Vous êtes sur la page 1sur 178

Redaktor Zdzisaw Garbowski

Redaktor techniczny Teresa Skrzypkowska


Korektoray Barbara Gronek, Lidia Czerwiaska

Gramatyka opisowa jzyka aciskiego


(c) Copyright by Pastwowe Wydawnictwo Naukowe Warszawa 1978
(c) Copyright by
Wydawnictwo Naukowe PWN Sp. z o.o. Warszawa 1997
(c) Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN SA Warszawa 1999

Cz pierwsza
WIADOMOCI WSTPNE I NAUKA O GOSCE

WIADOMOCI WSTPNE
ROZWJ JZYKA ACISKIEGO
Pocztkowo jeden z dialektw italskich, ktrym posugiwali si Latynowie, tzn.
mieszkacy rodkowo italskiej krainy Lacjum, z czasem z rozwojem pastwa
rzymskiego, sta si jzykiem wiatowym; po upadku imperium rzymskiego jeszcze
przez szereg stuleci utrzyma si jako jzyk nauki, literatury, dyplomacji,
liturgii Kocioa. Dzi acin literack stosuje si czynnie w niektrych
publikacjach z zakresu filologii klasycznej, niekiedy take na kongresach naukowych
latynistw. Natomiast z aciny ludowej na terenie Italii i europejskich prowincji
rzymskich rozwin};' si jzyki romaskie: woski, francuski, hiszpaski,
portugalski, rumuski, sardyski, prowansalski, retoromaski.
Jzyk aciski poznajemy dzi gwnie z zabytkw literatury. W jego rozwoju
wyrniamy kilka okresw, z ktrych najwaniejsze to okres cyceroski, tak nazwany
od Cycerona (106-43 p.n.e.), gwnego przedstawiciela prozy rzymskiej, oraz okres
augustowski, zawdziczajcy sw nazw Augustowi (63 p.n.e. - 14 n.e.), w ktrym
nastpi szczytowy rozkwit poezji. Czasy od wystpienia Cycerona w r. 81 p.n.e. do
mierci Augusta w 14 r.n.e. nazywamy zotym albo klasycznym okresem literatury
aciskiej.
Gramatyka opisowa jzyka aciskiego opiera si na zabytkach tej wanie epoki,
szczeglnie na pismach Cycerona i wspczesnego mu Cezara (100 - 44 p.n.e.) oraz
poetw
epoki augustowskiej: Wergilego (70-19 p.n.e.), Horacego (65 - 8 p.n.e.), Owidiusza
(43 p.n.e.
-18 n.e.).
Gramatyka historyczna, przedstawiajca jzyk aciski w historycznym rozwoju,
uwzgldnia oprcz aciny klasycznej take czasy wczeniejsze, tzn. okres
archaiczny, i pniejsze, a wic okres tzw. srebrnej aciny, przypadajcy mniej
wicej na lata 14
- 117 n.e., a take zabytki stuleci nastpnych, w ktrych punkt cikoci przesuwa
si poza Itali. Wany materia do bada nad jzykiem stanowi te napisy,
szczeglnie pochodzce z czasw wczeniejszych od pomnikw literatury.

ALFABET
Alfabet aciski liczy 24 litery:

ABC DEP GHI KLM NOP ORS TUV XYZ


abc dcf ghi klm nop qrs tuv xyz

Pismo przejli Rzymianie od Grekw, odpowiednio je adaptujc i modyfikujc. Za


czasw Cycerona byo w uyciu 21 liter. Litery y, z, wprowadzono nieco pniej dla
dokadniejszego oddania wyrazw pochodzenia greckiego, takich jak cycnus = abd,
zepkyrus == s; wiatr zachodni, dlatego owe litery znalazy si aa kocu alfabetu;
wypada te zaznaczy, i Rzymianie nie rozrniali w pimie u, v uywajc jednego
znaku zarwno dla samogoski, jak i spgoski. Wczeniej, w epoce republiki,
zachodziy zmiany co do zakresu uycia liter oznaczajcych spgoski tylnojzykowe.
Pocztkowo uywano liter c k q zalenie od tego, jaki dwik po nich wystpowa.
Litera C oznaczaa zarwno spgosk bezdwiczn [k], jaki dwiczn [g], z
czasem, ok. r. 300 p.n.e., na oznaczenie spgoski dwicznej wprowadzono now
Liter G (ktra jest graficzn odmian C). Odtd zmniejszy si zakres stosowania
litery Q, a litera K wysza niemal zupenie z uycia. lady dawnego stanu zachoway
si w pewnych skrtach, ktre nie ulegy zmianie: C = Gaius, Cn = Gnaeus, Kal. =
Kalendae.

WYMOWA I ORTOGRAFIA

Litery aciskie s nam znane z alfabetu polskiego. Nasi przodkowie bowiem przejli
alfabet aciski adaptujc go do potrzeb jzyka polskiego przez znaki diakrytyczne
(kropki, kreski nad literami, haczyki u dou) lub poczenia literowe (np. cz, sz,
rz, dz); chodzio o oddanie dwikw nie wystpujcych w jzyku aciskim.
Warto dwikowa liter w acinie jest w zasadzie ta sama, co w jzyku polskim.
Rnice s stosunkowo nieliczne. W przeciwiestwie do Polakw staroytni Rzymianie
odrniali w wymowie samogoski dugie i krtkie; rnicy tej jednak nie zaznaczali w
pimie. Ta sama wic litera a oznacza moe zarwno samogosk dug, np. w wyrazie
mater, jak i krtk np. w wyrazie pater; podobnie przedstawia si sprawa z innymi
literami. Inaczej nieco jest w jzyku greckim, gdzie mamy odrbne litery na
oznaczenie krtkiego e (e - epsilon) i dugiego e (y - eta) oraz krtkiego o (o -
omikron) i dugiego o (co - omega). W naszych podrcznikach, zwaszcza za w
sownikach, przyjto sposb zaznaczania iloczasu przez odpowiednie znaki
diakrytyczne: kreseczka pozioma nad liter oznacza dugo samogoski, uk wygity
ku grze jej krtko; piszemy wic mater,
ale pater.
Poczenia ae, oe wymawiamy dzi jako pojedynczy dwik [e] np. saepe [sepe], poena
[pena]. Niekiedy dla zaznaczenia, i poczenie to naley czyta jako dwie goski,
stawiamy nad e dwie kropki (trema); piszemy wic aer, poeta. Litera i oznacza
zarwno samogosk i, jak spgosk j, szczeglnie midzy samogoskami oraz na
pocztku wyrazu przed samogosk, np. iam, maior. Niektrzy wprowadzaj w tych
wypadkach liter j, ktra pojawia si w tekstach aciskich w epoce redniowiecza.
Bardziej rozpowszechnione jest odrnianie litery u od. v, ktre wprowadzono w teje
epoce.
Liter c w pozycji przed e,', y, ae, oe przyjto czyta jak polskie [c], w innych
pozycjach, a wic przed a, o, u, przed spgosk i na kocu wyrazu jak polskie [k],
V czytamy jak polskie [w]: wnum [winum], ovis [owis]. Qu czytamy jak polskie [kw],
np.: aqua [akwa], quis [kwis].
Ngu przed samogosk jak [ngwJ: lingua (Uagwa], std polskie lingwista, sanguis
[sangwis], std poi. sangwinik.
Su przed samogosk w niektrych wyrazach czytamy jak [swJ: persuadeo [perswadeo]
(por. poi. perswazja), swwis [swawis], suesco [swesko].
Ph (wystpuje jedynie w wyrazach pochodzenia greckiego) zwyklimy czyta [{], np.:
phihsophia, philologus, std po', filozofia, filolog.
Co do uycia duych liter stosujemy na og zasady ortografii polskiej; przyjto
wszake
zaczyna du liter nie tylko imiona wtasne, lecz take od nich urobione
przymiotniki i przyswki np.: Latium, lingua Latina, Latine logui.
i * Przyjta dzi (cho bynajmniej nie przez wszystkich) wymowa jest kompromisem
midzy wymow Rzymian epoki klasycznej a wymow pniejsz, datujc si ze schyku
staroytnoci, bd z czasw kiedy acina ludowa przeksztacaa si w jzyki
romaskie. W epoce klasycznej litera c, niezalenie od pozycji, oznaczaa zawsze
spgosk tylnojzykow [k]. Cicero wymawia swoje nazwisko jako [Kikeroj;
wspczeni mu Grecy pisali je Kikepwv. Pod koniec staroytnoci c [k] przed
samogoskami przednimi ulegao palatalizacji i przeszo nastpnie w gosk zwarto
szczelinow lub szczelinow. Nazwisko wielkiego pisarza i mwcy wymawiaj Wosi
jako [Cziczero]; Francuzi jako [Sisern].
Poczenia liter ae, oe oznaczay dwugoski, ktre wymawiano jako [a?], [o],
zblione do [a ], [ot], jak je oddawali Grecy. Nazwisko wielkiego Cezara pisali
Grecy Kalaap, do jzyka niemieckiego przeszo jako Kaiser. Imi Caecilius oddawali
Grecy jako Kaiid/lioi;.
Rzymianie nie czuli potrzeby wprowadzenia odrbnej litery v, widocznie chodzio O
oddanie niezgoskotwrczego y (zblionego do poi. f) jak w wyrazie Europa, a nie
dwu-wargowego [w]: vinum [yinum] nie fwinum]. Przy prawidowej zatem wymowie
niepotrzebne byoby zaznaczanie odrbnej rzekomo wymowy w wyrazach typu lingua,
suadeo. W wyrazach pochodzenia greckiego ph (greckie <p) czytali jako aspirowane
(przydechowe) p;
nie oddawali wic tego dwiku liter f, ktrej uywali w pisowni wyrazw
rodzimych, jakfides.
Warto zaznaczy, i w pewnych okresach li przed samogoskami niektrzy wymawiali
jako [q], rafio czytali [racjo], std poi. racja, racjonalizm.
S midzy samogoskami brzmiao dwicznie jak polskie [z], np. w wyrazach causa,
rosa.
Naley podkreli, i w ostatnich czasach zaznacza si coraz silniej tendencja, by
wrci, o ile to moliwe, do wymowy epoki klasycznej.

ILOCZAS

W odrnieniu od dzisiejszej polszczyzny kulturalnej, ktra nie zna samogosek


dugich,
w jzyku aciskim samogoski oraz sylaby rni si iloczasem, to znaczy mog by
krtkie lub dugie.
Sylaba aciska moe by;
a. krtka (syllaba brevis), np. obie sylaby w wyrazach; pS-ter, to-gS;
b. duga, z natury (syllaba natura longa), jeeli zawiera samogosk duga lub dwu-
gosk, np. pierwsza sylaba w wyrazach mdter, aurum;
c. duga z umowy (syllaba positione longa;, jeeli po samogosce krtkiej wystpuje
8
grupa dwu lub wicej spgosek z wyjtkiem poczenia goski zwartej z pynn (muta
cum liquida). Naley- zaznaczy, e litera x oznacza dwie spgoski [ks], podobnie
litera z [dzj, odpowiednik greckiej litery detu; natomiast poczenie liter qu to
znak jednej spgoski. Przy wymawianiu sylaby zamknitej grup spgosek gos si
Zatrzymywa, wobec czego czas potrzebny do jej wymwienia stawa si odpowiednio
duszy, jak to obserwujemy przy pierwszej sylabie nastpujcych wyrazw: penna,
semper, sanctus, dexter. Zjawisko to nie wystpuje, gdy grup stanowi poczenie
muta cum liquida; albowiem gdy drug spgosk jest pynna (/, r), gos si nie
zatrzymuje, grupa nie zamyka sylaby, lecz w caoci naley do sylaby nastpnej, np.
w wyrazach: pa-trem, pu-blicus. Zapamitajmy, e samogoska przed samogosk ulega
skrceniu (cocalis ante rocalem corripitur): audlvit, ale audut. Warto te
wiedzie, e w jzykach romaskich aciskie samogoski dugie maj inne
odpowiedniki ni samogoski krtkie. Do poprawnego wymawiania, a zwaszcza
akcentowania wyrazw aciskich, potrzebna jest znajomo iloczasu; informacje na
ten temat znajdziemy w sowniku, jeeli za chodzi o iloczas kocwek - w
gramatyce.

AKCENT
W akcentowaniu wyrazw aciskich obowizuj nastpujce zasady:
1. Wyrazy dwusylabowe maj akcent na pierwszej sylabie bez wzgldu na jej iloczas.
Akcentujemy zatem mdter, pdter.
2. Miejsce akcentu w wyrazach duszych, tzn. skadajcych si z trzech lub wicej
sylab, zaley od iloczasu sylaby przedostatniej (paenultima). Jeeli sylaba
przedostatnia jest duga (obojtnie czy z natury, czy z umowy), to na niej wanie
spoczywa akcent, np. natura, magister; jee]! natomiast przedostatnia sylaba jest
krtka, akcent pada na sylab trzeci od koca np.: dmwus, sijllaba, tenebrae -
ciemno (muta cum liquida nie daje wzduenia).
3. Enklityki, czyli wyrazy, ktre nie majc wasnego akcentu, opieraj si o wyraz
t poprzedzajcy, (-que = i,-ne = czy, -ve = czy, lub) tworzc z nim tzw. zestrj
akcentowy. Wymienione wyej zasady akcentowania stosuje si do zestroj jako
caoci. Wyraz ppulus
-ma akcent na sylabie po- (trzeciej od koca, gdy przedostatnia jest krtka),
natomiast w zestawieniu senatus populiisue Roindnus = "senat i nard rzymski"
akcent przesuwa si na sylab -lus: Podobnie v.' zestroju videsne = czy widzisz?
akcentujemy sylab -des-,
w zwrocie Tros Ruthlusve akcentujemy sylab -lus-, przy arma virilmque - sylab
-rum:
Take inne wyrazy traktuje si niekiedy jako enklityki, np. akcentujemy w zestroju,
nobis-cum = z nami, vobiscum = z wami, propterea = dlatego. Jak widzimy, akcent
aciski wykazuje duo podobiestw do akcentu polskiego. Take w naszym jzyku
akcent wyrazowy zwizany jest z sylab przedostatni. Od tej zasady zdarzaj si
odstpstwa: pewne wyrazy, i to zarwno swojskie jak i obcego pochodzenia, maj
akcent na trzeciej od koca np. ogem, okolica, gram&tyka, fizyka. Natomiast
enklityki nie wpywaj na miejsce akcentu w zestroju, akcentujemy poszed i
poszedby, Opowiedz i Opowiedz mi; w wymowie wszake niektrych osb obserwujemy
tendencj do przesuwania akcentu. Inaczej nieco zachowuje si proklityka, czyli
wyraz opierajcy si o wyraz nastpny, zwaszcza gdy jest nim wyraz jednosylabowy.
Akcentujemy bowiem: do ^domu, ale ^do cna; nie ^czytaj, ale ^nie pisz, 1/n'e mw
mi.

4. W jzyku aciskim spotykamy kilka wyrazw z akcentem na sylabie ostatniej, np.


adduc = przyprowad, istinc = stamtd, adhuc = dotd. Pozorne to odstpstwo od
zasady jest wynikiem skrcenia wyrazu (tzw. apokopy); odpada kocowa samogoska
-e, akcent za pozosta na tej samej sylabie, na ktrej znajdowa si przed
skrceniem. Zjawisko to jest dla nas szczeglnie interesujce ze wzgldu na akcent
w jzyku francuskim
umiejscowiony na sylabie ostatniej. Take w jzyku polskim niektre wyrazy maj
przycisk na sylabie ostatniej, np. akurdt, arcymistrz.
u NAJWANIEJSZE ZJAWISKA FONETYCZNE
Wymiana samogosek czyli apofonia moe by (l) jakociowa, tego: toga, (2)
ilociowa, przy czym samogoska wystpowa moe na stopniu: (a) normalnym, (b)
wzduenia, (c) zaniku odium: odi, tego: tegula, genifor : gi-gn-o, est: wit, edo:
dens.
Zjawisko to jest odziedziczone z prajzyka. Por. poi. wozy: wiezie, posucha:
schn. Inne zmiany zachodziy na gruncie aciskim lub italskim. Samogoska duga
ulega skrceniu:
a. przed samogosk (uocalis ante yocalem corripitur): finire :fiw, flers:fleo,
{tudwit: audut
b. w wygosi zamknitym z wyjtkiem pozycji przed s, amare: amat, audis: audlt,
honoris : honos: honor
c. wyrazy dwusylabowe z pierwsz sylab krtk maj skonno do skrcenia take
drugiej (prawo skracania wyrazw jambicznych) mdl, bSnS: clore, alte.
Samogoska krtka zanika w sylabie rodkowej, zjawisko to nazywa si synkop valde:
yalidus, disciplina: discipulus, w wygosi nazywa si to apokop dic<dice,
duc<duce,fac<face,fer<fere. Samogoska krtka wzdua si przy zaniku s przed
spgosk dwiczn (wzduenie zastpcze) Idem <isdem, pono <p6sno<poslno.
Samogoski krtkie w sylabie otwartej w rodku wyrazu przechodz w i-lSgo: colitgo,
h&beo: adhibeo, facio: conficw, caput: capitis. W sylabie zamknitej >e-factus
:perfectus,parco, peperci.

ZMIANY SPGOSEK
Asymilacja zupena
a. progresywna (od kierunku oddziaywania) fetse>ferre, velse>velle, facilisumus>
>facillimus
b. regresywna disfero>differo, adfero>affero, adtuli>attuli, adsequor>assequor
Asymilacja niezupeina
a. co do dwicznoci scribo: scriptus, nubo: nupsi, ago: actus b. co do miejsca
artykulacji
Spgoska nosowa przed przedniojzykow wystpuje jako n, przed wargow jato m ewn:
eumdem, compono : contemno, unbuo: indico
Dysymilacja
Rzymianie nie lubili dwu l ani dwu r w kolejno po sobie nastpujcych sylabach;
nastpowao rozpodobnienie caeruleus: caelwn; por. pol. przecierado: przesciea,
militaris :
- mortalis; por. pol. jadalnia : cieplarnia.
Rotacyzm (od greckiej litery rfio) - s midzy samogoskami przechodzi w r spero:
spes,
gero: gessi, laudare: esse.
Dla atwiejszego przyswojenia zjawisk fleksyjnych podano niektre przykady zmian
fonetycznych; dokadniejsze omwienie owych zmian naley do gramatyki
historycznej.

Cz druga
NAUKA O WYRAZIE
FLEKSJA
CZCI MOWY
Podobnie jak w jzyku polskim wyrniamy w acinie czci mowyodmienne i nieodmienne.
Odmienne czci mowy to:
1. rzeczownik - substantivum
2. przymiotnik - adiectivum
3. zaimek - pronomen
4. liczebnik -- numerale
5. czasownik - verbum
Pierwsze cztery odmieniaj si przez przypadki , liczby , rodzaje - odmian t
nazywamy deklinacj: przy odmianie czasownika , ktr okrelamy jako koniugacj
rozrniamy : osoby, liczby, czasy, tryby, strony
Nieodmiennymi czciami mowy s:
6. przyswek - adverbium
7. przyimek - praepositio
8. spjnik - coniunctio
9. wykrzyknik - interiectio

LICZBY, RODZAJE, PRZYPADKI

Liczby. W odmianie aciskiej wystpuj dwie liczby:


a. Pojedyncza - nunerus singularis
b. mnoga - numerus pluralis
W prajzyku istniaa jeszcze liczba podwjna - numerus etualis, ktra w adnie
zanika; pozostay tylko drobne jej szcztki w odmianie liczebnikw: duo, ambo
(zob. 53).
Podobnie przedstawia si sprawa w dzisiejszej polszczynie, gdzie zachoway si
pewne formy liczby podwjnej, jak dwiecie, rkoma, oczyma. Por. przysowie; modrej
gowie do dwie sowie.
l M Rodzaje. Jzyk aciski podobnie jak polski zna trzy rodzaje:
a. rodzaj mski - genus masculinum (skrt m.)
b. rodzaj eski - genus femininum (skrt f.)
c. rodzaj nijaki - genus neutrun (skrt a.)

Rodzaj rzeczownikw poznajemy:


a. wedug znaczenia (rodzaj naturalny)
b, wedug zakoczenia (rodzaj gramatyczny)
Nazwy istot mskich s masculina np. pater = ojciec, agricola = rolnik; nazwy istot
eskich - feminina np. mater = matka, femina = kobieta. Ponadto rodzaju mskiego
s nazwy miesicy, wiatrw i rzek: december frigidus = chodny grudzie, Aquilo
perfrigidus = bardzo zimny A. (wiatr pmocnowschodni), Tiberis flavus = ty Tyber.
Nazwy drzew, krajw, wysp i miast zakoczone na -us s feminina, np.: populus alta
= = wysoka topola, Aegyptus antiqua = staroytny Egipt, Delus ciara = sawne Delos,
Corinthus opulenta = bogaty Korynt. Nazwy miesicy s waciwie przymiotnikami,
traktowanymi jako przydawki do wyrazw mensis (m.) = miesic. Na rodzaj nazw rzek
wpyn niewtpliwie rzeczownik pospolity flwius = rzeka, bdcy rodzaju mskiego.
Podobnie liczne nazwy drzew, krajw, wysp, miast stosoway si w rodzaju do
rzeczownikw: arbor = drzewo, terra = kraj, insula = wyspa, urbs = miasto;
wszystkie te rzeczowniki s feminina.
Wymienione zasady mona uj za dawnymi podrcznikami w wierszyk uatwiajcy
zapamitanie.
Miesice, wiatry, rzeki, ludy za mczyzn uchodzi !y wprzdy;
drzewa, kraje, wyspy, miasta, cho z -us, byty jak niewiasta.
Rzeczowniki nieywotne mog by rodzaju mskiego, eskiego, nijakiego. Ich rodzaj
w wielu wypadkach okreli mona wedug zakocze, ktre s charakterystyczne dla
danego rodzaju. Tak np. hortus = ogrd (z zakoczeniem -us) jest masculinum, terra
(z zakoczeniem-a) femininum.oyyw (z zakoczeniem -urn) neutrum. Dalsze szczegy
poznamy przy poszczeglnych deklinacjach.
Przypadki. Deklinacja aciska ma sze przypadkw:
1. nominatiyus - mianownik odpowiadajcy na pytanie: kto'! co?
2. genetinis - dopeniacz na pytania: czyj? czyja? czyje? kogo? czegol
3. datrois - celownik na pytania: komut czemu? dla kogo? -
4. accusativus - biernik na pytanie: kogo? co?
5. ablativus - na pytania: kim? czym? z kim? z czym? (narzdnik - instrumcntalis) w
kim? w czym? o kim? o czym? (miejscownik - locatiyus) od kogo? od czego? (ablativus
waciwy)
6. vocativus - woacz
Ablativus stanowi osobliwo deklinacji aciskiej. Jzyk praindoeuropejski mia
osiem przypadkw, z ktrych siedem zachowao si w jzyku polskim; brak naszemu
jzykowi przypadka rozczenia zwanego ablativus, jego funkcj obj u nas
dopeniacz wystpujcy z przyimkiem: od, z (czego) w takich np. zwrotach jak: od
ojca, z miasta.
Jeyk aciski zachowa sze przypadkw, brak mu narzdnika i miejscownik a; ich
funkcj obj ablativus. W ten sposb ablativus peni funkcj trzech rnych
przypadkw. Wystpuje jako narzdnik (ablativus instrumentalis), miejscownik
(ablativus locatiyus) oraz ablativus waciwy. Waciwie zachoway si pewne
resztki locatiwu, o czym niej. O szczegach uycia przypadkw dowiemy si z dziau
powiconego skadni.
Podobnie jak w jzyku polskim, ale inaczej ni np. w angielskim czy francuskim,
formy poszczeglnych przypadkw w acinie rni si kocwkami: temat
charakteryzuje znaczenie wyrazu, kocwka okrela rol danego wyrazu w zdaniu.
Temat i kocwka to tzw. czstki fleksyjne, od ktrych odrni naley czstki
sowotwrcze (pot. 157).
Nie wszystkie przecie przypadki maj odmienne od innych formy; tote warto
zapamita pewne regu}' uatwiajce nauk odmian.
Uwaga. Gramatyka opisowa uwzgldnia podzia wyrazu na temat i kocwk wedug stanu
w Sdnie klasycznej, natomiast w gramatyce historycznej przyjmuje si jako podstaw
owego podziau raczej stan jzykowej wsplnoty indoeuropejskiej.
OGLNE REGUY DEKLINACYJNE
1. Vocativus singularis jest rwny nominatiwovi z wyjtkiem rzeczownikw i
przymiotnikw deklinacji drugiej na -us. W pluralis formy nominatiwu i yocatiwu s
zawsze
rwne. Tote we wzorach odmian opuszcza bdziemy Vocativus z wyjtkiem singularis
deklinacji drugiej na -ns.
2. Neutra maj trzy przypadki rwne: nominatiyus, accusatiyus i Vocativus. W
pluralis przypadki te kocz si na -a. Podobnie przedstawia si ta sprawa w jzyku
polskim
(por. odmian rzeczownikw: jajko, pole, imi, ciel; w liczbie mnogiej: jajka,
pola, imiona, cielta).
3. W pluralis datiyus i ablativus s sobie rwne.
PODZIA DEKLINACJI
W jzyku aciskim wyrniamy pi deklinacji. Do ktrej deklinacji zaliczy naley
jaki rzeczownik, poznajemy z zakoczenia genetiwu singularis, a mianowicie:
I deklinacja -ae
II deklinacja -i
III deklinacja -is
IV deklinacja -us
V deklinacja -el

Przy poszczeglnych rzeczownikach sowniki podaj nominativus oraz zakoczenie gen.


singularis.
Uwaga. Z punirtu widzenia grainaiyid opisowej owe zakoczenia traktujemy jako
kocwki,
cz poprzedzajc kocwk - w zasadzie niezmienn we wszystkich przypadkach -
stanowi temat (por. S 16).

DEKLINACJA I na -a
N.=V Singularis porta = brama, Pluralis portae = bramy
Gen. Singularis portae = bramy, Pluralis portarum = bram
Dat. Singularis portae = bramie, Pluralis portis = bramom

Acc Singularis portam = bram, Pluralis Portas = bramy


Abl. Singularis Porta = bram, Pluralis portis = bramami
Singularis in porta = w bramie, Pluralis in portis = w bramach
Singularis e portis = z bram, Pluralis e porta = z bramy

Rodzaj. Rzeczowniki deklinacji pierwszej s feminina, np. rosa = ra, porta =


brama. Pamita wszake powinnimy zasad o rodzaju naturalnym; rzeczowniki
oznaczajce mczyzn s masculina, np. agricola = rolnik, scriba = pisarz, nauta =
eglarz, poeta =s = poeta. Por. polskie: starosta, wojewoda, sdzia.

OSOBLIWOCI DEKLINACJI PIERWSZEJ


Zakoczenie gen. singularis -ae rozwino si z dawnego -ai lub -ai; ta posta
wystpuje niekiedy w inskrypcjach oraz jako archaizm w poezji, np. u Lukrecjusza,
Wergilego. pierwotne zakoczenie gen. sing. -as, odziedziczone z prajzyka,
zachowao si w zwrotach pater familias = ojciec rodziny, mater familias = matka
rodziny. W jzyku greckim jest to normalne zakoczenie gen. sing. deklinacji a.
W dat. i abl. pluralis niektre rzeczowniki maj zakoczenie -abus; gwnie chodzi
tu o odrnienie form rzeczownikw eskich od rwno brzmicych odpowiednikw
mskich np. deis deabusque = bogom i boginiom, filiis filidbusque = synom i crkom.
Wielosylabowe rzeczowniki mskie obok zakoczenia -arom maj w gen. plur. krtsze
zakoczenie -urn, np. agricolum (obok agricolarum) = rolnikw, terrigenum =
potomkw ziemi. Formy te powstay pod wpywem analogii do innych deklinacji.
PluraIia tantum. W deklinacji pierwszej spotykamy pewn ilo rzeczownikw, ktrych
uywa ai tylko w liczbie mnogiej; nazywamy je pluralia tantum np. dwitiae =
bogactwo, reliquiae = pozostaoci, tenebrae = ciemno. Takie rzeczowniki znamy
te z jzyka polskiego, np. skrzypce, usta, wrota, drzwi, dzieje, urodziny,
drode. Osobn grup stanowi nazwy miejscowoci, np. Athenae, Thebae. Por.
polskie Piaski, Szaflary, Racawice, Mysowice.
Odmiana imion greckich. eskie imiona greckie na -e zachowuj greckie zakoczenie
w nom. i acc., np. Niobe, Nioben, albo odmieniaj si cakowicie wedug deklinacji
aciskiej: Nioha, Niobae, Niobam. Greckie imiona mskie zakoczone na -as, -es
maj acc. take na -an, -en. Odmieniamy wic:
Aeneas, gen. Aeneae, dat. Aeneae, acc. Aeneam lub Aenean, voc. Aenea.
DEKLINACJA I na.

Pluralis
portae bramy portann bram Portis bramom
DEKLINACJA II
Wzr odmiany na -us
Nom. Singularis hortus = ogrd, Pluralis horti = ogrody
Gen. Singularis horti = ogrodu, Pluralis hortorum = ogrodw
Dat. Singularis horto = ogrodowi, Pluralis hortis = ogrodom

Acc. Singularis hortum = ogrd, Pluralis hortos = ogrody


Abl. Singularis horto = ogrodem, Pluralis hortis = ogrodami
Voc. Singularis in horto = w ogrodzie, Pluralis in hortis = w ogrodach
Singularis ex horto = z ogrodu, Pluralis ex hortis = z ogrodw
Singularis horte = ogrodzie, Pluralis horti = ogrody

Wzr odmiany na -er


N.=V. magister = nauczyciel, magistri = nauczyciele
Gen. magistri = nauczyciela, magistrorom = nauczycieli
Dat. magistro = nauczycielow, magistris = nauczycielom
Acc. Magistrum = nauczyciela, magistros = nauczycieli
Abl. magistra = nauczycielem, magistris = nauczycielami
de magistro = o nauczycielu, de magistlis = o nauczycielach
a magistro = od nauczyciela, a magistris = od nauczycieli

N.=V. puer chopiec, pueri


Gen. Pueri, puerorum
Dat. Puero, pueris
Acc. Puerum, pueros
Abl. Puero, pueris
De puero, de pueris
A puero, a pueris

Wzr odmiany na -um


N.=V. Verbum= sowo, verba
Gen. Verbi, verborum
Dat. Verbo, verbis
Acc. Verbum, verba
Abl. Verbo, verbis
In verbo, in verbis
Ex verbo, ex verbis

UWAGI DO DEKLINACJI DRUGIEJ


Przewana ilo rzeczownikw na -er (a take przymiotnikw por. 38) traci e w
dalszych przypadkach: ager, agri; minister, ministri.
Zachowuj e m. in. puer, piieri == chopiec; cesper, vesperi-= wieczr; gener,
generi == zi;
socer, soceri = te.
Warto zapamita nastpujcy wierszyk:
vesper, puer, socer, gener, asper, miscr, liber, tener i wyrazy na -fer i -ger.
Por. polskie wicher, wichru; koper, kopru: palec, palca; sen, snu; lew. Swa; ale
piec, pieca. podobnis jak puer odmienia si rzeczownik vii- = m, gen. riri, dat.
viro, acc. mrum itd. Nom. sing- tej deklinacji koczy si pierwotnie na -es,
podobnie acc. sing. na -om. Posta . zachowaa si w inskrypcjach, w poezji
szczeglnie od wyrazw zakoczonych na -os _- np. sercos, mortuos; podobnie aeoom.
Rzeczowniki na -us (z wyjtkiem neutrw) maj w singularis vocativus zakoczony na
-e. Jednake do deus w funkcji yocatiwu wystpuje nom. deus cbok dwe; w acinie
kocielnej take do agnus uywa si jako voc. agnus = baranku. Rzeczownik./;/^ oraz
imiona wasne na -ifis maj vocativus na -i:fili= synu, mi fili = mj synu, Vergili
= Wergiliuszu, Publi = Publiuszu.
Rzeczowniki zakoczone na -ius maj niekiedy gen. sing. na -i obok -Ii :consill,
Vergili
Greckie imiona wasne zakoczone na -ens maj vocativus na -eu np. Orpheus, -i,
voc. Orpheu.
W gen. plur. wystpuje czasem zakoczenie -urn zamiast -erum, np. deum obok deorum
= s= bogw. Dotyczy to szczeglnie nazw miar i monet; mwimy wic modlum - miar,
sestertiwn = sestercw, a take decemmmm, triumvirum, praefectus fabrum; -urn to
pierwotne zakoczenie gen. plur. tej deklinacji, zakoczenie -orum przeszo tu z
deklinacji zaimkowej.
W pluralis rzeczownika deus uywa si ferm obocznych nom. i voc. dci, dii, di; dat.
i abL deis, diis, dis. O di immortales = o bogowie niemiertelni. Rzeczownik locns
= miejsce ma nom. plur. ld = miejsca w ksice albo loca w znacz. miejscowoci.
Mwimy, ld communes = tematy oglne, loco. amoena = przyjemne okolice.
Rodzaj. Rzeczowniki zakoczone na -as oraz -er s masculina, zakoczone na -urn -
neutra.
Wyjtki '.humus jest femininum, humus arida = sucha ziemia, natomiast wigus, virus
s neutra; wigus mutnbile == zmienny tum, virus mortiferum = miercionony jad.
Feminina s take nazwy drzew, miast, krajw, wysp na -us (por. 14.) Rodzaj
eski zachowuj te zapoyczone z jzyka greckiego: dialectus, paragraphus,
diphthongus; dialectus Attica = dialekt attycki; paragraphus quinta = paragraf
pity; diphthongus Graeca = dwu-goska grecka.
Pluralia tantum deklinacji n. Tylko w liczbie mnogiej wystpuj: fasti, -orum =
kalendarz, arma, -orum = bro. Niektre wyrazy maj w pluralis inne znaczenie, np.
auxUwm = = pomoc, auxilia = posiki; castmm = twierdza, castra, -orum = obz,
rostrum = dzib, rastra, -orum = mwnica (ozdobiona dziobami okrtw).
DEKLINACJA III
Deklinacja trzecia obejmuje trzy wzory odmian rnice si zakoczeniami abl.
singularis (-e lub -i), gen. pluralis (-urn lub -Sum), a jeli chodzi o neutra
take zakoczeniem nom., acc., voc. pluralis (-a lub -ia). Rozrniamy wic:
a. odmian spgoskow: -e, -um, -a
b. odmiansamogkskow -i, ium, -ia
c. odmian mieszan: -e, -ium. neutra -a lub-ia
Naley zwrci uwag i fonny dalszych przypadkw tworzymy od gen. singularis;
nominativus bowiem podlega czsto rnym zmianom fonetycznym i wykazuje nieco
odmienn posta.

Odmiana spgoskowa -e, -um, -a

Masculina et feminina
N.=V Singularis honor zaszczyt, Pluralis honoes
Gen. Singularis honoris, Pluralis honorum
Dat. Singularis honor, Pluralis honoribus
Acc. Singularis honorem, Pluralis honores
Abl. Singularis honore, Pluralis honoribus

N.=V Singularis mos zwyczaj, Pluralis mores


Gen. Singularis moris, Pluralis morum
Dat. Singularis mori, Pluralis moribus
Acc. Singularis morem, Pluralis mores
Abl. Singularis more, Pluralis moribus

N.=V Singularis aetas = wiek epoka, Pluralis aetates


Gen. Singularis aetatis, Pluralis aetatum
Dat. Singularis aetati, Pluralis aetatibus
Acc. Singularis aetatem, Pluralis aetates
Abl. Singularis aetate, Pluralis aetatibus

N.=V Singularis laus = pochwaa, Pluralis laudes


Gen. Singularis laudis, Pluralis laudum
Dat. Singularis laudi, Pluralis laudibus
Acc. Singularis laudem, Pluralis laudes
Abl. Singularis laude, Pluralis laudibus
neutra
N.=V Singularis corpus = ciao, Pluralis corpora
Gen. Singularis corporis, Pluralis corporum
Dat. Singularis corpori, Pluralis corporibus
Acc. Singularis corpus, Pluralis corpora
Abl. Singularis corpore Pluralis corporibus

N.=V Singularis nomen = imi, Pluralis nomina


Gen. Singularis niminis, Pluralis nominum
Dat. Singularis nomini, Pluralis nominibus
Acc. Singularis nominee, Pluralis nomina
Abl. Singularis nomine, Pluralis nominibus

Wedug odmiany spgoskowej (-e, -urn, -a) odmieniaj si:


1. Imiparisyllaba z tematem na jedn spgosk. Imiparisyllaba, czyli nierwno-
yoloskowe, to takie rzezowniki, ktre w gen. singularis maj o jedn sylab wicej
ni
aom. sing., np. ho-nor ale ho-no-ris; mos ale mo-ris; ae-tas ale ae-ta-iis. Temat
otrzymujemy odcinajc zakoczenie gen. sing. -is, np. mor-is, aetat-is.
1. nastpujce rzeczowniki

pater - ojciec, gen. sing. Patris, gen. pl. patrum


mater - matka, gen. sing. matris, gen. pl. matrum
frater - brat, gen. sing. fratris, gen. pl. fratrum
senex - starzec, gen. sing. senis, gen. pl. senum
iuvenis - modzieniec, gen. sing. iuvenis, gen. pl. iuvenum
vates - wieszcz, gen. sing. vatis, gen. pl. vatum
canis - pies, gen. sing. canis, gen. pl. canum

Uwaga mnemotechniczna. Rzeczowniki te stanowi pewn grup znaczeniow, oznaczaj


rodzin z pieskiem.
3. dwa rzeczowniki o temacie na -u: sus, suis fem. = winia; grus, gruis fem. =
uraw.
4. przymiotniki w stopniu wyszym np. carior, carior, carius = droszy, a, e;
maior, inaior, maius = wikszy, a, e (zob. 42).
5. niektre przymiotniki o jednym zakoczeniu w stopniu rwnym, np. nefus (gen.
ceteris) = stary, dives (gen. dwitis) = bogaty, pauper (gen. pauperis) = ubogi
(zob. 40).
b. Odmiana samogoskowa -i, -ium, -ia

N.=V Singularis mare=morze, Pluralis maria


Gen. Singularis maris Pluralis marium
Dat. Singularis mari, Pluralis maribus
Acc. Singularis mare, Pluralis maria
Abl. Singularis mari, Pluralis maribus

N.=V Singularis turris = wiea, Pluralis turres


Gen. Singularis turris, Pluralis turrium
Dat. Singularis turri, Pluralis turribus
Acc. Singularis turrim, Pluralis turres
Abl. Singularis turri,Pluralis turribus

Wedug odmiany samogoskowej -i, -um, -ia odmieniaj si:


1. neutra zakoczone w nom. sing. na -e, -al, -ar
2. przymiotniki w stopniu rwnym (zob. 39)
3. rwnozgioskowe nazwy rzek i miejscowoci na -is np. Tiberis, NeapSlis, aoc.
Tiberim^ Neapolim
4. kilka rzeczownikw rodzaju eskiego na -is, acc. sing. na -im
puppis, is - rufa sitis, is - pragnienie securis, is - siekiera turris, is - wiea
Ponadto m = sia; w singulans od tego rzeczownika uywane s jedynie nom. cis, acc.
yim^
abl. w; w pluralis odmiana przedstawia si nastpujco: noro. acc. voc. mes, gen.
virium dat. abl. viribus.

Odmiana mieszana -e, -ium


N.=V Singularis ovis = owca, Pluralis oves
Gen. Singularis ovis, Pluralis ovium
Dat. Singularis ovi, Pluralis ovibus
Acc. Singularis ovem, Pluralis oves
Abl. Singularis ove, Pluralis ovibus

N.=V Singularis pars = cz, Pluralis partes


Gen. Singularis partis, Pluralis partium
Dat. Singularis parti, Pluralis partibus
Acc. Singularis partem, Pluralis partes
Abl. Singularis parte, Pluralis partibus

Wedug odmiany mieszanej -e, -nim odmieniaj si:


1. parisyllaba zakoczone w nom. sing. na -is, -es
2. imparisyllaba majce bezporednio przed zakoczeniem gen. sing. dwie spgoski
(lub wicej), np. pars, gen. part-is, nox, gen. noct-is
3. participia praesentis activi (uyte we waciwym znaczeniu): laborans (gen.
laborantis)
= pracujcy; abl. sing. laborante; gen. plur. laborantium; nom. acc. voc. plur. n.
laborantia.
Natomiast participia uyte w znaczeniu przymiotnikowym odmieniaj si wedug wzoru
samogoskowego (-1, -ia, -ium) a Graeco sapienti = przez mdrego Greka.

