Vous êtes sur la page 1sur 20

DANIEL GRINBERG

PUBLIKACJE ZEBRANE

1
Zielona Gra 1997
2

DZIEWITNASTOWIECZNI ANARCHICI
Stereotyp anarchistw uksztatowany w wiadomoci potocznej przez dziennikarzy,
literatw, filmowcw i ludzi nauki bliszy by karykaturze ni rzeczywistoci. Wyraa
strach i nienawi do tych, ktrzy omielili si rzuci spoeczestwu jawne wyzwanie.
Stanowi raczej narzdzie walki z anarchizmem ni jego obiektywny obraz. Ostra,
obfitujca w drastyczne sformuowania publicystyka czasopism libertarnych, koncepcja
czynu indywidualnego zakadajca walk z istniejcym porzdkiem wszelkimi
dostpnymi rodkami, wreszcie akompaniament wybuchw bombowych odbijajcych si
gonym echem w caej Europie - wszystko to sprzyjao wyolbrzymieniu zagroenia i
demonizowaniu przeciwnika.
Wprawdzie w dugich dziejach ruchu zapocztkowanego przez Proudhona i Bakunina
heroiczna epoka czynu stanowia jedynie przejciow mod, od ktrej odegnano si po
roku 1895, to jednak poniesiona wwczas klska zawaya w sposb decydujcy na opinii
o anarchistach na dzie dzisiejszy. Obraz przeszoci formuj bowiem zwycizcy, za
anarchici przegrali podwjnie - nie tylko nie udao im si rozbi autorytarnych struktur
XIX-wiecznego pastwa, ale przegrali rwnie rywalizacj z ruchem socjalistycznym o
rzd dusz w rodowiskach proletariackich.
Naukowego bogosawiestwa dla wizji anarchistw jako szalecw szerzcych kult
przemocy i zniszczenia udzieli sam Cesare Lombroso (1835-1909) - wiatowej sawy
autorytet w dziedzinie psychiatrii, antropologii i kryminologii. Twrca tzw.
antropologicznej szkoy prawa karnego wicej skonno do zachowa przestpczych z
okrelonym ksztatem i budow czaszki, analizujc cechy anatomiczne anarchistw
dopatrzy si u nich asymetrii twarzy, spaszczonych i anormalnie krtkich koci
osaniajcych cz mzgow czaszki oraz oglnej neuropatologii. Twierdzi, e cechuj ich
wystajce koci policzkowe oraz anormalne ksztaty oczu, nosa, zbw i uszu. Zwraca
uwag na zmieniony kolor skry i znacznie mniejszy od prostego kt twarzowy
wiadczcy o niskiej inteligencji. Na wiatowym Kongresie Antropologii Kryminalnej w
Turynie Lombroso sformuowa tez, e s to dziedziczone kryminogenne anomalie, za
cao swoich pogldw w tej kwestii wyoy w ksice Die anarchisten. Eine
kriminalpsychologische und soziologische Studie (1895). Na podstawie materiaw
udostpnionych mu przez policj doszed do wniosku, e ogromn wikszo aktywistw
spod znaku czarnego sztandaru stanowi zbrodniarze i szalecy - najczciej w jednej
osobie. Charakteryzuje ich - jak pisze - uomno fizyczna, umysowa i moralna,
zamiowanie do tatuay, posugiwanie si argonem, patologiczny charakter pisma oraz
grafomania jeli w ogle potrafi pisa, a przede wszystkim - grona dla otoczenia
skonno do popeniania przestpstw. Nawet w wydaniu teoretycznym anarchizm,
zdaniem woskiego uczonego, to po prostu polityczna histeria i epilepsja spowodowana
niedoborem witamin na Poudniu Europy. Na prno nieliczni krytycy dezawuowali tezy
Lombroso wykazujc, e opieraj si na bdnej selekcji danych i ich subiektywnej
interpretacji. Spjna wizja anarchistw jako degenerieten Individua stworzya pewien
kanon na ktrym wzorowao si wielu poledniejszych autorw. Jeszcze w roku 1950, gdy
koncepcja biologicznego (a nie spoecznego) uwarunkowania przestpczoci bya od
dawna kwestionowana przez nauk, C. Wright Mills - znany socjolog amerykaski
orientacji marksistowskiej - sporzdzi wybr tekstw pod wymownym tytuem:
Anarchius, Criminals, Deviants.
Identyczny stereotyp napotykamy w dzieach literackich z czasw fin de siecle i belle
epogue. Mona rzecz jasna, tumaczy, e ich autorzy, nie znajcy realiw z autopsji,
skazani byli na korzystanie z baamutnych informacji prasowych, lecz wyjanienie takie
wydaje si niewystarczajce. Rzecz w tym, e temat ten fascynowa przewanie
zdeklarowanych przeciwnikw anarchizmu, utosamiajcych go, bezpodstawnie, z
3

terroryzmem. Bohaterowie ich utworw to ludzie wykorzenieni i rozdarci przerzucajcy na


wiat zewntrzny odpowiedzialno za swoje duchowe problemy: ludzie ogarnici pasj
samozniszczenia. Augustin Leger w Dzienniku anarchisty (1895) przedstawia czowieka
odczuwajcego gbok nienawi do wiata, zupenie osamotnionego i marzcego o tanio
zdobytej sawie, choby za cen powszechnego zniszczenia. Inni autorzy wydobywaj na
pierwszy plan amoralizm, urzeczenie przemoc, samobjczy popd, albo odwouj si
bezporednio do teorii Lombroso. Jako wzorcowy przykad posuy moe synny Tajny
agent Conrada. Wszystkie postacie anarchistw przewijajce si w tej powieci
napitnowane s patologi. Gwny teoretyk, profesor Jundt jest odraajcym starcem z
zapad twarz, rkoma podobnymi do ptasich szponw, przypomina konajcego
morderc, ktry zbiera resztki si dla zadania ostatecznego ciosu. Marzy mu si
spoeczestwo funkcjonujce jako wielkie jatki, w ktrych kada choroba, kady
przesd, kady wystpek musi zgin. Przy caym swoim bezlitosnym okruciestwie
bohaterowie Conrada okazuj si niewiadomym narzdziem agenturalnej dziaalnoci
niemieckiej ambasady. Trudno si zatem dziwi, e tropicy ich inspektor Heat
zdecydowanie wyej od nich stawia wiat zodziejski, trzewy, bez krwioerczych
ideaw, szanujcy wadz, wolny od nienawici i rozpaczy. Inny wielki pisarz tej epoki -
Emil Zola - traktuje ide Bakunina i Kropotkina jako objaw degeneracji rasowej.
Eksponentem obrazoburczych koncepcji czyni w powieci Ziemia obcionego
dziedzicznie chopskiego pinteligenta.
Jeszcze bardziej schematyczny od literatury jest filmowy obraz anarchistw. Fabuy
kilkudziesiciu filmw niemych, w ktrych przewijaj si takie postacie do siebie
bliniaczo podobne. Anarchici to maniackie typy o odraajcym wygldzie, najczciej
cudzoziemcy (z Rosji, bd przynajmniej Europy rodkowo-wschodniej) marzcy o
pomszczeniu osobistych niepowodze. Ich nieodcznym rekwizytorem jest bomba albo
sztylet. Wiele z tych filmw dotyczy rosyjskich nihilistw uwaanych bdnie za wzorcowe
wcielenie anarchistw.
Sympatycy ideaw wolnociowych usiowali przeciwstawi tym prymitywnym
ujciom wasny wyidealizowany i rwnie jednostronny portret aktywistw ruchu, lecz
bya to walka nierwna, z uwagi na niewielki zasig oddziaywania ich pogldw. Biaa
legenda stworzya swoisty kult witych i mczennikw - wybitnych uczonych
bdcych zarazem czoowymi teoretykami (Piotr Kropotkin i Elisse Reclus) lub ludzi
czynu, ktrzy padli ofiar antyanarchistycznych represji (Ravachol, Vaillant, Ferrer).
Auguste Hamon w ksice Psychologie de lanarchistesocialiste (1985) opartej na
materiale ankietowym gosi, i anarchistw charakteryzuje altruizm, logiczno mylenia,
duch innowacji, denie do sprawiedliwoci i wolnoci, gd wiedzy. Przypisuje im
harmonijn mentalno aczkolwiek nie neguje wybujaego indywidualizmu oraz
skonnoci do buntu.
W literaturze polskiej taki bawochwalczy stosunek do zwolennikw Bakunina cechuje
rozegzaltowan proz Stanisawa Brzozowskiego. Bohater Pomieni (1906) - Micha
Kaniowski w kontakcie ze szwajcarskimi anarchistami przeywa co w rodzaju religijnego
uniesienia. Jaka duma i szlachetna godno bya w tych ludziach, jakie poczucie prawdy...
Tu, pomidzy tymi robotnikami, y w istocie wrd najwyszej arystokracji. Bya to
prawdziwa elita ludzi le pur sang nowoczesnego spoeczestwa. W tej konwencji
stanowicej lustrzane przeciwiestwo poprzedniej, szpetni i odraajcy s tylko
przeciwnicy ideowi. Jeli socjaldemokrata niemiecki Gustaw Jaeckch twierdzi, e Bakunin
mia mtne, czajce si oczy drapienego zwierzcia obrocy anty-autorytarnych
ideaw rewanuj mu si takimi opisami fizjonomii i psychiki Marksa, ktrych nie
powstydziby si sam Szekspir w Kupcu weneckim.
4

