Vous êtes sur la page 1sur 5

Ochrona przeciwprzepiciowa

Ochrona przeciwprzepiciowa
w elektrycznych ukadach
rozdzielczych niskiego napicia

Dzisiejszemu rodowisku elektrycznemu potrzeba ochrony


przeciwprzepiciowej
Z nadejciem mikroprocesora wiat dowiadczy rozpowszechnienia si czuych
komponentw elektronicznych w kadej sferze ycia, od uywanych przez nas
urzdze gospodarstwa domowego, po wyszukane systemy obliczeniowe
i komunikacyjne, ktre su naszej konkurencyjnoci i ludziom. Nasz gd
poziomu ycia zapewnianego przez zdobycze integracji i miniaturyzacji ukadw
nie zmniejsza si. Jednak postp ten niesie ze sob rwnie koszty - mniejsz
odporno ukadw na interferencje i wiksz ich podatno na uszkodzenia
wywoywane przepiciami. Podajmy skal zjawiska: energia potrzebna
do spowodowania awarii w typowym ukadzie scalonym jest dzisiaj jedn milionow
czci tej energii, ktra w przeszoci bya bezpiecznie wytrzymywana Wzgldne przyczyny uszkodze
przez urzdzenia wykonywane w technologii lamp prniowych. Dodajc do tego inwestycji w kapitale trwaym
coraz bardziej zanieczyszczone sieci dystrybucji energii, w ktrych zakcenia
elektryczne, takie jak przepicia wywoywane przeczaniem, wyadowania Okresowo publikowane przez towarzystwa
atmosferyczne, zakcenia indukcyjne i kiepska regulacja zasilania wystpuj ubezpieczeniowe dane statystyczne
a nadto powszechnie. (patrz Rys. 1) wskazuj, e przepicia
stanowi prawie jedn trzeci wszystkich
Przepicia mog by zupenie oczywiste, jak w przypadku katastrofalnych gwnych przyczyn uszkodze wyposaenia
awarii ukadw lub mog przyjmowa posta bardziej subtelnych mechanizmw, kapitaowego i obiektw. Peen obraz
jak przyspieszone zuycie komponentw, skrcony czas funkcjonowania urzdze daje uwzgldnienie rzeczywistych kosztw
czy utrata lub znieksztacenie danych. W skrajnych przypadkach takie przepicia szkd powodowanych przepiciem
i przejciowe skoki napicia mog wywoa zapalenie si urzdzenia i zagroenie i zsumowanie:
ycia ludzi.
kosztw naprawy / wymiany urzdze
Konsekwencje niespodziewanego przepicia mog by katastrofalne dla wikszoci + kosztw odzyskania danych
firm i urzdze. Przy penej ocenie kosztw w zwizku z zaprojektowanym okresem + kosztw wstrzymania dziaalnoci
uytkowania urzdzenia, naley take - poza kosztami naprawy, czy wymiany
urzdze - wzi pod uwag mniej namacalne koszty odnoszce si do zawieszenia
dziaalnoci, znieksztacenia lub utraty danych. Osoby zarzdzajce sprztem
zdaj sobie doskonale spraw, e w miar, jak systemy elektroniczne powierzone
ich pieczy staj si coraz bardziej skomplikowane i zintegrowane z codziennymi
operacjami, nasze zaufanie do ich nieprzerwanego i niezakconego dziaania
wzrasta, a stosowanie ekonomicznych rodkw zabezpieczania tych urzdze
staje si jednym z najwaniejszych zada.

Prezentowany katalog zawiera szerok gam urzdze przeciwprzepiciowych


zaprojektowanych do stosowania w energetycznych sieciach rozdzielczych.