OSOBLIWOCI DEKLINACJI TRZECIEJ


1. Greckie imiona wasne na -es (parisyllaba) maj gen. na -is lub -i, acc. na -em
lub -en:
Aristides gen. Aristidis !ub Aristidi, acc. Aristidem lub Aristiden.
2. Neutra pochodzenia greckiego na -ma (gen. -matis) maj dat. i abl. pluralis na
-is
(wedug deklinacji II), np.: poema, poematis, dat. i abl. p!ur. poematis;
epigraimma, epigrammatis dat. i abl. plur. epigrammatis.
3. Rzeczowniki aer, aeris = powietrze; aether, aetherls = eter maj accusativus
sing. na -a wedug deklinacji greckiej: aera, aethera; niekiedy take w gen. sing.
wystpuje kocwka grecka -os obok ac. -is: aeros obok aeris, aethers obok
aetheris.
4. Wyraz bo, bovis (m. W, f. krowa) ma gen. plur. boum, dat. i abl. plur. bobus
lub bubus.
5. luppiter wystpuje w rozszerzonej formie w nomin. i vocat.; pierwotnie by to
vocativus: luppiter = ojcze Jowiszu. Natomiast w innych przypadkach wystpuje forma
krtsza gen Iovis, dat. Iovi, acc. Iovem, abl. Iove
6. Defectiva casibus to rzeczowniki, ktre nie maj niektrych przypadkw: vis w
sing uywa si tylko w nom. vis, acc. vim, abl. vil. W pluralis vires, virium,
viribus, vires, viribus; fors = przypadek, los prcz nom. uywa si w abl. forte =
przypadkiem;
w innych przypadkach wystpuje jedynie jako nazwa bstwa. Tylko w abl. Wystpuje
(spons) w zwrotach mea, tua, sua sponte = z wasnej woli, dobrowolnie.
Nieodmienne s: fas = godziwo, nefas = niegodziwo.
pluralia tantum: moenia, moenium = mury ;fides,fidium = lutnia
Niektre rzeczowniki w pluralis maj inne znaczenie: aedis, is f. = witynia,
aedes, ium = dom, finis, is m. = koniec, granica, fines, ium = obszar, kraj

Rodzaj rzeczownikw deklinacji III. Rzeczowniki deklinacji III maj rne


zakoczenia i mog by rodzaju mskiego, eskiego lub nijakiego. Jeeli rodzaju
nie okrela znaczenie (zob. 14 o rodzaju naturalnym), informacji udziela sownik.
Pewn orientacj w odniesieniu do wyrazw czciej uywanych dadz nam nastpujce
wskazwki.
Masculina s to rzeczowniki zakoczone w nom. sing. na: -or, -os, -er, -es
(imparisyllaba),
-or:
np. color, -oris = kolor, barwa (color albus)
labor, -oris = trud, praca (labor magnus)
Wyjtki: f emininum jest arbor,-Sris= drzewo (arbor alta); neutra s: cor,
cordis=serce (cor humanum) acquor, -oris=morze, powierzchnia morza (aequor vastum),
marmor,-oris=manaur (marmor Parium).
-os:
np. mos, moris = zwyczaj, obyczaj (mos ontiquus) flos,floris = kwiat (flos pulcher)
Wyjtki: femininum jest dos, dtis = posag (dos pulchra); neutra s: os, oris=usta.
(os pulchrum), os, ossis = ko (os album).
-er:
np. venter, ventris = brzuch (penter plenus)
Wyjtki: neutra s: ver, veris=wiosna (ver amoenum), iter, itineris podr (iter
molestum)
-es nierwnozgoskowe:
np. pes, pedis = noga (pes dexter)
Wyjtki: feminina s: merces, mercedis zapata (merces bona), seges, segetis=zasiew
(seges parua), quies, quietis odpoczynek (quies nocturna), reguies, reguietis =
spoczynek (reguies aeterna) - acc. sing. od requies jest reguiem (wedug dekl. V)
reguiem aeternam; neutrum jest aes, aeris=spi, aes alienum = dug.
Feminina s zakoczone na: -as, -ans, -is, -es (parisyllaba), -s z poprzedzajc
spgosk, ponadto na -do, -go, -io oraz -us z gen. na -utis lub -udis.
-as:
np. civitas, civitatis = spoeczestwo, pastwo, miasto (civitas Romana) Wyjtki:
masculina: as, assis=as; neutrum: vas, vasis= naczynie (vos argenteum).
-aus:
np. lauis, laudis == chwaa (laus magna = wielka chwaa)
-is:
np. navis, navis = okrt (navis longa)
avis, avis = ptak (avis rara = rzadki ptak)
ovis, ovis = owca (ovis nigra = czarna owca)
Wyjtki; masculina s:
a. zakoczone na -cis, guis, -nis np.: piscis, pisns=ryba (piscis magnus), sanguis,
sanguinis = krew (sanguis humanus), finis, finis = kociec, granica (finis bonus).
b. collis, collis= pagrek (collis umbmsus), lapis, lapidis = kamie (lapis niger),
orbis, orbis = krg (orbis terrarum=cay okrg Ziem), mensis, mensis = miesic
(mensis Martius) pulvis, pulveris = py
(pulvis Olympicus}, fascis, fascis = rzga (fascis parvus), ensis, ensis=miecz
(ensis aculus)
-es rwnozgoskowe:
np. clades, ciadls = klska (clades magna)
nubes, nubis = chmura (nubes atra) -s z poprzedzajc spgosk:
np. ars, artis = sztuka (ars pulchra) pars, partis = cz (pars prima) hiems,
hiemis = ziemia (hiems frigida)
Wyjtki: masculina s: dens, dentis=zb (dens albus),fons,fontis=rdo (fons
frigidus), mons.montis= gra (mons altus), pons, pontis-=most (pons longus).
-do, -go, -io:
np. consuetudo, -dinis = zwyczaj, przyzwyczajenie (consuetudo Romana) origo,
originis = pocztek (origo bona)
regio, -onis = okolica (regio clara)
Wyjtki: masculina: ordo, ordinis= porzdek, stan (ordo senatorius), scipio,
scipionis= laska (scipio eburneus).
Uwaga! Jeeli przed -o wystpuje inna goska ni d, g, i, t wwczas rzeczownik jest
raczej rodzaju mskiego, np.: sermo, sermonis =mowa, gawda (sermo patrius).
-us zachowujce u w dalszej odmianie:
np. virtus, virtutis = mstwo (virtus clara)
salus, salutis = ocalenie, zdrowie (salus nostra) palus, paludis = bagno (palus
magna)
pecus, pecudis = bydl (pecus pulchra) sus, suis = winia (sus domestica)
Neutra kocz si na: -e, -l, -ar, -mem, -ma, -ur, us (-u w dalszych przypadkach
przechodzi w o lub e).
-e:
np. mare, maris == morze {mare nostrum)
np. animal, animalis = istota zyjca (animalpulchrum)
Wyjtki; masculina s: sal, sals=sl, morze (sal maritimus), sol, solis-soce (sol
matutinus).
-ar:
np. exemplar, exemplaris = przykad (exemplar bonum)
-ur:
np. fulgur,fulguris = byskawica (fulgur lucidum)
-us, jeeli w dalszej odmianie u przechodzi w o lub e:
np. corpus, corporis = ciao (corpus humanum) 24
tempus, temporis = czas (tempus futurum) genus, generis = rodzaj (genus
masculinum) .men: (zob. 159)
np. nomen, nominis = imi (nomen clarum)
ma (greckiego pochodzenia):np. drama, dramatis = dramat (drama pulchrum)
poema, poematis = poemat (poema tenerum) Ponadto rodzaju nijakiego s:
lac, lactis = mleko (lac album) caput, capitis = gowa, rozdzia (caput primum)
Wzorujc si na dawnych gramatykach podajemy kilka wierszykw mnemotechnicznych.
MSKIE s na -or -er i -os
jak na przykad labor, carces, flos,
a wbij sobie take w gow
z -es nierwnogoskowe.
Z rzeczownikw na -er zapamitaj neutra: ver
amoenum czyli wiosaa i przyjemna, i rozkoszna,
a przy wionie: Iter longum droga duga, lecz radosna.
Z imparisyllab na -es feminina s: quies merces, seges, reguies.
Z rzeczownikw za na -or neutrum - serce czyli cor,
take marmor et aequor:
feminini generis drzewo: arbor, arboris.
Z rzeczownikw za na -os
eski posag czyli dos,
a os, ossis i os, oris wiedzcie: neutri generis.
Jako ESKIE zawsze bierz:
parisyllaba z -es
rzeczowniki z -as, -us, -aus tak jak aetas, virtus, laus,
po spgosce -s kocowe esk wskazuje osnow,
wreszcie zakoczenie -is przyznajemy feminis.
Mski z zakoczeniem -as
jest malutki pienidz as,
nijakiego za rodzaju
vas - naczynie w rzymskim kraju.
Zakoczenia: -cis, -guis i -nis przysuguj masculinis;
take orbis, pulvis, mensis,
collis, lapis, fascis, ensis,
voces masculae sunt, cho z -is.
Dens, fons, mons, pons - mskiej pci-
cho przed -s spgoska brzmi.
NEUTRW zakoczenia te:
-ma -e -c -l -men -t;
take -ar i -ur i -us
neutrw ci wskazuj mus.
Wyrazy mnemotechniczne:
n-e-c-t-ar, l-a-ur-us, l-ar c-e-n-a-t-ur-us.
Rzeczowniki soi i sal jako masculina chwal.
DEKLINACJA IV
Wzory odmian
N.=V. Singularis fructus = owoc, Pluralis fructus
Gen. Singularis Fructus, Pluralis fructuum
Dat. Singularis Fructui, Pluralis fructbus
Acc. Singularis Fructum, pluralis Fructus
Abl. Singularis Fructu, pluralis Fructibus
N.=V Singularis Genu = kolano, pluralis Genua
Gen. Singularis Genus, pluralis Genuum
Dat. Singularis Genu, pluralis Genibus
Acc. Singularis Genu, pluralis Genua
Abl. Singularis Genu, pluralis Genibus
UWAGI DO DEKLINACJI CZWARTEJ
Dativus singularis neutrw koczy si na -u, masculinw na -ui; czasem take
masculina maj zakoczenie -u (obok o i), np. senatu obok senatui, usu obok usui.
Dativus i ablativus pluralis niektrych rzeczownikw koczy si na -ubus: artubus
od artus, us = czon (dla odrnienia od artibus od ars, artis = sztuka), arcubus od
arcus,
us = uk (dla odrnienia od arcibus od arx, arcis = zamek); tribubus od tribus =
dzielnica, lacubus od lacus = jezioro, quercubus od quercus = db.
Rzeczownik domus, us = dom odmienia si czciowo wedug deklinacji IV, czciowo
wedug deklinacji II. W szczeglnoci wedug II ma abl. sing. dmo i acc. Pl.
domos. Naley pamita formy uywane bez przyimka:
domum acc. = do domu
domo abl. = z domu
domi = w domu
Domi to forma dawnego locatiwu (miejscownika).
W dawnych gramatykach podawano wierszyk mnemotechniczny:
Tolle omnino -me, -mu, -mis
Si domum declinare vis.
Rodzaj rzeczownikw IV deklinacji. Rzeczowniki zakoczone na -us s masculina,
zakoczone na -u s neutra.
Wyjtki. Nastpujce rzeczowniki s feminina: manus = rka (manus dextra),
domus=dom (domus manga), porticus = kruganek (porticus pulchra), tribus =
dzielnica (tribus rustica), Idus, uum (plurale
tantum)= Idy 13 lub 15 dzie miesica (Idus Afartiae), acus (aenea acus) = iga,
szpilka jest femininum lub masculimun.
Rzeczowniki oznaczajce kobiety oraz drzewa s feminina (por. 14 o rodzaju
naturalnym). Naley tu wymieni przede wszystkim nastpujce:
nurus, us = synowa
anus, us = baba
cocrus, us = teciowa
quercus, us = dab
DEKLINACJA V

N.=V. Singularis res = rzecz, pluralis res


Gen. Singularis rei, pluralis rerum
Dat. Singularis rei, pluralis rebus
Acc. Singularis Rem, pluralis res
Abl. Singularis Re, pluralis rebus

N.=V. Singularis Dies = dzie, pluralis dies


Gen. Singularis Diei, pluralis dierum
Dat. Singularis diei, pluralis diebus
Acc. Singularis Diem, pluralis dies
Abl. Singularis die, pluralis diebus
Wiele rzeczownikw deklinacji V ma tylko liczb pojedyncz (singularia tantum), np.
spes = nadzieja, fides = wierno. Pewna ilo rzeczownikw odmienia si wedug
deklinacji V lub I np. materies, ei lub materia, ae.
Rodzaj rzeczownikw deklinacji V. Rzeczowniki deklinacji V s feminina:
spes unica = jedyna nadzieja res publica = rzecz pospolita .Dies jest masculinum
lub femininum: - dies festiis = dzie witeczny
dies certa = pewny, okrelony dzie
Take w jzyku polskim niektre rzeczowniki maj rodzaj mski lub eski, np. cie,
magiel.
PRZYMIOTNIKI - ADIECTIVA
Cz przymiotnikw aciskich odmienia si wedug deklinacji drugiej (w rodzaju
mskim i nijakim) i pierwszej (w rodzaju eskim), cz wedug deklinacji trzeciej.

Wzory odmian przymiotnikw deklinacji I i II


Singularis
Nom. m. Clarus, f clare, n clarum = sawny, a, e
Gen. m clari, f clarae, n clari
Dat. m claro, f clarac, n claro
Acc. m clarum, f claram, n. clarum
Abl. m claro, f clara, n. clara
Voc. m clare, f clara, n clarum

Pluralis
N.=V. m clari, f clarae, n clara
Gen. m Clarorum, f clarrarum, n clarorum
Dat. m claris, f claris, n claris
Acc. m claros, f claras, n clara
Abl. m claris, f claris, n claris

Singularis
N. = V. m pulcher, f pulchra, n pulchrum = piekny, a, e
Gen. m pulchri, f pulchrae, n pulchri
Dat. m pulcharo, f pulchrea, n pulchro
Acc. m pulchrum, f pulchram, n pulchum
Abl. m pulchro, f pulchra, n pulchro

Pluralis
N.=V. m pulchri, f pulcharae, n pulchra
Gen. m pulchrorum, f pulchrarum, n pulchrorum
Dat. m pulchris, f pulcharis, n pulchris
Acc. m pilchros, f pulchras, n pulchra
Abl. m pulchris, f pulchris, pulchris

Singularis
N.=V. m miser, f misera, n miserum
Gen. m miseri, f miserae, n miseri
Dat. m misero, f miserae, n misero
Acc. m miserum, f miseram, n miserum
Abl. m misero, f misera, n misero

Pluralis
N.=V. m miseri, f miserae, n misera
Gen. m miserrorum, f miserarum, n miserorum
Dat. m miseris, f miseris, n miseris
Acc. m miseros, f miseras, n misera
Abl. m miseris, f miseris, n miseris

Podobnie jak rzeczowniki II deklinacji na -er take przymiotniki tak zakoczone w


dalszej odmianie trac e np. :
nom. pulcher, pulchra, pulchrum
gen. pulchri, pulchrae, pulchri
albo mniej liczne, zachowuj e np.:
miser, misera, miserum liber, libera, liberum (por. 22)
Niektre, jak dexter = prawy, zachowuj e lub je trac. Spotykamy formy dexter,
dextera, dexterum, a take dexter, dextra, dextrum.
Spord przymiotnikw deklinacji trzedej
a. jedne maj trzy zakoczenia, osobne dla kadego rodzaju, np.:
28
celer, celeris, celere = szybki
saluber, salubris, salubre = zdrowy
b. inne maj dwa zakoczenia: jedno wsplne dla rodzaju mskiego i eskiego,
osobne dla rodzaju nijakiego; ta grupa jest najliczniejsza np.:
gravis, gravis, grave = powany
fortis, fortis, forte = dzielny
c. jeszcze inne maj jedno zakoczenie wsplne dla trzech rodzajw:
felix, felix, felix = szczliwy gen. felicis
vetus, vetus, vetus = stary gen. veteris
NB. w podzia na przymiotniki o jednym, dwu i trzech zakoczeniach odnosi si
jedynie do nom. j voc. singularis. W innych przypadkach nie ma midzy tymi grupami
adnych rnic. W gen. dat. i abl. obu liczb przymiotniki deklinacji trzeciej
(niezalenie od iloci zakocze w nom. sing.) maj form jednakow dla wszystkich
trzech rodzajw, natomiast w acc. sing. oraz w nom. acc. voc. plur. maj dwie
formy: jedn wspln dla rodzaju mskiego i eskiego, osobn dla rodzaju
nijakiego.

Wzory odmian
Singularis
N.=V. m. Acer, f acris,n acre
Gen. wszystkie osoby acris
Dat. wszystkie osoby acri
Acc. m f acrem, n acre
Abl. wszystkie osoby acri

Pluralis
N.=V. m f acres, n acria
Gen. wszystkie osoby acrium
Dat. wszystkie osoby acribus
Acc. m f acres, n acria
Abl. wszystkie osoby acribus

Singualris
N.=V. m gravis, f gravis, n grave
Gen. wszystkie osoby gravis
Dat. wszystkie osoby gravi
Acc. m f gravem, n grave
Abl. wszystkie osoby gravi

Pluralis
N.=V. m f graves, n gravia
Gen. wszystkie osoby gravium
Dat. wszystkie osoby gravibus
Acc. m f graves, n gravia
Abl. wszystkie osoby gravibus

Singularis
N.=V. m felix, f felix, n felix
Gen. wszystkie osoby felicis
Dat. wszystkie osoby felici
Acc. m f felicem, n felix
Abl. wszystkie osoby feilici

Pluralis
N.=V. m n felices, n felicia
Gen. wszystkie osoby felicium
Dat. wszystkie osoby felicibus
Acc. m f felices, n felicla
Abl. wszystkie osoby felicibus

Przymiotniki deklinacji trzeciej w stopniu rwnym odmieniaj si wedug odmiany


samo- {M
goskowej (-i, -ia, -ium).
S jednak odstpstwa od tej zasady. Wedug odmiany spgoskowej (-e, -a -um,)
odmieniaj si:
vetus = stary vetere veterum vetera
pauper = ubogi paupere pauperum -
dives = bogaty divite divitum -
princeps = pierwszy principe principum -
Przymiotnikw pauper, dives, princeps w rodzaju nijakim liczby mnogiej nie uywa
si.

To zdanie zostao le z kopiowane z ksiki na -i gen. pl. Na -um maj


Celer = szybki celeri celerum
Memor = pomny memori memorum
Supplex = korny supplici supplicum

NB. nazwy miesicy maja odmian przymiotnikowa (mense) aprli = w miesicu kwietniu.
Przymiotniki uyte jako imiona wasne w abl. -e; traktuje si jako rzeczownik, np.
felix = Felika Szczsny (abl. felice)
STOPNIOWANIE PRZYMIOTNIKW
Stopniowanie regularne. Podobnie jak w innych jzykach w acinie wyrnia si trzy
stopnie
Rwny gragus positivus
Wyszy gradus comarativus
Najwyszy gradus superlativus

Stopie wyszy przymiotnika tworzy si dodajc do tematu sufiks -ior dla rodzaju
mskiego i eskiego , -ius dla rodzaju nijakiego. Temat uzyskujemy odcinajc
zakoczenie gen. sing. Masc. -i lub -is
Uwaga ta jest szczeglnie wana dla przymiotnikw deklinacji trzeciej

Przykady
Carus, a, um = drogi
car-i
carior = droszy
carior = drosza
carius = drosze

pulcher, a, um = pikny
pulchr-i
pulchrior = pikniejszy
pulchrior = piekniejsza
pulchius = pikniejsze

felix = szczliwy
felic-is
felicior = szczsliwszy
felicior = szczliwsza
felicius = szczsliwsze

fortis = dzielny
fort-is
fortior = dzielniejszy
fortior = dzielniejsza
fortius = dzielniejsze

Niekiedy aciski comparativus wystpuje w zwrotach nie zawierajcych porwnania,


np. logior = za dugi.
Przymiotniki w stopniu wyszym odmieniaj si wedug deklinacji trzeciej odmiany
spgoskowej (-e, -a, -um). Podobnie jak przymiotniki deklinacji trzeciej w stopniu
rwnym maja komeratiwy w nom. Acc. voc. obu liczb po dwa zakoczenia, jedno wsplne
dla rodzaju mskiego i eskiego, drugie dla rodzaju nijakiego, natomiast w gen.
dat. abl. formy wsplne trzech rodzajw.

Wzr odmiany
Singularis
N.=V. m carior, f carior, n carius
Gen. wszystkie osoby caioris
Dat. wszystkie osoby cariori
Acc. m f cariorem, n carius
Abl. wszystkie osoby cariore

Pluralis
N.=V. m f cariores, n cariora
Gen. wszystkie osoby cariorum
Dat. wszystkie osoby carioribus
Acc. m f cariores, n cariora
Abl. wszystkie osoby carioribus

Przewaana cz przymiotnikw tworzy superlatiyus na -issimus, -issuna, -issimum;


sufiks -issimus dodajemy do tematu (od formy gen. sing. ma. odcinamy -i, lub
-is).
Przykady gea. superl.
carus = drogi
car-i carissTmus, a, um = najdroszy, bardzo drogi
felix = szczliwy
felic-is felicissimus, a, nm = najszczliwszy, bardzo szczliwy
Superlativus aciski ma czsto znaczenie wzmocnionego positivu polskiego (gradus
elativus): vir doctissimus = m bardzo uczony. Przymiotniki w stopniu najwyszym
odmieniaj si jak przymiotniki w stopniu rwnym deklinacji II i I.
Stopniowanie nieregularne
l. Przymiotniki zakoczone na -er (zarwno II jak i III deklinacji) tworz
superlatiyus na -errimus. Sufiks -rimus dodajemy do formy nominatiwu.
posit. superl.
pulcher = pkny pulcherrimus, a, um = najpikniejszy, bardzo pikny
celer = szybki celerrimus, a, um "= najszybszy, bardzo szybki
Przymiotniki vetus, gen. veteris = stary ma superl. veterrimus obok vetustissimus;
compar. vetustior.
2. Kilka przymiotnikw na -ilis tworzy superiativus na -illimus, a, um; facilis, e
= atwy comp. facilior, ius, superl. facillimus, a, um.
Uwaga. W owych formacjach wystpuje wlaciwie ten sam przyrostek -simo, w ktrym
pierwsza spgoska ulega asymilacji. W superlatiwie typu carissimus wyodrbni
naley dwa przyrostki -is, -simo.
posilivus
facilis, e = latwy difficilis, e = trudny similis, e = podobny dissimilis, e =
niepodobny humilis, e = niski gracilis, e c wysmuky
comparativus
acilior, -ius difficilior, -ius similior, -ius dissimilior, -ius humilior, -ius
gracilior, -ius
superiativus
facillimus, a, um difncillimus, a, um simillimus, a, um dissimillimus, a, um
humillimus, a, um gracillimus, a, um (obok gracilissimus, a, um)
Przymiotniki zoone z-dicus,-ficns, -volos, tworz comparativus na -entior
-entios; superativus na-entissimus, a, um (jak gdyby byy zakoczone na -dicens,
-ficens
-volens)
positivus
maledicus, a, um = zorzeczcy
magnificus, a, urn = wspaniay
comarativus
maledicentior, ius
magnificentior, ius
superlativus
maiedicentissimus, a, um
magnificentissunus, a, um

4. Przymiotniki zakoczone na -ens, -ins, -uus stopniuj si tylko przez opisanie


przy pomocy przyswka magis (= bardziej) w stopniu wyszym, przy pomocy przyswka
np. maxime (= najbardziej) w stopniu najwyszym
positivus
idoneus, a, um = stosowny
dubius = wtpliwy arduus, a,
urn = stromy
comparativus
magis idoneus, a, um
magis dubius, a, um
magis arduus, a, um
superlativus
maxime idoneus, a, um
maxime dubius, a,
um maxime arduus, a, um

Przymiotniki zakoczone na -quus stopniuj si regularnie (pierwsze u nie oznacza


samogoski): antiquus = staroytny, compar. antiquior, ius, superl. antiquissimus,
a, um.
Obok przyswka magis wystpuje w tej samej funkcji przyswek plus = wicej,
Stopniowanie przez opisanie (peryfrastyczne) stao si regu w jzyku francuskim.
Jzyk
polski ma take przymiotniki, ktre stopniuj si tylko przez opisanie, np.
rycerski, bardziej rycerski, najbardziej rycerski.
5. Podobnie jak w innych jzykach indoeuropejskich pewna grupa przymiotnikw
aciskich tworzy comparativus i superlativus od innego pierwiastka; waciwie s
to rne przymiotniki wzajemnie si uzupeniajce. Jest to tzw. stopniowanie
supletywne.

posrtiyus
bonus, a, um = dobry
malus, a, um = zy
magnus, a, um = wielki
Parvus,a,um = may
Multum = wiele
Multi, ae, e = liczni, wiele
compatatiyus
melior, melius = lepszy
peior, peius = gorszy
maior, maius s= wikszy
minor, miaus = mniejszy
plus = wicej
plures gen. plurium liczniejsi
superlativus
optimus, a, um = najlepszy bardzo dobry
pessinius, a, um = najgorszy bardzo zy
maximus, a, um = najwikszy bardzo wielki
minimus, a, um = najmniejszy, bardzo may
plurinium = najwicej, bardzo wiele
plurimi = najliczniejsi, bardzo wiele

Umiecilimy tu magnus jako przeciwiestwo do parvus, jakkolwiek przymiotnik ten


nie naley do tej grupy, gdy we wszystkich stopniach wystpuje ten aam rdze mag.
6. Oprcz stopniowania ze zmian pierwiastka wystpuje te stopniowanie supletywne
ze zmian jedynie tematu; przewanie chodzi tu o stopniowanie niezupene: w widu
wypadkach zachodz te przesunicia znaczeniowe.
Posilivus
posterus = nastpny
posteri = potomni
superus = grny
superi = niebianie
extenis = zewnetyrzny
eirtenus = zagraniczny
intenus = wewntrzny
inferus = dolny
inferi = mieszkacy podziemia
propinquus = bliski
potis
nequam (nieodm.) = nicpo
flagi (nieodm.) = poyteczny, dzielny
comparativus
posterior = pniejszy
superior = wyszy
exterior
interior = gbszy
inferior niszy
propior = bliszy
prior = pierwszy z dwch
potior = znakomitszy
citerior = z tej strony poo ony, bliszy
ulterior - z tamtej strony
poloony, dalszy
deterior = gorszy
iiequior
frugalior
superlativus
postremus = ostatni
postumus = pogrobowy
supremus = ostatni
summus = najwyszy
cxtremus = najdalszy
intimus = najgibszy
infimus = najniszy, podziemny
imus = najniszy, podziemny
proximus = najbliszy
primus = pierwszy
potissimus = najwaniejszy
ultimus = najdalszy, ostatni
detenimus = najgorszy
nequissimus
frugalissimus
Niektre przymiotniki nie maj superlatiwu, np. senex = stary, comp. senior, iwenis
= mody, comp. iunior, admirabilis, flebilis. Pewna kategoria przymiotnikw nie
podlega w ogle stopniowaniu, np. aureus = zoty, anceps = dwugowy, podwjny,
wtpliwy.
PRZYSWKI - ADVERBIA
Tworzenie przyswkw. Od przymiotnikw deklinacji II (a wic take od superlatyww
- por. niej) tworzy si przyswki zmieniajc zakoczenie gen. sing. ma. -i na
-e:
altus = wysoki
gen. alt-i
adv. alte = wysoko
pulcher = pikny
gen. pulchr-i
adv. pulchre = piknie
Od przymiotnikw deklinacji ni na -ns tworzy si przyswki zmieniajc zakoczenie
gen. sing. -is na -er:
sapiens = mdry
gen. sapient-is
adv. sapienter = mdrze
vehemens = gwatowny
gen. vehement-is
adv. vehementer = gwatownie

Od innych przymiotnikw deklinacji TSL tworzy si przyswki zmieniajc zakoczenie


gen. sing. -is na -iter:
Brevis = krtki
Gen. Brev-is
Adv. Breviter = krtko
Celer = szybki
Gen. celer-is
Adv. Celeriter = szybko
Jako przyswki wystpuj czsto skostniae formy przymiotnikw lub rzeczownikw:
a. w accusatiwie: partim = czciowo, statim = natychmiast, iunctim = cznie;
multum = wiele, paulum = mao, tantun = tyle, nimium = zbytnio, ceterum = zreszt,
potissimum = najbardziej, plurimum = najwicej, facile = atwo, saepe = czsto.
b. w ablatiwie: raro = rzadko, merita = susznie, zasuenie, subito = nagle,
sera = pno, tuto = bezpiecznie; forte (od fors) = przypadkiem, sponte =
dobrowolnie;
gratis = za darmo.
c. pocze przyimkowych: denuo = znowu, imprimis = przede wszystkim, obviam =
naprzeciw
d. pocze z czasownikiem: scilicet (scire licet) = mianowicie, eidelicet (videre
licet) = zapewne.
STOPNIOWANIE PRZYSWKW
Przyswki urobione od przymiotnikw stopniuj si. Jako comparatiwu przyswka
uywa si coroparat. przymiotnika w acc. sing. na rodzaj nijaki; superiatiwus
przyswka tworzy si od superl. przymiotnika za pomoc przyrostka -e.
Positivus
Alte = wysoko
Pulchre = piknie
Breviter = krtko
Vehementer = gwatownie
Bene = dobrze
Male = le
Diu = dugo
Saepe = czsto
Parum = mao
Magnopere = bardzo
Comaprativus
Altius = wyej
Pulcharius = piekniej
Brevius = krcej
Melius = lepiej
Peius = gorzej
Diutius = duej
Saepius = czciej
Minus = mniej
Magis = bardziej
Superlativus
Altissime = najwyej, bardzo wysoko
Pulcherrime = najpiekniej, bardzo pieknie
Bervissime = najkrcej, bardzo krtko
Vehementissime = najgwatowniej, bardzo gwatownie
Optime = najlepiej, bardzo dobrze
Saepissme = najczsciej
Minime = najmniej
Maxime = najbardziej

LICZEBNIKI - NUMERALIA
Rozrniamy:
1. liczebniki gwne - cardmalia (cardo == zawias), odpowiadajca aa pytanie: i7<??
2. liczebniki porzdkowe - ordinalia (ordo = porzdek), odpowiadajce na pytanie:
ktry z rzdu^
3. liczebniki podziaowe - distributwa (distrihuo = dzieli), odpowiadajce na
pytanie: po Hel
4. liczebniki wielorakie - multiplicatwa, odpowiadajce na pytanie: ilorakit
5. przyswki liczebnikowe - aduerbia numeralia, odpowiadajce na pytanie:
ile razy?
ZESTAWIENIE LICZEBNIKW
Cyfry
Arabskie, rzymskie, liczebniki gwne, liczebniki porzdkowe
1 I unus, a, urn jeden; primus, a,
urn pisrwszy
2 II duo duae duo secundus (alter)
3 III tres tres tria tertius
4 IV quattuor quartus
5 V quinque quintus
6 VI sex sextus
7 VII septem septimus
8 VIII octo octavus
9 IX novem nonus
10 X decem decimus
11 XI undecim undecimus
12 XII duodecim duodecimus
13 XIII tredecim tertius decimus
14 XIV quattuordecim quartus decimus
15 XV quindecim quintus decimus
16 XVI sedecim sextus decimus
17 XVII septendecim septimus decimus
18 XVIII duodeviginti duodevicesimus
19 XIX undeviginti undevicesimius
20 XX viginti vicesimus
21 XXI viginti unus unus et viginti vicesimus primus
unus et vicesimus
22 XXII viginti duo duo et viginti vicesimus alter
alter et vicesimus
28 XXVIII duodetriginta duodetricesimus
29 XXIX undetriginta undetricesimus
30 XXX triginta tricesimus
40 XL quadraginta quadragesimus
50 L quinquagita quinquagesimus
60 LX sexaginta sexagesimus
70 LXX septuaginta septuagesimus
80 LXXX octoginta octogesimus
90 XC nonaginta nonagesimus
100 C centum centesimus
200 CC ducenti, ae, a ducentesimus
300 CCC trectenti, ae, a trecentesimus
400 CD quadringenti, ae, a quadringentesimus
500 D quingenti, ae, a q quingentesimus
600 DC sescenti, ae, a sescentesimus
700 DCC septingenti, ae, a septingentesimus
800 DCCC octicgenti, ae, a octingentesimus
900 CM nongenti, ae, a nongentesimus
1000 M mille millesimus
2000 MM duo milia bis millesimus
1000000 |X| decies centena milia decies centies millesimus
2000000 |XX| vicies centena milia vicies centies millesimus
10000000 |C| centies centena milia ceties ceties millesimus

Liczebniki podziatowe, Przyswki liczebnikowe


N.distributiva
Adverbia numeralia
1 singuli, ae, a = po jednym, semel = raz
2 bini = po dwa, bis = dwa razy
3 terni, ter
4 quaterni, quater
5 quini, quinquies
6 seni, sexies
7 septeni, septies
8 octoni, octies
9 noveni, novies
10 deni, decies
20 viceni, vicies
30 triceni, tricies
40 quadrageni, quadragies
50 quinquageni, quinquagies
60 sexageni, sexagies
70 septuageni, septuagies
80 octogeni, octogies
90 nonageni, nonagies
100 centeni, centies
200 duceni, ducenties
300 treceni, trecenties
400 quadringieni, quadringenties
500 quingeni, quingenties
600 sesceni, sescenties
700 septingeni, septingenties
800 octingeni, octingenties
900 nongeni, nongenties
1000 singula milia milies
2000 bina milia, bis milies

Odmiana liczebnikw. Spord liczebnikw gwnych odmieniaj si: unus, duo, tres,
setki, milia (w liczbie mnogiej); nie odmieniaj si liczebniki 4 - 20, dziesitki,
centum, mille (w singularis). Setki odmieniaj si wedug pluralis deklinacji II i
I: ducenti, ae, a;
gen. ducentorum, -arum, -orum. Odmiana unus, duo, tres, milia przedstawia si
nastpujco:

Nom. unus, una, unum; duo, duae, duo; tres, tria; milia
Gen. unis;duorum, duarum, duorum; tirum; milium
Dat. uni; duobus, duabus, duobus; tribus; milibus
Acc. unum, unam, unum; duos (duo), duas, duo; tres, tria; milia
Abl. uno, una, uno; duobus, duaous, duobus; tribus;
milibus

Uwaga. W poczeniu z plurale tantum unus tworzy take liczb mnog: unae litterae=
jeden list. Podobnie jak duo odmienia si take ambo=ohaj. Duo, ambo, viginti to
resztki dawnej liczby podwjnej, dualis. (Por. 13)
W poczeniu z rzeczownikami liczebniki gwne s przydawkami przymiotnikowymi,
jedynie milia (w liczbie mnogiej) czy si z gen. rzeczownika. Odmieniamy zatem:
quinque equi, quinque equorum, cum quinque equis; ducenti milites, ducentorum
militum, cum ducentis militibus itd. ale duo milia militum, cum doubus milibus
militum. Przy liczbach 21 - 98 kadzie si najpierw dziesitki, potem jednostki
(jak w jzyku polskim) albo najpierw jednostki potem dziesitki zczone spjnikiem
et (jak w jzyku niemieckim);
trzydzieci sze to triginta sex albo sex et triginta, pidziesit dwa to
quinquaginta duo albo duo et quinquaginta. Przy liczbach wikszych zachowujemy
kolejno jak w jzyku polskim: dwiecie pidziesit pi = ducenta quinquagmta
qwnque. Liczby dwucyfrowe, w ktrych na miejscu jednostek jest 8 lub 9, wyraa si
zwykle przez odejmowanie od penej dziesitki: dwadziecia osiem to duodetriginta
(2 od 30), rzadziej viginti octo, siedemdziesit dziewi to undeoctoginta (l od
80), rzadziej septuaginta novem.
Liczebniki porzdkowe odmieniaj si jak przymiotniki deklinacji II i I; podobnie
liczebniki podziaowe z tym, e gen. plur. na rodzaj mski i nijaki ma zakoczenie
-urn. (nie -orum), odmieniamy zatem: seni, senae, sena; gen. senum, senarum, senum.
Jedynie singuli ma gen. singulorum.
Liczebnikw podziaowych uywa si:
a. przy mnoeniu: quinquies sena = pi razy (po) sze
b. przy pluralia tantum zamiast liczebnikw gwnych. Mwimy: unae litterae, binae
litterae, trinae litterae, quatemae litterae = jeden, dwa, trzy, cztery listy.
Natomiast una littera, duae litterae, tres litterae, guattuor litterae = jedna,
dwie, trzy, cztery litery. Liczebniki wielorakie - mnltiplicativa. W uyciu s
nastpujce:
simplex

= pojedynczy

quincuplex

= picioraki

duplex

= podwjny

septemplex

= siedmioraki

triplex
= potrjny

decemples

= dziesicioraki

quadruplex

= poczwrny

centuplex

= stokrotny

Primum- po raz pierwszy, iterum- po raz drugi, tertium- po raz trzeci, postremum-
po raz ostatni.
Przy wyliczaniu po pierwsze , po drugie itd. Uywano raczej przyswkw: primum,
deinde, tum ,... tum....postremo.
Uamki.Podobnie jak w jzyku polskimlicznik wyraomo przez liczebnikgwny
mianownik przez liczebnik porzdkowy; jeeli jednak licznik jest mniejszy od
mianownika o jeden , opuszcza si mianownik.Opuszcza si te licznik jeden.
Mwiono 3/5= tres quintae (partes), 7/9= septem nonae (partes), 2/3 =duae partes,
3/4= tres partes, 4/5= quattuor partes : 1/2= dimidia pars, 1/3= tertia pars, 1/4=
quarta pars
Przy Liczebniku uwidacznia si szczeglnie pokrewiestwo jzykw
indoeuropejskich.Por.sex,gr. Hex, pol. Sze,czeskie sest, niem. Sechs,ang. Six,
franc. Six, woskie si.

ZAIMKI - PRONOMINA
ZAIMKI OSOBOWE- PRONOMINA PERSONALIA
OSOBA PIERWSZA
OSOBA DRUGA
SINGULARIS
NOM
GEN
DAT
ACC
ABL
Ego ja
Mei
Mihi
Me
Me
mecum
Tu ty
Tui
Tibi
Te
Te
tecum
pluralis
Nom
Gen
Dat
Acc
abl
Nos my
Nostri nas nostrum z nas
Nobis
Nos
Nobis
nobiscum
Vos Wy
Vestri Was westrum z was
Vobis
Vos
Vobis
vobiscum

ZAIMEK ZWROTNY - PRONOMEN REFLEXIVUM


3 OS. SING. ET PLUR.
Nom -
Gen. Sui = siebie
Dat. Sibi = sobie
Acc. Se = siebie, si
Abl. Se = sob
secum = ze sob

Zaimka zwrotnego uzywa si tylko w odniesieniu do osoby trzeciej. W odniesieniu do


osoby pierwszej i drugiej uzywa si zaimkow osobowych.

1. myj si =lavo me
2. myjesz si = lavas te
3. myje si =lavat se

1. myjemy si =lavamus nos


2. myjecie si =lavatis vos
3. myj si =lavant se

Zaimki osobowe i zwrotny wystpuj niekiedy w formach wzmocnionych partyku -met:


egomet, vosmet, semet; spotykamy te formy podwojone: sese, tete, take tute.

ZAIMKI DZIERAWCZE - PRONOMINA POSSESSIVA


Meus, a, um = mj
Tuus, a , um = twj
Noster, nostra, nostrum = nasz
Vester, vestra, vestrum = wasz
Suus, a, um = swj

Zaimki dzierawcze odmieniaj si jak przymiotniki deklinacji II i I. Voc. sing. od


meus jest mi: mifili = mj synu ale mea filia = moja crko.
Zaimki dzierawcze wystpuj te w formach wzmocnionych partyku -pte: meopte,
suopte, itp.

ZAIMKI WSKAZUJCE - PRONOMINA DEMONSTRATivA


hic haec hoc = ten (ten oto, ten mj, ten nasz, ten obecny)
iste ista istud = ten (ten twj, ten wasz)
ille illa illud = tamten, w

ODMIANA
Singularis

Pluralis

Nom. Gen.
Dat.
hic haec hoc
huius
hulc

hi hae haec
horum harum hrum
his

Acc.
AM.

hunc hanc hoc


hoc hac hoc

hos has haec


his

Nom.
Gen. Dat.
Acc.
Abl.

ille illa illud


illius
illi
illum illam illud
illo illa illo

illi illae illa,


illorum illarum illorum illis
illos illas illa
illis

ZAIMKI OKRELAJCE - PRONOMINA DETERMINATWA

is ea id == ten, on
ipse ipsa ipsum = sam
idem eadem idem = ten sam

Odmiana
Singularis

Pluralis

Nom. Gen.
Dat.
Acc.
Abl.

Is ea id
eius
ei
eum eam id
eo ea eo

ei (ii) eae ea
eorum earum eorum
eis
eos eas
eis (iis)

Nom. Gen.
Dat.
Acc.
Abl.

ipse ipsa ipsum


ipsius
ipsi
ipsum ipsam ipsum
ipso ipsa ipso

ipsi ipsae ipsa


ipsorum ipsarum ipsorum
ipsis
ipsos ipsas ipsa
ipsis

Singularis

Pluralis

Nom.

Gen.
Dat.
Acc.
AM.

Idem eadem idem

eiusdem
eidem
eundem eandem idem
eodem eadem eodem

eidem (iidem, eaedem eadem idem)


eorundem earundem eorundem eisdem (iisdem, isdem)
eosdem easdem eadem
eisdem (iisdem, isdem)

ZAIMKI WZGLDNE - PRONOMINA RELATlVA

qui quae quod = ktry, a, e


quicumque quaecumque quodcumque = ktrykolwiek
quisquis quidquid = ktokolwiek
Singularis Pluralis

Nom Gen.

qui quae quod


cuius

qui quae quae


quorum quarum quorum

Dat.

cui

quibus

Acc.
Abl.

quem quam quo


quo qua quo
quocum quacum quocom

quos quas quae


quibus
quibuscum

powstae z podwojenia quisquis odmienia oba czony cuiuscuius, cuicui, quemquem.


Przy quicumque odmienia si tylko pierwsz cz cuiuscumque, cuicumque itd.

ZAIMKI PYTAJNE - PRONOMINA INTERROGATivA

rzeczownikowy: quis quid = kto co?


przymiotnikowy: qui quae quod = ktry, a, e ?
uter utra utrum == ktry z dwch?

Odmiana
Nom.

quis

quld

Gen.

cuius

Dat.
cui

Acc.

quem

quid

Abl.

quo (qua re)

Zaimek pytajcy qui, quae, quod odmienia si jak zaimek wzgldny. O odmianie uter
niej.
Archaiczny abl. - qui = jak.
Zaimek pytajcy quis wystpuje te w formie wzmocnionej: quisnam quidnam.
Naley podkreli, i forma dat. sing. Cui jest jednosylabowa, ui jest dwuglosk.

ZAIMKI NIEOKRELONE - PRONOMINA INDEFINITA

Forma rzeczownikowa
Forma przymiotnikowa
Aliquis aliquid= kto, co / aliqui aliqua
aliquod
Quis quid / qui quae(qua)
quod
(Uywamy p : si, nisi, ne, num, quo, quanto)
quidam quieldam
quisquam quidquam
quisplam quidpiam
quisque quidque
unusquisque unumquidque
quivis quidvis
quilibet quidlibet
Quidam quaedam quoddam
Ullus ulla ullum
Quisplam quaeplam quodplam
Quisque quaeque quodque
Unusquisque unaquaeque unumquodque
Quivis quaevis quodvis
Quilibet quaelibet quodlibet
Nemo = nikt , nihil = nic , uywa si tylko w niektrych przypadkach, inne formy
uzupenia si od nullus, nulla res.Odmiana supletywa przedstawia si nastpujco:
Nom.

Nemo nihil
Gen.

Nullius nullius rei

Dat.

Nemini nulli rei


Acc.

Neminem nihil
Abl.

Nullo nulla re

W niektrych zwrotach uywa si w abl. Formy nihilo :nihilo minus, pro nihilo
putare

PRZYMIOTNIKI ZAIMKOWE- PRONOMINA CORRELATIVA

Pytanie Interrogativa Wskazujce Demonstrativa Nieokrelone


Indefinita

Qualis=jaki talis=taki
Quantus= jak wielki tantus=tak wielki
Quantum= ile tantum=tyle aliquantum =nieco
Quot = ilu tot= tylu aliquot =kilka
Ubi = gdzie ibi =tam alicubi =gdzie
hic= tu usquam =gdzie
istic= tam alibi =gdzie indziej
illic= tam ubique = wszdzie
quo =dokd eo= tam (dokd) aliquo =dokd
eodem - tame
huc = tu dotd

Pytanie Interrogativa Wskazujce Demonstrativa Nieokrelone


Indefinita

Istuc =tam dotd


Illuc =tam dotd
Unde =skd iade =stamtd alicuade =skd
Hiac = std undique =zewszd
Istinc= stamtd
Illinc= stamtd
Qua =ktrdy ca, hac =tdy aliqua
=ktrdy
Istac =tamtdy
Illac =tamtdy
Quando= kiedy tum =wtedy aliquando =kiedy
tunc =wtedy umquam =kiedy
Quotiens =ile razy totiens = tyle razy aliquotiens
=kilka razy
Quam =jak tam =tak
Ut =jak ita =tak
Sic =tak

Wiele zaimkw ma odpowiedniki nieokreslone uoglniajce, urobione przez dodanie


-cumque, -vis, -libet ,np.:qualiscumque= jakikolwiek , quilibet, quivis =jaki bd,
jakikolwiek , quocumque=dokdkolwiek

CZASOWNIK-VERBUM
W koniugacji aciskiej podobnie jak w innych jzykach wyrniamy:
1.trzy osoby - personae
osob pierwsz ,tj. osob, ktra mwi (ja, my)
osob drug, czyli osob, do ktrej si kto zwraca (ty wy)
osob trzeci, czyli osob, oktrej si mwi (on, ona, ono, one, oni)

2. dwie liczby - numeri


singularis - liczb pojedycz
pluralis - liczb mnog
Liczba podwjna (dualis) w koniugacji aciskiej zagiona cakowicie.
3.Sze czasw - tempora
praesens- czas teraniejszy
imperfectum -czas przeszy niedokonany
futurum primum - czas przyszy1
perfectum -czsa przeszy dokonany
plusquamperfectum - czas zaprzeszy
futurum exactum- czas przyszy 2(uprzedni)
Pierwsze trzy czasy wi si przewanie z aspektem niedokonanym ( verbum
infectum),
Dalsze trzy z aspektem dokonanym (verbum perfectum).
4. trzy tryby -modi
indicativus - tryb oznajmujcy (orzekajcy)
coniunctivus - tryb przypuszczajcy (czcy, warunkowy)
imperativus - tryb rozkazujcy

W prajzyku by jeszcze optativus - tryb yczcy; w jzyku aciskim tryb ten


zagin a jego funkcj przej coniunctivus. Zachoway si tylko nieliczne resztki
optatiwu (zob ;
125 i 129).

5. dwie strony - genera verbi


activum - strona czynna
passivum - strona bierna r

Prajzyk mia jeszcze stron zwrotn - medium, ktra w jzyku aciskim zanika.' a
jej funkcj objo passivum.
Prcz form osobowych (verbum finitum) koniugacja aciska ma jeszcze formy nie'
zwizane z osobami (verbum infinitum), zwane te nomina verbalia. ' Trzy z nich
maj charakter rzeczownikowy (substantiva verbalia): j

1. infinitivus - bezokolicznik
2. gerundium - rzeczownik czasownikowy
4. supinum - celownik czasownikowy
Natomiast charakter przymiotnikowy (adiectiva verbalia) maj:
4. participia - imiesowy.

