Vous êtes sur la page 1sur 222

Jedno - wiele
 


Filozofia interpretacji wykład #1

Problem „jedno - wiele“

Czy rzeczywistość składa się tylko z przedmiotów konkretnych, czy też istnieją również rzeczy abstrakcyjne? (pytanie ontologiczne)

W jaki sposób pojęcie ogólne może odnosić się do wielu rzeczy? (pytanie epistemologiczne)

inaczej: problem uniwersaliów (powszechników)

Problem „jedno - wiele“ • Czy rzeczywisto ść sk ł ada si ę tylko z przedmiotów

Problem „jedno - wiele“

Problem „jedno - wiele“ Podstawowe rozwi ą zania: • realizm: uniwersalia istniej ą niezale ż nie

Podstawowe rozwiązania:

realizm: uniwersalia istnieją niezależnie od umysłu (filozofia starożytna)

konceptualizm: uniwersalia to zależne od umysłu pojęcia (filozofia nowożytna)

nominalizm: tylko słowa są uniwersalne (filozofia średniowieczna)

Filozofia Platona

Filozofia Platona Kratylos: stosunek wyrazów do rzeczy Równie ż wi ę c i nazw ę ,

Kratylos: stosunek wyrazów do rzeczy

Również więc i nazwę, o najszlachetniejszy, z natury dla każdej rzeczy przeznaczoną ów prawodawca musi potrafić do liter i sylab sprowadzić, i trzeba, żeby mając wzgląd na istotę nazwy, wszystkie nazwy tworzył i stosował, jeśli pragnie być prawdziwym słowotwórcą.

Nazwy przysługują rzeczom w sposób naturalny, i nie każdy będzie twórcą nazw, lecz jedynie ten, kto zważa, by nazwa wszystkiego była zgodna z naturą, i potrafi oddać jej obraz za pomocą liter i sylab.

Filozofia Platona

Filozofia Platona • „Orestes”: wyra ż a brutalno ść natury, nieokrzesano ść i dziko ść (

„Orestes”:

wyraża

brutalność

natury,

nieokrzesaność i dzikość (oreinon)

,,Agamemnon”:

godzien

podziwu

ze

względu na swą wytrwałość (agastos

kata ton epimonen)

„Cz ł owiek, skoro co ś dostrzeg ł , to znaczy opope , to zarówno anathrei (rozpatruje), ja i wnioskuje, czyli logidzetai, z tego, co zobaczył. Słusznie więc jako jedyny ze zwierząt człowiek zosta ł nazwany anthropos , jako anathron ha opope (rozpatrujący to, co zobaczył)

doktryna esencjalizmu znaczeniowego

Filozofia Platona

Ontologia Platona

  • (a) argument ze zmiany: świat poznawalny zmysłowo jest złudzeniem; rzeczy są zmienne, nie mogą więc stanowić ostatecznej podstawy rzeczywistości

  • (b) argument ze sprzeczno ś ci: to co prawdziwe, nie mo ż e zawiera ć sprzeczności; jedna rzecz może być zarówno mała jak i duża (w porównaniu z innymi)

  • (c) to, co istnieje naprawdę, to idee lub formy (np. idea dobra, idea trójkąta, idea psa), które są wieczne, niezmienne (argument ze zmiany), poza czasem i przestrzenią (argument ze sprzeczności)

  • (d) rzeczy postrzegalne zmysłowo partycypują w ideach (inaczej: idee są wzorami rzeczy fizycznych) – w ten sposób rozwiązujemy problem jedno - wiele (poszczególne trójkąty możemy określać mianem trójkątów, bo partycypują one w wiecznej, niezmiennej idei trójkąta (to jest Platońska odpowiedź na pytanie, jak wielość rzeczy może być jednością i pytanie, jak słowa wiążą się ze światem)

Filozofia Platona

Jaka jest natura idei? Jaka jest natura relacji pomiędzy ideami a rzeczami?

(1) mimesis (naśladownictwo) (2) methexis (partycypacja) (3) koinonia (wspólnota) (4) parousia (obecność)

Filozofia Platona • Jaka jest natura idei? Jaka jest natura relacji pomi ę dzy ideami a

Filozofia Platona

Filozofia Platona Epistemologia Platona (a) poznanie zmys ł owe mo ż e nas myli ć ,

Epistemologia Platona

(a)

poznanie

zmysłowe

może

nas

mylić,

nie

prowadzi

do

wiedzy

( episteme ),

tylko

do

mniemania (doksa)

(b) poznanie prawdziwe (pozwalające dotrzeć do świata idei) to poznanie racjonalne, które ma dwa oblicza:

– intuicyjne (myślenie to 'widzenie oczami duszy') – dyskursywne (w języku)

(c) teoria anamnezy (odpomnienia) – poznanie idei polega na tym, że duszą 'przypomina' sobie idee, które kontemplowała przed tym, gdy 'za karę' została uwięziona w ciele

Filozofia Platona

tertius

homo

(trzeci

Parmenides Platona:

cz ł owiek),

— Ja mam wrażenie, że tobie się z takiego powodu wydaje, że każda postać jest jedna. Kiedy uwa ż asz, ż e jest wiele jakichś przedmiotów wielkich, to, może być, wydaje ci się, kiedy patrzysz na nie wszystkie, że jest jakaś jedna i ta sama idea, i dlatego sądzisz, że to, co wielkie, jest czymś Jednym.

— Prawdę mówisz — powiada.

— A cóż, kiedy spojrzysz na wielkość samą i na te inne przedmioty wielkie, jeżeli tak samo oczyma duszy oglądasz to wszystko razem, czy nie zjawi ci się znowu jakąś jedna wielkość, dzięki której to wszystko musi wydawać się wielkie?

— Chyba tak.

