Vous êtes sur la page 1sur 16

BEZPIECZESTWO I EDUKACJA

W ZMIENIAJCEJ SI RZECZYWISTOCI

REDAKCJA NAUKOWA

Andrzej Wawrzusiszyn
Jan Grzyb

Ek 2015
Recenzja naukowa:

prof. dr hab. Bernard Winiewski


dr hab. Robert Socha
dr in. Barbara Kaczmarczyk

Projekt okadki i skad komputerowy:


in. Dariusz Klekotko

Copyright by Mazurski Orodek Doskonalenia Nauczycieli w Eku 2015

ISBN 978-83-932027-9-9

Wydawnictwo:
Mazurski Orodek Doskonalenia Nauczycieli w Eku

Druk:
D&D Sp. z o.o.

Monografia zawiera 13,01 arkuszy wydawniczych (1 ark. wyd. = 40 000 znakw)


dr Andrzej Wawrzusiszyn
Uniwersytet Warmisko-Mazurski
w Olsztynie

Metodologiczne konteksty bada bezpieczestwa

Wprowadzenie

Bezpieczestwo jest obszarem aktywnoci wielu naukowcw, ktrzy w swej


dziaalnoci wykorzystuj podejcia naukowe do jego opisywania i wyjaniania.
Wyonienie nauk o bezpieczestwie stworzyo szczegln sytuacj poznawcz, bdc
wyzwaniem dla problematyki naukoznawczej i metodologicznej. Metodologia badania
problemw bezpieczestwa zajmuje si sposobami wykorzystania interdyscyplinarnej
wiedzy. Tworzenie podstaw metodologii nauk o bezpieczestwie jest zadaniem
trudnym z racji rzeczywistoci, ktr badacze rozpatruj. Przyjmuje ona czsto natur
spoeczn, kulturow, ekonomiczn, a nawet wirtualn.
Analizie poddano wybrane elementy procesu badawczego w odniesieniu do
bada problemw bezpieczestwa.