A jaka bya prawda? Kim byli ludzie toczcy nierwn walk z rozbudowan
zbiurokratyzowan machin dziewitnastowiecznego pastwa? Sprbujmy odpowiedzie
na te pytania nie poddajc si emocjom. Ruch anarchistyczny, ktry w latach 1870-1914
przeywa w Europie swj najwietniejszy okres, rozpalajc si i przygasajc na przemian,
nie by ani tak potny jak przedstawiali go przeraeni publicyci, ani tak saby jak
utrzymywali lewicowi konkurenci. We Woszech, we Francji, czy w Hiszpanii liczy
zwykle po kilkanacie tysicy aktywistw, mg take liczy na znacznie wiksze grono
cichych sympatykw. Nie znajduj potwierdzenia apodyktyczne oceny identyfikujce
anarchistw z przestraszonym drobnomieszczaninem lub prymitywnym
buntownikiem chopskim; wice ich arbitralnie z jakim konkretnym rodowiskiem,
klas spoeczn bd grup zawodow. Rozpatrywany bez uprzedze ruch libertarny
okazuje si zjawiskiem niezwykle zoonym, przycigajcym do siebie, z rnych pobudek,
ludzi o zrnicowanym obliczu. Dla awangardowych artystw z cyganerii anarchizm by
naturaln konsekwencj stylu ycia, ktry rzuca wyzwanie obowizujcym gustom i
konwencjom, dla inteligentw - skutkiem zniechcenia do panujcych ideologii,
poszukiwania nowych, radykalnych form walki o lepszy wiat; dla pracownikw
fizycznych - najskuteczniejsz z dostpnych im form manifestacji wasnej tosamoci i
odrazy do caej wczesnej rzeczywistoci; dla wszystkich - wyrazem wrogoci do
wzrastajcej wszechwadzy pastwa, ktre jawio si gwnie pod postaci kaprala,
policjanta i poborcy podatkowego; rozczarowania do jego instytucji demokratycznych i
dziaalnoci licencjonowanych partii politycznych. W istocie rzeczy o skonnociach do
anarchizmu decydoway stosunkowo najsilniej okrelone cechy psychiczne - typ
umysowoci i wraliwoci, stosunek do wiata i ludzi oraz uznawany system wartoci.
Wyaniajcy si ze rde portret aktywistw podwaa te interpretacje, ktre usiuj
wyjani skonnoci do anarchizmu anomaliami umysowymi bd przeyciami i sytuacj
jednostek. Zdecydowan wikszo wrd dziaaczy znanych nam z nazwiska stanowili
ludzie o inteligencji przecitnej lub wyszej ni przecitna, na og o szerszych
horyzontach i wikszych apetytach czytelniczych ni ludzie z ich bezporedniego
otoczenia. Nie znajduje te potwierdzenia domys jakoby rekrutowali si w wikszoci
spord jednostek pokrzywdzonych przez los, wyalienowanych, egzystujcych na
marginesie ycia i wyraajcych resentyment pariasw wobec spoeczestwa. Przecz
temu biografie nie tylko czoowych dziaaczy ruchu, z ktrych wielu wywodzio si ze
rodowiska uprzywilejowanych i zamonych (Bakunin, Kropotkin, Cafiero, Malatesta),
lecz take i szeregowych aktywistw. Przecitny wiek anarchistw szwajcarskich i
francuskich, dla ktrych posiadamy dokadniejsze dane, by stosunkowo wysoki -
przekracza 30 lat, co oznacza, e mamy do czynienia ze wiadomym, przemylanym
wyborem dojrzaych ludzi znajcych inne opinie, a nie bezmylnym modzieczym
radykalizmem.
Natomiast cechujca anarchistw wrodzona inteligencja rzadko poparta bya dobrze
ugruntowan wiedz szkoln. Spowodowane to byo zarwno wczesnym podejmowaniem
pracy zarobkowej, jak i niechci do sztywnego systemu edukacyjnego. Wykazywali
natomiast ladem Proudhona, duo przedsibiorczoci w zdobywaniu wiedzy na wasn
rk za porednictwem obfitych cho chaotycznych lektur, odczytw i szczeglnie
ulubionych - dyskusji. Typowe dla samoukw wyrywkowe i nieformalne wyksztacenie
jakie uzyskiwali t drog bywao niekiedy imponujce. Wielu postronnych obserwatorw
zwracao uwag na nieprzecitne zdolnoci oratorskie szeregowych uczestnikw ruchu.
Skad spoeczny grup anarchistycznych rni si bardzo w zalenoci od kraju, a nawet
regionu, ktry badamy. We Woszech i w hiszpaskiej Andaluzji dominuj chopi, ale ju
w Katalonii - robotnicy przemysowi, w Jurze Szwajcarskiej i we Francji - rzemielnicy, w
Niemczech - inteligenci i wielkomiejski proletariat, w Anglii - emigranci, studenci i artyci
5

z bohemy. Generalnie, pod wzgldem liczebnoci, rzemielnicy i robotnicy dystansuj


wyranie przedstawicieli wolnych zawodw. Wrd profesji spotykanych najczciej
wyrni mona 3 zasadnicze grupy. Pierwsz i bodaj najwaniejsz stanowi zawody
pozwalajce zachowa ograniczon niezaleno, respektujce indywidualizm i potrzeb
samodzielnego decydowania o sobie. Dla tej grupy postaci najbardziej charakterystyczn
jest waciciel maego warsztatu rzemielniczego prac wasnych rk zarabiajcy na ycie.
S to w ogromnej wikszoci przedstawiciele tzw. zawodw siedzcych tj. takich, w
ktrych rzemielnik (szewc, krawiec, zegarmistrz) styka si bezporednio z klientami,
obserwuje wiat, tkwic przy swoim warsztacie pracy i ma do czasu na wyciganie
wnioskw. Przysowiowy szewc-filozof okazuje si w wietle anarchistycznych statystyk
postaci jak najbardziej realn. Inn wyranie wyodrbnion grup stanowi reprezentanci
zawodw wdrownych - akwizytorzy, domokrcy, kolporterzy, robotnicy sezonowi i
budowlani. I w tym wypadku zwizek z anarchizmem nie wydaje si przypadkowy - taki
tryb ycia zaspokaja gd wiedzy o wiecie, umoliwia nawizywanie kontaktw,
uatwia wreszcie ucieczk przed policj. Sabiej ni w ruchu socjalistycznym
reprezentowani s natomiast przedstawiciele zawodw ksikowych (drukarze,
introligatorzy) stanowicy wyksztacon elit klasy robotniczej. Jedynie w Niemczech
odgrywali oni znaczn rol. Zupenie inaczej ukadaj si proporcje przy analizie
ograniczonej do samych apostow i czoowych aktywistw ruchu. Pozycja inteligentw,
zawodowych producentw i propagatorw idei jest w tej grupie zdecydowanie
mocniejsza. Postaciami typowymi s tu dziennikarze, nauczyciele, studenci i naukowcy,
rzadziej drukarze.
Do najistotniejszych cech charakteryzujcych anarchistw zaliczy wypada aktywny
stosunek do ycia, gbok wraliwo moraln, umiowanie wolnoci i niezalenoci, silny
indywidualizm zespolony z wyczuleniem na punkcie godnoci wasnej. Nie byy to
bynajmniej cechy bezkonfliktowe. Nieatwo byo pogodzi indywidualizm z altruistyczn
etyk, jeszcze trudniej - sprawi by buntownicza postawa wobec wiata i aprobata dla
rewolucyjnej przemocy nie kcia si z deklarowan werbalnie zasad tolerancji i
szacunku dla blinich. Nic dziwnego, e wanie problem przemocy najbardziej podzieli
rodowiska libertarne, wywoujc dyskusj, ktra toczya si przez dugie lata. Wobec
uproszcze panujcych na ten temat nawet w literaturze naukowej naley podkreli, i
przecitny aktywista mia dwojaki stosunek do terroru - aprobata teoretyczna nie czya
si z chci do stosowania go w praktyce. Od autorw zamachw nie odcinano si raczej z
poczucia solidarnoci grupowej ni z przekonania o susznoci ich wyboru. Stan umysw
duej czci ubiegowiecznych anarchistw by klinicznym przykadem mentalnoci
rewolucyjnej. Skaday si na rne czynniki: wiara w moliwo totalnego zbawienia
ludzkoci przez nag i radykaln zmian panujcych warunkw, bezwzgldna
supremacja sprawy rewolucji traktowanej jako cel nadrzdny i samoistny, gotowo do
bezgranicznych powice i mczestwa, niecierpliwo sprzona z
bezkompromisowoci oznaczajc pragnienie by jak najszybciej postawi wszystko na
jedn kart, przekonanie, e suszno wasnej sprawy stanowi rkojmi sukcesu. Wsplne
wszystkim aktywistom byo specyficzne poczenie pasji moralnej z argumentami
rozumowymi, a raczej - cile rzecz ujmujc, podporzdkowanie tych ostatnich prostym
zasadom etyki. Wyjania to charakterystyczne rozdwojenie dostrzegalne dla wielu
komentatorw - utopia przeplata si z realizmem. Racjonalizm podszyty jest metafizyk,
za ateizm deklarowany jest z namitnoci godn redniowiecznych kacerzy. W
humanistycznej etyce oraz skonnociach do dualistycznych podziaw na siy dobra i za
mona dopatrzy si ladw mentalnoci religijnej.
Do podobnych wnioskw prowadzi take obserwacja stosunku anarchistw do
zmysowej strony ycia. Purytanizm woskich czy hiszpaskich anarchistw zdecydowanie
6

kontrastujcy z ich temperamentem, aktywnoci i ciekawoci wiata przywodzi na myl


redniowieczne ruchy chiliastyczne. Na niektrych obszarach nawet tyto i wino uwaano
za zgubne przyzwyczajenia. Nie powinnimy jednak zapomina o duym zrnicowaniu
regionalnym. Wstrzemiliwo seksualna, kulinarna i konfekcyjna cechowaa w
pierwszym rzdzie obszary wiejskie. We Francji, dla odmiany, licznych zwolennikw
miaa wolna mio. W skali oglnej wszake, anarchistyczny idea ycia szczliwego
daleki by od hedonizmu. Sztucznym, wyszukanym przyjemnociom stanowicym
produkt cywilizacji przeciwstawia rado pync z zaspokajania prostych i naturalnych
potrzeb czowieka yjcego zgodnie z prawami natury. Ta minimalizacja potrzeb
przeradzaa si atwo w abnegacj. Nieprzypadkowo zatem zwolennicy Bakunina,
kojarzyli si czytelnikom gazet ostatniej dekady minionego stulecia z osobnikami o
rozwichrzonych brodach i niestarannym wygldzie zewntrznym, noszcymi tanie,
zakurzone ubrania.
Pomimo wybujaego indywidualizmu oraz sabych zwizkw formalnych anarchici
nie dziaali w prni; identyfikowali si ze swoim ruchem przynajmniej rwnie mocno jak
przedstawiciele innych radykalnych tendencji. Dowodzi tego skonno do tworzenia
komun i spdzania wolnego czasu we wasnym gronie, jak rwnie poczucie solidarnoci z
dziaaczami z caego wiata. Wydaje si nawet, e internacjonalistyczna postawa
przychodzia im atwiej i naturalniej ni socjalistom, wrd ktrych podziay narodowe
odgryway istotniejsz rol. W kadym razie adaptacja anarchistw na obcym terenie
przebiegaa z reguy bardzo szybko.
Nakrelona powyej charakterystyka niewiele ma wsplnego z obrazem wyaniajcym
si ze rde policyjnych. Dla strw porzdku anarchici dzielili si na nieszkodliwych
maniakw - marzycieli o skonnociach do mistycyzmu - oraz na zdesperowanych
fanatykw spalanych dz zemsty, mczestwa i samounicestwienia. W raportach
komisarzy policji przypisuje im si negatywizm, irrealizm, egoizm, ale take - co ciekawe -
zamiowanie do wszelkiego typu nowinek oraz fascynacj samochodami (po roku 1900!).
Obserwacje tego rodzaju podwaaj interpretacj, w myl ktrej anarchizm miaby by
radykaln form konserwatywnego oporu przeciwko zmianom zachodzcym
nieuchronnie w organizacji i podziale pracy nowoczesnych spoeczestw. Przeciwnie - caa
kultura anarchistyczna, praktyka komun, dyskusje na amach prasy libertarnej, wszystko
to wiadczy o duchu eksperymentu przenikajcym poczynania dziaaczy ruchu. W takich
dziedzinach jak samorzdno, ochrona rodowiska czy system edukacyjny, niektre ich
pionierskie rozwizania naladowane s dzi powszechnie. Buntowi, prbom odgrodzenia
si od pastwa i spoeczestwa, towarzyszya nieustannie wszechstronna praca
koncepcyjna dziki ktrej nie by to nigdy bunt jaowy. W wietle dowiadcze naszej
epoki wyczulenie anarchistw na spraw obrony niezalenoci i godnoci jednostki
ludzkiej nie wydaje si wcale przesadne. Przesadne i samozgubne okazay si natomiast
bezwzgldnie metody, ktrymi si posikowali, nie powinno to jednak przekreli tego, co
w ich teoretycznym i praktycznym dorobku zasuguje na uwag. Stereotypowy obraz
anarchisty i anarchizmu domaga si pilnie korekty.

