke& veefn osKeue peeF ~ cevemee PeejKeC[ke osJeIejke
ngveke He=LJeer He OeejCe ke' keS Decetue mesJeeke nsleg peveceeveme DeefYevevove keeueke ~ osJelee efLe peefveke Dee&vee Iejke yeenj nesF ~ ceeefke Ske es Hues Heewce&ke efvecee&Ce ke'
Yeejleere mebmke=efleces veeieke eejcYeefnmeB Deefle cenJeHetCe& mLeeve Deef ~ Sefn mecemle He=LJeerke keS Iejke osJeleemeB mee ke' yeveeDeesue peeF, meeIeejCele: F& meHee&ke=le eejke efvecee&Ce ke'

32/Jee[erYeefkelelejeefCeer 53/Jee[erYeefkelelejeefCee
meceepeces eeefuele Deef peeefnces GefuueefKele eeBo meewoeiej, ueefKevoj Dees efJengueekesB ue' Dees meYe meceeve HesB DeemLeeJeeve jnueen ~ mecemeeceefeke efceefLeueebeueke meeceeefpeke
keS efJele meceepeevleie&le celewkeeke DeYeeJe Deef~ Jemlegle: cevemee keLee keleemeB Deeeue F& peerJeveces Deveeve osJeleeke DeHes#ee efMeJe meJee&efOeke ueeskeefee jnueen ~ Slee Meefkeleke
Ske Denb eMve Deef ~ Skej cetueces keesvees Ssefleneefmeke mele efLeke efkebJee veefn ~ Sefn otnt GHeemeveeke DeefOekelee jnuewke ~ Meefkeleoe$eeke Heces Dees Hetefpele nesFle ueen ~ Sodefleefjkele
eMveke Gej osye mecee-meeOe veefn ~ yeeuee-meeefnleke JejsCe cevemee-cebieue keefJeieCe Meeyej-mebmkeej, ogiee&-Hetpeve, meHe&-Hetpeve, ceele=kee-Hetpeveke oer#ee Deeefo efceefLeueeke Oeeefce&ke
DeHevee ef<SB DeHeve Yeewieesefueke %eeveke Heefjes#eces keLeeces GefuueefKele Ievee mLeuekesB meercee peerJeveces Meefkeleke cenee DeefOeke jnuewke ~ efceefLeueebeueke meeceeefpeke peerJeveces Jew<eCeJe
Je kejyeeke GHeece keeueefve, lekej HeefjCeece Yesue pes yeeue, Deemeece Dee efceefLeueeke Oece&ke eefle mesnes HetCe& DeemLee uewke ~ Slee meye ekeejke Jew<CeJe GlmeJe, Jew<CeJe HeJe&
Deveske mLeeveHej eeBo meewoeiejke efveJeeme Yetefceke emebieces meceeve oeJeer emlegle keeueefve ~ ceveeyeeke HejcHeje uewke ~ nefjJebMe, yeeJewJee& SJeb YeeieJele-HegjeCeke ueeskeefeelee, efJe<Ceg
Sefnces kekej oeJeerke meceLe&ve keeue peee leeefn emebieces keesvees efveCe&e eesie eceeCeke DeYeeJe Yeefkeleke eleerceeve efLeke ~ efkevleg Sleyee mJeerkeej kejyeeces keesvees leejlece veefn nesF pes
Deef~ eleske efJeeve DeHeve-DeHeve celeke eefleHeeoveeLe& pes-pes leke&-efJeleke& keeueefve Jew<CeJe-Oece&ke DeHes#ee Slee efMeJe-Meefkeleke Yeefkeleke HejcHeje jnue Deef ~
leeefnHej efJeeej kejye Sefn Heefjes#eces eeespeveere Deef ~
$eeesoMe SJeb elego&Me Meleeyoerces yeeeCe Oece& eOeeve efceefLeueekesB Ske efYeVe efJe<ece Dee eefleketue
efkeg efJeeveke cele efve pes Skej keLee veeeke Deeieceve oef#eCe YeejlemeB HetJeexej Yeejleces
Oece&ke meecevee keje He[uewke~ Dees Oece& ue Fmueece pes legke& efJepeslee ueeskeefveke mebie Sefn
Yesue ~ efkevleg ngvekee ueeskeefveke celeeceleke iecYeerj HesB DevegmejCe keeue peee leB eeBo
#es$eces eJesMe keeueke ~ eeefHe Oeeefce&ke veslee Dee mecemeeceefeke efveyevOekeej ueeskeefve lekej
meewoeiej cetuele: JeeHeejer jnefLe peefvekee oeef#eCeele efmLele mecegke mebie efveefJe[ mecyevOe
ueefve ~ Skej efJeHeefjle yeeuee-meeefnleke DeOeslee ueeskeefve DeHeve celeeceleke eeflejesOe kejyeeke GHeece DeJeMe keeueefve, efkevleg meceeke eJeenke mebie Fmueece mesnes
eefleHeeoveeLe& Skej GlHeefe mLeue je{osMekeBs pes Jee&ceeve Je&ceeveke meceerHemLe JeerjYetce efnvot Oece& Dee meceepeHej DeHeve eJeenke eeej keeueke ~
efpeueevleie&le Deyew, lekeje efveHeefle kejyeeke GHeece keeueefve ~ ngvekee meYeke keLeve Snve efJe<ece efmLeefleces efceefLeueeke meeceeefpeke peerJeve efJeHueJeeelceke efmLeefleces Deeefye iesue lesB
efve pes je{ osMeHej peKeve cegmeueceeve ueeskeefveke DeeeceCe Yesueefve leKeve Dees meYe HetJe& ye Sefneceke DeefOeJeemeer ueewkeefke Meekele-Oece&ke HegveglLeeve keeueefve pekej eYeeJe He[uewke
Heueeeve ke' iesueen peeefn emebieces nce cevemee Dees yebieeue Meer<e&keevleie&le efJemleejmesB efJeMues<eCe leLee Deekesj efJemleej mesnes Yesuewke ~ Snvee efmLeefleces Demenee Dee ogye&ue meceepe DeHeve
kejye ~ efkevleg Sefn ceeveleeke emebieces Ssefleneefmeke He=<Yetefceke DeJeieenve kejwle ner leKeve eeespevekesB iueeefve ceeefve cegefkele Heeyeeke GsMemeB DeMe osJelee ueeskeefveke keefuHele OJemeb
esme eeceeefCeke leLeke DeYeeJe o=ef<iele nesF ~ Meefkeleke GesOeve ke' keS DeHeve peerJeve yeeeyeeke eeeme keeueke ~ Sefn ekeejsB
GHeeg&kele Heefjes#eces efveefJe&Jeeo HesB Iees<eCee keeue pee mekew pes cevemee Hetpeveke GlHeefe efceefLeueeke meeceeefpeke peerJeveces ueewefkeke Meekele-Oece&ke HegveglLeeve Yesuewke, pekej evle
mLeue efceefLeuee efLeke lesB efJeMJe keefJe efJeodeeHeefle Skej Hetpeve Heefleke efveefcee mecemeeceefeke keeJeces efMeJeke efJeefMe DeeOeeeflceke eJe=efeke efJekeeme Yesuewke ~ efJeefYeVe
Jee[erYeeqkelelejefCeer ke jevee keeueefve pekej JeeHeke eeej-emeej Deesefnvee Yesuewke eke=efleke ueewefkeke Meekele-osJeleeefoke cenekeere&ve Sefn eJe=efeke jeveeke cegKe GsMe
peefnvee ngveke ogiee&YeefkelelejefCeer Dee keeJe-keuuejer mecHetCe& yeeuee-meeefnlekesB uewke ~ yeeeCe meceepeke yeefnYee&ieces Skej Goe Yesuewke ~ FSn keejCe Deef pes cevemee-

24/Jee[erYeefkelelejeefCeer 5/Jee[erYeefkelelejeefCeer

keeueces jevee veefn Yesue ue ~ Sefn DeeOeejHej Devegceeve keje He[w pes SkeeoMe-eoMe Yeej DeHevee THej IeejCe keeves, Dees Deeve keees veefn Ske veeie Deef pes Mes<e-veeie kenyew~
Meleeyoerke HetJe&Jeeea keeueces Skej jevee veefn Yesue ue ~ Sefn DeeOeejHej Devegceeve keje ueeske-veeeke Skeje Mewee yevee ke' efJeMJe-YeceCeke ceneve keee& mecHeeefole ke' jnue
He[w pes SkeeoMe-eoMe Meleeyoerces F& Meyo mebmke=le HegjeCe Dees DeefYeOeeveces eJesMe efLe~ Dece=le ueeYeke nsleg keeue iesefvenej meceg-cevLeve meMe HeefJe$e Dee ceneve keee&ces
keeueke~ efkevleg Denb eMve efLeke pes F& Meyo keleemeB Deeeue ~ jmmeerke keee& kejyeeke nsleg veeiejepe Jeemegefke eje DeHeve Mejerj meceefHe&le kejye HegjeCe eefme
DeJee&eerve mebmke=le DeefYeOeeveeefoces cevemee Meyoke pes JeglHeefe efveoxefMele Deef Dees Demevlees<e Deef ~ osJeceelee Deefnefleke menesoj yeefnve ketke Heg$e nwyeeke keejCesB veeie-osJeleeke Devegpe
peveke efLeke ~ leeefn keejCesB F& Devegceeve meeHes#e efLeke pes F& Meyo Yeejleere keesvees Deveee& Yeee efLe~
Yee<eemeB Deeeue nes ~ mebmke=le DeefYeOeeveeefoces Sefn Meyoke JeglHeefe Sefn ekeejsB efveoxefMele leB efMeJekeBs veeiesvnejee kenue iesue Deef ~ Deveske efJe<eOej veeie melele ngveke Mejerjke MeesYee
Deef cevemee me=<e Fefle cevemee Guetke meceeme ~ Skej JeejJeevle Heces kenue iesue Deef ye{ewueefve ~ Jesoces kenue iesue Deef:
pes keMeHesve cevemee me=<e~ efkevleg eke=le He#eces cevemeeke eeefuele keLeevleie&le cevemee osJeerkesB veceesmlegle meHexYees es kes e He=efLeJeercevegesvleer#es es osefJe lesce : meHes&Yees vece :
keMeHe eje me=< kenue iesue Deef lekej DeeYeeme cee$e Yesw ~ DeleSJe F& Meyo Deveee& (egpeJexo )
Yee<eemeB Deeeue nes leeefnces mebMeeke keesvees keejCe veefn ~ Snvee efmLeefleces eMve GHeefmLele nesF
pes F& Meyo keesve Deveee& Yee<eemeB Deeeue, DeesefnHej efJeeej kejyeeke eeespeve Deef ~ Jesoke keefleHee $eeeefoces veeieke mlegefle SJeb Hetpeeke efJeOeeve kenue iesue Deef ~ efnvot
meceepeces veeie-Hetpeeke eLee efJe[ Jee Deve peeefle Deveee&ke mecHeke&meB veefn Deeeue, elegle
Sefn efJe<eekesB Deeueesefkele kejyeekeeue Yeejleke Deej keesvees Debeueke meHe&-osJeerke veece Deveeefo keeueefnmeB veeieke DeefmleJe osJeer-osJeleeke mebie JeefCe&le Deef ~
cevemee efLeke Jee veefn lekejes mebIeeve kejyeeke eeespeve Deef ~ Gej Yeejleke Debeueces meHe&-
osJeerke Hetpee DeleefOeke eeefuele veefn ~ meJe&$e eee: veeie-osJeleeke Heces Jeemegefkeke Hetpee HegjeCeces veeieke emebieces eegj meeceeer Deef ~ Deefive-HegjeCeces ueieYeie Demmeer ekeejke
eeefuele Deef peeefnces Ske ogF mLeeveHej Sefnces Jeefleece Deef pekeje Deeueesefele keeue efJeefYevve veeiekegueke JeCe&ve keeue iesue Deef peeefnces Devlele: Jeemegefke, Hee, ceneHee,
pee mekew~ le#eke, kegmeerj, kekeexke Dee MebKe ecegKe ceeveue iesue Deef ~ veeieke He=Leked ueeske veeie
ueeskeke JeCe&ve HegjeCeces Yesw ~
jepeieerjke ceefveeejce:
Yeejleces veeie Hetpeveke JeeHekeleeke HejcHeje eeiewefleneefmeke keeuemeB eue Deeefye jnue Deef ~
efyenejke Devleie&le eeeerve jepeie=n OJebmeeJeMes<eke GlKeveveesHejevle Ske meHe&-ceefvoj oef#eCe Yeejleces kevee[e efpeueeces efJeodeceeve efJeMeeue veeiecetefle&, pekej efvecee&Ce F&mJeer mevemeB
DeeefJe<ke=le Yesue Deef leeefn mLeeveke veece jepeieerj efLeke ~ ceefvojke yeereces Deveske veejer HetJe& Yesue ue, pekej JeCe&ve eeefjce Meleeyoerces Yeejleces veeieke eefle peveceevemeces efJeeceeve
Heeke=le veeefieveke cetefle& De#ele HesB eeHle Yesue Deef ~ Sefn DeeOeejHej Devegceeve keeue pee Demeerce eeke efveoMe&ve Deef ~ Depevleeke iegHeeces veeie-Hetpeeke efe$e mesnes veeie-Hetpeeke
mekew pes F& veeefieve mecetn meHe&-osJeerke Heces Ske meceeces Hetefpele nesFle ueern ~ eodeefHe eeeerveleeke eceeCe Deef ~ Deyegue Heeueke uesKeevegmeej Dekeyej keeueerve Yeejleces cee$e
eeeerve efnvot efkebJee yeew-Oece& evLeeefoces veeefieve-Hetpeveke keleng GuuesKe veefn Yesw, leLeeefHe keMceerjces meele mee meB yesmeer mLeeveHej meHe&-cetefle&ke Hetpee nesFle ue ~

52/Jee[erYeefkelelejeefCeer 33/Jee[erYeefkelelejeefCee
Hetpeveces keleng yeeeCe-eefj$e mebOeeve veefn Yesw ~ Skej keLeeveeeke JewMe meewoeiej efLe pevecespeeke meHe&-me$eces Deelebke Yesueeke keejCesB meHe& Dee veeieke DeefYevveleeke mecyevOeces
peeefnHej mebmke=leke keesvees eYeeJe veefn wke ~ efyenguee, meesvekee, ueefKevoj, meeFyesve Deeefo OeejCeeke me=ef< nescee ueeieue ~ efkevleg SefnmeB menpeefn yegPeue pee mekew pes veeie peeefle mesnes
lekej eceeCe efLeke ~ yeeeCe meceepeke yeenj Skej cetue keLeeke DeeefJeYee&Jeke HetJe&efn Skej meHe&-Hetpeke ue keefn ke' meHe&-kegueke efJeveeMeke DeeMebkee Dee lekej Deelebke efveleevle
mecHetCe& meeefnefleke DeJeeJe eeHle kejyeeces meceLe& veefn Yesue ~ mecemeeceefeke meceepeevleie&le mJeeYeeefJeke ~ meHe&-me$e jefnle kejyeeke keejCesB Deeskeje meYeke FSn Jeelee uewke ~ pes nes,
Skej Deeke<e&Ce yeeeCe ueeskeefvekesB mesnes Yesueefve ~ FSn keejCe efLeke pes keeuepeeer efJeekeefJe F& mele efLeke pes ceneYeejleke HejJeeea keeueces veeie Dee meHe&kesB keKevees mJelev$e Dee keKevees
efJeeeHeefle (1360-1448) meHe&-Hetpeve Heefleces nmle#esHe keeueefve ~ Yeejleke meHe&- DeefYevve HesB osKeyeeke HejcHejeke met$eHeele Yesue ~
Hetpeveke Fefleneme lekej mee#eer efLeke pes meceepeces meHe&-Hetpeve Deeee ue' uesves ue ~ DeleSJe ceneYeejle GHeeg&kele keLee Jeleerle Ye' iesue Dee yeew-meeefnle Dee Deveeve Yeejleere-
meceepeces meHe&-osJeleeke eefleeke mebieefn cevemee Jee efJe<enjerke Fefleneme mecye Deef ~ meeefnleces veeie Dees meHe&ke efJeMes<e mLeeveke DeefOekeejer yeveue ~ F& ceeefve uesue iesue pes
Yeejleces meJe&$e meHe&-osJeleeke HeefjkeuHevee Ske DeefYeVe Sseflee Oeejeke DevegmejCe ke' keS ceneYeejleke keLeeces Skej eOeeve DeJeuecyeve ue mes keefn ke' Skeje yeereces veeie Dees meHe&
efJekeefmele veefn Yesue, elegle efJeefYeVe peeefleke efJeefYeVe Sseflee Oeejeke DevegmejCe ke' keS Yee efJe<eeke FSn DeefveefMelelee DeodeeefHe otj veefn Yesue Deef ~
Dee efJemceeke keejCesB efJekeefmele Yesue, lesB Skej eke=efle Delevle peefue Deef ~ efceefLeueebeueces meHe&-Hetpeve:
HeewjeefCekeer Dees meHe& : Jewefoke keeueke DeejcYeefnmeB ceneYeejle efkebJee yeew-meeefnle Hee&vle Oeefj meHe&-kegueke
HeewjeefCekeerke Goe, mecYeeJelee Dee efJeveeMeke Devleie&le peueJeeeg meJee&efOeke cenJeHetCe& DeefOe<e$eer keesvees efJeMes<e m$eer-osJelee efkebJee keesveng eOeeve meHe&Ceer eefj$eke GuuesKe keleng veefn
Yetefcekeeke efveJee&n kejw ~ meYeleeke efJekeemeke mebieefn-mebie HeewjeefCekeer (Mythology) ke Yesw ~ meJe& eLece ceneYeejleces veeiejepe Jeemegefkeke Yeefieveer pejlkeeke GuuesKe Dee Deeskej
DeOeeve - DevegMeerueve, ceveve-efevleve,. Heve-Heeveke efoMeeces DeYetleHetJe& efJekeeme Yesue efJemle=le Heefjee GHeueyOe nesF, efkevleg DeeskejeHej keesvees HeBs osJeleeke DeejesHeke GuuesKe
peeefnces meYeleeke efJekeeme-HejcHeje Dee meeceeefpeke HejcHejeefo DeHeve ceewefueke mJeHekesB veefn Yesw ~ efkevleg HejJeeea keeueces veeie jepe JeemegefkeHej osJeJeke DeejesHe DeJeMe Yesue,
Hejbe pejlkeeHej keesvees efove osJeJe ke' DeejesHe veefn Yesuewke ~ efveMees HejJeeea keeueces Dees
eLeeJele mebjef#ele jKeves jnue ~ eLeeLe&le: HeewjeefCekeer Ske mebef#eHle veekeere jbiecebe Dee
efceefLeueebeueces veeie-osJeerke mebie DeefJeYeepe mecyevOe jnueeke keejCesB osJeJeke ceee&oe eeHle
DeefYeuesKe-meben efLeke pes DeeeceCe, eJepeve, meeceeefpeke HeefjJee&veke uesKee-peesKee emlegle
kejyeeces meHeue Yesue neseleern ~ peB ceneYeejleke keLeeke DevegmejCe keeue peee leB
kejw ~ Sefn efoMeeces HeewjeefCekeerke eLeesefele DeOeeve, ceveve Dee efevleveke DeefveJeee&lee
pejlkeeke ieYe&meB pevceesHejevle Deeskej DeefmleJe Jee eOeevelee uegHle Ye' iesuewke ~
DeHesef#ele Deef peeefnces Ssefleneefmeke, Yeewieesefueke SJeb ceeveJe Meem$eere %eeveke ogyeexOe De#ee
eeiceneYeejleere egieke Sslejse yeeeCeces Ske mLeeveHej meHe&-je%eer keLeeke GuuesKe DeJeMe
YeC[ejke mebieefn-mebie iee-Je=#e SJeb DejCeeejer peerJe-pevlegke mJeYeeJeeefoke eLeeLe& Yesue Deef ; efkevleg Deesefn mLeueHej meHe&-je%eerke DeLe& efLeke He=LJeer ves efke meHe&-kegueke je%eer ~
peevekeejer Deesefnces GHeueyOe nesFle Deef ~ 2

jeceeeCe, ceneYeejle, HegjeCemeB efvejHes#e Ske mJeeOeerve ueewefkeke cevemee keLee efceefLeueebeueke

6/Jee[erYeefkelelejeefCeer 23/Jee[erYeefkelelejeefCee

Deemeeceke veeiepeeefleces veeie-osJelee mecegodYetle nwyeeke eceeCe HeeDeesue peeF ~ Dees[ermee Dee Deef~ SefnmeB mHe< Deef pes yeew-leeefv$ekeke peeueer Sefn peeueer Dees cevemee mecHetCe& HesB
ceneje<^ces F& ecegKe leesnej Deef ~ Hebpeeyeces F& Hetpee ietbieeke Heerj-Hetpeeke veecemeB eeefuele DeefYevve Deef pekej Ske efveefMele Oeeje eJeeefnle Yesue ~ elego&Me-He_eoMe Meleeyoerces
Deef ~ Deesefn JeerjkesB veeieeJeleej ceeveue peeF ~ meJe&$e OJepee HenjeDeesue peeF~ efceefLeueebeueke meceepeces F& meHe&-osJeer keleng-keleng peeueer veeces eeefuele jnue pes HeMeeled
JewosefMeke meYeleeefoke Deeefo eesle etveeve SJeb efcee Deeefo osMeces veeie peeefleke DeeFDees Snve pee ke' cevemeeke Heces HeefjJeefe&le Ye' keS JeeHeke HesB eeej-emeej eeHle keeueke ~ Sefn
ee Deef pes Deeslee osJe-ceefvojces meHe& Heesmeue peeFle Deef ~ efmekevoj ceneveke efJe<eeces DeeOeejHej Devegceeve keeue pee mekew pes Demlele ogF mee Je<e& HetJe& efceefLeueeces Sefn meHe&
Snve DevegIeejCee Dee peveegefle Deef pes etveeveer-osJelee eeve meHe&ke He OeejCe ke' keS osJeerke veece peeueermeB HeefjJeefe&le Ye' keS cevemee Jee efJe<enjerke veeces eeefuele Yesue ~ yeew-
DeesueefcHeeeke keesefKemeB efmekevojke pevce osves ueern ~ peKeve efmekevoj Yeejleces eJesMe Oece&ke DeJemeeveesHejevle peKeve keCee& jepee ueeskeefveke meceeces efceefLeueeces efnvot jepe
keeueefve leKeve meJe&eLece meHe&-JeIeke efve<esIeke DeeosMe osueefve ~ JebMeke mLeeHeveesHejevle Slee efnvotke HegvelLeeve Yesuewke leLee yeew-Oece& DeHeve DeelceieesHeveke
eefeee eejcYe keeueke ~ mecekeeueerve meceepeces yeew-Oece&ke meeceeefpeke eefle<e Ye< Yesue
eerveke jepeOeeveer Heerefkebie ceOe efmLele efJeMeeue veeie cebefoj eerveer peveleeke veeie-Hetpee mecyevOeer pee jnue uewke lesB yeew-osJeer-osJeleeefo DeHeve yeew Heefjeeke Heefjleeie ke' keS efnvot
eeke pJeuevle GoenjCe emlegle kejw ~ Deem^sefueee, efueLegJeeefuevee, mJeer[ve, veeJex, meceepeces veJe Heefjee eeHle kejyeeke GHeece keje ueieueen ~ efceefLeueebeueke Devleie&le
Deeefekee Deeefo efJeefYevve osMeces SKevees meHe&-Hetpeveke HejcHeje DevegJee&ceeve Deef ~ yeew-Oecee&Jeuecyeer ueeskeefveke DeJemeeveesHejevle efnvot-meceepeke eefle<eke egieces ceneeeve
peerve-efJe%eeveke DevegmeejsB mebmeejke efYevve-efYevve Yeeieces Ske mee Skewme peeefleke meHe&ke Helee yeew-meceoeeces Hetefpele meHe&-osJeerke veece cevemee Jee efJe<enjer jeKeue iesue ~ elego&Me
ueeieue Deef peeefnmeB efveke=< peeefleke meHe&kesB esef[ ke' Mes<e meHe& Snve veefn Deef ~ Meleeyoerke eLece Yeeieces cegmeueceeve ueeskeefveke DeeeceCeke HeuemJeHe Sefn eceke yeew
DeHeve Oece&-efJe<eeke evLeeefoke mebie vesHeeueces pee ke' Deeee uesueefve leKeve peeueerleejeke
cevemee Dees yebieeue: veece HetCe& HesCe efJeuegHle Ye' iesue ~ Skej HeefjCeece Yesuewke pes He_eoMe Meleeyoerces cevemee
yeeuee-meeefnleevleie&le cevemee-ceue-keeJe Ske megefveefMele Ssefleneefmeke keeJe efJe<eeke evLeeefoke jevee neseyeeke MegYeejcYe Yesuewke, keejCe leoegieerve meceepeevleie&le
HejcHejeke eejcYe Yesue pes DeodeeefHe meeefnleevleie&le Deesefn HejcHejekesB veJe peerJeve eoeve ke' cevemee HetCe& HesCe eefleef<le Ye' iesue jnefLe ~
jnue Deef~ peefnvee yebieeueces ke=efleJeeme DeesPeeke yeeuee jeceeeCe ueeskeefeelee Deefpe&le cevemeeke GlHeefe:
keeueke leefnvee cevemee-ceue keeJe mesnes ueeskeefee Yesue pekeje yeJeemeer jeceeeCe
meMe meceele kejwle efLe leLee Skej Godiece mLeeve yebieeuekeBs megefveefMele kejwle efLe ~ Sefn cevemee Meyo keleeme@b Deeeue mes efJeeejCeere eMve efLeke ~ keesvees eeeerve mebmke=le DeefYeOeeve
nsleg Dees meYe yebieeueke keleeske HegjeleeefJeke DeeefJe<keej eje Skeje meceefLe&le keeueefve ~ Jee HeeefCeefve JeekejCeces mesnes cevemee Meyoke keleng GuuesKe veefn Yesw ~ jeceeeCe Jee
yebieeueke Deveske meceerHeJeeea e#es$eces Deveske cevemee-cetefle& DeeefJe<ke=le Yesue Deef pekej ceneYeejle efkebJee DeHes#eeke=le HegjeCeeefoces mesnes cevemee veeceke keleng GuuesKe veefn ~ HejJeeea
efvecee&Ce-mecee oMece SJeb eoMe Meleeyoerke ceOe Devegceeve keeue iesue Deef pee mekew ~ keleeske mebmke=le HegjeCeeefoces Jee DeJee&eerve keefleHee mebmke=le DeefYeOeeveces cevemee Meyoke mebie
efJeMes<e HesB Jeerj Yetce efpeueeke HeeFkej eececes eeHle Ske cetefle&ke efvecve Yeeieces mesve JebMeke mee#eelkeej veefn nesF ~ F& mekeue HegjeCe SJeb DeefYeOeeve keesvees eoMe Meleeyoerke HetJe&Jeeea

34/Jee[erYeefkelelejeefCeer 51/Jee[erYeefkelelejeefCee
DeefOeHeefle efveegkele keeue iesueen ~ ngveke Yeefieveerke veece ueefve pejlkee ~ HeewjeefCekeerke ceeOeces meeceeefpeke eLee, JeJemLee Dee eeefuele osJeesHeemeveeke Deeefoce
eeeeJej Jeleeuecyeer Ske $e+ef<eke JebMeces pejlkee veeceke Ske cegefveke pevce Yesueefve ~ Ssefleneefmeke leLekesB meleeefHele keeue peeF Dee Deeskej Oeeefce&ke Devegeveeefoke efYeVe-efYeVe
meebbmeeefjke Deeeceke eefle Dees Deepevce yeerlemHe=n jnyeeke eCe keeueefve ~ leerLe&-YeceCeke ceneosMeces eeefuele eLeeefoke efJeJejefCekee mebjef#ele Deef ~ meHe&-osJeleeke GeJeveeke
ececes Dees Ske efove JeeHe osMeces Ske mLeeveHej pes Me osKeueefve DeesefnmeB Dees efJeefmcele Ye' emebieces efYeVe-efYeVe osMe Dee ceneosMeces efYeVe-efYeVe ekeejke efceLeke eeefuele Deef ~ SLeWme
iesueen ~ ngveke efHele=-Heg<eieCe Je=#eke MeeKeeces DeOeescegKe Ye' uekeue jnefLe ~ DeHeve efHele= (Athens) ke SjskeLeeF[ (Erechthied) peeefle DeHeveekesB jepee Sefjkeeesefveeme

ueeskeefveke peKeve Snve ogo&Meeke keejCeke efpe%eemee keeueefve, leKeve %eele Yesueefve pes Dees (Erichthonius) efmceLe iee@[ (Smith God) nsHewmme (Hephaestus) ke Heg$e Dee osJeer

ueeskeefve oejHeefjen Dee meebmeeefjke Oece&ke GodeeHeve veefn keeueefve, peeefn keejCesB ngvekee SLesveer (Athene) ke Hees<He-Heg$e kenwle jnefLe pes meHe&-ev$e Jee leeyeerpe ueeskekesB j#eeke nsleg
meYeke Snve DeJemLee Yesue efve ~ efHele=-Heg<eke DevegjesOeHej Dees oejHeefjen kejyeeke nsleg JeJenej kejyeeke nsleg owle jnefLe ~ keeefjDe (Caria)ke uesefke[me (Lexids) Sefn emebiekesB
mencele Yesueen ~ efkevleg Deeskeje mebieefn Mee& ueieewueefve pes Dees GHeeeeke Ye' keS kekejes meB JeeKeeefele keeueefve pes ngveke HetJe&pe Hesefjiegve (Perigune) DejCeeejer peerJe meHe&ke
kevee osyeeke efveefcee eeefLe&le veefn nwleen, mebieefn peeefn keveeke mebie ngveke efJeJeen nwleefve yeejcyeej DeeeceCemeB YeeYeerle peveceevemekesB Skej eeesie kejyeeke esjCee osueefve ~
Deesnes ngvekeefn veeceke nwleern ~ Helveerke YejCe-Hees<eCeke oeefeJe mesnes ngvekeeHej veefn jnleefve
efceeke HeewjeefCekeer (Egyptian Mythology) ke DevegmeejBs Ieeerke jepee ueeskeefveke pes
Dee peeefn efove ngveke Fe neseleefve leeefn efove Dees Helveerke Heefjleeie ke' keS mJelev$e Ye'
Hegjeleve Ssefleneefmeke keye Deef DeesefnHej pes efe$eekebve Deef pees mecYeJele: ce&mesiej
mekewle efLe ~
(Mertseger) Leeryme (Thibas) ke meHe&-osJeer efLeke pes ceYetefceke keefyemleeveke keyeke
Depeg&veke Heew$e Hejeref#ele meeOegke eeHemeB le#eke veeieke obMeke HeMeeled cenejepe pevecespee j#ee kejw ~ Deeslee Ske Deve meHe&-osJeer yetes (Buto) ke GuuesKe Yesw pes HeeBefKe ueeieue
meHe&-me$eke Deeeespeve ke' keS meHe&-keguekesB efvece&tue kejyeeke nsleg Godele Yesueen ~ Heeleeueces iengceve meHe& meMe Deef pes HejeDees (Pharaoh) jepee ueeskeefveke mebj#eke F&mee HetJe&
veeie kegueke yeereces cene Deelebkeke JeeleeJejCe HeefjJeeHle Ye' iesue ~ efkevleg F& peeefve ke' Dees Meleeyoerces ue ~ Sefn meHe&ke cemleke ceeveJe cemleke meMe Deef pes ef$ecegKeer Dee efJepeeke
meYe DeeMJele Yesueen pes Jeemegefkeke Yeefieveer pejlkeeke ieYe&meB keesvees ceneleHemJeer cegefveke eleerke efLeke ~ Skej HeeMJe&ces ogF HeeBefKeke yeereces Deej ogF cemleke Deef pes efie cemleke
DeewjmemeB Ske Heg$eke pevce nwle pes pevecespeeke veeie-veeMeke Deveg<evekesB OJebme kejyeeces meMe Deuebke=le Deef ~
meceLe& Ye' Heewleen ~
pewHeveerpe HeewjeefCekeer (Japanese Mythology) ke DevegmeejsB Hegjeleve peeHeeveces meHe&kesB
Ske efove cenecegefve pejlkee cenejCeces Skeekeer e{ Ye' keS efelkeej ke' keS DeHeve vekeeve osJeleeke Heces GodIeesef<ele keeue iesue Deef pes GJe&jleeke eleerke Heces Hetefpele
efJeJeen kejyeeke mebkeuHeke Iees<eCee keeueefve ~ Deeskeje mebieefn pes Mee& meYe ueefve lekeje nesFle Deeefye jnue Deef, peefveke mecyevOe ke=ef<emeB jnueefve Deef~ efnveke Dee&veemeB Je<ee& Dee
eeeefjle keeueefve ~ F& megefve ke' Jeemegefke DeHeve Yeefieveer pejlkeekesB ue' keS ngvekee meccegKe Devn[ Deyewle Deef pes ke=ef<e-keee&ces meneeke nesF~ Slee meHe& Hegjeleve peeHeeveke osJelee
GHeefmLele Yesueen Dee ngvekee neLeces meceefHe&le ke' osueefLeve ~ megmeevees (susanoo) meB DeefYeefnle Deef pes ke=ef<e mecyevOeer keefleHee efkebJeovleermeB mecye

22/Jee[erYeefkelelejeefCeer 7/Jee[erYeefkelelejeefCeer

DeLeJe&Jesoeskele meHe&-efJe<eveeefMeveer efkejelekevee, Jewefoke mejmJeleerke eeLeefceke HeefjkeuHevee eLece jepee efJepee mesveke veece GlkeerCe& osefKe ke' Skej meceeke emebieces efveefMele HesB efkeg
DeefYevve jefnlengB HeMeeled pee ke' Yeejleere yeew-meceoeekesB DeJeuecyeve ke'keS F& peeueer kenue pee mekew ~ efJepee meveske mecee efve SkeeoMe Meleeyoer ~ Gej yebieeueke
veeces Hetefpele Yesueern Dee Hegve: HejJeeea keeuemeB yeew Oece&ke efJeueesHeke HeMeeled Hene[Hegjke GlkeKeveveke HeuemJeHe Ske cetefle& DeeefJe<ke=le Yesue Deef pekeje SkeeoMe
efceefLeueebeueevleie&le cevemee Jee efJe<enjer veeces Hetefpele Yesueern ~ peeueer leejeke HetJeexkele Meleeyoerke efveefce&le nwyeeke Devegceeve keeue peeF ~ efoveepeHegj efpeueeke cejeFue eececes mesnes
JewefMe<deke mebieefn DeeOegefveke keeue Oeefj Slee eeefuele efJe<enjer Jee cevemee osJeerke Oeeveke Ske cevemee-cetefle&Hej Glkeer<e& efueefHe Deef pekeje osefKe ke' efJeMes<e%e ueeskeefveke Devegceeve
legueveelceke efJeJeseveesHejevle F& mHe< Deef pes-pes HetJeexkele peeueer-leejeke eces efJe<enjer Jee efve pes Fnes oMece-SkeeoMe Meleeyoerke efLeke ~
cevemeeke Heces HeefjJeefe&le Yesue Deef ~ Sefn Oeeve cev$eeefoces peeueerkesB mHe<le: efJe<enjer Jee GHeeg&kele GlkeerCe& cetefle&-mecetnces JeerjYetce efpeueeke HeeFkejke cetefle&ke emebieces efvecet&ue
cevemee keefn ke' GuuesKe keeue iesue Deef: Ssefleneefmeke eceeCe GHeueyOe nesF peeefnmeB F& cetueJeeve Ye' iesue Deef, keejCe SefnHej
kevleeee keeMeve meefvveeeb megJeoveeb Heeeveveeb Meesceleeced ~ efJepee mesveke veece peef[le Deef ~ SefnmeB Devegceeve nesF pes F& cetefle& oef#eCemeB Slee Deeeue
veeiesvw :ke=leMesKejeb Heveerceeer efoJee jeieeefvJeleece d~ nes Dee jepeJebMe eje He=<Heesef<ele SJeb yebie-osMeces Devegketue keefn mecYeJele: Hetefpele Yesue nes ~
eeJe&er oOeleer bemeeoceYeeb efvelee kejeceeb cetoe DeLeJee F& osJeer mesve jepeJebMeke mJeosMeer Oecee&vegketue keefn ke' Deeskeje eefle menevegYetefle Dee
Jevos Mej-Hetef$ekeeb efJe<enjer HeeesolJeeb peeueer ~ ee jKeves nesefLe ~ Sefn cetefle&ke JeCe&ve ke' keS Sefn emebieces Deeueesevee keeue pee mekew ~
DeeOegefveke keeueces efceefLeueebeueevleie&le Deejes Ske Oeeve cev$e HetJeexkele peeueerke JewefMe<de eerjece efpeueevleie&le HeeFke eececes mesnes Ske cetefle& DeeefJe<ke=le Yesue Deef~ cetefle&ke Ske Yeeie
iegCeke mebieefn leguevee ke' keS osKeue pee mekew : Yeive Deef leBs Deeskej eke=le HeefjeeHej ekeeMe osye DemecYeJe ~ lelHeMeeled Yeejleere
osJeercemJeecenerveeb MeMeIej Jevoveeb eekeeefvle Jeoeveeced HegjeleJe efJeYeeieke 1921-22 meveke Jeeef<e&keer efJeJejCeerces Skej eke=le Heefjee GHeueyOe
nbmee {ecegoejeceefCeleJemeveeb meJe&oeb meHe& owJe ~ nesF ~
mcebjemeeb ceefC[leeer keveke ceefCe ievewveeiejlvewjveskew
JevosnFb mee<veeiee cekegeegieueeb eesefieveerb keeceHeeced ~~ Skej eke=le He#eces cetefle&-efueefHe (Image Insription) efLeke ~ cetefle&ke efvecve Yeeieces eeeerve
De#ejces Ske efueefHe GlkeerCe& Deef ~ Sefn efueefHeke ceeOeces cetefle&ke mecee efveOee&jCe keeue pee
GHeeg&kele efJeMues<eCemeB mHe< nesF pes efleere Oeeve cev$e DeHes#eeke=le DeeOegefveke efLeke ~ mekew ~ emlejke Ske mlecYeHej cevemeeke Ske cetefle& Keesoue Deef ~ F& cetefle& ogF Yetpee,
Sefnces ceneYeejleke De<veeie Deeefye ke' egkele Ye' iesue Deef ~ Sefnces cevemee osJeerkesB nbme{e eHeguue keceueemevee, cemleke efomemeB Yeive, oefnvee Yeeieces Ske Heg<e cetefle& efLeke pes mecYeJele:
kenue iesue Deef pes peeueer SJeb mejmJeleerke Jeenve efve ~ Sleejeleerle He_eoMe pejlkee cegefveke efLeke ~ oefnvee neLemeB sngveHej mLeeefHele Jeecee neLeke Ske cegerces meHe&-efMeMeg
Meleeyoerces yeeuee-Yee<eeke Ske keefJe efJeeoeme DeHeve keeJeevleie&le cevemeekesB peeueer keefn Deef leLee Deeskeje efvecve Yeeieces eeeerve efueefHeces GlkeerCe& Deef ..... jepee efJepee mesve ~
ke' mecyeesefOele keeueefve ~ yebieeueke jceeF HeefC[le eje jefele Oece&-Hetpee-efJeOeeveces cevemee
Jee efJe<enjerke pes mlees$e Deef leeefnmeB efJe<enjerkeBs peeueer keefn ke' mecyeesefOele keeue iesue efueefHeke eLece Dee Mes<e Yeeie efJeve< Ye' iesue Deef ~ SefnmeB Devegceeve keeue peeF pes

