Vous êtes sur la page 1sur 31

Charakterystyka rynku energii w Polsce

dr Robert Sasin

Adiunkt w Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie

Szkoła Główna Handlowa w Warszawie

Warszawa, grudzień 2012

1
Spis treści
A. Proces powstawania rynku energii ................................................................................................. 3
B. Uczestnicy rynku energii ................................................................................................................. 5
I. Podział rynku energii ................................................................................................................... 5
1. Wytwórcy energii elektrycznej ............................................................................................... 6
2. Spółki obrotu/ handlu energią ................................................................................................. 9
3. Operatorzy rynku elektroenergetycznego ............................................................................... 9
4. Odbiorcy końcowi energii ..................................................................................................... 13
5. Regulator rynku – rola i znaczenie Urzędu Regulacji Energetyki ........................................ 14
II. Niuansy rachunku, czyli ile jest energii w energii? Przykład z życia. ......................................... 15
C. Struktura rynku energii ................................................................................................................. 20
I. Produkty na rynku energii ......................................................................................................... 20
II. Rynki obrotu energią elektryczną ............................................................................................. 21
1. Rynek detaliczny ................................................................................................................... 22
2. Rynek hurtowy ...................................................................................................................... 22
3. Rynek bilansujący ................................................................................................................. 26
4. Rynek techniczny .................................................................................................................. 26
5. Rynek finansowy .................................................................................................................. 26
6. Rynek praw majątkowych ..................................................................................................... 27
7. Prawa do emisji dwutlenku węgla (CO2) ............................................................................. 28
III. Ceny energii .......................................................................................................................... 29
D. Główne wyzwania polskiego rynku energii ................................................................................... 29

2
Charakterystyka rynku energii w Polsce
(dr Robert Sasin, adiunkt w Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie, Szkoła Główna Handlowa w
Warszawie)

A. Proces powstawania rynku energii

Truizm na początek (później już tylko konkretnie i ciekawie;). Energia elektryczna jest obecnie
czymś tak oczywistym w naszym życiu, jak woda czy powietrze, że trudno wyobrazić sobie bez niej
dzisiejsze życie. Najczęściej nawet nie zastanawiamy się, jaką drogę przechodzi od wytwórcy do
naszych domów i co wpływa na jej cenę. Ale skoro Szanowny Czytelnik zajrzał do tej publikacji, to
znaczy, że jednak interesuje go coś więcej. Poznajmy zatem bliżej ten arcyciekawy i arcyważny, choć
chyba niedoceniany sektor.

Zaczniemy od przedstawienia procesu powstawania rynku energii w Polsce. Skoncentrujemy się na


rynku elektroenergetycznym, choć trzeba pamiętać, że rynek energii jest pojęciem szerszym,
obejmującym również ciepłownictwo, sektor paliw, a także rynek gazowy.

Historia elektroenergetyki jest stosunkowo krótka, gdyż ma niewiele ponad sto lat. Pierwsze
elektrownie na terenie obecnej RP – wtedy jeszcze pod rosyjskim zaborem, to elektrownia w
Radomiu, uruchomiona w 1901 roku, oraz Elektrownia Powiśle w Warszawie – z 1904 roku. Systemy
elektroenergetyczne na większą skalę rozwinęły się dopiero po II. wojnie światowej. Wcześniej
dominowały niewielkie jednostki, najczęściej zaopatrujące jedynie bogatszych mieszkańców
większych miast oraz duże fabryki.

Obecna sytuacja polskiego rynku elektroenergetycznego została ukształtowana przez zmiany


strukturalne, legislacyjne oraz regulacyjne dokonane w ciągu ostatnich kilkunastu lat1 . Za moment
rozpoczęcia tworzenia rynku energii można uznać wejście w życie ustawy Prawo energetyczne w
kwietniu 1997 roku. Wtedy to energia przestała być tanim dobrem powszechnym, a stała się towarem
rynkowym. W tamtym też czasie rozpoczęto proces demonopolizacji energetyki (tzw. unbundling) i
podział na podsektory: wytwarzania, przesyłu i dystrybucji oraz obrotu (handlu) energią. Nastąpiła
restrukturyzacji pięciu państwowych, pionowo zintegrowanych, regionalnych przedsiębiorstw
energetycznych. Wydzielony został również, jako samodzielny podmiot, operator systemu
przesyłowego: PSE Operator S.A., który posiada cały majątek przesyłowych sieci najwyższych
napięć (powyżej 110 kV), pozostający (słusznie) w 100% spółką Skarbu Państwa.

1
Choć mocy wytwórczej nie przybyło zbyt dużo, ta pochodzi z lat sprzed transformacji w 1989 r.

3
W wyniku wprowadzenia komercjalizacji w energetyce, czyli transformacji przedsiębiorstw
państwowych w spółki prawa handlowego, od połowy lat 90. XX wieku łączono podmioty
energetyczne w większe grupy oraz zapoczątkowano proces prywatyzacji.

Największa konsolidacja państwowych spółek energetycznych, obejmująca ok. 85% ówczesnego


potencjału krajowej elektroenergetyki, została przeprowadzona w latach 2006–2008 na podstawie
rządowego Programu dla elektroenergetyki. Wynikiem tego procesu było utworzenie czterech
pionowo zintegrowanych grup energetycznych:. PGE, Tauron, Enea oraz Energa. Poza naszymi
krajowymi czterema czempionami na naszym rynku pojawiły się zagraniczne koncerny energetyczne:
niemiecki RWE, francuskie: EdF oraz GDF Suez czy szwedzki Vattenfall (jednak ten wycofał się z
Polski w 2012 roku). Należy jednak podkreślić, że sektor energetyczny pozostaje w głównej mierze
polski i niech tak zostanie w przyszłości. Energia bowiem ma strategiczne znaczenie dla rozwoju i
bezpieczeństwa państwa i sami musimy o nią zadbać.

Celem konsolidacji sektora energetycznego w Polsce było stworzenie efektywnego rynku energii
oraz warunków umożliwiających realizację inwestycji w majątek wytwórczy i sieciowy (obecnie
bardzo wysłużony). Stan konkurencji na krajowym rynku wytwarzania energii elektrycznej można
przedstawić za pomocą wskaźnika udziału rynkowego trzech największych podmiotów na tym rynku.
Wskaźnik udziału rynkowego, mierzony według energii wprowadzonej do sieci w 2011 r. pozostawał
na wysokim poziomie wynoszącym 65,5%. Trzej najwięksi wytwórcy (skupieni w grupach
kapitałowych: PGE Polska Grupa Energetyczna SA, TAURON Polska Energia SA oraz francuskiej
EDF) dysponowali ponad połową mocy zainstalowanych i odpowiadali za prawie 2/3 produkcji
energii elektrycznej w kraju. Należy też zauważyć, że wciąż około 90%, z ok. 163 TWh2
(terawatogodzin, czyli 106 MWh) rocznej produkcji energii elektrycznej w Polsce (2011 rok), była
produkowana z węgla kamiennego i brunatnego. Z uwagi na obecną politykę energetyczną i
klimatyczną UE (głównie chodzi o tzw. 3x20% oraz handel uprawnieniami do emisji CO2), mającą na
celu ograniczenie emisji gazów cieplarnianych przynajmniej o 20%, redukcję zużycia energii o 20%
oraz 20% udział odnawialnych źródeł energii (OZE) w zużyciu finalnym energii do 2020 roku,
energetyka węglowa zmuszona będzie do nabywania coraz większej ilości uprawnień do emisji, co
wpłynie na wzrost kosztów produkcji i tworzy presję inflacyjną w gospodarce.

Równocześnie, od lat następuje proces liberalizacji polskiego rynku energii. Został on


przyspieszony po przystąpieniu Polski do UE w maju 2004 r. oraz wdrożeniu dwóch Dyrektyw
dotyczących wspólnych zasad wewnętrznego rynku energii elektrycznej i gazu ziemnego3. Od lipca
2007 r. wprowadzono zasadę swobodnego wyboru dostawcy energii (tzw. TPA). Ponadto, na skutek

2
Zużycie finalne energii elektrycznej przez odbiorców końcowych w 2011 r. wyniosło ok. 158 TWh. Różnica
między produkcją energii a jej zużyciem finalnym wynika główenie ze strat w przesyle oraz zużyciu
wytwórców na własne potrzeby.
3
Dyrektywa 2003/54/WE oraz Dyrektywa 2003/55/WE.

4
wprowadzenia od 2010 r. tzw. obliga giełdowego4 (obowiązku sprzedaży przynajmniej 15%, 100% -
w przypadku firm pobierających rekompensaty za KDT, wytworzonej energii za pośrednictwem
giełdy), wzrosła płynność i transparentność handlu energią elektryczną. Polega to na zdecydowanym
wzroście transakcji giełdowych oraz zmniejszającym udziale kontraktów bilateralnych, w
szczególności tych w grupach kapitałowych.

Działania liberalizacyjne mają służyć urynkowieniu sektora, w tym dopuszczeniu konkurencji,


zwiększeniu wyboru, a przez to obniżeniu cen dla odbiorców końcowych. Na pytanie, czy tak
faktycznie jest, każdy może, jako uczestnik rynku energii, odpowiedzieć sobie sam.