Naley zaznaczy, e acina ma nie tylko kilka participiw, lecz take kilka form
bezokolicznika.
l<r Sowniki podaj przy czasownikach tzw. formy podstawowe, np.: vinco, vincere,
vici, victum = zwyciam. S to:
1 osoba praesentis indicativi activi - vinco
infinitivus praesentis activi - vincere
1 osoba perfecti indicativi activi - vici
supinum - victum.

Formy te okrelaj nam tematy czasownika. Rozrniamy bowiem:


temat praesentis
temat perfecti
temat supini.

Znajomo owych tematw jest nam potrzebna przy tworzeniu poszczeglnych form
czasownika, czyli przy jego odmianie. Przy tworzeniu form od tematu praesentis
wystpuj ;
znaczne rnice midzy poszczeglnymi grupami czasownikw czyli koniugacjami. W
jzyku aciskim wyrniamy cztery koniugacje; przynaleno czasownika do
poszczglnych koniugacji poznajemy najlepiej po formie infinitivi praesentis
activi. Tote podajemy j wrd form podstawowych.
Infinitivus praesentis activi koczy si
w koniugacji I (a) na -are, np. laudare = chwali
w koniugacji II (e) na -ere, np. monere = napomina
w koniugacji III (mieszanej) na -ere, np. legere = czyta
w koniugacji IV (i) na -ire, np. punire = kara.
Zamiast zakoczenia infinitiwu podaj sowniki niekiedy cyfr oznaczajc
koniugacj, np. laudo 1. laudavi, laudatum; vinco 3. vici, victum.
44

TEMAT PRAESENTIS
Teoat praesentis rni si czasem od zasadniczego tematu czasownikowego. Spotykamy
praesens:
form z reduplikacj, np. gigno, temat czasownikowy gen //gn
z sufiksem -n, np. sino, tollo < tol-no
l infiksem -n; np. vinco, temat czasownikowy vic-, tango, temat czasownikowy tag-
z przyrostkiem -sc, np. cognosco, perf. cognovi
z przyrostkiem -t, np.flecto
z przyrostkiem -i, np. capio, supinum captum

Od tematu praesentis tworzy si:


praesens indicativi activi et passivi
praesens coniunctivi activi et passivi
imperfectum indicativi et passivi
iinperfectum coniunctivi activi et passivi
futurum primum indicativi activi et passivi
imperativus I (praesentis) activi et passivi
imperativus II (futuri) activi et passivi
infinitivus praesentis activi et passivi
participium praesentis activi
participium futuri passivi (zwane te gerundivum)
gerundium

PRAESENS INDICATIVI ACTIVI Czas teraniejszy trybu oznajmujcego strony czynnej


Koniugacja

1 (a)

II (e)

nr

IV (i)

Sing.

1
2
3

chwal

napominam

zwyciam

karz

laudo
laudas
laudat

moneo
mones
monet

vinco
vincis
vincit

punio
punis
punit

Plur.1
2
3

laudamus laudatis laudant

monemus monetis monent

vincimus vincitis
vincunt

punimus punitis
puniunt

Formy poszczeglnych osb rni si przede wszystkim kocwkami. Forma laudo


powstaa przez cignicie z *lauda-o. Charakterystyczn cech kocwek strony
biernej jest obecno goski r (z wyjtkiem 2. os. plur.). Kocwki te wystpuj
take w coniunct. praes., w imperfectum i futurum - z tym, e w 2 os. sing. obok
kocwki -ris spotykamy tam rwnie kocwk -re. Uycie strony biernej w acinie
jest znacznie czstsze ni w jzyku polskim, tote podano tu przykadowo inne
sposoby tumaczenia aciskiego pas-siwum na jzyk polski.

PRAESENS INDICATIVI PASSIVI


Czas teraniejszy trybu oznajmujcego strony biernej
Koniugacja

II

III

IV

jestem, bywam chwalony chwal mnie otrzymuj pochwale

jestem, bywam upominany upominaj mnie otrzymuje, upomnienie

jestem, bywam zwyciany zwyciaj mnie ponosz klsk?

jestem, bywam karany karz mnie ponosz kar

Sing. l
2
3

laudor
laudaris
laudatur

moneor moneris monentur

Vincor
Vinceris
vincitur

punior
puniris
punitur

Plur. l
2
3

laudamur laudamini laudantur

monemur moiiemliu monentur

Vincimur
Vincimini
vincuntur
punimur punimini puniuntur

PRAESENS CONIUNCTIVI ACTIVI


Czas teraniejszy trybu przypuszczajcego strony czynnej
I

II

III

IV

chwalibym

upominabym

zwyciybym

karabym

laudem
laudes
laudet

moneam
moneas
moneat

vincam
vincas
vincat

puniam
punias
puniat

laudemus
laudetis
laudent

moneamus moneatis
moneant

vincamus
vincatis
vincant

puniamus
puniatis
puniant

PRAESENS CONlUNCTIVI PASSIVl


Czas teraniejszy trybu przypuszczajcego strony biernej
l

II
III

IV

bybym chwalony chwalono by mnie

bybym upominany upominano by mnie

bybym zwyciany zwyciano by mnie

bybym karany karano by mnie

lauder
lauderis (-re) laudetur

monear
monearis (-re) moneatur

vincar
vincarls (-re) vincatur

puniar
puniaris (-re) puniatur

laudemur laudemini laudentur

moneamur moneamini moneantur

vincamur vincamini vincantur

puniamur puniamni puniantur

46
Cech coniunctiwu w koniugacji I Jest -e (laudem powstao z *lauda-em), w
pozostaych koniugacjach wystpuje cecha -a. Zakres uycia coniunctiwu w acinie
nie pokrywa si z uyciem w jzyku polskim; podano tu tylko jeden ze sposobw
tumaczenia tych form, inne znajdzie czytelnik w odpowiednich paragrafach skadni.
Uwaga ta odnosi si take do innych czasw coniunctivi.

IMPERFECTUM INDICATIVI ACTIVI


I

II

III

IV

chwaliem

napominaem

zwyciaem

karaem

laudabam laudabas laudabat


monebam monebas monebat

vincebam vincebas
vincebat

puniebam puniebas
puniebat

laudabamus laudabatis laudabant

monebamus . monebitis
monebant

vincebamus vincebatis vincebant

puniebamus puniebatis puniebant

IMPERFECTUM INDICATIVI PASSIVI


I

II

III

IV

byem chwalony otrzymywaem pochway

byem upominany otrzymywaem upomnienie

bytem zwyciany ponosiem klsk

byem karany ponosiem kar

laudabar laudabaris (-re) iaudabatur

monebar monebaris (-re) monebatur

vincebar vincebaris (-re) vincebatur

puniebar puniebaris (-re) puniebatur

laudabamur laudabamini laudabantur

monebamur monebamini monebantur

vincebamur vincebamini vincebantur

puniebamur puniebamini puniebantur

Charakterystyczna dla imperfectum indicativi jest cecha -ba-. Jest to zapewne dawna
forma czasownika posikowego; mielibymy zatem do czynienia z form zoon jak w
jzyku polskim: chwaliem powstae ze staropolskiego chwali jesm, chwali jes itd.
lad owego pochodzenia stanowi tzw. ruchomo kocwek czasu przeszego: dobrze to
zrobie albo dobrze to zrobi.

IMPERFECTUM CONIUNCTIVI ACTIVI


I
II

IV

chwalibym

upominabym

zwyciabym

karabym

laudarem laudares
laudaret

monerem moneres
mooeret

vincerem
vinceres
vinceret

punirem
punires
puniret

IV
I

II

III

laudaremus iaudaretis laudarent

monergmus moneretis monerent

vinceremus vinceretis vincerent

puniremus pniretis punirent

IMPERFECTUM CONIUNCTIVI PASSIVI

bybym chwalony

bylbym upominany

Bybym zwyciany

bybym karany
laudarer laudareris (-re) laudarentur

monerer monereris (-re) moneretur

Vincerer
Vincereris (-re) vinceretur

punirer
punireris (-re) puniretur

laudaremur
laudaremini laudarentur

Moneremur moneremini monerentur

vinceremur vinceremini vincerentur

Puniremur puniremini punirentur

Warto zwrci uwag na podobiestwo imperfecti coniunctivi z infinitiwem. Sufiks


-re. powsta z -se na skutek rotacyzmu (por. 11).
FUTURUM PRIMUM INDICATIVI ACTiVI

1 2 3 4
bd chwal bd upomina bd zwyclza bd kara
pochwal upomn zwyci ukarz
laudabo monebo vincam puniam
laudabis monebis vinces punies
laudabit monebit vincet puniet
laudabimus monebimus vincemus puniemus
laudabitis monebitis vincetis punietis
laudabunt monebunt vincent punient

FUTURUM PRIMUM INDICATIVI PASSIVI

2
3
4
Bd chwalony zostan pochwalony otrzymam pochwa

bd upominany zostan upomniany, otrzymam upomnienie

Bd zwyciany zostan zwyciony, ponios klsk

bd karany
zostan ukarany
ponios kar

Laudabor
Laudaberis (-re) laudabitur

monebor
moneberis (-re) monebitur

Vincar
Vinceris (-re)
Vincetur

puniar
punieris (-re)
punietur

Laudabimur
Laudabimini laudabuntur

Monebimur monebimini monebuntur

vincemur
vincemini
vincentur

puniemur
puniemini
punientur

Naley zwrci uwag na rnic , jaka zachodzi w tworzeniu futurum 1 midzy


koniugacj 1 i 2 z jednej strony a koniugaq 3 i 4 z drugiej, Futurum nie ma
odrbnych form trybu przypuszczajcego, jeeli zachodzi potrzeba ich uycia, formy
te opisuje si albo zastpuje (zob. f 268).
IMPERATIVUS I (PRAESENTIS) ACTIVI

2
3
4
S2

lauda
(po)chwal

mone
upomnij(-minaj)

vince
zwyci(aj)

Puni
(u)karz

P2

laudate (po)chwalcie
Monete upominajcie upomnijcie

Vincite zwyci(aj)cie

punite
(u)karzcie

IMPERATIVUS 2 (PRAESENTIS) PASSIVI

2
3
4
S2

Laudare

monere

Vincere

punire

bd chwalony

bd upominany

bd zwyciany

bd karany

P2

laudamini

monemini

vincimini

punimini

IMPERATIVUS 2 (FUTURI) ACTIVI

2
3
4
S2
3

laudat

laudato

moneto

moneto

vincit

vincito

punit

punito

P2

laudatote

laudanto

monette

monento

vincitte

vincunto

punitote

puniunt

IMPERATIVUS II (FUTURI) PASSIVI

2
3
4
S 2 3

laudator laudator

monetor monstor

vincitor
vincitor

punitor
punitor

P3

laudantor

monentor

vincuntor

puniuntor

imperatiwus 2 stosuje si wtedy, kiedy polecenie ma by wykonane pniej, std jego


nazwa imperat. futuri; wystpuje szczeglnie w testamentach, w ustawach. W passiwum
rzadko uywany.

INFINITIVUS PRAESENTIS ACTIVI

2
3
4
laudare
chwali, e chwal

monere
upomina, e upominam

vincere
zwycia, e zwyciam

punire
kara, e karz

49
INFINITIVUS PRAESENTIS PASSIVI
1

2
3
4
laudari
by chwalonym
e jestem chwalony

Moneri
by upominanym
ze jestem upominany

Vinci
by zwycianym
e jestem zwyciany

puniri
by karanym
e jestem karany
Przyrostek -re w infinit. praes. activi powsta z dawnego -se. Niekiedy spotykamy
archaiczn form infin- praes. pass. na -ier, np. accingier = accingi.

GERUNDIUM
Infinitivus traktowany jest jako rzeczownik w nominatiwie i accusatiwie (bez
przyimka) w innych przypadkach uzupehua go gerundium

2
3
4
Nom.

(laudare)

(monere)

(vincere)

(punire)

Gen.

laudandi chwalenia

monendi

vincendi

puniendi

Dat.

laudando chwaleniu

monendo

vincendo

puniendo

Acc.

(laudare)

ad laudandum
do chwalenia

(monere)

ad monendum

(vincere)
ad vincendum

(punire)

ad puniendum

Abl.

laudand chwaleniem

monendo

vincend

puniendo

PARTICIPIUM PRAESENTIS ACTIVI

II

III

IV
Gen.

laudans laudantis chwalc(y)

monens monentis napominajc(y)

vincens vincentis zwyciajc(y)

puniens punientis karzc(y)

Participium praes. activi w acinie jest odmienne, odmienia si wedug deklinacji


trzeciej mieszanej; w jzyku polskim odpowiada mu imiesw odmienny na -cy, -ca,
-ce lub przyswkowy (nieodmienny) na -c.

PARTICIPIUM FUTURI PASSIvI (GERUNDIVUM)


1

2
3
4

laudandus, a, urn
majcy by chwalonym

monendus, a, urn majcy by upominanym

vincendus, a, urn majcy by zwycianym

puniendus, a, um majcy by karanym

Obok form na -endus wystpuj te starsze formy na -undus, np. oriundus, de


repetundis, decemviri legibus scribundis.
TEMAT PERFECTI ACTIVI
Wystpuj tu nastpujce formacje:
1. -vi, np. laudavi, delevi, petivi, punivi
2. -ni, np. vetui, monuii, rapui
3. -si, np. mansi (praes. maneo), dixi (praes. dico), gessi (praes. gero), risi
(praes. rideo)
4. z reduplikacj, np. cecini (praes. Cano) cucurri (praes. curro)
5. ze wzdueniem samogoski rdzennej, np. venl (praes. venio), legi (praes. Iego)
6. ze wzdueniem i wymian samogoski rdzennej, np. feci (praes. facio), egi
(praes. ago), cepi (praes. capio)
7. bez widocznej zmiany, np. vertl, defendi, statui
Od tematu perfecti activi tworzy si:
perfectum indicativi activi
perfectum coniunctivi activi
plusquamperfectum indicativi activi
plusquamperfectum coniunctivi activi
futurum 2 (exactum) indicativi activi
infinitivus perfecti activi.
W tworzeniu tych form nie ma rnic midzy koniugacjami (por. 67), zrnicowane s
jedynie tematy.
PERFECTUM INDICATIVI ACTIVI

-vi
-ui
-si

pochwalilem
napomniaem
napisaem
S 1
2
3
laudavi
laudayisti
laudavit
monui
monuisti
monuit
scripsi
scripsisti
scripsit
P l
2
3
landavimus
laudavistis
laudaverunt (-ere)
monuimus
monuistis
monuerunt (-ere)
scripsimus
scripsistis
scripseruat (-ere)
Perfectum indicativi ma odmienne od innych czasw kocwki. W 2 os. sing., 2 os.
plur. i 3 os. plur. waciw kocwk poprzedza przyrostek -is- (w 3 os. pl. -er).
W trzeciej osobie plur. obok zakoczenia -erunt wystpuje te -ere (u poetw take
erunt, -ere, np. steterunt u Wergilego Aen. II 774). Wspomniany przyrostek -is
wystpuje te w innych formach urobionych od tematu perfecti.
PERFECTUM CONIUNCTIVI ACTIVI
pochwalibym
upomniabym
napisabym
laudaverim
laudaveris
laudaverit
monuerim
monueris
monuerit
scripserim
scripseris
scripseri

pochwalibym
upominabym
napisabym
laudaverimus
laudaveras
laudaverint
monuerimus
monueritis
monuerint
scripserimus scripseritis
scripserint

PLUSQUAMPERFECTUM INDICAITVI ACTIVI


pochwalilem (przedtem) pochwaliem by
upomniaem (przedtem) upomnialem by
napisaem (przedtem) napisaem by
laudaveram
audaveras
laudaverat
rnonueram
monueras
monuerat
scripseratn
scripseras
scripserat
laudaveramus laudaveratis
laudaverant
monueramus
monueratis
monuerant
scripseramus scripseratis
scripserant

PLUSQUAMPERFECTUM INDICATIVI ACTIVI


pochwalibym (by)
upomniabym (by)
napisabym (by)
laudavissem
laudavisses
laudavisset
monuissem
monuisses
monuisset
scripsissem
scripsisses
scripsisset
laudavissemus laudavissetis laudavissent
nionuissemus monuissetis
monuissent
scripsissemus
scripsissetis
scripsissent

FUTURUM II INDICATIVI ACTIVI


pochwale (przedtem)
upomn (przedtem)
napisze (przedtem)
laudavero
laudaveris
laudaverit
monuero
monueris
monuerit
scripsero
scripseris
scripserit

laudaverinius
laudaveritis
laudaverint
monuerimus
monueritis
monuerint
scripserimus
scripseritis
scripserint

Formy futuri II activi z wyjtkiem l os. sing. brzmi jak formy perfecti
coniumctivi, ich pochodzenie nie jest jednak to samo.

INFINITIVUS PERFECTI ACTIVI


laudavisse pochwali, e pochwaliem, monuisse upomnie, e upomniaem, Scripsisse
napisa, e napisaem
Wystpuje tu ta sama kocwka co w infin. praes. activi -se; poprzedzaj
charakterystczny dla perfectum sufiks -is (por. 90).
W formacjach na -vi- wystpuj czsto formy krtsze, synkopowane, np. laudastis,
laudavistis, nosse = novisse, laudarim = laudiverim, audierit = audiverit.
TEMAT SUPINI
Obserwujemy tu formacje na -tum, np. laudatum, lectum (praes. lego), -sum, np.
clausum (paes. claudo), mansum (praes. maneo); niekiedy przyrostek ulega
rozszerzeniu pod wpywem analogii, wystpujc jako -itum, np.petitum, -atom, np.
locutum.
Od tego tematu urabia si:
supinum
participium perfecti passivi
participium futuri activi
Snpinmn wystpuje w dwch foonach (przypadkach):
1 laudatum = aby chwali. monitum = aby upomina, clausum = aby zamkn
2 laudatu = do chwalenia, monitu = do upominania, clausu = do zamknicia
Supinum na -um (acc.) wystpuje przewanie przy czasownikach oznaczajcych ruch,
np.: venio lavatum, supinum na -u (abl.) przewanie po przymiotnikach, np.: facile
dictu, horrible dictu. Z biegiem czasu zakres uycia supinum ulega ograniczeniu.
PARTICIPIUM PERFECTI PASSIVI
laudatus, a, um = pochwalony, monitus, a, um = napomniany, clausus, a, um =
zamknity
PARTICIPIUM FUTURI ACTIVI
laudaturus, a, um majcy (zamiar) chwali, moniturus, a, umn majcy (zamiar)
napomina, clausarus, a, um majcy (zamiar) zamkn
Wymienione tu participium perfecti passivi, participium futuri activi w poczeniu
ze sowem posikowym esse oraz supinum ze sowem iri tworz formy zoone (opisowe)
czasownika.

PERPECTUM INDICATIVI PASSIVI


zostaem pochwalony
Zostaem napomniany
zostaem zamknity
Laudatus,a , um sum, es, est
Monitus, a, um sum, es, est
Clausus, a, um sum, es, est
Laudati, ae, a; sumus, estis, sunt
Moniti, ae, a; sumus, estis, sunt
Clausi, ae, a; sumus, estis, sunt

PERFECTUM CONIUNCTIVI PASSIVI


zostabym pochwalony
laudatus, a, um; sis, sis, sit
laudati, ae, a; simus, sitis, sint

zostabym napomniany
monitus, a, um; sis, sis, sit
moniti, ae, a; simus, sitis, sint

zostabym zamknity
clausus, a, um; sis, sis, sit
clausi, ae, a; simus, sitis, sint

PLUSQUAMPERFECTUM INDICATIVI PASSIVI


zostaem (przedtem) pochwalony
zostaem (przedtem) napomniany
zostaem (przedtem) zamknity
laudatus, a, um; eram, eras, erat
monitus, a, um; eram, eras, erat
clausus, a, um; eram, eras, erat
laudati, ae, a; eramus, eratis, erant
moniti, ae, a; eramus, eratis, erant
Clausi, ae, a; eramus, eratis, erant

PLUSQUAMPERFECTUM CONIUNCTIVI PASSIVI


zostabym (przedtem) pochwalony
zostabym (przedtem) napomniany
zostabym (przedtem) zamknity
laudatus, a, um; essem, esses, esset
monitus, a, um; essem, esses, esset
clausus, a, um; essem, esses, esset
laudati, ae, a; essemus, essetis, essent
moniti, ae, a; essemus, essetis, essent
Clausi, ae, a; essemus, essetis, essent
Futururum 2 (exectum) indicativi pasivi

zostan (przedtem) pochwalony


zostan (przedtem) napomniany
zostan (przedtem) zamkalfty
Laudatus, a, um; ero, eris, erit
monitus, a, um; ero, eris, erit
clausus, a, um; ero, eris, erit
Laudati, ae, a; erimus, eritis, erunt
moniti , ae, a; erimus, eritis, erunt
clausi , ae, a; erimus, eritis, erunt
INFINITIVUS FUTURI ACTIVI
e bed chwali, e pochwal
laudaturum am, um os, ae, a; esse
laudaturus, a, um i, ae, a; esse
e bd napomina, e napomn
moniturum,i am, um os, ae, a; esse
moniturus, a, um i, ae, a; esse
e bd zamyka, e zamkn
clausurum am, um os, ae, a; esse
clausurus, a, um i, ae, a; esse
INFINITIVUS FUTURI PASSIVI
e bd chwalony, e zostan pochwalony
laudatum iri
e bd napominany, e zostan napomniany
monitum iri
bd zamykany, e zostan zamknity
ciausum iri
Uwaga Infinitivus futuri -passivi skada si z supinum oraz iri (infin. praes.
pass, do eo), tote niezalenie od rodzaju czy liczby nie ulega zmianie.
KONIUGACJA III na -io
Koniugacja IIl jest koniugacj mieszan. Obok tematw spgoskowych, np. lego,
scribo, mamy mniej liczne tematy samogoskowe na u, np. tribuo, statuo. Odmienn
grup stanowi czasowniki na -io, np. capio, capere, cepi, captum = bior, chwytam.
Cz form (zwaszcza przed er) wystpuje bez i:
infinitivus praesentis activi brzmi capere, passivi capi
imperfectum coniunctivi activi - capSrm, passivi capSrer
2 os. sing. praes. indic. passivi - caperis
2 os. sing. imperat. praes. activi - cape.
W innych formach urobionych od tematu praesentis i zachowuje si. Przypomina to
nieco
odmian koniugacji IV, rnica jednak wystpuje w iloczasie: w koniugacji III i jest
krtkie.

Praesens indicat.
activi passivi
capio, capis, capit capmius, capitis, capiunt
capior, caperis, capitur capimur, capimini, capiuntur
Praesens coniunct.
activi -passivi
- capiam, capias itd.
- capiar, capiaris itd.
Imperfect. indic. activi -passivi
- capiebam, capiebas, itd. capiebar, capiebaris itd.
Futurum I indic. activi -passivi
- capiam, caples, caplet itd. capiar, capieris, capietur itd.
Imperativus I activi
cape, capite
Imperatiyus II activi
capito, capitte,
capito, capiunto
Zestawienie form koniugacji I -a
Verbum finitum infectum
Activum

Indicativus

Ccniunctivus

Imperativus

S 1
2
3
Praesens
P 1
2
3
laudo
laudas
laudat

laudamus
laudatis
laudant
laudem
laudes
laudet

laudemus
laudetis
laudent

S 2 lauda

P 2 laudate
S 1
2
3
Imperfectum
P 1
2
3
laudabam
laudabas
laudabat

laudabam us
laudabatis
laudabant
laudarem
laudares
laudaret

laudaremus
laudaretis
laudarent

S 1
2
3
Futurum primum
P 1
2
3
laudabo
laudabis
laudabit

laudablmus
laudabitis
laudabunt

S 2 laudato
3 laudato

P 2 laudatote
3 laudanto

Indicativus
Coniunctivus
Impcrativus
Laudor
Laudaris
Laudatur
Laudamur
Laudamini
Laudantur
Lauder
Lauderis (-re)
Laudetur
Laudemur
Laudemini
Laudentur
S 2 laudare
P 2 laudamini
laudabar
laudabaris (-re)
laudabatur
laudabamur
laudabamini
laudabantur
laudarer
laudareris (-re)
laudaretur
laudaremur
laudaremini
laudarentur
Laudabor
Laudabaris (-re)
Laudabitur
Laudabimur
Laudabimini
Laudabuntur

S 2 laidator
3 laudator

P 3 laudantor
Verbum finitum perfectum
Activum

Indicativus

Coniunctivus

S 1
2
3
Prefectum
1
2
3
laudavi
laudavisti
laudavit

laudavunus
iaudavistis
Iaudaverunt (-ere)
laudaverim
laudaveris
laudaverit

laudaverunus
laudaveritis
laudaverint
S 1
2
3
Plusqumperfectum
1
2
3
laudaveram
laudaveras
laudaverat

laudaveramus laudaveratis
laudaverant
laudavissen laudavisses laudavisset

laudavissemus laudavissetis laudavissent


S l
2
3
Futurum exactum
P 1
2
3
laudavero
laudaveris
laudaverit

laudaverimus
laudaveritis
laudaverint

passivum
Indicativus
Coniunctivus
laudatus, a, urn sum
laudatus, a, um es
laudatus a, um est
laudati, ae, a sumus
laudSti, ae, a estis
laudati, ae, a sunt
laudatus, a, um eram
laudatus, a, um eras
laudatus, a, um erat
laudati, ae, a eramus
laudati, ae, a eratis
laudati, ae, a erant
laudatus, a, um ero
laudatus, a, um eris
laudatus, a, um erit
laudati, ae, a erimus
laudati, ae, a eritis
laudati, ae, a eunt
laudatus, a, um sini
laudatus, a, um sis
laudatus, a, um sit
laudati, ae, a sunus
laudati, ae, a sitis
laudati, ae, a sint
laudatut, a, um essem
laudatus, a, um esses
laudatus, a, um esset
laudati, ae, a essemus
laudati, ae, a essetis
laudati, ae, a essent

ZESTAWIENIE FORM KONIUGACJI i c.d.


Verbum infinitum nomina
Activum
Substantiva verbalia
Infinitivus praesentis
laudare = chwali, ze chwal
Infinitivus perfecti
laudavisse = pochwali, ze pochwaliem
Infinitivus futuri
laudaturum, am, um, os, as, a; esse
laudaturus, a, um i, ae, a; esse
= e bd chwali, e pochwale
Gerundium (laudare)
laudandi chwalenia
laudando
(laudare)
ad laudandum
laudando
Supinum
(venio) laudatum = aby chwali
(difficilis) laudatu = do chwalenia
Adiectiva verbalia
Participiuni praesectis
laudans, ntis = chwalcy, a, e, chwalc
Participium futuri
laudaturus, a, um = majcy chwali.

Passivum
Substantiva verbalia
infinitivus praesentis
laudari = by: chwalonym, e jestem chwalony
infinitivus perfiecti
laudatura, am, um os, as, a; esse
laudatus, a, um, i, ae, a; esse
= zosta pochwalonym, e zostaem pochwalony, e byem chwalony
Infinitivus futuri
laudatum iri = e zostan pochwalony, e bd chwalony
Adiectiva verbalia
Participium perfecti laudatus, a, um = (po)chwalony
Participium futuri (gerundivum)
laudandus, a, urn = majcy by chwalonym len, ktrego naley chwali
Zestawienia form koniugacji
Verbum finitum infectum
activum

Indicativus
Coniunctivus
Imperativus
S 1
2
3
Praesens
P 1
2
3
moneo
mones
monet

monemus
monetis
monent
moneam
moneas
moneat

moseamus
moneatis
moneant

S 2 mone

P2 monete

S 1
2
3
Imperfectum
P 1
2
3
monebam
monebas
monebat

monebamus
mocebatis
monebant
monerem
moneres
moneret

moneremus
moneretis
monerent

s 1
2
3
Futurum primum
P 1
2
3
monebo
monebis
monebit

moneblmus
monebitis
monebunt

S 2 moneto
3 moneto

P 2 monetote
3 monento
Verbum

Indicativus
Coniunctivus
S 1
2
3
Perfectum
P 1
2
3
monui
monuisti
monuit

monulmus
monuistis
monuerunt (-ere)
monugrim
monuSris
monuerit

monuerimus
monuentis
monurint
S 1
2
3
Plusquamperfectum
P 1
2
3
monueram
monueras
monuerat

monueramus
monueratis
monuerant
monuissem
monuisses
monuisset

monuissemus
monuissetis
monuissent
S 1
2
3
Futurum exactum
P 1
2
3
monuero
monueris
monueirit

monuerlmus
monueritis
monuerint

Indicativus
Coniunctivns
Imperatiyus

moneor
moneris
monetur
monemur
monemmi
monentur
monear
monearis (-re)
moneatur
moneSinur
moneamini
moneantur

S 2 monere

P2 monernini
monebar
monebaris (-re)
monebatur
monebamur
monebamini
monebantur
monerer
monereris (-re)
moneretur
moneremur
moneremini
monerentur

monebor
moneberis (-re)
mcnebitur
monebimur
monebimitoi
monebuntur

S 2 monetor
3 monetor
P 3 monentor
finitum - perfectum
Indicativus
Comunctivus
monitus, a, umsum
monitus, a, umes
moninus, a, umest
moniti, ae, asumus
moniti, ae, a estis
moniti, ae, a sunt
monitus, a, um sim
monitus, a, um sis
monitus, a,um sit
moniti, ae, a simus
moniti, ae, a sitis
moniti, ae, a sint
monitus, a, um eram
monitus, a ,umeras
inonitus, a, umerat
moniti, ae, aeramus
moniti, ae, aeratis
moniti, ae, aerant
monitus, a, um essem
monitus, a ,umesses
monitus, a, umesset
moniti, ae, aessem us
moniti, ae, aessetis
moniti, ae, aessent
monitus, a, umero
monitus, a, unieris
monitus, a, umerit
moniti, ae, aerimus
moniti, ae, aeritis
moniti, ae, aerun

Activum
ZESTAWIENIE FORM KONIUGACJI n c.d-
Verbam infinitum Nomina verbalia
Substantiva verbalia
Infinitivus praesentis monere = upomina, e upominam
Infiaitivus perfecti
monmsse = upomnie, e upomniaem, e upominaem
Infinitivus futuri
moniturum am, um, os, as, a esse
moniturus a, um, i, ae, a esse
= e bd upomina e upomn
Gerundium
(monere)
monendi upominania
monendo
(monere)
ad monendum
moriendo
Sopinum
(venio) monitum = aby upomina
(difficilis) monitii = do upomnienia
Adiectiva verbalia
Participium praesentis
monens, ntis = upominajc, upominajcy
Participium futuri
moniturus, a, um - majcy (zamiar) upomina
Passivum
Subsantiva verbalia
Adiectiva verbalia
Infinitivus praesentis
moneri = by napominanym, e jestem napomniany

Infinitivus perfecti
monitum am, um,os, as, a esse ; monitus, a, um, i, ae, a esse = zosta napomnianym,
e zostalem napomniany, e byem upominany
Participium perfecti
monitus, a, um = upomniany, upominany
Infinitivus futuri
monitum iri = e zostan napomniany, e bde upominany
Participium futuri (gerundivum) monendus, a, um = majcy by upominanym, ten,
ktrego naley upomnie

ZESTAWIENIE FORM
Verbum
Activum

Indicativus
Coniunctivus
Imperativus
S 1
2
3
Preasens
P 1
2
3
vinco
vincis
vincit

vincemus
vindtis
vincunt
vincam
vincas
vincat

vincamus
vincatis
vincant

S 2 vince

P 2 vindte
S 1
2
3
Imperfectum
P 1
2
3
vincebain
vincebas
vincebat

vincebamus
vincebatis
vincebant
vincerem
vinceres
vinceret

vinceremus
vinceretis
vincerent
S 1
2
3
Futurum
primum P 1
2
3
vincam
vinces
vincet

vinccmus
vincetis
vincent

S 2 vincito
3 vinclto

P 2 vincitote
3 vincunto

Passivum
Indicativus
Coniunctiyus
Imperativus
vincor
vinceris
vincitur
vincimur
vincimini
vincuntur
vincar
vincaris (-re)
vincatur
vincamur
vincamini
vincantur

S 2 vinceire

P2 vincimini
vincebar
vincebaris (-re) vincebatur
vincebamur vincebamini
vincebantur
vincerer
vincereris (-re)
vinceretur
vinceremur
vinceremini
vincerentur

vincar
vinceris (-re)
vincetur
vincemur
vincemini
vincentur

S 2 vincitor
3 vincitor

P 3 vincuator

Verbum finitum - perfectum


activum
Indicativm
Coniuactivus
S 1
2
3
Perfcctmn
P 1
2
3
vici
vicisti
vicit
vicimus
vicistis
vicerunt (-ere)
vicerim
viceris
vicerit

vicerlmus
viceritis
vicerint
S 1
2
3
Plusquamperfectum
P 1
2
3
viceram
viceras
vicerat

viceramus
viceratis
vicerant
vicissem
vicisses
vicisset

vicissemus
vicissetis
vicissent
S 1
2
Futunun 3
exactum
P 1
2
3
vicero
viceris
vicerit

vicerimus
viceritis
vicerint
Passivum
Indicativus
Coniunctiyus
Imperativus
vincor
vinceris
vincitur
vincimur
vincimini
vincuntur
vincar
vincaris (-re)
vincatur
vincamur
vincamini
vincantur

S 2 vincfire

P2 vincimini
vincebar
vincebaris (-re) vincebatur
vincebamur vincebamini
vincebantur
vincerer
vincereris (-re)
vinceretur
vinceremur
vinceremini
vincerentur

vincar
vinceris (-re)
vincetur
vincemur
vincemini
vincentur

S 2 vincitor
3 vincitor

P 3 vincuator
Indicativus
Coniunctivus
victus, a, um sum
victus, a, um es
victus, a, um est
victi, ae, a smus
victi, ae, a estis
victi, ae, a sunt
victus, a,um sim
victus, a,um sis
victus, a, um sit
victi, ae, a simus
victi, ae, a sitis
victi, ae,a sint
victus, a, um eram
victus, a, um eras
victus, a, um erat
victi, ae, a eramus
victi, ae, a eratis
victi, ae, a erant
victus, a,um esscm
victus, a,um esses
victus, a,um esset
victi, ae,a essemus
victi, ae, essetis
victi, ae,a essent
victns, a, um ero
victus, a, um eris
victus, a, um erit
victi, ae, a erimus
victi, ae, a eritis
victi, ae, a erunt

Verbuai infinituza
Zestawienie koniugacji III c.d.
Activum
Substantiva verbalia
Infinitivus praeseatis
vincere = zwycia, ze zwyciam
Infinitivus perfecti
vicisse = zwyciy, e zwyciyem, e zwyciaem.
Infinitivus futuri
Victurum am, um, os, as, a esse
victurus a, um, ae, a esse = e bd zwycia, ze zwyci
Geruadium (vincere)
vincendi zwyciania vincendo (vincere) ad vincendum vincendo
Supinum
(venio) victum aby zwyciy
(difficilis) victu do zwycienia
Adiectiva verbalia
Participium praesentis
viacens, ntis = zwyciajc zwyciajcy, a, e
Paricipnun futuri
victurus, a, um = majcy (zamiar) zwyciey
Passivum
Substantiva verbalia
Infinitivus praesentis
vinci = by zwycianym, e jestem zwyciany
Infinitivus perfecti
victum, am, um, os, as, a esse
victus, a, um, i, ae, a esse
= zosta zwycionym, e zostaem zwyciony, e byem zwyciany
Infinitivus futuri
victum iri = e zostan zwyciony, e bd zwyciany
Adiectiva verbalia
Participium perfecti
victus, a, urn = zwyciony, zwyciany
Participium futuri (gerundivum)
vincendus, a, um = majcy by zwycianym, ten. ktrego naley zwyciy.

Zestawienie Form koniugacji III na -io


Verbum finitum infectum

Indicativus
Coniunctivus
Imperativus

S 1
2
3
praesens
P 1
2
3
capio
capis
capit

caplmus
capitis
caplunt
capiam
capias
capiat

capiemus
capiatis
capiant

S 2 cape

P 2 capite
S l
2
3
Imperfectum
P 1
2
3
capiebam capiebas
capiebat

capiebamus capiebatis capiebant


caperem
caperes
caperet

caperemus caperetis
caperent

S 1
2
3
Futunim -primum
p 1
2
3
capiam
capies
capiet

capiemus
capietis
capiect

S 2 capito
3 capito

P 2 capitote
3 capiunt

Verbum finitum perfectum

Indicativus
Coniunctivus
S 1
2
3
Perfectum
P 1
2
3
cepi
cepisti
cepit

ceplmus
cepistis
ceperunt (-ere)
cepfirim
ceperis
ceperit

cipemus
ceperitis
ceperint
S 1
2
3
Plusquamperfectum
P 1
2
3
ceperam
ceperas
ceperat

ceperamus
cepratis
cepeant
cepissem
cepisses
cepisset

cepisseinus
cepissetis
cepissent
S 1
2
3
Futurum perfectum
P 1
2
3
cepfiro
ceperis
ceperit

ceperimus
ceperitis
ceperint

Passivum
Indicaitvus

Coniunctivus

Imperativius

capior
caperis
capitur
capimur
capimini
capiuntur
capiar
capiaris (-re)
capiatur
capiamur
capiamini
capiantur

S 2 capre

P 2 capimini
capiebar
capiebaris (-re) capiebatur
capiebamur capiebamini capiebantur
caperer
capereris (-re)
caperetur
caperemur
caperemini
caperentur

capiar
capieris (-re)
capietur
capiemur
capiemini
capientur

S 2 capitor
3 capitor

P 3 capiuntor

Indicativus
Coniunctmis
captus, a, um sum
captus, a, um es
captus, a, um est
capti, ae, a sumus
capti, ae, a estis
capti, ae, a sunt
captus, a, um sim
captus, a, um sis
captus, a, um sit
capti, ae, a simus
capti, ae, a sitis
capti, ae, a sint
captus, a, um eram
captus, a, um eras
captus, a, um erat
capti, ae, a eramus
capti, ae, a eratis
capti, ae, a erant
captus, a, um essem
captus, a, um esses
captus, a, um esset
capti, ae, a essemus
capti, ae, a essetis
capti, ae, a essent
captus, a, um ero
captus, a, um eris
captus, a, um erit
capti, ae, a erlmus
capti, ae, a eritis
capti, ae, a erunt
Zestawienie form Koniungcji na -io c.d.
verbum infinitum - Nimina verbalia
Activum
Substantiva verbalia
Infinitivus praesentis
capere = bra, e bior
Infinitivus perfecti
cepisse = wzi, e wziem, e braem
Infinitivus futuri
capturum, am, um os, as, a esse
capturus a, um, i, ae, a esse = e bd bra, e wezm
Gerundium
(capere), capiendi brania, capiendo (capere), ad capiendum, capiendo
Supinum
(venio) captum = aby bra
(difficilis) captu = do brania
Adiectiva verbalia
Palticipium praesentis
capiens, ntis = biorc, biorcy, a, e ,
Participium futuri
capturus, a, um - majcy (zamiar) bra

Passivum
Substentiva verbalia

citims praesentis
capi = byt branym, ze jestem brany
Infinitivus perfecti
captum am, urn os, as, a esse
captus, a, um, i ae a esse
= zosta wzitym,e zostaem wzity, e byem brany
Infinitivus futuri
captum iri = e zostan wzity, e bd brany
Adiectiva verbalia
Participium perfecti
captus, a, um = brany, wzity
Participium futuri (gerundiyum)
capiendus, a, um = majcy by branym, ten, ktrego naley wzi

Zestawienie form koniugacji IV


Verbum finitum infectum
Activum

Indicativus
Coniunctivis
Imperativus
S 1
2
3
Pracsens
P 1
2
3
punio
punis
punit

punimus
punitis
puniunt
puniam
punias
puniat

puniamus
puniatis
puniant

S 2 puni

P 2 punite

S 1
2
3
Imperfectum
P 1
2
3
puniebam
puniebas
puniebat

puniebamus
puniebatis
puniebant
punirem
punires
puniret

puniremus
puniretis
punirent

S 1
2
3
Fulurum
pmiluoi
P 1
2
3
puniam
punies
puniet

puniemus
punietis
punient

S 2 punito
3 punito

P 2 punitote
3 puniunto
Indicativus
Coniunctivus
S 1
2
3
Perfectum
P 1
2
3
punivi
punivisti
punivit

punivimus
punivistis
puniverunt
puniverim
puniveris
puniverit

puniverimus
puniveritis
puniverint

S 1
2
3
Plusquamperfectum
1
2
3
puniveram
puniyeras
puniverat

puniveramus
puniyeratis
puniverant
punivissem
punivisses
punivisset
punivissemus
punivissetis
punivi ssent
S 1
2
3
Futucum exactum
P 1
2
3
punivero
puniveris
puniverit

pumverlmus
puniveritis
puniverint

Passivum

Indicativus

Coniunctivus

Iinpetadvus

punior , puniris y punitur


< punimur pullirofai 'r puniuntur

pumar puniaris (-re) puniatur


puniam ur puniamini puniantur

S 2 punirc
P 2 punimini

~~ puniebar puniebaris (re) puniebatur


puniebamur puniebamini puniebantur

punircr punireris (-re) puniretur


puniremur puniremfai punirentur

pum ar punieris (-re) punietur


puniemur punienuni pulueniur

S 2 punitor
3 punitor
P 3 prniuntor

Indicativus
Coniuctivus
punitus, a,um sum
punitus, a,um es
punitus, a, um, est
puniti, ae,a sumus
puniti, ae, a estis
puniti, ae, a sunt
punitus, a, um sim
punitus, a, um sis
punitus, a, umsit
puniti, ae, a simus
puaiti, ae, a sitis
puniti, ae, a sint
punitus, a, um eram
punitus, a,um eras
punitus, a, um erat
puniti, ae, a eramus
puniti, ae, a eratis
puniti, ae, a erant
pmitus, a, um essem
punitus, a, um esses
punitus, a, um esset
puniti, ae, a essemus
puniti, ae ,a essetis
puniti, ae, a essent
punitus, a, um ero
punitus, a, um eris
punitus, a, um erit
puniti, ae, a erimus
puniti, ae, a eritis
puniti, ae, a erunt

ZESTAWIENIE Form koniugacji IV c.d.