50/Jee[erYeefkelelejeefCeer 35/Jee[erYeefkelelejeefCee
Deef ~ FSn keejCe efLeke pes meHe&-osJeleeke DeejeOevee megmeeveeske mebieefn keeue peeF ~ Sefn Deveg<eveke DeeOeejHej Heeueve kejyeeke efveoxMeke Deef Dee Hegve: Yetefce MeeeHej Meeve
mecyevOeces keefleHee ueeske-keLee Deeslee mesnes eeefuele Deef ~ kejyeeke efveoxMeve Deef ~ eeJeCe HetefCe&ceemeB DeenCe HetefCe&cee Hee&vle eefleefove meHe& Yee
Decesefjkeve HeewjeefCekeer (Mythology of the America) ke Devleie&le ceweqkemekees (Maxico) efveJeejCeke GsMemeB meHe&ke Yeespe Jee yeefueoeve osyeeke efJeOeeveke GuuesKe Deef ~ GHeeg&kele
keJespeue keesd&ue (Quetzalcoartl) ke meHe& He#eerkesB yemeele, ceeveJe peerJeveke efvecee&lee, ee ceemeke yeereces keesvees efove Jeefleece nwyeeke keesvees Gheee veefn ~ efkevleg DeeOegefveke
meceleeke pevceoelee, eleske keueeke mebj#eke Dee Oeeleg-efJe%eeveke DevJes<ekeke Heces Jee&ceeve meeceeefpeke HeefjJesMeces F& eLee eee: efJeuegHle Ye' iesue Deef, leLeeefHe veeieHebeceerkesB
Hetpeveke HejcHeje Deef ~ F& Deeslee Jemlegle: eesueesueve (Chololan) osJeleeke Heces eefme Deveg<eveces Deeskej efkeg DeJeMes<e DeeeefHe Jele&ceeve Deef ~
efLe ~ Deesefn eceke HeewjeefCekeerke DevegmeejsB Sefn osJeleeke mJeHe HejcHejeiele HeBs MJesle ceneYeejleke veeie :
kesMeeeefole Je=, HewIe oe{er Dee megvoj Jem$emeB megmeefppele jnw peefveke mecHetCe& Mejerj keejer eeiceneYeejleere egieces veeie Dee meHe&ke megmHe< HeeLe&kee meJe&$e jef#ele jnue~ efveMees Jewefoke
jbiemeB meHee&keej cegKeewe ueeieue Dee LegLetve ueeue jbiemeB jbieue jnw ~ Dee HejJeeea meeefnleces ceneYeejleke eee: mecemeeceefeke keeueke jeveeefoces Jeleerle veeieke
Heske eeeervelece peeefle meYeces efJeMes<ele: Decesefjkeve js[ FefC[eveces meHe&kesB Delevle mecceeve mebies efJeMes<e mecHeke& veefn Yesw ~ efkevleg Skej Deefleefjkele Deesefn meceeces mejerme=Heke DeLe& veeie
Hegjmmej Dee&vee kejyeeke HejcHeje eeefuele Deef ~ Slee eeefuele keLeevegmeejsB Yetefceiele Meyoke nsleg JeJele nesFle ue mes meJe&Lee DeHeefjefele ue ~
Kepeeveeke osJelee GkeeiegDeejer (Ucaguary) ke Ske efJeMeeue meHe&ke Heces eoefMe&le keeue meJe&eLece ceneYeejleces veeie peeefle veeceke efJemle=le GuuesKe Deef ~ mecYeJele: meHe&-Hetpeveke
iesue Deef pekej cemleke nefjCe meMe wke Dee vee*efjHej meesveeke esve pekeeB ce{ue wke ~ Heces Dees meHe& efJeMes<e keesvees DeefYe%eeveOeejer ue ~ Sefn ececes Deeskeje Deesefn meHe&meB eee:
Skeje ves leB ceeBme wke Dee ves ner leLeeefHe Dees Delevle gleieefleSB Hene[ke eeserHejmeB veereeB DeefYevve Ye' mekew ~ veeie peeefleke Deeke=efle Dee eke=efleces Deee& Yee<ee-Yee<eer peeeflemeB nwyeeke
Deeefye peeF leLee Deesner ieefleSB Hegve: THej eef{ peeF ~ Sefn meHe&-osJeleeHej Deesefn eceke keejCesB F& mJeYeeJele: mJelev$e ue ~ Dees meHe&-Hetpeke ue keefn ke' keeueeces DeeskejeHej
DeefOeJeemeerkesB Det ee efve peefvekee Dees meYe Yetefceiele mecHeeoke eleerke Heces Hetpeve meHe&ke mecee eefj$e JewefMe<deke DeejesHe ke' osue iesue ~ Deeskej eke=efle meHe& meMe uewke lesB
kejwle Deeefye jnue efLe ~ Deeslee F& efJeMJeeme eeefuele Deef pes F& F&ejke eleerke efLe lesB pes JeCe&ve GHeueyOe Ye' jnue Deef, keejCe meHe& ceeefces efyeue yevee ke' yeeme kejwle Deef leBs
Oeeefce&ke efmeB Delevle mecceeefvele efLe ~ Deeskeje Heleeueke DeefOeJeemeer keefn ke' GodIeesef<ele keeue iesue Deef ~ efkevleg Deeskeje
oef#eCe HetJe& efJeefueefYeeeke efmeefjiegeevees (Shiriguanos) ke Ske DeoYegle keLeeke GuuesKe Deee&JebMe mebYetle Dee Deeskej efHelee keMeHe cegefve Dee ceee ket keefn ke' mecyeesefOele keeue
pescme peepe& espej keeueefve Deef ~ keveeke eLece jpemJeuee YesueeHej Ske ceeme Oeefj iesue Deef ~ ceneYeejleces Deeskeje Deee& kenue iesue Deef lekej efJeJeeoke efJemle=le keLee
Deeskeje vegkee ke' jKeyeeke HejcHeje Deef ~ efleere ceemeces Deesefn Iejces meeceeve GlmeJe JeefCe&le Deef ~ Sefn emebieces meb#esHe ces Slee eee& kejyeeke eeespeve Deef ~
nesF, lelHeMeeled keveekesB meYeke meesPeeB Deeveue peeF ~ le=leere ceemeces Ske ekeejBs peeot cenecegefve keMeHekesB ogF Helveer ueefLeve-ket Dees efJevelee ~ ketke ieYe&meB ecegKe veeie
efeee nesF pes meHe& Deeslee DeMe YeeeJen Heces GHeefmLele jnw ~ mecceJele: epeveve Jeemegefkeke pevce Yesueefve Dee efJeveleeke ieYe&meB ie[ Dee DeCeke ~ Jeemegefke veeie peeefleke
eefeeeke mebieefn Deeskej YeeJeveeke mecHeke& meeceeve yeele efLeke ~

8/Jee[erYeefkelelejeefCeer 21/Jee[erYeefkelelejeefCee

GefuueefKele efJepee mesve yebieeueke mesve jepeJebMeke efJepee mesve keefn ke' cevemeeke cetefle& Heces Yesw~ Deesefn efkejelekeveekesB meHe&-obMeke eeflekeej kejyeeke Deefce%eeve ueefve ~ efkevleg
mJeerkeej keeue iesue Deef ~ efkevleg Sefn cetefle&keBs cevemeeke cetefle& keefn ke' DeefYeefnle keeue DeLeJe&Jesoces ngvekeeHej leeJele Oeefj osJeerJeke DeejesHe veefn Yesue uewke ~ Dees meeOeejCe Deveee&
peee keer veefn mes peveyeeke eeespeve Deef~ Snvee efmLeefleces Ske eMve GHeefmLele nesF pes efkejelekevee meHe&-efJeodeeke mecyevOeces Deveske jeme Deueewefkeke Meeqkeleke DeefOekeeefjCeer
efJepee mesveke veece Skeje mebie mecyeefvOele Deef, keejCe Devegceeve nesF pes F& ceefvoj ngveke ueern ~ HejJeeea keeueces eefj$eiele Deueewefkekeleeke keejCesB DeeskejeHej osJeerJeke DeejesHe
He=<Hees<ekeleeces efveefce&le Yesue nes ~ ceefvojke Deve mJelev$e keesvees eIeeve osJe-cetefle& ue, Skej Yesue peeefnces keesvees DemJeeYeeefJekelee veefn ~ DeLeJe&Jesoces efJe<eveeefMeveer Ske Deej eefj$eke mebie
mlecYeHej Deveeve ueewefkeke osJe-osJeerke cetefle& GlkeerCe& Deef peeefnces cevemeeke cetefle& mee#eelkeej nesF peefveke veece ueefve Oe=leeeer ~ keefleHee efJeeveke ceevelee efve pes Oe=leeeer
Develece efLeke ~ eeeerve ceefvojke efvecee&Ceke emebieces meeOeejCe efveece efLeke ~ cevemee osJeerke Deesefn efkejele ogefnleemeB efYevve ueern ~ efkevleg Sefn emebieces efveefMele HesB efkeg veefn kenue pee
mebie efJepee mesvekesB keesvees ele#e mecyevOe veefn jnyeeke keLee eeefuele Deef ~ efkevleg Sefn mekew ~ DeLeJe&Jesoces mejmJeleer osJeerke Deveske iegCeke ceOeces Dees efJe<eveeefMeveer mesnes efLe ~
mecyevOeces Yece kejyeeke Deveske keejCe Deef pes efJepee mesveke mebie cevemee osJeerkesB ele#e meeOeveceeuee ces peeueerke pes mleJe-cev$e Deef leeefnces Ske mLeeveHej meJe& Megkeueeb
mecHeke&ke keuHevee keeue pee mekew ~ mesve jepeJebMe eje yebie osMeke Devegketueefn efnvot Oece& Megkeueesejereeb efmelejlveeueej Yetef<elee JeerCee JeeodOe mleerced ke GuuesKe Yesw leLee Deve$e
Dee efnvot Yeemkejke HegvelLeeve YesueemeB mLeeveere veevee ueewefkeke osJe-osJeer Dee HeewjeefCeke ceetj Heg DeLee&led uesKeveer nmlee mesnes kenue iesue Deef ~ peeueer osJeerke Jeenve nbme ueefve
ceee&oe ueeYe kejyeeke DeefYeOeeve osJe-iees<erke DevleYet&kele nwyeeke eeeme keeueke ~ Sefn leLee mejmJeleerke Jeenve mesner nbme efve ~ eeeerve Yeemkejces ogvet osJeerkesB eeefjYetpee Jeeueer
keejCesB lelkeeueerve egieke yeeueeke efnvot-Yeemkejces DeHetJe& Heefjefele Deveske vetleve osJe- kenue iesue Deef ~ peeueer osJeerke mleJeesHeveke meYe iegCe DeeOegefveke HeefjMeces efJeodeeke
osJeerke Heke ueeYe-eeHle keeueke peeefnces cevemee Develece efLeke ~ DeefIe<e$eer osJeer keefn ke' Hetefpelee mejmJeleer osJeerHej ueeiet nesF ~ epegJexoke egieces mebieerle-
GHeeg&kele mecemle efueefHeke eee: mecemeeceefeke keeueces JeerjYetce Debeueces Deveske cevemee-cetefle& efJeeeke meceeveefn meHe&-efJeeeke mesnes Ske DeJeMe Hee-efJeeeke Heces ieCevee nesFle ue ~
efveefce&le Yesue ~ keejCe JeerjYetce Debeueces ueeske-mebmke=efleke Oeeje meHe&-osJeerke Hetpeeke Ske Sefn keejCesB Deesefn egieces efJeeeke DeefOe<e$eer osJeer mejmJeleerke HeefjkeuHeveeke mebieefn mebieerle-
cee$e pes Deefle eeeerve eLee mes veefn, DeodeHee&vle DeJeenle HesB Deeslee cevemee-Hetpee meJee&efOeke efJeeeke eleerke JeerCeeke mebieefn mejmJeleer osJeerke neLe meHe&-efJeeeke eleerke HesB meHe& mLeeve
eeefuele Deef ~ Deesefn Debeueke eeeerve efnvot-Yeemkejke HegvelLeeve nwyeeke HeMeeled Heewves ue ~ efkevleg Jewefoke mejmJeleerke HejJeeea mebmkeejces ngvekeemeB meHe&-mebeJeske F& Deveee&
mJeYeeJele: meHe&-osJeer eIeeve efJe<ee ue ~ DebMe Heefjlekele Ye' iesue leLeeefHe ngvekeeHej Hegve: ceneeeve yeew-meceoeeke Deeee enCe ke'
keS yeeeCe-mebmkeejke JeefnYee&ieke DeefmleJe j#ee keje eenwle ue, peeueer ceeleeke
Yeejleere HegjeleeefJeke efJeYeeieke Deesefn Jeeef<e&keer efJeJejCeces Deej Ske HetCee& cevemee-cetefle&ke Je=leevle jnueeke keejCesB ngvekee peeveue iesue ~ Sefn ekeejsB cetuele: F& Ske jefnlengB peeueer Dee
Heefjee GHeueyOe nesF ~ Skeje mebie efveefMele HesB kekejes veece veefn Debefkele Deef lesB mejmJeleerkesB Ske yeew-leeefv$eke meceepe Dee oesmej Jewefoke meceepe DeJeuecyeve keeueke pes
meceeke mecyevOeces efveefMele HesB efkeg veefn kenue pee mekew ~ leKeve Sefn cetefle&ke ieve keeue eces mJelev$e Ye' iesue ~
Yebefiecee Dee HeeFkeces eeHle cevemee-cetefle& meefnlemeB DeefYevvelee osefKe ke' Skej efJeJeseve keeue
pee mekew pes F& GYee cetefle& Deefveeefle keeueke JeJeOeeveces efveefce&le Yesue ue ~ Deeueese cetefle& peeueer Dees cevemee:

36/Jee[erYeefkelelejeefCeer 49/Jee[erYeefkelelejeefCee
ngvekee meYekeBs meHe&ke mecyevOeces efkeg mebmkeejkeBs DeHevee mebieefn vesves Deeeue nesefLe ~ Slee yuewke Deefekeeke HeewjeefCekeerke DevegmeejBs oenescese (Dahomey) Oecee&vleie&le Jemleg Hetpeke
<evle mJeHe GuuesKe keeue pee mekew pes DeLeJe&Jesoces meHe&ke peeefn veece meYeke GuuesKe ueeskeefve ceenes Jee ceeDees (Mahou or Mao) kesB Ske osJeelceeke eleerke Heces Dee&vee kejwle
Yesw Deeskeje mebieefn yesefJeueesefveeeke Deveske meHe& mecetnke veeceke mebieefn meceHelee Deef~ Deeefye jnue Deef ~ Slee mesnes FvOeveg<eekeej meHe&kesB vekeeke osJeleeke Heces Hetpeve
lelHeMeele YeejleJe<e&ces eLeces-eLece eJesMe keefjleefn osMeke DeefOeJeemeerke mebmeie&ces Deeefye kejyeeke HejcHeje eeefuele Deef pes HejesHekeejer Deelceeke eleerke ceeveue peeFle efLe ~ F&
efJe[ peeefleces meHe&-Hetpeveke HejcHejemeB DevegeeefCele Ye' Skej met$eHeele keeueefve~ Deesefn vekeeke osJelee melele cesIeeefele jnwle efLe peefvekee Deesefn eceke DeefOeJeemeer ueeskeefve
mebmHeMe&ke HeuemJeHe Deefej keeueke yeereces jefele Deveeve Jewefoke mebefnlee mecetnke Heefjleesef<ele kejyeeke efveefcee Hegpeejer ueeskeefveke keLeveevegHe efYevve - efYevve ekeejke e{ewDee
GuuesKe kejye DeHeefjnee& Ye' peeF ~ e{yewle Deef ~ HeefMece Deefekeeke yengpeve peeefle meyeces Sefn meHe&-osJeleekesB Ske Je=eekeej
pes nes, Sleyee mele efLeke pes eke=le He#eces DeLeJe&Jesoke egieces meHe&ke Deveske jeme cev$e- kebieveke Heces eoefMe&le keeue peeF pes meHe&ke vee*efj Deeskej cegBnmeB meue jnw ~
mecetnke jevee Yesue pekej DevegMeerueve keeue pee mekew ~ Sefn DeeOeejHej Devegceeve keeue peesHeese Hejerve[j (Geoffrey Parrinder) ke keLeve efve, A Snake with its tail in
pee mekew pes Yeejleere Deee& meceepeces meHe&-Hetpeveke HejcHeje leodegieerve meceepeces eeHle ke' his mouth. Apparently Swallowing itself yet with no beginning or end like a
uesves ue ~ Jewefoke egieke HejJeeea egie DeLeJee yeeeCe egieces meHe&-efJeodee SJeb meHe&-Jeso ot circle and sphere is symbolic of eternity. (Geoffery Parrinder, African
Mythology). Snve keebme kebieve Deesefn eceke keueeke DeefYeesleke mebieefn oeceesnke efoJe
%eeleJe efJe<eeke GuuesKe Yeswle Deef~ Sefn DeeOeejHej Devegceeve keeue peeF pes Deee&
meceepeke Devleie&le meHe&-Hetpeve efJeefOe -Je Ye' iesue ue ~ Meeqkele ceeveJeke efvejvlejlee Dee MeeMJeleeke eleerke ceeveue peeF ~

ie=emet$e Dee meHe& : oeve Deefe[es nJes[es (Dan Ayido Hwedo) mecHetCe& efJeMJekesB meHe& meMe Je=le Heces mebIeefle
ke' keS Deeskejeces Skeelcekeleeke YeeJe eoefMe&le kejw ~ Deefekeeke HeewjeefCekeerke
ie=emet$eces ieen&mLe-efJeefOeke pes efveoxMe Deef leeefnces meHe&-Hetpeveke efJemle=le JeJenejke
DevegmeejsB meHe&-osJelee MegYe meteke nwyeeke keejCesB cenJeHetCe& ceeveue peeF ~
GuuesKe Yesw ~ meHe&-Hetpeveke ekejCeke efnmeeyemeB DeeMJeueeeve ie=emet$eces GuuesKe Deef
HeefMeceer Deefekeeces meHe&kesB ceeefj ke' Deeskej KeeuekesB Hetefpele kejyeeke HejcHeje Deef ~
pes keueMemeB melegDee yenej ke' keS ceeefke Hee$ekesB HetCe& ke' keS Deeskeje keesvees HeefJe$e
mLeeveHej ue' pee keS Heefnves HeeefLe&Je, Devlejer#e, efoJe, oMeefoked Dees Deveevee Hetpe HejveeC[es Hees (Fernando Po) ke erHe Hegppeke F&meeHHeespeveiees< (Issappo Negreesof)
meHe&-osJelee ieCekesB mJeene Sefn cev$eke Deeeve ke' keS vecemkeej keeue peeF Dee ke Ske OeejCee Deef pes efJe<eOej iengcevekesB Dees meYe DeefYeYeeJeke osJeleeke (Guardian
lelHeMeeled GHenej eoeve keeue peeF ~ DeOegveeleve meceepeces mecee YeejleJeemeer veeieHebeceer Deity) HecesB ceevelee owle Deeefye jnue efLe pes veerke-yespeee, megKe-og:Ke, jesie-yeueee

Jeleke eeeervelece He kesB DeodeeefHe Deveg<eefvele kejwle Deeefye jnue Deef ~ pevce-ce=leg meye keee&ke, eleerke Heces ceeveleeke DevegmeejBs meHe&kesB efveev$eke ceeefve ee owle
efLe ~ eleske Je<e& meceejesn HetJe&ke Deesefn KeeuekesB meeJe&peefveke mLeeveke keesvees efJeMeeue
ie=emet$eevegmeejsB eleske ie=nmLekesB Je<ee& $e+legke eeefjceeme meHeefjJeej Yetefce Meeveke efveoxMe
Je=#eke [eefjHej Deeskej vee*efj veereeB ke' keS uekeeyeeke HejcHeje Deef ~ meceejesnke
keeue iesue Deef ~ eleske ie=nmLekesB eeJeCe HetefCe&ceekesB Ske Deveg<eveke Heeueve kejyeeke
efveoxefMele keeue iesue Deef ~ lelHeMeele, DeenCe HetefCe&ceekesB eleJejesnve veeceke Ske meceeefHleke HeMeeled iele Je<e&ke veJepeele efMeMeg meYekesB Deeskej vee*efjmeB mHeMe& kejeyeeke eLee

20/Jee[erYeefkelelejeefCeer 9/Jee[erYeefkelelejeefCeer

efLe ~ veiesvveeLe yemeg Snve cetefle&ke DevegmevOeeve keeueefve pes Deesef[meeke ceetjYebpe JeerjYetce efpeueevleie&le cegjjw jsueJes msMeveke DeotjJeeea YeeoerMJej eececes DeeefJe<ke=le Yesue
efpeueevleie&le nefjnjHegj eeceevleie&le eeeerve ogie&ces mebjef#ele Deef ~ ceneeeve yeew ueeskeefve Deef ~ F& mecHetCe& cetefle& De#ele HesB Yesue Deef ~ osJeerke cemlekeHej meele e meeHe DeHeve HeCe
Sner osJeerke Dee&vee kejwle efLe ~ F& cetefle& efYetpee meeOeveceeuee ke efYetpee peeueerke cetefle& efJemleej keeves Deef, Jeecee neLeke cegerces Ske Deej meHe& Deef ~ meHe&-efveefce&le cetefle& Je=#e
efvecee&Ceke efJeefOeke DevegHe Deef~ Sefn cetefle&ke DevegHeefn Dees ceetjYebpeke Ske Deej cetefle&ke Deeeefole Ske HeeMJe& neLeces Ske menejer (veslee) oesmej HeeMJe&ces HeeFkeke cetefle&ke DevegHe
DeefmleJeke mecyevOeces GuuesKe keeueefve Deef ~ Ske Hegg<e cetefle& efLeke pes mecYeJele: pejlkeeke cetefle& efLeke ~ ueefueleemeve Yebefieceeces eHeguue
peeueer-leejeke eYeeJe HetJe& Yeejleke Yeewieesefueke meerceeke yeenj yengle otj Oeefj efJemle=le ue keceueemeveHej osJeer Deemeerve efLe Dee Mejerj Deuebkeej mecYeejmeB egkele Deef ~ Deemeveke
pekej eceeCe meHleme Meleeyoerces JeeCeYe eje jefele n<e&eefjle Dee eoMe Meleeyoerkes eLece efvecve Yeeieces Hetpeeke Ske keueMe Deef leeefnHej osJeer mLeeefHele efLe ~ F& cetefle& eeeerve yeeuee
Yeeieces jefele Ske veekeke eje peeveue pee mekew ~ JeeCeYe meHe&ke DeLe&ces peeueerke efej Yeemkej-efMeuHeke Ske GuuesKe GoenjCe efLeke ~ Sefn cetefle& mlecYeHej efkeg veefn Debefkele
JeJenej keeueefve (n<e&eefjle, efveCe&emeeiej esme, yecyew, elegLe& mebmkejCe, 1943) ~ Deef, elegle HeeLejkesB keeef ke' mecHetCe& cetefle&ke Deeke=efleke mJelev$e HesB ieefle keeue iesue
jeceev eje efueefKele veeke efLeke keewceoerefce$evevo (cegefve HegCe efJepee eje mecHeeefole pewve Deef ~ Sefn cetefle&ke ieveeoMe& meJeeMe HesB HeeFke cetefle&ke DeveggHe Deef ~ Sefn DeeOeejHej
Deelceevevo evLe ceeuee, YeeJeveiej 1917) ~ Dees pewveeeee&ke efMe<e jnefLe ~ eoMe
Devegceeve keeue peeF pes SkeeoMe Meleeyoerke efvekeJeeea keesvees meceeces Skej efvecee&Ce Yesue
Meleeyoerke eLece Yeeieces iegpejeleke keeefeeJee[ Debeueces jeceev Sefn veekeke jevee nwle ~ jepeMeenermeB Oeeleg efveefce&le Ske cevemee-cetefle& DeeefJe<ke=le Yessue Deef ~ F& cetefle& Heeue
keeueefve ~ oMe Debkeke F& veeke e=bieej jmeelceke veeke efLeke ~ HejJeeea mebmke=le veekeke jepeeke eLece Yeeieces keefn ke' Devegceeve keeue peeF peeefn mebyebOeces efveefMele HesB veefn
DeeoMe&Hej Skej jevee Yesue Deef ~ Sefn veekeevleie&le meHe&-efJe<e efveJeejCeeLe& peeueer efkeg kenue pee mekew ~ cetefle&ke ieve-Yebefiecee DevegHece Deef pes emlej efveefce&le cetefle&meB
osJeerke mece#e Deveske Fvpeeefleke cev$eeseejke keLee JeefCe&le Deef ~ Skej efvecee&Ce keewMeue DeefOekeebMe HesB met#ce Deef ~ ueefueleemeveHej efYetpee osJeer meHlemeHe&
efJeJe=le HeCeke veereeB Deemeerve Jeece Yeeieces es efMeMeg pes mecYeJele: De<veeie Deeefmlekeke vej
GHeeg&kele leLeke DeeOeejHej F& Devegceeve meeHes#e efLeke pes lelkeeueerve meceepeevleie&le peeueer He, osJeerke oefnvee neLeces HeMeeled efome Ske meHe$e Je=#eke MeeKee, mecYeJele: F& meerpe
osJeerke Hetpeve Delevle JeeHeke HesB eeefuele ue ~ keCee& jepee ueeskeefveke mecee Oeefj cevemeeke MeeKee efLeke ~ peB F& keLee mele leB cevemeeke emlej efveefce&le cetefle& mecetnke efvecee&Ce
efceefLeueebeueke meceepeces ceneeeve leeefv$eke yeew meceoeeke eYeeJe De#egCCe ue ~ DeleSJe keewMeueke Sefn efJeefMe< DeeoMe& Slee meJe&$e eeefuele ue lekeje mebieefn Skej
Deesefn meceeces efceefLeueebeueke meceepeces mesnes eeeerve meHe&-osJeer peeueerke eefle<e Delevle HeefjkeuHeveeke efJeMes<e meecebpeme veefn ~ keejCe cetefle& efvecee&Ceke Ske mJeleb$e DeeoMe&ke OeejemeB
JeeHeke HesB eeefuele ue lekej eLes< keejCe Deef ~ Devegmetle Yesue Deef ~ Sefn Oeejeke HetJe&Jeeea efkebJee HejJeeea efveefMele kejyeeke keesvees Gheee
DeLeJe&Jesoke efkejelekevee: veefn Deef ~ leKeve F& <e<er-osJeerke cetefle& nwyeeke efJeefe$elee Deef ~ keesuekeelee cetefpeeceke
HegjeJe efJeYeeieces Ske cetefle& megjef#ele Deef ~ keesuekeeleeke Yeejleere eleeieej SJeb {ekeeke
efJele Jeie&ke ceevelee efve pes ceneeeve yeew-meceoeeces Sefn meHe&-osJeerke keuHeveeLe& Jesoke eleeieej Dees jepeMeener Jejsv DevegmebOeeve meefceefleke eleeieej Deeefo mLeeveces cevemee-osJeer Dees
$e+Ceer nwyeeke eener ~ DeLeJe&Jesoces Ske meHe&-efJeodee HeejoMe&veer efkejelekeveeke GuuesKe <e<er-osJeerke Deveske jeme cetefle& mebjef#ele Deef ~

48/Jee[erYeefkelelejeefCeer 37/Jee[erYeefkelelejeefCee
Deef ~ Sefn HejcHejeke cegKe GsMe Deef pes meHe&-osJelee Deeskeje meYeke melele j#ee Skej Deefleefjkele $e=iJesoke 10.189 metkeleke veecemeB meHe&-je%eer metkele SJeb jeefe$eerke veece
kejefLe~ - GheeceefCekeeke DevegmeejsB meHe&-je%eer ef$eef<ekee, lewlejere yeeeCeke DevegmeejsB ketJebMeere
kemeveerke $e+ef<e, meHee&Le&Jeeeke Sefn He=oekeg, yemeele Meyoke eeesie $eiJesoces keefleHee mLeue
peefnvee mesvesieesefcyeee (Senegambia) ces Depeiej JebMeces GlHevve DepeiejkesB Dee efoveke Hej Yesue Deef ~ Sefn efveefcee meHe&je%eer metkeleces mHevove Jee JeekeefJe%eeveke Deeueesevee
Devleie&le osKeyeeke HejcHeje Deef leefnvee eeeerve Deefekeeke meHe&JebMeke meeF&efue (Psylee) efveleevle eeespeveere Ye' peeF ~ Skej le=leere ceC[ueke $e+ef<e efJeMJeeefce$e mete& jefMceke
mecetnces Deelce-Heefjee Sefn leLeke jnmeesodIeeve kejw pes Dees meHe&ke JebMeIej pes Deesefn Demleefveefnle mHevove eke=eflekeBs memeHe&jer, meHe&ogefnlee (453.15.16) veecemeB DeefYeefnle
JebMeces GlHevve mevleeve JeemleefJeke efLeke Jee JeCe& Mebkej ~ Deeskeje meYeke efJeMJeeme wke pes keeueefve ~ oMece ceC[ueke Ske Deej metkeleces kenue iesue Deef ~ mete& ogefnleeke efJeJeen
Je<ee& nwyeeke HetJe& Deefekeeke Deeefkeketet (Akikuyu) peeefleces meHe&-osJeleeke Hetpeeke eLee Yesueefve meesceke mebie leLee ot ueeskemeB efJe<eeo egkele Ye' keS ceveke jLe Hej eef{ ke' Heefleke ie=n
eeefuele Deef ~ Dees meYe Ske mLeueHej Skeef$ele Ye' keS veoerces pee ke' meHe&ke oMe&ve ieceve keeueefve (10.85.15) ~ meesceke mebie meHe&ke GHecee $eiJesoces Deveske mLeueHej
kejw~ oerOe& Devlejeueke HeMeele Dees meYe leCeerke efJeJeen meHe&-osJeleeke mebie kejw, For Deeeue Deef ~ Sefn emebieces Deveske efJeeveke keLeve efve pes $eiJesoces Hejes#e HesB meHe&ke
this purpose huts are built by oder of medicine men, who those meJee&efOeke GuuesKe Yesue Deef ~ $eiJesoces DeefnyetOe veeceke Ske Delevle Meeqkeleceeve
cansummate the sacrred marriage with the credulous female devotees.
(Golden Bough page 145) peerJeke Ske ogF yesj GuuesKe Yeswle Deef ~ Sefn emebieces Dejspe efJeeve ueeskeefveke cele efve
pes DeefnyetOe Ske meHe&-Heer osJe-eefjle efLeke ~ efkevleg eke=efle meHe&ke DeLe&ces Deefn Meyoke
Gejer Deem^sefueeeces Deveg[e pevepeeefleces meHe&ke Heces [euej ye[& (Dollar Bird) ke eee&
JeJenej Deej HejJeeea keeueces eejcYe Yesue ~ efkeg efJeeveke Devegceeve efve pes Jewefoke Fvke
Yesue Deef pekeje JeeleeJejCekesB efveebef$ele kejyeeke oeefeJe wke ~ Skej esscekesB [yejerces
efej Me$eg Je=$e DeLeJee Deefn keesveng Meeqkeleceeve Jeleerle meHe& Deej efkeg veefn Ye' mekew ~
jeefKe osueeHej Deeskejeces efveefMele Je<ee& kejyeeke #ecelee osKeue peeFle wke ~ peerefJele meHe&kesB
efkevleg Skej HejJeeea jevee epegJexoces meHe&ke efJemle=le GuuesKe Yesw ~ epegJexoces meHe&
Hekeef[ ke' efkeg #eCe [yejeces jeefKe FvOeveg<eke Deeke=efle DeesefnHej jeefKe osue peeF
mecHeefke&le ee yeesOeke HeefjeeHej DeJeMe ekeeMe osue iesue Deef, efkevleg eke=le-Hetpee keefn
lelHeMeeled efkegS #eCeces Je<ee& nesF ~ Deesefn eceke DeefOeJeemeerke F& ceevelee efve pes [euej
ke' keleng Deeskej DeuuesKe veefn Yesw ~ DeLeJe&Jesoces meHe& mecHeefke&le Deveske cev$e mecetnke
Je[&kesB meHe&ke mebie cew$eer-YeeJe efve Dee [eyej Deeskej JeemeYetefce wke lesB meceeevegmeejsB Je<ee&
GuuesKe Yesw ~ Sefn emebieces ot efJe<ee Devegceeve meeHes#e efLeke ~ eLecele: Deee& Yee<eer mecetn
kejyeeke #ecelee efve ~ Deem^sefueeeces Ske OeejCee eeefuele Deef pes meHe&kesB FvOeveg<e meHe&
Yeejleces eJesMe kejyeeke HetJe&efn Sefn peerJeke mebie efejHeefjefele veefn jnefLe DeLeJee Fnes Ye'
(Rainbow snake) kenue peeF ~ meHe& Jeveces efMekeejkesB efveeefv$elekeejer pevleg efLeke~ F&
mekew pes peeefn osMemeB Dees meYe YeejleJe<e&ces eJesMe keeueefve Deesefn osMeke DeefOeJeemeer meYe
meHe& ieYe&Jeleer ceefnueeke efveefcee Deefve<keejer nesF ~
Sefn peerJemeB lesvee Ye' keS Heefjefele veefn jnefLe~ Sefn DeeOeejHej Devegceeve keje He[w pes Dees
Deeej uewC[ erHeces cesef[vee efpeueeces meHe& eewece pevepeeefleke efJeMJeeme efve pes meHe& YetkecHeke meYe keesvees Meerle eOeeve osMe Ye' keS Slee eJesMe keeves neseleen pekeje Skeefn yesj
osJelee (Marruni) ngvekee meYeke Deeefo Heg<e efLe ~ mJeYeeJele: Dees (Marruni) meHe&ke Hetpeve DemJeerkeej kejye DemecYeJe ~ efleerele: Deejes osKeue pee mekew pes Deee& ueeskeefve peeefn
kejwle efLe ~ ceeie&ke DevegmejCe ke' keS YeejleJe<e&ces eJesMe keeueefve Deesefn ceeie&ke ceOeke Debeueces

10/Jee[erYeefkelelejeefCeer 19/Jee[erYeefkelelejeefCee

Deveeve DeeoMe&Hej ieefle cevemee-cetefle& yebieeue Dee Deeskej HeeMJe&Jeee&r eosMeces mesnes peeueer-leeje:
DeeefJe<ke=le Yesue Deef ~ Deesefnces neLeerHej Deemeerve Ske cevemee-cetefle& GuuesKeveere Deef ~ F& HetJe& Yeejleke ceneeeve leeefv$eke yeew-meceoeeces peeueer-leeje veeceke Ske osJeerke
cetefle& Deemeececes eeHle Yesue Deef ~ Deemeececes Jeve-neLeerHej meHe&ke GHeJe DeefOeke Deef ~ DeefmleJeke mebIeeve eeHle Yesue Deef ~ ceneeeve yeew ueeskeefveke celeevegmeej peeueer osJeer
Sefn keejCesB efkebJee neLeerke Ske veece veeie (HetJeexkele Ske cevemee Oeeveces cevemee osJeerkesB veeiesvw: Delevle eeeerve efLe pesvee efke YeieJeeve yeg DeHeve eOeeve efMe<e DeevevokesB Sefn osJeerke
ke=le Mes<e jece: keefn ke' ) GefuueefKele Deef ~ SefnmeB cevemee-osJeerkesB iepeemeerve keeue iesue
Hetpeveke ieesHeve-cev$eke efMe#ee osves ueefLeve pekej GuuesKe leeefv$eke evLeeefoces GHeueyOe
Deef ~ F& cetefle& {ekeeke eleeieejces mebjef#ele Deef ~ SefnmeB Deefleefjkele Gej yeces efMeMegkesB nesF~ Sefn DeeOeejHej Devegceeve keeue peeF pes Delevle eeeerve keeueke HetJe&efnmeB Yeejleere
keesje uesves Ske ekeejke cevemee-cetefle& Dee Deesef[meeke ceetjYebpe efpeueeces DeeefJe<ke=le Yesue yeew meceepeevleie&le peeueer osJeerke Hetpeveke HejcHeje eeefuele ue ~ yeew-leeefv$eke-
Deef ~ efkevleg efMeMegkesB keesjeces vesves pes cetefle& mecetnkesB cevemee osJeerke keefn ke' keees-keees meeOeveeke met$e evLe meeOeveceeuee ces peeueer osJeerke Hetpeveke ekejCe SJeb ngveke cev$eke
GuuesKe keeueefve Deef pes Deeskej eke=le cevemee-cetefle& veefn efLeke, elegle Dees <e<er-osJeerke emebieces efJemle=le GuuesKe GHeueyOe Deef ~ Sefn mecemle efJe<eeHej efJele Jeie& efJeeej keeueefve
cetefle& efLeke ~ eeeerve Yeemkejces <e<er-osJeer Dee cevemee-osJeer Ske ueern ~ Jee&ceeve meceeces leLee Sefn efve<ke<e&Hej Deeueen pes peeueerke mebie efceefLeueeke meHe&-osJeer cevemee kee efJe<enjerke
HeefMece yeces cevemeeleuee Dees <e<erleueeke DeefYevve mLeeve Deef ~ mebie meeMe Deef ~ ngvekee meYeke Devegceeve efve pes eejcYeces leB veefn, efkevleg HeMeeled pee ke'
cewceve efmebn efpeueeke ef$eMeeuee Leeveevleie&le jmegueHegj eececes Oeeleg-efveefce&le Ske cevemee-cetefle& peeueer osJeerke mebieefn cevemee Jee efJe<enjerkesB ceewefueke mecHeke& Yesueefve ~
DeeefJe<ke=le Yesue Deef ~ cetefle& Ske neLe TBe Deef ~ Skej GuuesKeveere JewefMe<de Deef pes meeOeveceeuee ces eeefj ekeejke meeIeveeke GuuesKe Yesw ~ eLece ogF ekeejke meeOevee-cev$eces
Ske HeeMJe&ke GOJe&Yeeieces ieCesMe Dee efvecve Yeeieces Ske veeefieve SJeb DeHej HeeMJe&ces GOJe& Yeeieces osJeerke pes Heefjee Deef peeefnmeB mHe< nesF pes peeueer meJe& Megkeuee, elegceg&pee, Ske cegKeer
keeefle&ke Dees efvecve Yeeieces Ske veeefieveke cetefle& efLeke~ osJeerke ceeLeHej meele meHe&ke HeCe Mege meHe&-efJeYetef<elee Dee JeerCeeHeeefCe keesve eeCeerke THej ngveke Deemeve mebmLeeefHele, ognt neLeces
efJemleeefjle Deef leee keesjeces efmLele efMeMegkesB Deeefmleke menpeefn yegPeue peeF ~ osJeerke meHe& Dee THej nmlemeB DeYee cege ~ efleere meeOeve-cev$eces osJeerke pes Heefjee Deef lekej
mkevOeke THej efome ogF meerpe cevemee Je=#eke MeeKee Deef ~ F& cetefle&ke Develece JewefMe<de DeveskeebMe eLeceefnke DevegHe efLeke leLee Sefn osJeerkesB ef$eMetue ceetj Heg (mecceJele:
efLeke ~ ueerueemeve Yebefieceeces osJeer yewmeue efLe ~ ngveke ejCeke veereBe keesveeces keueMe efkebJee uesKeveer) Dee meHe&-nmle SJeb GHeefJe< nmle eje DeYee oe$eer efLekeern ~
osJeerke keesvees Snve Jeenve veefn Deef ~ F& pejlkeeke cetefle& mesnes veefn efLeke ~ cetefle&ke
ieveeke=efle DevegHece Deef ~ Sefn DeeoMe&ke cetefle& yebieueeosMeke keesvees Debeueces veefn Deef ~ meeOeveceeuee ces eodeefHe peeueer osJeerke Ske Deej Heefjee Yesw pes meJe&Lee mJelev$e Deef
HeewjeefCeke efnvotOece&ke eYeeJeJeMe Deveeve osJeerke cetefle& Skeje mebieefn egkele Yesue mes leLeeefHe Deeskej cetue eke=efleces keesvees HeeLe&kee veefn Deef~ F& ef$ecegKeer Dees <e<Yegpee Jeeueer
kenefvenejke keceer veefn ~ F& cetefle& mecYeJele : SkeeoMe Meleeyoerke efveefce&le yegPevee peeF ~ JeefCe&le efLe ~ Sefnces HeerleJeCee& leLee meHe&ke efJemle=le HeCeke veereeB Deemeerve, leervet oefnvee neLeces
GHeeg&kele cetefle& mecetnke DeeefJe<keejke HeuemJeHe Deveske efJe<eeke emebieces Ske ekeejke Ke[die Jee Dee JeeCe leLee leervet yeecee neLeces HeeMe veerueeslHeue SJeb Ieveg<e IeeefjCeer osJeer
efmLej efmeevle GHeefmLele nesFle Deef ~ Sefn DeeOeejHej efJeled meceepeke ceevelee efve pes meJee&uebkeej Yetef<elee Dee GppeJeue kegceejer ue#eCeeeevlee efLe ~ ceneeeve yeew leeefv$eke
ueeskeefve Sefn osJeerke Devegeeeer Ye' keS peeueer osJeerke Snves efvecee&Ce keje ke' Hetpeve kejwle