B. Uczestnicy rynku energii

I. Podział rynku energii

Uczestników rynku energii można podzielić na następujące kategorie:

1) wytwórcy, w tym:

a) elektrownie systemowe zawodowe, tzw. Jednostki Wytwórcze Centralnie Dysponowane


(JWCD), w tym:

b) elektrownie nie będące jednostkami centralnie dysponowanymi (nJWCD), w tym:

i) elektrociepłownie (EC)

ii) elektrociepłownie przemysłowe

iii) odnawialne źródła energii (OZE)

2) spółki obrotu (handlu energią), w tym:

a) tzw. sprzedawcy z urzędu

b) inne spółki obrotu

3) operatorzy rynku elektroenergetycznego, w tym:

a) operatorzy systemu elektroenergetycznego, w tym:

i) operatorzy systemu przesyłowego (OSP)

ii) operatorzy systemu dystrybucyjnego (OSD)

b) operatorzy rynku (również rynku bilansującego), w tym:

4
Ponadto 28 grudnia 2011 r. weszło w życie rozporządzenie REMIT, które wymusza większą integralność i
przejrzystość hurtowego rynku energii elektrycznej.

5
i) operatorzy handlowi (OH)

ii) operatorzy handlowo-techniczni (OHT)

iii) operatorzy pomiarów (OP)

4) odbiorcy końcowi, w tym:

a) gospodarstwa domowe (taryfy G)

b) odbiorcy nie będący gospodarstwami domowymi (taryfy A, B, C, R)

5) regulator rynku – Urząd Regulacji Energetyki (URE).

1. Wytwórcy energii elektrycznej

Obecnie w Polsce koncesję URE na wytwarzanie energii elektrycznej posiada 1355 podmioty.
Jednak, nie wszystkie z nich są aktywne na rynku. Poniżej przedstawiona zostanie krótka
charakterystyka głównych wytwórców rynku energii elektrycznej.

Elektrownie zawodowe (JWCD)

Krajowy System Energetyczny (KSE) dysponuje obecnie (grudzień 2012 r.) 24 elektrowniami
zawodowymi (Jednostki Wytwórcze Centralnie Dysponowane - JWCD). W 19 z nich, energia
elektryczna wytwarzania jest z ciepła spalania węgla kamiennego lub węgla brunatnego. W pięciu
wykorzystuje się energię wody (1 elektrownia wodnej i 4 szczytowo-pompowych), które służą
głównie do bilansowania potrzeb mocy w krótkim czasie. Elektrownie zawodowe na koniec 2012 r.
posiadały blisko 26.000 MW mocy wytwórczej, tj. ok. 70 % całej mocy zainstalowanej w
elektrowniach. Do największych z nich należą elektrownie: Bełchatów, Turów, Rybnik, Kozienice,
Połaniec, Opole, oraz Dolna Odra (patrz też tabela poniżej).

Elektrownie niesystemowe (nJWCD)

Oprócz JWCD Krajowy System Energetyczny korzysta z następujących źródeł wytwórczych:

(1) Elektrociepłownie (EC) to takie jednostki, w których jednocześnie wytwarzana jest energia
elektryczna i ciepło (wytwarzanie energii elektrycznej w skojarzeniu z ciepłem, tzw.
kogeneracja). W Polsce istnieją obecnie (grudzień 2012 r.) 44 takie elektrociepłownie (w tym
19 elektrociepłowni zawodowych opartych na węglu brunatnym). Są one zlokalizowane w
większych aglomeracjach miejskich (np. należąca do PGNiG - Elektrociepłownia Żerań, czy
znajdująca się we Wrocławiu Kogeneracja S.A.).

6
(2) Elektrociepłownie przemysłowe – zlokalizowane są na terenie większych zakładów
przemysłowych. W naszym kraju funkcjonuje obecnie przeszło 160 takich obiektów.5

(3) Odnawialne źródła energii (OZE) – są w ostatnich kilku latach najbardziej dynamicznie
rozwijającym się sektorem branży. Zgodnie z Prawem energetycznym OZE są to „źródła
wykorzystujące w procesie przetwarzania energię wiatru, promieniowania słonecznego,
geotermalną, fal, prądów i pływów morskich, spadku rzek oraz energię pozyskiwaną z biomasy,
biogazu wysypiskowego, a także z biogazu powstałego w procesach odprowadzania lub
oczyszczania ścieków albo rozkładu składowanych szczątek roślinnych i zwierzęcych”.

Zestawienie i lokalizacja głównych wytwórców energii znajduje się w tabeli i na mapie poniżej.

Tabela: Moce wytwórcze JWCD i nJCWD na koniec 2012 roku

L.p. Elektrownia Moc Udział % w


JWCD KSE
1 ZE Ostrołęka 647 1,7%
2 PGE Elektrownia Bełchatów 5342 14,2%
3 Elektrownia Stalowa Wola 250 0,7%
4 Elektrownia Kozienice I 1785 4,7%
5 Elektrownia Kozienice II 1120 3,0%
5 Elektrownia Połaniec (GDF Suez) 1575 4,2%
6 PKE Łaziska 2 250 0,7%
7 PKE Łaziska 3 895 2,4%
8 PGE Elektrownia Opole 1532 4,1%
9 PKE Jaworzno III 1345 3,6%
10 PKE Łagisza 1060 2,8%
11 Elektrownia Rybnik (EdF) 1775 4,7%
12 PKE Siersza 677 1,8%
13 Elektrownia Skawina 110 0,3%
14 PGE Turów 1900 5,0%
15 ZE Pątnów-Adamów-Konin Pątnów I 1200 3,2%
16 ZE Pątnów-Adamów-Konin Pątnów II 464 1,2%
17 ZE Pątnów-Adamów-Konin Adamów 600 1,6%
18 Karolin II 106 0,3%
19 PGE ZE Dolna Odra 1547 4,1%
20 ESP Solina 198 0,5%
21 ESP Porąbka Żar 540 1,4%
22 ESP Dychów 85 0,2%
23 ESP Żarnowiec 716 1,9%

5
Źródło: cire.pl

7
24 Energa Zakład Elektrowni Wodnych Żydowo 157 0,4%
Razem JWCD 25876 68,7%
nJWCD

Pozostałe (EC – 44 instalacje, przemysłowe – ok. 160 instalacji,


9448 25,1%
OZE – 990 instalacji, bez elektrowni wiatrowych)
Elektrownie wiatrowe (663 instalacje) 2341 6,2%
Razem nJWCD: 11781 31,3%
RAZEM JWCD oraz nJWCD: 37665 100,0%
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PSE Operator, stan na 23.12.2012.

Rysunek: Lokalizacja największych elektrowni w Polsce

Źródło: cire.pl, dostęp: 22.12.2012 r.

8
2. Spółki obrotu/ handlu energią

Koncesjonowane przez URE firmy zajmujące się handlem energią (tzw. spółki obrotu, na koniec
2012 r. było ich 363) kupują energię od wytwórców lub innych spółek obrotu i sprzedają ją
odbiorcom finalnym lub innym spółkom obrotu. Ceny i warunki transakcji są dwustronnie ustalane
pomiędzy firmą sprzedającą a kupującą energię lub wynikają z zasad jej zakupu na giełdzie energii
lub za pośrednictwem internetowych platform obrotu energią.

Szczególną grupę stanowią tzw. sprzedawcy z urzędu, czyli firmy sprzedające energię klientom
stanowiącym gospodarstwa domowe, zlokalizowanym na terenie funkcjonowania byłych Zakładów
Energetycznych, w wyniku podziału których powstały. Sprzedawca z urzędu jest obowiązany do
zapewnienia świadczenia usługi kompleksowej i do zawarcia umowy kompleksowej (sprzedaż
energii i jej przesył), na zasadach równoprawnego traktowania, z odbiorcą energii elektrycznej w
gospodarstwie domowym, niekorzystającym z prawa wyboru sprzedawcy i przyłączonym do sieci
przedsiębiorstwa energetycznego wskazanego w koncesji sprzedawcy z urzędu.

Sprzedawcy z urzędu sprzedają energię po cenach określonych w taryfach zatwierdzonych przez


Urząd Regulacji Energetyki (z wyjątkiem RWE Polska, który nie widzi potrzeby zatwierdzania
swoich taryf). Większość z tych firm posiada jednocześnie ofertę dla klientów z obszaru całego kraju.

3. Operatorzy rynku elektroenergetycznego

System elektroenergetyczny stanowi jeden olbrzymi obwód elektryczny. Jest to niezwykle złożony
system, którego sprawne funkcjonowanie możliwe jest dzięki swoim administratorom, nazywanych
Operatorami. Ich charakterystykę i przedstawiam poniżej.

