Vous êtes sur la page 1sur 57

ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ

ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

«ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ»

ΔΙΔΑΣΚΩΝ: ΑΝΔΡΕΑΣ Γ. ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΘΕΜΑ: «Οι ελληνικές κυβερνήσεις από τη Συνταγματική αναθεώρηση


του 1911 μέχρι σήμερα»

ΟΝΟΜΑ: ΛΑΘΟΥΡΗ ΜΑΡΙΑ

Α.Μ.: 1340200800185

Μάιος 2013
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ………………………………………………………….σελ. 2

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ………………………………………………………………. σελ. 3

Α΄ ΚΕΦΑΛΑΙΟ (1911- 1927) ……………………………………………. σελ. 4-19

Β΄ ΚΕΦΑΛΑΙΟ (1927-1944) ……………………………………………. σελ. 20-28

Γ΄ ΚΕΦΑΛΑΙΟ (1944-1952) ……………………………………………. σελ. 29-35

Δ΄ ΚΕΦΑΛΑΙΟ (1952-1974) ……………………………………………. σελ. 36-45

Ε΄ ΚΕΦΑΛΑΙΟ (1974-2013) …………………………………………….. σελ. 46-53

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ……………………………………………………….. σελ. 54

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ …………………………………………………………..σελ. 55-57

2
ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η παρούσα εργασία είναι μια προσπάθεια συστηματικής αποτύπωσης των ελληνικών


κυβερνήσεων της περιόδου 1911-2013. Από το κίνημα στο Γουδί και την κυριαρχία
του Ελευθερίου Βενιζέλου έως την τρικομματική κυβέρνηση του 2012, καταλυτικής
σημασίας γεγονότα έλαβαν χώρα και διαμόρφωσαν τις συνθήκες εναλλαγής
δημοκρατικά εκλεγμένων κυβερνήσεων αλλά και δικτατορικών καθεστώτων. Η
μακρά αυτή περίοδος της πολιτικής ζωής της χώρας μας μπορεί να διαιρεθεί σε πέντε
περιόδους: 1911-1927, όταν ο Βενιζέλος πρωταγωνιστεί στο πολιτικό παρασκήνιο
χρηματίζοντας πρωθυπουργός τεσσάρων κυβερνητικών σχημάτων και συγκρούεται
μετωπικά με τα ανάκτορα, 1927-1944, περίοδος που σημαδεύεται από έντονη
κυβερνητική αστάθεια, η οποία οδηγεί στο ολοκληρωτικό καθεστώς του Ι. Μεταξά,
αλλά και την περιπέτεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, 1944-1952, με τον Εμφύλιο
πόλεμο να αφήνει ανεξίτηλα τα ίχνη του στην ελληνική κοινωνία, 1952-1974, όταν η
Ελλάδα ταλανίζεται ακόμα από τα πολιτικά πάθη, αναδεικνύει δύο σημαντικούς
ηγέτες, τον Γ. Παπανδρέου και τον Κ. Καραμανλή και αντιμετωπίζει την επταετή
δικτατορία των συνταγματαρχών, 1974-2013, η Γ΄ Ελληνική Δημοκρατία που
εγκαινιάζεται με τον ενθουσιασμό της αποκατάστασης του δημοκρατικού
πολιτεύματος και της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, απολαμβάνει τους καρπούς μιας
αμφισβητούμενης ανάπτυξης και τέλος αγωνίζεται να επιβιώσει στο δύσκολο διεθνές
οικονομικό περιβάλλον.

3
Α΄ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
1911 – 1927

Το 1909 υπήρξε μια χρονολογία – σταθμός για τη νεότερη ελληνική ιστορία. Η


συσσωρευμένη δυσαρέσκεια της ελληνικής κοινωνίας για τα τεράστια οικονομικά
προβλήματα, τις παλινωδίες της πολιτικής ηγεσίας απέναντι στα εθνικά ζητήματα και
η συνεχιζόμενη πολιτική αστάθεια από τη μια, και η σωβούσα δυσφορία των
αξιωματικών του ελληνικού στρατού για την παρεμβατική πολιτική του διαδόχου
Κωνσταντίνου σε αυτόν από την άλλη, οδήγησαν στη δημιουργία του «Στρατιωτικού
Συνδέσμου» και στην εκδήλωση του κινήματος στο Γουδί στις 15 Αυγούστου του
1909.1

Οι πολιτικές εξελίξεις που κυοφόρησε το κίνημα στο Γουδί υπήρξαν καταλυτικές.


Τίποτα δε θα ήταν ίδιο πια στην Ελλάδα, καθώς στο πολιτικό προσκήνιο θα
εμφανιστεί, κατόπιν πρόσκλησης του «Στρατιωτικού Συνδέσμου», ο Ελευθέριος
Βενιζέλος. Ο Βενιζέλος είχε διακριθεί στους αγώνες των Κρητικών για ένωση με την
Ελλάδα καθώς και στην πολιτική σκηνή του νησιού. Αποτελούσε κατά συνέπεια την
ιδανική λύση για τις επιδιώξεις του Συνδέσμου. Ήταν ένα νέο, καταξιωμένο όμως
πρόσωπο, που θα έφερε νέα πνοή στο κουρασμένο πολιτικό σκηνικό της Ελλάδας και
θα ανταποκρινόταν στο καθολικό αίτημα για «Ανόρθωση» του κράτους.

Μετά τη σύντομη θητεία της μεταβατικής κυβέρνησης Δραγούμη,2 προκηρύσσονται


και διεξάγονται οι εκλογές της 8ης Αυγούστου 1910. Μέσα σε ένα ιδιόμορφο
προεκλογικό κλίμα πολυφωνίας και ποικίλης εκπροσώπησης, όπου φορείς νέων
αιτημάτων και ριζοσπαστικών τάσεων ζητούν την ψήφο του ελληνικού λαού, ήταν
φανερό ότι οι νέες, μεταρρυθμιστικές τάσεις συσπειρώνονται γύρω από το πρόσωπο
του Βενιζέλου, σε αντιδιαστολή προς τις συντηρητικές δυνάμεις του παλαιού
πολιτικού κόσμου. Το εκλογικό αποτέλεσμα ήταν δηλωτικό της ανανεωτικής ροπής
που κυριαρχούσε στην ελληνική κοινωνία: Τα παλαιά κόμματα διατηρούν τη δύναμή
τους, εκλέγονται όμως 165 ανεξάρτητοι υποψήφιοι.

1
Για τον Στρατιωτικό Σύνδεσμο και το κίνημα στο Γουδί Μαρωνίτη, Ν.(επ.), Το κίνημα στο Γουδί,
Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη, Αθήνα 2010 και Αλιβιζάτος, Ν., Εισαγωγή στη ελληνική
συνταγματική ιστορία, 1821-1941, τ. Α΄, εκδόσεις Σάκκουλα, Αθήνα 1981, σελ. 94
2
Η κυβέρνηση Δραγούμη συγκροτήθηκε τον Ιανουάριο του 1910, κατόπιν υπόδειξης του
Στρατιωτικού Συνδέσμου, με αποστολή της τη διεξαγωγή εκλογών και τη σύγκληση αναθεωρητικής
βουλής. Δημητρόπουλος, Α., Οι ελληνικές κυβερνήσεις 1843-2004, Πανεπιστημιακές παραδόσεις, σελ.
61

4
Καθώς κανένα κόμμα δεν είχε συγκεντρώσει την απόλυτη πλειοψηφία, ο βασιλιάς
Γεώργιος Α΄ αναθέτει στον Βενιζέλο, ο οποίος είχε εκλεγεί, με συντριπτική
πλειοψηφία, πρώτος βουλευτής στην περιφέρεια Αττικοβοιωτίας, την εντολή για
σχηματισμό κυβέρνησης.3 Στις 6 Οκτωβρίου 1910 σχηματίζει κυβέρνηση, λαμβάνει
ψήφο εμπιστοσύνης και στις 12 Οκτωβρίου, με βασιλικό διάταγμα, διαλύεται η Α΄
Αναθεωρητική Βουλή, που είχε συνέλθει την 1η Σεπτεμβρίου 1910, και
προκηρύσσονται εκλογές για την ανάδειξη της Β΄ Αναθεωρητικής Βουλής.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ

Από τις εκλογές της 28ης Νοεμβρίου 1910 νικητής, χωρίς αντίπαλο,4 αναδεικνύεται ο
Ελευθέριος Βενιζέλος, αλλά και συνολικά οι μεταρρυθμιστικές δυνάμεις της χώρας,
καθώς από το σύνολο των 362 βουλευτών, οι 117 μόνο είχαν συμμετάσχει στην
προηγούμενη βουλή και από τους 245 νέους, ελάχιστοι είχαν εκλεγεί στο παρελθόν.5
Το έργο της βραχύβιας Β΄ Αναθεωρητικής Βουλής, που συνήλθε στις 8 Ιανουαρίου
1911, ήταν συγκεκριμένο: Η επιψήφιση του νέου συντάγματος αλλά και η ψήφιση
νέων νομοθετημάτων. Η συνταγματική αναθεώρηση του Συντάγματος του 1864,
χωρίς να θίξει τη μορφή του πολιτεύματος και την οργανωτική δομή της πολιτείας,
καθιστούσε σαφή όμως την πρόθεση για την επιβολή του κράτους-δικαίου και την
παγίωση των αρχών του φιλελεύθερου δημοκρατικού πολιτεύματος. Οι ατομικές
ελευθερίες προστατεύονται αποτελεσματικότερα, υπάρχει μέριμνα για τους
ακτήμονες και θεσπίζεται για πρώτη φορά η υποχρεωτική και δωρεάν στοιχειώδης
εκπαίδευση καθώς και η μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων. 6 Αξίζει να σημειωθεί
ότι στη συνταγματική αναθεώρηση δεν προβλέπεται η ρητή καθιέρωση του

3
Η επιλογή του Βενιζέλου από τον Γεώργιο ήταν απότοκο ενός ιστορικού συμβιβασμού ανάμεσα στις
ριζοσπαστικές δυνάμεις που απαιτούσαν ριζική αλλαγή, με συνεπαγόμενη ενδεχομένως πολιτειακή
μεταβολή, και στις δυνάμεις της συντήρησης που εξακολουθούσαν να είναι κυρίαρχες τόσο στο
επίπεδο της ιθύνουσας πολιτικής τάξης όσο και του ευρύτερου εκλογικού σώματος, υπό την πολιτική
στρατηγική του Βενιζέλου, ο οποίος διαπνεόταν από τον πολιτικό αυτόν ρεαλισμό που του υπαγόρευε
την αποκατάσταση της εθνικής ενότητας και την αποφυγή διχαστικών πρακτικών. Σβολόπουλος, Κ.,
«Η είσοδος του Ελευθερίου Βενιζέλου στην πολιτική ζωή της Ελλάδος και οι εσωτερικές εξελίξεις από
το τέλος του 1909 έως το 1912», στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΔ, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα
1977, σελ. 270-272
4
Οι ηγέτες των παλαιών κομμάτων αποφάσισαν να απόσχουν από τις εκλογές, διαμαρτυρόμενοι για
την πρωτοβουλία του βασιλιά να διαλύσει τη Βουλή
5
Σβολόπουλος, Κ., ό.π., σελ. 275
6
Αλιβιζάτος, Ν., ό.π., τ. Α, σελ.103-110

5
κοινοβουλευτικού συστήματος, που όμως, όπως απέδειξε και η συνέχεια,
αναγνωριζόταν στον συνταγματικοπολιτικό χώρο.7

Μετά την ψήφιση του Συντάγματος, ο Βενιζέλος, απαντώντας στο ερώτημα αν η


αναθεωρητική βουλή μετατρέπεται αυτοδίκαια σε τακτική ή αν επιβάλλεται η
προσφυγή στις κάλπες, προκηρύσσει εκλογές για τις 11 Μαρτίου 1912.

Το εκλογικό αποτέλεσμα ανέδειξε νικητή τον Βενιζέλο και την παράταξή του, το
κόμμα των Φιλελευθέρων, με συντριπτική πλειοψηφία. Η συνέπεια στην εφαρμογή
του μεταρρυθμιστικού προγράμματός του λειτούργησε θετικά στο εκλογικό σώμα,
που θέλησε να δώσει στον πρωθυπουργό τη δυνατότητα να το ολοκληρώσει. Η
κυβερνητική θητεία του Βενιζέλου διήρκεσε έως το 1915 και σημαδεύτηκε από τους
δύο Βαλκανικούς πολέμους (1912-1913), τον Εθνικό Διχασμό και την περιπετειώδη
συμμετοχή της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.8 Οι δύο τελευταίες συγκυρίες
στάθηκαν οι αιτίες για τη διπλή παραίτηση του Βενιζέλου από την πρωθυπουργία
κατά την περίοδο αυτή, γεγονός το οποίο λειτούργησε ανασταλτικά στην εφαρμογή
του κυβερνητικού του προγράμματος, αν και θεσπίστηκαν μέτρα για την ασφάλιση
των εργαζομένων και την οκτάωρη εργασία τους.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Δ. ΓΟΥΝΑΡΗ

Η σύγκρουση Βενιζέλου-Κωνσταντίνου για τη συμμετοχή της Ελλάδας στη συμμαχία


της Entente έφερε στην πρωθυπουργία τον Δημήτριο Γούναρη, μετά την άρνηση του
Αλέξανδρου Ζαΐμη να συνεργαστεί. Πολιτικός ικανός και οξυδερκής, συντηρητικός
όμως και πειθήνιο όργανο του βασιλιά, άσκησε πολιτική που θα συνέβαλε στην
ένταση του εθνικού διχασμού.9

7
Δημητρόπουλος, Α, ό.π., σελ. 62
8
Για τον Εθνικό Διχασμό βλ. Bεντήρης, Γ., H Eλλάς του 1910-1920. Iστορική Mελέτη, (α' έκδοση
1931), Aθήνα, Ίκαρος, 1970.
9
Χαρακτηριστικό των απόψεων του Γούναρη είναι το παρακάτω απόσπασμα από συνέντευξή του
στην εφημερίδα Ακρόπολις, 17 Μαρτίου 1912: «[...] Προγραμματικαί διαιρέσεις δημιουργούν εδώ τα
κόμματα. Διαφωνίαι εις τον τρόπον της Διοικήσεως. Τα κόμματα πρέπει εδώ ν' αμιλλώνται ποίον θα
προτείνη και θα επιβάλη τα καλύτερα προς βελτίωσιν του στρατού, του στόλου, της συγκοινωνίας, των
οικονομικών, της παιδείας, της Δικαιοσύνης. Εις τα θεμελιώδη υπάρχει συμφωνία. Εφ' όσον δεν
υπάρχει διαφωνία εις τα θεμελιώδη, θέλετε να την δημιουργήσωμεν; Εφ' όσον δεν υπάρχουν εις
μεγάλον βαθμόν αντικρουόμενα συμφέροντα ομάδων και ομάδων, πώς θέλετε να υπάρξουν κόμματα
αντιπροσωπευτικά των ομάδων αυτών;» Γ.Θ.Μαυρογορδάτου, Μελέτες και κείμενα για την περίοδο
1909-1940, Αθήνα-Κομοτηνή, Σάκκουλα, χ.χ., σ. 100-101)

6
Μέσα σε ένα κλίμα πόλωσης και με τον Γούναρη αδύναμο να χαράξει σαφή πορεία, ο
βασιλιάς Κωνσταντίνος διαλύει τη Βουλή και προκηρύσσει εκλογές για τις 31 Μαΐου
1915, με τις οποίες δίνεται σαφής εντολή στον Ελευθέριο Βενιζέλο να σχηματίσει
κυβέρνηση. Ο Κωνσταντίνος, απρόθυμος να συνεργαστεί με τον Βενιζέλο,
καθυστέρησε την έναρξη των εργασιών της νέας Βουλής, με τον Βενιζέλο να μην
εξωθεί τα πράγματα στα άκρα.10 Ταυτόχρονα, κάθε ενέργεια του μονάρχη
εγκυμονούσε κινδύνους για άμεση παρέμβαση των συμμάχων που ανέμεναν αλλαγή
στην εξωτερική πολιτική της Ελλάδας.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ

Από την πρώτη στιγμή της ανάληψης των καθηκόντων του, ήταν φανερό ότι ο
Βενιζέλος δεν μπορούσε να αναμένει ριζική μεταβολή της κατάστασης, μολονότι
διέθετε ισχυρή λαϊκή εντολή.11 Ο Κωνσταντίνος παρέμενε αμετακίνητος στις θέσεις
του και διαβεβαίωνε τη Γερμανία, με την οποία βρισκόταν σε συνεχείς μυστικές
συνεννοήσεις, ότι θα απέπεμπε τον Βενιζέλο. Στη συνάντηση που είχε με τον
πρωθυπουργό, μετά την ψηφοφορία της 5ης Οκτωβρίου, τον εξώθησε ουσιαστικά σε
παραίτηση, αποδοκιμάζοντας τους λόγους που είχε εκφωνήσει λίγες ώρες πριν στη
Βουλή για την παροχή βοήθειας στη Σερβία, στα πλαίσια της ελληνοσερβικής
συμμαχίας, καθώς ήταν σίγουρος για την τελική νίκη της Γερμανίας.12

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΣΥΝΑΣΠΙΣΜΟΥ ΑΛ. ΖΑΪΜΗ

Μετά την παραίτηση του Βενιζέλου, ο Κωνσταντίνος έδωσε την εντολή σχηματισμού
κυβέρνησης στον γνωστό μετριοπαθή πολιτικό Αλέξανδρο Ζαΐμη. Στη νέα
κυβέρνηση συμμετείχαν οι πρώην πρωθυπουργοί Στ.. Δραγούμης, Γ. Ράλλης, Γ.
Θεοτόκης και Δ. Γούναρης. Ο κυβερνητικός συνασπισμός αποφάσισε να μην
παράσχει βοήθεια στη Σερβία, αθετώντας τις συμβατικές της υποχρεώσεις και
προκαλώντας τη μήνη των Συμμάχων. Οι βενιζελικοί βρίσκονταν αντιμέτωποι με το
δίλημμα είτε να αποδεχτούν τη νέα εξωτερική πολιτική είτε να την καταψηφίσουν και
να προκαλέσουν τη διάλυση της Βουλής και την προκήρυξη εκλογών. Τα γεγονότα

10
Αναστασιάδης Γ., Κοντογιώργης Γ., Πετρίδης Π. (επιμ.), Aλέξανδρος Παπαναστασίου. Θεσμοί,
Ιδεολογία και Πολιτική στο Mεσοπόλεμο, Αθήνα, Πολύτυπο, 1987, σελ. 97-99
11
Στην ψηφοφορία για τη βοήθεια στη Σερβία που είχε δεχθεί επίθεση από τη Βουλγαρία, στις 5
Οκτωβρίου 1915, η κυβέρνηση Βενιζέλου συγκέντρωσε 142 ψήφους
12
Λεονταρίτης Γ., «Η Ελλάς και ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος», στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους,
Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1977, τ. ΙΕ, σελ. 26-29

7
όμως οδηγήθηκαν μόνα τους στην καταψήφιση της κυβέρνησης Ζαΐμη, μετά από ένα
επεισόδιο στη Βουλή στις 22 Οκτωβρίου 1915.

Η μεθόδευση του Κωνσταντίνου και η αποπομπή του Βενιζέλου δύο φορές μέσα σε
λίγους μήνες καταδεικνύουν την αντικοινοβουλευτική και συγχρόνως
αντισυνταγματική συμπεριφορά του μονάρχη,13 ο οποίος παραβίασε κατάφωρα την
αρχή της λαϊκής κυριαρχίας. Στο εξής θα ακολουθήσει μια περίοδος πολιτικής
αστάθειας με συχνές εναλλαγές κυβερνητικών σχημάτων, υποταγμένων στη βούληση
του Κωνσταντίνου, με τη Βουλή σε κατάσταση αποσύνθεσης, ενώ εξαπολύεται
πραγματική τρομοκρατία εναντίον των βενιζελικών.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΣΤ. ΣΚΟΥΛΟΥΔΗ

Την ίδια μέρα της καταψήφισης της κυβέρνησης Ζαΐμη από το ελληνικό κοινοβούλιο
(25 Οκτωβρίου 1915) σχηματίζει κυβέρνηση ο υπερήλικας Στέφανος Σκουλούδης,
άνθρωπος του αυλικού περιβάλλοντος, ο οποίος χρησιμοποίησε για το κυβερνητικό
σχήμα τα ίδια σχεδόν πρόσωπα που συμμετείχαν στην προηγούμενη κυβέρνηση.14
Με παρέμβαση και πάλι του Κωνσταντίνου, λίγες μέρες μετά το σχηματισμό της
κυβέρνησης, διαλύεται η Βουλή, στην οποία σημειωτέον πλειοψηφούσαν οι
Φιλελεύθεροι, και προκηρύσσονται εκλογές για τις 6 Δεκεμβρίου 1915. Το κόμμα
των Φιλελευθέρων απέχει, διαμαρτυρόμενο για την αυθαίρετη και καταχρηστική
παρέμβαση του ανώτατου άρχοντα στα κοινοβουλευτικά δρώμενα.15

Οι κάλπες, στις οποίες ψήφισε λιγότερο από το μισό εκλογικό σώμα, καθώς οι μισοί
εκλογείς ήταν επιστρατευμένοι, ανέδειξαν νικητή το Κόμμα Εθνικοφρόνων του Δ.
Γούναρη, το οποίο συγκέντρωσε 256 έδρες σε σύνολο 333 εδρών. Ωστόσο,
πρωθυπουργός δε γίνεται ο Γούναρης, που έχει συγκεντρώσει την απόλυτη
πλειοψηφία, αλλά ο Σκουλούδης. Ο Γούναρης, έχοντας αναλάβει τρία υπουργεία
(Εσωτερικών, Οικονομικών και Οικονομίας), κυβερνά παρασκηνιακά. Ταυτόχρονα,

13
Δημητρόπουλος, Α. ό.π., σελ. 64, υπ. 474
14
Πρωθυπουργός και υπουργός Εξωτερικών Στέφ. Σκουλούδης, Εσωτερικών Δ. Γούναρης,
Οικονομικών Στέφ. Δραγούμης, Εθνικής Οικονομίας και Εκκλησιαστικών και Παιδείας Γ. Θεοτόκης,
Συγκοινωνίας Δ. Ράλλης, Στρατιωτικών Ι. Γιαννακίτσας, και Ναυτικών Π. Κουντουριώτης,
Λεονταρίτης, Γ, ό.π., τ. ΙΕ΄, σελ. 31
15
Είναι χαρακτηριστικά τα όσα ανέφερε ο Ελευθέριος Βενιζέλος όταν, στην προκήρυξη που έδωσε
στη δημοσιότητα, καλώντας τους ψηφοφόρους να απόσχουν από τις εκλογές, αναφέρθηκε σε
«επίφασιν νομιμότητος εις ότι κατ΄ουσίαν αποτελεί αθέτησιν και του συνταγματικού και του ηθικού
νόμου», Παντελής Α., Κουτσομπίνας Στ., Γεροζήσης Τ., Κείμενα συνταγματικής ιστορίας, τ. Α, Αθήνα
– Κομοτηνή, 1993, σελ. 588-591