38/Jee[erYeefkelelejeefCeer 47/Jee[erYeefkelelejeefCee
egieke Demeefceee Yeemkee&ces meHe&-Hetpeveke efkeg-efkeg efveoMe&ve GHeueyOe nesFle Deef ~ efyeefMe MeemeveOeerve efveFefieefveke HeefMece Debeueces Ske peveiees<erces eeefuele Deef pes meHe&kesB
cebieesueere peeefle mesnes DeHes#eeke=le HejJeeea keeueces Gej HetJe& ceeie&meB eJesMe keeueke ~ ceejueeHej Deesefn meHe&ke mecemle HeefjJeej Deeeeceke Ye' peeF ~
efJeefvve YeeJemeB Deeskeje meYeke Ske ogF peeefleke yeereces meHe&-Hetpeveke eOeevelee veefn eeHle Yeejleere HeewjeefCekeerke DevegmeejsB veeie Ske Devewefleneefmeke peeefleke meHe& efLeke pes Delevle
ke' mekeue ~ efveefeer keefn ke' Heefjefele Yeejleke eeeervelece peeefleke ueeskeke mebKee Meeqkeleceeve, Kelejveeke Ske meeceeve meHe& meMe efLeke ~ efkevleg mecee-meceeHej F& Delevle
Jee&ceeve meceeces Sleske kece Ye' iesue Deef pes Deeskeje meYeke Oece& efJeMJeemeke Devleie&le efJemceekeejer Dee HeefjefmLeefle yemeeled ceeveJe Heces mesnes HeefjJeefe&le Ye' peeF ~ veeiekesB
eeeervelece keesvees JewefMe<deke efveoMe&veke DevegmebOeeve kejye mesnes Delevle ke<meeOe efLeke ~ meHe&jepeke Heces GodOeesef<ele ke' keS Deeskeje le#eke kenue peeF ~ F& Yetefceiele jepeke
efJeMes<ele: Je=nej Yeejleere efJeeve ueeskeefveke yeereces Skej meYeke DeJeoeve Delevle veieCe eceke-ocekeke jepee HeBs Heefjefele Deef ~ efkeg jepeMeener HeefjJeej DeHeveekesB veeieke
Deef ~ efkevleg efJe[ peeefle ueeskeefveke JebMeIej DeodeeefHe ceOe Yeejle Dee oef#eCe Yeejleke JebMepe keefn meb%eeefele keeueefve ~ oef#eCe Yeejleces veeiekesB meiegefveeeB meHe&ke Heces Hetpee-
efJeefYevve Debeueces yemeue Deef Deeskeje meYeke yeere meHe&-Hetpeveke HejcHeje meJee&efOeke Dee&veeke eLee DeeeefHe eeefuele Deef ~ F& kenye Delegefkele veefn nwle pes DeeOegefveke Heefjes#eces
eeefuele Deef ~ DeleSJe SefnmeB Devegceeve keeue pee mekew pes meHe&-Hetpeve efJe[ mebmke=efleke F& DeeOeeeflceke Meeqkeleke eleerke HesB Hetefpele nesFle efLe ~ meeOeejCele: efvepeer mecHeefeke
Ske efJeefMe< Debie efLeke pekej JeeHeke eYeeJeke HeuemJeHe HejJeeea keeueces Deee& meceepeces eLeevegmeejsB Skej Jeeme Yetefce DejCe Deef pelee Dees Je=#eke veereeB efveJeeme kejw leLee
mesnes Skeje DeHeve meYeleeke yeereces yengueebMe enCe kejyeeke uesue esefjle Yesue nes ~ Deee&- mJelev$elee HetJe&ke efve<kebke Ye' keS YeceCe kejw ~ F& Deeye efkebJeovleer yeefve iesue Deef pes
meceleeke eeeervelece efveoMe&ve meye pes GHeueyOe Ye' jnue Deef leeefnces meHe&-Hetpeveke Sseflee meHe&ke mJelev$eJeeme Yetefce Deejef#ele Deef lesB Dees ceeveJeke nsleg Deefve<keejer veefn ~
mebkesle veefn Yesw ~ efkevleg Deee& peeefleke Deeieceveke HeuemJeHe Deefveeefle keeue Oeefj
JeJeOeeveces jefele meeefnefleke efveoMe&veces meHe&-Hetpeveke JeeHeke HeefjeeHej ekeeMe osue iesue HeewjeefCekeerke DevegmeejsB veeieke Helveer veeefieve kenue peeF pes eoekeoe meebOeeefleke SJeb
Deef ~ Sefn DeeOeejHej Devegceeve keeue pee mekew pes Deee& ueeskeefve YeejleJe<e&ces eJesMe ke' DeeMee&peveke SJeb efJemceekeejer mJeHe eoefMe&le kejw, efkevleg Snve HeefjefmLeefle DeHeJeeo
keS Deefveeefle keeueke yeereces efJe[ ueeskeefveke mebmHeMe&ces Deeefye Deeskej efveke mecHeefke&le HesB nesF ~ egie-efJeOeeeke efJe<Ceg Skejs $eeeeces #eerj meeiejces efJeeeceeefele jnwle efLe ~
Ye' keS meHe&-Hetpeveke vetleve mebmkeejke oer#ee enCe keeueefve ~ Mes<e veeie DeeseDeesve efve Dee Dees DeHeve meelees HeeCekesB efJemle=le ke' keS ngvekee eee eoeve
kejwle efve ~ Skeje mebieefn Fnes ceevelee Deef pes Sefn mejerme=HekesB Deveske efJemcee keejer
Jewefoke meeefnle Dees meHe& : Meeqkele wke Dee leLe efLeke pes F& Gceeej Yeejleere HeewjeefCekeerkesB DeleefOeke eYeeefJele
eeeervelece Jewefoke meeefnle DeLee&led $eiJesoces meHe&ke DeJeMe GuuesKe Yesw, efkevleg meHe&- keeueke Deef ~
Hetpeveke keesvees GuuesKe veefn ~ $eiJesoke oMece ceC[ueces oceveeceeve $e+ef<e eje jefele Ske efJeMJe ceveer<eeke Decetue Oejesnj ueeske meeefnleevleie&le ueeske ieerleeefocesB meHe&-osJeleemeB
metkeleces meHe& Meyoke GuuesKe Yesw ; mecyeefvOele efJeefJeOe Heke ueeskeeKeeveHejke ieerle ceeveJeke meeceeefpeke peerJeveke DeefJeYeepe
eb les ke=<Ce: Mekegve Delegleeso efHeHeerue: meHe&Gle Jee MJeeHeo: Debie efLeke ~ Snve ieerleeefo meYe efJe<enejer Jee veeie Jee meHe&meB mecyeefvOele Deef pes efJeMJe
($eiJeso 10.16.6) ceveer<eeke GHeueefyOe efLeke ~ efJeMes<ele: efceefLeueebeueces Skej mebKee meJee&efOeke Deef pekej

18/Jee[erYeefkelelejeefCeer 11/Jee[erYeefkelelejeefCee

Hetpeveke eeueveke MegceejcYe Yesue ~ meHe&ke DeefOe<elee keesvees vejeke=le osJelee efkebJee osJeerke yebieeueces SkeeoMe Meleeyoerke HettJe&efn cevemee Hetpeeke eeueve meceepeces eefle<e eeHle keeves
HeefjkeuHevee Deej HejJeeea keeueerve efLeke ~ HeewjeefCeke egieces peKeve Jewefoke vewmeefie&ke osJelee ue, keejCe Sefn meceeke GHeueyOe Yeemkejces cevemeeke cetefle& ieveke Ske efJeMes<e DeeoMe&
ieCe vej-veejerke ele#e cetefle&ke He enCe kejye eejcYe keeueefve leKeve Deee&-meceepemeB mJeerke=le Ye' iesue ue ~ Sefn eceke Meemeke ueeskeefveke DeeosMemeB osJe-ceefvojces mlegefle ieeve
Jeefncet&le Ye' keS HeMeg-osJeleeieCeke DevegkejCeHej messnes veevee Heke efJeefe$e osJe-osJeerke He Hee&vleces cevemee osJeerke cetefle&ke GlKeveve Yesue Deef ~
enCe kejyeeke HejcHeje eejcYe Yesue ~ efmeef efJeveeeke ieCesMe lekej eke=< GoenjCe efLe ~ SkeeoMe Meleeyoerke GHeueyOe yeeuee Yeemkejces cevemee-cetefle&ke JeeHeke DeefmleJe peeveue
HeewjeefCeke egieces osJeleeke vej-veejer Deeke=efleke cetefle& ieve ke' keS peKeve osJeee&vee eIeeve pee mekew pes meceepeces Sefn osJeerke jerefle cele DeeefOeHele mLeeefHele Ye' iesue ue ~ Sefn keejCesB
Debie yeveyeeke eMve Gue leKeve Deveee& osJelee mecetn mesnes GHeeg&kele DeeoMe&ke eYeeJemeB cegkele mebmke=le HegjeCeeefoces ngveke ceefncee Dee keerefle&ke eeespeveerelee osKeyeecesB Deyew ~
veefn Ye' Heewueefve ~ Skejs HeuemJeHe meHe&-cetefle&ke HeefjJeles vejeke=le osJelee Dees meHe&ke
DeefIe<e$eer veejer-Hee-osJeerke HeefjkeuHevee keeue iesue ~ Deesner meceemeB meHe&-cetefle&ke keees-keees pewve osJeer HeeeJeleerkesB cevemee-osJeerke mebie DeefYevve Ieesef<ele keeueefve ~ yeeuee
yeoueeces meHe&-osJeerke cetefle&-Hetefpele nesFle Deeefye jnue Deef~ Yeejleke keesvees DebeuemeB eke=le osMeces cevemeeke Ske veece HeodceeJeleer mesnes kenue peeF ~ SefnmeB Devegceeve nesF pes
meHe&-cetefle&-Hetpeveke eeeervelee Oeeje DeodeeefHe Jee&ceeve Deef ~ oeef#eCeele Debeueces DeodeeefHe HeeeJeleerke Sseflee Oeeje Deeeue pes keeueeces cevemeeke mebie efceefue iesue ~ Deeskeje mebieefn
meHe&- cetefle&ke eeueve Yeejleke Deve Debeueke DeHes#eeke=le DeefOeke eeefuele Deef ~ keeueeces ceneYeejlemeB pejlkeeke keLee Sefnces meefcceefuele Ye' iesue ~
elegLe& Meleeyoerces efceefLeuee Deee&-meeceepe-cegkele jefnlengB Deee&-Oece& Dee Deee&-mebmke=efleke yeeuee-meeefnleke DeOeslee ueeskeefveke ceevelee efve pes cevemee Hetpeeke Goe yebieeueces Yesue
eYeeJe Sefn #es$eHej DeJeMe He[uewke, efkevleg keKevengB Dees mego={ HeBs eefleef<le veefn Ye' leLee Deeskej efJemleej yebieeueke efvekeJeleea eosMe efyenejces Yesuewke ~ Sefn celeeceleke
mekeue ~ HeefMece Yeejleces Deee& ieCeke DeeeceCeke HeuemJeHe Hejeefpele eefJe[ ieCe meceLe&veces ngvekee meYeke keLeve efve pes cevemee-cebieueke eleske GuuesKeveere keefJe ueeskeefve
meJe&eLece iebieeke ogvet leerj Oe' kes HetJe& efoMeeces Deemej Yesueen ~ keejCe leKevengB oeef#eCeeleces Skej GlHeefe mLeue je{ DebeuekesB GodIeesef<ele keeueefve ~ Sefn emebieces HetJe& yebieke cevemee-
efveefJe[ DejCe ue lekej eceeCe jeceeeCe keLeevleie&le JeefCe&le Deef ~ efceefLeuee mesnes Gej ceueke Develece es< keefJe veejeeCe osJeke efvecve Hebeqkeleke DeJeueeskeve keeue pee mekew :
Yeejleces eefJe[ ueeskeefveke nsleg meJe&es< Deeee mLeue yeveue ~ Slee Deveske efove Oeefj HetJe& Heg<e ceesj Deefle Megceefle ~
efveHeJe YeeJeW jefn ke' ceneYeejle Jee Deee&Yetefce Ye' keS DeHeve mebmkeejke Heeueve keeueefve je{ leeefpeee yeesj eeces yemeefle ~~
lekej eYeeJe efceefLeueebeueke meceepeces DeodeeefHe kele&ceeve Deef ~ meHe&-Hetpeve lekej Develece Jee&ceeve JeerjYetce efpeueevleie&le je{ces meJee&efOeke cevemee-Hetpeveke eeueve Deef ~ Sefn
GoenjCe efLeke ~ efJe[ mecetn HetJe& Yeejleces Deeefye ke' cebieesue peeefleke mebie efceefele Ye' iesue efpeueeke eee: Snve keesvees ieece veefn Deef pelee ngveke Ske efkebJee SkeeefOeke ceefvoj veefn
pekej HeefjCeece Yesue pes Gej Yeejleke yeere mebmke=efleke Deeoeve-eoeve eejcYe Yesuewke ~ Deef ~ Deesefn meYe ceefvojces efvecve peeefleke ueeske cevemee-Hetpeveke Deveg<eve kejwle Deef ~
cebieesue peeefleke meceerHe jefnlengB Sefn #es$eces Deeiece Dees lev$eMeem$eke eeej-emeej Yesuewke ~ oMenje, eeJeCe-mebeeefvle, Yee-mebeeefvle Dee veeieHebeceerke efove efJeMes<e meceejesn HetJe&ke
lelHeMeeled efnvot Dees yeew -Oece&ces Dees meYe DevleYet&kele Ye' iesue ~ Hetpeveke Deeeespeve keeue peeF ~

46/Jee[erYeefkelelejeefCeer 39/Jee[erYeefkelelejeefCee
ieeeve eeJeCe ceemeces ceOegeeJeCeer JelekeLeevleie&le keeue iesue Deef, peeefnces osJeleemeB HejcHejeke mebkesle Yesw ~ efveefo&< efoveces meHe&kesB Keeode enCe kejyeeke efveefcee Hegpeejer
Devegvee-efJevee ke' keS DeKeC[ meewYeeieke nsleg Dee&vee keeue peeF~ [e. mej peepe& ueeskeefve meHe&ke Jeeme mLeue efJeMes<ele: efyeue Jee Hene[ Jee pebieue pee ke' cev$e eje Deeskej
Deyeence efeeme&ve (1851-1941) (An introduction to the Maithili Language of Deeeve ke' Hetpeve kejwle efLe ~ oeef#eCeeleke efJeMes<ele: keesvees-keesvees Debeue ces Jee keesvees-
North Bihar Containing Grammer Chrestomeithy and Vocabulary) (1881- keesvees cebefojces peerefJele meHe&kesB Heesmeue peeFle ue pekeje eefleefove Hetpeve keeue peeFle
82) ces Snve ieerle meYeke emlegle keeves efLe~ Sefn ieerle meYeces esceeefuebieveke JeCe&ve mHe< uewke ~ ietemet$eces veeieHebeceer Hetpeveke efJeOeeve efveefo&< Deef peeefnces peerefJele meHe&-Hetpeveke
Deef ~ Sefn ieerle meYeke DeOeevemeB DeJeyeesOe nesF pes veeie Dee meHe&ke eefle HetCe& Yeeqkele-YeeJe Deefleefjkele Deej efkeg veefn kenue pee mekew ~ YeejleJe<e&ces eee: meJe&$e, efJeMes<ele:
eoefMe&le keeue iesue Deef ~ efJe<enjer DeHeve HeeBees yeefnefveke eleerke HesB JeefCe&le Deef Dee efceefLeueebeueces Jeemleg-meHe& keefn ke' Heefjefele Ske peeefleke ie=nmJeeceer meHe&keBs ie=nmLe Hejce
veeieke DeLe& Heg<e meHe&kesB mecyeesefOele kejw ~ eeke mebieefn Hetpee kejwle Deeefye jnue Deef ~ DeodeeefHe efceefLeueeebue Dee yebieeue Jee Deve$eng
Yeejleere HeewjeefCekeerke DevegmeejsB meHe&kesB osJelee Heces ceeveue peeF ~ kesjesefueeve Yeejleereke ce=le iengceve meeHekesB yeeeCeesefele mebmkeej HetCe& Devleesef<ke JeJemLeeke HejcHeje Deef~
mece#e DejCeeejer peB keoeefeles meesPeeBces Deeefye peeF leB Deeskeje mebie keesvees ekeejke GHeeg&kele mecemle efveoxMeke Devleie&le DeodeeefHe peerefJele meHe&-Hetpeveke HejcHeje Sefn osMeces
s[e[ veefn keeue peeF, elegle Deeskeje DeHeve ievleJe efome peeyeeke ceeie&kesB eMemle DeJeenle HeBs eue Deeefye jnue Deef ~
ke' osue peeF~ Deesefn mecegoeeces F& ceevelee eeefuele Deef pes, peB keoeefele Deeskeje ceeefj meHe&-Hetpeve Dee Yeejleke DeeefoJeemeer :
osue peeele leB Dees efveefMele HesB yeoueeces Deeskej Yeee Jee efce$e kee keesvees mecyevOeerkesB obMeke
ke' Deeskej eeCeke njCe ke' uesle ~ mescesveesues Yeejleereke efJeMJeeme efve pes Snve meHe&ke Ske Yeejleces meHe& Hetpeveke HejcHejeke MegYeejcYe keesve peeefleke yeereces eLeces-eLece GodYetle Yesue
epeeefle efLeke pekeje Yeebkej meHe& (Rattle Snake) kenue peeF pes DeHeve meceiees$eerkesB leeefn mecyevOeces efveefMele HesB efkeg veefn kenue pee mekew ~ leLeeefHe keefleHee Ssefleneefmeke
Sefn eefleMeesOeke yeouee uesyeeke esjCee DeHeve ce=letHejevle ow ~ ejkeeskeerke mece#e peKeve F& eceeCe GHeueyOe Ye' jnue Deef peeefn DeeOeejHej F& ue#e keeue pee mekew pes eLecele:
Yeebkej meHe& Deeefye peeF leB Deeskeje meHe&-JebMeke jepee ceeefve leovegHe mecceeve keeue meewleej, Gje@Je, cegC[e, MeJej eeses Deem^sefueece Jee Deeefo Dem$eeue keefn ke', Heefjefele pes
peeF~ peB keoeefele keees ejkeeskeer Sefn epeeefleke meHe&kesB OeesKengBmeB ceeefj ow leB meHe&ke Deeefoce Yeejleere peeefle mecetn efLeke pes ceOe-HetJe& Yeejleces DeodeeefHe efveJeeme kejwle Deef
mece#e mJeeb Jee Hegjesefnleke eje #ecee eeeveeLe& Ske efveefMele efveeceevegmeej GHeefmLele Ye' lekeje yeereces meHe&-Hetpeveke keesvees efJeMes<e efveoMe&ve veefn Yesw ~ DeefOekeebMe HesB meHe& Deeskeje
keS #eceeeeLeea nesF ~ meYeke Ye#e jnuewke leLee Deeskeje meYeces Skeje eefle keesvees ekeejke eeYeeJeke yeesOe veefn
Yesuewke ~ GHeeg&kele mecemle peeefle Yeejleces mecYeJele: yeenjmeB Deeeue ~ DeleSJe Deeskeje
Yeejleces meHe&-Hetpeveke GodYeeJevee : meYeke yeereces keesvees efove meHe&-Hetpeveke HejcHejeke eeueve veefn Yesuewke ~ Yeejleere cebieesueere
Jewefoke keeueke eejcYeefnmeB ceneYeejle efkebJee yeew-meeefnleke DeJeefOe Oeefj meHe&kegueke peeefle mecetnke Keemeer peeefleces meHe&-osJeleeke efJeMes<e eYeeJe osKeue peeF ~ eodeefHe Deeskeje
DeefOe<e$eer keesvees efJeMes<e m$eer-osJelee efkebJee keesveng eOeeve meHe&Ceer eefj$eke keleng GuuesKe veefn meYeces vej yeefueke eLee DeodeeefHe eeefuele Deef peeefnces meJe&meeOeejCeke efJeMJeeme wke ~
Yew ~ eLeces-eLece ceneYeejleces veeie jepe Jeemegefkeke Yeefieveer pejlkeeke GuuesKeke mebieefn Skeje esef[ ke' Deemeeceke yees[es efcemeefceue eYe=efle peeefleke Deefnyeg&vOe Debeueces ceOe

12/Jee[erYeefkelelejeefCeer 17/Jee[erYeefkelelejeefCee

JeerjYetce efpeueeke mebueive oef#eCe Je&ceeve efpeueeces ecHeeveiej Ske eece efLeke pes veoerke Sefn keee&meB Yetefce mekekele Ye' peeFle wke peeefnHej Deeskej eese meYeke Heoefevn veefn He[wle
leHej DeJeefmLele efLeke pekej veece efyenguee wke ~ efyenguee veoerke leHej Ske ceefvoj Deef ~ ue ~ sJee (Tewa) ces kewkeme oeoer Ske oesmejekesB ieerle-ieeeveke mebie osue peeFle Deef ~
Sefn emebieces Ske peveegefle Deef pes efyenguee veoerke Oeej o' keS efJe<enjer, veeieHebeceerces peB keoeefele Deeskeje neLemeB F& Keefme He[wle ue leB Deeskeje Dees meYe ogYee&ie HetCe& ceevewle
efJe<enjer-Hetpeeke efove SKevees ieeceke JeOet ueeskeefve MJemegjke Iejces veefn jnw, emlegle Dees Deef~ F& ee$ee Ske Je=eke eeYeeie leerve yesj kejyeeke eLee Deef, peeefnces Dees mJele:
DeHeve vewnj eue peeFle Deef ~ ecHeeieeceke JeOet ueeskeefve efyengueeke keLeeke mcejCe ke' keS eceMe: es Ye' peeFle ue Dee eeefjce yesj Dees mJele: efJeuegHle Ye'DeHeve ueeskeke yeere eue
ecHeeveiejke Heefjleeie ke' ow ~ vewnj pee ke' Dees meye GHeJeeme kejw Dee efJe<enjerkesB Hetpee peeFle ue~ peKeve ueeske Deeskeje osKee peeFle ue leKeve Dees eLeemLeeveHej Deve efove
kejwle Deef ~ (leejeMebkej JevoesHeeOeee, veeefieveer keveej keeefnveer, He=< 253) DeodeeefHe pekeeB DeefYeveJe vetleve-mJeHe OeejCe keeves jnwle ue~
eefleJe<e& Deesefn DeJemejHej efJeje cesuee ueiewle Deef ~ cesueeces ee YeeiemeB ueeske Skeef$ele eleske nesHeer neGmeke keesvees keesveces kewkemeke Ske gke[er jKeyeeke eLee Deef peeefnmeB
nesF ~ F& peveegefle Sleske JeeHeke Ye' iesue Deef pes Skej eke=le Ssefleneefmeke leLe keefn ke' Iejke vesDees cepeietle nesF ~ Snve ueeske eeefuele efJeMJeeme wke ~ Skeescee (Acama) ces
enCe keeue peeFle Deef ~ Heg<e ueeskeefve eje JeJenej keeue peeF peeefnmes Heg<eJeces efJekeeme nesF: eLee The
eeeerve yeeuee-Yeemkejces JeerjYetcemeB Deveske cevemee-cetefle& DeeefJe<ke=le Yesue Deef pekej cactus is of special religious significance among Pueblo Amercian Indians.
It is one of the plants that give of them selves to the people. The Zuni
HeuemJeHe Deesefneceke mecemle ueewefkeke mebmkeejces cevemee-osJeerke JeeHeke eYeeJe osKeue Cactus Society is a war society functioning also for the control of game and
the curing of wounds; it approcaches the cactus with a special beaded
peeF ~ Sefn mecemle keejCesB yeeuee-meeefnleke DeIeslee ueeskeefveke ceevelee efve pes prayer feather. In the rituals whipping of chiefs being installed, the cactus
cevemee-ceue-keLeeces JeerjYetce efpeueeke Meer<e&mLe mLeeve Deef Dee Deesefn ecemeB Deeskej socities of zuni and Jamez both use cacti. This gives those who are whipped
great power and luck in hunting and gambling. Members of the Hans cactus
efJemleej Yesuewke ~ ngvekee meYeke keLeve efve pes osJeerke Hetpeeke eLece eeej SJeb cenelce society also whipped each other with cacti to induce bravery and
endurance, and to make the ground freeze so that their warriors would
efJemleejke keejCesB keeJekeej ueeskeefve meceeevegHe Sefn Hetpeeke eejcYe veJeced Meleeyoer leave no tracks. At Tewa cactus Grand-Mother is passed from hand to hand
megefveefMele kejwle efLe ~ ngvekee meYeke Devegceeve efve pes mesve jepeJebMeke eefle<eke mebieefn- with song within the winter Kiva. If she is dropped it pretends had luck.
During this journey thrice round the circle she becomes smaller and
mebie efnvot-Oece&ke DeYeglLeeveke mecee yeew-osJelee-osJeerieCe peKeve vetleve Heefjee eeHle smaller and in the fourth round she finally vanishes and has returned to her
own people. When people go to look there she is growing in her own place
kejye eejcYe keeueefve leKeve yeew-peeueer leeje yebieeueces cevemee veeces efJeKeele Yesueern ~ F& as fresh as ever.
SkeeoMe Meleeyoerke yeele efLeke ~ Sefn DeeOeejHej Devegceeve keeue pee mekew pes eoMe
Pieces of cactus are put in the corners of each Hopi House. to give the
Meleeyoerces osJeerke cenelce meteke mebmke=le HegjeCeces DeeKeeve mecetn jefele Yesue leLee HejJeeea houses roots. At Acoma during certain kachina activities men rule
themselves against the cactus (carried by other) to attain manliness.
DeLee&led $eeesoMe Meleeyoerces yeeuee-ceue-keeJe eefleef<le Yesue ~ (Dictionary of folklores Mythology and Legends. Edited Maria Leah,
Newyork, 1949 Page 178).
m$eer -osJeleeke HeefjkeuHevee :
ele#e HesB Je=#eke yeereces meHe&-Hetpeveke HejcHejeke HeMeeled emlej-efveefce&le cetefle&Hej meHe&-
Yeejleere Deee& meceepeces m$eer-osJeleeke keesvees efJeMes<e mLeeve veefn uewke ~ ceesnve-pees-o[es

40/Jee[erYeefkelelejeefCeer 45/Jee[erYeefkelelejeefCee
Slee Deveske efJeefYevve peeefleke meHe&ke Heefjee Yesw pes efJeMJeces Deveeve keleng veefn Deeskej efJemle=le Heefjee GHeueyOe nesF, efkevleg ngvekeeHej keesvees ekeejsB osJeJeke DeejesHe
GHeueyOe nesF ~ Sefn keejCesB keleeske efJeeveke keLeve efve pes Deeefoce egieefnmeB meHe& Sefn veefn keeue iesue Deef ~ efveefMele HesB ceneYeejleces mesnes keesvees veeie eefj$eHej osJeJeke
osMeces Yeeke keejCesB Hetefpele nesFle Deeefye jnue Deef ~ Sefn DeeOeejHej Devegceeve keeue DeejesHeke GuuesKe veefn Yew, efkevleg HejJeeea keeueces veeie jepe JeemegefkeHej osJeJeke DeejesHe
peeF pes peerefJele meHe&ke HetpeemeB meHe&-Hetpeveke HejcHejeke met$eHeele Yesue ~ Sefn emebieces HetJe&efn keeue iesue, efkevleg pejlkeHej keesvees efove osJeJeke DeejesHe veefn Yesueefve~ efveefMele HesB
kenue iesue Deef pes veeie-Hetpeeke DeHes#ee meHe&-Hetpeeke meJee&efOeke eeeervelece Oeeje efLeke ~ HejJeeea keeueces veeie osJeerke mebie DeefYevve mecyevOeke keejCesB osJeJeke ceee&oe eeHle kejyeeces
meHe&-Hetpeveke Jee&ceeve Deeeej mecetn HetJe&Jeeea efnvot eYeeJeke keejCesB efJeefOeJe Yesue, efkevleg F& meceLe& Yesue neseleern ~ ceneYeejleke keLeeke DevegmejCe keeue peee leB pejlkee ieYe&meB
eeeervelece Deeeej-mecetnces Skej keesvees efJeMes<e efveoMe&ve veefn GHeueyOe nesF ~ Deeefmlekeke pevceesHejevle Deeskej eOeevelee Dekemceele efJeuegHle Ye' iesuewke~ eeiedceneYeejleere
Yeejleke efJeefYevve Debeueces peerefJele meHe&ke Hetpee F&mee HetJe& Meleeyoerces Gej-HeefMececes egieke Slejse yeeeCe ces Ske mLeueHej meHe&-je%eerke DeLe& Deeslee He=LJeer efLeke ves keer
eeefuele ue peeefn emebieces efJeefMe< eceeCe mesnes GHeueyOe Deef ~ efJeMJe efJepeslee eerke Jeerj meHe&kegueke je%eer ~
Deeueskepeev[j (Alekzandar) peKeve Yeejle Deeeue jnefLe leKeve ngvekee mebieefn pes mewve efJeefYevve cele :
mecetn Deeeue ue Deesefnces meB pes keees mJeosMe eleeJeefe&le Yesueen Dees Yeejleke mecyevOeces pes Yeejleces meHe&-Hetpeveke GodYeeJeveeke emebieces efJeeve ueeskeefveke celeke keesvees Devle veefn
DeHeve DeefYe%eleeke JeCe&ve keeueefve leeefnces Sefuecesve veeceke Ske Jeerj eerke mesveeHeefleke keLeve Deef~ HeeMeele efJeeve Heeieg&meve ^er SC[ meHexC JeefMe&He (Tree and Serpent Worship)
efve pes peKeve Deeueskepeev[j YeejleJe<e&ces eJesMe keeueefve Dee Skeke HeMeeled Ske eceMe: ces GuuesKe keeueefve Deef pes meHe&-Hetpeve meJe&eLece YeejleJe<e&ces yeenjmeB Deeeue ~ ngveke
DeeskejeHej DeefOekeej eeHle keeueefve leKeve Dees Deveske mLeeveHej Deveeve HeMegke mebieefn keLeve efve pes legjeveere peeeflemeB F& GodYetle Yesue ~ legjeveere peeefle Yeejleces Gej HeefMece
Ske peeefleke efJejekeee meHe& osKeueefve, peeefn meHe&kesB Yeejleere HeefJe$e %eeve keefn ke' meYeefkele ceeie&meB Slee eJesMe ke' keS meHe&-Hetpeveke HejcHeje eeefuele keeueke ~ meHe&-Hetpeveke mebie
Hetpeve kejwle jnefLe ~ Deee& peeefleke keesvees ceewefueke mecHeke& veefn uewke ~ Deee& ieCe Yeejle Je<e&ces Deeefye ke'
YeejleJe<e&ke Deveske Debeueces DeodeeefHe peerefJele meHe&-Hetpeveke HejcHeje eeefuele Deef ~ legjeveere peeefleke efveke mecHeke&ces meHe&-Hetpeveke efMe#ee enCe keeueke ~ efkevleg Sefn emebieces
YeejleJe<e&ke yeenj F& keesvees vej efkebJee veejer Deeke=efleke meHe&ke HeefjkeuHevee ke' keS meHe&- HeeMeele efJeeve [yuet.Se.nceyeueer DeHeve Hegmleke meHexC JeefMe&He Fve Deefekee o cegefpeece
Hetpeveke eJe=efe meeOeejCele: peerefJele meHe&ke GsMeefn F& Hetpeve eeefuele ue ~ kesJeue ceOe Dee@He vesegjue efnm^er (The Serpent worship in Africa the Museam of Natural

SefMeeeke cesmeesHeeseefceeeke eelve leeefJeke DeefJe<keejke HeuemJeHe Ske meHe&-osJeer History) ces kenueefve pes Heeieg&meve DeHeve evLeke jevee 1869 ces keeves jnefLe Dee Sefn nsleg

DeeefJe<ke=le Yesue Deef pekeje otvet neLeces meHe& meo=Me ogF metle leLee ieo&efveces meHee&keej Iesje Dees pes Mee& meye jKeueefve Dees keefvelee GlHevve kejw ~ Dees legjeveere Meyoke eeesie
Yesue Deef (Field Museum of Natural History. Chicago Volume xx1 1931, %eevesefvemeB Flej Deee&ke nsleg keeueefve ~ legjeveere Deee& ueeskeefve eje efve<keeefmele keeue
Page 62) ~ iesue jnefLe ~ Dees F&jeveces yemeue Heejmeer ueeskeefveke veece legjeveereve veeces DeefYeefnle keeueefve pes
eeeeJej Ye' keS Ieemeeeefole ceOe SefMeeeces eJesMe keeueefve ~ eodeefHe Heeieg&meve cetueYetle
oeef#eCeeleke keevee[e eosMeces keesvees-keesvees mLeeveHej DeodeeefHe peerefJele meHe&-Hetpeveke

16/Jee[erYeefkelelejeefCeer 13/Jee[erYeefkelelejeefCee

lewuebieces eeefuele escegC[ veeceke keLeekesB efJemle=le HesB GuuesKe kejyeeke eeespeve veefn ~ SJeb njHHeeke GlKeveveke HeMeeled F& efJe<ee mHe< Yesue Deef pes eeiewefleneefmeke egieces ceele=kee
keejCe Sefnces Hetefpele meHe&-osJeerkesB yebieeueces keleng escetb[er mesnes kenue peeF ~ Deemeeceke Hetpeve (Cult of Mother godees) ke efJeMes<e eeueve uewke ~ ceesnve-pees-o[es egieces Deve
yees[es veeceke FC[escebieueere peeefleke Ske MeeKeeces veeieHesveerke Hetpeveke eeueve Deef ~ osJeer-osJeleeke mebieefn veeie-Hetpeve mesnes eeefuele ue ~ Deesefn meceeces Je=#e leLee HeMeg-Hetpeveke
Deeskeje meYeke yeere yeeOeve Dee yees[eree veeceke osJeleeke mebieefn veeieHesveer Je=#eke Hetpeveke HejcHejeke GuuesKe Yesw ~ efcee, cesmeesHeeseefceee, keer, meeFeme, efHeefuemleerve, meerefjee,
eeueve Deef ~ SefMeee ceeFvej, yeeukeeve, Sume, HeefMeceer SefMeee, Fefpeeve meeiej Deeefoces GHeueyOe osJeer
emeej -cetefle&Hej meHe&-Hetpeve : Hetpeeke meceeveefn efmevOeg #es$eces osJeer-Hetpee eeefuele ue ~ ceele=kee-Hetpeveke MegYeejcYe He=LJeer
HetpevemeB Yesue ~ ceele=kee-Hetpeve Meeqkeleke Hetpeveke eleerke Heces eeefuele ue ~ ceesnve-pees-
emlej Keesefole veeieHesveer Je=#e Deemeeceke yees[es Debeueces DeeefJe<ke=le Yesue Deef ~ Gej Dee o[eske GlKevevemeB efYevve-efYevve ekeejke ceele=kee-osJeerke Deveske cetefle& GHeueyOe Yesue Deef pes
Gej HetJe& yebieeueHej yees[es mebmke=efleke DeJeoevekesB veefn DemJeerkeejue pee mekew ~ SefnmeB Sefn efJe<eeke eceeCe efLeke pes leodegieerve meceepeces ngveke GHeemevee efYevve-efYevve HesB nesFle
Devegceeve nesF pes veeieHesveer Je=#eces cevemee-Hetpeveke HejcHejeke eeueve yees[es peeefleke ue ~ efmevOegIeeer meYeleeke DevegMeeruevemeB %eele nesF pes ceele=kee-Hetpeeke Heces meHe&-
DeJeoeve efLeke ~ GodefYepe-efJe%eeveke Yee<eeces Sefn peeefleke Je=#ekesB kewkeme (Cactus) kenue Hetpeveke HejcHeje uewke ~ efmevOeg Ieeerke GlKevevemeB Ske ceeveJe eeflecee GHeueyOe Yesue Deef
peeF pekej MeleeefOeke GlHeefe (Genera) leLee lesjn mee peeefle GHeueyOe Deef ~ pekej ogvet Yeeie efJemle=le meHe&HeCe Deef ~
veeieHesveerke iee kewkeme veeces Yeejleere Heefjefele efLe ~ ceefjee ueere eje mecHeeefole
Dictionary of Floklore Mythology and Legends ces kenueefve Deef pes Decesefjkeve
GHeeg&kele leLeke DeeOeejHej Devegceeve keeue pee mekew pes Deee&-mecetn Yeejleere eeked Deee&
Hetyuees (Pueblo) Yeejleereces kewkeme veeces peeveue peeF ~ F& Ske Snve GodefYepe Deef pes meYeleemeB ceele=kee-Hetpeveke DeeoMe& enCe keeves nesefLe ~ YeejleJe<e&ces Deee&-meYelee
Deece ueeskeke nsleg Deleve ueeYeeo efLeke ~ petveer kewkeme meesmeeeer Ske egjle meesmeeeer eefleef<le YesueesHej SlesMeere HetJe&leve meYeleeke pes DeeoMe& ue Dees Deee& meceepeevleie&le
efLeke pes efJeefYevve ekeejke eer[e-keewlegkekesB efveeefv$ele kejw, mebieefn efYevve-efYevve ekeejke Skeefn yesj efJeuegHle veefn Yesue elegle Yeejleere HeewjeefCeke meeefnleces Meeqkele-osJeleeke pes
IeeDees-Ieesme meYeke Skeje eje GHeeej mesnes keeue peeF ~ Sefn keesefke kewkemeke mece#e HeefjkeuHevee keeue iesue lekej mHe< eleereceeve efLeke ~ efceefLeueebeueces meHe&-osJeleeke
GHeefmLele nwyee keeue Ske efJeMes<e ekeejke eeLe&vee egkele HeeBefKeke mebie peeyeeke eLee Deef ~ HeefjkeuHeveeces Deveee&Oece&-mecYetle ceele=kee-Hetpeeke Develece efJekeeme ef<ieesej nesFle
peKeve Oeeefce&ke Deveg<eve eje peeefleke cegefKeeekeBs eefle<eefHele keeue peeF leKeve Deeskeje Deef~
kees[emeB ceejyeeke eLee Deef peeefnces kewkeme eje petveer (Zuni) SJeb pescespe (Jamez) Deee&-mebmkeej:
kewkemeke eeesie kejyeeke eLee Deef ~ Sefn Deveg<eve cenJe wke pes Deesefn cegefKeeekesB mecee YeejleJe<e&ces efJeMes<ele: efceefLeuee, yebieeue, Deemeece SJeb mecemle oeef#eCeele DebeuemeB
efMekeej Dee odetle eer[eces Deeskeje efJeMes<e Meeqkele eeHle nesF ~ ne@vme kewkeme meesmeeeerke Deee&-mebmke=efleke keesvees efJeMes<e eYeeJe keee& HesB HeefjCele veefn Ye' mekeue ~ efceefLeuee, yebieeue
meome ueeskeefve Ske oesmejekesB kewkeme ue' keS Ieele-eefleIeele kejw peeefnces Deeskej meYeke Dee Deemeeceke Yee<ee Dee meeefnleHej Deee&ke efJemle=le eYeeJe jefnlengB Deeskej DeeYevlejerve
efJeMJeeme wke pes Deeskeje meYeces JeerjJe SJeb menve Meeqkeleke DeHeej efJekeeme nesFle wke leLee ueewefkeke Oecee&vleie&le eeeervelece mebmkeejeefo De#egCCe HesB megjef#ele jnue ~ oeef#eCeeleces