KULTURA ANARCHISTYCZNA
Nie jest zapewne spraw przypadku, e znajomo problematyki kulturalnej pozostaje
daleko w tyle za wiedz o innych aspektach ruchu anarchistycznego. Na og zakada si
milczco, e kultur anarchistw potraktowa mona jako przejaw czy te odmian
kultury proletariackiej (robotniczej). Wad tego stanowiska jest nieuwzgldnienie
wewntrznego zrnicowania - ch sztucznego wtoczenia bogactwa form w ciasne ramy
nie dopasowanego do nich pojcia kultury proletariackiej. Tymczasem w ruchu
7

anarchistycznym obok grup i jednostek gboko wronitych w ycie spoeczne


uczestniczyy take spoecznoci stanowice autentyczne enklawy - komuny oraz mae
wsplnoty wiejskie - odznaczajce si niewtpliw specyfik kulturow. Co wicej,
podobne cechy przejawiay w rozrzedzonej postaci i inne rodowiska - anarchistyczni
studenci, dziennikarze, artyci, rzemielnicy czy robotnicy. Pozwala to mwi jeli nie o
odrbnej kulturze anarchistycznej, to przynajmniej o elementach takiej kultury
zmieszanych z formami kultury chopskiej, mieszczaskiej czy robotniczej.
Wedug lakonicznej formuy Fernanda Pelloutiera, twrcy anarchosyndykalizmu1
anarchizm to sztuka doskonalenia siebie i innych. Samodoskonalenie jednostek
sprzgnite ma by zatem z czynnym, aktywnym oddziaywaniem na blinich. Tak
sformuowany program kulturalny odznacza si powszechnoci, elastycznoci i
indywidualizmem, poniewa realizowa go moe kady, i to na swj dowolny sposb. Jest
jednak rwnie nieuchronnie spoeczny, albowiem bez wzajemnego oddziaywania na
siebie rozwijajcym si jednostkom groziaby dysharmonia, a przecie - zdaniem
anarchistw - wanie denie do harmonii z otaczajcym nas wiatem przyrodniczym i
ludzkim stanowi najistotniejsz potrzeb psychiczn czowieka. Ta holistyczna wizja
ludzkoci zespolonej z natur (kosmos) eliminuje automatycznie z pola widzenia
problematyk transcendentaln (religijn). To czowiek - ograniczona w swej swobodzie,
kreatywnoci i spontanicznoci tylko prawami natury wolna jednostka ludzka - stoi w
centrum uwagi, towarzyszy temu swoisty kult ycia silnie akcentujcy jego biologiczny
wymiar.
W gonej niegdy, niesusznie zapomnianej ksice Nationalism and Culture Rudolf
Rocker przeciwstawia kultur - w ktrej anarchistyczne ideay realizuj si najpeniej -
wadzy. W kulturze widzi odpowied na zagroenie ludzkiej podmiotowoci, ktre
stwarza nowoczesne pastwo oraz technika i jej wytwory, protest przeciwko uniformizacji
i wreszcie szans samorealizacji - nadania sensu wasnemu yciu - dostpn dla kadego.
Anarchistyczny model kultury i ycia kulturalnego stwarza alternatyw dla wspierajcej
system pastwowy kultury oficjalnej lansowanej przez elity rzdzce. Propagowa i wciela
w ycie wartoci, ktre anarchistyczna ideologia cenia najwyej - braterstwo, wzajemn
pomoc, solidarno, sprawiedliwo, wolno. Zwalcza, jako szkodliwe przesdy,
nacjonalizm, utylitaryzm i religi. Odwoywa si do fantazji i spontanicznoci, ale zarazem
wysoko ceni tak tradycyjne cechy jak wierno, prostota czy samodyscyplina. Inne
charakterystyczne wtki to umiowanie natury, swoisty mesjanizm i prometeizm - wiara w
misj nielicznych nosicieli Prawdy wobec reszty ludzkoci, wymagajca niekiedy nawet
zoenia ofiary z siebie; wszechstronne zainteresowania poznawcze zwizane z kultem
instrumentalnie pojmowanej wiedzy - takiej, ktra suy sprawie rewolucji; awersja do
rozwinitej techniki ograniczajcej samodzielno czowieka, szczeglnie widoczna u
Benjamina Tuckera i anarchokomunistw2 brytyjskich.
Odrzuceniu religii nie towarzyszy bynajmniej zanik wraliwoci moralnej.
Przeciwnie, teoria i praktyka anarchistw przepojone byy pierwiastkami etycznymi w
stopniu rzadko spotykanym w innych rodowiskach, zwaszcza wieckich. Bya to jednak
etyka swoista - przeciwstawiajca dogmatycznym kodeksom wrodzon, naturaln
moralno jednostek, akcentujca zinternalizowane poczucie obowizku oraz potrzeb
solidarnoci i wspdziaania z innymi ludmi. J. M. Guyau, propagator laickiej etyki bez
zobowiza i sankcji, przekonany by o jej wyszoci ze wzgldu na heroiczny wymiar,
jaki nadawaa ludzkim wyborom, a take ze wzgldu na jej naturalno - cisy zwizek z

1
Anarchosyndykalizm, syndykalizm rewolucyjny - kierunek w ruchu zwizkowym, przewidujcy
dojcie do rewolucji na drodze strajku generalnego.
2
Anarchokomunizm - kierunek w onie myli anarchistycznej zwizany z Kropotkinem, goszcy
wsplnotow wasno dbr.
8

yciem. Podobnym tropem szli Elisee Reclus i Piotr Kropotkin3. Ten ostatni w nie
dokoczonej Etyce (wyd. rosyjskie 1922, wyd. polskie 1949) oraz wczeniejszej pracy
Pomoc wzajemna jako czynnik rozwoju przedstawi spjny, rozwinity system etyki
realistycznej wywiedzionej z uoglnionej obserwacji wiata przyrodniczego. W tym ujciu
sympatia, solidarno, pomoc wzajemna, stanowice decydujcy czynnik rewolucyjnego
rozwoju, charakteryzuj ca przyrod oywion. Jeli cechy te przewaaj w
spoeczestwie ludzkim, staje si moliwa realizacja rwnoci i sprawiedliwoci - zasad
warunkujcych prawdziw moralno i harmonijn wspprac spoeczn. W podobnym
duchu niedogmatycznej etyki braterstwa wypowiada si w Polsce Edward Abramowski.
Zwolennicy Kropotkina nie musieli powoywa si wycznie na historyczne
przykady. W praktyce anarchokomunistycznych komun oraz wsplnot wiejskich
Andaluzji znajdowali liczne przykady potwierdzajce jego koncepcj. Cudzoziemcy
przebywajcy wrd braceros z doliny Gwadalkiwiru albo w pueblos zanarchizowanych
regionw Sierry zachwycali si duchem solidarnoci i pomocy wzajemnej wyrniajcych
mieszkacw tych regionw. W ksikach, stanowicych owoce poczynionych tam
obserwacji, znajdujemy liczne opisy dziaa zbiorowych.
Solidarno wzajemna uwidoczniaa si dobitnie w stosunku szeregowych aktywistw
do winiw, skazacw i wszelkich wywodzcych si z ich grona ofiar represji. Nie
obowizywaa jedynie w stosunku do odszczepiecw, albowiem zmiana pogldw
traktowana bya powszechnie jako akt zdrady. Niezalenie od indywidualnego stosunku
do przemocy - a miaa ona bardzo licznych przeciwnikw z powodw moralnych i
taktycznych - przecitny dziaacz otacza kultem nazwiska apostow czynu
indywidualnego, ktrzy przypacili yciem swoje zamachy: Ravachola, Vaillanta,
Henryego, Caserio, Nobilinga4, jak rwnie tych poprzednikw Sacco i Vanzettiego5,
ktrzy ponieli mier na podstawie faszywych oskare. Anarchistyczny kult
mczennikw odznacza si, wskutek braku koordynacji poczyna, niespotykan
ywioowoci i rnorodnoci. Nic zatem dziwnego, e wywar pitno na caej kulturze
anarchistycznej. Ravachol sta si autentycznym ludowym bohaterem, tematem
niezliczonych wierszy i piosenek. Jego fotografie zdobiy jarmarczne stragany i witryny
sklepowe w ubogich dzielnicach. Groby Bonnota6, Ravachola czy Caserio pokryway
nieustannie wiee kwiaty. Potg ich wpywu na wiadomo zbiorow odczyta mona
take z penych fascynacji artykuw w anarchistycznych czasopismach. Ulegay tej
fascynacji nawet najwietniejsze umysy. Elisee Reclus twierdzi na przykad, e nie zna
nikogo, kto przewyszaby Ravachola szlachetnoci, za francuski pisarz Paul Adam wita
w nim odnowiciela moralnego ludzkoci, ktrego czyn otwiera now er.
Inn charakterystyczn cech kultury anarchistycznej bya jej retoryczno oraz
skonno do operowania symbolik. Teksty sprawiaj wraenie, jakby ich autorzy upajali
si sowami. Obrazoburcze treci podawane zbyt czsto w skostniaych formach traciy
wskutek tego na sile wyrazu. Upodobania symboliczne znajdoway najpeniejsze ujcie w
nazwach grup i czasopism. Roi si w nich od skojarze przyrodniczych, symboliki walki i
3
E. Reclus by nie tylko teoretykiem anarchizmu, ale take wybitnym geografem; wygnany za udzia
w Komunie Paryskiej. Ksi rosyjski Piotr Kropotkin, do 1917 roku na emigracji, by twrc i
teoretykiem anarchokomunizmu, take geografem.
4
S to nazwiska sawnych zamachowcw. Edward Nobiling usiowa zabi cesarza niemieckiego
Wilhelma I (1898 r.), Santo Caserio zabi prezydenta Francji, Carnota (1894 r.), Henry i Ravachol
wysadzali gmachy publiczne (1892 r.), Vaillant odpali bomb w parlamencie francuskim (1893 r.).
5
Nicola Sacco i Bartolomeo Vanzetti, robotnicy amerykascy, zostali skazani na kar mierci pod
zarzutem rozboju i zabjstwa (1921 r.). Przez 6 lat trwaa walka o ich uniewinnienie. W 1927 r.
straceni.
6
Jules Bonnot, faszerz pienidzy, zaoyciel bandy zodziejskiej, ktra dokonywaa napadw z
broni w rku i przy uyciu samochodu. Zgin w trakcie pocigu policyjnego (1912 r.).
9