8
οι Σύμμαχοι, που έχουν δεχτεί τη θέση του Βενιζέλου ότι η παρούσα Βουλή είναι
αντισυνταγματική, από τις 22 Μαΐου έχουν θέσει σε κατάσταση πολιορκίας τη
Θεσσαλονίκη και απαιτούν την παραίτηση της κυβέρνησης Σκουλούδη, διάλυση της
Βουλής και προκήρυξη εκλογών. Ο Σκουλούδης, υπό την πίεση της συμμαχικής
διακοίνωσης, της επιτεινόμενης οικονομικής κρίσης, της κατάστασης, όπως
διαμορφώθηκε μετά την κατάληψη του οχυρού Ρούπελ από τους Βουλγάρους, και
των φατριαστικών τάσεων εντός της κυβέρνησης, δηλώνει την παραίτηση της
κυβέρνησής του.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΑΛ. ΖΑΪΜΗ

Στις 9 Ιουνίου 1916 νέος πρωθυπουργός διορίζεται για άλλη μια φορά ο Αλ. Ζαΐμης.
Τον Αύγουστο του 1916 μια ομάδα βενιζελικών αξιωματικών και πολιτών οργανώνει
το κίνημα της Εθνικής Αντίστασης, με στόχο την είσοδο της Ελλάδας στον πόλεμο
στο πλευρό της Εntente. Ο Βενιζέλος, μετά την ταπεινωτική παράδοση της στρατιάς
της Καβάλας στους Γερμανούς, κατ΄εντολή του βασιλιά και την κατάληψη του
οχυρού Ρούπελ από τους Βουλγάρους, μεταφέρει στη Θεσσαλονίκη την προσωρινή
κυβέρνηση που είχε ήδη σχηματίσει στην Κρήτη. Εκεί αποφασίζεται η συμμετοχή της
Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό της Entente. Δύο κυβερνήσεις
συνυπάρχουν την περίοδο αυτή: Η μια με έδρα την Αθήνα και η άλλη με έδρα τη
Θεσσαλονίκη: Πρόκειται για τον Εθνικό Διχασμό. Ο ίδιος ο Ζαΐμης δείχνει διάθεση
για αλλαγή πολιτικής έναντι των Συμμάχων, όμως για άλλη μια φορά οι απαιτήσεις
και πιέσεις τους και η κατάσταση στη Μακεδονία εξωθούν τον πρωθυπουργό να
δηλώσει παραίτηση στις 29 Αυγούστου του 1916.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΝΙΚ. ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ

Ακόμα πιο βραχύβια αποδείχτηκε η κυβέρνηση του Νικ. Καλογερόπουλου που


διαδέχτηκε αυτήν του Αλ. Ζαΐμη και ανέλαβε καθήκοντα στις 3 Σεπτεμβρίου.
Αδυνατώντας να ελέγξει την κατάσταση, αλλά και να έρθει σε μια ειλικρινή
συνεννόηση με τον Κωνσταντίνο, παραιτείται 4 μέρες μετά την ορκωμοσία της, στις
27 Σεπτεμβρίου 1916.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΣΠ. ΛΑΜΠΡΟΥ

Ο καθηγητής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Σπ. Λάμπρου, εξέχον μέλος της
μυστικής οργάνωσης Εθνική Εταιρεία, εθνικιστικών αντιλήψεων, αναλαμβάνει την

9
πρωθυπουργία. Οι συμμαχικές πιέσεις προς τον Κωνσταντίνο εντείνονται, με τον
αποκλεισμό της Αθήνας από αγγλογαλλικά στρατεύματα και την ελληνική κοινωνία
να βρίσκεται στα πρόθυρα εμφυλίου πολέμου.16 Τον Απρίλιο του 1917 η κυβέρνηση
Λάμπρου παραιτείται.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΑΛ. ΖΑΪΜΗ

Στις 21 Απριλίου 1917 κυβέρνηση σχηματίζει ο Αλ. Ζαΐμης, ο οποίος έχει


πραγματικά αναγορευτεί σε «πρωθυπουργό των εκτάκτων περιστάσεων». Η
πρωθυπουργία αυτή του Ζαΐμη σημαδεύεται από την παραίτηση του βασιλιά
Κωνσταντίνου, την οποία απαιτούν με τελεσίγραφο οι συμμαχικές δυνάμεις. Κατόπιν
εισήγησης του Ζαΐμη, ο Κωνσταντίνος αποσύρεται, χωρίς να παραιτηθεί τυπικά,
ορίζοντας διάδοχό του το δευτερότοκο Αλέξανδρο. Ο Κωνσταντίνος εγκαταλείπει
την Ελλάδα στις 29 Μαΐου και την επομένη ορκίζεται ο Αλέξανδρος. Τον Ιούνιο,
μετά από διαπραγματεύσεις με τους Συμμάχους για το σχηματισμό κυβέρνησης
συνασπισμού, οι οποίες ναυάγησαν, ο Ζαΐμης οδηγείται στην παραίτηση.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ

Το τέλος του Εθνικού Διχασμού σηματοδοτείται από το σχηματισμό κυβέρνησης


στην Αθήνα από τον Ελευθέριο Βενιζέλο (13 Ιουνίου 1917), την τρίτη κατά σειρά
υπό την προεδρία του, ο οποίος επιστρέφει στην Ελλάδα,. Οι συνθήκες πλέον είναι
πολύ διαφορετικές. Ο Κωνσταντίνος έχει εγκαταλείψει και στη θέση του βρίσκεται ο
Αλέξανδρος, με τον οποίο πρέπει στο εξής να συνεργαστεί ο πρωθυπουργός. Πρώτη
ενέργεια της νέας κυβέρνησης, στις 15 Ιουνίου, είναι η κήρυξη του πολέμου στις
Κεντρικές Δυνάμεις, επικυρώνοντας προηγούμενη πράξη της κυβέρνησης
Θεσσαλονίκης στις 10 Νοεμβρίου 1910. Λόγω της εμπόλεμης κατάστασης η
διενέργεια εκλογών για την ανάδειξη Αναθεωρητικής Βουλής ήταν αδύνατη.
Συγχρόνως μια δικτατορική κυβέρνηση ήταν ανεπιθύμητη, ενώ η βενιζελική
κυβέρνηση αδυνατούσε να παραμείνει στην εξουσία με τη συγκεκριμένη σύσταση
της Βουλής, όπως αυτή είχε διαμορφωθεί με τις εκλογές της 6ης Δεκεμβρίου 1915.

16
Το Νοέμβριο του 1916 η Αθήνα συγκλονίζεται από διαδηλώσεις και αντιδιαδηλώσεις, οι διώξεις
των βενιζελικών κορυφώνονται, ενώ ένα εξαιρετικό γεγονός, το "ανάθεμα" του Βενιζέλου, λαμβάνει
χώρα στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις. Η άρνηση του βασιλιά στο αίτημα των Γάλλων για παράδοση
των αντιτορπιλικών, των σιδηροδρόμων και του λιμανιού του Πειραιά οδηγούν στη μάχη των Αθηνών
μεταξύ Γάλλων από τη μια και των "επίστρατων", πολιτών πιστών στο βασιλιά, και τμήματος στρατού
από την άλλη γύρω από το λόφο του Φιλοπάππου. Πρόκειται για τα γνωστά Νοεμβριανά.

10
Έπρεπε να βρεθεί μια λύση και αυτή δόθηκε με μια μέση επιλογή: Στις 29 Ιουνίου
1917, με βασιλικό διάταγμα, ανακλήθηκε η βουλή που είχε προκύψει από τις εκλογές
της 31ης Μαΐου 1915 και συνήλθε σε δεύτερη τακτική σύνοδο στις 12 Ιουλίου 1917.
Πρόκειται για τη γνωστή Βουλή των Λαζάρων, η οποία έδωσε ψήφο εμπιστοσύνης
στη νέα κυβέρνηση στις 13 Αυγούστου 1917 και η οποία προσέφερε πλούσιο
νομοθετικό έργο υπό την προεδρία του Θ. Σοφούλη. Ακολουθεί μια σειρά από
διακοπές στο βίο της βουλής, μέχρι την 31η Μαΐου 1919, όταν η βουλή συμπλήρωνε
την τετραετία από την εκλογή της. Τότε, με τέσσερα αντισυνταγματικά διατάγματα,
παρατείνεται η θητεία της μέχρι τις 10 Σεπτεμβρίου 1920, οπότε και διαλύεται.

Η κυβέρνηση Βενιζέλου διατηρήθηκε στην εξουσία για 3,5 χρόνια επιδόθηκε σε


συστηματικές διώξεις των πολιτικών της αντιπάλων και εκκαθαρίσεις στη διοίκηση,
στο στρατό και στη δικαιοσύνη, με την έκδοση διαταγμάτων περί ετήσιας αναστολής
συνταγματικών εγγυήσεων για ισοβιότητα και μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων.
Το κλίμα αυτό εντάθηκε μετά την απόπειρα δολοφονίας εναντίον του Βενιζέλου στη
Λυών της Γαλλίας στις 30 Ιουλίου 1917. Ταυτόχρονα, η κυβέρνηση συνεχίζει το
συνολικότερο μεταρρυθμιστικό έργο της προηγούμενης θητείας της,17 ενώ
συγχρόνως η μικρασιατική εκστρατεία βρίσκεται σε εξέλιξη. Μια από τις πιο
σημαντικές καινοτομίες αυτής της περιόδου ήταν η δημιουργία θέσης αντιπροέδρου
στην κυβέρνηση.18

Ο Βενιζέλος, θριαμβευτής της Συνθήκης των Σεβρών, θεωρώντας ότι χρειάζεται την
ανανέωση της λαϊκής εντολής, προκειμένου να ολοκληρώσει το πρόγραμμά του,
προκηρύσσει εκλογές για τις 25 Οκτωβρίου 1920. Ένα απρόβλεπτο γεγονός όμως
άλλαξε την εξέλιξη των γεγονότων και μετέθεσε τη διενέργεια των εκλογών για την
1η Νοεμβρίου. Σύμφωνα με το άρθρο 50 του Συντάγματος, η Βουλή εξέλεξε
προσωρινά αντιβασιλέα τον Π. Κουντουριώτη.19 Οι οπαδοί του Κωνσταντίνου
επιμένουν για δημοψήφισμα για το πρόσωπο του μονάρχη, η ελληνική κοινωνία έχει
κουραστεί από τις συνεχιζόμενες πολεμικές επιχειρήσεις και επικρατεί αναβρασμός.
Στο κλίμα αυτό οι εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920 είναι καταλυτικές για τους

17
Χαρακτηριστική είναι η ψήφιση του νόμου για την απαλλοτρίωση των τσιφλικιών της Θεσσαλίας
και την εισαγωγή της δημοτικής γλώσσας στη στοιχειώδη εκπαίδευση.
18
Οικονόμου, Ν., «Από την άφιξη του Βενιζέλου στην Αθήνα έως το τέλος του πολέμου» στο Ιστορία
του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1977, τ. ΙΕ΄, σελ. 48
19
Αλιβιζάτος, Ν., ό.π., σελ. 120

11
Φιλελευθέρους, οι οποίοι από τις 369 έδρες συγκέντρωσαν 118, ενώ η «Ηνωμένη
Αντιπολίτευσις», ο αντιβενιζελικός συνασπισμός, πλειοψήφησε με 251 έδρες.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Δ. ΡΑΛΛΗ

Η νικηφόρα Ηνωμένη Αντιπολίτευσις δε διέθετε αρχηγό και, μετά την άρνηση του
επικρατέστερου Δ. Γούναρη να σχηματίσει κυβέρνηση, νέος πρωθυπουργός
διορίζεται ο Δ. Ράλλης, οποίος ήταν μετριοπαθής πολιτικός, με φιλοσυμμαχικές
απόψεις. Μολονότι η κυβέρνηση συνασπισμού που σχηματίστηκε ήταν βασιλόφρων,
με τη συμμετοχή του Δ. Γούναρη, του Π. Τσαλδάρη κ.ά., ο προσανατολισμός της
ήταν φιλοσυμμαχικός.

Λίγες μέρες μετά το σχηματισμό της, η κυβέρνηση προκηρύσσει δημοψήφισμα για


την επιστροφή του Κωνσταντίνου στην Ελλάδα. Το αποτέλεσμα (το 99% των
ψηφοφόρων φέρεται ότι απαιτούσε την επάνοδο του Κωνσταντίνου) επανέφερε
πανηγυρικά τον έκπτωτο μονάρχη στην Ελλάδα την ακριβώς επομένη του
δημοψηφίσματος. Ο Κωνσταντίνος διατρανώνει την αφοσίωση στην Entente και
διαβεβαιώνει τον ελληνικό λαό ότι θα συνεχίσει την υπεράσπιση των δικαίων του
ελληνισμού της Μ. Ασίας, ενώ ταυτόχρονα η κυβέρνηση Ράλλη συνέχιζε τις
επιχειρήσεις στο μικρασιατικό μέτωπο, χωρίς ξεκάθαρο στόχο και συγχρόνως
πραγματοποιούσε εκκαθαρίσεις βενιζελικών στη διοίκηση και στο στρατό Με
αφορμή την εκπροσώπηση της χώρας στην επικείμενη σύσκεψη στο Λονδίνο,20 ο
Ράλλης έρχεται σε ευθεία σύγκρουση τόσο με τον Κωνσταντίνο όσο και με το
Γούναρη, τον έτερο πόλο της κυβέρνησης συνασπισμού. Στις 22 Ιανουαρίου του
1922 παραιτείται από την πρωθυπουργία, παραίτηση η οποία μπορεί να θεωρηθεί
ταυτόχρονα κοινοβουλευτική παραίτηση και παραίτηση – διαφωνία.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Ν. ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ

Ο μέχρι πρότινος υπουργός Οικονομικών Ν. Καλογερόπουλος σχηματίζει νέα


κυβέρνηση, τη δεύτερη κυβέρνηση συνασπισμού της Ηνωμένης Αντιπολιτεύσεως.
Πρόκειται ουσιαστικά για μια μεταβατική κυβέρνηση, μέχρι την επάνοδο του
Γούναρη, ο οποίος διατήρησε μεν το υπουργείο στρατιωτικών, απέφευγε ωστόσο να

20
Ο Ράλλης τάχθηκε υπέρ της εκπροσώπησης από τον Βενιζέλο, σε αντίθεση τόσο με τον βασιλιά όσο
και με τον Γούναρη. Ωστόσο, η διάσταση απόψεων ανάμεσα στον Ράλλη και στους Κωνσταντίνο και
Γούναρη είναι μάλλον βαθύτερη. Βλ. Γιαννουλόπουλος, Γ., Η ευγενής μας τύφλωσις, Εξωτερική
πολιτική και εθνικά θέματα από την ήττα του 1897 έως τη μικρασιατική καταστροφή, εκδ. Βιβλιόραμα,
Αθήνα 1999, σελ. 281, υπ. 46

12
επανακάμψει ως πρωθυπουργός, λόγω της αρνητικής άποψης των Συμμάχων για το
πρόσωπό του. Οι δυσάρεστες ειδήσεις που έφταναν από το μικρασιατικό μέτωπο δεν
του επέτρεπαν να θέσει σε κίνδυνο τις σχέσεις της Ελλάδας με τις συμμαχικές
δυνάμεις. Δύο μήνες μετά την ορκωμοσία του, ο Ν. Καλογερόπουλος, υπό το βάρος
των γεγονότων (Συνδιάσκεψη του Λονδίνου, πολεμικές επιχειρήσεις στη Μ. Ασία)
παραιτείται.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Δ. ΓΟΥΝΑΡΗ

Στις 26 Μαρτίου 1921 την πρωθυπουργία αναλαμβάνει ο πραγματικός ηγέτης της


αντιβενιζελικής παράταξης, ο Δ. Γούναρης. Στην κυβέρνηση συμμετείχαν τα
πρόσωπα αυτά που στη συνέχεια θα κατηγορηθούν ως πρωταίτιοι της μικρασιατικής
καταστροφής. Ο Ν. Στράτος, στέλεχος της αντιβενιζελικής παράταξης, επειδή
αποκλείστηκε από το κυβερνητικό σχήμα, προσπάθησε να ανατρέψει την κυβέρνηση,
χωρίς επιτυχία, καθώς οι Φιλελεύθεροι, λόγω της κρίσιμης κατάστασης, συμφώνησαν
συναίνεση, η οποία όμως εγκαταλείφθηκε, όταν οι τελευταίοι αρνήθηκαν να
συμμετάσχουν στην ψηφοφορία για ψήφο εμπιστοσύνης που ζήτησε ο Γούναρης στις
2 Οκτωβρίου 1921.21 Ο Γούναρης έλαβε την ψήφο εμπιστοσύνης, δε συνέβη όμως το
ίδιο και με τη δεύτερη ψήφο εμπιστοσύνης που ζήτησε, μετά την επιστροφή του από
τις διαβουλεύσεις που είχε με τους Συμμάχους, το Φεβρουάριο του 1921.22 Η
κυβέρνηση καταρρέει εγκαινιάζοντας μια περίοδο διαδοχικών κυβερνήσεων. Ο
Κωνσταντίνος αναθέτει διαδοχικά τη διερευνητική εντολή στον Ν. Στράτο και στον
Μπούσιο, παρακάμπτοντας τον αρχηγό της αξιωματικής αντιπολίτευσης, στρατηγό
Δαγκλή. Τελικά ο Γούναρης κάνει ανασχηματισμό της κυβέρνησής του,
στελεχώνοντάς την με ακραίους αντιβενιζελικούς. Διαθέτοντας όμως μια ισχνή
πλειοψηφία της μίας ψήφου, παραιτείται στις 3 Μαΐου/16 Μαΐου 1922.23

21
Γιαννουλόπουλος, Γ., «Εσωτερικές και εξωτερικές εξελίξεις από το Σεπτέμβριο του 1921 έως τον
Αύγουστο του 1922» στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1977, τ. ΙΕ, σελ.
186
22
Η πολιτική των Συμμάχων είχε αρχίσει να μεταβάλλεται υπέρ των Τούρκων εθνικιστών, οι οποίοι
ελέγχουν πλέον την κατάσταση, και η πεντάμηνη σχεδόν περιπλάνηση του Γούναρη στις ευρωπαϊκές
πρωτεύουσες δεν απέφερε ούτε το απαραίτητο για τη συντήρηση του μικρασιατικού στρατού δάνειο
ούτε κάποια διπλωματική δέσμευση, επιτείνοντας το οικονομικό και διπλωματικό αδιέξοδο της χώρας.
Γιαννουλόπουλος, Γ., Η ευγενής μας τύφλωσις, Εξωτερική πολιτική και εθνικά θέματα από την ήττα του
1897 έως τη μικρασιατική καταστροφή, εκδ. Βιβλιόραμα, Αθήνα 1999, σελ. 288-295
23
Γιαννουλόπουλος, Γ., «Εσωτερικές και εξωτερικές εξελίξεις από το Σεπτέμβριο του 1921 έως τον
Αύγουστο του 1922» στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1977, σελ. 196-
197

13
ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Ν. ΣΤΡΑΤΟΥ

Μετά την παραίτηση Γούναρη, και με ορατό τον κίνδυνο του διχασμού, οι
Φιλελεύθεροι παρακάμπτονται και την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης λαμβάνει ο
Ν. Στράτος, ο οποίος για τον εαυτό του κράτησε τα Υπουργεία Εξωτερικών και
Στρατιωτικών, ενώ τα υπόλοιπα χαρτοφυλάκια μοιράζονται σε εντελώς νέα πρόσωπα.
6 μόλις ημέρες μετά όμως, ο Στράτος παραιτείται, καθώς στις προγραμματικές
δηλώσεις της κυβέρνησής του καταψηφίζεται.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Ν. ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΑΚΗ

Νέος πρωθυπουργός της κυβέρνησης συνασπισμού των αντιβενιζελικών δυνάμεων


διορίζεται ο Ν. Πρωτοπαπαδάκης. Ηγετικά στελέχη της κυβέρνησης είναι ο Δ.
Γούναρης (Υπουργός Δικαιοσύνης), ο Κ. Θεοτόκης (Υπουργός Στρατιωτικών), ο Γ.
Μπαλτατζής (Υπουργός Εξωτερικών), ο Ν. Στράτος (Υπουργός Εσωτερικών).
Δεκαπέντε ημέρες μετά την κατάρρευση του μικρασιατικού μετώπου και υπό τη
γενική κατακραυγή, η κυβέρνηση παραιτείται.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Ν. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΥ

Στις 28 Αυγούστου 1922 ορκίζεται η κυβέρνηση Ν. Τριανταφυλλάκου, ακραίου


βενιζελικού και τέως αρμοστή της Ελλάδας στην Κωνσταντινούπολη, η οποία
επιβίωσε λίγες μόνο ημέρες. Η σύντομη θητεία της σημαδεύτηκε από τα τραγικά
γεγονότα της μικρασιατικής καταστροφής, της παρέμβασης και εν τέλει επανάστασης
του στρατού υπό την ηγεσία του Ν. Πλαστήρα και του Στ. Γονατά, καθώς και της
αξίωσης των επαναστατών για την παραίτηση του Κωνσταντίνου, την άμεση διάλυση
της Εθνοσυνέλευσης, το σχηματισμό κυβέρνησης αρεστής στην Entente και ενίσχυση
του θρακικού μετώπου.24 Η βραχύβια κυβέρνηση ασχολήθηκε κυρίως με τη στάση
του στρατού κατά την επιστροφή του από τη Μικρά Ασία, με την περίθαλψη των
προσφύγων και τη διατροφή του πληθυσμού. Αρχικά η κυβέρνηση Τριανταφυλλάκου
απομακρύνθηκε και δύο ημέρες μετά, στις 14/27 Σεπτεμβρίου 1922, ο Κωνσταντίνος
παραιτήθηκε υπέρ του γιου του Γεωργίου.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΑΝ. ΧΑΡΑΛΑΜΠΗ

Για την Επανάσταση του Στρατού και του Στόλου το 1922 βλ. Ανδρικόπουλος, Γ., Η Δημοκρατία του
24

Μεσοπολέμου, Αθήνα 1987, σελ. 7-12

14
Για μία μόνη ημέρα πρωθυπουργός διορίζεται ο στρατηγός Αναστάσιος Χαραλάμπης.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Σ. ΚΡΟΚΙΔΑ

Στις 13 Σεπτεμβρίου 1922 σχηματίζεται πολιτική κυβέρνηση και η πρωθυπουργία


ανατίθεται στον Αλ. Ζαΐμη, ο οποίος όμως αρνείται αυτή τη φορά. Τη θέση
καταλαμβάνει προσωρινά ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και υπουργός εσωτερικών
Σωτ. Κροκιδάς, ο οποίος ήταν μετριοπαθής βενιζελικός. Η επαναστατική επιτροπή
είχε συγκεντρώσει «ως κυρίαρχος … μέχρι συγκροτήσεως της νέας
εθνοσυνελεύσεως» το σύνολο των εξουσιών, για να μεταβιβάσει την επομένη «εις
την σχηματισθησομένην κυβέρνησιν το δικαίωμα της εκδόσεως Νομοθετικών
Βασιλικών Διαταγμάτων»25 Στη διάρκεια της θητείας της συγκεκριμένης
κυβέρνησης, πραγματοποιείται από έκτακτο στρατοδικείο η Δίκη των Εξ, η καταδίκη
τους και τέλος η εκτέλεσή τους.26 Υπό το βάρος της επικείμενης εκτέλεσης και,
επειδή η κυβέρνηση Κροκιδά δεν επιθυμούσε να αναλάβει την ευθύνη, παραιτείται
στις 10/23 Νοεμβρίου 1922.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΣΤ. ΓΟΝΑΤΑ

Στις 14 Νοεμβρίου 1922 ο ένας εκ των δύο ηγετών της επανάστασης του 1922
Στυλιανός Γονατάς σχηματίζει επαναστατική κυβέρνηση, με σκοπό τη διπλωματική
αποκατάσταση της Ελλάδας και την αναδιοργάνωση της στρατιάς του Έβρου. Για
τους λόγους αυτούς ανέθεσε αφενός στον Ελ. Βενιζέλο τη διεθνή εκπροσώπηση της
χώρας και στον Θεόδωρο Πάγκαλο το Υπουργείο Στρατιωτικών και συγχρόνως τη
διοίκηση και αναδιοργάνωση της Στρατιάς του Έβρου.27 Προκηρύσσονται εκλογές,
με βάση τις νέες εκλογικές περιφέρειες που καθιέρωσε ο Υπουργός Εσωτερικών
Γεώργιος Παπανδρέου, για τις 2 Δεκεμβρίου 1923. Δύο μέρες όμως μετά τη
δημοσίευση του σχετικού διατάγματος, στις 18 Οκτωβρίου, εκδηλώνεται
φιλομοναρχικό πραξικόπημα, με τη συμμετοχή του Ι. Μεταξά, το οποίο
αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά.