Operatorzy systemu przesyłowego i dystrybucyjnego

Krajowy System Elektroenergetyczny (KSE) jest podzielony na odpowiednie podsystemy,


odpowiedzialne za wytwarzanie i dystrybucję energii elektrycznej, a także zapewnia dostarczanie jej
w sposób ciągły i niezawodny na obszarze Polski. Pracą każdego z podsystemów kierują odpowiedni
operatorzy. W skład KSE wchodzą urządzenia do wytwarzania, przesyłu i rozdziału oraz
przetwarzania i odbioru energii elektrycznej. Za rozprowadzenie energii odpowiada sieć
dystrybucyjna 110 kV, czyli linie średniego i niskiego napięcia. W KSE pracą sieci przesyłowej oraz
wybranymi liniami 110 kV o znaczeniu systemowym kieruje Krajowa Dyspozycja Mocy (KDM). W
skład KDM wchodzi 5 obszarowych dyspozycji mocy, odpowiadających za sieci lokalne. Natomiast
do zadań rejonowej dyspozycji mocy należy nadzór nad sieciami dystrybucyjnymi, tj. obszarami
sieci danego regionu i transformatorami w głównych punktach zasilania zakładu energetycznego.
Zakładowa dyspozycja mocy nadzoruje pracę wydzielonych fragmentów sieci lokalnej na obszarze
rejonu należącego do danego zakładu energetycznego.

9
Ze względu na to, że straty związane z przesyłem energii elektrycznej są odwrotnie proporcjonalne
do napięcia, na jakim jest ona przesyłana, energię elektryczną transportuje się liniami o możliwie
najwyższym napięciu. W drodze z elektrowni do odbiorców końcowych energia elektryczna
transportowana jest dwoma rodzajami sieci elektroenergetycznych:

a) tzw. sieciami przesyłowymi o napięciu powyżej 110kV (głównie 220 i 400 kV),
administrowanymi przez Operatora Systemu Przesyłowego (OSP, PSE Operator S.A.),
którymi energia transportowana jest bezpośrednio z elektrowni do tzw. Głównych Punktów
Zasilania (GPZ) oraz

b) tzw. sieciami dystrybucyjnymi o napięciu od 230 V do 110 kV, administrowanymi przez


Operatorów Systemów Dystrybucyjnych (OSD), którymi energia transportowana jest z
GPZ-ów bezpośrednio do klientów finalnych.

Szukając analogii do transportu drogowego, sieci przesyłowe można porównać do autostrad


łączących główne miasta (elektrownie z GPZ), a sieci dystrybucyjne do dróg krajowych, którymi
zjeżdżając z autostrady dojeżdża się do mniejszych miast miejscowości (z GPZ do odbiorców
energii).

Jak wspomniano, sieci dystrybucyjne zarządzane są przez podmioty określane jako Operatorzy
Systemów Dystrybucyjnych (OSD). Na Śląsku i w Warszawie są to odpowiednio: Tauron i RWE
Stoen Operator. Pozostałe OSD wchodzą w skład grup energetycznych: Polskiej Grupy Energetycznej
(największa), Enei i Energi.

Zakres obowiązków obydwu typów operatorów jest ściśle określony, a ich działalność prowadzona
jest na podstawie koncesji udzielanych im przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki (URE).
Obowiązki Operatora Systemu Przesyłowego pełni firma PSE Operator S.A., będąca w 100%
własnością Skarbu Państwa.

Do podstawowych obowiązków Operatora Systemu Przesyłowego należy:

 zarządzanie bieżącym funkcjonowaniem, konserwacja, przeprowadzanie remontów oraz


rozwój sieci przesyłowej (sieci o napięciu 220 i 400 kV),

 zarządzaniem rynkiem bilansującym,

 zarządzanie wymianą energii pomiędzy systemami elektroenergetycznymi Polski i krajów


sąsiednich.

Z kolei, do podstawowych obowiązków Operatorów Systemów Dystrybucyjnych należy


zarządzanie bieżącym funkcjonowaniem, konserwacja, przeprowadzanie remontów oraz rozwój sieci
dystrybucyjnych (sieci o napięciu do 110 kV). Tak się składa, że w Polsce obowiązki Operatorów

10
Systemów Dystrybucyjnych pełnią lokalni dystrybutorzy energii, powiązani kapitałowo ze
sprzedawcami z urzędu (patrz zestawienie i mapa poniżej).

Tabela: Zestawienie sprzedawców z urzędu oraz działających na ich terenie operatorów systemów
dystrybucyjnych

Spółki obrotu - sprzedawcy z Operatorzy Systemów Grupa


urzędu Dystrybucyjnych energetyczna
1. Tauron Polska Energia S.A. Tauron Dystrybucja Tauron
2. PGE Obrót S.A. PGE Dystrybucja S.A. PGE
3. Enea S.A. Enea Operator Sp. z o. o. Enea
4. Energa Obrót S.A. Energa Dystrybucja S.A. Energa
5. RWE Polska Sp. z o.o. RWE Stoen Operator Sp. z o. o. RWE
Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych URE i cire.pl.

Mapa: Zakres terytorialny sprzedawców z urzędu oraz działających na ich terenie OSD

Źródło: Opracowanie własne na podstawie cire.pl, data dostępu: 22.12.2012

Operatorzy rynku

11
Zarówno sprawne funkcjonowanie systemu elektroenergetycznego, jak i rozliczanie energii
sprzedanej i kupionej, w tym również transakcji na rynku bilansującym, przez poszczególnych
uczestników rynku umów (wytwórców, dystrybutorów, przedsiębiorstwa obrotu, odbiorców) możliwe
jest dzięki posiadaniu przez operatorów systemu elektroenergetycznego (OSP, OSD) informacji
dotyczących wcześniej przewidywanego i faktycznego zużycia energii przez klientów końcowych
oraz jej produkcji przez wytwórców. Przekazywanie tych informacji jest funkcją Operatorów
Handlowych (OH) lub Operatorów Handlowo-Technicznych (OHT).

Każdy klient na rynku energii przekazuje do Operatora Systemu Dystrybucyjnego za


pośrednictwem OH lub OHT precyzyjne informacje dotyczące ilości prognozowanej oraz faktycznie
zużytej w każdej godzinie energii. Informacje te przekazywane są w ściśle określonej formie za
pomocą specjalistycznego oprogramowania typu WIRE (Wymiana Informacji Rynku Energii).
Podobnie wytwórcy przekazują do operatorów systemu elektroenergetycznego informacje o ilości
energii wyprodukowanej w każdej godzinie (tzw. Jednostki Grafikowe). Różnica pomiędzy
Operatorem Handlowo-Technicznym, a Operatorem Handlowym polega na tym, że ten OHT
przekazuje informacje od uczestnika rynku faktycznie produkującego lub zużywającego energię, a
OH od podmiotu zajmującego się jedynie handlem energią (giełda energii, przedsiębiorstwo obrotu
energią).

Rozliczanie energii sprzedanej i kupionej przez poszczególnych uczestników rynku możliwe jest
tylko dzięki precyzyjnym pomiarom energii przepływającej w każdej chwili w poszczególnych
punktach systemu elektroenergetycznego. Odczytem liczników energii poszczególnych klientów
zajmują się Operatorzy Systemów Dystrybucyjnych. W przyszłości funkcje te mają być realizowane
przez odrębne podmioty nazywane Operatorami Pomiarów (OP). Schemat działania Operatorów na
rynku przedstawia poniższy rysunek.

Rysunek: Schemat działania operatorów rynku energii

Źródło: cire.pl, dostęp: 22.12.2012 r.

12
4. Odbiorcy końcowi energii

Zasadniczo, można wyróżnić dwie grupy odbiorców końcowych energii:

1) gospodarstwa domowe, do których należą wszyscy klienci kupujący energię na cele


komunalno-bytowe (grupa taryfowa G)

2) inni odbiorcy (grupy taryfowe A, B, C, R, odbiorcy pozataryfowi), nie będący


gospodarstwami domowymi, kupujący energię na potrzeby prowadzonej przez siebie
działalności (np. zakłady przemysłowe, PKP, biura, hotele, centra handlowe, instytucje
publiczne itp.).

W połowie 2007 r. miało miejsce rozdzielenie działalności handlowej i dystrybucyjnej


dotychczasowych Zakładów Energetycznych. Od tej chwili każdy klient na rynku energii kupuje
energię i usługę jej dostarczenia od dwóch różnych firm. O ile klient posiada swobodę wyboru
sprzedawcy energii, o tyle usługę jej dostarczenia musi kupować od firmy, na terenie której jest on
zlokalizowany.

Jedynie w przypadku gospodarstw domowych (dla pozostałych nie ma takiej potrzeby) ceny energii
określone w taryfach sprzedawców (spółek obrotu), są podobnie jak taryfy dostawców
(dystrybutorów) energii, zatwierdzane przez Urząd Regulacji Energetyki. W procesie zatwierdzania
taryf, URE kontroluje czy zawarte w nich wielkości cen energii mają uzasadnienie w kosztach
faktycznie ponoszonych przez dostawców.

Tak więc, obecnie istnieją dwie formy zakupu energii elektrycznej:

1) zakup od sprzedawcy, na terenie którego zlokalizowany jest klient

2) zakup od dowolnie wybranego sprzedawcy.

Zakup energii od sprzedawcy, na terenie którego zlokalizowany jest klient

Zakup u sprzedawcy z urzędu, to zdecydowanie najczęstsza i najwygodniejsza, choć nie zawsze


najtańsza forma zakupu energii. Kupując energię, klienci będący gospodarstwami domowymi
rozliczani są jedynie za zużytą energię, zaś pozostali klienci (biznesowi, instytucjonalni itp.) za
zamówiony poziom mocy elektrycznej, przekroczenie którego wiąże się z koniecznością uiszczania
dodatkowych, sporych opłat.