narodzin. Wyrnionymi barwami s czerwie i czer - kolory przywodzce na myl


walk i negacj. Czarna flaga jako symbol anarchistw upowszechnia si ju w latach
osiemdziesitych, ale dopki tlio si poczucie wizi z socjalistami, nie rezygnowano i z
czerwonych sztandarw.
Gustowano rwnie w symbolicznych gestach. Kropotkin, prowadzcy w Londynie
bujne ycie towarzyskie, potrafi rezygnowa z wielu pryncypiw, ale nie splami si nigdy
publicznym odpiewaniem God Save the Queen (hymn Wielkiej Brytanii). Jego przyjaciel i
kolega po fachu, Elisee Reclus, odrzuci podczas Komuny Paryskiej propozycj objcia
odpowiedzialnej funkcji urzdniczej i zgosi si ochotniczo do suby wojskowej. W 1879 r.
nie skorzysta z amnestii, protestujc w ten sposb przeciwko jej ograniczonemu
charakterowi. Premierzy Francji - Freycinet i Floquet - doznali upokorzenia, gdy odmwi
spotkania si z nimi. W caej kulturze anarchistycznej rzuca si w oczy nika rola wzorw i
tradycji historycznych. Odnotowywano co prawda z szacunkiem kolejne rocznice
Rewolucji z 1789 r. i Komuny Paryskiej, ale na tym lista historycznych symboli waciwie
si koczya. Anarchistw zupenie nie interesowaa przeszo.
Koncepcje i upodobania estetyczne anarchistw byy bardzo zrnicowane. Niemniej
jednak zaryzykowa mona twierdzenie, e wikszo aktywistw zgodziaby si z
Gozzolim, autorem programowego artykuu na temat sztuki w Encyklopedii
Anarchistycznej Faurea. Sztuka jest dla nas po prostu wiernym naladowaniem natury.
Ideay harmonii i pikna wymagaj - jego zdaniem - odpowiednich warunkw
spoecznych, ktre zapewni dopiero przysza rewolucja. Pikno jest - jak pisze - wielkim
rewolucjonist. Inni autorzy stawiaj spraw jeszcze wyraniej. Prawdziwy anarchista w
ujciu Andre Lorulota powinien interesowa si jedynie wasnym organizmem i natur.
Malarstwo czy rzeba to tylko bezuyteczne kopie natury oparte na faszywych
odczuciach. Z drugiej strony nie brakowao wszake gosw doceniajcych znaczenie
twrczoci, a nawet utrzymujcych, e wszyscy s utajonymi artystami, modelujcymi
wasne ycie wedug ideaw harmonii i pikna.
Obok postaw w stylu Tostoja, odrzucajcych ca dotychczasow kultur w imi
wyidealizowanej autentycznej kultury ludowej, wyraano czsto przekonanie o potrzebie
szerszego upowszechnienia artystycznego dorobku ludzkoci. Zwracano uwag, e sztuka
uczy ludzi stawa si lepszymi, pikniejszymi i szczliwszymi, e twrczoci artystycznej
towarzyszy atmosfera wolnoci. Reclus podkrela z naciskiem, e sztuka idzie przed
nauk, poniewa odczucie pikna jest pierwotniejsze ni idea porzdku. Jak w poezji
Goethego, martwym teoriom nauki przeciwstawiano samo ycie i sztuk, ktra czerpie ze
soki ywotne. Przypomniano opini Bakunina i Wagnera o niezbdnoci nowych
rewolucyjnych treci i odpowiadajcych im form.
Zainteresowania anarchistw sprawami sztuki przyjmoway zrnicowan posta.
Pierwszym gonym artyst, ktry uwaa si za anarchist, by niewtpliwie Gustav
Courbet - przyjaciel Proudhona. Autor Kamieniarzy z pryncypialnych pobudek odrzuci
Legi Honorow przyznan mu przez Napoleona III. W okresie Komuny Paryskiej jako
aktywny dziaacz Rady Miejskiej i przewodniczcy Komisji Sztuki popar wniosek o
obalenie symbolizujcej Cesarstwo kolumny postawionej w 1863 r. na placu Vendome.
Zapaci za to wizieniem, wygnaniem (do roku 1875) oraz koniecznoci uiszczenia
ogromnego odszkodowania (323.091 frankw). Zwizki midzy przedstawicielami
cyganerii artystycznej i anarchistami zacieniy si na dobre w epoce dynamitu u progu
lat dziewidziesitych. W ambitniejszych pismach libertarnych zaczy si wwczas
pojawia kciki lub cae wkadki literackie, w ktrych obok fragmentw dzie dawnych i
wspczesnych autorw o uznanej renomie (Rebelais, Cervantes, Schiller, Balzac, Zola)
starano si prezentowa utwory modych twrcw uwraliwionych na kwestie spoeczne -
Jeana Richepina, Octava Mirbeau czy Paula Paillettea. Gwny promotor tych dziaa -
10

Jean Grave - ktry ju od 1887 r. redagowa w La Revolte stay dodatek literacki, nie mia
zwyczaju pacenia honorarium. Doprowadzio to w 1891 r. do otwartego konfliktu z
Societe des Gens Lettres (Towarzystwo Literatw) stojcym na stray praw autorskich.
Guy de Maupassant i Zola (prezes stowarzyszenia) sprzeciwiali si najgoniej praktykom
Grevea.
Ich postawa ostro kontrastowaa z pobaliwoci, niekiedy nawet entuzjastycznym
nastawieniem do anarchistw - twrcw modszego pokolenia. Skadao si na to wiele
czynnikw. Artyci fin de siecleu uwaali si za rewolucjonistw w dziedzinie estetyki.
Buntownicza postawa wobec zastanych tradycji i konwencji skazywaa ich jednak na
wegetacj na marginesie buruazyjnego spoeczestwa. Czuli si nie tylko niedoceniani,
lecz i uzalenieni, co sprawiao, e uwaali si za ofiary istniejcego porzdku spoecznego.
Buntowi estetycznemu towarzyszy zatem nader czsto bunt polityczny. Sztuka koca
XIX wieku oddychaa realiami epoki i wykazywaa wiksz ni kiedykolwiek przedtem
wraliwo na kwestie spoeczne. Znajdowao to wyraz nie tylko w tematyce, ale i
dominujcej stylistyce utworw. Neoimpresjonizm i symbolizm - czoowe nurty
artystyczne epoki - wyraay, zdaniem wielu specjalistw, anarchistyczny stosunek do
wiata.
Poeta Pierre Quillard gosi, e wolny wiersz jest rewolucyjnym aktem propagandy,
czynem na miar dziaa z broni w rku. Przedstawiciele zradykalizowanej cyganerii
starali si manifestowa swoje pogldy wasnym yciem, rzadko natomiast dawali im
bezporedni wyraz w swojej twrczoci. Malarzem anarchistycznym - pisa Paul Signac -
jest nie ten, ktry pokazuje anarchistyczne obrazy, ale ten, ktry bez lukru, chci
wynagrodzenia, bdzie walczy ca osobowoci przeciwko buruazyjnym i urzdowym
obyczajom. Temat jest niczym albo przynajmniej tylko czci nie waniejsz od innych
elementw - koloru, rysunku, kompozycji... Kiedy powstanie spoeczestwo o jakim
marzymy, robotnicy, uwolnieni od brutalnego wyzysku, bd mie czas na mylenie i
uczenie si. Wwczas doceni wszystkie rnorodne cechy dziea sztuki.
Kontakty z anarchistami nie zawsze oznaczay gbokie zaangaowanie osobiste. Do
wizania si ze skrajn lewic skania mogy artystw rwnie motywy mniej wzniose -
duch przekory, snobizm czy zwyka ciekawo. Tego rodzaju zwizki, si rzeczy, miay
bardzo nietrway charakter. Jeli ladem Stefana Morawskiego wyodrbnimy artystw
anarchizujcych od paraanarchistw oraz anarchistw w cisym tego sowa znaczeniu,
okae si, e ci ostatni stanowili wrd ludzi sztuki wyran mniejszo. Byli wrd nich
jednak twrcy o ustalonej renomie: Signac, Seurat, Pisarro, Mallarme czy Mirbeau - we
Francji; modziutki Picasso i Pio Baroja - w Hiszpanii, nieco pniej za Marinetti i
Apollinaire - kodyfikatorzy nowych prdw w literaturze dwudziestego wieku, fowista
Vlaminck czy Diego Rivera - renowator sztuki latynoskiej. Niektrzy z nich do koca ycia
czuli si dunikami ideologii libertarnej.
Caa praktycznie czowka neoimpresjonistw wiadczya nieodpatnie usugi na rzecz
wydawnictw libertarnych. W czasopismach i almanachach francuskich anarchistw
ukazyway si regularnie ich litografie. Z ich pienidzy finansowano szkoy libertarne i
pomoc dla ciemionych z Montjuich7. Chtnie uwietniali sw obecnoci coroczne
wita gazety Les Temps Nouveaux albo uroczyste bankiety naturystw. Byli te
niezawodnymi uczestnikami rozmaitych ankiet. cise zwizki z ruchem anarchistycznym
starali si rwnie utrzymywa symbolici. Ich czasopisma zasilali swoimi utworami
autorzy tej miary co Paul Valery, Bernard Lazare, Remy de Gourmont, Stephane Mallarme,
Emile Verhaeren, Tristan Bernard.

