Vous êtes sur la page 1sur 12

ORIGIN OF SUMER

Hamlet Martirosyan

Center for the Research of Ancient Civilizations

1
In the “Origin of Sumer” work, it is established via comparative analysis of the archeological
material of Armenian Highland and Lower Mesopotamia (upper Paleolithic till early Bronze Age),
that the agriculture / livestock-farming, pottery, metallurgy (copper, bronze), writing and other
civilizational values, were brought to Lower Mesopotamia from their primary sources, the Armenian
Highland.
Parallel comparison is done between Armenian and Sumerian terminologies for respective
fields. Their identity establishes the results obtained through the examination of archeological
material, and proves that Sumerians were people of Armenian tongue.
Although the work “Origin of Sumer” is not yet published, I am presenting a section of the
work, for specialists and readers’ examination, which contains the comparative table of agriculture/
livestock-farming terminologies corresponding to Armenian and Sumerian, and comprising of 71
terms. This table does not include the complete list of such terms, it is brought here to elucidate the
fact, derived from the examination of archeological evidences, that agriculture and livestock-farming
were brought to Lower Mesopotamia from the north, from the Armenian Highland. Therefore,
naturally, the people who brought these civilization values to Lower Mesopotamia, and who founded
the first establishments there, would have spoken in the language with which the natives of the
Armenian Highland spoke.
There are numerous terms in Sumerian, that in their syllabic transliteration, the
interpretation of one or two syllables were incorrectly selected by the decipherers, as a result of
which, the entire phonetic composition of the word got deformed and deviated almost beyond
recognition from its parallel Armenian word of the same meaning. Reading corrections of four such
terms are presented here (in the actual work, several tens of such terms are resolved).

Table 1. Comparative table of agriculture / livestock-farming terms in Sumerian and Armenian

Sumerian Meaning of the Sumerian word Akkadian Armenian


a2-bad3 shelter tabinu ապատ / apat
a-gar3, agar2,3,4 meadow ugāru ագար-ակ / agar-
alal cultivation mēreštu արար / arar
ar3, ara3 to grind samādu աղ / ał
ar-za-na groats arsānu աղցան /ałșan
ašnan grain, cereals ašnan աշնան / ašnan
aş3, az3 bread akalu հաց / haş
aš, aš2 a type of flour upumtu աշ / aš
ba a cutting tool suppīnu բահ / bah
ba9-ar, pax-ar wall igāru պար / par
bad3 wall dūru պատ / pat
bir, pir3, bir9 to scatter, disperse sapāhu փիռ, (ս)փիռ / phir
bi-ir-tu fort, castle birtu բերդ / berd
ga, ka3 milk šizbu կաթ / kaţ
ga2 house, dwelling place bītu կա, կայ / ka, kay
ga2 manor, estate bītu կայ-ք / kay-q
gada, kut2 flax, linen kitû կտաւ / ktaw (√kut)
gal2, kal threshing floor maškanu կալ / kal
ga-ar3 cheese eqīdu գայռ / gayr
gara2, ga-ara3 cream garû կարագ / karag
gaz, kas3, kaz8 to smash, to break, to crush, hepû, hašālu, կաս / kas
shatter kaşāşu

2
gana2, kana2 field eqlu կանա / kana
gu4 bull, ox, cattle alpu կով / kow
E2gu4 barn - գոմ / gom
gud calf, cub - կուտ-իկ, կոտ-իկ /
kut-, kot-
git2, kid10, kit10 to milk, to drip natāku կիթ / kiţ
du8, duh, tuh, ţuh to bake epû թուխ / ţuḫ; եփ/eph
dur3 male donkey mūru ջոր-ի / djor-i
eze, e-ze2 sheep, goat immeru այծ, էծ / ayś, eś
e4-de2, a-de2 to irrigate šaqû ša eqli յետ / yet
zi-zi, şi2-şi2 horse sīsû ձի / źi, śi
zel, zil to split apart, to split, furrow šalātu ցել /şel
zub bent stick gamlu ցուպ / şup
ḫal to sieve, filter šahālu խալ-խալ>խախալ / ḫal
hašhur, ha-šu-ur2 apple hašhûru խնձոր / ḫnźor
ha-zi, ha-şi2 a type of barley, grain - հաց / haş
ha-zi-in, ku6-zi-in ax haşşinnu կացին / kaşin
hi-nu6, hi2-nu6 plenty - խին / ḫin
hu bird işşūru հաւ /haw
i3, ia3 oil, fat, cream šamnu իւղ, եղ / iwł, eł
kamuš cattle alpu գոմեշ, կյոմոշ / g/komoš
kur2, qur4 unit of capacity - քոռ / qor
kur5 channel - կորի / kori
kur6, kurum6 food allocation, ration kurummatu կուր, կեր / kur, ker
kuš skin, leather mašku կաշի / kaši, մաշկ / mašk
la-ha-an water container lahannu լական / lakan
lum broken, crushed - լում / lum
mu tree işu մով / mov
muš3 = muś to curdle? - մած-ուն /maś-
na-hi-ru12 herd lahru նախիր / naḫir
pe-el, ba-al, bal to dig, excavate herû պեղ / peł
piš6 tuft nipšu պիշ / piš
sa, śa, şa net šētu ցանց / şanş
sa-ga, saga11, sag11 farming tool - ցաք / şaq
san2, sun6 cauldron ruqqu սան / san
sipad, sipa shepherd, herder rē'û շպետ / špet
śar, sar garden mūšaru ծառ / śar
šallur, šennur plum šallūru սալոր, շլոր / salor, šlor
si-sa2 to make straight, to make vertical ešēru ցից / şiş
sik2, sek2 wool, fleece, (animal's) pelt šārtu, šīpātu սեկ / sek
šitim2, šu-tum storehouse šutummu շտեմ-արան / štem-
tab, tap to flatten sapānu տափ / taph
dapar cattle alpu տուար, տաւար/tawar
duruna2, tinur, oven, tannour tinûru թորոն, թոնիր / ţoron,
tinuru, tunur ţonir
ŠEtir grain, cereal - տիր / tir
ulul2, alal4 cultivation - արար / arar
udu sheep, goat immeru օդի / odi