Zakup energii od dowolnie wybranego sprzedawcy

13
Zakup energii od dowolnego dostawcy możliwy jest od 1 lipca 2007 roku dzięki obowiązywaniu
tzw. zasady TPA (z ang. Third Party Access), czyli możliwości korzystania przez klienta z sieci
lokalnego dystrybutora energii w celu dostarczenia energii kupionej przez niego u dowolnego
sprzedawcy, czyli bezpośrednio od wytwórcy, od spółki obrotu, na giełdzie energii lub za
pośrednictwem internetowej platformy obrotu energią. Ceny i warunki zakupu energii są
indywidualnie ustalone pomiędzy klientem a sprzedawcą lub wynikają z zasad jej zakupu na giełdzie
energii lub za pośrednictwem internetowych platform obrotu. Decydując się na zakup energii poza
lokalnym sprzedawcą, klienci kupują ją zwykle od spółek obrotu energią. Lokalny dostawca energii
zobowiązany jest do przesyłu energii kupionej przez znajdującego się na jego obszarze klienta (jednak
pod warunkiem, że jest to technicznie możliwe).

5. Regulator rynku – rola i znaczenie Urzędu Regulacji Energetyki

Kierowanie się uczestników rynku (nie tylko zresztą rynku energii) głównie maksymalizacją
osiąganego efektu finansowego musi być w zgodzie z jednoczesną koniecznością stabilnego
funkcjonowania i rozwoju Krajowego Sektora Energetycznego (przede wszystkim w zakresie mocy
wytwórczych, a także sieci przesyłowych i dystrybucyjnych), wynikającego z polityki energetycznej
państwa.

Dlatego, w celu równoważenia interesów uczestników rynku energii z interesem państwa, w 1997
roku powołano Urząd Regulacji Energetyki. Do głównych zadań URE należą:

 kontrola i zatwierdzanie taryf cen energii dla gospodarstw domowych,

 udzielanie koncesji na prowadzenie określonych rodzajów działalności na rynku energii,

 zatwierdzanie wybranych dokumentów formalnych związanych z bieżącym funkcjonowaniem


rynku energii,

 kontrolowanie realizacji obowiązków operatorów rynku energii i poszczególnych


uczestników tego rynku,

 kontrolowanie parametrów jakościowych dostaw energii i obsługi klientów końcowych,

 wydawanie tzw. świadectw pochodzenia dla energii wyprodukowanej w odnawialnych


źródłach energii,

 rozstrzyganie sporów pomiędzy poszczególnymi uczestnikami rynku energii,

 przeciwdziałanie praktykom monopolistycznym na rynku energii,

 promowanie konkurencji na rynku energii.

14
II. Niuanse rachunku, czyli ile jest energii w energii? Przykład z życia.

Przyjrzyjmy się za co płacimy w rachunku, który otrzymujemy od naszego sprzedawcy energii. Dla
uproszczenia, zróbmy to na przykładzie Warszawy, gdzie mieszka autor niniejszego tekstu.
Sprzedawcą z urzędu jest tam niemiecka firma RWE Polska S.A., która świadczy usługi
kompleksowe dla ok. 900 tys. klientów. Spółka odgrywa potrójną rolę: sprzedawcy z urzędu, spółki
obrotu energią elektryczną, a także podmiotu wspomagającego rozwój Grupy RWE w Polsce. W 2011
roku firma RWE Polska odnotowała sprzedaż energii na poziomie 6.354 GWh i przychody w
wysokości 2.712,6 miliona złotych (średnio więc ok. 3.000 zł/klienta). Swoją drogą, zdaniem autora,
nasz państwowy Stoen do 2003 r., kiedy został sprzedany RWE, nie był złym dostawcą energii, ale to
temat na inną dyskusję.

Załóżmy, że typowa polska 4-osobowa rodzina, jak w przypadku autora, zużywa rocznie ok. 4.000
kWh (czyli 4 MWh) energii elektrycznej (zatem 333,33 kWh/ 0,33 MWh miesięczne). Korzystając z
kalkulatora energii ze strony internetowej RWE, otrzymujemy zestawienie ponoszonych kosztów, jak
w tabeli poniżej. Przyjęto następujące warunki: taryfa G11 Najprostsza dla Ciebie, stawka jednakowa
dla dnia i nocy, 1-miesięczny cykl rozliczeniowy, instalacja 1-fazowa.

Tabela: Zestawienie typowych kosztów związanych z energią elektryczną

Kwota podzielona na składniki:

Cena jednostkowa Koszt roczny


Składnik opłaty Jednostka
(netto) (netto)

Cena za energię elektryczną zł/kWh 0,2759 1.103,59

Opłata handlowa zł/m-c 19,90 238,80

Cena za energię elektryczną zł 1.342,3

Stawka jakościowa zł/kWh 0,0065 26,00

Stawka opłaty przejściowej zł/m-c 3,87 46,44

Składnik zmienny stawki


zł/kWh 0,1338 535,19
sieciowej
Składnik stały stawki
zł/m-c 5,08 60,96
sieciowej

Opłata abonamentowa zł/m-c 2,08 24,96

Cena dystrybucji energii


zł 693,55
elektrycznej
Razem netto rocznie zł 2.035,94 zł (w tym akcyza: 80,00 zł, czyli 20 zł/1 MWh x 4)
VAT rocznie razem (23%) zł 468,27 zł
Razem rocznie brutto zł 2.504,21 zł (208,68 zł miesięcznie)

15
Źródło: Obliczenia własne na podstawie: http://www.rwe.pl/web/cms/pl/1070436/start/oferta-rwe/dla-
domu/kalkulator-produktowy/kalkulator-taryfy-najprostsza-dla-ciebie/kalkulator-g11-1-fazowy/, dostęp:
21.12.2012 r.

Jak wynika z powyższego zestawienia, rocznie za prąd płacimy ok. 2500 zł. Rozszyfrujmy jednak,
co kryje się za tymi tajemniczymi opłatami.

Zasadniczo, faktura podzielona jest na opłaty związane z zakupem energii elektrycznej (obrót) oraz
jej dystrybucją (dostawą).

(1) Opłaty związane z zakupem energii:


a. Opłata za energię czynną (obrót) - stanowi iloczyn ilości odebranej (kupionej) energii
oraz jej jednostkowej ceny. Stawki dla odbiorców z grupy taryfowej G powinny być
zatwierdzone przez prezesa URE6.
b. Opłata handlowa - najczęściej, tak jak w RWE Polska, pojawia się ona obok opłaty za
obrót; jest naliczana miesięcznie, zazwyczaj ryczałtowo, w zależności od tego, jaki okres
rozliczeniowy przyjmujemy (1, 6 lub 12 miesięcy).
(2) Opłaty związane z przesyłem i dystrybucją:
c. Składnik jakościowy – jednakowy w całej Polsce, obliczony także od zużytego prądu.
Płacimy za to, że energetycy z PSE Operator (OSP) dbają o równowagę w systemie.
Wiadomo, że zużycie prądu nie jest stałe: rośnie w trakcie dnia, spada w nocy.
d. Opłata przejściowa – to też wynagrodzenie dla OSP za usługę udostępniania krajowego
systemu elektroenergetycznego, należne operatorowi systemu przesyłowego (PSE Operator
S.A.), przeznaczone na pokrycie kosztów osieroconych, w związku z rozwiązaniem tzw.
KDT (umów długoterminowych). Jest to stała opłata miesięczna uzależniona do ilości
zużywanej energii.
e. Składnik zmienny tzw. stawki sieciowej. Podstawa do wyliczenia opłaty za rzeczywistą
usługę dostawy energii przez OSD/OSP do odbiorcy, która stanowi iloczyn składnika
zmiennego stawki sieciowej oraz ilość energii kupionej w okresie rozliczeniowym (kWh).
f. Składnik stały tzw. stawki sieciowej – to część stała stawki sieciowej, stanowiąca podstawę
do wyliczenia opłaty za gotowość dostawcy energii (OSD/OSP) do świadczenia usługi
dostawy energii do odbiorcy. Płaci się ją bez względu na to, czy korzysta się z energii czy
nie. W przypadku gospodarstw domowych stała opłata sieciowa jest uzależniona czy
odbiorca korzysta z zasilania jedno czy trójfazowego (tzw. siły).

6
Jednakże, w przypadku RWE Polska, stawki te zostały zatwierdzone przez jedynie zarząd tej spółki. W tej
sprawie powstał spór, czy działanie RWE Polska było prawnie uzasadnione. W 2013 roku RWE Polska po raz
kolejny wprowadza podwyżkę cen energii elektrycznej dla odbiorców indywidualnych (o 4,3% do poziomu
0,2878 dla G11, oraz o 1,5% do poziomu 20,20 zł/m-c z tytułu opłaty handlowej), nie złożywszy wniosku
taryfowego w Urzędzie Regulacji Energetyki.