7
Dziaacze hiszpascy wizieni w Montjuich i bestialsko traktowani - dziki protestom
zorganizowanym w Europie zagodzono im wyroki i warunki zamknicia.
11

Pomimo bliskich zwizkw z awangard artystyczn upodobania estetyczne


anarchistw nie naday, jak si wydaje, za jej gustami. Dotyczy to szczeglnie literatury.
Grave na przykad tolerowa w poezji wycznie wiersz regularny z rymami. Nie znaczy to
jednak, e aspiracje kulturalne aktywistw ruchu ograniczay si do wsplnego
wykonywania rewolucyjnych pieni. Rozbudowany program imprez czcych
samoksztacenie z rozrywk realizowaa federacja grup anarchistw ydowskich z
Londynu. Liczca okoo 200 osb grupa emigrantw woskich z Paterson (stan New Jersey)
prowadzia wasn szko wieczorow, bibliotek, teatr amatorski dajcy cotygodniowe
przedstawienia i ciekawe spotkania dyskusyjne. Tego rodzaju dziaalno, cho na
mniejsz skal, prowadziy kluby anarchistyczne w caej Europie Zachodniej.
Specyficznym, ale bynajmniej nie dominujcym nurtem w kulturze anarchistycznej
byo denie niektrych rodowisk proletariackich do odcicia si od kultury wysokiej i
zastpienia jej charakterystycznymi formami folkloru przedmie. czyo si to czsto z
propozycjami zmierzajcymi do radykalnego uproszczenia ortografii. Warto rwnie
zwrci uwag na to, e internacjonalizm, silnie akcentowany w teorii, nie zawsze
znajdowa odbicie w przedsiwziciach praktycznych i enuncjacjach dziaaczy ruchu -
nawet tych najwybitniejszych. James Guillaume, animator ruchu anarchistycznego w
Szwajcarii i dziaacz zwizkowy, autor bardzo wanych pamitnikw, czy Kropotkin
przekonani byli o naturalnej wyszoci i potrzebie ekspansji kultury francuskiej rwnie
mocno, jak Max Nettlau, klasyk anarchistycznej historiografii, przekonany by o wyszoci
kultury niemieckiej. W konsekwencji, mimo i oglny model kultury anarchistycznej by w
poszczeglnych krajach Europy Zachodniej bardzo zbliony, treci konkretne zaleay w
duej mierze od specyfiki kultury ojczystej.

Z DZIEJW POLSKIEGO ANARCHIZMU


Czy w Polsce istnia kiedykolwiek zorganizowany ruch anarchistyczny? Czy wrogie
samej idei pastwa koncepcje Proudhona, Bakunina i Kropotkina mogy wzbudzi
zainteresowanie ludzi spragnionych niepodlegoci? Prno szukalibymy w
podrcznikach odpowiedzi na tak postawione pytania, za monografie powicone
dziejom polskiego socjalizmu wspominaj o anarchistach raczej pgbkiem. A przecie,
cho moe to by dla wielu czytelnikw zaskoczeniem, stanowili oni powan si podczas
wydarze rewolucyjnych 1905-1907 roku. Sabo zbadany jest rwnie oryginalny wkad
polskich rzecznikw ideologii wolnociowej do teorii anarchistycznej. Oczywicie, nie
powinnimy traci z oczu waciwych proporcji. Sympatie dla takiej ideologii przenikay
tylko do nielicznych rodowisk, za w skali midzynarodowej anarchizm polski odgrywa
rol peryferyjn wobec takich orodkw jak Francja, Hiszpania, Wochy czy Jura
szwajcarska. Czynniki te, jak rwnie krytyczny stosunek do marksistw (skdind
bliskich anarchistom w wielu kwestiach szczegowych) sprawiy, i pisze si u nas na ten
temat jzykiem inwektyw, bd te... nie pisze si wcale. Chocia nie wszystkie spory
sprzed ponad pwiecza ulegy dezaktualizacji trudno pogodzi si z tak sytuacj. Dla
prawidowego ksztatowania historycznej wiadomoci spoeczestwa niezbdn jest
rzetelna wiedza faktograficzna, ktrej adne przemilczenia i jednostronne polemiki nie
zastpi.
Pierwsz znan nam z nazwy grup sympatyzujc z ideaami Bakunina byo
efemeryczne Polskie Towarzystwo Socjalno-Rewolucyjne istniejce w roku 1872 w
rodowisku emigrantw polskich w Zurychu, w ktrym znaleli si nieprzyjaciele
wszelkiej wadzy pastwowej, nie uznajcy praw historii i polityki. Nie przeszkadzao im
to zreszt postulowa jednoczenie odbudowy Polski wolnej spoecznie i
demokratycznie. Lata pniejsze upyny pod znakiem fascynacji programem rosyjskich
12

narodnikw. Jej lady odnale mona na kartach Pomieni Stanisawa Brzozowskiego.


Nie bez przyczyny pierwsze organizacje socjalistyczne powstajce na ziemiach polskich, z
Wielkim Proletariatem na czele, aproboway terrorystyczne rodki walki. Byoby wszake
bdem traktowanie ich na tej podstawie jako organizacji anarchistycznych. Te ostatnie,
zgodnie z charakterem przywiecajcej im ideologii, cechowaa luna, demokratyczna
struktura, a w sferze programowej - ze wzgldu na wrogo do wszelkich instytucji
pastwowych - nacisk na pozaparlamentarne rodki dziaania. Wsplny z partiami
marksistowskimi postulat kolektywizacji, anarchokomunici pragnli zrealizowa nie
poprzez polityczn organizacj proletariatu, lecz w drodze spontanicznej rewolucji mas,
ktrych rewolucyjna wiadomo uksztatowa miay akcje (tzw. czyn indywidualny)
podejmowane przez zdeterminowanych aktywistw ruchu. Taki program by atrakcyjny w
pierwszym rzdzie dla bezrobotnych i zagroonych najbardziej bezrobociem rzesz
robotnikw niewykwalifikowanych.
Pierwsz organizacj tego typu, nie tylko na obszarze Krlestwa, ale i w caym
Cesarstwie Rosyjskim, zaoono wiosn 1903 roku w Biaymstoku. Kilkunastu ydowskich
tkaczy, ktrzy tworzyli trzon grupy Walka nawizao wkrtce kontakt z powstajcymi w
gbi Rosji kkami organizacji Chleb i Wolno (Odessa, Kijw), a take z orodkami
zachodnioeuropejskimi (Londyn, Pary, Genewa), ktre zorganizoway przerzut
materiaw instruktaowych, pienidzy i broni. Po trzech miesicach istnienia Walka
liczya okoo 70 osb, a organizowane przez ni wiece gromadziy dziesiciokrotnie
wiksz liczb suchaczy. Od samego pocztku grupa nastawia si na terror ekonomiczny
oraz szerok agitacj wrd bezrobotnych regionu biaostockiego. Wszelkimi dostpnymi
rodkami wspierano wybuchajce ywioowo strajki, podkadano bomby pod mieszkania i
nieruchomoci fabrykantw znanych z najbardziej bezwzgldnego wyzysku robotnikw,
nie cofano si przed szantaem, stosowaniem przemocy wobec amistrajkw, a nawet
zwyczajnym zabjstwem. W ten sposb przez kilka lat nieliczna grupa maoletnich
fanatykw (ogromn wikszo stanowia modzie midzy 15 a 20 rokiem ycia)
prowadzia desperack wojn na mier i ycie z kapitalizmem i wspierajc go policj
carsk. Do najwikszych wyczynw Walki zaliczy wypada udany atak na urzd
powiatowy w Krynkach, gdzie zdobyto due iloci blankietw paszportowych,
postrzelenie szefa policji biaostockiej oraz prb zasztyletowania w 1904 roku fabrykanta
Kogana zatrudniajcego amistrajkw.
Wybuch rewolucji w Petersburgu w styczniu 1905 roku przyczyni si do znacznego
rozwoju ruchu anarchistycznego na terenie Kraju Priwislinskiego. Destabilizacja sprzyjaa
eskalacji prymitywnych form walki. Nawet partie o zdecydowanie marksistowskim profilu
tworzyy w tych latach wasne formacje bojowe, a zdobywanie funduszw drog tzw.
exw (ekspropriacji) stao si zalegalizowan powszechnie praktyk. Te, ktre nie
decydoway si na ten krok traciy modszych czonkw, przechodzcych masowo do
bardziej radykalnych ugrupowa. Same tylko biaostockie grupy Czarnego Sztandaru
(symbol anarchizmu), organizacji anarchokomunistycznej, dziaajcej w zachodnich
prowincjach Rosji, skupiy wedug niektrych szacunkw okoo 500 osb. W 1906 roku
stworzyy one siln federacj, w ktrej skadzie znaleli si polscy i ydowscy tkacze,
garbarze, kunierze, krawcy i stolarze. Istniaa te osobna federacja czysto polska oraz
pitnacie 16-18 osobowych k zajmujcych si wycznie propagand i
przygotowywaniem strajkw. Ponadto w bezporedniej bliskoci miasta dziaay grupy
agitujce okolicznych chopw, bez wikszego zreszt powodzenia. Anarchici biaostoccy
dysponowali wasn drukarni (przechwycon w 1906 roku przez policj) wspomagali
dziaalno Rad Robotniczych, organizowali sabotae w fabrykach i zamachy dynamitowe
na posterunki policji. Zapacili za to bardzo wysok cen mierci lub zesania.
13