3
urta ear of barley antu արտ / art
u2-tul2, u2-du-lu herdsman utullu հոտաղ / hotał
ur4, ur5 to gather, collect baqāmu, eşēdu որ-այ, օր-ան / or-

As sumerologists state, that the decipherment of Sumerian is incomplete, while the


phonology of Sumerian words are unknown. As it appears from the information given in the table,
Armenian language presents an opportunity to discover the exact phonology of Sumerian words. In
certain cases, the word’s seeming difference between Armenian and Sumerian is the result of artificial
interference caused by our current time, being presumed that the language of cuneiform inscriptions
must be Semitic, the decipherers had transliterated words into Latin, based on 21 characters, whereas
Armenian language has 36 phonemes. However, this artificial barrier is eliminated with ease.
There are numerous Sumerian words, for which, when reading the syllabic form, the reading
of at least a syllable, has been incorrectly selected. As a result of which, the phonetic composition of
the Sumerian word is artificially deformed and deviated from the Armenian word of the same
meaning. Let us present a few such examples, where the correct reading of the cuneiform that
constitutes the syllable, makes the Armenian and Sumerian words of same meaning, identical.

ANŠE = էշ - The identity of Armenian word «էշ(eš)» and Sumerian word ANŠE, have
already been stated at the beginning of the 20th century by linguists A. Sagezian and Y. Karst. 1 The
Sumerian word is syllabized in AN-ŠE, AN-ŠU, AN-ŠI forms, and it is obvious that in order to make
these to coincide with Armenian word «էշ», it is necessary for AN cuneiform to have e=է reading.
The reading of AN=“sky, high” cuneiform,
di-ge-er = diger = դիքեր (diqer) = “gods”
di-we4-er = diwer = դիւեր/դեւեր (diwer/dewer) = “spirits, gods”
in cuneiform inscription is written next to names of deities, and is used as indicator for the meaning
of “god”. The AN cuneiform is created from eight rayed star sign image ( ), which in Armenian
Medieval Book of Knowledge Signs has the “star”/«աստղ» meaning. In Sumerian, the combination
symbol ( ), formed of three stars is used for the meanings of “constellation”, “star”, which is read
as mul=մուլ (mul) = “flickering” and literally is meant “stars”. In Armenian, the word “մուլ” (mul)
has “to glitter”, “to shine”, “to flicker” meanings. Moreover, the oldest samples of the eight rayed star
symbol ( ), exist among the Syunik Petroglyphs, engraved during the upper Paleolithic era. 2
It is obvious, that the ideogram of word “god” in the shape of star was developed on the
homonymic basis of the root-part աստ-(ast-) of the Armenian words «star»=աստ-եղ (ast-eł) and
«god»=աստ-ուած (ast-uaś). In Armenian, along the words: աստուած (astuaś), բագ (bag), դիք (diq),
գոյ (goy) etc., that pertain to the meaning of “god”, the single syllable word Է (E)= “god, existence”,
also belongs to this series, which was inscribed in capitalized form at the beginning of ecclesiastical
documents and letters, to signify “god”, “with god”, “in the name of god”. Yeghishé Vardabet, a 5-th
century historian and theologian (in Մեկնութիւն Արարածոց, Ա, 9), interprets the Essence of God
thus: “Հայր, Բան՝ Որդի, Է՝ Հոգին Սուրբ” (Father, Word is Son, E is Holy Spirit), in other words, in
Armenian medieval manuscripts, the word Է (E)=“god” was used as the title of Christian Holy Spirit.
One of the Babylonian names of the Marduk’s worship center was EKI, which would literally
mean “the place of է(E), place of God”. This meaning is compatible with the Akkadian name of the
city Babylon, meaning “God’s Door, Gate”. There is a direct attestation, namely, the e4 reading of the
cuneiform A, has the meaning “god” (e = A = i-lum (Proto-Aa 4, 4)).