Elementy wiedzy o nauce i poznaniu naukowym

Wiedza i nauka to pojcia bliskoznaczne; s pojciami wieloznacznymi


i trudno definiowalnymi. Uywa si tych terminw w rny sposb, w rnych
kontekstach i czsto zamiennie. Wiedza jest bez wtpienia pojciem szerszym od
nauki. Na jej obraz skadaj si wszystkie wiadomoci teoretyczne i praktyczne,
zdobyte dziki uczeniu si197, zarwno naukowymi, jak i nienaukowymi metodami.
Cho oba te obszary posiadaj wiele wsplnego, nie naley ich utosamia, poniewa
nie kada wiedza jest nauk, natomiast kada nauka jest wiedz. To nauka tworzy
wiedz, nigdy odwrotnie198. Wiedz posugujemy si na co dzie, poniewa wiedz
rodz potrzeby praktyki. Stanowi ona odzwierciedlenie w wiadomoci ludzi zjawisk
postrzeganych w otaczajcej ich rzeczywistoci, czyli cech rzeczy, procesw i zdarze
jako obiektw poznania oraz zachodzcych midzy nimi relacji. Najstarszym
gatunkiem wiedzy jest wiedza potoczna, pospolita, ktr cechuj oglnikowo, brak
precyzji, may stopie abstrakcyjnoci, sabe uzasadnienie przekona, a czsto niski
poziom informacyjny. Wiedza taka jest przypadkowa w sensie doboru spostrzee
i wiadomoci; nie w peni krytyczna, co spowodowane jest wyprowadzaniem
wnioskw z niesprawdzonych, niepotwierdzonych empirycznie sdw. Bywa
nieusystematyzowana i charakteryzuje si najczciej wspistnieniem przypadkowych
197
M. Szymczak (red.), Sownik jzyka polskiego, T. 3, Warszawa 1981, s. 700.
198
W. Pytkowski, Organizacja bada i ocena prac naukowych, Warszawa 1985, s. 31.
78
sdw199. Jest produktem ubocznym praktycznej dziaalnoci ludzi; przypisany jest jej
zazwyczaj zdrowy rozsdek.
Nauka jest swego rodzaju przedsiwziciem prestiowym, rzemiosem
uczonych, wytworem ich czynnoci (system twierdze), badaniem zjawisk
empirycznych, czy te prawdziw wiedz. Nauka cigle si zmienia wiedza dzisiaj
uznawana za naukow, jutro moe sta si nienaukow.
Nauka (ac. scientia wiedzie)) opisywana jest jako og wiedzy ludzkiej,
uporzdkowanej w system zagadnie, wyraonej w sdach, pogldach, opiniach
prawdziwych i przypuszczeniach200. Wyrosa z potrzeby ycia praktycznego, std sw
wiedz powinna by przydatna do zaspokajania potrzeb czowieka 201. Jest take
wyspecjalizowan dziaalnoci poznawcz, uprawian przez uczonych, zmierzajc do
obiektywnego poznania i zrozumienia rzeczywistoci przyrodniczej i spoecznej oraz
do stworzenia przesanek wykorzystania zdobytej wiedzy w celu przeksztacenia
rzeczywistoci zgodnie z potrzebami czowieka202.
W wymiarze idealnym nauka ujmowana jest jako:
ukad hipostazowych sdw logicznych i problemw stanowicych sens zda
przez kogo wydanych (statements sdy z asercj);
zbir logicznie powizanych sdw bdcych znaczeniami wszelkich
moliwych wypowiedzi o jakiej dziedzinie poznania (tak np. psychologia
stanowiaby system wszystkich prawd o yciu psychicznym, a cilej o jego
prawidowociach) czy te zda zdeterminowanych przez okrelone reguy
jzykotwrcze (tak np. matematyka byaby gwnym ukadem tautologii,
dajcym si wyrazi w okrelonym jzyku matematycznym)203.
Spord wielu znacze terminu nauka najczciej wyrnia si ich pi; nauka
w sensie:
dydaktycznym rozumiana jest jako czynno nauczania lub uczenia si,
instytucjonalnym jest to dyscyplina (dziedzina wiedzy) wykadana
w szkoach wyszych lub uprawiana w placwkach naukowych,
historyczno-socjologicznym utosamiana jest z dziedzin kultury
obejmujc zarwno instytucje uprawiajce nauk, jak i narzdzia i rodki tej
dziaalnoci, a take wytwory poszukiwa badawczych,
treciowym obejmuje rezultaty docieka naukowych, osignite wyniki prac
badawczych, ktre tworz system poj, hipotez, praw i teorii,
199
Ibidem, s. 30.
200
M. Guziuk-Tkacz, A.J. Siegie-Matyjewicz, Leksykon terminw metodologicznych. Nauki
pedagogiczne i pokrewne, Warszawa 2012, s. 173; L. Koj, Wtpliwoci metodologiczne, Lublin 1993,
s. 40.
201
Por. K. Ajdukiewicz, Jzyk i poznanie, T. 1, Warszawa 1985, s. 314-316.
202
Por. B.R. Kuc, Funkcje nauki. Wstp do metodologii. Nauka nie jest gr, Warszawa 2012, s. 20.
203
Por. S. Kamiski, Nauka i metoda. Pojcie nauk i klasyfikacja nauk, Lublin 1992, s. 30.
79
funkcjonalnym (czynnociowym) jest zespoem czynnoci prowadzcych do
osignicia zamierzonego rezultatu badawczego; s to procedury
postpowania prowadzce do rozwoju nauki w sensie treciowym204.
Wieloznaczno pojcia nauki nie pozwala jednoznacznie zdefiniowa jej na
uytek praktyczny. Owa trudno wystpuje gwnie dlatego, e uznanie wiedzy na
naukow uzalenione jest od metodologii uznawanej za naukow205.
Nauka podlega rnym kryteriom podziaw i klasyfikacji.
Z metodologicznego punktu widzenia mona wyrni: nauki empiryczne i nauki
teoretyczne. Nauki empiryczne badaj okrelony fragment rzeczywistoci; nauki
teoretyczne badaj wiat abstrakcyjny, zdefiniowany przez te nauki. Nauki
empiryczne s to tak zwane nauki realne, nauki teoretyczne to nauki formalne.
W naukach empirycznych dominuje indukcyjny tryb postpowania, w naukach
teoretycznych dedukcyjny. Dlatego nauki empiryczne to nauki indukcyjne, a nauki
teoretyczne to nauki dedukcyjne.
Z punktu widzenia sposobu goszenia sdw wyrniamy nauki
aposterioryczne i nauki aprioryczne. Nauki empiryczne to nauki aposterioryczne,
w ktrych sdy gosimy po wykonaniu dowiadczenia, nauki teoretyczne to nauki
aprioryczne, w ktrych sdy gosimy a priori, czyli z zaoenia. W naukach
empirycznych nigdy nie mamy stuprocentowej pewnoci, e wypowiadane sdy s
prawdziwe, dlatego e dopuszczaj one wnioskowania zawodne, ktre takiej pewnoci
nie gwarantuj206.
Istnieje wiele innych podziaw nauk. Jeden z nich np. dzieli nauki
empiryczne na trzy wielkie grupy, a mianowicie: nauki spoeczne, nauki przyrodnicze,
nauki humanistyczne. Warto przy tym doda, i prezentowane podziay nauk nie s
podziaami ani zupenymi ani zamknitymi.
Naley podkreli, i wikszo definicji terminu nauka zawieraj dwa
podstawowe elementy: procesy i rezultaty poznania naukowego.
Poznanie naukowe uchodzi za podstawow i pierwotn aktywno
psychiczn. To wprowadzenie w pole wiadomoci informacji o czym207. Jest
procesem zdobywania wiedzy o rzeczywistoci czyli czynnoci, akty poznawcze, jak
i rezultat tego procesu, jego wytwr, w postaci systemu zda, twierdze, praw
nauki208. Poznanie naukowe jest:

204
M. Pelc, Elementy metodologii bada naukowych, Warszawa 2012, s. 9.
205
Szerzej: A. Globler, Metodologia nauk, Krakw 2006; T. Kotarbiski, Elementy teorii poznania,
logiki formalnej i metodologii nauk, Warszawa 1986; S. Nowak, Metodologia bada spoecznych,
Warszawa 1985; S. Stachak, Wstp do metodologii bada ekonomicznych, Warszawa 1997; J.
Sztumski, Wstp do metod i technik spoecznych, Warszawa 1984; J. Benco, Metodologia vedeskebo
vyskumu, Bratislava 2001; S. Kamiski, Nauka i metoda. Pojcie nauk i klasyfikacja, op. cit.; L.F.
Korzeniowki, Podstawy nauk o bezpieczestwie, Warszawa 2012.
206
M. Pelc, Elementy metodologii bada, op. cit., s. 11-12.
207
S. Kamiski, Nauka i metoda. Pojcie nauk i klasyfikacja nauk, Lublin 1992, s. 13.
208
Encyklopedia powszechna, T. 3, Warszawa 1985, s. 723.
80
usystematyzowane tzn. podejmowane czynnoci poznawcze s regulowane
okrelonymi rygorami konsekwencji czasowej i treciowej,
obiektywne tzn. niezalenoci wynikw prawdy strzeg uznane narzdzia
i sposoby poznania,
sprawdzalne tzn. moe by powtarzane i przy zachowaniu okrelonych
warunkw powinno da porwnywalne wyniki,
utylitarne tzn. jest sposobne do rozwizania konkretnej trudnoci,
wyjanienia okrelonego zjawiska, naprawienia fragmentu rzeczywistoci,
twrcze lub destrukcyjne wobec zbioru twierdze tworzcych teori danej
nauki, ktr moe utwierdza i rozwija, bd podwaa i negowa209.
Podstawowym celem poznania naukowego jest zdobywanie lub gromadzenie
wiedzy maksymalnie cisej, pewnej, oglnej, prostej, o maksymalnej zawartoci
informacji210. Efektami poznania naukowego s zazwyczaj:
prawa nauki naleycie uzasadnione i dostatecznie sprawdzone twierdzenia
nauki majce posta zda oglnych lub w przyblieniu oglnych,
prawidowoci w nauce obiektywne, stale powtarzajce si zwizki lub
relacje cech i zdarze zachodzcych w rzeczywistoci,
teoria naukowa system zda powizanych ze sob logicznie i rzeczowo oraz
speniajcych pewne kryteria pragmatyczne 211,
wyjanienia naukowe (wyjanienia genetyczne, funkcjonalne, teologiczno-
funkcjonalne, logiczne)212.
W procesie poznania naukowego wyszczeglnia si okrelone etapy:
identyfikacj sytuacji problemowej, formuowanie problemu, stawianie hipotez
roboczych, przewidywanie skutkw (etap rozumowania), weryfikacj zewntrznej
hipotezy roboczej, empiryczn weryfikacj hipotezy, sprawdzenie susznoci rozwiza,
wnioskowanie kocowe, opracowanie wynikw bada213.
W procesie poznania naukowego naley przestrzega okrelonych przepisw
oglnych, norm i zasad. Skadaj si na nie:
postpowanie badawcze zgodne z zasadami metodologii bada,
zapewniajce metodologiczna poprawno,

209
T. Pilch, T. Bauman, Zasady bada pedagogicznych. Strategie ilociowe i jakociowe, Warszawa
2001, s. 17.
210
Szerzej: J. Such, O uniwersalnoci praw nauki, Warszawa 1972; M. Guziuk-Tkacz, A.J. Siegie-
Matyjewicz, Leksykon terminw metodologicznych, op. cit., s. 201.
211
S. Kamiski, Nauka i metoda. Pojcie nauk , op. cit., s. 177-181.
212
T. Pilch, T. Bauman, Zasady bada pedagogicznych. Strategie ilociowe , op. cit., s. 23-33.
213
W. Zaczyski, Praca badawcza nauczyciela, Warszawa 1968, s. 20.
81
jzyk pozwalajcy na cise i jednoznaczne formuowanie wynikw bada,
zapewniajcy ich powszechne rozumienie,
twierdzenia mog by uznane za naukowe, jeli maj dostateczne
uzasadnienie, pozwalajce je przyj za pewne lub odznaczajce si wysokim
stopniem prawdopodobiestwa,
wewntrzna niesprzeczno odnoszca si do zbioru twierdze (twierdzenia
nie mog si wzajemnie wyklucza),
krytycyzm wobec wypowiedzianych tez (postawa ich ustawicznego
sprawdzania, weryfikacji, rewidowania, a tym samym rozbudowa istniejcego
systemu twierdze naukowych),
twrczy charakter rezultatw badania moliwo ich praktycznego
wdraania, wykorzystania wynikw bada214.
Zaprezentowany katalog jest tylko drogowskazem, kierunkiem ksztatowania
postawy badawczej; nie wyczerpuje wiedzy o procesie bada. Pozostawia si
inicjatyw, oryginalno i kreatywno badacza, poniewa dziki temu ksztatuje si
postp i rozwj nauki.

Obiekt i przedmiot bada w naukach o bezpieczestwie

Nauka jest przedmiotem zainteresowa metodologii. Metodologia rozumiana


bywa raz jako nazwa nauki o zasadach budowania ukadw rozumowa, np. systemw
naukowych, raz (co wynika niejako z pierwszego rozumienia) jako szczegowy dzia
logiki, tj. odnoszcy si do wykorzystania zasad logiki formalnej jako teorii
wynikania215. W uzupeniajcym rozumieniu to system jasno okrelonych regu
i procedur, do ktrych odwouj si badania bdce podstaw ewaluacji wiedzy.
System ten nie jest ani niezmienny, ani niezawodny jest cigle ulepszany 216.
Metodologia badania bezpieczestwa na gruncie nauk spoecznych zawsze
dotyczy dwch sfer (wymiarw): natury spoecznej bezpieczestwa, czyli jego
ontologii oraz stosunku naszej wiedzy do niej, czyli epistemologii. Wymiar
ontologiczny odnosi si do natury rzeczywistoci skadajcej si na bezpieczestwo
rnych podmiotw. Natur t mona przedstawi na osi obiektywizm
subiektywizm, czyli prbowa odpowiada na pytania: czy jest to istniejca gdzie
tam obiektywna rzeczywisto? Lub te, czy stanowi ona (bezpieczestwo)
subiektywny wytwr (kreacj) ludzi (politykw, obserwatorw, zwykych ludzi,
badaczy)? Drugi, to wymiar epistemologiczny, dotyczy sposobw zdobywania wiedzy
o bezpieczestwie uczestnikw ycia spoecznego. Istniej wic dwa podejcia,