44/Jee[erYeefkelelejeefCeer 41/Jee[erYeefkelelejeefCee
leLeke GHes#ee keeueefve pes meebmke=efleke leJe efyeveg keesvees epeeleere meefcceeCemeB Deeeue ~ efJeodeeIeje peueeOeejemleLewJeekeeMeefceve: ~
peKeve Dees Iees<eCee keeueefve pes Devlele: meHe&-Hetpeve Ske cenJeHetCe& Hejer#eCeke efJe<ee efLeke efvejenejeMe es peerJee: HeeHes Oecex jleeMees ~
pes legjeveere jkeleke efMejeces Deesefn mecee Jele&ceeve ue ~ Fergusson wrote in 1869 and lew<eeceeHeeeveeewleereles meefueueb ceee ~
his use of terms presents difficulties. He employs the word in the sense of GHeeg&kele cev$eces <Je efLeke pes veeiekeBs e#e, ievOeJe&, DeHmeje Fleeefo meefnle Skeefn mebie
non-Aryan; Turanians being a people who were ousted by Aryan. Persians
and settled Iranian gave the name Turanian to momads of the steppe reign GuuesKe ke' keS meHe&kesB etj efJeMes<eCe eje Deeskej mJelev$e DeefmleJeke GuuesKe keeue
of Central Asia Fergusson, however, disregards the fundament iesue Deef ~ etj meHe&keBs Hegve:efpeeie DeLee&led kegefue ieeceer meHe& YesueesHej mJelev$e HeBs Deeskej
fact that culture elements may be borrowed without racial mixture when he
claims that eventually the worship of the serpent may become valuable test GuuesKe Deef ~ efkevleg peeefnces Deeskej GuuesKe Deef DeeskejeHej j#eCeMeerue efnvot-meceepe
of the presence of Turaian blood in the vains of the people. (Serpent worship
in Africa, The Museum of Natural History. W. H. Hambly Chicago xx1, 1931
keesvees ekeejsB osJeJeke DeejesHe veefn keeueke ~ DeleSJe GHeeg&kele leLemeB eceeefCele nesF pes
Page 18) veeie Dees meHe& meJe&Lee mJelev$e DeefmleJe jKeves ue ~ Deeexej meceepeces eodeefHe meHe&-Hetpeveke
veeie Dees meHe& : HejcHeje eeefuelees ue leLeeefHe Deee& meceepekesB SkejemeB keesvees ekeejke mecHeke& veefn uewke
pekeje mHe< HesB DevegYeJe keeue pee mekew ~ ceneYeejleces JeefCe&le veeie Ske peeefle ue pes
efkeg efJeeveke ceevelee efve pes Yeejleere veeie mecetn Ske peeefle efJeMes<e efLeke pes meHe&ke
Deee& efJejesOeer ue lesB Dees meYe Deee&ke mebie melele efJeJeeoces mebueive jnwle ue ~ leodegieerve
peeleere Deefce%ee (Totem) JeJenej ke' keS meHe&ke mebies Deeskeje keesvees ekeejke mecHeke&
meceepeces Dees osJeleeke Heces Hetefpele veefn Ye' mekeue ~
veefn uewke leLee meHe& Dees veeie SkeeLe&Jeeeke Meyoes veefn efLeke ~ efkevleg efkeg efJeled Jeie&ke
ceevelee efve pes veeie kenueeHej meHe& vej Ske peeefle efJeMes<e efLeke pes De&vej Dees De& veeie peerefJele meHe& - Hetpeveke HejcHeje :
peeefleke yeesOe kejyew ~ efkeg Deve efJeeved ueeskeefveke cele efve pes YeejleJe<e&ces peue HejJeeea keeueces Deeexej meceepeces peerefJele meHe&-Hetpeveke mJelev$e Oeeje mecceJele: veeie Dees
osJeleekesB mesnes meHe& kenue peeF ~ GHeeg&kele mecemle celeJeeo Slee Ske osMeoMeea Dee meHe& Sefn ogvet Meyoke DeLe& meeMeke keejCesB, veeie peeefleke Ssefleeke keejCeBs, Skejeces Deeefye
Devegceeveelceke efLeke peeefnces kekejes mecee HesB veefn enCe keeue pee mekew ~ leKeve leB F& ke' efceue iesue ~ Skej HeefjCeece Yesue pes meceepeces veeie-Hetpeveke eJee&ve Yesuewke ~ Sefn
efJe<ee mele efLeke pes eeeerve Yeejleere mebmkeej veeie Dees meHe& SkeeLe&Jeeeke Meyoes veefn, veeie leLekeBs mJeerkeej keeueesHej ceneYeejleeskele veeie peeefleke DeefOeHeefle Ske cee$e Jeemegefke
kenuee Hej mecceJele: ievOeJe&, efkevvej, e#e Sefn esCeerke keesvees GHepeeefleke yeesOe nesF Dee meHe&jepeke Heces Hetefpele Ye' Heewueefve ~ DeleSJe ceneYeejleke Deveeve keesvees veeie-eefj$e meHe&
meHe& kenueeHej eke=le eeCeer yegPeue peeF ~ Sefn mecHeke&ces efnvot meYeke eje efvele - mveeve HekesB ueeYe veefn eeHle keeueke ~ veeiejepe Jeemegefkeke Yeefieveer pejlkee cegefveke Helveer
SJeb leHe&Ce cev$eeefo GuuesKe eesie efLeke ~ Deesefnces veeie Dees meHe&kesB HejmHej mJelev$e keefn ke' efceefLeueeces Deeefye ke' meHe&-osJeer ceevemee Jee efJe<enjer Heces HeefjJeefe&le Yesueern ~ ceneYeejleke
GuuesKe keeue iesue Deef peeefnces Skej eke=eflekesB HejmHej mecHetCe& mJelev$e nwyeeke Deeceeme yeereces lelkeeueerve ceeveJe mecegoeeces F& Ske mJelev$e MeeKee cee$e ue pes Dees Deesner egieces
Yewle Deef ~ cev$e efLeke : mejerme=He Heces eefmeef eeHle keeueke ~ Sefn keLeekesB mJeerkeej keeueesHej pes eeeerve efnvot
osJee e#eemleLee veeiee ievOeJeexHmejmees[megje: ~ Dees yeew-meeefnle Jee Yeemkee&ces meHe& peeefleke mebKee Deefekeeke DeHes#ee meJee&efOeke Deef ~
etje: meHee&: megHeCee&e lejJees efpecYeiee: Keiee: ~

14/Jee[erYeefkelelejeefCeer 15/Jee[erYeefkelelejeefCee

Deee& eYeeJeke HeuemJeHe efceefLeuee, yebieeue, DeemeeceHej leB Deejes Deefevlekej ~ Skej Yee<ee Hetpeveke met$eHeele Yesuewke ~ HeMeele pee ke' keeueeces Deeskeje mebie keesvees keejCesB Je=#eces meHe&-
SJeb meeefnleces DeYevlejerve ueewefkeke Oece& mebmkeejeefoHej efJe[ eYeeJe DeodeeefHe De#egCCe Hetpeveke Oeeje Deeefye ke' meefcceefuele Ye' iesuewke ~ mJetner efkebJee Deeskej Deveske eefleMeyo
Deef ~ Skejs HeuemJeHe Slee mHe< HesB osKeue pee mekew~ oeef#eCeele eYeeJe mebmke=leces Yesw, eLee: mesngC[, efmebnlegC[, yeppeer, yepegce, megOee, mecemle ogiOee, etJe, SJeb
YeejleJe<e&ke Deveske eeeervelece meeceeefpeke mebmkeejeefoke DeefOekeejer jnue peeefnces Meeqkele Jee iet[e Fleeefo ~ SefncesmeB Deveske Meyo ele#e HesB Sefn osMeke Yee<eeces enCe keeue iesue Dee
ceele=kee-Hetpee Develece efLeke ~ Sefn keejCesB efceefLeuee Dees oeef#eCeele Jeleerle YeejleJe<e&ke keleske HejJeeea keeueces HeefjkeefuHele Yesue ~ ele#e HesB meHe&-efJe<e veefnees jnueeHej Deveeve
Deve keesvees mLeeveHej DeefOemebKeke ueewefkeke m$eer-osJeleeke Hetpeveke HejcHeje veefn Yesw ~ iegCeke keejCesB mJetner Jee meerpe Je=#eke leer#Ce jseke, oerHeke, ket Dee ie efLeke ~ F& Metue,
ceneYeejleesej egieces Deee& eYeeefJele Yeejleces meJe&$e meHe&kesB Hegb osJelee veeiejepe Jeemegefkeke Deece, De<eruee, DeeOegve, keHeieguHe, Goj, DeCeefuevo, Gvceeo, ceesn, keg<, DeMe&, MeesLe,
Heces Hetpeve nescee ueeieue ~ efkevleg efceefLeuee Dee oeef#eCeeleke eee: meJe&$e Skeje yeoueeces ceso, DeMcejer, JeCeMeesOe, pJej, efHeune, efJe<e Dees ot<eer efJe<e-veeMe kejyeeke Meeqkele wke ~
Deveske m$eer-osJeleeke Hetpeveke HejcHejeke met$eHeele Yesuewke leeefnces efceefLeueeces veeiejepe mJetner #eerj, G<CeJeerj, efmveiOe, kegjme Dees ueIeg ieuce, keg< Dee Goj Dees Deveeve oerIe&
meJee&efOeke GuuesKe eesie efLeke ~ efJejseveeLe&ces F& es< nesF ~ Ske ceevelee Deef pes meerpe Je=#ekeBs yee efveJeejke #ecelee wke ~

peerefJele meHe&-Hetpeveke eYeeJeke DeJemLeeces efJeMes<e keesveng Je=#ekesB meHee&efOeef<le Je=#eke Hetpeeke Sefn keejCesB HewIe Menjces leHej meerpe-Je=#e ieceueeces ueieeDeesue peeF ~ Sefn Je=#ekesB efJe<e
efJeJeseve ke' keS osKeue pee mekew ~ Je=#eke mebie meHe&ke mecHeke& Delevle JeeHeke Dee eefleMeesOeke iegCe wke leeefn keejCesB Deeefo ceeveJe meceepeces Skejeces ee Dee efJemceeke
eeeerve efLeke ~ oeef#eCeeleces DeMJeLe-Je=#eke mebie meHe&ke mecHeke& jnue Deef ~ Sefn keejCesB yeesOeke GlHeefe Yesuewke, keejCe oef#eCeeleces F& Heeuee keefn ke', Heefjefele Sefn esCeerke DevegHe
DeMJeLe-Je=#eke veereeB ceeefHej efkebJee emlej-efveefce&le veeie-cetefle& GHenej o' keS efkebJee veeieke #eerj-egkele-Je=#eces meHe& Dees Deveeve osJeer-osJeleeke Hetpeveke HejcHejeke eeueve Deef ~
(Religion And Society Among the coorage of south India M. N. Srivastava,
Hetpee ke' keS DeHeg$e Jee yevOee veejer mevleeveke keecevee ke' keS DeMJeLe-Je=#ekesB Ske mee Oxford 1952, Page 77) HeMeeled pee ke' Je=#eces meHe&-Hetpeveke Oeeje Sefnces Deeefye ke'
Dee yesefj eoef#eCee kejwle Deef ~ Sefn Je=#ekesB meHe&ke mebieefn GJe&jleeJeeo (Fertility Cult) meB efceefue iesue ~
mecHeefke&le Delevle mHe< He DeeBefKeke meesPeeB Deef ~ Sefn DeeOeejHej Devegceeve keeue
peeF pes Je=#eces peerefJele-meHe&-Hetpeke keesvees peeefleke mebmke=efleke mebieefn efceefue iesue Deef ~ mJetner-Je=#eke veereeBces meHe&-Hetpeveke Oeeje efceefLeueeces DeJeenle HesB eeefuele Deef ~
Sefn keejCesB Ske meceeces meHe&-Hetpeveke JeeHeke eeueve Yeejleces osKewle er ~ Deesner meceeces Yeejleke efJeefYevve De_eueces meerpe cevemee pekeje efceefLeueeces meen HemeerPe Jee veeieHesveerke veeces
efceefLeueeces mesnes Je=#eesHeemeke peeefleke ele#e efkebJee Hejes#e eYeeJeke HeuemJeHe Slee Ske peeveue peeF lekeje efYevve-efYevve mLeeveHej efYevve-efYevve veeces mecyeesefOele keeue peeF pesvee
esCeerke Je=#eces meHe&-Hetpeveke HejcHeje eJeefe&le Yesue peeefn Je=#eke veece osue iesuewke efJe<enjer Gej eosMeces cesngC[, Letnj SJeb meerpe leLee cegcyeF&ces efveJe[g Jee Leesj kenue peeF ~
Je=#e pekeje mJetner-Je=#e mesnes kenue peeF ~ iegpejeleces Leesj[eled, [efueee, keesueer, neleueesleOeejer, veevees HejosMeer, ceneje<^ces efveJe[g,
keeBs efveye[g Hesveer else efveye[g, efJekeeb[er, keCee&keces efveJe[g leLee lewuebieces escetC[
mJetner-Je=#eces meHe&-Hetpeve: kenue peeF ~ efkevleg yebieeueces Skeje cevemee Je=#e kenue peeF ~ GHeeg&kele GefuueefKele
mJetner-Je=#eces Deveske jesieke eefleMeesOeke iegCe wke peeefn keejCeBs Deeefoce meceepeces Skej veececesmeB kekejes GlHeefe mebmke=lemeB veefn Yesue Deef, elegle F& meYe osMepe Meyo efLeke ~ Sefnces

42/Jee[erYeefkelelejeefCeer 43/Jee[erYeefkelelejeefCee
efJeeeHeefleke Deeee oelee: cegoecee Dee cevemee :
DeesFveJeej JebMeke jepee ueeskeefve efceefLeueeHej 1324 F&. meB 1652 F& . Oeefj Meemeve keeueefve ceQmetjces meeOeejCele: yeeeCesej peeefleke yeereces cegoecee veeceke Ske meHe&-osJeerke Hetpeveke
peefveke De#ee Deveoeve efJee Fefleneme mJeCe&#ejces Debefkele Deef ~ Sefn JebMeke jepee ueeskeefve HejcHeje DeodeeefHe eeefuele Deef ~ Geej efnvot meceepeke yeereces Deee& mebmke=efleke
efceefLeueeke jepeeveerefleke, eMeemeefveke , keuee, Oece&, oMe&ve Dee meeefnleke #es$eces veJe eYeeJemeB Hegbie osJelee veeiejepeke Hetpee efJeMes<e HesB eeefuele Deef, efkevleg DeHes#ee ke=le efvecve
keerefle&ceeve mLeeefHele keeueefve ~ efJeMes<ele: mebmke=le Dee cewefLeueer Yee<ee Dees meeefnleke meceepeces F& ueewefkeke m$eer-osJeleeke eOeevelee ueef#ele nesFle Deef ~ ceQmetjke eeeerve Yeemkejces
efJekeemeeLe& Sefn JebMeke jepee ueeskeefve meeefnle-ceveer<eer ueeskeefvekesB Deeee o' keS, cegoeceeke Deveske cetefle& DeeefJe<ke=le Yesue Deef ~ Sefn esCeerke cetefle&ke efvecve Yeeie meHee&ke=le leLee
eeslmeeefnle ke' keS meeefnleke efJekeeme ee$eekesB DeefYeJeef&le kejyeeces DeYetleHetJe& eesieoeve GOJe&Yeeie m$eer Deeke=efleke efLeke ~ celme keveeke meceeveefn De&-veeefieve Dees De&-veejer-
osueefve ~ efJeeeHeeflekesB F& meewYeeie Yesueefve pes Sefn JebMeke osJe efmebn (1410-1413), cetefle&ke JewefMe<de Sefnces ueef#ele nesF ~ Delevle eeeerve keeueces ceOe SefMeeke mkeeFeere
efMeJeefmebn (1413-1416), ueefKeceejeveer (1415-17-1428-29), Heeefmebn peeefleke ceeOeces Suee veeceke DevegHe Deeke=efleke Ske veeiekevee Hetefpele nesFle ueern ~
(1429-1430), efJeeeme osJeer (1430-1442), nefjefmebnosJe (1443-1444), mkeeFeer ueeskeefveke Yeejle-Je<e&ces DeeieceveesHejevle Deeskej Hetpeveke eLeeke eejcYe mesnes Slee
vejefmebnosJe (1444-1460-62) Fleeefo jepee ueeskeefveke meenee& Heeefye DeHeve keeJe- eeefuele Yesue ~ keejCe ceneYeejle Dees yeew-meeefnleces Suee veeceke Ske veeieke efJemle=le
eeffleYeeke mebieefn mebie mebmke=le Dee cewefLeueer meeefnleke Decetue mesJee keeueefve pes Depej, GuuesKe Yesw~ Sefn DeeoMe&ke veeie-keveeke cetefle& YeejleJe<e&ke Deveske Debeueces GHeueyOe
Decej Dee De#egCCe Deef ~ nwyeeke eceeCe Yesw ~
cenejepe nefjefmebnosJeke ce=letHejevle ngveke Heg$e vejefmebn osJe Oeefj DeesFveJeej JebMeke eewonce Deesef[meeke ceetjYebpe efpeueeces HeeBeHeerj ke Devleie&le efKebefe veeceke mLeeveces efke_ekesMJejer
jepeeke Heces efceefLeueeke jepeefmebnemeveHej Dee{ Yesueen ~ ngveke efJe ueefve (ke_egkesMJejer) kebegke meHe&ke kesegDee Jee efKe_ekesMJejer veeceke Ske meHe&-osJeerke cetefle&
oHe&veejeeCe~ efceefLeueeke efkeg efJeMes<e%e Feflenemekeejke Yece ueefve pes vejefmebnosJe keCee& eefleef<le Deef ~ ceetjYebpeke Devleie&le keesefHleHevoe Dees jeeyeefveeeces efJeje Hee ekegjeveer
JebMeere veefn jnefLe, efkevleg kevnoeke GlkeerCe& DeefYeuesKemeB Sefn Yeceke efvejekejCe Ye' iesue veeceke Ske meHe&-osJeerke Heefjee GHeueyOe nesF ~ Skej mecHetCe& Deeke=efle ceQmetjke cegoecee
Deef ~ F& DeHeve efHeleeke meceeveefn efJeeevegjeieer jnefLe peefveke Yetefj-Yetefj eMebmee ngveke cetefle&ke DevegHe Deef ~ F& cetefle& mecetn efYetpee Gcee ye-cegerces meHe&-efMeMeg DeeJe=le Deef Dee
mecekeeueerve meeefnle -ceveer<eer ueeskeefve keeueefve ~ efJeeeHeefle oeveJeekeeeJeueer, cemlekeHej efJemHeeefjle meHe&-HeCeke $e leLee cegnHej Oeeveke Yebefiecee Deef ~ F& Devegceeve
ogiee&YeefkelelejefCeer SJeb Jee[erYeefkelelejefCeer ke jevee keeueefve mebieefn efceme efcee ke keeue peeF pes oef#eCeke cegoecee-cetefle&ke DeeoMe&ke mebieefn efceefLeuee Dees yebieeuekes eeeerve
efJeJeeo ev, efeHeefleke DeveIe& jeIeJe erkee, JeeemHeefle efceeke ke=leceneCe&Je leLee cevemee-cetefle& mecetnke mebie leguevee ke' keS osKeue peee leB Deeskej THejkee Yeeieke
Je&ceeveke iebieeke=le efJeJeske Deeefo evLeeefoces ngveke eMeefmle Jeeeke MueeIeveere iegCe - ieveeke=efle eee: DeefYevve efLeke ~ DeleSJe Sefn DeeOeejHej Devegceeve keeue pee mekew pes
keerle&veke DeeKeeve GHeueyOe nesFle Deef ~ kevnoeke DeefYeuesKeces efnvekee ceneoeveer SJeb eeeerve Yeemkejces Sefn ekeejke meHe&-osJeerke efvecee&Ceke DeeoMe& oef#eCemeB efceefLeuee Dee
Oeerj-Jeerj kenue iesue Deef : yebieeueces eeefuele ue, leKeve efceefLeuee Dee yebieeueke Deesefn meceeke mLeeveere osJeer-cetefle&ke

84/Jee[erYeefkelelejeefCeer 57/Jee[erYeefkelelejeefCee

GHeeejke JemlegmeYeke DeeYeJeces kenue iesue Deef: Heeo-HeuueJe-veKe-esCeer, ceetKeeJeefue: oelee leeveees ceeeskele efJeefOevee YetceC[ueb Heeueeeod
peB GHeeejke keesvees Jemleg veefn peg[e leB veejo kenves efLe efvece&ue peuemeB Deeskej Oeerj: eer vejefmebn YetHe efleueke: keevleesOegvee jepeles ~ (peve&ue DeeHe o efyenej SC[ G[ermee
meesmeeeer 20-17)
Hetefle& kejer~~40~~
Deeye DeecejCe-Hetpee ~ ieew[eefo mebences kenue iesue Deef : efnvekee YetHeefle efleueke, Jeerj, keecevoke ceeeeke jepeveerefleke efJeeejke Devegieeceer Deeefo
lekeje yeeo DebieosJe, Dem$e Dee Jeenve meYeke Hetpee kejer ~~41~~ efJeMes<eCemeB Deuebke=le keeue iesue Deef ~
efJeeeHeefle efnvekeefn Dee%ee Heeefye veeefeke keee&Jeener mecyevOeer evLe efJeYeeiemeej ke jevee
keeueefve peeefn DeeOeejHej efnveke jepeke Meemeve JeJemLee mebeeefuele nesFle ueefve ~
DeeeefHe efnvot GejeefOekeejke nsleg Skej eeceeefCekelee De#egCCe Deef ~ DeejcYeces cebieue
Mueeskeke Heeeled Deef :
je%ees YeJesMeeefjefmebn Deemeerelmetvegvee oHe& veejeeCesve ~
je%ee: efveegkelees$e efJeYeeiemeejb efJeeee& efJeeeHeefle jeleveesefle ~~
(efJeYeeiemeej / 2)
efJeeeHeefle ogiee&YeefkelelejefCeerke Devleie&le efnveke eee& keeueefve:
Deefmle eervejefmebnosJe efceefLeuee YetceC[uee KeC[ueesYetYe=vceewefue-
efkejer jlveefvebkej eleefeblee*defIee:
(ogiee&YeefkelelejefCeer 12)

emlegle ke=efle Jee[erYeefkelelejefCeerke jevee mesnes efJeeeHeefle DeHeve Deeee oelee


oHe&veejeeCeke Dee%ee Heeefye keeueefve leeefn emebieces mebosnke keesvees iegbpeeFMe veefn keejCe Dees
mJeeb DeHeve Deeeeoeleeke Heces DeesFveJeej JebMeke cenejepe oHe&veejeeCeke eee& keeueefve:
Devegjkeleb eovgiee&YeefkelelejefCeeeced DevegmebOeseb evLe ieewjJee-
Me ee$e Hegvevee|ueefKeleefceefle ~ Fefle mecemle eefeeeuebke=le-
YetHeefleJej - Jeerj- eer oHe&veejeeCe osJesve mecee efJepeefevele %eHle
eer efJeeeHeefle ke=leew eer Jeeef[YeefkelelejefCeeb

112/Jee[erYeefkelelejeefCeer 85/Jee[erYeefkelelejeefCee
efvecee&Ceke DeeoMe&ke eYeeJe Sefn eceke cetefle& meYeHej keleske He[ue pekej HeuemJeHe Fnes yebieeueces ogiee&-Hetpee nesFle Deeefye jnue Deef leefnvee cevemee Jee efJe<enjer-Hetpeveke efJeefOe
Ye' mekew pes veeieke mebmeie&ces keveske DebMeke Heefjleeie keeue iesue ~ Sefn emebieces efJemle=le Jee[erYeefkelelejefCeer mesnes Deeslee eeefuele Yesue leeefnces DeeMeee&efvJele neseyeeke keesvees
Deeueesevee DeeieeB keeue peeele ~ mecYeeJevee veefn ef<iele nesF ~ yebieeueces cevemee-Hetpee Jee efJe<enjer-Hetpee pes DeeeefHe
efevvewF& Menjke eeosefMeke mejkeejke eleeieejces efYevve-efYevve ekeejke Deveske jeme veeie- eeefuele Deef lekej cetue efJeefOe efceefLeueeJeemeer keeuepeeer keefJe efJeeeHeefle eje jefele mele
cetefle& mebjef#ele Deef ~ SefnmeB efYevve efevvewF&ke mecegke GHeketue Debeueke YeceCe keeueeHej efLeke peeefnces efceefLeuee Dee yebieeueke Ske meebmke=efleke eesie met$eke mebOeeve HeeDeesue peeF ~
DeMJeLe-Je=#eke veereeB mejerme=Heeke=le veeie-cetefle& eee: meJe&$e ef<ieesej nesF ~ yebieuee yebieeueces eeefuele cevemee-Hetpeeke efJeefOe Dee yebieuee osMeke JeefjMeeue efpeueeke jneeefve
osMeke veeieIe, Hes, ces{Jee kejC[erces veeie-veeefieveke Heces nceje meYeke Heefjee nesFle efceefLeuee Deeeue mes Devegceeve meeHes#e Deef ~
Deef peeefnces efkegDees Jeefleece veefn, elegle met#ce HesB osKeueeHej ueeskekesB DeeMee& nesFle veecekejCe
wke~ Jeeue mebmke=leke efJeMes<e Meyo efLeke pekej DeLe& nesF efveo&e, og, efnbeke HeMeg,
oeef#eCeeleke ueewefkeke Oece&ke Feflenemeke Heee&ueeseveesHejevle %eele nesF pes cegoeceemeB efYevve Deefvekeejer, sCeer SJeb eeHeo Fleeefo ~ ceeIe efMeMegHeeue JeOe ces Jeeuee efo<eeb
ueewefkeke meHe&-osJeerke Hetpeve Deeslee DeodeeefHe eeefuele Deef ~ keeve[e eosMeke Ske esle=efYevceef<CeJe: (12-28) YeejefJe efkejeleepeg&veerced ces eblee iepe JeeuesefYe<eeHejee
mLeeveHej Hetefpele ce_eemcee veece GuuesKeveere Deef ~ ce_eemcee eke=le Heces keesveer osJe- (17.25) leLee Yele=n&efj Jeeueb yeeue ce=CeeueelegefYejmeew jewb mecegppesceles (2.6) Sefn Meyoke
osJeerke veece veefn, elegle F& efveMees Ske DeMe meHe&ke veece efLeke ~ leKeve F& veece m$eer DeLe& eeesie keeueefve ~ GeejCe efJeke=efleke keejCesB Jeeue Meyo Jee[ces HeefjJeefle&le Ye' iesue
%eeHeke keefn ke' F& osJe-keuHe meHe&kesB m$eer-meHe& keefn ke' keuHevee keeue iesue Deef ~ Sefn pekej m$eerefuebie He efLeke Jee[er ~ GHeeg&kele DeLe&ke Heefjes#eces meHe& Jeeue Ye' mekew,
meefHe&veerHej osJeJeke DeejesHeke keuHevee ke' keS Je<e&ces Skeyesj (veeie HebeceerkesB esef[ ke') efkevleg cevemee efkebJee efJe<enjer keLeceefHe veefn ~ efJeeeHeefle meHe&ke efveefcee Sefn Meyoke eeesie
Sefn GsMemeB Hetpeve keeue peeF ~ Hetpee mLeue ce_emcee mLeeveke veeces eKeele Deef ~ keeueefve peefveke Hetpeve cevemee Jee efJe<enjer Jee veeie-Hetpeveke efJeefOeke GuuesKe keeueefve pes
Hetpee mLeueHej Ske es meve Iej Deef pelee efveefMele HesB keesvees osJe-cetefle& veefn, elegle ceeveJe peeefleke nsleg Yeebkej Deefve<keejer Dees og efnbeke Jeve-HeMeg efLeke ~ GHeeg&kele
Jeeuceerefke mletHe Deeke=efleke Ske esmeve mletHe Deef ~ Sefn mletHeke meccegKe Hetpee-efveJesove mevoYe&ces Deemeeceke keeceHe keefJe ceveesnj Dees ogiee&Jej yeeng[e Jee yeengje Meyoke eeesie
kejyeeke HejcHeje Deef ~ Deeslee peveegefleces efJeMJeeme Deef pes meHe& meeOeejCele: Jeeuceerefke keeueefve pekej Meeefyoke DeLe& efLeke Iegcekeke[ Hee&ke ~ Deesef[ee Yee<eeces yeng[e yeleen Jee
mletHeHej efveJeeme kejwle Deef Dee DeMe meefHe&CeerkeBs Jeeuceerefke Jeeefmeveer keefn ke' keefuHele Heeieue Jee mevekeuekesB kenue peeF ~ meHe& mesnes yemeele meMe ebeue Dee melele DeefmLej
keeue iesue Deef ~ jnefvenej Jeve-HeMeg efLeke ~ GHeeg&kele He=Yetefceces Yekele-eJeCe keeuepeeer cene cenekeefJe
efJeeeHeefle meHe&-Hetpeveke Heefleke pes JeJemLee osueefve lekeje Dees Jee[erYeefkelelejefCeerke
Sefn emebieces keefleHee efJeeveke ceevelee efve pes ce_emcee eeosefMeke GeejCeke keejCesB
meb%eemeB DeefYeefnle keeueefve leeefnces keesvees Deeee& veefn ~
cevemee Deccee DeLee&led cevemee ceeleeke Heces HeefjieefCele Ye' iesue Deef ~ Deesefn #es$eces e ke me
meo=Me GeejCe keeue peeF lekej HeefjCeece mJeHe ceveee Deccee Jee cevemeeceeHej Deeefye

58/Jee[erYeefkelelejeefCeer 83/Jee[erYeefkelelejeefCee

lej: eLece: ~ eer Jee[erejCesceefkelejmleg~ (HeesuedFDees 11 ke)


(Jee[erYeefkelelejefCeer HeesuedFDees 14)
ievOeeoees vewJeseevlee GHeeeje oMeeceeled
GHeeg&kele Hebefkeleke DeJeueeskeveesej F& mHe Ye' peeF pes Sefn DeefYeveJe evLeke jevee ievOeeoees vewJeseevlee Hetpee He_eesHeeeefjkee ~~37~~
efJeeeHeefle cenejepe veefjmebn oHe&veejeeCeke Dee%eemeB keeves ueen pes efveefJe&Jeeo efLeke ~ Skej ceOegHekexle$e HeeflJee mveeveeresefle JeJenjefvle ~ ievOe Heg<He cee$eesHeeejmleg
jevee Dees 1455 F&. ke ueieHeemeces keeves nesseleen mes Devegceeve meeHes#e efLeke ~ Skej yeeHegjeCes:
jeveeke HeeeB ngveke GsMe ueefve pes mecekeeueerve efceefLeueebeueke meeceeefpeke peerJeveces DevesvewJe efJeOeevesve ievOeHeg<Hes efveJesoeves ~~38~~
Oeeefce&ke eJe=efeke DeeefOekee ue lekej mebkesle efnveke keefleHee mebmke=le ievLe SJeb HeoeJeueerces kesJeueb Heg<HeesHeeejmlJeeefive HegjeCes:
GHeueyOe nesF ~ keejCe Oece&Meem$eke #es$eces keeuepeeer keefJeke kesnve eesieoeve Yesue leeefn IeelJee eCeJeb HetJe&vleg leVeecveemegmeceeefnle: ~
emebieces DeeHee&vle eLeeLe& HesB eee& veefn Yesue Deef ~ Oece&Meem$eke efJekeeme Dee efJemleejces
vecemkeejsCe Heg<HeeefCe efJeveemeslele He=Leke-He=Leke ~~39~~
efceefLeueeke eesieoeve De#egCCe HesB efJeeces meJe&efJeefole Deef leeefn Heefjes#eces efJeeeHeefleke DeJeoeve
GHeeej YeeJes jeIeJeYe:
DeeeefHe GHesef#ele Deef, keejCe Dees Sefn efJe<eemeB mecyeefvOele oeveJeekeeeJeueer, MewJemeJe&mJemeej,
meJeexHeeejJemlegveeceueeYesJeeJevewJeefn ~
MewJemeJe&mJemeej-eceeCeYetle-meben, iebieeJeekeeeJeueer, efJeYeeiemeej, ogiee&YeefkelejefCeer,
Jee[erYeefkelelejefCeer, Je<e&ke=le, pevceefove ke=le SJeb ieeeHeeueke Deeefo ome evLeke jevee efvece&uesveesokes veeLe HetCe&lesleen veejo: ~~40~~
keeueefve ~ efkevleg ogYee&ieke efJe<ee efLeke pes DeeeefHe Oece&Meem$eke efJekeemeces efnveke DeJeoeveke DeLeeYejCe Hetpee ieew[eefo mebens:
cetueebkeve efceefLeueebeue Jee efceefLeuesej #es$eke DevegmevOeelee ueeskeefve JeemleefJeke HesB veefn ke' Dem$e Jeenves lemee Hetpeese lele: Hejb ~~ 41 ~~
Heewueefve Deef~
DevegJeeo:
cetue HesB efJeeeHeefle jnefLe DeesFveJeej JebMeke jepee ueeskeefveke jepeHeefC[le ~ Sefn keejCesB, jepe
ievOemeB vewJese leB (DeLee&led ievOe, Heg<He, OetHe, oerHe Dee vewJese) - F& meYe Hetpeeke ome
kegueke mecemle Oeeefce&ke ke=leces Heewjefnleke oeefeJeke efveJee&n keje He[wle ueefve ~ Sefn efJe<eeces
GHeeej efLeke ~ ~~ 37~~
mecee-meceeHej jepee Jee jeveer Jee Deve jepeeefeleke efpe%eemeeke MeevlJeLe& Gej oscee He[ue
Sefnces ceOegHeke&ke peien mLeeveere osyeeke JeJenej Deef ~ kesJeue ievOe Dee Heg<Heke mesnes ekeej
neseleefve ~ Sefn ef<SB Oece&Meem$e mecyevOeer peeefn-peeefn %eeleJe efJe<ee jnwle ue lekeje Dees
Deef, pesvee yeeHegjeCeces kenue iesue Deef :
efveeceevegmeej ekejCeye ke' Deeskeje evLe-He osueefve~ keesvee Hetpee kejyeeke eener, Hetpeeces
Sner efJeefOemeB ievOe Dee Heg<He e{eyeer ~ ~~ 38~~
mebkeuHeke eeespeve He[w Dele: Sefn mebkeuHe-Jeekeeke efJeMeeue mebenkesB oeveJeekeeeJeueer,
efMeJeJeekeeeJeueer, SJeb iebieeJekeeeJeueerke jevee keeueefve ~ ogiee&YeefkelelejefCeer Dees
kesJeue Heg<HeJeeuee GHeeej mesnes DeefiveHegjeCeces Deef:
Jee[erYeefkelelejefCeer mesnes Sner esCeerke evLe efLeke peeefnces Dees DeHeve Deeeeoeleeke veeceesuuesKe Oeeve ke', efee efmLej ke' DeeW Dee vece: ueieee veece ue' ueS eleske osJeleekesB
ke' keS evLeke He osves neseleen leeefnces mevosn veefn ~ Jewn Heeeled pee ke' meJe&peveesHeeesieer nwyeeke Hetue e{eyeer~~39~~