1
. Հ. Աճառյան, Հայերեն արմատական բառարան, see «էշ» word section.
2
. H. Martirosyan, The Dating of Syunik Petroglyphs, 2015,
https://www.academia.edu/19143026/THE_DATING_OF_SYUNIK_PETROGLYPHS

4
Therefore, if the ideogram of the cuneiform AN is formed on basis of the homonym of the
Armenian language, then Armenian language demands the reading e=է for AN cuneiform, as
signification of the meaning “god”. Thus, for the word that signifies the meaning “էշ” (donkey), we
obtain AN-ŠE = e-še, AN-ŠI = e-ši, AN-ŠU = e-šu. In fact, in Armenian language, the readings eš, eši,
ešu = էշ(eš), էշի(eši), էշոյ(ešo), represent the nominative and genitive declensions of the word “էշ”.

NUMUN = սերմն - In dictionaries of cuneiforms, this word is syllabized in NU-mun, NU-


mu-un, NU-mu forms and at first glance it seems to have no relation to the Armenian word “սերմ”
(serm), “սերմն” (sermn) = “seed (of plant, human, animal), race, generation”. The Armenian word
comprises of root “սեր” (ser) = “race, lineage, offspring, generation”, and “-մն (-mn), -մ (-m)”
particle. On the other hand, it is obvious, that the compounds -mun, -mu-un, -mu of the Sumerian
word are identical to the Armenian “-մուն(-mun), -մն(-mn), -մ(-m)” particles.
Consequently, we can assume, that in the reading of the word “numun”, for the NU
cuneiform, the proper value is not chosen from the readings (nu, la3, sir5/ser5, sarx, surx, šir5, ul2), and
that the selected “nu-“ value is incorrect. And that, indeed is so, because the cuneiform NU has
sir5/ser5 reading and “offspring, generation, sperm” meaning (Akkad. lipištu), which is identical with
the Armenian word “սեր” (ser): sir5, ser5 = սեր (ser) = “seed, race , generation”. The Akkadian of the
NU cuneiform has also lipištu reading with “some kind of plant” meaning, against which the
Armenian name for field clover is “սիրի-սիրի” (siri-siri), formed by the “սիր/սեր” (sir/ser) root
repetition.
In conclusion, we can insist, that in the word NU-mun it is necessary to place the ser5 reading
of the NU cuneiform:
NU-mun = ser5-mun = sermun = սերմն (genitive - սերման (serman))
NU-mu-un = ser5-mu-un = sermun = սերմն
NU-mu = ser5-mu = serm = սերմ
Thus, we observe that by the correction of one syllable, previously read NUMUN word
became identical with the native Armenian word սերմն: sermun = սերմն(sermn) (gen. սերման
(serman)). We note also, that the Armenian = Sumerian word is borrowed by Akkadian and utilized
as zēru = ze-ru = se2-ru = ser = սեր root form.

duruna2=«թոնիր» - The Armenian word թոնիր (ţonir), թորոն (ţoron), թոնդիր (ţondir),
թոնտիր (ţontir), թունտիր (ţuntir)= “underground oven” is considered by H. Hübschmann as loaned
word from Iranian languages. While H. Adjarian writing, that the source form of this word, usage of
which extents throughout the entire Near East, is Semitic, however, he is not able to find from which
language it was borrowed into Armenian. In reality, the word has passed to all other language from
Armenian, which we clarify again, with the help of Sumerian.
In Sumerian the word is written in the following syllabic forms: tu-nu-ur, ti-nu-ur, du-ru-un,
du-ru-na (Akkadian tinūru). The same word is written in syllabic or ideogram form as: IMdu-ru-un,
IM.ŠU.RIN or LAGABxIM = IM-rin, where the “թոնիր” word’s “թոն-/ţon-“ and “թոր-/ţor-“
compounds are ideogrammed by IM = “ rain, wind” cuneiform.
The ability to form such an ideogram construct is granted only by Armenian language,
because, only in the Armenian language there exist թոն/թօն (ţon)=«rain» and թօռ (ţor)=«rain» words
(the latter is from the root-word թոր (ţor)=“the flow of water, flowing water, tears”). Thus, the word
“թոնիր” is native Armenian and has passed from Sumerian to Akkadian, and from the latter to other
Semitic languages and henceforth expanded.
In the deciphered version of the IM cuneiform, it is the reading tu15 that corresponds to the

