Vous êtes sur la page 1sur 517

Hilaire, Saint (de Poitiers).

Sancti Hilarii, pictaviensis episcopi, Opera omnia, juxta editionem monachorum ordinis Sancti Benedicti e congregatione S. Mauri et omnes alias inter se
collatas, reproducta, emendata, singulariter aucta. 1845.

1/ Les contenus accessibles sur le site Gallica sont pour la plupart des reproductions numériques d'oeuvres tombées dans le domaine public provenant des collections de la
BnF.Leur réutilisation s'inscrit dans le cadre de la loi n°78-753 du 17 juillet 1978 :
*La réutilisation non commerciale de ces contenus est libre et gratuite dans le respect de la législation en vigueur et notamment du maintien de la mention de source.
*La réutilisation commerciale de ces contenus est payante et fait l'objet d'une licence. Est entendue par réutilisation commerciale la revente de contenus sous forme de produits
élaborés ou de fourniture de service.

Cliquer ici pour accéder aux tarifs et à la licence

2/ Les contenus de Gallica sont la propriété de la BnF au sens de l'article L.2112-1 du code général de la propriété des personnes publiques.

3/ Quelques contenus sont soumis à un régime de réutilisation particulier. Il s'agit :

*des reproductions de documents protégés par un droit d'auteur appartenant à un tiers. Ces documents ne peuvent être réutilisés, sauf dans le cadre de la copie privée, sans
l'autorisation préalable du titulaire des droits.
*des reproductions de documents conservés dans les bibliothèques ou autres institutions partenaires. Ceux-ci sont signalés par la mention Source gallica.BnF.fr / Bibliothèque
municipale de ... (ou autre partenaire). L'utilisateur est invité à s'informer auprès de ces bibliothèques de leurs conditions de réutilisation.

4/ Gallica constitue une base de données, dont la BnF est le producteur, protégée au sens des articles L341-1 et suivants du code de la propriété intellectuelle.

5/ Les présentes conditions d'utilisation des contenus de Gallica sont régies par la loi française. En cas de réutilisation prévue dans un autre pays, il appartient à chaque utilisateur
de vérifier la conformité de son projet avec le droit de ce pays.

6/ L'utilisateur s'engage à respecter les présentes conditions d'utilisation ainsi que la législation en vigueur, notamment en matière de propriété intellectuelle. En cas de non
respect de ces dispositions, il est notamment passible d'une amende prévue par la loi du 17 juillet 1978.

7/ Pour obtenir un document de Gallica en haute définition, contacter reutilisation@bnf.fr.


PATROLOGI.E

CURSUS COMPLETUS
SIVE

BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, 1NTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA,

OMNIUM SS, PATMM, D0CT9RUM SCRIPTORUMQUE

ECCLESIASTICORUM

AB MVO APOSTOLICO AD USQUE INNOCENTII III TEMPORA


QUI
FLORUERUNT;

RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QVM


EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICJE TRADITIONIS PER DUODECIM
PRIORA ECCLESLE SJECULA,

JUXTAEDITIONESACCURATISSIMAS, INTER
SECUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTISCOLLATAS,PERQUAM
DILIGENTERCASTICATA ;
DISSGRTATIONIBUS,COMMENTARIISLECTIONIBUSQUEVARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA J
OMNIBUSOPERIBUS POSTAMPLISSIMAS EDITIONESQU^3TRIBUS NOVISSIMIS SjECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS
DETECTIS, AUCTA;
INDICIBUS
PARTICULARIBUS SINGULOS
ANALYTICIS, SIVETOMOS, SIVEAUCTORES
SUBSEQUENTIBUS,DONATA ;
1NTRA
CAPITULIS IPSUM TEXTUM NECNON
RITEDISPOSITIS, ETTITULISSINGULARUM PAGNilUOUEM
DISTISGUENTIBUS SUBJFXTAMQUEMATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADOR
OPERIBUSCUMDUBIIS TUMAPOCRYPIIIS,
ALIQUA VERO AUCTORITATE INORDINE
ECCLESIASTICAM
POLLENTIBUS, AMPLIFICATA;
DUOBUSINDICIBUSGENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO ... __ _ i
UNUSQUISQUE PATRUM IS QUODLIBETTHEMA SCRIPSEBIT UNOINTUITU COXSPlCIATUSTTtCTERO
SCRIPTUR/E SACRJE, EXQUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ETIN
QUIBUS OPERUM SUORUMLOCIS
SINGULOS SINGULORUM LiBRORUH SCRIPTUR/E
TEXTUS COMMENTATI SINT.
EDITIO
ACCURATISSIMA,C/ETERISQUEOMNIBUS
FACILE ANTEPONENDA, Sl PERPENDANTUR : CIIARACTERUM
CI1ART^3QUALITAS, INTEGRITASTEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUMV
TUMNUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAMCOMMODA SIBIQUE 1NTOTOOPERIS DECURSU CONSTJl
PRETIIEXIGUITAS,
SIMILIS, PR^SERTIMQUEISTACOLLECTIO, UNA,METHODICA ET CIIRONOLOGI
SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE IIACTENUS IIICII.LICSPARSORUM , PRIMUS\
AUTEM IN NOSTRA EXOPERIBUS
BIBLIOTIIECA, AD OMNES 4 5TATES, LOCOS,LINGUAS'
FORMASQUEPERTINENTIBUS,COADUNATORUM.

SERIESPRIMA,!
IN QUArRODEUNTPATRES,DOCTORES ECCLESIJE
SCIUPTORESQUK LATINyE
AD GREGORIUM
A TERTULLIANO MAGNUM.

ACCURANTE J.-P. MIGNE, $tHr$ttttW COW^^tOfttm IN SINGULOS Si


ECCLESIASTICJE RAMOS EDITORE.

PATIIOLOGLE TOMUS X.
S. HILARII TOMUS POSTERIOR.
mm>
PARISIIS, EXCUDEBAT VRAYET,
, PRES LA BARRIERED'ENFER,
IN YIA MCTA D'AMl$OISE
OU PETIT-MONTROUGE.
18V5.
SANCTI

HILARII

PICTAVIENSIS EPISCOPI

OPERA
OMNIA,

JUXTA EDITIONEM MONACHORUM ORDINIS

SANCTI BENEDICTI

E CONGREGATIONE S. MAURl

ET OMNES ALIAS 1NTER SE COLLATAS,

RfcPROBUCTA, EMENDATA, SINGULARITER AUCTA.

TOMUS II ET ULTIMUS.

PARISIIS, EMDEBAt VRAYEt,


IN YIA DICTAD'AMBOISE,PUESLA BARRIERED'ENFER;
OU PETIT-MONTROUGE.

18frS.
ELENCHUS

OPERUM QU.fi IN HOC VOLUMINE CONTINENTUR.

De Trinitate libri duodecim. eol. 9


Liber de Synodis seu Fide Orientalium. 411
Apologetica ad reprehensores libri de Synodis responsa. 546
Hilarii epistola ad, Abrani filiam suam. 547
Hymnus eidem ab eodem missus. - 551
Censura alterius hymni Hilario perperam tribuli. 553
Libri duo ad Constantium Auguslum. Ibid.
Liber contra Conslanlium. 571
Liber contra Arianos vel Auxentium. 605
Quindecim Fragmenta ex Opere Historico. 619
Fragmenta ex aliis S. Hilarii operibus. 725
S. Hilarii Epistola seu Libcllus cum pnefatione et dissertalionibus. 727
Sermo B. Hilarii de dedicalione ecclesise. 877
Liber de Filii et Patris Unitafc. 883
Liber de Essentia Patris et Filii. 887
Nicolai Fabri in Fragmcnta Hiiarii prafatio. lbid.
Index rerum et senlentiarum. 915
Index Glossarum. 1014
— - - ' 1

IN LIBROS DE TRINITATE

PRJEFATIO.

I. Hi libri Alhanasio adscripli. Quanlam Hilario \ Trinit. cap. 10, sed a titulo indicando ulrobique abs-
laudempepererint.— Temporisdispendiumfaeereme- tinet. Eos quoque ab Ambrosio tritos fuisse per-
ritojudicarelur, quiin his libris auclori suo vindican- suademur vel ex primis ip-iiusdeFide lthris, in qui-
dis illud consumerel. Qtiamvis enini eos Alhauatio hus plura ad horum Hilarii librorum imilntioncmex-
adscriplos quoiidam viderint Philippus bonocSpei pressa idenlidem adveriimus. Quamvis enim ea iu
Abbaset Joannes quidam ipsius sequaliset amicus, proprium stylum converterit, adhuc tamen apparet
illos lamen ab Hilario profectos esseex casligaliori- unde delibata sint. At cum pro more ne eum qui-
bus membranis postmodumagnoverunt. Qua etiam dem nominet, e cujus lucubrationibus profecit, ni-
iu re tanlo consensu sibi concinit priscorum lein- hil ab eo habemus, unde nobis constet quod quae-
porum omuis aelas, ul niliil ceriius, nihil explora- rilur. Nisi forte dicamus eum etiam suum de fide
lius a majoribus acceperimus. Propler bos pra;ser- litulum ab Hilario assumpsisse. Quamquam hunc
lim libros eam Hilarius apud omnes cum Latinos ipsi quodam modo prascripsisse videtur iniperalor
lum Groecospromeruii scieniise, fidei, ct eloquen- Gratianus.
tix laudem, ut, quod valde rarum, eliarn ab adver- III. In hoc non magis consenliuntmss. —Neque ex
sariis ejus iidem libri suinmopere fuerint commen- anliquis exemplaribus quidquam magis certi sla-
daii. Sic enim ex vulgi fama teslalum reliquii So- B tui queat. In vetustioribus si quidem desideraiur
zomcnus lib. m, cap. 14 : Hilarii aulem libros de fi- inscriptio, quoe in aliis de Vide, in aliis de Trinitate,
de, etiam ab iis qui conirariam luebanlur calholicm iu Vindocinensi de fide sanclm Trinitaiis adversus
fidei opinionem, admodum commendatosesse praidi- Arianos, quibus in Remigiano additur, vel cmleros
cant. Imreticos, in Telleriano autem de Trinitate contra
II. iVonimrsrationeab antiquis inscribuntur.— Non omneshmreses prsenotatur. Sed insignis pra cx'ieris
ila conslans est velcrum in iis inscribendis consen- in Corbeiensi aique altero e Sorbonicis ha:c habelur
sio. Hieronymus de Script. eccl. in Marcelloei Hi- epigraphe: Hic insunl libri Hilarii episcopinumero
lario, vetus Codex canonum Ecclesia: Romana; c. xn, qnosin exsitioconscripsit,inissus(sd[.iiiexsilium)
4t, et Ado Viennensisin Chronicoeos conira Aria- ab hwreticisArianispropter deiiaiis unilatem Domini
nos inscribunt. Eosdcm de fide appellani alii longe Jesu Chrisli cmn Patre. BeatissimepresbyterBarbw
plures numero, et aucloriiaie non inferiores. Quos rio in ChristoJesu Domino nostro ulere felix cumom-
inter prsecipuisunl Rufiiius lib. I hist. cap. 31; Cas- nibus luis. Fides, spes, charilasmaneatin cordibusnos-
sianus lib. vn de Inc. c. 24; Leo Papa epist. alias tris. Eamdem, paucismutalis, inscriptionempruc se
97, c. 3, Palres concilii Cbalcedonensis Aci. 2, p. fert Pratellensis codex, in eoque pro, felix cum om-
357 ; Theodoretus Dial. n, p. 106; Leontius Byzant. C nibus luis, lcgere esl, felix curationibusluis. Nomiul-
lib. i conlra Nestorium et Eulych. ubi Hilarium ul lam in expendendo liiulo operam ponimus, dc iu-
cx Nicaenajsynodi Palribus unum falso commendal. scriptione ipsa non lani sollicili, quam ut iridecon-
Neque alio eos litulo laudant Alcuinus contra Feli- silium auctoris exploralum babealur.
cem lib. iv; Rairaninus Corb. Spicil. l. vn, p. 33S, IV, lllos DEFIDEinscriberelicet.— Etsi non appa-
Joannes Diaconus commcntario nondum vulgato in ret prinia frontecurhoc opus deFide inscriplum sii;
Penlateuchum.et Hiur.marusde Praedeslin. cap. 25. si tamen propius inspiciatur lotius operis ralio, non
Quibus aperte suffragalur Oratio olim inler sacro- displicebit tilulus satis congruens cum iis libris, in
sancta Missuesacrificia in Nalali S. llilarii legi -soli- quibus Filii et Patris consubslanlialilas, prxcipuum
la, in qua habetur: Deus, qui infusus corde beali fldei nostrse caput ac fundamentum, ubique propu-
Hilarii antislitis,quasi de luo templo, FIDEIresponsa gnalur; quique ad boc ma\ime sunt suscepii, ut ea
dcdisti, elc.Quo eiiam alludcrc videlur et benedictio fides, in qua renali sumus, illa;sa el inlegrateneretur.
in peranliquo Pontificali Ecclesia; Ebroicensis ad Neque sane probabile videtur, loi lamqne diversos
kal. Nov. in Natali S. Hilarii pranotala : Sil apud scriptorcs graecosac laiinos in eamdein insciiplio-
le pro nobisexoraior, qui tunc conlra hmrelicospro te nem eonspirare potuisse, nisi ab ipsomei auclore
adstilii asserlor: ut te relribuentepopulus crescatin- D instilula esset. Conjeclursehuic plurimum favel quod
numerus,quod sudavil INFIDEsacerdos,elc. At apud lib. i, n. 16, Hilarius ipse lesiatur se ad lios libros.
Cassiodorum lib. i Inslit. c. 16, de Trinilate in- scribendos animuin appulisse, ut eos compescerel,
scriptos eos videre esi, consentientc Forlunaio lib. i qui evangeticcefidei corrumpunt sacramenlum. Imo
VitseS. Ililarii, juxla quos a Philippo abbaie de fide num. 34, totius operis sui siudiumin insinuanda ma-
sanclissima:Trinitatis appellantur. Libros eosdem xima et gravissimatolius fidei inlelligentiaponeiidum
laudat Augusiinus epist. CLXXX, n. 3, et lib. vi de esse declarat. Undelih. x, nuiii.S, totius fideidemons-
PATROL. X. 1
M IN LIBROS DE TRINITATE !2
tralionem vocat, quidquid eo usque disseruit. Quid A bns eorum agnilis, legis et prophetarum atqueevangeli-
vero sibi velit evangelicmfidei sacramentum, cap. 13 corum testimoniorumresponsionibuseorum vesanam
in Matth., n. 6, explicat liis verbis: Quamquam ad doctrinam destrueret, et fidem Ecclesimfirmius robo-
fidei sacramentum, id est, ad Palris et Filii et Spiri- raret.
tus sancti unitatem, elc. uhi fidei sacramenlum idem VII. Ut efficaciusconfulentur, shnul refellitur Sa-
sibi esse signiflcal, qnod Trinitalis imjslerium. Milti- bellius. — Non minori quidem conatu adversus Sa-
mus interim singnlare in iis libris haberi pratroci- hellii, quam adversns Arii commenta videtur con-
nium fidei. Eo namque statim perducitur liber pri- tendere : sed hoc lanlum agi(, ul Arianos efficacius
mus, ut in Dei rchus non huinano sensui, sed Dei ip- configat, quos, ut ipse nolat lib. x, num. 5, validis-
sius de se lestimoniis credendum csse quisque per- simis licet rationum momentis conterere frustra co-
suadeatur. Tum liber tertius in id unum nili videtur, naretur, quam diu in se vel levissimam relinqueret
ut ad capiendas res divinas hominem inflrmiiatis Sabellianse labis siispicionem. Sub specuta enim, in-
sua3 convincat, docealque nullum ei csse nisi in flde qtiit, omnium hmreticorum ad occasionessingulorum
prsesidium.Quodquidem rursimi quario, quinto, aliis- verborumin os meumpendentiumloquor. Sed penden-
quelibris siepenumero inculcatur. libus licet ita omnem de se deiraliendi occasionem
V. Quomodosint contra omneshmreses.— Hinc non B se sustulisse conlidit, ut lib. x, n. 5, dicere non ti-
immerito conlra omneshareses dicti fuerint, in qui- meat : Nam quoque nunc secundum sancti Spirilus
bus non modo omnium generatim hscreseon caput donum temperavimustotius fideidemonslrationem, ut
ac principium , quo cuique fldem inlra sensus sui ne quid emenlirisaltem adversum nos criminis pos-
lines concludere, et ad placila propria Scripturas de- senl.
lorquere permitlunt, passim profligatur atque relun- VIII. Libri scripti conlra Arianos, CONTRA ARIANOS
ditur ; sed et Arii, Pholini, veterumque hsereticorum non sunt inscripti. — Quamvis autem lotum hoc opus
Ilcbionis, Valentini, Manichoci,Hieracoe,Sabellii jam contra Ariunos scriptum ullro concedamus, segre ta-
lum propagatse confutanlur blasphemia;; imo eliam men dabimus inscriptum contra Arianos. Quis enim
proeverlunturnonduinexcilalaeApollinarii,Macedonii, credat Hilarium, qui ab Arianis ex nomine designan-
Nestorii, Eutychetis, Sacramentariorum, etc. Dein- disde indu>tria absiinet, illud in ipsa librorum fronte
de cum Atbanasius cpisi.ad Epictetum Synodum Ni- insciipsisse? Vixenim bis Arii, seinel Ariomanilarum
csenam vocet xpowdai ou<r«v ir«<rv)?aXpkczoig, cumque vocabulum lib. vi, ex ipsius calamo excidil : alias
hujus Synodi Symbolum contra omnes hmreses ia- vero prorsus parcit sectse nomini. Hx'c modo (Lib.
scriptum in veteribus exemplaribus legere sit;eo- vn, n. 3) nova hmresis, modo (Ibid. n. 6) novella
dem prope jure hi fidei ejusdem vindices libri lilu- C rniiichmresis, imnc (Lib. xn, n. 17) nostri lemporis
lo eodem insigniri meruerunt. infidelitasappellalur. Hujus vero auctores similiter
VI. In Arianos potissimum intenli sunt. — Falen- tectis verbis vocitari audias, aut non veri Dei prmdi-
dum tamen est eos potissimum conlra Ariauam calorcs, aut (Lib. n, n. 4) aliqiwsnunc hujus lemporis
sectam fuisse conscriptos. Consilium suum declarat pradicaiores, aut (Lib. vn, n. 6) prmsenlcshmreticos,
Hilarius ipse lib. i, num. 17, ubi de Arianis, quo- aut (Ibidem)dissimilemPatri Filium prmdicanles, aut
runi nomini parcere solet, sermone habito slatim {Lib. xi, n. 4) noui Chrisii prmdicalores, vel eliam
subjicil: Horum igilur furori respondere animuse.var- (Lib. i, n. 26) crealurm prmdicatores; nusquam
sil. Neque illud libri septimi exordium, Septimus hic Arianos.
nobisadversum novmhmreseosvesanam temeritalem IX. Hilarius moderationemsuam his tibris patefecit.
Uber scribilur, aliud sibi vull, nisi ut indicet in unam — Sicut cum solerler cavii, ne favere Sabellio vi-
Arianam hicrcsim hacienus dispuiatum esse. Ac ne derctur, egregiuni dedit prudentisespecimen ; ila hac
superfluis probalionibus diutius immorcmur, sufti- agendi ralione singularem palefccit animi modera-
ciat illudlib. x, num. 8, ubi Ililarius ad fmeni hujus tioncm. Qnam quidem longe clarius leslalam facit,
operis licei vergens, cum unis tamen iisdemque hoe- cum totis illis libris pravam Arianorum doclriuam
reticis, quorum stultissimis professionibushuc usqne " eonvellere contenius, in niillumnnminaliminvehitiir.
respondoril, scse rem habuisse teslificatur. Non enim Alicubi enim amlics m;ila deflenlcm, quibus lum mi-
ohscurum esl quas voeel stuliissiinas profe<-siones, sere per cos afflielabalur Ecclesia : at vel unius eo-
ciiin Aviiac sociorum ejus epistolam ad Alexandrum rum, per quos illa lani injuslc patiebatur, nomen
missam, in qua perfliliain suam consignarant, libris prodcniem frustra exspecUris. Seniel lib. x, incidit
quario et sexio lolam describal, et in ea refellenda lncnlio exsilii sni ; sed injuria; sibi illat;» velut im-
luin in iisdem libris tuin in sequenlibus lotus occu- meinor, quicril poiius unde de eo graliilelur, qtiam
petur. Quo spectat illa tiluli pars, quam pr;e sc fert unde qiierntur. Neque cuiquam videri debet huic mo-
exeinplar Vindocinense: In hoc codice B. Hilarii deralionis proposilo advcrsari, quod Arianam bmrc-
quarlus in ordineliber manifeslissimehmreticorumpan- siin non novellam modo, sed ei furenlem et impiam
dii fallacem doclrinam. Idem ipsam illam perfidimeo- frequens cognominet. Cerlis enim nolis indicanda
rnm expositionem,quibus Ecclesimfidem nilebantur crai, cujus iionien proprium laccbatur. Vulgo autem
iiifiriuari, ex eorum libris delalam prmfalus Docior in fureiitein illani cognoininabiint,cuin nefaria illius in-
suo iiueruitvolumine: scilicetut callidis propositioni- dole conveniente nominis ratione. Ut ciiiin ait Grc-i
n PR/EFATIO. H
gorius Nazianz.Or. xxi, n. 3, 'ApsiogzHgy.aviv.gITTM- ALritus sancti divinilate. Ilic non videnlur lacenda,
vvp.o;: ac rursiim Or. xxix, n. 4, hanc scclain vocat qusc ail dicti libri xn argumenluui in prinio scribil,
rviv'AflEtou -/«).£>? (iavtav, boc est, a fu- senimirum vitiosas et ineligiosas de Spiriln sar.clo
ovof.ao-0;terav
rore recte cognominutam.Quidni eiiam impia a lcm- liroedic.ilionesad lioc amovisse, ut illmsumutquc in-
per.intedicta sit, quaaa dileclo FilioPntrem optimum conlaminatumregenerantisTRINITATIS sacramenlumin-
scparabat? Denique Hilarius ipse sibi eonscius quam tra definilionem salutarem apostolica atquc evangeika
niodemte iis lihris ac lolo exsilii sui teinpore se ges auctorilas contineret; neque jam per sensus humani
sisset, ubi adversus Conslanliiim scribendi quadam seiiientiam Spiritum Dei inter creaiuras quisqitainuu-
ncccssilaie se constriclum viilit, libere contestatus derel refcrre, qucm ad immortalilulis pignus ct ad di-
est w7n7a se haclenus in lcmpora maledictum, nihil vinmnalurmconsortiumsumeremus(Lib. i, n. 36). Ex
ineam,qumlum sa Chrisli Ecclesiam mentiebatur... his enim palam fil, eum hisce libris regenerantisTri-
famosum ac dignumimpielale ipsorum scripsisseaut tiilatis sacramentum defendere voluisse, ut niliil de
locutum esse (Lib. in Const. num. 2). Non igilur sine tolius fidei (in baptismo suscepta?)absolulionedeesset.
causa credideriinus eum, qui ita affeclus eral, lucu- XII. Spiriium sanctum Deum non nominari perpe-
brationes suas conlra Arianosmiuiine inscripsisse. ram nolalErasmus. — Erasmo hic non succensere vix
X. InscriptioDETRINITATE relinenda.— Minuscon- ;B siislinemiis, de docto pncsule nostro, et anliqnis
stal an non de fide eas nimcupnrii. At inscriplioni Palribus in proefationesua perinde scriptitanti, ac si
liuic quamvis, ut supeiius ostensuin est, mulla fa- Spiritus sancti divinitatem asserere formidassenl.
vcant, iisque accedat cxcmplum Ambrosii, qui libros Hos quiilem Spirilus sancti cultores facit, sed it i nt
a se coulra Arianam sectam scriptos de fideconipel- simul in animum inducat aut eos coluisse quem non
lavit; cum lamen non vera sil, nisi qualenus fidei certo cognoscercnt Deiim, aul non ausos esse ore vel
iiomine Trinitaiis inysicriuiu significatur, nulla scriptis confiteri quod animo crederent. Neque no-
succurrit ratio satis gravis, ul anliquum et a mullis v;c suut Erasmi arguiioe. Longe ante illum Gregorio
jamsoeciilisrceepiumde Trinitate titiilum inimulemus: Naziaiizeno teste Or. xxxvu, num. S2, objeceraut
buic prsesertim suITraganteFortunato, cujus aucto- Pneunialoinachi, nusquam se in Scripturis roperire
riias eo pluris omnibus facieuda , quo ipsummet Hi- Dei nomen Spiritui sancto adscripuim. El Basilium
larii autographum vidisse pouiit. Si cniin illius octate quidcin laiidat idem prajsul Or. xx, n. 100, quod eo-
pii prasulis ad Abram epislola Pictavis leuebaiur pro rum dispuialioui nou nibil ccdens, quos benigne ad
munere conservata, quanto magis in.-igncs illi libri? veritatem reducere peroplabat, in libris dc Spirilu
Tituliim eumdem conlirmant liturgicse preces in an- Siinctoab ea voce, a qua abhorrebanf, pro lempore
nua B. Ililarii solcmnilalc legi consuet;e, qusc etiain- G consideralissime abstinueril, dum inlerim in aliis
iium in duobus Ecilesise S. G.iiiani Turonensis codi- vocibuse Scriptura peiilis, iestimoniisqueminimedubiis
cibus ab annis sallem 800 exuatis asservantur : in eaindemvim habentibus, necessariisqueargumenlisad-
uno quidem ad primam novemhris diem, in altero versariosita comprimebat,ut nullo modo repugnare ac
autein ad dccimam teiiiam januarii. Sic porro ha- conlra niti possent. Alias vero lum privalis, cum
bent : Deus, qui venerabilemB. Hilarii confessoristui publicis sernionibus Spiritum sanclum Deum dieere
alquepontificisfestivitutem solemuiterrecurrentempo- numquam cnin dubitasse lestificatur.
pulo tuo dedicasli, cujus linguit in smculo pro SANCT/E XIII. Deus ab antiquisel in Scripluris appellalur.—
TIUNITATIS mqualilalesic tonuit, ul mundi hujus prin- Longius a scopo aberraret oratio, si quotquot ex an-
cipemmilesluus proslernerel, etc. Exstat eadem ora- tiquis id ipsum asseruerunl, liic rccensere aggredere-
lio knl. novemb. assignala in Sacrainenlaiio regias niur. Unum ilaque sit omnium instar illud Tertul-
biblioiheesenot. 3865, annos circiter 900 prse se fe- liani teslimonium lib. adversos Praxeam num. I5J:
rcnte, in qur>Symbolum Nicsunumbabciur sinc addi- Duos quidemdefinimus Patrem et Filium , el jam tres
lioiie Filioque. cum Spirilu sancto, secundumraiionem ceconomim qum
XI. Titulo huic qui suiis fiat. — Certe Hilarius ipse facil numenun; ne, ul vesira perversilasinferl, Paler
quodam modovidetur festinare ut tituliim hunc im- D ipse credatur natus et passus, quod non licet credi,
plcal, cuni in asserenda vera Trinitalis fideelin dis- quoniam non ila iradilum est. Duos tamen Deos et
scrcndo singillatim de Patre, Filio e.t Spiritu sancto duos Dominosnumquamex ore noslroproferimus : non
lihriun secundum lolum consumit, quem proplerea quasi non cl Paler Deus, et Filius Deus , el SPIRITUS
lib. i, ii. 22, brevemdemonslratmTrinitatis sermonem SANCTUS DEUS,et Deus unusquisque,etc. Neque eiiam
cognominal: ul non immerito libri IV initio profi- concedcnduniSpiiitnni saucium in Scriplurisminiiiie
tealur, sese fidemet confessionem Patris et Filii et Deiim niincupari. Ambrosius lib. ni de Spirilu
Spirilus sancli superioribus libris sufficienter tradi- sanclo,c. i<,aliud probatprmserlimcx verbisPetri, Act.
disse. Et deinceps quidem ad defendendain Pairis et lii, 3, elc, quibus ait primo, Anania, cur implevilsa-
Filii eonsiibstaniialilateni, de qua pene omnis erat lanas cor tuum ad menliendiim Spiritui sancto; ac
con'.roversia, diligcntius incumbit : proposili lainen deinde subjicit, Non es mentiius liominibus,sed Deo.
sui non immemor.ad scopum titulo prsescriplum ante XIV. Nugalur qui, cum remhabcat,qtucrit rei nomen.
operis liiieiu revertit, et librum xn non concludil, Cur Spirilui sancio Dei nomcn Hilarius non ailriliuat,
nisi propugnaia toiius Trinitatis, ac nominatini Spi- — Sed quidquid sit de hac dispulalione , quod
15 IN LIBROS DE TRINITATE 16
proedictishserelicislitleram, non spiritumsapicnlibus A ut incormptsc ac divinne natura non esset, quem
respondil Gregorius Or. xxxvn, nuni. 56, nunc in ad imiiwrtaliiatispignus ct ad divinmnaturm cousor-
proniptu cst in Erasnium retorquere, qucm lamen tium sumcremus.Qui plura voict, adcal iibrum xn,
Piieumatomachisiia in hac argulandi ratione compa- n. 54, clc., ubi Spirilus sanclus ejusdem cuin Pa-
ramus, ut nullo pacio comparalum velimus in fide. tre naturse, virtutis ac subsianlise esse lnciilcnler
Illos porro Gregorius nugari docetqui, rclictis rebus adstruitur.
syllabas consectanlur, quique aiidienles ea in Scrip- XVI. Luculentum de Spiritus sancti divinitaleargu-
turis Spiritui saneio attribui, quoc non consentanea menlum. — Ununi dumlaxai ex eo ioco proferimus
sint nisi Deo , adliuc quocrant ubi illud Deinomen ei argumentum , pcliium ex vcrbis aposloli, Spiritus
adscribatur. Quid enim interest, utrum decem, an bis enimomnia scrutaiur, eliam profunda Dei. Ex quibus
quinque, uiium homo, an ratione prmditum et mortale ad Patrem conversus, sic eum cum magua Spiritus
animal dicatur? Sane quibus placebit hoecGregorii sancli revereniia alloquitur : Nulla te nisi RESTUApe-
ratio, ii non inani scrupulo iribuendum exisiima- nelrat: nec profundum immenswmajestatisluai, pere-
bunt, quod Ililiirius Spiritus sancti vocabulo Dei no- grinm atque alienm a te virtulis causitMETITUR. TUUM
men non adjiciat. Hoc potius iia factum credidcrint, EST,quidquid le init : nequealienum est, quidquid vir-
quia ipsanmiet Dei naturam vel solo Spiritus nomine J} lute scrulantis inest, quasi diceret : Qui omnia
intelligere soleat. Neque vero dubium est eum ex- etiam profunda Dei scruiatur, immensam majestatem
terno illo lilterarum sono expressius aliquid scriptis inetiiur : non metilur autem nisi immensus et oequa-
suis consignasse, quo Spiritus sancti divinitatem lis eidem majeslati. Iiem : Qui scrtilatur profunda
commendaret. Dei, internus sit necesse esl ipsi Deo : iiilernmn au-
XV. Dei in eo naluram constanter prmdical. — Ac tem ci non cst, quidquid alieiiuui ab eo esi, aui non
primo quidem quoiies inculcat, quod soepius facit, ejusdem cum eo subslanlise. Confitendus cst igitur
verbis baptismi Filium indicari et credi Patri con- Spiritus sanctus immensus, el oequalisDeo, ejusdein-
subslantialem, tolies Spiritum sanctum utriquepari- que cuin eo viriutis ac substaiuioe. Brevius, sed non
ler consubslantiiilem esse profiletur. Non enim bap- niinus clare idipsum docet lib. u, n. 31, cum scribit
lismi verba Filium magis quam Spiritum sanclum Deum in Spiriiu sanclo adorari, ubi in Spiritu ado-
unitis cum Patre naturse ac substanlioc esse signifi- ratur; et ubi in Spirim adoralur, jam non nisi in se-
cant. Sed et cap. 13 in Mallh. num. 6, diserie de- metipsoadorari.
claral, quod in Palre el Filio el Spiritu sanclo absquc XVII. Ex dictis de Spiritu sanclo non sequitur hos
ullo causoeexlernoesubsidio, qtioefermenli in morem libros post exortam Macedoniihmresim confeclosesse.
eos copulet atque conjungat, omnia unnm sint. Sic C —Propier hoecaliaque tam clara ad probandam Spi-
lib. n de Trinit. num. 28, Pairem el Filium et Spi- rittis sancli divinitatem argumenta, hos libros nonnulli
rilum sanclum spectat velul aliquod lolum, quod conscriptns voluiil post exorlam Macedoniihseresim,
nullalenus separari queat. Qui enim, inquit nomina- proindequc post annum 360, quo Macedonius,Con-
lim de Spirilu sancto, confessioniPatris et Filii con- slanlinopolilana Synodo episcopatudejeclus, errorem
nexus est, non polesl a confessionePatris et Filii se- suum disseminare coepit.Nihil tamen inde necessa-
parari. Imperfectum enim esl nobis lolum , si aliquid rio conficilur. Quis eniin nesciat, ul Filii, ila et
desit a loto. Hinc in eodem lib. u , n. 4, Arianorum Spirilus sancli divinilaiem ab Ario labefactalam? Ipse
docirinas ut novas et humano ingenio conliclas no- in Thalia sua apud Atbanasium Or. 2 contra Aria-
tat, quod dissolvant perfecli hujus sacramenli verila- nos, p. 312, divisas,el abunitas, et disjunctas, et alie-
tem, dum substanliasdiversitalumm REBUS TAM COMMU-nas, et incommunicabiles esse Palris et Filii et Spirilus
NIBUSmoliuntur. Hoc igitur a Deo traditum, et in sancti substantias proedical. Quem deinde perstrin-
Ecclesia semper crcdituin exisiimavit, Palreni et Fi- gens Albanasius pag. 315 : Quomodo, inquit, de
lium et Spiritum sancium res communes esse, ne- Spiritu sancto recte opinarelur, qui blasphemusest in
que in eis haberi subslanliarum diversitatcs. Ita vero Verbumquod Spirilum suppeditatl Simili omnino ra-
persuasum ei erat Patri consubstaiuialem esse Spiri- .D «ioneIlilarius noster, lib. n, n. &: Quidmirttm ul de
tum sanclum, ul iiuam Palris et Filii esse subsian- Spirilu sanclo diversa sentianl, qui in largitore ejus
liam lib. ix, num. 72, hinc demonstret, quod Spiri- (Verbo scilicet) creando , et demulando, et abolendo
lus sanctus, ut ex iis quse Patris sunt, ita et cx iis lam tcmerarii sinl attclores? Quibus mox adjungil,
qurc sunt Filii, suain accipial. Non enim, inquil ibi, Spiritum sanctumab illisnesciri, quia Filium, auclo-
decrealuris sumebatSpiritus sunclus. Suinebat igiiur rein ejus, ignoranl. An hoec,quaeso, adversusMacedo-
de Creatore.Utenim babet Ferrandus Diaconusepist. nii faulorcs dixerit, qui de Verbo prava seniire non
ad Anatolium, Oinnis res aut Deus esl, aut creatura : audiebant, quos ipse libro de Synodis laudavit ul qui
si Deus esl, crealura non est; si creatura est, Deusnon veroefidci revocandoespem attulisseni, quibus deni-
est. Quia porro noster Ililarius Spirilum sanctum de qne Constanlinopolipost conciliuni Seleuciensecom-
Deo Crealore substnnliam suam sumere cerlo scie- liiunionemnon negavitsuam, imo eiiam caeierorum
bal; magno cliam sludio laboravit, uli ex libro i, e.v Galliis episcoporum coaclo Parisiis concilio litle-
num.36, audivimus, ne quisquam eum inter creatu- ras ohlinuit?
rar auderet rcferre. Ei quippe videbatur absurdum, XVIII. Probabiliusesl conlra Arianos, quam conlra
*" PR.EFATIO. 18
Macedonianos,asserlam esse Spirittis sancli divinita-.A illumque de hoc hoerelico ne quidem cogilasse. Et
lem. — Longc igilur probabilius csl, Hilarium in iis, vero cum Sirmiensi concilio anni 351, damnatos le-
quoe de Spirilu sancio disserit, unos Arianos re- gamus can. 8, qui prolalivnm verbum Filium Dei di-
spexisse; quos non plane devicisse viderelur, nisi cant; el can. 11et 12, qui Verbumin carnem Irans-
etiam Spiritus sancii diviniialein asseruisset. Sed latum, aut demutaiionem.^orruptionem, et passio-
qui.i Filii divinitate , ex eo quod a Paire subslantiam nem, nnii crucifixus esi Dei Filius, in sua divinilate
suam accipil, demonslrala, consectarium eralSpiii- sustiniiisse proediceni; cum etiam io generali procfa-
luin sanctum, qui suam ab ulroque sumit, neutri esse lione § 3, ex Theodoreto, Augustino , Gregorio Na-
inleriorem; pauciorihus hoc pr:rslaiuluni fuit, cum zianzeno et Aihanasio demonstraverimus Aiianos
illud pluribus confectuni jam luisset. Itaque quemad- aniinam Christo negasse, quo in ipsummet Verbimi
niodum Gregorius Nazianz. Or. 27, n. 1, Alexau- caderent trislitia, dolor, aliscque, quae ipsi ut bomini
drum Alexandrinum, cui nullum conlra Macedonia- adscribunlur, infirmitates : cum hoec, inquam, ila se
nos cerlamen fuerat, magni Triniiatis propugnaloris habeant, perspicuum est Apollinaristas commentis
et prwconiselogio donat, et antea Or. xxi, niim. 36, illis, quai ab Hilario lib. x confulanlur, esse recen-
Athanasii ab Arianis, non a Macedonianis expulsi tiores : ac sicnt Eulyches , Leone tesie epist. nunc
ftigam pro Trinitale et cum Trinitale susceptam vo- B xcvn, ?d MonachosPaloesiinoe,c. 2, el alibi, Apolli-
cat: ita credihile est Patris et Filii et Spiriltis sancti narii suscilavit errores; ita Apollinarium ab Arianis
sequalitaiem ab Hilario adversus Arianos, non adver- pravarum opinionum semina collegisse el dissemi-
sus Macedonianosfnisse propugnaiam. nasse ; nec proinde earum tam auctorem habendum
XIX. Liber decimusest contra errores Apollinarii. esse, quam fautorem. Si cui adhuc dubii aliquid su-
— Expendendum hic venit, an non lihro x, contra persit, an liber decimus adversus Arianos scriplus
Apollinaristiis disptilciur : nonenim repugnat magis sil, necne; ipsummel librum cousulat, eosque ipsos,
libro duodecimo aliisve locis conlra Macedonianos quibus in superioribus libellis responsum sil, in eo
disceplori, quain contra Apollinaristas decimo; cum refuiari atidiet, cum hoc tanien temperamenlo, ut
illorum princeps anno 360, horiim autem non ante non jam quod omnes unanimi consensu, sed quod
annum 3'il prava sentire deprehensus sil. Negandum pteriqueeorum volunt, exculiaiur.
sauenon est,totum librum decimumscriptumessead- XXI. Opus hocin exsilio Hilarii conscriptum.—Sed
versus errores, quoruin auctor Apollinarius vulgo quid moramur? Hoc Hilarii opus in exsilio illius lu-
existimatur. Namqiie a num. 15 usque ad 25, magno cubralum,antiqui mss. fidem faciunt, ipse lib. x,n. 4,
studio defenditur, Cbristum voriim ac totum homi- concepiis verhis testatur : adeoque confectum fue-
nem ex anima et corpore perfeclum assnmpsisse; C rit necesse est ante annum 360, quo pairiseacpro-
simulque eoriim refellitur opinio , qni eumdem Do- prioeccclesise redditus est, et perinde ante exorlas
niiniim nostrum non modo carnem, sed et animam Macedoniiaut Apollinarii hsereses. Cerle in palria ac
ab Adam propagatam suscepisse arbitranlur. Imper- propria ecclesia, quamvis absi|ue exsilii indulgentia,
fectum autem hominem , ut ignorat nemo, a Chrislo jam manenii non congrnunt hoeclibri x verba: Lo-
siisceplum praedicabiUApollinarius : qui etiam , ut quenturexsulesper hos libros: et sermo Dei, qui vinciri
Neinesius cap. 2, teslis esi, existimabat animos ab twn polest, liber excurret. Ut enim hoec, quemadmo-
hominibus gigni, ul a corporibns corpora; progredi dnm vult non nemo, eum nondum exsulem, sed ad
enim ut propagationemprimi hominis in omnesqui ex exsilium animo dumtaxat paratum ac promptum
illo generaniur. Unde Monacbi ab Apollinario ad dixisse vel scripsisse intelligamus , alia quoe illis
Alexandrinuin conciiium missi, ut a suspicionibiis proxime cohserenl non permitlunt. Qno autem exsilii
qoibiis adspersns eral se purgaret, profilentes Ver- anno animum ad hoc opus appuleril, non constat.
bnm exMariu hominemesse genitum (Apud Atbana- Veri tamen simillimum esteum non distulisse, quin
simn cpisl. ad Antiocb.), non sine causa adjicere vi- illud susciperet.
denlur, qiiantumad carnein atliuel, ne videlicet sus- XXII. Tres primi libri pridem anle cmterosabsoluti.
picio rclinqiiatiir, eos Chrislum ex Maria secundum D — Ex initio qunrli libri perspicuum est, tres primos
aniniam genitum sentire. Ex eodem concilio Alexan- pridem ante subsequentes fuisse absolulos. Pholini
drino apparet, Apollinariuin insimulalum esse, quod autem hoeresim tunc temporis Hilario nondum nolam
Verbiim Doininiul in prophelis , ita et in Jesu fuisse fuissc hinc suspicamur, quod coinmenlurii aPholino
crederet. Hicc porro opinio etiam notatur et explo- suscitiitum libro I, ad argiimcnlum libri vn propo-
ditur praidielo n. 21 libri x , quo deinceps per to- nens, ac lib. n, n. 25, relellens, de lioc ulrobique
lum confuianlur tum iidem illi errores, tum maxime agit imius Hehionis nomine, non Pholini : cujus, ut-
impietas eorum, qui Christuin in sua divinitaie pas- pole recentioris, et perinde nocentioris , nomen po-
suni esse asserebant. Nihil auiein apud Leonem et lius exprimendum erat, quam Hebionis. Contra vero
alios Patres solemnius, quam ut Apollinaristis hsec libro vn, jam doctior faclus, argumentum, quod
impietas atlribuatur. libro iadversus Hebionemsibi proposuerat, itaprudens
XX. Errorum eorumdemauclores Arianiin eo refel- in Pholinum retorquet, ul ne proposili immemor vi-
lunlur -~A pie tamen affirmare liceat, nnllum Hila- deatur, n. 3 et 7, constillo repetat Hebionem esse
rio in lii libris cum Apollinario conflictum fuisso,, Phoiirium;
I) IN LIBROS W. TRINITATE c«
XXIII. iVo»deeslunde primits pulelitr scriplus, qui Vilicis, qiiem iu Aquisgranensi hiblioiheca ab Hine-
primus est. — Hacralinne nonniliil prohibemur, quo maro et Alcuino consullum fuisse ad lib. n, n. 27,
niinus sub.-cribaiiuisErasmo, qui librum, iiimcordine ostendeniiis, pbniim esl Barharionem illum Caroli
primtim, auclori posiremum nemine haetenus repu- Magnitemporibus non esse inferiorcm. Cum autem
gnanteas<ernit. Movet«os proelerea, quod llilarius hujns nomen absit a niss. aliis, quis illuni Hilario
ipse quarli libri inilio testetur, se anteiiores libellos, existimandumputet oequalein?
sine cxcepiione , pridem conscripsisse : ac deinde XXVII. Qitibus causis ad scribendum addnclns sil
niim. 2, a|)erie imlicet, scriplum jam fuisse lilirum Ilitarius. — Porro ipse non Baibarione , non aliijno
prinium, cum ad quarlnm manus admovit; sic enim alio suasore, sed charilaie sola el episcopalis officii
hahel : Aiquehmcsicut PRIMO LIBELLO lestali sumus, nece^sitate urgenie se ad scribendum perinolum
nunc quoqueidcirco a nobis commemoratasunl, etc. fuisse declarat lib. vi, li. 1: Ac milii quidem, inquil,
Ncque solum lihro quarto, sed etiam nononiim. 10, prmter officiimei necessiiatem,qua hoc Ecclesim epi-
in mcmoriam revocat quoelib. i a se tractata sint. scopusprwdicalionisevangelicmdebeoministerium; ta-
XXIV. Qumdaminde conseclariaad laudemaucloris meneo propensiorcura ad scribendumfuil, quo tnagis
ei tempitsoperis.— Si quid aulem inde conlicilur, an- plttres perkuloinfidelisinleUigentimdeliuebantur,ube-
listes dociissimus Iaudein non merelur ininorcm ob B rius gaudiumconsectansex salttle multoriim, si cogni-
ainplittidinemingenii, quo lol ac lanlaab ipso operis lis sacramenlisperfectmin Deum fidei, impia hutnanm
sui cxordio complextissil, quam ob acunien, qno in slultilivinsiituta desererent, et se Deoreddercnt. Hunc
tam absirusa penetrarit. Ex his etiam sequiiur, tres locum aliosque non altendisse convinctintur, qni
sallcm priorcs libros ante librum desynodis, in quo cumvclint plurimos non mala fidehoeresimamplexa-
de gestis in Pbolini condemnationemfuse disseiil, tos, clementiam erga illos in Hilario desiderant. Eos
fuisse compositos. Cum autem hac adversus Plioii- certe, qui Arii parlibus errore el ignoranlia favc-
num gesl.i diu lalere non poliierint in orienie de- bant,apprimedistinguere noveral ah illis quiineadem
genti, hinc conjectare est Ililarium in luctibrandis ba-resi pravo quodam volunlatis afTecludelinebanlur.
tribus proedictislibris prima exsilii sui otia dedisse. Et horum quidem malitiam ac sensus pravilalem r.on
Nisi forte quis inalii, eos ab illo eliam ante lmc lem- sine borrore et indigiiationecogilahat: al singulari
pus , hoc est , anle medium annum 556 scriptos in illos misericordia conimovebatur. Sed quia tiliis-
fuisse, ita ut exsilio lum iulerveniente nnnnihil re- que snhvenire cupiebai, ulrisque scripsit.
tardatns sii. ne alios proseqtierclur. An c;i'leris quo- XXVIII. Quidde Arianorumaffectionesenliebal. —
quc libiis poslerior censendasit pradicia de Synodis Scripsil enim et propter magistros neqiiilioevel cor-
lucubr.itio, noii ausim affinnare, quod tamen licct ^ rigendos, vel saltem refellendos : s<ripsil el propier
opiuari. Iloc vero maucat , iia opus inlerniissiim cos , quos ilii deceperaiit, erudiendos. Illorum c.uin
foisse , ul pius confessoradliuc in exsilio detenius cineudalioiieiiiperdifficilem prrevideret , uuia , in-
deciinuni libruni peregeiii. quit lib. vj , num. 11 , ab ipsis ct raiio inlelligeniite
XXV. An illi tibri ad Conslanliumab Ililario sint non qumritur, el deincepsab intctligenleintimala KOII
missi.—Si Gregorio Turonensi lideinhabere quis vo- capitur, refutaliouemel facilem propter ipsinum im-
lcl, non modo lotum hoc opus in exsilio absoluliim , prudeniiaiii, et propter simplices nccessariam exis-
sed etiani inde ad Conslaiiliuinah Hilario missiun limabal. De caeleris vero spes ei longe alia eral, de
credat nccesse est. Non enim aliud indicare vidciut quibus codem in loco subjicit : Sed si qtios amor
lih. i Hisi. Franc. c. 58, ubi ail : BeatissimitsHila- Dei el intelligenlimignoraiio, NONIMPIETATIS VOI.UN-
rius Pictavensisepiscopussuasu hmreticorumexsilic TASper stuliilimsensum detinuerilin errore; spero ut
depulalur : ibique tibros pro fide cutholica scribem ad emendalionemproclives sinl, CMHI impietatis rln-
Conslantio misil. Hoc quippe dc libellis ad Constau- dium absolutmveritaiissit demonstratioproditura. Il.ic
tium loqui non intelligendusest, quorum unum anui spe nonnthil recreatus superius aiebat , Uberiusgan-
exsilium misit llilarius, alterum non misil, sed ipse dium conseclansex salute plurimorum, si cotjnitissa-
Conslantiudcdit. Verumlamen tonjectare licet, Gre- cramenlis perfectmfidei, impia humanmstuliiiim in-
gorium confudissequod pro fide catholica confessoi stitutadesercrenl,el se Deoreddereni.
slrenuus et lecil libros illos conscribeiido, et lenlavil XXIX. Effecithis libris ne sana doclrinacum sanc-
libellistiunstanlio aut missis aut daiis audienliani lis exsularet.— Nequevero propier Arianossolumaut
deprecando. refellcndos aut einendandos, scd et proptcr fideles
XXVI. Barbario presbyter. — Rationcm tiluli ex- inslruendos, has lucubrationes aggrcssus est; ut ni-
pendenlcs , necdum diximus quis sil ille presbyiei niiriim cxsiilanliumDoctorum quodam modo vicarise
Btirbario,cujus iionien in Corbeiensialiisque duobus essent, et quos ipse prsesens nequibat, abscns do-
codicibus adscripiuin rcperimus ; isne fuerit, ad ceret per illas finnaretque. Licet, inquit lib. x ,
quem Ililarius ipse aulographumdestinarit, an ad num. 4, nunc a multis coacervantibussibi secundum
quem apographtini longe post llilarium alter vel desideriasua tnngislrossana doclrina exsulel; non la-
sponte sua , vel rogatus niiserii. IIoc posireimim si- mena sanciis quibnsqueprmdicalionisvcrittisexsula-
gnilicalur his ms. Pratellensis verbis, ulere felix cu- bil : loqitemurenimexsules per hos libros , elc. Tri-
ratioutbus tuis. Ex anliquilale autem Corbeiensisco- plicemillam scribendi causam lib. n, num 5, paucis
21 PR^FATIO. 22
ila perslringit : Extorquetur nobis hoc velle, dutn et A tror, doctoresmtas hujus nunc smcutiprotulit: sero hos
audacimresislitur, et errori consulitur, et ignorantim hctbuitfides mea , quam lu erudisli, magistros. Inau-
provideiur. ditis ego nominibushis in te ita credidi, per te ita rena-
XXX. De Trinitate verba facere illicitum putat. — tus sum; et exinde tuus ita sutn.
Non igitur sponte , aut aliquo suadente , ad verba de XXXIV. Fidem Scripturis assertamiisdem locis de-
sancioTrinilatis mysierio facienda prosilivit: sedlam fendit, quibusimpugnatur. — Quam aulem e Scriplu-
necessariis ad ulilitaiem Ecclesioecausis heecei vo- ris hauseral fldem, Scripturis explicat, primum qui-
luntas extorla fuit. Ei nimiriim persuasum erat illud dcm propbeticis, lum evangelicis, ac demum apo-
sola fide , sola mcntium religioue oportuisse conli- stolicis. Ad quas intelligendas aptisque verbis enar-
neri (tib. n, n. 2; ibid. n. 5), quod extra significan- randas eo se spiritu donari enixe rogat (lib. i, n. 38),
tiamsermonisest, extra'sensusintentionem,extra intcl- quo primuni afflati sunt prophetoeet apostoli adeas
licjentimconceptionem.Quocirca cum de lanto myste- edendas. Hinc varios inier timorcs ne verbo offen-
rio sermoiiem inire illicitum ac vitiosum putaret, ad dcret, lib. vn, n. 3, inentem confirmal ac serenat
banc se necessilatem adactum lib. n pluribus inge- his verbis : Non meis, sed apostolicisscando gradibus.
iniscit. Campellimur,inquit n. 2, Itmrelkorumbiasphe- Sed et quam secure Scripturis ducibus scandat, li-
mantium vitiis illkita agere, ardua scandere, ineffa- B bro snperiore num. 20 luculenlius oslendit, ubi re-
bilia eloqui, inconcessaprmsumere: et mox, Cogimur censens quibus auctoribus credidisset, et num bene
sermonis noslri humililalem ad ea qum inenarrabilia bis Arianos doctores anleferret proponens, quamdam
sunt extendere: et in viliumvitio coartamur ctlieno. ex divinis Scriptoribus, quos sequitur, perpeluse
XXXI. Quo animo hoc Opusaggreditur. — Unde ad traditionis catenam contexit. Verum quia hoereliei
illud petractandum eo animo accedit, ut et prius ve- etiam se Scripturis niti gloriantur, eam illis fiduciam
niain pro deliclo deprecetur, nec de se spondeat quid- cripere curat, cum eos ipsos Scripturse locos , qui-
quam, nisi supplendum esse per fldem suam , quod bus abuii solcnt ad deslruendam fldem, prudenter
sermoni defuturum non amhigat. Sic enim ibid. adbibet ad eam adsttuendam ; ut illic veritas reperia-
num. 5, habet : Sed nos necessiiatishujus ab eo qui tur, ubi negatur, inquit lib. u, num. 7 , ubi deinceps
hcecomnia est veniamdeprecanles, audebimus,qum- sibi proestandummonet, quod hactenus se prsestitisse
remus, loquemur: et quod solumin tanta rerum qums- coniidit. Eodem in loco num. 6, libtis superioiibus
tione promittimus,ea qumerunt signtficatacredemus. se docuisse declarat, omnes Arianorum fraudes et
XXXII. Quantaillius dehoc mysteriofides.—Neque crrores hinc oriri, quod dispensaiionem assumpli
enim incerta , aut trepida , aut volgaris fuil illius de corporis rapiunt ad contumeliam divinilatis, eldupli-
occultissimoTrinitatis mysterio fides. Iiaric perspicue C cem Christi nattiram distinguere aut nesciunt, aut
adeo in Scripturis assertam videbat, ut hsereticorum nolunt. Qnocirca utet errores radicitus amputenlur;
duces , qtiibus illse ignolse non erant, sic haberet, et inanes cadant haereticorum techn:e et fallacise;
quasi qui ex pertinacia et pravo impietatis studio magno in id studio incumbit, utdemonslret Christum
aperla; resistcreiil veritati : Hinc est illud lib. xn , et Deum verum esse, dum natus ex Deo est, et per-
num. 48 : A'onhubelsaliem impietas veniam, ut pra- fectum hominem , dum ei est partus ex Virgine; ut
lendai impielaliserrorem : quod verbis aliis frequeiis cum veriiate corporis subsislat in natura Dei, et cum
inculcareconsuevii. Ipse vero tam alte eamdem fidem Dei natura maneat in corporis veritate (tib. xi, n. 6).
animo imbiberul, ut a vita facilius quam ab illa sese XXXV. Unde Cassiodorustredecimlibrosdixerit. »-
divellendum confideret : Hmcenitn ego ita didici, ita Veremur ne, duiii prseclari operis occasionem, cau-
credidi, el ita confirmatmmentis fide teneo , ne aut sas, lempus, rationem, scopumque indagamus, mo
possimcredcre cdiler, aut velim.Quibus lib. vi, n. 20, iesle ferat lecior in ipso iimine se diutius detineri.
verbis similia sum hsec num. 21 : Ab his ego qum te- Tempus est ut non jam stillas quasdam Hilarianas
neo edoctussum , his itnmedicabiliterimbulussum : et delibare, sed pleno ore de iinmenso docirinse pro-
ignosce omnipolens Deus, quia in his nec emendari fundo potare perniillaiur. Nonnulla tamen adhuc
possum, ei commori possum. Quocirca libello 2 ad D restant paucis explicanda. Ac primo eximendus
Conslanlium enixe rogans ut de fide coram dispu- scrupulus, quem Cassiodorus de Div. instit. c. 16,
lans audiretur, IVoiitam mihi, inquit iium. 8, rogo injicit, ubi tredecim Hilarii de Trinitale libros re-
audientiam, quam tibi atqtte Ecclesim Dei. Ego enim censet. Nec nos dititius distinere debet libri illius
penesme habeofidem, exieriore non egeo : quodaccepi dccimi teriii inquisitio. Haud dubie cnim libris de
teneo, nec demutoquod Dei est. Trinitate adjungit hbruin de Synodis, qui in ms. Col-
XXXIII. Unde illius lam conslans , hmreticorum bertino abannis ulinininium mille exarato, necnon
vero tam dubia fides. — In bis habenius tain con- in Germanensi el altero Colbertino pracdictis libris
stanlis fldei ralionem, quia nimirum adbossit an- cohicrcns Liber xm inscribitur.
tiquoetradiiioni, neque ex iis qn;c acceperat quid- XXXVI. Illorum stytus , qui cum libris Quinliliani
quam demutavit. Contra vero hserelicorum doclri- consenliat. — Coeterum Hilarius ipse in duodecim
nam, vel propler novilalem respuendam ac veritatis lanlum libros toium opus siium distribuit, et ab Hie-
experleni lib. vi, n. 21 , lepide probat in hunc nio- ronynioepist. LXXXIV ad Magnumproplcr buuc proe-
dum : Tarde mihi hos impiissimos,quantumego atbi- scrliiu duodenariuni numerum mcmoralur duodecim
23 SANCTIHILARIIEPISCOPI 24
Quintiliani libros stylo imitatus esse el numero. Ex-- A posse , quod ah Ililario minime praestitumest. Alia
cepta enim quadam sublilitatis alTeclalione, quse; lanien via provisum esl quod volebant. Quippe libros
Quintiliano quodam modo peculiaris est, horuni li- in plures numeros partiii, paucis verbis, qtiantum
brorum slylnm eruditi judicant non absimilem esse; per marginem licuit, conati sumus comprehendere
Quintiliani. Quamquam ul Quintiliano affeclatam de- quod in iis disserilur.
mus illam subtilitatem, Hilario lamen ex naturali in- XXXVII.An simile quidquam in fronte cujusque
genii acumine, non ex affeciatione profeclam arhitra- jibri prseponeremus, diu hoesimus.Cum enim Hiia-
mur. Neque debet offendi quisquam, si de mysleriisi rius ipse in primo libro totius operis sui synopsim
noslris nobiscum sentiens, verbis aliis, quam qui- ediderit, anceps erat ac dubius animus, an de nos-
biismodoulimur, cogitationessuasaliquaudoenuntiet. tro novaui aliquam cuique pra;ponendamcuderemus,
Ipse enim primus e Lalinis contra Arianos scribens,, an potius ex primo repeteremus, quod ad unumquem-
voces nobis proescriberepoluit, non potuit a nobisi que pertinet, aut etiam eo iniiteremiis leclorem, quo
recipere. Ul tamen in assequenda ipsius sententiai summalim conspiceret, quod in unoquoque cnpiosius
minus laboraremus, prudenler cavit ne illam unai disputatur, an denique saiis haberemus describere
ratione explicaret. Hinc sane non ad vanam elo- p brevia qusedam argumenia, quoe ad limhum mss.
quentiae ostentaiioneni nata est ea qua utitur verbo- Corbeisnsis et Pratellensis ah aniiqua manu in fronie
rum copia : nimirum cum de Deo magnificentissime: cnjusque libri proposita sunt. Sed hsecbreviora sunt
senliret, nullis umquam verbis salis expressissei visa, quam ut sufficientem dicendorum noiitiam
exislimabat quod sentiret. Ita tamen sermo fusus est parere valerent. Hilariana autein synopsis plerum-
in verbis, ut densus sit in sentenliis. Ut enim nota- queest prolixior: ct qui illius loquemii modis non-
vit Auguslinus, brevitati sluduit (Aug. lib. vi de' dum salis assuefacti sunt, desiderarenl forlasse ul
Trin., cap. 10). Longe autem magis studuil ordini. simplicioribus locutionibus exposita cujusque libri
Quo inspeclo nonntilli eruditi facile factu judicarunt, summa ad Hilariani sermonis iutelligenliam via ipsis
ut singuli libri in diversa capita dislribuerentur, id- sternerelur. Neque hunc in nobis laborem suscipere
que lectori commodum fore, si cuique capiti sum- gravati sumus. At ne quidquam ex veterum studiis
matim praenolalum haberet quod in eo tractatur. pereat, argumenla quoein mss. Corbeiensis et Pratel-
Nihil negligendum rali unde Iectoris labor subleva- lensis singulis libris, primo lanlum excepto, proefixa
retur, hoc non reliquimus intentatum : sed experti sunt, hic in unum collata exhibemus.
sumus non sine aliqua confusione prsestari a nobis