Filozofia Platona tertius homo (trzeci Parmenides Platona: cz ł owiek), — Ja mam wra ż enie,

Filozofia Platona

— Więc pokaże się nowa, inna postać wielkości, obok wielkości samej i tych przedmiotów, które w niej uczestniczą. A oprócz tych wszystkich, jeszcze inna, dzięki której te wszystkie będą wielkie. I w ten sposób nigdy nie będziesz miał w każdym wypadku jednej postaci, tylko ich dostaniesz nieskończoną ilość . A Sokrates powiada: Parmenidesie, a może każda postać jest myślą o tych rzeczach, i ona nie może tkwić nigdzie indziej, jak tylko w duszach. W ten sposób każda byłaby czymś Jednym i już by się z nią nie działo to, o czym się teraz mówiło.

Filozofia Arystotelesa

Filozofia Arystotelesa A r g u m e n t y A r y s t

A r g u m e n t y

A r y s t o t e l e s a

przeciwko teorii idei:

trzeci człowiek

niepotrzebny dualizm

pomieszanie

kategorii

substancji i własności

Filozofia Arystotelesa

Ontologia Arystotelesa

(a)

istnieją

dwa

rodzaje

bytów

substancje

(istniejące

samodzielnie) i przypadłości (istniejące w substancjach)

(b) substancja „składa się” (nie w sensie przestrzennym) z materii i formy; forma decyduje o przynależności gatunkowej rzeczy (np. formą człowieka jest rozumność, która odróżnia ludzi od innych zwierząt); materia jest zaś czynnikiem nieokreślonym: to ona indywidualizuje rzeczy (substancje należące do tego samego gatunku – np. poszczególni ludzie – mają tę samą formę, ale jako że forma ta „odciśnięta” jest w żnych „fragmentach” materii, ludzie różnią się między sobą)

Filozofia Arystotelesa

Epistemologia Arystotelesa

(a) wiedza

to

znajomo ść

esencji) rzeczy

form (istot,

(b) celem nauki jest budowa tzw. definicji esencjalnych, tj. definicji wychwytujących istoty rzeczy. Definicje te mają postać klasyczn ą ( definitio fit per genus proximum et differentiam specificam), a ostateczna wiedza o świecie to wielka tablica definicji esencjalnych (zwana też drzewem Porfiuriusza)

(c) Arystoteles (podobnie jak Sokrates i Platon) by ł zatem zwolennikiem esencjalizmu znaczeniowego. Słowa wiążą si ę ze ś wiatem w ten sposób, ż e wychwytują istoty (esencje) rzeczy

Filozofia Arystotelesa Epistemologia Arystotelesa (a) wiedza to znajomo ść esencji) rzeczy form (istot, (b) celem nauki

Podsumowanie

Platon – uniwersalia istnieją przed rzeczami (ante rem)

Arystoteles – uniwersalia istnieją w rzeczach (in re)

zależność między rzeczywistością, umysłem i językiem - definicja filozofii?

Podsumowanie • Platon – uniwersalia istniej ą przed rzeczami ( ante rem ) • Arystoteles –

FIDES ET RATIO

FILOZOFIA INTERPRETACJI WYKŁAD #2

MIĘDZY ROZUMEM A WIARĄ

Podstawowe pytanie filozofii średniowiecznej:

Jak pogodzić rozum z wiarą?

WCZESNE ŚREDNIOWIECZE

ambiwalencja św. Augustyna

W tym małym ziarnku siła jest cudowniejsza i doskonalsza, dzięki której

wilgoć połączona z pobliską ziemią potrafi przekształcić się we właściwości danego drzewa (…). Podobnie jak w ziarnku niewidzialne razem było wszystko, co z czasem wyrosło w drzewo, tak należy sądzić i o świecie, kiedy Bóg wszystko jednocześnie stworzył; że miał on wszystko, co w nim zostało dokonane, kiedy uczyniony został dzień; nie tylko niebo

wraz ze słońcem, księżycem i gwiazdami [

...

],

ale również to, co wydaje

woda i ziemia potencjalnie oraz przyczynowo, — zanim w czasie rozwiną się tak, jak je już znamy w tych dziełach, które Bóg aż dotąd spełnia.

rationes seminales signum Dei

WCZESNE ŚREDNIOWIECZE

Szkoła w Chartres: Wilhelm z Conches, Teodoryk z Chartres i Adelard z Bath

Sami nie znają sił natury, a ponieważ pragną, by wszyscy byli towarzyszami ich ignorancji, nie chcą, aby ktokolwiek siły te badał i poszukiwał przyczyn rzeczy. Chcą byśmy wierzyli niczym prostacy, aby wypełniło się proroctwo: „I był kapłan niczym lud”. My jednakże twierdzimy, że dla wszystkich rzeczy należy poszukiwać racji. (…) Wolą nie wiedzieć niż kogoś pytać; a gdy dowiadują się, że ktoś inny poszukuje (racji), to obwołują go heretykiem, zapatrzenie bardziej w swój mnisi kaptur niż ufni swej mądrości.

Czy chrześcijanin może ufać rozumowi?

ODKRYCIE ARYSTOTELESA

=> Boecjusz (VI w. n.e.): tłumaczenie części Organonu

=> wiek XII: tłumaczenia dzieł Arystotelesa (z arabskiego i greki); szkoły w Toledo i na Sycylii

=> 1210: sobór w Sens (prowincja paryska) zakazał nauczania filozofii naturalnej Arystotelesa

=> 1215: Legal papieski Robert de Courcon zakazał nauczania Metafizyki i innych pism Arystotelesa

=> zakaz odnowiony w 1228 r.

ODKRYCIE ARYSTOTELESA

=> 13 kwietnia 1231 r.: papież Grzegorz IX pozwala na studiowanie i nauczanie Fizyki Arystotelesa w skróconej (ocenzurowanej) wersji

=> lata '40 XIII w.: cały corpus aristotelicum studiowany w Paryżu

=> 12 marca 1255 r.: w Paryżu można uczyć wszelkich doktryn Arystotelesa

ODKRYCIE ARYSTOTELESA

=> „spór fakultetów”

=> statut 1 kwietnia 1272 r.

Statuimus et ordinamus quod nullus magister vel bachellarius nostrae facultatis aliquam questionem pure

theologicam (

...

),

determinare seu etiam disputare

presumat, tanquam sibi determinatos limites transgrediens.