16
g. Abonament - stała miesięczna opłata pobierana przez dostawcę energii (OSD/OSP) za
dokonywanie odczytu licznika energii elektrycznej. Im częściej prowadzone są odczyty
licznika (cykl rozliczeniowy), tym stawka za abonament jest wyższa.

Nasuwa się pytanie, czy można jakoś obniżyć koszt zakupu energii? Oczywiście! Jeden z
podstawowych sposobów, to zmniejszenie zużycia prądu, na przykład poprzez bardziej racjonalne i
oszczędne zużycie. Ale zakładając, że potrzebujemy tyle samo energii, możemy porównać ofertę
innych dostawców z całej Polski. Do tego możemy wykorzystać kalkulator internetowy ofert energii
elektrycznej Urzędu Regulacji Energetyki ze strony: http://ure.gov.pl/ftp/ure-kalkulator/ure. Poniższa
tabela przedstawia zestawienie 2 ofert korzystniejszych od RWE Polska.

17
Tabela: Zestawienie najkorzystniejszych taryf G11 dla gospodarstwa domowego w Warszawie (stan na
grudzień 2012 r.)

Źródło: rwepolska.pl, dostęp: 22.12.2012 r.

Wybierając ofertę firmy Energetyczne Centrum S.A. moglibyśmy teoretycznie zaoszczędzić


rocznie 49,19 zł , zaś oferta Tauron Sprzedaż GZE Sp. z o. o. byłaby tańsza tylko o 0,47 zł. Oferty te
nie uwzględniają jednak kosztów handlowych. Czy zatem w tym wypadku gra jest warta świeczki?
Inteligentny czytelnik/ użytkownik energii dochodzi sam do obiektywnych wniosków.

18
Koncesjonowanych sprzedawców energii jest w Polsce ok. 360, ale tych najbardziej agresywnych
tylko kilku. Niestety, na rynku są też nieuczciwe spółki obrotu energią. Jak podaje Dziennik Gazeta
Prawna z 3 grudnia 2012 roku, w stosunku do niektórych firm złożono doniesienia o możliwości
popełnienia przestępstwa do prokuratury. Te firmy są również pod lupą Urzędu Ochrony Konkurencji
i Konsumentów. Na nieuczciwe firmy obrotu energią wpływają także skargi klientów do URE.

Nie dziwi zatem fakt, że na zmianę sprzedawcy z urzędu do końca 2011 roku zdecydowało się
niespełna 38,5 tys. (0,23%) odbiorców indywidualnych (z 16,7 mln). Przy okazji należy dodać, że
gospodarstwa domowe zużywają ok. 25% energii elektrycznej ogółem (z ok. 163 TWh zużycia
łącznie w 2011 r.), podczas gdy inni odbiorcy (przemysł, usługi, rolnictwo, sektor publiczny itp.) aż
ok. 75%.

Przyjrzyjmy się teraz, jak wygląda struktura opłat w omawianym rachunku, czyli ile płacimy
naprawdę za energię w rachunku.

Tabela: Struktura opłat w typowym rachunku za energię elektryczną dla gospodarstwa domowego przy 4
MWh energii zużywanych rocznie.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie stawek RWE Polska i RWE Stoen Operator z 2012 roku.

Energia stanowi jedynie ok. 40% sumy płaconej przez nas w rachunkach. Łącznie z opłatą
handlową jest to około połowy wartości rachunku. Dostawa energii to wydatek rzędu 28%. Pozostała
część - ok. 22% stanowią podatki: VAT oraz akcyza.

19
Warto w tym miejscu zauważyć, że w grudniu 2012 r. Urząd Regulacji Energetyki zatwierdził
taryfy na 2013 rok dla dystrybutorów energii elektrycznej. Nowe cenniki, w zależności od
dystrybutora, zakładają wzrost cen od 3,0 proc. do spadku o 1,7 proc. (RWE Stoen Energia).
Jednocześnie URE utrzymał ceny energii z taryf na 2012 rok (przynajmniej do połowy 2013 roku).
Wynika z tego, że udział energii w energii spadnie do poziomu poniżej 40%.

C. Struktura rynku energii

I. Produkty na rynku energii

Energia elektryczna i usługa jej przesyłu są podstawowymi, uzupełniającymi się produktami na


rynku energii. Kupując energię elektryczną klient nabywa więc jednocześnie:

1) towar w postaci energii elektrycznej,

2) usługę przesyłu tej energii od wytwórcy do odbiorcy.

Wiemy też, że energia wytworzona w elektrowni jest przesyłana przez przynajmniej dwa różne
przedsiębiorstwa (Operatora Systemu Przesyłowego - OSP oraz Operatora/-ów Systemu
Dystrybucyjnego - OSD), a sprzedawana klientom przez trzeci, teoretycznie niezależny podmiot (w
praktyce najczęściej powiązany z OSD i/lub wytwórcą). W zakresie przesyłu energii nabywca nie
posiadając możliwości wyboru sieci, którymi zostanie przesłana zakupiona energia funkcjonuje więc
w warunkach monopolu naturalnego PSE Operator S.A.. Taryfy za przesył energii przez PSE
Operator oraz dystrybucję przez OSD są zatwierdzane przez Urząd Regulacji Energetyki.

Odbiorcy pozataryfowi (podmioty, które uzyskały prawo do usług przesyłowych i chcą korzystać z
rynku konkurencyjnego) oraz wytwórcy, zawierają umowy sprzedaży energii elektrycznej
bezpośrednio między sobą lub za pośrednictwem giełd lub przedsiębiorstw obrotu. Odbiorcy
pozataryfowi i działający w ich imieniu operatorzy handlowi (spółki obrotu, giełda energii) starają się
pokryć portfelem umów swoje przewidywane zapotrzebowanie na energię w każdej godzinie doby,
przy jak najniższych kosztach zakupu. Natomiast, wytwórcy i reprezentujący ich operatorzy handlowi
dążą oczywiście do jak najlepszej ceny za dostawę energii elektrycznej, rezerw mocy i usług
systemowych.

W celu minimalizacji ryzyka część umów jest zawierana na wiele miesięcy, a nawet lat, przed
dniem fizycznej dostawy energii. Przed zgłoszeniem do realizacji na daną dobę każda umowa musi
być rozpisana (w specjalnej Jednostce Grafikowej) na wielkość produkcji jednostek wytwórczych i
wielkość poboru energii w określonym miejscu dostarczania w każdym podstawowym okresie
handlowym (godzinie).

20
Fizyczną realizację zawartych umów sprzedaży energii elektrycznej prowadzą operatorzy
systemowi (OSP, OSD) na podstawie zgłoszeń umów sprzedaży energii (USE), określających w
każdym podstawowym okresie handlowym (godzinie) wielkość produkcji jednostek wytwórczych i
wielkość poboru energii w określonym miejscu dostarczania. Bezpieczeństwo dostaw energii
elektrycznej wymaga prowadzenia tzw. systemu kroczących planów koordynacyjnych,
zapewniających właściwy rozkład postojów remontowo-modernizacyjnych jednostek wytwórczych
oraz dostarczania informacji o stanie i wymaganiach KSE uczestnikom rynku. Szczególnie istotne dla
podmiotów zgłaszających umowy sprzedaży energii elektrycznej są informacje, które decydują o
zakresie korekt tych planów dokonywanych przez operatorów systemów sieciowych.

II. Rynki obrotu energią elektryczną

Z punktu widzenia przedmiotu obrotu rynek energii elektrycznej i praw pochodnych można
podzielić jak poniżej:

1) Rynek energii elektrycznej czynnej – przedmiotem obrotu jest energia elektryczna czynna w
określonej ilości, cenie i czasie oraz w miejscu dostarczania. Wyróżniamy tu:

a. rynek detaliczny

b. rynek hurtowy, w tym:

i. rynek kontraktowy, dwustronny

ii. rynek giełdowy (z fizyczną dostawą energii)

1. chwilowy, tzw. spotowy

2. terminowy.

iii. rynek bilansujący

2) Rynek techniczny – przedmiotem obrotu są regulacyjne usługi systemowe (rezerwy mocy i


inne), niezbędne dla umożliwienia przesyłu zakontraktowanej energii, a także energia
elektryczna produkowana w określonych jednostkach wytwórczych, w których generacja jest
wymuszona technicznymi ograniczeniami działania systemu elektroenergetycznego, co
związane jest z koniecznością zapewnienia odpowiedniej jego niezawodności i dotrzymania
parametrów jakościowych energii elektrycznej w poszczególnych węzłach sieci.

3) Rynek finansowy – przedmiotem obrotu są kontrakty finansowe i instrumenty pochodne,


dotyczące dostaw energii, których cena i wielkości dostaw jest jednoznacznie określona, ale
nie są bezpośrednio związane z fizyczną dostawą energii.

21
4) Rynek praw majątkowych - przedmiotem wolnorynkowego obrotu są prawa majątkowe
wynikające ze świadectw pochodzenia energii elektrycznej z OZE (tzw. kolorowe
certyfikaty).

5) Rynek praw do emisji dwutlenku węgla (CO2).

Poniżej opisane główne rynki handlu energią i jej prawami pochodnymi.