Verbum infinitum nomina verbalia
Activum
Subsantiva
Infinitivus praesentis punire = kara, e karz
Infinitivus perfecti
punivisse = ukara e ukaraem
Infinitivus futuri
puniturum m, um, os, as, e esse
puniturus a, um, i ae, a esse
=e bd kara, e uka
Gerundiurn
(punire)
puniendi karania
puniendo (punare)
ad puniendum
puniendo
Supinum
(venio) punitum = aby kara
(difficilis) punitu = do ukarania
Adiectiva verbalia
Participium praese
puniens, ntis = karzc, karzcy, a, e
Participium futuri
Puniturus, a, um = majc (zamiar) kara

Passivum
Substantiya verbalia
Adiectiva verbalia
Inifinitivus praesentis
puniri = by karanym, e jestem karany
Infinitivus perfecti
pumtum, am, um os, as a esse
punitus, a, um, i, ae, a esse = zosta ukaranym, e zostaem ukarany, e byem
karany
Infinitivus futuri
punitum iri = ze zostan ukarany, ie bd karany
Partiapium perfecti
punitus, a, um = karany, ukarany
Participium futuri
(gerundivum) puniendus, a, um = majcy by karanym, ten, ktrego naley ukara

VERBA DEPONENTIA
S to czasowniki majce formy strony biernej, a znaczenie czynne np.
1 hortor, honari, hortatus sum = napominam, zadicam
2 vereor; vereri, veritus sum = boj si
3 loquor, Ioqui, locutus sum = mwi, patlor, pati, passus sum = cierpi
4 mentifor, mentiri, mentitus sum = kami.
Nazwa deponens (plur. deponentia) pochodzi od czasownika deponere = pozby si: tak
gramatycy rzymscy nazwali czasowniki, ktre niejako pozbyy si formy strony
czynnej.
Jednake deponentia zachoway ze strony czynnej:
1. participium praesentis activi, np. hortans
2. participium futuri activi, np. hortaturus
3. infinitivus futuri activi, np. hortaturum esse
4. gerundium, np. hortandi, hortando itd.
5. supinum, np. hortatum, hortatu.
Natomiast participium futuri passivi (gerundivum) ma znaczenie bierne: hortandia =
majcy by napominanym, ten, ktrego naley napomina.
Niektre deponentia maj participium perfecti passivi ze znaczeniem biernym (obok
czynnego), np. dimensus = odmierzony, partitus = podzielony, comitatus = otoczony
towarzyszami. :
Warto wspomnie, i participium perfecti passivi niektrych czasownikw czynnych ma
znaczenie czynne, np. cenatus = zjadszy obiad, pransus = zjadszy niadanie, potus
= napiwszy si, praeteritus = ten, ktry min (przeszed), przeszy, adultus =
dorosy.
Deponens orior, orlri, ortus sum = powstaj, tworzy niektre formy wedug
koniugacji trzeciej: indic. praes. orlor, oreris, oritur, orimur, orimini,
oriuntur; imperativus praes. orere, orimini; coniunctivus imperfecti orerer wedhig
koniugacji in albo orfrer wedug IV. Podobnie odmieniaj si composita z wyjtkiem
adorior, ktre ma formy regularne wedug koniugacji IV.
DEPONENTIA KONIUGACJI l
Zestawienie form

Indicativus
Coniunctivus
Imperativus 1
S 2 hortare = zachca
P 1 hortamini
Imperativus 2
S 2 hortator
3 hortator
P 3 hortantor

Praesens

zachcam
hortor
hortans
hortatur

hortamur
hortamini
hortantur
zachcabym
horter
horteris (re)
hortetur

hortemur
hortemini
hortentur

Indicativus
Coniunctivus
Imperfectum
zachcaem
hortabar
hortabaris (re)
hortabatur

hortabamur
hortabamini
bortabantur
zachcabym
holtarer
hortareris (re)
hortaretur

hortaremur hortaremini
hortarentur

Futunun
primum
bd zacheca
horiabor
hortaberis (re)
hortabitur
hortabimur
hortabimini
hortabuntur

perfectum
zachciem
horatatus,a, um - sum, es est
hortati ae, a - sumus, estis, sunt
zachcibym
hortatus a, um - sim, sis, sit
hortati, ae,a - simus, sitis, sint
Plusquam-
periectum
zachciem (byl)
hortatus a, um - eram, eras, erat
horatati a ,um - eramus, eratis, erant
zachcibym (by)
hortatus a, um - essem, esses, esset
hortati ae, a - essemus, essetis, essent
Futurum
exactum
zach?
horatatus a, um ero, eris, erit
horatati ae,a - erimus, eritis, erunt

Imperativus 1
S 2 hortare = zachcaj
P 2 hortamini
Imperativus 2
S 2 hortator
3 hortator
P 3 hortantor
Infinitivus
Praesentis hortari = zachca, e zachca
Perfecti horatatum esse (am, um, itd.) = zachci, e zachci
futuri activi hortaturum esse(am, um itd.) = e bd zachca
Participium
praesentis activi hortans, ntis = zachcajc(y)
perfecti hortatus, a, um = zachciwszy, ten, ktry zachci
futuri activi hortaturus, a, um = majcy zachca
futuri passivi (gerundivum) hortandus, a, um = majcy by zachconym, ten, ktrego
trzeba zachcie
Gerundium
hortandi = zachcania hortando itd.
Supinum 1 hortatum = aby zachcie
Supinum 2 hortatu = do zachcania

DEPONENTIA KONIUGACJI 2 Zestawienie form

Indicativus
Coniunctivus

hmens

vereor
vereris
veretur
veremur
veremini
verentur
verear
verearis (re)
vereatur
vereamur
vereamini
vereantur

Indicativus
Coniunctivus
Imperfectum
verebar
verebaris (re) verehatur
verebamur
verebamini
verebantur
vererer
verereris (re)
vereretur
vereremur
vereremini
vererentur
Futurum primum
verebor
verebaris (re)
verebitur
verebimur
verebimini
verebuntur

Perfectum
veritus a, um - sum, es, est
veriti ae,a - susmus, erstis, sunt
Veritus a um - sim, sis, sit
Veriti ae, a - simus, sitis, sint
Plusquam perfectum
Veritus a, um- eram, eras, erat
Veriti ae, a - erasmus, eratis, erant
Veritus a, um - essem, esses, esset
Veiti ae, a - essemus, essetis, essent
Futurnm
exactum
Veritus a, um - ero, eris, erit
Veriti ae, a - erimus, eritis, erunt

Deponentia Koniugacji III


Zestawienie form

Indicativus

Coniunctivus

Praesens

loquor
loqueris
loqultur
loqulmur
loquimini
loquuntur
loquar
loquaris (re) loquatur
loquamur
loquamini
loquantur

Indicativus
Coniuactivns
Imperfectum

locuebar
loquebaris (re)
loquebatur
loquebamur
loquebamlni loquebantur
loquarer
loquereris (te)
loqueretur
loqueremur
loqueremini
loquerentur
Futuru primum
loquar
loqusris (re)
loquetur
loquemur
loquemini
loquentur

perfectum
Locutus a, um - sum, es, est
Locuti, ae, a - sumus, estis, sunt
Locutus a, um - sim, sis, sit
Locuti ae, a - simus, sitis, sint
Plusquam-
perfectum
Loctus a, um eram, eras, erat
Locuti ae, a eramus, eratis, ernat
Locutus a, um, essem, esse, esset
Locuti ae, a essemus essetis, essent
Futurum
exactum
Locutus a, um - ero, eris, erit
Locuti ae, a - erimus, eritis, erunt

Imperativus 1
S 2 loquere
P 2 loquimini
Imperativus 2
S 2 loquitot
3 loquitor
P 3 loquuntor
Infinitivus
Praesentis Ioqui
perfeeti locutum esse (am, um itd.)
futuri activi locuturum esse (am, um itd.)
Participium
praesentis activi loquens, ntis
perfecti locOtus, a, um
futuri activi Iocuturus, a, um
futuri passivi(gerundivum)oquendus, a, um
Gerundiumoquendi loquendo itd.
Supinum 1 locutum
Supinum 2 locotu

DEPONENTIA KONIUGACJI III na -ior


Zestawienie form

Indicativus
Coniunctivus

Imperativus I S 2 patere

patior

patiar

P 2 patimini

pateris
patitur

patiaris (re) patiatur

Imperativus II

preasens

patimur patimini

patiamur patiamini

S 2 patitor
3 patitor

patiuntur

patiantur

P 3 patiuntor
praesentis

patiebar

paterer

pati

patiebaris (re)

patereris (re)

perfecti :

Imperfectum

patiebatur

pateretur

passum
esse

patiebamur

pateremur

(am, um itd.)

patiebamini patiebantur

pateremini paterentur

futuri activi
patiar
patieris (re)

passurum esse
Futurum

patietur

Participium ;

primum

patiemur

patiemini

praes. activi

patientur

patiens, ntis perfecti

Passus: sum

passus :sim

passus, a, um
futuri activi
Es
est
Sis
sit

Perfectum

passurus, a, um

Passi:
summus
Estis
sunt

Passi:
simus
Sitis
sint

futuri passivi (gerundivum)

patiendus, a, um
Plusquam-

Passus:
Eram
Eras
erat

Passus:essem
Esses
esset
pcrfectum

Passi
Eramus
Eratis
erant

Passi:
Essemus
Essetis
essent

Gerundium
Patiendi
Patiendo
Itd.

Passus
Ero
Eris
Erit

itd.

Supium I

passum
Futurum

Passi:
Erimus
eritis
erunt

Supinum II
passu

exactum

DEPONENTLA. KONIUGACJI IV
Zestawienie form

Indieativus

Coniunctivus

Imperativus l

S 2 mentire

mentior

mentiar

P 2 mentimini
mentiris

mentiaris (re)

mentitur

mentiatur

Imperativus II

Praesens

mentimur

mentiamur

S 2 mentitor

mentimini

mentiamini

3 mentitor

mentiuntur

mentiantur

80
Imperfectum

Indicativus

Coniunctivus

Infiiitivus
praesentis
mentiri l perfecti
mentitum esss (am, um itd.)
futuri activi mentiturum esse (am, um Itd.)

nientiebar mentiebaris (re) mentiebatur


mentiebamur mentiebamini mentiebantur

mentircr mentireris (re) meatiretur


mentiremur mentiremini mentirentur

Futurum primum

mentiar mentieris (re) mentietur


mentiemur mentiemini mentientur

Participium
praes. activi mentiens, ntis
perfecti mentitus, a, um
futuri activi mentiturus, a, um
futuri passiyi (gerundivum) mentiendus, a, um

perfectum

Mentitus:
Sum
Es
Est
Mentiti:
Sumus
Estis
sunt

Mentitus:
Sim
Sis
Sit
Mentiti:
Simus
Sitis
sint

plusquam-perfectum

Mentitus
Eram
Eras
Erat
Mentiti
Eramus
Eratis
erant

Mentitus:
Essem
Esses
Esset
Mentiti:
Essemus
Essetis
essent

Gerundium
mentiendi mentiendo itd.

Futurum exactum

Mentitus:
Ero
Eris
Erit
Mentiti:
Erimus
Eritis
erunt

Supinum I mentitum
Supinum II
mentitu

VERBA SEMIDEPONENTIA
Kilka czasownikw tworzy cz form wedug strony czynnej, a cz wedug biernej;
s to tzw. semideponentia, czyli pdeponentia. Wyrniamy tu dwie grupy: a)
czasowniki, ktre zachowuj si jak deponentia (czyli maj formy strony biernej a
znaczenie czynne) w formach urobionych od tematu perfecti,
b) czasowniki, ktre zachowuj si jak deponentia w formach urobionych od tematu
praesentis.
S to:
a. audeo, audere, ausus sum = odwaam si, miem
gaudeo, gaudere, gavisus sum = ciesz si
fido, fidere, fisus sum = ufam
confido, confidere, confisus sum = ufam
diffido, dimdere, diffisus sum = nie ufam
soleo, solere, solitus sum = mam zwyczaj, zwykem
b. revertor, reverti, reverti = wracam

OSOBLIWOCI KONIUGACJI
1. Czasowniki dico = mwi, duco = prowadz, facio = robi, fero = nios (bardzo
czsto uywane w mowie codziennej) maj w 2. os. sing. imperativi praes. activi
forme skrcon, apokopowan (zob. 10): dic, duc, fac, fer. W pluralis synkopowana
jest forma ferte niecie, regularne s dicite, ducite, facite. Skrcone formy maj
te compositia do duco, fero: np. adduc, confer. Natomiast composita do facio maj
regularne formy confice, effice.
2. Od scio = wiem w prozie klasycznej uywa si tylko imperatiwu II: scito = wiedy
scitote = wiedzcie
Niekiedy spotka mona formy archaiczne: (a) coniunct. praes. duim = dem, duint =
dent,
(b) conimri perfecti dixim = dixerim,faxim = fecerim, ausim = ausus sim - s to
lady dawnego trybu yczcego (optatiwu - por. 145 i 149); (c) futurum exactumaro
= fecero, capso = cepero. :

FORMY PODSTAWOWE CZCIEJ UYWANYCH CZASOWNIKW


KONIUGACJA I
Perfectum na -vi
laudo
laudare
laudavi
laiidatum = chwal
orno
ornare
ornavi
ornatum = ozdabiam

W ten sam sposb urabia formy podstawowe przewana cz czasownikw koniugacji I


Perfectum na -ui

cubo

cubare

cubui

cubitum = le

veto

vetare

vetui

yetitum = zakazuje

Perfectum ze wzdueniem samogoski rdzennej

iuvo
lavo

iuvare lavare
iuvi
la vi

iutum = wspieram lautum= myje

Perfectum z reduplikacja

do

dare

dedi

datum = daj

sto

stare

steti

statum = stoj

82
KONIUGACJA II
Perfectum na -ui

moneo

monere

monui

inonitum = riapominam

habeo

habere

habui

habitum = mam

noceo

nocere

nocui

nocitum = szkodz

placeo

placere

placiui

pladtuin = podobam slf


taceo

tacere

tacui

tacitum = milcz

doceo

docere

docui

docium = ucz

misceo

miscere

miscui

nuxtum = mieszam

teneo

tenere

tenui

tentum = trzymam

censeo

censere

censui

censum = oceniam, sadzy

doleo

dolere

dolui

= boleje

egeo

cgere

egui

= potrzebuje:

floreo

florere
florui

= kwitn

lateo

latere

latui

= ukrywam si

iaceo

iacere

iacui

= lee

pareo

parere

parui

= jestem posuszny

studeo

studere

studiii

= usiuje

timeo

timere

timui

= boj si

Perfectum na -vi

deleo

delere

delevi

deletum = niszczy

fleo

flere
flevi

fletum = plcz

Perfectum na -si

ardeo

ardere

arsi

arsum = plon

haereo

haerere

haesi

haesum = tkwi

iubeo

iubere

iussi

iussum = rozkazige

maneo

manere

mansi

Mansum = zostaje

rideo

ridere

risi

risum = miej si

suadeo

suadere

suasi

suasum = radz

augeo

augere

auxi
auctum = powikszam

torqueo

torquere

torsi

tortum = krc

luceo

lucere

Iuxi

= wiec

urgeo

urgere

ursi

= cisn

Perfectum z reduplikacj

mordeo

mordere

momordi

morsum = gryz

pendeo

pendere

pependi

= wisz

Perfectum ze wzdueniem samogoski rdzennej

caveo

cavere

cavi

cautum = strzeg si

faveo

favere
favi

fautum = sprzyjam

foyeo

fovere

fovi

ftum = grzeje, pielgnuj

moveo

movere

movi

motum == poruszam

sedeo

sedere

sedi

sessum = siedz

video

videre

vidi

visum = widz

KONIUGACJA III
Perfectum ze wydueniem samogoski rdzennej
ago
agere
egi
lecturn = zbieram, czytam
emo

emfire

cali

eiriptum = kupuj

vinco

vincere

vici

victum = zwyciam
reliaquo

relinquere

ie!iqui

relictum = pozostawiam -UJ

fugio

fugere

fugi

fugitum = uciekam
Perfectum ze wzdueniem i wymian samogoski rdzennej

ago

agore

egi

actum = pdz dzialam

capio

capere

cepi

captum = bior

facio

facere

feci

factum = czyni

frango

frangere

fregi

fractum = ami

Perfectum bez zmiany samogloski rdzennej

exuo

exuere

exui

exutum = zdejmuj
minuo

minuere

minui

Minatum= zmniejszam

statuo

statuere

statui

statutum = stawiam

tribuo

tribuere

tribui

tributum = udzielam

solvo

solvere

solvi

solutum = rozwizuj

metuo

metuere

metui

- = boj si -;

accendo

accendere

accendi

accensum = zapalam

verto

vert6re

verti

yersum = obracam

Perfectum na -si
carpo

carpere

carpsi

carptum '= zrywam

nubo

nubere

nupsi

nuptum = wychodz za m

scribo

scribere

scripsi

sriptum = pisz

sumo

sumere

sumpsi

sumptum = bior

dico

dicee

dixi

dictum = mwi

duco

ducere

duxi

ductum "prowadz

conspicio

conspicere

conspexi

conspectum = ogldam

iungo

iungere
iunxi

iunctum = lecz -

tego

tegere

texi

tectum = pokrywam

traho

trahere

traxi

tractum == cign

veho

vehere

vexi

vectum = wioz

struo

struere

struxi

structum = buduj.

vivo

vivere

vixi

victum = yj ;

gero

gerere

gessi

gestum = prowadz

uro

urere

ussi
ustum =spal

claudo

claudere

clausi

clausum '= zamykam

divido

dividere

divisi

divisum = dziel

ludo

ludere

lusi.

lusum = bawi si

cedo

cedere

cessi

cessum = ustpuj

mitto

mittere

misi

missum = posylam

fluo

fluere

fluxi

fluxum = pyn

Perfectum na -vi

peto
quaero
cupio
sero
sino
petere
quaerere
cupere
serere
sinere
petivi
quaesivi
cupivi
sevi
sivi
petitum = zadam
quaesitum = szukam
cupitum = pragn
setum = siej
situm = pozwalam
Perfectum na -ni
colo
rapio
sero
gigno
pono
colere
rapere
serere
gignere
ponere
coiui
rapui
serui
genui
posui
Cultum = uprawiam
Raptum = porywam
Sertum = Scze
Genitum = rodz
Positum = kad
VERBA INCHOATVIA
Verba inchoatiVa s to czasowniki oznaczajce pocztek czynnoci lub wchodzenie w
jaki
stan:
exardesco
cresco
cognosco
quiesco
maturesco
exardescere
crescere
cognoscere
quiescere
maturesere
exarsi
crevi
cognovi
quievi
maturui
exarsum = zaczynam pon
cretum = rosn
cognitum = poznaj
quietum = spoczywam
- = dojrzewam
KONIUGACJA IV
Perfectum na -vi
audio

audire

audivi

auditum = sysz

punio

punire

punivi

punitum = karz

W ten sposb urabia formy wiksza cz czasownikw IV koniugacji.


Perfectum na -ui
aperio

aperire

aperui

apertum = otwieram

Perfectum na -si
sentio
haurio
vincio
sentire
haurire
vincire
sensi
hausi
vinxi
sensum = czuj haustum = czerpi vinctum = wi
Perfectum ze wzdhieniem tamogoski rdzennej
vento
venire
veni
ventum = przybywam

DEPONENTIA KONIUGACJI I
hortor
hortari
hortatus sum = zachcam
Tak urabiaj formy wszystkie deponeatia koniugacji I DEPONENTIA KONIUGACJI 2

vereor
reor
polliceor
fateor
vereri
reri
polliceri
fateri
veritus sum = boj si
ratus sum = sdz
pollicitus sum = obiecuje
fassus sum = wyznaj

Depotentia Koniugacji III


loquor
sequor
queror
labor
morior

aggredior
patior
utor
amplector
adipiscor
proficiscor
ulciscor
obliviscor
nascor
reminiscor
irascor
loqui
sequi
queri
Iabi
mori

aggredi
pati
uti
amplecti
adipisci
proficisci
ulcisci
oblivisci
naci
reminisdci
irasci
locutus sum = mwi
secutus sum = id za kimS
questus sum = skar si
lapsus sum = lizgam si
mortuus sum = umieram ale moriturus
aggressus sum = uderzam
passus sum = cierpi
usus sum = uywam
amplexus sum = obejmuj
adeptus sum = osigam
profectus sum = wyruszam
ultus sum = mszcz si
oblitus sum = zapominam
natus sum = rodz si
= przypominam sobie
iratus sum = gniewam si

Depotentia Koniugacji IV
partuior
largior
mentior
molior
potior
orior
ordior
metior
partiri
largiri
mentiri
moliri
potiri
oriri
ordiri
metiri
partitus sum = dziel
largitus sum = obdarzam
mentitus sum = kami
molitus sum = usiuj
potitus dum = oponowuj
ortus sum = powstaj
orsus sum = zaczynam
mensus sum = mierz

Verbalia Anomalia czasowniki nieregulare


Odmiana czasownika posikowego sum, esse, fui = jestem

Indicativus
Coniunctivus
Imperativus
S 1
2
3
Praesens
P 1
2
3
sum = jestem
es
est

sumus
estis
sunt
sim = bylbym
sis
sit

simus
sitis
sint

S 2 es = bd
P 2 este = bdcie
S 1
2
3
Imperfectum
P 1
2
3
eram = byem
eras
erat

erimus
eratis
erunt
essem = bylbym
esses
esset

essemus
essetis
essen

S 1
2
3
Futurum 1
P 1
2
3
ero = bd
eris
erit

erimus
eritis
erunt

S 2 esto = bd
3 esto = niech bdzie

P 2 estote = bdcie
3 sunto = niech bd
Verbum finitum perfectum
Verbum infinitum

Indicativus
Coniunctivus
Participium praes. tylko od zoe
Partidpium f u tur i futurus, a, um= majcy by, przyszy
S 1
2
3
Perfectum
P 1
2
3
fui= bylem
fuisiti
fuit

fuimus
fuistis
fuerunt (fuere)
Fuerim = bybym
Fiueris
fuerit

fuerimus
fueritis
fuerint

S 1
2
3
Plusquamperfectum
P 1
2
3
fueram = bylem (by) fueras
fuerat

fueramus
fueratis
fuerant
fuisseem = bybym (byl)
fuisses
fuisset

fuissemus
fuissetis
fuissent
Infinitivus praes.
Esse = by, e jestwem
Infinitivus perfecti
Fuisse = e byem
Infinitivus futuri
Futurum (am, um)
Esse albo fore = e bd
S 1
2
3
futurum exactum
P 1
2
3
fuero
fueris
fuerit

fuerimus
fueritis
fuerint
Uwagi. Coniunctivus imperfecti brzmi essem, esses... albo forem, fores...
Infinitivus futuri, futurum esse albo fore.
W odmianie czasownika sum wystpuj dwa rne tematy; 1 es||s w wyniku rotacyzmu
przechodzi w es (por. pol. jestem, staropol. Jem obok s); 2 fu-<bhu- (por. pol.
by, byem),
Praesens coniunctivi sim<siem stanowi resztki dawnego optatiwu, czyli trybu
yczcego.
COMPOSITA DO sum
Podobnie odmieniaj si composita:
absum
adsum
desum
intersum
praesum
obsum
supersum
insum
subsum
abesse
adesse
deessc
interessc
praeesse
obesse
superesse
inesse
subesse
afui = jestem oddalony jestem nieobecny
adfui = jestem obecny lub affui pomagam
defui = nie ma mnie, brak mnie
interfui = uczestnicz
praefui = jestem na czele, dowodz
obfui = szkodz
superfui = pozostaje (przy yciu)
infui = jestem w czym
- = jestem pod czym
Do czasownikw absum oraz praesum uywa si participium praesentis absens =
nieobecny, praesens = obecny, teraniejszy.Pewne odchylenia w odmianie wykazuj:
possum, posse, potui = mog prosurn, prodesse, profili = pomagam
a. Possum powstao z potsun (potesum) drog asymilacji; t przed samogosk
zachowao si, przed s upodobnio si.

Indicativus
Coniunctivus
Participium
S 1
2
3
Praesens
P 1
2
3
possum
potes
potest

possumus
potestis
possunt
possim
possis
possit

possiraus
possitis
possint
potens = mony

S 1
2
3
Imperfectum
P 1
2
3
poteram
poteras
poterat

poteramus
poteratis
poterant
possem
posscs
posset

possernut
possetis
possent

S 1
2
3
Futurum 1
P1
2
3
potero
poteris
poterit

poterimus
poteritis
poteirunt
Perfectum potui od czasownika *poteo, -er; formy od tematu perfecti prawidowe. b.
Prosum powstao z *prod-sum; d zachowao si przed samogosk.

Indicativus
Coniunctivus
Imperatiyus 1
prodes prodeste
Imperativus 2
prodesto prodesto prodestote prosunto
Infinit. p rac s.
prodesse
Infinit. p e r f. profuisse
Infinit. futuri
profuturum esse

S 1
2
3
Praesens
P1
2
3
prosum
prodes
prodest

prosumus prodestis
prosunt
prosim
prosis
prosit

prosimus
prositis
prosint

S 1
2
3
Imperfectum
P 1
2
3
proderam proderas
proderat

proderamus proderatis proderant


prodessem prodesses prodesset

prodessemus prodessetis prodessent


S 1
2
3
Futurum I
P 1
2
3
prodero
prodeus
proderit

proderimus proderitis proderunt

Formy od perfectum profui - jak zwykle.


ODMIANA CZASOWNIKA fero, ferre, tuli, latam = nios Niektre formy od tematu
praesentis urabia ten czasownik bez samogoski tematycznej.
Praesens indicativi activi
Imperfectum coniunctivi activi
Imperativus
S 1
2
3
P 1
2
3
fero
fers
fert
ferunos
tenis
ferunt
S 1
2
3
P 1
2
3
ferrem
ferres
ferret
itd
1 activi:
fer
ferie
1 passivi:
ferre
fen mini
Praesens indicativi
Imperfecium coniunctivi
Imperativus
passivi S 1
2
3
P1
2
3
feror
ferris
fertur
ferunur ferimini feruntur
passivi S 1 ferrer
2 ferreris
3 erretur
P 1 itd
2
3
2 activi
ferto
ferto
fertote
fertunte
2 passivi
fertor
fertor
feruntor
Indinitivus praesentis
activi: ferre, passivi: ferri

Inne formy tworz si prawidowo wedug koniugacji 3.


Perfectum tuli, pierwotnie reduplikowane tetuli (std do refero perfectum brzmi
rettruli z podwjnym t) Supinum latum powstao z tlatum.
COMPOSITA DO fero
affero
aufero
confero
differo
effero
infero
offero
perfero
refero
(tollo,
afferre
auferre
conferre
differre
efferre
inferre
offerre
perferre
referre
tollere)
attuli
abstuli
contuli
distuli
extuli
intuli
obtuli
pertuli
rettuli
sustuli
attatum = przynosz
ablatum = zabieram, unosz
collatum = znosz, porwnuje
dilatum = odkadam
elatum = wynosz
illatum = wnosz
oblatum = ofiaruj
perlatum = przenosz
relatum = odnosz, opowiadam
sublatum = podnosze, usuwam
ODMIANA czasownikw volo, nolo , malo
volo, velle, volui = chc; nolo, nolle, nolui (nolob = ne volo) = nie chce, malo
malle malui (malo = magis volo) = wol
Indicativus
coniunctivus

Praesens
S 1
2
3
P 1
2
3
voIo
vis
vult
volumus vultis
volunt
nolo
non vis non vult
nolumus non vultis nolunt
malo mavis mavult
malumua mavultis malunt
velim
velis velit
velimus veliitis velint
molim
molis
molit
molimus
molitis
molint
malim
malis
malit
malimus malitis malint

volebam
volebas
itd
nolebam
nolebas
itd
malebam
malebas
itd
vellem
velles
itd
nollem
nolles
itd
mellem
melles
itd
Futurum primum
imperativus
velam
voles
itd
nolam
nooes
itd
malam
males
itd
1 noli
nolite
Participium praesententis
Volens, nolens
2 nolito, nolito
nolitote, nolunto
Infinitivus praesentis
Velle, nolle, malle
kkk
kkkk

Obok form vult, vultis spotyka si take volt, voltis. Infinitivus praes.
velle<vel-se, imperfectum coniunct. vellem<vel-sem. Praesens indicat. 2 os. Sing.
Vis urobione jest od innego tematu veis, por. in-vitus.
ODMIANA CZASOWNIKA eo, fre, ii, itum = id

Indicativus
Conionctivus
Imperativus
infinitivus
Participum
Praesens
eo
is
it
imus
itis
Eunt
Eam
Eas
Eat

Eamus
Eatis
Eant

Ite
Ire
(gerundium)
Eundi

Eundo
Eundum
eundo
Iens
Euntis

Imperfectum
ibam
ibas itd.
Irem
Ires itd.

Futurum 1
ibo
ibis
Itd.

Ito
Ito

Itote
eunto
Iturum (a, um)
esse
Iturus, a, um
Perfectum
ii
isti
iit
iimus
istis
Ierim
Ieris
Itd.

isse
Plusquamperfectum
ieram
ieras
Issem
Isses itd

Futurum exactum
iero
ieris

W passivum tworzy eo formy trzeciej osoby singularis, itur = idzie si, ibatur =
szo si itd. Gerundivum w zwrocie eundum est = trzeba i

Compista do eo
abeo
adeo
exeo
ineo
intereo
circiumeo
redeo
pereo
praetereo
subeo
transeo
veneo
abire
adire
exire
inire
interire
circumire
redire
perire
praeterire
subire
transire
venire
abii
adu
exii
inii
interii
circumii
redii
perii
praeterii
subii
transii
venii
ablium = odciiodz
adituin = przychodz
exitum = wychodz
initum = wchodz
interitum = gin
circumitmn = obchodz
redltum = wracam
peritum = gin
praeteritum = przechodz, mijam
subitum = podchodz
transitum = przechodz
(pass. do vendo) = id na sprzeda

Wedug eo odmieniaj si take defectiva (por. 155):


queo, quire, quivi (quii) = mog
nequeo, nequire, nequivi (nequii) = nie mog. Czciej w uyciu s tylko formy
praesentis i imperfecti.
ODMIANA CZASOWNIKA fio, fieri, (factus sum) = staj sf

Indicativus
Coniunctivus

Imperativus 1
fi
fite
Infinitivus praes,
fieri

Praesens

fio
fis
fit
fimus
fitis
fiunt
fiam
fias
fiat
fiamus
fiatis
fiant
Imperfectum

fiebam
fiebas itd.
fierem
fieres itd.

Puturum I

fiam
fies itd.

W formach urabianych od tematu praeseatis fio zastpuje passivum czasownika facio;


dotyczy to take tych czasownikw zoonych z facio, ktre zachowuj samogosk a,
np. patefacio pass. patefio, commonefacio pass. commonefio. Natomiast composita, w
ktrych a przechodzi w i, tworz normalnie passivum wedug koniugacji 3 na -io, np,
con-ficio pass. conficior, afficio pass. afficior.
Jako participium perfecti do fio uywa si factus, a, um. Participium to wystpuje
w formach zoonych: perfecti, plusquamperfecti, futuri exacti. Uywa si te
gerundivum:
faciendus, a, um
Participium futuri (activi) oraz infinitivus futuri (activi) zastpuje si przez
odpowiednie
formy sowa posikowego esse. Participium zatem brzmi: futurus, a, im, infinitivus
futun: fore albo futurumesse.Wystpuje tu wic zjawisko supletywizrou (uzupeniania
si).

OBOCZNE FORMY CZASOWNIKA edo


Czasownik edo, edere, edi, esum = jem (oraz composifa) obok regularnej odmiany
wedug koniugacji 3 tworzy pewne formy bez samogoski tematycznej; w wyniku zmian
fonetycznych (dt>st, ds>ss) przybieraj one posta, ktr atwo pomyli z formami
sowa posikowego esse (Por. pol.. jad, je). Praesens indic.
activi: es = edis, est = edit, estis = editis
passivi: estur = editur
lmperfectum coniunct. activi:
essem, esses, esset, essemus, essetis, essent = ederem, ederes itd.
Imperativus 1: es = ede, este = edite
Imperativus 2: esto = edito, estote = editote
Infinitivus praes. activi: esse = edere
VERBA DEFECTIVA - CZASOWNIKI Z NIEPEN ODMIAN
1. Tylko formy od tematu perfecti tworz:
coepi, coepisse = zaczem memini, meminisse = pamitam odi, odisse = nienawidz
Perfectam indicat.
coepi
coepisti
coepit
coeplmus
coepistis
coeperunt
memIni meministi memInit
memInImus memlnistis memlnerunt
odi
odisti
odit
odlmus
odistis
oderunt
Periectum coniunct.
coeperim
coeperis itd
memlnerim memlneris itd.
oderim
oderis itd.
Plusquamperf. ind.
coeperam
coeperas itd.
memlneram memlneras itd.
oderam
oderas Itd.
Plusquamperf. con.
coepissem
coepisses itd.
memtaissem menlnisses itd.
odiesem
odisses itd.
Futururn eractum ind.
coepero
coeperis itd.
meminero memIneris itd.
odero
oderis itd.
Infinitivus
coepisse
meminisse
odisse
Imperativus
memento = pamitaj mementote = pamitajcie
Participium perfecti passivi
coeptus, a, um = zaczty; exosus, a, um = znienawidzony
Participium futuri
coeptunus, a, um osurus, a, um

2. Od inquam = rzek, powiadam uzywane s natpujce formy:


praes. Inquam (dawny coniunctiv, inquis, inquit, inquiunt
fut. 1 inquies, inquiet
perfect inqui
3. aio = twierdz, potakuj
aio, ais, aiunt, aiebam, aiebas, aiebat, aiebamus, aiebatis, aiebant
ain? (= aisne?) = czy tak twierdzisz? Czy rzeczywicie?
4. Fa-ri = mwi oraz composita affari = przemawia do kogo, praefari = mwi
przedtem (cf. Fama = wie pogoska, praefiato = przedmowa) uywa si tylko w
niektrych formach: fatur, fabor, fatus, fando
5. Quacso = prosz, quaesumus = prosimy ( formy oboczne do quarero, quarerimus)
6. Salve = witaj, salvate = witajcie
7. Ave = witaj, bd zdrw, avete = witajcie, bdcie zdrowi

Verba imresonalia czasowniki nieosobowe


a. oznaczajce zjawiska przyrody
praesens
infinitivus
perfectum
pluit
grandinat
fulgurat
tonat
lucescit
pluere
grandinare
fulgurare
tonare
lucesere
pluit = pada deszcz
grandinavit = pada grad
fulguravit = btyska si
tonuit = grzmi
lurit = wita = dnieje
b. oznaczajce stany uczuciowe
piget me
paenitet me
taedet me

miseret me
decet
dedecet
iibet

iicet
oportet
pigere
paeaitcre
taedere

miserere
decere
dedecere
iibere

iicere
oportere
piguit = przykro mi
paenituit = al ml
taeduit = mierzi mnie,
pertaesum est = czuj wstrt
miseruit = al mi
decuit = przystoi
dedecuit = nic przystoi
iibuit, = podoba si
iibttum est s
iicuit, = wolno
iicitum est
oportuit == naley
c. zwroty tylko w pewnym znaczeniu nicosobowe
constat
praestat
iuvat me
accedit
accidit
contingit
fallit me
fugit me
praeterit me
fit
constare
praesiare
iuvare
accedSre
accIdSre
contingBre
fallSre
fug6re
praeterire
fieri
constitit = wiadomo
praestitit = jest lepiej
iuvit = mio mi
accessit = dochodzi
accidit = zdarza si
contlgit = udaje si
fefellit = myl si
fugit = uchodzi mej
praeteriit = moci
factum est = zdarza si

WIADOMOCI ZE SOWOTWRSTWA
CZSTKI SOWOTWRCZE
Rozwaajc budow sowotwrcz wyrazw wyrniamy rdze (inaczej, pie,
pierwiastek), przyrostki (sufiksy), przedrostki (prefiksy). Owe czstki
sowotwrcze odrnia naley od czstek fleksyjnych, jakimi s temat (osnowa) i
kocwka (Por. 16). Ze wzgldu na budow wyrniamy wyrazy pierwiastkowe, ktrych
temat rwna si pierwiastkw), np. sol, dux (= duc-s), i pochodne, ktrych temat,
oprcz rdzenia, zawiera jeszcze przyrostek, ewentualnie take przedrostek, np duc-
tor, con-duc-tor.
NAJWANIEJSZE PRZYROSTKI
Rzeczowniki:
-tor = nazwy osoby dziaajcej (nomina agentis) urobione od czasownikw, np.:
orator: oro, oratum, actor: ago, actum, victor. vinco, victum, genitor. gigno,
genitum, quaestor: quaero, quaesitum, praetor: praeeo, praeitum
urobione od rzeczownikw, np. mator. via, gladiator: gladius
-trix = eski odpowiednik poprzedniego, victrix: victor, genetrix: geaitor lecz
take samodzielnie wystpujcy np. meretrix: mereo, nutrix: nutrio
Nazwy czynnoci (nomina actionis) charakteryzuje kilka przyrostkw:
-im gaudium: gaudeo, odium: odi, studium: studeo, colloguium: colloquor
-ela loquela: loquor, querela: queror
-men certamen: certo, volumen: volvo
-mentum ornamentum: omo, argumentum: arguo, monumentum: moneo
Uwaga. Niekiedy znaczenie ulego przesuniciu, wyraz oznacza wynik czynnoci
-tio = cogitatio: cogito, audio: augeo.
Wyrazy oznaczajce narzdzie (nomina instrumenti)
-trum aratrum: aro, rastrum: rado
-culum vinculum: vincio, spectaculum: specto
-crum (przez dyssymilacj w wyrazach zawierajcych spgosk l por. 11) sepul-:
sepelio, simulacrum: simulo
-bulum vocabulum: voco, venabulum: venor