=> czynniki metyrotyczne i instytucjonalne

ODKRYCIE ARYSTOTELESA

Problemy merytoryczne:

(1) Wieczność wszechświata (Arystoteles uważał, że Wszechświat jest wieczny)

(2) Nieśmiertelność duszy (dwie interpretacje: Filona z Aleksandrii, że każdy człowiek ma śmiertelną duszę i Awerroesa, że istnieje tylko jedna, ale nieśmiertelna dusza, w której „uczestniczą” wszyscy ludzie)

AWERROIŚCI ŁACIŃSCY

Siger z Brabancji, Boecjusz z Dacji

  • - o wieczności Wszechświata: teza, że Wszechświat jest wieczny, jest filozoficznie (secundum viam philosophiae) bardziej prawdopodobna (probabilior) niż teza, że Wszechświat miał poczętek w czasie

    • - o nieśmiertelności duszy: „Nie jest w naturze intelektu, który jest niematerialny, by był zwielokrotniony.”

POTĘPIENIE 1270

10 grudnia 1270: Stephane Tempier, biskup Paryża, potępia 13 tez filozoficznych:

1. Że intelekt wszystkich ludzi jest ten sam i jeden

tylko.

  • 2. Że fałszem jest, iż człowiek postrzega.

  • 3. Że wola człowieka jest zdeterminowana w

wyborze.

  • 4. Że wszystko, co dzieje się w świecie

podksiężycowym, dzieje się z koniecznością właściwą

ciałom niebieskim 5.Że wszechświat jest wieczny.

  • 6. Że nie istniał pierwszy człowiek.

POTĘPIENIE 1270

  • 7. Że dusza, która jest formą człowieka jako

człowieka, ginie wraz z ciałem.

  • 8. Że dusza oddzielona po śmierci od ciała nie cierpi

od ognia piekielnego.

  • 9. Że wolna wola jest pasywna a nie aktywna; i że jest

zdeterminowana przez przedmiot pożądania.

  • 10. Że Bóg nie postrzega rzeczy indywidualnych.

  • 11. Że Bóg nie postrzega niczego poza samym sobą.

  • 12. Że Opatrzność Boża nie rządzi ludzkimi czynami.

  • 13. Że Bóg nie może uczynić nieśmiertelnymi i

niezniszczalnymi rzeczy, które są śmiertelne i

zniszczalne.

AWERROIŚCI PO 1270 r.

De aeternitate mundi Sigera z Brabancji

Cel: zbicie argumentów uzasadniających stworzenie z nicości (creatio ex nihilo)

„Nie próbujemy, jednakże, udowodnić tezy przeciwnej do tej, której oni starają się dowieść, a jedynie wykazać błąd ich rozumowania.”

„Tu kończy się traktat Mistrza Sigera z Brabantu dotyczący [proponowanego przez niektórych] dowodu odnośnie powstania ludzi. Z natury tego dowodu wnoszą oni, że udało im się udowodnić, iż świat został stworzony, choć ani ta teza, ani teza jej przeciwna nie mogą być w ten sposób udowodnione, i tylko na gruncie wiary można utrzymywać, że [świat] miał początek.”

AWERROIŚCI PO 1270 r.

Questiones in metaphysicam:

A zatem, pomimo tego, że tezę przeciwną do [powyższej, tj. dotyczącej wieczności wszechświata] uznać należy na gruncie wiary, choć nie można jej konkluzywnie dowieść, i pomimo że argumentację Arystotelesa można podać w wątpliwość, to wszystko nie może zadowolić w pełni ludzkiego intelektu. Oto dlaczego Arystoteles mówi o wiedzy jako o wyjaśnieniu wątpliwości. Nie wydaje się bowiem, by ktoś mógł znać prawdę i nie wiedzieć, jak podważyć racje [jej] przeciwne.

Quod aliquis cognoscat veritatem et nesciat solvere rationes in oppositum, non videtur.

AWERROIŚCI PO 1270 r.

Siger z Brabancji, De anima intellectiva

„A zatem, na prośbę przyjaciół i pragnąc zaspokoić ich pragnienie tak jak potrafimy, przedstawiamy w tym traktacie nie nasze własne poglądy, a to, co w rozważanej materii uważają uznani filozofowie.”

„Powiedzieliśmy, co Arystoteles uważał odnośnie do unii duszy i ciała. Jednakże, tak jak i w każdej innej kwestii, wolimy przyjąć opinię świętej wiary katolickiej, jeśli ta byłaby w opozycji do opinii Arystotelesa.”

POTĘPIENIE 1277

WYDARZENIA 1276/1277 r.

2 września 1276: Inkwizytor Generalny Francji, Simon du Val, wzywa Sigera, Gosvina de la Chapelle i Berniera Nivelles

wszyscy uciekają z Francji

18 stycznia 1277: papież Jan XXI polecił Tempierowi zbadać zdarzenia prowadzące do niepokojów na Uniwersytecie

POTĘPIENIE 1277

7 marca 1277: drugie potępienie paryskie

179 tez filozoficznych:

  • - natura filozofii (7 tez)

  • - Bóg, jego natura, percepcja, wola (25 tez)

  • - anioły (31 tez)

  • - wszechświat, wieczność wszechświata (49 tez)

  • - człowiek, wola, intelekt (57 tez)

  • - etyka (10 tez) 40 tez teologicznych

    • - wiara chrześcijańska (5 tez)

    • - dogmaty (15 tez)

    • - cnoty chrześcijańskie (13 tez)

    • - cel ostateczny (7 tez)

w tym nie tylko tezy Sigera z Brabancji, ale i św. Tomasz z Akwinu

POTĘPIENIE 1277

Wstęp do potępienia:

Dicunt enim ea esse vera secundum philosophiam, sed non secundum fidem catholicam, quasi sint duae contrariae veritates, et quasi contra veritatem sacrae Sripturae sit veritas in dictis gentilium damnatorum.

[Niektórzy filozofowie] stwierdzają, że istnieją rzeczy prawdziwe z punktu widzenia filozofii, lecz nie z punktu widzenia wiary katolickiej, jak gdyby były dwie sprzeczne prawdy, i jakby istniała prawda w pismach pogan, która jest w opozycji do prawdy Pisma Świętego.