SUMMA LIBRORUM SEQUENTIUM E DUOBUS MSS.

I. Liber, qui lotius operisest veluti prooemiumsolus cum damnalishmrelicisquidquampaliulur, nec Filium
in prmdictismss. epitomecaret. Dei secundum et Palris lesiimonium,el suam profes-
II. Omne sacramenlumdivincegenerationis edocet, sionemignorandumesse cuiqttampermitlat.
absolutissimedemonstranset Trinilatis el nominumve- VII. Contra Sabellium el Hebionemet hos non veri
ritatem; ila ul neque non ipsa sil veritas nominis, Dei prmdicalorescongreditur, quorum inler se diversas
nequenon nomen sit veritatis. perfidimqttmsiionesconferendo,quantum inlersil inter
III. Omnem difficultatem dicti, quo Domintts ail, sanam et inviolubilemfidei nostrmdoclrinamabsolutis-
Ego in Patre, et Pater in me, multis exemplis ad in- sime demonstral. Sic namquecausas singulorumgene-
teltigentimfidem coaptat: ita ut neque non credendum rutn ex Evttngeliisexcerptas prosequitur,ut nec pro-
de se Deo sil; neque opinandum,exlra ralionem fidei fessionostra tacueriiDei Filii polestatem,nec potestas
esse intelligenliampoteslalis. non exserueril naluram, nec nainra non sumnativitalis
IV. Hcereticorumdoctrinamexponit.Deinde, omnibusT\ sit, nec nalivilas non sui sit nominis.
legis ac prophelarum testimoniis demonslratis,perfi- VIII. Tolus in unitisDei demonstralionemdelenlus
diam eorum Ua revincit, ul unum Deum sine Christo esl, non auferensFilio Dei naiivitalem,scd neque per
Deo el confiteri, el non cum eo prwdicare perfidim eam duum deorumdivinilalemintroducens.Deindequi-
til. bus modis hmreiici veritaiemDei Palris el Dei Filii,
V. Contra omnes hmreticornmprofessiones congre- quia negare non possunt, elndere niluntur, edocel. Sic
ditur, quibus unum Deumsecundumlegem,ad adimen- eliam cmleraprosequitur,ut el in Patre Filius inlellec-
dam Domino Chrislo nativilalem, et proferentibus el tus, el Paler in Filio cognilus, unigenili Dei nativi-
prmdicanlibus ita respondet, ut uno vero Dei palre tas et perfecta (Ms. Corb. perfecli.-Confer. Brevia-
ex lege et prophetis prmdicato et fides unius Dei ma- rium llilarii lib. i) in eo deitas in omni manifestetur
neat incorrupta, et non negetur nativitas. veritaie.
VI. Omnesimpias el [raudulentashmrelicorumasser- IX. In repeltendis limrelicorum fraudibus lotus
iiones, Valentini scilicet, el Sabellii, et Manichmi et digestus est: quibus corrupto depravatoquesensu ex
Jlierarchm apertissime pandil. Sic enim singulorum dictorum dominicorumprofessionibusad infirmandam
torreplis in meliusverbisoccurrit, ut nec communeesse unigeniti Dei divinitalntnresislentibusita respondetj M
25 DE TRINITATE, LIBER PRIMUS. 26
omiitlws diclorumcausis ex his ipsis vel inlerrogatio- A aposlolicisteslimoniisedocel semper Palrein el semper
num vel iemporum vcl dispensationumgeneribus de- Filium, el non posl aliqua Deum omnium, sed esse
monslralis, non pertineatad contumelicim vermdivini- ante omnia : sic vero natum esse Filium, ul el semper
tatis, quod sacramenlumfidei evangelicmsub dispensa- fuisse maiiifestet, et sit in eo non innascibilitatis
tionc et lemporis el nativiiaiisel nominisprmdicalur. exceptio, sed nativilatis mlernilus; ita ut uativilas
X. Universaqumper stttltm intelligenticesensum ad habeal auctorem,et non careatmternitatediviniias.
contttmcliamdivinmin Domino Jesu Cliristo naturm XII. Tolus ad repellendas hmretkorum occasiones
virtutisque hmrelki rapuerunt, impiissimeab iis intel- inlenlus est, quibus,per id quodscriplum est, Dominus
lectaesse demonstrat, magisquea Dominoad prolesla- creavit me iuilium viarum suaruni, c.ontradicentibus,
lioncmvermet perfectmin se majestalis essememorala, Erat quando non erat, el, Non fuit anlequam nasce-
nihil etiam inexploratumaut lucitum, quod ad sacra- retur, et, Dc nou exstantihus factus esi, iia retpon-
tnenlum animmcorporisqueDomini Jesu Christi perli- det, ut semper Paireni, semper Filiitm, et non post
nel derelinquens, sed fidem diclorum unkersorum aliqua Deumomnium, sed anie omniaesse doceal : el
absolula evangelicimyslerii prmdkationeconfirmat. ita semper fuisse Filittm, ut et nalum esse prmdicet,
XI. Primum ex dictis apostolkis demonstrat, non el semperfuisse manifeslel, ut in eo non innascibililalis
modo non ad diviniiatis infirmilatem subjeclionemB (mss. nascibiliiaiis,male, uti planum est ex lib. i, n.
proficere,sed per eam ipsam, veritalemDei qui ex Deo 34) sit excepiio,sed nuliviialisaiternilas: ita ul el nati-
sit nalus oslendit. Deinde omnibus evangelicisalque vilashabeatauclorem,etnon careal mlernitutedivinitas.

SANCTI HILARII

PICTAVENSIS EPISCOPI

DE TRINITATE
LIBRI DUODECIM.
(nnniTF.n
AX.SSfirNr.HOATi.^

1 LIBER PRIMUS. iC muni efficere ulilem atque oplandam vilam videban-


ea quae et nuuc el semper antea
In quo Hilarius, posiiisphilosophorumde bealitudine lur, maxiineque
inler moriales habcnlur , otium simul at-
ac de Deo senteniiis, e Scripturis tttm veleribus,tum polissima
aliud sine allero mali potius
maxime ex Joannis Evungeliovcrioremac sublimio- que opulenlia , quod
boni esset occasio: quia et quies
rem Dei notitiam, cerlioremqueimmonalitaiis spem materies, quam
nobis prmberi declarqt. Deincleex parta Scripluris inops prope quoddam vitse ipsius inielligalur esse
et
Dei cogniiione observal summamillius majestuiem exsilium, opulens iiiquietudo % lanlo plus calami-
latis afferat, quanto majore indignitate liis caretur,
hnmani ingenii vires superare, nec allingi posse nisi
illius quae inaxime el optata et qnscsiia siint ad uleiidiim.
fici1; hincque natas hwreses. quod infinilatem h;i'Cquidem quainqu;imin se sunima atque op-
intra sensus sui finem concludere voliterinl. Duas Aique
liina viisehlandimenla contiiieaiil, lamen non inul
prmsertim, Arianam videlicel et Sabellianam, impu- tum videniur a consuetudine esse beluinse oblecia-
gnandas proponit. Denique quo animo sacra Dei
tionis aliena : quibus in saltnosa loca ac maxime pa-
verba legi debeanl, quave ralione quod ipse de Deo
hulis Isela (c) evagatilibus, adsit el securilas a labore,
loculurus esl excipi velil, leclore praimonito, libro-
et satietas ex pascuis. Nam si hic opiimus et abso-
rum sitorumordinemet argtimenlaprmmitlit, hunc-
humillima ac ad Deum conclu- D liitissimusvitaeliumaiia'.ususexistimabitur, quiesccre
que fideplena prece et abundare; necesse est hunc eumdem, secundum
dit. sui cujusque generis sensum, nobis atque universis
1. In o'.ioel opulentianon est nisi beluina (a) feitci- ralionis expcrtibus beluis esse coinmunem: quibus
tas. — Circumspicienti milii proprium liumanse vitoe omnibus, natura ipsa in summa rerum copia et se-
acreligiosum officium,quod velanalura manans,vel curitate famulanle , sine cura habcudi copia rednn-
a prudentum studiis profectnm, dignum aliquid hoc dat utemli.'
conce-so sibi ad intelligenliam divino miiuere obti- 2. Ad alia nalos se senseruntplerique homines.—
ncret, mulla quidem aderant, quocopinione (b) com- Ac mibi plerique mortalium non ob 3 aliani quidem

(a) Conslanter hoc adjectivum nomen cum uno / (c) In iisdem mss. vacantibus; qu;e vox Hilarii
scribit editio aeciiratissitna quam rccudimus. nicnii, hestiorum scilicet olio dcsignando, oplime
. (b) PeiyelusiuscodexColbertinuscumGermaiiensi, congruit, sed nou ila oralioni.
cnmmumonejI"Tto, coinmiiuioie,
27 SANCTIHILARII EPISCOPI 28
causam hanc ineplse ac beluinnevitsc consueltidincnn A venerabantur. Plerique vero Deum qnidem esse opi-
et respuisse a se, et coarguisse in aliis videnlur, quann nione publica loquebanmr, sed hunc eumdem incu-
quod, natura ipsa auctore impulsi, indignum lioiuiwe riosum rerum humanarum ac negligentem proniin-
esse existimaveriint, in officiumse ventris tanium c;t tiabant. Aliqui autem ipsas illas creaturarum corpo-
inertioe natos arbitrari; et in banc viiam non olb reas conspicahilesque formas in elemenlis lerrenis
aliqua pr.r.clari facinoris aut bonoearlis studia essie et cceleslibus adorabant. Postremo quidam in simu-
dedtictos, authanc ipsam vitam non ad aliquein proi- laeris liomintim, pecudum, feraruni, volueriiin,
fectum esse oeternilalis indiiltam (n)tquam proi- serpenlum , deos suos collocahant, el univcrsiiatis
feclo non ambigerelur niuntis Dei non esse repuian Dominum alque infinitalis parentcni inira aiiguslias
dum, CIIIIIlaiilis affliciala angoiibus, ellnt molestiiis mclallorum ci lapidum et siipitum coartahani. Dig-
impcdita, sese ipsa atque intra se a pueiilise ignora- numque jam non erat, auclores eos veriiaiis (ft)ex-
lione usque ad senectulis deliramenla consiimcrcl) : sislere, qui ridicula et fce.la et irreligiosa seclanics,
et idcirco ad aliquas se patienlioeet coiiiinentia: e•X ipsis illis iiiapissiniariim sentenliaiuin suarum opi-
placabiliialis virtoles et doctrina et opere transiu nionihus dissiderenl. Sed inter hoec aniinus sollici-
lisse, quod bene agere atque inlelligere, id deinunn ius, uiili ac necessaria ad cognitionein Doniinisui
bene vivere esso opinabantur : vilam autem non aci B via niieiis, cum nequeincuriam Deo reruni a secon-
inorlem tanlum ab immortali Deo tribui existiman- ditarum dignani esse arhitrarelur, neque iialura;
dam ; cimi boui largitoris non csse inielligerelur , polciili at(|ite incorruploecompeiere sextis deonini,
vivendi jiicundissimum sensiim ad tristissimum mc- el successiones salorum atqtie ortorum inielligeret:
lum Iribuisse nioriendi. porro aulem diviuuin et oelernum nihil nisi uiiiin
3. In Dei cognitionemardet IHIarius. — Et quam- esse et indiffercns pro certo habebat, quia id quod <
qiiam non ineptam hanceorum esse senlentiam atquc2 sibi ad id quod essel auctor esset, nihil necessccsl<
iniitilem exislimareni , conscicnliam ab omni culpoj cxlra se quod sni essei prseslaniinsreliquisset: alque
libcram conservare, et omnes hunianoevitoemoles- ila omuipoteiUiam oelernitaiemque nou nisi pcnes
lias vel providere prudenter, vel vitare consulle,, unum esse ; quia neque in omnipolenlia validius in-
vel ferre patienter : lamcn hi ipsi non salis mihii firmiusque, neque in oelerniialeposterius anleriusve
idonei ad bene bealeque vivendum auctores vide- congriicrei: in Deo autem nihil nisi oeternum po
hantur , comniunia laiitum et convenientia humaiio> tens(|ue esse vcnerandiiin. r_
sensui doctriiiarum pracepta statnentes : quoe cumi 5. E Scripluris discil quid sil Dctts; quotl wternusj
non intelligere heluiniiin esset , inlellccta tameni — Hajc igitur, inullaque alia ejusinodi cum .iniuio
non agere, ullra beluinx immanitalis esse rabiemi G rcpulans, incidi in eos Iibros, qiro*,a,Moyseatquc a
viderelur. Feslinabat aulem aniinus, non hoeclan- prophetis scripios esse Ilebrseoruui religio (c) ira-
liimniodo agere, quoe non egisse, el criininuni esscl'. debat: in quihiis ipso creatore Deo lesiante de se ,
pleniim, et dolorum : sed liunc lanli muneris Deumi hnecita continchaiitur: Ego sum, qui stim (Exod. m,
parenteinquc cognoscere, cui se toimn ipse deberel, 14); etrursum : Uwcdices filiis lsrael. Slisit tne ud
cui famulansnobilitaudiim se existiniabal, ad qiicm vos is qui esl (Ibidem). Admiralus suin plane tam
omnem spei suse opinionem rcfcrrei, in cujus lioni- absoluiam de Deo signifieaiionem, quoe nalnroedi-
tateinler lantas proeseniiumnegoiiorumcalamilales, vinooiiicbmprchciisibilem cogiiilionem aplissimo;.d
lamqtiani ttitissimosibi porlu familiarique requies- intelligeniiam humanani sermone loquercinr. Non
ceret. Ad luiuc igitur vel iiitelligenduin, velcognos- enim aliud proprium magis Deo, quain csse, inielli-
cendtiui, studio flagranlissimo aniinus accendeba- gilur; quia id ipsum quod esl, neque desinenlis cst
tur. aliquaiido, neqtie ccepli:sed id, quod cuni incorrupiie
4. Varimanliquorum de Deo opiniones. Hilario non healiludinis poiesialc perpetuum est, non poluit aut
probanlttr, pro certo hubeuti Dcumnon essenisi unum. poterit aliquando non esse; quia divinum omne uo-
— Namque plures coriun numerosas incertorum que abolilioni, neque exordio obnoxitimest. Et ciiin
deorum faniilias iniroducebant : et virilem ac mulie- D in nullo a se Dei desit oeternilas; digne hoc soluiu ,
brem sexum in divinis naiuris agere existinianles , quod esset, ad protestaiionem incorjrupiiesuic octcr-
ortus ac siiccessiones ex diis deorum asserehant. niialis ostendil.
Alii majores ac miiiores et differentes pro poleslate 5 6. Deus infinilus; menlecapi nequit.—Etad hanc
deos proeilicahanl.Nonnulli nullum omuino Dcum quidem infinitniis significationem saiisfecisse serino
es*;eaffirmaiUes, eani taiutim,4 nnoeforttiitis moii- dicenlis : Ego sttm qui stim, videbattir: sed magnifi-
bus atquc concursibus in aliquid exsislerel, naturam centise et virlutis su;e erat a nobis opus intelligen-

(a) MartinusLipsius post Erasmum ob quam, addita in mss. Colb. elGerm., languoribus,non angoribus.
particulii of>proeier fldeminss. Moxapud eosdemreftt- (b) Bad., Er., Lips., et mss. non pauci, exislintare.
landum: incdilioue Badii Ascensii, reputundumvel re- At poliores cum Par. exsistere.
fulandum,quninodocxstal in tmo e Colheriioismss. Iu (c) Non ita abhorret Hilariiis, ul Scultctussibi fiii-
edit. Parisiensi an. 1605,el pluiibus inss.n';ui'iui(/«m. gil, a doctrina traililiouis, cx qua cum sacris libris
Al in inss. veiuslionbus, repniundum. Quodiu his ad aucloritatcni hic irihual, in psal. n, n. 2, eoruiiidein
munus, in aliiseodem sensu ad vitumrefcitur.Deinde seiisuin cx ipsa quscreudumcssc defeudit.
29 DE TRINITATE, LIIJRR I. 30
dntn. Namqiicctun csse ei proprium essel, qui ma- A nas tneasante lucetn, el habilcweroin poslremismaris;
nens semper non eiiam aliquando ccepisset; oelerni etenimitluc manusttta declutelme, el tenebitme tlex-
et ineorrupli Dei dignus de se hic ruisum andilus iera Itta (Psal. cxxxvni, 7 et seqq.). Nullus sine Deo,
csl,scrmo : Qui lenel ccelumpalma , ct lerram pugillo nequc ullus non in Deo locus est. In ccelisesi , in
(Esa. XL, 12); el rursum : Ccelumtnihi ihronus est, inferno est, ulira maria est. Inest interior, excedil
leira autetn scabelluinpedumtneorum. Qitamdomum exterior. lta cum babet, atque habctur; (e) neqiie
ttiiliiwdiftcabitis, aul quis locitseril requietionismeml in aliquo ipse , neque non in omiiihus est.
Nonne ntanusmea fecil hmc (a) (Esa. LXVI,1 el 2)? 7. Detts pulcherrimus. Quia cwterarumrerum spe-
Univcrsilas cceli palma Dei tcnetur, et univer.-ilas ciem, si non verbo,cerle sensu assequimitr;Dei autem
lerroe pugillo conclnditur. Sermo autem Dei, eiiamsi speciem neutro tuodo. — Qiiaiiiquitmigitur optiu IB
ad opinionem religiosoeintelligentiue proficit, plus hujus aique inexplicabilisintclligeiilix sensu aninuis
taincn significationis inlrospectiis sensu continol, gauderel, quod hanc in parenle stio et creatore im -
quam exceptus audiui (VideAttgustin.epist. cxxxvu mensse oeteruilaiis inflniiiiteni venerareiur; lamcii
ad Volusian., n. 3). Nam conclusiim palma cceliim stndio ailhuc inicnliore ipsam illam infiniti ei selcrni
rursum Deothronus est; el lcrra, quoe pugillo con- Doniinisui speciem qiucrehat, (f) ut iiieircmnscrip-
linetiir, eadem ei scaheilum pedmn ejus est: ne in B lam iminensitatem in aliipio pulchra; intelligen(i;u
throiio et scabello, secundiiniliabilum considenlis, esse opinareiur ornalu. In quibus cum religiosa
proiensio speciei corporea; posset inielligi, ctini H, mens inlra imbecillilalis sua; concluderctiir crrorem,
quod sibi llironiis et seahellum cst, rursiini ipsa iila luinc de Deo pulcherrinise sententioe modmn pro-
infinitas potens palma ac pugillo apprebendenle cou- phelicis vocihus apprehendil: De tnacjtiiiuditieeiiim
cluderet; sed til in liis cmiclis originibus creatu- opentm , et pulchrilitdinecreaiurarum, consequenter
rarum Deusintra extraque, ct supereininens el in- generalionumcondilor conspkiiur (Sap. XIII,5, sec.
ternus, (b) id est, circumlusus et infusiis in omnia LXX ). Magnoriimcreaior in niaximis est, et ptilcher-
noscerelur, cnni et palma pugillusqiie continens po- rimorum couditor in piilchcrriini-iest. Et cum sen-
teslalem nattiroi;exlerioris ostenderet; ac tlironus suin ipsuin (g) egrcdiaiur operalio, omijcm lamen
et scabelluin sub-trata esse (c) ut interno exleriura senstnn longe neccsseest excedot operator. Pulchrum
nionslraret, cum cxteriora sua inierior insideus , itaque ccehiin, a'lher, terra , maria , et universiias
ipse luisuni exlerior iulerna concluderet: atque ila omois est, quse ex ornatu suo, ul etiam Groccispla-
lotus ipse inlra exlraquc se continens ( supnle, cun- cet, digne 7.otry.og, id est, mundiis nuncupari vide-
cta), neque iiifinitusabessel a cunctis, neque cuncta tur. Sed si lianc ipsam rerum pulchriludinem ila
ei qui infinitus est non inessenl. Ilis igiiur religio- C sensus nalnrali nictiliir inslinctu, ul eliam in qua-
sissimis de Deo opinionibtisvcri studio detentus ani- ruindam volucrum ac pecudiimaccidit specie, ut dum
mus deleciahaiur. Neque enim alitid quid dignuni infra seutciiiiam scrino e>t, sensus lamen id ipsum
esse Deo arbitrabalur, quam ila eum ulna inlelli- intelligcns non eloqualur; quod tamen rtirsum, diiin
gentias reriim esse, ut iu quanliim se .id aliquem sermo oniuis ex sciisu cst, sensus sibi ipse loquatur
pra'sumptie licel opinionis niodum mens infinita intclligcns: nonne hujus ipsius pulchiiludinis Do
protenderet, in lantum omnem persequenlis se na- niinuni neccsse cst totius piilchriiudinis esse | ul-
luroe infinilatem inflnitas immoderatae a<leruilatis cherrimuin intelligi; ul com oelerni ornalus sui s|ie-
excederet. Quod cuni a nobis pie intelligeretur, ta- cies sensum iniclligeiiiiseomnis effogiiit, opiuionem
men a prnpheta hoec ita 6 dicenle inanifesle confir- lamen inlelligeniise sensus non rclinqiiat ornatus?
inabatur: Qno (d) abiboa spiritu luo, aul a facie tua Atque ita pulcberrimus Deus est confiiendiis: 7 ul
quo fugitmi? Si adscenderoin cwlum, lu illic cs; si neque inira sententiam (h) sit iiilclligcndi, neque
descenderoin infernum, el ibi ades. Si sumpseropen- exlra inleiligeniiam sentiendi.

(a) In aliquot mss. additur bic omnia, quod et ha- interno, sumpla parlicula ut pro velut.
beol LXX , de qiiibuslicet dical Hilariusiu psal. cxviu, D (d) Velus codex Colh. aliique: Quo ibo. Utraque
lit. -4, n. G : Nobis nequelulumesl IrunslutionemLXX lcclio tract. in psal. cxxxviu, cxhibelur.
Interpretum traiiscjredi: bos lamen in dubiis tanuiin (e) Uotis e Colh. niss., tieqitesitte idiquo. Alii re-
ac diflicilibtislocis pr.t fert, cuni latinain versionem centiores, neqttenon in aliqtto. Melius abest nan ab
sequi solciit, ac maxime hie, ubi secundiiniLXX , excusis et anliqiiioribiis mss. Nam quatcniis habel,
namqite,pro nottnevcrtendum ei (uissel. nun ipse in aliquo inclusiis; sed quodvis potius in
(b) Aliquol mss. cum vtilgatis, idem circumfusus, ipso est: quatenus vero haheiur, iu omnibus est.
el mox, citm el palmo pugilloqueconiinens: casti- (() Bad, ct Er. ttt unam. Lips. et Par. ut illam.
ganlur ex vetiistioribuslibris. Yerba Hilaiii illusiiaut Neque unam neque i//flinbabenl mss.
hsec Gregorii lih. n Moral., c. 8: Coelumpalmo tne- (g) Edili, supergredialur:nullius veteris lihri auc-
tiens, et lerratn puqillo concludens ostenditur,quod toritate.
ipse sit circumquaqiierebus qitas creavit exlerior: id (h) Id csl, licet pulchrilndinem illius ne intelli-
a
iianique, quod exleriusconclttdilur, conclucleiite ex- geniiie quidem sensu coniplccbmur, adeoque nou sit
lerius conlinelur. Per sedeinergo, cui prwsidet, itttet- iHtrosenieiiliumititelligencli;sensus tameo dietat cmii,
iujilur esse interius supraqite; ner pugillutn, quo coll- qui ita capuini suum superat, inieliigendom esse |iul-
tiuel, extcrius sublerquesiyiuttur. cherrimtini: qua rationc Dei species non est exira in-
(c) Editio Par. cum quibusdamnon inferioiis not;c telligentiamsentiendi, pttla, eam esse omnitun pul-
mss. ut in throno. Magisprobamus cum aliis hhris ul cherrimain.
51 SANCTI IIILARII EPISCOPI 32
8. Deus intelligentiamexcedensftde allingendus.— ,A cui ttomen erat Joannes. Ilic venilin teslimonium,ut
HiS iiaque pisc opinionis atque docirinoe studiis ani- tcslimoniumperhiberet de lumine. Non erat ilte lux,
mus imbutus, in scccssu quodam ac spccula pul- sed ul leslhnoniitmperhiberelde lumine.Erat lux vera,
cherrima; liujus senleiuioe requie.-cebat, non sibi qumilluminat omnemlioininemvenieniemin huncmun-
reliclum quidquam aliud a natura sua intelligens, in dutn. (d) Inmundo erat, cl ntundus per eum faclus*esi,
quo majus olficium proeslare Conditori suo (a) mi- el tnunclttseutn non cognovil.In sua venit, el sui eum
nusve possel, quam ut tantiim eum esse intelligerel, non receperunl. Quolqitotatitem receperuittcum , de-
quamus et inlelligi non potesl, et potest credi: dum dit eis poteslalemfilios Dei fieri, iis qui crcdttniin no-
intelligentiain el fides sibi necessarioe religionis as- tnine ejus: qui non (e) ex sangitine, neque ex voltin-
sumit, et infinitas oclcrnoepolestatis excedit. tate viri, neqtte ex votuntaie carnis, sed ex Deo nati
9. Jn immortnliiaiisspem assurgit Hilarius. Hanc sunt. El Verbuntcaro factuin est, et habilavil in no-
ratioipsa ei suadet. — Suheratauiem omnibushis na- bis: el vidhnus gloriam ejtts , gloriamlainquamunige-
turalis adhuc senstis, ut pietatis professionem spes nili a Patre, ptentimgralia el veritate(Joan. i, 114).
aliqua incorruploe hcaiitudiiiis aleret, quam sancta Profieil mcns ullra naturalis sensus inielligentiam,
de Deo opinio et boni mores quodam victricis mili- et plus de Deo quam opinabatur cdocelur. Creatorem
lioeslipcndio mererentur. Neque enim fructus aliquis g eniin suum Deum ex Dco discit: Verbtim Deum, ct
essel, bene de Deo opinari: cum omnem sensum apud Deum in pi iuoipio esse audii. Mtindi lumen in
mors periinerct, et occasus quidam naiuroe defi- inundo maiiens, ct a mundo non recogiiituiu iniclli-
cienlis aboleret. Porro autem non esse hoc digntim gii. Venienlem quoque in sua, a suis non receptum :
Deo raiio ipsa suadebat, deduxisse eum in hanc recipientes anlem suh fidei suoe nicrito in Dei filios
panicipem consilii prudentisequevitam hominem sub profecisse cognoscit; non ex complexu carnis, ne-
defectione vivendi et selernitate moriendi: ut in id que ex conceplu sanguinis, neque cx corporum (f)
tantum (b) non exsistens substitueretur, ne substi- voluntaie, sed ex Deo nalos. Deinde (sttpple, co-
tutus exsisteret; cum consiitulionis noslrse ea sola gnoscil) Verhum carnem factum, et habitasse in
esse ratio intelligerclur, ul quod non essel esse cce- nobis, et gloriam conspectam ejus, quoelamqtiam
pisset, non ut quod ccepissel esse non esset. unici a patrc, sit perfecia cum gratia et veritaie.
10. Spem ac Dei notiliam attgel Joannis Evattge- 11. Filius Dei Deus. Filios Dei fieri potestasesl, :
lium. — Fatigabalur aulem animiis, partim suo, par- non nccessilas. Filius Dei factus homo, ul ttoniofieret
tim corporis metu. Qui cum et conslantein seiiten- filius Dei. Christus verttsDeusel verushomo.— Hic
tiam suam pia de Deo professione reiineret, et solli- j.im mens trepida el anxia plus spei invenil, qiiam
citarn de se atque hoc occasuro seciim, ut putabat, C exspectahai. Ac primum ad cogiiilioiicin Dei patris
habilaculo suo curam recepissel, post cognilionem imbuilur. El quod antea de Crealoris sui oeterniiaio,
legis ac prophetarum islius modi quoque doclrinoe et inlinilale, et specie, naturali sensu opinabaitir,
evangelicseaique apostolicoeinsliluta cognoscit: In hic nunc proprium esse etiam iinigeniloDeo accipil:
principio erat Verbttm, et Verbutn erat apud Deiim, (g) non in deos fidem laxans, quia ex DeoDeum
et Deuserai Verbum.Hocerat in principioapud Deiim. audit; non ad ualura; diversiiaiem (h) in Deuniex
Omnia per ipsttm facta sunt, et sine ipso faclum est Deo decedens , 9 quia plenum gralia ct verilaie
nihil. Quod (c) (aclum esi in eo, vila esl, el vila g Denm cx Deo-discil; neque prseposteruin ex Dro
erat lux hotninum, el lux lucet in tenebris, el tenebrm Deiim sentiens, quia in priucipio apud Dcumesse
eam non contpreUenderunl.Fttit homo_missus a Deo, Deum comperil. Rarissimam deinde luijus sahilaris
(a) Apud Bad. et in uno ms. Colb. munerissui. In non in duorttm numerum veritalis diversilatereferen-
ediiis aliis, mtimtsve.Magis placet cum duobus mss. diim. Ulraque illa lcciio confirmari polcst ex lib. iv,
Colh. neciion German. minusve. n. 4, nbi Ariani hanc improbandi hontousiicansatn
(b) Abesl nonab unoms. Colb. male: perinde enim comininiscunlur,quod secundtimverbi httjiissignifica-
est non exsistens snbstiiurrelur, ac ex non exsislenie tionemex divisionepttlernmsttbsianliwesse Filius exis-
condcrciur. Porro, sttbstiluere, pro creare rursitm limelur; tamquam desectttsex eo ftteril, ila ut in duos
iisnrpaliir infra lib. vi, n. 18, sicul et a Fauslioo sit res una divisa. Si procferashic non in dnos , tacila
llilario nosiro a;qu;ili adversus Arian. Attendeiula D inlelligenda esl vox deos, quoeinfra n. 17, ita expri-
ciiam particiila ue, quse ut hic, ila ei alias, pro ttt niitur: Eclocti divinilns neqiieditos deos prmdkare,
non soepinseflerlur, scil. ul non exsisterel, postea neqttesolum:el n. 2i: Nec dttos deos,nec soliiariumve-
quain exsistenlia donalus esl. ldem argiimentum de rum Deumprmdkavimus. Idem liabetur lih. vni, n. 29.
iinmorlalilate liomiiiisnon minus clare iraclatum vi- (h) Krasinusac posl eum Lips., Deumcx Deo deei-
desis in psal. cxvm, lit. 14, n. I. detts: quod non displicerel, si adessel alicujus ms.
(c) lloecverba, quodfactum est, cum prsecedenli- anctoritas. Arriserai eliam cum veterrimocodicc S.
luis jiingnnl vulgaii, qusedisjiingenda esse liquct ex Pclri in Valicano, in DenmDeumdecidens: Sed anii-
lib- n. n. l!t, ubi deinde, quomodo et hic pro in eo' qui notarii miilla passim miitantis nitnios ausus for-
vita erai, rcposuimiisIHeo viiaest omnium prope mss. midamus, nhi niillns alius cotlcx stiffrag;iiur.Plerique
auctoritale. De distinctione verborum hujus loci vi- mss. cum Bad. in Deo, vel in Deitm,ex Deodecidens.
dendus Ambrosiuslib. m de Fide,c. 6. Alii proba; noia; cum P;ir. in Deitmex Deo decedens.
(d) Veiustuscodex Colh. In hoc mundo. Quod sic intelligi commode qucat: non dccedens ad
(e) Edili, ex sanquinibus: rcnitentibns mss. invehendam in Filium, qui Densex Deocst, naiiir;c
(f) BtsilicoeYaiicana;vetusiissimuscodex cum ple- (1iversitaiui.il.. Legenlihus jn Deoex Deo, supplerc li-
risquo aliis nns. vctti)>iiit'e. \ . , '. Cet crcdcndnmanie deccdemvel dccidens.
(g) Mss. Colb. el Gcrin. non iit duos: \infra n".SS.
33 DE TRINITATE,LIBER I. 54
cogniiioms fidem esse, sed maximumprsemiumnos- ALcirco non crcderet, quia non inlelligcret; sed idcirco
cit: quia et sui non recepcrunt, et recipientes in fi- se meminisset inlelligere posse, (c) si crederct.
lios Dei aucii sunt, nou ortu carnis, scd fidei. Esse 15. Chrisii gesta non succumbunlnaturalibusmcii-'* '
aiitcm filios Dei, non necessitalem esse, sed poles- liiimscnsibus.— Ac nein aliquo soecularisprudciuisc
talem: quia proposito universis Deimunerc, non na- tardarelur errorc, ad pioeconfessionisIiujus ahsolu-
lura gignenlium afferalur, sed voluntas proemium lissimam (idem ita insuper per Apostolum divinis
conseqnalur. Acnc id ipsum, quod unicuique(a) esse dictis edocetur : Videtene qttis vos spoliel per pliilo-
Dci filiofit potcslas, in aliquo inlirmilalemfidei tre- sophiumel inanemdeccptionem,secundumtradilionem
pidocimpedirei; quia per sui dilficullalemoegerrime hotninum,secundumelemenlamundi,et non secundum
spereiur, quod et magis oplatur, et minus credilur: Cltrislum: qttia in ipso inhabitalomnispleniltidodivi-
Verbiun Dcuscaro factuniesl, ut per DeumVerbum nitatis corporaliter,el eslisiu ilio repleli, qui esl caput
carncm faclum caro proficcrct iu DeumVerbum.Ac omnisprincipalus et polestalis: in qtioel circumcisi
nc Verbum caro facium aut aliquid aliud csset quam eslis, circumcisionenon manu facta in exspolialione
Deus Verbum, aut non nosiri corporis caro esset, corporiscarnis, sed circumcisioneChristi, consepulii
habilavit in nobis: ul dum habitat, non aliud quatn ci inbaplisntale,inqtto el rcsurrexislisperfidemopera-
Deus manerct (b); dum auteni babitat in nobis, non ]5 tionis Dei, qui excitavileum a mortuis.El vos, cum
aliud quam nostroecarnis Deuscaro faclusesset; per essetis (d) tnorlui in deliclisel prmpulialionecarnis
dignatioiieni assnmptoe carnis non inops suorum, vcslrm, vivificavitcum illo, (e) donalisvobisomnibus
quia lamquain unigenilus a Patre plenus graiioect deliclis, delens quod adversttmnos eral (f) chirogra-
vcrilalis, et in suis perfecius sit, et vcrus in nosiris. phum in senteniiis, quod erat conlrarium nobis: et
12. Divinanon capilnisi fides.— Hanc itaquedivini ipsum lulit e tnedio, affigensillttd cruci : exulus car-
sacramenti doclrinam mens loeia suscepit, iu Deum nem, cl poieslatesostenlui fccil, triumphalis iis cum
proficiensper carnem, et in novamnativilateni per fidttcia in semetipso(Coloss.n, 8 el seqq.). Respuit
lidem vocata, et ad ctelcstem regenerationemobti- captiosas et inutiles philosophioequoestiones (ides
nendam poleslati suoepermissa, curam in se parenlis consians, neque liumauaruminepliariimfallaciissuc-
sui Crealorisque cognoscens non in nihilum redi- cumbens, spolium se proebet verilas falsilati; non
gendam se per euin existimans, per quein in hoc ip- secundum sensuin coinmunis iutelligentioeDeumre- ^
sum quod est, ex nihilo substitisset: el hsec omnia tinens, neqtic de Christo secuuduin mundi clcmcnla
ullra inielligeiuix liunianic meiiens sensum, qtiia decernens, in quo divinitalis pleniiudo corporaliier
ralio conimunium opiuionum consilii ccelesiisinca- inliabilct: ut dnm infmiiasocternocin eo est poles-
pax, lioc solum putet in naliira rertim csse, quod 'C taiis, omncm terrcnsc inentis amplexum potestas
aul intra se inielligat, aul procstarepossit cx scse. octernoeinfinitalisexcedal: qui nos ad divinitaiis suoc
Dei autem virtulcs sccundtimmagnificcnliamocterna; naturam trahens, non eliamnum corporali proccep-
polcslaiis, noii sensu, sed (idei 10 inlinitaie pen- torum observationedislrinxerit, neque per legis um-
debat: ut Deum in principio apud Detim esse, et bram ad solemniadcsecandoecamis (id esl, circum-
Verbum carnem factum habilasse in nobis, non id- cisionis)imhuerit; sed ul omnem naturalemcorporis

(a) Sic mss. castigatiores ea ratione qtia clixilTttl- (d) Omnes mss. uno nullius ferme auctoriialis ex-
lius, ticel libiessebono viro. Alii vero, esse Dei filittm ccpto omittuut hic verhum morlui : quod tamen ha-
vel filtos. Ex iitraque illa lectione in vulgatis obti- bentinfra lib- ix. n. 10, et in Ps. LXVII,II. 23. Sed
nuit, esse Dei filium a Deo filiofii, vel sil potestas: hoc apud Hilariumnon inusitatum, ut etiam in eodem
glosscma quod non exstat nisi in unico recentiore tractatu eadem Scripluroe loca iion eadem ralionc
mss. Colb. repetat.
(b) Qtiia nimirum habiiator, domum hahitando (e) In ms. bas. Vat.: Donans nobis omnia delicta,
qtiam antea non habitabal, minimealiud ab co quod delendoquod adversmnnos erat chirographutndecreli,
prius erat efficitur: adeoque verhum habitandiaptis- quotlerat adversariumnobis: et inox, exuensse carne,
siniiimest ad exprimendamVcrbi corporali immula- et potestutetraduxit palam retriumpliansillos ; quse
hiliiatem; de quo prsemittilur caro faclntn est, ad versio Hilario videtur exiranea. Quoehic exhibeiur,
significandaniipsius cum carnc conjunctionem.Tum D confirmatur lib. ix, n. 10. Vide tract. in psal. LXVH,
verba habitat in nobis, sic ab Hilario intellecta esse n. 25.
quasi in nostris, p.uel ex subnexis, vertts in nosiris. (() Proeterms. Vat. bas. pauci, iique recenliores
Unde refellitur Erasmus, qui in duhiumrevocavilan habeiit, decreti. Ab hac leciione uoii
Christi carnem ex Mariaassumpiam credidisset. Qui abhorretchirographum
qusesubjicilur explicaiio, ut novain se ge-
vero cxistimanl llilarium in genlilitate natimi, ac ncris nostri crealione constiiutionemdecrelianlerioris
priniic suoe ad veram fidem conversionis hisioriam abolerei. Aliter lib. IX, n. 10, ubi Hilarius Apostoli
liic texere, expendendum habent, an -sola Joanuis verba tanquam hic jain tractata memorat, sic intcr-
verboium lectio per se lanlain inyslerioriim nostro- prctatur hoc delenscliirographumlegis
ruin notiliam genlili pnesiare potuerii, ut jam Apol- peccati, quodchirographum,
per sentenliasanlerioresconlrariumerat
linario, Nestorio, elEutycheti confuiandissuffecerii. nobis. Unde in ps. cxx, n. 18, illudsimpliciler vocat
(c) Quia, ut loquitur Augiistinus episl. cxx ad1 chirographumlegis ; hic vero sententiammortis. Non
Cosenliiim n. 5: Fides prmcedalrationetn, qua coi est omittenilum quod in uno ms. Colb. exstai, cliiro-
mundctttr,ul magnmrationis capiat et perferai lucetn;- graphum decreti in senienliis.Et hoc Hilarioest so-
et rursum epist. cxxxvn ad Volusiantiinn. 15: Intel lemne, ut duas versiones, quas pariter probat, siniul
lectui fides adilum aperil, infidelilasclaudit. Confeir componal.
superior Hilarii dicla nutn. 8.
55 SANCTIHILARHEPISCOPI 56
nercssiiatem circumcisus a vitiis spiritus criniinttm A ditim. — In hoc ergo (d) consciosecurilatis suoeoiio
ciiuindatione purgaret : cujus morli conscpclircmtir iiiens spebus suis loela requieverat : iiilercessionciu
iu baptismo, ut \\ in ictcniilnlis vilam redircmus; mortis bujus usque eo non iiieluens, J2 ut eiiam
dum regeneraiio ad viiam mors esscl ex vila, ei mo- repularet (e) in viiam aclernitalis.Viiamautem htijus
rienles viiiis immnrtalilali renasceremur; ipso pro corporis sui non modo non molestamsibi aut oegritm
nohis ex immorialitale niorieiite, ul ad immortali- arbilrahatnr, til eani quod puerilisc litteras, qtiod
laleni una ciim eo exciiaremtir ex morte. Carucm a-gris medicinam, quod naufragis natatum, quod ado-
cnim (a) peccali recepit, ut assuinplione nostra; car- lcsccntibus discipliuam, (/') qtiod iniliiiain esse crc-
nis delicla donaret, dum ejim lit parliceps assump- deret imperaiuris : rerum scilicet pracseiiiiumlole-
lione, itou crimine; delens per mortem seiitcntiani raiUiam, ad proemiumhealicimmortalilaiis proficien-
niortis, ut nova in se gcneris nostri creatiolieconsti- teni. Quin eliani id, quod sibi credebat, lainen per
tuiionem decreti anierioris oholerel; cruci se figi n inislerium imposili sacerdoiii eliam caHcris pr;ccli-
permittens, ut malediclocrucisobliltcra(a(6) terrenoe cabat, munus siuim ad oflicium pnblicoesaltttis cx-
damnationis maledicla (igcrct omnia : ad uliimum in lcndens.
hoininepassus, ut potestalesdcboneslaret; dum Deus 15. Hmrelicorttmingciiium.— Sed inler honcemer-
secundum Scripturas moriiurus, ct (c) in his vin- B serunt desperala in scse, ct sscva in omues impii:
cenlis in se fiducia tnumpharel; diiin immortalis temeritatis ingenia (supple,honiinum), potentem Dci
ipse, noqiic morle vinccndus, pro morieniium octcr- naturam naluroe suoeiiifiimiiatemoderanliiiiii: neqtie
niialc inorerettir. Ilsec Maqucultra nalura; iiumanie ut ipsi usque ad inlinitateui opinandi de influilis re-
iiilcHigenliiima Deo gesia non succiimbuntrursiim bus emergerent, sed inlra fineni sensussui indefinita
iiiUuratibiismeniimn sensibus; quia iiifiuiuuocterni- coiicluderent; essentque sihi arbitri religionis, ctim
liilis operalio inrtnitam meliendi cxigat opinionem : religioois opus (g) obedieiitioeessct officium; sui im-
ul ciim Deus homo, cuni immorlalis mortuus, cum niemorcs, divinorum negligenles,praceptorum emen-
tcicrnus sepultiis est, non sil intelligenlioeratio, scd daiorcs.
poieslalis exccplio; iia rurstim e contrario non sen- 16. Hmreses dtim prwcipuwde Chrislo. Sctbelliiet
sus, sed virtulis modus sit, ul Deusex hoinine , ut Arii. — Nam ul de cseleris hsorciicorumsluliissimisC
itinnorlalis cx morltio, ut aelernus sit ex sepulto. siudiis sileam, de quibus tainen, sic ubi oceasionein-:
Cocxeitamur ergo a Dco in Clnisto per morlem ejus. sermonis ralio proebebit, non tacebimus; quidani (It)
Sed dum in Christo pleiiitudo cst divinitalis, habe- ila evangelicsefidei corrumpunt sacramenlum, ul sub
nius et significalionem Dei palris nos coexcitantis in unius Dei pia lniiiuin professione nativilatem uni-
iimrluo, et Christtim Jesum non aliud quam Deumin G gcniti Dei abnegenl; ut protcnsio sil poiius in lionii-
d.viniiaiis pleniludinc confilcndum. riem, quam descensio : neque ut qui filius hominis
1-i. Cltrisii fides el morlis metum el vilm loltil tw- scciindum tempora assuinptse carnis fuit, idem antca