25
Αλιβιζάτος, Ν., ό.π., σελ. 125
26
Το έκτακτο στρατοδικείο έκρινε ένοχους όλους τους κατηγορουμένους και καταδίκασε παμψηφεί σε
θάνατο τους Γ. Χατζανέστη, Δ. Γούναρη, Ν. Στράτο, Π. Πρωτοπαπαδάκη, Γ. Μπαλτατζή και Ν.
Θεοτόκη, και σε ισόβια δεσμά τους Μ. Γούδα και Ξ. Στρατηγό
27
Ο Θ. Πάγκαλος θα αναδειχθεί σε μοιραίο πρόσωπο, καθώς στη συνέχεια θα διαφωνήσει με την
υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάννης –την οποία ονόμασε «Ανταλκίδειο Ειρήνη»-και την απώλεια
της Ανατολικής Θράκης, και θα προσπαθήσει πραξικοπηματικά να ανατρέψει την κυβέρνηση Γονατά,
ενώ αργότερα θα επιβάλει δικατορικό καθεστώς

15
Τελικά οι εκλογές γίνονται στις 16 Δεκεμβρίου 1923 για την ανάδειξη της Δ΄
Συντακτικής Συνέλευσης.28 Τρεις ημέρες μετά τις εκλογές, ο Γονατάς υποδεικνύει
στον Γεώργιο να αποχωρήσει προσωρινά, προκειμένου να διευκολύνει τη διαδικασία
επίλυσης του πολιτειακού που είχε προκύψει μετά το πραξικόπημα του 1923,
δεδομένου μάλιστα ότι σε αυτό είχαν συμμετοχή και δύο υπασπιστές του.29 Το ρόλο
του αντιβασιλέα ανέλαβε και πάλι ο Π. Κουντουριώτης.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ

Οι εκλογές διεξάγονται χωρίς τη συμμετοχή της αντιβενιζελικής παράταξης. Από την


πλευρά των Φιλελευθέρων απουσιάζει ο Ελ. Βενιζέλος. Παρ΄όλα αυτά, το κόμμα του
κερδίζει την πλειοψηφία, με 250 έδρες. Ο Βενιζέλος αναλαμβάνει την πρωθυπουργία
στις 11 Ιανουαρίου 1924, με τη δέσμευση ότι πρόκειται για μια προσωρινή λύση,
μέχρι την εκλογή του διαδόχου του στην ηγεσία του κόμματος των Φιλελευθέρων. Το
κύριο θέμα με το οποίο ασχολήθηκε η συγκεκριμένη κυβέρνηση ήταν η επίλυση του
πολιτειακού. Η επιθυμία όλων για εγκαθίδρυση δημοκρατικού πολιτεύματος ήταν
δεδομένη. Ο τρόπος με τον οποίο θα γινόταν αυτό αποτελούσε αντικείμενο διαφωνίας
ανάμεσα στον πρωθυπουργό, που υποστήριζε ότι θα έπρεπε η αλλαγή αυτή να γίνει
κατόπιν δημοψηφίσματος, χωρίς να προηγηθεί απόφαση της Εθνοσυνέλευσης, και
του Αλ. Παπαναστασίου, επικεφαλής της αντιπολίτευσης, ο οποίος θεωρούσε την
απόφαση της Εθνοσυνέλευσης απαραίτητη.30 Το αποτέλεσμα ήταν η παραίτηση του
Βενιζέλου και η αναχώρησή του για το εξωτερικό.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Γ. ΚΑΦΑΝΤΑΡΗ

Ο Γ. Καφαντάρης, υπουργός Δικαιοσύνης της κυβέρνησης Βενιζέλου, γίνεται


πρωθυπουργός στις 6 Φεβρουαρίου. Η κυβέρνηση Καφαντάρη έχει να αντιμετωπίσει
το πολιτειακό θέμα και το ζήτημα της άμεσης ή μη ανακήρυξης της δημοκρατίας. 33
μέρες μετά την ορκωμοσία της, στις 12 Μαρτίου 1924 ανατρέπεται, καθώς
κρούσματα απειθαρχίας στο στρατό, ο οποίος έχει ταχθεί ανοιχτά εναντίον του
δημοψηφίσματος, την οδηγούν στην κατάρρευση. Η διάσπαση στους κόλπους των

28
Έχει διατυπωθεί η άποψη ότι η Επανάσταση του 1922 και οι εκλογές του 1923 ουσιαστικά
νομιμοποίησαν την ανάγκη της δικτατορικής διαχείρισης και επέμβασης του στρατού στην πολιτική
ζωή. Ρήγος, Αλ., Η Β’ Ελληνική Δημοκρατία, σελ. 276-277
29
Χαρακτηριστικά ζητήθηκε από τον μονάρχη «να ταξιδεύση εις το εξωτερικόν, υπό μορφήν αδείας.
Αλιβιζάτος, Ν., ό.π., σελ. 126
30
βλ. Αναστασιάδης Γ., Κοντογιώργης Γ., Πετρίδης Π. (επιμ.), Aλέξανδρος Παπαναστασίου. Θεσμοί,
Ιδεολογία και Πολιτική στο Mεσοπόλεμο, Αθήνα, Πολύτυπο, 1987

16
Φιλελευθέρων ανάμεσα στους οπαδούς της άμεσης ανακήρυξης της δημοκρατίας και
στους θιασώτες του δημοψηφίσματος, που υπέβοσκε, έλαβε χώρα στις 17 Μαρτίου.
Ο Καφαντάρης είχε ταχθεί με την πλευρά του Βενιζέλου που επιθυμούσε το
δημοψήφισμα και ως εκ τούτου δε θεωρείται ότι διέθετε πλέον την κοινοβουλευτική
πλειοψηφία, η οποία προέκρινε την άμεση λύση της Εθνοσυνέλευσης. (Ουσιαστικά
το κόμμα των Φιλελευθέρων πολυδιασπάστηκε στους «Προοδευτικούς
Φιλελεύθερους υπό τον Καφαντάρη, μια μερίδα βουλευτών ακολούθησε το Σοφούλη,
μια άλλη τον Μιχαλακόπουλο, ενώ δημιουργήθηκαν και άλλες, μικρότερες ομάδες.31

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ

Στις 12 Μαρτίου 1924 εντολή για σχηματισμό κυβέρνησης από τον αντιβασιλέα Π.
Κουντουριώτη λαμβάνει ο επικεφαλής του δεύτερου σε δύναμη κόμματος Αλ.
Παπαναστασίου. Μολονότι δε διέθετε την απόλυτη πλειοψηφία, μπορεί να ειπωθεί
ότι διέθετε τη δεδηλωμένη σε «λανθάνουσα έστω μορφή». 32 Στις 24 Μαρτίου 1924, η
κυβέρνηση Παπαναστασίου, μετά τις προγραμματικές της δηλώσεις έλαβε ψήφο
εμπιστοσύνης με 259 ψήφους υπέρ, 3 κατά, ενώ 125 βουλευτές απείχαν. Η
δημοκρατία ήταν γεγονός. Την επόμενη ημέρα, 25 Μαρτίου 1924, η Βουλή κηρύττει
έκπτωτη τη δυναστεία των Γλύξμπουργκ, κηρύσσει την αβασίλευτη δημοκρατία στη
χώρα, δεσμεύεται για τη διενέργεια δημοψηφίσματος και ανακηρύσσει προσωρινό
πρώτο Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας τον Π. Κουντουριώτη. 33 Η βουλή
διέκοψε τις εργασίες της για 40 ημέρες, προκειμένου να προετοιμαστεί η οργάνωση
του δημοψηφίσματος, το οποίο έλαβε χώρα στις 13 Απριλίου 1924. Σ΄ αυτό το
69,95% του ελληνικού λαού τάχθηκε υπέρ της αβασίλευτης δημοκρατίας. Από τα
πρώτα κιόλας βήματά της η δημοκρατική κυβέρνηση Παπαναστασίου έδωσε
δείγματα αυταρχικότητας. Η ανάθεση του νέου Υπουργείου Εννόμου Τάξεως στον Θ.
Πάγκαλο και η έκδοση νομοθετικού διατάγματος «περί κατοχυρώσεως του
Δημοκρατικού Πολιτεύματος», που καταπατούσε τις ελευθερίες του πολίτη ήταν δύο
από αυτά.34

31
Δημητρόπουλος, Α., ό.π., σελ. 68, υπ. 496
32
Δημητρόπουλος, ό.π., σελ. 68
33
Η Β’ Ελληνική Δημοκρατία 1924-1935 αντιδιαστέλλεται προς την Α΄ Ελληνική Δημοκρατία 1827-
1832
34
Βερέμης, Θ., «Η Αντεπανάσταση του 1923 και η ανακήρυξη της αβασίλευτης δημοκρατίας» στο
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1977, τ. ΙΕ, σελ. 281

17
Από τον Ιούνιο του 1924 η κυβέρνηση Παπαναστασίου άρχισε να φυλλορροεί, με
πρώτο τον Γ. Κονδύλη, ενώ κρούσματα απειθαρχίας και διαμαρτυρίας για αυθαίρετες
προαγωγές από τον Θ. Πάγκαλο στο στρατό, άρχισαν να γίνονται συχνότερα. Τελικά,
στις 19 Ιουλίου 1924 οι Μιχαλακόπουλος και Γονατάς απέσυραν την εμπιστοσύνη
τους από την κυβέρνηση, η οποία καταψηφίστηκε και κατέρρευσε.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Θ. ΣΟΦΟΥΛΗ

Την κυβέρνηση Παπαναστασίου διαδέχτηκε μια μεταβατική κυβέρνηση συνεργασίας


με τη συμμετοχή βουλευτών από όλα τα κόμματα, με την παρέμβαση του Βενιζέλου
από το Παρίσι. Επικεφαλής, με τη σύμφωνη γνώμη και του Καφαντάρη, επικεφαλής
του πρώτου σε δύναμη βενιζελογενούς κόμματος αλλά και του Παπαναστασίου, ο Θ.
Σοφούλης, αρχηγός του δεύτερου ομόρριζου κόμματος. Η κυβέρνηση λόγω της
φύσης της δεν εμφανίστηκε στη Βουλή για ψήφο εμπιστοσύνης και η θητεία της
διήρκεσε μόνο το καλοκαίρι, μέχρι την 1η Οκτωβρίου.35

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΑΝ. ΜΙΧΑΛΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Μετά την άρνηση του Παπαναστασίου για σχηματισμό κυβέρνησης εθνικής ενότητας
και αυτήν του Καφαντάρη να σχηματίσει κυβέρνηση, η εντολή δίνεται στον Αν.
Μιχαλακόπουλο, επικεφαλής των Συντηρητικών Φιλελευθέρων, ο οποίος σχηματίζει
κυβέρνηση στις 7 Οκτωβρίου 1924. Η κυβέρνηση Μιχαλακόπουλου τήρησε στάση
συμβιβαστική απέναντι στους μοναρχικούς, έπεσε θύμα όμως και αυτή συνομωσιών
και κυρίως της εξάρτησής της από επίδοξους δικτάτορες. Στις 10 Ιουνίου ο υπουργός
Εσωτερικών και Εννόμου Τάξεως Γ. Κονδύλης παραιτείται, οδηγώντας σε
κυβερνητική κρίση. Ο Μιχαλακόπουλος παραιτείται, ο Καφαντάρης όμως αρνείται να
σχηματίσει κυβέρνηση και ο παραιτηθείς πρωθυπουργός ανασχηματίζει την
κυβέρνησή του μέχρι τις 26 Ιουνίου 1925, όταν θα ανατραπεί από τον Θεόδωρο
Πάγκαλο.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Θ. ΠΑΓΚΑΛΟΥ

Ο Θ. Πάγκαλος σχηματίζει κυβέρνηση με τη συμμετοχή πολιτικών και στρατιωτικών


που μετείχαν στο πραξικόπημα. Διαβεβαιώνοντας αρχικά τον πολιτικό κόσμο ότι
σκοπός του δεν ήταν η ανατροπή του κοινοβουλευτικού συστήματος αλλά η έξοδος

35
Γι΄ αυτό το λόγο ονομάστηκε κυβέρνηση θερινών διακοπών

18
της χώρας από την αστάθεια,36 κατορθώνει στις 30 Ιουνίου να κερδίσει ψήφο ανοχής,
με τον Σοφούλη να αρνείται να δώσει ψήφο και τους Καφαντάρη και
Μιχαλακόπουλο να απέχουν της διαδικασίας. Παράλληλα, η Εθνοσυνέλευση με
ψήφισμά της συγκρότησε επιτροπή για την ψήφιση Συντάγματος που θα το ενέκρινε
η Συντακτική Συνέλευση, με την επανάληψη των εργασιών της το αργότερο μέχρι τις
15 Ιουλίου, διάλυση της Βουλής και προκήρυξη εκλογών μέχρι το Φεβρουάριο 1926.
Επίσης εξουσιοδότησε την επιτροπή αυτή να ψηφίσει οριστικά το νομοσχέδιο περί
εκλογής βουλευτών.37 Στις 29 όμως Σεπτεμβρίου ο Πάγκαλος διαλύει την
Εθνοσυνέλευση και επιβάλλει ανοιχτά πραξικόπημα. Στις 18 Μαρτίου ο
Κουντουριώτης παραιτείται από Πρόεδρος της Δημοκρατίας και τη θέση
καταλαμβάνει με διάφορες μεθοδεύσεις και πάλι ο Πάγκαλος. Στη συνέχεια αναζητά
πρωθυπουργό και τον βρίσκει στο πρόσωπο του Αθ. Ευταξία.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΑΘ. ΕΥΤΑΞΙΑ

Ο Αθ. Ευταξίας χρημάτισε υπουργός στην κυβέρνηση Γούναρη το 1915. Έγινε


πρωθυπουργός μιας σχεδόν αντιβενιζελικής κυβέρνησης, η οποία, μαζί με τον
δικτάτορα Πάγκαλο ανατράπηκαν πραξικοπηματικά από τον Γ. Κονδύλη 21/22
Αυγούστου 1926, με τη σύμφωνη γνώμη των πολιτικών κομμάτων.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Γ. ΚΟΝΔΥΛΗ

Πρώτη ενέργεια του Κονδύλη ήταν η επαναφορά του Π. Κουντουριώτη στο αξίωμα
του Προέδρου της Δημοκρατίας και η αποφυλάκιση των πολιτικών αρχηγών. Στις 26
Αυγούστου 1926 λαμβάνει εντολή σχηματισμού κυβέρνησης, δεσμευόμενος ότι θα
προκηρύξει άμεσα εκλογές Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους διαλύει το κόμμα του και
ανακοινώνει ότι δε θα λάβει μέρος στις επικείμενες εκλογές. 38 Στις 23 Σεπτεμβρίου
καταργήθηκε ο στρατιωτικός νόμος που ίσχυε από το 1921 και στις 7 Νοεμβρίου
έγιναν οι εκλογές με το σύστημα της απλής αναλογικής, στις οποίες δεν έλαβε την
πλειοψηφία κανένα από τα κόμματα που συμμετείχαν.

36
Βερέμης, Θ. Οι επεμβάσεις του στρατού στην ελληνική πολιτική, 1916-1936, Αθήνα, Εξάντας, 1977,
σελ. 123
37
Αλιβιζάτος, ό.π., σελ. 134
38
Για την κυβέρνηση Κονδύλη και τη σύγκρουσή της με τα «Δημοκρατικά Τάγματα» βλ.
Ανδρικόπουλος, ό.π., σελ. 32-33

19
Β΄ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
1927-1944

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΑΛ. ΖΑΙΜΗ

Προκειμένου να σχηματιστεί βιώσιμη κυβέρνηση, τα βενιζελικά και αντιβενιζελικά


κόμματα ήρθαν σε συνεννόηση, για πρώτη φορά μετά από 16 χρόνια. Στις 4
Δεκεμβρίου 1926 σχηματίζεται οικουμενική κυβέρνηση υπό τον Αλ. Ζαΐμη, στην
οποία συμμετέχουν όλα τα μεγάλα κόμματα, η Ένωση Φιλελευθέρων και η
Δημοκρατική Ένωση από το βενιζελικό στρατόπεδο και το Λαϊκό Κόμμα και το
Κόμμα των Ελευθεροφρόνων του Ι. Μεταξά από το αντιβενιζελικό χώρο. Στις 8
Δεκεμβρίου κερδίζει με μεγάλη πλειοψηφία ψήφο εμπιστοσύνης και στις 2 Ιουνίου
1927 ψηφίζεται το νέο σύνταγμα, το οποίο εισήγαγε το θεσμό του αιρετού ανώτατου
άρχοντα, αντί του κληρονομικού, καθιέρωνε ρητά το κοινοβουλευτικό σύστημα,39
βελτίωνε την προστασία ορισμένων ατομικών ελευθεριών, καθιέρωνε για πρώτη
φορά στην Ελλάδα ορισμένα κοινωνικά δικαιώματα, όπως το δικαίωμα της εργασίας
κ.ά.40

Τον Αύγουστο του 1927 οι υπουργοί του Λαϊκού κόμματος, κατόπιν διαφωνίας με
τον Υπουργό Οικονομικών Γ. Καφαντάρη. Η κυβέρνηση ανασχηματίζεται, πλέον
όμως χάνει τον οικουμενικό της χαρακτήρα. Στις 31 Ιανουαρίου 1928 από την
κυβέρνηση Ζαΐμη αποχωρούν οι υπουργοί Παπαναστασίου και Μεταξάς και η
κυβέρνηση παραιτείται τρεις μέρες αργότερα.

Λίγες μέρες αργότερα ο Ζαΐμης επανακάμπτει με την τρίτη στη σειρά κυβέρνησή του,
στην οποία συμμετέχουν οι Φιλελεύθεροι υπό τους Μιχαλακόπουλο και Καφαντάρη
και οι Ελευθερόφρονες υπό τον Μεταξά, καθιστώντας την στενότερου πολιτικού
φάσματος. Στις 20 Φεβρουαρίου 1928 η κυβέρνηση έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης. Στη
διάρκεια της ψηφοφορίας αποδείχτηκε ότι η διαρροή από τους Ελευθερόφρονες προς
το Λαϊκό Κόμμα είχε λάβει διαστάσεις. Η πολιτική της κυβέρνησης αμφισβητείται
έντονα τόσο από τις αντιπολιτευόμενες δυνάμεις όσο και από τον Βενιζέλο, ο οποίος

39
Το νέο σύνταγμα δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως με τις υπογραφές του Προέδρου
της Δημοκρατίας, του Προέδρου της Βουλής και του Πρωθυπουργού, χωρίς την προσυπογραφή όλων
των μελών της κυβέρνησης, ώστε να μπορέσουν οι υπουργοί του Λαϊκού κόμματος να διατηρήσουν τις
επιφυλάξεις τους για τη μορφή του πολιτεύματος
40
Αλιβιζάτος, ό.π., σελ. 140-143

20
έχει επανέλθει στην πολιτική, αναλαμβάνοντας την ηγεσία του κόμματος των
Φιλελευθέρων.