Armenian “թոր/ţor” and “թոն/ţon” words. This reading comes from TU = IM ( = )


identity that holds in the cuneiform dictionaries, which implies, that for the meaning “rain”, we must

5
give to IM cuneiform a certain reading of the TU cuneiform. Sumerologists have selected the tu
reading of the TU cuneiform and assigned the tu15 reading to the IM cuneiform. However, the TU
cuneiform has readings tur5, dur11, which are exactly identical to the Armenian word թոր/ţor =“rain”:
tur5, dur11=թոր= “rain”. Consequently, in this case, it was necessary for the “rain” meaning of the IM
cuneiform to resurrect the turx, ţurx=թոր reading. As for the թոն=“rain” word, it was necessary for
TU cuneiform to select the TUD reading’s following decoding: TUD = TU-UD = tu-un5 = ţu2-un5 = ţun
= թոն = “rain”. An additional prove to the testimony of these readings is the fact that the Akkadian
version of the ţun = թոն = “rain” word is attested with the word zunnu, which is exact identical of
the Armenian word ձիւն (ziun)=“snow” (in dialects: ձուն/zun, ծուն/śun, ցուն/şun, ձօն/zon, etc.)

URU4, URU11 = վար = «to sow, to seed, to plow» (Akkad. erēšu) – In cuneiform
dictionaries, both of these words are presented in U2-RU syllabication. In this, substituting for the U2
cuneiform wa3, and for RU cuneiform ru readings, we obtain:
URU4, URU11 = wa3-ru = war = վար
In Armenian, “վար (var)” word has the meanings “to cultivate soil, to plow, to sow“, which
correctly matches with the resurrected reading and meaning of the Sumerian word. 3

3
. H. Adjarian, puts the Armenian word “վար”, as a loanword from the presumed Iranian “vaδ= to lead, to
drive away” form. First, վար/var=”to plow, to sow, to seed” and վար/var=”to direct, to drive away, to control,
to lead” words do not have the same source and are simply homonyms. The presumed Iranian form does not
have the “to sow, to plow” meaning. Secondly, the words existence in Sumerian (3-th millennium B.C.) rules
out Iranian origin. The Iranian tribes appeared in the region around 8-th century B.C. and it is they who have
loaned the word “վար/var” from Armenian or any cuneiform language in Mesopotamia.

6
ՇՈՒՄԵՐԻ ԾԱԳՈՒՄԸ

Համլետ Մարտիրոսյան

Հնագույն Քաղաքակրթությունների Հետազոտման Կենտրոն

7
«Շումերի ծագումը» աշխատության մեջ Հայկական լեռնաշխարհի և Ստորին
Միջագետքի հնագիտական նյութի (վերին հին քարի դարից մինչև վաղ բրոնզի դար)
համեմատական վերլուծության միջոցով հիմնավորվում է, որ երկրագործություն-
անասնապահությունը, խեցեգործությունը, մետաղագործությունը (պղինձ, բրոնզ), գիրը և
մյուս քաղաքակրթական արժեքները Ստորին Միջագետք են բերվել դրանց նախնական
օջախից՝ Հայկական լեռնաշխարհից:
Զուգահեռաբար համեմատվում են համապատասխան ասպարեզի հայերեն և
շումերերեն տերմինները: Դրանց նույնությունը հաստատում է հնագիտական նյութի
քննությամբ ստացված արդյունքները և փաստում, որ շումերները եղել են հայալեզու մարդիկ:
«Շումերի ծագումը» աշխատությունը դեռևս չի հրատարակվել: Մասնագետների ու
ընթերցողների քննությանն եմ ներկայացնում մի հատված այդ աշխատությունից, որը
պարունակում է հայերենի և շումերերենի համապատասխան երկրագործական-
անասնապահական տերմինների համեմատական աղյուսակը, որն ընդգրկում է 71 տերմին:
Աղյուսակը չի ընդգրկում նման տերմինների ամբողջական ցանկը: Աղյուսակը բերվել է
որպես լուսաբանում հնագիտական փաստերի քննությունից բխող այն իրողության, թե
երկրագործությունն ու անասնապահությունը Ստորին Միջագետք են բերվել հյուսիսից՝
Հայկական լեռնաշխարհից: Հետևաբար բնական է, որ այդ քաղաքակրթական արժեքները
Ստորին Միջագետք բերող և այնտեղ առաջին բնակավայրերը հիմնող մարդիկ պիտի խոսեին
այն լեզվով, որով խոսել են Հայկական լեռնաշխարհի բնիկները:
Շումերերեն բազմաթիվ տերմիններ կան, որոնց վանկագիր գրության մեջ մեկ կամ
երկու վանկի ընթերցումը վերծանողների կողմից սխալ է ընտրվել, ինչի արդյունքում
ամբողջական բառի հնչյունական կազմն աղջատվել է և համարյա անճանաչելիորեն հեռացել
իր նույնիմաստ հայերեն զուգահեռից: Բերվում է այդպիսի տերմինների ընթերցումների
ճշգրտման չորս օրինակ (աշխատության մեջ վերլուծվում են մի քանի տասնյակ նման
տերմիններ):