Przyczyny przejciowych skokw napicia


Przepicia powstaj z wielu przyczyn, na przykad:
- wyadowania atmosferyczne skutkujce bezporednimi uderzeniami w konstrukcje
lub systemy, lub wskutek indukowanych napi o duej wartoci,
- przepicia powodowanego przejciowymi przeczeniami energii,
- awarii energetycznych systemw rozdzielczych takie, jak kontakt przewd - ziemia,
lub pomieszanie si linii energetycznych i niskonapiciowych linii telekomunikacyjnych,
- awarii regulacji energii, jakie mog wystpowa w pobliu wielkich konsumentw Rys. 1: Wzgldne przyczyny szkd (rdo:
energii lub zelektryfikowanych linii kolejowych. Niemieckie Towarzystwo Ubezpieczeniowe)

Dzia Marketingu Tel./Fax +48 68 47 90 830 Wsparcie Techniczne Tel. +48 68 47 90 820 www.relpol.com.pl
Ochrona przeciwprzepiciowa
6

Wyadowania atmosferyczne
Byskawica jest jednym z najbardziej spektakularnych i wzbudzajcych groz
wytworw natury. Powstaje ona poprzez oddzielenie adunkw elektrycznych
w masie chmury przy zaistnieniu odpowiednich warunkw. W miar gromadzenia si
takich adunkw, izolacja powietrzna midzy chmur a ziemi staje si wysoce
napita. Wreszcie niewielkie wyadowanie koronowe inicjuje pocztek procesu
przeamywania powietrza midzy wyadowaniami wstpnymi skierowanymi w d
i skierowanym ku grze. Gdy te dwa zjawiska si spotkaj, powstaje byskawica,
czyli uderzenie powrotne, gdy adunek pynie ku grze przez zjonizowany kana,
by zneutralizowa adunek chmury. Skutkiem tego jest rozgrzanie powietrza
w tym kanale do okoo 30 0000 K z gwatownym rozszerzeniem si
i powstaniem fali uderzeniowej syszalnej jako grzmot.

Wicej ni poowa wyadowa ma miejsce albo wewntrz chmury (intra),


albo midzy chmurami (inter). Tylko niewielki uamek oglnej liczby wyadowa
siga ziemi jako wyadowanie chmura-ziemia. Mog one mie charakter dodatni W zakresie zagroe wyadowaniami
lub ujemny. Blisko 90% wszystkich wyadowa to wyadowania ujemne, natomiast atmosferycznymi na poziomie makro
mniej powszechne wyadowania dodatnie charakteryzuj si wikszym nateniem Polsk mona podzieli na trzy regiony:
prdu i s inicjowane w wyszych strukturach.
1. Ng = 1 1,7
Waciwoci wyadowania elektrycznego mog by trudne do zrozumienia. obejmujcy Pomorze i cz Warmii.
Szczytowa warto prdu w fazie powrotnej moe przekroczy 200 tysicy amperw Rejon ten jest klasyfikowany jako obszar
(patrz Rys. 4), a napicie w kanale wyadowania wstpnego przekracza 10 milionw umiarkowanego zagroenia.
woltw. Skok prdu do tej wartoci nastpuje zazwyczaj w cigu kilku milionowych
czci sekundy, a cae wyadowanie elektryczne zwykle trwa nieco ponad kilka 2. Ng = 1,7 2,5
setnych czci sekundy. W tym czasie moe mie miejsce nawet 10 wyadowa obejmujcy Ziemi Lubusk, Wielkopolsk,
powtrnych, przy ktrych prd i napicie wzrastaj do wartoci szczytowych Kujawy, Warmi i cz Mazowsza.
w jeszcze krtszym czasie. Rejon ten jest klasyfikowany jako obszar
rednio-wysokiego zagroenia.
Gsto wyadowa
3. Ng = 2,5 4
Gsto wyadowa rni si w zalenoci od lokalizacji geograficznej, warunkw obejmujcy Mazury, Podlasie,
rodowiskowych i pory roku, a okrela si j oglnie na podstawie konturowych Dolny lsk, Grny lsk, Maopolsk.
map gstoci wyadowa lub map dziennych wyadowa (izokeraunicznych) Rejon ten jest klasyfikowany jako obszar
(patrz Rys. 3). Gsto wyadowa elektrycznych (Ng) w wyadowaniach / km2 wysokiego zagroenia.
mona oszacowa na podstawie rocznej liczby dni z wyadowaniami
atmosferycznymi przy pomocy poniszego rwnania:

Ng = 0,04 Td1,25 / km2/rok

gdzie:
Ng liczba przewidywanych wyadowa atmosferycznych na rok na km2
Td liczba dni burzowych w roku; z map izokeraunicznych