86/Jee[erYeefkelelejeefCeer 111/Jee[erYeefkelelejeefCeer
Dee DeMeg Hee osueefve pes Deeskej DeLe&-yeesOeces keefvelee GlHeVe kejw ~ ke' efmLej Ye' iesue Deef ~ Sefn emebieces ef#eeflepe ceesnve mesveke keLeve efve pes F& cevemee ceeB
(e) eesHesmej DeeMeglees<e Yeeeee& yee*uee ceue keeJesj Fefleneme ces eegkele HeeC[gefueefHe efceefLeuee Dee yebieeueces cevemeeceelee Jee cevemee osJeerke Heces GlHeefe Yesue Deef ~ (yeeuee
cevemee Hetpee, eJeemeer, Dee<ee{1329, He=< 391) ~ Sefn celeke meceLe&ve keeueeHej keefleHee
Dee nceje ueie GHeueyOe HeeC[gefueefHeke peKeve nce efceueeve kejwle er leKeve Dees nceje DeefOeke
eeceeefCeke Dees Meg Hee eleerle nesF ~ Ssefleneefmeke leLeke GuuesKe ke' keS Dees kenueefve pes SkeeoMe Meleeyoerke ceOe Yeeieces
keCee& Dees mesve jepe oef#eCeelemeB efceefLeuee Dee yebieeue Deeefye ke' DeHeve Meemeveke mLeeHevee
() Jee[erYeefkelelejefCeerke Deve keesvees HeeCe[gefueefHe efceefLeueebeueces DevegHeueyOe Deef ~ keeueefve ~ SefnmeB HetJe& Dees ueeskeefve mecYeJele: ce_eeosJeerke meceLe&ke jnue nesefLe ~ Slee
Sefn Heefjes#eces {ekee efJeeefJeeeueeevleie&le GHeueyOe HeeC[gefueefHekesB eeceeefCeke ceeveue pee ngveke eefle<eke mLeeHeveeke mebieefn-mebie mecYeJele: Sefn ce_eeosJeerke peveefeeleeces Je=ef Yesue
mekew ~ mecHetCe& HeeC[gefueefHe mebmke=leces Deef Dee DeejefcYeke cee$e meesuen leeue He$e GHeueyOe nes ~ SefnmeB HetJe& efceefLeueebeueces peeueer osJeer Hetefpele nesFle Deeefye jnue ueern ~ efkevleg yeew-
Deef pes eLece lej veeces mecyeesefOele Deef ~ eefleHeee evLeke efleere lejke keesvees Delee- Oece&ke efJeueesHe Ye' iesueeHej Deesefn mLeevekesB ce_eeosJeer mLeeve enCe keeueefve ~ F& ce_ee osJeer
Helee veefn Deef ~ yeeeCe Meem$ekeejke neLeces Heef[ ke' Deefveeefle keeueces cevemee osJeerke Heces HeefjJeefe&le Ye'
Jee[erYeefkelelejefCeerke HeeC[gefueefHeke DeefYe%eeve peKeve yee*uee meeefnleke DevegmevOelee iesueern ~ peB Sefn celeces melelee Deef leB efceefLeuee Jee yebieeue cevemee osJeer eefJe[ yeew Dees
ueeskeefvekesB Yesueefve leKeve keefleHee efJeeve Dee#esHe keeueefve pes cevemee-Hetpee efceefLeueebeueke yeeeCe Sefn leervetke mJelev$e meceoeeke Oece&iele DeeoMe&ke Mebkej-mebme=ef< efLeke ~
DeHes#ee yebieeueces meJee&efOeke eeefuele Deef lesB Skej jevee efceefLeuee Jeemeer efJeeeHeefle keesvee ce_eemceemeB cevemee ceelee Meyoke GlHeefe nwye DemecYeJe veefn, efkevleg SefnmeB F& keLee veefn
keeueefve ? Sefnces Hetpeve eke=efleke pes DevegmejCe keeue iesue Deef Deeskejs DeeOeej ceeefve ke' eceeefCele nesF pes keevee[e eosMeke Ske eece meHe&-osJelee efceefLeuee Dee yebieeue Deeefye ke'
yebieueeces DeeeefHe cevemee Hetpeveke HejcHeje eefue Deeefye jnue Deef ~ Jee&ceeve yebieuee osMeke cevemee osJeerke Heces HeefjCele Ye' iesueern ~ keCee& Dee mesve jepeJebMeke mebieefn ce_eeosJeerke
JeefjMeeefue efpeueeces cevemee Hetpee efJeMes<e OetceOeecemeB mecHeVe DevegevekesB jneeefve kenue peeF mecHeke&ke keuHevee keleske otj Oeefj mebiele nwle lekeje efJeMes<e HesB efJeMues<eCe kejyeeke
lekejes eee& Sefnces Yesue Deef ~ DeleSJe cevemee Hetpeeke F& efJeefOe yebieueeosMeces jefele nwyeeke eeespeve Deef ~ Sefn efmeevlekesB mJeerkeej kejyeemeB HetJe& ce_eemceeke eke=efleke mecyevOeces
GHeeg&kele DeeefYepeeleke keejCesB Sefnces efJeeeHeefleke veece peesef[ osue iesue Deef ~ efkevleg Ske mHe< OeejCee yeveeyeeke DeeJeMekelee Deef~ peKeve keCee& ueeskeefveke efceefLeueeces Sefn
yee*uee - Yee<ee-Yee<eer Jeie&ke ceevelee meJe&Lee mevosnemHeo Deef~ Slee mcejCe jKeyeeke osJeleekesB eeeefjle keeueefve leKeve DeHeve osMeces ngveke JeeHeke eefle<e Dee eeej-emeej
eener pes veJeerHeces mce=efle SJeb veee-Meem$eke DeOeeve-DeOeeHeve kesv mLeeefHele nwyeeke HetJe& Jeebveere efLeke ~ efkevleg ce_eemceeke keesvees cetefle& veefn GHeueyOe nesF ~ keCee& eosMeke
yebieeueer e$eieCe GHeeg&kele efJe<eeke DeOeeveeLe& efceefLeuee Deyewle ueen pekej Deveske leesefjLeejke ee eMe=efle veecemeB Heefjefele Deveske DeMe peeefle Jeeuceerefke mletHeHej meHe&-
Ssefleneefmeke eceeCe GHeueyOe Deef ~ Sefn Ssefleneefmeke met$eke DeeOeejHej F& eceeefCele nesF osJeleeke GsMemeB Hetpee kejwle Deeefye jnue Deef ~
pes efceefLeueemeB DevegefueefHe ke' keS Jee[erYeefkelelejefCeerke HeeC[gefueefHekesB yebieeueer e$eieCe keCee& jepee ueeskeefve jnefLe jepeHetle JebMe mebYetle ~ oeef#eCeeleces jepeHetle Dees DemHe=Me
ue' iesue neseleen lesB Deeslee F& meJee&efOeke eeefuele Yesue leeefnces keesvees Deeee& veefn ~ peefnvee peeefleke yeereces kesnve mecHeke& Deef Dees meJe& efJeefole Deef ~ DeleSJe meHe&-osJeerke emebieces
efJeeeHeefle eje jefele ogiee&-Hetpeeke efJeefOe ogiee&YeefkelelejefCeerke DeeOeejHej DeeeefHe mecHetCe& ce_eemceeke mebie keCee& jepe JebMeke keuHevee kejye efveleevle Yeeceke nwle ~ Sefn DeeOeejHej

82/Jee[erYeefkelelejeefCeer 59/Jee[erYeefkelelejeefCee

mveeve, Jem$e, DeeYejCe, ievOe, Heg<He, OetHe, oerHe, vewJese, mlegefle - F& efLeke meesuen keejCesB eeefuele Yesue ~ Jee[erYeefkelelejefCeer lekej eke=< GoenjCe efLeke~ Jee&ceeve Heefjes#eces
GHeeej ~ ~~36~~ eeespeve Sefn efJe<eeke efLeke pes ngveke mecemle DeekeeefMele ke=efleJekesB ekeeMeces Deeveue peee Dee
eHe_emeejces kenue iesue Deef: Deesefn mecyevOeces efJele-Jeie& Deeskej eLeeLe&leeke mebie cetueebkeve kejefLe ~ ngveke peevleerke veeceHej
DeIe&, Heeo, Deeeceve, ceOegHeke&, Deeeceve, ueeKeke ueeKe ekee eefle Je<e& efceefLeueebeue Jee efceefLeuesej #es$eces Jee keeue peeFle Deef, efkevleg
ngveke DeekeeefMele evLe mecetnkesB ekeeefMele ke' kes meJe& megueYe kejyeeke efoMeeces keesvees eeeme veefn
keeue pee jnue Deef pes cewefLeueer meeefnleke YeefJe<eke nsleg efevleveere efJe<ee efLeke ~

110/Jee[erYeefkelelejeefCeer 87/Jee[erYeefkelelejeefCee
Devegceeve keeue peeF pes keCee&JebMeke eje efceefLeueebeueces cevemee osJeerke veeces ce_eemcee- mJesee {ekee efJeeefJeeeueeke HeeC[gefueefHe eYeeiekesB oeve o' osueefve pes M.S. No K-
osJeerke Hetpee eeeefjle Yesue mes egeqkele mebiele veefn eleerle nesF ~ DeleSJe keCee&ke 531 ces mebjef#ele Deef pekej uesKeke Heces evLeejcYeefnces efJeeeHeefleke veece Debefkele Deef~
mLeeHeveesHejevle oeef#eCeeleke ceeemcee veece Deeefye efceefLeueebeueces cevemee osJeerke Heces (Ke) Jee[erYeefkelelejefCeerke Gkele HeeC[gefueefHeke emebieces metevee Yesw ieCesMeejCe yemegke
Heevleefjle Yesue mesnes veefn kenue pee mekew ~ peB ce_eemceemeB cevemee ceeleeke GlHeefe Yesue vet FefC[eve SCerkeJesjer ( New Indian Antiquary, Volume - VIII No. 3 He= 49-57) ces
Deef lekej Ske Deej met$e Deef pekej ceOemLelelee eje F& veece efceefLeueebeueces Deeeue ekeeefMele Deef ~
lekeje mJeerkeej keeue pee mekew ~ lekej ecegKe keejCe efLeke efceefLeueeke meHesje oue ~
HetJe&efn GuuesKe keeue iesue Deef pes Ske meceeces efceefLeueebeueke meHesje oue meeHe Hekeef[ (ie) Gkele HeeC[gefueefHe emebieces efJemle=le efJeJejCe Dee efJeMues<eCe ekeeefMele Yesue
ke' Deeskej Kesue osKee ke' Yeejleke efJeefYevve Debeueces HeefjYeceCe kejwle ue ~ Deveske Yejveekeetuej peve&ue Dee@He {ekee (Fefleneme, yebieeyo 1375 - 1968 F& He= 154-196)
Debeueces ceOe egieces eeosefMeke meeefnlevleie&le efceefLeueeke meHesjeke GuuesKe Yeswle Deef ~ ces~
DeeFves-S-Dekeyejer ces mesnes efceefLeueeke meHesje oueke GuuesKe Yesw ~ SlHeMeeled Gej Dees (Ie) eesHesmej jeOeeke=<Ce eewOejer (1924-1985) DeHeve DevegmevOeeveelceke Ssefleneefmeke
ceOe eosMe nesFle ieesjKeveeLeke efMe<e keefn ke' Heefjefele eesieer meceoee Yegkele Ske esCeerke evLe efceefLeuee Fve o Spe Dee@He efJeeeHeefle (Mithila in the Age of Vidyapati 1976) Skeje
meHesje efceefLeueemeB keeceHe keeceeKee Oeefj YeceCe kejwle ue ~ keejCe Deeskeje meYeke ekeeMeces Deveueefve pekej eesle - mebOeeveke emebieces ngveke keLeve efve pes {ekee
efJeMJeeme uewke pes keeceeKee efmeef-Heer efLeke Dee Deeslee veefn iesueeHej meHe&-cev$e efmeef efJeeefJeeeueke lelkeeueerve Fmueeefceke efnm^er efJeYeeieke eesHesmej SJeb efJeYeeieeOe#e [e.
veefn Ye' mekew ~ SefnmeB eceeefCele nesFle Deef pes efceefLeueeke cevemee veece ceOe YeejlemeB Slee S.yeer.Sce. nefyeyeguueeke meneesiemeB Gkele HeeC[gefueefHe eeHle keeueefve pekeje Dees lelkeeueerve
eeej-emeejces meneelee osueke efkebJee ceOe YeejlemeB efceefLeuee Deveueke ~ DeleSJe ce_eemcee YeeieueHegj efJeeefJeeeueeke eekeleve eesHesmej SJeb efnvoer efJeYeeieeOe#e [e. Jeerjsv
Meyo peB cevemee Heces efceefLeuee Deeeue leKeve efceefLeueeke meHesje oueke ceOemLeleemeB Deeeue eerJeemleJeke meneesiemeB megOeeefj ke' SHesefC[keme - 2 ces ekeeefMele keeueefve ~ Gkele Hegmleke
peeefnces keCee&JebMeke ceOemLelee keleng ef<iele veefn nesF ~ De*jspeerces efueefKele jnyeeke keejCesB pevemeeceeve Heeke Oeefj veefn HengBefe Heewueke ~
efceefLeueeces eeefuele cevemee veeceke emebieces ogF mecYeeJevee ef<iele nesF ~ eLecele: ([.) {ekee efJeeefJeeeueeke HegmlekeeueeeOe#emeB keleske Je<e& Oeefj He$eeeejesHejevle nceje
nefjeeCeeke Hetefpelee meHe&-osJeer cevemeeke ele#e eYeeJe Jee efleerele: keCee& eosMeke eece- Jee[erYeefkelelejefCeerke HeeC[gefueefHeke Heeses eefle GHeueyOe Yesue pekeje efJeiele Deveske Je<e&
osJeer ce_eemceeke eYeeJe ~ efkevleg Sefn ogvetke yeereces keesvees eYeeJe efve:mebMee HesB enCe Oeefj He{yeeke eeeme ke' keS Deeskeje yee#ejmeB osJeveeiejerces efueHevlejCe keeue ~ nce
kejyeeke eesie veefn ~ peKeve GHeueyOe HeeCe[gefueefHekesB eesHesmej jeOeeke=<Ce eewOejer eje eegkele HeeC[gefueefHe mebie
meJe&eLece mebmke=leke HeeHegjeCe, osJeerYeeieJele, yenceJewJele& HegjeCe Deeefo keleske DeHes#eeke=le efceueeve kejwle er leKeve mLeue-mLeueHej efYeVeleeke efoioMe&ve nesF ~ peleske otj Oeefj
DeeOegefveke GHeHegjeCeeefoces mesnes cevemee veeceke mebie mee#eelkeej nesFle Deef ~ GHeeg&kele eesHesmej eewOejer eje eegkele HeeC[gefueefHeke eMve Deef nceje pevewle yee#ejke %eeveke
HegjeCeeefo eee: eoMe Meleeyoerke HetJe&Jeeea jevee veefn efLeke ~ Deesefn meYeces cevemeeke mebef#eHle DeYeeJeces Dees Deeskeje iecYeerjlee HetJe&ke DeOeeve veefn ke' Heewueefve lesB mLeue-mLeue Hej Yeeceke

60/Jee[erYeefkelelejeefCeer 81/Jee[erYeefkelelejeefCee

Jee[erYeefkelelejefCeer (HeesuedFDees 10 Ke)


cewefLeue keefJe efJeeeHeefle efJejefele ~ DeLeJee cev$eyeerpesve eLeeskele efJeefOevee megOeer: ~~33~~
(jepee oHe&veejeeCe efmebn - Sj Deeceues) leLee e lev$eevlejs:
~ mlegefle ~ Hetjesled <ees[MeefceJee&egb OeejesleeelegieCew: ~
jseesled kegcYekeeOexve Mekeleeeb Jeere& kew: ~~
vecees ieCesMeee: ~ DeOe IemLeeHeveefJeefOe: ~
leoMekeleewleelegLe&cesJeb eeCeme mebece: ~
eLecele: metee&eeIe oJee mJeefleJeeeveb kegee&led ~
eCeeeeceb efJevee cev$eHetpeves veefn eesielee ~~34~~
mJeefmle ve Fves Je=eJee: mJeefmle ve: Het<eeefJee Jesoe:
DeLe kejeveeme: ~ Meejoeeeced:
mJeefmle ve mlee#eexefjvesefce: mJeefmlevees Je=nmHeefleo&Ieeleg ~ 1~
Denerveme cev$eme esvewJeeefve keuHeesle ~~ 35~~
mJeefmleve: mJeefmle ~
DeLe <ees[MeesHeeeje: ~ ke=leefevleeceCeew :
Jesleeuee efHeMeee je#emeee mejerme=Hee: ~
Deemeveb mJeeieleb HeeeeceIe&ceeeveerekeced ~
DeHemeHe&vleg les meJex Jew<CeJeJeem$esCe leeef[lee: ~
ceOegHekee&ecevemveeveJem$eeYejCeeefve e ~~
mete&: meescees ece: keeue: mevOes Yetleeven: #eHee ~
ievOes Heg<Hes OetHeoerHeew vewJeseb Jevoveb leLee ~~36~~
HeJevees efokeHeefleYet&efcekeeMeb Keejece (je:) ~
eHe_eemeejs:
yeeeb MeemeveceemLeee keuHeOJeefcen meefVeefOeced ~ 2~
DeIe&HeeOeeeceveke ceOegHekee&eceveeveefHe ~
DevegJeeo:
DevegJeeo:
cewefLeue keefJe efJeeeHeefle eje jefele ~ jepee oHe&veejeeCe efmebnke jepe keeueces~ mlegefle~
cetuecev$e, DeeWkeej Jee yeerpe cev$emeB efJeefOeJeled leerve yesj eCeece kejer ~ ~~ 33~~
ieCesMekesB eCeece ~ Deeye Ie-mLeeHeve efJeefOe ~ Heefnves mete& osJeleekesB DeIe& o' keS mJeefmle
Deeve lev$eces kenue iesue Deef:
Jeeeve kejer ~
eeCeeeececes, meesuen yesj cev$e He{wle keesB{ces Jeeeg Yejer, lekej elegie&Ce cev$e He{wle
Fv Dee JeeJee ncej keueeCe kejLeg ~ lee#e& Dee Deefjvesefce ncej keueeCe
JeeegkesB jeskeer, Deej kegcYeke (eeme jesOe) kesj DeeOee keeueces Deesefn JeeegkesB Mevew:-
kejLeg ~ Je=nmHeefle ncej cebieue kejLeg ~ mJeefmle, mJeefmle, mJeefmle ~~ 1 ~~
Mevew: es[er (DeLee&led 16; 64; 32) Sefn DevegHeeleces ) ~~34~~
yesleeue, efHeMeee, je#eme Dee mejerme=He F& meYe efJe<Cegke Dem$emeB Deenle Ye' otj He[eLeg ~
lelHeeeled kejveeme ~ Meejoeces kenue iesue Deef :
mete&, ev, ece, keeue, otvet mevOee, HeeBe Yetle, efove, jeefle, HeJeve, efoMee meYeke Heefle,
pes cev$e Denerve nes lekej Debie mJeeb keefuHele kejer ~ ~~35~~
Yetefce, DeekeeMe, DeekeeMeeejer pevleg Dee osJelee F& meYe yeeeke De%eevegmeej
lele: Hej meesuen GHeeej ~ ke=leefevleeceefCeces kenue iesue Deef : Deemeve, mJeeiele, Heee,
Slee GHeefmLele nesLeg ~~ 2~~
DeIe&, Deeeceveere,

88/Jee[erYeefkelelejeefCeer 109/Jee[erYeefkelelejeefCeer
mebie keesvees ekeej mecHeke& wke Jee veefn lekej keesvees mebkesle veefn Yesw ~ Yeejleke peeefn HeefjeemeB F& Devegceeve nesF pes Sefn osJeleeke Hetpee meceepeces yesmeer efovemeB HeefjJeefe&le veefn
Debeueces eeeerve ueewefkeke Oece&ke THej yeeeCe Oece& eefleefle Ye' iesue ue, Deesefn mLeeveHej Yesue~ leKeve Skej Hetpeveke HejcHeje MeleeefOeke Je<e& HetJe& eJeefe&le Yesue pes Devegceeve keeue pee
Deveee&-osJeleeke mebie Deee&-osJeleeke efJejesOe GHeefmLele Yesue ~ Sefn efJejesOeke keLee eleske mekew ~
eeosefMeke Yee<eeces efueefHeJe Deef ~ mebmke=le HegjeCeeefoces Sefn ekeejke keLeemeB Yejeeevle Sefn efmeevleke efceefLeueeke Deveske HegjeleeefJeke DeeefJe<keejke Oeeje eje meceefLe&le keeue
Deef ~ pee mekew ~ efceefLeuee Dee Deeskej meceerHeJeeea Debeueces DemebKe cevemee cetefle& DeeefJe<ke=le Yesue
DemceJeke keLee ieleevegieefleke eece-osJelee Dees HeewjeefCeke-osJeleeke keuenke Je=leevle ue' Deef pekej efvecee&Ceke mecee oMece MeleeyoermeB eoMe Meleeyoerke yeere Devegceeve keeue
keS jefele Yesue ~ osJelee ueeskeefveke efomeme@B keuenke yeereces Slee keesvees ceeveJe-ceeveJeere peeF ~
peerJeveke Yeeie Deeefve ke' peesef[ osue iesue Deef ~ DeleSJe cevemeeke keLeeHej Sefn keLeeke pejlkee Dees cevemee:
keesvees eYeeJe veefn Heefjueef#ele nesFle Deef ~ efJeMes<ele: efceefLeueebeueke cevemeeke keLeeHej pe@B
oeef#eCeeleke keesvees-ves-keesvee Debeueke ueeske-meeefnleces Sefn DeHetJe& efJe<ee-Jemleg jef#ele ceneYeejleces keesvees mLeeveHej Jeemegefkeke Yeefieveer pejlkeekeBs meHe&-kegueke DeefOe<e$eer osJeer Jee
jnwle ~ Sefn efJe<eeke ieewjJeke keejCes@B meeOeejCeke yeere F& Delevle menpeefn eYeeJeke ueeYe meHe&-ceelee keefn ke' GuuesKe veefn keeue iesue Deef ~ meHe&-ceeleeke ceeves ceneYeejleces Ske
eeHle kejwle ~ efkevleg oeef#eCeeleke efJeefe$e SJeb mece= ueeske-meeefnle mebences keleng eeBo- cee$e keMeHe cegefveke Helveer ketke GuuesKe Deef, pejlkeeke veefn ~ ceneYeejleces veeie-
meewoeiej Dee efyengueeke keLeeke keesvees ekeejke GuuesKe veefn Yesw, elegle SefnHej JebMeke pejlkeekesB keesvees efJeMes<e ee Yeeqkele veefn Yesueefve lekejng keleng GuuesKe veefn ~ nB,
efceefLeueeke oeJeer DeeieCe Deef ~ Ske mLeueHej cee$e ogF keLeeveeie&le Jeemegefke kele=&ke pejlkeeke mecJe&vee keeue iesue Deef~
efkevleg ngvekee Jeemegefke Yeefieveer keefn ke' veefn, elegle ngveke ieYe&mLe mevleeve Deeefmleke kele=&ke
HeeC[gefueefHeke DeeefJe<keej: pevecespee eje Devegef<le meHe&-e%e OJebme neseyeeke Heces peeveue peeF ves efke Jeemegefkeke
Jee[erYeefkelelejefCeerke HeeC[gefueefHeke DeefYe%eeveke efvecvemLe eesle efLeke: Yeefieveer neseyeeke lekej keeueesefele mecJe&vee mLeeefHele keeue iesue ~ ceneYeejleces Ske cee$e
(ke) {ekee efJeeefJeeeueeke mLeeHeveesHejevle Hegmlekeeueeke HeeC[gefueefHe eYeeiekesB DeleefOeke Mueeskeces ngveke GuuesKe Deef :
JewYeJeMeeueer, mece=Meeueer Dees ieewjJeMeeueer yeveeyeeke GsMemeB cenecenesHeeOeee [e. meeveJeceeveeLe& oevewMe Hetpee eeleg Heee : ~
njemeeo Meem$eer (1853-1931), pes Gkele efJeeefJeeeueeke mLeeHeveefnmeB mebeeueve meesojeb Hetpeeeceeme mJemeejb Hevveieesece : ~~
meefceefleke keCe&Oeej jnefLe, Gkele #es$eke HeefjYeceCe ke' keS eeeerve HeeC[gefueefHe Deeefoke Deeefmlekeke pevceesHejevle pejlkeeke #eefCeke eIeevelee uegHle Ye' iesue ~ Snvee efmLeefleces
DevJes<eCeeLe&, mebkeueeveeLe&, mebenCeeLe& mees<lee Dee lelHejlee osKeewueefve ~ Sefn ececes ngvekee Jeemegefkeke Yeefieveer pejlkeekesB menmee cevemee veece enCe ke' keS meHe&-kegueke DeefIe<e$eer
HetJe&-yebieeueke cewveve efmebn efpeueeke Ske efJeeevegjeieer YetmJeeceer ke=<Ceoeme Deeeee& eewOejerke osJeerke Heces eefleef<le kejyeeke keesvees leke& mebiele keejCe veefn GHeueyOe nesF ~ F& Deveee&
Jeefkeleiele Heeeieejces Jee[erYeefkelelejefeCeerke HeeC[gefueefHe DevleYeg&kele ue pekeje Dees osJeer cevemee meceepeces Deee& eYeeJeJeMe ceneYeejleke keLeeke He=<Yetefceces DeHeveekesB mLeeefHele

80/Jee[erYeefkelelejeefCeer 61/Jee[erYeefkelelejeefCee

(HeesueFDees 10ke) (HeesuedFDees 2 ke)


FleeefoefYeeee: ~ eceeCe lej: ~
DeeJeeCeeefo kecee&veer j#ee_e eCeJesve leg ~~ 31~~ ueeskeJeeoee le$eeskelee.............
DeeefoHeosve mebmLeeHeve meefVeOeeHevemeefVeyeesOeveeefve yeesOeeefve ~ DeekeeMeewJe leeveee........meewoele...........
eeJeodeeieemeevevleg meefVeOeb HeefjkeuHeesled ~ He=efLeJeeb eefle ueeskes e ueeskeJeeoe Fleerefjlee: ~~ 3~~
oJee Heeeeefokeeb Hetpeeb mJeeVe_e efveJesoesle ~ les e meJe& Yetle [eefkeveeeeefle& MeevlJeLe ueewefkekeew<eOe cev$eeoees efJe<enjer
peHlJeeleg efJeefOeJeVelJee lelees osJeb efJemeppe&esled ~ ceueeefC[keeieerleeoee ~ les e eefmee: ueeskeJeeoe eLee:
S<e kece&ece: eeskele: meJes<eeb epeveeces ~~ 32~~ ue#ceerIejsCe veewo&ee emceevceOegkejeefceIee ~
De$e efJemepe&esefolevles ve cetueHetpeeceefYeIeee S<e ece Flevesve e meJex<eeb osJeevebe Hetpeves lemceevceveesjceeb veeJeb ke=lJee le$e eHetpeesled ~~
Deekeeef*d#eleYetleMegeeefokecegHeeej oeveelHeefjefceefle Meles ~ lele: cetuecev$esCe yeerpesve ce=vceebeR eefleceeb ke=lJee osJeleeew: meceeJe=leeced ~
eCeJesve eeCeeeece: ~ leLee e keeueeroes: IeefelJee efJeefe$ee_e epeesod ieerlevee&vew: ~~ 4~~
eeCeeeeceb $eeb ke=lJee cetuesve eCeJesve Jee ~ ~ eceeCe lej ~
DevegJeeo:
Fleeefo keefn DeeieeB kenwle efLe: DevegJeeo:
DeeJeenve Deeefo kece& leLee j#ee DeeWkeejmeB kejer ~ Slee Deeefo MeyomeB mLeeHeve, Slee ueeskeJeeo (ueeskeeeej / ef{) ke mecyevOeces kenue iesue Deef ......
meefVeOeeHeve (ueie Deeveye), meefVeyeesOeve (DeefYecegKe kejye) DeefYeesle Deef ceveg<ekesB meewKe Dee cees#e osefvenej osJeleeieCe Dee JewleeueieCe DeekeeMemeB He=efLeJeerHej
~~31~~ Glejwle efLe - Snve ueeske OeejCee Deef ~~ 3~~
Iejke pesnve efJemleej nes leovegmeej osJeleeke meebefveOe (meccegKe mLeeHevee) kejer ~ F& meYe ueeskeJeeo efLeke - meeHe, Yetle-esle Dee [eFefveke GHeJe Meevle kejyeeke
Heee Deeefo o' Hetpee kejer Dee mJeeog DeVe e{eyeer ~ peHe ke' efJeefOeJeled eCeece ueewefkeke efJeefOe Dee cev$e Deeefo, efJe<enje, cebieue eefC[kee Deeefoke ieerle ~ Fnes meYe
kejer~ leKeve efJemepe&ve kejer ~ F& ece meYe osJeleeke Hetpeeces jeKeue peee~~32~~ eefme ueeskeJeeo efLeke: ue#ceerIej Sefn efveefcee ceOegkeje veeceke Ske veeDees
Slee efJemepe&esle Oeefj eOeeve Hetpee kenue iesue Deef ~ DeeieeB S<e-ecemeB DeefYeesle Deef pes osueefLeve ~ Ske megvoj veeDees yeveee Deesefnces Hetpee kejer ~......... ceeefke eeflecee
Sefnvee Deevees osJelee meYeke Hetpee kejer ~ YetleMegef Deeefo kece& GHeeej (oeve ) kesj yeeo nesFle yeveeyeer Dee Deeskej eekeele osJelee Deeefoke eeflecee mLeeefHele kejer leLee eeflecee
osKeue peeFle Deef ~ meYekesB ceveesjce Heces mepeeyeer.......~~ 4~~
lekeje yeeo cetue cev$emeB yeerpemeB leLee DeeWkeejmeB eeCeeeece kejer, pesvee efke keeueeroe kenue
iesue Deef ~

108/Jee[erYeefkelelejeefCeer 89/Jee[erYeefkelelejeefCeer
ke' keS DeeefYepeele keie&ke yeere eefle<e eeHle kejyeeces meHeuelee eeHle keeueke ~ uesyeeke efJeeejueefve ~ Jemevle jesiemeB eefmele Ye' mecemle veiejJeemeerke eeCeevle nescee ueeieue,
HetJe&efn kenue iesue Deef pes ceneYeejleces cevemee veeceke keesvees osJeerke GuuesKe veefn Yew leBs efkevleg efMeJe-efJeYetefleke mHeMe& nesFleefn Hegve: peerJeve ueeYe keje ueeueie ~ Skej HeefjCeece Yesue
leovegketueefn ngveke keesveng eefj$eke mebie mee#eelkeejmeB keesvees ueeYe veefn Ye' mekew ~ pes DemceJeke mekeue ceveesjLe JeLe& Ye' iesueefve Dee Iegefj ke' JeeHeme eue iesueern ~ Ske yesj
ceneYeejleke oerIe&keeueke HeMeeled HejJeeea keeueces GHeHegjeCeeefoke jevee Yesue leKeve Deveee& Hegve: HegpeejerieCe peKeve efMeJeee&veeke nsleg Heg<He eeve kejyeeke nsleg ngveke veiejces Deeueen
meceepemeB Deeeue F& osJeer Deee& meceepeces keesvee eJesMe eeHle ke' mekeue ~ HetJeexkele Yeemkejces leKeve Dees meYekesB yevoer yevee uesueefve Dee eefleefnbmeemeB efveJe=e Yesueern ~
keesvees eceeCe veefn GHeueyOe nesF, efkevleg DeJee&eerve HegjeCeeefoces Sefn efJe<eeke eceeCe GHeueyOe GHeeg&kele mevoYe&ces F& Ske efJeeejCeere eMve Deef ~ Sefn mevoYe&ces Ske yeelekesB efJeMes<e HemeB
nesFle Deef ~ Sefn HegjeCeeefoces cevemee-pevceke efJemle=le keLee JeefCe&le Deef peeefnces meHe&- ceveces jeKeye Gefele nwle pes oeef#eCeeleke keesvees meeceeefpeke Deeeej efkebJee Deesefn eceke
osJeerkesB DeeefYepeele Jeie&ces keesvees ef<SB yeoveece veefn nes, leeefn keejCesB veeie kegueke efHelee Yee<eeke keesvees Meyo efceefLeueebeueke meeceeefpeke peerJeveke Deeeej efkebJee cewefLeueer Yee<ee Dee
keeMeHeke mebie mecyevOeke keuHevee keeue iesue Deef, eLee : meeefnleces eeefuele Deef mes osefKe ke' pes oeef#eCeelemeB HejJeeea keeueces Slee Deeeue Snve
HegjeveeieYeeeeevlee JeYetJe&tceeveJee YetefJe ~ OeejCee kejye meceereerve veefn nwle ~ keejCe, eefJe[ mebmkeejkesB mesnes efvepeJe eeeervelee wke ~
eeved eeved Keeoefvle veeieeMeve les peerJeefvle veejo : ~~ cewefLeueer Yee<ee Dee meeefnleces eefJe[ Meyo eeefuele Deef, eLee Hetpee, Het<He Deeefo ~ DeleSJe
cev$eebMe meme=pes Yeerle : keMeHes yeeeCeeefe&le : ~ keees peB Devegceeve kejefLe pes Heg<He eje osJeee&vee kejyeeke HejcHeje HejJeeea keeueces efJe[
JesosJeerpeevegmeejsCe eesHeosMesve yeeeCe : ~ eosMemeB Slee Deeeue nes, mes efveleevle nememHeo eleerle nesF~ DeleSJe cewefLeueer Yee<ee Dee
cev$eeefOe<ele=osJeer leeb cevemee meme=peslele : ~ meeefnleces eeefuele eefJe[ Meyo mecetn DeHes#eeke=le DeeOegefveke keeueces oeef#eCeeleke keesvees
leHemee cevemee lesve JeYetJe cevemee e mee ~ DebeuemeB Slee Deeeue nes Fnes Devegceeve kejyee meceereerve veefn nwle ~ efJeMes<ele: F& kenue pee
eeeerve Dees ceOeegieces efceefLeueeces MewJe-Oece&ke eYeeJeke HeuemJeHe cevemee-Hetpeeke eeueve mekew pes keCee& jepee ueeskeefveke mebieefn oeef#eCeeleke Deveske ueewefkeke mebmkeej Slee
Yesue pes cevemee efMeJeke kevee ueern, efkevleg mebmke=le GHeHegjeCeeefoces ceneYeejleke eYeeJeke Deeeue lekejes HetCe& HesCe meceLe&ve veefn keeue pee mekew ~ keejCe HetJe&efn keCee& jepee
HeuemJeHe cevemee veeie-efHelee keMeHe ke=leke me=ef< keefn ke' meJe&$e GuuesKe keeue iesue ueeskeefve yeeeCe Oecee&Jeuecyeer jnefLe ~ ngvekee meYekesB oeef#eCeeleke ueewefkeke mebmkeej meYeke
Deef ~ Ske GHeHegjeCeces kenue iesue Deef : mebie Heefjee jKeyeeke keesvees keejCe veefn, efkebJee mes jefnlengB ngvekee meYeke mebieefn pes mebmkeej
mecetn ueefve lekeje Slee Deeefve ke' eefleefle kejyeeke nsleg Glmegke jnefLe mes yeele keesvees
mee e kevee YeieJeleer keMeHeme e ceevemeer ~ efmLeefleces mJeerkeej veefn keeue pee mekew~ Dees meYe yeeeCe mebmkeejke He=Hees<eke jnefLe ~
les vewJe cevemee osJeer cevemee ee e oerJeefle ~~
keCee& jepee ueeskeefveke meceeces efceefLeueebeueke meceepe vetleve Deee&-mebmkeejke oer#ee enCe
cevemee Oeeeles ee e HejceelcevveerMJejced ~
lesve ee cevemee osJeer lesve eesiesve oerJeefle ~~ keeueke ~ DeleSJe keCee& jepee ueeskeefveke mebieefn-mebie efceefLeueeke ueewefkeke osJe-osJeer
peieosieewjerefle efJeKeelee lesve mee Hetefpelee meleer ~ mecetn oeef#eCeelemeB Slee Deeeue nesefLe mes meceLe&ve eesie veefn ~ DeleSJe cevemeeke keLeeke

62/Jee[erYeefkelelejeefCeer 79/Jee[erYeefkelelejeefCee

(HeesuedFDees 2 Ke ) (HeesuedFDees 9 Ke)


osJeleeewefjle$eeefoMeyoeled efmeveeieefkeVejievOeJe&e#eje#emeeoerveeceefHe Heefjenmles<eeb Hetjkeb kegcYekeb ke=lJee jseke_e meceeefnle: ~
Hetpelee eeskelee ~ ke=lJeesejsCe oes<eeeebmleg nveeled keeeeefomecYeJeeved ~~28~~
DeOecee efJebMenmlee veewelJeeefjbMee ceOecee ~ DeeefoHeeosve JeevemeesHeeoeveb ~
Gecee <eefnmlee e Melenmleeseceesecee ~~ JeeeJeeiveseceensvJeeCeerefYee&Lee eceb ~
elego&MekejeVeetvee veewkee Heefjkeerefle&vee ~ efkeefuJe<eb OeejCeeefcee nveeled MegLe&ceelceve: ~
meefVeOeew YetleveeLeme efJeHegueeeee& vele&ves ~~ Mees<eCes onves mlecYes HueeJeves e eLeeeceb ~
es es meceeielee gbleebmlelLeeves eHetpeesled ~ JeeJeiveerepeueeKeeefceOeefjCeeefYe: ke=les meefle ~
yeeeCeb ceeOeJeb b JeeCeeR ue#ceer_e HeeJe&leerced ~~ OeeesefMegceelceveb eCeJesCeeke&JeledefmLeleb ~
keeefle&keseb ieCesMe_e keeueereb HeVeieeced ~~ 5~~ osnb lesvewJe meef_ele He_eYetleYeeb Hejced ~~ 29~~
lesvewJe eCeJesve ~ meef_ele mebIee ~
DevegJeeo: mLetueb met#ceb leLeeefvemJemLeeves<egekeuHeesled ~~ 30~~
Slee osJeleeIewefjle$eeefo eje kenue iesue Deef pes efme, veeie, efkeVej, DevegJeeo:
ievOeJe&, e#e, je#eme Deeefoke enCe peevet, Deej SefnmeB Fnes metefele nesFle Deef pes Heefnves MejerjkesB Meg kejer leKeve e%e ~ elveHetJe&ke Heefnves kegcYeke veeceke
ngvekees ueeskeefveke Hetpee keeue peee ~ eeCeeeece kejer, leKeve jseke, Dee lekeje yeeo DeeWkeej cev$emeB Mejerj Deeefoke
yeerme neLeke veeDees DeOece efLeke, eeueerme neLeke ceOece Dee meeef neLeke Gece Dee efJekeejkesB otj kejer ~ ~~ 28~~
Ske mee neLeke Deefle Gece ~ veeDees kecemeB-kece eewon neLe oerIe& nwyeeke eener ~ Slee Deeefo MeyomeB Jeeve Dee ceve DeefYeesle Deef ~
YetleveeLe Dee efJeHegueeke mece#e veeeces eewon iees Hejce-YeJe oerHe yeejer ~ Hetpee leogHejevle Deelceeke Megefke nsleg Mees<eCe, onve, mlecYeve Deej HueeJeve Sefn eeefj
osKee pes-pes DeeyeefLe leefveke melkeej ke' keS Hetpeve kejer ~ yeee, efJe<Ceg, efMeJe, efeeeces eceMe: Jeeeg, Deefive, Fv Dee JeCeke OeejCee eje keuce<e (ceue Dee
mejmJeleer, ue#ceer, HeeJe&leer, keeefle&kese, ieCesMe, keeefuee, Deeveeie ~~ 5~~ HeeHe) kesB otj kejer (DeLee&led HeeHekesB Jeeeg meesKeueefve, Deefive pejDeesueefve, Fv
oyeDeesueefve Dee JeCe Oeesueefve Snve YeeJevee kejer) ~~ 29~~
DeeWkeejke GeejCe ke' Oeeve kejer pes Deelcee Meg Ye' mete&-pekeeB Oece&ke jnue Deef ~
Sefnvee He_eleJecee osnkesB mesnes Meg kejer ~
lesvewJeke DeLe& efLeke DeeWkeejefnmeB ~
mLetue, met#ece Dee ceOe Sefn leerve ekeejke Mejerjke keuHevee kejer~ ~~30~~