Աղյուսակ 1. Շումերերեն-հայերեն երկրագործական-անասնապահական տերմինների


համեմատական աղյուսակ:

Շումերերեն Շումերերեն բառի իմաստը Աքքադերեն Հայերեն


a2-bad3 shelter tabinu ապատ / apat
a-gar3, agar2,3,4 meadow ugāru ագար-ակ / agar-
alal cultivation mēreštu արար / arar
ar3, ara3 to grind samādu աղ / ał
ar-za-na groats arsānu աղցան /ałșan
ašnan grain, cereals ašnan աշնան / ašnan
aş3, az3 bread akalu հաց / haş
aš, aš2 a type of flour upumtu աշ / aš
ba a cutting tool suppīnu բահ / bah
ba9-ar, pax-ar wall igāru պար / par
bad3 wall dūru պատ / pat
bir, pir3, bir9 to scatter, disperse sapāhu փիռ, (ս)փիռ / phir
bi-ir-tu fort, castle birtu բերդ / berd
ga, ka3 milk šizbu կաթ / kaţ
ga2 house, dwelling place bītu կա, կայ / ka, kay
ga2 manor, estate bītu կայ-ք / kay-q
gada, kut2 flax, linen kitû կտաւ / ktaw (√kut)
gal2, kal threshing floor maškanu կալ / kal

8
ga-ar3 cheese eqīdu գայռ / gayr
gara2, ga-ara3 cream garû կարագ / karag
gaz, kas3, kaz8 to smash, to break, to crush, hepû, hašālu, կաս / kas
shatter kaşāşu
gana2, kana2 field eqlu կանա / kana
gu4 bull, ox, cattle alpu կով / kow
E2gu4 barn - գոմ / gom
gud calf, cub - կուտ-իկ, կոտ-իկ /
kut-, kot-
git2, kid10, kit10 to milk, to drip natāku կիթ / kiţ
du8, duh, tuh, ţuh to bake epû թուխ / ţuḫ; եփ/eph
dur3 male donkey mūru ջոր-ի / djor-i
eze, e-ze2 sheep, goat immeru այծ, էծ / ayś, eś
e4-de2, a-de2 to irrigate šaqû ša eqli յետ / yet
zi-zi, şi2-şi2 horse sīsû ձի / źi, śi
zel, zil to split apart, to split, furrow šalātu ցել /şel
zub bent stick gamlu ցուպ / şup
ḫal to sieve, filter šahālu խալ-խալ>խախալ / ḫal
hašhur, ha-šu-ur2 apple hašhûru խնձոր / ḫnźor
ha-zi, ha-şi2 a type of barley, grain - հաց / haş
ha-zi-in, ku6-zi-in ax haşşinnu կացին / kaşin
hi-nu6, hi2-nu6 plenty - խին / ḫin
hu bird işşūru հաւ /haw
i3, ia3 oil, fat, cream šamnu իւղ, եղ / iwł, eł
kamuš cattle alpu գոմեշ, կյոմոշ / g/komoš
kur2, qur4 unit of capacity - քոռ / qor
kur5 channel - կորի / kori
kur6, kurum6 food allocation, ration kurummatu կուր, կեր / kur, ker
kuš skin, leather mašku կաշի / kaši, մաշկ / mašk
la-ha-an water container lahannu լական / lakan
lum broken, crushed - լում / lum
mu tree işu մով / mov
muš3 = muś to curdle? - մած-ուն /maś-
na-hi-ru12 herd lahru նախիր / naḫir
pe-el, ba-al, bal to dig, excavate herû պեղ / peł
piš6 tuft nipšu պիշ / piš
sa, śa, şa net šētu ցանց / şanş
sa-ga, saga11, sag11 farming tool - ցաք / şaq
san2, sun6 cauldron ruqqu սան / san
sipad, sipa shepherd, herder rē'û շպետ / špet
śar, sar garden mūšaru ծառ / śar
šallur, šennur plum šallūru սալոր, շլոր / salor, šlor
si-sa2 to make straight, to make vertical ešēru ցից / şiş
sik2, sek2 wool, fleece, (animal's) pelt šārtu, šīpātu սեկ / sek
šitim2, šu-tum storehouse šutummu շտեմ-արան / štem-
tab, tap to flatten sapānu տափ / taph
dapar cattle alpu տուար, տաւար/tawar
duruna2, tinur, oven, tannour tinûru թորոն, թոնիր / ţoron,