Abstracta przymiotnikowe:
-tas novitas: novus, libertas: liber, paupertas: pauper
eskie odpowiedniki rzeczownikw mskich:
-a domina: dominus, filia: filius, agna: agnus, magistra: magister
-ina regina: rex, gallina: gallus
-trix: -tor (zob. 158)
Wyrazy zdrobniale (deminutiva):
-uins, -nla, -alum i pochodne -calus, -cula, -culum:
hortulus: hortus, Poenulus: Poenus, amiculus: amicus, filiolus: filius, formula:
forma, filiola filia, oppidulum: oppidulum, flosculus: flos, versiculus: versus,
homunculus: homo, auricula auris, particula: pars, osculum: os, opusculum: opus
Przymiotniki:
Adiectiva deverbativa:
Participia, ktre stay si przymiotnikami:
-tus altus: alo, cautus: caveo
-undus, -cundus, -bundus oriundus: orior, secundur. sequor, facundus: fari,
mirabundus. miror
Zblione znaczeniem:
-idus timidus: timeo, splendidus: splendeo Siln skonno, czsto niepodan,
wyraaj:
-ax loquax: loquor, audax: audeo, fugax: fugio
-ulus credulus: credo, garrulus: garrio
Skonno, zdolno, przewanie w znaczeniu biernym wyraaj:
-ilis, --billis facilis facio, utilis: utor, fragilis: frango, amabilis: amo,
flebilis: fleo, nobilis: nosco, notus
Adiectiva denominativa .
Przynaleno lub pochodzenie wyraaj sufiksy.
-ius, -rius, -arius -partius cellarius, argentarius, ordinarins.
-cus, - icus cvicus, bellicus, Gallicus
-lis, -alis, -ilis vitatis, regalis, civilis, virilis, familiaris (zob. 11)
-ensis forensis, castrensis, Siciliensis, Atheniensis
-nas, -sinus patemus, matemus, Romanus, montanus
Utworzone od nazwiska rodowego (nomen gentiiicium) formacje na -ianus oznaczaj
poprzedni przynaleno rodow osoby, ktra przesza do rodu innego przez adopcja
np. P. Cornelius Scipio Aemilianus (ktry przeszed z gens Aemilia do gens
Comelia), podobnie C. Iulius Caesar Octawanus.
Niektre przymiotniki tak urobione stay si rzeczownikami: patria (wa. patria
terra), regla dom. domus; dominus: domus, tribunus: tribus. Osobn grup tworz
nazwy zawodw na -arius carbonarius, lapidarius, vinarius, colum-barins, asinarins.
Zaopatrzenie w co wyraaj sufiksy:
-tus, -atus togatus, barbatus, armatus
Obfito czego wyraaj:
-osus gloriosus, copiosus
-uientus turbulentus, luculenfus, vinolentus, corputentus Materia:
-eus aureus, ligneus, ebumeus
Czasowniki. Pewne denominativa na -ere s czasownikami nieprzechodnimi
(intransitiva) i oznaczaj stan: albere: albus, canere: canus. Niektre maj
odpowiedniki przechodnie, iaceo = le: iacio = rzucam, pendeo = wisz; pendo =
wieszam. Incohativa (lub inchoativa) na -sco wyraaj pocztek czynnoci, lub
wchodzenie w stan, conticesco, senesco.
Frequentativa oraz intensiva na -tare, -sare (urobione od tematu supini innych
czasownikw) wyraaj czynno powtarzajc si lub intensywn, np. clamitare =
gono woa, volitare = lata tu i tam, captare: capere = chwyta, cursare:
currere = biega.
Desiderativa na -turio, -surio wyraaj pragnienie wykonania jakiej czynnoci, np.
cenaturio, esurio, parturio.
WYRAZY ZOONE
Nowe wyrazy powstaj te przez czenie. Rozrniamy zrosty i waciwe zoenia.
Zrostem nazywamy poczenie dwu lub wicej wyrazw w formach fleksyjnych tworzcych
grup syntaktyczn, np. respublica = rzeczpospolita, agricultura = uprawa roli,
rolnictwo, verisimilis = prawdopodobny, hodie (hoc die) = dzisiaj, tresviri, do
geu. triumoirum dorobiono nom. sing. triumvir. (Por. polskie Wielkanoc, czcigodny,
widzimisi).
Wrd zoe waciwych wyodrbni mona pewne grupy zalenie od budowy i
znaczenia. Nale tu:
a. rzeczowniki, np. agricola (zoone z ager + colo), aedificium (aedes + facio),
homicidium (homo + caedo).
b. przymiotniki, np. bidens: dwuzbny, magnanimus: wielkoduszny, ignifer:
ognionony, ognisty.
Natomiast czasowniki, np. animadvertere (animum + advertere), benedicere (bene +
dice-re), s zrostami.
Odrbn grup, i to bardzo liczn, stanowi czasownik; poczone z propozycjami,
np. odess, abesse, superesse; accipere, decipere, suscipere, incipere itd.
Spotykamy tu te przedrostki, ktre jako przyimki wyszy cakowicie z uycia, np.
disiungere, se-parare.
YCIE WYRAZW
Z biegiem czasu, z rozwojem cywilizacji i kultury zmienia si znaczenie wyrazw;
niektre wyrazy starzej si i wychodz z uycia, powstaj nowe przez derywacj,
zoenie, apoyczenia z innego jzyka. Poeta przyrwnuje sowa do lici na drzewie,
jedne opadaj, todz si nowe; mow ksztatuje ycie, ktre jest prawodawc i norm
(Horatius De arte Poetica 59 - 61, 69 - 72). Niekiedy znaczenie realne wyrazu staje
si do odlege od znaczenia etymologicznego ktre mona wydoby rozwaajc budow
sowotwrcz.
Tak np. wyraz pecunia wykazuje zwizek z pecus = bydo; by bowiem czas, kiedy
miernikiem wartoci majtku bya ilo sztuk byda. Z czasem miernikiem majtku
stao si zoto, srebro, mied, wyraz pecunia zacz oznacza pienidz. Quaestor to
pierwotnie sdzia ledczy (quaerere znaczy szuka, ledzi) z czasem urzdnik w
zajmowa si sprawami skarbowymi; obecnie u nas kwestura to urzd finansowy ale we
Woszech questura to komenda policji, guestore to komisarz policji.
Znaczenie wyrazu ulega zacienieniu, rozszerzeniu, przesuniciu. Orare znaczyo
pierwotnie mwi, przemawia, std orator = mwca, oratio = mowa, z czasem na,
brao znaczenia prosi, modli si. Cornu uywano pierwotnie na oznaczenie rogu
zwierzt, potem rozszerzono znaczenie na instrument muzyczny, skrzydo wojska,
zakrt rzeki i inne przedmioty ksztatem przypominajce rg. Acer w znaczeniu
dosownym to ostry, w przenonym bystry.
Niekiedy pewn rol odgrywaa bdna etymologia zwana te etymologi ludow.
Greckie orichalkos = grska mied, mosidz zmienili Rzymianie na aurichalcum, gdy
kojarzyo si to im z aurum = zoto. Osobliwa jest historia nazwy miasta
Beneventun. Poprzednio nazywao si ono Maleventum, czyli po grecku obfitujce w
jabka. Rzymianom kojarzya si nazwa z przyswkiem male = le i ecentus = wynik,
tote kiedy pokonali tutaj Pyrrusa, chcieli zaznaczy, e dobrze im si powiodo
(bene + eyentum).
Cz trzecia
NAUKA O ZDANIU
CZCI ZDANIA
Wypowiedzenie powiadamiajce c naszych mylach, uczuciach lub pragnieniach, nazy
warny zdaniem, np.
Magister noster hodie in schola pulchram fabularn nobis narravit.
Zdanie rozpada si na czci, ktre pozostaj w rnym do siebie stosunku, bd
wso'(r) rzdnym bd nadrzdno-podrzdnym, tzn. jedne s okrelane czyli
nadrzdne, inne okre. lajce czyli podrzdne. Podstaw tych stosunkw stanowi
podmiot i orzeczenie. Poi). miot jest czonem wycznie nadrzdnym, orzeczenie jest
zalene tylko od podmiotu Inne czci zdania, ktre bezporednio lub porednio
zale od podmiotu i orzeczenia. nazywamy okreleniami. W przytoczonym zdaniu
podmiotem jest magister, orzeczeniem narrwit, pozostae wyrazy to okrelenia (por.
175).
Podmiot (subiectum). Podmiotem jest zwykle rzeczownik; moe by nim rwnie
jakakolwiek inna cz mowy, odmienna czy nieodmienna, bd poczenie wyrazw czy
cae zdanie.
Puella cantat. Nemo ante mortem beatus est. A est longum aut breve. In magnis et
voluisse sat est.
Zaimek osobowy w funkcji podmiotu zwykle opuszcza si - podobnie jak w jzyku
polskim.
Veni, vidi, vici. Festina lenie. Non omnia possumus omnes.
Uywa si zaimkw, jeeli na nich spoczywa nacisk, w przeciwstawieniach: Vos
dormiebatis, ego vigilabam.
acina, podobnie jak jzyk polski, zna take zdania bezpodmiotowe. Tonat = Grzmi.
Sic itur ad astra = Tak idzie si do gwiazd.
Orzeczenie (praedicatum). Gramatyka odrnia orzeczenie czasownikowe (wyraone przez
form osobow czasownika) i orzeczenie imienne. Rosa floret. Rosa pulchra est.
Orzeczenie imienne skada si z cznika i orzecznika; cznikiem jest najczciej
forma
sowa posikowego esse, cho funkcj t moe peni take inny czasownik (por.
179);
orzecznikiem bywa rzeczownik, przymiotnik, imiesw, zaimek, liczebnik. Niekiedy
cznik domylny.
Beati possidentes (dcm. sunt). Ars longa, vita brevis (dom. est).
Rwnowazniki zda. Mamy te wypowiedzi bez orzeczenia; s to tzw. oznajmienia czyli
rwnowaniki zda. Czciej wystpuj one w jzyku mwionym, nierzadko przecie
(potykamy je take w utworach literackich. Vae victis! Gloria in excelsis. Por.
pol). Dzie dobry! im gorzej, tym lepiej. Kto tam?
Uwagi i spostrzeenia zawarte w tej czci gramatyki odnosz si nie tylko do zda,
lecz w znacznej mierze take do ich rwnowanikw czyli oznjmie.
Spotykamy te wypowiedzi uamkowe, tj. takie, w ktrych mwicy urywa wypowied lub
opuszcza jak jej cz. Qvos ego (Verg. Aen. I 135). Por. pol. Banie! Grafitko!
Ja ci!.. Tomasz! karabel! (Mickiewicz, Pan Tadeusz V 681 - 682).
Zgodno orzeczenia z podmiotem. Orzeczenie czasownikowe zgadza si z podmiotem w
osobie i liczbie.
Tu cantas, ego audio. Vos legebatis, nos audiebamus. Orzecznik przymiotnikowy
zgadza si z podmiotem w przypadku, rodzaju i liczbie.
Puer laetus est. Pueri laeti sunt. Puella laeta est. Puellae laetae sunt. Orzecznik
rzeczownikowy zgadza si z podmiotem w przypadku, a jeli to moliwe take w
rodzaju i liczbie.
Usus est magister optimus. Historia est magistra vitae. Aguila regina avium
appellatur. Athenae doctrinarum inventrices fuerunt.
Ale: lustitia fundamentum regnomm esto.
Infinitivus uyty rzeczownikowo jest rodzaju nijakiego.
Errare humanum est: Bdzi (bdzenie) jest rzecz ludzk.
Dulce et decorum est pro patria mori = Piknie i zaszczytnie jest umiera za
ojczyzn.
Niekiedy orzeczenie stosuje si do znaczenia podmiotu, a nic do jego formy
gramatycznej (constroctio ad sensum).
Magna pars militum vulnerati sunt.
Multitudo hominum in urbem convenerunt.
Zaimek wskazujcy, wzgldny lub pytajny, uyty jako podmiot, zgadza si z
orzecznikiem rzeczownikowym.
Haec est mea culpa = To moja wina.
Haec est magna victoria = To jest wielkie zwycistwo.
Caesar Alesiam, quod est oppidum Mandubiorum, oppugnavit.
Jeeli orzeczenie odnosi si do kilku podmiotw, stosuje si nastpujce zasady.
Orzeczenie wsplne dla kilku podmiotw kadzie si przewanie w liczbie mnogiej;
jeeli jednak rzeczowniki stanowice podmiot traktuje si jako jedno pojcie,
orzeczenie wystpuje w liczbie pojedynczej.
Pater et filius una periarunt.
Senatus populusque Romanus decrevit
Gallos u Belgis Matrona et Sequana dividit.
Niekiedy orzeczenie stosuje si do najbliszego podmiotu, zwaszcza gdy stoi na
pocztku lub w rodku zdania. Jeeli w zdaniu wystpuje kilka podmiotw wyraonych
przez rzeczowniki rnego rodzaju, to przy rzeczownikach osobowych orzecznik stoi w
rodzaju mskim, przy rzeczowych w neutrurn pluralis.
Pater et mater mortui sunt.
Secundae res, honores, imperia, victoriae fortuita sunt. Czsto orzecznik zgadza
si z najbliszym podmiotem.
In castris Hehetiorum Orgetorigis filia atque unus e filiis captus est.
In me omnium ora atque oculi conoersi erant.
Jeeli podmioty wystpuj w rnych osobach, przy orzeczeniu osoba pierwsza ma
pierwszestwo przed drug, druga przed trzeci.
Si tu et Tullia valetis, bene est; ego et Cicero (syn) valemus.
Errastis et tu et nonnulli collegae.
Okrelenia. Wrd okrele wyrniamy 1 dopenienia, 2 okoiiczniki, 3 przydawki.
Dopenienie jest najczciej okreleniem czasownika, rzadziej przymiotnika lub
przyswka; o dopenienie pytamy zalenymi przypadkami zaimka pytajcego bez
przyimka lub z przyimkami: kogo? komu? Kim? z kim? o kim?czego?, czemu? co? Czym?
itd. W zdaniu: Magister noster hodie in schola pulcharum fabulam nobis narrivit,
dopenieniami s wyrazy fabulam, nobis. Wyrniamy dopenienie blisze, ktre przy
zamianie zdania na stron biern staje si podmiotem, oraz dopenienie dalsze,
ktre przy wspomnianej zmianie strony zachowuje swoj posta nie zmienion. W
cytowanym przykadzie fabulam jest dopenieniem bliszym, nobis dopenieniem
dalszym. W stronie biernej zdanie to przybiera posta
Fabua pulchra a magistra nostro hodie in schola nobis narrata est.
Okolicznik. Okrelenie, o ktre pytamy zaimkiem przysownym: kiedy? Gdzie? Jak?
itp. nazywamy okolicznikiem. W naszym przykadzie okolicznikami s: hodie, in
schola. Rozmaite moe by znaczenie okolicznikw. Najczciej spotykamy:
a. okolicznik czasu, ktry odpowiada na pytania: kiedy odkd dopki
b. okolicznik miejsca, ktry odpowiada na pytania: gazie skd dokdlktrdy
c. okolicznik sposobu, ktry odpowiada na pytanie jak?
d. okolicznik przyczyny, ktry odpowiada na pytanie dlaczego?
e. okolicznik celu, ktry odpowiada na pytania: po co? na co? w jakim celu
f. okolicznik warunku, ktry odpowiada na pytanie pod jakim warunkiem
g. okolicznik przyzwolenia, ktry odpowiada na pytanie mimo co?
Przydawka stanowi blisze okrelenie rzeczownika, odpowiada na pytania: jaki?
Ktry? czyj? ile? W omawianym zdaniu wyraz noster jest przydawk rzeczownika
magister, pul-chram przydawk rzeczownika fabulam.
Rne s odmiany przydawki; najczciej spotykamy przydawk przymiotn, ktra w
acinie podobnie jak w jzyku polskim zgadza si z rzeczownikiem okrelanym w
rodzaju, liczbie i przypadku; senw aegrotus, popuhan Romanum, cli urunortales,
eodem umpore, multi komines. Przydawka odnoszca si do kilku rzeczownikw albo
zgadza si z najbliszym albo powtarza si przy kadym.
Vir magni consilii et virtutis. Omnes agri et omnia maria.
Okrelenia (dopenienia, okoiiczniki, przydawki) w jzyku aciskim wyraa si
rnymi kategoriami gramatycznymi - czciowo podobnie jak w jzyku polskim, czciowo
w sposb odmienny. Bdzie o tym mowa w paragrafach nastpnych.
UYCIE FORM DEKLINACYJNYCH
Nominatirus (mianownik). Nominativus jest przypadkiem podmiotu i orzecznika.
Puella cantat. Puella bona est.
W jzyku polskim orzecznik rzeczownikowy, a niekiedy take przymiotnikowy,
wystpuje w narzdmku; w acinie spotykamy wycznie nominativus.
Iuppiter a poetis pater divumque. hominumque dicitur (CK. Nat. d. II 25, 64).
Consules declarantur M. Tullius et C. Antonius (Sali. Cut. 24).
Sum felix felixque manebo (Ovid. Metom. VI 193).
Niekiedy aciskiemu podmiotowi w nominatiwie odpowiada w jzyku polskim
dopeniacz. Zjawisko to obserwujemy
a. przy czasownikach oznaczajcych nadmiar lub brak, przybywanie lub ubywanie.
Accedit mihi animus = Przybywa mi odwagi. Patrid nihii est carius = Nie ma nic
droszego nad ojczyzn. Avaro omnia desunt = Skpcowi wszystkiego brakuje.
b. przy liczebnikach lub wyrazach o znaczeniu liczebnikowym.
In pugna ad Thermopylas commissa trecenti Lacedaemonii ceciderunt = polego
trzystu Lacedemoczykw.
Apud Herodotum sunt multae fabulae = jest wiele bani.
Quot homines, tot sententiae = Ilu ludzi, tyle zda.
Podwjny nommativus, podmiotu i orzecznika, wystpuje przy nastpujcych
czasownikach (ktre peni funkcj cznika):
a. sum = jestem b. fio, evado, exsisto = staj si
rodz si, morior = umieram
b. fio, evado, exsisto = staj si
c. maneo = pozostaj, nascor = rodz si, morior = umieram
d. videor, appareo = wydaj si
e. appellor, nominor, dicor, vocor = bywam nazywany, nazywaj mnie, nazywam si
f. habeor, putor, dwr, existimor, iudicor = bywam uwaany za..., uchodz za...
g. creor, eligor = bywam mianowany, wybierany, mianuj mnie, wybieraj mnie itp.
Felix sum felixque manebo.
Consules creati sunt M. Tullius et C. Antonius.
Vocativus (woacz). Vocativus oznacza osob lub rzecz, do ktrej zwracamy si
bezporednio; niekiedy czy si z wykrzyknikiem o. W jzyku aciskim Vocativus,
czciej ni w jzyku polskim, wystpuje w rodku zdania.
Quousque tandem abutere, Catilina, patientia nostra!
Vincere scis, Hamibal, victoria uti nescis.
O fortunats adulescens, qui tuae virtutis Homerum praeconem inveneris. W jzyku
aciskim vocalivus ma odrbn form jedynie w singularis deklinacji drugiej na
-us, ale i w tej odmianie, niekiedy w funkcji woacza, uywa si mianownika.
Audi tu, populus Albanus. O mens ocellus!
Czciej obserwujemy to zjawisko w acinie pniejszej, zwaszcza u pisarzy
chrzecijaskich.
Agnus Dei, qui tollis peccata mundi.
W jzyku polskim jest to zjawisko bardzo czste. Suchajcie, ojciec. Z reguy
wystpuje przy nazwiskach: panie Nowak. Natomiast zjawisko odwrotne, woacz w
funkcji mianownika, do czste w jzyku polskim, jest w acinie prawie nieznane.
Por. Jasiu przyszed. W acinie znamy tylko jeden przykad: luppiter.
Accusativus (biernik). Accusativus stanowi dopenienie blisze czasownika,
wystpuje przy czasownikach przechodnich (verba transitiva) tworzcych pen stron
biern. Przy zmianie zdania na stron biern dopenienie (accusativus) staje si
podmiotem gramatycznym (nominatmis).
Patriam amamus = Patria a nobis amatur.
Homo locum ornat, non hominem locus = Ab homirie locus ornatur, non homo loco.
Epistulam lego = Epistula a me legitur.
Niekiedy accusativus wyraa nie tyle obiekt czynnoci (istniejcy ju przed jej
rozpoczciem), ile jej rezultat, wynik, np. Epistulam scribo. Necie coronom. Domum
aedificamus.
Z biernikiem rezultatu spokrewniony jest accusativus zawartoci lub treci; wyraa
on jedynie rzeczowe pojcie czynnoci oznaczonej czasownikiem. Powstaje tzw. figura
etymologica. Rzeczownik urobiony jest z tego samego pierwiastka co czasownik albo
ma tylko pokrewne znaczenie, zwykle wystpuje z przydawk.
Vicimus, o socii, gravem pugnavimus pugnam.
Tertiam iam aetatem hominum Nestor vivebat.
Accusativus zawartoci wystpuje w acinie do czsto, szczeglnie ulubiony by
przez poetw archaicznych. W jzyku polskim jest zjawiskiem rzadkim. Np. u
Mickiewicza:
I chwile jedne tak grnie przeyli jak i ich przodkowie niegdy cae ycie (Konrad
Wallenrod 241 - 242).
Odmiennie od jzyka polskiego w acinie wystpuje accusativus:
a. przy czasownikach zaprzeczonych lub majcych znaczenie przeczenia; w jezyku
polskim wystpuje dopeniacz.
Librum lego = Czytam ksik.
Librum non lego = Nie czytam ksiki.
Caesar loci naturom ignorabat = Cezar nic zna natury miejsca.
Oderant hostem = Nienawidzili wroga.
b. przy czasownikach znaczcych rzdzi, kierowa (odpowiedniki polskie cz si z
narzdnikiem): regere, administrere, gubemare.
c. przy czasownikach znaczcych broni, strzec (odpowiedniki polskie cza si ;
dopeniaczem): defendere, custodire, cavere.
Granica midzy czasownikami przechodnimi i nieprzechodniroi nie zawsze jest
wyrana. S czasowniki, ktre w jednym znaczeniu s przechodnie, w innym
nieprzechodnie, np. doleo, aueror, habito.
Czsto czasowniki nieprzechodnie staj si przechodnie, jeeli s zoone z
przyimkami circum, praeter, trans, np. circumire portas = obchodzi bramy,
praeterire murum = min mur, transgredi flumen = przej rzek.
Warto zapamita, i w jzyku aciskim cz si z accusatiwem czasowniki: aequo =
dorwnuj, iuvo = pomagam, wspieram, seauor = id za kim, jak rwnie ich
composita adaeauo, assequor, consequor, proseauor.
Fortes fortuna adiuvat. Gloria virtutem tamquam umbra sequitur
Podwjny accusativus dopenienia i orzecznika wystpuje przy czasownikach: appello,
dico, nowino, voco = nazywam, puto, duco, iudico = uwaam za, creo, eligo, designo
= wybieram, mianuj, facio, efficio, reddo = robi, tworz, me praebeo, me praesto
= okazuj si itp. W konstrukcji biernej cz si te czasowniki z podwjnym
noroinatiwem.
Populus Romanus Ciceronem consulem creavit.
Dionysius superbum se praebuit.
Podwjny accusativus osoby i rzeczy wystpuje niekiedy przy czasownikach: doceo
aliquem aliquid = ucz kogo czego, celo aliquem aliauid = ukrywam co przed kim,
posco, flagito aliquem aliquid = dam co od kogo, rogo aliquem aliquid = prosz
kogo o co.
Ceres homines frumenti usum docuit.
Caesar cotidie Haeduos frumentum flagitabat.
Hoc te primum rogo.
Uwaga. Peto = prosz kogo o co, ma konstrukcj ab aliquo aliquid. Ab amico
auxilium peto = prosz przyjaciela o pomoc.
Accusativus jako okolicznik. Accusativus oznacza rozcigo w przestrzeni,
odpowiada na pytania: jak wielki? jak dugi? jak wysoki? jak giboki? jak daleko?
jak wysoko? itp.
Helvetiorum fines in longitudinem milia passuum ducenta, in latitudinem centom et
octoginta patebant.
Accusativus oznacza rozcigo w czasie, odpowiada na pytania: jak dugo? ile lat?
Niekiedy, zwaszcza przy liczebnikach gwnych, wystpuje (jak w je. polskim)
przyimek per.
Decem quondam annos Troia oppugnata est. Septem horas dormire satis iuvenique
senique.
Accnaatmis kierunku (directionis). Accusativus oznacza kierunek odpowiada na
pytanie i dokd? W acinie klasycznej wystpuje w tej funkcji accusativus
przewanie z przyimkami in, ad; w jzyku polskim uywa si raczej dopeniacza z
przyimkiem, in urbsem = do miasta. W niektrych wszake zwrotach zachowa si
accusativus kierunku jako przypadek samodzielny bez przyimka:
a. domum =- do domu, rus = na wie, foras = na dwr, na zewntrz (uywane czciej
jako przyswek w znaczeniu precz).
b. nazwy miast i niniejszych wysp na pytanie dokd? Romam = do Rzymu, Carthaginem =
do Kartaginy, Athenas = do Aten, Neapolim = do Neapolu, Cormthum = do Koryntu,
Delum = na Delos.
Accnsativus wykrzyknienia (exclamationis). Accusativus zwykle z przydawk wyraa
bl oburzenie, podziw
Heu me miserum! O stultum hominem! O vinim Sparta dignum!
W jzyku polskim kadziemy zwykle mianownik lub woacz, np. Co za gupiec! Take w
acinie w wykrzyknieniach uywa si innych przypadkw.
Ecce nuntius! (nom)., Vae victis! (dat.). Pro di immortales! (voc.)
Datirns (celownik). Dativus jako dopenienie dalsze oznacza osob lub rzecz, ze
wzgldu na ktr odbywa si czynno. Wystpuje:
a. przy czasownikach przechodnich, czsto obok accusatiwu. Mater filiae nowm
tunicam dat.
b. Przy czasownikach nieprzechodnich np. prosum = pomagam, jestem poyteczny,
noceo, obsum = szkodz, placeo = podobam si, faveo = sprzyjam, pareo, oboedio,
obtempero = jestem posuszny itp.
c. Przy przymiotnikach: utius = poyteczny, iucundus = przyjemny, necessarius =
potrzebny, similis = podobny i in. W tych wypadkach acina jest zgodna z jzykiem
polskim.
Odmiennie od jzyka polskiego dativus wystpuje przy nastpujcych czasownikach
nieprzechodnich: insidior = zasadzam si, parco = oszczdzam, irascor = gniewani
si, persuadeo = przekonuj, medeor = lecz, studeo = staram si, nubo = wychodz
za m, supplico = bagam. Odpowiedniki polskie cz si z biernikiem lub z
przyimkiem.
Venus Vulcano nupsit.
Niektre czasowniki tylko w pewnym znaczeniu cza si z datiwem.

z dat.
z acc.
consulere
prospicere
providere
metuere, timere
cavere
starat si o kogo
dba o kogo
dba o kogo
ba si o kogo
czuwa nad kim
Radzi si kogo przewidywa co przewidywa co
ba si kogo,
czego strzec si kogo
Caesar legiombus timebat = C. ba si o legiony. Cave canem.
Dativus commodi vel iacommodi oznacza osob lub rzecz, na ktrej korzy lub szkod
co si dzieje.
Non scholae, sed vitae discimus. Non sibi homo natus est, sed patriae et suis.
Pewn odmian tego datiwu stanowi tzw. dativus ethicus; jest to waciwie formua
podkrelajca ywe zainteresowanie mwicego.
Quid tihi vis? Por. pol. Ilekro z ksik wyszam sobie do ogrodu.
Dativus auctoris oznacza osob dziaajc:
a. przy konstrukcji zwanej coniugatio periphrastica passiva. Caesari erant omnia
uno tempore agenda.
b. czasem przy participium perf. pass.: O frustra mihi (przeze mnie) suscepti
labores. Zwykle w konstrukcji biernej osob dziaajc wyraa si przez a z abl.
Dativus possessoris przy sowie esse oznacza osob, ktra co posiada. Przedmiot
posiadania jako podmiot gramatyczny stoi w nominatiwie.
Amico pulchra domus est = Przyjaciel ma (przyjacielowi jest) pikny dom. W zwrocie
mihi est nomen (cognomen) imi kadzie si w nominatiwie lub datiwie.
Mihi est nomen Marcus (lub Marcu).
Dativus finalis. Dativus wystpuje te jako okolicznik, wyraa cel lub skutek.
Wystpuje (czsto obok datiwu dopenienia dalszego):
a. przy sowie esse w znaczeniu suy za co, wychodzi na co, np. solacio nobis
est = stanowi dla nas pociech, magna honori mihi est = stanowi dla mnie wielki
zaszczyt, exemplo est = suy za przykad.
b. przy czasownikach dare, ducere, tribuere, vertere = poczytywa za co, np. laudi
dare = poczytywa za chwa, crimini dare = poczytywa za win, superbiae tribuere
= poczytywa za objaw pychy,
d. po czasownikach mittere, relinquere, venire, currere itp. awdlw venire = przyby
na pomoc, dono dare = da w darze, receptui canere = trbi do odwrotu.
Aedui equitatum Caesari auxilio miserunt.
Consul tres cohortes castris praesidio religuit.
Genetivus (dopeniacz). Zakres uycia genetiwu w acinie (w duej mierze) pokrywa
si z uyciem tego przypadka w jzyku polskim, istniej jednak pewne rozbienoci.
Genetiyus possessoris (posiadacza) wystpuje jako;
a. przydawk dopeniaczowa: domus regis = domus regia, sors hominum = sors humana
b. orzecznik przy sowach esse, fieri = by, sta si czyj wasnoci. Odmian
tego genetivu stanowi zwroty est z genetiwem w znaczeniu jest cech, waciwoci,
obowizkiem.
Est adulescentis maiores natu vereri.
Genetivus qualitatis (jakociowy) oznacza czyj cech, wystpuje zwykle w
poczeniu z przymiotnikami: magnus, maximus, summus, np. vir magni ingenii, homo
summae poten-iae. Cech wyraamy te przez ablatmis qualitatis (por. 213).
Genetivns snbiectivns (podmiotu) oznacza osob lub rzecz, od ktrej pochodzi
czynno jeeli zwrot rozwin w zdanie, osoba ta lub rzecz staje si podmiotem.
odium tyranni = nienawi tyrana tyrannus homines odit
laudatio Ciceronis = pochwaa Cycerona = Cicero aliquem laudat.
Genetivus obiectivus (dopenienia, obiektu) oznacza osob lub rzecz, do ktrej
skierowana jest czynno, jeeli zwrot rozwin w zdanie, osoba ta lub rzecz staje
si dopenieniem. odium tyranni = nienawi (do) tyrana = tyrannum odimus;
laudatio Ciceronis = pochwaa Cycerona -= Ciceronem laudamus. W jzyku polskim gen.
obiectivus oddajemy przez dopeniacz albo przez zwroty przyimkowe, np. timor
kostium = strach przed nieprzyjacimi. Take w jzyku aciskim dla uniknicia
dwuznacznoci zamiast gen. obiect. stosuje si wyraenia przyimkowe, np. pietas
erga parentes = obowizkowo wobec rodzicw, odium in hostes = nienawi do
wrogw.
Genetivus materiae (materii) wystpuje:
a. po rzeczownikach oznaczajcych ilo: magna copia frumenti, multitudo hominum
b. po przyswkach: satis = dosy, parum =- mao oraz po zaimkach i przymiotnikach
oznaczajcych ilo, uytych w neutrum singularis: satis eloquentiae = dosy
wymowy, quantum pecuniae = ile pienidzy.
Po nihii kadzie si przymiotniki 2 deki. w gen. lub jako przydawki, przymiotnik
III w poczeniu przydawkowym; mwi si wic nihil novi albo nihil novum, ale nihil
utile.
Genetivns explicativus (wyjaniajcy) okrela bliej pojcie jakiego rzeczownika;
w jzyku polskim oddaje si w genetiwus przez dopeniacz, przez wyraz w
cudzysowie, albo opisowo: poena mortis = kara mierci, vox voluptatis = wyraz
"rozkosz", copiae equitatvs peditatusque = wojsko zoone z jazdy i piechoty.
Genetivus partitivus (czstkowy), odmiennie od jzyka polskiego, wystpuje przy
comparatiwach, superlatiwach, liczebnikach, zaimkach; w jzyku polskim mamy
poczenie dopeniacza z przyimkiem z lub inne zwroty przyimkowe. Take w jzyku
aciskim zamiast genetiwu kadzie si niekiedy przyimki ex, de, inter. Gallorum
omnium fortissimi sunt Belgae.
Genetivus memoriae. Przy czasownikach memini = pamitam, remmiscor = przypominani
sobie, obliviscor = zapominam kadzie si osob w genetiwie, rzecz w genct. lub
accus., neutrum przymiotnika lub zaimka w accusat.
Rex, memento Atheniensium! Beneficia (lub beneficiorum) meminisse debes. Forum
et haec olim meminisse iuvabit.
Genetivus pretii. Przy czasownikach aestimare, habere, putare, ducere = szacowa,
ocenia, esse, fieri, haberi, putari = mie warto, znaczy, genetivus wyraa cen
ogln;
magni = wiele, wysoko parci = mao, nisko
pluris = wicej, wyej minoris = mniej, niej
plurimi = najwicej, najwyej minimi = najmniej, najniej
maximi = najwicej, najwyej tanti = tyle
permagni = bardzo wysoko quanti = ile
Cen dokadniej podan wyraa si przez ablativus pretii
Genetivas criminis. Przy czasownikach zwizanych z sdownictwem (verba iudicialia)
accuso, arcesso, reum facio = oskaram, obwiniam, coarguo, convinco = przekonywam,
damno condenmo = skazuje, libero, absolvo = uwalniam genetivus wyraa win lub
zbrodnia
Themistocles absens proditionis accusatus est.
Zamiast genet. zdarza si take de z ablat., np. repetundarum lub de repetundis
accusatus;
ar wyraa si przez ablativus: morte, exsilio, pecunia, vinculis damnare czy
multare. Mwimy jednak capifis damnare lub capite damnare = skaza na mier, take
capitis absolvere = uwolni od kary mierci.
Miltiades capitis absolutus pecunia multatus est.
Przy czasownikach nieosobowych wyraajcych silniejsze uczucie nieprzyjemne (verba
affectus) osob, ktra doznaje uczucia, kadzie si w accusat., przedmiot, ktry
wywouje uczucie w genet. lub infinit. Pudel me facti = wstyd mi czynu. Podobnie
piget me = al mi, lituj si, taedet me = mierzi mnie, czuj wstrt.
Przy sowie nieosobowym interest = zaley na czym 1osob, ktrej zaley, wyraa
si
przez genetivus lub zaimek dzierawczy mea, tua, sua, nostra, vestra, 3 przedmiot,
na ktrym zaley wyraa si przez (a) accus. neutr. zaimka (b) infin. lub acc. c.
inf. (c)
pytanie zalene (d) zdanie celowe; 3 stopie zainteresowania wyraa si przez
(a) przyswki magnopere, minime itp. (b) neutr. przymiotnikw multum, plus, nihil,
minimum itp.
Omnium civium interest saluam esse rem publicam.
Podobn skadni ma sowo refert - zaley na czym - z t rnic, e osob wyraa
si tylko przez zaimki mea, tua itd.
Uwaga. Mea refert powstao z mea res fert = moja sprawa przynosi ze sob, aby... Z
res fert powstato refert; pojmujc re- jako ablat. zaczto take a w mea traktowa
jako dugie.
A. Ablativus waciwy. Ablativus separationis (rozlczenia) odpowiada na pytania:
skd?, od (z) kogo?, od (z) czego?; uywa si go z przyimkami a, de, ex lub bez
przyimka.
Ablativus separationis jako okoliczni k wystpuje:
a. bez przyimka przy nazwach miast i maych wysp na pytanie skd? Roma = z Rzymu,
Athenis = z Aten, Corintho = z Koryntu, Carthagine = z Kartaginy, Neapol = z
Neapolu, Delo = z Delos; ponadto w zwrotach: domo = z domu, rur = ze wsi,
b. z przyimkami a, de, ex na oznaczenie miejsca, od ktrego si co oddala lub
chwili, od ktrej si czynno zaczyna: a flumine, de caelo, ex urbe, a puero = od
dziecistwa, ex eo die = od tego dnia.
Ablativus separationis jako dopenienie kadzie si:
a. bez przyimka przy czasownikach: egeo, indigeo = potrzebuj, careo, vaco = nie
mam, jestem wolny, privo, orbo, spolio, nudo, exuo = pozbawiam,
b. z przyimkami a, de, ex lub bez przyimka przy czasownikach: libera, solco,
absolvo, levo = uwalniam, pello, depello, expello, exturbo = wypdzam, arceo,
prohibeo = wstrzymuj, abstineo = wstrzymuj si, trzymam si z dala, moveo, amoveo
= usuwam;
przy przymiotnikach: liber, wcaus = wolny, orbus, nudus = pozbawiony, ogoocony.
Przy osobach czciej wystpuje ablativus z przyimkiem a,
c. z przyimkami a, de, ex przy czasownikach zoonych z przedrostkami ab-, dis-,
se- np. abesse = by oddalonym, dissentire = nie zgadza si, differre = rni si
separare, seiungere = oddziela.
Ablativns originis bez przyimka przy wyrazach natus, ortus = pochodzcy oznacza
pochodzenie; najczciej wystpuj ablatiwy: genere, loco, familia, ordine.
Odmian ablatiwu waciwego jest te ablatmis comparationis (porwnania); wyraa
osob lub rzecz, z ktr co porwnujemy, pchli zatem t sam funkcj co quam z
nominatiwem lub accusatiwem. Moemy wic powiedzie melle dulcior albo dulcior quam
mel W jzyku polskim uywamy zwrotw "sodszy od miodu" albo "sodszy ni mid"
Tylko ablatiwu mona uy, jeeli osoba lub rzecz, z ktr co porwnujemy, jest
wyraona zaimkiem wzgldnym.
Patriam, qua nihil potest esse carius, mihi reddidistis. Tylko zwrotu z quam mona
uy, jeeli chodzi o inny przypadek ni nominativus czy accusativus.
Nemini magis confido quam tibi.
Przy comparatiwach plus, amplius, minus, non longius mog okrelenia miary i liczby
wystpowa bez quam niezalenie od tego, w jakim uyto ich przypadku.
B. Ablativus jako narzdnik. Polskiemu narzdnikowi odpowiada ablativus z
przyimkiem cum lub bez przyimka. Wyrniamy tu kilka typw. Ablativus sociativus
(towarzysza) z przyimkiem cum wyraa osob lub rzecz towarzyszc.
im Ablativus modi (sposobu) odpowiada na pytanie jak? Uyty bez przydawki wystpuje
z reguy z przyimkiem cum, uyty z przydawk wystpuje bez przyimka lub z
przyimkiem cum. W szczeglnoci bez przyimka wystpuje:
a. w zwrotach: iure = susznie, silentio = w milczeniu, merita = susznie, wedug
zasugi, dolo = podstpem, podstpnie, iniuria = niesusznie, casu = przypadkiem,
vi = gwatem
b. przy rzeczownikach: modus, ratio, aniums, mens, condicio uytych z przydawk,
np. aequo animo, nullo modo, omni ratione.
Ablativus qualitatis (jakoci) odpowiada na pytanie jak? oznacza cech, przymiot;
uywany jest: a jako przydawk
Reliauum spatium continet mons magna altitudine. b. jako orzecznik
Agesilaus erat (= odznacza si) humili statura et exiguo corpore.
Ablativus instrument; (narzdzia) odpowiada na pytanie czym? - podobnie jak w
jzyku polskim.
Comibus tauri, apri dentibus se defendunt.
Odmiennie od jzyka polskiego kadzie si abl. instrumenti przy czasownikach:
a. abundo, redundo, affluo = obfituj w co, orno, instruo = zaopatruj w co,
instituo. erudio = ksztac w czym, afficio = nabawiam czego.
b. utor = uywam, posuguj si, fruor = uywam, rozkoszuj si, fungor = peni,
sprawuj, nitor = opieram si na czym, potior = opanowuj
c. po przymiotnikach dignus = godny, indignus = niegodny. Villa abundabat lacte,
cosec, melle.
Quousque tandem abutere, Catilina, patientia nostra.
Czasownik afficio wystpuje w rnych zwrotach w stronie czynnej i biernej, np.
honore a. = otacza czci, laetitia a. = sprawi rado, timore a. = nabawi
strachu, admiratione afficior = ogarnia mnie podziw. Czasownik potior czy si
take z genetivem, szczeglnie w zwrocie rerum potior = zdobywam najwysz wadz.
d. Przy zwrocie opus est = potrzeba wystpuje ablativus lub nominativus. In hac
causa non opus est testibus. Gallis frumentum non opus erat.
Ablativus rei efficientis oraz ablativus auctoris wystpuje przy czasownikach
przechodnich uytych w stronie biernej.
Trahimur omnes studio laudis. Roma a Romuio condita est. W jzyku polskim oddaje
si ten ablativus zwrotem przez kogo, przez co. aciski zwrot per z accus.
uywany przy czasownikach w stronie czynnej odpowiada polskiemu "za porednictwem".
Multi per Coesarem honores et divitias ceperunt.
Per legatos auxilium petebant.
Ablativus causae (przyczyny) wystpuje:
a. przy czasownikach np.: Naves naufragio interierunt b. przy participiach perf.
pass. np.: misericordia commotus c. przy przymiotnikach contentus = zadowolony z
czego, fretus ufny w co. kosztuj, emo, redimo
Ablativus pretii (ceny) wystpuje przy czasownikach sto, consto = kosztuj, emo,
redimo = kupuj, vendo = sprzedaj, aestimo = szacuj,
Viginti talentis unam orationem Isocrates vendidit.
Uwaga. Jako passivum do vendo uywa si veneo.
Na oznaczenie ceny oglnej uywa si ablatiwu magno, pennagno, plurimo, parvo,
minimo, nihil albo genetiwu pretii: magni, tanti itd. (por. 204).
Ablativus respectus (wzgldu) zwany te abl. limitationis (ograniczenia) okrela
bliej lub ogranicza zakres pojcia nadrzdnego. W jzyku polskim oddajemy go przez
narzdnik albo przez zwroty z przyimkami na, wedug, podwzgldem, co do.
Epaminondae nemo Thebanus par fuit eloguentia. Tu nale zwroty: nomine = imieniem,
natu (maior), genere = rodem; mea sententia = moim zdaniem i in.
Odmian alb. respectus jest ablativus mensorae (miary). Wystpuje przy
comparatiwach i przy wyrazach z odcieniem porwnywania, np. mdo, antepeno =
stawiam wyej, antecedo, praesto = przewyszam, ante, post, infra, supra.
Mihi versantur ante oculos Ulixes et Nestor, quorum aetas mille fere et trecentis
annis saeculum nostrum antecedit (Tac. dial. 16, 19).
Tu nale zwroty: quo - eo = im - tym, quanto - tanto = o ile - o tyle, multa plus
= o wiele wicej, paulo ante = nieco przedtem itp.
Quanto plura parasti, tanto plura cupis (Hor. epist. II 2, 147). C. Ablativus jako
miejscownik wystpuje w dwch funkcjach:
Ablativus loci (miejsca) odpowiada na pytanie gdzie? Wystpuje zwykle z przyimkiem
in, np. in urbe, in Sicilia. Bez przyimka wystpuje abl. loci na pytanie ktrdy
np. via Aspia ea (z dom. via) = tdy, gua (via) = ktrdy, recia (via) = prosto. Na
pytanie gdziel kadzie si zwykle bez przyimka: (a) rzeczownik locus: idoneo loco =
w odpowiednim miejscu, nonnullis locis = w niektrych miejscach, (b) rzeczowniki z
przymiotnikiem totus jako przydawk, np. tota Italia = w caej Italii.
Ponadto w ablatiwie bez przyimka kadzie si na pytanie gdzie nazwy miast
deklinacji 3 oraz pluralia tantum deklinacji 1 i 2, np. Athenis = w Atenach,
Pompeis = w Pompejach, Carthagine = w Kartaginie, Neapoli = w Neapolu. Natomiast
singularia tantura deklinacji 1 i 2 zachoway formy dawnego locatiwu, ktre zostay
utosamione z genetivem. Romae = w Rzymie, Corinthi = w Koryncie. Tu take nale
zwroty domi = w domu, ruri = na wsi, humi = na ziemi, domi militiaeque, domi
belliaue = w pokoju i na wojnie.
Ablativus temporis (czasu) odpowiada na pytanie kiedy? wystpuje zwykle z
przyimkiem
in: in bello, in senectute. Bez przyimka kadzie si:
a. rzeczowniki oznaczajce czas: tempus, minus, mensis, dies, hora, ver, aetas,
vigilia
b. inne rzeczowniki uyte z przydawk, np. bello Punico secundo, extrema senectute
c. okrelenia odpowiadajce na pytanie w jakim przecigu czasu? Horis quinque
(przez pi godzin) continenter pugnatum est. Diebus circiter quindecim (=w cigu
ok. pitnastudni)
Caesar ad exercitum venit.
W tym samym znaczeniu (na pytanie w jakim przecigu czasu!) uywa si take
accusatiwu:
(per) quinque horas (por. 187).
UYCIE PRZYIMKW
Przypadki su do wyraania konkretnych stosunkw. Pierwotnie accusativus oznacza
kierunek, odpowiada na pytanie dokd?, locativus oznacza miejsce odpowiadajc na
pytanie gdzie?, ablativus odpowiada na pytanie skd? Stosunkowo niewielka ilo
przypadkw nie wystarczaa do wyraenia rnych stosunkw, zachodzia wic potrzeba
dodawania wyrazw, ktre by owe stosunki bliej okrelay; byy to rne przyswki.
Z czasem wyrazy te traciy swoj samodzielno i wic si cile z rzeczownikami
czy zaimkami staway si przyimkami (praepositiones), wic si z czasownikami
staway si przedrostkami (praeverbia). Pocztkowo wbem znaczyo do miasta; z
czasem, kiedy zakres uycia accusatm si rozszerzy, dla dokadniejszego oznaczenia
kierunku zaczto dodawa wyraz in bd przed rzeczownikiem, np. in villam ire, bd
przed czasownikiem, np. ingredior templum. Przez czste uywanie tych samych
zwrotw wytworzy si cisy zwizek przyiroka z przypadkiem, powstao
przewiadczenie, i np. przyimek ad "rzdzi" accusatiwem.
Zachoway si jednak lady dawnej niezalenoci. Ten sam wyraz, np. ante, moe
wystpowa jako przyswek, jako przyimek, jako praeverbium: przyimek wystpuje
niekiedy po rzeczowniku czy zaimku: quapropter, nobiscum. W funkcji przyimkw
wystpuj te formy rzeczownikw: gratia, causa, ergo = dla, z powodu; cz si z
genetiwem. kadzie si je po rzeczowniku: exempli gratia, memoriae ergo.
Z biegiem stuleci zmniejszaa si rola przypadkw, roso znaczenie przyimkw, jedne
wychodziy z uycia, powstaway nowe (przede wszystkim z przyswkw), czsto dwa
przyimki czyy si w jeden, np. insuper, desuper (por. polskie ponad, spoza,
pomidzy).
Wikszo przyimkw aciskich czy si z accusatiwem, kilka z ablatiwem, trzy z
accusatiwem lub ablatiwem. Z genetiwem cz si jedynie wymienione: causa, gratia
i rzadko uywany ergo. W zestawieniu podajemy uycie przyimkw w okreleniach
miejsca (d - na pytanie dokd? g-na pytanie gdzie? s - na pytanie skd? k-na
pytanie ktrdy), czasu, oraz w innych funkcjach (przewanie przenonych).
Przyimki czce si z accusatiwem:

o miejscu
o czasie
imi
ad
do, przy, ku
d ad urbem venire = do miasta, pod miasto ad Caesarem ad (ku) orientem
g clamor ad (przy) portas oritur pugna ad (nad) flumen facta
ad (do) multam noctem
ad tempus (na czas) venire
ad (okoo) ducentos
ad ciainorem = na krzyk
ad helium proficisci = na wojn
ad (wedug) arbitrium suum

adversus
naprzeciw
d adversus hostem copias duccre g adversus urbem Castra ponere

adversus (przeciw) hostes pugnare fides adversus (wobec) Romanos


ante
przed
d ante oculos ponere
g Hannibal ante portas
ante lucern ante Homerum
ante omnes caris-simus
Apud u
g apud amicum (w domu) apud Romanos (w kraju) apud Homcrum (w pieniach) proelium
apud (pod) Plataeas factum

circa circum circiter


okoo
d nuntios circa urbes mittere
g canes circa (przy) se habere
k circum villas errare
circa eandem horam
venire
circiter mendlem
circa (circiter) quingentos equites adducere
cis
citra
z tej strony
d citra flumen hostes elicere - na t stron
g citra flumen hostes expectare

contra
(na)-przeciw
d contra hostes proficisci
g contra Italiam sita

contra populum
Rom. coniurare
contra naturam

ow miejscu
o czasie
inne
erga
wzgldem, ku
pietas erga parentes
Eitra poza
zewntrz
d extra mmlitiones (noa szace) egredi extra muros

extra periculum esse extra ordinem


infra poniej, pod
g infra pontem flumen transire
Homerus non infra (po) Lycurgum fuit
usi sunt magnitudiae paulo infra elephantos (nieco mniejsze)
inter midzy
d inter stationes (miedzy posterunki) evadere
g inter urbem et Tiberim ager fuit
inter horam tertiam. et quartam
inter (w przecigu) annos decem inter arma silent leges
inter pholosophos sapientissimus inter se differebant
intra
w obrbie
d intra fines ingredi
g intra muros et extra
intra paucos dies = w przecigu kilku dni

iuxta
to obok
g iuxta murum Castra ponere

ob
powodu
g post oculos = przed oczami

ob eam causam quam ob rem


penes
przy reku

penes decemviros potestas erat


per
przez
k per provinciain iter facere
per triginta annos pernoctem
per vim per legatos auxilium petere
post
po, za
g post montera castra ponere
post moriem
post Mercurium Galli Apollinem colunt
praeter obok, mimo, oprcz
k praeter oppidum iter facere

praeter ceteros laudari praeter opinioacm


nemo praeter (oprcz) te
prope
blisko
g sepulcrum prope oppidum est prope me vox sonat
propter blisko z powodu
g propter statuam Platonis consedimus

propter metum propter frigora


secandam
wzdu, wedug
k secundum flumen legiones ducere
Castra secundum (tu po) proelium capta sunt
secundum naturam vivere secundum (po) deos homines maxime utiles esse possunt
Supra powyej, nad
g supra pontem
paulo supra hanc memoriam = krtko przed naszymi czasami
supra decem milia
Trans za, z tamtej strony
d trans Rhenum ducere
g trans Rhenum incolere

Ultra poza, z z tamtej strony


d Caesar ultra flumen Castra transtulit
g ultra montes esse
ultra biennium abesse
ultra vires = ponad siy
Versus ku, w kierunku do, zwykle w poczeniu z ad, in
d Romam yersus proficisci ad Oceanum versus mittere