1. Rynek detaliczny

Na rynku detalicznym sprzedaż energii dokonywana jest na rzecz odbiorców końcowych na ich
własny użytek. Uczestnikami rynku detalicznego, obok odbiorców końcowych (zarówno w
gospodarstwach domowych, a także firm i instytucji), są przedsiębiorstwa zarządzające siecią
dystrybucyjną (OSD) i sprzedawcy energii elektrycznej (przedsiębiorstwa obrotu).

Największy udział w sprzedaży energii elektrycznej do odbiorców końcowych mają sprzedawcy


„zasiedziali”, którzy pozostali po wyodrębnieniu operatorów sieci dystrybucyjnej (pięć podmiotów na
koniec 2012 roku), jako strona umów kompleksowych, tj. umów łączących w sobie postanowienia
umowy sprzedaży i umowy dystrybucji energii z odbiorcami. Pełnią oni funkcję sprzedawców z
urzędu względem odbiorców w gospodarstwach domowych, którzy nie zdecydowali się na wybór
nowego sprzedawcy. Według danych serwisu cire.pl, około 170 innych sprzedawców to pionowo
zintegrowane przedsiębiorstwa energetyki przemysłowej, realizujące oprócz sprzedaży także usługę
dystrybucyjną. Ogólna liczba podmiotów posiadających koncesję URE na obrót energią elektryczną
wynosi ok. 340 (grudzień 2012 r.).

Po stronie popytowej rynku detalicznego energii elektrycznej znajdują się konsumenci - odbiorcy
końcowi. Jest ich ok. 16,7 mln, z czego ok. 14,8 mln (89%) to odbiorcy z grupy G (czyli głównie
gospodarstwa domowe). Jak wspomniano, wolumen energii dostarczonej dla tej grupy nie jest wysoki
i stanowi w sumie ok. 25% całości dostaw energii elektrycznej.

2. Rynek hurtowy

Najogólniej, to co nie jest rynkiem detalicznym, jest handlem hurtowym. Głównym obszarem
handlu hurtowego jest sieć przesyłowa oraz miejsca w sieci rozdzielczej o napięciu 110 kV, do
których są przyłączone elektrownie systemowe. Natomiast rynek detaliczny obejmuje sieć rozdzielczą
110 kV oraz sieci średnich (SN) i niskich (nn) napięć. Rynek hurtowy obejmuje również eksport i
import energii.

22
Uczestnicy rynku hurtowego

Na rynku hurtowym działają na nim spółki dystrybucyjne, przedsiębiorstwa obrotu energią


elektryczną i odbiorcy końcowi. Spółki dystrybucyjne będące właścicielami lokalnych sieci
rozdzielczych są zobowiązane do utrzymywania tych sieci w stanie zapewniającym niezawodne
dostawy energii elektrycznej o odpowiedniej jakości wszystkim odbiorcom przyłączonym do nich.
Przedsiębiorstwa obrotu działające na rynku detalicznym pełnią rolę pośrednika w handlu energią,
zawierając ze spółkami dystrybucyjnymi umowy o świadczenie usług przesyłowych na rzecz i w
imieniu odbiorcy, z którym zawarli umowę o dostawę energii elektrycznej.

Wytwórcy energii elektrycznej na rynku hurtowym

Wytwórcy energii elektrycznej działają na rynku hurtowym jako sprzedawcy energii elektrycznej i
regulacyjnych usług systemowych. Wytwórca jest dysponentem jednostek wytwórczych (źródeł
wytwórczych), przy czym część zadań związanych z dysponowaniem swoimi jednostkami
wytwórczymi może przekazać innemu podmiotowi pełniącemu w jego imieniu funkcję OHT.

Każdy z wymienionych sposobów wymaga tzw. grafikowania umów sprzedaży energii


elektrycznej. Polega to na przedstawieniu każdego kontraktu w postaci tzw. grafiku, w którym
dostarczona i pobierana energia elektryczna jest określona dla każdej godziny doby handlowej, dla
okresu, na który kontrakt został zawarty. Oznacza to również, że wolumeny energii z wszystkich
umów sprzedaży zawartych przez danego wytwórcę, muszą być odpowiednio przydzielone dla każdej
jednostki wytwórczej tego producenta na każdą godzinę doby handlowej, tworząc w ten sposób tzw.
jednostki grafikowe wytwórcze (JGw). Wytwórca powinien ponadto brać pod uwagę ograniczenia
techniczne jednostek wytwórczych, ich gotowość do produkcji (dyspozycyjność) oraz zobowiązania
wynikające z zawartych kontraktów na świadczenie usług systemowych.

Przygotowanie przez wytwórców ofert giełdowych i ofert na rynek bilansujący wymaga


uwzględnienia wcześniej przygotowanych grafików dla kontraktów bilateralnych i regulacyjnych
usług systemowych, ponieważ zgłaszana do OSP pozycja kontraktowa będąca sumą wszystkich
kontraktów musi uwzględniać możliwości techniczne każdej jednostki wytwórczej. Należy przy tym
podkreślić, że od prawidłowo przygotowanych grafików zależy w znacznej mierze przychód
wytwórcy, a zatem jego pozycja na rynku7.

7
Przy opisie modelu rynku energii elektrycznej wykorzystano informacje ze strony www.ure.gov.pl, dostęp:
22.12.2012 r.

23
Segmenty rynku hurtowego

Polski rynek hurtowy energii można podzielić na trzy zasadnicze segmenty:

1) rynek kontraktowy, dwustronny (zwany także bilateralny)

2) rynek giełdowy:

a. natychmiastowy (zwany także chwilowy lub spotowy)

b. terminowy:

i. rynek terminowy towarowy

ii. aukcje energii

3) rynek bilansujący.

Tendencje na rynku hurtowym

Dane zawarte w Raporcie z działalności URE za 2011 rok potwierdzają, że nastąpiło wyraźne
przeorganizowanie handlu energią elektryczną na hurtowym rynku energii elektrycznej w porównaniu
z latami poprzednimi, w szczególności wewnątrz skonsolidowanych pionowo grup energetycznych.
Wprowadzany obowiązek publicznej sprzedaży energii elektrycznej u przedsiębiorstw
energetycznych (tzw. obligo giełdowe), zajmujących się wytwarzaniem energii elektrycznej,
przyniósł oczekiwane efekty.

Wyraźnie zmniejszyła się wyraźnie sprzedaż wytwórców do przedsiębiorstw obrotu na rzecz


sprzedaży poprzez giełdę. Udział sprzedaży energii elektrycznej przez wytwórców do odbiorców
końcowych również uległ spadkowi. Odbiorcy ci stanowili w 2011 r. niespełna 1% wszystkich
odbiorców u wytwórców.

W grupie przedsiębiorstw obrotu, w szczególności wewnątrz skonsolidowanych pionowo grup


kapitałowych, również nastąpiły znaczące zmiany w zakresie form handlu hurtowego energią. W
2011 r. przedsiębiorstwa obrotu zaopatrywały się w energię elektryczną głównie u innych
„obrotowców” oraz na giełdzie energii. Znacznie zmniejszyło się znaczenie przedsiębiorstw
wytwórczych, które do 2010 r. były głównym segmentem zaopatrującym przedsiębiorstwa obrotu w
energię elektryczną (w 2011 r. nastąpił spadek zakupu energii elektrycznej u wytwórców o 65% w
porównaniu z 2010 r.).

W 2011 r. przedsiębiorstwa obrotu w równym stopniu sprzedawały energię do odbiorców


końcowych oraz do innych przedsiębiorstw obrotu (udział sprzedaży tych segmentów obrotu energią
elektryczną stanowił po 42% w całkowitej sprzedaży tej grupy).

24
Kontrakty dwustronne

Kontrakty dwustronne w 2011 r. pozostały nadal główną formą handlu hurtowego energią
elektryczną, niemniej ich znaczenie wyraźnie się zmniejszyło. Stanowiły one w sumie ok. 40%
wszystkich form handlu hurtowego, podczas gdy jeszcze rok wcześniej udział ten kształtował się na
poziomie aż 89,8%.

Giełda energii

Wśród form handlu hurtowego energią elektryczną w 2011 r. coraz bardziej istotna jest giełda
energii (głównie poprzez sprzedaż na Towarowej Giełdzie Energii - TGE, a także poprzez platformę
obrotu energią elektryczną - POEE RE GPW).

Według danych URE, o ile sprzedaż poprzez giełdę stanowiła niespełna 0,2% udziału w
sprzedanym wolumenie wytwórców w 2009 r., to w 2011 r. zwiększyła się do poziomu 58,7%.
Uwzględnia to jednak wszystkie dedykowane rynki energii: terminowe towarowe oraz aukcyjne
(indeksy: RTT na TGE, RTE GPW na POEE RE GPW) i chwilowe (tzw. spotowe: Rynek Dnia
Bieżącego - RDB i Rynek Dnia Następnego – RDN na TGE, a także Rynek Dobowo-Godzinowy -
REK GPW na POEE RE GPW). Obroty na rynku spot w 2011 roku wyniosły 19,7 TWh (wzrost o
160,5 % w stosunku do łącznych obrotów w roku 2010).

Dla Rynku Dnia Następnego udział transakcji zawartych na TGE w łącznym godzinowym
zapotrzebowaniu Krajowego Systemu Elektroenergetycznego wzrosła wzrósł z poziomu 4,83% w
roku 2010 do 12,7 % w 2011 r.