214
Ibidem, s. 18-20; M. Guziuk-Tkacz, A.J. Siegie-Matyjewicz, Leksykon terminw
metodologicznych, op. cit., s. 56.
215
T. Kotarbiski, Traktat o dobrej robocie, Warszawa 1973, s. 86.
216
Ch. Frankfort-Nachmias, D. Nachmias, Metody badawcze w naukach spoecznych, Pozna 2001,
s. 28.
82
z ktrych jedno pozwala zjawiska spoeczne (w tym bezpieczestwo) naukowo
wyjani, lub te interpretacyjnie je rozumie217.
W naukach spoecznych, do ktrych nale nauki o bezpieczestwie,
metodologi rozumie si jako zestaw dyrektyw badawczych wynikajcych z przyjtych
zaoe teoretycznych, sposb (sposoby) formuowania, uzasadniania i sprawdzania
twierdze. Z perspektywy bardziej pragmatycznej, do charakterystycznych zabiegw
poznawczych wypeniajcych jej misj naley zaliczy:
stawianie i rozwizywanie problemw,
formuowanie (nazywanie, klasyfikowanie) zjawisk zarwno o pozytywnym,
jak i negatywnym charakterze,
opis i wyjanienie tych zjawisk,
prowadzenie bada i uzasadnienie twierdze,
upowszechnianie naukowego sposobu wnioskowania218.
Metodologia nauk o bezpieczestwie posiada znaczenie oglne i szczegowe.
W kontekcie oglnym ma znaczenie:
czynnociowe jest systemem dziaalnoci poznawczej zmierzajcej do
wytworzenia systemu wiedzy o metodach naukowych i metodach badawczych
stosowanych w naukach o bezpieczestwie,
przedmiotowe jest systemem wiedzy naukowej o metodach bada
naukowych bezpieczestwa, tworzenia systemw wiedzy naukowej
o bezpieczestwie oraz wytwarzania i utrwalania osigni wiedzy naukowej.
Natomiast w ramach szczegowej metodologii nauk o bezpieczestwie wyszczeglnia
si:
oglne problemy metodologii okrelajce metodologi bada, jej cel, obiekt
i przedmiot oraz wskazuj metody,
problemy bada naukowych bezpieczestwa wskazujce procedury,
problem tworzenia systemu teorii wykrywanie prawidowoci i zalenoci
w otoczeniu wiedzy o bezpieczestwie, budowanie nowych teorii naukowych,
problemy terminologiczne tworzce jzyk poj, twierdze i hipotez,
pisemne opracowanie bada219.

217
R. Ziba, O tosamoci nauk o bezpieczestwie, Zeszyty Naukowe AON, 2012, nr 1 (186), s. 8.
218
B.R. Kuc, Z. cibiorek, Podstawy metodologiczne nauk o bezpieczestwie, Warszawa 2013, s. 79-
80.
219
A. Czupryski, Waciwoci bada naukowych bezpieczestwa, [w:] Bezpieczestwo w teorii
i badaniach naukowych, B. Winiewski (red.), Szczytno 2011, s. 117.
83
Badanie problemw bezpieczestwa wymaga systemowego postrzegania
obiektu i przedmiotw bada, poniewa przedmiot bezpieczestwa funkcjonuje
w wiecie systemw.
W powszechnym rozumieniu o przedmiocie bada decyduj obiekty bd
procesy, ktre badamy. Z punktu widzenia formalnego powysza dyscyplina posiada
obiekty i przedmioty bada, poniewa bezpieczestwo byo i jest naczeln wartoci
czowieka.
Z racji tego, i nauki o bezpieczestwie stanowi cz nauk spoecznych, to obiektem
bada s:
zbiorowoci i zbiory spoeczne,
instytucje spoeczne,
procesy i zjawiska spoeczne220.
Do obiektu bada zbiorowoci i zbiory spoeczne bezpieczestwa zasadne jest
zaliczy jego podmioty. Podmiotem bezpieczestwa jest jednostka, grupa spoeczna,
nard, narody i og ludzi. Podmioty bezpieczestwa okrelane s w kategoriach
socjologicznych, std przedmiotem s ich cechy w ujciu ich struktury, waciwoci,
relacji, zagroe, zdolnoci przeciwstawiania si zagroeniom oraz umiejtnoci
kreowania rozwoju i przetrwania. Do obiektw okrelanych jako instytucje spoeczne
zalicza si organizacje prawne oraz organizacje nieposiadajce tego statutu, a ponadto
wszelkie wytwory cywilizacyjne i kulturowe czowieka oraz antropologiczne
i organizacyjne. W obiektach tych odnajdujemy przedmiot bada, ktrym jest
postrzeganie bezpieczestwa wedug kryterium przedmiotu, czasu, przestrzeni, rda
zagroenia. Przedmiotem bada s cechy obiektw i interakcje midzy nimi.
Natomiast do obiektw okrelanych jako procesy i zjawiska spoeczne zalicza si
rozmaite normy etyczne i prawne, ktre reguluj bezpieczestwo, ale rwnie
zaoenia funkcjonowania wszelkich instytucji. W obiektach sytuujemy postrzeganie
bezpieczestwa wedug kryterium procesu, rda zagroe i czasu221.
Przedmiotem bada s cechy obiektw wyznaczajcych ich granice,
waciwoci i relacje. Dostrzeenie istoty cech i zalenoci midzy nimi a badanymi
obiektami pozwala wnioskowa o istocie bezpieczestwa. Zatem, przedmiotem bada
nauk o bezpieczestwie s wspczesne systemy bezpieczestwa w wymiarze
militarnym i niemilitarnym oraz ich funkcjonowanie na rnych poziomach
organizacyjnych. Systemy te obejmuj dziaania instytucji o charakterze pastwowym,
rzdowym i samorzdowym, przedsibiorcw i organizacji spoecznych. Badania
w zakresie tej dyscypliny powinny suy tworzeniu teoretycznych podstaw
i rozwojowi systemw bezpieczestwa midzynarodowego i systemw operacyjnych
funkcjonujcych w obszarze bezpieczestwa222.