Podobnie jak w Biaymstoku ksztatowaa si sytuacja w Wilnie, gdzie rwnie


dziaay grupy Czarnego Sztandaru. Natomiast w Warszawie, ju w styczniu 1905 roku z
k dyskusyjnych robotniczej modziey ydowskiej wyonia si okoo 120-osobowa grupa
o nazwie Midzynarodwka. Organizacja ta posiadaa 4 wyspecjalizowane wydziay
zajmujce si zdobywaniem broni i materiaw wybuchowych, drukowaniem ulotek,
dostarczaniem potrzebnej literatury oraz werbunkiem nowych czonkw i kontaktami z
innymi grupami. W 1905 roku ogosia manifest wzywajcy do strajku powszechnego. Jej
czonkowie prowadzili agitacj wrd warszawskich robotnikw, organizowali sabota,
podpalali piekarnie aby rozda chleb najuboszym, nie stronili wreszcie od akcji z broni w
rku. Trudno si zatem dziwi rozmiarowi zastosowanych wobec nich represji. Samo
posiadanie ulotek Midzynarodwki grozio rozstrzelaniem. Pierwszego czerwca 1906
roku powieszono jednorazowo 16 czonkw grupy za antyrzdow propagand i cay
szereg aktw terrorystycznych. Warto nadmieni, i przypisywany wwczas
Midzynarodwce atak bombowy na hotel Bristol (najelegantszy i najnowoczeniejszy w
Warszawie 1905 roku) by najprawdopodobniej dzieem innej grupy tzw.
bezmotywnikw.
Mniej radykalne formy propagandy czynem, stosowaa dziaajca rwnie w
Warszawie grupa anarchistw polskich Wolno, pozostajca w cisym kontakcie z
orodkami w odzi, Siedlcach, Czstochowie i Grodnie. Z inicjatywy Wolnoci i Czarnego
Sztandaru odbya si wiosn 1907 roku w Kownie konferencja, na ktrej usiowano
powoa do ycia federacj grup anarchokomunistycznych Polski i Litwy. Rozbicie obu
grup, wskutek represji stosowanych przez wojsko i policj, dysponujc specjalnymi
uprawnieniami do zwalczania anarchizmu, sparaliowao ten zamiar w zarodku. Gwoli
prawdy trzeba jednak doda, i dziaalno anarchistw budzia rwnie zdecydowany
sprzeciw spoeczestwa polskiego. Prasa buruazyjna pomawiaa ich o zwyky
bandytyzm, ugrupowania patriotyczne zarzucay im odciganie modziey od
podstawowego zadania walki o odrodzenie pastwa polskiego, socjalici mieli za ze
kompromitowanie kolektywistycznego ideau. Niejednokrotnie dochodzio nawet w tych
latach do bezporednich star uzbrojonych bojwek obu stron.
Po zaamaniu si fali rewolucyjnej w Krlestwie Polskim, partie uznajce
parlamentarne formy walki zlikwidoway swoje oddziay bojowe. Niektrzy czonkowie
tych oddziaw, przyzwyczajeni przez lata do zdobywania pienidzy z broni w rku i
ycia penego niebezpieczestw, nie potrafili przystosowa si do nowej sytuacji. Cz z
nich staa si zwykymi kryminalistami, za pozostali znaleli si w szeregach anarchistw,
podejmujc raczej dwuznaczne przedsiwzicia. Po 1907 roku w organizacjach o
anarchistycznym profilu spotykamy obok ideowych aktywistw, wielu byych czonkw
PPS-Frakcji Rewolucyjnej, a take ludzi przypadkowych, wykolejonych, wywodzcych si
z miejskiego lumpenproletariatu. Ich dziaalno spychaa te grupy nieuchronnie na
pozycje zwykego bandytyzmu. Byo to zjawisko analogiczne do francuskiego
nielegalizmu, ktry zrodzi m.in. osawion band Bonnota.
Najwiksz saw zdobyy sobie w tych latach dwie organizacje: Zmowa Robotnicza
oraz Rewolucyjni Mciciele. Pierwsza z nich usiowaa wprowadzi w czyn pogldy Jana
Wacawa Machajskiego, twrcy tzw. machajewszczyzny w ruchu robotniczym.
Machajski, przyjaciel lat szkolnych i uniwersyteckich eromskiego, uwieczniony przeze
w Syzyfowych Pracach pod postaci Karola Radka, by mylicielem oryginalnym,
konsekwentnym intelektualnie i penym energii. Przebywajc na syberyjskim zesaniu
napisa ksik zatytuowan Robotnik umysowy, w ktrej stara si udowodni, e
socjalizm stanowi ideologi dcej do wadzy warstwy inteligenckiej, ktra wykorzysta
rewolucj proletariack dla swoich celw. Wyciga std wniosek, e w interesie
robotnikw nie ley tworzenie wasnych partii politycznych z programami narzuconymi
14

przez inteligentw, a jedynie walka ekonomiczna, ktra doprowadzi ma w ostatecznym


rachunku do zrwnania pac robotnikw fizycznych i umysowych. Ich synowie mieliby
zatem zapewniony rwny dostp do kapitau kulturalnego (wiedza) determinujcego
szanse yciowe jednostek. Dla realizacji tego planu niezbdna bya, zdaniem Machajskiego,
powszechna oglnowiatowa Zmowa Robotnicza, mogca stworzy realn grob strajku
generalnego.
Poczynajc od koca 1905 roku wierni uczniowie Machajskiego zaczli zakada tajne,
inicjatywne komrki Zmowy w najwikszych orodkach przemysowych Rosji.
Emisariusze dotarli rwnie na teren Krlestwa Polskiego, ale prewencyjne represje
zastosowane przez genera-gubernatora warszawskiego (8 powieszonych, 10 osb
skazanych na katorg) sparalioway akcj w zarodku. Niezraony tym niepowodzeniem
Machajski skoncentrowa wwczas wysiki na Galicji. Nie by to obszar zupenie
dziewiczy. W 1897 roku wrd nauczycieli i gimnazjalistw krakowskich dziaaa tajna
organizacja Wolnych Braci o nader eklektycznym programie stanowicym zlepek idei
anarchistycznych, ludomaskich i narodowo-demokratycznych. Jej czonkowie aprobowali
terror indywidualny i wydawali wasne pisemko o nazwie Wolno. Rok wczeniej
pojawio si we Lwowie pismo Trybun Ludowy, wyprzedzajc o kilka miesicy londyski
wit uchodzcy za najstarsze pismo anarchistyczne w jzyku polskim. Rwnie we
Lwowie w 1904 roku Max Nacht i Michajo oziski podjli prb wydawania
anarcho-komunistycznego czasopisma Wolny wiat. oziski sta si wkrtce rzecznikiem
ukraiskiego nacjonalizmu, natomiast Nacht pod pseudonimem Max Nomad zasyn w
kilkadziesit lat pniej jako gony pisarz polityczny, nim jednak do tego doszo,
zwerbowany przez Machajskiego, wsppracowa z nim przy organizowaniu Zmowy
Robotniczej w Galicji.
Antyinteligenckie hasa nie wywoay w Krakowie spodziewanego odzewu, z
wyjtkiem pewnych rodowisk inteligenckich (!) oraz niewykwalifikowanych robotnikw.
Socjalici z PPSD poczuli si jednak zagroeni i rozptali przeciw zmowiakom kampani
oszczerstw na niespotykan skal. Przywdcw grupy przedstawiano jako agentw
Ochrany bd zwykych kryminalistw najgorszego autoramentu, a kiedy i to nie pomogo
zdekonspirowano ich po prostu przed austriack policj. Nacht salwowa si ucieczk, za
Machajski, wtrcony do wizienia jedynie wstawiennictwu eromskiego zawdzicza, i
nie przekazano go Rosjanom, co oznaczaoby w najlepszym razie ponowne wieloletnie
zesanie. Po 1909 roku w Warszawie operoway grupy uznajce prawo browninga,
podszywajce si pod Zmow Robotnicz. Socjalici wykorzystywali ich dziaalno dla
kompromitowania ideologii anarchistycznej. Socjaldemokratyczny Naprzd uwaa nawet
za stosowne zapewnia swoich czytelnikw, e partie socjalistyczne stosuj (...) wzgldem
tych bandytw najsurowszy terror, zabijajc czonkw Zmowy Robotniczej przy kadej
sposobnoci.
Luny kontakt ze Zmow utrzymywali aktywici zaoonej nieco pniej organizacji
Rewolucyjnych Mcicieli, nastawionej niemal wycznie na terror indywidualny, a take
wspomaganie uwizionych rewolucjonistw i ich rodzin pozostajcych na wolnoci.
Mciciele rekrutowali si w wikszoci z byych czonkw Organizacji Bojowej PPS.
Obowizywaa ich surowa dyscyplina przywodzca na myl Katechizm rewolucjonisty
Nieczajewa i Bakunina. Swoje ycie skadali do dyspozycji organizacji. Zdrad,
malwersacj lub niewykonanie rozkazu karano mierci. Wszystkie decyzje podejmowano
kolektywnie na zebraniu oglnym; wykonawcw wyrokw mierci wyaniano drog
losowania. Pomimo cisego przestrzegania zasad konspiracji do Mcicieli przeniknli po
pewnym czasie prowokatorzy. Na czonkw organizacji posypay si wyroki zesania,
wydalenia z granic Krlestwa, policyjnego nadzoru. Ostateczny cios jej renomie zadaa w
1913 roku grupa Jzefa Pitka (Spa) skadajca si z kryminalistw i uprawiajca
15

zwyczajny bandytyzm. Wszyscy jej czonkowie polegli w bezporedniej walce z Ochran.


W szeregach Mcicieli dziaali jako modzi ludzie m.in. znany pisarz Jan Wiktor oraz
komunista Stanisaw acucki.
O ile organizacje anarchistyczne dziaajce na ziemiach polskich skaniay si na og
ku orientacji terrorystycznej, czoowi polscy teoretycy ruchu blisi byli nurtowi
pacyfistycznemu i rozwizaniom bardziej konstruktywnym. Prcz wymienionego ju
Machajskiego, (ktry by raczej zbuntowanym marksist ni anarchist sensu stricto)
wymieni w tym miejscu naley Edwarda Abramowskiego, Augustyna Wrblewskiego i
Jzefa Zieliskiego.
Najwybitniejszy z tej trjki, socjolog Edward Abramowski by czoowym ideologiem
socjalizmu bezpastwowego, niestrudzonym propagatorem kooperatyzmu oraz
dobrowolnych stowarzysze obywatelskich. Wierzy gboko w zbliajc si rewolucj
moraln, ktra zrealizuje ideay solidarnoci i braterstwa ludzkoci, a zarazem nada yciu
poszczeglnych jednostek nowy, peniejszy sens. Gosi potrzeb wyzwolenia czowieka od
tyranii pracy, poszukiwania radoci ycia w doznaniach estetycznych oraz swobodnej,
niczym nie skrpowanej twrczoci. Jego dziea z dziedziny etyki, psychologii spoecznej i
teorii socjalizmu nie zdezaktualizoway si do tej pory.
Dr Augustyn Wrblewski, chemik, docent na Uniwersytecie Jagielloskim, nalea do
nielicznych przedstawicieli polskiego wiata naukowego zainteresowanych filozofi
wolnoci. Zapaci za to zreszt bardzo wysok cen. Ubezwasnowolniony przez rodzin i
uznany za paranoika spdzi wiele lat w szpitalu dla umysowo chorych. W licznych
broszurach jakie wydawa wasnym sumptem czyni si adwokatem pitego stanu -
obroc ludzi zgnbionych i wyzyskiwanych. Spekulatywne pogldy Wrblewskiego
nawizuj w sposb wyrany do tostoizmu. Istotn rol odgrywa w nich mio ludzkoci
wyniesionej na piedesta w miejsce Boga, a take postulat moralnego buntu wyraajcego
sprzeciw wobec zastanej rzeczywistoci. Wydawana przez Wrblewskiego w Krakowie
Sprawa Robotnicza bya w latach poprzedzajcych wybuch I wojny wiatowej jedynym
polskim pismem majcym odwag broni anarchistw wszystkich odmian przed nieraz
bardzo gwatownymi atakami ze strony przedstawicieli innych kierunkw.
W przeciwiestwie do Wrblewskiego i Abramowskiego dr Jzef Zieliski, autor
popularnej broszury Czy w Polsce anarchizm ma racj bytu? (1906 r.) nie by
oryginalnym mylicielem lecz zdolnym populatoryzatorem. Mieszkajc w Paryu, gdzie
studiowa, a pniej praktykowa jako lekarz, mia okazj ledzi na bieco wszystkie
teoretyczne nowinki, tote z jego ksiek i broszur opinia polska czerpaa pierwsze
wiadomoci na temat anarchosyndykalizmu, strajku powszechnego itp. Zieliski by
rwnie autorem popularnych poradnikw medycznych oraz dramatyzowanych scenek na
uytek teatrzykw robotniczych. Upowszechnienie idei anarchistycznych traktowa jako
probierz zaawansowania cywilizacyjnego kraju. Bdc sam ortodoksyjnym
anarchosyndykalist, uwaa za niezbdne utworzenie na ziemiach polskich Bojowych
Robotniczych Zwizkw Zawodowych, ktre przygotowa miay grunt pod przysz
rewolucj.
Spogldajc z pewnej perspektywy na dorobek polskiego anarchizmu w
najpodniejszym dla okresie atwo dostrzec jego saboci i bdy - nieliczenie si z
rzeczywistoci polityczn i niepodlegociowymi aspiracjami ogromnej wikszoci
narodu, w tym rwnie proletariatu, fanatyzm, utopijno, fascynacj przemoc, brak
dostatecznego zainteresowania rozwizaniami konstruktywnymi, niecierpliwo
sprzon z maksymalistyczn postaw wszystko albo nic. Takie same cechy
odnajdujemy jednak w caym europejskim anarchizmie epoki zamachw i triumfw
rewolucyjnego syndykalizmu, a by to przecie, w skali kontynentu, ruch
nieporwnywalnie dojrzalszy i bardziej wielostronny od polskiego, wieloma niciami
16