DUPLEX VERITAS?

FAŁSZYWI PROROCY I CZYTANIE MIĘDZY WIERSZAMI

„Spotyka się studentów filozofii, którzy głoszą twierdzenia sprzeczne z wiarą; jeśli zwróci się im uwagę, że ich tezy są niezgodne z objawieniem, odpowiadają, że [takie tezy] głosi Arystoteles, ale oni się [z nim] nie zgadzają – powtarzają tylko słowa Arystotelesa. [Tak postępuje] fałszywy prorok bądź fałszywy uczony, albowiem tym samym jest podnieść wątpliwość nie rozwiewając jej, co przyznać jej słuszność.”

DUPLEX VERITAS?

FILOZOFOWIE NA ROZDROŻU

secundum viam philosophiae veritas ex suppositione

Quod aliquis cognoscat veritatem et nesciat solvere rationes in oppositum, non videtur.

TOMASZ Z AKWINU

Stworzenie wszechświata:

Bóg stworzył świat ex nihilo nie wykazano, że nie mógł go stworzyć odwiecznie na gruncie filozoficznym nie można powiedzieć, czy wszechświat jest wieczny (stworzony odwiecznie), czy miał początek w czasie na gruncie wiary: miał początek w czasie

TOMASZ Z AKWINU

Żadna przyczyna, sprawiająca swój skutek natychmiast, nie musi trwać przed swoim skutkiem. Otóż Bóg jest przyczyną sprawiającą skutek nie poprzez zmianę, ale natychmiast: nie ma więc konieczności, aby wyprzedzał w trwaniu swój skutek.”

„Nie ma więc sprzeczności między dwoma twierdzeniami:

że coś zostało uczynione przez Boga oraz że nie było momentu, kiedy by nie istniało.”

TOMASZ Z AKWINU

Nieśmiertelność duszy:

dusza jest formą ciała

jest to forma samoistna (niematerialna), bo:

(a) jest zdolna do poznawania wszelkich ciał;

(b) człowiek ma naturalne pragnienie ciągłego trwania w bycie, a jest rzeczą niemożliwą, by naturalne pragnienie było próżne.

TOMASZ Z AKWINU

Komentarz do De trinitate Boecjusza

Dary łaski są dane naturze nie po to, by zniszczyć naturę, ale by ją doskonalić. A zatem światło wiary, które jest nam dane jako łaska, nie niszczy naturalnego światła rozumu, który także dany jest nam od Boga.

Choć naturalne światło rozumu nie jest samo w sobie wystarczające, by odkryć te rzeczy, które odkryć można jedynie przez wiarę, nie jest możliwe, aby te rzeczy, które Bóg nam daje przez wiarę, byłe sprzeczne z tymi, które wrażone są w nas przez naturę. W innym przypadku, jedne lub drugie musiałyby być fałszywe.

I, skoro jedne i drugie pochodzą od Boga, sam Bóg byłby autorem fałszu, co należy odrzucić jako niemożliwe.

TOMASZ Z AKWINU

Filozofia: na podstawie przesłanek rozumu naturalnego

Teologia: oparta na objawieniu

Pozorna sprzeczność: wynika z nadużycia filozofii

„Rzeczy właściwe wierze nie podlegają niezawodnym rozumowaniom; podobnie nie można dowieść rzeczy z nimi sprzecznych, ale i nie da się dowieść ich konieczności.”

BONAWENTURA

„Podobnie, największe niebezpieczeństwo tkwi w oddawaniu się filozofii (…). Albowiem woda nauk filozoficznych zmiesza się z winem Pisma Świętego po to tylko, by wino zamieniło się w wodę, co jest rzeczywiście złym znakiem i jakże różnym od początków Kościoła, gdy nawróceni klerycy, jak Dionizos, odrzucili księgi filozofów, by oddać się studiom Pisma Świętego. Ale w dzisiejszych czasach wino zmieniło się w wodę, a chleb w kamień – przeciwieństwo cudów Chrystusa.

TRZY STANOWISKA

TRZY WIZJE RELACJI POMIĘDZY FILOZOFIĄ A TEOLOGIĄ

(1) Autonomia (Siger)

(2) Harmonia (Tomasz)

(3) „Teologia podejrzeń” (Bonawentura)

DWA PORZĄDKI (JAN BURYDAN)

o Niektóre prawdy znamy jedynie z objawienia: np. że wszechświat stworzony ex nihilo.

o Naturaliter loquendo vel quod fit naturaliter: wszechświat jest wieczny

o Ordo naturalis a ordo supernaturalis vel miraculis ORDO NATURALIS

  • - w pełni poznawalny rozumowo

  • - zgodnie ze zwykłym biegiem rzeczy

ORDO SUPERNATURALIS

  • - boskie ingerencje w zwykły bieg rzeczy

- poznawalne jedynie na drodze objawienia

JAN BURYDAN

„[Istnieje] prawdziwość przy założeniu zwykłego biegu natury (ex suppositione communis cursus naturae), i w ten sposób prawdziwe jest, że sfery niebieskie się poruszają a ogień jest gorący – itd. dla innych twierdzeń wiedzy naturalnej – niezależnie od faktu, że Bóg może uczynić ogień zimny, czyniąc tym samym fałszywym zdanie <<Każdy ogień jest gorący>>.”

„Oczywistość relatywna lub, [innymi słowy], oczywistość przy założeniu (evidentia ex suppositione), daje się zaobserwować w bytach w zwykłym biegu natury; w ten sposób jest oczywiste dla nas, że każdy ogień jest gorący, i że sfery niebieskie się poruszają, choć Bóg mógłby sprawić inaczej.”

„Jeśli Bóg działa w sposób cudowny, to trzeba uznać, że ma moc tak czynić; a zatem istnieje tylko oczywistość przy założeniu [zwykłego biegu natury], która, jak już zaznaczaliśmy, jest wystarczająca dla nauki naturalnej.”