220
Por. J. Sztumski, Wstp do metod i technik bada spoecznych, Katowice 2005, s. 19.
221
A. Czupryski, Waciwoci bada naukowych bezpieczestwa, [w:] Bezpieczestwo w teorii
i badaniach , op. cit., s. 119.
84
Nauki o bezpieczestwie s nauk interdyscyplinarn, empiryczn,
posugujc si metodyk bada ogldowych. Istniejce zainteresowanie budowaniem,
dopracowywaniem i poszukiwaniem nowych wskanikw podstawowych poj,
rokuje nadziej na zbudowanie dojrzaej metodologicznie nauki.

Okrelanie celw, formuowanie problemw i stawianie hipotez badawczych


w naukach o bezpieczestwie

Wszelka dziaalno ludzka jest zazwyczaj celowa, mniej lub bardziej


uwiadomiona. Aby osign zaoony cel konieczne s umiejtnoci, motywacja do
dziaania i odpowiednie warunki. Cele obecne s w dwch zasadniczych typach
dziaalnoci podmiotw: dziaalnoci praktycznej oraz dziaalnoci teoretycznej.
Sowo cel posiada szeroki zakres znaczeniowy np.: to, do czego si dy, co
si chce osign; to, co ma czemu suy; punkt, miejsce, do ktrego si zmierza;
przedmiot (rzecz lub osoba) zamierzonych dziaa, punkt centralny jakiej akcji;
obiekt, do ktrego si mierzy, strzela 223. Synonimami tego sowa s: denie,
pragnienie, ch i sens, a take zaoenie, plan, misja, priorytet czy zadanie. Oznacza
on zarazem punkt docelowy w postaci idei czy te zwieczenia podejmowanych
dziaa i stara. Moe by mniej lub bardziej precyzyjnie okrelony, a tym samym
ucilany lub modyfikowany. Generalnie, pojcie celu nie jest jednoznaczne 224.
Istota bada naukowych sprowadza si najczciej do czynnoci badawczych
majcych na celu poznanie nieznanych lub mao znanych waciwoci, cech, badanych
obiektw, przedmiotw, zdarze, procesw, faktw. S to zwykle elementy szerszej
rzeczywistoci, wycinek badanej sfery spoecznej, politycznej, ekonomicznej,
pedagogicznej czy innej.
Cel bada to rodzaj zamierzonego efektu, do ktrego ma doprowadzi
dziaalno badacza225. Jest zarazem odpowiedzi na pytanie: dlaczego badacz
podejmuje okrelone dziaania/badania i czemu one maj suy? To prawda, ktr
cechuje: ciso, oglno, wysoka informacyjna zawarto, prostota oraz pewno 226.
Najoglniejszym celem bada jest denie do wzbogacenia wiedzy o osobach, rzeczach
i zjawiskach bdcych przedmiotem bada227. Mona wyrni nastpujce gwne
cele bada:

222
Por. B. M. Szulc, Metodologiczne i epistemologiczne dylematy nauk o bezpieczestwie i nauk
o obronnoci, [w:] Interdyscyplinarno nauk o bezpieczestwie. Paradygmat. Wiedza. Demarkacja,
Warszawa 2013, s. 28; S. Zajas, Nauki wojskowe a nauki o bezpieczestwie i obronnoci, op. cit., s.
14.
223
M. Szymczak (red.), Sownik jzyka polskiego, T. 1, Warszawa 1978, s. 235.
224
J. Staczyk, Kulturowy kontekst formuowania celw zwizanych z bezpieczestwem, [w:]
Bezpieczestwo i kultura bezpieczestwa w teorii, w badaniach naukowych i w praktyce, A. Filipek
(red.), Siedlce 2014, s. 38.
225
J. Gnitecki, Zarys metodologii bada w pedagogice, op. cit., s. 127.
226
M. Guziuk-Tkacz, A.J. Siegie-Matyjewicz, Leksykon terminw metodologicznych, op. cit., s.
58-59.
227
W. Dutkiewicz, Przewodnik metodyczny dla studentw pedagogiki, Kielce 1996, s. 31.
85
eksploracja czyli oglne poznanie danego zjawiska, zrozumienie go,
zaspokojenie wasnej ciekawoci,
opis obserwowanie danego zjawiska, sytuacji, wydarzenia i opisanie go
(odpowiadaj na pytania: co, kiedy, gdzie),
wyjanienie odpowiadaj na pytanie dlaczego; odkrywaj zwizki
przyczynowe pomidzy zdarzeniami228.
Okrelanie celw w badaniach bezpieczestwa wie si z kryterium
oryginalnoci, przydatnoci dla praktyki oraz pracochonnoci. Zwizku z tym,
przystpujc do bada naley sformuowa nastpujce pytania: czy dane badania nie
zostay ju wykonane gdzie indziej? Czy dane badania s istotne dla instytucji, dla
ktrej s przeznaczone? Czy ewentualne wyniki znajd zastosowanie w praktyce ze
wzgldu na rne uwarunkowania instytucjonalne? Czy projektowane badania s
moliwe do zrealizowania?229
Nieodzownym warunkiem rozpoczcia bada jest uwiadomienie sobie
problemu badawczego, czyli czego szukamy, czego jeszcze nie wiemy, gdzie tkwi
niewiadoma. Jest to swego rodzaju bodziec intelektualny. Waciwe, zaciekawiajce
okrelenie problemu nadaje sens badaniom naukowym.
Problemy badawcze, z metodologicznego punktu widzenia, s to pytania, na
ktre szuka si odpowiedzi na drodze bada naukowych. Wysuwajc je zadajemy
pytanie przyrodzie i otoczeniu, a nie osobie drugiej. Staramy si znale
odpowiedzi na postawione przez nas pytania poprzez wasny wysiek, nie za przez
oczekiwanie gotowej odpowiedzi od innego czowieka 230. Rozwizujc jaki problem,
dymy do uzyskania trafnej odpowiedzi na postawione pytanie lub zesp pyta.
Jednak, aby sformuowa taki problem, trzeba najpierw odpowiedzie sobie na
okrelone pytania:
Co chcemy bada?
Ze wzgldu na co chcemy to bada?
Czego chcemy si dowiedzie?231
Zdarza si tak, i ze postawienie pytania czsto pozbawia badania wartoci
poznawczej. Wynika std potrzeba znajomoci struktury pyta. Wyrnia si pytania
otwarte, czyli takie, w przypadku ktrych nie potrafimy wyliczy wszystkich
dopuszczalnych odpowiedzi, ani te nie umiemy wskaza algorytmu, za pomoc
ktrego mona by takie wyliczenie otrzyma oraz pytania zamknite, czyli takie,
w przypadku ktrych, jestemy w stanie przedstawi sposb dojcia do poprawnego
rozwizania, a uzyskana odpowied jest odpowiedzi cis. Pytanie skada si