(a) Solus cod. Viclorinus, peccatiexpertemfecil ; liiiintiscx mss. Iia hoecinlelligereest, quasi legcrelur,
qnam lectioucm amplevatus estLud. Miroeus,ineple : tit eam , quainvistantis cmgoribusafjliclalam, crederet
vult quippe lanlum Hilarius Chrisium, in carneejus- csse, quoclpuerilimlilleras, etc.
dem iiobiscnm naiursc, carnis delicla donasse. Ut (g) lta Par. cum aiiiiquioribusmss. Al Bad. Er. et
cnim doo.eiTertiillianusde carne Christi n. 10, neqoe Lips. cmn aliis, in solo obedienlimesset officio. Ilic
ad priipositiim Chrisli, peccattimcarnis evacuaiuri, conimendatur obedientia (idei, de qua infra n. 57:
neqne ad gloriam lacerel, non in ca carne evacuare Utiranaturalem opinionemfideiobcdieniianos provehit.
illud , in qua cral uaiiira peccaii. Tiim ciiidamAlex- (h) HoecNoetum, Praxeam, el Heriiingcnemspec-
andro sic arguianti: Ergo si nosiram iitcluit,ueccatrix lant, maxime vcro Sabellium, qui, ul oolat Atigus-
fuil caro Clirisli : Noslram, rcponil, iniluens, sitam tinus de llaeres. ad Qiiodvultdeiim,iis qiiilmsconsen-
fectt; suam faciens, non peccalriccmcam fecil. Ilie ticbat, subinde factus est famosior. Hiijus lnviesis
igilur dixil Hilarius peccati carnem, qti:e pcr pecca- rursiuu exponilur lib. de Syuod. n. 43 : Qttidatnenim
iore> ad Chrislum usque propagataest, qu;r, ut hui- ausi sunt innascibitemDeum tisqucad sanclum Virgi-
daio loco Tcrliillianus, genere, non titio, Aclmakl: nem snbsiaiiliwdilalaiionc proiendere, ut lcttiiudode-
dtim scil. Christus, ut bic habei Hilariu-, ejusfii par- ditclttquodam niilurmsumtractu assumensquehominem
licepsassuittplione,noncrimine.Quare frusira in limbo filius nuncuparelur,iteqiieFiliits anle swculaperfecltts
iinius ms. Colb. uon nemo annolavit, Carnempeccati, D Deus nultis , idem posleaetliomonalus sit. Ulruinquc
cauie lege. Alias, puUiI. x de Trinil., iiuin. 25, de illuiu locuiiiilluslriUEpiph;iuiiis,quo.lesie II.XT.LMI,
eadcinClirisli carne dicit, Nequecaroillacaro peccali, n. 1, assereb.it Sabellitis, Filium rtflliiin inoreincmis-
sed similitudo carnis peccati. Vide tract. ps. LXVH, sum, omnia, qum ad Evungeliiel liumanwsalulis pro-
n. 25. curationemaltiiierenl, in Itoc mitndoprwslitisse;atque
iia in cmluinrediisse, quemadniodumis qui a sole ma-
(b) In tribus mss. terrenmmaletticlionis.In Reniig. navil
Coib., Pratel., etc., lerrcnmdoniiiialionis.Rctinendum autcmraditts in eumclempostearefttttdiiur. Quoniodo
pu'aiuus cum pliiribus aliis, lerrenmdamnaitonis; ut clescendit, sol radio in lerras proleuditur potius qtiam
sitnllusio ad scntenliam quam honio damnaliis acce- ila Deiin Virginem piolensionem lantum,
pit, Terra es, et in lerram ibis. iion descensionemadmisil. Hauri aliier sensil Mar-
cellus Theodoreto leste, qtii de eo protlil lib. n Hoe-
(c) Sex. mss. non lamen poiiores, tn his vincendis rct. fab. : Prorsus existimavitTrinilatemextendicou-
itt se cum fiducia. iraltivepro mconomiarumet consiliorumdiversitate; et
«,(</)Excusi, conscia : refraganlibus mss. patilo anle : Exlensionemquamdam diviniluiis Patris
((.')Unus codcx Remig. cuin Theotl., inifittm crter- in Chrislumvenissedixii, ct liancDeumVerbumappet-
nilutis. Invit : peracta atttemuniversawconomiarurstts attrac-
(/') Particttlam quod bic in vulgatis oinissam rcsli- lam esse reversamquead Deumex qttoexlensafuit.
57 I)E TRIMTATE, LIBER 1. 58
sempcr fuerit afque sit filius Dei: ne in eo nalivilas j\ minisse oportet terrenarum meniiiim infirmas alque
Dei sit, scd cx eodem idem sil; nt unitis Dei, nt pu- imhecillas opiniones esse ahjiciendas, ct omnes iin-
taiu, inviolahilem fidem (a) series cx solidoin carnem pcrfcctie senienliic anguslias religiosa discendi cx-
deducra conservet, dum usque ad virginem Pater spectalione laxandas. Novis enim regenerati ingcnii
prolensus, ipse sihi natus 13 s'''" filium. Alii vcro seusibus opus est, ut uiiiimqucniqiic conscienlia sua
(quia salus ntilla sine Christo sit, qui in principio sccuudum ccelcstis originis munus illuininet. Slan-
apud Deumerai Deus Vcrbum), nativitatcm ncgantcs, dnni iiaque per (itlem anlc csl, ut sanctus Jeremias
creationem solam professi sunt : ne nalivitas verila- admonet (XXIII,22), (li) in substaniia Dei: ut de sub-
lem Dei admitteret, (b) scd creatio falsitatem doce- stantia Deiauditurus, sensutn suum ad 14 ea quse Dei
ret, quse dum emeiiiiretur in genere (c) Dei tinius suhstaniioe sinl digna moderetur; niodcrelur autem
fidem, non excluderelin sacrainenio: sed nativitaiem non aliquo modo intelligendi, sed iufinitiitc. Quin
veram noinini ac fidei creationis (d) subjicientes, a etiam conscius sibi divina; se naturse pariicipem, ul
veritale tinius Dei separabilem cum facerent, ul crea- beatus apostolus Pelrus in epislola sua altcra ait
tio substilutionis, perfectionem sibi diviniialis non (cap. it, 14), effeclum fuisse , Dei naturam non na-
usurparel, quam verilalis nativitas non dedisset. ttiroasuoe legibus meliatur, sed divinas professioncs
g secuuduin magnificenliam divinocde se protestalio-
17. Fides vera conlra ulramquelololioc opere stabi- nis expendal. Oplimus enim lector est, qui dictorum
lienda. — Ilorum igilur furori rcspondere animus intelligeiitiatn cxspeclel ex dictis potius quam impo-
exarsit: recolcns boc vel proecipuesibi salulare esse, nat, et retulerit magis quani atlulerit, neqtie cogat id
non solum in Deum credidisse, sed ctiam in Deum videri diclis conlineri, quod ante leciionem proe-
patrem; neque in Chrislo tantum sperasse, sed in sumpserit inlelligendum. Ciim ilaque de rebus Dei erit
Christo Dei filio; neque in creatura, sed in Deo scrmo, concedainiis cognitioncm sui Dco , dielisque
creaiore ex Deo nato. Maxime crgo properamus ex cjus pia vencralione famulcmur. Idoneus enim sihi
propheticis atque evangelicis praconiis vesnniam lestis est, qui nisi per se cognittis non est.
eortim ignorantiainque confnndere, qui sub uniiis 19. Comparaiioad divinanulla est perfecta.—Si qtta
Dei, sola sane utili ac religiosa prxdicatione, atu vero nos de natura Dei et nalivilaie Iractanles, coni-
Deumnatum Clirislum negant, aut verum Dcuin non paraiionum excmpla aflcremus, nemo ca exisiimet
csse conicndiinl; ut creatio potcniis creaturoeinlra absolulflcio se rationis perfeclioneni continere. Com-
umimDeum fide.isacramenlum rclinquat; quia naii- paralio enim terrenorum ad Deuinnulla est: sed in-
vitas Dei exlra unius Dei fidem religionein protra- firmiias nostroe intelligenlioe cogit species quasdam
lnil (e) confitentum. Sed nos eclocti divinilus ncque p cx inlerioribus, (amquam superiorum indices quoc-
ciuosdeos proedicare neque solum, hanc evangclici rcre ; ut rerum familiariiim consuetudineadmonente,
ac prophetici proeconiirationcm in coufessione Dei cx sensus nostri conscientia ad insoliti senSus opi-
patris el Dei lilii (f) affercnms, ut tinum in fltle nos- nionem editcercinur (Hmc mciuoranlur lib. iv, n. 2).
tra sint uierque, non iiuus : tieqtie eumdem utrum- Omnis igilur comparatio homini potius utilis habea-
que, neque inler verum ac falsum aliud confitentes ; lur, quam Deo apla, quia inlelligentiam magis si-
qnia i)eo ex Deo nato, neque eumdem nalivitas per- gnificcl, quam cxpleal : nequc naturis carnis et spi-
mitiit esse, ncque aliud. rilus, ci invisibilium ac tractabiliuiu co;equandisproe-
18. Leclori fides necessaria. —Et vos quidem, sumpta reputclur, protestans cl infirmitati se humanac
quos fidei calor el (g) ignoralsc mundoac sapienlihus • inlclligentia; necessariam, et ab invidia csse liberam
mundi verilatis sluditnn ad legendum vocavit, me- non saiislacientis exempli. Pergimus ilaque de Deo

(a) In Pratellensi ms. series exsolido Deo, et mox, antea proemilteretur qui dutn, non quw dum, elc, id
Pater spiritu protensus: voces Deoel Spiritue.x inar- est, quoecreatio non nisi mendaciter subjicilur fidei
gine in lexlum haud dubie Ir.mslaloe.Hic rtirsum locus Dci, qui genere et natura unus esl, quamvis non
illustraiur similitndine solis , ut qiiemadmodum ra- cxcludalur a fide Dei in sacranienio, qualenus
ditisest series ex solidosolis corpore educta in lerras, plurcs perquamdam prserogalivam hoc nomcn sor-
ila et Filius sit series edueta a Palre : ut enim in liiinlur. Videsis lih. contra Auxcnt. h. 5.
sole vis triplex, i.lliimiuandi,calefaciendi, et orhicu- D (r/jSolus codex Vat. bas. subsliluetties: niinus bene.
Iaiis figura, sett solidum illud unde cst iitraquc vis: Hoc enim sibi vult : qtiem catbolici Demnverum, nt-
ita et in Triuilalc cxcogilabanl Sabelliani triplicem pnie ex Deovcra naiivitate natiini credunt, illi hoere-
vim, cujiis Paler csset hyposlasis ac veluti lolius tici nomini ac (idei creationis subjiciunt.
lorma, ul loquitur Epiphaoius loco laudalo : cx qiio (e) Editio Par. aniiquos libros, quihus solemneest
hseresis hujus notitiam ad capieudos Hilarii libros mtitare t in d, secula, coiifilendum.
necessariain comparamus. (f) Vat. bas- ms., asserimus.
(b) Apud Bad., Er., necnon in ms. Vat. has. et (g) Bad. el Er., ignorante,Lips. et Par., ignoratum:
Colb. uno, sed creaiio veluiicomposiliet simulaliDei': casligantur exmss.
fttlsitalem doceret : quod glossema suspicamur, (h) Apud LXX, ev vnoo-zao-zi.Gregorius Nazianz.
maxiine cum hsec loquendi ratio ab Hilario sit: Orat. xxxiv, legens lv u/roo-Tij^art,explicandsehujus
aliena. voeis gralia addit, ?.cdovaictKvpiov: quod quideiu ulli
(c) In vulgatis et pluribus mss. hic additur vox vivcntium hacteuus concessum negat, quia eorum
creationis,qnse rectius abesl a castigatioribus libris. nemini datum est viderc naiuram sen essentiam Dei.
Anleaexcusi habent ementirentur,et post excluderent,, Ambrcsius, I. HI de Fide, c. 1S : Quis stelit in sub-
nullo fere suffraganie ms. Non displiceret lamen, sii slantia Domini, el vidit verbumejus ?
39 SANCTI HILARHEPISCOPI 40
loculuri Dei verbis, senstim lamen noslrum rerum A olim editam proferens, et subdole eos, ac per id im-
nostrarum specie imbuentes. piissime, unum Dcumex lege defendisse convincens,
20. Ordo lotius operis.—Ac primum ita tolius omnibus legis ac prophelarum leslimoniis ila de-
operis modum temperavimus, ut aplissimus legen- monstratis, ut sine Deo Chrislo unum Deum con-
tium profectibus connexorum sibi libellorum ordo fiteri irreligiosilas sit; et confesso unigenilo Deo
succederet. Nihil enim inconiposilumindigesttimque Christo, non unum Deum prsedicare perfidia
placuil afferre : ne operis inordinala congcrics rus- sit.
ticum quemdam lumullum perlurbata vociferationc 24. Liber quintus. — Quintus vero (1) lenuit eum
proeberet.Sed quia nullus per proerupta conscensus responsionis ordinem, qiiem hseretici instituerant
est, nisi subslratis paulalim gradibus feratur gres- professionis. Namque cum unum Dcuin procdicare
sus ad summa; nos quoque qusedam gradiendi inilia se secttndum legem eiuentiii essent; ununi quoque
ordinantes, arduum hoc intelligentise iter (a) clivo Deum veruin ex eadem profcrre se fefellerunt: ut (e)
quasi molliore lenivimus non 15 jam gradibus inci- per exceptionem Dei et unius et veri, nativilaiem
sum, sed planilie subrepente devexum, ul prope Domino Christo adimerent; quia ubi nativitas esi,
sine scandentium sensu, eunlium proficeret con- ibi et inlelligeiiiia sit (/) veritatis. Nos antem iisdem
scensus. B gradibus, quibtis idipsum negabaiur, docentes, nec
nec solilarium verum 16 Dettm, sed Pa-
21. Quid conlineat liber secundus. — Posl hunc duos deos,
ita ex lege ac prophetis procdica-
enim primi hujtis sermonis Iibcllum, sequens ita sa- trem verum Deum
ne aut unius Dei fidem cornimperenius, (<jf)
cramentum edocet divinoegenerationis, ul baplizandi vimns,
in Patre et Filio et Spirilu sanclo non ignorent no- aut nativitatem denegaremus. Sed quia, secundum
minum veritatem , neque vocabulis intelligentiam illos, creato poliiisquam nato nomen Dei Domiuo
Jesu Chrislo deputarelur polius qtiam inesset; divi-
confundant, sed unumquodque ita sensti concipiant,
ut est ac nuncupatur; agniluri absolutissimein iis nitalis veritas ita ex auclorilatibus propheticis de-
monslrala esl, ut nos, Domiuo Jcsu Christo Deo
quoedicta sunt, quod neque non ipsa verilas sil no-
vero prsedicato, inlra intelligentiam uuius Dei
miois, neqtte non nomen sil veritatis.
vcri iiativsc in eo divinitatis veritas continerct.
22. Liber tertius. — Post hunc itaque lenem ac 25. Liber sexlus. — Sexlus vero jam liher omnem
brevem demonstralse Trinitatis sermonem, tertius hocreiicoeassertionis frauduleiitiain pandil. Namquc
liber, elsi sensim, lamen jam proflcienter incedit. ut dictis suis fidem facerenl, damnanies dicta et viiia
Nam id, quod ullra humani sensus intelligenliam haerelicorum,Valenlini scilicetet Sabelliiel Maiiiehsci
Dominus de se professus est, quantis potest poten- C cl Hieraese, pias Ecclesioeprsedicaiiones velamento
lioe exeinplis ad inlelligentioefidem coapial, dicens : professionis impi.c furaii simt : nt (2) correpiis (h)
Ego in Patre, et Patcr in me (Joan. x, 38) : ut quod in rnelius vcrhis irreligiosorum, et amhigtiasignilica-
ab homine per naliiram hebelem non capittir, id (b) tione moderatis, subimpietalisdamnatione doctrinam
fides jam ralionabilis scicuiioc conseqttalur : quia pietaiisexstingucreul. Sed nossiiigulorumdiciisel pro-
neque non credeiidum de se Deo est, neqtie opinan- fessionibus demousiralis , sanclas Ecclesise proedica-
dum est, extra rationem fidei esse inlelligeniiam po- tiones absolvimus, neque quidquani cum damuatis
testalis. hocreticis comniune eis esse permisimus, ut dam-
23. Liber quartus. —Quarlus deinde liber iniiium nanda damnantes, sola venerahiliter sectanda sc-
sui ex haareticorum doctriuis auspicatur, se ipsum queremur, filium Dei (supple, esse) DominumJesum
viliis,quibus fides Ecclesise(c)infamatur, expurgans: Chrislum, quod maxime ab iis negabalur, pcr hacc
ipsam illam perfldise exposilioncm a multis (d) non docenies , dum de eo leslatur Pater, dum de se
(1) Ms. Veron. lenet; ut paulo ante, Quarlus liber (2) Corruptis, ibid.
auspicatur, elc.
videtur dictum, qui D (d) Pro non olitn, stihslitutum est apud Lips. et
(o) Hoc ad imitationcm Plinii teviteret
lib. vi, Epist. v : Ita, inquit, sensimclivo Par. jam olim. renitcnlihus mss. necnon quod lih. vi,
fallente consurgit ut cutn adscenderele non putes, sen- n. 3, dicitur, Aiianam luem proximeeinersissc. Dc
lias adscendisse. hac perfida exposiiione diccmus lihro iv.
(b) Editi, excepto Par. cum uuico ms., fides tamen Usum (e) Solus ms. has. Val., ut per professionemDei.
ralionabili scienlia consequatur. Raiio hic subjicilur, ac vim verbi exceptipcernere est infra n. 29,
cur fldes dicalur rationabilis scientia. RiUionabilis Z.3et 34, ubi non solam professiouein sonal, sed
quidein est, quia ratio suadet credendum Deo : scien- eain a ciijus consortio quivis altus arcealur.
liam eiiam habet, quia opiuioni non relinquitur ([) Hoc esi, ibi intelligtiiir possessio ver;c naltirse
locns, cum per effectus intelligimus pltis Deumposse, ejus ex quo naiivitas cst. Nant voxveritasHilario pro
quam capiat liumana ratio. Hinc male in vulgalis le- vcra natura, ut jam soepevidimus, solemnis cst.
gehalur , intelligentim potestalem, pro inlelligenliam (g) EA\l\,aui naii veritatem: male et leiiitenlibiis
potestalis, quod el magis perspicuum sit ex his I. in, mss.
num. 5 : Sunt isiiusmodi in Deo potesiates, quarum (/i) Reponimus ex Telleriano codice ct Pralel.
cum ratio inleliigentiwnostrw incomprehensibiiisest, correplis; quod et in Remig. ac Theod. pridem sc-
fides lamen per veritatemefficientimin absolutoest. cundis curis posilum fuil; cum aliis in libris legamus
(c) In vulgatis, infirmatur, male : neque mclius corruptis.
deinde apud Bad., Er. et Lips. expugnans.
'
4i DE TRINITATE LlBER I. m
ipse profitelur, dum Aposloli prredlcant, dum reli- A late, nattira , potcslale, professione; ne ( til non)
giosi creduut, dum dseinoncs clamant, dum Judrci aliud esset quam nuncupareiur, neque nuncupatio
negantes fatentur, dum ignorantes inielligunt gen- non nalivitatis csset, neqne nalivitas naluram ami-
les; ne jam (id est, ut non) ambigendum permiltere- sisset, neqne natura non reiinuisset potestatem,
lur,quod ignorandum non relinquebaiur. neque poteslas non etiam cotiscia sibi veriiatis pro-
26. Liber septimus. Sabellius, Hebion el Aritts sese fcssione nolesceret. Causas crgo omnes singulorttm
vincendoEcclesimvincunl.—Septiinusdeinceps liber, generum ita ex Evangeliis excerptas suhjecimus, ut
secundum perfectse (idei gradum, suscepta; disputa- nec professio tacuerit poteslatem, nec potesias non
lionis sermonem lemperavit. Namque primum, per cxserueril naliiram , necjiatura non suse nativitaiis
inviolabilis (idei sanam et incorrtipiam demonstra- sit, ncc naiivitas non sui nominis : til per id non
lionem, inter Sabellium cl liebioiiem et hos non veri rclinqueretur impietatis calumnia , cum Dci veri ex
Dei prscdicatoreslite certavit, cur Sabellius subsis- Deovero divinitatem , seeundumet noinen et nati-
lerc antesoecula negaret, quem creatum alii confiie- vitatem et naiuram et poteslalem, ipsa quoque Do-
reniur. Ignorahat enim Sabelliussubsislentem Filium minus Jesus Chrisltis nativoe verilalis suoeprotesta-
dnm Deumverum operatum in corpore esse non am- tione docuisset.
bigil. Hi atitem negabanl nalivitatem, et allirniabanl 28. Oclavus tiber. — Octavus jam vero liber,
creaturam, dum opera ejus Dei veri esse opera non dtiobtissuperioribus lg Iibris de Dci filio et Dco
inlelligunl. Lis eorum, fides nostra est. Nam dum vero multum ad credentium fidem proficientibus,
filium negat (ideoque erral), in eo vincit Sabellins, totus in unius Dci demonstratione detenius
est:et est; non
17 quod Deus venis(utrecleprohal) operatus auferens filio Dei nativitalem , sed neque per eam
Ecclesia eos, qui verum in Christo Deum negaverint, duumdeorum divinitatem introducens. Ac
primum
vincit. At verocum subsisientem Christum ante soe- quibtis modis hoeretici veritatem Dei et Dei fi-
demonslrant patris
cula hi adversus eum semperoperattim, lii, quia neg;ire non possent, lamen eludere nitercn-
de condemnato secum Sabellio nobis triumpbant, lur, edocuit; dissolvens
ineplas eorum et ridiculas
Deum quidem verum (1) (a) sciente, sed Dei filium occasiones, quibus per id diclum est: Muliiiu-
ita quod
nesciente. Hebion autem ab ulroque vincitur, ut dinis autem credenlium eral
(d) attima et cor tinum
hic (Arius) ante soectilasubsislentem, hic (Sabellius) (Acl. IV, 32) ; et rursiini : Qui plantal autem, el
qtti
vernm Deum convincaloperatum. Omnesque se invi- rigat, unum sunl (I Cor. iu, 8); et iterum :
Nonpro
cem vincendo vincuntur:qtiia Ecclesia et contra Sa- his autem lantum rogo, sed et pro iis qui credituri
hellium, et conlra creaturse prsedicatores, et contra „ sunl per verbttmcorttm in tne : ut omnes unum sini,
Hebionem, Deum verum ex Deo vero Dominum Je- sicul lu, Paler, in me, et egoin le, ut el ipsi sint in no-
sum Christum, et ante soeculanatum, et postea ho- bis (Joan. xvn, 20, 21) : voluutatis potius et una-
minem genitum esse lestatur. nimiiatis quani divinitatis asserunt veritatem. Scd
27. Argtttnentumseptimi libri. — Nemini atitem nus bsccipsa suis virlutibus pcrlractaules (Itoc est,
dubium est, congruum id maximc (2) pietati doctri- secundum vim verborum), (idem in se divinoenati-
nas fuisse, ut quia ex lege et prophetis primum Dei vilalis continere ostendimus : el omnes dictorum
filium, post etiam Deum verum cum sacramento dominicorum professiones revolvenles, totum at-
unitatis proedicassemus; riirsum legem ac prophelas que perfecium , ex aposlolicis proeconiis ac sancti
per Evangelia firmantes, primum ex his Dci filitim, Spiriius (Vocis sancli Spiritus, qumhic vis sit, videsis
post eiiam Deum (6) veruni doceremus. Compelen- lib. VIII,n. 23) proprietalihiis, ct paternse et unige-
tissimum itaque fuit, post iioiuen filii, veritatem nitoe majestatis sacramcntum docuimus : cum et in
ejus ostendere : quamquam, secundum communem Palre Filius intelleclus, ct Paier in Filio cogniius ,
sensum, (c) veritaiis absolulioiiein nuncupatio filii unigeniti Dei nalivitatem,et perfecti in eoDei(o) os-
obtincret. Sed ne qttid , adversantibus unigenitt Dei tenderent veritatem.
veritali, occasionisad fallendum et illudendum re-
29. Libernonus. contra Cltrisli divini-
linquerclur; ipsam illam (seu, qua proprius Dei fi- taiem. — Partim cstArgumenla autem , in rebus ad salutem
lius creditur) proprielatis ftdem per divinilalis veri-
maxime necessariis, sola ea ad satisfactionem lidei
talem adslruximus : Deum esse eum, qui Dci fllius
non negarelur, his modis docentes , nomine, nativi- afferre, quoepropria sunt: quia plerumque (4) blan-
(1) Scientes, deinde nescientes. (3) In superiore editione : oslenderet.
Pim docfrince : fortassemelius. (4) Blandientesensu.
(2)
(a) Edili et pleriquemss.scienies; et mox, nescien- (c) Hocest, veram patris naturam vera filii nuncu-
les : casliganlur ex perantiquo ms. Colb. necnon palio manifeste obtineret: quibus dedaraiHilarius se
Germ. ac vetusliore Remig. Quippe haecindc Hehione Sabellio quasi ex abutidanli oslensurum Filio naiuram Pairis
dicuntur, non de Arianis. Tum dtiplex esse, poslquam osiendit ei (ilii nomen compeiere.
\ox absolutio, quse illi valde faniiliaris est
error nolatur : primtis quo negat Christum anle Ma- Nolanda
riam , alter quo vulteum merum csse bominem. pro recerta et evidenti.
(b) Vat. Bas. ms. vivumverum : el supra ,
Deusvi- (d) Ita hunc locum exhibeiit constanter mss. Editi
vusverus operatusesl. vero, cor unumet anima una.
PATROL. X. 2
45 SANCTIHILARII EPISCOPl 44
dientes sonsum (a) fallantdiclorum nostrorum incx- A sci7,neque Atigeliin cmlis, (d) neque Filiut, nisi Pater
ploratseassertiones, nisi etiam propositionumadver- solus (Marci xm, 52) : ut cum Filius nesciatquod
sarum demonstraia; inanilates, fidem noslram in ec Pater solus sciat, longe alienus sit nesciensasciente;
ipso , quod ipsoe ridiculseesse arguanlur, alfirmcnt. quia natura ignorationi obnoxia, non sitejus virtu-
Nonus itaqtie liber totus in (1) repellendis iis, quoc tis ct potestalis, quse a dominalu ignorationis(5) ex-
ad infirmandam unigeniti Dei (2) nativilatem ab im- cepta sit.
piis usurpantur, inlentus cst: qui dispensationis oc- 30. Argumentisrespondelur. — Ilsecitaquc , cor-
culti a sscculis mysterii immemores, evangelica fide rupto depravatoque sensu, impiissime ita inlellecta
Deum atque hominem proedicari non rccordentur. cssemonslrantes, omnes dictorum causas ex his ipsis
Namque cum Deum esse Dominum nostrum Jesum vel interrogationum vel temporum vel dispensatio-
Chrislum , et similem Deo esse et sequalemut Deum num generibus atlulimus , causis potius verba suh-
filium Deo patri, natum (3) ex Deo , et secundum denles, non causas verbis depulantes : ut cum a se
nativitaiis proprietatem in veritate Spiritus (hoc est, dissideat, Pater major me esl ( Joan. xiv, 28); et,
divinilatis) subsistere neganl; bis niti dictorum do- (6) Ego et Pater unum sumus (Joan. x, 50); neque
minicorum professionibus solenl : Quid me dicis bo- idem sit, Nemo bonus est, nisi unus Deus (Lttc.
num? Nemoest bonusnisi ttnus Deus (Luc. XVIII,19); BXVIII,19); et, (e) Qui me vidit, vidit et Patretn
ut cum dici se bonum coarguat, ct 11011 nisi 19 bo- (Joan. xiv,9); vcl certe lanta a se diversiiateconlra-
num Deumunum esse lestetur; et(Z>) extra bonilatem ria sinl : Pafer, omnia tua mea sunl, et mea tua
Dei sit, qoi bonus est, el in Dei non sit verilale , (Joan. xvn, 10); el (f), Ui cognoscantte solumvertttn
qui unus est. Quibus diclis etiam hoecad impietatis Deum (Ibidem, 5); vel illud, Ego in Patre, et Paler in
suocargumenta connectunt : Hmcest autem vilamter- me (Joan. xiv, 11); el, De die aulem (g) et hora nemo
na, ut cognoscantle solttmverumDeum, el qttemmi- scit, nequeangeli in cwlis, neque Fitius, nisi Pater
sisti Jesitm Chrislum (Joan. xvn, 3) : ut solum ve- solus(Marc. xiu, 31). Intelliganlur in singulis etdis-
rum Deum confessus Patrem, nec verus ipse, nec pensationum prsedicaliones, 20 el conscisepotesla-
Deus sit; quia solius Dei veri exceplio, significatae lis naluralis professiones : et cum idem sit dicli auc-
proprietalis (c) non excedatauctorem. Non ambigue tor utriusque, demonslratis lamcn virluiibus gene-
aulcm hoc ab eo dicfum esse intelligendum , quia rum singulorum (naturarum singnlartim quoe sunt iu
idem dixerit: Non poleslFilius facereab se quidquam, Christo), non pertineat ad conlumeliam verse divini-
nisi qnodvideril Patrem facienlem (Joan. v, 19) : ut tatis, quod ad sacramenlum fidei evangelica;sub dis-
cum nihil nisi de exemplo operis possit operari, na- pensaiione et causse et lemporis et nalivitatis et no-
litrocin eo intelligatur infirmitas ; quia nequaquam G minis prsedicatur.
sit omnipotenlisecomparandum , quod alienaeope- 51. Liber decimus. Quadam Scriplurmverbahmreti-
ralionis subjectum est necessilati; et ralio inlelli- cis specie tcnus (avenlia. — Decimivero libri eadem
genlioe hoc suadcat, in omnibus a seposse et non est ratio, quoe(idei. Nam quia ex passionis genere
posse, diffcrre. Differre autem eousque, ut depatre etprofessionequsedam perstulloe inlelligentiaesensum
Deo hseciia professus sit: Pater major meesl (Joan. ad contumeliam divinsc in DominoJesu Christo na-
xiv, 28) el (4) cesset in professione absoluta adver- lurac virlutisque rapuerunl; ea ipsa demonstranda
santli calunmia; quia impioevesanisesit honorcm ac fuerunl, et ab bis impiissime intellecla esse, et a Do-
naturam Dei tribuerc abnuenii. Omni autem modo in mino ad proteslationem verse et perfeclse in se ma-
tantiim eum a proprietate veri Dci abesse, nt cliam jestatis csse memorata. Namque his sibi dictis, ut
teslalus h;cc fuerit: Dedie autetn illa el hora nemo rcligiose impii sint,blandiimttir : Tristis esl animamea

(!) Refellendis. (4) Ms. noster : necesseesl in professione absoluta


(2) Potior videltir nosiri codicislectio : diviniialem. adversandicalumnia videalur. Rectius quam in Eras-
Namprolectoin nonolibrocontra adversariorumcona- niiana , caMerisque: el cessel in, e.lc.
tus verani Filii divinilalempolissiinum tiielur : quse (5) Exccrpta sit.
lamen nonnisi cx nniiviiatissu:c natiira sibi csl. At- (6) Hic a codice Yeron. inlerponilur ilerutn; sicut
que hncreiicoruniobjecta omnia , quoediluit llilarius, et mox ante verba : Quimevidit, etc, atque inferius
ad infinuandamFilii divinilalem collimaui. ante veiba : De die.
:
(5) In auterioie cditione nalum el Deo.
(a) Aliquol mss. blundienlesettsu: et mox in refel- (e) Hic et deinceps edili juxla Vulgatam, qui me
lendis, pro in repeltenclis.Nemo porro non videt vo- vidct. At meliores mss. conslanter juxla groecum
cabulum sensumad fallanl, non ad blandientes, csse textum coelerosque Palres Hilario oequales, Qui me
referendum. vidil, viclit.
(b) Id est, el non sit consors bonitalis illius, qua ([) I11vulgalis hic, etilerum; ac paulo post, el
Dcus singulariter honus csl, eic. ilerum de die. Utroque in loco abestvox iterum casti-
(c) Hoc cst, inira Pairem prorstts coniincatur at- mss. el abesse dcbet: non enim hic con-
gaiiorib.us
que concludatur quod illius proprium esse significa- geries est testimoniornm in ttnam rein colleclorum,
lum esi, ncc ab eo cxeat. ut ulli alleri coinmunicc- sed quatuor loci quatuor aliis oppositi.
(itr.
(c/)In cod. Vat. has. hic et infra, nequefilius Itomi* (g) Ex mcliorummss. consensu cxpuncla est lib. liic
nis. Abeslvox/lommisa caileris, non hoc sohun li- vox illa , quamvis exslet superiori numero. Sic
hro, sed ct nono, eaque sublata locus allatus prima ix, n. 2, cadem exprimitur, relicetur yero. n. 57, ut
fronte plus Arianis favct. cl in ps. CXLII,n, 2.
£5 DE TRINITAIE LIBER I. 40
tisqttead morletn(Malih. xxvi, 58); ut longe a beatilu- A quoein sacramento et animx et corporis DominiJe-
dinc alque incorruplione Dei sil.in cujus animamdo- su Cliristi sunt, (e) nihil iticxploralum, nihil tacitum
minans melus irislilia: imminentisinciderit: qui etiam (5) dcreliquimus : sed dictorum omnium pacificam
nsqiie ad hanc precem consternalus fuerit passionis inlelligenliamsingulisquibusque causarum generibus
ncccssilate : Pater, si possibileesl, transecttcalix iste coaptanies, ncc trepidare flduciam, ncc evilare vo-
a me (Ibidem, 59) : et sine dubio liniere (1) videre- luntatem, nec conqueri securilalem, nec commen-
lur («) pcrpeti, quod ne patcreiur oraverit; quia pa- dationem sui orantem, aliis veniam desiderassc
liendi trepidatio catisam altuleritdcprecandi: in tan- monsiravinius : fidem dictorum universoriim abso-
tiun vero infirmilatem ejus obtinuerit vis doloris, ut luta cvangelici mysterii pra?dicaiionefirnianies.
in ipso crucis tempnre dicerct : Deus, Deus tnetts, 55. Liber xi alia Itmrelkorum argunwUa refellil.
quareme dereliqttisti(Malth. xxvn , 46)? qui etiam — Igitur quia desperalissimos homines ne ipsa qtti-
usque ad qtterelani desolationis suse, passionisacer- dem resurrectionis gloria intra religionis intelligen-
hilate commotus, auxilii inops psterni, spiritum in liam edoctos cohibuil, sed aut per dignationis profes-
hac voce emiserit ciim dixit : Pater, commendoin sionem, impietatis suoearma sumpserunt, aul ([) sa-
mcinusluas spirilum meum (Luc. xxni,46) ;etexba- cramenti rcvelationem ad Dei conlumeliam trans-
Iandi spirims licpidatioiie lurbatus (2) tiiendumhunc B tulerunt: ut per id qtiod dictnm est, Adscendoad
(b) Dco pairi commendaverit; quia commenda- palrem meumet ad patrem veslrum(6), ad Deum meum
lionis nccessitatem desperaiio secnritatis exegerit. et ad Deumveslrum (Joan. xx, 17), dum communis
52. Alia iis opponuttlur. — Sed slultissimi alque nobis atque ipsi ct Paler paler est, et Deus Deus cst,
impiissimi homincs, non intelligentes nihil contra- exira exceptioncm veri Dei sit in professione com-
rium in rebus iisdem ah eodem dictum fuisse, verbis muni, eumque sicuti nos et crcationis nccessitas
tanium inlioerentes, catisas ipsas diclorum reliquc- crcatori Deo subdat, et adopiio assumat in filium;
runt. N.im cutn longe multumqiic diverstim sit, jam vero nulla iu eo divinne naturoe proprietas exis-
Tristis eslanitna mea usqueadmorletn(Matlh.xxvi, 58); limanda sit, secundum Apostoli dictum, Cum aulem
ct, AttiodovidebilisFiltitm hominissedentema dextris dixeril, Omnia (g) subjectasunl, prwter eum qui sttb-
virlutis (c) (Ibidem, 64); nequc idipsiimsit, Pater, si jecit ei omnia; (7) (h) cumenim fuerint subjectaei om-
possibileest, iranseal calix isle a me (Ibidem, 5';); et nia, tunc el ipse subjicielttrei qui ci subjecil omnia, ttt
illud, Calicemquetn deditmihi Paler tneus, non bibam sii Deusoniniain omnibus(ICor. xv, 27, 28). Quia
cttm(Joan. xvm, 11)? longequo divcrsumsit : Deus, suhjectio et infirmiiaicni subjecli proiesletur, et do-
Dettsmeus, quctreme dereliquisli(ilatl. xxvu,46) ? 21 minantis signiflcet polestalem : in bis quoque cum
(5) ab co : Amendico libi, liodic ntcutn eris in para- C summa religionis deinonstraiione tractandis libcr
diso (Luc. XXIII,45) : (4) miiltum quoqtiedissentiat: uudecimus occupalur, 22 eliam ex his ipsis dictis
Palcr, commendoin manus liias spiriium meum (Ibid. aposiolicisdemons")in, non modonon ad divinitalis
46) ; et illud , Pater, reinilte iltis, quia quotl faciunl iiifirmitatem suhjectioncni proficerc, sed per eam ip-
nescinnt(Ibiclem, 5i) : ad impictalem (d) recideruiil sam (supple , subjeclioiiem)veritalem Dei, (8) quia
divinorum diclorum incapaces. Et cuni non conve (i) ex Dco sil natus, ostendi : ct per id, quod sihi
nial trepidationi et liberlaii, festinalioni et excusa- acnobisel Palcr paierest et Deus Deus est, nobis
lioni, querela; cl adhortaiioni, diffidentiie ct inier- lntiltum acquiri, et ei niliil delrahi; cum scilicethomo
ccssioni, divinoeprofessionis naluroequeimmemores, nalits, et univcrsis carnis nosirse passionibusfunctus,
ad argiimeiiium impieialis suoa, dispensationisgesia ad Deumet Patrcm nostrum , (j) ui homo nosler iu
ct dicta leniierunl. Ilaquc nos demonslralis omnibtis, Deum glorificandusadscenderet.

(1) Videlur. (G) Et ad Deum.


(2) Tum eumdcm. (7) Verba, quse P. Custantius hic adnolat prseler-
(5) In superiore editione pro «6 eo, ul legit Eras- mitii a pluribus oplimx noue codicibus, ct a nostro
inus quoqne, habebatur, auf illud : mendose. proetermittunttir.
(4) Multumque. (8) Qui cx Deo.
(5) Derelitiquimus. D

(a) In vnlgatis , videlur. Melius videreturin pleiis- bas. ms. sacramenlireligionem.Verius alii, sacramenii
que mss. Hiccenim , ul superiora atque subseqtien- revelalionem, scil. Verbi in carne manifestalionem
lia , uno lenore proferuntur ex sententia adversa- quod jtixta Apostolum sacrainentum est a sa;culis
riorum, abscomlitum.
(b) Bcmigianuscodex veluslior, tum eitmdemhunc. (g) Editi hic adjiciunt pronomen ei, quod lib. xi
(c) Addilur Dei in vulgalis ; quse vox neqtie in nis. omittunt. Utroque in loco sibi constant mss.
exsiat, ncc in groceolexlti. (h) Verba, cum enim fuerint subjecta ei omnia, hic
(d) ln uno e mss. Colb. recesserunt. plures probsenoia: mss.; libro auiem xi, n. 8 et 22
(e) Rcmovinius binc verba, ad sacramenli religio- omnes omiltunt.
nem, qu;e non repcrimus uisi in iino ms. reeenliore (i) In mss. Val. bas. aliisque potinribns, qui cx
Colb. et stipcrvaciinea videntur : cum declaret ilila- Deosit ttalus: non alio sensu. Conlentlit porro Hila-
rius simpliciier se singula adversarioritm objccta di- rius Fiiiuin idco subjcctum, quia naliis sil;inde
luissc, iuilltmidissimulasse. vero quod natus ex Deo sit, veram Dei natuiam ob-
([) Bad. et Er. ctiin iino ms. Golh. sacramentitm tinere.
revclalionis.Lips. ctPar. sncramenlirevelaiiones.Vat. {•) Ml hic stipplenditmverhum adscendeiit, quo
41 SANCTI HILAIUl EPISCOPI W
54. Liber XH Arianam hwresimaperlius exputjncit.A El quia dicti prophetici inscii, et ccelestis doctrimc
Filium Dei ita natum esse ut semper (uetil. — Qtiod imperiti (5) sunl; corrupto senstt ac proprietale sen-
aulem in omni genere docirinarum observari sempei lenlioocreatum esse pcrid Deum potius quam naitnn
meminimiis, ut si qui diu tenui primum exeicitationc alfirmare nilunlur, quia dictttm cst, Dominnscreavit
(1) longoque usu humilioris sltidii fnerinl eruditi, me (i) in iniiium (d) viarum siiarum in opera sua
lum jatn ad rerum ipsarum, quibus iiiibuli sunt, ex- (Prov. VIII,22); ut sit ex communi crcationum na-
perimenla (2) mittaniur; ut cum jam bene luserini tura, licet sit proestanliorin genere creationis; nequc
bella militaturi, in militiam prolrahantiir; aut cum in eo sil gloria divinoe naiiviialis , sed virlus
forenses liles (a) scholaris materioe leiilaverint, lunc potentis creaturoe. Yerum nos nihil novuni, nihil
miltantur ad Iribunalium pugnas; aut cum in stagnis extrinsecus prscsumpium affercntes, ipso illo Sapien-
domesticis navim naula intrepidus insiruxerit, lunc lioetestimonio verilatem dicti ralionemquc proesla-
magni et peregrini maris commitlatur procellis : id bimus, neque ad nativitaiis divinoeet scternseintelli-
ipsum nos in hac maxima et gravissima lolius fidei gentiam trahi possc, quod in iuilium viarum Dei et
inielligentia facere curavimus. Namque cum antea a iu opera sil creaius, quia non idem sit in hoeccrca-
levibus iuitiis de nativilate, de nornine, de divinitate, lum esse, el anieomnia nalum esse ; cum tibi nati-
de verilate fidem leneram imbuissemus, ac leni pro- B vitalis signiflcatio esl, sola nativiialis professio est;
fectu etiam usque ad evellendas omncs hserelicorum ubi vero creationis est nomcn, ibi catisa cjusdcm
occasiones, Iegentium studia extulissemus; tum eos creationis anterior est: et rum ante oninia sit nala
jam ad ipsam palaestramgloriosi certaminis magni- Sapientia, lamcn qtiia cliam in rcs aliquas sit crca-
que. produximus : ut in qtiaiiium ad oelernoe(b) nati- la, non idipsum sit id quod anle oninia esi, ct qnod
vilatis complectendam intelligeiUiam humana mens coepit esse post aliqna. p ,
communis sensus opinione deficitur, in taiilum sludiis 56. Liber xu qucede Spiruu sanclo confitaida sutit %
divinis ad semienda ea,quseulira natura; nostroe aperil. ^—Dehinc consequens visum est, crcaiionis
opinionem sunt, nitercnlur; qusestionem hanc maxi- iiomine a fidc, qu.-enobis de unigenito Deo est, rcpu-
me dissolventes, quse ssecularis sapienti;c (c) hebe- diaio, ea quoque quoeconfessionisancti Spiriius con-
tudiue invalescens, de Domino Jesu ratione se putct grua ac rciigiosa esscnt, docere : ut jam confirmaiis
dicere : Erat quando non erat, et, Non fuit anle quam longo anlcriorum libellorum diligeniiquc tracialu,
nascerelur, et, De non exslantibusfaclus esl : ut quia niliil de loiius fidei absolutione deessct, cum amotis
nativilas eam videalur afferre causam, ut esset qui vitiosarum prsedicationuin etiam de opinione Sancli
non eral, et cum non exsisterct nasceretur; per id Spirilus irreligiosilalihus, illsesum alque iiiconlanii-
quoque unigenilum Deumsensui temporum subdanl: G natuui regeiierauiis Trinitatis sacramcntum inlra
(quasi vero non fuisse eum aliquando, fldes ipsa el definilionem salutarem aposlolica aique cvangelica
23 ralio nalivitalis ostendat) atqtte idco ex eo quod auctoritas continerei : neque jam per sensus humani
non fuit, naluin esse dicant, quia nativitas prseslet senleniiam Spirilum Dei inlcr creUtiras quisquam
esse quod non fuit. Sed nos apostolicis atque evan- atideret refcrre, quem ad immorialiiatis pignus, ct
gelicis tesliinoniis sempcr Patrem , sempcr Filium ad divinsc incorruploeque naluroc consorlium sume- s
prsedicantes, non post aliqua Deum omnium, sed remus. ,. i)
anle omnia esse docebimus: neque incidcre in eum 24 37. Gralia acl recie scribenclumnecessaria im--K '
irreligiosse lmjus intelligenlia; temeritatcm , ut de ploralitr. — Ego qtiidem hoc vcl proecipuum vilse
non exslaulihus nasceretur, et non fuerit anle quam me;cofficiuindehere me lihi, Pater omnipotens Deus,
natus sit; scd itasemper fuisse, ut etnatum proedi- conscius sum, ul le onuiis sermo meus ct sensus lo-
cemus; ita vero nalum esse, ul semper fuisse mani- quatur. Neque enim ulluin aliud majus procmiumhic
festemus : silque iu eo non innascihililaiis exceptio, ipse usus mihi a te conccssus loquendi potest referre,
scd nativiialis aHernilas; quia cl nativitas auctorem quam ut prtcdicando le lihi scrvial, teque quod es,
babeat, neque careat scternitate divinitas. palrem, (5) palrem scilicet iinigeniti Dci, aut igno-
35. Exponuntur verba: Domiuus creavit me, elc— D ranii sseculo, aut neganti hairelico demonstrcl. Et in
(1) Longoquoque. (4) Meinilium.
(2) Miitunitir, mox protraliiintur. (5) Veronensis palrem non gcminal.
(3) Sunf abest a Veronensi exemplari.
probel Hilarius nobis mullum acqttiri; cum in Cbristus (b) In ms. Vat. has. diviniialis : corruptc. Mox in
adscenderit, ul liomo noster glorificandus Deum aliquol aliis, cleficii, pro deficilur: ex scioli lemeri-
adscenderel : quo modo superins, n. II, dixit, Ver- taie. Iia enim apudCiceroncm, Mulier ubundul au-
bum Deus caro factum esl, ui per Deum Verbumcar- dacia, consilioel ralione deficitur.
ttem factum caro proficeretin Deutn Verbum.Aul se- (c) Vetercs lihri hebiludine: ex quo in uno Remig.
tif uon esl causmiva, sed illud «f
quens particula homonostrw prave confectum esl hubitudine.
Iwmo nosler, perinde est ac, lamquam
nalurm : quod qui malel, mox pro adscendcrcl, lc- (d) Bad., Er. et Lips. inifmm,sinc in, consenlicn-
tibus aliquot anliquis libris ctiui LXX. At parliculam
genduni ei adscenderit; autcertccuin Carnulcnsi co- in addcndam cssc liquet ttim ex subnexis, tum ex
dice adscendit.
lih. xn, n. 55. Undc in nts. bas. Yat. cl aliis legitur,
(o) Ita plures mss. Alii vero cuin vulgalis, scho' ininilio.
lares.
49 DE TRINITATE LIBER II. 50
hoc qnitlem lantiim voluntalis meoeprofcssio esl: A feslantibtis pauca prmloculus, ad scribendumde
cselcrinn au\i ii ei misciicordia: tu;c munus orandtim tcitnrecondiiisrebus invitumse ac irementemaddttci
esi, ul exlensa libi (idei noslroe confessionisquc vela pluribus proleslaiur. Hinc ubi aperuil de Patre
flatu Spirilus tui implcas, nosquc in cttrsum proedi- quid sential, verbis rem ttl est non satis explicari
cationis inita: propellas. Non enini nobis inlidelis osiendit.Deinde quid sit quidve non sit Filius expo-
sponsionis isliusaucior cst, dicens : Peitie, el dabilur nil; et arguit eos, qui inique ferttnt se generalionis
vobis; qttwriie, et invenielis; pittsiile, ei aperielur vo- illitis sacrumenlum capere non posse; cttmtot aliis
bis (Luc. xi, 9). Nos qnidem inopes ca qiiibus ege- in rebus, eliatn suis, mquanimilerimperiii sint. Hanc
nius prccahiuiur, etin scruiandis prophetarum tuo- veroinenarrabilem Ftlii Dei generntionemsapienti-
ruin aposlolorumque diclis sludiiim pervicax affere- bus swcuti, scribis legis, el hmreticis ignoraiam, di-
mtis, et omnes obseraloe inlelligenlise adilus pulsa- vinctiliius nalura prius pattcis demonstrala, verbis
hiinus: sed tuum est, etoratum tribtierc, etqusesittim Piscaloris explical.
adesse, et patere pulsatum. Torpemus enim quodam Poslea fidem Scripluris fttndatam commendans,eam
naturoe nostrsopigro slupore, ct ad rcs ttias inlelli- tnedicamento comparal medendis omiiibiis morbis
gendas inlra igiioranliiu neccssilalem ingenii noslri idoneo, idqne confirmat ullalis Scriplurm lestimo-
imbecillitale cobibetuiir : sed doclrinse tua: studia ad B ntis, quibus Sabellii simttl el HebionisArianortim-
sensum nos divina; cognitionis (1) institumU, ct que coinmenladebellantur. Non lacel qumdani de
ultra naturalem opinionem fidei (a) obcdientia pro- Chrisio in Scripluris meinorari,qum Deoindignwvi-
vehit. dectniur; sed in iis ipsis, qumhttmani generiscausa
58. Exspectamus ergo ut trepidi hujus coepii perttilissenarralur, ostendilnon deesse poteslatis ac
cxordia incites, et profectu accrescente confirmes, dignitatissigna, quibus eum vere Deum esse docea-
et ad consorlitim vel prophclalis vel apostolici spi- mur.
ritus voces: utdicta eorum non alio qnam ipsi locuti Tandein Spirilum sanclum exislere a Palre el Filio
snnt sensu appreliendauius, verborumque proprie- dislinctumprobal, et eorum scrupulum leval, qui
taies iisdem rcruin significationibiis exseqtiamur. hoc aut ignoranl aut ambigunl, quia Spiritus voce
Loculuri eniin suinus, quoeab iis in sacrainento pra;- Palrem aut Filium frequenlerinlelligi videant. Prm-
dicaia suni, te octernum Deum, oeterni unigeniti Dei lerea demonstralitr Spirilus sancti divina natttra,
patrem : et iinuin le sine nalivilaie, et unum Domi- officium, quam necessariumnobis silillius donum,
mim Jesuin Christum ex le nativitatis seternoe,non qnove studio promerendum.
in (b) deorum numerum veritaiis diversitate referen- 1. Quod sufficialTrinitalis noliiia in bapiismotra-
diiiti : neqtte non ex le gcnilum, (c) qui Deusuuus C dila. r—Sufficiebat eredenlibus Dei sermo, qui in
cs, prsedicandum; neqtie aliud quam Deumverum, aures nostras Evangelistseteslimonio cumipsavcrita-
qui ex le (2) Deo vero palrc natus est, conlilendum. tis suse virtute transfusus est, cum dicit Dominus:
Tiibue ergo nobis verborum significationem, intelli- Eunles nunc docele omnes gentes, baplizantes eos in
geniioe lumen, dictorum honorem, veritatis fidem : ttomine Palris et Filii et Spiritus Sancti, docenteseos
et proesla, ut qnod credimus, et loquamur; scilicet, servareomnia qtimcnnique(e) mandovobis: et ecceego
itt coutingat nohis, uutim te Deum [latrem et unum vobiscutnsum omnibus diebus usque in consummulio-
DoininumJesum Cbrisltiin de Prophetis alque Apo- nemswculi (Matih. xxviu, 19, 20). Quid enim (3) in
siolis cogiioscenlibus,nunc adversum negantes baere- eo de sacramento ([) salutis bumanoenon conline-
licos, iia (d) Deumel le celebrare, ne solum ; et cum tur?aut quid est, quod sil reliquum aut obscuriim?
proedicare, ne falsum. Plena sunt omnia ul a pleno ,(4) et a perfeclo perfe-
cta (g). Nam ct verhorum significationem, et effi-
25-26 LIBER SECUNDUS.
cienliam rertim, et negotiorum ordincm, et nalurse
De veritate Trinilatis generaiim, et de singularum inlelligentiam comprehendunt. Baplizare jussit in
personatum dignilale el officio nominatim disserit. nominePalris el Filii et Spiritus sancli, id est, in.
Ac primo qnidem declaral Hilarius lanti mysteriiD confessione el auctoris, et (h) unigeniti, et doni.
nolitiamin baptisntoiradilam sufficere. Tum de hw- Auclor unus estomnium. Unus esteuim Deus Paler,
resum origine, deque hwretkis Trinitatis fidem in- ex quo omnia; et unus Unigenitus Dominus noster
(1) Instruunl. (3) In eodemSacramenlo.
(2) In nostro ms. supprimitur vox Deo. (4) Et perfecto profecla.
(a) In cod. Vat. bas. obedieniiamprotrahunl, male, oeqttereferatur. Moxin Carnut. et aliis, nec solum,
Quomodo auiem fides nos provehat ad id, quod na- nec falsum : minus sincere. Hocenim sibi vult: ita
luralis sensus non attingit, superius jam ohser- et te celebrare Deum, ul nou solilarium credamus,
vatum. et eum praedicare Deum, ut non falsum cogitemus.
(b) Yeliisltis codex Colb. cum Germ. uti prsemO' Tum in Corb. adjicitur clausula Amen.
iiuimus, niim. 11, nonin duorum numerum. (e) Edili, mandavi : reluclantibus mss.
(c) Ms. Vat. bas., quia Deus. Mox Carn. et non- (f) Ita mss. anliquiores Colb., Carn., Germ., elc.
nulli alii, v.equein aliud; postea, uhi ex le Deo vert> Alii cum vulgalis, m eodemsacramenlo.
palre, ahest Dcoa plcnsque mss. (g) Mss. bas. Yat., Carnul. cum paucis aliis, et
(d) ln vetuslo codice Colb. ila et Detimte. Meliui5 perfectoprofecta.
alii ita Detimcollocanl, m hsec vox el ad le et ad euni (h) Duo mss. Colb. et Germ. uniqeniitDei.
M SANCTI liiLARll ITIRCOP! >\*
Jesus Christus, per qtiem omnia; (1) ei uims Rpiri- A sus, non seriuo fit ciiinen. Niiniquid cdrruinj-i
lus, donum in omnibus. Oninia ergo sunt suis virtu- veritas poicst? Cum palris nomeii audilur, numquid
tibus ac meritis ordinata : (a) una potestas (2) ex qtia natiira filii non coiilinetur in nomine ? Numquid Spi-
omnia, tma progenies per quam oninia, perfectse ritus Sanctusuon crit, qui nuncupatur? Neque cniin
in Fi-
spei muiius unum. Nec deesse quidquamconsuinma- in Palre poiest non csse quod pater esl, neque
tioni tantsereperietur, inlra quam (b) sit, in Palre et lio deesse quod lilius est, neque in Spiritu sanclo
Filio et Spiritu sancto, infinitas in cclerno , specics non exstare quod suniitur. Sed homines (f) mente
in imagine, tistts in munere. perversi omniaconftindpnt el implicant, et usquead
2. Plura dc ea disserere cogit hmrelicorumvilittm. lialtiroedemutationein sensus sui perversitate con-
— Sed compellimurhsereticorumet blasphemanliuin lendunt; ut quod Pater cst Patri adimanl, dum vo-
27 viiiis, illicila agere, ardua scandere, ineffabilia ltinl Filio auferre quod filitis est. Adimunt autem,
eloqui, inconccssa prsesumere. El cum sola flde ex- (g) quando cuin his non de naiura (5) sitlilius. Non
pleri qu;c prsecepiastint oporteret, (5) (c) adorare ex naiura aulcm esi, quando non eademin se hahei
videlicet Patrem, et venerari cum eo Filiuin, sancto orlus (6), et generans. Nequeenim filiusest, cui alia
Spiritu abundare; cogimur sermonis nosirihumiliia- ac dissimiliserit a paire subslantia. Pater auiem quo •
tem ad ca quse inenarrahilia sunt extendere, el invi- B modo erit, si non quod in se subsiantioeatque na-
tium vitio coarlamur alieno : ut quse(d) contineri re- turoe est (7), genuerit in (ilio (A)?
i. Hwrelicorumdoctrinmnovm,Sabellii, Hebionis,
ligionementium (4) oportuisseiit, nunc in periculum
humani eloquii proferantur. Arianorutn, Piieumalomacliorum. — Hsec igitur licel-
5. Hwresise Scriplttra perperaminlellectanascilur. mutare de eo quod sint nulio modo possini, afferunt
—Exsliierunt enim ptures, qui ccelestium verborum tamen doctrinas 28 novas el huinana commeiua :
simpliciialempro voluatatis suoesenau, non pro vc- ul Sahellius Patrcm extendat in Filium, idque no-
ritalis ipsius absolutione susciperent, aliter inlerpre- minihus polius confitendum putet esse qiiam rebus,
tanles qnam dictoruui virlus postularet. De intelli- cttm ipsum sibi Filium, ipsum proponat el Patrem ;
genlia enim hocresis,non deScriptura est: el (e) sen- ut Hebion omne initittm (8) (i) filio Dei ex Maria

(1) El unuin Spirilus donum. tur enim velut id ipsum resumens, iYonex nalura iiu-
(2) Ex quo. Subinde per qttetn. tem cst.
(5) In nostro inlrusa sunt verba. personisac rebus. (t>) A'afuset generans.
(4) Oporiuisset. (7) Ita in libro nostro; in anteriore ediiionc,
(5) Sil reposuimus ex ms. noslro pro fit : sequi- agnoscal.
(8) Absunl verba, filio Dei.