PROBLEM UMYSŁ-CIAŁO

PROBLEM UMYSŁ - CIAŁO Filozofia interpretacji Rok akademicki 2017/18

Filozofia interpretacji

Rok akademicki 2017/18

Problem umysł-ciało

Czy

drzewo,

które upada

w

lesie,

w

którym

nikogo nie ma, wydaje dźwięk?

Problem umysł-ciało

własności pierwotne: istnieją niezależnie od obserwatora (np. kształt, ciężar, lokalizacja w przestrzeni)

własności wtórne: zależne od obserwatora, wywołują w nim wrażenia zmysłowe (np. dźwięk, kolor, smak, zapach)

Kartezjusz

Na podstawie samego faktu, że poznaję w sposób pewny, iż istnieję, oraz że nie stwierdzam wcale, aby cokolwiek innego musiało z koniecznością należeć do mej natury czy istoty, poza tym, że jestem czymś myślącym, wnioskuję z przekonaniem, że moja istota polega wyłącznie na tym, że jest czymś myślącym, a więc substancją, której całą istotą czy naturą jest myśleć. I chociaż być może, czy raczej na pewno, jak to powiem wkrótce, mam ciało, z którym jestem bardzo ściśle związany, to jednak, jako że z jednej strony mam jasną i wyraźną ideę siebie samego jako czegoś będącego wyłącznie czymś myślącym, a nie przestrzennym, a z drugiej posiadam dokładną ideę

ciała jako czegoś będącego wyłącznie rzeczą przestrzenną, a nie

myślącą, pewne jest, że ja, to znaczy moja dusza, przez którą jestem tym, czym jestem, jest całkowicie i prawdziwie różna od mojego ciała i że może ona być czy istnieć bez niego (Medytacje o filozofii pierwszej).

Kartezjusz

Ujmowanie, chcenie i wszystkie modyfikacje tak ujmowania, jak i chcenia, odnoszą się do substancji myślącej; do rozciągłej natomiast – wielkość (), kształt, ruch, położenie, podzielność samych części i inne takie rzeczy. Ale doświadczamy w sobie i jakichś innych, których nie można odnieść ani do samego umysłu, ani do samego ciała. Te () wypływają ze ścisłego i najtajniejszego związku naszego umysłu z ciałem; mianowicie pożądanie głodu, pragnienia, itd. A tak samo poruszenia, czyli doznania duszy, które nie polegają na samym myśleniu, jak poruszenie gniewu, wesołości, smutku, miłości itd. A

wreszcie wszystkie wrażenia zmysłowe, jak wrażenie bólu,

łaskotania, światła i barw, dźwięków, zapachów, smaków, ciepła, twardości i innych jakości dotykowych (Medytacje o filozofii pierwszej).

Kartezjusz res cogitans i res extensa u mysł : nieprzestrzenny, własności mentalne, prywatny; ciało : przestrzenne,

Kartezjusz

 

res cogitans i res extensa

umysł: nieprzestrzenny, własności mentalne, prywatny;

   
 

ciało: przestrzenne, własności fizykalne,

 

publiczne

dualizm kartezjański i potoczny obraz świata

Dualizm umysł-ciało

wąż
wąż
strach chęć ucieczki
strach
chęć ucieczki
ucieczka
ucieczka
Dwa obrazy świata potoczny obraz świata (psychologia potoczna – zdroworozsądkowe poglądy na naturę umysłu ) naukowy

Dwa obrazy świata

 

potoczny

obraz

świata (psychologia

 

potoczna – zdroworozsądkowe poglądy na

naturę umysłu)

 
   
   

naukowy obraz świata (np. nauki o umyśle)

 

   
  • Naukowy obraz świata

wąż
wąż
strach
strach
chęć ucieczki
chęć ucieczki

Reakcje

fizjologiczne

e do walki lub ucieczki

  • przygotowując

Naukowy obraz świata wąż strach chęć ucieczki Reakcje fizjologiczne e do walki lub ucieczki przygotowując
  • ucieczka

Psychologia potoczna

Czy ludzie intuicyjnymi dualistami?

nastawienie intencjonalne przewidywanie i

wyjaśnianie

zachowania

niektórych

obiektów w oparciu o przypisane im

przekonania i pragnienia

Znaczenie problemu umysł-ciało

problem

przyczynowego

oddziaływania

pomiędzy stanami umysłowymi i fizykalnymi

problem wolnej woli i odpowiedzialności

problem tożsamości osobowej

Znaczenie problemu umysł - ciało status introspekcji – czy istnieje wiedza o subiektywnych doświadczeniach , niezależna

Znaczenie problemu umysł-ciało

 

status

introspekcji

czy

istnieje

wiedza

o

 

subiektywnych

doświadczeniach,

niezależna

od

języka

 

problem jakości doświadczeń zmysłowych (qualia)

 
   
 

problem dostępu do cudzych stanów psychicznych

 
   
   

J. Bremer, Wprowadzenie do filozofii umysłu, WAM, Kraków 2010

 

Znaczenie problemu umysł-ciało

Spór o duszę rzadko bywa rozważany na zimno. Nie jest on bowiem pozbawiony uczuciowego rezonansu. Wydaje się nam mianowicie, jakoby uznanie siebie samych i własnych bliźnich tylko za ciała poniżało naszą godność, spychało nas do rzędu pionków, zależnych tylko od gry sił przyrody, pozbawiało nas tej autonomii, tej niezależności i wolności, do jakiej rościmy sobie pretensję. Wydaje się, że postawienie nas, ludzi, w rzędzie ciał przyrody przekreśla jako ułudę wszystko to, co w sobie samych cenimy jako wzniosłe i szlachetne, przekreśla nasze podniosłe uczucia i dążenia, nasze ideały. Pozbawia nas wreszcie ufności w to, że nie ulegniemy

unicestwieniu przez śmierć, ufności w to, że nasi najdrożsi, którzy

odeszli, istnieją jeszcze, choć nie wśród istot obdarzonych ciałem, że rozłąka z nimi jest rozłąką do czasu tylko.

K. Ajdukiewicz , Zagadnienia i kierunki filozofii, Antyk, Warszawa

2003.