Στις 22 Μαΐου 1928 η κυβέρνηση Ζαΐμη παραιτείται και ακολούθως


ανασχηματίζεται, αυτή τη φορά με την υποστήριξη του Βενιζέλου. Στις 4 Ιουλίου,
όμως μετά από έντονη διαφωνία του Υπουργού Οικονομικών Καφαντάρη και του
Βενιζέλου για την έκδοση σε δημόσια εγγραφή των μετοχών της Εθνικής Τράπεζας
της Ελλάδας,41 ο Καφαντάρης παραιτείται και αμέσως ακολουθεί ολόκληρη η
κυβέρνηση.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ

Την ίδια μέρα κυβέρνηση σχηματίζει ο Ελ. Βενιζέλος, ο οποίος πέντε ημέρες μετά
προκήρυξε εκλογές. Αυτές διεξήχθησαν στις 19 Αυγούστου 1928 και ο Βενιζέλος
αναδείχθηκε σε νικητή με μεγάλη πλειοψηφία.42 Πρόεδρος της νέας Βουλής
εκλέγεται ο Ι. Τσιριμώκος και της Γερουσίας, η οποία συγκροτήθηκε σε σώμα, ο Αλ.
Ζαΐμης. Στις 2 Ιουνίου 1929 σε κοινή συνεδρία η Βουλή και η Γερουσία εξέλεξαν τον
Π. Κουντουριώτη οριστικό Πρόεδρο της Δημοκρατίας. Λίγους μήνες αργότερα ο
Κουντουριώτης υπέβαλε την παραίτησή του επικαλούμενος την ηλικία και τα
προβλήματα υγείας που είχε. Νέος Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκλέχτηκε ο Αλ.
Ζαΐμης. Η κυβέρνηση Βενιζέλου, παρά τα σπουδαία επιτεύγματά της, όπως η
εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, η υπογραφή του ελληνοτουρκικού συμφώνου φιλίας το
1930, έχει πάρει συντηρητική κατεύθυνση, με πιο χαρακτηριστική την περίπτωση του
«Ιδιώνυμου», νόμου που ουσιαστικά αποτελούσε μέτρο εναντίον του Κ.Κ.Ε. Μετά
από δύο ανασχηματισμούς, στις 21 Μαΐου 1932, ο Βενιζέλος υπέβαλε την παραίτησή
του, μετά τις θυελλώδεις αντιδράσεις που προκάλεσε η πρόθεσή του να ψηφιστεί
νομοσχέδιο «περί διώξεως του τύπου».43

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΑΛ. ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ

Μετά από πενθήμερες διαπραγματεύσεις, στις 26 Μαΐου 1932, ορκίστηκε κυβέρνηση


του Αγροτοεργατικού κόμματος υπό τον Αλ. Παπαναστασίου, η οποία θα είχε την
κοινοβουλευτική υποστήριξη του κόμματος των Φιλελευθέρων. Η κυβέρνηση

41
Οικονόμου, Ν., «Η περίοδος από το Σεπτέμβριο του 1926 ως το Φεβρουάριο του 1935» στο Ιστορία
του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1977, τ. ΙΕ΄,σελ. 312
42
Η έκταση του εκλογικού θριάμβου μάλιστα του κυβερνητικού συνασπισμού εξέπληξε και τον ίδιο
τον Βενιζέλο, Οικονόμου, Ν., ό.π., σελ. 313
43
Οικονόμου, Ν., ό.π., σελ. 318

21
επιβίωσε λίγες μόνο ημέρες, καθώς τα μεγαλόπνοα σχέδια οικονομικών και
κοινωνικών μεταρρυθμίσεων, όπως η ίδρυση φορέα κοινωνικής ασφάλισης (σημερινό
Ι.Κ.Α.), προκάλεσαν την αντίδραση των Φιλελευθέρων. Ο Παπαναστασίου,
θεωρώντας ότι η εμπιστοσύνη με επιφυλάξεις που του προσέφερε ο Βενιζέλος δεν
ήταν επαρκής, υπέβαλε την παραίτηση της κυβέρνησής του.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ

Στις 5 Ιουνίου 1932 ορκίστηκε νέα κυβέρνηση υπό την προεδρία του Ελ. Βενιζέλου,
ο οποίος διατήρησε και το Υπουργείο Δικαιοσύνης. Η νέα κυβέρνηση Βενιζέλου
ήταν ουσιαστικά «κυβέρνηση εκλογών», με μια προεκλογική περίοδο που άρχισε από
το σχηματισμό της κυβέρνησης και διακρίθηκε για τον φανατισμό της. 44 Οι εκλογές
έγιναν στις 25 Σεπτεμβρίου 1932 και κανένα κόμμα δεν πλειοψήφησε. Η πλέον
αριθμητικά λογική λύση θα ήταν μια κυβέρνηση συνεργασίας όλων των
δημοκρατικών κομμάτων, που θα διέθετε ομοιογενή πλειοψηφία και στα δύο
νομοθετικά σώματα, όμως ούτε ο Βενιζέλος ούτε οι ηγέτες των μικρών
δημοκρατικών κομμάτων δεν αποδέχονταν αυτή τη λύση.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗ

Υπό αυτές τις συνθήκες ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας αναθέτει στον ηγέτη του
Λαϊκού κόμματος Π. Τσαλδάρη το σχηματισμό κυβέρνησης, αφού πρώτα αναγνώρισε
δημόσια και πανηγυρικά το δημοκρατικό πολίτευμα. Ο Τσαλδάρης σχημάτισε
κυβέρνηση συνασπισμού των αντιβενιζελικών δυνάμεων, η οποία δε διέθετε την
απόλυτη πλειοψηφία αλλά στηρίχθηκε κοινοβουλευτικά στην ανοχή της
αντιπολίτευσης. Μετά από δριμύτατη επίθεση που δέχτηκε από τον Βενιζέλο, η
κυβέρνηση έθεσε θέμα εμπιστοσύνης και καταψηφίστηκε στις 12 Ιανουαρίου 1933.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΕΛ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ

Κατά την περίοδο των διακοπών της Βουλής είχε ωριμάσει η ιδέα κυβέρνησης
«δημοκρατικής ενότητος», που θα προχωρούσε σε πρόωρη διάλυση της Βουλής και
θα κατάρτιζε κοινούς συνδυασμούς στις εκλογές που θα ακολουθούσαν. Έτσι, στις 16
Ιανουαρίου ο Ελ. Βενιζέλος σχημάτισε την τελευταία του κυβέρνηση, η οποία δεν

44
Μάλιστα ο ίδιος ο Βενιζέλος έδωσε τον τόνο, επισείοντας τον κίνδυνο εμφυλίου πολέμου και
στρατιωτικής επέμβασης σε περίπτωση που το Λαϊκό κόμμα κέρδιζε τις εκλογές, δεδομένου ότι το
τελευταίο δεν είχε αναγνωρίσει το δημοκρατικό πολίτευμα ακόμα.

22
εμφανίστηκε στη Βουλή για ψήφο εμπιστοσύνης και η οποία περιλάμβανε τους
περισσότερους από τους παλιούς του συνεργάτες. Στις 23 Ιανουαρίου 1933 η
Γερουσία αποφάνθηκε καταφατικά στο ερώτημα του Προέδρου της Δημοκρατίας αν
πρέπει να διαλυθεί η Βουλή και προκηρύχτηκαν εκλογές για τις 5 Μαρτίου 1933. Στις
εκλογές τα κυβερνητικά δημοκρατικά κόμματα κατάρτισαν κοινούς συνδυασμούς
υπό την επωνυμία «Εθνικός Συνασπισμός», ενώ οι αντιβενιζελικοί και οι
συνεργαζόμενοι με αυτούς κατέβηκαν στις εκλογές με την επωνυμία «Ηνωμένη
Αντιπολίτευσις». Το πλειοψηφικό εκλογικό σύστημα που εφαρμόστηκε είχε ως
αποτέλεσμα ο Εθνικός Συνασπισμός να έχει ελαφρά πλειοψηφία ψήφων αλλά
σημαντική υστέρηση εδρών έναντι της Ηνωμένης Αντιπολίτευσης.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΑΛ. ΟΘΩΝΑΙΟΥ

Μετά το αποτυχημένο κίνημα του Πλαστήρα, στις 6 Μαρτίου 1933, το οποίο


καταπνίγηκε από την ανώτερη στρατιωτική ηγεσία, σχηματίστηκε νέα μεταβατική
κυβέρνηση «αντιστρατήγων» με πρωθυπουργό τον Αλ. Οθωναίο. Στις 10 Μαρτίου ο
Οθωναίος παρέδωσε την εξουσία σε κοινοβουλευτική κυβέρνηση υπό τον Π.
Τσαλδάρη, εκπληρώνοντας το ρόλο της, και παραιτήθηκε.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Π. ΤΣΑΛΔΑΡΗ

Ο Π. Τσαλδάρης ηγήθηκε μιας ιδιότυπης και ετερόκλητης αντιβενιζελικής


κυβέρνησης συνασπισμού. Διατηρήθηκε στην εξουσία για 2,5 χρόνια, μέχρι τον
Οκτώβριο του 1935, ασκώντας μετριοπαθή πολιτική.45 Η απόπειρα όμως δολοφονίας
του Ελ. Βενιζέλου στις 6 Ιουνίου 1933, διάφορα νομοσχέδια της κυβέρνησης, αλλά
και το αποτυχημένο πραξικόπημα δημοκρατικών αξιωματικών την 1η Μαρτίου
1935,46 επέφεραν σοβαρότατο κλονισμό στις σχέσεις κυβέρνησης και βενιζελικής
αντιπολίτευσης και αναζωπύρωσαν τα πάθη του Εθνικού Διχασμού. Ιδιαίτερα, το
κίνημα των βενιζελικών, σήμανε τις εκκαθαρίσεις του στρατού από τα βενιζελικά
στοιχεία, από τη λήψη αντιδημοκρατικών και αντισυνταγματικών μέτρων και εν τέλει
την παλινόρθωση του Γεωργίου Β΄. Με συντακτική πράξη προκηρύσσονται εκλογές
για τις 9 Ιουνίου 1935, χωρίς τη συμμετοχή των βενιζελικών. Σε αυτές ο συνασπισμός

45
Με προεδρικό διάταγμα στις 20 Νοεμβρίου, και προσωπική εισήγηση του Τσαλδάρη δόθηκε
αμνηστία στους πολίτες που είχαν αναμιχτεί στο πραξικόπημα της 6 ης Μαρτίου.
46
Για το πραξικόπημα του 1935 και τις συνέπειές του βλ. Κολιόπουλος, Ι., «Εσωτερικές και
εξωτερικές εξελίξεις από την 1η Μαρτίου 1935 ως την 28η Οκτωβρίου 1940, στο Ιστορία του Ελληνικού
Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1977, τ. ΙΕ, σελ. 358-365.

23
Τσαλδάρη – Κονδύλη πλειοψήφησε, αμέσως μετά όμως διασπάστηκε, διαφωνώντας
για τον τρόπο επίλυσης του πολιτειακού. Στις 10 Οκτωβρίου 1935 ο Γ. Κονδύλης και
η ηγεσία των ενόπλων δυνάμεων κατήργησαν την κυβέρνηση Τσαλδάρη.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Γ. ΚΟΝΔΥΛΗ

Με ψήφισμα της 10ης Οκτωβρίου ο Κονδύλης καταργεί την αβασίλευτη δημοκρατία


και το σύνταγμα του 1927, επαναφέροντας το Σύνταγμα του 1911, μέχρι την
επιψήφιση του νέου. Ο Αλ. Ζαΐμης απομακρύνεται και προκηρύσσεται δημοψήφισμα
για την επίλυση του πολιτειακού, αφού πρώτα ο Κονδύλης αυτοδιορίστηκε
αντιβασιλεύς. Η κυβέρνηση έλαβε μέτρα για την προστασία του κοινωνικού
καθεστώτος αλλά και για τη διατήρησή της στην εξουσία. Στις 3 Νοεμβρίου 1935
διενεργήθηκε το δημοψήφισμα, το αποτέλεσμα του οποίου ήταν προϊόν νοθείας,
Σύμφωνα με αυτό, το 97,88% του ελληνικού λαού επιθυμούσε την παλινόρθωση του
Γεωργίου Β΄. Οι αρχηγοί των δημοκρατικών κομμάτων δεν αναγνώρισαν το
αποτέλεσμα. Στις 25 Νοεμβρίου έφτασε στην Αθήνα ο Γεώργιος και ο Κονδύλης
παραιτήθηκε, έχοντας ολοκληρώσει το έργο του.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Κ. ΔΕΜΕΡΤΖΗ

Ο Γεώργιος, από την πρώτη στιγμή της άφιξής του στην Ελλάδα, κατέστησε σαφή
την πρόθεσή του να παίξει ενεργό ρόλο στα πολιτικά δρώμενα της χώρας. Λίγες
μέρες μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, ανέθεσε στον Κωνσταντίνο Δεμερτζή,
καθηγητή του Αστικού Δικαίου, το σχηματισμό προσωρινής κυβέρνησης, με τη
συμμετοχή πολιτικών προσώπων κατά βάση, συντηρητικών όμως απόψεων. Στις 17
Δεκεμβρίου 1935 διαλύθηκε με βασιλικό διάταγμα η Βουλή και προκηρύχτηκαν
εκλογές για τις 26 Ιανουαρίου 1936, οι οποίες έμελλε να είναι και οι τελευταίες του
ελληνικού Μεσοπολέμου. Οι εκλογές οδήγησαν σε ισοψηφία των δύο μεγάλων
παρατάξεων στη Βουλή: 143 έδρες οι αντιβενιζελικοί και 142 οι βενιζελικοί. Οι
κομμουνιστές, με 15 έδρες, έγιναν οι ρυθμιστές της κατάστασης. Μετά από
διαβουλεύσεις, στις 21 Φεβρουαρίου 1936 ο Θ. Σοφούλης, διάδοχος του Ελ
Βενιζέλου στην ηγεσία των Φιλελευθέρων, μετά το πραξικόπημα του 1935,

24
εξασφαλίζει την υποστήριξη των κομμουνιστών βουλευτών και στις 6 Μαρτίου
εκλέγεται Πρόεδρος της Βουλής.47

Ο Γεώργιος, ο οποίος στο μεταξύ είχε αναθέσει στον Ιωάννη Μεταξά το Υπουργείο
Στρατιωτικών, έδωσε την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον Θ. Σοφούλη, καθώς
το κόμμα του διέθετε τη «δεδηλωμένη». Οι διαπραγματεύσεις μεταξύ των αρχηγών
των κομμάτων ναυάγησαν, καθώς οι αδιάλλακτοι επικράτησαν, και κατόπιν
εισήγησης του Σοφούλη, ο βασιλιάς αναθέτει και πάλι στον Δεμερτζή το σχηματισμό
κυβέρνησης, με την προϋπόθεση της παραμονής του Μεταξά στο Υπουργείο
Στρατιωτικών. Στις 14 Μαρτίου ορκίστηκε η νέα κυβέρνηση.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Ι. ΜΕΤΑΞΑ

Στις 19 Μαρτίου πεθαίνει ο Ελ. Βενιζέλος στο Παρίσι και λίγο αργότερα, στις 13
Απριλίου, τον ακολουθεί ο πρωθυπουργός Κ. Δεμερτζής. Το θέμα της διακυβέρνησης
της χώρας τίθεται επιτακτικά και με δεδομένο το πολιτικό κενό,48 ο βασιλιάς, χωρίς
να συμβουλευτεί κανέναν, διορίζει πρωθυπουργό τον Ι. Μεταξά. Στις 25 Απριλίου ο
Μεταξάς ανακοινώνει τις προγραμματικές του δηλώσεις και ο Σοφούλης υπόσχεται
ψήφο εμπιστοσύνης με επιφυλάξεις, οι Τσαλδάρης και Θεοτόκης ψήφο ανοχής, ενώ
αρνούνται την ψήφο τους οι Καφαντάρης, Παπαναστασίου, Παπανδρέου και
Σκλάβαινας. Στις 27 Απριλίου 1936 η κυβέρνηση Μεταξά εξασφαλίζει ψήφο
εμπιστοσύνης, με 241 ψήφους υπέρ, 16 κατά και 4 αποχές. Έτσι, ο Μεταξάς
κυβέρνησε παρά τη λαϊκή ετυμηγορία και με τις ευλογίες της Βουλής, η οποία
διέκοψε τις εργασίες της για την περίοδο των διακοπών. Έδωσε όμως στην
κυβέρνηση το δικαίωμα να εκδίδει νομοθετικά διατάγματα στη διάρκεια αυτής της
περιόδου. Τον Μάϊο ξέσπασαν στη Θεσσαλονίκη βίαια επεισόδια, τα οποία ο
Μεταξάς εκμεταλλεύτηκε για να εδραιώσει τη θέση του. Τον Ιούλιο Σοφούλης και

47
Πρόκειται για το σύμφωνο Σοφούλη-Σκλάβαινα, σύμφωνα με το οποίο η κομμουνιστική ηγεσία
υποσχόταν να ψηφίσει τον υποψήφιο των Φιλελευθέρων έναντι ανταλλαγμάτων, όπως η κατάργηση
του «Ιδιώνυμου» κ.ά.
48
Σχετική είναι η αγόρευση του Θ. Σοφούλη στη Βουλή: «Μέσα εις την ατμόσφαιραν η οποία
περιβάλλει την ζωήν μας, εισπνέομεν όλοι, χωρίς να το καταλάβωμεν, μίαν γενναίαν δόσιν υποκρισίας.
(…) Τά μίση μας, αι ασχημίαι, η εμπαθεια η οποία έχει αποκορυφώσει τον διχασμόν του Έθνους και
δημιουργήσει τον κίνδυνον, έναν κίνδυνον σύροντα το Έθνος εις την πλήρην καταστροφήν και την
τελείαν αποσύνθεσίν του, αυτός είναι ο προσεχής, ο ορατός, ο απτός κίνδυνος. (…)» Κολιόπουλος, Ι.,
ό.π., τ. ΙΕ, σελ. 377

25
Θεοτόκης συμφωνούσαν για κυβέρνηση συνασπισμού αλλά ο Γεώργιος έδωσε την
έγκρισή του στον Μεταξά για την επιβολή δικτατορίας στις 4 Αυγούστου 1936.49

Η δικτατορία του Μεταξά, υπήρξε η μακρβιότερη και πιο ολοκληρωτική δικτατορία.


Πρόκειται για ένα καθεστώς ιδιότυπο, που δεν επιβλήθηκε με την ισχύ των όπλων ή
βασισμένο σε ένα μαζικό λαϊκό κίνημα αλλά λόγω της αποδοχής του μονάρχη και της
ανοχής ενός πολιτικού κόσμου με αγεφύρωτες διαφορές. Προσπάθησε να
δημιουργήσει ένα αστυνομικό κράτος, με ολοκληρωτικές τάσεις και αυταρχικές
μεθόδους. Ο ίδιος ο Μεταξάς είχε συγκεντρώσει τα κυριότερα Υπουργεία
(Εξωτερικών, Εσωτερικών, τα τρία πολεμικά υπουργεία και, από το 1938, το
Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων) και επιδίωκε να ασκεί απόλυτο έλεγχο.50 Η
δικτατορία Μεταξά σημαδεύτηκε από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο που το 1939
ξέσπασε στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Απορρίπτοντας το ιταλικό τελεσίγραφο το πρωί της
28ης Οκτωβρίου 1940 για δίοδο των ιταλικών δυνάμεων στον ελλαδικό χώρο, η
Ελλάδα ενεπλάκη στη δίνη του πολέμου. Και ενώ είχε ξεκινήσει η γερμανική επίθεση
στη χώρα, ο Μεταξάς πεθαίνει στις 29 Ιανουαρίου 1941, χωρίς να έχει διασφαλίσει τη
διάδοχο κατάσταση.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΑΛ. ΚΟΡΥΖΗ

Μετά το θάνατο του Μεταξά, και ενώ η χώρα κατέβαλλε την πιο σημαντική πολεμική
της προσπάθεια, ο Γεώργιος διόρισε πρωθυπουργό τον Αλέξανδρο Κορυζή, διοικητή
της Εθνικής Τράπεζας και πρώην υπουργό των κυβερνήσεων Μεταξά. Στις 18
Απριλίου 1941 και ενώ ο γερμανικός στρατός εισβάλλει στο ελληνικό έδαφος, ο
Κορυζής αυτοκτονεί.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΕΜΜ. ΤΣΟΥΔΕΡΟΥ

Η κατάσταση, μετά το θάνατο Κορυζή ήταν χαοτική. Τα γερμανικά στρατεύματα


βρίσκονται προ των πυλών, η χώρα είναι ακυβέρνητη, και ο Γεώργιος αδυνατεί να
εντοπίσει πολιτικό που θα αναλάβει την πρωθυπουργία. Στο μεταξύ, στις 20 Απριλίου
1941, ο διοικητής του Τ.Σ.Δ.Μ. αντιστράτηγος Τσολάκογλου υπέγραψε το
πρωτόκολλο ανακωχής. Την ίδια ημέρα πρωθυπουργός διορίζεται ο Εμμ. Τσουδερός,

49
Για τη διαδρομή μέχρι τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου, την ιδεολογία και τις πρακτικές του
Μεταξά βλ. Λιναρδάτος Σ., H 4η Aυγούστου, Aθήνα, Πολιτικές και Λογοτεχνικές Εκδόσεις, 1967.
50
Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η δημιουργία της Ε.Ο.Ν., μιας οργάνωσης που στόχο είχε την
προώθηση των αρχών του καθεστώτος. Για την Ε.Ο.Ν. βλ. Κολιόπουλος, Ι., ό.π., τ. ΙΕ΄, σελ. 387-389

26
πρώην διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, ο οποίος ορκίζεται την επομένη. Στις 23
Απριλίου, οι εκπρόσωποι του επίσημου ελληνικού κράτους αναχώρησαν για την
Κρήτη.

ΚΑΤΟΧΙΚΕΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΙΣ

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Γ. ΤΣΟΛΑΚΟΓΛΟΥ

Ο αντιστράτηγος Τσολάκογλου σχηματίζει κυβέρνηση δοσιλόγων, η οποία είναι και


η πρώτη στη σειρά των τριών ελεγχόμενων από τους κατακτητές ελληνικών
κυβερνήσεων.51 Η κυβέρνηση Τσολάκογλου έμεινε στην εξουσία από τις 30
Απριλίου 1941 έως τις 2 Δεκεμβρίου 1942.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Κ. ΛΟΓΟΘΕΤΟΠΟΥΛΟΥ

Πρόκειται για τη δεύτερη κυβέρνηση «κουίσλιγκ» που σχημάτισαν οι Γερμανοί.


Πρωθυπουργός ήταν ο Κ. Λογοθετόπουλος, ο μέχρι εκείνη τη στιγμή υπουργός
Παιδείας και καθηγητής της Ιατρικής Σχολής Αθηνών.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Ι. Δ. ΡΑΛΛΗ

Στις 7 Απριλίου 1943 ο αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός όρκισε πρωθυπουργό τον Ι.Δ.


Ράλλη, ο οποίος επρόκειτο να παραμείνει στη θέση αυτή έως τις 12 Οκτωβρίου 1944.

Η ΕΞΟΡΙΣΤΗ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΕΜΜ. ΤΣΟΥΔΕΡΟΥ

Το βράδυ της 22 προς 23 Μαΐου 1941, και ενώ η Μάχη της Κρήτης έχει πια
κριθεί, ο βασιλιάς και η ελληνική κυβέρνηση εγκαταλείπουν την Κρήτη και
καταφεύγουν στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Η αιγυπτιακή κυβέρνηση ήταν όμως
τυπικά ουδέτερη και κατά συνέπεια δεν μπορούσε να φιλοξενήσει επί μακρόν την
εξόριστη ελληνική κυβέρνηση. Έτσι, στα τέλη Ιουνίου ο Γεώργιος, ο Τσουδερός και
το μεγαλύτερο τμήμα του υπουργικού συμβουλίου αναχώρησαν για τη Ν. Αφρική και
από εκεί για το Λονδίνο. Εκτός από τα πρακτικά προβλήματα που είχε να
αντιμετωπίσει η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση, μακριά από τις εξελίξεις και υπό τη

51
Μετά την απελευθέρωση, και οι τρεις κατοχικοί πρωθυπουργοί προσήχθησαν ενώπιον του Ειδικού
Δικαστηρίου Δοσιλόγων και καταδικάστηκαν σε ισόβια ποινή

27
βασιλική καθοδήγηση, έπρεπε να βρει λύση για το καθεστωτικό ζήτημα, το οποίο θα
αποτελούσε και το μεγάλο διακύβευμα για την μετά την απελευθέρωση περίοδο.52

Το Μάρτιο του 1943 η εξόριστη κυβέρνηση εγκαταστάθηκε στο Κάιρο και εκεί
αντιμετώπισε δύο κρίσεις, επίκεντρο των οποίων αποτελούσε πάντα η διάσταση
μεταξύ συντηρητικών-φιλοβασιλικών και αριστερών. Στις 10 Αυγούστου 1943 μέλη
αντιστασιακών οργανώσεων έφτασαν στο Κάιρο, προκειμένου να υπάρξει συμφωνία
για σχηματισμό κυβέρνησης εθνικής ενότητας. Προϋπόθεση ήταν η δέσμευση του
Γεωργίου ότι δε θα επέστρεφε στην Ελλάδα πριν από τη διενέργεια δημοψηφίσματος.
Ο βασιλιάς αρνήθηκε και μάλιστα εξασφάλισε την υποστήριξη Αγγλίας και ΗΠΑ.
Ταυτόχρονα, το χάσμα ανάμεσα στους αστούς πολιτικούς και στο ΕΑΜ μεγαλώνει.