(a) Apud Bad., Er. et Lips.: el iu recentiore ms. Q silan legissel rrlv /pwroTijra sive TO/pn-Tov, verle-
Colb. uim poieslasinnascibilis glossenia. lit usnsiii tnunere, quamvis ea vocabula boiiitaiem,
(b) Er. intra qttam nonsit : perperam addila par- comitciteiiiel suavilalem magis soiient. Scd divin:il
licula ncgante cl reiiitentibus mss. Moxpro infiiiitas Hilarium e Graxis sua verba esse multiaium : et per-
in wierno, Aug., lib. vi de Trinil. c. 10, legit, mier- pcram vult antiquos nostiis verbis de Spirilus samli
vitas in Ptilre. Quam ille hujtis loci cxplicaiionem proprieiate loctttosesse.
ibidem cum liilarii laude subjicii, potesl quisqtie (c) Apud Bad., Er. ct in mss. Remig., Corb.,
cominode consulere, ct longum esset huc adsciscere. Pratcl. el aliis ante, adorare praTixum est personis
Nec dubium csl referri intra quam ad coiisiimmatio- ei rebus, quod reclius abest abaiiliquioiibus libris.
nem, idque diclum esse vel de consuiiiinaia acper- (c/) Iii duobus vetustis mss. Colh. ac Gerni. confi-
fecta Patris et Filii et Spirittis sancti pncdicaiione, teri.
vel etiam dc homints spe, ad cujus beatiludinein ni- (e) In ms. Yat. has., seitsui, non sermoni : cor-
hil desiderandumsit, ulpote cui in Patre seternopro- rupte. Hilarium imitalur Amhrosius lib. n cle Fide
mitiatur heatilndinis inlinilas; in Filio, qui pulcher- c. 1, ubi habel : Apices sine crimine sunt, sensus in
rima ac numeris omnibusabsoluta Patris imago est, crimine. Similisest alter loetislib. n ad Const. n. 9,
id pra:siaiiduin sit qtfo proeclarius aique jucundiusi ubi de lioereticis prinio ponitur, Omnes Scripturits
nihil suh adspectumcadere possil; inSpiriiu saucio, sinesensuScripiurw ioquuutur; acdeinde suhjicitur:
qui Palris elFiliidonum ac mtinus est, utriusqueAu, sil Scriptttrmenimnonin legendosunt, sedin inlelligendo,
impeilienda frtiilio.QuamvisenimTheoIogi post neijtte in prwvarkalionesunl, sed in cliariiale. Hnic
gustiuum verha ufi ac frui dislinxerint, el usum re- aiilem, ut iib. vn, n. 4, explicatur, niaximu oiitur
tiilerinl ad res creatas, fruilionem ad Creatorem ; D prava illa intelligeniia, dum quod legitttr, sensui po-
banc tamen dislinctioiiem ignoravit Hilarius, qwi itus (pr;cconcepto)coapiaittr,qiiamlectiouiscnsus ob-
eiiam respeciu Dei verbum ufi indifferenier adhibct; » leinperai.
v. g. in Psal. n, n. 15 : ln senstimnos atqtte ttsuini (/') Abesttnenteab anliquioribnslibris. Tum. Yal.
beatmsumbonilctlisassumit; et n. 16 : Qtti nos pet bas. codex bahet, perverse: Carnut., per se.
benevolenliamutendm beaiiludinissuw creasset... pei (g) Parliculaiu quancloaLipsio pra;ter (idem vde-
spcmpromerendmel uleiidmbonilatis suas, elc. Deni- rum librorum expunciam reslituiinus. Mox apud
quecum. libi, ri. 36, docet Spirilum sanctuiii inlei Bad., Er. et Par. sif fiitus. At in polioribus mss. lit
crealuras relerrc ueias es.-.e,qitctn ad iminottaiiluih'< filius: nonmale. Iloc eiiim loquilur Hilarius ex seu-
piynuset ad divinmincorrupiwqtte nalurm consortium lenlia Arianoriin),qui Filiunifactumvolehanl. Qtiippe
sumeremus,satis declarat tjuid liic silii velit usus iu parlicula cum, pro secundum, ijisi valdc familiaris
tnunere, iiimiruni Spiriluhi sarieium esse Pairis ei cst.
Filii niunus, cujiis berielicioiimiiortaliiaiis pignus ei (h) Ms.Carnut. a secunda inaiiiianliqua, genueril
divina: incoiriiplscque naturse consorliiim stiiniinus, in Filio : quc deiude leclio in receiilioribus inss.
Ex hac.explicaiioneruere putamusopiiiionemErasiui,, necnon apud Bad., Er. ct Lips. obtiniiil.
cui lapsus videbatur llilarius, quod cum groece.lor (i) Hxc vcrha filio Dei non exslant in vetuslis
55 DE TRINITATELIBER II. 54
concedeiis, non ex Deo bominera, sed ex hominc; A omnis (2)sensus incertus est. Ergo non praeceptisali-
Deumproferat; neque subsistensantea quod in prin- quid addendum est, sed modus est conslituendus ati-
cipio apud Deum erat Deus Verbum virgo (a) susce-- dacioe : ut quia malignilas instinctu diabolicaefrau-
perit, sed carnem genuerit per verbum; quia in1 dulentise excitata veritalem rerum per nalurse 110-
Verbo antea (b), non exisienlis unigeniti Dci natiiram1 mina eludit, nos (3) naturam nominum proferamus;
dicat, sed sonum vocis elalum : ut aliqui hujus nunc; et editis, prout in verbis habebimus, dignilaie alque
temporis prsedicalores, qui ex nihilo atque a tempore; officio Patris, Filii, Spirilus sancti, non frtistrcnlur
formam et sapieniiam et virlutem Dei provehunt; nc; naturse proprietatibus nomina, sed inlra naiurse si-
si ex Paire sit Filius, Deus sit imminutus in Filium ; gnificalionem nominibus coarteiitur. Et nescio quid
solliciti nimium, ne Palrem Filius ab eo nalus eva-- de his rehus aliter sentientibus animi sit, verilalcm
cuet : atque idcircerDeo in filiicreaiione subveniaiit,, corrumpentibus, tenebras (4) luci inferentibus, insc-
eum ex non exslantibus comparando, ul inlra naturse; cabilia desecantibus , incorrupta scindentibus, indi-
suoeperfeclionem Pater, quia nihil ex eo sit gcni-• visa pariientibus. (g) Quibus si (5) tantum faclu l'a-
tum, perseveret. Jam vero quid mirum, ut de Spiritui cile est perfecta concerpere, jus ponere potestati,
sancto diversa (c) senliant, qui in largitore ejusi modum circumscribere infiniio : mihi cerle his re-
creando, et demtitando, et abolendo tam lemerariii B spondenti in curis sestus est, insensu Iabes ((. labcs)
sint auctores? atque ita dissolvant perfecti hujus sa- est, iti intelligentia stupor est; in sermone autem
cramenli veritalem, dum(d) suhstiintiasdiversitalum1 non jam infirmitatem, sed silentium confitebor. Et
in rebus lam communihus moliuntur : Patrem ne- cerle mihi extorquetur hoc velle, dum et audaciserc-
gando, dumFilio quod est lilius adimnnt; Spiritum1 sistitur, et errori consulitur, et ignoranlise provide-
sanclum (1) negando (e), dum etusum et auclorem1 tur. Immensum est autem quod exigitur, incomprc-
ejusignoranl. Ita et imperitos perdunt, dttm rationem hensibile est quod audetur; ul ullra proefinitionem
prsedicationis hujus affirmant; et audienles fallunt, Dei, sermo de Deo sit. Posuit naturse nomina, Pa-
dum naturam nominibus adimunt, quia nomina 11011 trem, Filium, Spiritum sanctum. Extra significan-
possunt auferre naturao.Proelermitto reliqua humani tiam sermonis est, exlra sensus uilentionem, extra
periculi nomina, Yalenlinos, Marcionitas, Manichoeos intelligentioeconceplionem, qufdquidultra (6) quaeri-
pestesque cseteras, quse inlerdum imperiiorum men- tur.nou enuntiatur, non atlingittir, non lenetur. Ver-
les occupant, et ipso contagio conversationis29 in- horuiii significantiam rei ipsiusnaltira consumit, sen-
ficiunt: fiique omnium Iues una, dum in audienlium sus coiilemplationem imperspicabile lumen obcsecat,
sensum procdicantiummorbus infundilur. intelligentioe30 capacilatem quidquid fine nullocon-
5. Dedivinis sermonemquammgre.actremensinsti- C tinelur excedit. Sed nos necessitatis hujus ab eo,
lactt Hilarius. — Horum igitur inlidelitas iu anceps qui hsecomnia est, veniam deprecanles, audebimus,
nos (0 ac periculum protrabit, ut necesse sit de tan- quseremus, loquemur : et, quod solum in lanla re-
tis ac lam reconditis rcbus aliquid ultra procscriptum rum qusestionepromiltimus, ea quseerunt significala
coelesleproferre. Dixerat Dominus baptizandas gen- credemus.
tes, In nomine Patris el Filii el Spiritus sancti. 6. Pafris notio.— Pater est, ex quo omne quod i
Forma fidei certa est : sed quanlum ad boereticos est (7) constitit (/1). Ipse in Christo et per Christum
(1) Nesciendo. (5) Abesl tantum.
(2) Omnes. (61 Qumrelur,
(3) Naturas nominum. (7) Consislit.
(4) Lumini.
mss. Yat. bas. Golb., Carn., e(c. Deinde illud, non Unus ille locns idoneus est evincere quam indubitala
ex Deohominem, elc, id est, nolit Christum, cum Hilario fuerit Patris et Filii et Spiritus sancli con-
prius Deus esset, factum esse hominem, sed postea substantialitas, cum aperte respuat substantiarum
quam factus est liomo, evasisse Deum. Ad plurium diversitates in tribus rebus substanlia lam communi-
locorum intelligenliam juverit hanc parliculoeex vim n bus. Unclect infra num. 5, aliter senlientes sic ha-
annotare. " bet, ut qui tenebras luci inferant, insecabilia clese-
(a) Edit. in carne susceperit. Expunclum est i» cent, incorrupta scindant, indivisa partiantur.
carneauctoritate mss. (e) Sic vetustiores mss. bas. Vat., Colb., Carnut.,
(b) Supple,quamMariagenuerilcarnem. Hoc porro elc. At Corb. et receniiores cum vulgaiis bic, pro
sibi vult, Hehionem verbi nomiiie, anle quam Maria negando, exbibent nesciendo. Non obscuruin est Fi-
genuerit, inielligere externum vocis sonum, non lium Spiritus sancti anclorem hic vocari, eosquo
existentis seu subsislenlis unigeniti Dei nattiram. Spirittts sancti usum, id est, consortium ignorare,
Hinc rcctius cum mss. antea non, quam ctim vulgatis
"% qui Filium ignorant, a quo ille est ac nobis datur.
nonanlea hic legere cst. (() Particula ac restituitur ex mss.
(c) Editi ex unico recentiore ms. Colb., diversa (g) Rcccuiiornis. Colb. glossemalis fcedatus, elex
minc senliant.Mox Bad., Er. el Lips. ex eodem ms. eo Bad. et Er.: Quibussi [aclu (acile essel, cuperent
qui in largilore ejus el auclore creando, etc. Filium perfecta concerpere.Lips. et Par.: Quibus facile est
Spiritus sancti auctoremab Hiiario vocari cerlius mox perfecta concerpere : castiganlnr ex cseteris mss.
ex consensu omnium sive scriplorum sive ecliiorum Dcinde pro jus ponere, habet. Yat. bas. codex finem
codicuni habebimus. Hoecde Arianis, non de Mace- ponere.
donianis dici ostendimus in Admonilione. (h) Sic mss., at cditi, consistil.Tum in vetuslo co-
(d) Mallet quis substanliarum diversitates : sed dice Remig., Ipse in Chrisloel per Spiritum. Patri au-
plura htijusinodiUoportiinexempla iam adverlimus. lem propiium cst essc originem omnium, quod, iu-
SS SANCTI HlLARIl EPISCOPI ftfi
origo omninhi. CaUerum(a) ejus (1) essein sese cst, A.Ipse ingenilus, aUernus, habens in se semper (g) ut
non aliunde quod esl sumens, sed id quod est, ex se scmper sil. Soli Filio notus: quiaPatrem nemonovit
alque in se obtinens. Infinitus, quia non ipse in ali- nisi Filius, et31cui volucril Filius revelare; neque
quo, sed inira eum omnia; semper extra Iocum, Filiuni nisi Pater : illis scientia mutua est, illis vi-
quia non continettir (b); semper anle oevum, quia cissim cogniiio perfecta. El quia Palrem nemo novit
temptis ab eo est. Curre sensu si quid ei puias ulli- nisi Filius, de Patre (i) (h) una cum tcvelautc Filio,
mum esse, eum semper invenies: quia cum semper qui solus testis fidclis cst, seniiamns.
intendas, semper est quod intendas. Semper aulem 7. Pater ineffabilisesi. Dei scietttiaperfecla. — Al- l* ' ''
locum ejus intendereita tibi est, ut ei esse sine (ine qne hoec senserim poiius de Pairc , quain dixerim :
est. Sermo iu co deficiet, non natura claudelur. Ite- nam me non (5) fugit, (jnoilad ca quoeejus suut elo-
nim revolve tempora, esse seniper invenies : et cum qtienda, sermo omnis infirmus sil. (i) Seiuiendus
calculi numerus in sermone defecerit, Deo tamcn csl invisibilis, incomprehensibilis,setcrnus.Cseieruni
semper esse non deficit. Intelligentiam commove, ipsum quod (6) (j) in senietipso et a semetipso sit,
el tottim menie compleclere; nibil leues. Totum hoc ct ipsc per se sil; quod invisibilis, (7) et inconiprc-
hahei reliquum, reliquum atitem hoc semper in tolo hensibilis, et (fc)imniortalis : iu his quidem honoris
est. Ergo neque (c) totuin , cui reliquum est; neque B confessio cst, et sensus significaiio, et qua.'damcir-
reliquum est (2) (d) omne,quod lolum est. Reli- cumscriptio opinandi, scd naltirse scrmo succuir.bit,
quum enim , porlio est; omne vero, quod totum est. et rcm til csl verba non explicanl. Namque qtiod in
Deus autem et ubique est, et toius ubicumque est. semctipso sil cum audias, (8) (/) ralioni humanoe
Iia (c) regionem iutelligentioe excedit, exlra queni ahsolutio non occurrit; hahere enim haberique dis-
niliil esl, el cui est semper ut semper sit. Hoecveri- cemitur, el erit alterum quod est, alterum in quo
las est sacramenli Dei, hoc (3) imperspicabilis na- est. Si rursum qttod asemetipsosit accipias ; (tn) ne-
luroe nomen in Patre. Deus invisibilis, ineffabilis, mo sibi ipse et munerator et muiiusesl. Si quod im-
inlinitiis : ad quem et eloqtiendumsermo sileat, et morlalis est; ergo est aliquid non ab eo, (n) cui alicr
invesligandum sensus hebetetur, et complectendum non fiat obnoxius: nec solum id est, quod per enun-
intelligentia coartetur. Habet lanien, ul diximus, na • tiationem verbi hujus vindicatur ab altcro. Si quod
turoesuoenomen in patre: sed pater tanluin est. Non incomprehensibilisest: nusquamergo erit, quod ne-
enim humano moclohabet aliunde quod pater esl (/'). gattir attingi. Si quod invisihilis est, carel sc ipso
(1) Excidit esse. C (5) Sic ope nostri codicis restiitiimus.Nam antea
(2) Ms. Veron.: ctti et omnequod lolum est. Hec- legebattir : Fugerit.
lius pro et suppbas esi. In Erasmiana sic legitur : (6) In nostro libro non exstat: In semelipsoet.
Ergo neque totumei esl, ctti reliquum esl; neque rcli- (7) Addilur csf. Mox legcsis wternus cuin aliis
quum est, cui ontneqttodesl, lolumest. mss., non immortalis.
(5) Imperspkabile. (8) Ralio huntanmabsolutiottisoccurrit.
(i) Una cum Filio, revelanteFilio.
quit Augustinus ser. LXXI,num. 26 : Abillo sit origo (g) Edili, uf pater sempersit: refragantibus mss.
operum, a quo est existenliacooperanlhtmpersonaruin. Nenue jam Paler ut pater spectaiur, sed ul aternus.
(a) Ita duo mss. Colh. lotidemque Vaiicani,necnon (//) Bad., Er. ac deterioris noioe niss., una cuiti
in excerplo quori ex hoc ioco ad calcem libri in Filio revelanleFilio; quod et in poslrema cdit. Par.
in
Constantium translatum est. At vulgatis dcsidera- male re&tiititumcrat. iloc etiiiu sibi vult: non alia
tur ejus : quoevox sola, sine esse, exstat in velusiio- de Patre senlianius, qtiaiu qua; Filius de eo reve-
ribus mss. Colb., Remig., Corb., Faur., Prat., Car- lavil.
nut. Et in hoc quidem, pro eitts, ali anliqtta manti
secunda repositum est is: quod et inde in posteriori- diclumest. (i) Pro seniicnditsest, hahet ms. Val. bas., de qtto
bus mss. expressum est. Moxin vulgatis continens,
pro oblinens. (j) Omnes mss. uno excepto omitttmt in semei-
(b) Additttm est hic in vulgaiis ex recentioribus ipso.
mss. in loco, majoris perspicuitatis gratia. Tum nis. (fc)In mss., miermts.
bas. Vat.: Semper extra mvutn. D (/) l'ar. cum aniiquis libris, raiionihumanmabso-
(c) Editi, lotutn ei est, cui. Expunximus ei est mc- lulionis occurrit. In mss. lamen Carnut. et Corb. pro
liorum mss. auctoritate. raiioni superscripsit secunda nianus, ratio : quam
(d) Bad. : Cui est otnne quod est tolum est. Er. leclioncin in postcrioribus mss. exscripiam sec.uti
Lips. et Par.: Cui omne quod est totttm est. Recen- sunt B.id., Er. et Lips. Eniendantur ex pervetuslo
tiores mss. cuiestomne quod totumesl. Veram lcctio- codice Yat. bas. Porro absolulio hic idem est quod
nem exhibent casiigaiiores libri. euuniialio omiii ambiguitaieabsoluta, quoerei natti-
(e) lia pleriquc mss. cuni Bad., Er. et Lips. At ram clare ac distincte exprimat.
Par. cum duobus mss. Colb. el uno Sorbon. religio-
nem intelligentim.Aliusvero Colb. ei Vat. bas. rulio- (m) ld est, videtur repugnare, ut idipsum sibi del
nem inlelligenliw. esse, simul el accipiat.
(f) Reniovimusliinc, sed potensin semetipsohabere (n) In ms. bas. Vat., ante pro alter. In vetusliore
quoclpater esl : qtiod non exslat nisi in perpaucis, Colb. et Germ. a le. Mallemusa se: quia scil. verbo
iisque inliinoeoelaiis mss. Porro, si bene sapimus, immorlalis significalur mors lanquam aliquid cui Pa-
Patcr seicrnus bic prsedicatur non hahere aliunde tcr ex natura sua non sit ohnoxius: proindequesi so
quo sil, et aliuude quo pater sil, sed eo ipso quo pa- lum vocis sonuia spectas, proeierPalrem vidclur csse
ter est. in nalura sua constitui; proindeque ahesse ipsa iuois a qoa ille vindicatur; pro quo vcrho in ms.
ab hominuin nnore, qui non fitinlpalres stalim atque bas. Vat. est, vincatur, et iu veiusiiore Remig. indi-
tonsiittiuiiiur liomines. talur de aliero. Rctinenda leciio vtilgata.
E7 DE TRINITATE LIRER II. 58
quidquid non c.slal ad vistim. Deficilcrgo in iiuncii-. I Et si quis forie inlelligentioesu;e impulabil, genera-
patione conlessio , u* qnidquid illud sermoiuini apta- lionis hujus sacramenlum non posse se consequi,
bitur, Dcur.iUi esi, quiOtusque est, non (1) eloque- cum (() tamcn et Pater sit absolute (3) inlellectus et
lur. Pcifecta scientis est, sic Deum scire, ul licet non Filius; majore istuddolorea meaiidiet ignorari. Ego
ignorabileiBj laiuea r.icnarrahilcm scias. Crcdenclus nescio, non requiro;et consolabor me lamen. Ar-
cst, intelligendus est, adorandus cst; et his olficiis cbangeli nesciunt, angeli non audieruni, ssccula non
eloqucndus. tenent, propheta non sensit, apostolus non interro-
8. Filius quid sit, quid non sit.— Evecti de impor- gavit, filius ipse non edidit. Cesseldolor querelarum.
tuosis locis in altiim turbato mari sumus, et nec re- Non le, quisquis es qui hx-e (4) rcqtiires, revoco in
gredi, nec progrcdi sine periculo licel: plus tamen excelsum, 33 noninamplitiidinemtendo, nondeduco
diffienllalis in emetiendis est, quam emensis. Est in profundum : iionne scquauiiniterignorabis Creato-
Pater ut est, ct ut esl esse credendtiscst. 32 Filium ris nalivitalein, ignorans originem crealurao? Hoc
incnscoiisleriiatur allingcrc, et trepidat omnis sermo saltem requiro, scntisne te genitum, et quoe cx te
se proderc. Est eniin progenies ingeniti, unus ex generenlur intelligis? Non qusero sensum unde hau-
uno, verus a vero, vivus a vivo, perfecius a pcrfeclo, seris,vitam unde sortittis sis, inlelligentiam unde
virtulis virtus, sapienlise sapienlia, glotia glori;e, 8 adeptus sis , quale est quod in te sit odor, sensus
imago iuvisibilis Dci, forma pairis ingcniii. Qtiam visus, audiius; ccric nenio quod facit nescit: quscro
autem progeniem opinabimur unigeniti ab ingeuito ? unde isia iis quos generes inciiilgeas,qualiter sensum
Clamat enini s-sepenuniero Pater dc ccelis : Hic esl inseras, oculos acceudas, cor afflgas. Hsec,si potes,
filiitsmeus dilectus, (a) in quo bene complacni(Mctith. enarra. Ilahes ergo (5) qnse nescis, et tribuisquoe non
lii, 17). Non est abscissio, aut divisio : impassibilis inielligis : sequanimiler imperilus in tuis, insolenler
est enim ille qui gcnuit, et imago iuvisibilis Dei csl in Dei rebus ignarus.
ille qui natus est; ct leslalur : Quia Paler in me, et 10. GeneratioDei qui pie el quofrttctu investigettir.
ego in Patre (Joan. x, 38). Non csl assumptio : verus — Audi igitur Patrem iiigcnitum, attdi unigenimm
enim filius Dei est, et clamat: Qui me vidit, vidii el Filium ; audi : Puler tnnjor meesl (Joan. xiv, 2S ) ;
Paitem (Joan. xtv, 9). Sed neqne csse ul coeterajus- audi : Ego el Paler uniim sumus (Joan. x, 50) ; audi :
sus est: namqueUnigenilus cx uno csi, et in se habct Qui me vidil, vidit et Palrem ( Joan. xiv, 9 ) ; atidi:
viiam, ut habel in se viiam ille qui geimil; ait enim : Paier in tne esl, ct ego in Paire ( Joan. x, 58 );
Sicul habet Paier vitam in semeiipso, iia dedit Filio audi : Ego de Patre exivi (Joan. xvi, 28 ) ; (g) e.l,
habcre vitatn in senteiipso (Joan. v, 26). Sed neque Qui esl in sinu Palris ; et, Omnia quw habet (h) Pa-
pirs Pairis (b) in Filio esl; lestatur cnim Filitis : G ter, (6) iradidil Filio ; et, Vitattt Fitius in semel-
Omtiia qttm Pniris sunl, tnea sitttt (Joan. xvi, 15); et ipso habel, sicul el Paier Itabet in semelipso (Joau.
rursiun : Et mea omnia lua sunt, el tua mea (Jocttt. v, 26); audi Fiiinm iniaginein, sapicmiam, virtulem,
xvn, 10); el : (2) (c) Quwcuniijttehabel Paler, dedit gloriam Dei : el inlellige (7) (i) proclamaiitem Spi-
Fitio ; lesiatur el Aposloltis : Quia in ipso inhabital rilum sanctum : Generuitotiem ej-ts quis enarrabit
oiiinis plenitudo divinilalis corporuliler(Coloss.n, 9). ( Esa. Liu, 8 ) ? et ohjurga Dominiun testaniem :
Nci|ue natura habel omnia esse, (d) quod portio est. NemonovitFiliutn nisi 1'aler, neque Patrem quis novit
Perfectiis aulem a perfeclo esl: qtila qui habet om- nisi Filius, ct ctti volueril Filius revelare ( Muttlt.
nia, dedit ouiiiia. Neque existiniandus est uon de- xi, 27 : et insere te in boc secreium, el inter uiium
clissc, quia habeal; vel non liabere, quia dedeiit. ingenitum Detini, et iinum unigenitum Deiiin, arcano
9. Fiiii Dei generatio captttm liumanuinsuperal. — le inopinahilis nativilalis imiuerge. Incipe, procurrc, L.
Ilabeni (e) igitur naliviialis hujus tilerque secretum. persislc : ctsi non perveiilurutn sci;uii, lamen gra-

(1) Loqnetur. (3) Intelligendus.