Teoria identyczności punkt wyjścia : odkrywanie korelacji pomiędzy procesami umysłowymi i biologicznymi H. Feigl, “The ‘Mental’

Teoria identyczności

 

punkt

wyjścia:

odkrywanie

korelacji

pomiędzy

 

procesami umysłowymi i biologicznymi

 

H.

Feigl,

“The

‘Mental’

and

the

‘Physical’”,

 

Minnesota Studies in the Philosophy of

   

Science 2:370-497 (1958)

 
 
   
 

J.J.C. Smart, “Sensations and Brain Processes”, Philosophical Review 68 (April):141-56 (1959)

Teoria identyczności

główne założenie: przynajmniej niektóre typy stanów mentalnych (dosłownie) identyczne z pewnymi typami stanów mózgu

mówiąc inaczej: słowa “doznaniei proces w

mózgu” są różnymi nazwami tej samej rzeczy

( jak “błyskawica”

i

“wyładowanie

elektryczne

lub wodai “H2O”)

typy i egzemplarze

Teoria identyczności

Bolesław Prus to autor Faraona .

Aleksander Głowacki to autor Faraona.

Aleksander Głowacki to Bolesław Prus.

Teoria identyczności

wąż
wąż
strach chęć ucieczki
strach
chęć ucieczki

zdarzenie w mózgu

zdarzenie w mózgu

ucieczka
ucieczka

Teoria identyczności

Zalety:

jasne rozwiązanie problemu umysł-ciało

oszczędność wyjaśnienia umysłu

Teoria

identyczności

wyznaczyła

późniejszej

dyskusji

filozoficznej

o

(materializm).

ramy

umyśle

Teoria identyczności

Zarzuty:

argument z wielorakiej realizacji (H. Putnam)

argument

z

(D. Davidson)

anomalności

umysłu

Argument z wielorakiej

realizacji

umysły takie same jak nasze mogą posiadać formy życia inne niż człowiek

relację

pomiędzy

umysłem i mózgiem

potraktować można podobnie jak relację pomiędzy oprogramowaniem (software) i sprzętem (hardware) np. operacja 7 + 5 = 12 i komputer, liczydło, dziecko

Funkcjonalizm

zjawiska umysłowe to stany funkcjonalne

organizmu, które są pojawiają się na innym poziomie

wyjaśnienia

niż

poziom

fizyczny,

chemiczny

bądź

biologiczny (stany funkcjonalne opisuje się podając, co je uruchamiai jakie tego konsekwencje)

np. ból głowy to stan funkcjonalny (może być

spowodowany m.in. uderzeniem w głowę, nadmiernym spożyciem alkoholu, niewyspaniem, a konsekwencje jego uruchomienia, to m.in. trzymanie się za głowę, charakterystyczny wyraz twarzy czy wypowiedzi typu “boli mnie głowa”)

Funkcjonalizm

wąż
wąż
chęć strach ucieczki
chęć
strach
ucieczki
ucieczka
ucieczka

Argument z anomalności umysłu

(1 ) Przynajmniej niektóre zdarzenia mentalne oddziałują przyczynowo ze zdarzeniami fizykalnymi (założenie interakcji przyczynowej pomiędzy zdarzeniami należącymi do tych dwóch kategorii).

(2 ) Zdarzenia stojące do siebie w relacji przyczynowo-skutkowej podlegają ścisłym prawom, takim samym, jakim podlegają zdarzenia fizykalne. Gdzie jest przyczyna, tam musi być ścisłe prawo (założenie o nomologicznym charakterze przyczynowości).

(3 ) Nie istnieją ani ścisłe prawa psychologiczne, ani ścisłe prawa

psychofizyczne (założenie anomalizmu zjawisk umysłowych).

D. Davidson, Zdarzenia mentalne, tłum. T. Baszniak, (w:) Idem, Eseje o prawdzie, języku i umyśle, PWN 1992.

Argument z anomalności umysłu w yjaśnienie umysłu jest normatywne ( zakłada , że umysł działa zgodnie

Argument z anomalności umysłu

wyjaśnienie umysłu jest normatywne (zakłada , że umysł działa zgodnie z regułami racjonalności)

 

ALE: w wyjaśnieniu naukowym nie ma miejsca

 

na normatywność

 
 

filozofia umysłu Immanuela Kanta (noumeny i fenomeny)

Normatywność przekonań j eśli ktoś jest o czymś przekonany, to – niejako z definicji – uznaje

Normatywność przekonań

jeśli ktoś jest o czymś przekonany, to niejako z definicji uznaje treść swojego przekonania za uzasadnioną; jeśli ktoś napotka przesłanki, które podważają jego przekonanie, to pozbędzie się tego przekonania

 

w

mechanizmie

psychologicznym

wytwarzającym

 

przekonania

przyczynową

rolę

odgrywają

reguły

racjonalności

 
   
   
 
 

reguły

racjonalności

to

np.

reguły

moralne lub reguły

wnioskowania (modus ponens itp.)

Normatywność przekonań

jeśli chcemy wyjaśnić przekonania, musimy wyjaśnić ich podatność na racje normatywne

żeby wyjaśnić przekonań podatność na racje

normatywne, musimy rozstrzygnąć, które racje normatywne

Normatywność przekonań

eksperyment

myślowy:

wszczepienie

fałszywego przekonania, np. “Mam brata w

Warszawie

antropologia

Normatywność przekonań:

silna i słaba

rozumienie silne: racje normatywne faktycznie motywują , czyli oddziałują przyczynowo (albo:

reguły racjonalności traktowane podobnie do praw przyrody – opisują działanie umysłu)

rozumienie słabe: wyjaśnienie w oparciu o racje

to tylko idealizacja ( zakłada zdroworozsądkowy, potoczny model umysłu), lecz jest użyteczna (np. dla interpretacji)

Silna normatywność przekonań

Problemy z silnym rozumieniem normatywności przekonań:

argumenty z intuicji odwołują się do naszego (potocznego) rozumienia przekonań, a nie własności czegoś, co istnieje

zacieranie się granic pomiędzy rozważaniami dotyczącymi faktów normatywnych a rozważaniami dotyczącymi tego, o

czym powinno się być przekonanym

badania

eksperymentalne

racjonalność

wskazujące na ograniczoną

Zadanie selekcyjne Wasona

Każda karta po jednej stronie ma

literę, a po drugiej stronie liczbę. Czy

w

odniesieniu

do

przedstawionych

kart prawdziwa jest reguła: jeśli karta z

jednej strony ma samogłoskę, to z

drugiej ma liczbę parzystą.