Przyimki czce si z ablatiwem:

o miejscu
o czasie
inne
a, ab, abs
od

s ab urbe proficisci, a rege venire


Gallos ab Aquitanis Garumna
dividit
ab hora quarta usque ad solis occasum
pugnatum est
ab urbe condita
anno ducentesimo
a magistro laudamur
a Platone id didici
Aeneas a nomine
uxoris urbem appelavit
coram
wobec, w
obecnoci

coram patre dissimulare


cum
(razem) z
(kim)

cum patre proficisci


cum hostibuspugnare
cum voluptate andire
cum magna pernide redire
de
z (czego)
o (czym)
s de rostris descendere
de saxo deicere
de finibus exire
de nocte venire
de tertia vigilia pro
ficisci
de virtute (o cnocie) scribere
de imperio dimicare (o wadze)
de patria bene mereri (okoo)
e, ex
z (miasta)
s Dareus ex Asia in Europam exercitum traiecit
e castris educere
ex equo pugnare
ex illo tempore
aeger fuit
ex quo = odkd
poculum ex auro factum
pauci ex nostris
ex communi consensu

o miejscu
o czasie
inne
prae
przed
g prae e praedam agere

prac (z powodu) lacrimis scribero non


prae nobis (w porwnaniu z nami) beatus es
pro
przed, za w obronie

d Caesar copias pro castris (przed obz) produxit


g Caesar legiones pro castris (przed obozem) constituit

pro patria pugnare


oratio pro Murena (w obronie Mureny)
sine
bez

Ut ager sine culesse non potest, sic sine doctrina animus sine amicis
Tenus
A do, po
d Tauro tenus regnare
hactenus = dotd
verbo tenus = dosownie
Przyimki czce si z accusatiwem (na pyt. dokd?) i z ablativem (na pyt. gdzie?):

o miejscu
o czasie
inne
in z acc. do, na, w
d in urbem yenire in Graeciani proficisci
sermonem in multam noctem producere in aliud tempus reservare
odium in hostes dividere in partes in colloquimn venire
in
z abl. w, na
g in urbe habitare in monte Capitolino
in promnis diebus in pace
in errore esse in numero amicormn
Sub z acc. pod
Sub z abl. pod
d sub montem succedere sub iugum mittere
g sub aqua
sub vesperum = pod wieczr
sub bruma = tu przed zim
sub potestatem redigere = podbit sub imperio adhuc sub iudice lis est
Super z acc. nad, powyej
Super z abl. nad
d g super templum, super Indos proferet imperium

g super ceryice super frond viridi

super quadraginta super modum hac super (=de) re ad te scribam

UYCIE NIEOSOBOWYCH FORM KONIUGACYJNYCH


A. Nomina verbalia: infinitmis, gerundiam, supinum.
aciski infinitivus (bezokolicznik) jest rzeczownikiem czasownikowym uywanym w
nominatiwie i accusatiwie; w pozostaych przypadkach formy infinitiwu zastpuje
gerundium Infinitivus oraz gerundium maj pewne cechy wsplne z formami osobowymi
czasownika: cz si mianowicie z tym samym przypadkiem (dopenienie), a do ich
okrelenia suy przyswek (nie przymiotnik).
Mwimy: amare patriam, amemus patriam ale amor patriae; uti armis, utimur armis ale
usus arrrorum; heate vivere, beate vivimus ale vita beata.
Infinitivus aciski wyraa te stron oraz stosunek czasowy; do tego su odrbne
formy strony czynnej i biernej oraz odrbne formy infimtivi praesentis, perfecti,
futuri Uycie infinitiwu w acinie czciowo jest zgodne z jzykiem polskim,
czciowo za odmienne.
Infinitivus jako dopenienie. Podobnie jak w jzyku polskim infinitivus stanowi
dopenienie przy czasownikach znaczcych chcie, mc itp. possum = mog, debeo =
powinienem, volo = chc, nolo = nie chc, malo = wol, statuo, constituo =
postanawiam, studeo, conor = usiuj, audeo = miem, soleo = zwykem, incipio =
zaczynam, desino, desisto = zaprzestaj, cupio = pragn.
Noli me tangere. Helvetii per proviviam Romanam iter facere conati sunt.
Orzecznik przy infinitiwie w funkcji dopenienia kadzie si w nominatiwie (w
jzyku polskim wystpuje przewanie narzdnik). Becitus esse sine virtute nemo
potest.
Infinitivus jako podmiot. Podobnie jak w jzyku polskim infinitivus jest podmiotem:
a. po wielu sowach nieosobowych: oportet = naley, iuvat= mio jest, praestat =
lepiej jest, placet = podoba si, displicet = nie podoba si, licet = wolno,
b. po sowie est (fit) z przymiotnikiem lub rzeczownikiem. Bene mori praestat quam
turpiter vivere. Senatui placuit legatos mittere. Errare humanum est. Dulce et
decorum est pro patria mori.
Orzecznik wystpujcy przy infinitiwie w funkcji podmiotu kadzie si w accusatiwie
Senem ante tempus fieri miserum est.
Accusativus cum infiaitivo. Poczenie accusatiwu z infinitiwem jest konstrukcj
czsto w jzyku aciskim uywan; na jzyk polski tumaczymy j zwykle przez
zdanie dopenieniowe, w ktrym aciski accusativus staje si podmiotem, a
infinitivus orzeczeniem. Video puerum currere = Widz, e chopiec biegnie. Audimus
puellas cantare = Syszymy, e dziewczta piewaj.
Konstrukcja a.c.i. wystpuje w mniejszym zakresie take w innych jzykach, jest
odmian podwjnego accusatiwu (podwjnego dopenienia): osoby i czynnoci. Mona j
porwna z konstrukcj imiesowow; ta jednak zachodzi rnica, i w konstrukcji
imiesowowej nacisk pooony jest na osob, ktr si widzi, syszy itd., w
konstrukcji a.c.i. na czynno przez t osob wykonywan.
W jzyku polskim, zwaszcza w jzyku ludowym, mona czasem spotka podobn
konstrukcj.
Zostawiam j lee i poszam sobie. Kto podsucha ich gada.
Video piierum - video currere.
Video puerum currentem = Widz biegncego chopca. Video puerum currere = Widz
bieg chopca (dosownie: widz chopca biec). Widz, e chopiec biegnie. Audimus
puellas - audimus cantare. Audimus puellas cantantes = Syszymy piewajce
dziewczta. Audimus puellas cantare = Syszymy piew dziewczt (dosownie: syszymy
dziewczta piewa). Syszymy, e dziewczta piewaj.
Accusatiyus cum infinitivo jako dopenienie. A.c.i. wystpuje przy czasownikach
znaczcych:
a. myle, spostrzega (verba seatiendi): video = widz, audio = sysz, sentio =
czuj, animadverto = spostrzegam, scio = wiem, ignoro = nie wiem, spero =
spodziewam si, memini = pamitam,
b. mwi (verba dicendi): dico = mwi, affirmo = twierdz, zapewniam, nego =
mwi, e nie, narro = opowiadam, respondeo = odpowiadam, nuntio = donosz, scribo
= pisz, fateor = przyznaj, promitto = obiecuj,
c. chcie, kaza (verba voluntatis): volo = chc, nolo = nie chc, malo = wol,
cupio = pragn, veto = zakazuj, sino = pozwalam, pafior = pozwalam,
d. wyraajcych wzruszenie (verba affectus): gaudeo = ciesz si, laetor = ciesz
si, doleo = bolej, queror = al si.
Uwagi.
1. Konstrukcja a.c.i. wystpuje take przy zwrotach majcych podobne do
wyminiorych czasownikw znaczenie, np. certiorem facio = nuntio, memoria teneo =
menuni.
2. Przy czasownikach iubeo, veto kadzie si infinitivus strony czynnej, jeeli
podana jest osoba, ktrej si rozkazuje czy zakazuje (w acinie acc., w j. polskim
celownik); jeeli osoba nie jest wymieniona, kadzie si infinitivus strony
biernej. Wynika to z istoty konstrukcji a.c.i.:
Caesar milites castra munire iussit = C. kaza onierzom obwarowa obz = C
rozkaza, aby onierze obwarowali obz.
Caesar castra muniri iussit = C. kaza obwarowa obz = C. rozkaza, aby obz
zosta obwarowany.
3. Przy verba voluntatis wystpuje take sam infinitivus bez accusatiwu (jak w
jzyku polskim), jeeli czynno nim wyraona odnosi si do podmiotu: volo
proficisci (por. 229).
4. Przy czasownikach persuadeo, moneo, censeo, statuo, constituo wystpuje
konstrukcja a.c.i. albo zdanie poboczne z ut (ne) zalenie od znaczenia; w
pierwszym wypadku zdanie wyraa sd, w drugim - yczenie, podanie: persuadeo z
acc. c. inf. = przekonuj, e; persuadeo, ut = namawiam, aby itd.
5. Czasownik nego oddajemy w jzyku polskim przez mwi, twierdz, e nie -
przenoszc przeczenie do treci wyraonej przez a.c.i.
Accusativos cum infinitivo jako podmiot wystpuje przy wyraeniach nieosobowych
majcych znaczenie zblione do wymienionych w 232 (verba sentiendi, dicendi,
affectus): constat = wiadomo, placet = podoba si, oportet = potrzeba, apparet =
okazuje si, prostat = lepiej jest, aequum. est, manifestum est, verum est, opus
est, necesse est, fas est. Przy opocrtet, necesse est kadzie si take
coniufictiyus (bez ut).
Accasatmis cum infinitivo wystpuje take w wykrzyknieniach; czasem wzmacnia go
partykua pytajna -ne.
Mene incepto desistere metemfl
Czy ja, pokonana, mam odstpi od przedsiwzicia (Verg, Aen. I 87).
W tych wyraeniach mona si domyle nadrzdnego zdania: quis crediderit = ktby
uwierzy, e ja...
Nominativus cum infinitivo. Jeeli czasownik z acc. c. infin. jako dopenieniem
wystpuje w stronie biernej, dopenienie staje si podmiotem gramatycznym i
powstaje konstrukcja zwana nominativus cum infinitivo.
Homerum caecum fuisse dicunt = Homerus caecus fuisse dicitur.
Iubeo puerum abire = Puer (a me) abire iubetur.
Konstrukcja nom. cum infin. wystpuje przy czasownikach uytych w strome biernej
a. iubeor = rozkazuj mi, otrzymuj rozkaz, vetor = zakazuj mi, otrzymuj zakaz
b. videor = zdaje si, e ja... videris = zdaje si, e ty itd.
c. dicor = mwi, e ja putor, iudicor, existimor = sdz, e ja itd. (we
wszystkich osobach form niezoonych)
d. traditur, fertur, traduntur, feruntur = podaj, e - tylko w trzeciej osobie
form niezoonych.
Natomiast konstrukcj accusat. cum infin. kadzie si z reguy przy (wymienionych
pod c) verba sentiendi et dicendi uytych w formach zoonych strony biernej lub
wystpujcych z okreleniami, np. traditum est, existimandum est; recte dicitur,
dici potest.
Traditum est Homerum Lycurgi temporibus fuisse. Recte dici potest historiam esse
magistram vitae.
Uycie zaimkw w konstrukcji acc. cum inf. i nom. cum inf. Zaimki osobowe
stanowice podmiot mona w acinie opuci podobnie jak w jzyku polskim; kocwki
bowiem osobowe czasownika pouczaj nas w sposb wystarczajcy, o kogo chodzi.
Epistulam scribo = pisz list (ego).
Librum legis = czytasz ksik (tu).
Nimi scribimus = nic nie piszemy (nos).
Natomiast w konstrukcji acc. c. infin. uycie zaimka w accusatiwie jest potrzebne,
inaczej zdanie byoby niezrozumiae.
Mirantur me nihil scribere = Dziwi si, e (ja) nic nie pisz
Mirantur te nihil scribere = Dziwi si, e (ty) nic nie piszesz
Mirantur eum nihil scribere = Dziwi si, e (on) nic nie pisze
Mirantur nos nihil scribere = Dziwi si, e (my) nic nie piszemy.
Mirantur vos nihil scribere = Dziwi si, e (wy) nic nie piszecie.
Mirantur eos nihiilscribere = Dziwi si, e (oni) nic nie pisz.
Zaimek trzeciej osoby (po polsku on, ona, ono) odnoszcy si do podmiotu zdania
nadrzdnego oddaje si w acinie przez zaimek zwrotny se. Uwaga ta odnosi si take
do innych przypadkw zaimka zwrotnego (sui, sibi, se) oraz do zaimka dzierawczego
suus; jeeli zachodzi potrzeba uycia nominatiwu, wystpuje zaimek ipse.
Cicero scripsit iam diu se nihil de liberis suis audivisse.
Homertim Colophonii civem esse dicunt suum.
Pater filie dust se errosse = Ojciec powiedzia synowi, e si pomyli (ojciec).
Pater filio dixit eum errasse = Ojciec powiedzia synowi, e on (syn) si pomyli.
Videbamus eum erubescere (e si rumieni); ipse quoque se erubescere sentiebat.
Nominativus cum infinitivo jest konstrukcj osobow, w ktrej czasownik zgadza si
z nominatiwem w liczbie i osobie. Tote zaimek osobowy stanowicy podmiot mona
opuci, jako te atwo si go domyli na podstawie kocwki czasownika. W
nominatiwie wystpuje take orzecznik.
Felix esse dicor = Mwi, e jestem szczliwy.
Felix esse dicens = Mwi, e jeste szczliwy.
Frater felix esse dicitur = Mwi, e brat jest szczliwy.
Felices esse dicimur = Mwi, e jestemy szczliwi.
Felices esse dicmm = Mwi, e jestecie szczliwi.
Parentes felices esse dicuntur = Mwi, e rodzice s szczliwi.
Errmisse videor = Zdaj si, e pobdziem.
Errmisse videris = Zdaje si, e pobdzie.
Amicus erracisse videtur = Zdaje si, e przyjaciel pobdzi.
Errmisse videmw = Zdaje si, emy pobdzili.
Errmisse videmini = Zdaje si, ecie pobdzili.
Amici erravisse videntur = Zdaje si, e przyjaciele pobdzili.
Rne sposoby tumaczenia a.c.i. i n.c.i. na jzyk polski. Zwykle tumaczymy
konstrukcj a.c.i. czy n.c.i. przez zdanie dopenieniowe zaczynajce si od e, i,
eby, aby, jakoby. Mona jednak odda ow konstrukcj inaczej. Najlepiej zilustruje
to przykad. Homerus caecus fuisse traditur (dicitur). Mwi, e Homer by lepy. O
Homerze mwi, e by lepy. Homer, jak podaj, by lepy. Wedug podania Homer by
lepy. Homer mia by lepy. Homer rzekomo by lepy itp.
A.c.i. lub n.c.i. moe stanowi cz zdania wzgldnego lub pytajnego; trudno wtedy
ow konstrukcj odda przez zdanie ze spjnikiem e. Zastosowa trzeba inne
sposoby. Eum amo, quem prudentem esse scio = Tego lubi, o ktrym wiem, e jest
rozsdny albo Tego lubi, ktry wedug mego przekonania jest rozsdny. Quid proxima
nocte egeris, quem nostrum ignorare arbitraris? Kt z nas twoim zdaniem nie wie, co
robie ostatniej nocy? (Cic. I Cat. l).
Czasy infinitiwu okrelaj stosunek czasowy czynnoci. Infinitivus praesentis
oznacza czynno rwnoczesn z czynnoci wyraon przez orzeczenie, infinitivus
perfecti - czynno wczeniejsz, infinitivus futuri - czynno pniejsz w
stosunku do czasownika rzdzcego.

Zdania niezalene:
a. w activum:
Pueri epislulam scribunt (scripserunt, scribent) = Chopcy pisz (pisali, bd
pisali) list.
b. w passivum:
Epistula a pueris scribitur (scripta est, scribetur).
c. w acc. cum infin.:
Pueros epistulam scritere video = Widz, e chopcy pisz list.
Pueros epistulam scripsisse video = Widz, e chopcy napisali list.
Pueros epistulam scripturos esse video = Widz, e chopcy napisz list.
Epistulam a pueris scribi video = Widz, e list jest pisany przez chopcw.
Epistulam a pueris scriptam esse video = Widz, e list zosta przez chopcw
napisany.
Epistulam a pueris scriptum iri video = Widz, e list zostanie przez chopcw
napisany.
d. w nom. cum infin.:
Pueri epistulam scnbcre videntur = Zdaje si, e chopcy pisz list.
Pueri epistulam scripsisse videntur = Zdaje si, e chopcy napisali list.
Pueri epistulam scripturi esse videntur = Zdaje si, e chopcy napisz list.
Epistula a pueris scribi videtur = Zdaje si, e list jest pisany przez chopcw.
Epistula a pueris scripta esse videtur = Zdaje si, e list zosta napisany przez
chopcw.
Epistula a pueris scriptum iri videtur = Zdaje si, e list zostanie przez chopcw
napisany.
Przy formach zoonych infinitiwu naley zwrci uwag na zgodno participii z
accusatiwem czy nominatiwem. Przypomnie wypada, e infinitivus futuri passivi
skada si z supinum (nie participium) + iri.
Przy dwch accusatiwach w jednym zdaniu powstaje niekiedy dwuznaczno, jak w owej
odpowiedzi danej przez wyroczni Pyrrusowi:
Aio te, Aeacida, Romanos vincere posse
Romani putabant Caesarem Pompeium vicisse (moe znaczy): Rzymianie sdzili,
e Cezar pokona Pompejusza (albo): Rzymianie sdzili, e Pornpejusz pokona
Cezara.
Dla umknicia dwuznacznoci stosuje si infinitivus strony biernej: Romani putabant
Caesarem a Pompeio victum esse.
Niektre czasowniki nie maj supinum, nie tworz wic infinitiwu futuri. Uywa si
wtedy konstrukcji opisowej: fore (futurum esse), ut z coniunctiwem.
Spero fore, ut te paeniteat huius erroris = Spodziewam si, e bdziesz aowa
tego bdu.
Sperabam fore, ut in Italia possemus rem publicam summa cum dignitate defendere =
Spodziewaem si, e w Italii bdziemy mogli z wielk godnoci obroni republik.
Niekiedy uywa si konstrukcji opisowej, jakkolwiek czasownik ma supincm i normalny
infinitivus futuri mona utworzy,
Numquam putavi fore, ut supplex ad te venirem (Cic. Att. XVI 16, 10).
Gerundium (rzeczownik, czasownikowy). Gerundium wystpuje w przypadkach zalenych
(por. 228), ale w accusatiwie tylko z przyimkiem; jako accusativus bez przyimka
wystpuje bowiem infinitivus praesentis activi (od deponencjw passivi).
Ars beate vivendi.
Operam do scribendo.
Gutta cavat lapidem non vi sed saepe cadendo.
Breve vitae tempus satis est ad bene beateque vivendum.
Zamiast gemndium z dopenieniem bliszym wystpuje niekiedy participium futuri
passivi (zob. 247).
Supinum (celownik czasownikowy)
1. Supinum jest rzeczownikiem czasownikowym wystpujcym w dwch przypadkach:
w accusatiwie na -um, i ablatiwie na -n. Supinum na -um kadzie si przy
czasownikach wyraajcych ruch, np. ire, venire, mittere, ducere; oznacza cel (acc,
kierunku i celu).
Haedui legatos ad Caesarem mittunt rogatum auxilium (z prob o pomoc).
Hannihal patriam defensum (aby broni ojczyzny, dla obrony ojczyzny) in Africam
revocatus est.
2. Supinum czy si z tym samym przypadkiem co forma osobowa czasownika (por.
228).
Supinum jest konstrukcj stosunkowo rzadko uywan; czciej spotykamy zdania celowe
(zamiarowe) lub wzgldne zamiarowe, gerundium, gerundivum. Zamiast rogatum auxilium
mona powiedzie: ut (qul) anxilium rogarent, ad auxilium rogandum, auxila rogandi
causa.
3. Supinum na -u wystpuje jako abl. limitationis przy niektrych przymiotnikach
jak facilis, difficilis, incredibilis, optimus itp.
4. przy rzeczownikach fas, nefas.
Quod optimum factu videbitur, facies. Difficile erat dictu, uter celerius curreret.
B. Adiectiva verbalia (przymiotniki czasownikowe). Jzyk aciski ma cztery
imiesowy, dwa czynne: participium praesentis activi - laudans, ntis = chwalcy,
chwalc, participium futuri activi - laudaturus = majcy (zamiar) chwali, i dwa
bierne: participium perfecti passivi - laudatus, a, urn = pochwalony, participium
futuri passivi - laudandus, a, urn = majcy by chwalony,
Participium wyraa czas wzgldny tj. czasowy stosunek czynnoci do sowa osobowego,
mianowicie: participium praesentis wyraa czynno rwnoczesn do czynnoci
wyraonej przez sowo osobowe, participium perfecti - czynno wczeniejsz
(uprzedni), a participium futuri czynno pniejsz od czynnoci wyraonej przez
sowo osobowe. Jeli chodzi o ilo imiesoww j. aciski jest uboszy od jzyka
polskiego: nie ma imiesowu biernego wspczesnego (ktry by odpowiada polskiemu
imiesowowi na -ny czy -ty od czasownikw niedokonanych) ani imiesowu czynnego
uprzedniego (ktry by odpowiada! polskiemu imiesowowi na -wszy, -szy). Tumaczc
z jzyka polskiego na aciski oddajemy owe imiesowy przez zdania wzgldne albo
przez konstrukcj ablativi absoluti (zob. 244). Jedynie participia urobione od
depocencjw maj przewanie znaczenie polskich imiesoww na -szy np. profectus =
wyruszywszy, pollicitus = przyrzekszy.
Uwaga. Podkreli wypada, e wszystkie participia aciskie s odmienne; w jzyku
polskim odpowiadaj im zarwno imiesowy przymiotnikowe jak i przyswkowe;
W uyciu imiesoww acina jest w znacznej mierze zgodna z jzykiem polskim.
Participium moe by uyte jako:
a. przydawka (participium attributivum): Peracti labores iucundi sunt.
b. orzecznik (participium praedicativum): Urbs capta est.
c. okolicznik czasu, przyczyny, warunku, przyzwolenia (participium coniunctum):
Dux consecutus, quod voluerat, discessit.
Niekiedy aciskie participium attributivum oddaje si w jzyku polskim przez
rzeczownik oderwany: ab urbe condita = od zaoenia miasta, post Christum natum =
po narodzeniu Chrystusa. Soi orlens = wschd soca. Osobliwo jzyka aciskiego
stanowi ablativus absolutus oraz tzw. coniugatio peri-phrastica (activa et
passiva).
Ablativus absolutus jest to poczenie ablatiwu rzeczownika (lub zaimka) z uytymi
w funkcji przydawki formami participii praesentis activi lub perfecti passivi.
Zwrot ten wyraa okolicznik (a) czasu, (b) przyczyny, (c) warunku, (d)
przyzwolenia.
a. Oppido expugnato (kiedy) milites in patriam redierunt.
b. Incolis fortiter resistentibus (poniewa) oppidum expugnari non potuit.
c. Incolis fortiter resistentibus (jeeli) oppidum expugnari non poterit.
d. ncolis aegre resistentibus (chocia) oppidum expugnari non potuit.
W jzyku polskim oddaje si ablativus absolutus przez (a) odpowiedni imiesw
czynny
lub bierny (b) zdanie poboczne ze spjnikiem kiedy, poniewa, jeeli, chocia itp.
(c) przez
zwroty przyimkowe.
Tarquinio w Superbo expulso Romani duos consules creaverunt. T. S. expulso =
wypdziwszy T. Pysznego, albo kiedy wypdzili, albo po wypdzeniu T. P.
Tarquinio Superbo regnante Pythagoras in Italiom venit. (Za panowania T. P. albo
kiedy krlem by T. P.).
Verres praedonum duces accepta pecunia dimisit (Cic. Verr. I 4, 9). Accepta pecunia
= otrzymawszy pienidze, po otrzymaniu pienidzy albo kiedy (poniewa) otrzyma
pienidze.
Czasem mona mie wtpliwo, o jaki okolicznik chodzi.
Latrante uno latrat statim et alter canis (kiedy, jeeli, poniewa).
Na okolicznik przyzwolenia wskazuje niekiedy spjnik tamen.
Perditis rebus omnibus tamen ipsa cirtus se sustentare potest (Cic. fam. VI l, 4).
Tumaczc z jzyka polskiego na acin, trzeba zwrci uwag, by rzeczownik,
ktrego chcemy uy w ablatiwie, nie wystpowa w tym zdaniu jako podmiot czy
dopenienie (w przeciwnym wypadku bowiem naley uy participium coniunctum);
naley te pamita, e imiesw wspczesny jest imiesowem czynnym, a imiesw
uprzedni ma znaczenie bierne.
Niekiedy jako abl. absciutus wystpuje samo participium w neotnim singularis, np
audito, cogito, nuntiato itd., od ktrego zaley konstrukcja accus. cum infinitivo
lub cae zdanie.
Rex audito (= usyszawszy, e) urbem obsideri adproperavit
Hannibal cognito (poznawszy, e) sihi insidias parari fuga salutem quaesivit.
Zamiast participium w konstrukcji ablat. absol. wystpowa mog:
a. rzeczowniki oznaczajce urzd, wiek, osob dziaajc, np.: consul, praeter,
dux, puer, senex, auctor, testis
b. przymiotniki vivus, invitus, conscius ilp.
M. Tulio et C. Antonio consulibus = za konsulatu M. Tuliusza i G. Antoniusza;
Hannibale vivo = za ycia Hannibala; te duce = pod twoim dowdztwem; in. vita
Minerca = wbrew woli Minerwy. Powstanie konstrukcji ablativi absoluti mog wyjani
nastpujce zestawienia:
Iter faciemus vere - primo vere - oere ineunte = na wiosn, wczesn wiosn,
z pocztkiem wiosny, kiedy rozpocznie si wiosna.
Miles se defendit gladio - gladio stricte = mieczem, dobytym mieczem, dobywszy
miecza.
Coningatio periphrastica activa. Poczenie participium futuri activi z formami
sowa posikowego sum stanowi konstrukcj opisow czynn (coniugatio periphrastica
activa); wyraa ch, zamiar:
scripturus sum = mam zamiar pisa
scripturus erom = miaem zamiar pisa
scripturus ero = bd mia zamiar pisa
scripturus es = masz zamiar pisa
scripturi sumus = mamy zamiar pisa
Bellum scripturus sum, quod populus Romanus cum Iugurtha, rege Numidarum, gessit
(Sal. ug. 5).
Participium futuri passivi. Participium futuri passivi, zwane te gerundivum,
wyraa konieczno: laudandus = majcy by chwalonym, ten, ktrego naley chwali,
zasugujcy na pochwa; auctor haud spermndus = autor, ktrego nie naley
lekceway albo lepiej autor, ktrego nie mona lekceway. Participium futuri
passivi wystpuje (a) jako orzecznik (b) jako przydawka.
Coniugatio periphrastica passiva. Participium futuri passivi jako orzecznik w
poczeniu z formami sowa posikowego sum tworzy tzw. konstrukcj opisow biern
(coniugatio periphrastica passiva), ktra wyraa, e jak czynno naley wykona.
Osob, ktra winna czynno wykona, wyraa si przez dativus (dativus auctoris
por. 193). Coniugatio periphrastica passiva wystpuje w dwch postaciach:
a. z podmiotem gramatycznym w nominatiwie
Hic liber legendus est (erat, erit, fuit itd.) = Ta ksika powinna by
przeczytana. Naley przeczyta t ksik.
Hic liber nobis legendus est = Ta ksika powinna by przez nas przeczytana. Trzeba
nam przeczyta t ksik. Musimy (powinnimy) przeczyta t ksik.
b. bezpodmiotowo (bez podmiotu gramatycznego)
Discendum est = trzeba si uczy
Discendum erat -= trzeba byo si uczy
Discendum erit = trzeba bdzie si uczy
Mihi discendum est = musz si uczy
Tibi discendum erat = powiniene by si uczy (trzeba ci byo si uczy) itd.
Konstrukcji z podmiotem gramatycznym w nominatiwie mona uy tylko od czasownikw
przechodnich tj. tworzcych pen stron biern. Natomiast konstrukcji
bezpodmiotowej uywa si zarwno od czasownikw przechodnich, jak i
nieprzechodnich.
Mihi legendum est = Musz czyta.
Mihi proficiscendum est = Musz wyruszy.
Ut desint vires, tamen est laudanda voluntas (Ov. Pont. III 4, 79). Orandum est, ut
sit mens sana in corpore sano (Juvena!is X 356).
Participium futuri passivi (gerundivum) jako przydawka
facinus laudandum = czyn, ktry naley pochwali, czyn zasugujcy na pochwa
facilius non laudandum = czyn, ktrego nie mona pochwali, czyn nie zasugujcy na
pochwa.
Quicumque hoc fecit, fuit vir laudandus.
Haec sunt pericula non neglegenda.
Participium futuri passivi wystpuje jako przydawka dopenienia przy czasownikach:
dare, tradere, mittere, relinquere, accipere, suscipere, curare, wyraa cel.
Frater mihi complures libros legendos (= do przeczytania) reliauit. Caesar pontem
in fluvio faciendum curamt.
Przy owych czasownikach uytych w passivum wystpuje participium jako przydawka
(okolicznikowa) podmiotu.
Cuncta Sicilia mihi defendenda tradita est.
Participium futuri passivi i gerundium. Participium futuri passivi jako przydawka
wystpuje te zamiast gerundium z dopenieniem bliszym, szczeglnie w datiwie oraz
w accnsatiwie i ablatiwi z przyimkami.
Decemwri legibus scribendis creati sunt.
Triumviri rei publice constituendae.
Galli sunt mobiles in consilus capiendis.
De contemnenda morte. Ad urbem liberandam.
Natomiast w genetiwie i ablatiwie bez przyimka mona uy obu konstrukcji. Spes
urbem capiendi albo spes urbis capiendae. Laetor liberando patriam albo laetor
liberanda patria.
Tylko gemndium mona uy, jeeli dopenieniem jest neutrum zaimka lub
przymiotnika. Ars vera et falsa diiudicandi. Studium aliquid agendi.
Participium faturi passivi wyraa czynno pniejsz w stosunku do czynnoci
czasownika.
Pro recuperanda libertate pugnauimus = Walczylimy dla odzyskania wolnoci
Pro recuperata libertate diis gratias egimus = Zoylimy bogom dziki za
odzyskanie wolnoci.
W jzyku polskim w obu zdaniach wystpuje zwrot "odzyskanie wolnoci", w acinie
jednak uyto raz gerundivum, drugi raz participium perfecti. W pierwszym bowiem
zdaniu recuperanda wyraa czynno pniejsz, w drugim recuperata czynno
wczeniejsz w stosunku do czynnoci sowa rzdzcego. Podobnie przedstawia si
zwrot "od zaoenia miasta" w dwu nastpujcych zdaniach:
Ab urbe condenda absterruit ducem vicinitas inimicae gentis.
Anno ab Urbe condita septingentesimo decimo Caesar est occisus. Pouczajce jest te
uycie obok siebie participium futuri passivi oraz participium perfecti passivi w
jednym zdaniu:
Hannibalem a Neapoli oppugnanda (od oblenia) absterruerunt conspecta moenia (widok
murw).
Niekiedy participium futuri passivi wyraa czynno rwnoczesn, zastpuje wic
niejako brakujce w acinie participium praesentis passivi.
Omnibus in rebus homines diligentiores sunt quam in amicis eligendis (= w doborze
przyjaci, wybierajc przyjaci) (Cic. Lael. 62).
Turne, quod optanti dwom promittere nemo auderet, voloenda dies en attulit ultro
(Verg. Aen. IX 6 - 7); volvenda dies = dies, quae volvitur.
UYCIE FORM OSOBOWYCH CZASOWNIKA (VERBUM FINITUM)
Strony. Koniugacja aciska podobnie jak polska ma dwie strony (genera yerbi):
a. activum - stron czynn
c. passivum - stron biern
Czasownik w stronie czynnej wyraa czyj czynno lub stan.
Sedemus = siedzimy; Amicus epistulam scripsit = Przyjaciel napisa list Czasownik w
stronie biernej wyraa zasadniczo czyj stan spowodowany cudz czynnoci.
Epistula ab amico scripta est = List zosta napisany przez przyjaciela. Pen
stron biern tworz tylko czasowniki przechodnie, tzn. takie, ktrych uywa si z
dopenieniem bliszym w accusatiwie. Przy zamianie konstrukcji czynnej na biern
dopenienie staje si podmiotem. Przykad w paragrafie tym, wyej. Odmiennie od
jzyka polskiego w acinie tworzy si passivum take od czasownikw
nieprzechodnich, ale tylko w trzeciej osobie liczby pojedynczej w zdaniach
bezpodmiotowych.
Sic itur ad astra (Verg. Aen. IX 641).
Vivitur parvo bene (Hor. Carm. II 16, 13).
Usque ad meridiem aequis viribus ac prope pari spe pugnatum est (Uv. XXXIV 47, 5).
tumaczeniu na jzyk polski uywa si strony czynnej z zaimkiem zwrotnym si (idzie
si, ^Jc sle) I110 form zakoczonych na -no, -to (walczono, pisano, pito).
Czasowniki coepi == zaczem i desli == przestaem w poczeniu z innn. passivi
kadzie si przewanie rwnie w stronie biernej.
Pons institui coeptus est (Caes. Gali. IV 18, 1).
Veleres orationes a plerisque legi wit desitae (Cit. Brut. 123).
Deponencja maj formy strony biernej, ale znaczenie czynne. W znaczeniu biernym
uywa si zwrotw opisowych albo passivum czasownikw o podobnym znaczeniu.
Eloguentiam admiramur - Eloquentia magnae est admirationi.
Argumentis utor - Argumentu adhibentur.
Niektre czasowniki uzupeniaj si, jeeli chodzi o uycie stron. Jako passivum do
facio duy fio, do vendo - veneo, do perdo - pereo itp.
acina uywa strony biernej znacznie czciej ni jzyk polski. Tote przy
tumaczeniu aciskie passivum oddajemy w rny sposb (przez stron biern,
zwrotn, czynn, wyraenia nieosobowe, rne zwroty opisowe). Poucz nas o tym
przykady.
Interfecta est civium multitudo (Cic. Phil. XIV 7) = Mnstwo obywateli zostao
zabitych albo zabito mnstwo obywateli albo zgino mnstwo obywateli. Socrates
parens philosophiae iure dici potest (Cic. fin. II l) = Sokrates susznie moe by
nazwany ojcem filozofii, Sokratesa susznie mona nazwa ojcem filozofii, Sokratesa
susznie moemy nazwa ojcem filozofii.
Tempom mutantur et nos mutamur in illis = Czasy zmieniaj si i my zmieniamy si
wraz z nimi.
A Xenophonte agri cultura laudatur in eo libro qui Oeconomicus inscribitur (Cic.
Sen. 59) = Ksenofont chwali rolnictwo w ksice pt. "Gospodarstwo".
Regulus iure iurando tenebatur = Regulus czu si zwizany przysig.
Tryby. Koniugacja aciska podobnie jak polska ma trzy tryby (modi):
a. modus indicativus - tryb oznajmujcy
b. modus coniunctivus - tryb przypuszczajcy
c. modus imperativus - tryb rozkazujcy
INDICATIVUS
W uyciu indicatiwu jzyk aciski jest na og zgodny z jzykiem polskim. Niektre
tylko wyraenia aciskie w indicatiwie oddajemy czasem w jzyku polskim przez tryb
przypuszczajcy:
possum = mgbym debeo = powinien bym
aequum est, iustum est = suszn byoby rzecz
melius est = lepiej by byo
longum est = byoby za dugo
nunquam putam = nigdy bym nie pomyla
Czasy trybu oznajmujcego
Praesens indicativi. W zakresie uycia czasu teraniejszego acina nie rni si od
jzyka polskiego. Praesens wyraa:
a, czynnoci lub stany wspczesne z chwil mwienia o nich. Si tu vales, bene est,
ego valeo.
b. wydarzenia bez okrelonego czasu, rozgrywajce si zarwno teraz, jak i w
przeszoci i w przyszoci; takie znaczenie ma praesens w przysowiach,
sentencjach, twierdzeniach, opisach, prawach.
Facile omnes, cum volemus, consilio aegrotis damus (Ter. Andr. 309).
Audentes fortuna iuvat (Verg. Aen. X 284).
c. w ywym opowiadaniu suy do wyraenia wydarze przeszych (praesens
historicum), ma wtedy znaczenie zblione do perfectum. Nostri omissis pilis gladiis
rem gerunt.
Repente post tergum equitatus cemitur; cohortes aliae adpropinquant.
Hostes terga vertunt, fugientibus equites occurrunt. Fit magna caedes (Caes. Gali.
VII 88, 3).
d. Jako czas wzgldny praesens wyraa czynno rwnoczesn z inn czynnoci
teraniejsz.
Facile omnes, cum valemus, consilia aegrotis damus (Ter. Andr. 309).
Perfectum indicativi ma podwjne znaczenie:
a. Suy do przedstawienia wydarze minionych, odpowiada na pytanie: co si stalol
(perfectum historicum). W jzyku polskim odpowiada mu czas przeszy zarwno
Kasownikw dokonanych jak i niedokonanych.
Primo Punico bello Regulus captus est a Poenis (Cic. off. I 39). Duodequadraginta
annos tyrannus Syracusanorum fuit Dionysius (Cic. Tusc. V 57).
Saepe tibi meum narravi, saepe ex te audivi tuum somnium (Cic. dw. I 58).
b. Perfectum wyraa stan obecny bdcy wynikiem czynnoci dokonanej w przeszoci
(perfectum praesens). W jzyku polskim odpowiada mu czas przeszy czasownikw
dokonanych lub czas teraniejszy odpowiednich czasownikw.
Nunc quidem iam abiit pestilentia (Cic. fam. XIV l, 3). Themistocles veni ad te
(Nep. Them. 9, 2).
c. Jako czas wzgldny perfectum wyraa czynno uprzedni w stosunku do czynnoci
wyraonej w praesens.
Non hoc nunc primum audit; iam antea miliens audivit (Cic. Ul Verr. 130).
Deos deasque omnes imploro atque obtestor, quorum templis iste bellum sacrilegum
impiumque habuit indictum (Cic. V Verr. 72, 188).
Imperfectum indicativi wyraa:
a. czynno przesz (wczeniejsz ni chwila mwienia o niej) niedokonan lub
powtarzajc si. Odpowiada na pytanie: co si dziao? i suy do przedstawienia
zwyczajw, obyczajw, urzdze.
Pueri Romani non in cella emptae nutricis, sed m gremia ac sinu matris educabantur
(Tac. dial. 28, 14).
Ut Romae consules, sic Carthagine quotannis amwi bini reges creabantur (Nep. 23, 7,
4).
b. W ywym opowiadaniu zamiast imperfectum uywa si niekiedy infinitiwu praesentis
(infinitivus historicus).
Interim cotidie Caesar Aeduos frumentum fiagitare.
Diem ex die ducere Aedui: conferri, comportari, adesse, dicere. (Caes. Gali. I 16).
c. Niekiedy imperfectum wyraa czynno tylko zamierzon, ale nie dosza do skutku
(imperfectum de conatu); w jzyku polskim oddajemy przez sowa: chciaem,
zamierzaem, miaem albo przez czas przeszy czasownikw niedokonanych.
Quid est, Catilina? Num dubitas me imperante facere, quod iam tua sponte faciebas
(Cic. l Cat. 13).
Jako czas wzgldny imperfectum wyraa czynno rwnoczesn z inn czynnoci
przesz.
Verres inflammatus scelere et furore in forum venit; ardebant oculi, foto ex ore
crudelitas eminebat (Cic. V Verr. 161).
Regulus Carthaginem rediit neque eum caritas patriae retinuit nec suorum. Neque
vero tum ignorabat se ad crudelissimum hostem et ad exquisita supplicia proficisci,
sed ius iurandum conservandum putabat (Cic. off. III 100). W opowiadaniu zdarze
historycznych wystpuj obok siebie perfectum i imperfectum;
perfectum wyraa zdarzenie gwne, imperfectum - okolicznoci uboczne, towarzyszce
wypadkom gwnym.
Plusquamperfectnm indicativi. Plusquamperfectum jest czasem wzgldnym; jeeli w
zdaniu podrzdnie zoonym wystpuj dwie czynnoci przesze i czynno w zdaniu
podrzdnym jest wczeniejsza, to wyraamy j przez plusquamperfectum. W jzyku
polskim kadziemy tu czas przeszy dodajc ewentualnie przyswek: wczeniej,
uprzednio, przedtem itp. Czas zaprzeszy w jzyku polskim wyszed niemal cakowicie
z uycia.
Themistocles fecit idem, quod viginti annis ante fecerat Coriolanus (Cic. Lael.
42).
M. Fundanius et L. Valerius tulerunt de Oppia lege abroganda, tulerat eam M. Oppius
in medio ardore Punici belli (Liv. XXXIV l, 2).
Rzadko uywa si plusquamperfectum w zdaniu niezalenym; moe wystpowa swko
iam.
Pyrrhi temporibus iam Apollo versus facere desierat (Cic. dio. II 116).
Futunum primum wyraa czynno przysz (tj. pniejsz ni chwila mwienia o niej)
zarwno dokonan jak i niedokonan.
Defendi rem publicam adulescens, non deserom senex (Cic. Phil. 46, 118).
Naturom si seauemur ducem, numauam aberrabimus (Cic. off. I 100).
Futurum exactum jest przede wszystkim:
a. czasem wzgldnym; jeeli w zdaniu podrzdnie zoonym wystpuj dwie czynnoci
przysze i czynno zdania podrzdnego jest wczeniejsza, wyraamy j przez futurum
exactum, natomiast w zdaniu nadrzdnym kadzie si futurum primum, czasem
imperativus, coniunctivus hortativus lub formy czasownika volo, possum. Przy
tumaczeniu na jzyk polski oddajemy futurum exactum przez czas przyszy (wa.
teraniejszy) czasownikw dokonanych zaznaczajc ewentualnie uprzednio przez
odpowiedni przyswek.
Non credom, nisi legero (Mart. XII 73).
Hoc si feceris, me maximo beneficio devinctum habebis (Cc. Alt. XVI 16b, 2).
Ut sementeni feceris, ita metes (Cic. de OT. II 261).
b. W zdaniach niezalenych uywa si niekiedy futurum exactum dla podkrelenia, e
czynno niezawodnie lub niebawem si odbdzie; mog tu wystpowa wyraenia mox,
paulo, post itp.
Qui Antonium oppresserit, is hoc bellum confecerit (Cic. fam. X 19, 2).
Coniunctivus
Coniunctivus (tryb przypuszczajcy) peni dwojak funkcj; wyraa:
a. przypuszczenie, moliwo (jako przeczenie wystpuje non)
b. b. yczenie (jako przeczenie wystpuje ne).
Coniunctivus potentialis wyraa czynno, ktr mwicy uwaa za moliw lub
pomylan. Uywa si go w con. praesentis lub perfecti - podmiotem bywa przewanie
zaimek pytajny lub nieokrelony; czsto wystpuje w pytaniach retorycznych. Con.
imperfecti uywa si w drugiej osobie sing. w wyraeniach oglnych: crederes,
pulares, diceres = mona by byo wierzy, sdzi, powiedzie itp. Jako przeczenia
uywa si non.
O stultum kominem, dixerit quispiam (Cic. off. III 100).
Quis fallere possit amantem? (Verg. Aen. IV 296).
Haud facile discerneres, utrum Hannibal imperatori, an exercitui carior esset
(Liv.XXI 4, 3).
Comunctivus dubitativus lub deliberativus wyraa powtpiewanie, niepewno,
zastanawianie si; wystpuje w zdaniach pytajnych. Con. praesentis uywa si dla
teraniejszoci, con. imperfecti dla przeszoci. Przeczeniem jest non.
Quid agam, iudicesi quo me vertam (Cic. Verr. V 2) = C mam robi sdziowie, dokd
si zwrci?
Haec cum viderem, quid agerem, indices? (Cic. Sest. 42) = Kiedym patrza na to, c
miaem robi, sdziowie?
Coniunctrros irrealis wyraa czynno, ktr mwicy uwaa za niezgodn z
rzeczywistoci. Con. imperfecti uywa si dla teraniejszoci, con.
plusquamperfecti dla przeszoci. Przeczeniem jest non.
Sine amicis vita tristis esset.
Quis putmisset Aristidi iustitiam esse nocitwam?
Coniunctmis optativus wyraa yczenie. Jako przeczenia uywa si ne. Wyrniamy tu
dwie grupy:
a. wypowiedzi, ktre mwicy odczuwa jako realne yczenia; swoim charakterem
zbliaj si do modlitwy. Kadzie si tu con. praesentis dla teraniejszoci lub
przeszoci; czsto wystpuje w tych zdaniach utinam = oby.
Sagunti ruinae - falsus utulam vates sml - nostris capitibus incident (Liv. XXI
10). Sic te diva potens Cypri... ventorumque regat pater, navis (Hor. carm. I 3).
Di Sibi deni, quidquid merens (Mart. X 34, l).
b. wypowiedzi, ktre mwicy odczuwa jako yczenia nierealne, niezgodne z
rzeczywistoci; wypowiedzi takie prcz yczenia zawieraj element alu, e
rzeczywisto jest inna. Uywa si tu con. imperfecti dla teraniejszoci lub
przyszoci, con. plusquamperfecti dla przeszoci. W zdaniach tych wystpuje
utinam lub czasownik vellem, nollem, mallem.
Qnam vellem Romae mamsisses (Cic. Att. II 22, l) = Szkoda, e nie pozostae w
Rzymie.
Sapientia mea utinam digna esset opiniom vestra (Cic. sen. 2, 5) = Oby moja mdro
bya godna waszej o mnie opinii. Szkoda, e moja mdro nie jest godna waszego o
mnie mniemania.
Litterae tuae me molestia valde Ievarunt: utinam omnino liberassent (Cic. fam. XVI
9, 2) = Szkoda, e cakowicie nie uwolni.
Utinam populus Romanus unam cervicem haberet! (Suet. Calig. 30) = Szkoda, e nard
rzymski nie ma jednego tylko karku.
Uwaga. W rozonieniu wymienionych dwch grup nie chodzi, czy yczenie jest
moliwe, czy niemoliwe do spenienia; nie decyduj tu rozwaania logiczne, lecz
nastrj i odczucie mwicego.
Coniunctivus hortativus wyraa wezwanie, zacht w pierwszej osobie liczby mnogiej;
na jzyk polski tumaczymy to przez tryb rozkazujcy. Przeczeniem jest ne.
Amemus patriam, parsamus senatu! (Cic. Sest. 134) = Kochajmy ojczyzn, bdmy
posuszni senatowi.
Gaudeamus, imenes dum sumus.
Vivamus, mea Lesbia, atque amemus (Catull. 5. l),
Coniunctivus iussivus wyraa rozkaz, polecenie w trzeciej, rzadziej w drugiej
osobie; stanowi uzupenienie iroperatiwu.
Bella gerant alii, Protesilaus amet (Ovid. Her. 13, 84).
Bella gerant alii, tu, felix Austria, nube.
Quidquid agis, prudenter agas et respice finem.
Cedant carminibus reges requmque triumphi (Ovid. Am. I 15, 33).
Audiatur et altera pars.
Isto bono utare, dum adsit; cum absit, ne reguiras (Cic. sen. 33).
Coniunctivus prohibitivus wyraa zakaz; stanowi uzupenienie imperatiwu. W drugiej
osobie uywa si czciej ne z con. perfecti, w trzeciej osobie czciej ne z con.
praesentis.
Ne transieris Hiberum (Liv. XXI 44, 6).
Hoc facito, hoc ne feceris (Cic. div, II 61. 127).
Tu ne (juaesieris - scire nefas - quem mihi, quem tibi finem di dederint (Hor.
carm.
I 11, l).
Cum recte vivis, ne cures cerba malorum.
Puer telum ne habeat.
Isto bono utare, dum adsit; cum absit, ne reqavas (Cic. sen. 33).
Coniunctivis concessivuns wyraa przyzwolenie; w jzyku polskim wystpuj tu zwroty
z choby, niech itp. Kadziemy con. praesentis dla teraniejszoci, con. perfecti
dla przeszoci. Przeczeniem jest ne.
Omnia possideat, non possidet aera Minos (Ovid. Met. Vin 187) = Choby wszystko
posiada, nie posiada Minos powietrza.
CONSECUTIO TEMPORUM
Czas coniunctiwu w zdaniu podrzdnym zaley od tego:
a. w jakim czasie wystpuje orzeczenie zdania nadrzdnego
b. jaki jest stosunek czasowy czynnoci zdania podrzdnego do czynnoci zdania
nadrzdnego.
Jeeli w zdaniu nadrzdnym orzeczenie jest w czasie teraniejszym lub przyszym
(praes. fut. I lub fut. ex.), to w zdaniu podrzdnym wymagajcym uycia coniunct.
kadzie si:
a. con. praesentis dla czynnoci rwnoczesnej
b. con. perfecti dla czynnoci wczeniejszej
c. con. konstrukcji opisowej na -urus sim lub con. praesentis dla czynnoci
pniejszej
od czynnoci zdania nadrzdnego.
Jeeli w zdaniu nadrzdnym orzeczenie jest w czasie przeszym (imperf., periectum.
plusquamperf.), to w zdaniu podrzdnym wymagajcym uycia coniunct. kadzie si
a. con. imperfecti dla czynnoci rwnoczesnej
b. con. plusquamperfecti dla czynnoci wczeniejszej
c. con. konstrukcji opisowej na -urus essem lub con. imperfecti dla czynnoci
pniejszej od czynnoci zdania nadrzdnego.
Zaleno t ilustruj zaczone tabelki oraz przytoczone przykady.
CONSECUTIO TEMPORUM (OGLNY SCHEMAT)
W zdaniu nadrzdnym
W zdaniu podrzdnym

dla czynnoci rwnonoczesnej


wczeniejszej
pniejszej
czas teraniejszy lub przyszy quaeris
con. praesentis quid agam
con. perfecti quid egerim
-urus sim
quid acturus sim
czas przeszy quaesalisti
con. iniperfecti quid agerem
con. plusquamperfecti quid egissem
-urua essem quid acturus essem
Mwic o czasach orzeczenia w zdaniu nadrzdnym, mamy na myli czasy w rnych
trybach (indicatiyus, imperatiyus, coniunctivus) - z tym, e coniunctivus perfecti
uyty jako prohibitivus (= imperat. praes.) lub potentialis traktuje si jako czas
teraniejszy. Infinitivus historicus uwaa si za czas przeszy, praesens
historicum za czas teraniejszy lub przeszy.
Tu ne quaesieris, quem mihi, quem tibi finem di dederint (Hor. carm. 1 11, 2 - 2)
Jeeli zdanie podrzdne jest zalene bezporednio cd infinitiwu, participium,
gerundium lub supinum, to czas zalenego coniunctiwu stosuje si do orzeczenia
(verbuai fiaitum);
jedynie zdanie zalene bezporednio od 'nfinit. perfecti otrzymuje czasy
coniunctiwii jak po czasie przeszym.
Konstrukcja opisowa na -urus sim, essem. Dla wyraenia czynnoci pniejszej ni
akcja zdania nadrzdnego uywa si w zdaniu podrzdnym konstrukcji opisowej na
-urus sim lub -urus essem, jeeli stosunek nastpczy nie jest zaznaczony w inny
sposb.
Natomiast, jeeli w zdaniu podrzdnym wystpuj takie wyrazy jak eros, brwi,
postea, albo jeeli stosunek nastpczy wynika z treci zdania, uywa si con.
praes. czy imperf. jak dla czynnoci rwnoczesnej; odnosi si to szczeglnie do
zda okolicznikowych celu oraz zda dopenieniowych zaczynajcych si od spjnikw
ut, ne, neve (zob. 280, 281).
Jeeli czasownik nie tworzy form od tematu supini, albo uyty jest w passivum,
konstrukcja opisowa przybiera posta dusz: futurum sit ut z con. praes., lub
futurum esset ut z con. imperf.
Uwzgldniajc przytoczone uwagi mona by schemat podany w 266 uzupeni
nastpujco.
CONSECUTIO TEMPORUM
Zaleno czasw coniunct. w zdaniu podrzdnym od orzeczenia zdania nadrzdnego.