90/Jee[erYeefkelelejeefCeer 107/Jee[erYeefkelelejeefCeer
DemceJe: efMeJeefMe<ee e ee osJeer lesve MewJeer ekeerefle&lee ~~
DemceJeke keLee Sefn ekeejsB Deef ~ DemceJe Ske eece-osJeer efLe pes yeee, efJe<Ceg Dee Sefn ekeejBs cevemeeke pevceesHejevle Dees Jesoeefoke DeOeeveeLe& kewueeMe HeJe&leHej YeieJeeve
efMeJe emetle Ye' keS pevce enCe keeueefve ~ Sefn leerve osJeerke yeemeke efveefcee leerve Hegjerke Mebkejke meceerHe iesueern Dee Deeslee meneJe<e& Oeefj keesj leHemee eje evIejkesB mevleg<
efvecee&Ce ke' osueefve Dee keefn osueefve pes ngvekee esef[ ke' Deve kekejes Hetpee kejyeeke efve<esOe ke' keS ngvekee ueie jefn ke' cene%eeve eeHle keeueefve~ meece Jesoke Hee keeueefve leLee ke=<Ce
ke' osueefve ~ DemceJekesB peKeve Sefn efJe<eeke peevekeejer Yesueefve leKeve Dees Deeskeje Deceeve cev$eke oer#ee Heewueefve lelHeMeeled ngveke DeeosMe Heeefye Heg<kej leerLe&ces leHemee eje ke=<CekesB
Ieesef<ele ke' keS DeHeveekesB osJeleeke Heces Hetpeeke eJee&ve keeueefve ~ osJeerkesB peKeve Sefn mevleg< keeueefve :
efJe<eeke peevekeejer Yesueefve leKeve Dees eg Ye' keS Deesefn leervet HegjerkesB OJebme kejyeeke ef$eegie_e leHemlegHleg ke=<Ceme Hejceelceve : ~
mebkeuHe keeueefve ~ e=ieeueke DeejesnjCeke efJeeej ke' keS meHe&-He e%e-met$e OeejCe ke' efmee jYegJemee osJeer ooMe& Hetjle : eYegce ~~
keS osJeer efMeJeHegjer efome Deemej Yesueern ~ Ske eoMe cemlekeke efJeje keee meHe&
Sefn ekeejsB efmeef eeHle keeueeke HeMeeled ke=<Ce Dees Mebkej ogvet efceefue ke' cevemeekesB Hetpeve
efMeJeHegjerke ejke j#ee ke' jnue ue ~ efkevleg keesvees keejCesB osJeerkesB DeeskejeHej eesOe veefn
keeueefve :
Yesueefve ~ Dees Hegjerke yeereces eJesMe ke' keS, Ske-Ske ke' keS efMeJe, efJe<Ceg Dee yeee leervet
peveke JeOe ke' osueefve Dee HeMeeled pee ke' Hegve: peerJe oeve o' keS ngvekee meYeke Hetpeve eLeces Hetefpelee ee e ke=<CesCe Hejceelcevee: ~
kejyeeke DeeosMe o' keS JeeHeme Deeefye iesueern ~ Sefn yesj DemceJeke ef< He[ueefve pes ngveke efleeres MejsCewJe keMeHesve HegjsCe e ~~
Ske Yekele Ske jepee efMeJeee&vee DeejcYe keeueefve ~ Dees ngvekee ceveces Yee GlHeVe ke' cevegvee cegefvevee ewJe veeiesve ceeveJeeefovee ~
osueefve~ Dees pejleerj JesMe OeejCe ke' keS keevnHej Heueke Ske HeefLeee ue' keS jepe JeYetJe Hetefpelee mee e ef$e<egueeskes<egmegJelee ~
eemeeoke meccegKe GHeefmLele Yesueen ~ efkevleg eefjieCe ngvekeeHej enej ke' keS Yeiee Sefn ekeejsB cevemee osJeer ef$eueeskeces Hetefpele Yesueern ~ lelHeMeeled keMeHe pejlkee cegefveke mebie
osuekeefve~ Sefn yesj osJeer Ske efuebieeeleke e JesMe OeejCe ke' keS veiej yeereces Deveeemes ngveke efJeJeen kejewueefve :
eJesMe Heeefye iesueern ~ lelHeeeled Dees Ske leeslee He OeejCe ke' keS Ske mlecYeHej yewefme pejlkee cegveervee keMeHemleeb ooew Hetje ~
iesueern~ Hegpeejer ueeskeefve efMeJe-Dee&vee kejyeeke uesue iesueen peefveke Hetpeve meeceeer Deeeefe cegefvees<e peeen yeeeCe%eee ~~
Dekemceeled Keefme He[ueefve ~ Sefn IeveekesB Deceuekeejer peeefve ke' eeefoMeeces otle esef<ele
keeue iesue ~ leesleeJesefMeveer DemceJe efMeJeke meceerHe GHeefmLele keeue iesueern ~ efMeJe Deeskej Slee cevemeeke ueewefkeke keLeeke mebieefn mebie ceneYeejleeskele Jeemegefkeke Yeefieveer pejlkeeke
efvece&ce YeeJemeB nlee kejyeeke DeeosMe osueefve ~ efkevleg Ieeleke ueeskeefveke mekeue ese JeLe& keLeekeBs cegefveke mebieefn Ske$e efceefele ke' keS osKeeDeesue iesue Deef~ cevemeeke eCeeceke
Ye' iesue ~ DemceJe DeHeve eLeeLe& mJeHe GodIeeefle ke' keS veiejJeemeerkesB Hetpeveke DeeosMe eeefuele cev$eces pejlkee Dees cevemeekesB Ske ke' keS oMee&Deesue iesue Deef :
osueefve ~ Dees meYe m$eer-osJeleeke Hetpeve kejye DemJeerkeej ke' osueke ~ osJeer Skej eefleMeesOe pejlkee cetves : Helveer Yeeefieveer JeemegefkejefHe ~

78/Jee[erYeefkelelejeefCeer 63/Jee[erYeefkelelejeefCee

Hetpeeces Meejerefjke Megefke nsleg Heefnves Yetle Megefke efJeefOe kenue peeFle Deef ~ YeefJe<e (HeesuedFDees 3 ke)
HegjeCe ces kenue iesue Deef : pejlkeeceeefmleke_e cele evOejb leLee ~
mJeCe&jsKee_e lelHelveeR Heg$eb ue#ceerIejb leLee ~
lelHelveeR efJeHeguee_eeefHe eerOejeKeb efpeb leLee ~
eMeesOej_e owJe%eb keCe&Oeej_e ogue&Yeced ~
Dees ieCesMeb veewkeeee: Heeerveew ceveesnjeved ~
YeeC[eefjCeeeme Oejeved ceOeses cetuekes leLee ~
ves$eeKee jpekeer_ewJe megievOee_e leLeeHejeced ~
megjsejeR leLee ogiee osJeeR efo#eg mecevlele: ~
Fveefo ueeskeHeeueebe meeegIeebe memJeJeenveeved ~

DevegJeeo:
pejlkee, Deeefmleke, cele&, evOej, ngveke m$eer mJeCe&jsKee, ngveke Heg$e ue#ceerOej
leLee ngveke m$eer efJeHeguee, eerOej veeceke yeeeCe, eMeesOej veeceke peesefle<eer, ogue&Ye
veeceke veeefJeke, DeeieeBces ieCesMe, Dee ueeskeHeeue, ceOeces YeC[ejer Dee Dem$eOeejer,
esj Hej Dee Deeefoces ves$ee veeceke Oeesefyeve, megiebOee veeceke Oeesefyeve, megjsejer, ogiee& Dee
veevee osJeerieCe leLee eekeele DeeegIe Dees Jeenve meefnle Fv Deeefo ueeskeHeeue ~

106/Jee[erYeefkelelejeefCeer 91/Jee[erYeefkelelejeefCeer
Deeefmlekeme : cegefvecee&lee cevemeeosJeer veceesmlegles ~~ megjmee osJeerke meeOeke ueeskeefve ogiee&Hetpeveke meceeveefn efnveke eefleceeke efvecee&Ce ke' keS
GHeHegjeCeeefmeces cevemeeke pes Je=eevle GHeueyOe Deef Deesefnces ceneYeejleeskele pejlkee Sefn keueMe mLeeHevee ke' keS efnveke Hetpeve kejwle Deef lekeje HeeeB Hetpeke ueeskeefveke GsMe
ekeejsB DeefYevve osKeue peeF ~ jnw pes ce=letHejevle Dees mJeie& eeHle kejwle efLe leLee ngveke Heg$e, Heew$e, eHeew$e meYe veerjesie jefn
ue#ceerJeeved yevewle ngvekee meYekesB [eefkeveer Jee meHe&ke Yee veefn jnw ~
cevemeeke mebieefn ceneYeejleeskele pejlkeeke mecHeke& mLeeefHele nwye kenue iesue Deef pes
efceefLeueebeueces eeefuele keLeeke ceeOeces ceneYeejleke Deeefo-HeJe&ke Devleie&le mecemle veeie Jee[erYeefkelelejefCeer ces eeBo meewoeiejke Helveer mevekeeke GuuesKe Yesue Deef pekej cetue
keLee mebef#eHle HesB efveefMele mLeeve eeHle keeueke DeJeMe, efkevleg keesvees efove cetue keLeeke mebmke=le Meyo efLeke mJeCe& jsKee ~ Yee<ee-efJe%eeveke efveeceevegmeej OJeefveiele HeefjJee&veke
Debie veefn yeefve mekeue ~ mJeeYeeefJeke efveeceevegmeejer meJe&meeOeejCe ueeskeke cegKemeB mevekee Jee cegvekeeke He OeejCe
keeueke Deef, efkevleg Sefnces Deve$e keleng cevemeeke GuuesKe veefn Yesue Deef pes Skej
cevemee-keLee: eeeerveleJeke efJeMes<e efveoMe&ve kejwle Deef ~ DeleSJe cevemee-Hetpeveke Heefleke efmeB
veeiejeveer cevemeeke keLeeke Delevle peefue Dee ogn efLeke ~ Oece&-meceoeemeB mecye eefleHeee F& cetueJeeve efLeke ~
me=ef<ke GlHeefeke DeeKeevemeB Skej keLeeveke Delevle #eerCe Deef ~ keslekee cevemeeke efkeg efJeeveke cele efve pes eeBo meewoeiej oeefCeCeele keesvees mLeeveke DeefOeJeemeer jnefLe ~
Heee&e Dee cevemee efMeJeke keecesemeB Deeskej GlHeefeke mebkesle Yesw ~ cetue HesB cevemee Ske DeleSJe ngvekee ueeskeefve DevegmeejsB ueefKevoj Dee efyenguee oef#eCemeB efceefLeuee Deeeue jnefLe ~
JeefYeeeefjCeer osJeer jnue neseleern ~ efMeJeke mebie ngveke JeefYeeejke keLeeke mebkesle yeeuee Sefn celeJeeokesB peB iecYeerj HesB DevegmejCe keeue peee leB oef#eCeke meceg eesie Delevle
meeefnleevleie&le Yesw ~ Skeje Devleie&le efyenguee efJe<enjerke keLeeke mesnes meJee&efOeke efveefJe[ Deef ~ lesuegiet Yee<eeces efmepeceevemekesB esce[ke veeces DeefYeefnle keeue peeF~ meerpe
cenJeHetJe& DeeKeeveke mebkesle Yeswle Deef ~ cevemee ieeke veereeB cevemee osJeerke Hetpeveke eeueve Deef ~ yebieeueces eeefuele cevemee-
cevemee-keLeeke efJeefYevve DeeKeeve Dee HeewjeefCekeer meYeces meceLe&ve keeue iesue Deef: ceue-keLeevleie&le eeBo meewoeiejkesB leeefle keefn ke' ekeeefMele ke' keS escet[er keefn
1. osJeer pevce, eC[erke mebie mebmeie& Dee mecePeewlee leLee pejlkeeke mebie efJeJeen ~ ke' GuuesKe keeue iesue Deef ~ efkevleg yee*ueeces escet[er Meyoke keesvees DeLe& veefn nesF~
2. cevemee eje GHeemekeke DevJes<eCe ejJeen cegmeueceeve Dee Hegve: ceueen eje Sefn DeeOeejHej Devegceeve keeue peeF pes lesuegietmeB Sefn keLeekesB Deeveue iesue Deef mebieefn-
oeHe-eeHe ~ mebie cevemeeke mecemle keLee DeesleefnmeB Deeeue Deef ~ oeef#eCeeleke DeeOegefveke ueeske-
3. Devlele: eeBoes eje Deeskej osJeJeke Heefjee ~ keLeeke Deefvlece Yeeieces meeefnleces eee: cevemeeke DevegHe Ske keLee eeefuele Deef ~ Deeskeje efMeJe meefnle
efyengueeke ueeskeefee DeeKeeve pekej, mJeHe DebMele: ueeskekeLee Dee DemceJe veeceke Ske ueewefkeke osJeerke efJeJeeoke keLee eeefuele Deef ~ Sefn keLeeke mebie
DebMele: eeeerve HegjeCeke keLeeke DeeOeejHej efveefce&le Yesue Deef ~ efceefLeueeke cevemeekesB keesvees mecHeke& wke Jee veefn lekej meleleeke Hejer#eCe DeefveJeee& Ye'
peeF ~
keceue He$eHej efMeJeke mKeefuele Jeere&meB cevemeeke pevce Yesueefve lesB efnveke veece Heee Jee

64/Jee[erYeefkelelejeefCeer 77/Jee[erYeefkelelejeefCee

(HeesuedFDees 3 Ke) (HeesuedFDees 9ke)


Hetpeenesceeefokeb kegee&od egice efoJemeb efpew: ~ De$e HeuepevekeHetJezkeeeled kece&CeesHewkeeb DeveLee mebkeuHe: ~
eLeekeeceb eLeeMeefkele yeefueoeveb efJeOeevele: ~ JeenveefJemepe&veoef#eCee Yeso: meeled ~ lelee ees efee#egCeeefOeJeeefmeefoves
veerjepeve_e kee&Jeb leewe&YekeHegj: mejced ~ FefOekeejeeleerpeYetlekeeceeOeeveeefOekeejmecHeeoke: Heg<Heefleue
veee_e mLeeHeessJeerceg[Hes eeseces lele: ~ peueleeie meefnlekeeceeefYeuee<eHetJe&ke: eOeeve: meuHe: keee& Fefle
oef#eCeeb efJeefOeJeJee ieerleJeeew: meceeHeesle ~ wleefveCe&eced~
oMe&veee efJeefe$eeee Jeeief njCeb YeJesled ~ Yeejmveeveeefocev$eemleg ueewefkeke SJe~ e=ej mJeCe&keke&jer~
veewJezveecvee e ieewnejer efJeKeelee mee cenerleues ~ YekegcYe HetCe&kegcYe Ye=ej: kevekeeuetkee ~
eese&esled megjmeeb osJeeR JelemLees YeefkeleYeeJele: ~ ..... keke&eeuetie&ueefvle keslHejb ~~27~~
Fnskeeceeved mebeeHe osnevles mJeie&cegececed ~ Flecej: ~ Hetpeeeeb keeee&Mege eLecelees Yetle Megefekeejceen ~
Heg$eHeew$e eHeew$eevleb ue#ceervewjpeYeeied YeJesle ~ YeefJe<e HegjeCeb:
ielJeeeeeleveb Megb Deke Megblevege&pesle ~
DevegJeeo: DevegJeeo:
efnvekee meYeke Hetpee, nesce Deeefoke Heeeled efpeieCekesB Dee&vee ke' keS Deej Slee eeefHe DeefOeJeeme, DeeJee Deeefo kece& Het-Het efLeke, leLeeefHe meYeke Heue osefvenej
Deegice (lesmej, HeeBece Deeefo) efoveces eLeeMeefkele Jeemevee Dee Meefkeleke keeceveeke HegCe Ske Deef, Dele: F& meYe keceex Ske ceeveue peeele ~ peB mes veefn leB mebkeuHe, DeeJeenve,
Devegmeej eLeeMeefkele efJeOeeve HetJe&ke yeefueoeveke Heeeled Jeee Je=voke mebie Deejleer efJemepe&ve meYeke oef#eCee Het-Het nesFle Deef ~ Dele: Deefieuee efove Devegeve keeefvenej
kejer ~ leogej osJeerkesB Gece veeDeesHej mLeeefHele kejer ~ leKeve efJeOeeve-HetJe&ke Jeefkele DeefOeJeeme-efove Deesefn kece&ke Hee$elee eeHle kejyeeke nsleg efleue Dee peueke leeie
oef#eCee eoeve ke' keS ieerle Jeeeke mebie Hetpeeke meceeHeve kejer ~ efJeefe$eeke kejwle keeceveeke GuuesKe HetJe&ke eOeeve mebkeuHe kejefLe, peeefnmeB Deesefn kece&ke cetue GsMe
oMe&vemeB yeesue Dees DeeBefKeke njCe Ye' peeFle Deef ~ Hetpeeke F& veeDees ieesnejer mJeHe cegKe keecevee efJe<eeke DeefOekeej eeHle neseleefve, F& yeele wleefveCe&eces kenue iesue
veecemeB eefme Deef ~ pes keebes Sefn megjmee osJeerkesB Yeefkeleke mebieefn mebele Ye' keS Deef ~
Hetpee kejleen mes Sefn pevceces meYe keeceveeke Hetefe& Heeefye cegFueeHej Gece mJeie& Ye=bieemveeve Deeefo kece&ke cev$e ueewefkeke nesFle Deef Deeskej Meem$eces GuuesKe veefn Deef ~
Heewleen ~ Dees Heg$e, Heew$e Dee eHeew$e Heeefye OeveJeeve Dees efvejesie neseleen ~ Ye=bieej efLeke mJeCe& keueMe ~ osKet Decej keesMe:
Ye kegcYe, HetCe& kegcYe, e=bieej, kevekeeuegkee, keke&jer, Deeuet, ieueefvlekee - F& meYe
mJeCe& keueMeke veece efLeke ~ ~~ 27~~

92/Jee[erYeefkelelejeefCeer 105/Jee[erYeefkelelejeefCeer
Yesw ~ SefnmeB Deefleefjkele osJeerke Heces megievOeeke eee& DeJeMe Yesue Deef ~ HetJe& yebieeueces HeeeJeleer He[ue peefveke YejCe-Hees<eCeke oeefeJeke efveJee&n veeiejepe Jeemegefke ceee eje
keesvees-keesvees mLeeveHej cevemee osJeerkesB veeces mesnes DeefYeefnle kejyeeke HejcHeje DevegJee&ceeve Yesueefve~ meJe& eLece efnveke Hetpeke ueeskeefve kegMeue efMeuHeer jnefLe ~ veeie ueeskeefve DeHeve
Deef ~ Deve$e Sefn osJeerkesB jeOesejer veeces mesnes GodIeesef<ele keeue peeF ~ jeveerke Heces GodIeesef<ele keeueefve Dee ngvekee meYeke efJe<e-YeC[ej ngvekes DeIeerveces ueefve ~
cevemeeke peue-eer[e keeue Dekemceeled efMeJeke vepeefj ngvekeeHej He[ueefve Dee efyeveg yegPeveefn
cevemee osJeerke cetefle& efvecee&Ceces HegDeeke mebieefn-mebie Ke{-Heeleke eeesie keeue peeF ~
pes Dees ncej yeser efLekeern Dees esce-efveJesove ke' osueefLeve ~ efMeJe DeHeve Heefjee o' keS ngvekee
eLeeLe&le: cetefle& meYeke Deekeej ekeej efJeefYeVe HesB, efJeefe$e HesB efvecee&Ce kejyeeke HejcHeje
DeHeve Iej eueyeeke efveJesove ke' osueefLeve ~ eodeefHe efMeJe ngvekee Iej ue' peeyeeke nsleg
Deef ~ cetefle& efvecee&Ceke Sefn keueekesB efJeefe$ee kenyeeke HejcHeje eue Deeefye jnue Deef ~
emlegle veefn jnefLe, keejCe Dees pevewle jnefLe pes F& yeele ngveke HelveerkesB DevemeesneBle ueieleefve
Gej yebieeue Dee efJeMes<ele: Deemeeceke ieesDeeueHee[e efpeueevleie&le efJeefe$ele HesB cetefle& efvecee&Ce
leLeeefHe Dees ngveke Devegveeke efJejesOe veefn ke' Heewueefve Dee ieesHeveere {bies ngvekee DeHeve Iej ue'
kejyeeke HejcHeje DeeeefHe Jee&ceeve Deef ~ Slee efJeefe$ee Meyoke eeesie DeLee&led efJeefe$e
DeveueefLeve ~ efkevleg eC[erkesB Sefn efJe<eeke peevekeejer Yesueefve leKeve Dees ueieues ngvekee DeHeve
Je_peveer Deekeejke cetefle& efvecee&Ce kejyeeke HeeeB efJemle=le meHe&ke eleerke efLeke ~ Sefn emebieces
meewefleve peeefve ngvekee mebie meewefleefveee [en Dee Peie[e kejye eejcYe keeueefve ~ Sefn Peie[eke
efJeeeHeefle eefleHeee evLeeveeie&le eee& keeueefve Deef:
Delevle ogKeo HeefjCeece Yesue pes cevemee DeHeve Ske DeeBKe iecee osueefve ~ efMeJe cevemeekesB IejmeB
oMe&vee_e efJeefe$eeee JeeiefnjCeb YeJesled ~ efve<keeefmele keeueefve lelHeMeeled ie=n-keuen Meevle Yesue ~ efMeJe cevemeeke mebie Ske oerIe&
veewJezveecvee e ieesnejer efJeKeelee mee cenerleues ~ ee$eeHej yenej Ye' keS Ske DejCeces HengBeueen ~ DejCeke yeereces Ske Hene[er uewke
(HeesuedFDee s3 Ke)
pekeje eeserHej Ske meOeve Je=#eke eee uewke ~ Deeslee Dees meYe efJeeeceeLe& efyeueceueen ~
efJeeeHeefle Sefn ke=efleces IeefelJee efJeefe$ee_e (HeesuedFDees 2 ke) eee& keeueefve Deef Sner yeereces cevemeekesB veerve Deeefye iesueefve ~ efMeJe Sefn DeJemejke ueeYe Ge ke' DeesleemeB
peeefnmeB DeeYeeme Yesw pes lelkeeueerve efceefLeueebeueces ceveesjce meMe meeefpe ke' ueeer, Yeeuee, Iemeefke iesueen ~ Demenee keveekesB esef[ ke' efyeoe neseyeeke keeue keCeeo& Ye' ngveke
ieje@bme, leDeeefj Deeefo efJeefYeVe Dem$emeB megmeefppele Ye' keS leLee Deeskej eoMe&ve ke' keS DeeBKemeB Ske efyevog veesj Keefme He[ueefve, pekej HeefjCeece Yesue pes veslee Jee ves$eJeleerke GlHeefe
meceejesn Hegjmmej efJeefe$e HesB Sefn Hetpeveke DeJemejHej keeue peeF ~ Yesueefve pes cevemeeke meueenkeej yeveueern ~ Hesj Dees DeHeve mJeso keCemeB IeceeFke efvecee&Ce
efceefLeueeke meceeveefn yebieeueces cevemeekesB megjmee veecemeB mesnes DeefYeefnle kejyeeke HejcHeje eue keeueefve pes ogvetke mebj#eke Heg<e Yesueen~ Sefn ekeejsB efMeJe DeHeve Devlejelceeke mevlees<eeLe&
Deeefye jnue Deef ~ efJeeeHeefle ieew[cewefLeueke=leeefo Ske Mueeske Sefn evLeevleie&le G=le ke' keS Iej JeeHeme Deeefye iesueen~
keeueefve Deef: osJe meceepeces Ske mecemee GlHevve Ye' iesue ~ eLeemecee otOe veefn Yesueeke keejCesB osJeieCe
eefleceeee_e efe$es Jee ceC[ues Jee IesefHe Jee ~ keefHeueeke veJepeele yeee yeeuegkee meeiejke meye peue Heerefye iesue pekej HeuemJeHe osJe
eHetesled megjmeeb osJeeR ogiee&efJeo YegefJe meeOekee: ~~ meceepecesB peue-mebke GlHevve Ye' iesue~ osJeieCe efMeJeke HejeceMe&Hej keefHeueekesB Hevenewueefve
(HeesuedFDees5ke) Dee meceg otOemeB Yeefj iesue ~ efkevleg SleJeefnmeB mecemeeke meceeOeeve veefn Yesuewke ~ meeiejHej
G[wle Ske megiiee vesleefjke He[ Kemee osuekewke, pes Dees Ske $e+ef<eke nsleg vesves peeFle ue ~ Dees

76/Jee[erYeefkelelejeefCeer 65/Jee[erYeefkelelejeefCee

veeceke Heefnue De#ej meYe osJeleeke yeerpe kenyewle Deef~ ~~ 25 ~~ (HeesuedFDees 4 ke)
Deesvee lev$e ces kenue iesue Deef:
[eefkeveeefoYeeb veeefmle ve e meHe&Yeeb leLee ~
DeeWkeej leLee efJevogke ceOe efmLele veeceke Heefnue De#ej yeerpe efLeke pes Hetpee ces $eef
Dee efmeef owle Deef ~ ~~ 26~~ ieew[cewefLeueke=le meejs e -
megjmeeb eHetesle emleg keeueereeeHeVeiew: ~
Yegkelee leg efJeefJeOeeved Yeesieevevles mJeiex eceesoles ~
keJeefeVewJe leg meHe&me Yeeb eeHeveesefle meese&ke: ~~ 6 ~~
lemceeefeeef&vewpeHeg$eHeew$eeHeew$ekeced ~
lesve meHee&Heeeeeefvle Heg$eHeew$e eHeew$eeJeefOeefJee vewpeeefHle:
DevegJeeo:
ngvekee ves [eFve Deeefoke Yee jnleefve, ves meHe&ke ~
ieew[cewefLeueke=lemeej ces kenue iesue Deef :
pes keeefuee Deeefo Dee veeieke mebie megjmeeke Hetpee kejleen mes Sefn mebmeej ces
efJeefJeOe megKe Yeesefie Devleces mJeie& HeDeesleen ~ pes F& Hetpee kejleen leefvekee keefnees
meHe&-Yee veefn jnleefve ~ Dees Oeve-Oeeve, Deejesie Dee Heg$e-Heew$e-eHeew$e HeDeesueen
~~6 ~~
Sner mebkeuHe Jeekeeces meYe efJeHeefeke Meeefvle, Heg$e-Heew$e-eHeew$e Hee&vle Oeve-mecHeefe Dee
Deejesieke eeefHle,

104/Jee[erYeefkelelejeefCeer 93/Jee[erYeefkelelejeefCeer
lesleefjke He[ Sleske yesmeer Deccele uewke pes yeeuekee meeiejke otOe onerces HeefjJeefe&le Ye' ves$eeKeeb jpekeer_ewJe megievOee_e leLee Hejeced ~
iesue~ osJelee ueeskeefve Hegve: Demece_pemeke efmLeefleces Deeefye iesueen ~ oner otOeces keesvee megjsejeR leLee ogiee osJeeR efo#eg mecevlele: ~
HeefjJeefe&le nwle, Sefn nsleg ngvekee ueeskeefvekesB meceg-cevLeveke Deefleefjkele Deeve keesvees Gheee FveefoueeskeHeeueebe meeOegOeeve memJeJeenveeved ~
veefn ueefve ~ (HeesuedFDees 3ke)

HeewjeefCeke DeeKeeveevegHeces pes es< Jemleg meYe yenjeeue lekeje efJe<Ceg, Fv Dee Deve osJelee ue#ceerOej DeLee&led ueefKevojkesB osJelee ueeskeefve ceOegkej veeceke megvoj veeDeeske efvecee&Ce ke'
ueeskeefve HejmHej DeeHemeces yeByeeje keeueefve ~ peKeve efMeJe Dee Demegj ueeskeefve eleeiele keS osueefLeve, peeefn GHeue#eces ngvekee Deeskej Hetpee keje He[ueefve leLee Sefn HetpeveeslmeJeces
Yesueen leKeve ngvekee meYeke nsleg efkeg veefn yeeueefve ~ Hegve: meceg-cevLeve eejcYe Yesue Deeskejs JeJenej keje He[ueefve ~ mecemle osJeleeefo HeefjJe=le ce=vceeer eefleYee yevee ke' Deeskeje
peeefnmeB efJe<e yenjeeue ~ efJe<e yenjwueemeB efJeMJe-efJeveeMeke DeeMebkee GlHevve Ye' iesuewke ~ efJeefe$e He osueefLeve peefveke Hetpeve-ve=leke mebieefn-mebie ieerle ieeeveke mebie eejcYe Yesuewke ~
osJeleeieCe efMeJemeB efJe<eHeeve kejyeeke DevegjesOe ke' keS me=ef<ke j#eeke Devegvee keeueefLeve ~ Hetpee mLeueHej peefnvee osJeueeskeces ceneosJeke mece#e efyenguee ve=le ke' keS Deeeue jnefLe
efMeJe efJe<eHeeve keeueefve Dee cetef&le Ye' keS Keefme He[ueen ~ DeesleveeJemLeeces Deeeue leefnvee ve=leke Deeeespeve keeue peeF ~ yeee, efJe<Ceg, efMeJe, mejmJeleer, ue#eceer, HeeJe&leer,
efMeJekesB eeCe eoeve kejyeeke efveefcee cevemee yepeeDeesue iesueern ~ Dees Deeefye ke' efMeJekesB keeefle&ke, ieCesMe, keeueer, Deveeie, pejlkeeke Heg$e Deeefmleke, (ce=leg ueeskeces) evOej
Hegvepee&refJele keeueefve Dee Hegjmkeej mJeHe ngvekee osJe-meYeeces mLeeve Yesueefve ~ efkevleg osJeer DeLee&led eeBoes, ngveke Helveer efyenguee, yeeeCe eerOej, owJe%e eMeesOej, keCe&Oeej ogue&Ye, veeDeeske
yeveyeeke efveefcee efJeJeen DeefveJeee& ue ~ lesB ngveke efJeJeen pejlkee $e+ef<eke mebie keeue DeeieeB ieCesMe, yeereces Deceveesnj ceueen SJeb Dem$eOeejer YeC[ejerke enjerieCe veeDeeske
iesueefve pes ngvekeemeB YeeYeerle Ye' keS efkegS efoveces Dees Heefjleeie ke' He[e iesueen ~ Sner yeereces, DeeieeB Dee HeeeB jnw ~ SefnmeB Deefleefjkele Deveeve cetefle&ke efvecee&Ce keje He[w
yeereces ngvekee Ske Heg$e Yesueefve peefveke veece He[ue Deeefmleke ~ Dees pevecespeekesB veeiee%e peeefnces jspekeer (veslee), megievOee, megjsejer (iebiee), ogiee&osJeer SJeb ngveke eeYeeie DeHeve-
mecHevve kejyeemeB jeskeueefve ~ F& keLee ceneYeejleeefele Deef Jee HeewjeefCeke Sefn DebMeke Devle DeHeve DeeegOeke mebie Fveefo ueeskeHeeueke cetefle&ke mLeeHevee keeue peeF ~
Sleefn Ye' peeFle Deef ~ efJeeeHeefle Sefn ke=efleces HeewjeefCeke Dee ueewefkeke HeefjJesMeces eeefuele keLeeefoke eee& keeueefve
osJelee ueeskeefveke osJeJe ceeveJe eje megefveefMele keeue peeFle Deef ~ keesvees osJeleekesB lee Deef peeefn DeeOeejHej keuHevee keeue pee mekew pes Skej eeueve efceefLeueebeueces Deveeefo
Oeefj osJeJe veefn eeHle nesFle efve pee Oeefj ceeveJe eje ngveke Hetpeve-Dee&ve veefn keeue keeueefnmeB nesFle Deeefye jnue Deef pekej JeeHeke eeej-emeej yebieeueces Yesuewke ~ efJeeeHeefle
peeF~ Sefn efveefcee cevemee ceeveJe GHeemekeke DevJes<eCeke nsleg Deelegj Ye' iesueern ~ Sefn keLeevleie&le meHe&-Hetpeve Heefleces cevemee Jee efJe<enjerke peeefn veece meYeke GuuesKe
keeueefve Deef Dees meYe eee: efceefLeueebeueces DeeeefHe eeefuele Deef ~ Sefnces Deefleefjkele
Ske efove cevemee DeHeve meKeer ves$eJeleer Jee vesleeke mebie Je=e yeeeCeerke Yes<eces He=LJeerHej owJe%e Heces eMeesOejke eee& DeJeMe Yesue Deef ~ efceefLeueebeueke HejcHejevegmeej
DeJeleefjle Yesueern Dee HeMegke nsBpekesB ejyewle ejJeenke yeere HengBefe iesueern Dee DeHeve Hetpee Yeueeskeke veeceke Devleces Oej Meyo yengeeefuele eeesie nesF ~ Sefn keejCesB Sefnces
kejyeeke nsleg kenueefLeve ~ ngveke mJeHe osefKeleefn ejJeen meYe [sje iesue Dee ngvekee [eFve ue#ceerOej, evOej SJeb eMeesOejke GuuesKe Yesw ~ eeBoeske m$eerke veeceke GuuesKe veefn
eesefieve yegefPe {sHee - esHee Heskee ueeieue ~ Sefn IeveeHej eesefIele Ye' cevemee Deeskeje meYekesB

66/Jee[erYeefkelelejeefCeer 75/Jee[erYeefkelelejeefCee

(HeesuedFDees 4 Ke) (HeesuedFDees 8 Ke)


meHe&Yeeb eeHle YeeJe: (?) SsefnkeefJeefJeOeYeesieeeefHleHetJe&kemJeiee&JeefmLelelJekeecees oerJeleerefle cevemee osJeer ~ efoJesjed eleeevleevJeoeefolJeeefo ~
cevemee osJeer eerefleefjleefYeuee<e: ~ leLee eerHeefle:
DeLe jeneefve: ~ Hepeb cevemee osJeer HeeveeYees egefOeefj: ~23~
oMe&veeHeeeles emeejeneefvemleg DeefKeueeb ~ Fleeefo ~ lesve cevemee osJew vece FlesJe cev$e:
jeneefveefjefle eeskelee eeflecee YeJeoeefeveer ~~ 7~~ cevemee osJeerefle He_ee#ejveecelJeeled ~
MegefoerefHekeeeeb ~ leLee e yeeHegjeCeced:
ce=ieueIeg JeCex JeeCes efJe<Ce oJes Deesjeefo meceeegkeleb vecemkeejevle keerefle&leced ~
ceoefoefle Ieefves Meesceves Jeemejs e ~ mJeveece meJe&melJeeveeb cev$eFleefceIeereles ~~ 24~~
12/21/26/4/14/-129/8/1/ leLee:
13/24/22/25/17/23/
Je<ee cevees mJeveeceee#ejb yeerpeb meJex<eeceefceIeereles ~~25~~
ef$eoMe ceove Yeves eoMes Meerle jMceew
le$eevlejs e:
efJeJegOe ke=efleeflejefleer vee[erve#e$e nerves meeceeveosJeleeIeveced ~~ 8~~
keejb ~ efJevog ceOemLeeveeOeseceecee ce#eCeced ~
DevegJeeo: osJeleeveeb mJeyeerpeb leleHetpeeeece=efefmeefoced ~~ 26~~
meHe&-obMeke Mebkeeke DeYeeJe, Sner peerJeveces veevee ekeejke Yeesieke eeefHleke mebie-
DevegJeeo:
mebie Devleces mJeie&ueeYeke Sefn meYeke keecevee DeLeJee cevemee osJeerke eerefleke
oerJeefle (ecekeewle Deef ) mes cevemee osJeer ~ Sefnces efoJed OeelegmeB HeeefCeefveke Devegmeej Deed -
keecevee GuuesKe keeue peee~
elee YesueeHej osJe Meyo yeveue ~ osJe Meyo veoeefo ieCeces Heefle Deef, lesB m$eerefuebieces - F&
lelHeeeled jeneefve ces kenue peeFle Deef: elee ueeieue ~ eerHeefle cevemee osJeerke GuuesKe keeves efLe :
peefveke eefleceeke oMe&ve YesueemeB jeneefve nesFle Deef mes jeneefve kenyewle efLe Dee Hepeb cevemee osJeer HeeveeYees egefOeefj: ~~ 23~~
cebieue oeefeveer SJeb keueeCekeeefjCeer kenyewle efLe ~~7~~ Fleeefo ~ leovegmeej cevemee osJew vece: FSn cev$e Yesue, keejCe pes osJeleeke veece HeeBe
MegefoerefHekee ces kenue iesue Deef : DemHe ~ De#ej yeeuee Deef leovegmeej yeeHegjeCeces kenue iesue Deef :
{ekee-Heeces mecYeJele: Debke eje Skej JeeKee keeue iesue Deef : Deeefoces DeeWkeej Dee Devleces vecemkeejmeB egkele veece (meYe GHeeme osJeke) cev$e
12/21/26/4/14/-129/8/1/ 13/24/22/25/17/23/ meeceeve osJelee kenyewle Deef~ ~~ 24~~
ie{yeeke efJeefOe ~~ 8 ~~ leLee