Rynki terminowe

Kontrakt terminowy na dostawę energii elektrycznej jest umową, w której sprzedający (wystawca
kontraktu) zobowiązuje się do dostarczenia energii elektrycznej w określonym terminie w
przyszłości i po określonej cenie, a kupujący (nabywca kontraktu) zobowiązuje się do nabycia
energii elektrycznej w określonym terminie i po określonej cenie.

Rynek Terminowy Towarowy, działający w ramach TGE SA, na którym sprzedawana jest
energia z dostawą w określonym okresie w przyszłości, jest największym rynkiem handlu hurtowego.
Aukcje Energii umożliwiają zakup bądź sprzedaż dużych wolumenów energii elektrycznej w
dłuższym okresie czasu. W 2011 r. zawarto 33.629 kontraktów (łącznie RTT i aukcje energii), co
oznacza wzrost o 135% w stosunku do 2010 r. W większości były to kontrakty z fizyczną dostawą na
2012 r.

25
3. Rynek bilansujący

Poza rynkiem detalicznym i hurtowym, pozostała sprzedaż jest realizowana w przeważającej


mierze na rynku bilansującym (w tym na potrzeby zapewnienia bezpiecznej i zrównoważonej pracy
KSE) oraz w niewielkim stopniu zagranicę (eksport).

Rynek bilansujący jest specyficznym obszarem rynku energii, na którym następuje bilansowanie
różnic pomiędzy transakcjami zawartymi między poszczególnymi uczestnikami rynku, a
rzeczywistym zapotrzebowaniem na energię elektryczną. Operator Systemu Przesyłowego (PSE
Operator S.A.) dokonuje zakupów bądź sprzedaży energii (będąc stroną wszystkich transakcji) w celu
zrównoważenia (zbilansowania) popytu i podaży energii na rynku.

4. Rynek techniczny

Przedmiotem obrotu na tym rynku są regulacyjne usługi systemowe, niezbędne dla umożliwienia
przesyłu zakontraktowanej energii, a także energia elektryczna produkowana w określonych
jednostkach wytwórczych, w których generacja jest wymuszona technicznymi ograniczeniami
działania systemu elektroenergetycznego, co związane jest z koniecznością zapewnienia
odpowiedniej jego niezawodności i dotrzymania parametrów jakościowych energii elektrycznej w
poszczególnych węzłach sieci elektroenergetycznej.

Na rynku technicznym można wyróżnić następujące jego elementy:

1) rezerwy mocy wytwórczych (głównie tzw. rezerwy sekundowej, minutowej, godzinowej,


odtworzeniowej czy trwałej) w elektrowniach systemowych (tzw. Jednostkach
Wytwórczych Centralnie Dysponowanych - JWCD);

2) usługa zwiększona pewność zasilania;

3) usługi systemowe świadczone przez wytwórców i inne podmioty dla Operatora Systemu
Przesyłowego niezbędne do prawidłowego funkcjonowania systemu
elektroenergetycznego;

4) inne usługi związane z obrotem energią i świadczeniem usług przesyłowych.

5. Rynek finansowy

Przedmiotem obrotu na tym rynku są kontrakty finansowe dotyczące dostaw energii, których cena
i wielkości dostaw jest jednoznacznie określona, ale nie są bezpośrednio związane z fizyczną
dostawą energii. Rynek ten obejmuje również instrumenty pochodne (o ryzyku symetrycznym:

26
forward, futures, swap, o ryzyku niesymetrycznym: opcje, warranty, itp.), które pozwalają
uczestnikom rynku na zabezpieczenie się przed ryzykiem, związanym z handlem energią elektryczną
jako towarem.

W chwili obecnej w Polsce nie funkcjonuje rynek kontraktów terminowych (jest w planach), ale
polskie firmy energetyczne mogą zawierać takie transakcje na wyspecjalizowanych giełdach
zagranicznych (np. amerykańskich New York Mercantile Exchange/NYME czy
IntercontinentalExchange/ICE, skandynawskiej Nord Pool czy niemieckiej EEX) .

6. Rynek praw majątkowych

Od 2005 r. przedmiotem wolnorynkowego obrotu są prawa majątkowe wynikające ze świadectw


pochodzenia energii elektrycznej z OZE (tzw. kolorowe certyfikaty). TGE powierzono utworzenie i
prowadzenie rejestru świadectw pochodzenia dla energii elektrycznej wyprodukowanej w OZE, a w
2007 roku również dla kogeneracji.

TGE prowadzi również obrót prawami majątkowymi wynikającymi ze świadectw pochodzenia


energii (RPM), na którym producenci energii w OZE i w źródłach kogeneracyjnych oraz firmy
zobowiązane do zakupu świadectw pochodzenia mogą handlować prawami majątkowymi do tych
świadectw (POEE RE GPW planuje uruchomić taki rynek).

Rynek Praw Majątkowych (RPM) do świadectw pochodzenia dla energii elektrycznej


wyprodukowanej w OZE (indeksy: PMOZE i POMOZE_A – tzw. zielone certyfikaty) funkcjonuje
od 2005 roku. Jest podstawą stworzonego w Polsce systemu wsparcia producentów z odnawialnych
źródeł energii. Od 2007 roku w ramach RPM uruchomiony został również obrót dodatkowymi
dwoma rodzajami praw majątkowych (PMGM – tzw. żółte certyfikaty oraz PMEC – tzw. czerwone
certyfikaty) do świadectw pochodzenia dla energii elektrycznej wyprodukowanej z wysokosprawnej
kogeneracji (ten system wsparcia kogeneracji wygasł z końcem 2012 roku). Udział w Rynku Praw
Majątkowych pozwala wytwórcom energii elektrycznej z OZE sprzedać swoje prawa majątkowe, a
przedsiębiorstwom energetycznym zobowiązanym do zakupu tych praw, wywiązać się z nałożonego
na nich obowiązku (obowiązek udziału 10,4% energii elektrycznej z OZE w energii sprzedanej w
2012 r.), by nie płacić wysokich opłat zastępczych i kar.

W czerwcu 2010 roku TGE wprowadziła do obrotu kolejny instrument (PMMET – tzw. fioletowe
certyfikaty) dla praw majątkowych wynikających ze świadectw pochodzenia z kogeneracji dla
energii elektrycznej wytworzonej w wysokosprawnej kogeneracji opalanej metanem uwalnianym i
ujmowanym przy dołowych robotach górniczych w czynnych, likwidowanych lub zlikwidowanych
kopalniach węgla kamiennego lub gazem uzyskiwanym z przetwarzania biomasy.

27
Z początkiem 2011 r. wprowadzono nowy rodzaj świadectw pochodzenia biogazu (tzw. brązowe
certyfikaty), będących potwierdzeniem wytworzenia biogazu rolniczego oraz wprowadzenia go do
sieci dystrybucyjnej gazowej, TGE wprowadziła od sierpnia 2011 r. do Rejestru Świadectw
Pochodzenia nowy instrument o nazwie PMBG (jednak do końca 2012 r. nie odnotowano transakcji).

Średnie ceny poszczególnych indeksów RPM w dniu 20.12.2012 kształtowały się jak poniżej:

 PMOZE_A (zielone certyfikaty) – 196,46 zł/MWh

 PMGM (żółte certyfikaty) – 125,90 zł/MWh

 PMEC (czerwone certyfikaty) – 2,27 zł/MWh

 PMMET (fioletowe certyfikaty) – 58,43 zł/MWh

 PMBG (brązowe certyfikaty) – cena niemożliwa do ustalenia z uwagi na brak transakcji.

Wszystkie indeksy miały tendencję spadkową w roku 2012. Wynikać to może z niepewności co do
zasad wsparcie OZE w projektowanej ustawie oraz nadpodaży niektórych certyfikatów (głównie
żółtych i czerwonych).

7. Prawa do emisji dwutlenku węgla (CO2)

Rynek Uprawnień do Emisji (RUE) jest częścią krajowego i unijnego Systemu Handlu
Uprawnieniami do Emisji CO2 (tzw. European Trading Scheme). Przeznaczony jest dla instalacji
uczestniczących w europejskim systemie handlu uprawnieniami do emisji CO2 i innych podmiotów
zainteresowanych ich obrotem.

TGE prowadzi handel uprawnieniami do emisji CO2 od 19 września 2006 roku. Obrót na TGE
może się odbywać jednostkami EUA (ang. European Unit Allowance) w formie transakcji
natychmiastowych (spot). RUE składa się z linii notowań kontraktów spot (CO2 na 2012 rok) na
dostawę uprawnień do emisji CO2 w ramach krajowego i wspólnotowego systemu handlu
uprawnieniami. Z uwagi na znikomą płynność (bliską zera) tego rynku na TGE, uczestnicy tego rynku
zawierają transakcje na zagranicznych giełdach prowadzących handel pozwoleniami na emisję. W
grudniu 2012 r. cena za tonę uprawnień do emisji CO2 na giełdzie EEX kosztowała ok. 7 EUR.
Należy zauważyć, że w ostatnim okresie wzrosła liczba działań oszukańczych na tym rynku. Ponadto,
system nie przyczynił się to poprawy klimatu (stężenia CO2 w powietrzu). Biorąc również pod uwagę
osamotnienie Europy w walce z klimatem (Protokół z Kyoto jest ograniczony czasem i zakresem,
gdyż nie dotyczy głównych „trucicieli” Chin czy USA). Wszystko to utwierdza autora w przekonaniu
o nieskuteczności działań tego mechanizmu w zwalczaniu tzw. ocieplenia klimatu.