W zdaniu podrzdnym
W zdaniu nadrzdnym
dla czynnoci rwnoczesne
wczeniejszej
pniejszej
praesens
futurum 1
futurum cxactum
con. praesentis
con. perfecti
-urus sim lub
con. praes.
quaeris
quaetes
quaesiveris
quaere
si quaeras
ne guaesiueris
quaerere vis
te quaesiturum
esse spero

quid agam

quid egerim

quid
acturus sim
imperfectum
perfectum
plusquamperfectum

con. iniperfecti

con. plusquamper
fecti

-urus essem lub


con. iniperfecti
guaerebas
quaesivisti
quaesioeras cum quaesicisses
quaerere solebal
quaesivisse cideris

quid agerem

quid egissem

quid acturus essem


Odstpstwa od consecntio temperom. Niekiedy czas coniunct. w zdaniu podrzdnym nie
stosuje si do orzeczenia zdania nadrzdnego, lecz do chwili mwienia; zdanie
podrzdne otrzymuje wtedy czas jak gdyby byo niezalene. Wystpowa wic moe con.
praes. lub perfecti, cho orzeczenie zdania nadrzdnego stoi w czasie przeszym.
Odnosi si to szczeglnie do zda skutkowych, niekiedy take do zda pytajcych
zalenych.
Nie stosuje si do consecutio temporum con. irrealis oraz con. dubitativus dla
przeszoci (zob. 260 i 259).
IMPERATIVUS
Imperativus praesentis - majcy formy dla drugiej osoby liczby pojedynczej i
mnogiej - wyraa rozkaz, yczenie lub prob.
Manus lava et cena (Cic. De m. II 246). Si vis amari, oma (Sen. ep. 9, 6).
Imperativus futuri - majcy formy dla osoby drugiej i trzeciej - wyraa polecenie,
ktre naley wykona w przyszoci; wystpuje szczeglnie w ustawach, ukadach,
testamentach. Niekiedy wykonanie polecenia uzalenia si od spenienia pewnego
warunku.
Si me diligis, ad me Utteras mittito (Cic. fam. III 9, 2).
Regio imperia duo sunto iique consules appellantor (Cic. leg. III 8).
Virgines Vestales in urbe custodiunto ignem foci publici sempiternum (Cic. leg. n
8, 20).
Od czasownikw scio, memini uywa si tylko imperatiwu futuri: scito, scitote;
memento, mementote.
Zakres uycia imperatiwu w adnie jest duo mniejszy ni w jzyku polskim; w wielu
wypadkach zastpuje go coniunctivus, szczeglnie w pierwszej osobie liczby mnogiej
i trzeciej osobie obu liczb, lecz niekiedy take w osobie drugiej ( 262, 263,
264).
RODZAJE ZDA
Ze wzgldu na tre zdania oraz zamiar, z jakim je wypowiadamy, wyrnia si zdania
oznajmujce, zdania dajce, zdania pytajce
Zdania oznajmujce wystpuj w dwojakiej postaci: twierdzcej lub przeczcej.
Budowa aciskich zda przeczcych znacznie si rni od polskich.
1. W jzyku aciskim zdanie przeczce ma tylko jedno przeczenie. Jeeli wic w
zdaniu wystpuje zaimek przeczcy, nie stawia si ju przeczenia przed orzeczeniem.
Polskiemu zdaniu z kilku zaimkami przeczcymi odpowiada w acinie zdanie z jednym
zaimkiem przeczcym; pozostae wystpuj bez negacji tj. jako zaimki nieokrelone.
Militem non vidi = nie widziaem onierza Nullum militem vidi = nie widziaem
adnego onierza Nullum militem usquam vidi = nie widziaem nigdzie adnego
onierza
Nemo ullwn militem usquam vidit = nikt nie widzia nigdzie adnego onierza.
Mona zestawi nastpujce odpowiedniki:
nemo quisquam = nikt
nihil quidquam = nic
nullus ullus = aden
nunquam unquam = nigdy
nusquam usquam = nigdzie
2. Polskiemu i nie odpowiada w acinie neque. Ta posta przeczenia wystpuje te w
poczeniu z zaimkami:
neque quisquam = i nikt
neque quidquam = i nic
neque ullus = i aden
neque unguam = i nigdy
neque usquam = i nigdzie.
3. Ne - quidem znaczy nawet nie, przy czym wyraz, na ktrym spoczywa nacisk, stawia
si midzy owymi czonami:
ne rex quidem = nawet krl nie.
Zdania dajce to takie, w ktrych mwicy rozkazuje, zakazuje, da, prosi, yczy
sobie. Orzeczenie w tych zdaniach wystpuje w trybie rozkazujcym lub
przypuszczajcym, przy czym naley zaznaczy, e w acinie coniunctiwu uywa si
znacznie czciej ni w jzyku polskim (por. 257 - 264).
Rozkaz mona zagodzi dodajc do imperatiwu takie wyraenia jak quaeso = prosz,
sis = si vis, sodes = si audes, albo uywajc velim z con. praes. Niekiedy rozkaz
wyraa si przez indicativus futuri 1 podobnie jak w jezyku polskim.
Tu nihil invita dices faciesve Minerva (Hor. Pis. 385).
Tu me diliges et valebis (Cic. fam. IX 22, 5).
Zakaz w osobie drugiej wyrazi mona w rny sposb:
a. -ne (take nihil, numquam) z con. perfecti: ne dixeris, ne dixeritis.
b. noli z infin. praes.: noli dicere, nolite dicere.
c. cave z con. praes.: cave dicas, cavete dicatis.
d. fac ne z con. praes.: fac ne dicas, facite ne dicatis, rzadziej przez:
e. ne z imperatiwem 2: ne dicito
f. ne z con. praes.: ne dicas.
Zdania pytajce dziel si wyranie na dwie grupy:
a. Mwicy pyta suchacza o pewien szczeg, oczekuje uzupenienia sadu; uywa si
wtedy zaimkw pytajcych (take przysownych): quis, quid, uter, qualis (w rnych
przypadkach), ubi, unde, quo, cur, quare ii.
T grup nazywamy pytaniami wyrazowymi.
Ubi habitast (Plaut. Vidul. 54). Unde tibi haec nota sunti (Cic. Pis. 28, 68).
b. Mwicy zwraca si do suchacza o rozstrzygnicie treci zdania, oczekuje
odpowiedzi tak lub nie. T grup nazywamy pytaniami treciowymi. W zdaniach tych
wy. stpuj zwykle partykuy pytajce: -ne (enklityczne) = czy, num = czy, nonne =
czy nie, a w pytaniu rozcznym (pol. czy - czy):
utrum - an - an
-ne - ot - an
- an - an.
Partykua num sugeruje odpowied przeczc, nonne odpowied twierdzc; enklityczne
-ne doczepia si do wyrazu, na ktrym spoczywa akcent. Czsto w zdaniu pytajcym
nie ma adnej partykuy pytajcej; charakter pytajcy zdania zaznacza si przez
odpowiedni intonacj.
Videsne navem illami (Cic. Acad. II 25, 81).
Num quis est hic alius praeter me atque tet (Plaut. Trin. 69).
Utrum hoc tu parum commeministi, an ego non satis intellexi, an mutasti sententiam
(Cic. Att. IX 2).
Hodie duxorem ducsi (Ter. Andr. 322).
Niekiedy zdania s tylko pozornie pytajce; mwicy nie oczekuje odpowiedzi, gdy
dobrze wie to, o co pyta. Form pytajc chce wzruszy suchaczy lub spotgowa
wraenie. S to tzw. pytania retoryczne.
Nihilne prodest orator! iuris civilis scientia? (Cic. De or, I 59, 250).
Num eloquertia Platonem superare possumusi (Cic. Tusc. I 11, 24).
Utrum de imperator e populi Romani, an de Hamibale loquimur (Cic. A tt. VII 11, l).
|f22 ZDANIA ZLOONE
Je?eli zdanie zawiera tylko jedno orzeczenie, nazywamy je zdaniem pojedynczym.
Zdanie, w ktrego sk3ad wchodz1 dwa lub wiecej zdan pojedynczych (orzeczen),
nazywamy zdaniem z3o?onym. Ze wzgledu na stosunek zachodz1cy miedzy zdaniami
wchodz1cymi w sk3ad zdania z3o?onego rozr?niamy:
a. zdanie zoone wsprzdnie
b. zdanie zoone podrzdnie.
ZDANIA WSPRZDNIE ZOONE
W zdaniu wsprzdnie zoonym jego czony (zdania pojedyncze) okrelaj si
obustronnie i wzajemnie: maj one jak podstaw zespolenia, np. wystpuj w nich
dwie treci rwnoczesne, dwie treci przeciwstawne itp. Na podstaw zespolenia
wskazuj zwykle pewne wyrazy, najczciej s to spjniki. Niekiedy jednak brak jest
wyrazowych wskanikw zespolenia, wskanikiem jest jedynie sposb wypowiedzenia, a
wic odpowiednia intonacja, przycisk, pauza. Midzy czonami zdania wsprzdnie
zoonego zachodzi moe stosunek:
a. czny, kiedy treci zda tylko wspistniej w czasie, niekiedy take w
przestrzeni;
wskanikami zespolenia mog by nastpujce spjniki (coniunctiones copulativae):
et = i quoque = take, rwnie -que (enklityczne) = i neque, nec = i nie
aique, ac = i, a nadto, a nawet et non = i nie (jeeli odnosi si do jednego etiam
= take, nawet wyrazu i uyte jest z przyciskiem). Niekiedy spjniki te podwaja
si: et - et, neque - neque.
Uwaga. Trzy lub wicej zda, czonw, wyrazw rwnorzdnych stawia si obok siebie:
1. bez spjnikw (asyndeton):
Vent, vidi, vici. Honeste, sapienter, iuste vivere.
2. wszystkie ze spjnikiem et (polisyndeton):
Honeste et sapienter et iuste.
3. ostatni ze spjnikiem -que:
honeste, sapienter iustegue.
b. przeciwstawny, kiedy wspistniejce treci wykazuj ponadto jakie
przeciwiestwo; wskanikami mog by spjniki (coniunctiones adversativae):
sed, ferum = lecz, ale atqui = a jednak, a przecie at = ale, natomiast, tymczasem
tamen = jednak, przecie autem, cero = za
c. rozczny, kiedy tre jednego zdania wycza jednoczesne istnienie treci
drugiego; wskanikami mog by spjniki (coniunctiones disiunctivae): aut = albo,
vel = lub, czyli, -ve = lub, sive, seu = czyli. Wystpuje take jako podwojone: aut
- aut, sive - sive, vel - vel.
d. wynikowy, kiedy tre zdania drugiego pojmuje si jako nastpstwo wynikajce z
treci pierwszego; wskanikami mog by spjniki (coniunctiones conclusivae):
itague, ergo, igitur, proinde == przeto, zatem, wic
e. przyczynowy; wskanikami s spjniki (coniunctiones causales): nam
namque, enim, etenim = albowiem, bowiem, bo.
PODZIA ZDA PODRZDNYCH
O zdaniu podrzdnie zoonym mwimy, kiedy jeden jego czon (jedno zdanie
pojedyncze) jest nadrzdny, okrelany, drugi za jest zdaniem podrzdnym,
okrelajcym; innymi sowy zdanie podrzdne jako cao nawizuje bezporednio do
jednej jakiej czci zdania nadrzdnego. Ze stanowiska zdania nadrzdnego mona
pyta o zdanie podrzdne tak jak pytamy o podmiot, orzecznik, przydawk,
dopenienie, okolicznik zdania pojedynczego. Zalenie od tego, jak cz zdania
nadrzdnego wypowiada czy uzupenia, otrzymuje zdanie swoj nazw; ze wzgldu wic
na funkcj uzupeniajc w stosunku do zdania nadrzdnego rozrniamy zdania
podrzdne: podmiotowe, orzecznikowe przydawkowe, dopenieniowe, okolicznikowe
O stosunku skadniowym zdania podrzdnego do nadrzdnego mwi nie tylko ich tre
lecz take pewien wyraz, ktry nazywamy wskanikiem zespolenia; moe nim by (a)
spjnik (b) zaimek wzgldny w zdaniu podrzdnym, ktremu w zdaniu nadrzdnym
odpowiada, wyraony lub domylny, odpowiedni zaimek wskazujcy. Niekiedy brak
wskanika wyrazowego; wskanikiem zespolenia jest jedynie sposb wymwienia, a wic
intonacja, przycisk zdaniowy ; pauza oraz uycie coniuctiwu w zdaniu podrzdnym Ze
wzgldu wic na form zespolenia, czyli sposb poczenia ze zdaniem nadrzdnym
wyrniamy zdania podrzdne: spjnikowe, wzgldne, bezspjnikowe
Wrd spjnikw wyrni mona spjniki jednoznaczne, np. etsi, quia i spjniki
wieloznaczne, penice rne funkcje, np. cum, ul. O znaczeniu i funkcji spjnikw
bdzie mowa w 280 - 299.
Uwaga. Warto podkreli, e te same lub podobne zaimki mog zaczyna zdanie
wzgldne i zdanie bezspjnikowe (pytajce zalene), np.:
1. Zasuguje na pochwal (ten), kto to zrobi.
2. Wiem, kto to zrobi.
W pierwszym wypadku mona uzupeni odpowiednik ten, mamy tu zdania wzgldne; w
drugim wypadku jest to zdanie pytajce zalene, a jeli chodzi o form zespolenia -
zdanie bezspjnikowe. W jzyku aciskim powysze rozrnienie jest tym waniejsze,
e w zdaniu podrzdnym naley uy innego trybu, w pierwszym wypadku indicatiwu, w
drugim coniunctiwu.
Zdania okolicznikowe celu. Odpowiadaj na pytania: po co? na co?. Zaczynaj si od
spjnikw: ut (mi) = aby, eby, aeby, ne = aby nie, neve (neu) = i aby nie, quo (z
compar.) = aby tym. Kadzie si w nich coniunctivus praesentis lub imperfecti
wedug consecutio temporum (innych czasw coniunct. nie uywa Si, gdy cel nie
moe by czynnoci uprzedni).
Legibus idcirco omnes sercimus, ut liberi esse possimus (Cic. Cluent, 146).
Heluetii constituerunt sementes quam maximas, ut in itinere copia frumenti
suppeteret (Caes. Gali. I 3, l).
Dionysius, ne tonsori collum committeret, tondere filias suas docuit (Cic. Tusc. V
58).
Uwaga. Jeeli przeczenie odnosi si do jednego wyrazu uytego z naciskiem, uywamy
ut non; poza tym w zdaniach zaprzeczonych kadzie si ne: ne quis = aby kto nie,
aby nikt nie; ne quid = aby nic, ne umquam = aby nigdy itp. neve = i aby nie,
zaczyna drugie zdanie celowe, quo uywa si w poczeniu z comparatiwem: quo
facilius = aby tym atwiej.
Przestroga. W jzyku polskim orzeczenie zdania celowego wystpuje czasem w
bezokoliczniku, jeeli podmiot zdania celowego jest zarazem podmiotem zdania
nadrzdnego; w jzyku aciskim kadzie si zawsze coniunctmis, o czym naley
pamita przy tumaczeniu z jzyka polskiego na aciski.
Zdania podrzdne dopenieniowe - to takie zdania, o ktre ze stanowiska zdania
nadrzdnego pytamy tak samo jak o dopenienie zdania pojedynczego. (Zaimek pytajcy
moe wystpowa w rnych przypadkach, szczeglnie w accusatiwie).
Zdania dopenieniowe podobnie jak w jzyku polskim mog by spjnikowe, wzgldne
lub bezspjnikowe.
Uwaga. Polskim zdaniom dopenieniowym odpowiadaj w acinie take rwnowaniki zda
wyraone przez konstrukcj accus. cum infinitivo. Niektre spjnikowe zdania
dopenieniowe maj budow podobn do zda okolicznikowych celu.
Spjnikowe zdania dopenieniowe wystpuj:
a. po czasownikach (verba curandi et postulandi):
optare = yczy sobie
postulare: flagitare = da
petere, rogare orare, precari = prosi
obsecrare, obtestari = zaklina
curare, operom dare = stara si
praecipere = poleca
hortari, monere = zachca, napomina
suadere = radzi, monere = napomina
facere, efficere, perficere = sprawi, dokona
assequi, adipisci = osiga
Spjniki: ut = aby (e), ne = aby nie (e nie), neve (neu) = i aby nie. Wystpuje
coniunc-tivus praesentis lub imperfecti wedug consecutio temporum (poi. 269,
280).
Cura, ut valeas (Cic. Att. V 20, 9).
Paupertas impulit audax, ut versas facerem (Hor. Epist. II 2, 50 - 51).
Caesar postulamt, ne Ariovistus Aeduis bellum inferret (Caes. Gali. I 43, 9).
b. po czasownikach wyraajcych obaw (verba timendi): timere, metuere, vereri i
wyraeniach o podobnej treci metus est, periculum est = zachodzi obawa,
niebezpieczestwo. Spjniki: ne = aby nie, czy nie, e (obawa poczona z
yczeniem, aby si co nie stao);
ne non = czy, e nie (obawa poczona z yczeniem, aby si co stao).
Valde metuo, ne frigeas in hibernis (Cic. fam. VII 10, 2).
Timebam, ne evemrent ea, quae acciderunt (Cic. fam. VI 21, l).
Labienus veritus est. ne kostium impetum sustinere non posset (Caes. Gali. V 47).
c. po czasownikach oznaczajcych przeszkod (verba impediendi): impedire, prohibere
= przeszkadza, obstare, obsistere = sprzeciwia si, resistere, repugnare =
opiera si itp. Spjniki: guomilius, ne.
Quid obstat, quominus sit beatus? (Gc. nat.d. I 95).
Plura ne scribam, dolore impedior (dc. Att. XI 13, 5).
d. po wyraeniach:
non dubito quin = nie wtpi, e
quis dubitat quin = kt by wtpi, e
retineri non possum quin = nie mog si powstrzyma itp.
Spjnik quin, coniunctivus wedug consecutio temporum. Podobn konstrukcj maj
zdania podmiotowe po wyraeniu: non est dubom quin.
Illi non dubitant, quin ea vera sint, quae defendunt (Cic. Acad. II 8).
Mihi numquam. dubium fuit, quin tibi essem carissimus (Cic. fam. V 19, l)
Noli dubitare, mi Tiro, quin te sublevalurus sim (Cic. fam. XVI 21, 7).
Zdania podrzdne skakowe. Wrd zda okolicznikowych sposobu - odpowiadajcych na
pytanie jaki - wyrniamy zdania mwice o skutku wywoanym przez tre zdania
nadrzdnego; okrelamy je jako skutkowe. Zdania te s spjnikowe. Zaczynaj si od
ut (uli) = e, ut non = e nie (ut aemo, ut nihil itp.). Kadzie si w nich
coniunctivus wedug zasad podanych w 270. W zdaniu nadrzdnym wystpuj czsto
wyrazy: ita sic tam = tak, adeo = do tego stopnia, tantopere = tak bardzo, tot =
tyle, talis = taki. tantus = tak wielki; wyrazy te mona by nazwa zapowiednikami
zespolenia, niekiedy mona si ich domyli lub uzupeni.
Tanta vis probitatis est, ut eam in hoste etiam diligamus (Cic. Lael. 29).
Epaminondas adeo fuit veritatis diligens, ut ne ioco auidem mentiretur (Nep. Epam
3, l).
Tot annos ita vivo, ut nullius unquam me tempore aut commodo otium meum abs-
traxerit (Cic. Arch. 12).
Siciliam Verres per triennium ita vastavit, ut ea restitui m antiauum statum nullo
modo possi: (Cic. Verr. pr. 12).
Adeo excellebat Aristides abstinentia, ut mus post homilium memoriam rognomine
iusti sit appellatus (Nep. Arist. l).
Uwaga. Przy tumaczeniu z jzyka polskiego na acin mona przyj praktyczn
wskazwk, i w zdaniu skutkowym kadzie si coniunctivus takiego czasu, w jakim
wystpuje orzeczenie zdania podrzdnego w jzyku polskim.
Zdanie podrzdne podmiotowe to takie zdanie, o ktre ze stanowiska zdania
nadrzdnego pytamy: kto? co? - jak o podmiot zdania pojedynczego. Zdania podmiotowe
podobnie jak w jzyku polskim mog by spjnikowe, wzgldne lub bezspjnikowe.
Polskim zdaniom podmiotowym w niektrych wypadkach odpowiada w acinie konstrukcja
acc. lub noro. c. inf. Pewna odmiana spjnikowych zda podmiotowych ma w acinie
podobn budow jak zdania skutkowe. Spjnikowe zdania podmiotowe wystpuj:
a. po czasownikach uytych nieosobowo: est, fit, accidit, evenit, contingit =
zdarza si, restat = pozostaje, seguitur, efficitur = wynika, wypywa
b. po wyraeniach zoonych z rzeczownika lub przymiotnika w rodzaju nijakim i
sowa posikowego est, np. mos est = jest zwyczajem, consuetudo est = jest
przyzwyczajeniem. Zaczynaj si od ut, ut non (ut nemo itp.); kadzie si w nich
coniunctivus (jak w zdaniach skutkowych).
Persaepe evenit, ut utilitas cum honestate certet (Cic. Port. 25, 89).
Mos erat a maioribus Lacedaemoniis traditus, ut binos haberent semper reges, no-
min magis quam imperia (Nep. 17, l, 2).
Zdania okolicznikowe przyczyny. Odpowiadaj na pytania: dlaczego? z jakiego powodu?
Zaczynaj si od spjnikw:
a. cum = poniewa, praesertim cum = zwaszcza e
b. quod, propterea quod, auia, auoniam (rzadziej auando, quandoquidem) s= poniewa
gdy, dlatego e, skoro, kiedy.
Zdania i praesertim cum maj cociunctiyus wedug consecutio temporum, z innymi
spjnikami - indicativus. Take po innych spjnikach (wymienionych pod b) moe sta
coniunctivus, jeeli zdanie zawiera myl cudz (por. 302).
Hehetii reliquos Gallos virtute praecedunt, qued fere cotidianis prosliis cum Ger-
manis contendunt (Caes. Gali. I l, 4).
Bene est mihi, quia tibi bene est (Plin. Ep. V 18, l).
Cum cotidiani incaimi fierent sumptus, celeriter pecunia deesse coepit (Nep. 10,
7,2).
Quattuor reperio causas, cur senectus misera videatur: wiam, quod avocet a rebus
gerendis, alteram, quod corpus faciat infirmius, tertiam, quod privet omnibus fere
voluptatibus, quartam, quod haud procul absit a morte (Cic. sen. 5, 15).
Uwaga. Spjnik cum ma take inne zastosowanie; o rnych jego funkcjach mwi 292.
Zdania podrzdne przyzwalajce. Odpowiadaj na pytania: mimo co? wbrew czemul Mwi
one o fakcie, ktrego bymy normalnie nie oczekiwali ze wzgldu na tre zdania
nadrzdnego. Zaczynaj si od spjnikw: quamquam, cum, quamvis, licet, ut
(zaprzeczone ne), etsi, etiamsi, tametsi = chocia, cho, aczkolwiek, jakkolwiek,
lubo; jeli nawet, chociaby, jeliby nawet itp. W zdaniu nadrzdnym wystpuje
czsto tamen = jednak.
a. Quamquam czy si z indicatiwem
Quamquam animus meminisse horret luctuque refugit, Incipiam (Verg. Aen. H 12).
b. Cum, quamvis cz si z coniunctiwem wedug consecutio temporum.
Illa, quamvis ridicula esset, sicut erant, mihi risum non moverunt (Cic. fam. W.
32, 3).
Phocion fuit perpetuo pauper, cum divitissimus esse posset (Nep. 19, l, 2).
Uwaga. Swoisty charakter maj zdania wyraajce przeciwstawienie; zdanie podrzdne
zaczyna si od cum (cum adversativum) ktre tumaczymy: gdy przeciwnie, gdy
tymczasem, podczas gdy, cho; kadzie si coniunctivus.
Socratis ingenium variosque sermones immortalitati scriptis suis Plato tradidit,
cum ipse litteram Socrates nullam reliquisset (Cic. De or. III 16, 60). Cum feriant
unum, non unum fulmina terrent (Ovid. Pont. 111 2, 9).
c. Licet ut, (zaprzecz, ne) cz si z coniunctiwem praesentis lub perfecti.
Ut desint vires, tamen est laudanda yoluntas (Ovid. Pont III 4, 79 ).
d. Etsi, etiamsi, tametsi zaczynaj zdania przyzwalajce z odcieniem zda
warunkowych; wystpuj tu tryby i czasy jak w okresach warunkowych (por. 286).
Datis, etsi non aequum locum videbat suis, tamen fretus numero copiarum suarum
confligere cupiebat (Nep. l, 5, 4).
Zdania warunkowe. Zdanie podrzdne warunkowe odpowiada na pytanie: pod jakim wa-
warunkiem? Mwi ono o fakcie, ktry musi si wprzd dokona, aby nastpio to, co
stanowi tre zdania nadrzdnego. Zdanie podrzdne warunkowe jest spjnikowe;
zaczyna si od spjnikw: si = jeeli, jeli, jeeliby, jeliby, gdyby; nisi, ni,
si, minus = jeeli nie, jeli nie, jeeliby nie, jeliby nie, gdyby nie; sin =
jeeli za, jeli za. Zdanie podrzdne warunkowe wraz ze zdaniem nadrzdnym tworzy
tzw. okres warunkowy; zdanie podrzdne nazywamy poprzednikiem, nadrzdne
nastpnikiem. Zaleaie od tego, jak osoba mwica ocenia stosunek warunku do
rzeczywistoci, mona wyrni trzy okresy:
1. Modus irrealis - okres nierzeczywistoci. Jeeli mwicy chce podkreli, e
warunek przez niego wyraony jest niezgodny z rzeczywistoci, a zatem i nastpnik
si nie spenia, kadzie si w poprzedniku i nastpniku coniunctivus imperfecti dla
teraaiejszoci i przyszoci, a coniunctivus plusquamperfecti dla przeszoci. W
jezyku polskim wystpuje najczciej spjnik gdyby.
Sicilia tota si una voce loqueretur, hoc diceret; si universa prodncia loqui
posset, hac voce uteretur; quoniam id non poterat, harum rerum actorem ipsa delegit
(Cic. Caec. 11, 19).
Has inimicitias Roscius si cavere potuisset, viveret (Cic. Amer. 17).
Haec quidem ego non ferrem, nisi me in philosophiae portum contulissem (Cic fam VII
30, 2).
Uwaga. W nastpniku okresu nierzeczywistoci kadzie si czasem (a) indicativus
czasownikw possum, debeo (b) indicativus konstrukcji opisowej czynnej lub biernej
(c) indicativus innych czasownikw, jeeli towarzyszy im przyswek: paene, prope =
prawie, niemal, o mao co.
Deleri totus exercitus potuit, si fugientes persecuti victores essent (Liv. XXXII
12 7).
Ea mulier, si hoc tempore non diem suum obisset, paucis post annis tamen ei
moriendum fuit (Cic. fam. IV 5, 4).
Pons iter paene hostibus dedit, ni munus vir fulsset Horatius Cocles (Liv. n 10 2).
2. Modus potentialis - okres moliwoci. Jeeli mwicy uwaa warunek za moliwy do
spenienia, ale nie chce lub nie moe rozstrzygn, jaki jest waciwie jego
stosunek do rzeczywistoci, kadzie si w obu czonach okresu coniunctivus
praesentis dla teraniejszoci i przyszoci, a coniunctivus perfecti dla
przeszoci. W jzyku polskim wystpuj spjniki: jeliby, jeeliby; za w sposobie
wyraania nie ma wyranej rnicy midzy okresem moliwoci i nierzeczywistoci.
Thucydidis orationes imitari negue possim, si velim, nec velim fortasse, si possim
(Cic. Brut. 287).
3. Modus realis - okres rzeczywistoci. Jeeli mwicy zakada, e warunek jest
,,do spenienia", ale nie wypowiada si, jaki jest jego stosunek do rzeczywistoci,
w obu czonach okresu kadzie si indicativus jakiegokolwiek czasu; w nastpniku
wystpuje te czsto imperativus. Okres ten nosi nazw realis (rzeczywisty), cho
waciwsza wydaje si nazwa "nieokrelony".
Si vis amari, ama (Sen. Ep. 9, 6).
Parvi sunt foris arma, nisi est consilium domi (Cic. off. I 76).
Naturom si sequemur ducem, numauam aberrabimus (Cic. off. I 100).
Zdarza si, e poprzednik naley do jednego, a nastpnik do innego okresu; mamy
wtedy okres warunkowy mieszany.
Si fractus illabatur orbis, impavidum ferient ruinae (Hor. Carm. Ul 3, 7).
Uwaga. Nisi po przeczeniu (nemo nisi, nihil nisi itp.) tumaczymy przez tylko,
jedynie, chyba e. Jeeli w poprzedniku przeczenie odnosi si do jednego wyrazu,
uywamy si non, natomiast nisi kadzie si, jeeli przeczenie odnosi si do treci
caego zdania.
Zdania warunkowe zalene. Jeeli nastpnik okresu rzeczywistoci lub moliwoci
wystpuje w konstrukcji accusativi cum infinitivo albo jest zdaniem, zalenym
wymagajcym uycia coniunctiwu, take poprzednik kadzie si w coniunctiwie; czas
coniunct. stosuje si wedug consecutio temporum.
Inaczej zachowuje si zaleny okres nierzeczywistoci. Poprzednik nie ulega zmianie
(bez wzgldu na consecutio temporum); natomiast nastpnik w zalenoci wymagajcej
konstrukcji acc. cum infin. przybiera infinitivus na -urum fuisse, w zalenoci za
wymagajcej uycia coniunctiwu przybiera form coniunct. perfecti koniugacji
opisowej czynnej (na -nrus fuerim) bez wzgldu na eonsecutio temporuro. Te zmiany
zachodz jednak tylko przy czasownikach, ktre maj temat supini i mog owe formy
utworzy.
Sic ab hominibus doctis accepimus, non solum ex malis eligere minima oporteres ,
sed etiam excerpere ex his ipsis, si quid inesset boni (Cic. off. III l, 3) -
NiezlL:
oportet, si inest.
Dicamus Crassum non fuisse periturum, si omini paruisset (Cic. dw. II 40, 94) -
Niezal: non perisset, si paruisset.
Dic, quidnam facturus fueris, si eo tempore censor fuisses (Liv. IX 33, 7).
Zdania wyraajce warunek podany. Odmian zda warunkowych s zdania wyraajce
warunek, ktry osoba mwica uwaa za wyczny i podany. Zaczynaj si one od
spjnikw modo, dum, dummodo = byle, byleby: modo ne, dum ne, dummodo fie =
byle(by) tylko nie. Wystpuje w nich coniunctivus jak w poprzedniku okresu
moliwoci lub nierzeczywistoci.
Oderint, dum metuant (Suet. Calig. 30).
Omnia postposui, dummodo praeceptis patris parerem (Cic. fam. XVI 21, 6).
Zdania okolicznikowe czasu. Odpowiadaj na pytania: kiedy? odkdt?dopki?.
Okrelaj czas trwania czynnoci zdania nadrzdnego, przy czym zachodzi moe
trojaki stosunek. Czynno zdania czasowego moe by:
1. wczeniejsza (uprzednia) ni czynno zdania nadrzdnego .
2. rwnoczesna z czynnoci zdania nadrzdnego
3. pniejsza (nastpcza) ni czynno zdania nadrzdnego, przy czym moe chodzi o
stosunek bezporednio nastpczy lub oglnikowo nastpczy.
Zdania czasowe wyraajce czynno uprzednia. Czynno wczeniejsz ni akcja
zdania nadrzdnego wyraa si przez:
a. cum = kiedy z coniunct. plusquamperfecti (cum narrativum lub histo-
ricum z odcieniem przyczynowym) w opowiadaniu wypadkw przeszych.
Epaminondas, cum vieisset Lacedaemonios apud Mantineam atgue ipse gram vulnere
examinari se videret, quaesivit, salcusne esset clipeus (Cic. fin. II 97).
Cum Caesar Ariminum occupavisset, Urbem religuimus (Cic. fam. XVI 12, 2).
b. postquam, ut, ubi, simul, simulac, simulatque = skoro; ut primum, ubi primum,
cum primum = skoro tylko z indic. perfecti (rzadziej z indic. praesentis historici)
dla czynnoci przeszej jednorazowej.
Lacedaemonii, postquam audierunt muros strui, legao Athenas miserunt, qui id
fieri vetarent (Nep. 2, 6, 4).
c. ul, ubi. simulac, cum (iterativum), quotiens = ilekro z indicatiwem rnych
czasw dla czynnoci powtarzajcych si.
Poetarum libros delectationis causa, cum est otium, legere soleo (Cic. De OT. II w
Zdania czasowe wyraajce czynno rwnoczesn. Czynno zdania czasowego
rwnoczesna z akcj zdania nadrzdnego wyraa si przez:
a. cum z indicatiwem (cum temporale); w zdaniu nadrzdnym wystpuj czsto sowa:
tum, eo tempore, eo die itp. Zdanie podrzdne okrela jedynie czas, poza tym midzy
czynnociami obu zda nie ma wewntrznego zwizku.
Cum Caesar in Galliam venit, alterius factionis principes erant Hciedui, alteraius
Sequani (Caes. Gali. VI 12, l)
b. cum z indicatiwem (cum explicativum, czyli coincidentiae); zachodzi tu nie tylko
rwnoczeno czynnoci, ale ponadto zdanie czasowe wyjania, na czym polega
czynno wyraona w zdaniu nadrzdnym: oba zdania maj ten sam podmiot ten sam tryb
i czas. W jzyku polskim oddajemy zdanie podrzdne przez imiesw wspczesny
przyswkowy na -c albo przez zwroty: przez to, e lub kiedy.
De te, Catilina, cum tacent, clamant (Cic. Cafil. I 21). Cum "nosce te" dicit
Apollo hoc dicit: "nosce animum tuum" (Cic. Tusc. I 52).
Epicurus ex animis hominum extraxit radicitus religionem, cum dis immortalibus et
opem et gratiam sustulit (Cic. nat. d. I 121).
c. cum = kiedy z coniunct. imperfecti (cum narrativum lub historicum) w opowiadaniu
wypadkw przeszych wyraa okolicznik czasu z odcieniem przyczynowym. Ten odcie
przyczynowy i wzajemna zaleno obu czynnoci odrnia cum narrativum od cum
temporale.
Epaminondas, cum vicisset Lacedaemonios apud Mantineam atque ipse gravi minere
exanimari se videret, quaesivit, saluusne esset clipeus (Cic. fin. II 97).
Maiores nostri, convenae, pastoresque, cum in his locis nihil praeter silvas
paludesque esset, novam urbem tam brevi aedificarunt (Liv. V 53, 9).
d. postquam z indic. imperfecti w opowiadaniu wyraa okolicznoci uboczne
rwnoczesne z czynnoci zdania nadrzdnego.
Labienus, postquam neque aggeres neque fossae vim hostium sustinere poferant,
Caesarem facit certiorem (Caes. Gali. VII 87, 3).
e. dum = podczas gdy z indicat. praes. historici; w przekadzie na jzyk polski
kadziemy czas przeszy czasownikw niedokonanych, rzadziej czas teraniejszy.
Haec dum apud hostes geruntur, Pothinus a Caesare est interfectus (Caes. B. cm. III
112, 11).
g. dum, donec, quoad, quamdiu = jak dugo, dopki z indicatiwem wszystkich czasw.
Fuit Lacedaemoniorum gens fortis, dum Lycurgi leges vigebant (Cic. Tusc. I 101).
Ut aegroto, dum anima est, spes esse dicitur, sic ego, quoad Pompeius in Italia
fuit, sperare non destiti (Cic. Att. IX 10, 3).
Zdania czasowe wyraajce czynno pniejsz. Wyrniamy tu dwie odmiany zda:
1. Zdania czasowe oznaczajce kres czasu akcji wyraonej przez zdanie nadrzdne;
akcja zdania czasowego rozgrywa si natychmiast po wydarzeniu zdania nadrzdnego.
Ten stosunek bezporednio nastpczy wyraa si przez:
a. dum, donec, quoad = a, dopki nie z indic. praes., perfecti lub futuri exacti
dla wyraenia czynnoci uwaanej za rzeczywist.
Epaminondas usque eo ferrum in corpore retinuit, quoad remmtiatum est mcisse
Boeotos (Nep. 15, 9, 3).
b. dum, donec, quoad = aby, dopki by nie z coniunctiwem dla wyraenia czynnoci
uwaauej za zamierzon lub moliw.
Ouinctius paucos moratus est dies, dum se copiae ab Corcyra assequerentur (Liv.
XXXII 9, 8).
c. Osobliwy typ stanowi tzw. zdania czasowe odwrotne. Zaczynaj si od cum (cum
inversum) z indic. perfecti lub praes. histor., czsto z dodatkiem subito, repente,
interea. Zachodzi tu stosunek bezporedniej nastpczoci. Osobliwo polega na tym,
e myl gwna zawarta jest w zdaniu zaczynajcym si od cum, a wic formalnie
podrzdnym, okrelenie za czasu wyraone jest przez zdanie formalnie nadrzdne, w
ktrym wystpuje imperfectum lub plusquamperfectum indicativi, czsto z dodatkiem:
iam, vix, nondum itp.
Iamque rex eduxerat copias et moenia obsidebat, cum hostium obruti telis sunt
(Curt.VIII 10, 16).
Vixdum tuam epistolam legeram, cum ad me Postumius Curtius venit (Cic. Att. IX 2a,
3).
2. Zdania czasowe wyraajce oglnie czynno pniejsz ni akcja zdania
nadrzdnego; ten stosunek (oglnikowo) nastpczy wyraa si przez:
a. antequam, priusquam = nim, zanim z indic. praes. perf. lub futuri exacti dla
czynnoci, ktr mwicy uwaa za rzeczywist. W tumaczeniu na jzyk polski prae-
sens oddaje si przez czas przyszy.
Qua de re antequam dicere incipio, perpauca mihi de meo officio verba facienda sunt
(Cic. Cluent. 117).
b. antequam, priusquam = zanim by z coniunctiwem dla czynnoci, ktr mwicy uwaa
za oczekiwan lub zamierzon.
Antequam verbum facerem, praetor de sella surrexit atque abiit (Cic. Verr. 4, 147).
Uwaga. Wyrazy antequam, priusquam mog by rozdzielone: pierwsza cz wystpuje w
zdaniu nadrzdnym, a zdanie czasowe zaczyna si od quam. Jeeli zdanie nadrzdne
jest zaprzeczone, non, prius quam w jzyku polskim oddajemy przez: nie pierwej a.
SPJNIKI WIELOZNACZNE
Niektre spjniki peni rne funkcje; najwaniejsze z nich to: cum oraz ut.
Cum z coniunctiwem moe znaczy:
1. kiedy (cum narrativum vel historicum) - zaczyna zdania czasowe z odcieniem
przyczynowym ( 289a, 290c).
2. poniewa (cum causale) - zaczyna zdania przyczynowe ( 284).
3. chocia (cum concessivum) - zaczyna zdania przyzwalajce ( 285).
4. gdy tymczasem, gdy przeciwnie, podczas gdy, cho (cum adversativum). -Czas
coniunctiwu stosuje si do zasad o consecutio temporum z tym, e cum narrativuia
faczy si tylko z coniunct. iraperfecti lub plusquamperfecti, wystpuje bowiem w
opowiadaniu wydarze przeszych (w zdaniu nadrzdnym jest czas przeszy).
Cum z indicatiwem wystpuje w zdaniach czasowych w rnych odmianach - jako;
5. cum temporale ( 290a) = kiedy
6. cum explicativum ( 290b) = kiedy, przez to e
7. cum iterativum ( 289c) = ilekro
8. cum inversum ( 291c) = gdy (nagle)
Ut z coniunctiwem moe znaczy:
1. aby, aeby (ut finale) - zaczyna zdania celowe
2. aby, aeby (ut obiectivum) - zaczyna zdania dopenieniowe
3. e, i (ut consecutivum) - zaczyna zdania skutkowe
4. e, i - zaczyna zdania podmiotowe
5. chocia (ut concessivum) - zaczyna zdania przyzwalajce
Ut z indicatiwem:
6. jak (ut comparativum) - w zdaniach porwnawczych
7. skoro, gdy (ut lernporale) z indic. perfecti - w zdaniach czasowych.
ZDANIA WZGLDNE
Czsto jako wskaniki zespolenia wystpuj na pocztku zda podrzdnych zaimki
wzgldne. W zdaniu nadrzdnym wystpuj zwykle jako ich odpowiedniki jednorodne
zaimki wskazujce is - qui, id - quod itd; jeeli takie odpowiedniki nie s
wyraone, atwo mona je uzupeni. Podobnie jak w jzyku polskim, zdaniami
wzgldnymi s zdania: podmiotowe, dopenieniowe, przydawkowe, orzecznikowe.
Uwaga. Niekiedy rzeczownik, do ktrego odnosi si zaimek wzgldny, wystpuje w
zdaniu podrzdnym, zwaszcza jeeli stoi ono na pierwszym miejscu.
Qua nocte natus esst Alexander, eadem templum Dianae Ephesiae conflagravit. (Po
polsku): Tej samej nocy, w ktrej...
Czasem powtarza si rzeczownik, do ktrego odnosi si zaimek wzgldny.
Erant omnino itinera duo, guibus itineribus Heluetii domo exire possent.
Charakterystyczne dla jzyka aciskiego s zdania wzgldne majce znaczenie zda
okolicznikowych: (a) celu (b) skutku (c) przyczyny (d) przyzwolenia. W zdaniach
tych wystpuje coniunctivus podobnie jak w odpowiednich zdaniach spjnikowych. Na
jzyk polski tumaczymy czsto zaimek wzgldny przez spjnik z zaimkiem
wskazujcym.
Zdania wzgldne celowe - qui = ut is (ut ego, ut tu itd.) w jzyku polskim
tumaczymy przez: ktry by, co by, aby, ktry ma...
Romulus legatos circa mcinas gentes misit, qui societatem conubiumgue novo populo
peterent (Liv. I 9, 2).
Legem brevem esse oportet, quo facilius ab imperitis teneatur (Sen. Epist. 94, 38).
Zdania wzgldne skutkowe - qui = ut is (vt ego, ut tu itd.), w jzyku polskim
tumaczymy przez: ktry by, co by, e, eby.
Nemo est tam senex, qui se annum non putet posse vivere (Cic. sen. 1, 24).
Vibuilium Caesar idoneum indicavit, quem cum mandatis ad Pompeium mitteret (Cacs.
B, civ. III 10, 2).
Zdania wzgldne przyczynowe - qui = cum is (ego, tu itd.), po polsku znaczy: ktry,
ze, poniewa, skoro, kiedy, gdy.
O magna vis veritatis, quae facile se per se ipsa defendat (Cic. Cael. 63).
Alexander, cum ad Achillis tumulum adstitisser. O fortunate, inauit, adulescens,
qui tuae virtutis Homerum praeconem imenens (Cic. Arch. 24).
Zdaniu wzgldne przyzwalajce - qui = cum is (ego, tu itd.), po polsku znaczy:
ktry, jakkolwiek, chocia.
At hi miserrimo ac patientissimo exercitui Caesaris luxuriem obiciebant, cui semper
omnia ad necessarium usum defuissent (Caes. Civ. III 96, 2).
Poczenie wzgldne. Zaimek wzgldny suy czsto do cilejszego poczenia dwu
kolejnych zda niezalenych. W jzyku polskim odpowiada mu zwykle zaimek wskazujcy
ze spjnikami: i, a, za, jednak, bowiem ii.
Caesar Remos cohortatus omnem senatum ad se comenire principumque liberos obsides
ad se adduci iussit. Quae omnia ab his diligenter ad diem facia sunt (Caes. Gali.
II 5, l).
Confecti vulneribus hostes terga vertere. Quorum magno numero interfecto Crassus ex
itinere oppidum Sontiatum oppugnare coepit. Quibus fortiter resistentibus vineas
turresque egit (Caes. Gali. III 21, l - 2).
Zdania porwnawcze. W zdaniach porwnawczych wyraajcych czynno rzeczywist
kadzie si indicativus. W zdaniach tych wystpuj zwykle pary odpowiadajcych
sobie, zaimkw (niekiedy zaimek wskazujcy jest tylko domylny): ut (auemadmodum,
quomodo) - ita, sic, quam - tam, quantus - tantus, qualis - talis, quot - tot, qui
- idem, quo - eo, quanto - tanto, quantopere - tantopere, quotiens - totiens ii.
Uwaga. Po wyrazach oznaczajcych rwno, podobiestwo, nierwno, rnic idem,
alius, par, dispar, similis, dissimilis itp. wystpuje spjnik ac, atque.
Zdania porwnawcze, wyraajce czynno pomylan, kadzie si w coniunctiwie
wedug consecutio temporum lub jak w okresie warunkowym nierzeczywistym (modus
irrealis). Zaczynaj si one od tamquam (si), velut (si), quasi, ac si = jak gdyby.
ZDANIA BEZSPJNIKOWE
Bezspojnikowe poczenie zda podrzdnie zoonych wystpuje w acinie czciej ni
w jzyku polskim. W jzyku aciskim zaznacza si zaleno przez uycie
coniunctiwu w zdaniu podrzdnym. Tu nale zdania typu:
a. fac venias, cave facias
b. coniunct. optativus przy velim, nolim, malim; vellem, nollem, mallem.
Velim mihi ignoscas (Cic. fam. XIII 75, l).
Quam vellem Panaetium nostrum nobiscum haberemus (Cic. rep. I 15).
Najwaniejsz grup podrzdnych zda bezspjnikowych stanowi zdania pytajce
zalene. Ze wzgldu na sw funkcj w stosunku do zdania nadrzdnego s to zdania
dopenieniowe lub podmiotowe. Zdania pytajce zalene kadzie si zawsze w
coniunctiwie wedug consecutio temporum ( 269). Podobnie jak zdania niezalene
dziel si one na:
a. pytania wyrazowe, zaczynajce si zaimkiem pytajcym
b. pytania treciowe, zaczynajce si od partyku -ne, num (rzadko nonne).
Uwaga. Nonne wystpuje tylko przy quaero = pytam. Po czasownikach conor = prbuje
exspecto = oczekuj kadzie si niekiedy si = czy. W pytaniach rozcznych zamiast
ai non uywa si te necne.
Scire cupio, quid agas, quid exspectes (Cic. fam. VII 10, 3).
Hannibal imperamt puero, ut sibi nuntiaret, num undique obsideretur (Nep. 23, 12,
4).
Agitur, liberine vivamus, an mortem obeamus (Cic. XI Phil. 24).
Anten dubitabam, venturaene essent legiones, nunc mihi non est dubium, quin
venturae non sint (Cic. fam. II 17, 5).
Zdania zawierajce myl cudz. Zdania podrzdne, w ktrych osoba mwica wyraa
myl cudz kadzie si w coniunctiwie. W jzyku polskim rzadko uywamy w takim
wypadku trybu przypuszczajcego, czciej zwrotw: rzekomo, jego (ich) zdaniem itp.
Socrates accusatus est, quod corrumperet (zdaniem oskarycieli) iuventutem
(Cic.Quint. IV 4, 5).
ASSIMILATIO MODI
Jeeli w zdaniu nadrzdnym wystpuje coniunctivus, to zdanie podrzdne otrzymuje
take coniunctivus.
Di tibi dent, quaecumque optes (Plaut. Mil. 1038).
Isto bono utare, dum adsit; cum absit, ne requiras (Cic. sen. 33).
Podobnie zdania, zalene od konstrukcji acc. c. infin., wystpuj w coniunctiwie.
Zdania wtrcone, nie zwizane treciowo z czynnoci wyraon przez acc. c. inf.,
zachowuj indicativus.
Dixit quidam ex militibus plus, quam pollicitus esset, Caesarem facere (Caes.
Gali.I 42, 6).
ORATIO OBLIQUA
Cudz wypowied mona przytoczy: (a) dosownie, bez zmian z uyciem cudzysowu
(oratio recta), albo (b) uzalenjajcj syntaktycznie od czasownikw: powiedzia,
rzek, e... (oratio obliqua). W jzyku aciskim uywa si mowy zalenej czciej
ni w jzyku polskim. Pamita naley o nastpujcych zasadach.
W oratio obliqua:
1. zdania ozriajmujce kadzie si w acc. c. infin.
2. zdania dajce kadzie si w coniunctiwie
3. zdania pytajce waciwe (w drugiej osobie) kadzie si w coniunctiwie
4. pytania retoryczne (w pierwszej lub trzeciej osobie) kadzie si w acc. c.
infin.
5. zdania podrzdne kadzie si w coniunctiwie. Czas coniunctiwu stosuje si do
czasownika, od ktrego wypowied jest zalena, wedug consecutio temporum.
Zaimkom osoby pierwszej w mowie niezalenej odpowiadaj w mowie zalenej zaimki
zwrotne: sui, sibi, se, suus, a jeli spoczywa na nich nacisk zaimek ipse. Zaimkom
osoby drugiej lub trzeciej w mowie niezalenej odpowiada w mowie zalenej zaimek is
lub ille.
Wyrazom mowy niezalenej odpowiadaj w mowie zalenej
hic ille
hodie illo die
nunc tum
cras postero die
heri pridie
Przykady
Oratio recta
Legati ita consulem orant: "Noli nos in rebus tam trepidis deserere! Quo enim
repulsi ab Romanis ibimus?"
Caesar iegatis ita respondit: "Diem ad deliberandum sumam. Si quid vultis, ad Idus
Apriles revertimini!"
Ubii Caesarem ita orabant: "Auxilium nobis fer, quod graviter ab Suevis premimur;
vel si id facere occupationibus rei publicae prohiberis, exercitum modo Rhenum
transporta! Id nobis ad auxilium spemque reliqui temporis satis erit".
Burrus ita respondit: "Praetoriani toti Caesarum domui obstricti memoresque
Germania nihil adversus progeniem eius atrox audebunt. Perpetret Anicetus
promissa".
Oratio obliqua
Legali consulem orant, ne se in rebus tam trepidis deserat; quo enim se repulsos ab
Romanis ituros? (Liv. XXXTV 11, 5).
Caesar Iegatis respondit diem se ad deliberandum sumpturum; si quid vellent, ad
Idus Apriles reverterentur (Caes. Gali. I 7, 6).
Ubii Caesarem magnopere orabant, ut sibi auxilium ferret, quod graviter ab Suevis
premerentur vel si id facere occupationibus rei publicae prohiberetur, exercitum
modo Rhenum transportaret; id sibi ad auxilium spemque reliqui temporis satis
futurum (Caes. Gali. IV 16, 5 - 6).
Ille (Burrus) praetorianos toti Caesarum domui obstrictos memoresque Germanici
nihil adversus progeniem eius atrox ausuros respondit; perpetraret Anicetus
promissa (Tac. Ann. XIV 7).