Η ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΤΟΥ ΒΟΥΝΟΥ

Σε αυτές τις συνθήκες το ΕΑΜ προσπαθεί να ελέγξει την κατάσταση. Στις Μαρτίου
1944 ιδρύθηκε στη Βίνιανη η Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ),
υπό την προεδρία του καθηγητή Συνταγματικού Δικαίου Αλ. Σβώλου. Πρόκειται για
ένα είδος προσωρινής κυβέρνησης στις απελευθερωμένες από τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ
ελληνικές περιοχές, με στόχο την ενοποίηση των αντιστασιακών δυνάμεων. Η ΠΕΕΑ
αξιώνει την παραίτηση της κυβέρνησης Τσουδερού, η οποία, εν μέσω πιέσεων και
κινήματος στο στρατό της Μέσης Ανατολής, παραιτείται στις 14 Απριλίου 1944.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Σ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ

Την ίδια ημέρα κυβέρνηση σχηματίζει ο Σοφοκλής Βενιζέλος, δευτερότοκος γιος του
Ελευθερίου Βενιζέλου. Η πρωθυπουργία του διακόπηκε απότομα στις 26 Απριλίου,
μετά τη βίαιη καταστολή κινήματος δημοκρατικών αξιωματικών σε πλοία του
ελληνικού ναυτικού που βρίσκονταν ελλιμενισμένα στην Αλεξάνδρεια και στο Πορτ
Σάϊντ.

52
Για το πολιτειακό θέμα ως ρυθμιστή των εξελίξεων την περίοδο εκείνη και ως στοιχείο
αντιπαράθεσης ανάμεσα στα παραδοσιακά αστικά κόμματα και την Αριστερά της εποχής βλ.
Πετρόπουλος Ι, Τα ελληνικά παραδοσιακά κόμματα, στο Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. Ένα έθνος
σε κρίση, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1984, σελ. 55-67

28
Γ΄ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
1944-1952

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ

Διάδοχος του Σ. Βενιζέλου ορίζεται ο Γεώργιος Παπανδρέου. Στόχος της αρχικά


μικρής κυβέρνησής του ήταν η συμφιλίωση των πολιτικών παρατάξεων, η
δημιουργία εθνικής ενότητας και η ομαλή μετάβαση στην μετακατοχική περίοδο. Στις
17 Μαΐου 1944 συγκαλείται το Συνέδριο του Λιβάνου, στο οποίο, με τη συμμετοχή
της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης, εκπροσώπων των παλαιών ελληνικών
κομμάτων και αντιπροσωπειών από τις αντιστασιακές οργανώσεις, υπογράφτηκε
συνθήκη, το «Εθνικόν Συμβόλαιον», που προέβλεπε ότι μετά την απελευθέρωση ο
ίδιος ο λαός θα αποφάσιζε για τη μορφή του πολιτεύματός του.53 Συμφωνήθηκε
επίσης η συγκρότηση κυβέρνησης εθνικής ενότητας, με πρωθυπουργό τον Γ.
Παπανδρέου και την ανάθεση πέντε υπουργείων στο ΕΑΜ.

Ακολούθησε η υπογραφή του Συμφώνου της Καζέρτα ανάμεσα στον Γ. Παπανδρέου


και στους ηγέτες των δύο μεγαλύτερων αντιστασιακών οργανώσεων του ΕΑΜ και
του ΕΔΕΣ, σύμφωνα με το οποίο όλες οι στρατιωτικές δυνάμεις που μέχρι τότε
δρούσαν στον ελληνικό χώρο υπάγονταν στις διαταγές της Κυβέρνησης Εθνικής
Ενότητας, η οποία στη συνέχεια θα τις έθετε στις διαταγές του Βρετανού στρατηγού
Ρ. Σκόμπυ.

Στις 18 Οκτωβρίου 1944, πέντε μέρες μετά την απομάκρυνση των Γερμανών και την
πανηγυρική απελευθέρωση, ο Παπανδρέου σχηματίζει κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας,
με τη συμμετοχή έξι υπουργών του ΕΑΜ, οι οποίοι στις 2 Δεκεμβρίου παραιτούνται.
Ακολουθούν τα γνωστά αιματηρά επεισόδια που έμειναν γνωστά ως
«Δεκεμβριανά».54 Οι δύο μεγάλες αντίπαλες πολιτικές δυνάμεις στο εξής θα έρθουν
αντιμέτωπες με τα όπλα. Ο Εμφύλιος πόλεμος έχει ξεσπάσει.

53
Κανελλόπουλος, Αθ. Π., Ιστορικά Δοκίμια, Αθήνα 1975, σελ. 239, Παντελής Α., Κουτσομπίνας Στ.,
Γεροζήσης Τ., Κείμενα συνταγματικής ιστορίας, τ. Α, Αθήνα – Κομοτηνή, 1993, τ. 2ος, σελ. 588-592
και Παπαστράτης Πρ, Ο Παπανδρέου και το Συνέδριο του Λιβάνου, στο Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-
1950. Ένα έθνος σε κρίση, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1984, σελ. 205-223
54
Για τα «Δεκεμβριανά, βλ., Τσουκαλάς, Κ., Η ελληνική τραγωδία. Από την απελευθέρωση ως τους
συνταγματάρχες, Αθήνα 1981, σελ.79

29
ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Ν. ΠΛΑΣΤΗΡΑ

Υπό το βάρος των γεγονότων και με την άμεση επέμβαση του πρωθυπουργού της
Αγγλίας Ουίνστον Τσώρτσιλ, ο οποίος ήρθε στην Ελλάδα τον Δεκέμβριο του 1944, ο
Γ. Παπανδρέου παραιτείται στις 3 Ιανουαρίου 1945. Νέος πρωθυπουργός επιλέγεται
ο Ν. Πλαστήρας, ο ήρωας του 1922, ο οποίος καλείται να αντιμετωπίσει την
εκρηκτική κατάσταση. Στις αρχές Ιανουαρίου συνομολογείται ανακωχή ανάμεσα στις
αντιμαχόμενες δυνάμεις και λίγο αργότερα υπογράφεται η Συνθήκη της Βάρκιζας.
Σύμφωνα με αυτήν, οι στρατιωτικές δυνάμεις του Ε.ΛΑ.Σ. θα αφοπλίζονταν, τα μέλη
τους θα εξασφάλιζαν αμνηστία για τα πολιτικά αδικήματα που είχαν τελεστεί τους
τελευταίους δύο μήνες, ενώ υπήρχε δέσμευση για διεξαγωγή δημοψηφίσματος, προς
επίλυση του πολιτειακού, εντός του έτους, καθώς και εκλογές για την ανάδειξη
Συντακτικής Βουλής.55 Ο Πλαστήρας, παρά την επιτυχία της Βάρκιζας, δεν
κατόρθωσε να συγκεράσει τις διαφορετικές αντιλήψεις και προσδοκίες και να
επιβληθεί στα οξυμένα πάθη. Αρχές Απριλίου του 1945 ο πρωθυπουργός αναγκάζεται
σε παραίτηση.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Π. ΒΟΥΛΓΑΡΗ

Τον Πλαστήρα διαδέχεται η υπηρεσιακή κυβέρνηση του ναυάρχου Π. Βούλγαρη.


Τελικά δε διεξάγει εκλογές, ανασχηματίζεται στις 11 Αυγούστου και τελικά
παραιτείται στις 17 Οκτωβρίου 1945. Βασικό πρόβλημα και αιτία παραίτησης
αποτέλεσε η καθ΄ υπόδειξη από μέρους των Συμμάχων κυβερνητική απόφαση να
γίνουν εκλογές και όχι δημοψήφισμα για το πολιτειακό. Η κυριαρχία των Βρετανών
στην ελληνική πολιτική ζωή ήταν πλέον αδιαμφισβήτητη και εμφύλιος πόλεμος προ
των πυλών.56

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ

Την ίδια ημέρα της παραίτησης της κυβέρνησης Βούλγαρη σχηματίζεται μεταβατική
κυβέρνηση υπό τον αντιβασιλέα αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό, ο οποίος διατήρησε την

55
Η σημασία της συμφωνίας αναδεικνύεται ακόμη περισσότερο από το γεγονός ότι το κείμενό της
δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, πράγμα που προσέδιδε στο περιεχόμενό της την
ισχύ νόμου.Richter, H., Η συμφωνία της Βάρκιζας, στο Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. Ένα έθνος
σε κρίση, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1984, σελ. 288
56
Μαρκεζίνης, Σύγχρονη Πολιτική Ιστορία της Ελλάδος, Πάπυρος, Αθήνα 1966 και 1968, τ. Β, σελ.
140 και 156 και Μαυρογορδάτος, Γ. Εκλογές και δημοψήφισμα του 1946, στο Ιατρίδης, Γ. (επ.), Η
Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. Ένα έθνος σε κρίση, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1984, σελ. 307-340

30
ίδια σύνθεση του κυβερνητικού σχήματος με το προηγούμενο. Τέλη Οκτωβρίου
παραιτείται.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ

Την 1η Νοεμβρίου πρωθυπουργός γίνεται ο Π. Κανελλόπουλος, ο οποίος όμως


παραιτείται μετά από λίγες μέρες, καθώς ο Δαμασκηνός εξέφρασε την προτίμησή του
για το σχηματισμό μιας κυβέρνησης ευρύτερου πολιτικού φάσματος.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Θ. ΣΟΦΟΥΛΗ

Η εντολή για το σχηματισμό κυβέρνησης δίνεται στον πρώην πρωθυπουργό Θ.


Σοφούλη την ίδια ημέρα της παραίτησης της προηγούμενης (22 Νοεμβρίου 1945).
Επρόκειτο για την πέμπτη κατά σειρά κυβέρνηση του 1945. Στις 31 Μαρτίου 1945 η
κυβέρνηση Σοφούλη διεξάγει τις πρώτες μεταπολεμικές εκλογές και τις πρώτες
ουσιαστικά, μετά από 10 χρόνια κοινοβουλευτικής απραξίας και συνταγματικής
αταξίας.57 Στις εκλογές αυτές, στις οποίες κυριάρχησαν οι κομματικοί συνασπισμοί
και από τις οποίες απείχε το ΚΚΕ, σε σύνολο 354 εδρών, απόλυτη πλειοψηφία
εξασφάλισε με 55% και 206 έδρες ο Ηνωμένος Συνασπισμός Εθνικοφρόνων,58 68
έδρες η Εθνική Πολιτική Ένωσις, 48 έδρες το Κόμμα Φιλελευθέρων του Θ. Σοφούλη,
20 έδρες το Εθνικό Κόμμα Ελλάδος, 9 έδρες η Ένωσις Εθνικοφρόνων, 1 έδρα η
Ένωσις Αγροτικών Κομμάτων και 2 έδρες ανεξάρτητος συνδυασμός.59

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Π. ΠΟΥΛΙΤΣΑ

Μετά τη μεγάλη εκλογική τους νίκη, οι ηγέτες του Λαϊκού κόμματος60 λαμβάνουν
την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης και επιδιώκουν, ενόψει του πολιτειακού
δημοψηφίσματος που ορίστηκε για τον Σεπτέμβριο, το σχηματισμό κυβέρνησης
συνεργασίας, με τη συμμετοχή και του Θ. Σοφούλη. Ο τελευταίος αρνείται και στις 4
Απριλίου παραιτείται. Τότε, σχηματίζεται μια ιδιότυπη οικουμενική κυβέρνηση, με
πρωθυπουργό τον Πρόεδρο του Συμβουλίου της Επικρατείας Π. Πουλίτσα και τη
συμμετοχή των τεσσάρων ηγετών του Λαϊκού Κόμματος, τριών ηγετών των
Φιλελευθέρων καθώς και του ΣΤ. Γονατά. Ειδικά οι ηγέτες της Εθνικής Πολιτικής
57
Aλιβιζάτος, N., Oι πολιτικοί θεσμοί σε κρίση. Όψεις της ελληνικής εμπειρίας. 1922-1974, Aθήνα,
Θεμέλιο, 1983, σελ. 171
58
Πυρήνας του Η.Σ.Ε. ήταν το Λαϊκό Κόμμα.
59
Νικολακόπουλος, Η., Κόμματα και Βουλευτικές Εκλογές στην Ελλάδα, Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών
Ερευνών, Αθήνα 1985, σελ. 162
60
Πρόκειται για τους Κ. Τσαλδάρη, Ι. Θεοτόκη, Π. Μαυρομιχάλη και Στ. Στεφανόπουλο

31
Ενώσεως Παπανδρέου, Βενιζέλος, Κανελλόπουλος συμμετείχαν ως υπουργοί άνευ
χαρτοφυλακίου. Με την παραίτηση των τριών τελευταίων, δύο εβδομάδες μετά την
ορκωμοσία της, ολοκληρώθηκε ο βίος της κυβέρνησης Πουλίτσα.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Κ. ΤΣΑΛΔΑΡΗ

Στις 18 Απριλίου 1946 πρωθυπουργός διορίζεται ο νεοεκλεγείς πρόεδρος του Λαϊκού


κόμματος Κ. Τσαλδάρης, ο οποίος σχηματίζει μια αμιγώς πολιτική κυβέρνηση, στην
οποία συμμετέχουν όλοι σχεδόν οι πολιτικοί ηγέτες που είχαν συμπράξει στο σχήμα
της Ηνωμένης Παράταξης Εθνικοφρόνων. Στις 13 Μαΐου αρχίζουν οι εργασίες της Δ΄
Αναθεωρητικής Βουλής και οι προετοιμασίες της κυβέρνησης για τη διενέργεια
δημοψηφίσματος για την επαναφορά του Γεωργίου Β΄. Την 1η Σεπτεμβρίου 1946, και
ενώ ο εμφύλιος πόλεμος έχει αρχίσει, διεξάγεται το δημοψήφισμα, με τη συμμετοχή
της Αριστεράς. Το αποτέλεσμα (68% υπέρ της επιστροφής Γεωργίου) επαναφέρει
πανηγυρικά, μετά από απουσία πέντε χρόνων, τον Γεώργιο Β΄. Στις 2 Οκτωβρίου η
κυβέρνηση ανασχηματίζεται και στις 24 Ιανουαρίου 1947 παραιτείται.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Δ. ΜΑΞΙΜΟΥ

Στις 24 Ιανουαρίου 1947 νέα κυβέρνηση συνασπισμού του Λαϊκού κόμματος και μιας
μερίδας των Φιλελευθέρων, σχηματίζεται υπό τον εξωκοινοβουλευτικό οικονομολόγο
Δ. Μάξιμο. Στην κυβέρνηση αυτή τη θέση του αντιπροέδρου και του Υπουργού
Εξωτερικών κατέχει ο Κ. Τσαλδάρης. Φαίνεται ότι επρόκειτο για μια προσπάθεια
διεύρυνσης της αποδοχής του υπάρχοντος καθεστώτος και της δημιουργίας ενός
κατευναστικού κλίματος. Στη διάρκεια της θητείας της κυβέρνησης αυτής, πεθαίνει ο
Γεώργιος και τον διαδέχεται ο Παύλος, ενώ σημειώνεται η ραγδαία διείσδυση της
αμερικανικής επιρροής στην Ελλάδα, με την εφαρμογή του «Σχεδίου Μάρσαλ». 61 Η
κυβέρνηση του Δ. Μάξιμου παραιτήθηκε στις 29 Αυγούστου 1947.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Κ. ΤΣΑΛΔΑΡΗ

Ακολουθεί η βραχύβια μονοκομματική κυβέρνηση Τσαλδάρη, της οποίας η θητεία


έληξε στις 7 Σεπτεμβρίου 1947, μετά από παρέμβαση του συμμαχικού παράγοντα.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Θ. ΣΟΦΟΥΛΗ

61
Για την αμερικανική επιρροή στην Ελλάδα και τη μεθόδευσή της βλ. Φατούρος, Αργ., Πώς
κατασκευάζεται ένα επίσημο πλαίσιο διείσδυσης: Οι Ηνωμένες Πολιτείες στην Ελλάδα, 1947-1948, στο
Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. Ένα έθνος σε κρίση, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1984, σελ. 419-460

32
Ως πρωθυπουργός επιλέγεται και πάλι ο παλαίμαχος πρωθυπουργός Θ. Σοφούλης, ο
οποίος σχηματίζει μια κυβέρνηση συνεργασίας του Λαϊκού κόμματος και των
Φιλελευθέρων. Σε όλη τη διάρκεια της θητείας της ο εμφύλιος πόλεμος μαίνεται και
η κυβέρνηση στις 27 Δεκεμβρίου 1947 θέτει εκτός νόμου το Κ.Κ.Ε. και το Ε.Α.Μ.,
ενώ παράλληλα λαμβάνει μια σειρά από μέτρα καταστολής των πολιτικών
ελευθεριών.62 Η κυβέρνηση θα αλλάξει μορφή τέσσερις φορές μέχρι την παραίτησή
της στις 30 Ιουνίου 1949, που προκλήθηκε από το θάνατο Θ. Σοφούλη.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΑΛ. ΔΙΟΜΗΔΗ

Μετά το θάνατο του Σοφούλη την εξουσία αναλαμβάνει ο παλιός συνεργάτης του
Βενιζέλου οικονομολόγος Αλ. Διομήδης. Στις αρχές Σεπτεμβρίου του 1949 οι
πολεμικές επιχειρήσεις του εμφυλίου πολέμου έληξαν, με την προσωρινή ανακωχή
που κήρυξε το Κ.Κ.Ε. 63

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Ι. ΘΕΟΤΟΚΗ

Την κυβέρνηση Διομήδη διαδέχτηκε στις 6 Ιανουαρίου 1950 η υπηρεσιακή


κυβέρνηση του Ι. Θεοτόκη, δευτερότοκου γιου του πρώην πρωθυπουργού Γ.
Θεοτόκη, με τη συμμετοχή εξωκοινοβουλευτικών. Τρεις μήνες πριν από την
προβλεπόμενη, η κυβέρνηση διαλύει την Βουλή και προκηρύσσει εκλογές για την 5 η
Μαρτίου, με το σύστημα της απλής αναλογικής. Στην εκλογική αναμέτρηση έλαβαν
μέρος περίπου 40 κόμματα, με αποτέλεσμα να υπάρξει αδυναμία σχηματισμού
αυτοδύναμης κυβέρνησης λόγω της διασποράς της ψήφου. Σε σύνολο 250 εδρών
πρώτο αναδείχθηκε το Λαϊκό κόμμα του Κ. Τσαλδάρη που συγκέντρωσε 62 έδρες, 56
έδρες έλαβε το Κόμμα των Φιλελευθέρων, 45 η νεοπαγής ΕΠΕΚ του Ν. Πλαστήρα
(Συνασπισμός Πλαστήρα – Τσουδερού), 35 το κόμμα του Γ. Παπανδρέου, 18 ο
αριστερός Συνασπισμός «Δημοκρατική Παράταξις», 16 ο Συνασπισμός «Πολιτική
Ανεξάρτητος Παράταξις», με τη συμμετοχή στελεχών της μεταξικής δικτατορίας, 7

62
Πρόκειται για τον αναγκαστικό νόμο 509 της 27/12/1947. Αλιβιζάτος, Ν., Οι πολιτικοί θεσμοί σε
κρίση, Όψεις της ελληνικής εμπειρίας. 1922-1974, Aθήνα, Θεμέλιο, 1983 σελ. 459 και 511
63
Για τις συνέπειες του εμφυλίου πολέμου έχουν γραφτεί πολλά. Βλ. Τσουκαλάς, Κ., Η ελληνική
τραγωδία, Αθήνα 1981 και Νικολακόπουλος Η., Ρήγος Α΄., Ψαλλίδας Γρ., (επ.), Ο Εμφύλιος πόλεμος:
Από τη Βάρκιζα στο Γράμμο (Φεβρουάριος 1945-Αύγουστος 1949), Θεμέλιο, Αθήνα 2002

33
το Εθνικόν Κόμμα Ελλάδος του Ν. Ζέρβα, 5 ο Συνασπισμός «Παράταξις Αγροτών
και Εργαζομένων» και 1 έδρα το Νέον Κόμμα του Σπ. Μαρκεζίνη.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Σ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ

Μετά την αδυναμία σχηματισμού αυτοδύναμης κυβέρνησης, ο βασιλιάς αρνείται να


εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στους επικεφαλής των τριών πρώτων κομμάτων και
αναθέτει τη διερευνητική εντολή στον Κ. Τσαλδάρη, ηγέτη του Λαϊκού κόμματος, ο
οποίος όμως την καταθέτει. Η εντολή στη συνέχεια δίνεται στον αρχηγό του δεύτερου
σε κοινοβουλευτική δύναμη κόμματος, στον Σοφοκλή Βενιζέλο, τον οποίο μάλιστα
στήριξαν το Λαϊκό κόμμα και ο Π. Κανελλόπουλος, διαμορφώνοντας μια κυβέρνηση
κεντροδεξιού συνασπισμού. Στις 22 Μαρτίου 1950 ορκίζεται η νέα κυβέρνηση, η
οποία ένα μήνα μετά υποβάλλει την παραίτησή της (15 Απριλίου).

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Ν. ΠΛΑΣΤΗΡΑ

Νέα κυβέρνηση συνασπισμού των κεντρώων κομμάτων προκύπτει υπό τον Ν.


Πλαστήρα. Μέλη της νέας κυβέρνησης, μεταξύ άλλων, είναι ο Γ. Παπανδρέου, Εμμ.
Τσουδερός και Κ. Καρτάλης, που αναλαμβάνουν κορυφαία υπουργεία. Στα τέλη
Αυγούστου η κυβέρνηση παραιτείται.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Σ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ

Στις 21 Αυγούστου 1950 σχηματίζεται κυβέρνηση συνασπισμού, με επικεφαλής τον


Σ. Βενιζέλο και τη συμμετοχή των Γ. Παπανδρέου, Ν. Ζέρβα και Κ. Καραμανλή.64 Η
ετερόκλητη συμμαχία διευρύνθηκε με τη συμμετοχή του Λαϊκού κόμματος, το οποίο
όμως σύντομα αποσύρθηκε, ενώ λίγο αργότερα την εγκατέλειψε και ο Γ.
Παπανδρέου. Στις 30 Ιουλίου 1951 ανασχηματίζεται προεκλογικά με την τοποθέτηση
υπηρεσιακών υπουργών και διεξάγει τις εκλογές της 9ης Σεπτεμβρίου 1951. Στις
εκλογές αυτές σχετική πλειοψηφία κέρδισε ο Εθνικός Συναγερμός του στρατάρχη Αλ.
Παπάγου65 με 114 έδρες, η ΕΠΕΚ του Ν. Πλαστήρα συγκέντρωσε 74 έδρες, ενώ το
κόμμα του Γ. Παπανδρέου δεν απέκτησε καμία έδρα. Και πάλι ο σχηματισμός

64
Αξίζει να σημειωθεί ότι η συγκεκριμένη κυβέρνηση περιέλαβε στους κόλπους της οχτώ υπουργούς
άνευ χαρτοφυλακίου, στους οποίους ανέθεσε καθήκοντα υφυπουργών συγκεκριμένων υπουργείων.
Μαρκεζίνης, Σπ., Σύγχρονη Πολιτική Ιστορία της Ελλάδος, τ. Α΄, σελ. 43
65
Ο Παπάγος εισήλθε στην ελληνική πολιτική ζωή, με την προτροπή του αμερικανικού παράγοντα.
Παπαχελάς, Α., Ο βιασμός της ελληνικής δημοκρατίας. Ο αμερικανικός παράγων, 1947-1967, εκδ.
Εστία, Αθήνα 1997, σελ. 31-33

34
αυτοδύναμης κυβέρνησης αποδείχτηκε ανέφικτος, όπως επίσης και η δημιουργία
κυβέρνησης συνεργασίας, καθώς τα δύο μεγάλα κόμματα έδειξαν απροθυμία.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Ν. ΠΛΑΣΤΗΡΑ

Στις 27 Οκτωβρίου 1951 η κυβέρνηση Βενιζέλου παραιτείται και ο Αλ. Παπάγος,


αρχηγός του σχετικά πλειοψηφούντος κόμματος, αρνείται να αναλάβει τη
διακυβέρνηση. Σχηματίζεται κυβέρνηση συνασπισμού υπό την ηγεσία του Ν.
Πλαστήρα και με τη συμμετοχή του αρχηγού του κόμματος των Φιλελευθέρων Σ.
Βενιζέλου και του εξωκοινοβουλευτικού ναυάρχου Αλ. Σακελλαρίου, ο οποίος
λειτουργούσε ως τοποτηρητής του θρόνου, ο οποίος όμως πέντε μήνες μετά
παραιτήθηκε. Παρά την ισχνή πλειοψηφία που διέθετε η κυβέρνηση και την
κλονισμένη υγεία του Πλαστήρα, κατόρθωσε να λάβει μια σειρά από σημαντικά
κοινωνικά και πολιτικά μέτρα, ανάμεσα στα οποία και η ψήφιση του Συντάγματος
του 1952,66 παρά την αντίδραση της αντιπολίτευσης, η ένταξη της Ελλάδας στο
ΝΑΤΟ αλλά και η εκτέλεση του Ν. Μπελογιάννη και τριών ακόμα συντρόφων του.
Στις 11 Οκτωβρίου 1952 η κυβέρνηση Πλαστήρα παραιτείται.