powizany z potnymi partiami lewicy. Jeli i tam - w Hiszpanii, Woszech czy Francji -
ponis klsk, zepchnity na polityczny margines do rezerwatw obyczajowego folkloru,
byoby przesadnym uproszczeniem doszukiwanie si przyczyny niepowodze polskich
anarchistw w popenionych przez nich bdach. Zasadnicze przyczyny klski tkwiy w
ekstremalnym charakterze przywiecajcej ruchowi ideologii. Pamitajc o tym trudno
zarazem pogodzi si z opiniami odmawiajcymi anarchistom jakichkolwiek zasug. Nie
dlatego, bynajmniej, i tak ogromne procentowo straty ponieli podczas rewolucji 1905
roku (okoo 500 skazanych na kilka tysicy aktywistw ruchu). Nie zawsze przelana krew
zasuguje na szacunek. Rzecz w tym, e anarchici, wbrew sobie, oddali partiom lewicy
nieocenione usugi; wystpujc z alternatywnym programem zmusili je do rewizji
stanowisk w istotnych kwestiach taktycznych i strategicznych; cigajc na siebie uwag
carskiego aparatu represji uatwiali im prowadzenie wasnej dziaalnoci: goszc hasa
ekstremistyczne, przypieszali akceptacj tych partii przez polsk opini publiczn,
skonn do tej pory upatrywa w dziaaczach PPSD Galicji, PPS i buntu radykalnych
rewolucjonistw. Jeli uprzytomnimy sobie ponadto, e idee spoeczne Abramowskiego
inspiruj ju pite pokolenie Polakw opinie skazujce anarchizm na historyczne
zapomnienie bdziemy musieli uzna za krzywdzce.

TYP IDEALNY ANARCHIZMU


W naukach spoecznych skazani jestemy na posugiwanie si nieostrymi pojciami, na
uywanie terminw nie przylegajcych cile do swoich desygnatw. S to raczej oglne
pojcia, do ktrych odnie mona rne treci w zalenoci od subiektywnych ocen i
kryteriw wyboru. Sowa uywane czsto i powszechnie maj z reguy rozmyty sens. Tak
wanie ma si sprawa w przypadku anarchizmu. Autorzy zmagajcy si z tym tematem
sami zakrelaj krg swoich zainteresowa i czyni to w bardzo rny sposb. Pole
wyboru jest bowiem, wbrew pozorom, niemae. Najprostsze rozwizanie, e anarchizmem
jest po prostu to co anarchici gosili - o niczym nie przesdza. Mona uwzgldnia jedynie
te osoby, ktre uwaay si same za anarchistw, bd wycznie te, ktre miay tak
opini w rodowisku lub w oczach spoeczestwa, przymykajc rozmylnie oczy w
kadym z tych trzech przypadkw na ogromne rnice w treci, jakie pod pojciem
anarchizmu pokadano. Pozornie jest to zrczne pocignicie umoliwiajce prowadzenie
bada na podstawie obiektywnego wyznacznika, bez wikania si w gszczu definicji; ma
jednak dalekosine, rzadko uwiadamiane w peni skutki. Miast analizy problemu
otrzymujemy w takim przypadku co w rodzaju historii sowa; co wicej, zabieg taki wcale
nie eliminuje subiektywizmu. Dysponowanie jak operacyjn definicj pogldw
anarchistycznych, czsto niezwerbalizowan i czysto intuicyjn, okazuje si niezbdne w
procesie selekcji materiaw. Nikt przecie nie rodzi si anarchist i nikt nie yje wycznie
wielkimi ideami. Nawet wwczas, kiedy kwalifikacja jakiej osoby jako anarchisty nie
budzi adnych wtpliwoci, autorzy opracowa musz na wasn rk zdecydowa, ktre
pogldy z jego dorobku uwaaj za dojrzae i reprezentatywne, a to wymaga wanie
tego, przed czym starano si uciec. Dylemat ten rysuje si z ca ostroci przed autorami,
ktrzy wybrali strategie identyfikowania ideologii anarchistycznej z pogldami ktrego z
klasykw ruchu. Wymaga to bowiem w praktyce zignorowania ewolucji pogldw tej
postaci; arbitralnego wyboru dziea lub fazy twrczoci, ktra zdaniem piszcego najlepiej
charakteryzuje jej pogldy. Zwolennikw akceptowania wszystkich pogldw, z caym
dobrodziejstwem inwentarza, odstraszy powinien przykad Proudhona. Cho
bezdyskusyjne jest jego prawo do spoczywania w panteonie witych anarchizmu obok
Bakunina czy Kropotkina, nie sposb zapomnie, e ze wzgldu na swj stosunek do
17

kwestii takich, jak nard, praca, rodzina, ydzi, nadawa si doskonale na patrona skrajnej
prawicy francuskiej spod znaku Action Francais, a pniej rzdw Vichy.
Przedstawione powyej sposoby zakrelania konturw ideologii anarchistycznej nie
wyczerpuj, naturalnie, wszystkich moliwoci. Mona przecie, idc po linii
najmniejszego oporu, zda si po prostu na autorytet ktrego z poprzednikw, przyjmujc
jego definicj (ale wwczas sam wybr warunkowany jest z reguy wewntrznym
odczuciem jak definicja taka wyglda powinna), bd te, postpujc nieco ostroniej,
zestawi j wycznie z tych elementw, ktre powtarzaj si u wszystkich autorw co,
wobec powanych rnic interpretacyjnych, grozi otrzymaniem obrazu przypominajcego
negatyw zdjcia przedwczenie wyjty z wywoywacza.
Tak wic wszystkie prby obejcia problemu subiektywizmu przez posuenie si
wyznacznikami tematu niezalenymi od osobistych zapatrywa badacza przynosz
poowiczne efekty - rodz nowe trudnoci metodologiczne nie rozwizujc w peni starych,
poniewa i tak wymagaj posugiwania si jak robocz definicj anarchizmu, tyle tylko,
e w bardziej zawoalowanej postaci. Lepiej ju chyba zatem odwoa si do wasnych
sdw w sposb jawny i przemylany, na wasn odpowiedzialno arbitralnie oddzielajc
w dzieach klasykw to, co w nich indywidualne i jednostkowe od idei podzielanych
przez innych, ktre uzna mona za zrb ideologii anarchistycznej. Otrzymamy t drog
konstrukt nie ma i mie nie moe odpowiednika w rzeczywistoci. Stanowi typ idealny
speniajcy postulaty Webera - jeden z wielu moliwych wariantw. Naturalnie i taka
procedura nie jest pozbawiona wad, wanie z powodu dowolnoci w doborze elementw
skadowych typu idealnego, jak rwnie braku bezporedniego odniesienia empirycznego.
Pogldy anarchistw z krwi i koci, w przeciwiestwie do ich wyidealizowanych atrap, nie
byy nigdy jednorodne, niezmienne i zbiene ze sob. Mona w nich z atwoci wyczu
koloryt lokalny, zaplecze rnych tradycji kulturalnych, a take refleks chwili dziejowej, w
ktrej byy formuowane. Znajdujemy w nich okruchy wszystkich popularnych teorii
wieku ideologii, od blankizmu po darwinizm spoeczny. Zabieg idealizacyjny zmusza
nas do abstrahowania od tego wszystkiego, ale przynosi w zamian niezbdne uoglnienie -
wydobywa esencjonaln tre ideologii anarchistycznej, oczyszczon z wszelkich nalotw.
Autorzy charakteryzujcy anarchizm, w tym take niektrzy reprezentanci tej
ideologii, utosamiaj go czsto z odrzuceniem wadzy pastwowej. Jest to jednak, jak si
wydaje, zaledwie zewntrzny objaw pewnego stylu mylenia zwizanego ze specyficzn
koncepcj jednostki ludzkiej oraz relacji czcych j ze spoeczestwem i wiatem
przyrodniczym. Z tych filozoficznych zaoe wynikaj wszystkie inne elementy wizane
tradycyjnie z anarchizmem: bezpardonowa krytyka istniejcych struktur oraz instytucji
politycznych i ekonomicznych, postulowana wizja waciwej organizacji spoeczestwa
oraz rewolucyjna droga realizacji tego ideau. W opinii politologw wystpowanie tych
czterech elementw (specyficznej filozofii, specyficznej formy krytyki rzeczywistoci,
specyficznego projektu oraz - o czym nie wszyscy pamitaj - specyficznej wizji sposobu
przejcia od stanu istniejcego do postulowanego) pozwala traktowa jaki zesp
pogldw jako odrbn ideologi.
W aspekcie filozoficznym anarchizm przeciwstawia si ca moc wizji wiata
zrodzonej przez myl owieceniow. Zakada ona nieusuwalny konflikt wiata
przyrodniczego i ludzkiego stanowicy si motoryczn postpu. Spoeczestwo
traktowane jest jako element sztuczny, wtrny i obcy wobec jednostki i przyrody. Procesy
uspoecznienia i akumulacji jednostki prowadz do jej wynaturzenia. Sens istnienia
ludzkoci upatruje si w podboju wiata przyrodniczego i podporzdkowaniu go jej
potrzebom. Dokonuje si to w procesie pracy, rozumianej jako podstawowe zadanie
spoeczestwa. Pogldy powysze odnajdujemy we wszystkich ideologiach wywodzcych
si z Owiecenia - w liberalizmie i wikszoci doktryn socjalistycznych. Czoowa rola si
18

wytwrczych w marksowskiej teorii dziejw nie jest bynajmniej spraw przypadku.