94/Jee[erYeefkelelejeefCeer 103/Jee[erYeefkelelejeefCeer
Dees ueewefkeke cev$eke mebieefn mebie efJe<enefjCe ceue eC[erieerleee Deeefoke GuuesKe kejwle DeHeve eLeeLe&leemeB Heefjee kejeyeeke nsleg ceeue-peeue meYekesB Ske ienerj HeesKeefjces Kemee
kenue iesue Deef pes les e eefmee ueeskeJeeoe DeLee&led efJe<enjer ceue eefC[keeke emebie osueefve ~ HeMeg-mecetnkesB DeesefnmeB yenej kejyeeke nsleg ejJeen meYekes cevemeekesB mevleg< keje
lel#es$eere SefnmeB mecyeefvOele ieerle mecetn ueeskeJeeo keefn ke' eefme Deef ~ Skej eceeCe He[ueefve ~ cevemee HeMeg-mecetnkesB Deesefn HeesKeefjmeB yenej ke' keS Heeryeeke nsleg otOe ceeBieueefLeve~
mJeHe Jee[erYeefkelelejefCeerke cetue Mueeskeke DeJeueeskeve keeue peee: Hee$eke DeYeeJecess otOe otnyeeke nsleg DeHeve neLeke HeefLeDee osueefLeve~ ejJeen meYe Deesnves ieeekesB
ue#ceerOejsCe veewo&ee emceevceOegkejeefceOee ~ ognueke pes efyemegkeue ue Dee Deesefn otOekesB cevemeekesB Heeryeeke nsleg osueefLeve ~ cevemee meye otOe
lemceevceveesjceeb veeJeb ke=lJee le$e eHetpeesle ~~ Heerefye iesueern ~ ejyeen mecetnkesB ngveke Deueewefkeke Meeqkeleke %eeve Yesueefve ~ Dees meYe eefleJe<e&
ce=vceeer eefleceeb ke=lJee osJeleeeew meceJe=leeced ~ pes< oMeceer (ceF-petve) ceemeces ngveke Hetpee kejye eejcYe keeueefve ~ Ske esmeve Hee$eces
IeeflJee efJeefe$ee$e Hetpeles ieerle vee&vew: ~~ HemeerPe iee jeefKe osJeerke eefleefveefOeke Heces megefveefMele Yesue ~ cevemee-Hetpee eje Deeskeje
(HeesuedFDees 2ke) meYeke Gejesej Je=ef Yesuewke ~
efkevleg veJe osJeerke GHeemeveeke HeuemJeHe cegmeueceeve efkemeeve ejJeen meYeke mebie mebIe<e&
x x x eejcYe Yesuewke ~ cevemee Sefn DeJemejke meogHeeesie ke' keS ogvet oueke yeereke mebIe<e&ces ngveke
efJepee Yesueefve ~ Devlele: cegmeueceeve efkemeeve nmeve Dee ngmesve ngveke ceneekesB mJeerkeej
meefVeOeew YetleveeLeme efJeHegueeee_e vee&ves ~
es es meceeielee <b leebmlelmLeeves eHetpeesled ~ keeueefve Dee ngveke GHeemevee ceefvojke efvecee&Ce ke' keS keje ueieueen ~ peeefnces ngveke
yeeeCeb ceeOeJeb b JeeCeeR ue#ceer_e HeeJe&leerced ~ peeuet Dee ceeuet ogvet ceueen mesnes meefcceefuele Ye' iesueen ~ veoer leueces ngveke peeueces cevemeemeB
keeefle&keseb ieCesMe_e keeefueeb HeVeieekeced ~ mecye ogF HeefJe$e mJeCe&-Hee$e Yesueefve pekeje Dees DeHeve ceeekesB GHeemevee kejyeeke nsleg
(HeesuedFDees 2Ke) osueefve~ ngveke GHeemeveesHejevle Dees HeefjJeej Oeve-Oeeve meB mece= Ye' iesue ~ cevemeeke oesmej
Yeeieke FSn keLeeveke efLeke ~
x x x cevemeeke Deceer< ueefve pes Geej Jeie&ces efJeMes<ele: Oeveer-JeeHeejer Jeie&ces ngveke GHeemevee
pejlkee ceeefmleke_e cele evOejb leLee ~ nesFve ~ JeeHeejer yeefveee eeBoes efMeJeke kej Yekele jnefLe~ ngvekee Hejce %eeve-efme ueefve
mJeCe&jsKee_e lelHelveeR Heg$e ue#ceerOejb leLee ~ Dee efMeJe emevve Ye' keS DeHeve cemlekeke Ske pee ieg Dee ogketuemeB mecceeefvele keeves
lelHelveeR efJeHeguee_eeefHe eer OejeKeb efpeb leLee ~ ueefLeve ~ Sefn keejCesB eeBoes keesvees osJeleeke efveefcee eeflemHeOeea Ye' iesue jnefLe ~ cevemeeke
eMeesOej_e owJe%eb keCe&Oeej_e ogue&Yeced ~ DeefYeuee<ee ueefve pes eeBoes mesnes ngveke Hetpee-Deee& kejefLe ~ efkevleg Sefn efveefcee Dees ele#e
Dees ieCesMeb veewkeeee: Heeleerve<ew ceveesjnjeved ~ emleeJe jKeyeeces DemeceLe& ueern ~ eeBoeske Helveer peeuees-ceeueeske ceeemeB cevemeeke HeefJe$e
YeC[eefjCeeem$eOejeved ceOeses cetuekes leLee ~ Hee$e meYeefnke GHeemevee meerefKe iesue jnefLe ~ eeBoes Sefn efJe<eemeB DeJeiele veefn jnefLe ~ Ske efove

74/Jee[erYeefkelelejeefCeer 67/Jee[erYeefkelelejeefCee

(HeesuedFDees 8 ke) (HeesuedFDees 5 ke)


lesve cevemee osJew veceFlee#ejes cev$e:~ ceb cevemee osJew vece: Fefle Jee ~ nsceeewkeeMeer KeC[s:
efJe<enjeew vece: Fefle meHlee#ej: ~ efJeb efJe<enez vece: Fefle Jee ~ mewJeCeea jepeleer leeceer ce=vceeer Jee efJeMes<ele: ~
le$eeefOeJeeme: efveCe&eece=les neeMeer<e&He_e je$es: ~ eLeeMeefkele ekee&Jee eeflecee $eefJe=es ~~ 9 ~~
DeefOeJeemes ie=ns osJe: Meeeb Mesles eLeeefJeefOe ~
Jeememeeneseles emceeoefOeJeeme: me Geles ~~ ieew[cewefLeueeeeeefoke=le meejs:
Ske je$eb efje$eb Jee ef$eje$eceefHe Jee leLee ~ eefleceeee_e efe$es Jee ceC[ues Jee IeesefHe Jee ~
kele=&Je=levegmeejsCe kegee&led meeesefOeJeemeveced ~~ 22~~ Hetpeesle megjmeeb osJeeR ogiee&efJeoYegefJe meeOekee: ~~ 10~~
mebmkeejesievOeceeueeese&: meeeoefOeJeemeveced Flecej: ~ ogiee&Jeefoleefle osMeeefue oeveeeej: ~ leLee e
DevegJeeo: efvejeefce<esCe eesYeexppeieodieewjeR cegves: efeeeced ~
SefnmeB F& peeveue peee pes veeie-Hetpee cevemee (DeLee&led ceveefn ceve cev$e He{wle) keeue peee ~ lesB leme mebJelmejs neefveefve&leb meeled leg Heos-Heos ~~ 11 ~~
DeeW cevemee osJew vece: DeLeJee cecevemee osJew vece: F& Dee#ej cev$e Yesue Dee Dees efJe<enez Slesve eeieeefo yeefueoeveb veemleerle efJeMeejoeefoefcekele leseced ~ le$ewJe:
vece: DeLeJee efJeb efJe<enez vece: F& meHlee#ej cev$e Yesue ~ DeefOeJeemeke efJeJeseve efveCe&eece=leces, He_eYeeb iegJeejs e jefJeJeejske&mebeces ~
neMeer<e& He_eje$eces keeue iesue Deef: DevegJeeo:
pes epeceeve DeefOeJeeme ie=nces MeeeHej efJeefOeJeled metlewle efLe, DeLeJee pesB Sefnces Jemeg nsceeef keeMeer KeC[ces : mecHeefe SJeb Ssee& Je=efke keeceveemeB osJe-eeflecee DeHeve
(Oeve) ke GIeeF nesFle Deef lesB F& DeefOeJeeme kenyewle Deef ~ Devegeve keee& efJeYeJeke Devegmeej mJeCe&ke, jpeleke, leeceeke Jee ceeefke cetefle&, cetefle&keej eje
eLeeMeefkele Ske jeefle, ot jeefle Jee leerve jeefle ueieeleej DeefOeJeeme kejefLe~~ 22 ~~ efvecee&Ce keeue peeF ~~ 9 ~~
ieew[cewefLeueke=lemeej ces kenue iesue Deef :
DecejkeesMe kenwle Deef evove, ceeuee DeeefomeB meneeye efLeke DeefOeJeeme ~ cevemee osJeer Sefn meeOekeieCe peefnvee ogiee&ke leefnvee megjmeeke Hetpee eefleceeces, efe$eces, ceC[ueces Jee
Meyoke JeglHeefe efLeke pes cevemee (ceve meB) ~ Iejces kejefLe ~~ 10~~
He=LJeerHej megjmee osJeerkesB ogiee&-Hetpeveke DevegmeejsB kejwle efLe lesB ogiee&Jeled kenue iesue Deef,
leeefnmeB F& yegPeyeeke eener pes Sntces yeefueeoeve eYe=efle Deeeejke eefleHeeueve kejyeeke
eener/kenuees iesue Deef:
pes keees peieod ieewjer cegefve-efeee megjmeeke Hetpee efvejeefce<e kejleen leefvekee Je<e& Yeefj

102/Jee[erYeefkelelejeefCeer 95/Jee[erYeefkelelejeefCeer
eeBoes osKeueefve pes ngveke Helveer HeefJe$e Hee$eke Hetpee-Deee&ces mebueive efLe, leeefnHej keg Ye' ekeeefMele keeueefve ~
keS Dees Ske ueele ceejueefve peeefnHej cevemee eesefOele Ye' iesueern ~ Dees veevee ekeejsB eeBoeskesB
eeefHe yee*uee Yee<ee-Yee<eer meeefnleke DevegmevOeelee ueeskeefvekesB Skej Heefj%eeve yengle HetJe&efnmeB
eleeef[le kejyeeke GHeece keeueefve, efkevleg Deesefn eeemeces ngvekee meHeuelee veefn Yesueefve~
ueefve lesB keesuekeelee efJeeefJeeeueeke legueveelceke Yee<ee-efJe%eeve efJeYeeieke eekeleve Keeje
lelHeMeeled ngveke veslee ngvekee emleeJe osueefLeve pes efMeJe eje eoe GHenej Dee Hejce %eeveke
eesHesmej SJeb efJeYeeieeOe#e [e. megkegceej mesve (1900-1992) yee*uee meeefnlesj Fefleneme
Dees DeHenjCe ke' uesefLe ~ Sefn HejeceMee&vegmeej cevemee Ske megvojerke JesMeces HeefjCele Ye' keS
(Deevevo mebmkejCe, He_ece cegCe, 1999) ces mesnes efJeeeHeefle ke=le Jee[erYeefkelelejefCeer ke
GHeefmLele Yesueern Dee DeHeve Heefjee meeefj keefn ke' osueefLeve Dee Devlele: ngvekee Ye<
eee& keeueefve leLee GHeeg&kele evLeke DeejefcYeke DebMekesB GjCe mJeHe G=le keeueefve~
kejyeeces meHeue Ye' iesueern ~ Oecee&ejCeke ceeie&meB Ye< Yesueeke HeuemJeHe eeBoes DeHeve
Deueewefkeke GHenej Dee Hejce-%eevekeBs megjef#ele veefn jeefKe Heewueefve ~ Jee[erYeefkelelejefCeer efJeMeg mebmke=le Yee<eeces efueefKele Deef ~ Skej jeefelee
efceefLeueeJeemeer efJeekeefJe efJeeeHeeflekesB kenue iesue efve ~ Sefn ke=efleke jevee efJeeeHeefle
eodeefHe cevemeeke efveosMeevegmeej veeie meYe eeBoeske Dees Heg$ekesB obMe ceeefj ke' nlee ke'
DeHeve HeefjCele DeJemLeeces keeueefve ~ Sefnces meHe&-Hetpeve Jee cevemee-Hetpeve Jee efJe<enjer-
osueefLeve, leLeeefHe cevemee osJeerke eYegJekesB veefn mJeerkeejueefve ~ efkeg Je<eexHejevle ngveke
Hetpeveke efJeefOe-JeJemLee JeefCe&le Deef Dee mes ogiee&YeefkelelejefCeer pekeeB efJeje He OeejCe
keefve< Heg$e ueefKevoj peKeve siej Yesue, leKeve Deeskeje uesue eeBoes Ske Delevle eJeerCe
keeves Deef ~ Sntces Dees ogiee&YeefkelelejefCeer pekeeB DeeOeej evLe Dee evLekeejke GuuesKe
JeOetke DevJes<eCe kejye eejcYe keeueefve ~ Dees kevee efyenguee ueern pes Ske JeeHeejerke
keeueefve Deef ~
DeveieefCele Heg$e meYeces meB Ske cee$e kevee ueern leefvekee mebie efJeJeen megefveefMele keeueefve ~
eodeefHe eeBoes Sefn efJe<eemeB HetCe& DeJeiele jnefLe pes cevemee ngveke JebMe-HejcHejekesB meceeHle evLe Dees evLekeej:
kejyeeke mebkeuHe keeves efLe, leLeeefHe ngveke Ieeleke DeeeceCemeB YeeYeerle Ye' veJe-ocHeefleke MegefoerefHekee (4Ke), ieew[cewefLeueke=lemeej (5ke), efJeMeejo (5ke), voesie HeefjefMe
meesneieke efveefcee Ske Snve ceesn-ke#eke efvecee&Ce kejyeewueefve peeefnces yemeele Hee&vle veefn (5Ke), pewefceefve (6ke), osJeerHegjeCe (7ke SJeb 7 Ke), ie[HegjeCe (7 Ke), DecejkeesMe
eJesMe Heeefye mekew ~ eeBoeske GHeeg&kele eespeveeke efeeevJeeveeLe& ie=n-keee&ces ueeieue peve- (7ke SJeb 8ke). efveCe&eece=le (8ke), yeeHegjeCe (8Ke SJeb 11ke), eerHeefle (8Ke),
cepetj Dee keejeriej ueeskeefvekesB eueesYeve o' keS cevemee Hegefmeee uesueefve Dee Ske metPee eJesMe neMeer<e&He_eje$e (8ke), wleefveCe&e (9ke), YeefJe<eHegjeCe (9ke SJeb 13ke),
kejyeeke eesie Yetj esef[ osueke ~ Deesefn Yetj o' keS cevemeeke met#celece Dee DeefOeke Ieeleke keeueeroe (10ke) Meejoeefleueke (10Ke SJeb 12ke) ke=leefevleeceefCe (11ke),
veeie eJesMe ke' keS efyengueekesB iecee&Oeeveke DeJemejke HetJe&efn ueefKevojkesB [efme uesueke ieew[eefomeben (11ke), eHe_emeej (11ke), YeYee<e (12 ke), cenelev$e ekeeMe
peeefnmeB ngveke eeCeevle Ye' iesueefve ~ eeBoeske JebMe HejcHejeke Deefvlece Dee meJee&efOeke efee (12 Ke), e%eHeee& (12 ke SJeb 12 Ke), jeIeJeYe (12 ke), efJe<CegOeceexej
Heg$eke keeefCeke efveOeve Ye' iesueefve ~ leLeeefHe eeBoes memeB ceme veefn Yesueen ~ veeie-obMemeB ce=leg (12Ke), ieesefceueHeg$e (13ke), cenekeefHeueHe_eje$e (13ke), MeeefvleoerefHekee (13ke)
Yesefvenej Jeeqkeleke oen-mebmkeej Meem$e Jeefpe&le Deef, keejCe veeie HetpeekesB Deefive- SJeb ogiee&YeefkelelejefCeer (14ke) Deeefoke GuuesKe Deef ~
meceoeemeB efJejesOe wke ~ ueefKevojke ce=leg peB veeie obMemeB Yesue ueefve lesB ngveke oen-
efceefLeuee Dee yebieeueces F& Hetpee Delevle OetceOeecemeB keeue peeFle Deef meHe&-Hetpeveke emebieces

68/Jee[erYeefkelelejeefCeer 73/Jee[erYeefkelelejeefCee

[sie-[sie Hej efvele neefve nesFle jnleefve ~~ 11~~ (HeesueFDees 7 Ke)


efJeMeejo Deeefoke keLeve Deef pes Sefn HetpeveeslmeJeces eiej Deeefoke yeefueoeve veefn neseyeeke
Hej Jeeveb iee[sefHe:
eener ~ GHeeg&kele JeevemeB lekej KeC[ve nesFle Deef ~ Deesleefn kenue iesue Deef : Je=nmHeefle
Devevlees Jeemegefke: Heees ceneHeeesLe le#eke: ~
egkele HebeceerkesB jefJeJeej egkele mebeeefvlekesB,
kegueerj: keke&: Mees eew veeiee: ekeerefle&lee ~~ 20~~
leLee:
keueereb Oe=leje^e efHeueb ceeefCeYekeced ~
leLewJewjeJeleb veeieb Oeve_peeceLeee&esled ~~
elego&Me meceeKeelee Jejoe: keeceefHeCe : ~~ 21~~
De$e Hetpeesvcevemee osJeerefceefle ~
osJeer HegjeCes oMe&veevcevemeeeflJeob:

DevegJeeo:
ie[ HegjeCeces kenue iesue Deef:
Devevle, Jeemegefke , Hee, ceneHee, le#eke, kegueerj, keke& Dee MebKe F& Dee veeie
efLekeen~~20~~
leLee
keeefuee, Oe=leje^, efHebieue, ceeefCeYe, SsjeJele Dee Oeve_pee Snt Dees veeieke Hetpee
kejer ~ GHeeg&kele DeekesB efceuee ke' eewones veeie keeceHeer (Fevegmeej He
OeejCe keeefvenej leLee Jej eo efLe) ~~ 21~~
osJeer HegjeCe ces kenue iesue Deef: Hetpeesled cevemee osJeerced~

96/Jee[erYeefkelelejeefCeer 101/Jee[erYeefkelelejeefCeer
leHeMeeled pes keLee GHeueyOe Deef DeesefnHej ceeseceeser efceefLeueebeue SJeb yeeuee mebmkeej veefn keeue iesueefve leLee ngveke MeJekesB veoerces eJeeefnle keeue iesue ~
GHeeKeeveke eYeeJe Heefjueef#ele nesF, keejCe YeespeHegjer cewefLeueer Dee yeeuee Skeefn eeke=le leLeeefHe Meeske-emle HeefjJeejke ceveces F& #eerCe DeeMee yeveue uewke pes ce=le Jeeqkele keesvees
cetueke Yee<eemeB GlHevve Yesue Deef, leBs Heo-efJeveeme SJeb Jeekee-efJeveemeces efkebefele cesue Jeeqkeleke Heefjeee& Jee Oeeefce&ke efYe#eg leeefv$eke MeeqkelemesB Dees Hegvepeer&efJele Ye' mekew ~ DeleSJe
Deef~ cewefLeueer Dee yeeuee meefnle YeespeHegjerces mesnes Heeej voke Gvces<e Yesue leBs Heeej meo=Me ueefKevojke MeJekesB keeke yeekemeces yeeuuegkee veoerces eJeeefnle ke' osue iesue ~ efyenguee
megieefle Dee mejue Deef ~ efkevleg efyengueeke keLeeces efkeg DebMe Snve Deef pes GHesef#ele SJeb DeHeve HeeflekesB DeBeefKeke DeesmeB yeenj peee osyeeke Deekeebef#eCeer veefn ueern ~ DeleSJe Deesefn
DeHeefjnee& efJeke=efle jefnlengB cewefLeueer Dee yeeueeke keLeeke meceeveevlej Deef ~ Heserces Deesnes yewefme iesueern~ veoerke leerJe eJeences ngvekee keefve Meeqkeleke ceeskeeefyeuee keje
Jee[erYeefkelelejefCeer: He[ueefve~ keeke yeekeme YeefmeDeeFle-YeefmeDeeFle ef$eJesCeer HengBefe iesue ~ Deeslee Dees osKeueefve
pes Ske Oeesefyeve DeHeve Heg$ekesB ceeefj ke' keHe[e Oeeseueke Dee Hegve: Deeskeje peerefJele ke' keS
JeglHeVe keejefe$eer Dees YeeJeefe$eer eefleceemeB meceuebke=le keeuepeeer efJeekeefJe-cenekeefJe JeemeHe eue iesue ~ Dees Oeesefyeve osJelee ueeskeefveke Oeesefyeve Dee cevemeeke meKeer veslee ueern ~
efJeeeHeefle (1360-1448) keesve-keesve efJe<eeHej keer-keer jevee ke' keS mebmke=le eeke=le, oesmej efove efyenguee ngvekee mebie keesvees HesB cew$eer keeueefve Dee Deeskeje Sefn yeeleke nsleg emlegle
DeJen Dee cewefLeueer meeefnleke eJenceeve meefjleekesB mecHeesef<ele keeueefve lekej eLeeLe&leeke ke' uesueefve pes Dees ngvekee osJe-meYeeces ue' peeefLe Dee ngveke Heefjee DeHeve Yepeerleer keefn ke'
DeefYe%eeve DeeeefHe cewefLeueer Yee<ee-Yee<eer Dee meeefnle-ceveer<eer HegjesOeekesB veefn Ye' Heewueefve Deef, osefLe pes Ske o#e Jeeefokeeke mebieefn kegMeue vee&keer mesnes efLe ~ efyenguee osJe-meYeeces GHeefmLele
peeefn nsleg ienve DevegmevOeeveke eeespeve Deef pes Sefn efoMeeces efceefLeueebeue Dee yebieeueke Yesueern pelee ngvekee ve=le kejyeeke nsleg kenue iesueefve ~ efMeJeke mebieefn meye osJeleeefo ueeskeefve
ieece-ieece Ietefj ke' eeeerve HeeC[gefueefHe meYeke DevJes<eCe kejefLe ~ Sefn efoMeeces peefnvee- ngveke ve=le keewMeuemeB emevve Ye' iesueen ~ SefnHej Dees DeodeesHeevle Je=leevle keefn megveewueefLeve
peefnvee DevegmevOeeve Yesue Deef leefnvee-leefnvee DevegmevOeeveesej keefleHee ngveke veJe-veJe leLee Jeeve ye Yesueern pes Dees DeHeve MJemegjmeB cevemeeke Hetpee-Deee& kejewleern pekej emeeoele
ke=efleJe Heekeke meccegKe Deeeue Deef ~ yeermece Meleeyoerke He_e oMekeesej ngveke meye Heg$e HegvepeeaefJele Ye' peeleen ~ DeesleemeB eleeiele Yesueeke HeMeeled Dees eeboeskesB
DevegmebOeeveesejke HeefjCeece efLeke pes ngveke Ske DeefYeveJe Decetue ke=efle ekeeMeces Deeeue cevemee Hetpee-Deee&ke nsleg yeeOe keeueefve ~
Deef Dees efLeke Jee[erYeefkelelejefCeer ~ F& ese efve yee*ueeke eKeele DevJes<eer meeefnle-
ceveer<eer Dee keesuekeelee efJeeefJeeeueeke yee*uee meeefnle SJeb DeeOegefveke Yeejleere Yee<ee Dees HegjeCeevegmeej Oece& osJemeB DeefYeeee efLeke DeeKeeve Dee kece&keeC[ke keLee mesnes Delevle
meeefnle efJeYeeieke eekeleve jJeervveeLe ekegj eesHesmej SJeb efJeYeeieeOe#e [e. DeeMeglees<e peefue Deef ~ Sefnces Jewefoke Dee HetJe&-Jewefoke jerefle-jsJeepeke mebieefn efJeefJeOe Deveee& meceoee
Yeeeee& ( ce=le 1984) kesB pes eslevee meefceefle (1954) eje Deeeesefpele efJeeeHeefle HeJe&- Dee HeewjeefCekeer meYeke efceeCemeB Skej keLee efYeefle efveefce&le Yesue Deef ~ Oece& $eiJesoke DebMele:
meceejesnke DeJemejHej efJeeeHeefle ke=le Jee*erYeefkelejefCeerke emebieces mceeefjkee (1972) ces JeCe Dee DebMele: ece efLe Dee DeebefMeke HesB HejJeeea Jeso meYe F&jeveer HejcHeje mete& mesnes
eLeces-eLece cewefLeueerYee<eer peveceevemekesB Gkele evLeke mecyevOeces metevee osueefve pekej efLe Dee Deeefo osJe pes ce=leg me=ef< jeveeke DeejcYe keefjleefn Ye' iesue ueefve peefveke mecyevOe
DeefYe%eeve cewefLeueerYee<eer veefn ueefve ~ Dees DeHeve meboYe& evLe yee*uee ceue keeJesj Fefleneme HetJe& Jewefoke ueeske keLeemeB Deef ~ Sefn efJe<eeke Heee&Hle eceeCe GHeueyOe Deef pes Oece& Dee
(oMece mebmkejCe, 2002) ke HeefjefMeke ces GHeeg&kele evLeke HeeC[gefueefHekesB DeefJekeue
ngveke Helveer keslekee cevemee pes Jewefoke eceeceerke eefleHe efLe ~ keesvees meceeces Gej HetJeea

72/Jee[erYeefkelelejeefCeer 69/Jee[erYeefkelelejeefCee

(HeesuedFDees 7 ke) (HeesuedFDees 5 Ke)


DeLe osJeerHegjeCeced : oMecee_es $eeeoMeeb Megkeue He#es leLee Hejs ~
megHles peveeo&ves ke=<Ces He_eYeeb YeJeveeves ~ JewMeeKeeefo<eg ceemes<eg Hetpeesle meJe&Meeefvleoece ~~ 12~~
HetpeesvcevemeeosJeeR mvegner efJeHe mebefmLeleece ~~ 18~~ Slesle eeJeCeceemesJe Hetpeveefceefle celeceHeemleced ~
HeuueJeesm$eer efkemeueeb efJemleejes efJeHeesefm$eeece Flecej kees<eeled ~ le$ewJe:
osJeer meHetpecevelJee e ve meHe&YeeeceeHvegeeled ~ Hee He$es e vewJeseb oIeeod osJew kejefC[keeced ~~ 13~~
He_eceeb HetpeesVeeieeveve veJeeOeeve cenesjieeved ~~ 19~~ Hetpeeee: HeueeJeCeeled eefleceeefvecee&Ceme eeeme yeengueeled HeueYetemlJeced ~ leLee e
#eerjb meefHe&mleg vewJeseb osJeb meHe&efJe<eeHeob ~ voesieHeefjefMes:
DevegJeeo: e$e meeled ke=^yeengueb esemeesefHe ceveeref<eCe: ~
osJeer HegjeCe ces kenue iesue Deef: YetemlJeb yeJeles le$e ke=^sese JeeHeles ~~ 14~~
YeieJeeve efJe<Cegke Meeveke yeeo pes ke=<Ce He#eke He_eceer (meeDeesve ceemeces) He[e DevegJeeo:
leeefn efove De*veefnces mlegner (otOeer) ke ieeke [eefjHej efJejepeceeve cevemee osJeerke JewMeeKe Deeefo ceemeces Megkeue-He#eke He_eceer leLee ef$eeesoMeerkesB mekeue Deefveke
Hetpee kejer~~18~~ veeefMeveer YeieJeleer megjmeeke Hetpee kejer ~~ 12~~
efJeHe kesj DeLe& efLeke [eefj, pesvee efke DecejkeesMeces kenue iesue Deef: HeuueJe (Hegbefuebie/ Sefnme@B kesJeue eeJeCe ceemeces veeie-Hetpee kejer F& cele KeefC[le nesFle Deef ~ Deesleefn kenue
veHegmebke), efkemeuee (veHegbmeke) Dees efJeHe (Hegefuebie / veHegmebke) Je=#eke efJemleej efLeke / iesue Deef :
Deve$e kenue iesue Deef: osJeerkesB Hegjwefleke Heele Hej kejefC[kee vewJese osue peee ~~ 13~~
cevemee osJeerke Hetpee kejer Dee ngvekee eCeece kejer ~ SefnmeB meHe& Yee otj nesele ~ Hetpeeke Heue leB kenues iesue Deef : eeflecee yeveeyeeces peleske DeefOeke eeeme keeue peee
He_eceerkesB Devevle Deeefo Dee veeieke Hetpee kejer ~ ngvekee otOe Dee Ieer e{eyeer leLee leleske DeefOeke HeueyetPet ~ pesvee efke voesieke HeefjefMeces kenue iesue Deef :
meHe& efJe<eveeMeke Jemleg meYeke vewJese oer~ ~~ 19~~ pelee eeeme DeefOeke lelee ceveer<eer ieCeke keLeve efve pes Heue DeefOeke, keejCe pes
eeemes (kes) HegCe peveke nesFle Deef ~~ 14~~

100/Jee[erYeefkelelejeefCeer 97/Jee[erYeefkelelejeefCeer
Yeejleces eece-osJeleeke Heces Hetefpele nesFle ueern ~ yeefnve efJe<enjer ngvekee, ceeB ! ceeB ! ceeB ! ceeB ! ceeB keefn ke' ngveke keesjeces ketefo iesueern ~
YeespeHegjerke cevemee keLee: meewefleveke YeemeB Deeeevle Ye' keS HeeJe&leer ngvekee meYekesB ceeefj Heer ke' IejmeB yeenj ke'
osueefve ~ SefnHej cewvee efJe<enjer eesefIele Ye' iesueern Dee megleeDees veeiekesB DeeosMe osueefve pes pee
efceefLeueebeueke Deefleefjkele efyenguee ueefKevojke keLee YeespeHegjer Debeueke eeceebeueces mesnes ke' HeeJe&leerkesB obMe cee ~ veeieke obMe ceeefjleefn HeeJe&leer eeCe leeefie osueefve ~ peKeve
Skej ieerle eeefuele Deef leLee Sefn Yee<eeces efueefKele efyenguee keLee (cegbMeer iegueece ueeue eje ceneosJeke Oeeve-Yeive Yesueefve leKeve oewef[ ke' HeeJe&leerke ueie iesueen Dee ceb$eer kesMeJe cev$e
mebMeesefOele Dee eeo eje ekeeefMele meefe$e efyenguee keLee DeLee&led efJe<enjer eefj$e mele, Hetle peue ue' keS efJe<e Pee[yeeke GHeece keje ueieueen ~ efkevleg cev$e eYeeJe nerve Ye' iesue ~
megOeekej esme Hevee eje ekeeefMele) ces GHeueyOe keLeevleie&leces efkeg vetleveJeke mebieefn-mebie HeeBees yeefnefve efJe<enjer ceneosJekesB Delevle Jee Dee JeefLele osefKe ke' HeeJe&leerkesB eeCeeHevve
ceese-ceeser efceefLeueebeue Dee yeeuee-meeefnleevleie&le eeefuele keLeeke meceHe efLeke~ keeueefve ~ Sefn IeveeHej ceneosJe emevve Ye' keS Jejoeve osueefLeve ~ cewvee efJe<enjer ceneoeve
YeespeHegjer keLeevleie&le cevemee Ske Jeeqkele veefn, elegled ngveke HeeBees Yeefieveer HeewjeefCeke He_eeHe ceeueefLeve pes cele&-YegJeveces eeBo meewoeiejke Iejces ngvekee meYeke Hetpeveke Deveg<eve nes ~
mejme: efLeke ~ Deesefnces cewvee DeLee&led ceovee Dees efJe<enjer eOeeve efLeke ~ eeefj yeefnve ces oes leeefnHej ceneosJe leLeemleg kenueefLeve ~ efkevleg eeBoeske Iejces Dees meYe Hetpeve Deveg<eveke
leesuee (oes leesuee YeJeeveer Jee oes leesuee kegceejer) oes leesuee pes leesleueeke efJeke=le He efLeke ~ Devegceefle veefn Heewueefve peeefnmeB Dees meYe #egiOe Ye' iesueern ~ cele&-ueeskeces Hetpeve Heeyeeke
Gej HetJe& yebieeueces cevemee-ceue cevemeeke veeceevlej, leesleuee, Jee leesleue ceneeeve-lev$eke GsMemeB efJe<enjer eewHeeF veiej eleeiele Yesueern ~ efkevleg eeBoes meYekesB Yeiee osueefLeve, leLeeefHe
cev$eke Heces leejeke FSn He efLeke ~ osJeer efJe<enjer, peee (efJe<enjer) Dees Heee kegceejer efJe<enjer mebefIeke DeeMeeke Heefjleeie veefn keeueefve ~ eeBoeske Helveer meesefvekee veeDees meYeke
ngveke menejer ~ HetpeveeLe& veoerke IeeHej iesue ueern ~ efJe<enjer Deeslee pee ke' ngvekee Heke[yeeke eeeme
keeskeueeHegj Menjevleie&le ceneosJe ceces efMeJe Dee HeeJe&leer efveJeeme kejwle jnefLe ~ Gkele keeueefve, efkevleg eeBoes HetJe&efn HengBefe ke' meYekesB Hegve: Yeiee osueefLeve ~ Jesiejeflele Ye' keS
veiejevleie&le meesveeon HeesKeefjke IeeHej ceneosJe eefleefove mveeveeLe& peeefLe ~ Ske efove mveeve HeeBees yeefnve Fvke Deeslee GHeefmLele Ye' keS eeefLe&le Yesueern pes nceje meYekesB Hegve: He=LJeerHej
kejyee keeue ceneosJeke peemeB HeeBe e kesMe tef ke' Keefme He[ueefve pes HeeBe Hee-Heg<Heces pee esef<ele ke' keS Gej keeue peee ~ SefnHej Fv jepeer Ye' iesueen ~ Fvke vegDeekesB ue'
ke' uemeefke iesue peeefnmeB HeeBe efJe<enjerke pevce Yesueefve ~ keceue onces yeejn Je<e& Ieefj Dees meYe keS Hetpee emeeo Heeyeeke GsMemes Dee meYe cele&-YegJeveces DeJeleefjle Yesueern ~ lelHeMeeled
Pegcceefj Kesueeueefve Dee HeMeeled pee ke' kegcYeerke DeeefOekeeke HeuemJeHe Deeskeje sefue efJe<enjer mJeeb Ske yesj nvegceevekesB esef<ele ke' keS eeBoeske ceveeyeeke GHeece keeueefve ~
ke' Heleeueces Jeemegefke veeieke mece#e GHeefmLele Ye' keS DeHeve-DeHeve Heefjee peeveyeeke nsleg efJe<enjerke eesOemeB Yeeeeevle Ye' keS eeBoes JeeefCepe-JeeHeejces ueeefie iesueen~ peKeve
iesueern leeefnHej Jeemegefke kenueefLeve, DeneB meYeke Oece& efHelee ceneosJe Dee Oece&ceelee HeeJe&leer JeeHeejmeB eleeiele Yesueen leKeve osKeueefve pes meesefvekee efJe<enjerke Hetpee Deee& ke' jnue
efLe~ Sefn efJe<eemeB DeJeiele nesFleefn Dees meYe meesveon eleeJeefle&le Ye' keS vegkee jnueern ~ efLe ~ Dees Ske ueele ceeefj ke' keueMekesB Heesef[ osueefve Dee kenueefLeve, DeneBke Dees Heg$e
Ske efove ceneosJe Deesefn Heg<He meYekesB eeefvele ke' Deveueefve Dee Iejke Ske keesveces jeefKe ef$eJesCeerces [tefye iesue ~ efkeg Devlejeueke HeMeeled eewHeeF veiejevleie&le meesefvekeeke ieYe&meB
Yee, OeLetjke mesJeve ke' keS OeeveemLe Ye' iesueen ~ Yeeveme Yeele Mes<e YesueeHej HeJe&leerke Fvke vegDee ueefKevojke Heces pevce uesueefve leLee ngveke Helveerke Heces Gppewveces ceesefvekee
vepeefj Deesefn Heg<He meYeHej He[ueefve~ HeeJe&leer peefnvee Heg<He meYekesB neLeces uesueefve leefnvee HeeBees meengveerke ieYe&meB efyenguee Yetefce< Yesueern ~

70/Jee[erYeefkelelejeefCeer 71/Jee[erYeefkelelejeefCee

(HeesuedFDees 6 ke) (HeesuedFDees 6 Ke)


leLee e efJe<CegHegjeCeced:
De$e eeefHe meke=led ke=les ke=le: Meem$eeLe& Fefle veeesve meke=le HetpeekejCee osJe eoe eoe meleeb neefveJexoceeiee&vegmeeefjCeeced ~
Heueefmeefpee&eles~ leLeeefHe Heue yeengue efove$eeeefOekeb elenb Hetpesle ~ leoe leoe keuesJe=&efjvegcesee efJee#eCew: ~~
leLeeefn pewefceefve: DeejcYeeeeJemeeroefvle eoe Oece&Ye=leeb ve=Ceeced ~
Heueme kece&efve<HeefeueeskexJeled HeefjceeCele: ~ 15 ~~ leoevegceseb eeIeeveb keuescez$ese HeefC[lew: ~~ 16~~
eLee ueewefkeke ke<e&Ceeoerveeb yeengues Hegve: HeueeefOekeeb leLee Jewefoke ceC[uevleg ieew[cewefLeueke=lemeejs:
kece&CeeceHeerlevJee: ~ mLeefC[ues nmle cee$es e ceC[ueb elegjekeced ~
SJeb kece& kegJe&leeb eeeMeb Heueb ve Mesle lele keefuemJeYeeJeeled ~ eleg<keesCeb elege&jb jkeleHee efJeYetef<eleeced ~
HetpeesvcevemeeosJeeR le$e veeieekew: men: ~~ 17~~
DevegJeeo:
eeefHe Meem$eces kenue iesue Deef veeeke DevegmeejsB Ske yesj Hetpee keeueemeB Meem$eke efJeOeeve DevegJeeo:
Heeefuele Ye' peeFle Deef, leovegmeej Skeyesj Hetpee keeue peee, leB Heue efmeefke ueeYe efveees pesveeefke efJe<Ceg HegjeCe ces kenue iesue Deef:
eeHle Ye' peeFle Deef, leLeeefHe DeefOeke Heue keeceveemeB leerve efove Oeefj eefleefove Hetpee keeue peKeve-peKeve Jeso eefleHeeefole ceeie& Hej eueefvenejes ueeskeke Deefnle nesFle osKeue
peee~ peeF leKeve-leKeve F& yegefPe peeyeeke eener pes keefueegie eew{ Yesue pee jnue
pewefceefve kenwle efLe: Deef~ peKeve Oece&efve ueeskeke eeemekesB efJeHeue nesFle osKeer, leKeve yetefPe peeF
ueewefkeke keee&efn peskeeB kece&meB Heueke GlHeefe DevegHeeefleke nesFle Deef~ (DeLee&led pes ns cew$ese, keefueke eOeevelee Ye' iesue Deef ~ ~~ 16 ~~
ueeske peeefn HeefjceeCe ces kece& kejwle Deef, Deeskeje Deesner DevegHeeleces leleske Heue ceC[ueke JeCe&ve ieew[cewefLeueke=lemeejces keeue iesue Deef:
eeefHle nesFle wke) ~~ 15~~
pesvee ueewefkeke keee&ces KeslekesB DeefOeke peesleves DeefOeke GHepee nesF leefnvee Jewefoke kece&ke Heer[er Hej Ske neLe Deeele Deekejke ceC[ue yeveeyeer, peeefnces eeefj keesCe Dee eeefj
mecyevOeces peeveye Dee Deeskejefn DevegHe kece& kejye ~ Sefn ekeejsB kece& keeuees Gej peB ej nes Dee Deeskeje ueeue keceueke HetuemeB mepeeyeer ~ Sefn ceC[ueHej Dee veeie
keoeefele Heue veefn Yese leB Deeslee keefueke eYeeJe yegPeyeeke eener ~ meefnle cevemee osJeerke Hetpee kejer ~ ~~ 17~~

98/Jee[erYeefkelelejeefCeer 99/Jee[erYeefkelelejeefCeer
(HeesuedFDees 13 Ke) (HeesuedFDees 11 Ke)
MeeefvleJee&ceosJeieeveeefo: ~ DeJeOeejCeceef eJeOeejCeevlejb keee ve leg Hee veeieeveeb eefleceeYeeJesleg osJee cegkegeefo<Jevevleeoerved Hetpeesled ~
eceeoj:~ eLee:
Je=Lee efJeeJeees emleg ie=Ceeefle cevegpe: MegYes ~ Devevleeefo ef$eefYeveeiewceg&kegb YeeJeesIe: ~
DeolJee oef#eCeeb JeeefHe me eeefle vejkeb OegJeefceefle ~~ 54~~ keke&ke-kegueerjeceeb keCee&YejCe Yetef<eleeced ~
Fefle veejoereeled ~ efJemepe&veevlejvleg veeeceg[esHeeefomLeeHeesVe let peues ~ MeHeeenmlee_enejkeLeCekee_e oe ~~42~~
veee_e mLeeHeessJeer ceg[gHeeseemJeyes lele: ~~55~~ leLee:
Fefle ueeskeJeeoeled ~ leoMekele ~ mLeues e ~ DeLee e keeceHelJeeoefle oef#eCeelew: Hetpeesved cevemeeosJee: Hetjlees ieCeveeekeb ~
keeue efJe<enjerlJes veeJenepe& ke=<Ce JeCee& Hetpesle ~ oef#eCes eefC[ke_ewJe JeemegosJe_e He=le:~~
DeLe Hetpee Yesoe: JeeceYeeies ceneosJeb meJe&keeceHeueeob ~
efeeceb Jee elegee&ceb nueeR ke=leee&efIeeefmLejeves ~ mkeefeleejnmeeee& Ske je$e: epesefJeeefvlekes iee yeemegosJeeefvlekesefeeb ~
leLeeHeje ~ Hegjes eneVeepessJee DeJeleejebmleLeeHejeved ~
ke=Meerefcee HetpeeefYejefe&leejesie oeefekee ~ FveefoueeskeHeeueebe mJe-mJe efo#eg eHetpeesle ~
DevegJeeo: leleevOejeoeRe eLeeveece epesle eceeled ~~43~~
Meeefvle efLeke JeeceosJe ieeve Deeefo ~ Meeefvle kece& DeJeOeejCes pekeeB Deeskeje yeeo kejer pesvee lelees nesce: ~
Jeeveces ece Deef lesvee veefn ~ DeLe& efyeveg yegPeveefn kesJeue Hee eMebmeveere veefn efLeke, pesvee efke DevegJeeo:
veejoke Jeeve Deef: peB veeieke eeflecee veefn nes leB osJe cegkeg Deeefoces pe[ue veeieke Hetpee kejer ~ eLee:
ns keueeCe Jeleer, pes Jeefkele efyeveg DeLe& yegPeveefn DeLeJee efyeveg oef#eCee osveefn yeeeCemeB Devevle Deeefo leerve veeiemeB osJeleeke cegkeg yeveeyeer, kekeexke Dee keeefuee veeiemeB
Meeefvle Hee kejyewle efLe mes efveee vejke peeFle efLe ~ ~~54~~ keCe&Yet<eCe yeveee osJeleekesB efJeYetef<ele kejer; ngveke neLeces MebKe Dee Hee osue peee
efJemepe&veke Heeeled eefleceekesB veoerces veeDees Hej e{eyeer, peueces veefn, efkeSke, leB ueeskeeeej Dee eeer nejmeB megMeesefYele keeue peee ~ ~~42~~
Deef: leLee
efJemepe&veke yeeo osJeerkesB veoerces veeDees Hej mLeeefHele kejer ~ ~~55~~ cevemee osJeerke DeeieeB ieCesMeke Hetpee kejer ~ oefnveeces eefC[keeke Dee HeeeBces efJe<Ceg
peB mes mecYeJe veefn nes leB mLeueces efJemeefpe&le kejer ~ YeieJeeveke Hetpee kejer ~ yeecee efome meHe&Heueoeeer efMeJeke Hetpee kejer ~ efMeJeke
oeef#eCeele ueeskeefve DeLeele: keeueHelJeeled...Fleeefo Jeeveke Devegmeej keeueefJe<enjer DeeieeB veDees enke leLee ngveke Deve DeJeleejke Hetpee kejer ~ Fv Deeefo Dee

120/Jee[erYeefkelelejeefCeer 113/Jee[erYeefkelelejeefCeer

History of Bengali Literature New veecemeB keejer veeefieefveke Hetpee kejwle efLe ~
Delhi, Sahitya Akademi Revised
Edition 1971 Deeye Hetpeeke Yeso kenue peeFle Deef:
Srivastava, M. N. : Religion and Society among the ueeskeces F& Hetpee ot ekeejke euewle Deef: efeece Hetpee Dee elegee&ce Hetlee ~ keueeR
Caorgas of south India, oxford, cev$emeB keeves osJeer Deejesie owle efLe ~ ~~56~~
1952

Sunder, N.K. : Epic of Gilgamesh, 1980

Verrier, Ions : Egyption Mythology, The


standard Literature & Co. (P)
Ltd., 1964.