Zadanie selekcyjne Wasona K ażda karta po jednej stronie ma literę , a po drugiej stronie

Problem umysł-ciało obecnie

tzw. nieredukcyjny fizykalizm

Cel 1: odnalezienie miejsca dla umysłu w świecie, w którym nie ma obiektów ponadnaturalnych.

Cel 2: uwzględnienie odmienności

porównaniu

z

naukowo.

innymi

zjawiskami

umysłu

w

badany mi

Filozofia interpretacji 2017/18

FAKT - WARTOŚĆ

Filozofia interpretacji 2017/18 FAKT - WARTOŚĆ

Gilotyna Hume’a

David Hume (1711-1776), Traktat o naturze ludzkiej (1739/40)

Nie mogę się powstrzymać od tego, ażeby do tych wywodów nie dodać obserwacji, która, być może, uznana zostanie za dość ważną . W każdym systemie moralności, z jakim dotychczas się spotkałem, stwierdzałem zawsze, że autor przez pewien czas idzie zwykłą drogą rozumowania, ustala istnienie Boga albo robi spostrzeżenia dotyczące spraw ludzkich; nagle nieoczekiwanie i ze zdziwieniem znajduję, zamiast spójek, jakie

znajduje się w zdaniach, a mianowicie ‘jest’ i ‘nie jest’, nie

spotykam żadnego zdania, które by nie było powiązane słowem ‘powinien’ albo ‘nie powinien’.

Gilotyna Hume’a

D. Hume, Traktat o naturze ludzkiej

Ta zmiana jest niedostrzegalna, lecz niemniej ma wielką doniosłość . Wobec tego bowiem, że to ‘powinien’ albo ‘nie powinien’ jest wyrazem pewnego nowego stosunku czy twierdzenia, przeto jest konieczne te zwroty zauważyć i wyjaśnić; a jednocześnie konieczne jest, iżby wskazana została racja tego, co wydaje się całkiem niezrozumiałe, a mianowicie, jak ten nowy stosunek może być wydedukowany z innych stosunków, które są całkiem różne od niego. Ale autorzy zazwyczaj nie

stosują tego środka ostrożności; uważam więc, że trzeba go zalecić

czytelnikom; i jestem przeświadczony, że ta drobna uwaga może

poderwać wszelkie potoczne systemy moralności i że pozwoli nam zobaczyć, iż rozróżnienie występku i cnoty nie opiera się jedynie na stosunkach między rzeczami zewnętrznymi i że nie postrzega go rozum.

Klasyczny obraz świata

Skąd wzięło się zdziwienie Hume’a?

klasyczna wizja świata:

logos

filozofia Arystotelesa:

przyczyna formalna (czym to jest?) przyczyna materialna (z czego jest to zrobione?) przyczyna sprawcza (w jaki sposób to powstało?) przyczyna celowa (telos; po co to jest?)

Klasyczny obraz świata

Arystoteles, Polityka:

Rośliny istnieją dla zwierząt, zwierzęta zaś dla człowieka, a mianowicie oswojone ze względu na usługi i pożywienie, spośród dzikich zaś, jeśli nie wszystkie to przecież największa część, ze względu

na pożywienie i pewną pomoc, by można z nich mieć i odzież i inne użyteczne rzeczy. Jeśli więc natura nic nie stwarza bezcelowo i bezużytecznie, to musiała wszystko to stworzyć dla ludzi.

Klasyczny obraz świata Problemy: Eutyfron: ,, Czy (A) bogowie lubią to, co zbożne, dlatego że ono

Klasyczny obraz świata

Problemy:

Eutyfron: ,,Czy (A) bogowie lubią to, co zbożne, dlatego że ono jest zbożne, czy też (B) ono jest dlatego zbożne, że je bogowie lubią?”

   
   

jeśli A, to: dobro i zło są niezależne od decyzji Boga

 

 

jeśli B, to: tajemniczość oraz arbitralność dobra i zła (,,jeżeli nie ma Boga, to wszystko jest dozwolone”)

Klasyczny obraz świata

,,odkrycie” Arystotelesa na przełomie XII i XIII

w.

synteza

filozofii

Arystotelesa

oraz

filozofii

chrześcijańskiej (brakujący element: Bóg)

dobro

i

zło

jako

część

boskiego

projektu

(logos i telos): teoria prawa natury

Klasyczny obraz świata Problemy: Czy zawsze to, co jest zgodne z naturą jest dobre? wnioskowanie z

Klasyczny obraz świata

Problemy:

 

Czy zawsze to, co jest zgodne z naturą jest dobre?

 

wnioskowanie

z

tego,

co

jest

do

tego,

co

być

 

powinno

   
 

nowy

obraz

świata

w

wyniku

rozwoju

nauki

(Galileusz, Newton, Darwin; odrzucenie celowości)

Relatywizm kulturowy praktyki Inuitów (Eskimosów) różne społeczności posiadają różne kodeksy moralne kodeks moralny danej społeczności determinuje

Relatywizm kulturowy

praktyki Inuitów (Eskimosów)

różne społeczności posiadają różne kodeksy moralne

 

kodeks

moralny

danej

społeczności

determinuje

co

 

powinno się czynić w obrębie tej społeczności

 
 

nie

istnieje

obiektywne

kryterium porównania różnych

 
 

kodeksów moralnych

 
 
 

kodeks moralny własnej społeczności nie ma szczególnego statusu (jest jednym z wielu)

Relatywizm kulturowy

niemożliwość społeczności

oceny

praktyk

innych

niemożliwość

oceny

praktyk

własnej

społeczności

podważenie idei postępu moralnego

Relatywizm kulturowy

Czy

konflikty

pomiędzy

różnymi

kodeksami

moralnymi daleko idące? (praktyki Inuitów)

niektóre wartości wydają się być uznawane przez każdą społeczność (np. życie, prawda), ponieważ są konieczne dla przetrwania całej społeczności

różnice w zwyczajach ≠ różnice w wartościach

konieczność trudnej interpretacji zachowania

Relatywizm kulturowy

relatywizm

kulturowy

wskazuje,

że

nie

wszystkie

nasze

zwyczaje

muszą

być

obiektywnie uzasadnione

W jaki sposób rozstrzygnąć, które czyny moralnie dobre, a które złe?

