Vous êtes sur la page 1sur 8

/ Dadann 100. Yl / Koleksiyon Dada | E-Dergi, Sanat Tarihi http://www.e-skop.com/print.aspx?

PageID=2841

/ Dadann 100. Yl / Koleksiyon Dada


6/3/2016 / skopblten

1916 Hazirannda Kabare Voltairein kapanmasnn ardndan, dadaclar meknsz kalmt. lk Dada
suaresini tek gece iin kiraladklar Waag Salonunda dzenledikten hemen sonra Tzara, "Koleksiyon
Dada" balkl bir kitap dizisini yaynlamaya balad. Daday, yeni seri retim ve datm yntemlerini
taklit ederek, adeta bir marka gibi kullanarak yaymaya giriti.[1] Her kitap, sanat eserlerinin ve fikirlerin
paylalmas iin ucuz, tanabilir, hatta postayla datlabilir bir mecra oluturuyordu. Zrihte balayan,
Tzara Parise tandktan sonra orada devam eden diziden 1916-1921 arasnda on kitap yaynland.
Kabare Voltairedeki gsterilerin eitliliini yanstan ilk Dada yayn Cabaret Voltairein aksine, bu
dizideki her kitap bir ya da iki sanatya ayrlmt. ounda yaz ve desen vard. Kitap, adeta szle
imgenin biraraya geldii yeni bir mekn oluturmutu. Sayfa saylar az da olsa, nitelikli ktlar, zenli
dizgileri, ahap bask desenleriyle, bu kitaplar Avrupada 19. yzylda rabet gren ve Dada yllarnda
da yaygnln srdren livre dartiste [sanat kitab] geleneine yaklat; tpk onlar gibi uzmanlam
yaynclar tarafndan basld.[2]

Dizinin 28 Temmuz 1916da yaynlanan ilk kitab, Tzara'nn La premire aventure clste de Mr.
Antipyrine [Bay Antipirin'in Birinci Gksel Maceralar] adl tiyatro oyunu ile Marcel Janconun yedi
ahap bask desenini ieriyordu.[3] Kitap, ikiye katlanm drt yapraktan, yani on alt sayfadan
oluuyordu. Dili mantkszlk ve anlamszlk retmek iin kullanan Tzarann oyunlarndaki ipe sapa
gelmez diyaloglar, sanki rastgele biraraya gelmi, kimi anlaml kimi anlamsz szckler, saylar, hatta
kimyasal formllerden oluuyordu. Sava kart oyunun bir yerinde Tzara, ilk Dada Suaresinde okuduu
Bay Antipirinin Manifestosu ile araya giriyordu.

1 of 8 3/7/16 1:48 PM
/ Dadann 100. Yl / Koleksiyon Dada | E-Dergi, Sanat Tarihi http://www.e-skop.com/print.aspx?PageID=2841

Koleksiyon Dadann ilk kitab, Tristan Tzarann Bay Antipirin'in Birinci Gksel Maceralar. Kapak tasarm ve iindeki
renkli desenler Marcel Janconun. stte sada, oyunun iindeki Bay Antipirinin Manifestosu.

Koleksiyon Dadann ikinci ve nc kitaplar, Richard Huelsenbeckin iirlerine elik eden Hans Arpn
desenlerinden oluuyordu: ayn yl Eyllde yaynlanan Phantastische Gebete [Fantastik Dualar] ve
Ekimde yaynlanan Schalaben, Schalomai, Schalamezomai. Arpn Fantastik Dualar iin yapt desenler,
her biri sanki birer totem gibi, simetrik, kaba iilii olan ahap basklard. Fantastik Dualar 1920de
yeniden, bu kez George Grosz tarafndan resimlenerek basld. Zaten Koleksiyon Dadann baz
kitaplarnn birden ok edisyonu mevcuttu.

2 of 8 3/7/16 1:48 PM
/ Dadann 100. Yl / Koleksiyon Dada | E-Dergi, Sanat Tarihi http://www.e-skop.com/print.aspx?PageID=2841

Dizinin drdnc ve beinci kitaplarnda bu kez Tzarann iirleri ve Arpn desenleri vard: Vingt-cinq
pomes [Yirmi Be iir, Zrih 1918] ve Cinma calendrier du coeur abstrait , Maisons [Soyut Kalbin
Sinema Takvimi, Evler, Paris 1920]. Ardndan, 1920 ve 1921de Julia Evolann, Francis Picabiann,
Benjamin Pretnin ve Georges Ribemont-Dessaignesnin kitaplar geldi. Tzara 1920de Zrihi terk edip
Parise yerleince, Koleksiyon Dada oraya, Au Sans Pareil kitabevine tand.[4]

3 of 8 3/7/16 1:48 PM
/ Dadann 100. Yl / Koleksiyon Dada | E-Dergi, Sanat Tarihi http://www.e-skop.com/print.aspx?PageID=2841

Tristan Tzara ve Hans Arp, Yirmi Be iirin kapa ve sayfas.