9
tinuru, tunur ţonir
ŠEtir grain, cereal - տիր / tir
ulul2, alal4 cultivation - արար / arar
udu sheep, goat immeru օդի / odi
urta ear of barley antu արտ / art
u2-tul2, u2-du-lu herdsman utullu հոտաղ / hotał
ur4, ur5 to gather, collect baqāmu, eşēdu որ-այ, օր-ան / or-

Ինչպես շումերագետներն են նշում, շումերերենի վերծանությունը կատարյալ չէ և


անհայտ են շումերերեն բառերի հնչողությունը: Ինչպես երևում է աղյուսակի տվյալներից,
հայերենը հնարավորություն է տալիս բացահայտել շումերերեն բառերի ճշգրիտ
հնչողությունը: Որոշ դեպքերում հայերեն և շումերերեն բառերի թվացյալ տարբերությունը
հետևանք է մեր ժամանակներում կատարված արհեստական միջամտության. ենթադրելով,
թե սեպագրերի լեզուն պիտի լինի սեմական, վերծանողները բառերի լատինատառ
տառադարձումը կատարել են 21 հնչյունների միջոցով, մինչդեռ հայերենն ունի 36 հնչյուն:
Այս արգեստական խոչընդոտը հեշտությամբ վերացվում է:
Կան բազմաթիվ շումերերեն բառեր, որոնց վանկագիր ձևերի ընթերցման ժամանակ
վանկերից առնվազն մեկի ընթերցումը սխալ է ընտրվել, ինչի հետևանքով շումերերեն բառի
հնչյունական կազմն արհեստականորեն աղջատվել է ու հեռացել նույնիմաստ հայերեն
բառից: Բերենք մի քանի այդպիսի օրինակներ, երբ վանկը կազմող սեպանշանի ճիշտ
ընթերցումը նույնացնում է նույնիմաստ հայերեն ու շումերերեն բառերը:

ANŠE = «էշ» - Հայերեն «էշ (eš) և շումերերեն ANŠE=«էշ» բառերի նույնությունը դեռևս
XXդ սկզբում նշել են լեզվաբաններ Ա. Սագըզեանը և Յ. Կարստը: 4 Շումերերեն բառը
վանկագրվել է AN-ŠE, AN-ŠU, AN-ŠI ձևերով և ակնհայտ է, որ «էշ» նշանակող հայերեն և
շումերերեն բառերի ճշգրիտ նույնացման համար անհրաժեշտ է, որպեսզի AN սեպանշանն
ունենա e=է ընթերցում: AN=«երկինք, բարձր» սեպանշանի
di-ge-er = diger = դիքեր (diqer) =«աստվածներ»
di-we4-er = diwer = դիւեր/դեւեր (diwer/dewer) =«ոգիներ, աստվածներ»
ընթերցումը սեպագրության մեջ գրառվել է դիցանուններին կից և գործածվել է որպես
«աստված» իմաստի ցուցիչ: AN սեպանշանը ստեղծվել է ութաթև աստղանշանի ( )
պատկերից, որը հայոց միջնադարյան Նշանագիրք Իմաստնոցում ունի «աստղ» իմաստ:
Շումերերենում «համաստեղություն, աստղ» իմաստների համար կիրառվել է երեք
աստղանշաններից կազմված կոմբինացիան ( ), ընթերցվել mul=մուլ (mul) =«առկայծող» և
տառացի նշանակել է «աստղեր»: Հայերենում մուլ (mul) բառն ունի «պլպլալ, փայլել,
առկայծել» իմաստ: Ութաթև աստղանշանի հնագույն նմուշներն էլ վերին հին քարի դարում
փորագրված Սյունիքի ժայռապատկերներում են ( ): 5
Ակնհայտ է, որ աստղի պատկերով «աստված» բառի գաղափարագրությունը կազմվել
է հայերենի «աստղ»=աստ-եղ (ast-eł) և «աստված»=աստ-ուած (ast-uaś) բառերի «աստ-(ast-)»
արմատական մասերի համանունության հիման վրա: Հայերենում «աստված» իմաստը կրող
բառերի (աստուած (astuaś), բագ (bag), դիք (diq), գոյ (goy) և այլն) շարքին է պատկանում նաև Է
(E)=«աստված, գոյ» միահնչյուն բառը, որը գլխատառ գրվում էր կոնդակների ու նամակների
սկզբում և նշանակում էր «աստված, աստուծով, հանուն աստծո»: V դարի պատմիչ ու
աստվածաբան Եղիշէ Վարդապետը (Մեկնություն Արարածոց, Ա, 9) այսպես է մեկնում Է