Jak neutralnej naturze narzucić wartości i normy postępowania ? w yjaśnienie moralności ≠ uzasadnienie moralności w
 

Jak

neutralnej

naturze

narzucić

wartości

i

 

normy postępowania?

 
 

wyjaśnienie

moralności

uzasadnienie

 

moralności

   
 
 

wewnętrzny i zewnętrzny punkt widzenia na moralność

Cztery odpowiedzi

woluntaryzm realizm refleksyjne potwierdzenie autonomia

Christine Korsgaard, The Sources of Normativity

Woluntaryzm Thomas Hobbes (1588-1679 ), Samuel Puffendorf (1632-1694) nie ma Boga, który wydaje rozkazy i nagradza

Woluntaryzm

 

Thomas

Hobbes

(1588-1679),

Samuel

Puffendorf

 

(1632-1694)

 
 

nie ma Boga, który wydaje rozkazy i nagradza dobre

 

uczynki

   
 
 

w naturę nie jest wpisany telos

 
 

ludzie z natury egoistami

Woluntaryzm

Skąd pochodzi moralność?

odpowiedź:

źródłem

obowiązku

jest

wola

suwerena

(który

wymierza

karę,

gdy

obowiązek nie jest przestrzegany)

umowa społeczna i stan natury

Woluntaryzm

Thomas Hobbes , Lewiatan (1651):

W takim stanie nie masz miejsca na pracowitość, albowiem niepewny jest owoc pracy; i co za tym idzie, nie masz miejsca na obrabianie ziemi ani na żeglowanie, nie ma bowiem żadnego pożytku z dóbr, które mogą być przywiezione morzem; nie ma wygodnego budownictwa; nie ma narzędzi do poruszania i przesuwania rzeczy, co wymaga wiele siły; nie ma wiedzy o powierzchni ziemi ani obliczania czasu, ani sztuki, ani

umiejętności, ani sztuki słowa, ani społeczności. A co najgorsze,

jest bezustanny strach i niebezpieczeństwo gwałtownej śmierci. I życie człowieka jest samotne, biedne, bez słońca, zwierzęce i krótkie.

Woluntaryzm podobne potrzeby ograniczone dobra egoizm

Woluntaryzm

podobne potrzeby

ograniczone dobra

 

egoizm

Woluntaryzm

Jean-Jacques Rousseau, Umowa społeczna (1762):

To przejście ze stanu natury do stanu społecznego wywołuje w człowieku ogromną zmianę, zastępuje bowiem w jego postępowaniu instynkt sprawiedliwością i nadaje jego czynom charakter moralny, którego przedtem brakło. Wówczas dopiero głos obowiązku zastępuje popęd fizyczny, prawo zastępuje pożądanie zmysłowe, a człowiek, który dotychczas brał pod uwagę tylko samego siebie, czuje się zmuszony działać według innych zasad i radzić się rozumu, zanim posłucha skłonności. Jakkolwiek pozbawia się w tym stanie niektórych korzyści, które zapewnia mu natura, zyskuje za to inne, i to wielkie; zdolności jego ćwiczą się i rozwijają, idee rozszerzają się, uczucia szlachetnieją,

cała dusza wznosi się do tego stopnia, że gdyby nadużycia tej nowej sytuacji

nie sprowadzały go często poniżej tej, z której wyszedł, powinien by błogosławić bez ustanku szczęśliwą chwilę, co wyrwała go z owego stanu na zawsze i ze zwierzęcia głupiego i ograniczonego uczyniła istotą rozumną i człowiekiem.

Woluntaryzm

przyjęcie umowy społecznej przez A opiera się na przekonaniu, że inni też ją przyjmą (jest wzajemnie korzystna)

dylemat więźnia

Dwóch podejrzanych, Kowalski i Nowak, zostało zatrzymanych przez policję. Policja, nie mając wystarczających dowodów do postawienia

zarzutów, rozdziela więźniów i przedstawia każdemu z nich tę samą

ofertę: jeśli będzie zeznawać przeciwko drugiemu, a drugi będzie milczeć, to zeznający wyjdzie na wolność, a milczący dostanie dziesięcioletni wyrok. Jeśli obaj będą milczeć, obaj odsiedzą 6 miesięcy za inne przewinienia . Jeśli obaj będą zeznawać, obaj dostaną pięcioletnie wyroki. Każdy z nich musi podjąć decyzję niezależnie i żaden nie dowie się czy drugi milczy czy zeznaje, do momentu wydania wyroku. Jak powinni postąpić?

Woluntaryzm Czy warto być egoistą? Cztery możliwości (od najkorzystniejszej, do najmniej korzystnej): 1. Jestem egoistą, a

Woluntaryzm

 

Czy

warto

być

egoistą?

Cztery

możliwości

(od

 

najkorzystniejszej, do najmniej korzystnej):

 
 

1.

Jestem egoistą, a inni

są życzliwi

(tzw. free rider, czyli

 

gapowicz).

 
 

2.

Wszyscy są życzliwi (umowa społeczna).

 

3.

Wszyscy egoistami (stan natury wg Hobbesa).

 
   
 

4.

Jestem życzliwy, a inni egoistami (tzw. sucker’s payoff,

 

czyli wypłata frajera).

   

potrzeba sankcji

 

Woluntaryzm

uzasadnienie

obowiązywania

moralnych i prawnych

reguł

obywatelskie nieposłuszeństwo

Jak wiele może od nas wymagać moralność?