(2) Qumcmnguehabel Pater dedil Fitio : exhiben- (i) Requiris.
tur verba hsec in editis, sed in ms. nosuo non appa- (5) Quodnescis.
rcnl; nec aliunde eruta vidcntnr, quam cx Joan. m, (6) Dedit.
5'i, uhi liodie sic legimus : Paler dedit omniain manu (7) Per prophetamclamanlemSpirilum sanclum.
ejtts (id cst Filii). Coueinit gisectts lextus.
(n) Ediii, inqruo tnihi bene, etc, reuiienlibus vele- Remig., intellectus. Luculenter enim Patrem et Fi-
ribus iibris. liuin pnedical Evangelium, quamvisgeuerationis nio-
clum silentio tegat. Itaqtie lenemus rem, nescimns
(b) Ms. bas. Val. cum Carn., pars Palris Filius modum.
esf: non male.
extant lioec, Qumcumquehabel Pater, de- (g) Mss. uno excepto non babent, el, Qui esl in
(c) LNOH sinu Pttlris. Hic locus aliler afferliir uuiii. 25.
dit Filio, nisi in vulgatis ei duobus niss. (/i) Vocein Paier omitluni plcrique mss. Deinde
(d) Sola ediiio Par., proporlio esi : inale. pro Filio, mss. Vat. bas. et Carn. exhibent tnihi.
(e) Hcposueral Lipsius, liubel, reluciaiuibus aliis llimc locuni noii semel laudat Hilaritis: at unde
libris. H;c respicitur illud Chrisli, Pattem nemutw- laudet, inceriiim. Videri posset illud Mnlth. xi, 25:
vil nisi Fititts, neque Filium quis novitnisi Pater, etc. Otnniu mihi tradita sunt a Patre, vel ex sensu lan-
(f) Unus codex Colb., cum tuttc lamen. Moxediti tuin vel ex singulari verrione memorare, nisi iufra
ontii receiiiiorihiis mss. inietligendus. Kecl. in tribus lib. vi, n. 22, et alibi nobiscum consentirel.
Colb. neen.on Caruiit;. Vat. has., Gi-rtti., Sorlioh., (i) Ita mss. At eclili , per prophelam cldniantem:
59 SANCTIIIILARH EPISCOPI (0
lulahor profecturum. Qtii ciiim pie infinila pcrse- A tiam enim Dei reprobaverunt. Scribam ergo legis
qtiilur, etsi non conlingat aliquaudo, tamen proli- consulam ? Sed ignorat; quia ci crnx Christi scan-
ciet prodeundo. Stat in lioc (a) intelligenlia fine daliun esl. Hortabor forte vos connivcre el tacere,
verborum. quia ad venerationem satis sit ejus qui prsedicalur,
11. Filiinalura.Fidei officium.—EstFilius (b) aL leprosos emundalos fuisse, surdos audisse, claudos
eo paire qui est, unigriiitus ab ingenito, proge- cucttrrissc, paralylicos constitisse, coccos(5) lumen
nies a parente, vivus a vivo. Ut Patri vita in semet- recepisse, csccuin ab utero oeulos consecutnni,
ipso, ila el Filin data est vita in senieiipso. Per- doemonas fugatos, scgrotos revaluisse, mortuos
fectus a perleclo, quia loltis a loto ; non divij,ioaut vixisse ? Sed lisec hseretici conGlenttir, ct j er-
discissio, quia (c) alter in altero, et plenitudo divi- eunt.
nitalis in Filio est. Incomprcbensibilis ab incom- 15. Eadem piscatori revclata.Verbumest a teinpore''J-
prehensibili ; novit enimnemo, nisi inviccm. In- liberum.— Exspeclale itaque nihil niinns claudortim
visibilis ah invisibili: 34ll!ia imago Dei invisibilis cursii, ciccorum visti, fuga damionum,vita morltio-
est; ei quia ijtii vidil Filiuni, vitlit et Patrem. Alius rttm. (4) Con>isliteiiim mecum, in patrocinium eili-
ab alio ; quia patcr el filius : nOn nalura divinitalis larum superins diflicultatum, piscatoregens,(5)igna-
alia et alia ; quia ambo uiitim. Deus a Deo, ab uno B rus, iniloclus, manibus lino (6) occupalus, veste
ingeniio Deo unus unigenitus Deus; non dii tluo, uvida, pedibus limo oblilus, loltis c navi. Qiia;riteet
sed untis ab uno ; non ingenili duo, qtiia natus est inlelligite,(() ulruiiimirahilius fuerit(7) moriuosexci-
ah innaio ; alter ab allero nihil difierens, quia vila lassc, animperitoscientiam doctrinoeistius inlimasse.
vivcniis in vivo esi. H;cc de naltira divinitalis Ail ciiim : 35 ^" principioerat Verbum(Joan. i, I).
(1) atliginius, non summam iiilelligeiiliarcomprelieii- Quid eslistud, in principioeral?Transeuntur tempora,
dentes, sedintelligcnles esse incomprehensibiliaquoe (8) (g) transmitluntur siccula, lolluntur oelates.Pone
loquamur. Nullum ergo, (2) dicis, officiumest (idei, aliquodquod volcstua opinioneprincipium: non lencs
si iiihil poterit comprehcndi. Iniino hoc officitim lempore, eral enim unde (raclatur. Respice ad mttii-
fides profiiealur, id unde quseritur incomprebeii- diim, intellige qtiitl de eo scriplum sit: In prin-
sibile sibi esse se scire. cipio[ecit Deus cmlumetterram ( Gen. i, 1). Fil ergo
12. GeneratioFilii Dei, ignola sapientlbtts tnttndi, in principio quod crealur, et (!') (h) setale coi.iincns
scribis legis, miraculisnon salisprobata. —Supercst quod in principio continetur ul (ieret. Mcus aulem
de inenarrahili generatione Filii adbuc aliquid , piscalor illilteratus, indocttis, liber a tcnipore, so-
immo aliquid illud adhuc tolum est. ^lisluo, diffe- lulus a soeeulisest, vicilomne priucipiiini: erctlenini
ror, (d) bebesco, et unde incipiam nescio. Nescio C qtiod est, neqtie in tempore aliquo concluditur ut
cnim quando natus sit Filius ; et nefas est mihi coeperit, quod eral potius i« principio, quam (ie-
nescire qnod naius sit. Quem imprecer ? quem im- bal.
plorem ? ex quibtts Iihris ad lantarum difficiilialum 14. Non est tatnen solilarititn. — Sed excidisse
enarrationeni verha prsestimam? Evolvam omnem fortc ab ordine propositoe distiibulionis piscatorcui
Grsecioescholam ? Sed legi : Ubi sapiens? (e) ubi noslrum deprehendemiTs:Verhumenim tempore li-
conquisitor smcttli(I 6'or. I, 20) ? In hoc ergo so- beravit, (10).(i) et suum est sibique, quod liberuin
phistoe mundi et sapientes soeculimuli sunt; sapien- cst, et solitarium et ohtemperans nemini. Aures
(1) Ailingimus. est: quod in idem recidil. Nam si Verbnm a lem-
(%)Dices,vtw\qumrelurincomprehensibileessesescire. pore liberum esl, conseqiiens videtur, quocl sumet
(5) Lumen vidisse. sibimelquod liberum est, id est sui juris esse sibi vin-
(i) Constitit. dicabil, ct soliiaritim esse aique a ncmine depen-
(5) Sic ex ms.Yeron. legimns,non ignoius,ulantea. den<;.Quam quidem objectionemdiluit ex subncxis
Nam paulopost sequitur : piscatorilliiteraltis,indocius. Aposloli verhis, el Verbum erat apud Deutn. Attres
(6)Manibiislinooccupatis.[)<:intle,pedibuslimoobtilis. T>crigamus, inqnit, etc. Tamctsi enim Verhum trtd
(7) Morluum. anie lempus, eral tamen apttd Deutn; et qui abesta
(8) Trascenduntur. lempore, non abesl ab auclore.Ita namque in codeni
(9) JElate continens. legimus. Habelur hic in eodei» codice erans, loco
(10) Veronensis liber, elsuinetsibimetqttod liberttm TOUqui eral.
(a) Par. cum mss. Colb. et Germ. , intelligeniim. (e) In vulgatis admtur hic ubi scriba? quod melins
Hic pius Prsestil rationem videtur reddere, cur ad ahest a mss. siquiricm scrihsc nominc non gcntilis ,
cognitionem arcani neminemperventnruin esse tlical, scd legis doclor signilicalur.
quia videlicel invesligalionis illius finis erit intelli- amss.
(f) IIic vulg.adjiciiinlcircumspicite:quodalicsl
gentia verhortim, pnia quod in Deo sit verus Patcr (o)Conipluresmss. cum Bad., Er. et Lips. iransccn-
el verns Filius ejusdeiu cuin Palre nalura:: scd ullra dtinlur. Mox in vulgalis pone aliqttid. Concinniiis in
progredi ad generalionis modiimnon dabitur. mss. uliqtwd, scil. principium. Deindc in Vat. bas.
(b) Er., Lips. ct Par. ab eo qui Pater esl; ohnilcn- ms.. opittalione, non opinione.
Vibusaliis libris. Idem loqncndi modiis deinceps s;c- (li) Bad. wtatem coniinens.Ediiiones alia?,, mtalem
pitis recurret, et aliud qnid sonat. V. lib. m, n. 22. cotttinei: e mss. alii liabenl, mtatescontinet,alii wlates
(c) Mss.Vat. bas. el Carntit. ulter ctballero: mi- coiifin«if,alii wiatecontinens.Vcrius tres anliqitiores
nus bene. mlaie conlines: quod opponitur proxime diciis de
(d) Alii mss. habetit crubesco,alii labesco,ex qui- Ycrbo : tton lencs lempore.
bus confirmatur conjecltira nostra legeiidutn esse (i) Apud Lips. et Par., el sumilsibi quod liberum
num. 5, in sensutabes est, nqn labes est. et solUanumet obhpiperansneminiesl; in ras. Coib.
61 DF. TRINITATKLIBER II. 61
erigamus in ceeteia. Ait: Et Verbitmeral apud Deum A 10. Nec ImditunitalemDei.—• Scd Ircpido iu dic- L,
(Joan. i, 1 ). Jam sine piincipio cst apud Deum, to, cl me insolens sermo commovei. Audio : Et
quod erat ante principium. Est crgo (a) qui erat, Deus erat Verbttm, (d) cui untim Deum proplteias
apud Deum : et qui ahest a cogniiionis lempore, nuniiaverunt. Sed ne quo ultra trepidatio mca
non abest ab auclore. Piscator uoster evasit : scd progredi possit.redde sacramenti tanti piscator mcus
fortc hoerehit in cscteris. dispensationem, et refc.rad unum oninia sine con-
15. An sit sonus vocis juxla Hebionem. Vocis lunielia, sine abolilione, sine tempore. Ait: Iloc erttl
sono non congruit eral. VerbumDeus esl. — (1) Di- in principioapud Deum. Cum kocerat in princjpio,non
ces enim : Verhum sonus vocis csl, et enuntiatio tcnelur iri lempore; cum Deus est, non referlur ad
ncgoliorum, et elocutio cogiialionum. Hoc apud vocem; cum est apttd Deum (e) niliil ncc offendilur,
Deum erat, et in principio crat : quia sermo co- necauferiur: nam uec aboleittr in alterum et aptid
gitationis oeternus est,cuiu qtii cogitat sit sctcrnus. unum ingenitum Deum, ex quo ipse unus unigeni-
(2) Respondeo libi inierim pro piscalore meo paucis, lus Deus est, prsedicattir.
duin videbimus quomodo rusticitatem suam ipse de- 17. Tempus ab eo esl, tempus quid.—Expeclatnus i
fendat. Sermo in nalura habet utesse poosit, sequens adliue a tc, piscator, plciiitudiiiemVcrbi. Eratquidcm
.'lutemci esl ut fuerit; est vero tanlum culn auditur. B in principio, sed potuit non esse anle priiicipium.
Et quomodo in principio erat, quod neqneanle tem- Etiam hic libi aliquid pro piscatore mco profcro :
pus, neqtte post tempus est ? Et nescio an vel ipso Quod crai, non poltiit non fuisse ; erat cnim non
esse possit in tempore : loquenlitim enim sernio ne- babel in lempore non fuisse. Sed quid pro se ille ?
que esl ante quam loquantur, el cum locuti erunt Omnia per cum (acla sunt (Ibid., 5 ). Ergo (4) {() si
iiou erit; iu eo autcm ipso 36'lu0,f loquunlur, duin nihil sine illo esl; per quem universa 37 cccpe-
finiunt, jam non erit id unde cceperuni. Ilocc a me, runt; et in inlinilum cst, per quem quod est oinne sit
ul ah tino ex cseteris. Sed piscator aliier pro se : ct factum. (g) Tenipus enim csl spalii, non in loco, sed
objnrgabit te prius, cur negligenter audieris. Nam in selale uianciuis significata moderatio. Elctimabeo
elsi seiitenliani priniam rudis auditor amiseras : In omnia, res nullanon ab eo : et idcirco lempus abeoesl.
principio erat Verbum, de sequenli quid quereris, 18. Verbutnnonest soiitarium.—Sed dicilur libi ab
El Verbumerat apud Deum? Nuniqtiid audieras, in aliquo, piscator meus; Nimiuin facilis et promiscuus
Deo (et non apud Deutn), ut sermonem recondiioe hic fuisli; omniapereum faclasunl non haheimodiim.
cogitaiionis acciperes ? aut fefcllerat rusticum, qttid Est ingenitus, qui factus a nemine est: est et ipse
eSset (3) (b) inler inesse et adesse momenti? Id genitus ab innato. Sine cxceptione sunt otnnia , et
enim, quod in principio erat, non in altcro esse, C nihil quod exlra sit derelinquunt. Sed dum nihil til-
sed ctim allero prsedicalur. Sed de superioribtis ni- tra dicere audcmus, aut forle dum diceie niolimur,
bil sunio, (c)consequentia sibi adsint; slatnm Verbi (5) (/i) occtirre : El sine co facium esl nihil. Redtli-
et nomen exspecia. Dicit namque : Et Detts erctt disli auciorem , cum sociuin professus es. Ctini
Verbttm. Cessat sonus vocis , et cogilationis elo- enini nihil sine eo, inlelligo non solum; quia
qiiium. Verbum hoc resest, non sonus; natura, non alitts est per qucm, alius (6) est sine quo : ulroque
sermo; Deus, non inanitas est.. dibccrnitur significatio et intervenienlis el ageniis.
(1) Dicis. (5) Librarius nosler prius scripserat occurrei, ma-
(2) Ilespondebo.Exinde, dutnvidemus. gis aple et connexe quam occurre : emendavit se-
(5) Inter esse, el inler inesseet adessemomenli. cunda sed antiqtia manus, occurrit plane.
(i) Sinon exstat in Yeron. (6) Esf omillilur.
et sumel sibitnel quod liberum, elc. Reetius in aliis Aliis favet illud lib. vn, n. 22 : Adsil sibi divinwde
lihris, ut in lextu. Proponitttr enim ohjecttim: Si a se senlentimtestimonium.
tcmpore liberum est, sui juris cst, in se est et soli- (cl) Editi, cum... nitntiaveritU.Elegantius mss. ctti,
larium , ncc ab alio pcndet: ad quod mox responsio etc, quod de se dicil Ililarius.
est, non abestab auctore. (e) In vulgaiis, nihit nec confunctitur, nec confcr-
(a) Pro cjui eral, in velustis codicibus Colb., Rem. lur. Verbum confundiiur exstnt lantiiin in uno ms.
ac Germ. legitur eruns. Abest eliam relaiivum qui i\ Colb. At in Cideris, «i/ii/ nec ojfenditur, nec aufertur:
a Caruul. Deinde apud Bad. et Er. et quia abesta qnse duo vcrba ad alia duo superiora, sine contume-
conditionelemporis: pessime quia pro qui. Apud Lips. lia, sine aboliiwne apposite rcferuntur. 1'orro in vo-
et Par. nec non in aliquot niss. el qui abesla temporc. cibus nihil nec, non duplex negatio est, scd plco-
ln Carnut. ins. a cognilione lemporis. Legimus cum nasmus Gracis ipsique Ililario fainiliaris. Hunc ca-
duobus Colb., Germ. ac Sorbon. a cognitionisteni- vere mss. Remig. et Theod. qui pro nihil nec , exhi-
pore, boc est, a quolibet lempore quod excogitari bent HI7«7in eo. Si quis inalil ni/ii/ nec confuitdilur
valcal: quia est ante quod voles lua opinione ponere ttec aufertur, propte.r illud lib. vu , n. 21 : Non con-
priiicipiuiu. Aliquando eliam placuerat a tempore (undilur itaque aul abolelur natura; pernos liccal.
concliiionis, quasi a tempore quod rebus condilis (f) Particulam si addimus auctoriiate potiorum
consruit. mss. Moxvocula et pro eitam ponitur.
(b) In vulgaiis, inler esse et ittter inesse et inler
adessetnomenii: ahundat inleresse, nec hahenl po- (g) Solus Val. bas. codex, Tcmpus enim spatii non
liores mss. Hilarius autem observat Yerbuni nou so- in locosed in atale tnanel tnode.ialasignificalio.Cui
luiii inesse in Palre, velutin priucipio;sed et adesse, consemil Carnul. iu dttohus postrcmis verbis.
apud quem semper fuit. (h) Edili, occurril, occtirritplane; et tnox, Piscaic.r
(c) Yat. b.as.codex, cumsequentia,duobus verbis. reddidisli: refraganlibus veleiibus libris.
G3 SANCTI IIILARII EPISCOP! 04
19. A^outantumadfuil facientiomnia, sed el fecit,— A (Joan. v, 26). Ilinc, NemonovilFiliumnisi Pater, nc-
Sed (1) (a) sollicilo de auctore, qui nnus ingenilus que Palrem (6) nisi Fitius (Maltlt. xi, 27). Hinc, In
est, ne in eo quod otnnia dicercs, niliil esset excep- ipso inhabilat otnnis plenitudodimnilatis corporaiiter
tum, solvisti mclum dicendo: Et sine eo faclum est (Coloss. n, 9).
nihil. Veruni confundor el lurbor in eo, quod sineco 21. Verbigcneralioliutnana raiionenon cupiltir ; te- '
factum est nihil. Est ergo aliquid per allerum factum, nenda igitur fiile. — Iloecviia ltix lioniiniuncst, lucc
quod lamen non sit sinc eo faclum : el si aliquid per 'ux tenehras illuininans. Et ut impossibililatemgene-
altertim, (2) licet non sine eo ; jam non per eumom- ralionis ejus enarrandse scctmduinprophelam pisca-
nia; quia aliud cst fecisse, alittd est intervenisse fa- tor consolarcliir (Esa. i.m, 8);adjecil, Et lenebrmeam
cienti. Non habco hic, piscalor meus, ut in cseteris, non comprelienderutit(Joan. l, 4). Cessit sermo naiu-
quod ex meo proferam ; a luo siatim respondendum ra% ct noy habel quo excurral; ct lainen hoc pisca-
est, Omnia per eutn fucla sunl. Sentio. Apostolus lor isie recubans in Domini peclus accepil. Non est
enim (3)tlocuil : Visibiliael invisibilia,siveThroni,sive iste sseculiscrmo; qnia dc qua agilur, nun soeculircs
Dominaliones,sive Principalus, sive Polestates, omnia esl. Edatur aliquid, si in signifioaiionevcrborum re-
peripsum, etin ipso (Coloss.i, 16). periri polest ullra quam dicttini sit : cl si qua stint
20. Qiti omnia in Verbocreata. Verbumnon sttcces-B alia expositoea nobis naluroenomina , profeianlnr.
sive, sed nascendoperfcctumexislit.—Cumergo otnnia Quoesi nonsunl, inuno qtiia non siini; mircmur hanc
per ipsum, suhvcni et enarra, qtiid non sine eo in piscalore doctrinam, ct in eo («) eloquia Dei scu-
(4) faclumsit. (b) Quod faclum est in co, vila (c) est tiamus : confessionemque Patris ct Filii, ingenili ct
(Joan. i, i). Hoc igitur non sine eo, quod in eo fac- unigeniii inenarrabilem, et excedentem complexum
lum est : nam idquod ineolactumest, eiiampereum omnem ct sermonis et sensits, leneamns atque ado-
faclumest. Omniaenim per ipsumet in ipso creata sunt renius : cl in Domino Jesu , excniplo Joannis, til
(Coloss.i, 16). In ipsoaulem creata, quia nasceba- hoec possimus sentire ei colloqui, accnberous (Joan.
lurcrcator-Deus.Sedetiam ex hocsineeonihilfactuin XIII,25).
est, quodin eofactum esl, qnia nascensDetisvilaorat:. 22. nwreticortim artes contra fidem vanm. Fides
et ((/) qui vila eral, non posiea qiiam est natus, 38 vna vincitomneshwreses. — Commendatautem fidci
cffeclus estvila; non cnim in co aliud est (e) quocl hiijus integriiatem, elevangelicaauctorilas, etaposto-
natum esl, el aliud est quod nalus accepit. Non ha- lica 39 docti iua, et circunisirepcntium undique hae-
bent inter se lcmpus et nativilas et profectus. Scd reiicorum (7) (li) oliosa fraudulenlia. Slat eiiim hoc
niliil (5) sine se ficbat cx iis qtise in eo fiebant, ftindaineulum validum et immoltim adversus om-
quia vita est (supple is) in quo fiebaut, et Deus G nes ventos, pluvias, lorrenles, nou flaiibus pellen-
qui a Deo nalns cst, non postea qtiam natus dum, IIOIIstillicidiis peiietranduiu, uon iiiundntioni-
est, (f) sed nascendo Deus cxstitit. Nascens eniui btis (i) sublueiidtim(Math. vu , 25): et (ipiiinuin esl,
a vivenle vivus, a vero vertts, a perfecto perfec- quidquid a plurimis incursaium, a nulln lanien po-
lus, non sine polestate nativilatis suoe natus est, teril impelli. Ut autem qux-dam niediranientoriim
naiivitatem vidclicet suam non posiea seniiens, scd genera sunt ita comparata, ut non singulis lanlum
se Detim in eo ipso qtiod Deus ex Deonascebatur segriltidinihusnlilia sinl, sed omtiilnisin comnuiiic
iiitelligens. Hoc unigeniius ab ingenilo : hoc, Ego et medeanlur, liahcanlquc in se virlutem gcncraiis
Paler tinnmsumus(Joan. x, 50) : hoc in confessionc auxilii : ita cl (ides catholica non advcrsum singulas
Palris et Filii Dcustinus : hoc Paier in Filio, et Fi- pesles, sedconlra oinnesmorbos opem medeloeconi-
lius in Patre. Hinc, Qni me vidil, vidil el Patrem niunis impcrtil, non infirmanda gcnere, non vin-
(Joan.xiv, 9). Hinc, Omnia qum habet Paler, dedit cenda iiumcro, non diversitate fallenda ; scd una at-
Filio (Joatt. xvi, 15). Hinc, Sicitf habel Paler vilamin que eadem adversum singula omniaque consistit.
semetipso, ita dedit Filio vilam habere in semetipso Magnum est enim; (8) lol in ea una remcdia esse,
(1) Sollicili, oeqnebene. D cunda recensione. Concordat Vulgata nostra atqtic
(2) Heic iiilcrponitur faclum. Postea supprimitur Grsecus textus.
eif ante iniervenisse. (7) Ita legimus in nostro libro; secundis curisap-
(5) Addiltir Paulus. posilum esl, odiosa.
(4) Facittmest. (8) lu aiiterioribus editionibus, fof in una ea remc-
(5) Sineeo. dia esse.
(6) In codicenostro adjungilur : quis novit, sed se-
(a) Iia eleganter oplim;c notaemss. tacita voce mihi, (e) Editi, quodnalus est : dissitlentibusmss.
scil. solvistimeium. Al in vnlgalis solliciior. (f) Iu ms. Vat. bas. hicadjicilur, effeclusest Deus:
(b) Lips. et Par. post Er. hic addtint, qitod faclum glossema.
sii, proeter(idemvcterom lihiornm. (g) Val. has. codex cum alicro Vatic. et Carnul.,
Rursum hic edili vila eral: • eloquentiamDei.
(c) praiferebant repn (h) In vulgalis ocliosa. Aplius in mss. oliosa. Qui
gnaniilms inss. ul et lib. i, n. 10. Quaniqiiam ex se- aulem otiosa cl inanis sit, continiio dcclarattir.
quenlibus suspicari liccl h;uic lcciiouem Hilario non (i) Quaiuor mss. solvendum.Corb., Prat., Faur.,
fuisse inaudilam. Ambrosius quoque lih. m de Fide sttbrtiendum. Retinendumcst subluendttm,ul constat
c. 6, legit, vila est. cx cap. 6 in Mallb. n. 6, et cx tracl. ili psal. i.xviii,
(d) li.a nieliorcs mss. Al ediii, el qttia vila erat. n. 5.
m DE TRINITATE LIBER II. Q3
quoi.morbi sunt; et tolidcm vcritatis esse doclrinas, x.quod Chrisius proprium sibi pairem Detimconfitens,
quolidem eruiit studia falsitalis. Coutraliantur in sequalemse Deo feccrit : ct una cum iis audiant, Vel
unum nomina hoerclicorum, et omnes schohe pro- operibustneis credite, quia Paler in tne, el ego in Pa-
dcant : audiatu unum ingenitnm Deum patrem , et ire (Joan. xiv, 28). Unum igilur hoc est immobile
uniimunigenilum Deililium perfecli palris progeniem fundamentum , una hoec felix (idei peira Peiri orc
pcrfectam; non per diiiiimilionem gcnittim, non ex conlessa, Tu es Filitts Deivivi (Mailh. xvi, 17), lanta
solidopartealiqua dccisum, sed oninia habcnlem, ge- in se sustinens argumenla veritalis, quanlsc pervcr-
nuisse (a)omnia conscculum;nonexderivationc (luxu- siiatum qusesliones ct infidelitalis caluninia; move-
ve deducium.scd ex omnibus a-tqueinomnibus natum bunlur.
ab eo, qui in omnibus in quibus cst esse non desinat; 24. Qumnostrmsalutis causa Chrislus susceperit. —j '
liberum a lempore, soliilum a saaculis, per quem J:im in cssteris dispcnsalio volunlalis paternse esl.
oninia facta (1) sunt: neque enim csse in his(soeculis) Yirgo, ct partus, et corpus; posiquecrux , mors, in-
potuit, quoeab ipso suiit instittita. Ibcc de Evangeliis feri, salusnoslra cst. ilumani(Hwc ciial cod. can. Eccl.
catholica el apostolica confessio est. Rom. c. 41 ) enim gencris causa Dei (ilius nainscx
2>. Tesliinoniaconlra Subellium, conlra Hebionem, virgine esl et (e) Spirilu sancto, ipso sibi in hac ope-
conlra Arianos. Pelra Pelri cottfe.ssio.—Patrcinel Fi- 5 ratione famtilante; ct sua , Dei videliccUinnmbraiUe
lium, si audet, Sahellius cumdein prtcdicet,el (b)ip- virtute, corporis sibi initia conscvit, el exordia car-
sum illum csse qui, ulrumque sit nuncupalus; ut nis instituil; iil homo laclus cx virgine naturam in se
cum eo unus sit amhoj non umim. Audiet slatim de earnis aceiperel, perque hujus admixlionis societatem
Evangeliis non semel nequc itcruni, scd fiequenter, sanctificaium in eo universi generis humani ([) cor-
llic est fitius meus dileclus, in quo bene complacui pus exsisieret : til quemadmodum omnes in sc per id
(Mal, xvu, 5). Atidiet, Paler major meest (Joan. xiv, quod corporeum se esse voluit condercntur, ita rur-
2?s). Audiet, Ego vado ad Palrem (Ibidem, 12); et, sum in onincs ipsc per id quod cjus esl invisibile rc-
Paler gralias libi ayo (Joan. xi, 41) ; et, (2) Clarifica ferretur. Dei igitur imago invisibilispudorem hiimani
me, Pater (Joan. xvit, 5); 40 ^U Tu es Filius Dei vivi exordii non recusavil, et per conceptionem, partum,
(Mallh. xvi, 17). Stibrcpai llchion , (c) iuiiiuin iilio vagitum, cunas, omnes naturoe noslroe conlumclias
Dei ex Maria concedens, ei Yerbiini a diebus carnis transcucurrit.
intelligens. (5) Relegal, Paler, clariftca me apud le- 41 25. Quod nihil dignum rcpendere valeamus. —
tnetipsumea clarilale, quam liabui apud le priusqttam Quid landem dignum a nobis lanioedignationis affec-
mundus esset(Joan, xvu, 5); et, In principioeral Ver- tui rependelur? Inenarrabilis a Deo originis unus
bum, et Verbumerat apud Deum , ct Deus erat Ver- -<unigeniius Deus, in corpusculihuniani formam sanc-
bum (Joan. i, 1); el, Omnia per eum facla sunt (Ibid. tseVirginis utero inserttis accrescit. Qui omnia con-
5); et, In ntundo eral, eimundus per ipsum [acttis est, linet, et inlra quem et per quem cuncia sunl, hu-
elmunduseumnoiicogitovit(lbid., 10), Exislanl (d) no- mani purlus lege proferiur, et ad cujus vocem Ar-
vclli opostolnlus, secl ab aniichrisio, prxdicalores, changeli alque Angeli iremunt, coeltim et terra et
omni coiitumclia Dei filium illudenles : ct (4) atidiant, omnia inundi hujus (5) (g) rcsolvunlur elenienla,
Ego de Patre exivi (Joan. xvi, 28); cl, Filiusin Pa- vagitu infaiiliu! audilur. Qui invisibilis et incom-
iris sinu(Joan. i, 18); et, Ego el Paler unum sumtu prehensihilis est, non visu, scnsu, lacluque mode-
obvolutus. Ilaec si quis indigna
(Joan. x, 50); el, Ego in Patre, el Pater in me (Joan, randus, cunis csl
xiv, 11). Et postremo tiua cuni Judscis irascanlur. Deo rccolet, lanto se majoris bencficii obnoxium
(1) Sinf. (3) Relegat tnecutu.
(2) Glorifica. Ita cl in Graeco textu : 3o'£c.o-ov fic (4) Audienl. noster cum aliis mss.
(Joan. xvn, 5). (5) Resolventur,
(n) Post genuisseadditnr in ttnoms.Colb. genilum. Leo lione universam in ca tentiissc. Hatid absimili raiione
(b) Yat. bas. codex , ipsum sibi essc: non placet. D universw papa Serm. i de Epipbania ait Christum naluram
humanitatis assnmpsisse : et vulgalus Titus
(c) In edit. omneinitium. Abest omnea mss. quam- Boslrensis in Luc. cap. 12 : Per inassmnoslrmprimi-
xis exsiet num. 4.
sed suh anlichrklo. Carnut. codex cum tias universamnaluram humanaminduisse. Hinc Grc-
(d) Excusi, Nyss. Or. calech. c. 32, a Tbeodoreto relatus
mio Colb., novelli aposioli sub antkhrislo. Rcctius goritts dial. III, docet idco nos cmn Chrislo resurrexisse ,
alii, novelli aposlolalus, sed ab anliclirislo, id es', no- qttia tton aliunde, quam ex mnssa nostra , eral hotno
vcllum apostoiatum non a Christo, sed ab anticliristo Deum suscepit, qui per resurreclionemexallatus
obtinentes. Quod confirmntur his lib. vi, n. 57 : Mihi qui
lu Iwdie, novi apostolalusmendax sacerdotium, ingeris esl. Perinde, inquit ibid., ac si universa nalura unum
Chrislumex nihilo crealuram. quoddam esset animal, unius parlis resurrectio in lo-
lum pettetrat. lla Ambrosius, lib. lvde Fide, cap. 10,
(e) Spiritum sanctum hic Verbum ipsum inlelligi nos in Chrislo ad dexteram Palris sedere cnarrat per
nianileslum est ex subscqueinibus. Ilinc cap. 2 in corporis ttnilalem. iiinc illustralur qiialenus Hilarius
Mattli. n.5, discrlc legitur Cbristus ex mulierenaius, cum Palribus aliis asserat Chrisluni natunu, sancli-
per Verbutncuro faclus. tatis, resurreciionis acglori;c suoenos jam participes
(0 Hic et alibi sentirc vidctur UilariusChristum effecisse. Vide in Adnot. ad Comm. in Malth. c. 2,
non singiilarem, scd unirersam generis htimani natu- num. 5.
ram assumpsisse. Ai, ut cx subnexis liquet, hoc po- (g) In pluribus mss. resolventur.
tius sensit, eiiin naturtc unius ac singttlaris susccp-
67 SANCTI IHLARll EIISCOPI 63
confitebiliir, quanlo mimis hoec Dei convenerin , \ ut ad senieniivam ineuntis Spiriltts efficaciam stib-
majestali. Non ille eguit homo effici, per quem homi> slautiam corporalem divinoevirlulis inumbialio lem-
faeiusest: sed nos eguimtis ut Deus caro fieret, e I pcraret. Hoccconceptionis est dignilas.
hiihitarei in nobis, id esl, assiimptione carnis uniti;i 27. Parlus dignitas. — Vitleumusparltim, vagitum
interiia universsecarnis incoleret. Humiliiasejus nos ct cunas dignilas qnoc sequiitur. Loquilur ad Joseph
tra nobililas est, conlumelia cjtis honor nosieresl angclus pariluram Virginem, el eum qui nattis fuerit
quod ille Deusin came (a) consisiens, hoc nos vi vocandiim Emmaniiel, id est, nobiscum Deum. Pro-
cissim in Deumex carne renovaii. clamal Spiiitus per prophelam (Es. vn, 14), angelus
f 26. Humilitatemconceptioniset parlus dignitas cotn tesiis est, Deus nobiscumest ille qui nascilur. Novum
tnendal. — Sed ne forle delineant scrupulosas men- Magisde coelo stelloclumen (i) effertur, et coeliDomi-
titim cogitaiiones cuuoe, vagilus, partus atque con- num signum ccelesle prosequitur. Angeluspastorilms
ceptio; reddenda esl singulis (b) Deidignitas: ut vo- nunliat natum Christum Dominum, salutem univer-
luiitaiis humiliiatem poleslatis ambiiio procccdat, sorum. Multitudoexercitus cceleslis in laudcm pucr-
ncc dignalionem dignilas derelinquat. Yideamiis igi- perii concurrit, et lantioperis pneconia divini ccelus
liir quoB(1) sunt minisleria cnncepius. Angelus gattdia eloquuniiir. Gloria deinde in ccelis Deo, ct
Z;icbari;eloquitur , stcrili parlus affertur, de incensi B pax in terra bnna; voluntatis hominihus nunliaiur.
loco sacerdos mutiis cgredilur, Joannes in vocem Adsunt deitule Magi , involulum pannis adorant: et
inlliiic ulero mairis dclenlus ernmpit, Mariam ange- posl illam inanis scientioesuoeopcralionem arcanam,
lus benedicit, matrcm (ilii Dei virginem pollicclur. posilo in cunis genu fiectunt. Sic per Magoscunariim
Illa virginilalis suaaconscia difficuliaiefacli commo- sordes adorantur, sic vagitus per angelorum divina
veiur, angelus ellicienliam divina; operationis expo- gaudia (2) honoraiur, sic parlui proclamans per pro-
nit; ait enim , Spiriius sanclus (c) de super veniciin plietam Spiriius, et (5) (j) angelus nunlians , et no-
le, et virtus Altissimiobumbrabillibi (Luc. I, 55). Spi- voe lucis slella faniulatur.Sic initia nascendi Spirims
riins sancius de super veniens virginis interiora sanc- sanclus supeivciiiens et inunibrans virtus Altissimi
lilicavit, ct iu 42 llis spirans [ quia ubi vult, Spiri- moliunlttr. Alind inlclligitur, aliud vidclur; aliud
lus spirat (Joan. m, 8) ] (d) naturaese humanoecar- cculis, aliud animo (4) conspicilur. Paril virgo: par-
nis (e) immiscuit; et id, quod alienum a se erat, vi lus a Deo est. Infans vagit: laudantes angeli audiun-
sua ac polestate (f) proesumpsit: atque ut ne quid lur. Panni sordent : Dcus adoratur. Ila poleslatis
per imbecillitateni Iiumani (g) corporis dissidcret, dignilas 43 n0'i amittitur, dtim carnis (5) (k) hu -
vinus Allissimi virginem obumbravit, infirmitaiem inililas adoptalur.
cjus veluti pcr timbram (It) circumfusa conlirmans , G 28. Chrisius geslis Deum egit. — Par ctiam reli-
(1) Sinf. (4) Concipitur.
(2) Honorantur. (5) Hutnililas adoptalur. Sic legi dehct. Pe htijus
(5) Et idipsumangelus nunlians. loci controversia quoevide prsemissa sunt.
(a) Velnstior codex Remig. subsislens.Mox mss. (e) Immiscendiverbum hic non confusioncniuirius-
Carnut. et Vat. bas. ex carne renati. Ubi apud Lco- qin: naiurse significal, sed iiilimam conjuiictioiiem.
ncm, a quo bsecHilariiverba laudanlur ep. al. xcvu, Novil enim, inquit Lepnrius in libello emcnd. sinc
niinc cxxxiv, in iinvissima cdiiione ex Roin. ms. corrtiplionemisceri, ef lamenin veritate misceri. Eo-
resiiluliim est, inDco ex carne renali. Proestallamen dem verbo ad exprimendam Verbi cum carne con-
reuovali. Sermo enim est de nosira per Chrislum cx junciionem iiiuiilur Iremeus lib. m, c. 21 ; Novatia-
susceplione carnis reparatione , et vcliui qtiadam in iius de Trin. c. ll;Cyprianus de Idol. vanit.; Atigus-
Dcum commigralionc, non de regenerationc per hap- tinus epist. cxxxvn; n. 11; Leo Papa, Ser. 5 , de
lismuin. Porro in codice can. Eccl. Rom. apnd ctim- Nat. Chr.; Vigilius 1. i conl. Euiycli., elc.
dein LeonemT. u, p. 142, b;cc rursum cxliibciilur, (/") Verbis prwsnmoet assttmo Hilariuni promiscuo
seil cum lectione quam rciinemus. uti observatum est alibi.
(b) Id esl, dcclarandum esl quomodo in Cbristi con- (g) In nis. Vat. bas. humatti generis. Tum post
ceptu, onu, aliisque quoe infirma in eo videnliir, Dei dissideret, supple a Dei dignilale.
diguiias commendctur. Deindevolunlatisinfirinitaiem (h) Apud Lips. et Par. circuinfusain. In ms. Vat.
cliciiHilariu-i,qnoeex delectu voluniatis suscepla est. bas., ciuumfulsa. Bad. et Er. cum omnihtis fere mss.
Tnm pofcsfaiisambitio idem est quod magnifica ct D circtimfusa.
gloiiosa poteslalis ostenlalio. (i)Scribuntconstanler vel. lib., ecferlttr,\e\ hwcfertur.
(c) Mss. stiperveniet,sine de. (j) Sic mss. In vulgatis atilem hic adjicilur idip-
(d) Bad. ei Er. ncc se humanmcarni immiscuil: sum;et mox babetiir desuper veniens.
depiavale. Nimirum non adverlcre Spirilum sancliim (k) Apud Par. admitiitur: male. Nec meliusdeinde
noii liic dici lerliam, sed sectindam Trinitatis per- Victorinus codex, dum carnis liumanitas.Tum Bad.
sonam , qtise proprimn sibi corpus condiderit: ad et Er. cum nunnullis mss., adorulur': qui locus ma-
quod opus signilicandum non male utitur Hilarius gnse olim querela; occasionem dedit, cmn Felix Ur-
spirandi verbo , ulpote quo usus est MoysesGen. n, gellitanus illum in hscresis patrocinium adduceret.
7,'ad enarrandam prinii hominis instiluiionem. Spi- Hincmariisquippe initio prsefai. in lib.de Praxlest.
riius sancti in Virginem de<censum eadam ralione tradit: Felicem infelicem Orgellilanmcivitatisepisco•
inlcrprctalos esse plurimos Patres osiendimus pr;e- pum in concilio reuicfnm, quia corrupto nittneribiis
faiiiinis nostroe generalis § 1. Ibi monuimus hanc jwiiore bibliolhecarioAquensispalaiii, librttm B. Hila-
Cypiiani lib. de ldol. Vanit. leclionem , Carnemspi- rii rasit, el ubi scriplutn cral ADOIUTUK, immisil, car-
riut sancio cooperanleiiidukur , corruptionis yalde tits humililas ADOPTA.TUB. Sic ct Alcuintisconira eum-
cssc suspectam ; cum ejus loco in siricerioribusniss. dcm lih. vi: Tu omninoperversissimedicis , ADOPTA-
habealur, Carue Spiriftts sancfusinduilur. TUR,ubi B. Hilarius ail, ADOHATUU : Carnis equidcm
69 DE TRINITATE LIBER II. 70
qusc est cursus oetatis. Nam omne lempus, quod in A , mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo esi, v.i
honiine cgit, in (1) Dei operibus cxplevit. De singu- sciamus qum aDeo donaia sttiH nobis (I Cor. n , 12).
lis non est lenipus dicere: taiitum illnd in universis Et rtirsum : Vos aulem non esiis in carne , sectin spi-
virtutum et curationum generibus conluendum est, rilu; (5) (e) si latnen Spirilus Dei in vobisesl. Si quis
in carnisassumptione hominem, Dettm vero ingesiis auiem Spiritum Christi non Itabel, hk tton est ejus
rebus exsisicre. (Rom. VIII, 9). Et rursum: Si aulem Spirilus ejus,
f 29. Spiriium sancium esse. — De Spirilu aulem qiti suscilavitJesutn a morluis, habilat in vobis, qui
sancto ncc tacere oporiet, necloqui neccsseest: sed suscitavil (f) Christum a tnortuis, vivificabiletmoria-
sileri a nobis, eorum causa qui nesciunt, non potest. lia corpora veslra propler Spirilum suum qui habitat
Loqui atitem de eo non necesse est, (2) (a) qui Palre in vobis (Ibid. 11). Unde quia est, et donatur , et
et Filio auctoribus, confitendus est. Et quideni pulo, habetur, et Dei est; cesset hiuc sermo calumnian-
an sit, non esse traclandum. Estenim; quando qui- lium. Cum dicunt per qucm sit, ct ob quid sit, vel
dem donatur, accipitur, ohtinelur; et qui confessioni qualis sit: (g) si responsio nostra displicebit dicen-
Patris etFilii connexus esl, non potest a confessione lium , Per quem omnia , (It) et ex quo omnia sunt,
Patris et Filii separari. Imperfeclutn enim est nobis el quia Spirilus est Dei, donum fidelium ; displiceatit
tolum, si aliquid desit a lolo. De quo si qtiis intclli- g et Apostoli et Prophetse , hoc lantum de eo quod cs-
gentisc nostrse sensum requiret, in Apostolo legimus set loquentes; et post hoecPater clFiiius (i) displi-
ambo, Quoniam esiis filii Dei, misit Deus Spirilum ccbit.
filii sui in corda (b) nostra clainanlem, Abba paler 30. Et Paler el Filius esl sanctus Spiriius. — Ma-
(Galat. IV, 6). Etrursum : Nolile cotilristare Spirilum nere autem hinc quosdam in ignorantia atque ambi-
sanctum Dei, in quo signati esiis (c) (Ephes. iv , 50). guitale existimo, quod lioc teriium, id est, quod
Et iterum : Ne&autem non spiritum (d) hujus 44 (j) noniinalur Spiritussanclus, videantpro Palre et

(1) Forte reclius in noslro codice praterniiltilur (2) Qui a Patre: non male.
prsepbsitio in. (5) Si quidem.
hitmiHtasa Magis adorata est, el myslicis munerum bns., Colb. et Carn., a quibtis dissidere consenlien-
speciebushonorata , non adoptata. Penes nos cst liher .tibus nonest luttim, hecnon cx Gcrm. uno Sorbon.
(orbeiensis anie annos 800 scriptus postremas alioColb. resliluimiisau» Patre, id est, si nostra nos
hascc syllabas ptalttr ioco abraso exhihens; etsi mala noii fallit opinio, qtii cum Patrem et Ftliiim auctorcs
forsitan fide, non tamen male adscriptum cst adopla- habcat, confitendus est, Certe Filium Spiritus sancti
tnr: quam lectionem codices Colb. et Carnut. ante auciorem vocari jam audivimus mim. 4 et infra ut
Felicis sevumexarati, aliique sano prorsus et into- C per Palrem ita et per Filitim esse Spirilum sanctum
gro loco exhibenl,. Neque adoplatnr aliinl hic sonat declaralur, quod paulo post nola h ostendemus.
quam assumilur. Ex eo enim quod ostendit Hilaritis (b) Etlili, vesira; reiiitentihus mss.
Christo , etiam postqnam carnis humilitalem as- (c) Subjungiiur in mss. Vat. bas. el Carnul., in
sumpsit, divinos honores delalos ab angelis , a Ma- diem redemptionis.
gis, Spiritus sancti testimonio, etc, apprime conciu- (d) Pronomen htijus hic et infra, n. 35, abest a ve-
dit dignitatem deitatis non amitti, dum carnis humili- lusto ms. Colb. et German. favente grseco lexlti.
las assumitur, seu Deum potentia sua non cadere , (e) Corb. ms. cum duobiis Remig. et aliis, si qtti-
citm homo infirmus csse incipit, cui, ut ait in psal. dem Spirilus Dei.
LV, n, 5: exinanienii se ex forma servi virlulem Dei (/') Ita juxia grsecum mss. meliores, ubi in
alqtte naiurain forma servilisnon abstulit. At si prsc- vulgalis, qui susciiavitJesttm. Mox in uno ms. Colb,,
luleris adoralur, non ex omnibus superius assnmptis propler inliabilantemspirilum ejus in vobis.
crit conclnsio, sed tantum ex proximis verbis, Panni (g) Sola edilio Par. , sic responsio. Deindedicen-
sordenl: Deus adoratur. Immo ex hac assumptione , tiiim rcfertur ad nostra, quod instarcst noslrum.
in qtia non conlinetiir nisi Deum adorari, nulla erit (h) Editi, inquo. Meliusmss. exquo omnia: quibtis
conclusio, quse carnis humilitatem adorari proedica- verbis Hilarius Filium, sicul etsupcrioribus
ret. Itaqtie non ail Ililarius carnis humilitatem a Ma- ontnia Patrem solet indicare. Sic per quem
n. 1: Unus
gis adoratam , sed ex Magorum adoralione aliisque esl enim Deus Paier ex quo otnnia, supra el uttus Uniyenihis
argumenlis deilalem sub carnis humilitate latentem D. N. J. C. perqtiem omnia; etpaulo posl : Una po-
dcinonstrat. Hticspectat quod in psal. cxxvn, num. j) teslas per quam oinnia , una progeniesex qua omnia.
8, corporis assumendi propositum vocat adoptionem In his igilur , Per quem omnia et ex quo omnia, re-
corporis quod ex virgine prmsumptttrus essel. Al si habettir ad inslitutam quscstionemper quem
hinc qiioclammodo excusalur Felix; quis oequoani- sponsio sii Spiriltissanctus, quasi diceret : Per eutn esl per
mo ferre valeat, eum hseresis suaepaironuni quse- qttetn otnnia, sicut el per eum exquo omnia. lta et ad
sisse ac citasse Hilarium , qui ubiqtie adoptionis in1 dttas alias qiioeslionessiibsequenles : ob quid sit, vel
Chrislo noincn exhorrescit, ac ncminalim loto lib. qualis sii, sohrie respondelur, Spiriius est Dei, donum
vi, non adoptivum sed vcrum ac proprium filiuni cum lidelium; nequid asseralur, quod a prophetis etapo-
csse acerrime propugnat. Denique bunc locum imi- stolis non sit acceptum.
lattis videlur Ambrosius lib. i de fide c. 4, tibi ex: (i) Carnut. ms., displicebunt.
Magorum adora.tione , humiliiate cunarum, angelo- (j) Sola editio Par. dominaiur: lapsu librariorum.
riim obsequio, elc., concludit: Iia nec diqnitas na- Apudqiiosautem
luralis majesiatis amillitur, et assumplm carnis veritass nomen proPalre et Filio Spiritus sancti
inlelligi soleat, supervacaneum est annoiare.
comprobalur. Sic enim promiscue hoc vocabulum usurpant Her-
(a) Edili ex unico ms. Colb. nullius fere auctorita- mas, Jusiinns , Irenams, Talianus, Tenullianus ,
lis , quia cle Palre. Mss. Corb., duo Reniig., Theod.,, Lactantius , Cyprianus, Phcebadius ,' Epiphanius,
Pratel., Vind., Silv., elc, qui a Palre. Mallemus quii apud quos Spirilus divinam naluram tribus personis
cum Patre. Seclex veterrimisomnium codicibus Vat. conimunem passim significat.
li SANCTI HILARII EPISCOPI 1%
lio frequenter intelligi. In qtto nihil scrnpuli esi: ^ mabat : qttod Samaria ad adorandum Deum per
sive enim Pater, sive Filius, (I) (a) et Spiritus el transgressionem legis locum monlis clegerat, Judaii
sanctus est. vero lemplum a Salomonecondilum religionis scdem
45 31. Qua ralionediclumsit, Dcus Spirilus esl. cxistimabaiit: quorum utrorumque proesuniptio, aut
Error SatnaritanwDeutnlemplovel monleclaudeniis.— collis cdito, aut exsiruclse domus concavo, Deum
Scd id quod in Evangeliis Iegitur, Quiu Deusspirilui inlra quem omnia et exlra quem niliil cjus capitx
est(Joan. IV,24), diligenter est coiituendum quomodc est, coiitinebat. Ergo quia Detts invisihilis, inconi-
et qua ratione sit dictum. Omne enim dictum ul prehensibilis, immciisus46 est! aitDomiiiiis venisse
dicaliir excausaest, et dictt ralio ex sensu eril tempus, ut non in montevel templo Deussit adoran-
inielligenda (b) dicendi; ne quia responsuni a Domi- dus : quia spirilus Deus est, el spiritus nec circtim-
no est, Spiritus Deus est, idcirco cum sancti Spiri- scribitur, nectenetur, (d) qui per nalurse suosvirtu-
tus nomine el tisus negetur et donum. Cum Samari- tem ubique est, neque usquam abesl, iu oninibus
lana Domino erat sernio : venerat enim redemptio omnis exuberans : hos igitur veros esse adoralores,
universorum. Cui post mulium sermonem (c) aquoe qui in Spiritu el veritale sinl adoraturi. Adoraliiris
vivoe, et quinque virorum, el nunc ejusquiesset aulem in Spiritu Deuni Spiritum , (e) aller in olficio,
alienus(/fiid.,20), nuilier respotidit: Domine,animad- jj altcr in honore esl; quia discrelum estin quo quis-
verlo quod propheta es. Patres noslri in monle hoc que sitadorandtis. Non enim lollit sancli Spiritns et
adoraveruttt; el vos dicilis quoniam in Jerosolymisesl nonien eldonum, qttia clictumcst, Deus Spiritusest.
locusubi adorare oportet. Dominus respondit : Crede Responsum autem csl mulieri Detim templo el monte
mihi, mulier, quoniamvenil hora, quando nequeinislo claiidcnli, esse omnia in Deo, Deum in semetipso, et
monte, nequein Jerosolymis adorabiiis Palre.m. Vos invisibilem atque incomprehensibilem iu iis quai
adoralis quod nescilis, nos adoramus quod scimus, invisibilia et incomprehensibilia ssnt adoraiuliim.
quoniam salus ex Judmis est. Sed venil hora, el nunc Atque ila natura et muneris ct honoris (f) significata
est, cttm veri adoratores adorabutttPalrem in Spirilu est, citm in Spiritu Deum Spirilum docuit adoran-
el veritate: eleniin Pater tules quwril quiadorent eum. dum , ct lihertatein ac scientiam adoraniium, el ado-
Spiritwi enimDeus est, et adorantes eum , in Spiritu randi (g) inlinitalem, dum in Spiriltt Deus Spiritus
et veritateoporleladorare, quia Deus spiritus esl (Ibid., adoratur, (h) oslendens.
21 ef seqq.). Mulier igilur traditionum memorpater- 52. Simile Imicetiam illudApostoli esl: Quia Domi-
narttm, vel lamquam Samaria in monte, vel lam- ntts Spirilus est, ubi aulem Spirilus Domini est, ibi
quam Jerusalein in lemplo adorandum Deum existi- libertas csl (II Cor. m, 17). Discrevit ad inlelligpntioe
(1) El Spiritus sanclusest.
(a) Plures mss. cum vulgatis, et Spirilus sanctus C t» eo quidem maxitne nan comparalur nec comquatur
esl. Proeferimus cum iino cotlice Yalic, et Spiritus Filius Palri, dttm subdilus per obedienlimobseqtielam
et sancius esi'.,nisi malisctun velere Colb. ac Germ.: esi, dum ad dexleratn Dei lum consedit, cttm ribi ut
sive Filius est saiictus Spiritus. considereldiclum sil, dum tniitiitir. dum accipit, dutn
(b) Edili, dicenlis. Legenduni csse dicendi passive in omnibusvoiuntali ejus qui se misil obsequitur. Sed
tum potioruni mss. auctoritas, lum hoecsiiadenl lib. pieialis subjectionon esi esseniimdiminulio, nec reti-
iv, n. 14: lnlelligeniia enim dictorum ex causis est gionisofficiumdcgenereniefficitnaluram. Et posl pauca,
assumenda dicendi: quia non sermoni res, sed rei esl Habens noinen, sed ejus cujus el fitius esl, fil Palri et
sermo subjectus. obsequiosubjectus et nomiite.Demum lih. iv, solem-
(c) In mss. optimse notsc, aquw vilw, et mox qui nis est dislinctio Dei diccnlis seu juhentis, et Dei
essetalieni. efficienlis, quorum tatnen una nalura praedicaliir- Ita
(d) Nonnulli mss. cum editis, quia. Sequimur po- etiam hic ubi Spirituni saiictum a Deo, id esl, a Pa-
liores. Deinde in ms. Yat. bas. et Vicl. omnesexupe- tre, et a Domino, boc est, a Filio, subsislentli ratione
rans. Habent etiamplerique alii omnes, unus Sorhon. aliuni esse ostensum esi, nattiia non alitid essc mtihis
omne, alii ires omnia. Nihil niutandiim videlur. Ver- demonslralur. Quid enim aliud sibi vuli, Dciim inft-
bum exubero, ubi de Spiritu sermo est, llilario cst nilum, invisibilem, iiicotnprehensibileni, imnicnsuin,
familiare. De illo habet cap. 10 in Matth., ntmi. 2 : ciiniin Spirilu adoralur, jam infinila ratioiic, tibique,
Quantumlibelassumaiur a cunctis, ad largienduin se in iis qua; invisibilia et incninprehensibilia sunt. im-
tamen semper exuberat. Et cap. 15, n. 10 : Spirittts mo in semetipso adorari; quid, inquani, hoc sibi
copia indicatur, cui quod largiatttr exuberel. _ vull, nisi honorantis et honorandi Spiritus omniino-
(e) In ms. Vat. bas., alter iu obsequio,quod de " dam esse proporlionem , aequalilatem ct uniiaieiii
Spiritu sanclo dictum, ut ab eo Spirilu qui adorandtis perfectam'!
est alium euin esse conliciaiur, videri posset Arianis (() Ita mss. nisi quod in Carnut., atnplissimiisigni-
favere, Spirilum sanctum Patris el Filii ministrum ficantia est. At in expressa csl. Spiiilus
efftilienlibus. Al illo loqucndi modo lanliim habet sanctus, qui supra, vulgatis,n. 2, diclus est muniis quoil a
Hilarius rationem processionis, seu subordinationis Deo accipimtis, nunc vidcttir dici munus quod Deo
qua Spirilus sanclus subjicilur principio a quo pro- deferimus. Reipsa quein a Deo accepimus Spirilum
cedit. Sic de Filio, testante se non posse quidquam a ei reddinms, cum nou noslro, sed illius Spiritu vi-
se facere nisi viderit Patrem lacieniem, in Psal. ventes ei famulamur.
cxxxvm, num. 28, loquilur: Conlestaiumdese poles-
tatem per reverentiwhonoremei cui omnia memineral (g) Hoecadorandi infinitas cum repeialur cx co
in inlinilum csse neccssc
confitendasubjecit, non sibiadimensquod similia Patri csl.quo adoratur, Spiritum
posset, sed eumper quemsitnilia posset oslendens.Sic,
lib. de Synod., n. 51, diversas enumerat rationcs, (/() In edilis, oslendit. At in scriplis, ostcndcns,
quibus Fiiius, etiam qua Deus, subjicitur Patri: Vel quod referlur ad docuit.
73 DE TRINITATELIBER III. 74
significationcm(a) eum qui est, ab eo cujus est. Non A f'«', hi fitii sunt Dei. Non eniin accepisiisspiritum ser-
cnim babere haberiqiicunimiest, neque eadem signi- viiulis iterum (() in limorem, setlaccepistisSpirilum
ficatiocontineleumatque ejus.(l)lta cum dicit, Dotni- adoplionis, in quo clamamus: Abba paler (Rom. VIII,
nus Spirilus est, naluram infinitatis ejus oslendit; 14). (g) Et rnrsum : Quia nemo in Spirilti (h) Deidicit
cum vero adjecit, Ubi Spiriius Dotnini (b) ibi libertas aiiatliema(5)Jesu,et nemopoiestdicereDominumJesttm,
csf.eumqui ejus est significat; qnia et Spiritus nisiin Spirilu sanclo(I Cor. xn, 5). Et rursuni: Divi-
Dominus est, et ubi Spiritusest Domiui, ibi libertas sionesaulem(G)donorumsunt, idemautemSpiritus; ct
est. Ha'Ciion quod causa postulet dicta sunt, sed ne divisionesministerioriimsunl, (i) idemautemDominus;
quid in his obscuritatis (c) hoereret. Est enim 47 et divisionesoperalionum sunl, sed idem Deus, qui
Spirilus sanctus umis ubiqiic, omnes patriarchas, operatur omnia in omnibus.Unicuiqtteauiem doiiaittr
prophcias, eiomnemchorum legis illuminans, Jo;m- iltumitialio 48 Spiritus ad tttiiualem. Aliiaitlemda-
ncm eliam in utero niatris inspirans: dalus deinde lur(7) perSpiriium sertuo sapieniim,alii sermoscienlim
aposiolis caUerisquecredeniibus, ad (2) agnitioncm secundumeumdemSpirilum, alii fides in eodetnSpiriiu,
ejus quoeindulta estveritatis. atii dona sanilalum in uno Spirilu, alii operaliovirlu-
53. Spirilus sancti quod officiumin nobis.— Qtiod lum, alii prophelia, alii (j) separatiospirituum: alii
aiilem sit officiumcjusin nobis, verbis ipsius DominiB gencra (8) Uttguarutn,alii (k) inlerprelatiolinguarum.
audiamus. Aitenim: Adhucmulta habeo qnm dicami Omniaautemlimcoperalur unus atque idetn Spirilus
vobis,sed iwn polesiisilla modoportare (Joan. xvi,12). (Ibid. i et seqq.). Habemus igitur doni istius causam,
Expedit enim vobis ut ego eam; si iero, miltam vo- habemus effeclus, et nescio quid de eo ambiguiiatis
bis (3) Advocatum(Ibid. 7). Et rttrstim : Ego rogabo i sil, cujus in ahsoluto sitet causa, etralio.et potestas.
Patrem, el aliumAdvocatummiitelvobis(d) uf vobis- 35. Spiritus sancti donutn maxime necessarium.
cum sit in mternum,Spirilum veritalis (Joan. xiv, 16 et1 Absqueeo habeturttalura Deum inlelligeiidi, non usus.
17). Ille vos diriget in omnetn veritalem: non enimi —Uiamurergo lam liberalibusdoniset usum maxinie
loquelur a se, sed qtimcumqueaudierit, loquetur, etj necessarii muneris expelamiis. Ait eiiim, ul jam su-
venturaannunliabitvobis.Ille me Iwnorificabit,qttia de2 perius ostendimus, Apostolus: Nos aulemnon spiri-
(4) tneosmnef(Joan. xvi, 13 et 14). Haecde pluribus; fum hujus mundiaccepimus, sed spiriium qui ex Deo
viam dicta stint, quibus et volunlasi esf, ut sciamusquma Deo donata sunl nobis(l Cor. n,
ad iiilelligentioD
(e) munerantis, el ratioelconditio muneris conline- 12). Accipiturergo ob scientiani. Ut enim natura bu-
lur: ut quia infirmitas nostra neque Patris neque> mani corporis cessanlibusofficiisui causiserit oiiosa;
Filii capax esset, fidem nostram de Dei incarnatione. nam oculis, (9) (/) nisi Iuuien atudies sit, nullus mi-
difficilem, sancti Spiritus donum quodam interces-. G nisterii eiit usus; ut aures, nisivoxsonusve reddatur,
sionis susc fcedereluminaret. inuiiussuum non recoguoscent; ut nares, nisi odor
34. Est autem nunc consequens, ut et apostolum fragraveril, in quo officio erunt nescient; non quod
explicantem doni hujus viriuiem atque officiumi his deficiet nalura per causam, sed usus habelur ex
audiamus; ait enim: Quolquolenitn Spirilu Deiaguu- causa: ita et aninius humanus nisi per (idem donum

(1) l(a cum ait, Deus, elc. (5) In anlerioribus, Jesum.


(2) Cognilionem. (6) Itacx libronostro. In proecedente,donatiomim.
(3) Codex Yeronensis interserit, Spiritum Para- (7) Donatur.
clylum; ipse me clarificabit.Et rursum, Rogabo,in- (8) Generasermonum.
quil, Patrem meum, ct alium advocatummitietvobis. (9) Nisi lumenctcdies sit.
(i) De meo accipiel.
(a) Hnjus distinclionisusus rursum recurril lib. iv, in tinwrem,quod infra lib. vi, n. ii, magnocoiisensu
n. 21 : Duplcx auiem in angelo Dei significaiioest: habent veteres libri, juxta gra:c eij aoSov. Deinile
ipse qui esl, el ille cujus est. Ejusdem vestigiumdc- post vcrhum adoptionis,addtinl edili filiorum : nullo
piehcntliuius apud Terlullianiim contra Prnxcatn, fere siiiTragaiilems.mss.
n. 26, ubi ait: Nulla res alicujus, ipsa est cujus esl. (g) Plerorumque auctorilate removimiishinc:
Clarius niox enuntiaiur distinctionis membrum, cum Et rtirsum, Nos aulemnon spirilum hujus mundiac-
pro cujus esl, legitur qttiejus esl. D cepimus,sed spirilum qui ex Deo, ut sciamus qitma
(b) Eriiii, ibi libertas , el eum cujus est significat: Deo donatasunl nobis.H;ec porro Apostoli verba in-
rcfragiinlibusniss. fra, n. 55, relalurus Hilarius, ctim prsemiltii, ul
(c) In inss. proboenotoe Colb., Remig., Germ. el jam superius ostendimus, indicat eadem num. 29
alo Colb., haberet: quod licel prseferre lacila voce jam relata.
causa. In Vict., laterei. Legendum olim cnnjectavil (h) Abest Dei a vetere ms. Colh.; secus autemlib.
Erasmus, ttequis in Itis difficullatibushmreret. VIII,a. 27. Mox in Carnut., Colb., Vict., anathema
(d) Subjungtinl hic plerique mss. cum cxcusis , Jesu, iion Jesum.
Spirilttm paraclelum; ipse me clarificabit: et rursutn, (i) Uniis codex Colb. ac Sorhon. cum Carnui.,
Hogabo, inquii, patrem meum, el alium advocalum idein autem spirilus, qtiod et infra repetuut, pro, sed
miitet vobis. Quoe vcrha ul perpernm ct confusere- ideni Detts.
petiia removimusauctoritate cod.Colb. nec non Ger- (j) In vetusto ms. Colb., separalio spirilus.
man. et Vict. (k) l!ad., Er. et Lips. cum aliquot mss., inier-
(e) MIIIIIISest Spirilus sancius; manerans autem, pretaiwsermonum; dissentientibtismelioribus etgrae-
qui illnm largitur ac mitlit, quod in locis proximei co (extu.
allaiis Filio non minus allribiiilur quam Patri. (/) Lips. et Par., nisi lumen accedat, nitllus, etc,
(f) Editi, iu iimore. Malumiiscum uno ms. Colh. renileulibus cscteris libris.
PATUOL. X. 3
78 SANCTI HILARII EPISCOPI 76
Spirilus (a) hauseril, babebit qnidem naturam Deum t^ finnitate moderantur, sed secundum omnipclemis
intelligendi, sed lnmen scieniioenon habehit. Munus virlulis inftnilalemexpendunt.
autem qtiod in Cbrislo cst, omne onmibtis patei 1. Filium inPalre, el vicissim, senstis humanus non
uniim : el quod ubique non deest, in lanttim dalur in capil. — Affert plerisque obsctiritatem sermo Domi-
quantum quis (1) volet sumere; in tantum residet, ni, citmdicit: Egoin Patre, et Paler in me (Joan. xiv,
in qtianttim quis volet promereri. Hoc usquc in con- ll),etnonimmerito; nattira enimintelligenlioebuma-
summalioitem soeculi nobiscum, hoc exspectationis nse ralionem dicti islitis non capit. Videlur namque
nostrasolaiium, lioc, in donorum operationibusfutu- non posse cffici, ulquodin altero sil, oeqtteid ipstiin
roespei pignus est hoc mentium lumen, hic splendoi cxlra alierum sit; et ctim necesse sil ea, de quibus
animorum est. Hic ergo Spiritus sanctus expetendus agitur, non solitaria sibi esse, niimerum (c) ac sta-
esl, promerendus est, (b) et deincepsproeceptorum tum lamen suum, in quo sint, conservaniia, non
fide atque observatione retinendtts. posse se invicemcontinere, utqui aliquid aliud intra
se habeat, atque (d) ita maneat manensque semper
49 LIBEK TERTIUS.
exterior, ei vicissim, quem intra se hahcat, maneat
Mlemam Verbi generaiionemadstruit, eosqueretun- sequeseniper interior. Hoecquidem senstis hominuin
dit qni hutnana advcrsus illam ratione nilunlur. B non consequelur, nec exemplum aliquod rebus divi-
Ac primo quidemlimcFilii verba, Ego in Patre, el nis comparatio liumana prsestabit: sed quod ininielli-
Paier in tne, ubi sensus huinani captum superart gibile est bomini, Deo esse possibile esl. Hoc non
demonslravit, ex ipsa Scriplurarum de Patre el a ine ita diclumsit, ut ad ralionem dicii (e) ea lan-
Filio doclrina luculenler explicat. Deinde ex mira lum stifficiatauctorilas,quoda Deodictuni sit. Cognos-
aqttm in 'vinum conversione, el ex quinque panttm cenduin itaque alque intelligendum esl quid 50 s^
incretnenlis, evincit inulta Dcum posse, in quibtts illud : Egoin Palre, et Paler intne; si (amen cotnpre-
deficial humanwtnentis acies. Tum afferlitr humana hendere hoc ita ut est valebimns: ut quod natura
raiio, qua nullam ex Deo nalivilalem esse posse rerum pati non posse existiniatur, id divinoe veritatis
conlendunt, multisque explodilur : 1° qttia ortuttt ralio consequatur.
liabet ex humana sapientia, qtiam se perdilurum 2. CognitoPatre et Fiiw jttxta Scripturas , [acilius
Detts propheliciset apostolicisoracuiis declaraverit. illitd percipilur.Quid Paler. — Alque ut facilius intcl-
2° Quia prmstat audire Cbristum, ad hoc hominem ligenliam difficillimoeistius quoestionis consequi pos-
faclutn; ul rerum divinarum nobistesiis esset (Hic sinnis, prius Patrem et Filium sccundum divinarum
expendunlttr verba, quibus dispensalionissum opus Scripturarum docirinam cognosci a nobis oporlel, ut
et officiumexposuit, ac veram ex Deo nativilalem ] de cognitis ac familiaribus absolulior sermo sit.
suam muliis argumeniis tesialatn fecii). 5" Quia tte /Eternitas Patris, ut libro atileriore tractavi-
conspicabiliumquidem Christi geslorutn, illius v. g. mtis, (2) (f) locos, icmpora, specicm, et quidquid
ad discipulos januh clausis ingressu, intelligcmiam illud hiiniano sensu concipi poterit, excedit. Ipse
assequimur. i* Denicjueqttia ea est mentishutuanw cxtra omnia et in omnibus, capiens universa et ca-
nalura, ttl cum creala et imperfecta sit, concipere piendus a nemine, non accessu decessuve muiabilis ;
non valeat perfeclumet Creatorem suutn. Poslremo sed invisibilis est, incomprcbensibilis, plentis, per-
laudalur sapiens sluliilia fidelium,qui sibi diffidunt feclus, oelernus, (g) non aliunde quid sumens, sed
ut Deo credani, nec divina ex proprim ralionis in- ad id quod ita manet sibi ipse sufficiens.

(1) In ms. volet, sed eadem, ut videlur, manus (2) Locum.


addidit voluerh.