Rys. 2: Zaleno midzy roczn gstoci wyadowa i roczn liczb dni z wyadowaniami Rys. 3: Liczba dni z wyadowaniami
atmosferycznymi (rdo: PN-IEC 61024-1:2001) w roku (Td) w Polsce

www.relpol.com.pl Dzia Marketingu Tel./Fax +48 68 47 90 830 Wsparcie Techniczne Tel. +48 68 47 90 820
Ochrona przeciwprzepiciowa
7

System TN-S
Przewidywane wielkoci wyadowa atmosferycznych
Maksymalne wielkoci wyadowa atmosferycznych obejmuj od 10 kA do 200 kA.
Rys. 4 podaje dane statystyczne w zakresie amplitudy natenia przy wyadowaniu
atmosferycznym.

Jak wida, najwysza czstotliwo


wyadowa grupuje si okoo 20 kA.
System TN-C

Rys. 4: Histogram prawdopodobiestwa w funkcji amplitudy dla wyadowania chmura-ziemia System TN-C-S

Ograniczniki przepi (SPD - surge protection device)


dla rnych sieci energetycznych

Sieci
Norma PN-IEC 60364-4-41:2000 oznacza ukady (sieci) rozdzielcze niskiego
napicia przy uyciu dwch liter. Pierwsza z nich oznacza sposb uziemienia System TT
u rda (tj. wtrn stron transformatora rozdzielczego mocy). Druga litera okrela
metod uziemienia zastosowan w instalacji elektrycznej konsumenta dla wszelkich
metalowych czci przewodzcych.

Metoda ta stosowana jest dla okrelenia trzech podstawowych systemw:


systemu TN,
systemu TT,
systemu IT.
Powysze skrty maj nastpujce znaczenie: System IT
Pierwsza litera - metoda uziemienia stosowana u rda:
T bezporednie podczenie rda energii do gruntu
(gwiazda wtrnego uzwojenia transformatora),
I izolacja rda energii od gruntu lub poczenie przez wysok impedancj.
Druga litera - metoda uziemienia naraonych czci przewodzcych w instalacji
elektrycznej:
T naraone czci przewodzce s bezporednio uziemione niezalenie
od ewentualnego uziemionego punktu zasilania,
N naraone czci przewodzce s bezporednio podczone
do elektrody uziemiajcej (rezystora uziemiajcego). System TN
- urzdzenia ochrony nadprdowej,
W celu opisania ukadu przewodnikw zerowych i przewodzcych mona stosowa
- stae urzdzenie zabezpieczajce.
kolejne prefiksy:
S przewodniki zerowy i przewodzce s odizolowane, System TT
C przewodniki zerowy i przewodzce s poczone. - urzdzenia ochrony nadprdowej,
- stae urzdzenie zabezpieczajce,
Wynika std, e moliwe s trzy ukady TN: TN-S, TN-C, TN-C-S.
- urzdzenie zabezpieczajce
Na rnych ukadach rozdzielczych mona instalowa rne urzdzenia zabezpieczajce: uruchamiane bdnym napiciem.
- urzdzenia ochrony nadprdowej (CB, bezpieczniki, itd.),
System IT
- stae urzdzenie zabezpieczajce (RCD, GFI),
- urzdzenia ochrony nadprdowej,
- urzdzenie monitorujce izolacj,
- stae urzdzenie zabezpieczajce,
- urzdzenie zabezpieczajce uruchamiane bdnym napiciem.
- urzdzenie monitorujce izolacj,
Wany jest odpowiedni dobr SPD i jego koordynacja ze stosowanym - urzdzenie zabezpieczajce
ukadem energetycznym oraz zainstalowanymi urzdzeniami ochrony nadprdowej. uruchamiane bdnym napiciem.

Dzia Marketingu Tel./Fax +48 68 47 90 830 Wsparcie Techniczne Tel. +48 68 47 90 820 www.relpol.com.pl
Ochrona przeciwprzepiciowa
8

Powszechnie wystpujce energetyczne ukady rozdzielcze


(Ameryka Pnocna, Azja, Ameryka aciska)
Opis Typowe napicie zasilania Konfiguracja rda

Jedna faza 110 V, 120 V, 220 V, 240 V


1Ph, 2W+G (L-N)