Tymczasem anarchici przepojeni s wiar w pen harmoni czowieka i przyrody.
Ujmuj spoeczestwo jako organiczn cz natury podporzdkowanej jej prawom i - w
normalnych warunkach - umoliwiajc peny, nieskrpowany rozwj skadajcych si
na jednostek realizujcych swj niepowtarzalny potencja duchowy. Egzaltacja ycia
pojmowanego jako strumie przey, a nie zesp dziaa zdeterminowanych czynnikami
zewntrznymi i podporzdkowanych celom ponadjednostkowym, prowadzi ich do
koncepcji homo ludens przeciwstawianej czowiekowi-wytwrcy (homo faber). Praca, w
tym ujciu, winna stanowi nie spoeczny obowizek, lecz spontaniczn twrczo
artystyczn; nie przymusowy serwitut, lecz manifestacj wolnoci. Caa zreszt filozofia
anarchizmu jest wyrazem tsknoty za wolnoci i sprawiedliwoci jako podstawowymi
potrzebami natury ludzkiej.
Wida to bardzo wyranie w sposobie krytyki istniejcego spoeczestwa.
Najistotniejsze jest tu bodaj zdecydowane potpienie zasady autorytetu: wszelkich form
wadzy, przymusu i hierarchii. Anarchici s zatem nastawieni wrogo do polityki
(poniewa ucielenia ide wadzy), do pastwa wraz z jego prawnymi i instytucjonalnymi
podporami (narzdzia ucisku), do Kocioa i religii (znw autorytet i hierarchia), do
demokracji (poniewa oznacza podporzdkowanie mniejszoci woli wikszoci, mierzenie
wagi argumentw arytmetyczn liczb gosw oraz zasad reprezentacji ograniczajc
moliwo decydowania o sobie przez jednostk), do kapitalizmu - symbolizujcego ucisk
ekonomiczny i spoeczny - ale take i do socjalizmu pastwowego (za wszystko, co niesie
ze sob drugi czon tej nazwy). Atakuj z pasj nacjonalizm, militaryzm i inne schorzenia
wspczesnego sobie spoeczestwa. Cechuje ich nadto niech do historii (tradycji) -
poniewa caa przeszo jawi im si jako acuch przypadkowych zdarze, w wikszoci
godnych potpienia z ktrymi w kadej chwili, aktem woli, zerwa mona cakowicie wi
oraz antyintelektualizm, (bardziej ufaj emocjom i instynktowi ni rozumowi czowieka)
sprzony z nieufnym stosunkiem do dogmatw i teorii (dehumanizacja).
Naczeln dla anarchistw wartoci, otoczon nieomal kultem jest wolno. Ma ona
stworzy warunki do autonomicznego, spontanicznego i kreatywnego dziaania jednostek i
grup spoecznych; uczyni wszystkich panami swojego losu, podmiotami
odpowiedzialnymi za swoje czyny. Ma rwnie utorowa drog do osignicia
sprawiedliwoci spoecznej. Inne cechy wysuwane niekiedy w literaturze przedmiotu, jak
np. tendencje do ycia wsplnotowego i zakadania stowarzysze potraktowa mona jako
rodki prowadzce do realizacji wymienionych ideaw. Teoretycy anarchizmu oczekuj
ich spenienia w przyszym bezpastwowym spoeczestwie kolektywnie wadajcym
rodkami produkcji; spoeczestwie skadajcym si ze sfederalizowanych ze sob i
cakowicie samorzdnych grup terytorialnych i zawodowych spontanicznie
zawizywanych na zasadzie penej dobrowolnoci i w niczym nie krpujcych autonomii
jednostek.
Realizacja tej wizji moliwa jest, zdaniem anarchistw, jedynie na drodze rewolucyjnej.
Wynika to z ich bezkompromisowego stosunku do zastanej rzeczywistoci. Jej totalna
negacja odbiera sens projektom jakich czstkowych reform. Zreszt haso rewolucji nie
budzi w nich adnych oporw. Przeciwnie, rewolucyjna przemoc, jako wyraz
spontanicznej aktywnoci mas ludowych, uchodzi, w myl teorii, za si oczyszczajc i
twrcz. Po to, by co zbudowa trzeba wpierw co zburzy.
Nie ulega wtpliwoci, e tak rozumiany anarchizm stanowi odrbn, specyficzn
ideologi, rn od liberalizmu i socjalizmu, z ktrymi jest najczciej czony. Uderza w
niej skrajny woluntaryzm, mimo uznawania praw natury; gboko optymistyczna wizja
natury ludzkiej wyraajc si wiar we wrodzon dobro czowieka i umiejtno
bezkonfliktowego wspycia z innymi ludmi przy braku zewntrznych rygorw, a take
19

ufnoci w solidarno mas i lekcewaeniem niebezpieczestwa partykularyzmu, czy


egoizmu wsplnotowego; skonno do manichejskiej wizji wiata (siy dobra kontra siy
za) nie pozostawiajca miejsca na adne kompromisy i ptony; i wreszcie dominacja
krytyki istniejcego porzdku nad programem pozytywnym (przyszoci wykreowanej
spontanicznym porywem mas nie da si bowiem z gry przewidzie, pewna jest tylko
sama blisko rewolucji). Dla wielu autorw s to zarazem cechy wiadczce o utopijnym
charakterze anarchizmu.
Pozostaje jeszcze do rozwaenia problem miejsca anarchizmu na mapie politycznej
ideologii. W literaturze przedmiotu istniej w tej kwestii powane rozbienoci. Wyrni
mona cztery zasadnicze stanowiska:
a) anarchizm stanowi samodzielny nurt w ramach myli socjalistycznej - jest to pogld
najbardziej rozpowszechniony i to zarwno wrd historykw anarchizmu (A.
Lehning, D. Guerin), jak i socjalizmu (G. D. H. Cole);
b) anarchizm jest skrajn postaci liberalizmu (K. Diehl, E. Hobsbawm, Kempner);
c) anarchizm nie stanowi jednorodnej ideologii - w wydaniu indywidualistycznym
zwizany jest z liberalizmem, w wydaniu kolektywistycznym, albo
anarchokomunistycznym, z socjalizmem (R. Tucker, M. Nomad, P. Lsche);
d) anarchizm jest samodzieln ideologi czc w sobie socjalistyczn krytyk
liberalizmu i liberaln krytyk socjalizmu (D. Apter, A. Carter, J. Clark, G. Woodcock).
Rozrzut stanowisk jest tu naturaln konsekwencj wieloznacznoci uywanej
terminologii. Od sposobu rozumienia kluczowych sw zaley oglny obraz problemu.
Autorzy sytuujcy anarchizm na skrajnej lewicy socjalizmu utosamiaj go z reguy z
pogldami czoowych przedstawicieli nurtu antyautorytarnego w onie I
Midzynarodwki. Za wzr anarchizmu uwaaj pogldy Bakunina czy Kropotkina.
Wydaje si jednak, e autorzy ci stanowczo nie doceniaj przeszoci i bogactwa form
ideologii libertarnej. Ma ona bowiem, w przeciwiestwie do wyodrbnionego ruchu
anarchistycznego, bardzo dawn metryk, ktr trudno jednoznacznie powiza z
dziejami myli socjalistycznej. Nawet ci koryfeusze anarchizmu, ktrzy uwaali si za
prawdziwych socjalistw, czuli si spadkobiercami linii rozwojowej prowadzcej od
stoikw, poprzez Godwina do Proudhona, a zatem odbiegajcej od wzorcw
przywoywanych przez klasykw myli socjalistycznej. Ponadto naley pamita, e
pewna cz aktywistw, bynajmniej nie ograniczajca si do nieprzejednanych
indywidualistw, uwaaa cise wizanie si z socjalistami za bd, jeli nie za zdrad
ideaw ruchu, dopatrujc si w pogldach czoowych ideologw tej epoki domieszek
obcych idei - blankizmu, rosyjskiego populizmu i marksizmu - zacierajcych
indywidualistyczny charakter anarchizmu.
Jeli rozumie przez socjalizm, najoglniej, denie do rozwizania kwestii
spoecznej w drodze uspoecznienia wasnoci i poprzez stworzenie egalitarnej
wsplnoty, podporzdkowujcej jednostk interesom zbiorowoci, trudno zaakceptowa
pogldy tych specjalistw, ktrzy specyfik anarchizmu upatruj jedynie w taktyce i
temperamencie jego zwolennikw. Zamiast rwnoci na ich sztandarach powiewa bowiem
haso nieograniczonej wolnoci jednostki, za kolektywistyczne rozwizania, zbiene z
programami socjalistycznymi, stanowi tu jedynie rodek do osignicia podstawowego
celu. Walka jak prowadzili z kapitalistycznym pastwem i jego kultur nie bya t sam
walk, ktr toczyli stronnicy Lamennais, Luisa Blanca czy Marksa; wynikaa z innych
przesanek i o inne cele si toczya. Trudno to byo dostrzec u schyku minionego stulecia,
kiedy przemon rol w midzynarodowym ruchu anarchistycznym odgrywali
przejciowo ludzie pokroju Kropotkina lub E. Reclusa, ktrych, z uwagi na wystpowanie
w ich pracach elementw obu ideologii, okreli mona mianem libertarnych socjalistw.
Tumaczy to z jednej strony gbokie poczucie zwizku z ruchem socjalistycznym u wielu
20

animatorw anarchizmu tej epoki, ktre wyrazio si m.in. upart, cho bezowocn walk
o udzia w pracach zdominowanej przez marksistw II Midzynarodwki, a jednoczenie
praktyczn niemono bezkonfliktowego wspdziaania z socjalistami w duszych
okresach czasu, co wykazay rewolucje 1905 i 1917 r., albo wydarzenia wojny domowej w
Hiszpanii. Czste, cho nie nagminne, przypadki konwersji - tj. przechodzenia z obozu
antyautorytarnego do obozu zwolennikw dziaa parlamentarnych i vice versa, wiadcz
raczej o duym rozchwianiu pogldw ni o szczeglnym powinowactwie ideowym.
Cyrkulacja na podobn skal dokonywaa si wszak rwnie midzy organizacjami
nacjonalistycznymi a socjalizujcymi, a pniej np. midzy syndykalistami a faszystami.

SPIS TRECI:

DZIEWITNASTOWIECZNI ANARCHICI............................................2

KULTURA ANARCHISTYCZNA..............................................................6

Z DZIEJW POLSKIEGO ANARCHIZMU...........................................11

TYP IDEALNY ANARCHIZMU.............................................................16

RED RAT
http://red-rat.w.interia.pl
http://www.red-rat.republika.pl