228
E. Babbie, Badania spoeczne w praktyce, Warszawa 2007, s. 110-113.
229
A.J. Chodubski, Wstp do bada politologicznych, op. cit., s. 173.
230
J. Pieter, Oglna metodologia pracy naukowej, op. cit., s. 67.
231
Z.M. Zimny, Zarys metodologii bada spoecznych, Czstochowa 2001, s. 83.
86
z partykuy pytajnej i osnowy pytania. W pytaniach otwartych naley wymieni
pytania wyjanienia (zawieraj partyku dlaczego?), pytania domagajce si narracji
(posiadaj partyku jak? lub jaki, jaka, jakie). Natomiast pytaniami zamknitymi s
pytania rozstrzygnicia (maj partyku czy), a take pytania uzupenienia (z partyku
inn ni czy). Pytania wyznaczaj kierunki zainteresowa poznawczych. Pytania, na
ktre nie ma szybkich (atwych) odpowiedzi znikaj z pola widzenia badaczy lub, staj
si problemami badawczymi232.
Formuowanie problemw badawczych w naukach o bezpieczestwie, tak jak
i we wszystkich innych naukach, polega na rozbiciu tematu na pytania poznawcze,
ktrych tre jest zdeterminowana samym problemem badawczym; ma on ponadto,
decydujcy wpyw na przyjcie okrelonych zaoe metodologicznych.
O zainteresowaniach decyduj preferencje badacza, jego upodobania, dowiadczenia
lub zwyka ciekawo wiata233.
Przyjmujc, i celem bada badacza jest transgraniczne bezpieczestwo Polski
mona sformuowa, dla przykadu, nastpujcy problem gwny: Jak Stra
Graniczna wpywa na stan bezpieczestwa transgranicznego Polski?
Tak sformuowanemu problemowi towarzyszy teza, e Stra Graniczna
uczestniczy w zapewnieniu bezpieczestwa trangranicznego pastwa. Zwizku z tym,
powinny pojawi si problemy szczegowe, ktre mog przyj posta nastpujcych
pyta:
1. Jak wspczesne przeobraenia spoeczno-polityczne zachodzce w Europie
rodkowowschodniej wpywaj na bezpieczestwo transgraniczne pastwa?
2. Jakie s gwne tendencje i kierunki rozwoju zagroe transgranicznych?
3. Jak zorganizowany jest i jak funkcjonuje system zarzdzania granic
pastwow?
4. Czy zadania, uprawnienia, struktura organizacyjna i metody dziaania Stray
Granicznej przyczyniaj si przeciwdziaaniu i zwalczaniu przestpczoci
transgranicznej?
5. Czy wsppraca i wspdziaanie Stray Granicznej ze subami i instytucjami
krajowymi w zakresie przeciwdziaania i zwalczania przestpczoci
transgranicznej jest wystarczajco skuteczna?
6. Jaki jest wymiar i w jaki sposb realizowana jest wsppraca Stray Granicznej
ze subami granicznymi pastw ssiednich w zakresie przeciwdziaania
i zwalczania przestpczoci transgranicznej?
232
Szerzej: K. Ajdukiewicz, Jzyk i poznanie, op. cit.; J. Pieter, Oglna metodologia
pracy naukowej, op. cit.; B. R. Kuc, Funkcje nauki. Wstp do metodologii, Warszawa
2012; B.R. Kuc, Z. cibiorek, Podstawy metodologiczne nauk o bezpieczestwie, op.
cit.; M. Pelc, Elementy metodologii bada naukowych, Warszawa 2012; T. Majewski,
Miejsce celw, problemw i hipotez w procesie bada naukowych, Warszawa 2003.
233
B.R. Kuc, Z. cibiorek, Podstawy metodologiczne nauk o bezpieczestwie, op. cit., s. 104.
87
Wyraajc w tezach (problemach szczegowych) zaoenie, konkluzj lub
twierdzenie istnienia zwizkw i zalenoci midzy poszczeglnymi przedmiotami,
faktami lub zjawiskami (procesami) w danym problemie badawczym przygotowujemy
przesanki (fakty naukowe) do sformuowania hipotezy 234. Pod pojciem hipoteza
rozumie si zwyke przypuszczenie, domys intelektualny, stwierdzenie, co do ktrego
istnieje prawdopodobiestwo, e jest trafn odpowiedzi na uprzednio postawiony
problem badawczy.
Naley mie na wzgldzie fakt, e nie kada hipoteza jest przydatna
w badaniach. Przydatna do bada jest tylko taka hipoteza, ktra jest przypuszczeniem
czy te domysem naukowym, czyli speniajca pewne wymogi metodologiczne 235.
Zatem powinna charakteryzowa si takimi cechami jak:
nowo wskazanie nie znanych dotd aspektw badanych faktw, zjawisk,
procesw, ich uwarunkowa, itp.,
oglno objcie zakresem wszystkich faktw, zjawisk i procesw z danego
zakresu rozpoznawania rzeczywistoci,
komunikatywno pojciowa uyte pojcie i terminy powinny by
jednoznaczne, moliwie dostatecznie precyzyjne,
empiryczna sprawdzalno moliwo weryfikacji potwierdzenia lub
obalenia przypuszczenia w rozstrzygniciu poznawczym,
niewystpowanie sprzecznoci wewntrznych 236.
Hipoteza nadaje kierunek badania. Jest podstaw doboru zdarze do
obserwacji i metod badania, pozwala zrozumie jego cel. Uwypukla wzajemne zwizki
midzy obserwowanymi zdarzeniami dziki powizaniu ich w acuch przyczyn
i skutkw. Hipoteza jedynie usiuje tumaczy fakty, ale w adnym stopniu ich nie
udowadnia, poniewa opiera si na nie do licznych faktach, a zmierza do objcia
caoci237.
W wyniku podjtych bada, studiw i analiz jej prawdziwo musi zosta
potwierdzona (zweryfikowana) lub obalona (sfalsyfikowana). Hipotez uwaa si za
udowodnion, gdy badania potwierdzaj jej zgodno z faktami. Wwczas wynikom
mona przypisa status wiedzy naukowej238.
Formalnologiczny mechanizm stawiania hipotez jest nastpujcy:
1. Stwierdzamy, e prawdziwe jest zdanie Z o pewnym fakcie F.
2. Dysponujemy pewnym zasobem wiedzy W, ktry jest naleycie
uzasadniony.
234
J. Apanowicz, Metodologia oglna, Gdynia 2002, s. 47.
235
J. Sztumski, Wstp do metod i technik spoecznych, op. cit., s. 52.
236
A. J. Chodubski, Wstp do bada politologicznych, op. cit., s. 176.
237
W Pytkowski, Organizacja bada i ocena prac naukowych, op. cit., s. 144.
238
B.R. Kuc, Z. cibiorek, Podstawy metodologiczne nauk o bezpieczestwie, op. cit., s. 108.
88
3. Chcemy znale zdanie, ktre stanowioby racj dla zdania Z.
4. Z samym zda tworzcych nasz wiedz W zdanie Z nie wynika.
5. Formuujemy dodatkowe zdanie H (hipotez), ktre pozwala nam
w poczeniu z wiedz W znale racj dla zdania Z239.
Odnoszc si do wczeniej postawionego problemu gwnego i problemw
szczegowych mona, dla przykadu, postawi hipotezy badawcze. Hipoteza robocza
moe brzmie:

Dziaania Stray Granicznej wpywaj w istotny sposb na stan bezpieczestwa


transgranicznego Polski.

Hipotezy szczegowe mog mie nastpujc posta:


1. Wspczesne przeobraenia spoeczno-polityczne zachodzce w Europie
rodkowowschodniej zasadniczo wpywaj na poziom bezpieczestwa
transgranicznego pastwa.
2. Zagroenia transgraniczne rozwijaj si szczeglnie w zakresie: nielegalnej
imigracji, przemytu towarw i pojazdw, nielegalnego przewozu odpadw,
materiaw jdrowych i promieniotwrczych, narkotykw, broni i amunicji,
dzie sztuki, terroryzmu, zagroeniom w komunikacji midzynarodowej,
rnych form przestpczoci pospolitej, a take midzynarodowej
przestpczoci zorganizowanej.
3. System zarzdzania granic pastwow oparty jest na wspdziaaniu
wszystkich polskich sub granicznych, dostosowany do systemu zarzdzania
bezpieczestwem granicy zewntrznej Unii Europejskiej i stanowi istotny
element polskiego systemu bezpieczestwa narodowego, jak rwnie
i bezpieczestwa europejskiego.
4. Stra Graniczna to formacja typu policyjnego, przystosowana zarwno swoim
charakterem, strukturami, jak i metodami penienia suby do oglnych
przepisw prawnych obowizujcych w pastwach Unii Europejskiej.
Przeznaczona jest do ochrony granicy pastwowej na ldzie i na morzu oraz
kontroli ruchu granicznego. Swoj aktywnoci powanie przyczynia si
przeciwdziaaniu i zwalczaniu przestpczoci transgranicznej
5. Potrzeba kooperacji ze subami i instytucjami krajowymi, ktre posiadaj
kompetencje w zakresie przeciwdziaania i zwalczania przestpczoci
transgranicznej znajduje odzwierciedlenie w biecej dziaalnoci Stray
Granicznej. Zakada si, e wsppraca i wspdziaanie s wystarczajco
skuteczne.