Koleksiyon Dada kitaplarnda air ve sanat arasnda kimi zaman benzersiz diyaloglar oluuyordu.
Fantastik Dualardaki Huelsenbeck iirlerinin ilahilere olan benzerliiyle, Arpn desenlerinin totem
misali formlar arasndaki iliki gibi. Ya da Sinema Takvimindeki bir dizede Tzarann dorudan Arp
anmas gibi: arp kk telefonun iinde bir ku/arp amdann sakal/saat yerine bir gonokok
takyor.[5] [NAA]

Hugo Ball

Zamann Dna Ka: Bir Dada Gnl

4 Austos 1916

Tzara, La premire aventure cleste de M. Antypyrine [Msy Antipirin'in Birinci Gksel Maceralar ile
Koleksiyon Daday balatt.[6] Benim iin ise u sralarda gksel macera, lakaytlk ve hani u her eyin
yeni ve daha yumuak bir kta grnmesini salayan o iyileip toparlanma arzusu. Gnde kez plak
beyaz bacaklarm gm mavisi suya daldryorum. Damarlarmdan yeil zm balar, anlar,

4 of 8 3/7/16 1:48 PM
/ Dadann 100. Yl / Koleksiyon Dada | E-Dergi, Sanat Tarihi http://www.e-skop.com/print.aspx?PageID=2841

balklarn ela gzleri akyor. Artk iirlere ihtiyacm yok! Elbiselerimin hepsi kyda duruyor, altn tal
bir ylann muhafazasnda.

Bana sanattaki yeni malzemelerden bahsediyorlar (kt, kum, tahta, vd.).[7] Ben de onlara cevabmda,
hi sesi kmayan sr obanlarna k olduumu ve varlmn elle tutulur garantisi olarak, onun iin,
arpc, betimleyici nesneler aradm sylyorum.[8]

Hans Arp

Dada Bir Fars Deildi

1949

Richard Huelsenbecki tandmda, anlamsz ilerleme dnyasndan, sama sanatlar szcnden


kayordu. imen yeili salar olan kart fahielerin hayvan lei dudaklar ve ehvet kinemeleri
bekleyerek pusuya yatt ve kemiklerle evrili ovalarda miferli slklerin madalyal kargalarn nnde
tren yry yapt rengi solmu gnlerden ve gecelerden kamt. catlar gmbrdemeye ve
grlemeye balaynca, zehirli yapay cennetler infilak etmeye balaynca, Huelsenbeck Fantastik
Dualarn yazd. Bu iirlerde Huelsenbeck dnyaya zg kemekein eytani grntsn ylesine
ortaya dkt ki, insanlktan nasibini almamlarn anlalmaz lgnl anlalr oldu. iirlerinin her biri
insan sonsuzlukla kar karya getiriyor. Herodotvari bir sknetle, Huelsenbeck gzlemlerini akyor.
nsann beyhudelii, mnasip bo laflarla ve borular alnarak selamlanyor. Fantastik Dualar Alman
iirine yeni bir dokunakllk kazandrd.[9]

Richard Huelsenbeck

Bir Dada Davulcusunun Anlar

5 of 8 3/7/16 1:48 PM
/ Dadann 100. Yl / Koleksiyon Dada | E-Dergi, Sanat Tarihi http://www.e-skop.com/print.aspx?PageID=2841

1951

Arpn samimiyeti besbelliydi. stedii, Dada hareketinin grlts deildi. Tantma ilgisi pek azd.
Yalnzca sanatsal etkinliklerimizin devrimci sonularyla, dolaysyla, genelde sanatla ilgileniyordu. [...]

Birka hafta sonra Arp, Koleksiyon Dada dizisinde yaynlanan Fantastik iirlerim iin sert hatl birtakm
ahapbasklar hazrlad. Ardndan da Schalaben Schalomai Schalamezomai balkl baka bir kitabm iin
bu kez yar anlatmsal birka desen izdi. Arkadalmz ilerledike, kabaredeki etkinliklerimize
katlmaya niye pek de hevesli olmadn anlamaya baladm. Hl almalarnn ynn belirlemek iin
ldresiye aba gsteriyordu.