Jedna faza 120/240 V


1Ph, W+G (L-N / L-L)

ukad znany te jako faza rozdzielona


albo ukad Edisona

Trjfazowe poczenie w gwiazd 480 V


bez przewodu neutralnego (L-L)
3Ph Y, 4W+G

Trjfazowe poczenie w gwiazd 120/208 V, 220/380 V


z przewodem neutralnym 230/400 V, 240/415 V
3Ph Y, 4W+G 277/480 V, 347/600 V
(L-N / L-L)

Trjkt 120/240 V
3Ph, 4W+G (L-N / L-L)

Trjkt nieuziemiony 240V, 480V


3Ph, 3W+G (L-L)

Trjkt uziemiony naronikowo 240 V, 480 V


3Ph, 3W+G (L-L)

www.relpol.com.pl Dzia Marketingu Tel./Fax +48 68 47 90 830 Wsparcie Techniczne Tel. +48 68 47 90 820
Ochrona przeciwprzepiciowa
9

Ograniczniki przepi (SPD) a przepicia czasowe


Wane jest, aby SPD wytrzyma (lub bezpiecznie si wyczy) najgorsze przepicia
czasowe (TOV), jakie mog wystpi w ukadzie energetycznym, do ktrego SPD
zosta podczony. Norma PN-EN 60634:2002 (U) okrela najgorsze przypadki
przepi czasowych UT, jakie mog wystpi na kadym z trzech gwnych ukadw
energetycznych, bdcych w uyciu oraz czas ich trwania do chwili zadziaania
przekanika zabezpieczajcego (patrz Tab. 1). PN-IEC 61643-1:2001 jest norm
badawcz i uytkow dla produkcji SPD oraz opisuje badania wyrobw na zgodno.
Wane jest, by tak dobra SPD, aby zapewnia nie tylko ochron sprztu,
jaki ma ochrania, ale take aby nie stanowi zagroenia dla ukadu, do ktrego
jest podczony na wypadek awarii sieci.

SPD podczony do UT na 5 sekund TOV (200 ms)


sieci TN
midzy L - PEN 1,45 Uo
sieci TT
midzy L - PE 3,0 Uo 1200 + Uo
midzy L - N 1,45 Uo
midzy N - PE 1200
sieci IT
midzy L - PE 1200 + Uo
midzy L - N 1,45 Uo
midzy N - PE 1200

Tab. 1: Typowe wartoci UT dla awarii wystpujcych po stronie LV (niskiego napicia)


i HV (wysokiego napicia) rnych energetycznych ukadw rozdzielczych. SPD skonstruowany
zgodnie z norm PN-IEC 61643-1:2001 bdzie bezpiecznie dziaa w przypadkach takich TOV,
albo wytrzymujc przepicie, albo bezpiecznie rozczajc.

LPZ okrelone przez rodki zabezpieczajce przed piorunowym


impulsem elektromagnetycznym (LEMP) PN-EN 62305-4:2006 (U) S1 bezporednie wyadowanie
w budynek
S2 wyadowanie w pobliu budynku
S3 wyadowanie bezporednio
w urzdzenia wchodzce
do budynku
S4 wyadowanie w pobliu
urzdze wchodzcych
do budynku (indukcja)
R promie toczcej si sfery
ds odlego bezpieczna
chronica przed zbyt silnym
polem magnetycznym
o zgrzewanie ekwipotencjalne
wyadowania
LPZ 0A bezporednie uderzenia,
peny prd wyadowania,
pene pole magnetyczne
LPZ 0B brak uderze bezporednich,
czciowy prd wyadowania
lub indukowany, pene pole
magnetyczne
LPZ 1 brak uderze bezporednich,
Powysze skrty maj nastpujce znaczenie:
czciowy prd wyadowania
LPZ strefa ochrony przez wyadowaniami atmosferycznymi lub indukowany, tumione pole
LEMP impuls elektromagnetyczny wywoany wyadowaniem atmosferycznym magnetyczne
LPZ 2 brak uderze bezporednich,
Uwaga: chronione pojemnoci w LPZ 1 i LPZ 2 musz respektowa odlegoci prd indukowany, dalsze
zabezpieczajce ds (patrz opisy obok). tumione pole magnetyczne

Dzia Marketingu Tel./Fax +48 68 47 90 830 Wsparcie Techniczne Tel. +48 68 47 90 820 www.relpol.com.pl