239
M. Pelc, Elementy metodologii bada naukowych, op. cit., s. 40.
89
6. Stra Graniczna odgrywa istotn rol we wsppracy midzynarodowej
w zakresie przeciwdziaania i zwalczania przestpczoci transgranicznej.
Wsppraca midzynarodowa realizowana jest w wielu obszarach i poprzez
szereg instytucji: ze subami granicznymi pastw ssiednich, z placwkami
dyplomatycznymi i konsularnymi oraz oficerami cznikowymi.

Weryfikacja hipotez

Uzasadnienie sformuowanych, na pocztku poczyna badawczych, twierdze


znane s badaczowi tylko czciowo i nie s one twierdzeniami udowodnionymi.
Wszystkie poczynania badacza powinny zmierza do tego, aby najwaniejsze
twierdzenia uzasadni dostateczn iloci dowodw lub przypadkw potwierdzajcych
owe przypuszczalne prawdy. Przyjte hipotezy powinny poddane by sprawdzeniu,
weryfikacji.
W badaniach naukowych weryfikacja ma na celu ustalenie, czy i jak warto
naukow posiada zabrany materia badawczy. Jej zadaniem jest rwnie eliminacja
wszelkich deformacji, znieksztace danych, bdcych skutkiem zaangaowania
emocjonalnego respondentw, ich nieszczeroci, obaw, lkw, uprzedze itp. 240.
Chodzi zatem o zblienie si do prawdy.
Na podstawie przemyle dotyczcych sprawdzania hipotez tworzone s
strategie badawcze, czyli szczeglnego rodzaju programy dochodzenia do zarysowania
teorii tego, co jest badane. Wyrnia si dwie drogi: indukcyjn i dedukcyjn
(hipotetyczno-dedukcyjna). Pierwsza z nich, polega na obserwowaniu i rejestrowaniu
faktw, wyprowadzaniu z obserwacji hipotez w formie zda twierdzcych. Suma tych
zda stopniowo uoglnia obserwacj. Sprawdzanie wedug tej metody nastawione jest
na weryfikacj (konfirmacj) tych uoglnie, a nie ich falsyfikacj. Metoda druga,
hipotetyczno-dedukcyjna, podkrela znaczenie hipotez i obserwowania (rejestrowania)
faktw. Zachca badacza do stawiania miaych hipotez, ktre nie s rezultatem tylko
gromadzonych obserwacji, jak i jego dowiadcze. Dopuszcza si, a nawet pochwala,
wyprowadzanie hipotez z wnioskw jako prognoz, a take sprawdzanie hipotez za
pomoc prognoz. Sprawdzanie t metod nastawione jest na obalenie i falsyfikacj
wynikw bada241.
W wyniku przeprowadzonych bada hipoteza robocza moe przyj jeden
z trzech moliwych stanw:
1. Moe by prawdziwa, jeeli wszystkie zdobyte fakty naukowe j potwierdzaj.
2. Moe by faszywa, jeeli wszystkie uzyskane fakty jej przecz.

240
M. Guziuk-Tkacz, A.J. Siegie-Matyjewicz, Leksykon terminw metodologicznych, op. cit., s.
305.
241
B. R. Kuc, Funkcje nauki. Wstp do metodologii, op. cit., s. 111; Szerzej: K. Poper, Logika
odkrycia naukowego, Warszawa 1977.
90
3. Moe by zdaniem prawdopodobnym, jeeli cz faktw potwierdza, a cz
zaprzecza hipotezie.
W przypadku pierwszym naley zakoczy badania i hipoteza robocza staje
si hipotez naukow. W sytuacji drugiej, aby otrzyma prawdziw hipotez robocz
naley dotychczasow hipotez zanegowa. W trzecim przypadku badacz musi oceni
fakty, ktre przecz hipotezie roboczej, i podj decyzj, co zrobi, aby doj do
rozwizania problemu. Moe on hipotez robocz osabi, wzmocni, odrzuci bd
przyj242.
Jeeli badacz postawi kilka hipotez naley kierowa si jednym
z nastpujcych kryteriw: wanoci, prawdopodobiestwa, czasochonnoci. Przy
zastosowaniu pierwszego kryterium hipotezy porzdkuje si wedug ich wanoci
i kolejno weryfikuje, zaczynajc od najwaniejszej. Przy przyjciu drugiego kryterium
weryfikacj naley rozpocz od hipotezy najbardziej prawdopodobnej. W trzecim
przypadku rozpoczynamy weryfikacj od hipotezy najmniej czasochonnej i kolejno
badamy hipotezy bardziej czasochonne243.
Kady badacz powinien by wiadomy, i wiedza naukowa powstaje przez
stawianie i coraz lepsze uzasadnianie hipotez. Powinien by take wyczulonym, aby
zauwaa fakty, ktre nie tylko potwierdzaj, ale rwnie przecz postawionej
hipotezie.

Podsumowanie

Ksztatowanie bezpieczestwa ludzi i grup spoecznych uwarunkowane jest


przede wszystkim uzyskaniem rzetelnych informacji o aktualnym stanie analizowanej
rzeczywistoci, o stanie bezpieczestwa lub wystpujcych zagroeniach. Wymusza
prowadzenie bada naukowych nad rdami powstawania zagroe, metodami ich
wykrywania, monitorowania, ograniczania oraz likwidowania skutkw ich
wystpowania. W naukach o bezpieczestwie podstaw sukcesw w dziaaniu jest
dokonanie poprawnej analizy stanu faktycznego w czasie pokoju, jak rwnie
w stanach zagroenia czy kryzysu. Prawidowe i logiczne dziaania umoliwia nam
metodologia bada bezpieczestwa jako okrelony sposb postpowania w osiganiu
zaoonych celw.

242
M. Pelc, Elementy metodologii bada naukowych, op. cit., s. 43.
243
Ibidem, s. 47.
91