Zrihteyken yle eyler oluyordu ki, sonular bugn bile bizim iin nemli. Bir gn Arpla rastlant
kuraln ve ezamanllk sorununu konuuyorduk. Arp, kt paralaryla deneyler yapyordu; onlar
elinden yere brakyor, sonra ktlar dtkleri gibi, kendi setikleri dzende yaptryordu. Bir baka
gn konu, sanatlar arasndaki ibirliinin gnmzde byk bir ihtiya olduundan ald.
Entelektalizm kart amzn dayatt yalnzlktan kurtulmak iin sanatnn birtakm yollar bulmas
gerektiinden sz etti. Dada grubunda birlikte altmz sralarda, bir deneyim olarak ibirlii konusu
hep gndemdeydi ve Arp bu meseleyle sadece o zaman deil, sonralar da youn olarak ilgilendi. O, tam
nesnellik fikriyle, yani etkisi yllar sonra ortaya kacak la ralit nouvelle kavramyla bunun arasnda
balant kurdu.[10]

Fantastik Dualar

1916

Dnyann Sonu

Dnyada ilerin vard nokta bu

nekler telgraf direklerinin stne oturup satran oynuyor

spanyol dansnn eteinin altndaki papaan

Kararghn borazancs kadar hznl tyor ve top btn gn inliyor

Gzn kaybettiinde

Bay Mayerin szn ettii lavanta manzaras urada

Ancak itfaiye tekilat kovabilir kabusu oturma

odasndan fakat hortumlarn hepsi yrtk

Ah evet Sonya herkes plastik oyuncak bebei aptal sanyor

ve haykryor: Tanr kral korusun

Tm Monist Kulp Meyerbeer buharl gemisinde toplanm

Ama sadece dmencinin tiz do sesinden haberi var


Ayak baparmamdan anatomik atlas ekip karyorum

ciddi bir alma balyor

6 of 8 3/7/16 1:48 PM
/ Dadann 100. Yl / Koleksiyon Dada | E-Dergi, Sanat Tarihi http://www.e-skop.com/print.aspx?PageID=2841

Operann nnde

iki gn iki gecedir duran

jaketatay giymi balklar grdnz m...?

Ah ah siz koca iblislerah ah siz arlarn bakclar ve kdemli baavular

Bir yay ile vay vay bir yah ile vah vah o ki bugn bilmez

Babamz Homerin ne yazdn

Harmanimin iinde savala bar saklasam da ben bir vineli kokteyl alaym

Bugn hi kimse bilmez yarn o var myd

Onlar bir tabutun kapayla tempo tutuyorlar

Tramvaydan kuyruk tylerini yolacak cesarete sahip olsayd

keke birisi ne byk a olurdu

Zooloji profesrleri ayrlarda toplanyor

Avularyla gkkuaklarn ters dndryorlar

byk sihirbaz alnna domatesleri yerletiriyor

Siz yine atoya ve topraklarna dadandnz

Karaca slk alyor aygr sryor

(Ve dnyann hali bu nmzde olan da bundan ibaret)[11]

eviriler: Nur Altnyldz Artun

[1] Anna Umland & Adrian Sudhalter, Dada in the Collection of the Museum of Modern Art (New York: MoMA, 2008) s. 59.

[2] A.g.e., s. 63, sonnot 18.

[3] Oyunun bal, ryalardan esinlenen eserleriyle dadaclar ve srrealistleri derinden etkileyen sembolist Max Jacobun
1914te yazd tiyatro oyununa atf yapyordu: Le sige du Jrusalem, Grande tentation clste de Saint Matorel. Jacob, 1916
balarnda Tzaraya yazd bir mektupta kendi oyunundan aventures clste de Matorel [Matorelin Gksel Maceralar] diye
sz etmiti. Jacobun kitabnda da Picassonun gravr vard, a.g.e., s. 200.

[4] Srrealistlerin de yayncs olan Au Sans Pareilde 1921de Max Ernstin ilk sergisi almt: Dada Max Ernst.

[5] A.g.e., s. 62. Gonokok, belsoukluuna neden olan bakteri.

[6] Tzarann bu oyunu Waag Salonunda, 14 Temmuz 1916daki suarede okunmutu. Antipyrine, Fransada ba arsna
kar kullanlan bir ilacn markasyd.

[7] Bruitizm ve ezamanllk ile birlikte, Dada sanatnn bata gelen tekniinden biri olan ve yeni mecra diye
adlandrlan kolaj.

7 of 8 3/7/16 1:48 PM
/ Dadann 100. Yl / Koleksiyon Dada | E-Dergi, Sanat Tarihi http://www.e-skop.com/print.aspx?PageID=2841

[8] Hugo Ball, Flight Out of Time: A Dada Diary, der. John Elderfield, ev. Ann Raimes (New York: Viking Press, 1974) s.
71-72.

[9] Robert Motherwell (der.), The Dada Painters and Poets: An Anthology (New York: Wittenborn, Schultz, 1951) s. 293-294.

[10] Richard Huelsenbeck, Jean Arp, Memoirs of a Dada Drummer iinde, der. Hans J. Kleinschmidt, ev. Joachim
Neugroschel (New York: Viking Press, 1974) s. 96-98.

[11] ki farkl ngilizce evirisi: Robert Motherwell, a.g.e. iinde, ev. Ralph Manheim, s. 226; ve Rudolf Kuenzli (der.), Dada
iinde, ev. Malcolm Green (Londra: Phaidon, 2006) s. 195.

Dada'nn 100. Yl

8 of 8 3/7/16 1:48 PM