(a) In duobus mss. Colb., Germ., Corb., Prat., etc, apostoltis Petrus paralos nos esse debere ad respon-
attxeril. sionemomniposcentinos raiionemde fide et spe twstra.
Elntim. 5: Absil namque,ul hocin nobisDeus oderit,
(b) In ms. Silvse-majoris addilur hic, adoran- D in
dus csl. quo ttos reliquis anhnatuibnscxcellenliores creavit.
(c) Addiinus liic ac siatum auciorilaie mss. Tel!., Quihus aliisque Conseniiierrorem depellit, (ideique
Colb. ac Soiboii. Slalus nouiinc substaiuiam inlclli- iiilclligenliam,ad qttamratio vera perducit, fides ani-
git Tcrtiilliaiius contra Praxeam n. 2. ubi de Trinitnte tnuni prwparai, pra-ponendiinidoccl, n. Gcl 8, quam-
ait: Tres autein non slatu, sed gradu : et paulo post, vis lameii rationabile procceplnmsit, ut acl iriugiia
ttiiuts ttulemsubslitnlim,unius slalus, uttiits potesialis, qumdam,quwcapi nondtimpossunl, fides prwcedut ra-
At bic potius cxistendi rationcm ac silum sonat. lioiiem. Iino, inqiiil, n. 5: Si hoc prseccptuin ratio-
Mox vcrbtmi continere, i egitur a supcriorc videlur. nabilc esl, proculdubioquantulacumqueratio, qitmhoc
Trcs mss. recentiores, atqueexlra tnaneal: male, persuadel,eliam ipsa aniecedit fidem. Fidem enim ea
(d) ratio, Deo scil. qui nec (alli nec fallcrcpo-
Hoe enini sibi vult: videtur non posse cflici, nt qui proccedittest, credemltiniesse. Hanc regulani in omnibus se-
aliud imra se habei, quod semper sic rnaneat intra cutus est Hilarius, primo Dei dictis (irmissinie cre-
sc, ncc siatum imiiet, ita sit cxieriorei rci, quam dens, ac ttiin fideisuserationem reddere non contem-
intra se habet ul ci vicissim sit interior.
In duobiis mss. ea tatneti. In aliis libris, ea lan- nens. Videsislib. vni, num. i, ctc.
(e)
ittm : quod subsequentibus magis consentanctim est. (f) Ecliti, locutn: repugnaniihus niss. Sic et in
Iltccab llilario pressiusdicla, lusius edisserit Augtis- psal. CXXXVIII, n. 18, Palris natura dicilur ullraom-
liiuisepist.cxx.ubi Consentium, (idei tolum, rationi nes locosesse.
niliil concedenlem uon probans, ail num. i : Monel («) Ita mss. At edili, non filiunde quodest sumens.
77 DE TRINITATELIBER III. 78
5, Filius quidnasceudoaPalre accepii.Quidnascen- i^ (c) utscit qui genuit. Quod in Palre est, boc ct in
do incurne pro nobis assutnpseril.—Iiicergoingenitus Filioesl; quod in ingenilo, hoc et inunigenito; al-
anteomne lempus ex se filium genuit, non ex aliqua tcr ab altero, el ulerque unum; non duo unus, sed
subjacen!e51 maleria, quia per Filium omnia ; non alius iu alio, quia non aliud in 52 utroque; Patcr in
ex nihilo, quia ex se (iliuin (a): non ut parlum , quia Filio, quia ex eo Filius ; Filius in Patre, quia non
nihil ip Deodemutabile aut vacuum est; non parlem aliunde quod Filius; unigenilus in ingenito, qttia ab
sui vcl divisam vel discissam vel extensam ; quia ingciiito unigcnitus. Ita in se invicem ; quia ut om-
impassihilis el incorporeus Deusest, hsecautem pas- nia in ingenito patre perfecta suul, ita omnia in filio
sionis et carnis sunt, el, secundum Apostolttm, in uiiigenito perfecia siint. Hoecin Filio et Patre uniias,
Chtisio inhabilai omnis plenitudo diviiiilcttiscorpora- hoecvirtus, hsec chariias, (d) hsec spes, hsecfides, hsec
liler (Coloss.n, 9). Sed incomprehensibilitcr, inc- vcritas, via, vila, non calumniari de virtulibus suis
narrahiliier, ante omne tempus et soecula,Unigeni- Deo, nec (e) per secretum ac potestatem nativilatis
tum ex liis quoeingenita in se erantprocreavit, omne obuectare Filio; Palri ingenilo nihil compararc,
quod Dcus est per charitaiem alquc virtulem nativi- Unigenilumab eo ncc tempore nec virtule discernere,
taii ejus impcrliens: ac sic ab ingenito, perfecto, Deum filium quia ex Deo est confiteri.
aUernoqiie Paire, unigcnilus et pcrfectus et oeternus ]g 5. Dei polentia se geslis oslendil: qitorum ratio la-
est Filius/ Ea autem, (1) (b) quse ei sunt secunduin leat. llomo tton capit qui aqua itt vinum sil con-
corpus quod assumpsit, bonitalis ejus ad salulcm versa.—Sunt istiusmodi in Deo poteslates, quarum
noslrani volunias esl. Invisibilis enim et incorpo- cutn ralio intelligentias nostroe incomprehensibilis
reuselincompreliensihilis, utpote aDeogenilus, lan- cst, fides tamen pcr veriiatem efficieniiaa(f) in abso-
tum in se et muerioeei humilitiuis recepit, quanlum lulo est. Nec lioc iu spiritalibus tanlum, sed eiiam
in nobis crat viiluiis ad intelligendum se el senlien- in corporalihus deprchendemus; non ad nalivitatis
diimetconluendum; inibecilliiatiiioslroepolius obtem- cxempltim.sedad admirationem facti intelligibilis os-
perans, quam de his in quibus erat ipse deficiens. tcnsiim (g). Niiptiarum die vinum in Galiloeaex aqua
4. Quaratione sitin Palre.— Igiiur perfecti patris faclum est (Joan. n, 9): numquid consequetur aut ser-
perfectns (ilius, el ingeniti Dci unigenita progenies, mo noster aut sensus, quibus modis nalura demu-
qui :tb co qui habet omnia accepil omnia, Dettsa laia sit, ul oqusesimplicilas defeccrit, vini sapor na-
Deo, spirilus a spirilu, lunicn a luniine, confidenler lus sit? Non permixiio fuit, sed creatio; et creatio
ait • Pater in me, el cgo in Paire (Joan. x, 58) : quia non a se ccepia, sed ex alio in aliud exisiens : non
tit spiritus Paier, itaet Filius Spirilus; ut Deus Paler, per iraiisfusionem potioris oblinetur quod infirntius
ita el Filius Deus ; ut ltimen Pater, ila et Filius p cst, sed aboletur quod crat, et quod non erat ccepit.
lumen. Ex iis ergo , quoe in Patre, sunt ea in Sponsus trislis est, familia lurbalur, soiemnilas nup-
qtiibus esl Filius, id est, cx toto Palre totus tialis convivii periclilattir. Jesus rogalur : non exsur-
Filitis nattis est; non aliuude, qttia nihil anle quam git, autinslat,sed quiesceniisejus hocopus est. Aqua
Filitis; non ex nihilo, qnia cx Deo Filius; non Iiydriis infunditur, vinum calicibus hauritur; infun-
iu parle, quia plenitudo deitalis in filio; neque in deniis scientioescnsus non convenit haurientis. Qui
aliquibus, quia in omnibus: sed ut voluil qui poluil, infuderunl, hauriri aquam exislimaru; qui hauriunt,

(1) Qumejtis sunt; el mox, til pote ab eo geniius, non « Deo genitus.

(a) Addunt hic duo mss. genuil: quod in aliis lihris tas, etc. Ttim indicatse Filium volenle Palre nalum
probe reticelur. ad hoc lanium proedicarc, ne invitus Paler et non
(b) In vulgaiis, quw ejus sunl; ct mox, tilpoleab eo sine passione eum genuisse existimeltir. Qua ratione
genitus.Mngisplacel ei, et Deo, cum ms. Val. bas. et Cyrillns, lib. vn Tbesauri: Licet non ex voluntaie ge-
allero Colb. nuerit Filium, non tatnen inviius habet ettm; vult ettim
(c) EdilioPar. ad Nivellianam expressa, ut sil qui Filium et amnl: siculquod bonus et misericorssil, ttcet
genuii, mendose. Hic respicitur illud, Nemo noviiFi- non habeal prmcedenlevolunialeei eleciione, non laiuen
lium, nisi Paier, etc. Ctun proxime ait Ililarius, nf inviius hmc habet, vultenimid esse quod est. Eadem
voluit qui poiuit, ei alia hujusmodi lib. vi, n. 21 ct fere rcpetit dial 2 dc Trinit.
cap. 16, in Matth. n. 4, Patris voluntati Filiiun vi- (d) Apud Par. omillitur hwc spes. Mox verbum
detur stibjicere, lum ut sit, lum tit sequtlis ipsi sit. D calumniari posiium videtur pro iinminiiere et delra-
Conlra Atbanasius Or. n, cont. Ar. p. 353, lioc in- here Deo aliquid de potentia sua. Jam legimus in
ler creatam rem et Filium disciimen slaluit, quod psal. cxxxvii, n. 16: in calumnia vesiis, pro, quando
hic sit propritim paternoe subsiautioc germen, illa quis vult auferre vcstem : et lib. x de Trin. n. 28,
vero quid extraneiim, quod ex Patiis volunlaie, cui legcreest in ipsa trunci corporiscalumnia,pro, in ipsa
ille nnn suhjacet, pendeat: T6 p.kvTto'uip.v. OVY.avaymj auris amputaiioiie.
«ei siVKt-0« yap ($O\IXZZUL TO5E
Sjj/iiou/Jyofipyk'C,ztv-i' (e) Id est, proptcr secretum ac potesialem nalivi-
yewnpj/.oO(3ouWo-»t iliti
U7r6-/.etr«t, TJJJovo-ia; EUTW latis, quo non peneirat meiis buraana,
Sic
iSio-zrig. elCyrillus lib. vn Ihesattri: In nalitra-
libus nidla prmceditvolunlas, qum locum in iis solum esse (f) Hoc est, raiio nosira certo percipit effectum
e Deo,qnanivisnon comprehendaiquoniodo fac-
liubel,quwsunt extra deliberaniissubslanliam.At sen- tum sit, aut etiam qu.i ratione fieri potuerit.
tenliam suam ipse explicat llilarius I. de Synod.
n. 58, ubi priinum ctmi Alhanasio et Cyrillo consen- (g) Ms. Colb. cum Germ., est ostensum. Mox, re-
liens ponit, Omnibus creaturis subslantiam volunlas stiluimiis ex mss. in Galilwa, ubi vulgatum eral in
Dei atlutil: sed natttram Fiiio dedit... perfecia nulivi- C'an«Galilww.
79 SANCTl HILARII EPISCOPl 80
vinum infusumarbitrantur ; lempus, quod in medio A huinanaj errorem, ct sciens co usque infidelitaiem
esl, (l) (a) non proficit ut liqtioris nattira et nasca- prorupluram csse, tit sibi de Dei rebus judiciuni
lurel percat. Ratio facti el visiim liustratur et sciI- proesumeret, audaciam nostram earum, de quibus
sum ; virtus lamen Dei in his quoe sunt gesia seil- ambigeretur, rcrimi vicil exemplis.
lilur. 8. Hutnana ratio conlra generationemDei reproba-
53 6. Aul quomodoquinque pcmesexcreverint.-— lur. — Sunt cnini plures soeculiprudenles, qtiorum
Setlet de quinque panibus non dissimilis facti admi- prudenlia Dco stullilia est, qui cnm audiunt Deum
ralioesl (Matlh. xiv, 17). Iucrcmeniis eorum, quiii- ex Deo, vertim a vero, perfecium 54 a perfecio,
que millium virorum et innunierahiliiimmulierum :ic unum ab iiuo naiiiin esse, tamquam impossihilia no-
puerortun fames vincitur : fugit oculos sensus noslr i, bis prscdicantibus contradicant, quibusdnm scn-
operis iiitelligentia. Quinqtie panes offeruniur i;t teiuianjm colleclionibus inhxreiiles, cum dicuiu :
franguntur, subrepunl prscfringeiuiummanihus qua;- « Nasci nihil poluil ah uiio, quia omnis ex duohns
dam fragmeiiloruni procrealiones. Non imininiiittir nativiias cst. Jam si ab uno natus hic filius cst, par-
unde prsefringiiur; el lameii scmpcr procfringcnl:is tcmcjus qui genuil accepit: el si pars, neulcr crgo
manum fragmenla occupanl. Fallunt momcnta vii- perfecitis esl; deestenim ei unde decessil: ncc plc-
sum ; dum plenam fragmenlis manuni sequeris, altc:- JJ niltido in co cril, qui ex poriione constiterit : neuter
ram sine danino portionis su;c contucris; inler hoec ergo perfectus est, cum plenitiulinem suam et qui
fragmentoriim cumulus augclur. Procfriiigentcs i ri geuucrit ainitlal, nec qui natus est consequaitir. J
ininisleriosuiit,edcntesin negoliosunt, esiirienlcs sa Hanc mtintli sapicnliam eliam per prophctain provi-
luri sunt, duodecim cophinos replent reliquia:. Noil dens Dcus, ita daninai, diccns : Perdam sapienliam
scustis, non visus profccltim(b) tam conspicabilis sapienlittm, el (e) intellectum prtidcnlium reprobabo
operationis assequitur. Est qttod non eral, videlu r (Esu. xxix, 14). Ileinin Aposiolo: Ubiesl sapiens, ubi
quod non inielligitiir : soluiu superest ut Dcusomnii1 scriba, ttbiconquisilorhujus smculi? Nonneslullamfecil
posse credatur. Dcttsprudeniiamhiijusinttiidi? NamquiainsapientiaDei
7. llwc non sui cattsa egit Chrislus, sed ut Itttma non cogttoviimundus per prudentiatn Deum, placuil
num de Dei rcbus judicandi pruriluin rciunderel. — Deo per slutiiiiatnprwdicalionissalvos facere creden-
Non habenl itaque divina adulationcm, nec suhes l tcs : qitoiiiamJttdmi signa pelunt, el Grmci sapienliam
Deo ad placenduni fallcndumqucsiniulatio. Ilac filii quwruni: ttosauieinprmclicamus Chrisliimcrucifixum,
Dci opera non de jactanlioesludio sunt profccta : ne Jttdmis qiidem scandaliim, Gentibiisaulem slullitiam,
que enim ille, cui innumerahiliamillia millitmi angc- iis atitcmqui siinl vocali, Judwis alque GrwcisClttis-
lorum serviuni, adulalus esl homini. Quid cnim eo- Q ium Dei viriulemel Dei sapienliam: quia quod stul-
ruin qua: nosira sunt indigebu, per quem sunt uni- lum esl Dei, sapieniitis esl lioininibus; et quod infir-
versa quoeuostiasunt? Anhonoretn a nobis expostu- tnum esl Dei, foritus esl hominibus (I Cor. i, 20 el
labat, itunc a somno slupidis, nimc de luxu (c) noc- seqq.).
lium fessis, nunc posl rixas etcoedcsdieruni nialccons- 9. Cltristiofficiumapud nos. — Curain ergo hiimaiii
ciis, nunc posl conviviacbriis, qiiem Arcliangeli, ct gencris habcns Dei (ilms, primum, ut sihi credere-
Doiiiinatus, et Principatus, etPolestates sinc somno, lur, homo facluscs( : ut teslis divinarum rerum no-
sine occupatiouc, sine crimiue icternis et indefessis bis csset cx noslris, perque infirmilalein carnis
in coalo vocibuslaudant: et laudanl, quia ipse invisi- Dcuni patreni nohis infirniihtiset carnalibus prnedi-
bilis Dei iinagoomnes (d) in se creaverii, soeculafc- carel, volunlalcm in co Dcipatris efficiens, ut dicit:
cerit, coclum (irmaveril, astra dislinxerit, (crram Non veni voluntaiemmetimfacere, sed volimlalemejus
fundaveril, abyssos demerseril; ipse dcinccps bomo qui me inisit (Joan. vi, 58), (f) non quod nolit et illo
nalus sil, mortem viccrii, portas inferi fregeril, co- quod faciai; sed obedieniiam suam sub cffectu pa-
haeredeinsibi plebem acquisiveiit.carncm in ailerni- lernse volunlalis ostendii, volens ipsc voluniatcm
(atis gloriam ex corruptione transtulerit. Nihil crgo Patris cxplerc. Erat autem iioecefficiendoevoluntaiis
isie eguit a nohis, til hoeceum apud nos inciiarrahi- D voluntas, cujus ipse testis est dicens : Pater, venit
lia cl iuinleUigibiliaopera lamquamegentem landis hora, clarificafilium liitim, (2) uf filius clarificel te :
ornarcnt. Sed providens Deus nequiiioect siultitioe sicut dettisliei poteslatcmomnis carnis, ul omnequod
(1) A^onsufficil,secunda manti. risque Groeciscodicibus. Sic el idem Hilarius infra
(2) Legimus, uf filiusluus, ut in Vulgala ac plc- n. 10.
(a) Editi exeepio Par. cl plures mss. non stifftcil. Iiabes : Agiiur enimin opere visibiliinvisibilismolilio.
Retineintis leclioneni P.ir. qu:c esl vciusiioriini mss. (c) Er., Lips. cl Par. twctittmviqilataruin.Expunxi-
Tiim apud Er., Lips. et Par. tu iu liqttorisnatara. Me- iiuis verbiiin vigitatarum auclorilale Bad. el mss.
lins abest in ab aliis libris: hic euiiii liquoris voca- quod l.rnsinusvichtiir addidisse de suo.
bulum el viiiumnascens , cl aquam percuntcm pai i- ((/) Pnr. post Lipsinm ex Erasmi margine, per se
lcr ciiunlint. creuveril. Mox mss. Colb. et Carn., asfra distrinxe-
(b) Bad., Er. cl Lips. latn inconspkabilis.Malunius rit, tton dislinxetil.
ciim Par. elnoslris mss. ttim conspkabilis, vcl cum (e) Cnrnut. ms. prttdeiUiamprudentium.
codiceVal. bas., lamenconspicabitis.Sermocnim hic (f) In duobus mss. Remig. ct uno Theod., non
t'si, ut supra promissumcrat, dc excmplocorporali. quod nollet: minusvcrc Couler tracl. psal. cxx xix,
Uiiclect in Malth. c. 14, n. 12, de eodcni niiraculo n. 12,
81 DE TRINITATEL!BER III. 82
dedisitilti, det ci vitamwternam. IIwc cst aulem vila .A eum qui morittirus cral intra se contestala non ca-
mlcrna, ul cogitoscaiitle solumDeiim verum, et quem pere. Niimquidet porlioncm suam rttpes et saxa con-
tnisistiJesum Cltristum. Ego le clariftcavisuper ter- cedunl? Sed rupla dissiliunl, et naluram suam per-
ram, opereconsummatoquod dedistimihi ut faciam. El duul, coesamqucex sc arcam incontiuenlem condendi
nunc clariftca me Pater apud lctneiipsitm ctariiale corporis confiienlur.
quam habui, prius quam muiidus essel, apud te. Ma- 11. Chrisittsproprius est Dei filius.— Quid ad hoec?
nifeslavi nomen tuttm Itoininibits,qttos dedisli niihi Proclamal quoque centurio cohorlis, et crucis cus-
(Joan. xvu, 1 et seqq.). Verbis brevibus ct paucis tos, vereDei 56 FHiuserat isle (Matth. xxvn, 54).
oniiie opus officii sni el dispensationis exposuit, ni- Crealura intercessione hujus piaculi liheralur ; fir-
hilo niinus lidei (a) verilatem 55 adversum omnem niitatcni et vinulem saxa non relinent. Qui eruci af-
inspirationem diaholicse fraudulcnlioe conimuniens. (ixeranl, vere Dei Filium confileiitiir : proedicaiioni
Curramus ergo persingtilas sermonis sui virtules. consentileffectus. Dominusdixerat: ClarificaFiliam
10. Quid postuletdkens, CLARIFICA FILIUM.—Ait: tuum. Non solmn nomine contestalus est esse se fi-
Pater, venilhora, clarificafilium luttm, ttt filius tutts litini, sed et proprielate, qua dicitur tuum. Multienini
clatificei le. Non dicm, uon lempus, sed lioram ve- nos filii Dei, sed nou lalis hic filius. Hicenim ctverus
nisse dicit. In hora diei portio est. El quoehoeceiaVB etpropriusestfilius, origine, non adoptione; veritate,
hora'? Nempc illa, tle qua in tenipore pnssionisdisci- non nuncupatione; nativitate, non crealione. Ergo
pulos confirmans locutus est : Ecce venit horu, ttl post clarificalionem ejus, verilatem confessio couse-
filius hontinis clarificelur (Joan. xn, 25) : Hsec ergo cuta est. Nam verum Dei lilium centttrio confitctur;
hora csl, in qua sc a Patrc elarilicari orat, ut Pa- ncquis credentiiim anibigeret, (d) quod homo perse-
Ircm ipse clarificet.Sed quid esl isiud ? Clarificarise queniium non ncgasset.
clarificaturus exspeelal, cl honorem reddilurus ex- 12. Clttriius Filio datrda el Palri ab eo reddenda
posiulnt, cl egel hoc quori rursuin impcriiet? Et hic virluiisin ulroque unilalem significal. — Sed forte ca
occtirrant sopliisloe niundi et sapientes Grsecise,et clarificatione (1) creditur eguisse Filius quam ora-
syllogismis suis veritaiem irretiant. Quomodo et bat : et infirmus reperielur, dum clarificalioncm po-
unde et quid causoe sil quscranl : et cum hoeserint, tioris exspecial. Et quis non Patrem (e) poliorem
audianl, Quia stulla mundi elegil Deus (b) (I Cor. i, confitebiltir, til ingenitum a gcniio, ut patrem a filio,
27). Ergo persiullitiani nosiram inlelligamiisininlcl- ut eiini qtii miserit ab eo qui missus sit, ul volentcm
ligibilia sapieutibus mnndi. Dixerat Dominus, Pater, ab eo qui obediat ? Et ipsc nobis cril testis : Pater
venil hora : horam passionis oslentlerat ; natn lucc major me esl (Joan. xiv, 28). Hoccita ut sunl, intelli-
sub nioinento eo loquebaiur : deinde adjecit, Clari- i2 genda sunt: sed cavendum est, ne apud imperitos
fica filium iuum. Sed quomodo clarificandus erat Fi- gloriam Filii honor Palris infirmet. Nec ([) infirmari
lius? Namquc natus cx virgine, a cunis et infanlia (2) palitur hsecipsa clarificatio postulala : ad id cnim
usque ad consummatum viruin venerat : per sotn- quod diclum cst, Paler,clarificaFiliumluum; sequi-
num,faniem, sitim, lnssiludineni, lacrymas honiinem tur el illud, uf Filius clurificet le. Non ergo infirmus
eger:it, eliam nunc conspiiondus, (lagellandus, cru- eslFilius, vicein clarificationis ipse, cum clarificau-
cifigendus. Quid ergo ? Nobis sokim hominem in dus sit, redditurus. Sed si non infirmus, quid postu-
Chiislo haec eranl coiilestotura. Sed non confundi- labal? ncmoenim uisi hoc quod (al. quo) eget postu-
liitir cruce, non flagellis praedaniiiaiiiur, non spntis lat. Aul numqttid iufirmus esl elPatcr? Aut eorum
sordidamur. Clarificat Pater Filitim. Quo modo? <|u;chabel ita profusus est, ut ei clarificalio sit red-
Tandem stiffigilur cruci. Deinde quid sequiltir ? Sol denda per Filium ? Sed neque hic eguit, neque ille
iioii occidil, sed rcfugit. Quicl refugisse dico? Non desideral: el lamen alteri aller (g) impertiet. Ergo
rcceptus in nttbein esl, sed de cursu operis defccit: exposttilatio clarificationis dandse, vicissimque red-
ct inierittini siuim cum eo reliqua mundi elemenla dendse, nec Patri qnidqiiam adimit, nec infirmat Fi-
sensertint : el ne huic facinori (c) ulloeccelestesope- lium; sed eamdcm divinilatis ostendil in utroque vir-
ratioues inicrcssent, intercessionis hujus necessitale D tutetn cum cl clariftcari se Filius a Palre oret, et
qiiadam sui aboliiione caruerunt. Sed terra quid fe- clarificaiioneni Pater non dcdignetur a Filio : sed
cit? Ad oiius Domini in ligno pendenlis inlremuit, hsec in Palre et Filio virlulis tinitatem, per vicissitu-

(I) Credereiur. (2) Se patitur.


(a) Sola cditio Par. fidei volitnlatem. vel lempore,sed propief'generationem ex ipso Palre :
(b) Caruuiensis codex hic addil, uf confundal sa- ila et excusari polest illud Origenis, t. m, in Joan.
pientes. edil. Huetii, p. 70 : Tenio dicitur hwclux lux vera :
(c) Vulgati, illce cmlestes: castiganlur ex mss. qua raiione Pater verilalisDeus amplior et mujor est,
(d) Lips. et Par. post Er., quod tinus perseqttenlium: quamveritas; et paler cutnsit sapientia,prmsiatuiorest
nullius veieris libri auctoriialc. ipsa sapientia : hac eliam ratione excellit ettm qui est
(e) Sicul illoesa (ide Hilnrius liic Patrem affirmat Ittx vera, scilicet Chrisium. Idemesto judicium de si-
Filio potiorem, qua tle re menietn suam explicans in milihus aliorumPalruni seiilentiis.
ps:tl. cxxxvm, n. 17, ail : Esf enim Paler major Fi- (/') In vulgatU, infirmari se pulitur. Abest se a mss^
lio, sed ut paler filio, yeneralionenon genere, el sicut cujus loco intelligere est gloriam Filii.
ci consenliens Ailiaiiasius Or. n conl. Ar., p. 363, (g) Ila mss. A.l edili, impertit.
iialict: Paier ntcfor est Filin, non magnilv.dinealieua
85 S.VNCfl IHLARll EPISCOPI 84
dinem dandoe el (I) (a) rependend;c clarificuionis ji. pngna verborum esl? Viia esl verum Deum nosse :
osiei)dunt. sed nudum hoc non facit vitam. Quid ergo connecli-
13. Clarilas quatn sibi Pater et Filius exlitbenl,quw tnr? El qucm misisliJesum Chrislum. Dehitus Patri
sil. —Sed clarificatio hsec qnae sit, e( ex quibus sit, a Filio honor reddilur, cum dicit fe solum verttm
noscendtim esl (Tres mss. docendum). Non, opinor, Deum. Non tamen se Filius a Dei vcritate secernit,
demutiibilis Detts est, neque in aaternitaleni cadit cum adjungil : el quem misisti Jesum Chrislum.Non
autvitium autcmendatio,aut profeclus autdamnum ; habet intervallum coufessio credentium,qui in utro-
sed quod cst, semper est, 57 '10cenim Deoest pe- que spes vitoeest: ncc Deusverus ab eo deficit, qtii
culiare. Quod semper est, habere aliquando in na- in conjunclione succedit. Cum ergo dicilnr: Ul cc-
lura non poterit ut non sit : quo modo ergo clarifica- gnoscantle solumverutn Dctim, el quem misisliJesiim
bitnr, quod suonon eget, neque a se deficil; (sttpple, Chrislum; suh 58 hacsignilicaiione, id esi, mittenlis
ita ut) neque quidquam sit quod in se recipiat, ne- el missi, non Pairis ct Filii veritas et divinitas sub ali-
que amiserit Ut resumat? H;erenius, moramur. Sed qua aui signilicationis aut dilalionis diversitate dis-
inlelligeniiae nostrse infirmitalem Evangelista non cernitur.sedadgignenlis el geniti confessionemfides
deserit, qui quam clarificationem Palri Filius essct religionis instruitur.
reddiiurus ostendit, dicens : Sicul dedisiiei potesla- 1B * 15. LciusFiiii laus esl Palris.— Ergo absolute Pa-
tem omnis carnis, ul omnequod dedisti illi, del ei vi- trem Filitis clarilical ineo quod sequilur: Ego te cla-
tam wternam. Hmcesl aulem vila wlerna, ut cognos- rificavi super terram opere consummtito,quod dedisli
cant le soliim verum Dettm, et quem misisti Jcsutn tnihi ttl faciatn. Laus Patris omnis a Filio esl: quia
Cliristum (Joan. xvn, 2 el 3). Clarificalur ergo pcr in quibus latidahitur Filius, laus erit Patris. Con-
Filium Pater, iu eo quod sit a nobis (b) intelligendus. suinmat cnim mnnia, quse Pater voluit. Dei Filius ho-
Claritas aulem hcec erat, quod ab eo Filius potesta- mo nascitur; sed Dei in p.irtu virginis virlus est.
tem omnis carnis acceperat (c) caro faclus ipse, Dei Filius hoino cerniiur; sed Deus in operibus ho-
quod viloe aUernitatem eral caducis et corporeis et minis existit. Dei Filius cruci figitur; sed in cruce
niorialibus reddilurus. Viioeaulem noslrse aHernilas homiiiis morlem Deusvincit. Chrislus DeiFilius mn-
non operationis erat, sed virtuiis eJBfectus . cum oeier- rilur; sed omnis caro vivificalur in Chrislo. Dei Fi-
nilatis gloriam non jam moliiio nova, sed sola Dei lius in inleris est; sed liomo referlur ad ccelum. Iri
esset cognitio sumptura. Ergo non claritas Deo ad- quaiilum hseclaudabtintur in Chrislo, lanlo plus lau-
ditur; neque enim decesserat ui adderelur: sed per dis a quo Christus Deus est conscquetur. His igimr
Filium clariiicaltir apud nos imperiios, refugas, sor- inodis Paler Filinni elaiificat super terram: rtsrsum-
didos, (d) sine spe morluos, sine lege leiiebrosos ; et C queFilius ignoratioiiigenlium el strtltiii;csoeculi,per
clarificaltir per id, quod ab eo Filius potesiatem om- (/")virlutum suarum opera.eum ex quo csl ipse
nis carnis acceperii, vilain ei scternam dalurus. Per clarificat. Et hoecquidem clarificatioiiis vicissiltiilo
hoec igilur Fiiii opcra clarilicatur Patcr. Itaque ctim non pertinel addivinitalis profectum, sedadhoiiorc.n
omnia Filius acccpil, clarificalusa Patre est; et coii- ctiin qui cx cognitione ignorantimii suscipiebaltir.
tra clarilicalur Paler, cum fiunt universa per Filium. Quo enim Paler iion abundabal, ex quo siinl oni-
Et clarilas accepta sic(2) reddiiur, titquod clarita- nia? Vel quid Filiodecral, in quo complacuerat om-
tis in Filio est, id tolum claritas Patris sil: quia a nem pleniliidinem divinitatis habilare? Ergo clari-
Palre accepit omnia; quia honor famulantis (e) in ficaliir Pater in terra, quia opus ejus quod mandavit
honorem miiicntis est, ul honor gignentis in hono- efficilur.
rem nascentis est. 1G. Quamclarilalem a Patre exspeclelFitius.— Vi-
H.Spes vilmnonin soloPaire, sedet in Filio. Missio deamus quid Filius a Patre clarilicationis exspectet:
non naturam, sed personasdiscrintinat. — Sed in qno et absolulum cst. Nam (3) in conlineniibus esl: Ego
tandem seternitas vitseesl? Ait ipse : Ut cognoscatit te clarificavisttper lerram, opus consummaviquod tle-
te solum vctiim Deum; el quemmisisti JesttinChris- disti mihi ul facerem: et nunc clarificume, (4) Patcr,
lum. Quse hic difucultattim qusestiones siint, et quseD apud temetipsumea clariiate quamhabui, priusquam

(1) In mss. prius repelendw, deinde ex emenda- ne<skcredilur.


tione, referendm. (3) In conscquenlibus.
(2) In nostro codice cx antiquoemanus emendatio- (4) Tu Pater, ut in Groecotcxtu alque Vtilgata.
(a) In vulgatis, dandm et referendw. In uno ms. (c) Ita vetus codex Colh. ciiifavent coeleri, iii qui-
In
Sorhon. dandmet recipiendm. nonnullis aliis, dan- hus, caro atltem faclus ipse quod (In Yiet. qui) viim
dm et repelendm.Sinccrior nobis visa est lcclio vetusti wternitatem. At in edilis, caro enitn factus ipse vtiw
codicis Golberiinj. mlernitatetn.
(6) ln excusis hic additur per filium, quod abest (cl) Rad. ct Er. sihe spiritu eniortuos. In uno ms.
a mss. Neque vero in evangelicis verbis; ut cognos- Colb. sine spe tnoriluros.
canl te, etc.; quse hic explicanlur, exslat per filintn:
lla unus codex Colb. Alii vero libri hic et mox,
([uod nequc ad scopum llilarii peftinet. Vult enim, in (e) honore.
tantum claritatem Dei nibil ei addere quod prids ca-
reret: quia lunc Clarificitndusest.cum a nobis est (f) Vaticanoe basilicaecodex, per virttttemstiarum
intelligcudus, ncc quidquam ei adjicit liocccognitio operalionam.Carriut. pe)- virtutum suarunt operalio-
nostra. nem.
85 DE TRINITATE LIBER III. 86
tnundus esset, apud le. Manifestavinomenluumhomi- .1 rabatur ? Hoc Moyscs de rubo audivit, hoc Genesis
nibus (Job. xvu, 4). Operibus ergo Filii clarificatus in exordio creali orbis nuntiavit, hoc let exposuit,
est Pater: dum Dcusesse intelligitur, dum Deiuni- propheloeprsetulerunt, homines in his mundi operi-
genili pater manifestalur, dum ad salutem noslram bus senseruiU, gentes etiam mentiendo venera(;c
filiuin suum etiam ex virgine naltim esse bomineni sunt; non eigo ignorabaiur Dei nomen. (e) Sed plane
voluit, in quo explentur ea oninia in passione, quoe ignorabatur. Nam Deum nemo noscit, nisi confilca-
de partu virginis ccepta sunt. Itaque quia Dei (ilius tur et Palrem patrem unigenili filii, et Filium non de
ex omui (a) qua esl parte perfectus, et ante omne portione, (f) aut dilatatione, aut emissione ; sed cx
leinpus in divinitalis plenitudine nalus, nunc a car- eo nalum iiienarrabiliter, incomprehensibiliter, ut
nis suaeorigine homo, consunimabatur ad moriem; ftlium a patre, plenitudinem divinitatis ex qua el in
clarilicari se apud Deumpostulat, sicul Patrem ipse qua natus 60est oblinentem, verttm et infiniium et
clarificabat in terris: quia ttim Dei virtutes ignoran- perfectum Detiin; hocc enim Dei est plenitudo. Nam
ti soeculoclarificabanturincarne. 59Nunc auietn quid st horum aliquid decrit, jam non erit pleniltido, quam
cst quod apud Pairem (b) clarificalionis exspeciel? in eo habilare complacuit(Co/oss.i, 19).IIoca Filio
Nempe hoc quod habuit apud eum, prius quam mun- prsedicatur,hoc ignoranlibus manifestatur; sic clari-
dus esset. Habuil(c) pleniludincm divinitatis; atque ]3 ficaiurperFiliuinPater, cum paterliliitalisagnoscilur.
habet, namque Dei filius. Sed qui erat Dei filius, et 18. Nativilatissum fidem Christus fecit gestis. Di-
(ceu eliam) hominis cceperat esse filius; erat enim vina quia non capiunt ncgantes objurganlur. — Volens
Verbum caro factum. Non amiserat quod erat, secl itaque Filius hujus naiiviiatis suoeftdem facere, fac-
ceeperal esse quod non erat; nou de suo deslitcrat, tortim suoruin nobis (g) posuit exemplum ut per inc-
sed quod nostrum esl acceperat: profeclum (puta, narrabilium gestorum suorum inenarrahilem efficien-
humanoenaturse) ei quod accepit, ejus clarilatis ex- tiam de virtute nalivitatis inenarrabilis doceremur:
posiulat unde non destitit. Ergo quia Filius Verbum, ctim aqua fit vinum, cuni quinque panes saluralis
et Ycrbum caro faclum, et Deus Verbum, et hoc in quinciue millibus virorum, excepto sexu et scta-
principio apud Deum, et Ycrbum ante constitulio- te reliqua , replent fragmentis cophinos duodc-
nem miindi Filius: Filius nunc caro factus orabal, cim. Res cernitur, et nescitur; lit et noli intel-
ut hoc Patri cnro (d) inciperel esse quod Verbum ; ligitur; ratio non apprehendituf, et effeclus inge-
utid,quod de tempore erat, gloriam ejr.s quoe sine ritur. Slullum est auiem, calumniam in eo inqui-
tempore est clarilatis acciperel; ut in Dei virtulcm sitionis inlendere, quod comprehendi id undc quoe-
ct spirilus incorruplionein transformaia carnis cor- ritur, per naturam suam non potest. Utenim inenar-
ruptio ahsorberetur. Iloec itaque oraiio ad Deumesl, ij rahilis estPalerin eo quod ingenilus est; ita er.ar-
ad Palrem Iisecconfessio Filii est, hocccarnis depre- rari Filius iueo quod unigenitus esl non potest; quia
catio esl: in qua eum judicii clie compiincium el de ingeniii est imago qui genittts est. Cum enini sensu
crucerecognitum univcrsi videbtml, in qua proeligu- aique verbis imaginem apprehendimus, necesse est
ralus in monie est, in qua elevatus ad coelosest, in eliam eum cujus imago est consequamur. Sed invisi-
qua Deo assedit a dextris, (1) in qua visus a Paulo bilia persequiniur, et incomprehensibilia lenlamus,
est, in qua honorificatus ab Stephano est. quibus intelligentia ad conspicabiles res et corporeas
17. Dei nomenanleCltristumhotninibitsignolutn.— coarctalur. Nonerubescimus sluliilise, non nosmetip-
Manifeslato itaque hominibus nomine Patris, hoec sos irreligiosiialis arguimus, Dei arcanis, Dei virlu-
postulat: sed quo nomine? Numquid nomen Dei igno- libus calumniaiites. Quomodo Filius, et unde Filius,
(1) Hoecverba, in qua visusa Paulo est, quoeEras- ms. auctoritale reposuimus. De hac sua visione
miana atque Parisiensis hahebant editiones, et in idemmel Paulus l Cor. xv, 8, sic ait: Novissimeau-
ea quu; huic anlecessit editione suppressa, nostri lem otnniumiamquam aborlivovisus est et mihi.