Το Σύνταγμα του 1952 κατοχυρώνει για πρώτη φορά ρητά τον κοινοβουλευτισμό στα πλαίσια της
66

Βασιλευομένης Δημοκρατίας.

35
Δ΄ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
1952-1974

ΥΠΗΡΕΣΙΑΚΗ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Δ. ΚΙΟΥΣΟΠΟΥΛΟΥ

Την ίδια ημέρα της παραίτησης της κυβέρνησης Πλαστήρα ορκίζεται η υπηρεσιακή
κυβέρνηση του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου Δ. Κιουσοπούλου. Κύρια αποστολή
της κυβέρνησης είναι η διεξαγωγή των εκλογών της 16ης Νοεμβρίου 1952, οι οποίες
διεξήχθησαν με ένα ιδιόμορφο πλειοψηφικό σύστημα «στενοευρείας» εκλογικής
περιφέρειας.67 Νικητής αναδείχτηκε ο Ελληνικός Συναγερμός του Αλ. Παπάγου, που
συγκέντρωσε την απόλυτη πλειοψηφία 247 εδρών στο σύνολο των 300, ενώ ο
συνασπισμός «Ένωσις Κομμάτων» των Πλαστήρα, Βενιζέλου, Σβώλου συγκέντρωσε
51 έδρες. Η εκλογική ήττα της «Ενώσεως Κομμάτων» το 1952, εκτός από τη
διεύρυνση των κατασταλτικών μέτρων για τους ηττημένους του Εμφυλίου, σήμανε
και το οριστικό τέλος του γενικότερου πολιτικού διαβήματος που αντιπροσώπευε,
δηλαδή της πολιτικής συναίνεσης και της κοινωνικής συμφιλίωσης.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΑΛ. ΠΑΠΑΓΟΥ

Μετά την πανηγυρική του νίκη, ο Αλ. Παπάγος ορκίζεται πρωθυπουργός στις 19
Νοεμβρίου του 1952. Το νέο κυβερνητικό σχήμα, το οποίο, ανάμεσα στους άλλους,
περιλαμβάνει τους Σπ. Μαρκεζίνη, Στ. Στεφανόπουλο, Γ. Ράλλη και Κ. Καραμανλή,
δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην αναθέρμανση της οικονομίας και στην ταχύρρυθμη
ανάπτυξη. Αποτέλεσμα αυτής της μέριμνας ήταν η αύξηση της παραγωγής, αγροτικής
και βιομηχανικής, και η αύξηση του κατά κεφαλή εισοδήματος. Για πρώτη φορά στην
περίοδο αυτή συντελέστηκε μια διαδικασία αστικοποίησης του πληθυσμού στην
Ελλάδα, κατά την οποία η αναλογία αγροτικού-αστικού τομέα ανατράπηκε υπέρ του
δεύτερου.68 Ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε συγχρόνως και στην επίλυση του Κυπριακού
ζητήματος. Στις αρχές Οκτωβρίου 1955 ο Παπάγος πεθαίνει, μετά από μακρά περίοδο
ασθένειας, και στις 6 Οκτωβρίου η κυβέρνηση παραιτείται.

67
Η χώρα δηλαδή διαιρέθηκε σε δύο περιφέρειες: μία στενή, σε επίπεδο περιφέρειας, (Παλαιά
Ελλάδα) και μία ευρεία, σε επίπεδο πρωτοδικείου, (Νέες Χώρες). Νικολακόπουλος, Η., ό.π., σελ. 194
68
Aντωνοπούλου, Σ., O μεταπολεμικός μετασχηματισμός της ελληνικής οικονομίας και το οικιστικό
φαινόμενο, 1950-1980, Aθήνα, Παπαζήσης, 1991.

36
ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ

Μετά το θάνατο του Παπάγου, και ενώ εκκρεμούσε η συνεδρίαση της


κοινοβουλευτικής ομάδας του Ελληνικού Συναγερμού, ο βασιλιάς Παύλος δίνει
αιφνιδιαστικά την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης, καθώς και το δικαίωμα
διάλυσης της Βουλής, εάν δε λάμβανε ψήφο εμπιστοσύνης, στον Κωνσταντίνο
Καραμανλή.69 Αποτέλεσμα ήταν η αποχώρηση από τον Ελληνικό Συναγερμό του Στ.
Στεφανόπουλου, ο οποίος ίδρυσε το Λαϊκό Κοινωνικό Κόμμα, ενώ ο Κ. Καραμανλής
στις 21 Νοεμβρίου 1955 έφερε στη βουλή νέο εκλογικό σύστημα και στις 4
Ιανουαρίου 1956 ίδρυσε νέο κόμμα, την Εθνική Ριζοσπαστική Ένωση (ΕΡΕ).70 Αφού
ανασχημάτισε την κυβέρνησή του με υπηρεσιακούς υπουργούς, διεξήγαγε εκλογές
στις 19 Φεβρουαρίου 1956. Η ΕΡΕ συγκέντρωσε το ποσοστό 47,3% των ψήφων και
165 έδρες, ενώ η Δημοκρατική Ένωση, με αρχηγό τον Γ. Παπανδρέου, μολονότι
εξασφάλισε το 48,1% των ψήφων, περιορίστηκε στις 132 έδρες, λόγω του εκλογικού
συστήματος. Στις 29 Φεβρουαρίου ο Καραμανλής σχημάτισε την κυβέρνησή του,
στην οποία για πρώτη φορά συμμετείχε και μία γυναίκα, η Λίνα Τσαλδάρη.

Τα δύο επόμενα χρόνια κύριος στόχος της κυβέρνησης ήταν η προώθηση της
οικονομικής ανάπτυξης και η ανασυγκρότηση της παραγωγικής δομής της χώρας. Το
1958 όμως η κυβέρνηση κλονίστηκε, όταν οι Ράλλης και Παπαληγούρας διαφώνησαν
έντονα με τον Καραμανλή για τη σχεδιαζόμενη εκ νέου τροποποίηση του εκλογικού
νόμου. Τους διαφωνούντες ακολούθησαν άλλοι 13 βουλευτές, με αποτέλεσμα ο
Καραμανλής να προκηρύξει νέες εκλογές, με υπηρεσιακή μάλιστα κυβέρνηση.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Κ. ΓΕΩΡΓΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Στις 5 Μαρτίου 1958 ανασχηματίζεται η υπηρεσιακή κυβέρνηση υπό την ηγεσία του
Κ. Γεωργακόπουλου, προέδρου του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού. Λαμβάνει από τη
Βουλή ειδική ψήφο εμπιστοσύνης για την κατάρτιση ειδικού εκλογικού νόμου,

69
Η αυθαίρετη βασιλική πρωτοβουλία, που παρέκαμψε τον αναπληρωτή πρωθυπουργό Στ.
Στεφανόπουλο και τον αντιπρόεδρο της κυβέρνησης Π. Κανελλόπουλο, έχει χαρακτηριστεί ως
συνταγματική εκτροπή και προκάλεσε μέγα συνταγματικό και πολιτικό ζήτημα. Αναστασιάδης,Ο
διορισμός και η παύση των κυβερνήσεων στην Ελλάδα, Διδακτορική διατριβή, Αθήνα 1981, σελ. 118
Για την επιλογή του Καραμανλή και το ρόλο του αμερικανικού παράγοντα ας αυτήν βλ. επίσης
Παπαχελάς, Α., ό.π., σελ. 50-53
70
Η ΕΡΕ αποτελούσε μετεξέλιξη του Ελληνικού Συναγερμού, με μια σαφή όμως διάθεση υπέρβασης
του Διχασμού, όπως φάνηκε από την προέλευση των στελεχών της.

37
κατόπιν συμφωνίας των ηγετών των δύο μεγάλων κομμάτων, και διεξάγει τις
εκλογές της 11ης Μαΐου του ίδιου έτους.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ

Αδιαμφισβήτητος νικητής των εκλογών αναδεικνύεται ο Κ. Καραμανλής


συγκεντρώνοντας το 41,1% και 171 έδρες και σχηματίζει αυτοδύναμη κυβέρνηση.
Θα ακολουθήσει μια τριετία συνεχούς και ισχυρής διακυβέρνησης του τόπου, στη
διάρκεια της οποίας ο Καραμανλής θα ρίξει βαρύτητα στην προσπάθεια επίλυσης του
Κυπριακού αλλά και στην ισχυροποίηση της θέσης της Ελλάδας στο διεθνές
προσκήνιο. Έτσι, συνάπτει τις συνθήκες της Ζυρίχης και του Λονδίνου (1959) που
οδηγούν στην ανακήρυξη του Μακαρίου ως πρώτου Προέδρου της Κυπριακής
Δημοκρατίας και στις 9 Ιουλίου 1961 συνάπτει τη συμφωνία σύνδεσης της Ελλάδας
με την τότε ΕΟΚ. Στις 20 Σεπτεμβρίου 1961 η κυβέρνηση, μετά το πέρας της θητείας
της, παραιτείται.

ΥΠΗΡΕΣΙΑΚΗ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Κ. ΔΟΒΑ

Η υπηρεσιακή κυβέρνηση του Κ. Δόβα, που ακολούθησε αυτήν του Κ. Καραμανλή,


διεξήγαγε τις εκλογές της 29ης Οκτωβρίου 1961. Ο Καραμανλής για τρίτη φορά
αναδεικνύεται νικητής με ποσοστό 50,81%, ενώ η νεοσύστατη Ένωση Κέντρου του
Γ. Παπανδρέου εξασφάλισε το 33,68% των ψήφων. Στη διάρκεια της εκλογικής
διαδικασίας σημειώθηκαν διάφορα επεισόδια βίας, νοθείας του εκλογικού
αποτελέσματος, τα οποία επιβεβαίωνε ακόμα και η CIA.71 Έχοντας ολοκληρώσει το
έργο της, η κυβέρνηση Δόβα παραιτείται.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ

Στις 4 Νοεμβρίου ο Κ. Καραμανλής σχηματίζει την τρίτη κατά σειρά αλλά πλέον
βραχύβια κυβέρνησή του, η οποία σημαδεύεται από την ανεξέλεγκτη δράση
ακροδεξιών και παρακρατικών στοιχείων, με αποκορύφωμα τη δολοφονία του
βουλευτή της ΕΔΑ Γρ. Λαμπράκη. Στις 11 Ιουνίου 1963, εν μέσω σφοδρών
επιθέσεων που δέχεται από την αντιπολίτευση, υποβάλλει την παραίτησή του στο
βασιλιά Παύλο, ζητώντας την προκήρυξη εκλογών από υπηρεσιακή κυβέρνηση,

71
Αναφέρεται χαρακτηριστικά πως «…η διοίκηση του στρατού είχε καταβάλει κάθε δυνατή
προσπάθεια για να εξασφαλίσει πολλές ψήφους για τον Καραμανλή και ο αρχηγός του ΓΕΣ και
συνεργάτης του πρωθυπουργού επί πολλά χρόνια στρατηγός Καρδαμάκης είχε αναμειχθεί στην
προεκλογική εκστρατεία». Παπαχελάς. Α., ό.π., σελ. 73

38
εισήγηση όμως η οποία δεν έγινε δεκτή.72 Ως αιτία της παραίτησης παρουσιάστηκε η
διαφωνία του Καραμανλή με τα ανάκτορα για τη βασιλική επίσκεψη στο Λονδίνο.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Π. ΠΙΠΙΝΕΛΗ

Μετά την παραίτηση της κυβέρνησης Καραμανλή, πρωθυπουργός διορίζεται ο


εξωκοινοβουλευτικός υπουργός εμπορίου της ΕΡΕ Παναγιώτης Πιπινέλης, μετά από
υπόδειξη του ίδιου του Καραμανλή. Η κυβέρνηση Πιπινέλη στελεχώθηκε από
εξωκοινοβουλευτικούς υπουργούς, παρουσιάζοντας την εικόνα υπηρεσιακής
κυβέρνησης, γεγονός όμως, το οποίο δεν έγινε αποδεκτό από την αντιπολίτευση, η
οποία απαιτούσε το διορισμό κανονικής υπηρεσιακής κυβέρνησης. Πρόκειται για μια
λύση «κατ΄ οικονομίαν»,73 στην οποία έχουν αποδοθεί οι χαρακτηρισμοί
«ημιπολιτική» και «πολιτικοϋπηρεσιακή». Ωστόσο, παρουσιάστηκε στη Βουλή και
έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης προχώρησε στην επεξεργασία και εισήγηση του νέου
εκλογικού νόμου, ο οποίος τροποποιούσε ελαφρά το ισχύον σύστημα της
«ενισχυμένης αναλογικής». Επειδή τελικά όμως η κυβέρνηση αυτή δεν έγινε δεκτή
ως υπηρεσιακή, παραιτήθηκε.

ΥΠΗΡΕΣΙΑΚΗ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Σ. ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ

Στις 28 Σεπτεμβρίου 1963 η κυβέρνηση Πιπινέλη αντικαταστάθηκε από την αμιγώς


υπηρεσιακή κυβέρνηση του Σ. Μαυρομιχάλη, Προέδρου του Αρείου Πάγου. Η
κυβέρνηση αυτή διεξήγαγε τις εκλογές της 3ης Νοεμβρίου 1963, στις οποίες ο Κ.
Καραμανλής, ο οποίος είχε διατηρήσει την ηγεσία της ΕΡΕ, υπέστη την πρώτη του
ήττα, μετά συνεχή οκταετή παραμονή στην εξουσία. Τη σχετική πλειοψηφία
εξασφάλισε η Ένωση Κέντρου με ποσοστό 42,4% και 138 έδρες.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ

Ο Γ. Παπανδρέου, ηγέτης της Ένωσης Κέντρου, αναλαμβάνει στις 8 Νοεμβρίου την


εντολή σχηματισμού κυβέρνησης, καθώς στο Σύνταγμα του 1952 οριζόταν ότι, σε
περίπτωση που κανένα κόμμα δε συγκέντρωνε την απόλυτη πλειοψηφία, ο βασιλιάς
αναθέτει την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον έχοντα τη σχετική έστω

72
Είχε προηγηθεί τον Ιούνιο του 1963 η λεγόμενη «Βαθεία τομή», πρόταση δηλαδή για την
αναθεώρηση του Συντάγματος από υπουργούς της κυβέρνησης Καραμανλή. Ονομάστηκε έτσι γιατί,
σύμφωνα με τον πρωθυπουργό, μόνο μια βαθεία τομή στους θεσμούς θα μπορούσε να επιφέρει την
ευκταία ανανέωση. Παντελής, Εγχειρίδιο Συνταγματικού Δικαίου, σελ. 269
73
Κανελλόπουλος, Αθ. Π., ό.π., σελ. 54

39
πλειοψηφία. Στην κυβέρνηση Παπανδρέου, η οποία έμεινε στην ιστορία ως η
«κυβέρνηση των 50 ημερών» συμμετείχαν οι Σοφοκλής Βενιζέλος (Υπουργός
Εξωτερικών), Στέφανος Στεφανόπουλος (Αντιπρόεδρος της κυβέρνησης και
Υπουργός άνευ χαρτοφυλακίου), Κωνσταντίνος Μητσοτάκης (Υπουργός
Οικονομίας) καθώς και οι υπουργοί της υπηρεσιακής κυβέρνησης Μαυρομιχάλη, οι
Δ. Παπανικολάου και Γ. Παναγιωτόπουλος, οι οποίοι ήταν πρόσωπα έμπιστα των
ανακτόρων.

Ο Παπανδρέου, αδυνατώντας να σχηματίσει αυτοδύναμη κυβέρνηση, αρνήθηκε τη


στήριξη που του παρείχε η ΕΔΑ και παραιτείται στις 24 Δεκεμβρίου 1963, ζητώντας
τη διεξαγωγή εκλογών. Μετά την αποτυχία σχηματισμού κυβέρνησης από τον Π.
Κανελλόπουλο, διάδοχο του Καραμανλή στην ηγεσία της ΕΡΕ, σχηματίστηκε η
υπηρεσιακή κυβέρνηση του Γ. Παρασκευόπουλου, για να διεξαγάγει τις εκλογές.

ΥΠΗΡΕΣΙΑΚΗ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Ι. ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΥ

Στις 8 Ιανουαρίου 1964 ορίζεται η υπηρεσιακή κυβέρνηση του οικονομολόγου Ι.


Παρασκευόπουλου, η οποία αναλαμβάνει τη διεξαγωγή των εκλογών της 16ης
Φεβρουαρίου 1964. Η Ένωση Κέντρου θριαμβεύει στις εκλογές με ποσοστό 52,72%
και 171 έδρες. Πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα ποσοστά που έχει συγκεντρώσει
πολιτικός σχηματισμός σε εκλογές. Η ΕΡΕ συγκέντρωσε το 35,26% των ψήφων και
107 έδρες και η ΕΔΑ 12% και 2 έδρες.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ

Αυτή τη φορά ο Γ. Παπανδρέου έχει εξασφαλισμένη την απόλυτη πλειοψηφία και


στις 19 Φεβρουαρίου του 1964 ορκίζει την κυβέρνησή του, στην οποία για πρώτη
φορά συμμετέχει ο γιος του Ανδρέας Παπανδρέου. Ο πρωθυπουργός θέτει σε
εφαρμογή ένα πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων και κοινωνικών παροχών προς τα
ασθενέστερα κοινωνικά στρώματα (ρυθμίσεις αγροτικών χρεών, δημιουργία ενιαίου
ταμείου υγείας κ.ά.). Ο τομέας της παιδείας συγκεντρώνει το προσωπικό του
ενδιαφέρον, καθώς μάλιστα ο ίδιος ηγείται του αντίστοιχου υπουργείου και ψηφίζει
τη γνωστή «Μεταρρύθμιση Παπανδρέου-Παπανούτσου», η οποία καθιέρωνε τη

40
δημόσια δωρεάν παιδεία, τη χρήση της δημοτικής γλώσσας στα δημοτικά, την
εισαγωγή νεωτερικών μαθημάτων, όπως η Κοινωνιολογία κ.ά.74

Στις 6 Μαρτίου ο βασιλιάς Παύλος πεθαίνει και στο θρόνο ανεβαίνει ο γιος του,
Κωνσταντίνος Β΄. Τον Ιούλιο ξεσπά μεγάλη κυβερνητική κρίση, όταν ο
πρωθυπουργός έρχεται σε ευθεία σύγκρουση με τον βασιλιά. Αιτία ήταν οι αλλαγές
της πολιτικής στρατιωτικής ηγεσίας του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας καθώς και η
υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ.75 Στις 15 Ιουλίου 1965 η κυβέρνηση παραιτείται.76

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Γ.ΑΘΑΝΑΣΙΑΔΗ - ΝΟΒΑ

Την ίδια ημέρα της παραίτησης της κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου, ο Κωνσταντίνος


αναθέτει στο σχηματισμό κυβέρνησης στον Πρόεδρο της Βουλής Γ. Αθανασιάδη –
Νόβα, στέλεχος της Ένωσης Κέντρου. Πρόκειται για μια αυθαίρετη και
αντικοινοβουλευτική πρωτοβουλία του μονάρχη, με σκοπό να κατασκευάσει μια
επίπλαστη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, διασπώντας τη συνοχή του κόμματος της
Ένωσης Κέντρου. Η ζωή της κυβέρνησης Αθανασιάδη-Νόβα, στην οποία
συμμετείχαν ορισμένα από τα στελέχη της Ένωσης Κέντρου, όπως ο Κ. Μητσοτάκης,
ο Δ. Παπασπύρου, ο Γ. Μπακατσέλος κ.ά.) διήρκεσε μόλις 18 ημέρες, καθώς
ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων, με λαϊκές διαδηλώσεις και διαμαρτυρίες. Στις 4
Αυγούστου 1965 καταψηφίστηκε από το ελληνικό κοινοβούλιο με 167 ψήφους κατά
και 131 ψήφους υπέρ. Μετά την καταψήφιση της κυβέρνησης και πριν από την
παραίτησή της, ο βασιλιάς αναθέτει στις 9 Αυγούστου 1965 τη διερευνητική εντολή
στον Στ. Στεφανόπουλο, με την επιφύλαξη της έγκρισης της αποδοχής ή όχι της
εντολής από την κοινοβουλευτική ομάδα της Ένωσης Κέντρου.77 Η κοινοβουλευτική
ομάδα απέρριψε, με μεγάλη πλειοψηφία, την εντολή, η οποία επεστράφη. Στη
συνέχεια ο Στ. Στεφανόπουλος και ο Ηλ. Τσιριμώκος ανεξαρτητοποιήθηκαν, ενώ
ταυτόχρονα ο Γ. Παπανδρέου διατήρησε τα ηνία του κόμματος, συνεχίζοντας τον
«ανένδοτο αγώνα», που είχε ξεκινήσει από τις εκλογές του 1961.