4
. Հ. Աճառյան, Հայերեն արմատական բառարան, տես՝ «էշ» բառահոդվածը:
5
. H. Martirosyan, The Dating of Syunik Petroglyphs, 2015,
https://www.academia.edu/19143026/THE_DATING_OF_SYUNIK_PETROGLYPHS

10
Աստծո էությունը. «Հայր, Բան՝ Որդի, Է՝ Հոգին Սուրբ», իմա՝ հայոց միջնադարյան
մատենագրության մեջ Է (E)=«աստված» բառը գործածվել է որպես քրիստոնեական Սուրբ
Հոգու տիտղոս:
Մարդուկի պաշտամունքի կենտրոն Բաբելոնի անվանումներից մեկն էր EKI, որը
տառացի պիտի նշանակի «է(E)-ի տեղ, Աստծո տեղ»: Այս իմաստը համատեղելի է քաղաքի
աքքադերեն Բաբելոն անվան «Աստծո դուռ, դարպաս» իմաստի հետ: Կա նաև ուղղակի
վկայություն, որ A սեպանշանի e4 ընթերցումն ունի «աստված» իմաստ (e = A = i-lum (Proto-Aa
4, 4)):
Ուրեմն, եթե AN սեպանշանի գաղափարագրությունը կազմված է հայերենի
համանունների հիման վրա, ապա հայերենը պահանջում է AN սեպանշանի e=է ընթերցում,
որպես «աստված» նշանակող բառի; Հետևաբար «էշ» նշանակող բառի համար կունենանք AN-
ŠE = e-še, AN-ŠI = e-ši, AN-ŠU = e-šu: Այս eš, eši, ešu = էշ(eš), էշի(eši), էշոյ(ešo) ընթերցումները
ներկայացնում են հայերեն «էշ» բառի ուղղական և սեռական հոլովաձևերը:

NUMUN = «սերմ» - Սեպագիր բառարաններում այս բառը վանկագրվել է NU-mun,


NU-mu-un, NU-mu ձևերով և առաջին հայացքից ոչ մի կապ չունի հայերեն սերմ (serm),
սերմն(sermn)=«սերմ (բույսի, մարդու, կենդանու), ցեղ, սերունդ» բառի հետ: Հայերեն բառը
կազմված է սեր (ser) =«ցեղ, տոհմ, ծնունդ, սերունդ» արմատով և «-մն (-mn), -մ (-m)»
մասնիկով: Մյուս կողմից, ակնհայտ է, որ շումերերեն բառի -mun, -mu-un, -mu
բաղադրիչները նունական են հայերենի «-մուն(-mun), -մն(-mn), -մ(-m)» մասնիկների հետ:
Հետևաբար կարող ենք ենթադրել, որ numun բառի ընթերցման ժամանակ NU
սեպանշանի ընթերցումներից (nu, la3, sir5/ser5, sarx, surx, šir5, ul2) ճիշտ ընտրություն չի
կատարվել և վերցված nu- ընթերցումը սխալ է: Եւ դա իսկապես այդպես է, քանի որ NU
սեպանշանն ունի sir5/ser5 ընթերցում և «ժառանգ, սերունդ, սպերմ» իմաստ (աքքադ. lipištu),
որը նույնական է հայերեն սեր (ser) բառի հետ. sir5, ser5 = սեր (ser) = «սերմ, ցեղ, սերունդ»: NU
սեպանշանի աքքադերեն lipištu ընթերցումն ունի նաև «ինչ որ բույս» իմաստ, որի դիմաց
երեքնուկի հայերեն «սիրի-սիրի (siri-siri)» անվանումն է, կազմված «սիր/սեր (sir/ser)» արմատի
կրկնությամբ:
Արդյունքում կարող ենք պնդել, որ NU-mun բառի մեջ հարկ է տեղադրել NU
սեպանշանի ser5 ընթերցումը.
NU-mun = ser5-mun = sermun = սերմն (սեռ. սերման (serman))
NU-mu-un = ser5-mu-un = sermun = սերմն
NU-mu = ser5-mu = serm = սերմ
Այսպիսով, տեսնում ենք, որ մի վանկի ընթերցման ճշգրտմամբ նախկինում NUMUN
ընթերցվող բառը նույնացավ բնիկ հայերեն «սերմն» բառի հետ. sermun = սերմն (սեռ. սերման):
Նշենք նաև, որ հայ=շումերերեն բառը փոխ է առնվել և աքքադերենում գործածվել zēru = ze-ru
= se2-ru = ser = սեր արմատական ձևով:

duruna2=«թոնիր» - Հայերեն թոնիր (ţonir), թորոն (ţoron), թոնդիր (ţondir), թոնտիր


(ţontir), թունտիր (ţuntir)=«գետնափոր փուռ» բառը Հ. Հյուբշմանը համարվում է փոխառյալ
իրանական լեզուներից: Հ. Աճառյանն էլ գրում է, թե ամբող Առաջավոր Ասիայում տարածված
այս բառի մայր ձևը սեմական է, բայց չի կարողանում գտնել, թե որ լեզվից է հայերենի
փոխառությունը: Իրականում հայերենից է բառն անցել բոլոր այդ լեզուներին, ինչը նորից
պարզում ենք շումերերենի օգնությամբ:
Շումերերենում բառը գրառվել է հետևյալ վանկագիր ձևերով. tu-nu-ur, ti-nu-ur, du-ru-
un, du-ru-na (աքքադերեն tinūru): Նույն բառը վանկագիր կամ գաղափարագիր գրառվել է
IMdu-ru-un, IM.ŠU.RIN կամ LAGABxIM = IM-rin ձևերով, որտեղ «թոնիր» բառի «թոն-» և «թոր-»
բաղադրիչները գաղափարագրվել են IM=«անձրև, քամի» սեպանշանով:

11
Նման գաղափարագրություն կազմելու հնարավորություն ընձեռնում է միայն
հայերենը, քանի որ միայն հայերենում գոյություն ունեն թոն/թօն (ţon)=«անձրև» և թօռ
(ţor)=«անձրև» բառեր (վերջինս թոր (ţor)=«ջրի հոսելը, հոսող ջուր, արցունք» արմատից է):
Հետևաբար «թոնիր» բառը բնիկ հայերեն է և շումերերենից (=հայերենից) անցել է
աքքադերենին, սրանից էլ մյուս սեմական լեզուներին ու տարածվել:
IM սեպանշանի ընթերցումների վերծանված տարբերակում հայերեն «թոր» և «թոն»
բառերին համապատասխանում է tu15 ընթերցումը: Այս ընթերցումը գալիս է սեպագիր

բառարաններում առկա TU=IM ( = ) նույնացումից, ինչը նշանակում է, որ


«անձրև» իմաստի համար IM սեպանշանին պետք է տալ TU սեպանշանի ինչ որ ընթերցում:
Շումերագետները վերցրել են TU սեպանշանի tu ընթերցումը և IM սեպանշանին վերագրել
tu15 ընթերցում: Սակայն TU սեպանշանն ունի tur5, dur11 ընթերցումներ, որոնք ճշգրիտ
նույնական են հայերեն թոր=«անձրև» բառի հետ. tur5, dur11=թոր=«անձրև»: Հետևաբար, այս
պարագայում հարկ էր IM սեպանշանի «անձրև» իմաստի համար վերականգնել turx, ţurx=թոր
ընթերցում: Ինչ վերաբերում է թոն=«անձրև» բառին, ապա հարկ էր վերցնել TU սեպանշանի
TUD ընթերցման հետևյալ տարընթերցումը. TUD = TU-UD = tu-un5 = ţu2-un5 = ţun = թոն =
«անձրև»: Այս ընթերցումների հավաստիության համար մի հավելյալ ապացույց է այն փաստը,
որ ţun = թոն = «անձրև» բառի աքքադերեն տարբերակ է բերվում zunnu բառը, որը ճշգրիտ
նույնական է հայերեն ձիւն (ziun)=«ձյուն» բառի հետ (բարբառներում ձուն, ծուն, ցուն, ձօն և
այլն):

URU4, URU11 =«վարուցան, սերմել, հողը մշակել» (աքքադ. erēšu) - Սեպագիր


բառարաններում երկու բառերն էլ ներկայացվում են U2-RU վանկագրությամբ: Սրա մեջ
տեղադրելով U2 սեպանշանի wa3 և RU սեպանշանի ru ընթերցումը, կունենանք.
URU4, URU11 = wa3-ru = war = վար
Հայերեն «վար (var)» բառն ունի «հող մշակել, վարուցան, ցանել» իմաստներ, ինչը
ճշգրիտ համապատասխանում է շումերերեն բառի վերականգնված ընթերցմանն ու
իմաստներին: 6

6
. Հ. Աճառյանը հայերեն «վար» բառը փոխառություն է դնում իրանական ենթադրյալ *vaδ=«վարել, քշել»
ձևից: Նախ, վար=«հողը մշակել, վարուցան, ցանել» և վար=«ուղղորդել, քշել, ղեկավարել, առաջնորդել»
բառերը նույն ծագումը չունեն և պարզապես համանուններ են: Իրանական ենթադրյալ ձևը չունի
«վարուցան, ցանել» իմաստը: Երկրորդ՝ բառի գոյությունը շումերերենում (Ք.ա. III հազ.) բացառում է
նրա իրանական ծագումը: Իրանական ցեղերը տարածաշրջանում հայտնվել են Ք.ա. ~VIIIդ և նրանք են
«վար» բառը փոխառել հայերենից կամ միջագետքյան որևէ սեպագիր լեզվից:

12