UWAGI STYLISTYCZNE
Szyk wyrazw w zdania aciskim jest duo swobodniejszy ni np. w jzyku francuskim
czy angielskim, w ktrych miejsce wyrazu decyduje o jego funkcji syntaktycznej w
zdaniu. Liczne bowiem kocwki fleksyjne w acinie, podobnie jak w jzyku polskim,
wskazuj na zwizek przynalenych do siebie wyrazw.
Szyk zwyczajny (gramatyczny) polega na tym, e pierwsze miejsce w zdaniu zajmuje
podmiot, ostatnie orzeczenie; w rodku za grupuj si okrelenia: przydawki,
okoliczniki, dopenienia. Czsto jednak odstpuje si od tych zasad wprowadzajc
szyk przestawny: wyraz, na ktrym spoczywa nacisk, kadzie si na miejscu pierwszym
lub ostatnim. Niekiedy za decyduj wzgldy rytmiczne.
Z bardziej szczegowych zasad mona wymieni nastpujce:
Rzeczowniki: rex, urbs, oppidum, terra, flumen, mons, provincia kadzie si zwykle
przed imieniem wasnym, inne dopowiedzenia raczej po imieniu wasnym.
Provincia Gallia. Rex Deiotarus. Archias poeta.
Zaimki wskazujce kadzie si przed rzeczownikiem, dzierawcze po rzeczowniku.
Hic vir, illud carmen; vita mea, pater noster.
Zaimki nieokrelone kadzie si przed rzeczownikiem, tylko quidam po rzeczowniku
albo midzy przymiotnikiem i rzeczownikiem. Miles quidam, nomis quidam terror.
Jeeli chodzi o zdania zoone, naley zaznaczy, e w jzykach nowoytnych czciej
wystpuje parataksa czyli zdania wsprzdnie zoone, w acinie natomiast przewaa
hypotaksa czyli zdani a zoone podrzdnie; czsto cz si zdania w dusze
okresy.
Jeeli zdanie nadrzdne i podrzdne maj wsplny podmiot lub wsplne dopenienie,
to w wyraz wysuwa si na pocztek okresu przed spjnik zdania podrzdnego.
Haedui, cum se defendere non possent, legatos ad Caesarem mittunt.
Pierwsze miejsce zajmuj te wyrazy nawizujce do poprzedniego zdania; na kocu
wypowiedzi umieszcza si wyrazy nawizujce do zdania nastpnego.
Tytuy ksiek, rozdziaw, rozpraw wystpuj w acinie:
a. w nominatiwie, jeeli tytu stanowi rzeczownik oznaczajcy gatunek literacki,
np. Historiae, Annales, Tusculanae disputationes, Epistula ad Caesarem missa,
Gratio im Catilinam fiabita.
b. w ablatiwie z przyimkiem de, jeeli tytu stanowi rzeczownik podajcy przedmiot,
o ktrym bdzie mowa, np. De re publica. De legibus. De officiis
c. w konstrukcji acc. c. infin., ktrej w jzyku polskim odpowiada zdanie
oznajmujce
d. w coniunctiwie jako w zdaniu pytajcym zalenym, jeeli tytu jest wyraony w
formie pytania.
W przykadach podanych pod b, c, d domylne s zwroty tractatur, quaeritur, scribo
itp.
Polskiemu zwrotowi "pod tytuem" odpowiada w acinie zdanie wzgldne: qui
inscribitur, qui inscriptus est. Polski zwrot "na przykad" oddaje si w acinie
przez: ut, velut, verbi causa, verbi gratia, exempli causa, nam, quidem.
Przy wyliczaniu uywa si wyrazw: primum, deinde, tum, tum... deniaue (lub
posiremo);
w jzyku polskim odpowiadaj wyrazy najpierw, potem, dalej... wreszcie, albo: po
pierwsze, po drugie itd. Zaimki ille - hic czsto tumaczy si na jzyk polski:
pierwszy - drugi.
Przy przechodzeniu do dalszych wywodw uywa si zwrotw: proximwn est, ut doceam,
illud nunc videamus; nunc quod instat itp.
Powrt do pierwszego tematu zaznacza si zwrotami:
sed redeamus illuc, unde devertimus (Cic. fam. Xn 25, 5)
illuc, unde abii, redeo (Hor. serm. I l, 108)
sed ad institutam disputationem revertamur.
Kocowe partie wywodu zapowiadamy zwrotami: restat, ut doceam; reliquum est, ut
atque ut ad extremum illud veniamus. Zakoczy mona wywd zdaniem: haec habui,
quae... dicerem.
Polskim rzeczownikom abstrakcyjnym odpowiadaj w acinie czsto rzeczowniki
konkretne albo cae zdania:
id, quod tendimus = cel
quae ex re seauuntw ==skutki
Cicero puer = C. w dziecistwie
Cato admodum senex = K. w bardzo podeszym wieku
TROPY I FIGURY
Do oywienia stylu, zapewnienia mu pewnej ozdobnoci i sugestywnoci su te tzw.
tropy i figury retoryczne.
Tropem nazywa si niezwyke uycie wyrazu lub zwrotu zamiast innego wyrazul ub
zwrotu, figury za polegaj na niezwykym zestawieniu i ukadzie wyrazw lub myli.
Wrd figur staroytni wyrniali figury sw (figurae elocutionis vel figurae
verborum - schemata lexeos) oraz figury myli (figurae sententiarum - schemata
dianoias).
Do tropw nale m.in.:
1. Metafora czyli przenonia (translatio) Fabius scutum Romanorum fuit, Marcellus
gladius (Flor. I 22). Tota sitit tellus (Ovid. Fast. IV 946).

2. Metonymia (denominatio) Lego Homerum = lego Homeri cannina, Bacchus = vinum,


Ceres = frumentum, Mars = bellum, lam proximus ardet Ucalegon = domus Ucalegontis
(Verg. Aen. II 311).
3. Synekdoche (comprehensio) Tectum = domus, limen = domus, puppis = navis,
quadrupes = equus (pars pro toto).
4. Hiperbola (superlatio) Luce sunt donora nobis tua consilia omnia (Cic. I Cal, 6)
5. Eufemizm Decedere = mori; Puella = meretrix
6. Ironia (dissimulatio) Magnum imperatorem, fortem exercitum, quorumnlot manus
unam mulierculam avexerint
Najwaniejsze figury
a. mylowe
1. Antyteza czyli przeciwstawienie (oppoaitio)
Ego reges eieci, vos tyrannos introducitis, ego libertatem, quae non erat, peperi,
vos partam servare non vultis (Rhet. Her. 4, 53). Ars longa, vita brevis
(Hippocrates).
2. Climax czyli stopniowanie (gradatio) a minore ad maius lub a maiore ad minus.
In urbe luxuries creatur, ex luxurie exsistat avaritia necesse est, ex avaritia
erumpat audacia, inde omnia scelera gignuntur (Cic. Sex. Rosc. 75).
4. Oxymoron czyli zestawienie sprzecznoci Cum tacent, clamant (Cic. I Cal- 21)
Summum ius, summa iniuria (Cic. off. I 33).
4. Pominicie (praeteritio) - mwca owiadcza, e jak okoliczno pomija i
wanie przez to zwraca na ni uwag.
Nam illa nimis antiqua praetereo, quod C. Servilius Ahala Sp. Maelium novis rebus
studentem manu sua occidit (Cic. I Cat. 3).
5. Apostrofa czyli bezporedni zwrot do osb nieobecnych, bstw, przedmiotw.
Zbliona do apostrofy jest personifikacja i inwokacja.
Vos iam, Albani tumuli atque luci, vos, inquam, imploro atque tester vosque
Albumorum obrutae arae.
6. Hysteron proteron czyli przestawienie nastpstwa zdarze. Moriamur et in media
arma ruamus. (Verg., Aen. II 353)
7. Hypofora (occupatio, praemunitio) czyli uprzedzenie moliwych zarzutw
przeciwnika.
Dicet aliguis: Haec igitur est tua disciplina? sic tu instituis adulescentes? (Cic.
Cael.17, 39).
8. Aposiopeza (reticentid) - przerwanie wypowiedzi motywowane wzruszeniem.
Si perficitis, quod agitis, me ad vos venire oportet, sin autem ... sed nihil opus
est reliqua scribere. (Cic. fam. XIV 3,5) Quos ego! ... Sed motos praestat
componere fluctus (Verg. Aen. I 135).
9. Anakolot czyli zaamanie konstrukcji skadniowej.
An dubitas, quin praestans valetudine ... dubitabisne eum miserum dicere?

b. wyrazowe
10. Anafora (repetitio) czyli powtrzenie tego samego wyrazu na pocztku kolejnych
zda lub czonw zdania.
Pleni omnes sunt libri, plenae sapientium voces, plena exemplorum wtustas (Cic.
Arch. 14).
11. Epifora (comersio) czyli powtrzenie tego samego wyrazu na kocu kolejnych
zdal ub czonw zdania.
Doletis tres exercitus populi Romani interfectos: interfecit Antonius, desideratis
clarissimos cives: eos quoque eripuit Antoniiis: auctoritas huius ordinis afflicta
est:
affixit Antonius (Cic. n Phil. 55).
12. Dwukrotno (geminatio) czyli bezporednie powtrzenie tego samego wyrazu.
Fuit, fuit ista quondam in hac re publica virtus (Cic. I Cat. 3).
Nos, nos, dico aperte, consules desumus (Cic. I Cat. 3).
13. Aliteracja czyli zestawienie wyrazw zaczynajcych si od tej samej spgoski.
Namque pudor prohibebat pilura profari (Hor. Serm. I 6, 57).
14. Paronomasia (annominatio) czyli zestawienie wyrazw o podobnym brzmieniu a
rnym znaczeniu.
Omnia praeclara rara (Cic. Lael. 76).
15. Onomatopeja czyli uycie wyrazw naladujcych gosy natury, zwierzt.
Quamvis sint sub aqua, sub aqua maledicere temptant (Ovid. Met. VI 376).
16. Elipsa (pmissio) czyli opuszczenie wyrazu.
Cicero Attico suo salutem (dom. dicit).
17. Hendiadys czyli wyraenie jednego pojcia przez dwa, wyrazy poczone
spjnikiem.
Natura pudorque = wrodzona wstydliwo repudiare atque respuere = odrzuci z
pogard.
18. Chiasmus czyli szyk krzyowy (nazwa od greckiej litery chi).
Concordia mcusima minima amntia
19. Asyndeton (dissolutio) czyli zestawienie zda lub czonw zdania bez poczenia
ich odpowiednimi spjnikami.
Veni, vidi, vici.
20. Poysyndeton (acenatio) czyli poczenie kilku zda lub czonw zdania
powtarzajcym si spjnikiem.
Ego et miles et tribunus et legatus et consul versatus sum in vario genere
bellorum.
UWAGI O HEKSAMETRZE DAKTYLICZNYM I DYSTYCHU ELEGIJNYM
Istnieje zasadnicza rnica midzy wierszem antycznym a wierszem nowoytnym. Rytm
wiersza nowoytnego wie si cile z akcentem wyrazowym, rytm wiersza antycznego
jest niezaleny od akcentu poszczeglnych wyrazw, wie si natomiast z iloczasem,
z okrelonym nastpstwem sylab dugich i krtkich. Czas trwania sylaby krtkiej (U)
nazywamy mor, sylaba duga (-) trwa dwie mory, tote w wielu rodzajach wierszy
dwie sylaby krtkie mona cign w jedn dug, albo sylab dug mona rozwiza
przez dwie krtkie.
W wierszu jedne sylaby wymawia si silniej, czyli z przyciskiem (ictus) - tak
sylab nazywamy ars (arsis); inne wymawia si sabiej, bez przycisku - tworz one
tzw. tez (thesis). Arsa i teza razem daj stop, najczstsze s stopy trzy- i
czteromorowe. W poezji unika si rozziewu (hiatus), czyli zbiegu dwch samogosek
przy zetkniciu si wyrazw jeeli jeden wyraz koczy si na samogosk lub -m z
poprzedzajc samogosk, a wyraz nastpny zaczyna si od samogoski lub h,
nastpuje tzw. wyrzutnia (elisio): opuszcza si w wymowie kocow samogosk (lub
samogosk +m) pierwszego wyrazu:
Conticuer(e) omnes intentiqu(e) ora tenebant (Verg. Aen. II l).
Jeeli jednak drugim wyrazem jest est lub es, opuszcza si e tego wanie wyrazu;
zjawisko to nazywamy aferez (aphaeresis). Np. Ovid. Metam. I 89:
Aurea prima sata (e)st aetas ...
Najbardziej znanym rodzajem wiersza antycznego jest tzw. heksametr daktyliczny,
czyli wiersz zoony z szeciu daktyli (-'- UU); uywa si go szczeglnie w
utworach epickich, lecz take w innych gatunkach poezji. Daktyl w czterech
pierwszych stopach mona zastpi spondejem (-'- -), w pitej stopie takie
zastpstwo jest stosunkowo rzadkie i daje specjalny efekt artystyczny (versus
spondiacus). Szsta stopa jest zawsze dwusylabowa - z tym e sylaba ostatnia jest
obojtna (anceps) co do dugoci (-'- U). Zatem schemat heksametru daktylicznego
przedstawia si nastpujco:
-'- UU|-'-UU|-'-UU|-'-UU|-'-UU|-'-U
Heksametr jest wierszem zbyt dugim, by wymwi go jednym tchem, tote gdzie w
rodku wystpuje tzw. redniwka; wyrnia si dwie jej odmiany, cezur -
rozdzielajc stop, i dierez, wypadajc z kocem stopy. Najczciej spotyka si
cezur msk; w trzeciej stopie po arsie (caesura semiquinaria - penthemimeres),
np. Verg. Aen. 2 1:
Conticuere omnes || intentique ora tenebant.
W trzeciej stopie moe te wystpowa cezura eska, tj. po sylabie dugiej i
krtkiej, czyli tzw. trocheiczna (caesura trochaica - kata triton trochaion), np.
Verg. Aen. IV 486:
Spargens umida mella || soporiferumque papaver.
Rzadziej s uywane inne cezury. Dla poezji bukolicznej charakterystyczna jest
redniwka po czwartej stopie (diaeresis bucolica), np. Verg. Buc. 7, l:
Forte sub arguta consederat || ilice Daphnis.
Heksametr klasyczny zachowywa proporcje midzy iloci daktyli i spondejw.
Przewaga daktyli w wierszu wyraa ywo, ruchliwo, np. Verg. Gwiy. TO. 284:
Sed fugit interea, fugit inreparabile tempus.
Przewaga spondejw nadaje charakter powany, powolny, np. przy opisie pracy
cyklopw w kuni, Verg. Aen. VIII 452:
Illi intersese multa vi bracchia tollunt.
Do rzadkoci naley heksametr zbudowany z samych spondejw, np. u Katulla 116, 3:
Qui te ienirem nobis, neu conarere.
Wierszem daktylicznym Je take tzw. pentametr. Jest to wiersz niezupeny czyli
katalektyczny; w trzeciej i szstej stopie brak tezy, jest tylko arsa. Mamy tu
niejako powtrzenie pierwszej czci heksametru do cezury picioczstkowej:
-'-UU|-'-UU|-'-||-'-UU|-'-UU|
poczenie heksametru z pentametrem tworzy tzw. dystych, czyli dwuwiersz elegijny,
np. Ovid. Trist. IV 10, 1-2:
Ille ego qui fuerim, tenerorum lusor amorum,
Quem legis, ut noris accipe posteritas!
Niektrzy poeci polscy prbowali naladowa heksametr - z tym, e funkcj sylab
dugich peniy sylaby akcentowane, krtkich nie akcentowane. Np. w Konradzie
Wallenrodzie A. Mickiewicza znajdujemy wiersze nastpujce (w. 255 - 256):
Skd Litwini wracali? Z nocnej wracali wycieczki,
Wieli upy bogate, w zanikach i cerkwiach zdobyte.
pewne wyobraenie o dystychu elegijnym moe da nastpujcy przekad epigramu
termopilskiego-
Gociu, oznajmij Spartanom, e tutaj poleglimy w boju
Zawsze gotowi strzec witych ojczyzny swej praw.
RACHUBA CZASU
Lata. Rzymianie nie mieli ustalonej ery, wedug ktrej oznaczaliby daty roczne.
Lata okrelali wedug urzdujcych w danym roku konsulw, np. L. Pisone, A. Gabinio
consulibus (Caes. Gali. 6, 4), Cn. Pompeio et M. Crasso consulibus (Sali. Catii.
38, l), Q. Fobio Maximo quintum (= po raz pity), Q. Fuhio Flacco quartum (= po raz
czwarty) consulibus (Liv. XXVII 7, 7).
W epoce cesarstwa liczono iata od objcia rzdw poszczeglnych wadcw. W
historiografii wprowadzono pewne stae daty pocztkowe, najczciej rok zaoenia
Rzymu (= 753 przed n. e.), czasem pocztek republiki po wypdzeniu ostatniego krla
(= 510 p.n.e); podawano wic rok ab urbe condita, w skrcie a.u.c. albo post reges
exactos. Mniejsze znaczenie miaa rachuba od pocztku jakiej wojny, np. quorto
decimo anno Punici belli (Liv. XXVIII 38, 12). Dopiero w poowie szstego stulecia
naszej ery zaczto liczy lata od narodzenia Chrystusa (post Christum natum albo
incarnationis Christi albo krtko anno Domini); system ten wprowadzi w r. 556 opat
Dionysius Exiguus, opierajc si na danych z Ewangelii w. ukasza 3, l oraz 3, 23.
Z czasem rozszerzono t rachub take na lata przed narodzeniem Chrystusa -
oznaczane wstecz jako lata przed nasz er (ante Christum natum).
Przy przeliczaniu lat naley pamita o tym, e umownie przyjty rok zaoenia
Rzymu, czyli 753 a.Ch.n. oznaczono jako pierwszy a.U.c. (nie zerowy), rok 752
a.Ch.n. jako drogi a.U.c. itd. odejmowania zatem naley dokona od liczby 754. Rok
konsulatu Cycerona to rok 63 przed n.e. albo 691 a.U.c. (754 - 63), wspomniany rok
konsulatu Gabi-niusza i Pisona, w ktrym Cezar jako prokonsul przyby do Galii to
rok 58 p.n.e. czyli 696 a.U.c. (754 - 58). Jeeli za chodzi o lata naszej ery
czyli post Christum natum ri naley zapomina o tym, e nasz rachuba lat nie ma
roku zerowego; abstrahujc od teeo czy obliczenia Dionysiusa byy dokadne, a. 753
a.U.c. przyjmujemy jako l a.Ch rok 754 a.U.c. jako l post Ch. n., rok 755 jako 2
p.Ch.n. itd. Ten szczeg musimy uwzgledni take przy obliczaniu wielkich
jubileuszw wydarze z lat przed nasz er; dodajc lata przed n.Ch. i po n.Ch.
naley sum zmniejszy o jeden. Tak wic dwutysiclecie konsulatu Cycerona (i
urodzin Augusta) wypadao w roku 1938 (63+1938-1=2000) dwutysiclecie mierci
Cycerona (zmar 43 a.Ch.n) i urodzin Owidiusza obchodzilimy w r. 1958 (43+1958-1
=2000). Od mierci Aleksandra Wielkiego, ktra nastpia w r. 323 a.Ch.n do roku
1978 n.e. mino lat 2300. Zapominajc o braku roku zerowego w naszej rachubie
obchodzilibymy jubileusze o jeden rok za wczenie. Podobnie przedstawia si sprawa
ze stuleciami, nie byo bowiem w naszej historii wieku zerowego. Od mierci
Aleksandra Wielkiego w wieku IV a.Ch.n. do naszych czasw, tj. do wieku XX p.Ch.n.
liczymy 23 stulecia, nie 24, jakby z pochopnego dodawania 4+20 kto chcia
obliczy: od urodzin Augusta w wieku I a.Ch.n. do jego jubileuszu dwutyciclecia w
wieku XX p.Ch.n. mino dwadziecia stuleci (nie 21) itd.
Rok i miesice.
Rok dzieli si na dwanacie miesicy, ktre nosiy nazwy nastpujce:
Ianuarius (stycze), Februarius (luty), Martius (marzec). Aprilis (kwiecie), Maius
(maj), Iiwius (czerwiec), Quinctilis pn. lulius (lipiec), Sextilis pn. Augustus
(sierpie), September (wrzesie), October (padziernik), November (listopad),
December (grudzie). Pierwotnie pocztek roku wypada na wiosn, pierwszym
miesicem by marzec, z tego czasu zachoway si liczebnikowe nazwy miesicy (od
liczebnikw septem, octo, novem, decem), jakkolwiek od poowy II w. prz. Ch. rok
zaczyna si l stycznia, w ktrym to dniu konsulowie obejmowali urzd. Quinctilis
otrzyma nazw lulius na cze Juliusza Cezara, Sextilis nazw Augustus na cze
cesarza Augusta.
Do roku 46 a.Chr.n. obowizywa w Rzymie rok ksiycowy, w ktrym cztery miesice:
marzec, maj, lipiec, padziernik (skrt mnemotechniczny Marmaiiuloq) liczyy po 31
dni, luty mia 28 dni, a pozostae miesice po 29. Rok ten liczy wic 355 dni; dla
wyrwnania z porami roku dodawano od czasu do czasu miesic dodatkowy (inter-
calaris). System w by bardzo niewygodny, powodowa zakcenia, ktrym kres
pooy Cezar wprowadzajc od l stycznia 45 roku prz.Ch. rok soneczny liczcy 365
dni, a co cztery lata tzw. rok przestpny liczcy 366 dni. Od tej reformy dugo
poszczeglnych miesicy przedstawiaa si tak jak obecnie: siedem miesicy,
mianowicie stycze, marzec, maj, lipiec, sierpie, padziernik, grudzie, liczy po
31 dni, cztery miesice, tj. kwiecie, czerwiec, wrzesie i listopad po 30 dni, a
luty 28 lub (w roku przestpnym) 29. System wprowadzony przez Cezara (kalendarz
juliaski) obowizuje w zasadzie do dzi - z ma poprawk wprowadzon w wieku XVI.
Rok juliaski ustalony na 365,25 dni jest nieco duszy (o 11 minut 14 sekund) od
roku sonecznego, tzw. zwrotnikowego, z biegiem czasu powstaje wyrana rnica
(jeden dzie na 128 lat). Dla usunicia powstaej w cigu stuleci rnicy na mocy
bulli papiea Grzegorza XIII w roku 1582 opuszczono 10 dni (po 4 padziernika
nastpi 15 padziernika); aby na przyszo zapobiec rozbienoci przyjto, by
lata kocowe stulecia tj. lata, ktrych ostatnie dwie cyfry to 00, byy
przestpnymi tylko wtedy, jeeli dwie pierwsze cyfry tworz liczb podzieln przez
cztery. W kalendarzu wic gregoriaskim lata 1600, 2000 to lata przestpne,
natomiast rok 1700, 1800, 1900 te lata zwyczajne liczce 365 (w kalendarzu
juiiakim rwnie te !ata byy przestpne). Kalendarz gregoriaski przyjy najpierw
kraje katolickie, stopniowo take pozostae (Rosja dopiero w 1918). Obecnie
kalendarz juliaski, zwany take starym stylem, utrzyma si jedynie juko kalendarz
liturgiczny prawosawia; rnica midzy starym a nowym stylem wynosia w XIX wieku
12 dni, w XX dni 13 - pamita o tym naley przy metrykach i innych datach
pochodzcych z ziem wschodnich. Rok gregoriaski jest duszy od roku zwrotnikowego
o 26 sekund, co da rnic jednego dnia po przeszo trzech tysicach trzystu latach.
Dni miesica. Rzymianie nie oznaczali kolejnych dni miesica tak jak my to dzi
czynimy. Mieli trzy stae daty: Kalendy (Kalendae, -arum) pierwszy dzie miesica,
Idy (Idus gen. Iduum f.) trzynasty lub pitnasty dzie miesica, Nony (Nonae,
-arum) pity lub sidmy dzie miesica. Pitnastego przypaday Idy w marcu, maju,
lipcu i padzierniku (MARMAIIULOQ), w pozostaych miesicach trzynastego. Nony to
dziewity (nonus) dzie przed Idami, zatem w marcu, maju, lipcu i padzierniku
przypaday sidmego, w pozostaych miesicach pitego. Pierwszy dzie miesica
datowano: Kalendis lanuariis, Februariis, Martiis itd. (w abl. temporis - nazwy
miesicy podawano w formie przymiotnikowej). Naszym okreleniom 13 stycznia, 13
lutego, 15 marca, 13 kwietnia itd. odpowiaday aciskie okrelenia Idibus
lanuariis, Februariis, Martiis, Aprilibus itd. Podobnie Nonis lanuariis = 5
stycznia, Nonis Februariis = 5 lutego, Nonis Martiis = 7 marca itd. Dzie
poprzedzajcy wyej wymienione terminy oznaczono przez pridie z acc., np. pridie
Nonas lanuarias = 4 stycznia, pridie Idus lanuarias = 12 stycznia, pridie Kalendas
Februarias = 29 stycznia przed reform Cezara albo 31 stycznia po reformie tj. od
r. 45 a.Ch.n. poczwszy. Dzie nastpujcy bezporednio po tych terminach oznaczono
niekiedy przez postridie z acc , np. postridie Idus Martias = 16 marca. Pozostae
dni miesica okrelano wedug wymienionych terminw, ale liczc wstecz; mwiono:
trzeciego, czwartego, pitego itd. dnia przed Kalendami, Idami, Nonami, liczc
dzie, od ktrego i do ktrego liczono, np. ante diem tertium Idus lanuarias
(trzeciego dnia przed Idami styczniowymi) to 11 stycznia, a.d. IV Id. an. to 10
stycznia. Przy zamianie naszych dat na rzymskie naley uwzgldnia ten szczeg i by
poda odpowiedni dzie przed Nonami, dokona odejmowania od 6 (5+1) lub 8 (7+1),
dla okrelenia dnia przed Idami odejmowa odpowiednio od 14 (13 +1) lub 16(15+1),
np. 10 kwietnia to a.d. IV Idus Apriles - liczymy 10, 11, 12, 13 albo odejmujemy 14
- 10. Natomiast przy datach przed Kalendami ilo dni danego miesica powikszamy o
dwa (chodzi bowiem o Kalendy nastpnego miesica) i od tej liczby odejmujemy dzie
miesica wedug naszej rachuby. Naley wszake pamita, e przed reform Cezara
bya nieco inna liczba dni w poszczeglnach miesicach. Np. 15 sierpnia to a.d.
XVIII Kal. Sept. w kalendarzu juliaskim (31 +2-15= 18), ale a.d. XVI Kal. Sept.
przed reform Cezara (29+2-15= 16), bo sierpie liczy wtedy dni 29. Rnice
wystpuj te przy innych miesicach z wyjtkiem MARMAIIULOC. Naley mie to
nauwadze przy datach, jakie spotykamy w listach czy dzieach historykw. Dla
uatwienia, czy sprawdzenia naszych przelicze, podajemy tu dwie tabelki: jedn dla
dni przed Nonarni i Idami (317), drug dla dni przed Kalendami ( 318). Dla
niektrych miesicy tabela druga podaje dwa warianty: jeden dla lat przed reform
Cezara, drugi dla kalendarza juliaskiego.
a. Dni przed Nonaini lub Idami
Miesice
marzec
maj
lipiec
padziernik
Miesice
stycze sierpie
luty wrzesie
kwiecie listopad
czerwiec grudzie
Dni

Dni

l
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15

Kalendis Martiis etc.


ante diem VI Nonas Martias etc.
V
IV
III
pridie Nonas
Nonis Martiis etc.
ante diem VIII Idus Martias etc.
VII
VI
V
IV
III
pridie Idus
Idibus Martiis
Maiis luliis Octobribus
l
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13

Kalendis lanuariis etc.


ante diem IV Nonas lanuarias etc.
III
pridie Nonas
Nonis lanuariis etc.
ante diem VIII Idus lanuarias etc.
VII
VI
V
IV
III
pridie Idus
Idibus lanuariis
Februariis Aprilibus luniis
Augustis Septembribus
Novembribus Decembribus
Dni tygodnia. Dla potrzeb praktycznych wyrniali Rzymianie okresy omiodniowe,
zwali je nundinae od novem = dziewi, gdy zgodnie ze swoim sposobem liczenia
wliczali jeden dzie targowy (okrelany tyme mianem nundinae), siedem dni zwykych
oraz nastpny dzie targowy, ktry zaczyna nowy okres. Trinum nundinum czyli okres
trzech targw, liczcy dni siedemnacie (1+7+1+7+1) stanowi czas, jaki musia
upyn od zgoszenia projektu ustawy do poddania go pod gosowanie.
Od czasw Konstantyna Wielkiego przyjto - znany wczeniej na Wschodzie - podzia
na okresy siedmiodniowe czyli tygodnie (gr. hebdomas, ac. septimana). Poszczeglne
dni tygodnia otrzymay nazwy od planet: dzie Soca (dies Solis), Ksiyca (dies
Lunae) itd. Chrzecijanie dzie Soca nazwali dniem Paskim (Dominica), dzie
Saturna to sabbatum, pozostae dni okrelali liczebnikami porzdkowymi. Wytworzyy
si wic nastpujce nazwy:
niedziela dies Solis Dominica
poniedziaek dies Lunae feria secunda
wtorek dies Martis feria tertia
roda dies Mercurii feria quarta
czwartek dies Iovis feria quinta
pitek dies Veneris feria sexta
sobota dies Saturn sabbatum
Nazwy dni wedug planet przyjy si w wielu jzykach europejskich.
Pory dnia. Dzie, ktry zaczyna si ze wschodem soca a koczy z jego zachodem,
dzielili Rzymianie na cztery czci: mane (rano), ad meridiem (przed poudniem), de
meridie (po poudniu), suprema (wieczorem). Podobnie noc, gwnie dla celw
wojskowych, dzielono na cztery strae - vigiliae. Znany by te podzia dnia na
dwanacie godzin; ze wzgldu na to, e w cigu roku nierwna bya dugo dnia
liczona od wschodu do zachodu soca, zmieniaa si take odpowiednio dugo
godzin (od 45 do 75 minut) z tym, e godzina szsta koczya si w zawsze poudnie,
a godzina dwunasta z zachodem soca
b. Dni przed Kalendami
1
2
3*
4
5

marzec
maj
lipiec
padziernik

luty
Miesice
do r. 46

l IV VI VIII
IX XI XII

od roku 45 a. Ch. n

stycze
sierpie
grudzie
kwiecie
czerwiec
wrzesie
listopad
dni 31
dni 28
dni 29
dni 31
dni 30
ante diem

14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25*
26
27
28
XVI
XV
XIV
XIII
XII
XI
X
IX
VIII
VII
VI
V
IV
III
pridie
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
XVII
XVI
XV
XIV
XIII
XII
XI
X
IX
VIII
VII
VI
V
IV
III
pridie
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
XIX
XVIII
XVII
XVI
XV
XIV
XIII
XII
XI
X
IX
VIII
VII
VI
V
IV
III
pridie
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
XVIII
XVII
XVI
XV
XIV
XIII
XII
Xl
X
IX
VIII
VII
VI
V
IV
III
pridie
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
XVII
XVI
XV
XIV
XIII
XII
XI
X
IX
VIII
VII
VI
V
IV
III
pridie
Kalendas

Apriles
lunias
Augustas
Novembres
Martias

Februarias
Maias
lulias
Septembres
Octobres
Decembres
lanuarias

Februarias
Septembres
lanuarias

Maias
lulias
Octobres
Decembres
* W latach pracstepuych dzie 25 lutego oznacza si jako a.d. bis sextum Kal.
Mart., dai nastpne jak w kolumnie 3.