74
Για την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση βλ. Δημαράς Αλ. Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, εκδ. Ερμής,
Αθήνα 1984
75
Ακρώνυμο από τα αρχικά των λέξεων «Αξιωματικοί Σώσατε Πατρίδα Ιδανικά Δημοκρατία
Αξιοκρατία». Πρόκειται για μια μυστική στρατιωτική οργάνωση, στην οποία είχε εμπλακεί το όνομα
του Ανδρέα Παπανδρέου. Λιναρδάτος, Από τον Εμφύλιο στη Χούντα, Εκδόσεις Παπαζήση,
Αθήνα,1977-1986, τ. Ε΄, σελ. 184-193 και Βερέμης, Θ., Ο στρατός στην Ελληνική Πολιτική. Από την
Ανεξαρτησία έως τη Δημοκρατία, Κούριερ εκδ, Αθήνα 1997, σελ. 249-250
76
Για τα γεγονότα του Ιουλίου 1965 βλ. Βέγλερης, Φ., Ιουλιανά, 1965-1966, Αθήνα 1967
77
Αλιβιζάτος, Οι πολιτικοί θεσμοί σε κρίση, σελ. 343, υπ. 109

41
ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Η. ΤΣΙΡΙΜΩΚΟΥ

Εντολή για σχηματισμό κυβέρνησης λαμβάνει ο πρώην Πρόεδρος της Βουλής Ηλίας
Τσιριμώκος, ο οποίος σημειωτέον λίγες μέρες πριν είχε καταδικάσει την αντίστοιχη
ενέργεια του Αθανασιάδη – Νόβα. Η κυβέρνηση Τσιριμώκου καταψηφίστηκε από τη
Βουλή και στις 17 Σεπτεμβρίου 1965 δήλωσε την παραίτησή της.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΣΤ. ΣΤΕΦΑΝΟΠΟΥΛΟΥ

Ακολουθεί μια τρίτη προσπάθεια σχηματισμού κυβέρνησης, μετά από τη σύγκληση


του Συμβουλίου του Στέμματος78 και την παραίτηση Τσιριμώκου. Η εντολή
ανατίθεται από τον Κωνσταντίνο στον Στ. Στεφανόπουλο, ολοκληρώνοντας με τον
τρόπο αυτό τον κατακερματισμό της Ένωσης Κέντρου. Στις 16 Σεπτεμβρίου δίνεται η
εντολή και στις 24 Σεπτεμβρίου η κυβέρνηση Στεφανόπουλου λαμβάνει οριακή ψήφο
εμπιστοσύνης.79 Την υπερψήφισαν η ΕΡΕ και το κόμμα των Προοδευτικών του
Μαρκεζίνη, ενώ καταψήφισαν η Ένωση Κέντρου και η ΕΔΑ. Τελικά από την Ένωση
Κέντρου αποχώρησαν και συμμετείχαν στις κυβερνήσεις Νόβα, Τσιριμώκου και
Στεφανόπουλου 44 συνολικά βουλευτές, οι οποίοι στις 8 Δεκεμβρίου του 1965
ίδρυσαν το «Φιλελεύθερον Δημοκρατικών Κέντρον», με πρόεδρο τον Στέφανο
Στεφανόπουλο. Λίγο πριν από τα Χριστούγεννα του 1966 η ΕΡΕ ανακοινώνει ότι
αποσύρει την υποστήριξή της στην κυβέρνηση, η οποία στις 22 Δεκεμβρίου
παραιτήθηκε.

ΥΠΗΡΕΣΙΑΚΗ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Ι. ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΥ

Η απόσυρση της εμπιστοσύνης της ΕΡΕ στην κυβέρνηση Στεφανόπουλου και η


δημιουργία υπηρεσιακής κυβέρνησης ήταν απόρροια μυστικής συμφωνίας ανάμεσα
στον αρχηγό της ΕΡΕ Π. Κανελλόπουλο και στον αρχηγό της Ένωσης Κέντρου Γ.
Παπανδρέου. Στις 22 Δεκεμβρίου 1966 σχηματίζεται υπηρεσιακή
εξωκοινοβουλευτική κυβέρνηση υπό τον Ι. Παρασκευόπουλο, Διοικητή της Εθνικής
78
Αναστασιάδης, Σύγχρονη Ελληνική Πολιτική και Συνταγματική Ιστορία, (1940-1986), σελ. 87-89
79
Η μεθόδευση του άνακτα για την πρωθυπουργοποίηση του Στεφανόπουλου, μολονότι διέθετε
«κοινοβουλευτική επικύρωση» ολοκλήρωσε τη διάβρωση των κοινοβουλευτικών θεσμών και την
αναίρεση της συνταγματικής τάξης. Αναστασιάδης, Γ., Ο διορισμός και η παύση των κυβερνήσεων
στην Ελλάδα, διδακτορική διατριβή, Αθήνα 1981, σελ. 147-148

42
Τράπεζας. Η ΕΡΕ και η Ένωση Κέντρου δίνουν ψήφο εμπιστοσύνης στη νέα
κυβέρνηση, σε αντίθεση με την ΕΔΑ και την ομάδα των «αποστατών». Τελικά, στις 3
Απριλίου 1967 σημειώνεται διαφωνία ανάμεσα στην ΕΡΕ και στην Ένωση Κέντρου
σχετικά με την επέκταση της βουλευτικής ασυλίας και μετά τη διάλυση της Βουλής,
όπως ζητούσε η Ένωση Κέντρου, προκειμένου να προστατευθεί ο Ανδρέας
Παπανδρέου από την ποινική δίωξη που του είχε ασκηθεί για τη δήθεν συμμετοχή
του στην υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ. Η διαφωνία αυτή σήμανε το τέλος της δικομματικής
συμφωνίας και κατ’ επέκταση και της ζωής της κυβέρνησης Παρασκευόπουλου, η
οποία παραιτήθηκε.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Π. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ

Μολονότι υπήρχε υπηρεσιακή κυβέρνηση, εξωκοινοβουλευτική, με δηλωμένη, αν όχι


την εμπιστοσύνη, σίγουρα όμως την ανοχή των δύο μεγάλων κομμάτων, και με
σκοπό τη διεξαγωγή εκλογών, ο Κωνσταντίνος διορίζει τον Π. Κανελλόπουλο
πρωθυπουργό μιας πολιτικής κυβέρνησης. Με τον τρόπο αυτό ο βασιλιάς αναδείκνυε
σε πρωθυπουργό τον αρχηγό του δεύτερου σε ισχύ κοινοβουλευτικού σχηματισμού,
παραγνωρίζοντας και την ύπαρξη υπηρεσιακής κυβέρνησης και το πρώτο σε αριθμό
βουλευτών κόμμα, την Ένωση Κέντρου. Παρά τις ισχυρές αντιδράσεις που έπρεπε να
αντιμετωπίσει, η κυβέρνηση Κανελλόπουλου στις 14 Απριλίου διαλύει τη Βουλή και
προκηρύσσει εκλογές για την 28η Μαΐου 1967. Όμως ήδη μια ομάδα στρατιωτικών,
εκμεταλλευόμενοι την απαξία στην οποία είχαν οδηγηθεί οι πολιτικοί θεσμοί, την
αποδιάρθρωση του πολιτικού πεδίου, τη δεδομένη συγκυρία αλλά και την αδράνεια
του θρόνου εγκαθιδρύουν στις 21 Απριλίου στρατιωτική δικτατορία.80

Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗΣ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑΣ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΑΡΧΩΝ (1967-1974)

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Κ. ΚΟΛΛΙΑ

Τις πρώτες πρωινές ώρες της 21ης Απριλίου 1967 μια συνωμοτική ομάδα
αξιωματικών του στρατού ξηράς καταργεί το κοινοβουλευτικό πολίτευμα και
επιβάλλουν στρατιωτικό πραξικόπημα, μέσα σε ένα κλίμα σύγχυσης, με την
80
Για τη στρατιωτική χούντα βλ. Λιναρδάτος, Σ., Aπό τον εμφύλιο στη χούντα, τόμοι 5, Aθήνα,
Παπαζήσης, 1977-1986 και Βερέμης, Θ., Ο στρατός στην Ελληνική Πολιτική. Από την Ανεξαρτησία έως
τη Δημοκρατία, Κούριερ εκδ, Αθήνα 1997, σελ. 257-271

43
εφαρμογή του σχεδίου «Προμηθεύς» περί κηρύξεως πολέμου. Οι συνωμότες έδρασαν
αστραπιαία και οργανωμένα, προλαβαίνοντας το σχεδιαζόμενο βασιλικό
πραξικόπημα. Ο Κωνσταντίνος την ίδια ημέρα της εκδήλωσης του πραξικοπήματος
διαπραγματεύεται με τους πραξικοπηματίες, ενώ και στη συνέχεια αποδέχεται
παθητικά το πλαστό ανυπόγραφο βασιλικό διάταγμα της 21ης Απριλίου 1967, το
οποίο κήρυττε τη χώρα σε κατάσταση πολιορκίας και ανέστελλε διατάξεις του
Συντάγματος του 1952.81

Οι συνταγματάρχες επιβάλλουν το κυβερνητικό σχήμα, του οποίου ηγείται ο


εισαγγελέας του Αρείου Πάγου Κωνσταντίνος Κόλλιας, με τη συμμετοχή των τριών
πρωταιτίων του πραξικοπήματος Γ. Παπαδόπουλου, Στ. Παττακού και Μακαρέζου.
Το κυβερνητικό προκάλυμμα, όπως και τα επόμενα που θα ακολουθήσουν, δεν
μπορούσε να αποκρύψει την πραγματική δομή της εξουσίας, η οποία ενσαρκωνόταν
κυρίως στο πρόσωπο του Γ. Παπαδόπουλου και της στενής ομάδας που τον στήριζε.
Ασκώντας αυταρχική πολιτική, αρχίζει τις «εκκαθαρίσεις», φυλακίσεις,
βασανιστήρια και τις εκτοπίσεις των αντιφρονούντων, ενώ επιβάλλεται λογοκρισία
και η φίμωση των πολιτών.

Στις 13 Δεκεμβρίου 1967 ξεσπά βασιλικό αντιπραξικόπημα, το οποίο όμως


αποτυγχάνει και ο Κωνσταντίνος καταφεύγει στη Ρώμη, μαζί με τον Κόλλια, χωρίς
όμως να σχηματίσει εξόριστη κυβέρνηση. Στην Ελλάδα ορίζεται «αντιβασιλέας» ο
στρατηγός Γ. Ζωιτάκης, ο οποίος αμέσως διορίζει πρωθυπουργό τον Γ.
Παπαδόπουλου.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Γ. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ

Ο Γ. Παπαδόπουλος, εκτός από την πρωθυπουργία, αναλαμβάνει τα υπουργεία


Εθνικής Άμυνας και Προεδρίας. Στα 1968 καταρτίζεται «Σύνταγμα», το οποίο
διατηρούσε τυπικά το πολίτευμα της Βασιλευομένης Δημοκρατίας εγκρίνεται μέσω
ενός πλασματικού δημοψηφίσματος, με ποσοστό 92%! Το Μάρτιο του 1972 ο
Ζωιτάκης «απαλλάσσεται των καθηκόντων του» και ο Παπαδόπουλος ορίζεται νέος
αντιβασιλέας. Αρχές Ιουνίου 1973, με πράξη του Υπουργικού Συμβουλίου,
εγκαθιδρύει το πολίτευμα της Προεδρικής Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας,

81
Για το ρόλο του Κωνσταντίνου στην επιβολή της δικτατορίας καθώς και για τη σιωπηρή ανοχή των
ΗΠΑ, βλ. Woodhouse, The rise and fall of the Greek Colonels, κεφ. 2, σελ. 22, καθώς και Παπαχελάς,
Α., ό.π., σελ. 315-361

44
καταργώντας τη μοναρχία. Ακολουθεί δεύτερο δημοψήφισμα, το οποίο, υπό
συνθήκες βίας και νοθείας, επικυρώνει τις παραπάνω ενέργειες. «Πρόεδρος της
Δημοκρατίας» γίνεται φυσικά ο Γ. Παπαδόπουλος.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΣΠ. ΜΑΡΚΕΖΙΝΗ

Τον Οκτώβριο του 1973 πρωθυπουργός της χώρας διορίζεται ο παλαίμαχος πολιτικός
Σπ. Μαρκεζίνης. Ο Μαρκεζίνης, πρωθυπουργός μιας σαφώς ελεγχόμενης
κυβέρνησης, αποσκοπούσε στη φιλελευθεροποίηση του καθεστώτος και στην
προετοιμασία για τη διεξαγωγή εκλογών. Η εξέγερση των φοιτητών στο Πολυτεχνείο
(14-17 Νοεμβρίου 1973) και η βίαιη καταστολή της οδήγησε στην κατάρρευση της
κυβέρνησης Μαρκεζίνη. Μια ομάδα αδιάλλακτων πραξικοπηματιών, υπό τον
ταξίαρχο Δ. Ιωαννίδη, ανέτρεψε τον Παπαδόπουλο, επέβαλε νέα δικτατορία,
κατήργησε την κυβέρνηση Μαρκεζίνη και διόρισε νέο Πρόεδρο της Δημοκρατίας τον
Φαίδωνα Γκιζίκη.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΑΔ. ΑΝΔΡΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΥ

Το νέο καθεστώς διόρισε αμέσως πρωθυπουργό τον πρώην υπουργό των


κυβερνήσεων Παπαδόπουλου Αδ. Ανδρουτσόπουλο, ο οποίος διατηρείται στην
εξουσία για οκτώ μήνες. Η εθνική τραγωδία της Κύπρου αποτέλεσε τη θρυαλλίδα για
το δικτατορικό καθεστώς. Στις 23 Ιουλίου 1974 ο Γκιζίκης παραδίδει την εξουσία
στους πολιτικούς. Στη σύσκεψη που πραγματοποιήθηκε παρουσία του Γκιζίκη και
οκτώ πολιτικών προσώπων82 αρχικά υπεδείχθη η λύση μιας μεταβατικής
διακομματικής κυβέρνησης υπό την ηγεσία των Π. Κανελλόπουλου (ως εκπροσώπου
της ΕΡΕ) και Γ. Μαύρου (ως εκπροσώπου της Ένωσης Κέντρου). Τελικά προκρίθηκε
η λύση της επιστροφής και ανάθεσης της εξουσίας στον Κ. Καραμανλή, ο οποίος θα
σχημάτιζε κυβέρνηση εθνικής ενότητας.

Πρόκειται για τους πρώην πρωθυπουργούς Π. Κανελλόπουλο, Στ. Στεφανόπουλο, Γ. Αθανασιάδη-


82

Νόβα, Σπ. Μαρκεζίνη και τους πρώην υπουργούς Μαύρο, Γαρουφαλιά, Αβέρωφ, Τοσίτσα και Ζολώτα.

45
Ε΄ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
1974-2013

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ

Η επάνοδος του Κ. Καραμανλή και η ορκωμοσία του ως πρωθυπουργού της Ελλάδας


τα ξημερώματα της 24ης Ιουλίου 1974 σήμανε το τέλος της δικτατορίας και την
έναρξη της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας. Ο Καραμανλής σχημάτισε κυβέρνηση
εθνικής ενότητας, στελεχώνοντάς τη με μέλη της ΕΡΕ, της Ένωσης Κέντρου, καθώς
και με ορισμένα από τα στελέχη του αντιδικτατορικού αγώνα. Τα κύρια προβλήματα
που είχε να αντιμετωπίσει η νέα κυβέρνηση ήταν η αποκατάσταση της δημοκρατίας
και η τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Τα γεγονότα στο μαρτυρικό νησί εξελίχθηκαν
ραγδαία με τη δεύτερη εισβολή και η κυβέρνηση βρέθηκε προ τετελεσμένων.

Στο εσωτερικό, μία από τις πρώτες ενέργειες ήταν η έκδοση «καταστατικής»
Συντακτικής Πράξης την 1η Απριλίου «περί αποκαταστάσεως της δημοκρατικής
νομιμότητος». Με αυτήν επανήλθε σε ισχύ προσωρινά το Σύνταγμα του 1952, εκτός
από τα άρθρα αυτά που αφορούσαν το πολίτευμα. Καταργήθηκαν όλες οι
νομοθετικές πράξεις του δικτατορικού καθεστώτος, απελευθερώθηκαν οι πολιτικοί
κρατούμενοι και τέθηκαν υπό έλεγχο οι ένοπλες δυνάμεις.83 Στη συνέχεια
αναγνωρίστηκαν όλοι οι πολιτικοί σχηματισμοί που βρίσκονταν εκτός νόμου από το
1947, συμπεριλαμβανομένου του Κ.Κ.Ε.

Ο Καραμανλής, αφού ανασχημάτισε το κυβερνητικό σχήμα, αντικαθιστώντας 13


υπουργούς και υφυπουργούς που επρόκειτο να πολιτευθούν, εκτός των Αβέρωφ,
Γκίκα και Καραμανλή, διεξήγαγε τις εκλογές της 17ης Νοεμβρίου 1974, τις πρώτες
μετά τη δικτατορία. Νικητής των εκλογών, με το επιβλητικό ποσοστό 54,2%,
αναδεικνύεται ο Καραμανλής, με το νέο κομματικό σχηματισμό του, τη Νέα
Δημοκρατία, την οποία ίδρυσε στις 28 Σεπτεμβρίου 1974. Στις 21 Νοεμβρίου 1974
ορκίζεται η νέα κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας.

Στις 8 Δεκεμβρίου 1974 διεξάγεται δημοψήφισμα για τη μορφή του πολιτεύματος,


επιλύοντας οριστικά το πολιτειακό ζήτημα που είχε ταλανίσει την ελληνική πολιτική

83
Στο Σύνταγμα, και παρά την αντίσταση του στρατού, υιοθετήθηκε τροπολογία, μαζί με νομοθετικό
διάταγμα, σύμφωνα με τα οποία οι πολιτικές αρχές ήταν υπεύθυνες για τους διορισμούς στις κύριες
διοικητικές θέσεις στο στρατό. Βερέμης, Θ., Ο στρατός στην Ελληνική Πολιτική. Από την Ανεξαρτησία
έως τη Δημοκρατία, Κούριερ εκδ, Αθήνα 1997, σελ. 275

46
ζωή ολόκληρο τον 20ό αιώνα και εγκαθιδρύοντας το πολίτευμα της προεδρευομένης
κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας. Με την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων του
δημοψηφίσματος εκλέγεται από τη Βουλή προσωρινός Πρόεδρος της Δημοκρατίας ο
Μ. Δ. Στασινόπουλος, πρώην Πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας. Στις 9
Δεκεμβρίου άρχισαν οι εργασίες της Ε΄ Αναθεωρητικής Βουλής, η οποία ψήφισε το
νέο Σύνταγμα της Ελλάδας, το οποίο τέθηκε σε ισχύ στις 11 Ιουνίου 1975. Στις 19
Ιουνίου πρώτος Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκλέγεται ο Κ. Τσάτσος.

Ο Καραμανλής επιλέγει την πρόωρη προσφυγή στις κάλπες και στις 20 Νοεμβρίου
1977 διεξάγονται εκλογές με πιο αναλογικό εκλογικό σύστημα. Νικητής και πάλι
είναι το κόμμα της Νέας Δημοκρατίας, η οποία συγκέντρωσε το 41,8% των ψήφων.
Στη δεύτερη θέση παρουσιάζεται το ΠΑΣΟΚ (Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα) του
Ανδρέα Παπανδρέου με ποσοστό 25,3%.

Οι κυβερνήσεις Καραμανλή προέταξαν την εξωτερική πολιτική, με πρώτιστο στόχο


αφενός την ένταξη της χώρας στην ΕΟΚ, διασφαλίζοντας με αυτόν τον τρόπο την
εθνική ανεξαρτησία, τη δημοκρατική ομαλότητα και την οικονομική ευημερία, και
αφετέρου την αντιμετώπιση του Κυπριακού, επιλέγοντας την αποχώρηση της
Ελλάδας από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ. Στον οικονομικό τομέα, ο
πρωθυπουργός επέλεξε να αντιμετωπίσει τα προβλήματα που είχαν προκύψει από την
οικονομική κρίση του 1974 με απλόχερη εισοδηματική πολιτική, με παροχές και
αυξήσεις σε μισθούς, και έντονος κρατικός παρεμβατισμός, με εθνικοποιήσεις
(Ολυμπιακή, Εμπορική).

Στις αρχές Μαΐου 1980, με τη λήξη της θητείας του Προέδρου της Δημοκρατίας Κ.
Τσάτσου, ο Κ. Καραμανλής εκλέγεται με οριακή πλειοψηφία 183 ψήφων στην Τρίτη
ψηφοφορία Πρόεδρος της Δημοκρατίας.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Γ. ΡΑΛΛΗ

Με την παραίτηση του Καραμανλή από την ηγεσία της Νέας Δημοκρατίας,
αναδεικνύεται διάδοχός του με εσωκομματικές διαδικασίες ο Γ. Ράλλης, ο οποίος και
κατέλαβε το πρωθυπουργικό αξίωμα, σύμφωνα με το άρθρο 7 παρ. 32 του
Συντάγματος. Ο Ράλλης ακολούθησε την πολιτική του προκατόχου του, με
αποκορύφωμα την έναρξη της συμμετοχής της Ελλάδας ως 10 μέλος της ΕΟΚ την 1η

47
Ιανουαρίου 1981. Στις 19 Σεπτεμβρίου 1981 η κυβέρνηση ανασχηματίζεται και
προετοιμάζει τις εκλογές της 18ης Οκτωβρίου 1981.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Α. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ

Το εκλογικό αποτέλεσμα των εκλογών του 1981 ήταν ένας πραγματικός θρίαμβος
του ΠΑΣΟΚ και προσωπικά του ηγέτη του Ανδρέα Παπανδρέου, ο οποίος πέτυχε το
εντυπωσιακό αποτέλεσμα του 48,07% των ψήφων. Στο πρώτο κυβερνητικό σχήμα
εντάχθηκαν τα ηγετικά στελέχη του κινήματος, όπως ο Ά. Τσοχατζόπουλος, Απ.
Κακλαμάνης, Κ. Σημίτης, Ευ. Γιαννόπουλος, Γ. Αρσένης, Θ. Πάγκαλος και άλλοι, οι
οποίοι θα εναλλάσσονται και στις επόμενες κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ.

Στην πρώτη του κυβέρνηση ο Παπανδρέου έλαβε μια σειρά από ρηξικέλευθα μέτρα,
όπως η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης, ο επαναπατρισμός των πολιτικών
προσφύγων, η καθιέρωση του μονοτονικού συστήματος γραφής, τροποποιήσεις του
οικογενειακού δικαίου, με την κατάργηση της προίκας και της μοιχείας, καθιέρωση
του πολιτικού γάμου κ.ά. Η "αλλαγή", που αποτέλεσε το κορυφαίο σύνθημα της
εποχής, δεν αφορούσε τόσο την υλοποίηση πραγματικών εξαγγελιών όσο το
αδιαμφισβήτητο γεγονός της εισαγωγής κοινωνικών μεταρρυθμίσεων και της
ανάδειξης νέων στρωμάτων που άλλαξαν το προφίλ της ελληνικής κοινωνίας.

Το 1985, και παρά τα όσα άφηνε να διαφανούν, ο Α. Παπανδρέου πρότεινε για


Πρόεδρο της Δημοκρατίας τον αρεοπαγίτη Χρ. Σαρτζετάκη, ο οποίος εξελέγη στο
ύπατο αξίωμα της ελληνικής Δημοκρατίας. Στις 2 Ιουνίου της ίδιας χρονιάς
προκηρύσσονται εκλογές, οι οποίες διεξάγονται με το σύστημα της «λίστας». Το
ΠΑΣΟΚ εκλέγεται και πάλι στην πρώτη θέση και η Νέα Δημοκρατία, υπό την ηγεσία
του Κ. Μητσοτάκη, παραμένει στην αξιωματική αντιπολίτευση. Αμέσως μετά τις
εκλογές του 1985, το ΠΑ.ΣΟ.Κ. εφάρμοσε ένα σκληρό πρόγραμμα λιτότητας που
αποσκοπούσε στη μείωση των τεράστιων σωρευμένων ελλειμμάτων, μέσα από την
αποθάρρυνση των εισαγωγών, τις περικοπές στις δημόσιες δαπάνες και την αύξηση -
κυρίως διά της φορολογίας- των κυβερνητικών εσόδων.