(a)Unus e mss. Colb. qnmeslPater. Carnul., qua esl D carnis abolitionem sensisse lemere judicentur. A quo
Paler. Retincnda leclio vulgaia, non quod in Dei Fi- erroresese alienum bic osiendilHilarius, cum Cliris-
lio anle carnisassumplionem fuerint parles, sedquod tuni judicii die in ea ipsa carne videndum docel, in
uihil ei fuerit unde non perfeclus dici possit. qua iransiiguratus in monte est.
(b) Editi, ctarificcuionisprofeclum,acdeinde Lips. (e) In vulgatis, sed Deus plane. Expuncla est vox
et Par. expeiai: relraganiibus mss. quortim lectio sic Deus mss. Htlarii scnteiiiia liquidius pa-
ordinanda : quid clarificuiionisest, quod apud Palrem tel exaticlorilalc
liis lih. v, ntiiii. 27: Et qumro an Deus verus
exspeclel ? non sit, qui lum secundum opinionem Judmorumet
(c) Scil. prius quam mundus esset; alque cliamha- beneclicebatur et jurabatur. Judmi namquesacramenlum
bet, post quam ipse factus est bomo. Dei nescientes,et per hoc Dei filiumignoran-
n. ntijsterii
(d) Sic lib. de Synod. 48: Verbttmcaro faclutn les, Deumlanlum, non et Palrem venerabaniur.Natn
esl, ul caro polius hoc inciperet esse quod Vctbum: ttlique venercmtesPalrem, venerarentur et FUium.
quod non sentit Hilarius fieri niutatione subsiaiitise,
sed qualilaiis, non ul caro esse desinat quodest, sed (() Iii vulgatis, aut dilaiione: male. Nec melius
itt absorpta corruptione in incorruplioncm aliasve deiniie apud Er. et Lips. aul retnissione.Verbis aut
dotes, qu;c jlivinoeVerbi natiirocpropiise siint, trans- dilataiione aui emissione cavetur hoeresis Sabellii,
formetur, uti mox cxponiiur, et copioseoslcnsiim est quam lib. i, niim. 16, explicuimus.
in proefationc genemli § 5. Quod diligentcr atten- (g) Vat. bns. ms. cuni uno Colb. el Remig. expo-
dendutii, ne ubi Palres antiqui carnem nostram a suit. Moxvocem inenarrabitium anlea omissamresti-
Cliristo post rcsurrcctionem deificalam prsedicant, luiinus e mss.
87 SANCTI HILARH EPISCOPI 8S
et quo damno Patris, vel ex qua portione sil nalus, A tem accommodat, et duhitalioni infidelium satisfnc-
inquirimus. (a) Habueras in exemplo operationum, turus, arcanum invisibilisviriutis operaiur : facti ra-
ut crederes Deum efficere posse, quorum intelligere lionem, qnisquis eris ccelestiumreritm scrutator, ex-
efficieniiamnon possis. pone. Erant discipuli (/') in clauso, et secreto post
19.Prot)ocau(u)'ufexplkenl Chrislijanuis clausis in- passionem Dominicongrcgali consederant. Doininus
gressum.—Quoerisquomodo sccundum Spirilum na- (B21'',om?R li'lempropusitis condilionibusconlirmalu-
tus sit Filitis : ego te de corporeis rebus interrogo. rusassistil,palpandi corporiset conlrcctandi vulneris
Non (b)quseroquomodo natus ex virgine sit; an de- oblulil facultatem : el uliqtie (2) qui compunctiisre-
trimenlum suicaro perfeclam ex se carnein generans cognosccndussit,necesse est corpus in quo est com-
perpessa sit. EiQ\ certe non suscepil(c) qtiodedi- puncttis attulerit. Qusero ergo per quas claussedo-
dil, sed caro carnem sine elementorum noslrorum mus parles sese corporeus iniulcrit. Diligentcr enim
pudore provexit, et perfectum ipsa de suis (d) non Evangelistaexpressit dicens : Venil Jesusjanuisclau-
imminuta generavit. Et quidem fas esset, non im- sis,etstetilinmedio(g) (lb., 26). Anconslructa paric-
possibile in Deo opinari, quod per virlulem cjus pos- tum penetrans (h) et solida lignorum, naturam eo-
sibile fuissein homine cognoscimus. rum impenetrabilem iransciiciirrit? Stetit nanique
'b ^ 20. Sed te,
quisquises, invesligabiliaseclantem, et ] i corporeus, non simulatus aul fallax. Sequantur ergo
divinorum secretorum atque virtutum gravem arbi- oculi menlis ttioepenetraniis ingressum, ct cttm eo
trum consulo, ut mihi imperito, et lanlum de omni- clausam domum inlelligentisettisevisus inlroeal. In-
bus Deout suni ab eo dicta credenli, rationem sal- legra sunt omnia el obserala : sed esse assislii me-
lem facti islius afferas. Dominumaudio, et quia his dius, cni per virtutem suam universa sunt pervia. In-
credo qtise scripta sunt, scio jam post resurrectio- vistbilihuscalumniaris : ego a te visibilium exposco
nem frequenter videndum se in corpore proebuisse ralionem. Nihil cedit ex solido, nequc per naturam
inultis non credenlibus ; certe Thomse,nonnisi con- suam aliquid tamquam lapsu insensihili ligna et la-
treclalis ejus vulneribus credituro, sicul ait : Nisi vi- pides admillunt. Corpus Dominia sese non deficil,
dero(e) in manibusejus(l) fixuramclavorttm,et misero ul sese resumat ex nihilo :el untle qui assislit in
digilum meum in locum clavorum,el miltam tnanum medio est ? Cedil ad hsecet sensus et sermo, elex-
meaminlalus ejus, non credam(Joan., xx, 25). Do- tra rationem humanamesi veritas facti. Idcirco ergo
minus ad omncm se inlelligenlise noslroeimbecillila- ut de nativiiate (i) fallimus, ila et de ingressus Do-
a (1) Anteriores editiones, figuram. (2) Quia compunclus.
(a) Bad. et Er., hmreas. Lips. et Par., hmrebas. nemus figuram ciavorttmconsentiente vetusto codice
Vidit quidem Erasmus in mss. Itebueras. Unde ad 2 Colb. ac Germ. juxta groec TOVTUTTOV rav io).wv.
In
oram libri adsci ipsit, Ego legendumarbitror hebueras, aliis autem libris, fixuram. Moxin ms. Carn. perloca
hoc esl cwcuiieras: alqtie opinioni illius Ludovicus clavorum,pro in locitm.
Myrseus perperam subscripsit; cum non ambigna sit (f) Editi, inclusi. At niss. hic, in clauso, el ad cal-
leciio mss. habueras ul, seu unde, crederes.Sic lib. cem libri in Conslaniiuni, in quem hoec translata
vil, n. 51: Habuerasin confessioneeortitn,quibus de- sunt, unus Colb. inclausi. Jam in cap. 4, in Malth.
smvientevenio.... erat restilula tranqititlitas,ul et lu n. 15, ex mss. reslitutuin est, Qui fruclus esi clauso
verumDei filium confitereris,elc. impensamluminis conlinere?
(b) Particulam neganteni, quam fruslra susltilerat (g) Excusi hic subjiciunl discipitlortim suorutn:
Lipsius, hic restiiuimus. quod nequc in sacro lextu exslal, neque in mss.
(c) Scilicet ex viro : sed caro carnem perfectam, (h) Ita mss. Edili vero, et solidam lignorutnnatu-
setthominemverum"elperfectumsineelemenlorum nos- rcnnimpenelrabileinIranscurril.
trorum pudoreprovexit: quia nimirumomnes ex viro (i) Editi, faliunur. Rec(ius poliores mss. fallimus:
et feminacarnis inilia Irahinius. Vid. lib. x,n.55, et Carn. fefellhnus. Hoeceniin hserelicoruinnomiue in
lib. XII, n. 49. Ilunc autem locum cum altero traci. siiiuanliir, verilatem quam non comprehcndiint dc-
psnl. LXVII,conciliavimus in notis ad eumdem trac- ireclaiiiiuui. Arianoriim infirmoe rationi suse nimis
laium. credeniium imitator Calvinus, iis hac parle audacior
(d) Illud de suisita Hilariano more posituin est, ut fuit, quod in Joan., xx, 19, negare non duhitarit
ad proximum verbum non imminuta, et ad subse- Chrisium perjanuas clausas ad discipulos tcansisse:
quens generavitoequereferendum sit, quasi habere- n concedit tamen januis eum eo sensu clausis ingres-
lur, ipsude suis generavit, qtiatnvis non imininutade sum esse ; quod cum clitusoeessenl, aditus illi pale-
suis. Sic aulem polest intelligi desuis nou imminula, facius non fucrit nianu Itominis,qiio.madniodiimPe-
quia scjl. iniegra el illibala virginilale generavit. At trns e carcere obseraio, sed augeli ministerio aperio,
quod ex hac B. Yirginis generatione deducilur, ut cgressus esi. Tiioi papislarum iiomine caltimniatur
credihilis fial Patris actemi generatio ahsque ullo cntholicis, ideo, inquit, aliter sentientihus, ul corpus
ipsius dainuo, perperam quidam rapiunt nd infaman- gloriosttm non tnocloreddanl sitnile spirilui, sed itn-
dam Hilarii de Christi concepiione senlentiani, jnc- mensum esse, nulloqtte lococonlineri obtineanl: cuni
tanique eum sensisse Cbrisium ex Marianihil susce- idco lantuin aliler seutiant, quia luculenia sunl Seri-
pisse. Quasi vero non in lioc maximc iusliluia sil piurse vei ba, et uno Patruni coiisensu proul sonant
ipsius comparatio, quod sicul Christus ex Maria; intcllecta. Sane tiustra est Sculiclus, cum aninium
substantia illsesa ipsius inlegrilale natus esl, iia abs- inducere conatur, Hilarium a Calvino suo nou dissi-
que Palris damiio ex ipsins subslanlia generari po- dcre. Quis enim non vidcai, iia ilhim verba evange-
tuit; Chrisium ex Mariscsubstantia genernlumsi ne- lica intellexisse, ut Glirisium januis clausis, iisque
garct, nulla prorsus csset ipsius ratio. Hoc porro non manu angeli aut 2liqua omnipotcnliaeilivina:vir-
eum imllaienus ncgare evidenlissirnisargumentis os- lute resemlis, sed cum claussepcrmanereiit, ad dis-
tensiim est in proefationegencrali § 1. cipulos iransissc credidcrit. Non aliier ea iuiellexii
(e) Plures mss. in manusejtts. Tum cum Par. reti- Attgusiiniis,scr. CCXLVII, n, 2, iibi Calvinum curi;
89 DE TRINITATE LIRER III. 90
miniQ3 mciitiamur. Dicamusfactum non fuisse, quiat A lium iiihiberenius, el (c) naluras fltiminum referre-
intelligentiam facli non apprehendimus: et cessante mus , conciitereinus fundamenta terroe, et loto in
scnsu nosiro, facti ipsius cesset effectus. Sed men- hoec opera Dei parricidio desaeviremtts.Sed bene,
daciuin nostrum lacti fides vincii. Adsliiii Dominus; quod nos intra hnnc modeslioeneccssitatem natura
clatisa domo in inedio discipulorum: el Filius est corporum detinet. Certe non fallimus, quid, si licc-
natus ex Patre. Noli negare quod steterit, quia per ret, essemus (1) facturi. Namque (d) quia possmnus,
itUelligeniiooinfirmilatem, consisleniis non consequa- profanoevolunlaiis audacia naturam verilalis convel-
ris inlroitum : noli nescire quod ab ingenilo el per- limus, etbellum dictis Dei comparamus.
fecto Deo patre unigeniius Ct perfeelus (a) filius Deus: 22. ChristusPatremnobis manifeslavilut palretn,non
natus sit.quia sensuni et sermonem human;e nalurse ut crealorem.—Filiusdixit: Pater, manifestavinomen
virtus generationis excedat. luum hominibus(Joan. xvit, 6). Quid ad hsec calum-
21. Sipossent, Deioperaomniaturbarenl.—Etomniai niamur ? quid sesiuainus? Patrem lu negas ? (e) At-
quidem insuper mundiopera adesse nobis in lestimo- quin hoc maximum opus Filii fuit, til Patrem cogno-
nium possent, ne ainhigerede Deircbus aique virtu- scerenius. Negas plane, quando secundum te Filius
tibus fas crederemus. Sed in ipsam veriialem infide- non ex eo natiis est. (f) Et cnr filius dicetur, factus
litas nosira procurril, et violenli in cxciditim Deii u pro voltintale qtiasi csetera? Admirari Deum possum
potestalis irruinpiinus. Si liceret, corpora el nianiis condiiorem 64 niunrii Chrislum creanlem : el digna
ad ccelum clevaremiis, solem astraquc coeteraan- Deovirtus est, ulcffecloreni arcliangelorum ct ange-
nuis (6)ctirsus sui limilibus proitirbaremus, permisce- Iorum, visibilitun etinvisibiliuni, cceli atque terrse, et
remusdecessusOceani et accessus, fluenla etiam fon- universa; bujus crealionis cffecerit. Sed non hic la-
(1) Aciuri: mox profane pro profanm.
suis velut in antecessum refutaiiiriis , nalivitatisi alio inodo factus fnerit hic Chrisii jainiis clausis
exemplo factum idem confirmal. Virgo , inquii, ingressus : quod infirma: raliooi suocplus a-qtiocrc-
peperit, el virgo permansit : jam lunc Dominuspcr ilenlihiis anlca viilehaiur, jam nou videlur rcpugnare.
ostia clausa naius esl. At quomori»verum Chrisiii Ila etiam eril fortasse, qni raliunculas, anl polius
corpus impeneirabilem parielum ac lignorum natu- tenebras, quibus iideui Calvini discipuli corporis et
ram transcurrit ? Kesponcleltibi Hilariu-, facli veri- sangninis Christi in Eiicbaristioc sacrainento vcrita-
las ex verbis evangelicis constat, quamvismodus ra- lem obscurare se putant, depcllet. Tutius interim
lionem humanam omnino fugiat : sed non inimis erit cuni lola Ecclesia facli veritalem tenere, quam-
constat plus Deum posse, qiiam valeal bumana raiio vis ratioqua id fiat ignorelur.
capere. Neque alia cst responsio Augusiiai, serm. (a) Ita Racl., Er. et inss. nec etai cur Lipsius repo-
cntLvii, n. 2, et episl. cxxxvu, n. 8, ct Cyrilli Alcx. nercl, lilius Deus nuitis sil.
lib. XII,in Joan. Ita possent absolvi inulisodifficulta- (b) Edili, annui curstts sui limilibus.Vctus codex
les , quns circa sacrosanciuni Eucliaiisiise sacra- p Colh. annos cursus suis limitibiis. Alius Colb. cum
menliiin Calvini sectarii excogiianl. Quoniodo unum Sorbon., el annuoseorttmcursus sttis tiniuibus. Lectio,
ct ideni Clni-ti corpus in cce!o et in lerra, et alia quam exhibeinus, cst pleroiumque mss. Conler.
linjiisniodi? Noli sollicitus esse de motlo ; cum tan- tract. psal. cxxxiv, n. 11, ulii Hilarins reproesenial
inm le cerium voluerit Christus de faclo. Erunt indemutabilemcmlifirmitatcm, solem annuis cursibus
forte, qui eiiani modos cxplicahunl :ut modo noo indefessisque moderatum, vicesqueanni dejiniiis liiuili-
dcsiiui philosophi, <|iiihuac Dominiad discipulos jn- bus temperantem,clc.
iiu-s clansis cl nullo pacto aperlis ingressum expli- (c) Duotnss. Colh. rum Genn., naiitras hotniitum.
care se puiani. Cum enini, inquiunl, conservaiio sit Tiim ctliti cum duobus mss. recenlioribus, refrenare-
coiilinuaia crealio, lam lacile fuit Deo corporis Chri- tntts, el in imo mendose reffernaiemus. Prarierimus
sr.icrealioneni iinmolis corporibus inierniediis con- cum c;i'(eris, referremus : quod verbuin magis Hila-
tinuaio in rii-lanii loco, qunni in proximo ; licet se- riamim cst, ul observaiiim est in Adnol. iu ps. cxix,
ciinduin cominunes naiuroe leges, nou coutinuel ul- not. 5.
lius corpoiis creatioiiem, nisi aut in eoilem aul in (d) Editi, quia non possumus, addila parlicula ne-
pr ixinio loco, et eo qoidem corpore, quod in illo gante c.ontra fiileni niss. et mculem llilarii, ex iis
continebator, prius e suo silo depubo. Oeo quippe qiiic conirii verilatem facituUbaerclici, quia id pro in-
facilliinnm liiil, ut corpus quod uno temporis arli- genii sui liheriatepossuni,quid facerent contra rcruni
rulo volebat esse exlra ciibiciilum, qtia voluiiiatc nnlntas, si pariter possc daiuin eis essel, colligentis.
exira cubiculnm creabatur, stihsequenti voluerilesse (e) Ila sciihiiiius hanc vocem :id iinitalionem ve-
iiilra culiiculum, quo actu necesse est, illsesisetiam leriim libroruiii : quod et npud Terliillinnum prsesli-
<;tiinnioiis paiieiihus ac foribus,sit intra ciihictilum. J) tuin esi.
E:i quideiti raiione vidit Ililarius Cliiiui factuni ex- (f) lu vulgatis, el cum filius dicilur. Siibinde apnd
plieari |iosse. Sed liic iliutlere solcnt phaniasmaia, Lips. qttiayk cwtera; et apud Par., quia sii cwlera :
qiiihus corporis inlra pnrietes ilbcsos iugressum cx- lcctio depiavaia, qu.im excipiehat viliosa iulerpunc-
cogiiare noii siniltir, nisi corpus illud prius cxtra tio, adeo ut iirgiiiiicnti vis jain nulla prorsus appa-
proisus aboleri, ac deinde intra de novo creari po- rerel. Restauratur ope mss. Hoc enim sibi vult, ut
natiir. Umle noster Hilarins hic, Corpus Dominia qui Filinni eoeicroiiim insiar pro voliintaie fiictum
sese nott de/icit, ul sese resumat ex nihilo. Attamen asserit, negei rc ipsa filiiim; qui negal Filitim, ncgei
corpus iitinc exlra, ac proxime post per creanlem, el Piitreni ; qui vero uegat Pntrein, neget id quod
aut poiius conservanicm, Dei voluiitnleinintra cuhi- Clirisius hic docere inaxime siudiiit. Non enim ad-
ciiluni a sese non delicit, cmn nullo leinporis nio- inoduin ei ciirae fuii, uteiim nobis Deum ei Christi
nicnto exsistere desinat; aul eaienus delicere dici omnium condiioris crealnrem inculcnret, ciun tamcn
queai, quatenus ex naiura sua indiget tit quolibet hinc multiim apud uos ciim comnifndarc ct admira-
tcinporis uiomcnto crceiur : sieut pcr nioium dici lionem ei nostrani excitare valtiissel: sed ul mani-
pissii ricficere in loco in quo non amplitis crealur, festaret euni veruni essepatrem, qui verum haberei
ct crvari in eo in quo coiiservanir, Sive hoc sive filinni. Hoc Gliristi optis, hic lahor erat.
91 SANCTI HILARII EPISCOPI 02
bor Domini est, ut omnia in creandis rebus Deuni .N.sunt qui genuit et qui genitus est. Cur naiuram ex-
posse tu senlias; sed til scias Deum patrem ejus cludis? cur veritatem interimis ? Audis: Pater in me,
esse filii qui loquilur. Virlutes in coelo pltires suiit, etegoin Patre (Ibid., 38) : et hoc de Palre et Filio
et eflicienlcs, et (a) oelernse: sed unus unigenilus est Fiiii opera leslantur. Non corpus (al. tit corptis) per
filius, non a cseteris sola differens potestale, quia per intelligenliam nostram corpori iminitlimus, neque tu
eiini cuncta sunt. Sed quia verus unus est filius, aquam vino inliindimus : sed camdem in utroque et
non (b) fial degener , ut nalus ex niliilo sit. Au- virtuiis similitutlinetnet deitalis pleniiudinem confi-
disFilium: crede quia filius esl. Audis Patrem : lemur. Oniniaenim Filius accepit a Patre, et est Dei
memento qtiia paler esl. Quid istis nominibus forma, el imago subslantioeejus. (5) (g) Eum eniiii
snspicionem, iualitiam, audaciam interseris ? Secun- ab eo qui est: imagosubstantimtantuni ad subsisteudi
dum naiurse intelligentiam nomina divinis rebus fidem, non eiiam ad aliquam nalurse dissiniilitudi-
aptala stint (c). Quid affers vim verborum veritaii? nem inlelligendam discernit. Patrem autem in Filio,
Audis palrem et (iiiiiin: ue ambigas csse quod nun- et Filium in Palre esse, pleniludo in utroque divini-
cupanlur. Summa dispensalionis est Filio, ut noveris tatis perfeciacst. Non enini diminulio Patris est Filius,
Pnirem : qnid irrilum facis opus prophelarum, Verbi ncc Filitis imperfeclus a Palre est. Imago sola (hoc est
incarnationem, virginis partum, virtutem operatio- R solilaria)iioncst, etsiinililudo non sibiesl. Deo atitem
iium, crucem Christi ? Tibi hajc omnia impensa, tibi simile aliquid esse, nisi quod ex se erit, non potesl.
pra:stita simi : ul per hoec manifeslus (ibi et Paler Non eiiim aliunde est, quod in omnibus simile est :
cssetet Filius. Supponis nunc (d) voluntatem, crca- nequc diversilatem duobus admisceri alicrius ad al-
tioiiem, adoptionem : inspice et mililiam ct stipcn- leriim simililudo permitlil. Ne similin perinules, ne-
dium Christi. Nempe proclamal: Pater, manifestavi quc sibi ex vcritate indiscreta disjungas : quia qui
twmenluum hominibus; non audis, creatoretn ccele- dixil: Faciamus hominemad imaginem et similiiadi-
slium creasli; non audis, effeclorem lerreslrium cffe- nem nostram (Gen.i, 26) , invicem esse sui similes,
cisli; sed audis: Paler, mauifeslavi tiomenluumho- in eo quod siinililudinemnoslram dical, ostenriit, Nc
tninibus. Uterc (1) Salvaloris lui niunere : scito pa- conligeris, ne contreciaveris, ne corrtiperis. Tetie
Irem esse qui genuil, (ilium esse qui natus est; na- lialurse nomina, lene Filii professionem. Nolo adule-
tum exeo paire, (c)qui est, (2) veritate naturoe. Me- ris, ut Filiuiii de luo laudes : bene Jiabet, ul iis quse
niento non libi palrem manifestaluiii esse quod sunt scripta contenlus sis.
Deus est, sed Deuiiimauifestatum esse quod paier 24. Prudentia humana in Dei rebtts deficil. Desipit
est. dttin se putat perfeclum supere. — Non est auiein in
23. Filitts a Palre sttbsislenlianonnalttra discernilttr. Q tantum confideiidum prudentia huniana, ut perfoc-
Ut imago, oinnia habet qum Paler. — Audis : Ego el ttim se quis putet sapcre quod sapint : cl in co arhi-
Paterunum sumus (Joan. x,50).Quiddisciiidis etdis- tretur absolutserationissuiiimamconlineri, quod ipsa
trabis Filinm aPatre?65Umim sunt : scilicet(f) is inei te pcrtractans, a^quabiliundique apud se exisii-
qui est, nihil habens quod nonsit ctiani in eo a quo inet veritaiis opinione cons.tare. Non enim conci-
est. Cum audis Filium dicentein : Ego et Pater unum pititit imperlecta perfcctum, neque quod ex (h) alio
sumits; personis rem accommoda,gignenii el genilo subsisiit, absoltitc vel aucloris sui potest iiitelligeu-
professionis suoepenniite sententiam. Sint unum, ut tiam obtinere, vel propriam : se qiiidem in eo lan-
(1) Salularis. (5) Eum enhn qui esl ab eo qui esl imago.
(2) Ex veritate.
(n)Virtultimccelestiumnomine angelosah Hilarioin- is a quo est, Filium significat.Quamquamlib. n, n. 52,
telligisoleressepiiisobservavimiis.Hasvirlutesseiernas Filius respectu Spiritns sancli dicilur is qui est, ct
nmicupat, iion quod eas ab seterno, sed quotl non inle- ejns respectu Spiritus sanctus, is cujus esi, quasi is
rituras credat. Qua raiione in psal. cxxix, iiuni. 6, qui ejus est.
homo secundum aniiuam mlernus praidicaltir. Hic (/")In uno codice Remig. nec non Theod., is qu\
Arinnoriiinsenleiiiiam notal, volenliuiii Clirislum hoc est, et de quo est, nihil habens,elc, glossema. Quippe
lanluih ab illis virtulibus differre, quod bse aliqua T\ cur unum sinl Pater el Filius, hic ratio retlditur;
dumtaxat efficianl,cum pcrillmn cuncta sint. Ex quo quia nimirum is qui esl principium gencralionis,
paiet, male in prius vulgalis obtinuisse pereum creata nihil haheat quod non sit in eo a quo est, hoc est,
sunt, ubi ex mss. reslituimus per euin ctincta sunt. qui ah eo est, seu qui ab eo originem riucil.
(t)Lips.eiPar.non quiadegener; absqueaticloritale. (g) In vulgalis el aliquot mss. : Ettm enim qui est
ab co qtti esl imago subslanlim: aliucl glossctna, quod
(c) Ita mss. Al ecliti, awfa sunt. lectioni favet
(d) Inms.Cariiut.vo/unfafe.-eui quod castigntiir oncmss. Carnut., Colb., Vindocin., Vatic
initio hujus iiumeri filius ex sentcntia hsereticorum et Vicl. Quippe eum cnim rcfcriur ad Filium : luni
factus pro volunlatedicalur. ab eo qui cstdicilur de Palre. Suhinde imago sitbslan-
(e) In vulgatis, qtti esl ex verilale nalurm. Abest ex tim (nbi in uno ms. Golh. imacjocoitsubslantim)ma-
a mss. Horum verborum nativus ordo ac senstis est: lerialiler accipitur. Hinc pra^slat mox itilelligetidani
nitlumveritatenalurm, seu vera naiivitaie cum nalura discemitjuxta plerosque ac poliores mss. quam qttod
ejtis ex quo nascilttr, ab eo puire qui esl, hoc csf, cu- apud Lips. et Par.,alia inlelitgetUiadiscernit.
jus propriuin esi a se e-se, et non ab alio, vel qui cst (/i) IIoc est, ex subslanlia : cui lociuioni op-
principitim universoriim. Sic lih. n, n. 11, habes : ponitur ex se in hisnisi numeii superioris : Deo autein
Est Filitts ab eo Pairequi esl; hic vero, ulniox vide- simile aiiquid esse, quod ex se eril, non polest.
bimus: Unum sunl,scilicel is qui est, tiilitl habensquod Tuin duo mss. Colh. cuiii Carnut. substitil: et paulo
tton sil elicttn/u co a quo est; yibiis qui est, Fatrem, posl si qu'ukmsUOQic (jukkm.
«5 DE TRINITATE LIRER III. U
tuni qiiodest seniiens, cneterwnullerius 66 sensum Asaperent; et cum nihil nisi inlra iiifirniitatis si;se
suiim qiiam sibi constituta sit natufa non tendens. saperenl naiufam, eani, (|tisesola Dei pcrfccta sa-
Mottimenim suum non sibi debet, sed atictori : ct pieniia est, putareiit csse sluliiiiam; per qu. d in
iilcirco id.quod (a) in aliud ex auctore subsistit, im- (d) ea ipsa infirmis sapientioesuoe opinione desipe •
perfectum sibi est, dum constat aliunde; el necesse rent. Ergo quidquiri pereuntibus siultitia esi, hoa
est, ut in quose perfeclum putel sapere , desipiat : iis qui salvanlur Dei virtus esl : quia nihil naturalis
quia naturoesusenon modernns necessilatem, ct om- sensus (e) sui infirmitale moderanlur, sed divino
nia infirmiiaium stiarum exisiimans tcrniinis conti- polesiatis efficienliamsecundum infiiiiiaiemcceleslis
neri, falsojam sapienlioenomine gloriaiur : qtiia sa- virtutis expenclunt. Et idcirco sapieuliam sapicn-
pcre, sibi ultra sensus sui non liceal polestaieni, et tiuni, Cl inteliigenliam iiUclligeniiimiDeus improhat,
quam infirmum subsistcndi est virtule, tam sensus qtiia per opinionem slultitioe humansc credenlibus
sit. Atque ob id imperfeetsenaluroesubstitutio, per- salus uibuitur : dum et infideles, quse extra sensiim
fecli sensus sapienliam obtinere seglorians, slultse suum sunt, stulta csse decernuiU, ct liclelespolcstaii
sapienlioeirrideiuropprobiio, Aposlolo dicente': JVo» ac virluii Dei omnia (f) largiendsc sibi snlulis su;e
enimmisil meChrisiusbaplizare, sed evangelizare,non sacramenia permilluiil. Non ergo sunt sttilta quoft
in sertnonesapienlim,ne ittUnisftat crux Christi: ver- j}DeistiiU; sed hiimaiise nalurse iiisipiens priideniia
bitm eniin crttcisslullilia esl his qui pereitnt, iis aulem est, quoea Deosuo aul signa aut sapienliam ad fi-
qui salvanlUr,virlus Deiesl. Scriptum estenim : Per- tleiii postulet. El Judseorum quidem esl posltilarc
dam sapientiam sapientium, et iittelleclumintelligen- signa ; quia in Dei liomine per legis lamiliaritatein
liumreprobabo.Ubi sapiens?ubiscriba? ubi conquisitor noii admodUin rudes, crucis scandalocoinniovenliir.
httjus smcttlil Nonne slultam fccit Deus sapienliam Grsecorumautem esl sapieniiam poscerc, quia gen-
hiijiis mundil Quoniam quidem in sapientia Dei non tili ineptia humailaque prudeniia raiionem sublaii
cognovit(b) mutidus per sapientiam Deum, decrevil in crucem Dei qiisbrant. Qurequia secundumseiisum
Deus per sluliitiam prwdicationissalvare credenles: natiiroeinfirinis occulia in sacramenlo sit; fit slul-
quoniamJudmi sigttapelunt, et Grwcisapieniiamquw- titia (g) iufidelis: Cumquod naluraliler mens imper-
rutit: tios aulem prwdkamus Chrislum Jesum cruci- fecia iioii concipil, id exira prudentise causam esse
fixttm, Judwis qttidem scandalum, gentibus autem decernat. Sed oh hanc imprudenlem mundi sapicn-
slulliliam, ipsis aulem vocaiis Judmis el GrmcisChri- liam, quoe68 per Dei sapieniiam Deum ante nesri-
slum Dei virtutem el Dei sapienitam : quia quod in- vil, id est, per hanc niagnificeiitiam nuindi ac tam
firmum est Dei, forlius est hominibus; ei quod stullum sapienter insiiluti opificii ornatum, creatoris sui non
est Dei, sapienliusesl homittibus(ICor. i, 17 el seqq.). G est venernia sapientiam; placuit Deo pradicatione
Omnis iiaque infideliias(l) slullilia est: quia im- stultiiiocsalvos lacere credentes, id est, crucis litle
perfccii sehsus sui usa sapientiii, dum oninia infir- ociernitatemmortalihus provenire : ut confusa liu-
milatis suse opinione iiioderalur, pniat effici non manse(h) seiitentioeopinione, ibi snlus reperiretor,
posse quod hon sapil. Causa enim infidelitatis (c) de ubi crediiur esse stiillitin. Christus enim qui stultitia
sehlentia cst infirmitatis, dum geslum csse quis non geniibus et Judseisscandalum esi, Dei virius Deique
putnt, auod geri nori posse definiat. sapieulia est : quia qtioe sensu humano infirma in
25. Slultilia sapiens fidelium. — Et idcirco Apo- Del rebns et slulta existimantiir, h;ec prudeniia:
stolus sciens naturse hhmanoe imperfectam cogitatio- virtulique terrense, et sapienli;c et potestatis veri-
nem hoc solum puiare in veri ratione esse quod tale proeCellanl.
saperet, ait non in sermone se sapientise prsedicare, 26. De Dei rebusnon suo sensti, sed fide decernen-
ne prsedicationis suoe inanis esset asserlio. Ac ne dutn Nihil igitur iu divinis effeclibus huiuanse
siultilise esse prsedicalor existimaretur, adjccit, mentis opinione traciandnm esl, neque de creatore
verbum crucis stultitiam 67 esse pereunlibus : quia suo opificii ipsius materia decernat. Assumendaau-
eam solam infideles prudentiariicrederentesse.quam D lem nobis est stulliiia, ut sapienliani sumamus, non

(1) Slulla est.


(a) Abest in aliud a vetustioribus mss. Colb. et declarant proxime dicta, dum otnnia infirmilalissum
Reinig. quod in Corb. addilum est a secunda manu. opittionemoderaturac metitnr.
Lipsi ei Par. pnrliculain expuucta, tantum retinuere (d) Proeposiiiohem in omittunt editi. Tum Er.,
aliud. Ex hoc loco iiUelligendumesi. illud tract. ps. Lips. et Par. subjiciuni, ea ipsa infirmi: reluctanti-
cxxxiv, n. 10 : Qui non se sibi debel , non cmnia bus Bad. et mss.
polest, dum a polioresubsistit. (e) Aririimussai ex mss. Haud procul ab Hilarii
(b) Carnulerisis codex, hic mundus, addito proho- mente. Gregorius 1. ix, Moral. c 8 : Qui ergo in
mine hic, quod et snperius ntim. 6, addebat vetus factis Dei raiionemnon videl, infirmilatem suam con-
Colb. Mox in dicto Carnut. aliisqtie salvos facere, siderans,cur non videalralionemvidet.
pro salvare: et paulo posl, sicul et in veluslo Colb. (/') Val. has. ms. necnoii alii ires, largienda. Er.
quodinfirmiusesl.... quod sluliius est. Jatii admonui- ct Lips. litrgiendo. Retinencluni ouiiiii.o ciirii aliis
mus eosdem Scripturse locos ab Hilario repetitos lihris largiendm.
non eadem raiione refen i. (g) Excusi, infidelibus : cmendantur ex inss. op^
(c) In ins. Carnul., de sententiaest impossibililatis: liiiia.'notse VajLbas., Colb., elc.
minus hene. Quid sibi velit de senlentia inftrmitatis, (h) Ediii, saptenliwopinione refragnpiiaus mss.
95 SANCTIHILARII EPISCOPI Ofl
imprudentioesensu, sed naturae nostrse conscicnlia : A ruisse cum voluil. Ac nc peregrina hiicadsciscamtts,
ut qnod cogitationis terrenoe ratio non concipit, id locuples hujus rei testis est Hilarius, lib. xu, n. 45
nobis rursum ratio divinoe virtutis insinuet. Cum et 46. Certe, inquii, qui ante ange.lns, nunceiiam
enim recogniia stultilise nostrse inlelligenlia, iinpe- homo cst : ne naiuralem hanc esse Dei speciem
riliam naturalis in nobis imprudentioe senserimus, diversilas hujus ipsius assumptse creationis pate-
tum per divinoe sapientioeprudenliam ad Dei sapien- retur intelligi. Adcst atitcni Jacob eliam usque ad
tiam iinbuemur : cum sine modo virlntes Dei ac luctse complexum in habitu htimano... Sed idem
poieslalem nietianmr, ctim naluroe Dominum non poslea et Moysi esse ignis osiendiiur : ul naturoe
inlra naturales leges cohibeamus, cum hoc solum crcatoe ttim potius ad speciem, quam ad subsian-
de Deo bene credi intelligamus, ad quod de se cre- tiam naturoe, ficlem disceres. Acttle Augustinus
dcndum ipse sibi nobiscum et lestis et auctor cx- episl. alias cxu, nunc CXLVII, ttiim.20, in illa Moysi
sistat. verba, Si inveni graliam ante le, ostende milii le-
melipstim. Quid ergo, inquil ? Ille non ernt ipse ?
69 70 LIBER QUARTUS. Si non esset ipse, non ei diceret, oslende mihi te-
Calholkorumsitnplicitalem adversusArianorum aslus metipsum , sed, ostende Deum : et tamen si ejtis
mttnire aggredilur. Eam ob rem qum illorutn de B naluram substaiitiamqueconspiceret, mullo ininus
Christosit senlenlia exponii. Tum defendit Filium diceret, ostende mihi temetipsum. Ipse ergo erat
Patri homousionac semper fuisse, et a pravis sen- in ea specie,qua apparere voluerat: non autem ipse
sibus, quibus necessariasillas vocessupprimereten- apparebat in natura propria, quam Moysesvidere
lanl, Ecclesiam abhorrere declarat. Allatis deinde cupiebat.
variis Scriplurm testimoniis,quibus Filium a nalurw Si ex proximisScripturw verbis ipsum Deuina Moyse
divinwpossessioneexclusumesseveteratorie insinuant, visitmAugustinus recle asseruit; pari ralione con-
inlegram exhibel fidei professionem, quatn Arius cedendum est ipsiim Deum eidem Moysi in rubo
Alexandriu pulsnsaliique ipsius partibus addicli ad dixisse: Ego sum DeusAbraham , ctc, verumqtte
Alexandrumantistilemmiserunl.Hujus deincepspri- Deutn Agar alloculam essc, cui clamavit: Tu Deus,
mam partetn, his maximenixam verbis,Audi Israel, quiadspexisii me. Neque hoceliamnegantiiPatres,
Dominus Deus luus unus est, qttasi nimirumiis qui in visis illis veros Angelosadstilisse arbitranlur.
Moyses Deutn non modo natura , sed el persona Non enim exislimant attgelos illos Dei ac Domini
ititum prmdicurit, tnultis refutal : oslendilqtietum tioinensibi allribitisse,qnia ttt legali Dei ac Domini
excreatione muncli,tumex pluribusvisisfaclis Agar, nomine loqttebaniur; quis enim legatus regis, hnpc-
Abrahw,Jacob et Moysi,tumetiatn ex Prophelarum G raloris, aut principis sibi arroget nomcn, citjus per*
testimoniis, ac noininalim Moysi, Psalmographi, sonamreprwsenlat'1sed ideopolius,quotl Deusipse in
Osem,Esaim ac Baruch , sive ul vocat, Jeremim, illis toqttebalur.J^Hoc diserledocelAllianasiusOr.
Deutnetsi nalura tinum, non tatnen esse soliiarium, iv conf.Arian., pag. 467: Is quidcm, qui senlieba-
sed filittm habere, qui cum ipso divinilatis ct noineti lur oculis, angeluserai, sed Dcusin angelo loque-
obiuiealet naturatn. batur. Nam quemadmodumin columna nubis verba
De visis in eo exposiiisquoedamobservanda.— Qttia ad Moysenin labernaculo faciebal , ita quoque in
vero hujus ac subsequetuisiibri argumenta pleraque angelis apparcbnt laquens Deus. Ila el Hierony-
nituntur vtsis patriarcharum; operw prelittm esl mus, cap. iii, ad Gal. : Quod atiiem, ait, Lex or-
nonnulla de iis prwfati. Conslansapud veleresvide- dinata per Angelos, hoc vull inlelligi, quod in
tttr opinio, Filium ab inilio tnundi variis se modis oiiini veteri Tcsiamento, ubi angelusprimum visus
lioininibusspectabilemprwbuisse. Hoc diserle do- rcfcriur, ct posiea quasi Dcus loquens iiiducilur,
cent Juslintts tnanyr, Irettwus, Origenes,Theophi- angelus quidem vere ex ministris pluribus qui-
lus Anlioch., Clemens Alexandr., Terlullianus, Cy- cumquc sit visus , scd in illo mediator loqualur ,
prianus, Palres Aitliocheniconcilii conlra Paulum qui dicat : (Ego sum Dciis-Abraham.»His accedit
Sttmosat.,ul mitiamttsFausiinum Presbylerum,Atn-D Auguslintis, l. u coulrn Maximiu., cap. 26, u. 11.
brosium,Leonem, aliosque pturimos. Sed ne ab iis Qu;ero , ittquil, quis apparuerit Moysi in igne
quidemhoc negatumesi, qui Ario favebattt.Idipsutn qtiando rubus iuilammabalur, et non urehatur.
passitn prwdicctiEusebittsin lib. Dem. Ev., el Sir- Quamquam et illic angelum apparuisse Scrip-
miense concilium contra Pholinum eos analhemaie lura ipsa declaral.... In angelo aulem Detimfuisse
damnat qui aliler senserint. quis dubilet ? Juxta hos Gregorittspapa, prwf. in
Sed cumin hac docirina frattdemmoliii sinl Ariani, ul Job, c. 2 : Angelus, qui Moysiapparuissc dicitur ,
Fiiutm, qui visibilis ac vistts sil, a Palre invisibili modo angelus, modo Q.eus memoratur. Angelus
nalura dissimilem prwdicurenl; alle reiinendum, videlicet propter hoc quod exterius loquendo scr-
sanctos Patres iia Deum visum tisseruisse,ttt cum viebat; Dominusauiem dicitur, quia inlerius pr;v-
Auguslinolib. n conlra Maximinum, cap. 26, n. 12, sidens, loqucndi efUcaciamniinisirabat. Cuui ergo
senserint, diviiiitaiem non per subslantiam suam, loqucns exlerius ab iniei iori regitur, cl per obsc-
in qua iuvisibilis et innnulabilis est, scd per quium angclus, et per iiispiratiouem Dominusno-
creiiiiiram sihi siibjeclnm inoiialij^n oculis appa- minatiir.
97 DE TRiNITATELIBER IV. 98
ConceditprmtereaAugusiinus, tib. n contra Maximi- .K.bis commemorala sunt, ut cum aliqttid ex humanis
uum, c. 26, n. 9, angelisitlis tkuisse Deiac Dotnini comparaiionibus (1) profcrimus, uon secunduiiina-
se nominecommendarepropler propheliam futura turas corporales de Deo seniire crcdamur, ncc
nuniianlcm, qttia nimirum Chrislns, qui Deus ac passionibus nostris spirilalia comparare, sed potius
Dominusesl, in illis figuralus sit. Sic el lrenmtts, rerum visibiliumspecicm ad inlelligcnliam invisibi-
lib. v, c. 1 : Procdiximusquoniam Ahraham el re- Iium protulisse.
liqui prophetoc prophetice videbant eum, id quod 3. Hwrelicorumopiniones de Dei filio. — Aiunt
fulurum crat pervisionem prophelanles. Sedqtto- namque liscrelici, non ex Deo esse Chrislum, id est,
vis modoinielliganturilla visa, stctl prope eademvis Filium non cx Patre naliim, neqtie Deumex naliira,
argumettlorum,qttmex illis Hilarius conficit. scd ex constiiutioneesse; adoptionem scilicct cjus in
(b) nomine, quia sicul plurcs Deo filii, ita cl hic (ilius
l.Tria in hmreitcosprmmillendaveritatisasscrtioni. sil; deliinc libcralitatem in dignilalc, qttia sicttl dii
— Quamquam anieiioribus libellis, quos jam pritlem plures sunt, ita ct hic Deus sit : indulgeniiore la-
couscripsinius absolule coguitum exisiimemus , fi- mcn in eo cl adopiionis et niincupalionisaffcclu , ut
tlcm nos et confcssionemPatris et Filii el Spiriius ct proecoclerissil adoptatus, ct adoptivis aliis major
' sancli ex evangelicisatque apostolicis insiitutis ob- B ipse sit liliis, et excellentius cunciis naluris crcalus,
tinere, nequc quidquam nobis cum hoereticisposse cre.ituris ipse coelerisprseslet. Aiiint etiam quidam
esse conimunc, quippe illis divinitalem Domininos- corum Dei omnipoientiam confitcntes, in siiuililudi-
tri Jesu Christi sine modo ct ratione et metu ahne- ncm ctim Dei creatum, et ex nihilo 73 "l csetera
gantibus: tnmcn etiam his libellis qusedam necessa- in scterni illius Creatoris sui imagincm constitisse :
rio fuerimt conipreliendenda, ut omnibus fallaciis vcrbo videlicet de non exstanlibus jussum esse
corum climpiciatihtts ediiis, ahsoluiior (ieret cognitio subsistere, Deo potenle similitudinem sui ex niliilo
vcriiatis. Et primumcognoscendumesl, qusedoclrinse coaptare.
eoruin lemeritas sit, quodvcirreligiosiias perictilum : 4. Homousionobscnstispravos respuere se coitftn-
debiiic quid adverstim fideni apostolicam, cui nos gunl. Qui illi sensus. — Quin etiani id adjiciunt, cum
congruimus, habeaut seniemia;, quidve dicere so- unius subslanlinePalrcm ct Filium esse audiunt ab
leaiil e conirario, quave verborum ambiguilaie sim- anlerioribus (c) episcopispra'dicalum, ulid subtiliter
plicitali audienlitimilltnlaiil: postremo qua iulerpre- per speciem hserelicoeopinionis infirinenl: dicentes
tationum suarum arle veritalcm divinorum dictorum eos verbi hujus significaiioncm, icl est, unius sub-
virtulemque corrumpanl. slaniioe.quodgrocceou.ooO<novdicitur, hoc sensu usur-
2. VerbisItumanisres divinasnon beneexplicari.—C pare alque eloqui, lainqtiam ipse sit paler qui et fi-
Non ignoramus atiiem, ad res divinas explicandas, lius , ex inlinilalc videlicel sua protensus in Virgi-
ncque homintiineloculioiiein, neque naluroehumanoc nem, ex qua corpus assumcns, sibi iu eo corpore,
comparaiionempossc sufficcre.Quod enim inenarra- quod assumpsit , filiinomcn addiderit. El lucc qui-
hile esl, significaiitiocalicujus finem et nioduni non dcm (d) de liomonsio coriun falsiias prima csi. Se-
liahel : cl quod spiritale est, id a specie corporalium qttctis illa est, quod affirmcnt id enunliationem ho-
cxeniploqiiediversumest. Tainen 72c,,m de naturis mousii significarc,quod rei anlerioris atque allerius
ccelestibussermo esi, illa ipsa, quso sensu meniium communiositduobus, cl lamquam prior subslantia
coniinenlur, usu (a) communiset naluroecl sermonis vel tisia matcricc alicujus exstiterit, quoeparticipata
stint cloquenda, non utique dignitali Dei congrua , dtiobus, el in ulroque consumpla, iitrumque illumct
scd iogenii nostri imbecillilali necessaria ; rebus naturocanterioris , el rci csse lestetur uniiis. Atque
scilicct verhisquc nostris ea quse et scnlimns ci in- idcirco improharo se homousii ainnl confessionem,
lclligimiis loctituri. Alque hoec sicul primo libcllo quod cnuntiatio cjus neque Filium a Patre distingtiat,
(niim. 19) tcstali sumus, nunc quoque idcirco a no- et (e) posleriorein Patrem materia, (/') qusc sibi cum
(I) Proferemus. D
(a) lia in tnss. Al in vulgatis, communi. non sibi constal, illud qnandoqiie per casus inflcc-
(b) Editi, esseinnomiiie.Abest cssea mss. quomm lcntes, ssepiusnon. lloc vocabulum priore illosensu
aliqui subjiciiinl, quia skul plures Dei filii, iia et hic a Paolo Sainosatensi proedicatum,el ah Aniiochenis
filius Dei sii. Pntribus rejecnim indicabal episiola OricnlaliumSir-
(c) Iu excusis, ab anterioribus esse episcopis, re- miutn dclala, cujus argua:entum referlur lib.de Sy-
dundat csse. uec hnbent inss. Vocabulumhomousion nod. n. 81.
ab anterioribiis epitcopis prsedicatum leslntur epi- (e) Uims codex Colb. cum. Vici. et Sorbon. po-
stolaad Paiilimi Samosat., lom. i, concil. Dionysic tiorem: non malo sensti, si dcinde siihjicerelur, Pa-
Alexnndrinoadscripta, ipse fatetur Eusebins Coesar, iremaleriam. Verius lanien alii halient posteriorem,
apud Socral. I. I, c 5 : Noiinullos, inquit, veiere:; titi consiat ex lib. de Synodis nimi. 68. Ilunc alterum
ephcoposel sctiplores, virossane diserlos alque illus scnsum , cum a Paulo lauium per cavillationem in-
tres , in divhtiutleexplicanda hoc verbo CONSCJBSTAN gestns csset, stalim ab Antiochenis Pairibus cxplo-
TIALIusosfttissecognovimtis.Inter cos, qui usi sint, sumfuisselradil Atbanasiuslih. de Synod. pag. 920,
duos Dionysiosreccnsel Atlianasius lib. de Synod. , quod cuin Orieuialium senienlia proxime a nobis
pag. 918, Teriullianus quoqtie adversus Praxean i memorata nuin siare possit, suo loco ad libruni de
niim. 2, Patrem ct Filiuni unius subslantiw prsc Synodis exToendemus.
tlicat. (f) Par. oum vetere ms. Golb. quw sibi de filio.
(d) Mss.de Iwmousion.In hoc noininc scribenth) Forle, quw sibieifiiio.
99 SANGTIHILARII EPISCOPI 100
filiosil communis, ostendat. Tcriio quoqne hanc im - ,\ Novit uniiniinnascibilemDeum : novit el ununi uni-
probandi homousii catisam coinminiscunlur, quoi1 genitum Dei filium. Confiietur Pairem seternum ct
secundumverbi hiijus significalionem, ex divisiom; ab origine liberuin : confiieiur ei Filii originem ah
paternsesiibstanti;cesse Filius (a) exisiimelur; lam oelerno: non ipsumab inilio, sed ab ininiliabili: non
qtiamdesecius ex eo fueril, ita ul (I) in duos sit re;i pcr se ipsum, sed ab co , qui a nemine semper est,
uua divisa; el ideo suhstaiiiisedicantur tiniiis, qui:t naluin ab oeterno, naiivilatem videlicel cx paterna
porlio desecta de loto, in nattira ea sit unde desect:i aiernilale sumenlem.Caret ergo fides nostra hserc-
cst : nec posse in Denni cadere divisionispassionemi lieoepravilalis opinione. Edila 75 namque esi sen-
quia el deniulabiliscrit, si iniminutioniper divisionen1 sus nosiri professio, licet nondum sit raiio profes-
liat olinoxius : et impeifcctus eflicietur, perfeclionii1 sionis exposita. Tamen ne quid , iu liomousii a Pa-
suse in porlionem alteram (2) decedente substanlia, iribus nuncupaiienunliatione, et in ea quod sempcr
5. Filium semperesse cur negent.—Nec non in ec1 fueril confessione, suspicionis relinquerclnr; isla
se cleganter docirinse proplieticne,sed et evangelicot; inemorata sunt, quibus et subsistere Filiuin in suh-
aiqne aposlolic:e74 posse (5) exisliniaiil contraire, slanlia qua gcnitus ex Palre est cognoscerelur, el
tii Filii nalivitatcin inira tempora proediceul.Cuui Pnlri de substnnliaqua nianebat per Filii nalivitateni
cniin vitiose a nobis asseranl dici, Filium sempet B "ibil csse decerplum, et homousionPatri Filium 11011
liiis.-e; necesscest, excludcndo quod semper fueiit. de conimenioratis superius vitiis causisque a sanciis
n.iliviiatemejus conliicaiiiur ex lenipore. Si euiiii et (d) doclrina Dei calenlibus viris esso incmoratum;
iioii scmper fuit, erit tcmptis quo non fuit. Et si csl ne quis forle existiniaretadimi pcr usiani nativiialem
lcmpus quo non fuil, eril anle eum lempus : quio unigcnitiFilii, quod Patri homousios dicorelur.
qiii ixiii scmper est, esse ccepit cx tcmpore. Qui au • 7. Voa;HOMOUSION qua necessitate suscepta. — Sed
leni caret icmpore, non poiest eo carere quod scni- ut suscepii liujiis uiriusque (e) verbi necessitaiem ,
per cst. Respuere se aulcm id , quod seniper filius ct conlra debacchanles lum hscreticos ad maximam
liieril, ob camcausamaflirmanl, ne per id quodsemper (ideisecuritatemnsurpati, (f) rationem intelligamus :
liiil, sine naiivitate esse credatur : (amquam per id , respondenduinesse existimo haareticoriim pervcrsi-
quod semper fuisse dicitur, innascibilis procdicelur. tati, ct omnes eoriim stultas ac moriiferas iusliiu-
C. Nec homousion nec semperesse Fitiuin sensibus tioncs evangelicisatque apostolicis leslimoniis coar-
relalis admiliii Ecclesia.— 0 stultos atque impios guendas. Videniurenim sibi de singulis, quoeasse-
iiieius, et irreligiosamde Deo sullicitudiiiem! H;cc, runl, proestareralionem : quia singulis asseiiionibus
qua? iu hoiiiousii significationeet in eo quod semper suis quocdamex divinis voluminibus lestimonia sub-
Friiiis esse dicilur argiiunlur, Ecclesia ahominatur, C tlideiunt, quse cnrrupto inlelligenlioe sensu solis
rcspuit, damnat. Novit cniin unum Deum ex t[UO lantum ignorantibus hlandianiur, speciem veritatis
oinuia : novit ct uniini Dominum noslrtim Jesum secuiiduin pravitatem interprelantium prseslatura.
ClniUiini per qiiem omnia, uiium cx quo, el unum 8. Sctiplum quibiis simplicesdecipiunl Ariani. —
pcrqiiem ; ab uno universorum origincm, pcr unum Conaniurenim, sola Dei Patris divinitate celebrata,
cnncloruiii (b) crealionem. In uuoex quo, auctorita- Filio auferre quod Deusest; quia scriptum sil: Audi,
tcm iiinascibililalis iiilelligil; in uno per qucm , po- Isracl, DoininiisDeusluus (g) unus esl (Deul. vi, 4).
leslaiein nihildifferenlem ab auclore vencratur : cum Et id ipsum ad legis doctorem , interrogantem quod
ex quo etper queni, al id quod crcaiur, (c) in his prsecepliimmaximumcsset in lege, Dominodicenle :
qusecreala sunt (4) communis aucloriias sit. Novil Audi, Israel, DontinusDeusluus unus est (Marcixn,
iu Spiritu Deum Spirilum impassibilemct indeseca- 29). Et rursum Paulo ila pr.cdicante : Unus enim
bilem; didicit enim a Domino, spirilui carncin cl Dcus, el unusMedialorDeiet hoininum (I Tim. 11,K).
ossa non essc (Luc. xxiv, 59) : ne forte cadere in (h) Ttim quod solus sapiens sit, ne qnid sapienlioe
ciiin corporalium passiontim detrimenln credanlur. Filio relinqtiatur, secundum Apostoli dicltim : Ei

(1) In duobus. (5) In anteriori, se existimant.


(2) Decidente. (i) Communiouis.
(a) Terlium hunc sensum , quem ManiclmSocrat. fuisse ]) (d) Er., Lips. ct Par. doctrinam Dei calleniibus:
liquct ex n. 12 , lcstalur Eusebins apud 11011 male, si quis vetus liber suffiagarelur.
lib. l, cap. 5 , Coiislanliiium ipsum respuisse , et (e) ScilicctFilium et semper esse, et ejusoom cum
coiisubstiinliale twn
de corporeisaffeciionibtis posse in- Patre esse suhstnniise. Quam autem neccssario ad
telligi, neque Filium Dci vel divisione veldeseciione , fidci securitaiem vox homousion inventa sit, vide
nf ifa dicatn, consiare, etc. Huc ac
usque deinceps lli- apnd Athanasiumhb de Synod. p. 921, et Gregor.
larius Filium consubsiantialcin Patri ila caute proe- Nnz.Or. xxi, 11.23.
dic.it, ut oninem boriim pravorum sensuum suspi- (f) Peraniiqiii mss. Val. bas. et Colb. ratione :
cionem procul amoveat. vox Hilnriofamiliaris ac merilo.
(b) Vetus codex Colb. cum Par. cunctiscrealionem. quse Iia mcliores mss. pro jure
Universorum, ul pote ipsiusetinm Filii, a Patre est (g) constanler, nonnuniquam
origo. cliam consentientibusexcusis , in quibus hic, mox ,
(c) Yat. bas. ms. ei in his; alii recenliores,et in his. ct ssepiusalibi repetitur vox Deus.
Iloc sibi vnll, Palri ex quo et Filio per quem omnia, (h) Verha scqueniia in excusis suo loco mota , re-
qiiaiitumad viriutem creandi et respeclu rerum crca- slituimtisad normammss.
tnrtiin, coiniiiuneniesse aucloritaicni.
101 DE TRINITATE LIBER IV. 102
ctuiem, qtit polettsest confirmarevos secnndum Evan- A ii?ic,el lenebit tne dexlerctlua (Psal. cxxxvm, 7 cl
geliutn meum ct prwdicalionemJesu Chrisli, secttn- i>eqq). Htinc qtioque incorporeum, quia diclum sit :
dutn reveliitioneinsacramenli temporibus swcularibus ISpirilus enim Deus est, cl adorantcs eum , in Spirilti
laciti, tnanifeslaiiattteinnunc per Scripluras prophe- tHveritaie adorare oportei (Joan. iv, 24). Ilunc im-
licas secundumprwceplum mterni Dei, in obedicttiiam iiiioiialilalem babenleni el invisibilem, Paulo di-
ficiciin omnesgentescogniii, soti sapienli Deo per Je- ccente: Qui sottts liabcl immorlalilalem, el lucem ha-
stimChrisiutn, ctti gloria in smcitlasmculorum( Rom. ibitai inaccessibilem, qucni netno lioininumvidit, nec
xvi, 25 elseqq.). Tum quod solus innascibilis, et ividerepotesl (I Tim. vi, 16) ; el secundum Evange-
qnod solus verus 76 s,l> °.u'a Esaias dixerit (LXV I
, lium : Deum nenw vidit umquam, nisi unigenilusFi-
16): Benedicenl(a) le Deutn verunt. Quodque id ip- ilius, qvi est in sinu Patris (Joan. i, 18). Hunc quo-
suni cnntestaius sil Domiuus in Evangeliis dicens : ique solum maneniem 77 (e) innascibilem , quia
Hac eslaulemvila mlerna, ul cogiioscaitlle soluinve- clictum sil : Ego sum qui stitn (Exod. ni, 14) ; et
rum Deum, et quem tnisisli Jesum Chrislum (Joan. rursmn : Sic dkesfiliis Israel: Misil me ad vosis qui
xvu, 5). Tum quia solus bonus, ne quid sil honitalis est (Ibid.); et per Jercmiam : ([) Qui es Dominus,Do-
in Filio, quia per eum dicium sit : Nemo est bonus mine (Jerem. I, 6).
ttisiunus Deus (Marci x, 18). Tum quod solus poiens B 9. Fraus in prmdictis latens retegilur. — Alque
sit; quia Panlus dixerit : Qttem lemporibus suis os- hrcc quis non inlclligat plena fraudis esse et plena
icndet nobis bealtts el soltts polens : Rex regutn, ct fallacioe?qttse quamquani siul subtililer conftisa at-
Dottiimis domiiiantium (ITiin. vi, 15). Tum quod que pcrmixla, tamcn alisolule aiiificiosam malilioe
hiinc noverint inconvertihilem et indemutahilem; ct sttiltiti;c calliditatem et inepliam testantur. Inter
quia per prophelam dixerit: Eyo sum DominusDeus cocleracuim addiderunt, solum sePatrem innascibi-
vester, el tiottdemtiior(Malach. ui, 6) ; el Jacobus lem cognovisse : lamquam hinc quisquam possit am-
apostolus dixeril (i, 17) : Apttd qttem non esi detnu- higere, eum, cx quo ille genitus sii per quem omnia
laiio. Ilunc jusitim judicem (suppleItic el infra, nove- suiit, id quod ipse est a nemine consecutum. In ipso
lini), quia scriptum esl: Deus judex jusliis , forlis el enim , quod paler dicitur, ejus quem genuit aucior
paliens(Psat. vn , 12). Hunc cunciis procuranlem , oslcndilur; id habens iiomen quod neque profectum
quia Doiiiinusdixerit, cum ei de avibus sermo esset: ex alio intelligalur, et ex quo is qui genitus est sub-
Ei Pater veslercmleslispascit (1) (6) illas (Malih. vi, stitisse doccatur. Igilur id, qtiod Deopatri proprium
26); ct rursiim : Nontteduo passeresasse veneunl, el est, propriiim ci ac secrclum relinquamtts, confiten-
tinns cx illis (2) non cadit super terram sine volunlale les in eo oclernaevirtutis innascibilem potestaiem.
Puiris veslri?Sed et capilli capiiis veslri numeraiistttilC Nemini auiem dubium esse exislimo, ob eam causam
(Mailh. x, 29). Iltinc oninia provicletilem,sicul beaia in confessione Dei patris quoedamejus tamquam pe-
Siisannadicit: Deus wlernus, abscondilortimcognitor, culiaria et privata mcmorari, ne proeter ipsum eo-
sciensotnnia ctntegetieralionemeorum(Dctn.xui, 42). riun qtiist|Uamparticeps relinqualiir. Cum enim di-
ilunc etiam (c) inconceptibilem , secundum quod cunt, soliim (g) verum, solum justum, solum sapien-
dicluniest: Cmlumtnihi ihronus est, lerra aulem sca- lem, solum invisibilcm, solum bonum, solum po-
betlum(5) pedum tneorum.Quam dotnutn wdificabilis tcniem, solum iiiinioriaiitatem habcnlem; in eo quod
tnihi, aut quis locus requielionis mem? Hmcenim fe- solus hoecsit, a communione eorum sccundum hos
cil manus tnea, elsunl omnia hwc tnea (Esa. LXVI,1). Filius separatur. (li) Solienim, utaiunt, propria non
Hunc quoquecapientemoninia, Paulo testante: Quo- patiicipaiiltir ab altero. Quoe si in Patre solo, non
niam in ipso vivimus,el tnovemur,cl sumus (Act. xvu, etinm in Filio esse exisiiinabuiitur; necesse est ut
28); el Psahnographo dicenle : (d) Quo abiboab spi- Filius Deuset falsus, ei insipiens, et secundum con-
rilu luo, el a facie Utaquo fttgiatn1 Si adscendero in spicnbiles malerias corporeus, el malevolus, et infir-
cmlutn,lu illic es; si descendero(i) ad infertium,ades; mus, et extra immorlalitatem esse credatur, qui ab
si sumpseropennas measanle lucem, el habitaveroin liis omnibus, cum in his Paier sit solus, excipitur.
poslremismaris : etenim (5) i//uc manus tua deducetI) t 10. Fitii honornil delrahit Palri. — Dicluri aulem

(1) Ita codex Ver. In anleriore, illa. (4) lit infernum.