Vogel, J.P. : Indian Serpent Lore, Delhi, 1972.

yee*uee

eewOejer, efceefnj keeefceuee : Deebeefueke osJelee: ueeske-mebmke=efle, Je&ceeve,


Je&ceeve efJeeefJeeeuee, 1982
je{s eece osJelee, Je&ceeve, Je&ceeve
efJeeefJeeeuee, 1989

oeme, kewlekeevevo, oeme, eer #eceevevo : cevemeej Yeemeeve, De#ee ueeFyesjer, keesuekeelee,
ekeeMeve Je<e&ke GuuesKe veefn ~

oeme, ewleve : cevemee ceue, keesuekeelee, leejeebo SC[


mevme, ekeeMeve Je<e&ke GuuesKe veefn ~

Heesej, DejefJevo : ceeveJe Oece& Dees yee*uee keeJesj YeJeegie,


keesuekeelee ~

128/Jee[erYeefkelelejeefCeer 121/Jee[erYeefkelelejeefCeer
efokeHeeueke Hetpee ngveke DeHeve-DeHeve efoMeeces kejer ~ lekeje yeeo eceMe: evOej Slee Deefive Jejo efLekeen ~ efkeSke leB Jewn Meeefvle keee& efLe ~
Deeefoke Hetpee eLeeskele veecemeB kejer ~~43~~ ieesefceue Heg$e kenwle efLe: ~
leogej nesce kejer ~ Meeefvle kece&ces Deefive Jejo kenue iesue efLe ~ ~~ 52~~
MeeefvleoerefHekeeces JeefMeke Jeeve Deef:
Dele: keMeHeme Fleeefo cev$emeB eceMe: keHeej, keC Dee HeeBKegjHej Jevovee
(YemceuesHeve) kejeyeer ~ leKeve Meeefvle Dee DeJeOeejCee (?) kejer; oef#eCee oer Dee
eeflecee meYeke efJemepe&ve kejer ~ ~~53~~

114/Jee[erYeefkelelejeefCeer 119/Jee[erYeefkelelejeefCeer

(HeesuedFDees 14 cee$e) Gupta, B. A. : Hindu Holidays and Ceremonies,


Calcutta, 1919
Hombly, W. H. : Serpent Woship in Africa, The
ke=efceefle owJeekeueerkeebjmleefmceved ke=efle: keejCeb emee: Hetpeee: meekeueer=efle Museum of Natural History,
HetpesleLe&: ~ Chicago XXI, 1931

ve efJeeles keg<keefleJeer#eCeb emee: Hetpeeee: meeefue#eefle ~ Hiryanna, Ambalika (Dr.) : Studies in Karnataka Folklore,
Dharward, Rasranga, Karnataka
HetpeesleLe&: University 1999
Devegkele: eovegiee&YeefkelelejefCeece DevegmevOeseb evLeieewjJeeMeee$e
Leach Maria (Edited) : Dictionary of Folklores Mythology
Hegvevee|ueefKele efceefle ~ and legends, New yark, 1949
Fefle mecemle eefeeue=le YetHeefle Jej-Jeerj eer Maity, P. K. (Dr.) : Historical Studies in the clut of the
oHe&veejeeCe osJesve meceeefJepeefevee%eHle Goddess Manasa (A cultural
Study), Kolkata, Firma K.
eer efJeeeHeefle ke=leew eer Jee[erYeefkele L. Mukhopadhya
lejefCeeb eLece lej ~ eer Jee[er Mishra, Jayakant (Dr.) : Introduction to the Folk literature
ejCesceefkele jmleg ~ of Mithila, Allahabad, Allahabad
University, 1950
(eer nefj JeeceJeeCe eer ogiee& menee )
Panikkar, Karalam Narayan : Folklore of kerala, Newdelhi,
DevegJeeo: National Book Trust 1991 First
Reprint 1999
Slee keueeR efLeke keueeR cev$eke GeejCe ~ F& GeejCe peeefn Hetpeeke ke=efle (keejCe) nes mes
Parrinder Geoffery : African Mythology
efLeke keueeR ke=efle Hetpee ~ peeefn Hetpeeces og<ke=efleJeer#eCe veefn nes mes efue#eefle Hetpee efLeke ~
Sefnces pes efkeg Devegjkele jnue mes ogiee&YeefkelelejefCeermeB peeveer; evLe efJemleejke YeesB Slee Rose, H. A. : A Glossary of the Tribes and
Castes of the Panjab and North
Hegve: veefn efueKeue ~ Western Frontier Province
Lohore, 1919
mecemle eefeee (eeflee meteke efe Dees GHeeefOe) meB Deuebke=le mecej efJepeeer-Jeerj-YetHeefle
Jej eer oHe&veejeeCe osJeke Dee%eemeB eer efJeeeHeefle eje efueefKele Jee[erYeefkelelejefCeerces eLece Sonyal, Charuchandra (Dr.) : The Rajbansis Of North Bengal
(A study of Hindu Social Group
lej meceeHle Yesue ~ Kolkata, Asiatic Society 1965
eer Jee[erke ejCeces Yeefkele nesDeDees ~ Sen, Sukunar (Dr.) : An Etymological Dictionary of
Bengali (1000-1800) Valume II,
Kolkata, Eastera publisher

122/Jee[erYeefkelelejeefCeer 127/Jee[erYeefkelelejeefCeer
(HeesuedFDees 13ke) (HeesuedFDees 12ke)
YeYee<eced eoeveeLe&JelJevlegle$ewJe e$e cev$emLeveeefcve elegLe&vleg cevemee osJew vece: Meejoeefleuekes mLeefC[ue ue#eCeb e%eHeee&: ~
mJeensefle ~ Fefle nesces oMee#ejer cev$eb ~ YeeefJe<es: nmleecee$eb mLeefC[ueb Jee mebef#eHles nescekece&efCe ~
Deenteflemleg Ie=leeoerveeb m$egJesCeeOeescegKesve let ~ DeueesledmesIemebegkeleb elegjeb mecevlele: ~~44~~
nglesefleueepeengeflemleg owJes veesvleeveHeeefCevee ~~50~~ KeeefojeefoegJee YeeJes jeIeJeYeIe=le mebefnleeeeb ~
cenekeefHeueHe_eeje$ew: DevegJeeo:
mebKeeHetkeleeMelebmee<b meneb JeepeHeeefo<eg ~~51~~ Meejoeefleuekeces e%e Heee&ces mLeefC[ueke mJeHe kenue iesue Deef:
De$eMeeefvle ke=lJeeod Jejoesefive: ~
ieesefceue Heg$e: mebef#eHle nesce kece&ces Hemeejue Dee*gj meefnle Ske neLe ceeveke elegYeg&pe mLeefC[ue
..............Meeefvlekes Jejo: mce=le: ~~52~~ (e%eke Heer[er) yeveeyeer ~~44~~
MeeefvleoerefHekeeeeb JeefMe: peB KeSj keeke egJe veefn Yese leB keer kejer mes jeIeJe Ye eje Gle mebefnleeces kenue iesue
Jevoveeb keejesesve efMej: keebMekes<eg e ~ Deef:
keMeHemesefle cev$esCe eLeevegece eesiele: ~~
lele: Meeefvleb ekeJeeale DeJeOeejCe Jeeeveced ~
oef#eCee e eoeleJee eneCee_e efJemepe&veb ~~53~~
DevegJeeo:
Dele: efleere (leeie) kesj efJeOeeve kejye efvejLe&ke ~ mJeene Meyoke DeLe& eoeve leleefn nesele
pelee cev$eces Deeeue veece elegLe&vle nes ~ leovegmeej DeeW cevemee osJew vece: mJeene F& oMee#ej
cev$e Yesue ~
YeefJe<e HegjeCeces kenue iesue Deef:
nJeveces Ie=le Deeefoke Deengefle DeOeescegKe egJemeB osue peee Dee efleueke Deengefle
TIJe&cegKe neLesB osye leerLe&meB ~ ~~50~~
cenekeeHeeefueke He_eje$eces kenue iesue Deef:
pelee peHe Deeefoke efJeOeeveces mebKeeke GuuesKe veefn nes lelee Ske mee Dee Jee
npeej yetPeer~~ 51~~

118/Jee[erYeefkelelejeefCeer 115/Jee[erYeefkelelejeefCeer

Aidinghon Richard & Arnes Delano : New Larousse Eneyclopedia of (HeesuedFDees 15ke)
Mythology, London, Halmlyar
Pablishing Groups, 1984 eeesie lej:
Barua, Birinchi Kumar (Dr) : Histroy of Assamese Literatures, cevemee osJew vece: ~
New Delhi, Sahitya Akademi
1964 mce=leeieceHegjeCeeefo ueeskeJeeoevegmeej le: ~
Basu, G.C. : New Indian Antiquary Jee[erHetpeeefJe&Ieeveme eeesieesefueefKelesOetvee ~
DeLeeefOeJeeme efJeefOe:
Bhattacharjee, Narendranath : Ancient Indian Rituals and their
social contents, Delhi, Mother le$e HetJe& efoves ke=efleefveeceesefOeJeeme efoves meeeceefOe-Jeemeeled eeked eele: keeues ke=le
Book Service, 1975
mveeveeefoieexceeeefleefueHleosMes oYe&HeeefCejeevle GocegKeesoYe&egkeleemeve GHeefJe yeeeCeeve
Choudhary, Radhkrishna : Mithila in the Age of Vidyagati, mJeefmleJee&e leoefJe<Ceesefjevesve efJe<Cegb mce=lJee lelmeefolegee& leeceHee$eb
Chaukhambha Orientaliya,
varanasi, 1976 oYe&ef$eeefleuepeueHetCe eLeesleHeVeb Jee ie=nerlJee Deeecegkeceememecegke e#escegkeefleLesjejce
Dimock, E.C. : Manasa, Goddess of Snakes, efove$eeb eeJeled elencegKe iees$e: eer Decegke osJeMecee& Heg$eHeew$eeHeewJeeefOe $eefvezpeeeefHle-
The University of Chicago, meHe&YeeeveJeeHlewefnkeefJeefJeOeYeesieHeejef$ekemJeie&ceesove keeceesYegkeeHeeefvlekeecees ~
Committee on South East Asian
Studies Reprint Series 13
DevegJeeo:
Elphinston : History India, 1874 cevemee osJeerkesB eCeece ~
Frequnson : Tree and Serpent worship mce=efle, Deeiece Deej HegjeCe Deeefo Meem$e meYeke Devegmeej leLee ueeskeeeejke Devegmeej Jee[er
Frazer, J.G. : The Golden Bough, London,
Hetpeeke (veeieHetpeeke) Heefle (eeesie efJeefOe) efueKeue peeFle Deef ~
Macmillan Fress, 1971 (Abnidge Heefnves DeefOeJeeme efJeefOe ~ DeefOeJeememeB Ske efove Heefnves efveece HetJe&ke jner ~ DeefOeJeemeke efove
Edition)
(mevOee keeue DeefOeJeeme kejyeemeB Heefnves ) eele:keeue mveeve Deeefo efvelekece& kejer, leKeve
Gait, E : Histry of Assam, Calcutta, 1926
ieesyejmeB veerHeue mLeeveces kegMeemeveHej Gej cegBns yewefme eflekegmee neLeces ue' Deeeceve kejer ~
yeeeCe ieCemeB mJeefmle Jeeeve kejeyeer ~ DeeWleodefJe<Cees: Sefn cev$emeB Heef{ leskegmee-efleue-
Gerison George Abraham (Dr.) : An Introduction to the Maithili,
Language of North Bihar, peuemeB leece Hee$e, Jee pes jne, neLeces ue' mebkeuHe kejer-DeeF Decegke ceemeke Decegke He#eke
Containing Grammar Decegke efleefLe Dee efove meB DeejcYe ke' leerve efove Oeefj eefleefove nce eer..........Mecee& Heg$e,
Chrestomethy and Vocal bulary,
1881-82, Heew$e Dee eHeew$e Hee&vle Oeve Deej Deejesie Heeyeer, meHe& YeemeB cegkele jner, Sefn peerJeveces veevee
Griffiths, W. G. : The kol Tribes of Central India, ekeejke Yeesie YeesefiekesB,
Calcutta, 1940

126/Jee[erYeefkelelejeefCeer 123/Jee[erYeefkelelejeefCeer
(HeesuedFDeess 12Ke) e%eHeee&ces kenue iesue Deef pes nesce kece&ces cev$eke Devleces mJeene kener:
egJe oefnve neLeces ue' ef$eceOegj nefJemeB cev$eke Deeefoces leLee Devleces mJeene kenwle
HeueeMeHe$es efveefes efejs ege egJees mce=leew ~
neLe Pegkeee nJeve kejer ~ ~~46~~
efJeoOeeeeLeHe$es mebef#eHles nescekece&efCe ~~45~~
ef$eceOegj efLeke Ie=le, ceOeg Dee Meke&je Sefn leervet ceer Jemlegyeeuee ~ neLe Pegkeeeye Deeve MeeKeeke
nesces mJeenevleleeceen: e%eHeee&:~
efJe<ee efLeke ~
Deeoee oef#eCes HeeCeew egJeb ef$eceOegjb nefJe: ~
efJe<CegOeceexejces kenue iesue Deef:
ee*dcegKeesJeefpeeeevles pegngeeVeHegypeHeeefCevee ~~46~~
otefYemeB nesce eMemle Deef ~ SefnmeB mJeie&ces megKe Yeswle Deef ~ kegefmeDeejmeB nJeveke
ef$eceOegjb Ie=leceOegMekeerlcekeb ~ vegypeHeeefCevesefle MeeKeevlejereb ~
Heue Deeskej oMeiegCe nesFle Deef ~ lekej ome iegvee MememeB, ot iegvee yeerefnmeB ome
efJe<CegOeceexejs:
iegvee efleuemeB, ome iegvee yesuemeB, Dee Dee iegvee Ie=lemeB ~ ~~47~~
ogJee&nesce:Hej:eeskelemlesve mJeiex cenerleues ~
lele: Skej DeeMee efLeke pes Ie=le meJeexece ~
lemceeMeiegCeb HegCeb efce#eefYe: eeHvegeele ke=les ~
cev$elev$e ekeeMeces kenue iesue Deef:
lemceeMeiegCeb Memew yeerefnefYeef&iegCeb YeJesled ~
veeceke Devleces vece: ueieeyeer, nJeveces Devleces mJeene ueieeyeer ~ Hetpeeces Dee nJeveces
eleelegieg&Ceb eeskeleb efleuewo&MeiegCeb mce=leb ~
ieewjer, meJe&$e FSn efJeefOe Deef ~ ~~48~~
efJeuJewo&MeiegCeb eeskeleb Ie=lesvee< iegCeb lele: ~~47~~
Devles DeLee&led Devleces nJeveces mJeene ~ Slee mJeene Meyoke DeLe& efLeke DeHeve Je (Oeve) kesj
Flevesve Ie=leme meJeexlcelJeb oefMe&leb ~ cev$elev$e ekeeMe:
leeie ~
veceesmlesve vecees eeled mJeenevles efcesJe e ~
pesvee nefjMecee& kenves efLe:
Hetpeeeeceengleew eeefHe mJe&$eeeb efJeefOe efMeJes ~~48~~
GHeefo nesce efLeke Snve Deengefle peeefnces n (nJe) mJeene keefn leeieue peeFle
DevlesJemeeves ~ efb mJeene ~ De$e mJeene Meyo: mJeereJe leeieeLe&ke:
Deef~~49~~
eLeen nefjMecee&:
cetueces mJeenekeej eoevee nglee: Skej DeLe& efLeke mJeenekeejmeB (mJeene MeyomeB) nefJe<eke
GHeefoef nescee: mJeenekeej eeCeenglee Fefle ~~49~~
eoeve (leeie) keeue peee peeefn Deengefleces ~ Ye-Yee<eces kenue iesue Deef pes Jeekeeces
mJeenekeejCes mJeensefleHeosved eoeveb leeiees eemeg Deengeflemeg leemleLee ~ DeleSJe
mJeenekeej eOeeve Deef, leenermeB nefJe<eke leeie eefleHeeefole Ye' peeFle Deef~
mJeenekeeme eoeveeLe&ke=lJee nefJemlleeiemecveee efmevJesve ke=leeLe&lJeeo
efleermeecveeceveLe&keb meeefoefle
DevegJeeo:
mebef#eHle nesce kece&ces ef jefnle megvoj HeueeMe He$eke Jee efHeHejke Heeleke egJe
yeveeyeer ~ ~~45~~

116/Jee[erYeefkelelejeefCeer 117/Jee[erYeefkelelejeefCeer

(HeesuedFDees 15Ke) (HeesuedFDees 16 cee$e)


cevemee osJeer eerefle keecees Jee HetJe&mJeerke=le cevemeeosJeer Hetpeecenb keefj<esle HejeLe&_esled FefleIeMeesOeveb ~
Heevles eeespe keefj<eeceerefle eeesie: ~ JeCemeesmlecYeveceefme ~
Fefle meuHele HeueecewMeevleb ef#eHlee eppeeecele Fefle Hesle ~ eeveeje Hetpeeb JeCeme mkecYe mepe&veermLees JeCeeme ke=le meoveefme JeCeme ke=le-
kejesefle leoe leb Je=Cegeele ~ DeLe mJeeb ee*dcegKe Deemeve ceeveere God*cegKe yeeeCeced meoveefme ~
meeOeg YeJeeveemleefceefle Jeosled ~ meeOJenceeme Flegkelees HeefjJesMeled ~ meneeke evLe
Dee&efeefve<eecees YeJevleefceefle Jeosled ~ Dee&esefle elegkeles ~ ievOeHet<Heejere De*jspeer
Jem$eeefoveee&efelJee oef#eCeb peevegbefJeOe=le DeeecegkesceemecegkeHe#eseerDecegke ~
DevegJeeo:
Sefn peerJeveces veevee eekeejke Yeesie YeesefiekesB ce=legke yeeo mJeie&ke megKe Yeesieer, Sefn keeceveemeB,
DeLeJee Decegke HeeHeke Meeefvleke keeceveemeB, DeLeJee cevemee osJeerke emeVelee eeHle kejyeeke
keeceveemeB, HetJe&ces Debieerke=le cevemee osJeerke Hetpee kejye ~ peB Hetpee Devekee efveefcee kejer, leB
mebmke=le mebkeuHe Jeekeeces keefj<es Skeje mLeeveces keefj<eeefce He{er, leLee peefvekee efveefcee Hetpee
keeue peee leefveke veeceesuuesKe mecyevOe keejkeke efe ueieee keeue peee ~ Sefn HesB
mebkeuHe ke' leeceHe$eke peuekesB HetJeexej keesCeces leeefie eppeeele: Fleeefo cev$e He{er ~
peB Hetpee Devekee eje kejeyeeke nes leB ngveke JejCe kejer ~ DeHeves Hetye cegnsB e{ Ye' Deemeve
jeefKe JejCeere yeeeCekesB keefneefve, `DeHeves efJeefOeJeled yewmeue peee~' leKeve yeeeCe, `nce
efJeefOeJeled yewmeuengB' F& keefn yewefme peeefLe ~ leKeve ngvekee kener,`nce DeHeveske Dee&vee kejye ~'
yeeeCe kenefLe, `keeue peee~ ' leKeve evove, Hetue, DeeQer DeeefomeB ngveke Dee&vee ke'
oefnvee sngve KemeeekesB yewmeer Dee mebkeuHe kejer, `DeeF Decegke ceeme, Decegke He#e, Decegke
efleefLekesB nce eer Decegke ' ~

124/Jee[erYeefkelelejeefCeer 125/Jee[erYeefkelelejeefCeer
efJeeeme, Deefevle ([e.) : efJeeoeme efHeefHeueeFesj cevemee-ceue, ie=emet$e
keesuekeelee, 2002 HegjeCe
ceneYeejle
mesve, peee ([e.) : cevemee ceue keeJes meeceeefpeke HeYetefcekee epegJexo
Dees veejer, {ekee, ye[eue ekeeMeveer, 1990 n<e&eefjle
mesve. megkegceej ([e.) : cevemee efJepee, keesuekeelee, SefMeeeefke efJeeeHeefle meeefnle
meesmeeeer, ekeeMeve Je<e&ke GuuesKe veefn

Mecee&. veJeerve ev ([e.) : veejeeCe osJesj efJejefele HeeeHegjeCe (Yeefeeueer mebmke=le-jevee


KeC[) iegeener, JeeCeer ekeeMe DeefOe meceer#ee 1. YetHeefjeceCe Jee YetHeefjecee
DebMe, 1993 2. Heg<eHejer#ee
3. efueKeveeJeueer
neueoej, ieesHeeue : yee*uee Dees meeefnlesj HejsKee, eLece KeC[ 4. ogiee&YeefkelelejefCeer
keesuekeelee 5. MewJemeJe&mJemeej
6. MewJemeJe&mJemeej-eceeCeYetle-meben
Heef$ekee 7. ieeJeekeeeJeueer
eJeemeer 8. oeveJeekeeeJeueer
mceeefjkee eslevee meefceefle 2003 9. efJeYeeiemeej
efceefLeuee oHe&Ce 10. ieee Heeueke
11. Je<e&ke=le
12. Jee[erYeefkelelejefCeer
mebmke=le
DeLeJe&Jeso mebmke=le-eeke=le-cewefLeueer-efceefele jevee
$eiJeso 1. ceefCece_pejer
keewceoer efce$evevo 2. ieesj#eefJepee

130/Jee[erYeefkelelejeefCeer 131/Jee[erYeefkelelejeefCeer
DeJen-jevee yevoesHeeOeee leejeMebkej : veeefieveer keveej keeefnveer
1. keerefle&uelee yeDee, efJejbefekegceej : Demecesj ueeske-mebmke=efle, ieewneer, ueeeme& yegke
2. keerefle&Heuekee meue, 1957

HeoeJeueerke Deekeej-eesle yemeg, ieesHesv ke=<Ce : yee*uee ueewefkeke osJelee, keesuekeelee, [spe
1. vesHeeueesHeueyOe HeoeJeueer Heefyueefmebie, efleere mebmkejCe, 1394
2. efceefLeueesHeueyOe HeoeJeueer yebieeyo ~
i jeceYeHegj HeoeJeueer
ii jeielejefCeer HeoeJeueer Yeeeee&, DeeMeglees<e ([e.) : yee*uee ceue keeJesj Fefleneme , keesuekeelee,
iii lejewveer HeoeJeueer S. cegKepeea SC[ kees. eeFJes efueefces[, 2.
3. yeueesHeueyOe HeoeJeueer yebefkeme epeea m^er, omece cegCe 2002.
4. ueeskekeCesHeueyOe HeoeJeueer
: yeere ueeske mebieerle jlveekej, keesuekeelee, S.
cegKepeea SC[ kees. eeFJes efueefces[, 1971

Yeeeee&, efJepeve efyenejer ([e.) : keslekeeoeme Kesceevevo, efouueer, meeefnle


Dekeeosceer, Hebece cegCe 2003

ceeFefle, megkegceej ([e.) : vejefmebn yemeg Oece&ceue, Ke[dieHegj, efJepeve


He_eeveve mebenMeeuee Dees ieJes<eCee kesv,
2001

cegKeesHeeOeee, megKecee : yee*uee Feflenemesj ogF meew yej, mJeeOeerve


megueleeveosj Deeceue, keesuekeelee, Yeejleer yegke
meue, 1998

132/Jee[erYeefkelelejeefCeer 129/Jee[erYeefkelelejeefCeer
Deee&-mebmkeej /41
mJetner Je=#eces meHe&-Hetpeve /42
emlej cetefle&Hej meHe&-Hetpeve /43
peeueer-leeje /46
DeLeJe&Jesoke efkejelekevee /48 keeuepeeer efJeekeefJe efJeeeHeefle ke=le
peeueer Dees cevemee /49
cevemeeke GlHeefe /51
jepeieerjke ceefveeej ce /52
Gej Yeejleke cevemee /53
PeejKeC[ke DeeefoJeemeer Dees cevemee /54
Jee[erYeefkelelejefCeer
oef#eCe Yeejleke cegoccee Dee cevemee /55
cegoccee Dee cevemee /56
pejlkee Dees cevemee /60
cevemee-keLee /63
YeespeHegjerke cevemee-keLee /69 mecHeeoke
Jee[erYeefkelelejefCeer /71 eesHesmej esceMebkej efmebn
evLe Dees evLekeej /73 efveJee&ceeve egefveYeefme&er eesHesmej SJeb cewefLeueer efJeYeeieeOe#e
DemceJe /77 efleuekeeceebPeer YeeieueHegj efJeeefJeeeuee
HeeC[gefueefHeke DeeefJe<keej /80 YeeieueHegj - 812007
veecekejCe /82
efJeeeHeefleke Deeeeoelee /83
cetue Hee, Heeeueeseve Dee DeLe& /87
meneeke-evLe /122

efceefLeuee oHe&Ce ekeeMeve


cegbyeF& - 400101

DeJekeeMeesHejevle nce eJeemeer Ye' iesue er Dee $eee, megOeerj, F&Meeveer Dee Dee<eerke mebie
efJeefYeVe ceneveiejke YeceCeMeerue jefn mecee Jeleerle kejwle er, lekejs eefleHeue efLeke pes
cegcyeF& meMe ceneveiejke eJeemeces Skej ekeeMeve SleemeB mebYeJe Ye' mekeue Deef lekej
ese ngvekes meYekesB efve ~ ngvekee meYeke YeefJe<e Gejesej efJekeefmele nesFefve leoLe& DeMes<e
MegYekeecevee ~

601, DeeF&.meer.DeeF.meer. DeeF. ecesMebkej efmebn


yeQke DeHee&cesC cegbyeF&. eeJeCe HetefCe&cee 2008
eme

efJeiele eeefjoMeke HetJe& keeuepeeer efJeekeefJe cenekeefJe efJeeeHeefleke mebmke=le jevee


Jee[erYeefkelelejefCeer ke HeeC[gefueefHeke ceeFeesefHeumeke eefle nceje yee*uee osMemLe {ekee
efJeeefJeeeueeke HegmlekeeueemeB GHeueyOe Yesue, efkevleg Deveeve meeefnefleke cenevegevece
DeefleMee JemleleeJeMe leLee yee*uee-Yee<ee Dee meeefnleke HetCe& %eeveeYeeJeke keejCesB Deeskeje
mHeMe& kejye esemkej veefn yegPeuengB ~ efJeeefJeeeuee mesJeemeB DeJekeeMeesHejevle Deeskej
efueHevlejCe Dee Heeeueeseve eespevee ceveefn-ceve megefveefele keeuengB~ peefnvee - peefnvee mecee
GHeueyOe nesFle iesue leefnvee-leefnvee Sefn efoMeeces eeemeesvcegKe YesuengB pes eMeeMeerIe emlegle
mebmke=le evLekesB cewefLeueer-Yee<eer pevemecegoeeke mece#e Deeveue peee ~

Skeje ekeeMeces Deveyeeke ese efve eesHesmej DeeMeglees<e Yeeeee&kesB ~ efnvekee {ekee
efJeeefJeeeueeces 1966 F&.ces Skej Ske euesKe Yesueefve ~ emlegle mebmkejCe Deesner euesKeHej
DeeOeeefjle Deef ~ DeeOeej YetleeuesKe leeueHe$eHej eflejnglee/yee*uee efueefHeces efueKeue Deef ~
Sefnces Hevn (30 He=) Dee eefle He=Hej ueieYeie veDeesmeB Hevn HeBefkele Deef ~ eewonce

F&
ekeeMeke:
eerceleer Heg<Hee Pee
2/11, yeeyet YeeF& kecHeeGC[, iebieeosJeer jes[,
Heesemej, keeefvoJeueer (HetJe&),
cegcyeF& - 400101.

C ekeeMekeeOeerve ece
keLeecegKe /1
efmLej otjYee<e : 022-28709798 ceeveJe meYelee Dees meHe& /2
eefuele otjYee<e: 09323282521 HeewjeefCekeer Dees meHe& /6
Yeejleces meHe&-Hetpeveke GeJevee /12
efJeefYeVe cele /13
veeie Dees meHe& /14
ekeeMeve Je<e& : 2008 peerefJele meHe&-Hetpeveke HejcHeje /15
meHe&-Hetpeve Dee Yeejleke DeeefoJeemeer /17
Jewefoke meeefnle Dees meHe& /18
meneesie jeefMe : 200 ekee cee$e (Rs. 200/- Only) ie=emet$e Dee meHe& /20
ceneYeejleke veeie /21
cegke: efceefLeuee eerefbie esme cegcyeF& ~ efceefLeueebeueces meHe&-Hetpeve /27
veeieHe_eceer /32
VYADHIBHAKTITARANGINI BY VIDYAPATI cevemee Dees yebieeue /34
Edited by : m$eer-osJeleeke HeefjkeuHevee /40
PROF. PREMSHANKAR SINGH

leeueHe$eces eLece lej meceeHle nesFle Deef ~ Slee Hegef<Hekee meceeHle nesFle Deef peeefnmeB %eele Jee[erYeefkelelejefCeerke efueHevlejCe, Heeeueeseve Dee DeLe& efveHeCeke cenevegeveces nceje
nesFle Deef pes F& vejefmebn osJeveejeeCeosJeke Dee%eemeB efJeeeHeefle Skej jevee keeueefve ~ cevemee-Jeeee-kece&Cee meneelee eoeve keeueefve efmetkeevet efJeeefJeeeueeke eekeleve
Hevnce leeueHe$e DeHetCe& JeekeemeB meceeHle Yesue Deef ~ DeeieeBke DebMe DeeeJe Deef ~ eesHesmej SJeb De*jspeer efJeYeeieeOe#e leLee ceeveefJekeer mebkeeeeOe#e efce$eeJej [e. GHesvveeLe
eefleefueefHeke meceeke GuuesKe veefn Deef ~ efueefHe Dee leeueHe$eke DeeOeejHej Devegceeve keeue ceefuueke, efleuekeeceebPeer YeeieueHegj efJeeefJeeeueeke eekeleve eesHesmej SJeb yee*uee
pee mekew pes F& DeleefOeke eeeerve Deef ~ eefleefueefHekeej JeJemeeeer efueefHeke meceeve efLe, efJeYeeieeOe#e [e. efJeveekegceej ceenlee leLee eesHesmej Dee@He yee*uee eesHesmej Meefce&uee
keejCe De#ejeMegef DeefOeke Deef ~ yeeieeer Dee eekeleve #eerjesokegceej epeea, DeveLee Sefn ogn Dee DemeeOe SJeb DeeeHe
HeeC[gefueefHekesB ekeeMeces Deveyeeces [sie-[sieHej mecemee GHeefmLele nesFle ue, lekej
efvejekejCeces Dees meYe meneeke Ye' keS efve:mebkeese YeeJesB mecee o' keS Skeje cete& He
GHeeg&kele euesKeke Heve Dee ekeeMeve Deveske efJeeve keeueefve ~ emlegle mebkeueveces eeefj eoeve kejyeeces Deeeefele meneesie keeueefve leoLe& DeeYeejer efeefve ~
Heve GHeeesie keeue iesue Deef:
mecHetCe& HeeC[gefueefHekesB DeeesHeevle HeejeeCeesHejevle HeefC[le ieesefJevo Pee keeflecee yengcetue
1. {ekee efJeeefJeeeueeke HeeC[gefueefHe ~ HejeceMe& osueefve Dee DeLe& peefvele keeefveke meceeOeeveces efve:mebkeese YeeJesB meneelee keeueefve
2. eesHesmej DeeMeglees<e Yeeeee&ke yee*ueeceue keeJesj Feflenemesj mebueive Heve~ leoLe& ngveke meeefnle-meeOeveeke eefle vele-eCele er ~
3. eesHesmej jeOeeke=<Ce eewOejerke efceefLeuee Fve o Spe Dee@He ces mebueive Heve ~
4. emlegle mebmkejCeke mecHeeove ececes mebMeesefOele Dee eleg=e Heve ~ eJeemeer YesueesHej DeHeve ceele=Yee<eevegjeiemeB eefleHeue Glesefjle Ye' keS efceefLeuee oHe&Ce
ekeeMeveke JeJemLeeHeke efHeleecen HeefC[le ceekexC[s Pee Heew$e-JeOet eerceleer Heg<Hee Pee SJeb Heew$e
keleng-keleng HeeebMe uegHle, DemHe Dee efJeke=le ueiewle Deef ~ Snveece DevegceevemeB Heeke mebpee kegceej PeekesB ese efve pes cenekeefJe efJeeeHeefleke Decetue ke=eflekesB cewefLeueerces eLeces-
Hetefle& kejyeeke eeeme veefn keeue iesue Deef ~ DevegJeeongces Snve mLeeve efjkele esef[ osue iesue eLeces ekeeefMele ke' keS peveceevemeke mece#e emlegle kejyeeke DeJemej osueefve, SleoLe&
Deef ~ ngvekee meYeke DeeYeejer efeefve Dee ncej DeMes<e MegYekeecevee Deef pes YeefJe<eces mesnes SleemeB
cewefLeueer Hegmlekeke ekeeMeveke HeLe-eMemle nes ~
DeeeefHe cewefLeueerces kelengmeB Skej ekeeMeve veefn Ye' mekeue Deef Dee ves leB DevJes<eke ueeskeefve
Sefn efoMeeces meHeue Ye' Heewueefve ~ Sefn GsMemeB Jee[erYeefkelelejefCeerke mecHeeove Dee Meyo-mebeespeveke oeefeJe ueefve efJepeeMebkej iegHleekesB pes DecewefLeue jefnlengB Delevle Oewe&-
Heeeueeseveke efveefcee meHe&-osJeleeke efJeefJeOe He#eHej nce efJee Dee Yeejleere-meeefnleke HetJe&ke DeHeve ueieveMeerueveleemeB Sefn DevegevekesB mecHeVe kejyeeces meneeke Yesueen leoLe&
mevoYe&ces keeue F& eeeme Deef ~ lekejs eefle Heue efLeke emlegle mebmkejCe pes keeuepeeer Deveske OeveJeeo ~
keefJeke yengcetue evLe peveceevemeke mece#e Deef ~

Dee F