Η κατάσταση βαίνει διαρκώς επιδεινούμενη και επιβαρύνεται περαιτέρω από τα


προβλήματα υγείας του πρωθυπουργού και το ξέσπασμα σκανδάλων, με κυριότερο το
λεγόμενο «σκάνδαλο Κοσκωτά». Στις εκλογές της 18ης Ιουνίου 1989 επιβεβαιώνεται
η ραγδαία πτώση της δύναμης του ΠΑΣΟΚ. Νικητής είναι το κόμμα της Νέας

48
Δημοκρατίας με ποσοστό 44% των ψήφων, το αναλογικό όμως εκλογικό σύστημα
της στέρησε τη δυνατότητα σχηματισμού αυτοδύναμης κυβέρνησης, ενώ η ενωμένη
Αριστερά του Συνασπισμού συγκέντρωσε το αξιοσημείωτο ποσοστό του 13% και
κατέστη για πρώτη φορά στην ελληνική ιστορία προνομιακός πολιτικός εταίρος.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΤΖ. ΤΖΑΝΝΕΤΑΚΗ

Η αδυναμία σχηματισμού αυτοδύναμου κυβερνητικού σχήματος εγκαινιάζει ένα γύρο


διερευνητικών εντολών, διαπραγματεύσεων και διαβουλεύσεων ανάμεσα στον
αρχηγό της Νέας Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Μητσοτάκη και τους ηγέτες του
Συνασπισμού της Αριστεράς Χ. Φλωράκη και Λ. Κύρκο, με στόχο το σχηματισμό
κυβέρνησης. Στις αρχές Ιουλίου 1989 αποφασίστηκε η δημιουργία μιας μεταβατικής
«συγκυβέρνησης» των δύο κομμάτων, με επικεφαλής το στέλεχος της Νέας
Δημοκρατίας Τζαννή Τζαννετάκη. Στόχος της ιδιότυπης αυτής κυβέρνησης ήταν η
«κάθαρση», όπως αναφερόταν της πολιτικής ζωής από τη διαφθορά και τα διάφορα
σκάνδαλα. Με βάση το νόμο «περί ευθύνης υπουργών» παρέπεμψε στο Ειδικό
Δικαστήριο τους θεωρούμενους ως υπεύθυνους και, έχοντας εκπληρώσει τον ειδικό
της σκοπό, στις 12 Οκτωβρίου 1989 παραιτείται.

ΥΠΗΡΕΣΙΑΚΗ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Ι. ΓΡΙΒΑ

Η κυβέρνηση Τζαννετάκη αντικαθίσταται από μια αμιγώς υπηρεσιακή κυβέρνηση


υπό τον πρόεδρο του Αρείου Πάγου Ιωάννη Γρίβα. Αποτελούμενη από
εξωκοινοβουλευτικές προσωπικότητες προετοιμάζει και διεξάγει τις εκλογές της 5ης
Νοεμβρίου 1989, των οποίων βασικό χαρακτηριστικό ήταν το πολωμένο κλίμα.84
Πρώτο κόμμα αναδεικνύεται η Νέα Δημοκρατία αλλά και πάλι αδυνατεί, λόγω του
εκλογικού νόμου, να σχηματίσει αυτοδύναμη κυβέρνηση. Η αδυναμία σχηματισμού
κυβέρνησης συνεργασίας οδηγούσε είτε σε τρίτη εκλογική αναμέτρηση μέσα σε ένα
χρόνο είτε την αναζήτηση μιας «τρίτης» λύσης. Η λύση αυτή ήταν ο σχηματισμός
μιας «οικουμενικής» κυβέρνησης, με τη συμμετοχή των τριών κομμάτων που
αντιπροσωπεύονταν στη Βουλή.

Χαρακτηριστικό είναι το εκλογικό αποτέλεσμα: Η Νέα Δημοκρατία συγκέντρωσε το 46,19% των


84

ψήφων και το ΠΑΣΟΚ το 40,69%.

49
ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Ξ. ΖΟΛΩΤΑ

Επικεφαλής της «οικουμενικής» κυβέρνησης τέθηκε ο έγκριτος Ακαδημαϊκός,


οικονομολόγος και επίτιμος διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος Ξενοφών Ζολώτας.
Στις 23 Νοεμβρίου η κυβέρνηση ορκίστηκε, σύντομα όμως μετεξελίχθηκε, κατόπιν
ανασχηματισμού, σε υπηρεσιακή, προκειμένου να διεξαχθούν εκλογές,85 στις 8
Απριλίου 1990.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Κ. ΜΗΤΣΟΤΑΚΗ

Νικητής των εκλογών είναι η Νέα Δημοκρατία και ο αρχηγός της Κ. Μητσοτάκης
ορκίζεται πρωθυπουργός στις 11 Απριλίου 1990. Στο κυβερνητικό σχήμα
συμμετείχαν κορυφαία στελέχη της παράταξης αλλά και ο μουσικοσυνθέτης Μίκης
Θεοδωράκης. Το πολιτικοϊδεολογικό κλίμα που επικράτησε στην κυβέρνηση
σηματοδοτείται από την κυριαρχία φιλελεύθερων ιδεών και προσεγγίσεων. Σ' αυτές
βασίστηκε το κυβερνών κόμμα προκειμένου να διαχειριστεί την οικονομία με
τολμηρές προτάσεις (έμφαση στις αποκρατικοποιήσεις, μείωση του κράτους και των
δαπανών του, απελευθέρωση της αγοράς εργασίας κ.ά.), που συναντούσαν ωστόσο
έντονους κοινωνικούς κραδασμούς. Ταυτόχρονα, η κυβέρνηση καλείται να
αντιμετωπίσει στην εξωτερική πολιτική το «Σκοπιανό» ζήτημα, 86 το οποίο προκαλεί
ποικίλες αντιδράσεις.

Στις αρχές Σεπτεμβρίου 1993, ένα χρόνο πριν από την εκπνοή της κυβερνητικής
θητείας, η κυβέρνηση χάνει την εμπιστοσύνη της Βουλής και παραιτείται. Η Βουλή
διαλύεται βάσει του άρθρου 41 παρ. 2 του Συντάγματος περί «ανανέωσης της λαϊκής
εντολής προκειμένου να αντιμετωπισθεί εθνικό θέμα εξαιρετικής σημασίας». 87 Στις
εκλογές της 10ης Οκτωβρίου 1993 επανέρχεται ως νικητής το ΠΑΣΟΚ με το 46,88%
των ψήφων, αποκαθιστώντας έτσι την τραυματισμένη εικόνα και αξιοπιστία του
κόμματος αλλά και του αρχηγού του.

85
Ο λόγος ήταν ότι η θητεία του Προέδρου της Δημοκρατίας εξέπνεε και τα πολιτικά κόμματα
αδυνατούσαν να συμφωνήσουν σε ένα πρόσωπο κοινής αποδοχής.
86
Το «Σκοπιανό» σηματοδοτεί την απαρχή του διχασμού στο εσωτερικό της Νέας Δημοκρατίας.
87
Αναστασιάδης, Γ., Ιστορία της Σύγχρονης Ελλάδας (1993-1998): Το τέλος μιας «εποχής», εκδ.
Αλέξανδρος, Θεσσαλονίκη 1999, σελ. 17

50
ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Α. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ

Στις 13 Οκτωβρίου 1993 ορκίζεται η τρίτη και τελευταία κυβέρνηση του Α.


Παπανδρέου. Στον οικονομικό τομέα γίνονται προσπάθειες δημοσιονομικής
προσαρμογής, με στόχο την ένταξη της χώρας στην ΟΝΕ, ενώ στο πεδίο της
εξωτερικής πολιτικής το «Σκοπιανό» παγώνει.88 Η υγεία του πρωθυπουργού
επιδεινώνεται ραγδαία και στις 17 Ιανουαρίου 1996 παραιτείται από το αξίωμά του.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Κ. ΣΗΜΙΤΗ

Διάδοχος του Παπανδρέου ορίστηκε ο Κ. Σημίτης, ο οποίος, μετά το θάνατο του Α.


Παπανδρέου τον Ιούνιο του 1996, εκλέγεται στο 4ο Συνέδριο του ΠΑΣΟΚ αρχηγός
του κόμματος. Ο Σημίτης ηγείται του ΠΑΣΟΚ στις εκλογές της 22ας Σεπτεμβρίου
1996, στις οποίες και καταλαμβάνει την πρώτη θέση.89 Η εκλογή του σηματοδοτεί
δυναμικές αλλαγών και αναδιαρθρώσεων τόσο στην κυβερνητική πολιτική όσο και
στη στελέχωση του διοικητικού μηχανισμού από νέα πρόσωπα. Η επικράτηση της
"εκσυγχρονιστικής" πτέρυγας στην κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ συνδέθηκε με ένα νέο
πρόγραμμα που έθετε εμφατικά το αίτημα της ανανέωσης και του εξορθολογισμού
της ελληνικής κοινωνίας.

Η οικονομική πολιτική της κυβέρνησης είχε έναν ξεκάθαρο στόχο, την είσοδο της
Ελλάδας στην ΟΝΕ. Πραγματικά, στις 19 Ιουνίου 2000 υπογράφεται η συνθήκη
ένταξης της Ελλάδας στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση. Στις βουλευτικές
εκλογές της 9ης Ιουνίου 2000 το ΠΑΣΟΚ επανεκλέγεται οριακά. Η επιρροή του
εκσυγχρονιστικού ΠΑΣΟΚ στην κοινωνία σύντομα ατονεί και στις επόμενες εκλογές
της 7ης Μαρτίου 2004 αναδεικνύεται πρώτη δύναμη η παράταξη της Νέας
Δημοκρατίας, με αρχηγό τον Κ. Καραμανλή.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Κ. ΚΑΡΑΜΑΝΛΗ

Στις 22 Μαρτίου 2004 η κυβέρνηση Καραμανλή έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης. Κλήθηκε


να χειριστεί δύο σημαντικά ζητήματα: Την επιτυχή διεξαγωγή των Ολυμπιακών
Αγώνων το 2004 στην Αθήνα και τη συναινετική εκλογή ως Προέδρου της

88
Για την τελευταία κυβέρνηση Παπανδρέου, βλ. Αναστασιάδης, Γ, ό.π., σελ. 20-98
89
Οι θέσεις των πολιτικών κομμάτων που συμμετείχαν στις εκλογές του 1996, τα αποτελέσματα των
εκλογών καθώς και οι εκλεγέντες βουλευτές περιέχονται στην έκδοση Η Γ’ Ελληνική Δημοκρατία και
οι θεσμοί της. Πρόεδροι Δημοκρατίας, Πρωθυπουργοί, Κυβερνήσεις, Εκλογές, Πολιτικά Κόμματα, εκδ.
Παρατηρητής, 1997

51
Δημοκρατίας του Καρόλου Παπούλια, ιστορικού στελέχους του ΠΑΣΟΚ. Στις 16
Σεπτεμβρίου 2007 διεξάγονται εκλογές που ανέδειξαν νικητή και πάλι τον Κ.
Καραμανλή. Η νέα κυβέρνηση καρκινοβατεί, ενώ τα πρώτα σύννεφα της οικονομικής
κρίσης, με την αύξηση του δημοσίου χρέους και των ελλειμμάτων να αποτελούν
ζητήματα δύσκολα διαχειρίσιμα. Μπροστά στο διαφαινόμενο αδιέξοδο, ο Κ.
Καραμανλής προκηρύσσει εκλογές για τις 6 Οκτωβρίου 2009, οι οποίες δίνουν τη
νίκη στο ΠΑΣΟΚ, του οποίου ηγείται ο Γιώργος Παπανδρέου, γιος του Ανδρέα και
εγγονός του Γεωργίου Παπανδρέου.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Γ. ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ

Η κυβέρνηση Παπανδρέου έπρεπε να διαχειριστεί την ελληνική κρίση χρέους. Ως


λύση επιλέχτηκε η καταφυγή της Ελλάδας στους μηχανισμούς στήριξης και
διάσωσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, με την
υπογραφή ενός Μνημονίου Οικονομικών και Χρηματοπιστωτικών πολιτικών. Η
αδυναμία διαχείρισης της κατάστασης εξώθησε τον πρωθυπουργό στην παραίτηση.
Τον Νοέμβριο του 2011 οι αρχηγοί των κομμάτων Νέα Δημοκρατία, ΠΑΣΟΚ και
Λαϊκός Ορθόδοξος Συναγερμός συμφωνούν στο σχηματισμό κυβέρνησης ευρείας
αποδοχής υπό τον οικονομολόγο Λουκά Παπαδήμο.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Λ. ΠΑΠΑΔΗΜΟΥ

Η κυβέρνηση Παπαδήμου θεωρήθηκε μεταβατική, με σκοπό την επίτευξη των


στόχων που προέβλεπαν «οι συμφωνίες της Συνόδου Κορυφής των ηγετών της
Ευρωζώνης της 26ης Οκτωβρίου 2011», η «εφαρμογή της οικονομικής πολιτικής που
συνδέεται με τις αποφάσεις αυτές»90 Στις 11 Απριλίου 2012 η Βουλή διαλύεται και
προκηρύσσονται εκλογές που διεξήχθησαν στις 6 Μαΐου 2012. Τα αποτελέσματα των
εκλογών ανέδειξαν μεν νικήτρια τη Νέα Δημοκρατία, με το χαμηλό όμως ποσοστό
του 18,85% και 108 έδρες, ενώ τη δεύτερη θέση καταλαμβάνει ο ΣΥΡΙΖΑ με 16,78%
και 52 έδρες.

ΥΠΗΡΕΣΙΑΚΗ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Π. ΠΙΚΡΑΜΜΕΝΟΥ

Μετά τις αποτυχημένες προσπάθειες σχηματισμού κυβέρνησης, σχηματίζεται


υπηρεσιακή κυβέρνηση υπό τον Πρόεδρο του Συμβουλίου της Επικρατείας

90
Συνέντευξη του Λουκά Παπαδήμου στην εφημερίδα «Το Βήμα», 10 Νοεμβρίου 2011

52
Παναγιώτη Πικραμμένο. Λίγο αργότερα, στις 17 Ιουνίου 2012 διεξάγονται και πάλι
εκλογές, από τις οποίες νικητής αναδεικνύεται η Νέα Δημοκρατία με 29,7%. Για
άλλη μια φορά δεν υπάρχει δυνατότητα σχηματισμού αυτοδύναμης κυβέρνησης,
μπροστά όμως στο πολιτικό αδιέξοδο και στον κίνδυνο οικονομικής κατάρρευσης της
χώρας, αποφασίζεται η δημιουργία μιας κυβέρνησης συνεργασίας, με τη στήριξη της
Νέας Δημοκρατίας, του ΠΑΣΟΚ και της Δημοκρατικής Αριστεράς.

ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ Α. ΣΑΜΑΡΑ

Στις 21 Ιουνίου 2012 ανακοινώνεται ο σχηματισμός της κυβέρνησης συνεργασίας


υπό τον Αντώνη Σαμαρά.

53
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η περιδιάβαση στην πολιτική ζωή της Ελλάδας από το 1911 έως και σήμερα μας
οδηγεί σε μια σειρά συμπερασμάτων, όχι απαραίτητα νηφάλιων και απαλλαγμένων
από ψήγματα έστω προκαταλήψεων και υποκειμενικών χρωματισμών, καθώς η
απόσταση του χρόνου δε μας προσφέρει τη σχετική ασφάλεια ενός ουδέτερου
παρατηρητή.

Το δίπολο βενιζελισμού-μοναρχισμού αρχικά, που στη συνέχεια μεταλλάχθηκε στη


μετωπική σύγκρουση αριστεράς-δεξιάς και στις μέρες μας εμφανίζεται ως διάσταση
οικονομικών μεγεθών, αποτέλεσε τη βάση πάνω στην οποία στηρίχτηκε το πολιτικό
οικοδόμημα του σύγχρονου ελληνικού κράτους. Οι εναλλαγές των κυβερνήσεων
εξαρτώνταν από τον συγκεκριμένο δυϊσμό, ο οποίος αποδεικνύεται βαθιά ριζωμένος
στην ελληνική πολιτική κουλτούρα.

Συγχρόνως, οι διεθνείς συγκυρίες και οι συνεπαγόμενες επιδιώξεις των ηγετικών


δυνάμεων διαμόρφωναν τις ιδιαίτερες αυτές συνθήκες υπό τις οποίες ο εν λόγω
δυισμός εκδηλωνόταν κάθε φορά. Οι συγκρουσιακές καταστάσεις δεν έλειψαν και η
όξυνση των παθών αποτελούσε συστατικό στοιχείο που, σε πολλές περιπτώσεις,
εμπόδιζε τη νηφαλιότητα και τη λογική να πρυτανεύσει, ακόμα και σε καταστάσεις
εθνικού κινδύνου. Σε αυτό θα πρέπει να προσθέσουμε την ανάδειξη νέων κάθε φορά
«κέντρων εξουσίας», όπως το παλάτι στο παρελθόν και ο στρατός, η Ευρωπαϊκή
Ένωση στις μέρες μας και φυσικά τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης.

Τέλος, ο παράγοντας της ανθρώπινης προσωπικότητας, με τα χαρίσματα αλλά και τις


αδυναμίες του, συμπλήρωναν αυτόν τον ιδιότυπο καμβά πάνω στον οποίο
«απλώθηκε» η πολιτική ιστορία του σύγχρονου ελληνικού κράτους.

Διανύοντας τη Γ΄ Ελληνική Δημοκρατία, σε μια δύσκολη συγκυρία, η μελέτη του


συγκεκριμένου πολυδιάστατου θέματος μπορεί ενδεχομένως να προσφέρει πολλά
διδάγματα αλλά και να λειτουργήσει ανατροφοδοτικά για την τωρινή αλλά και τις
μετέπειτα γενιές.

54
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αλιβιζάτος, Ν., Εισαγωγή στη ελληνική συνταγματική ιστορία, 1821-1941, τ. Α΄,


εκδόσεις Σάκκουλα, Αθήνα 1981

Αλιβιζάτος, Ν., Οι πολιτικοί θεσμοί σε κρίση (1922-1974), εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1983

Αναστασιάδης Γ., Κοντογιώργης Γ., Πετρίδης Π. (επιμ.), Aλέξανδρος


Παπαναστασίου. Θεσμοί, Ιδεολογία και Πολιτική στο Mεσοπόλεμο, Αθήνα, Πολύτυπο,
1987

Αναστασιάδης, Γ., Σύγχρονη Ελληνική Πολιτική και Συνταγματική Ιστορία, (1940-


1986), εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα 1998

Αναστασιάδης, Γ., Ιστορία της Σύγχρονης Ελλάδας (1993-1998): Το τέλος μιας


«αποχής», εκδ. Αλέξανδρος, Θεσσαλονίκη 1999

Αναστασιάδης, Γ. Ο διορισμός και η παύση των κυβερνήσεων στην Ελλάδα,


διδακτορική διατριβή, Αθήνα 1981

Ανδρικόπουλος, Γ., Η Δημοκρατία του Μεσοπολέμου, Αθήνα 1987

Βερέμης Θ., Οι επεμβάσεις του στρατού στην ελληνική πολιτική, 1916-1936, Αθήνα,
Εξάντας, 1977

Βερέμης, Θ., Ο στρατός στην Ελληνική Πολιτική. Από την Ανεξαρτησία έως τη
Δημοκρατία, Κούριερ εκδ, Αθήνα 1997

Βερέμης, Θ., «Η Αντεπανάσταση του 1923 και η ανακήρυξη της αβασίλευτης


δημοκρατίας» στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1977, τ.
ΙΕ

Γιαννουλόπουλος, Γ., «Εσωτερικές και εξωτερικές εξελίξεις από το Σεπτέμβριο του


1921 έως τον Αύγουστο του 1922» στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική
Αθηνών, Αθήνα 1977, τ. ΙΕ

Γιαννουλόπουλος, Γ., Η ευγενής μας τύφλωσις, Εξωτερική πολιτική και εθνικά θέματα
από την ήττα του 1897 έως τη μικρασιατική καταστροφή, εκδ. Βιβλιόραμα, Αθήνα
1999

55
Δημητρόπουλος, Α., Οι ελληνικές κυβερνήσεις 1843-2004, Πανεπιστημιακές
παραδόσεις

Κανελλόπουλος, Αθ. Π., Ιστορικά Δοκίμια, Αθήνα 1975

Κολιόπουλος, Ι., «Εσωτερικές και εξωτερικές εξελίξεις από την 1η Μαρτίου 1935 ως
την 28η Οκτωβρίου 1940, στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών,
Αθήνα 1977, τ. ΙΕ

Λεονταρίτης Γ., «Η Ελλάς και ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος», στο Ιστορία του


Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1977, τ. ΙΕ

Λιναρδάτος, Σ., Aπό τον εμφύλιο στη χούντα, τόμοι 5, Aθήνα, Παπαζήσης, 1977-1986

Μαρκεζίνης, Σ., Πολιτική ιστορία της νεωτέρας Ελλάδος 1828-1964, τ. 3-4, Aθήνα,
Πάπυρος, 1966 και 1968.

Μαυρογορδάτος, Γ. Εκλογές και δημοψήφισμα του 1946, στο Ιατρίδης, Γ. (επ.), Η


Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. Ένα έθνος σε κρίση, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1984

Νικολακόπουλος, Η., Κόμματα και Βουλευτικές Εκλογές στην Ελλάδα, Εθνικό Κέντρο
Κοινωνικών Ερευνών, Αθήνα 1985

Οικονόμου, Ν., «Από την άφιξη του Βενιζέλου στην Αθήνα έως το τέλος του
πολέμου» στο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1977, τ. ΙΕ΄

Παντελής Α., Κουτσομπίνας Στ., Γεροζήσης Τ., Κείμενα συνταγματικής ιστορίας, τ. Α,


Αθήνα – Κομοτηνή, 1993

Παπαστράτης Πρ, Ο Παπανδρέου και το Συνέδριο του Λιβάνου, στο Η Ελλάδα στη
δεκαετία 1940-1950. Ένα έθνος σε κρίση, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1984, σελ. 205-223

Παπαχελάς, Α., Ο βιασμός της ελληνικής δημοκρατίας. Ο αμερικανικός παράγων,


1947-1967, εκδ. Εστία, Αθήνα 1997

Πετρόπουλος Ι, Τα ελληνικά παραδοσιακά κόμματα, στο Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-


1950. Ένα έθνος σε κρίση, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1984

Ρήγος, Αλ., Η Β’ Ελληνική Δημοκρατία

Richter, H., Η συμφωνία της Βάρκιζας, στο Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. Ένα
έθνος σε κρίση, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1984

Σβολόπουλος, Κ., «Η είσοδος του Ελευθερίου Βενιζέλου στην πολιτική ζωή της
Ελλάδος και οι εσωτερικές εξελίξεις από το τέλος του 1909 έως το 1912», στην
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΔ, Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1977

56
Τσουκαλάς, Κ., Η ελληνική τραγωδία, Από την απελευθέρωση ως τους
συνταγματάρχες, εκδ. Ολκός, Αθήνα 1981

Φατούρος, Αργ., Πώς κατασκευάζεται ένα επίσημο πλαίσιο διείσδυσης: Οι Ηνωμένες


Πολιτείες στην Ελλάδα, 1947-1948, στο Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940-1950. Ένα έθνος
σε κρίση, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1984

57