28
III. Ceny energii

Jak wynika z danych URE za 2011 rok, ceny energii elektrycznej cechują się istotnym
zróżnicowaniem w poszczególnych segmentach rynku. Wynika to z uwarunkowań technologicznych
(szczególnie rodzaju wykorzystywanego paliwa), horyzontu czasowego dostaw, profilu dostaw (rynek
hurtowy czy detaliczny), sytuacji gospodarczej itp.

Średnia cena, po której wytwórcy sprzedawali energię elektryczną ukształtowała się w 2011
roku na poziomie 199,11 zł/MWh. Z kolei, średnia cena sprzedawanej energii elektrycznej przez
przedsiębiorstwa obrotu wyniosła 227,42 zł/MWh. Przeciętnie ceny w obu tych grupach wzrosły o
4,3% w 2011 r. w stosunku do 2010 r., co oznacza iż wzrost ten odpowiadał wzrostowi cen towarów i
usług konsumpcyjnych (inflacji) w tym okresie.

Najbardziej spadły ceny w grupie wytwórców dla poszczególnych segmentów odbiorców (poza
jednym - przedsiębiorstwami obrotu, gdzie wzrosły w 2011 r. w porównaniu z rokiem wcześniejszym
o 5%). Spadek cen sprzedawanej energii elektrycznej mieścił się w tej grupie w przedziale 0,5%
(segment rynku bilansującego) do 4,4% (segment odbiorców końcowych). W przypadku
przedsiębiorstw obrotu ceny spadły jedynie w segmencie rynku bilansującego.
Przedsiębiorstwa obrotu sprzedawały energię elektryczną po cenach wyższych w 2011 r. w stosunku
do 2010 r. Najbardziej podniosły one swoje ceny dla innych przedsiębiorstw obrotu oraz przy
sprzedaży na giełdzie: odpowiednio o 4,4% i 3,8%.

Średnie ceny energii elektrycznej na poszczególnych rynkach TGE w 2011 r. nieznacznie różniły
się od siebie. Średnioważona cena energii elektrycznej na TGE dla całej doby, ze wszystkich
transakcji w 2011 r. wyniosła 205,19 zł/MWh, co oznacza wzrost o 4,17 zł/MWh w porównaniu z
2010 r. Średnie ceny na poszczególnych rynkach kształtowały się na poziomie: 238,09 zł/MWh - na
Rynku Dnia Bieżącego, 205,19 zł/MWh - na Rynku Dnia Następnego, 205,66 zł/MWh na Rynku
Terminowym Towarowym oraz 206,18 zł/MWh na Aukcjach Energii Elektrycznej.

D. Główne wyzwania polskiego rynku energii

Przed polskim sektorom elektroenergetycznym stoją wielkie wyzwania. Krajowa polityka


energetyczna jest w coraz większej części realizacją celów polityki energetycznej UE, co nie zawsze
musi być korzystne z naszego punktu widzenia (np. w zakresie polityki dyskryminującej energetykę
węglową czy gaz łupkowy).

Podstawowym dokumentem regulującym obszar energetyki w Polsce jest Prawo energetyczne.


Określa ona podstawy bezpieczeństwa energetycznego, warunki do zrównoważonego rozwoju,
efektywnego wykorzystania paliw i energii, a także rozwoju konkurencji na rynku energetycznym.

29
Z rządowej Polityki energetycznej Polski do 2030 roku8 z 2009 r. zwraca się uwagę, że rozwiązania
wymaga wiele problemów, takich jak: coraz większe zapotrzebowanie na energię, nieproporcjonalny
poziom rozwoju infrastruktury wytwórczej i przesyłowej, a także duże uzależnienie od zewnętrznych
dostaw gazu ziemnego i ropy naftowej. W najbliższej przyszłości niezbędne jest także spełnienie
zobowiązań w zakresie ochrony środowiska, także dotyczących klimatu.

Zdaniem autora, największe wyzwania dla polskiej elektroenergetyki to:

 budowa nowych mocy wytwórczych, a także odnowa i rozbudowa sieci


elektroenergetycznej – istniejąca infrastruktura jest bardzo wysłużona i wymaga remontów
lub zastąpienia9;
 konkurowanie z zagranicznymi koncernami energetycznymi z uwagi na planowane przez
UE utworzenie od 2014 r. wspólnego rynku energii i przesyłu (uczestnictwo w ramach
współpracy operatorskiej w ENTSO-E10 i ENTSO-G11),
 obowiązek zakupu praw do emisji CO2 (z roku na rok coraz mniejsze przydziały
bezpłatnych limitów z UE, a w 2020 r. – 100% praw ma być nabywane);
 zapobieganie tzw. carbon leakage (ucieczka emisji), czyli budową elektrowni i zakupem
energii w państwach, w których nie obowiązują ograniczenia w emisji gazów
cieplarnianych; jak również obrona przed konkurencyjną energią ze wschodu, głównie z
elektrowni atomowych w Okręgu Kaliningradzkim, a także na Białorusi i Ukrainie);
 rozważenie potrzeby budowy planowanej elektrowni atomowej – należy się zastanowić,
czy jest to najlepsze rozwiązanie z uwagi na brak własnej technologii i wysokie koszty
budowy;
 zabezpieczenie źródeł surowców do produkcji energii (rozbudowa i budowa kopalni węgla
kamiennego i brunatnego, inwestycje w pozyskanie gazu łupkowego, wykorzystanie
potencjału geotermii i innych źródeł energii odnawialnej);
 poprawa efektywności wykorzystania energii, promowanie działań prooszczędnościowych
i proekologicznych12.

8
Zob. Polityka energetyczna Polski do 2030 roku, http://www.mg.gov.pl/ (data dostępu 22.12.2012).
9
Martwi zatem wycofywanie się inwestorów z planów budowy kolejnych inwestycji. Osternie przykłady to
tajemnicze wstrzymanie przez państwową Energę zaawansowanego projektu budowy bloku 1.000 MW w
elektrowni w Ostrołęce, a także przerwanie prac przez francuski koncern EDF przy projekcie budowy nowego
bloku 900 MW w Rybniku (opalanego węglem kamiennym za 1,8 mld euro).
10
Europejska Sieć Operatorów Elektroenergetycznych Systemów Przesyłowych, ang. European Network of
Transmission System Operators for Electricity.
11
Stowarzyszenie operatorów systemów przesyłowych gazu ziemnego, ang. European Network Transmission
System Operators for Gas.
12
Od 2013 r. wprowadza się w Polsce nowy instrument, który ma wykorzystywać mechanizmy rynkowe do
wspierania efektywności energetycznej - tzw. białe certyfikaty. Przedsiębiorstwa obrotu energię będą również
zobowiązane do przedstawiania URE tych certyfiaktów lub będą ponosić opłaty zastępcze. System ma być też

30
 realizacja wymogów pakietu klimatyczno-energetycznego UE z grudnia 2008 roku, w
którym zawarte są wytyczne prawne celów ilościowych na 2020 roku, tzw. „3x20%”:
o zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych o 20% w stosunku do roku 1990,
o zmniejszenie zużycia energii o 20% w porównaniu z prognozami dla UE na 2020
r.
o zwiększenie udziału odnawialnych źródeł energii do 20% całkowitego zużycia
energii w UE (15% dla Polski);
 reforma systemu wsparcia OZE – obecny system, szczególnie w czasie gorszej sytuacji
ekonomicznej, wymaga lepszego wyważenia interesów inwestorów, uczestników rynku
energii i państwa; system powinien być przejrzysty, prosty i tani, by nie wpływać na
wzrost cen energii;
 rozwój mikrogeneracji – promowanie małych, przydomowych źródeł energii, które
zapewniałyby energię na własne potrzeby, a nadwyżki odprowadzane byłyby do sieci
(postawy prosumenckie – konsument energii byłby jednocześnie jej producentem).

Ważne jest, by za tymi wyzwaniami szły konkretne działania na rzecz poprawy funkcjonowania i
bezpieczeństwa energetycznego Polski. W przeciwnym razie zapisy na papierze pozostaną tylko
pobożnymi życzeniami.

Polskie państwo musi dbać o własny sektor energetyczny, gdyż nikt za nas tego nie zrobi. W
przeciwnym razie czeka nas scenariusz podobny do tego, który został zrealizowany w innych
sektorach naszej gospodarki – redukowanie Polaków do roli konsumentów, a także przenoszenie
produkcji do innych krajów. Jednakże, autor wyraża nadzieję, że mądrość i rozsądek Polaków w tym
przypadku wygra, i nie zabraknie nam taniej, własnej energii w przyszłości.

bonusem dla tych, którzy udowodnią zaoszczędzenie określonej ilości poprzez zrealizowanie inwestycji
służących efektywności energetycznej.

31