(2) Afoncaclel.In Groeco,ou 7reo-£ma. (o) In anteriore, illic.
(5) Scatnillum.Vitrnviana vox.
(a) In edit. le solumDeutn. Abest liic solutn a mss. omtssa est : cum ve! ex ea inaxime Hilariiis in caite-
sicul el I. v, n. 25 et 26. Uhi hunc loctun ah hsere- ris Arianortimsenleniiis fraudem latere niox evincat.
licis corruplimi csse demonstratur. Restituitur ope mss.
(b) Edit, i//as. At mss. i7/a, supple volalilia, ut (/) Bad., Er. et Lips. quos et, postrema ediiio
lcgitur cap. 5 in Mallli. niim. 9. Par. secula est, qui es Dotnine,omissa voce Dominus
prseter fidcm mss. et Septuaginta, l «y Si^izoza
(c) Mss. Vat. bas. , et Carnut. , inconspicabilem. KOjOtE.
Rectius alii libri, inconceptibilem,hoc est, qui nullo
capi loco potest. (g) Editi, verumDeum: renttenlihus mss.
(It) Hoc in moriumeflati philosophici enunliatur.
(c/) In compluribus mss. quo ibo. In antiquiorihus At si cum vetusto codice Colb. necnon Germ. prse-
est, quo abibo. feras, Soli enitn sunl, aiunt; referendum erit soli ad
(e) Vox innascibilemin prius vulgatis perperam Patrem, aiunt ad Arianos.
105 SANCTIHILARII EPISCOPI 104
de absolutissima majeslalc el de plenissima divini-- A ta omnia sint; neque ex Deo esse, quia decederc cx
late tinigeiiili (a) Dei filii, non exisiiniamus quem Dconihil possit: sed esse ex iis, qtise non erant: id
quam arbiiraturum, omnem Iiunc sermoiiein, quc) csl, crealuram Deiperfeclam, verumtamen non simi-
usuri erimus, ad Dei palris contumeliam peninere , lem cseteris creaturis. Esse aulem creaturam; quia
qu isi ex ejus 78 dignitate (1) decednt, si quitl eo- scriptnm sit, Dominus (5) creavittne in inilium via-
rum referatur ad filium : cum poiius honor filii di rttm suarum (Prov. VIII, 22). Esse eiiam facluram
gnilas sit paterna; et gloriosus auctor sit, ex quo is,, perfectam, sed non similem cseleris facluris : faclu-
qui lali gloria sit dignus, exstiteril. Nihil enim nis.t ram autem per id quod P3idus ad llcbroeos (4) cli-
nalum habet filius, el genili honoris adniiratio iri xit : Tanlo meliorfacius angelis,quanto excelleniius
honoro generantis est. Cessat ergo opinio contume- ab his possidelnomen (Hebr. i, 4). Et riirsum : Unde
liae : cuin quidquid inesse Filio majestalis docebilur, fralres sancti, vocaiioniscmlesiisparlicipes, coguoscite
id ad amplificandampotestalem ejus, qtii isliusmodii apostolumel ptincipemsttcerdoiumconfessionisnostrm
gcituerit, redundabit. Jesutn Chrislum, qui fidclisest eiqui fecit eum (Uebr.
11. Arianorumde Filio doctrina. — Consequens III, 1). Ad infirmandunivero Filii et virtutem et po-
antem est, ut cognitis jam iis, quoead deformatio- leslatem el diviuilatuin, eo maxime utuntur, quod
neni Filii de Palre confessi sunt, ipsum illud quod i, dixcrit : Paier tnajorme esi (Joan. xiv, 28). Idcirco
de Filio profcssisunt audialur. Responsuri eniin sin- aulemnon esse euui uiium exoninibuscreotuiis con-
gulis eorum proposiiiouibus, et riivinorum dictorum cedunl(5), quia scriptum sit: Omnia JQ per eum
lestimoniis irreligiosam eorum doclrinam prodituri, facta sttnt (Juan. i, 3). (c) Concludunl ergo omnem
debemus ad illa , quoe cle Patre dicla sunt, ea qusc irreligiositatis suoedociriuaiu isliusmodi vcibis suis,
deinceps de Filio sint commemorata suhjim- dicenies :
gere : (2) (b) ut confessioneea, quoe dc Patre ct Fi- Exemplumblasphemimeorutn, qui creaiuramesse Dci
lio est, inler se comparaia, unus atque idem a nobis dicunt.
ordo leuea- fiiium
in ahsolvendis singulis proposilionibus
lur. Memoranl namque (ilium Dei neque ex aliqua 12. «Novimusunum Deum, solum infcctum, solum
subjacente materia genitum esse, quia pereum crea- sempiternum,solumsineinitio,soluni verum,(6)(d)so-
n. 55.
(1) Decidat; inferius quoquc num. seq. decidere xu, Dixerit.
pro decedere. (4)
(2) Ut deconfessione.viartim suarum. Idem (5) Coniendunl.
(o) Creavitme inilium prse- (6) Secnnda manu addilum est solum immensum.
feriur a ms. noslro lib. l de Trin. n. 55. Idem lib. Sequitur : soltimiinmorlalilatcm,etc.
(a) Addimus Dei ex mss. Hoc loco prudenler an- G ait : Arius htijus impielatismagislerDeifilium creatu-
levcrtit Hilarius argumeniiim Arianis solemne, de ram dixtl esse perfectam, sed non sicut cmlerascrea-
139, n. 5 : Certe enim ideo turas. Hanc Athnnasius integram exliibet lih. de Sy-
quo Augtistinus Ser. substantim
dicis non csse ejiisdem Filium, ne injuriam nod. p. 885, sicut et Epiphnnius hner. 69 , n. 7, a
cito osiendo, quiu inju- quo quidem cum epistola Ariiad Alexandrum, faven-
facias Palri ipsius. Ego libifamiliaribus
riam [acis ambobus: quotl verbis quo- libus proxime relatis Aihanasii et Ainhrosii vcrbis,
modo oslendal, vide si lubel. liem lib. u; conira iiiscribimr; cum etiam simpliciter Arii epislola nb
Mnximinumc. 25 : Nonse, iuqtiit, vult Deus tta luu- Aquileiensi concilio constanter nuncupatur; Arius
dari palrem, ul filiumdicatur dese ipso genuisse dege- illius auctnr praicipuus, sed non solus esl cxisliman-
nerem : el Serm. 140, n. 5 : Non twbis disptkeatPa- ho- dus. iianc eiiim Ililaritis nosler non lanium hic, sed
: honorificentiaenitnFtlii et lih. i, n. 25, a muttis editatn sciihit. Ncque aliud
norificettliaFilii in Palre suatn minuit divinilatem.Si- sonat cpistoloeipsius proefaliuncula liic omissa , scd
tri tribuil honorem, non et E|iiphauiuinpluritim itomine ex-
mili ratione eisdem h;creticis respondel Ambrosius apud Alliana»ium
lib. i de Fide c 6. . pressa in huiic moduni: Fides illa, quam a majoribtts
uf de confes- accephnus,et a ledidkiutus, beatissimePapa, ejttsnto-
(b) Carnut. ms. ct alu qumque, di est: Novimus, etc Longe cerlins id piohnt, qtia>
sione. , . j r. i
(c) Tilulum epislola; stibsequentis apud Bad. apud eosdem legitur inscriplio : Bealo paptv el epi-
omissum, apud Er. et Lips. in marginem rejeclum , scopo noslroAlexandropresbyteriel diaconiin Domino
el apud Par. hic male insertum, suo loco reslituimus salutem. Vclcerte h;cc episiola ci Arii est, nt aucto-
ex fide mss. Formulas (idei liacrelicasab Hilario ipso j-. esl. ris, et multoruii), quorum iiomineinis^act suscripia
ila inscribi solere palam est cx lib. rie Synodis iiuui. Varias illas suscriptioiies inlra ex Epiphanio siib-
11 et ex lib. conlra Auxcniium num. 12. Subjec- jiciemus. Scripta est anie Nicoemimconciliiini, et, ut
tam epistolam Alhanasius Oral. i, conlra Arianos , tesiisest Athannsius lib. de Synod. p. 885, ciim
n 513 hauil dubie indical his verhis : Arto versua- Arius ab Alexandro stibnioius apud Eusebiumcom-
sil (diaholtis) w»quasisu&specieadversarti conlra hm- moraretur. Nicomedia quoqtie ad Alexaiiririunscri-
reses loquerelur,qtto melitts(alterel suam tpsins hmre- plam dicit Epiphanius, ut Aiitis apud illuui qu.isi se
sitn stibjkiens. Ea ipsa est, cnjus lamtum Irequenlem excusarct. Quod autem ad calcem liujtis cpisiol.e
menlionem lacit Aquileicnseconcilium m gestis subjicit Athanasius : Isla sunt ex aliqua parl<\ qum
anud Ambrosium l. ii editionis novsc pag. 786, lum Ariani ex hmreiicosuo corde evomuerunl, indicio est
in episiola ad imperatores apud eumdem Amhrosium eos alia plur.i luin evomuisse. Estque valde proba-
x Cui epistolseillam se subdhlisse , et in gestis le- bilc eos tcsiimoniorum superius inenioratorinncon-
«isse ac recilasse tesiantur prtedicl;»;Synodt Palres : gcrie conatos esse coufirniare quod in liac cpistola
at modo non exstal nisi illius iniiium per vanas m- sua simpliciter asseruerunt.
terro"aliunculas concisum , quoad scihcet Palladius (d) Iii Vulgalis hic adjicitur, solum immeiisum:
acl tiusesita respondere renuit. Ambrosius lpse hb. quod tamen omiitunt lib. vi, neqtie in gr;ccis cxciu-
III dcFidc c. 10, num. 132, in eamdcm rcspicit, cum plaribus usquamcxslat, neque in mss.
ins DE TRINITATE LIBER IV. 106
Iiim (a) immorlalitatem hahcntem, (b) solum opli- A A vere et cssc (i) accipiens a Pnlre, et (2) glorias (;') ei
mum, solum polcnlcm, (c)omnium crcalorcm. ordi- cmisubsUlenlcPalrc. Nequc cnim Palerdans ci om-
natoremetdisposiloreminconveiiibilem.immtitabilem, nium hserediiatem, fraudavit semetipsum ab his
justum et opiiiiuiinkgis et prophetariim et novi Tes- qiiae(k) non facta hahenlur ab ipso; fons est aulem
tamenli: hunc Deumgenuisse filiumunigenitum ante omuitim.
omnia soecula, per qucm el soccnlumet omnia fecit: 13. <Quapropter tres substantise(ij7roo-T«o-£tj) sunt
nalum autcm non pulative, sed vere, (d) obseculum Paler, Filius, Spiritus sanctus. El qnidcm (/) 81
volttntati susc, immutabilemet inconverlihilem, crea- Deuscausa est omninm,omnino sine iniliosolilarius:
turam Dei perfeclam , sed non sicuti unum creatura- Filitis aulem sine tempore editus a Palrc, ct antc
rum; facturam, scd nonsicuii cielerrc facluroe; nec ut saecnlacrealus ct fundaius, non eral antcquam nas-
Valentinus 80 («) prolationem Natum Palris com- cerelur : sed sine lempore ante omnia nattis , solus
nientalusesl; nee sicut Manichocus(/') pnrtem unius asolo Palre (3) snhstitit. Nec enim esl seternus, aut
substanliscPatris Nalum exposuit; nec sicut Sabcl- coseternus,aut simul non facius ciunPalre, nee simu!
Iius, qui unionem (g) dividit, ipsum dixit Filium cum Patrc liabet esse, siculi qnidam dicunt, (»u)attt
quem et Pntrem; nec sicut Hieracns, Iucernaai (li) aliqtii duo non nata principia introducenles : sed
de lucerna, vel lampadem in duas partes; ncc qui B 1 sicut (n) unio et principium omnium, sic el Deusantc
fuil ante, postmodum naium vel supercrealum in fi- omnia est. Propter quod el ante Filium esl, sicutet
lium, sicuti et tu ipse, beatissime papa, media in ec- a te didicimus (o) media in ecclesia proedicanle. Se-
clesia ct in cnnsessu (1) fratrum, frequenter eos qui cttndum quod itaque a Deoessc habet, ct (p) glorias,
lalia introducunt renuisii : sed, sicut diximus, vo- ct vivere, el omnia ei sunt tradila ; secundum hoc ,
luntate Dei ante lempora et ssccula creatum, ct vi- principium ejus eslDeus. Principalur aulem ei, ut-
(1) Fratrum desideratnr in noslro codice; sicttt (2) Glorians.
desideralur etiam in editione ad lib. vi, n. 5. (3) Subsistit.
(«) Hoc vafre dictum palet, quo Filius passibilis exemplis. Mox Bad., Er. el mss. liahent lampudam,
ac morialis credatur. Hinc in gestis Aquileiensis sy- non lampadem.
nodi, n. 24, Ambrosio asserenti, Non diviniias tnoV- (i) etc quod planius verli potuis-
Grsece£t),j)a>oT«,
fua csf, sedcaro moriua, non assentilur Palladius; sed set, qui et vivereet esseacceperit a Palre.
tergiversalur acdicit : Anle vos milii respondeie. Pla- (j) Perpauci mss. gloriam Cseteri cum cxctisis,
nius auiem cjusdem synodi Palres epist. apnd Am- glorians. Legendum esse glorias, tum cx grscco rt/.e
bros. 10, n. 7, ad imperalores rescribunt : Moriem §i%v.c,lum ex suhjectis, ubi verlmm idem repetilur,
deniqueejus (Christi) non ad sacramenium noslrm sa- palam est. Deinde editi subjiciunt, cum subsisientc
lutis, sed ad infirmilalemqttamdamdivinilalis referunt. Patre : ubi cx mss. ficle restituimus consubsisienieei
Hoc prsenoiassejuverii, quo inierim discal lector, ad- Paire, quod ad leclionem grsecam o-uvorroo-TJjo-avTOf
vcrstisquosHiIarius,l.x,Filii impassibiliiaiemlueatur., p KUTW TOOUaxpicpropius accedil. Uhi vocahulnm T«?
(b) Apud Aihaiiasium et Epiphaniuni adjiciittr Sify; non ad superius verbnm £i),viy6T«, seri ad snb-
hic, solum sapienlem.Sic ctiain in gestis Aquileiensiss sequens o-uvwoo-Tiio-avTOS', quod hic aclivamvim obti-
Synodi, posl quam recitatum cst, n. 17 : solttm mter- net, referendum. Quippe his significatur Paircm lar-
num, soliimsine ittilio, solutn verutn,solum iinmortcili- gilum esse Filio, ut glorise, seu gloriosoedotcs, qnsc
tatem habentem, proxime recitatnr, n. 27, solum sa- in se subsisinnt, pariler in ipso subsistant. Unde et
pientem: quse duo verha Erasnius superiys adjecitt Hilarianum illud constibsislentepariier active intelli-
post solum infectum, reiiitentihus Bad. el omnibuss gendum esi, qnasi consubsisterefaciente.
noslris mss. Imrno nec ipse Erasmus sibi coustat. (k) Pro non facta, apud Alhaiiasium ct Epiplia-
lib. vi. niuni groecehahclur «ysvviJT&jf, cujtis loco «ysvjJTM?
(c) In Vulgatis Alhanasii et Epiphanii, omniutn i Hilarium legisse necesse esi.
juaicem. Major apud Ililarium videtur rerum con- (/) In vtilgatis, Deus pater. Rectius abest paler a
nexio, cum crealoremrecte scquaiur ordinatorem etf mss. et groeco.Nam cum de Deo sermo sil, quando
dispositorem.Et lacile quidempro gra;ca vocexTtorrlv, , in Ariaiiorum sententia nondiim ei erat filius, nnde
subrcpere potuit y.pwnv.Altamen etiam in gesiiss el sotitariussubinde prsedicatur; non debcl pater co-
Aquileiensissynodi, n. 33, exstat omniumjudicem,, gnominari. Ut eiiim aputl Alhanasiumlib. cle Synod.
non omniutn creatorem. pag. 884, Arius ratiocinaitir; Filio nondum exis-
(d) Apud Epiphanium, vTroo-njo-avra Se £SIWBzlri- lente, statitn relinquilur Palrem tantummodo Deum
/y.«Tt,consciitienlibus Alhanasii exemplaribus, nisii fuisse.
quod in iis non est parlicula §£. (m) In codiccVal. bas. auf alii qui.... introducunt.
(e) Editi boc et sexlo libro prolatione. Tum apudI D Groecepro attt aliqui, legilur T« izpigTt : quod com-
Par. ttatam. At in mss. protationem Natum, ul ini mode verti potesl, ea qumsttnt ad aliquid,aut ea quw
groeco 7rpo6o),»ivyewn/w.; ex quo vocabulum nalttm 'i sunt relala.
siibstantive intelliijeiHlumesse liquct, quasi ftliam. (n) Er., Lips. et Par., unioesl principium: contra
([) GrocceTOpApo;ip.oouaiov: quo nnmine acsen- verilatem groecitextus, Bad. ct mss. Vocabuli unio
su, vocabuii hoinoiisioii respuendi causam Ariani ii vis ad calcem libri liujus commodius explica-
obtendunt supra,n. 4. bitur.
(q) Erasmus ad marginem, inducil: cujus conjec- (o) Voccmpapa liic expunximus, cum non cxstet
turam Lips. et Par. perpernm arripuere. Sabellius s in mss., nec in grseco.
quidem in Triniiate , de qua non cst hic seriuo,, (p) Rursum hic plerique ac potiores mss. glotians,
unionem inducit; sed in incarnaiione, uli declaraturr ex qnihus ut supra conlicimnsglorias, id inanifesie
lib. vi, n. 7 uniouem dividit, hoc esi, in Christo per- poslulanle orationis nexu et groecovocabulo?uc Soiac,
sonarum dualitalem invehit. cujus potestas non satis exprimitur verbo latuio glo-
(Ii) Apud Bad. et Er. hic adjicitur vcrbum dicit: riam, quod habent pauci alii mss. Pessime atitem
cujus locoLips. et Par. ex Erasmi conjecttira substi- i- Erasmus rcposuit glotiari, quod nunc priinum mu-
tuere inducit. Neutrum exslat in mss. aut graecis .s tamus.
PATROL. X. h
107 SANCTI HILARII EPISCOPI 108
pote Deus ejtts, cum sit ante ipsum. Si enim quod ex A deiiatem. — Nam hoe eorum principaleest: Novimns
ipso, et quod ex utero, et quod ex palre exivi el ve- inquiunt, «nutn solum Deum, Moyse dicenle, Audi,
ni, (a) velut parlem ejus Unius subslautioBet qUasi Israel, DominusDetisluusunus est (Deiit. vi, 4), Sed
prolationem extendens intelligilur; compositus erit numqtiid hinc quisquam fuit austis ambigefe'? aut
Pater, et divisibilis, (1) et convertibilis, et cofpus umqiiarii aliler a quoquam eorum pfsedicatiim esse,
secundum illos, el, quanlum in ipsis est, consequen- qui Deumcrederent, cognitum est, iiisi unum Deum
tia corporis sustinens sihe corpofe Deus. (b) esse ex quo omnia, uniim viftutem innasfcibileni,ei
14. Quia divinanon percipit hotno nisi ex Dei de se unam hanc essesirie iniliopoiestaieih? Sed noh pef
dictis, ex his refellendmsunt hmreticmassertiones.Dei id, quod Deusunus esi, Dei filioaccidit negari posse
dicta non nude, sed ex suis causis expendenda.— Hic quod Deus est. Moysesnamque, vel potius DeuSper
eorum error est, hsec mortifera instittitio : ad cujus Moysen, populo et in ^Egypto et in desCftoidolis et
confirmaliotiem corrupto intelligentioesensu, divino- deorum, ut putabanl, religionibus occtipalb, hoc
rum dictorum teslimonia nsurpant, el de his sub oc- constiluil principale mandatum, tit lihum Deumcre-
casione himianoeignoranlioemenliunlur. Nemini au- deret: et vere ac meriib conslituit. Untis est enim
lem dubium esse oportet, ad divinarum rerum co- Deus ex qito omnia. Sed videamus, an idehi Moyses
gnitionem divinis utendum esse doclrinis. Neque B eum quoque, per quem omnia sunt, Deumesse cort-
enim scientiam ccelestium per semel htimana imbe- fessus sit. Non enim Patri adimilur quod Deus urius
cillitas consequelur, neque invisibiliumintelligenliam est, quia et Filius Deus sit. Est enirii Deus ex Deo,
ipse sibi corporaliuni sensus assumel. Non eniiii vel Uiuisex uno : ob id unus Deus, quia ex se Deus. Con-
id quod cfeatum in nobis atque carnaleest, vel id tra vero non minUs per id Filius Dciis, quia Pater
qnod in usum viisenostroeex Deo (2) datum esi, suo- Deus unus sil; est enim unigenitus filius Dei: non
met judicio naturam Creatoris sui opusque discemit. innascibilis, ut Patri adimat quod Deusunus sit; ne-
Non subeunl iugenia nosira in cceleslem scientiam, que aliud ipsequam Deus, quia ex Deoriattis est. De
neque ineomprehensibilem virtiiiem sensu aliquo in- quo quainvis ambigi non oporleat, quin nascendo ex
firmitas noslra concipiet. lpsi de se Deo credendum Deo Deus 83 sit, per quod fidei nostroe Deus unus
est: et iis, quoecognitioni noslrse de se iribuit, oh- est; lameri videariius an Moyses,qui ad Israel dixeritj
sequendum. Aut enim more gentilium denegandus Dominus Deus tuus unus esi, Dei filium Deuriiprsedi-
cst, si teslimonia ejus improbabuntur : 82 aul si ut caveril. Uti enim iios ad confilendam Domini noslri
cst Deus creditur, non polest aliter de co, quam ttt Jesti Chrisli divinilatem testimonio illius oportebit;
ipse est de se testatus, intelligi. Cessent itaque pro- cttjus auctoritaie baefelici unuirtiaiilnm Deumfconli-
prise hominum opihiones, neque se ultra divinamcon- C tenles Filio putent liegaiidiimesse qubd Deus sii.
stilttiioriein (5) humana cohsilia extendant. Scqiiinutr 16. Inhisloria creationis Deumnon sotitariumdo-
ergo, adversus irreligiosas et impias de Deo instilu- cel. Alius dicens, alius faciens; uteique Deus. Filius
liones, ipsas illas divinorum diciorum auctorilates : est Deus faciens. — Igilnr cum absolula Iioecde Deo
et unumquodque eo ipso, de quo quoeritur, auclore et perfecla confessio sit, secundum Aposlolum ila
iractabimus, non ad fallendam et male imbuendam loqtii, (d) UnusDeus pater ex qttoomiiia, et utxusDo-
andienlium imperitiam quasdam verborum enunlia- minus noster Jesus Christus per quem omniii (I Cor.
tiones subtraciiseortimcausis coaptantes. Inielligen- VIII,6), videamus origiuem mundi, quid de ea Moyses
lia enini diciorum ex causis est assumenda dicendi loqtiatur. Ail namque : JEfdixit Deits, Fial firmamen-
(Vide supra l. n, n. 50);: quia non sermoni res, sed tum in medio aqum, el sil dividettsinter aquain et
rei est sermo subjecius. Yernm omiiia editis simtil aquam : el faclum est sic, et fecit Deus firmainenium,
ei dicendi causis et dictorum viiiutibus prosequemur. et divisit Deus per medittm aqum(Gen. i; 6, 7). Ha-
Igitur singula secundum proposilionis ordinem (c) re- bes cgo Deum ex quo, habes Deum per quem. Aut
traeienlur. si id negahis, necesse est id quod facttim est per
15. MoysesdtceitS,Deus uniis esl, non negavitFilii quem factum sit doceas : aut certe naturarn ipsam
(1) Secunda rccensione interposiiuin est, et mu- j) (2) Natum esl, mox, discernel.
labilis. (3) Consueludinem,inox, sequamurergo.
(a) Grsccc, o>gp.ipogTOU VM.OSC71730(30).»de uno Deo : quod sane cx margine in texlum irrep-
opbouo-ioti
iiTtaTIVMVvouxv.i,id est, velul a quibusdamintetligiiur, sit, cum ad sub-equentia indicandain limbonon maie
parS esl aticnjus qui unius substanlimsit, el quasi pro- locuni haberct.
liuio. Patet auicm Ililarium ex inendoso codice (d) Ex hoc Aposloli loco Palrein a Filio discernere
legisse &s npoSolriv«jromvojv, lion ag 7r/)o§o),vj wo solehant haretici, 111lii|iiel ex bis mim. 19, Hilarii
ftvuv. ad Arianiun dictis, Dixisti•enim, Ex Paire omnia, sed
(b) ApUd Epipliaiiium hoe subnectuhtur suhscrip- per.Filiumomnia. Nec repiignabaiu Caiholici, adeo
tinncs : Benevalere le optamus in Doinino,bealissime utiiilano nihil familiaiius, quam ut Pater Deus ex
papu, Aritts, Efliates, Achilles, Carpones. Sarinaias, qtio, is ex qtto, ex quo omnia, Filius vero Deus per
Ariits presbyteri : tiiaconi Euioius , Lucitts. Julius, qnem.is perquetn, per quem omnia cognoniineluf.
Menas, Heliadius, Gaitis: episcopiSecundusPentapo- Quod observniidum luit, tum ad intelligenliam voca-
lis, Theonas Africantts(gr. AiSuf), Pistus qui Alexan- btiloruin, tum ne ignorarelur insiiiuium Hilarii Aria-
dr'm ab Arianiscollocatusest. nos ex suis ipsoi-umarmis confodientis.
(c) In ms. Carn. et uno Cblb. hic inserlum est,
109 . DE TRINITATEIIBER IV. 110
croandortim Deo obedienlem esse (a) demotislres, iLcsf: cum ab eo ipso, qlii hocc est locutus, in ipsa
qnoead id quod dictum est: Fiat firmamentttm,se ip- consiituiionemuiidi Densfueril proedicatuset Filius.
sain Dei verbo jussa (irmaverit. Sed hoecdivinoe Sed videamus, in quem profectum ha>cdistinclio ju-
Scripttiroeratio non recipit. Omnia enim, secundum bentisDei, et facienlisDei (3)augeatur(c). Nam lam-
prophctam, facta ex nihilo sunt (II Mach. vn, 28): efsi sensus communis inlelligetilioenon recipiat, ut
nec natura aliqua manens demutaia in aliud est, sed in eo quod dictuni est : Jussil,et facta sunl, solilarius
id quod noii erat creatum est, ct absolutumest. Per atque idem significatiis esse credalur; lamen ne
quem? Audi evangelistam : Omnia per ipsum facta quid amhigi possii, oportet ea, qusc mnndi crca-
sunt (Joan. i, 3). Si quoeris per quem, audies eum- tionein consecuta snnl, cxplicari. (V. Tract. Ps. xci,
dein Evangelistam dicenlem, In principioerat Ver- n. 6.)
bum,et Verbumerat apud Deum, el Deuseral Verbum, 17. Neque in condendohotninesolitarius Deus. —
hoc eral in principio apud Deum. Omnia per ipsum Ciun igiltir perfecto muncio cjus incola formatidus
faciasunt (Ibid^ 1-5). Quod si negare voles a Patre cssei, (d) lalis de co sermo esl! Et dixit Deus, Fa-
dictuln videri, Fiat firmamenlum(Gen. l, 6), audies ciamushominemad imaginemel similiiudinemnostram
rurstim prophetam dicentem, Ipsedixit, elfacta suni; (Gen. i, 26). [El rtirsum, El fecil Deus hominem; ad
ipse mandavit^et creata sunt. (Psal. CXLVIII, 5.) Quod ]B imaginemDei fecil ettm (Ibid. 27) ]. Quoeronunc, so-
ergo diclum esl, Fiat firmamenlum;ineoquod Paier lumne sibi Detimlocutum exislimes, an vero sefmo-
sil loculus ostendiitir. Quod autetn adjicitur : El fac- nem hunc ejus intelligas non sibi, sed ad allerum
lum ett sic, et quod fecisse $4 ,>eusdiciliir; iu co exstilissc? Si solum fuisse dicis; ejus ipsius voce ar-
persona efficientis est intelligenda qui faciat. Dixil gueiis dicenlis, Faciamus hominemad imaginem el
enim, et facta sunl, non utique solum voluit, et fecit: similitudinemnostram. Dcus enim per legislatorem
mandavil,et creata sunt, non iitique quia complacitum (Moysen) secundum intelligeiUiamnostram locutus
ci est, exstilertint; ut (ita) Mediatorisofficium inter est, verbis 85 videlicel, quibus uti ipse nos voluil,
se et ea quseessent creanda cessaret. Dicit ergo (ieri cognilionemeorum nohis qnoegessit impertiens. Si-
Deus ex quo omnia sunt, et facit Deus per quem gnificatio namque Dei filio per quem facta sunt om-
omuia (1), eodem parique nomineet in dicenlis signi- nia, in co quod (e) dictum (i) esset, Et dixii Deus,
ficalioncel in eflicienlis opeialiane (b) confesso. Si Fiat firmameittum;el (in eo quod)ruisiim ita dicltim
autem loqui andebis, non de Filio dici, Et fecil Deus; esi, Et fecitDettsfirinametititm: nc tamen (f) hic idcm
ct ubi erit quod dictum est, Omnia per ipsum facta inanis ac superfluus sermo exislimarelur, si sihi ipse
sunt et illud aposlolicum : Et ttttus Dominus nostcr dixisset ul fierei, ct rurstim ipse fecisset (quid enim
Jesus Christus per quem omnia (I Cor. vm, 6) ; cl lain alienumab co qui solus csset, ut sibi faciendum
illud, Ipse dixit, et (aclasunl (Ps. CXLVIII, 5) ? Quod ^ diceret, cum volunlate lanlum opus esselut fieret?);
si impudentiam luam haecdivinilus dicta (2) convin- absolutius voluit intelligi significatioiiemhanc non
cent; non adimitur Dei fiiio quod Deus sit, per id ad se taiitum esse referendam. Dicendo, Faciamus
quoddiclumesl: Audi, Israel, DomhtusDeustitusunus hominemad imaginemet simililudinemnostram, sus-
(1) Adjungitur sunt. Argualur.
(3) Dictum
(2) Non convincenl. (i) est.
(a) Ut obedientimvi lalis exsisteret,quemadmodum Patris mandatiim, tton a lempore datum, sed tnanda-
bahes in Psal. CXLVIII,n. i, cujus loci leclionein tum natum. Quomodoenim, inquil, non est mandalutn
recte a nohis eniendaiam liquel ex praesenii,sictit et Patris, quodesl VervutnPalris? Et lib. conlra Senn.
ex suhuexis, ttec ncttura aliqua manens(id cst, jam Arian. c 3, reprehendit cos, qui formanisibi in plian-
exsisiens) demutalain aliud est, ctc., patet caiudem tasmalecordissui quusi dttos aliquos, etsi juxta invi-
noli rnale a ltohis inlellcciaiii. cem, in sttislaiwn locisconstilulos,uitumjubentem, et
(b) Editi, confessioesl: euieiidanlurex mss. Hoec atteritm obtentperaniem: nec itttelliguntipsam jussio-
autcm concltisio non ad proximum ex psnlmis loctim nem Palris ut fierentomitia, iion esse nisi VerbutnPCP-
periinet, sed nd niemofala GeneMSvcrba, in quibus tris per quodfacla suni otunia.
liabetUr, Et dixii Deus... Et fecitDeus. (d) Aliqtiotinss. talis Deo sermoest. Moxquoeuu-
(c) ln Corb. ms. In
aiguebalur. quibusdam ul el einis inclusa simt, ncc liabet vetusColb. ncc videniur
in vulgaiis, agatur. Rectitis in velustioribus Colb., j) miiliumad rem facere. Simile esl argumentnm con-
Carn., eic., augealur : hoc cst, an huc disiinclione cilii Aulioeli. cpist. ad Paulnm: Qui aulem mattdat,
sigfifWcelurauctus persouarum numerus, qnod sine alteri tnandat, quem non alium esse persuasumhabe-
cunclaiione affirmat Teitiillianus adversns Praxeam. mus, quam nnigeiiitumfiliumDeum, cui dixit, Facia-
n. 12 : Eisi ubique leneounam sttbstantiamin tribtu1 nms hominem,ctc.
cohwrentibus: latnen alium dicam oportel ex necessi-
tate sensuseum qui jubel, el eum qui facil. Vcrbi au- viinus; (e) Parliculam cutn hic omissani aliquando puta-
ut ex laiiiuni loco Filii significaiio
geri vim repetere licet ex lib. i, n. 11, ubi ChrisiumL ostendercltir.posleriore
Sed Filii exsistcntia utroque confi-
recipienlesin ftliosDei aucli proedicaulur. Ilnacdis-. citur, etcuni ci uimirum mandalurex
tinciiojufrauttsOeiet (acienlisDeialiiseliam Palribus. fecisse sigiiificnlur quori maiidaiumulerat. laciat; et cum
Ille enim,
soieiiinis fuit, Irenseo, lib. m, c. 8. et I. iv, c 75:! cui dicitur
Terluiliano, uti proxime vidinius; Origeni, loin. u; Fiaf, quique fecisse pr;cdicatur quod jus-
iu ioh. edil. Huei. p. 61; Aiitiochenoconcilio epist\! snni est, iilitisesl ah eo qui jussit ac dixit Fiai. Ut
ad Paultiin Samosat.; llippolyto, lib. conl. Noeium: auiem babet conciliumAnliocepisi. ad Pnuhiin Sa-
mosat. : Filhim , qui sempercum Palre esi, credimus
Aihanasio, dedecretis Nic.syn.; Basilio, 1.de Spiriti\. volunlutempaternatn in crealione univcrsi.
sancio; Cyrillo, 1.xxix Thesauri p. 255. Augusiiims implevisse
autem Serm. CXL,iii 6, prohat Filium ipsuui esst; (f) Ediii, hic quidaiiiinanis :'oasligantur ex mss.
m SANCTIHILARIl EPISCOPI M2
lulit singttlaris intclligenliam professione consorlii. A Dei (a) feci homiiiem(Gen. rx, G). Eiiam hicdisiin-
Consorlium atitem esse aliquod solilario (I) ipse sih giiitttr excmplum, opus, operans. Deuslcslatur se ad
non polesl. Neque rursum recipit solitnrii solitudt imaginem Dei hominem fccissc Cum facicndus homo
faciamus; nequc quisquam alieno a se nosirum lo^ csi, quia (b) de sc, neque ad se loquebiiltir, dixil ad
quitur. Utcrque sermo, el faciamus et nostrain, u imaginemnoslram : cum autem faclus liomoesl, Fe-
solilarium eumdemque non paiilur; ita neque diver cil Detim hominemad imaginem Dei. Non ignoravit
sum a se alicnumque significat. Aut qinero, si cun ulique verbi proprielalem , si sibi ipse loquereiur,
andias solitarium, titrum non ipsum eumdemqiieessc ut dicerel, Feci ad imaginem meam. Dixerat enim
existimes? aut cum audias non ipsumneque eumdem ad demonslrandam naluroe unilatem , Faciamus ad
annet|uod solitarius lanlum sit intelligas? In soliiaric nostram. Neque rursum confudit de solilario ac non
ergo soliiarius, in non eodem vero neque ipso, nor solitario intclligentiam: cutn hominem Deus faciens,
soliiarius rcperielur. Solitario ergo convenit, faciam ad imaginetnDei fecerit.
et meam: non solitario vero, faciamus, et nostram. 20. Pairem non sibi ul solitario FACIAMDS locutum
18. Nec solitudo esl nec divinilaiis diversiias.— esse. — Quod si Deum palrem solilarium sibi hsec
Cum itaque legimus, Faciamus hominemad imagitiem locnlum luisse affirmare voles, tamquam concedi tibi
et siiiiililudinemnostram; quia sermo ulerque, ul non " possil, ut unus secum velut ctim aliero sii loeuius,
soliiarium laniumf ita neque differentemcsse signi- credaturqne in eo, quod ad intaginem Dei feci ho-
licat; nobis quoqiic necsolitarius lanium.nec diver- tninem, ila voluisse inielligi, lamqiiam, Ad imaginem
sus est confitendus : cognila per id, qttod nostram meam feci homiuem; prininm ipse lcstimonio luo
imaginem dicit, non cliam imagines nostras , unius redargueris. Dixistienim , Ex Patre omnia , scd per
jn utroqne proprietate natursc. Non sufficit autcni Filium omnia. Namque per id quod dictttm est. Fa-
solam verborum attulisse rationem , nisi diciorum ciamushominem, ex co origo cst ex quo (c) ccepit el
intelligenliam etiam rerum opcraiio conscquattir : sermo : in eo vero qnod Deus ad imaginem Dei fecit,
scriplum enim ita cst : Et fecil Deus hominein, ad significaturetiam is per quem consummaturoperatio.
imaginem Dei fecit ettm (Gen. i, 27). Qusero, si so- 21. Sed Sapienliam, quw hmrelicis annuentibus
litario alque ipsi ad se eumdem ftiit sermo , quid hic Christitscsi, ei adfuiste. — Tum deinde, ne quid libi
senliendum existimes? Video enim nunc Iripeiiilam liinc liceat mentiri , Sapicntia, quam lu ipse Chris-
significalionem, et facienlis, et facli, et exempli. Qui lum confessuses, conlraibil dicens, Cumcerlos po-
factus esi, homo est; Deus autem fecit; ct qucm fe- nebat fontessttbcwlo , cum fortia faciebal87 funda-
cit, ad imaginem Dei fecit. Si tle solitario Genesis tnenta lerrm, eram apud illum (d) componens.Ego
cssel locula, dixisscl uliqtie, 86 El fecil au"inmgi- ^1 eram, ad quatn gattdebut. Quoiidie autem Imtabarin
nem suam. Sed sacramenium cvangelicum annun- conspectnejus in otnni tempore cum Imtaretur orbe
tians, non duos deos, sed Deuin el Deum elocula perfeclo(2) ef Imlareturin filiis hotnintim(Prov. vm ,
est, cum hominem per Deum eflectum ad imaginem 28 et seqq.). Conclusa esl omnis occasio , el coarta-
Dei dicit. Atque ila Dcus ad communem sihi cum tur ad veri coiifessionemiinivcrsiis error. Adest Deo
Deo imaginem alqtie eamdem siniilitiidinem homi- gcnila anle soeculaSapientia. Neque soluni adest, sed
nem repcrilur operari : ut nec solitttdinis iiilelligen- ciiam componii. Est crgo componens apud ipsum.
liam significalioefficienlis admillat, ncc divinilalis (e) Intellige compositionis vcl dispositionis officium.
diversilalem ad eamdem imaginem ac siniililudiiiein Paler enim iu eo quod loquilur, efficit; Filius in eo
constituta patialur operatio. quod operaiur quoc ficri sunt dicla , componit. Per-
19. Alioloco idipsumconfirmcitur.— El qiiamquam sonarum aulem iia facta dislinclio est, ut opus refe-
superfluum post hsecexistimelur ultra aliquid af- ratur ad ulrumque. Nam in co quod dicitur, Facia-
ferrc, quia in divinis rehus non frequentins dicla, mus, et jnssio (f) exsequatur, et facltim : in eo vero
sed lantutn dicla sulficiunt : tamcn quid de hoc co- quod scribilur, Eram apud illum componens(Ibid.
dem dicltim sit, cognosci oportet. Non cnim divino- 30), non soliiarium se sibi csse in operalione si-
rum diclorum, sed inielligcnliocnoslrx a nohis ralio " gnifical. Liclatur autem anle enm, quem sibi signifi-
proestanda csl. Deusad Noe inlcr mu'ta mandnta ila cabat adgaudere lsclanli. Quotidie aulem tmtabar in
loquilur : Qui effuderil sanguhtemIwinhtis, pro san- conspectuejus in omnilempore,quando Imtabalurorbe
guine ejus effundelur anima ejtts; quia ad imaginem perfeclo, et Imlabaturin (iliis Itominum (Ibid. 30,

(1) Jpsi. (2) Et Imlabatur.


(«) In vulgalis, fecit hotninem: mendose. (e) Val. bas. ms., intclligisnc. Tum in uno Colb.,
(b) Parliculani ncque ab Erasmo hic ahsqne ulla composiiionisvel dispensationis. Rectius pro nostra
mss. auctoriiate ariditam, male relinueraiUcditiones scnlcoiiainaliero.non in Carn. nmiliitur vel disposi-
setiucnlcs. De se quippe lnqnebatur Dctis, quatcnus lionis.Nonenim hic agitnr de Sapientia quaienus Deo
in prima persona dixit, Faciamus, setl non ad se, qua- rcelos praparanli.aderat, sed quatentis componebat.
lenus non in singulari, Faciam. (/) Id est, el jtibens et faciens exajquantur. Quo-
(c) Ita mss. At excusi mendnsc, capil ct sermo. circa nc legeris cnm Bad. exequitur, aut cum Er. et
(d) In prius vulgatis cnncta componens.Conslanter Par. exequaiur,mullo minus ctimmss. Colb. etGerm.
a mss. abcst citncfa hic, I. xn, n. 37, in Ps. CXLVIII, cxsequutur.
l). i, clc, conseniientibus LXX.
i13 DE TRINITATE LIBER IV. 114
31). Causam lsctiiiic susc Sapicntia docuit. (1) Loe-A enim : Mulliplicansmultiplkabo semen tuum , el non
laiur ob Iselitiam Palris, in perleclione mundi et in ditiumerabitura muliiludine. Minisierium angeli po-
filiis hoininum lactaiuis. Scriplum est cnim : El vidit leslas multiplicandaruii! gentium excedit. Sed quid
Deus quia bona sunt (Gen. i). Placere Palri opera tandem de eo, qui Dei Angelus (3) quse (d) soli Deo
sua gaudet, per se ex procceptoejus effecta. Gau- propria sunt loquebatur , Scriptura teslata est? Et
dium enim suum hiuc esse profiletur, quod in con- vocavilnomeii Dominiqai loquebalursecum, Tu Deus
siimmalo orbe et in filiis honiinum Pater IKIUSexis- qui adspexisti me. Prinium angelus Dei, secundo Do-
terel : in filiis liominumoh id, quia jam in uno Adam minus; vocavilenim twinenDontini qvi loquebaturse-
omnehumanigeneris exordinm consiiiisset. Nonergo cum; dehinc lerlio Deus , Tu enim es Deus qui ad-
in fabricatione mundi solitarius Paler sihi loquitur, spexislime. Qui angelus Dei diclus est; idem Domi-
, Sapienlia sua secum et cooperante , et consummata nus et Deus est. Est autem secundum prophelam fi-
cooperaiione gaudenle. liusDei magni consilii angelus(Esai. IX,6, sec. LXX).
22. Conclusioeorum quw a nutn. 16 probala sttnt. Ut personarum disiinclio absoluta esset, angelus Dei
— Non ignoramus autem multa et maxima ad ahso- cst iiimcupalus; qui cniin est Dcus ex Deo, ipsecst
litlionem horum dictorum esse reliqua (a) : sed di- et angelus Dei. Ut vero bonor debitus redderelur,
lala a nohis potiusquam dissimulala hahenlur ; ple- B et Domiuuset Deus est proedicatus.
nior namquc eorum traclalus propositionibus coeleris 24. C«ridem loquensad Acjarangelus, ad Abraham
reservatur. Nttnc euiin tanlum ad id respondelur, Deus dicalur. — Et hic quidem primum angelus,
quod in expositione fidei suoe, vel polius perfidioe, deiiide idem postea el Dominus ei Deus : ad Abra-
ab impiis tlictitm esl, iinuin lanlum Deum a Moyse liain vero tantum Deus. Tuio enim , jam persona-
procdicatum. Et vcre ila procdicatum meminimus, rum (i) discretioneprsemissa, ne solitarii errorsub-
quia unus 88 l*eus est ev °.u0 onmia : sed non esset, absolutum et verum 89 cjus' nomen edici-
propterea ignorandum essc , quia Filius Detts est; lur. Scriptum namque est : El dixit Deus ad Abra-
cum idem Moyses Deum el Deum loto Operis sui ham, Ecce Sara uxor tua pariet filium libi, et vOcabis
corpore sit professus. Igitur videudum est, quo- nomen ejus Isaac : el slatuam testamentummeumad
modo (b) et eiectio et (2) legislalio Deum et Deum illum in teslainentumwlernum, el semini ejus post ii-
pari confessionis ordine proedicet. lum. De Ismael auiem, ecceexaudivi te, et benedixiei,
23. Angelus Dei Agar alkcttlus, Deus est. Filius el amplificaboeum valde : duodecimgentesgenerabit,
et angelus Dei et Deus. — Post mullas namque el dabo euin in getttemmagnam(Gen. xvii, 19 , 20).
Dci ad Abraham allocutiones, cum adversum Numquidambigilur, quin qui angelus Dci diclus est,
Agar Sara commoverelur, conceptui ancillse do- C idetn rursum dicatur et Deus? Pariterque de Ismael
niina sterilis invidens, cuinque discessisset a con- sermo est, et nunc el dudum multiplicandus ab ec-
spectu ejus, ita de ea Scriptura Ioquitur : Et dem est. Et ne forle non idem , qui esset locuttts ad
dixit AngelusDominiad Agar, Redi ad dominamtuam, Agar, non loqui crederetur: ejusdem personse signi-
et Itumilia te sub manibus ejus. El dixil ei Angelus ficationem divinus sermo teslatur , dicens, El bene-
Dotnini, Mulliplkansmuiliplkabo senten tuum, el non dixi (5) eiet (e) muliiplkabo eum. Benedictioex proe-
dinumerabitura muliitudine (Gen. xvi, 9 , 10). Et terito est; jam cnim ad Agar sermo fuerat: (f) am-
rursum : Et vocavilnotnenDotnini qtti loqttebaiurse- plificalio vero in ftilurum; nunc enim primum ad
cum,Tu Detts qui adspexisli me (Ibid., 13). Ange- Ahraham de Ismael Deus loquitur. (g) Et ad Ahraham
lus (c) Dei loquitnr (duplcx autem in angelo Dei Deus Ioquitur; ad Agar vero angelus Dei loculus est.
significatio esl : ipse qui est, ct ille cujus esl ) : et Deus igitur est, qui f/i) et angelus est : quia qui et
loqtiitur non res secundum nomen officii sui; ait angelus Dei est, Deus esl ex Deo natus. Dei auieiu
(1) Lmtabatur. (i) Distinctione.
(2) Legisdciiio. (5) Eum, el antplificaboeum.
(3) Qumsola.
(a) Puia quse in eodem Prov. cap. habentur : Do- D Evangelio claris verbis prsedicari; ita ut tum cx Iege
minus creavit tne, elc, in quibus illustrandis tolus lum ex Evangelio hoc certum fulurtim sit, cum lex
fere liber xu, occupaiur. oslensa fuerit hac eiiam parte cum Evangelio con-
(b) Apud. Lips. et Par., cf leclioet legislatio. Rec- sentire. Unde Genesis Deum et Deum elocuta,n.l8,
lius aliis in libris, ef electio el legislatio, hoc est, no- dicilur, evangelicumsacrctmentum annuntians.
vuin ac vetus Testamentum , secundum illud Pauli (c) Sola edilio Par., Angelus Deus : refellilurex
Rom. xi, 7 : Quod qumrebatIsrael, hoc non est con- subnexis. De distinciione ejtts qui est ab eo cujus est
seculus, eleclioautemconsecuiaest. Hinc plnnius jam jam aclum est ad lib. u, n. 32.
iib. v, n. 2, ad huncce librum babita ratione : Recte (d) In plerisque ac potioribus mss. qum sola.
enim uiium Deuma MoyseprmdicatumEvangelia tes- (e) Ms. Carnut. ampliabo. Alii nonnulli, ampli-
tanlur : el rursum ftdetiterin EvangeliisDeum et Deum ficabo.
doceri, MoysesDeum untimprmdkans auclor esl. Hinc (f) Ms. Colb. cum Germ. amplicabo. Vat. bas.
facile diluiiur objectum illud, qnod per se occurrit: amplificabo: quod non displiceret, si prius benedixi,
Si electionis et legislalionis nomine Evangelium et non benedictiolegeretur.
lcgem intelligat Hilarius, cur deinceps ex sola lege (g) Verba, ef ad Abraham Deus loquitur, in ante
ct non cx Evangelio Deumet Deumoslendit. Quippe vulgaiis omissa, restiluiiniur ex mss.
veltiii rcin conslanleni ponit, Deum et Deum in f; (h) ln vulgatis, ef qui angelus Dei est, qnid el
IIJ SANCTI lilLARH EPJSCOPl li6
angeltisob id diclus, quia magniconsilii eslangelus : J . et concepilet peperit Sara Abrahwfilium in senectuie
Deus vero idem poslea dcmonslralus est, ne qui suq, el in temporesicut /ocufus esfilli Dominus(Gen.
Deus esl, esse angelus credereiur. Seqnatur sermp xxi, 1 , 2). Dehinc expulsa de Ahrahsedomo cum
ordinem rerum. Angelus Domiui ad Agar loculus ftlio sua ancilla.el iu deserlo qb aquseinopiam inler-
cst; idem ad Ahraham Deus loquiiur, ex eodem ad itum pueri liniente , eadem Sciiptura ait, (c) El
utrumque fit sermo. Benedicitur Isniael, et in gentem exaudivilDominus Deusvocemptteritibi erat, et vooa-
magnam amplificandus essc promiltitur. vh ungeltts Dei Agar de cwlo, e( dixil ei, Quid est
25. Referunturel alia visa, dicla, gesla.— Scriptura Agar? noli thnere; exaudivitenimDeusvocempueri de
cl per Abraham , Deum esse qui loquerelur, osten- locoin quo esl. Surge, et accipe puerttm,et lcne mq-
dit. Abrahic quoque Isaac lilius proiuiliiltir. Dehinc nutn ejus; in geitlemenim nuicjnttmfaciamcum (Ibid.,
postea assisttmt viri tres. Abrahaui conspeclis tribtis 17 , 18).
unum adorat, et Dominum confiietur. Scriptura 26. Expenduntur singula. Filius et mvtgniconsiiti
aristitisse viros tres edidjt : sed patriarcha non igno- attgelusest, et Dominus,el Deus.— QUOB perfidisecsc-
rat qui et adorandus sit et confilendus. Indiscrcia citas est, quse increduli cordis (d) obuisio est, quoe
nssislenlium spccies est; sed ille Doininum suttm irreligiositatis lemerilas, nut ignoriirc hsec, aut
(idei oculis ct visumentis agnovit. Deliinc sequitur : 3 non ignorala negligere ? Cerle ila commeinorata et
El 90 dixit ei, Reveiiettsveniamad le ad Itoctempusin dicta sunt, ne intelligentiam verilalis error aliquis
fuiurum, et hubebilfilium Sara ttxor tua (Gen. xvni, aul obscuritas impediret. Quae si non posse ignorari
10). Et post hoec dixit ei Dominus, iVoucelctbocgo doceaiuus; impietatis esse (e) crimen necesse cst
Abraham (I) puerummeum qum facturus sum(Ibid., quod negatur. Ahgclus Dei loquiad Agar ccepit, Is-
17). El rursum : Dixit autetn Dominus, ClamorSodo- maelem i i genleiu magnam adauciurus, eique (i) in-
tnorutn ct Gomorrhmimpletus est, et peccata eorum iiumerabilem Q\ gcniis progcniem proesiatuiiis.
magna valde (Ibid., 20). Et rursum posl mulium Confessio audieniis el Domiiiumeum esse ei Deum
alium sermonem, quem brevitatis sludio prseleimitii- edocet. Sermonis enim exordium ab angelo Dci cce-
mus, cum dejustis una cum injuslis perdendis Abra- pit, sed in confessipne Dei constiiit. Ra qui (5) sub
ham esset sollicitus, ail : Nequaquam,qutjudicas ler- ministerio (f) magni consilii nuntiaiidi, Dei angelus
ram, fttcieshoc judiciutn. (a) Et dixil Domimts, (2) Si est, ipse et nattira et noniine Deus esl, Nomen enini
inveneroin Sodomisquinquagintajustosittcivilafe,retnk- iiaturoc,non nomini natura componitur, lisdem etinin
lam omiftloco propler (b) illos (lb., 25, 26). Et rur- de rebus ad Abrahain Deus loquitur : (g) beiiedicium
sum constinuiiato sermone ad Lol fralrem Abralioc, jani Ismaeli docetur, et niiiliiplicanduin eiimdcm
Scriplnra dicit, Et Dominus (5) ptttii sttper SqdonifiinC esse jn gentcm : Benedixi, inqtiit, ei (G.en.xvn , 20).
el Gomorrhatnsttlpltur et ignetn a Domino de cmlo Non itaqne demuiavil personoe supe siguilicaiio-
(Gen. xix, 21). Et rtirsiim : El DominttsvisiiavitSa- nem : se cnim jani benedixissedenionstriil. Scripiura
ram, sicut dixii, c\ fecil Detts Sara; sicut locuius csi, cerle sacranieiui ordineni et versp prseilicalioiiis
(1) Puero meo. (i) Inenumerabilem.
(2) Si itivetiero$odomis. (5) Sub tvysterio.
(3) Pluvil super Sodoma et Gomorra.
qui, elc Elegantius in mss. qui ef angelus est, sine impiis : renitenlibus mss. Sed et IMBC cum in fine
Dei. Hiiarii expositionem confirmarejuverit ex epist. nuiii 27, aliis verbis et alio ordine, pempe ante
concilii Anthiocli.de Christo dicenlis : Qui implens proxime dicta, non posl exhibeaulur; patet jiic intcr-
volunlaiem paternum palriarchis apparcl, et cum eis polaloris opera.
loquiiur, in eisdemclqusulis el eisdem capiiibtts ali- (6) In vulgalis, i//os juslos. Abestjuslos a mss.
quando quidem tamquam Angelus, quancfpqitevero (c) Editi, ef ecceexaudivit.Tres mss. efaudivil. Alii,
lamquamDominus,quandoque aulem Deus esse affir- consentiente graeco, et exaudivil.
malur. Deumenimuuiversiiinpium estexistimari qnge- (d) Id mss. hic etalibi conslanter, obtunsio.
lum. Filius vero angelusPatriscst, qni est ipse Dami- (e) Criminis hujus qui rei sint, aperit lib. vi, n, 1S,
nus et Deus.Scriptum esl enim, Angelusmagniconsilii. qnos nimiriim impielaiis volunlas, et non iguorantia.
Apposite Terlullianus,deCarne Ciiristi.n. U : Diclus D in errore delinet. Quibus vero poenissint multandi,
esf magni consiliiangeltts, id est nuntius, offtcii, non iu eodem, lib. n. 3, sicdeclarai : Nam judicaturus
naturmvocabulo.Magitumenim cogiiaiumPalris, su- ipse de omnibus, el pro majestalis sum mtscrkordia
per hoiputisscilicet rcstitutione, annuntiaturussmculo meriiumignoranti moderaiurus errori, negantes
sic ut pwnw
erat. Nonideo tamen augeltts intelligendus G«- se jam non judicabit ulique, sed negabil.
briel ctitilittpliael.Namet FUius a Domtiiovinewmitii-
tur qd citllores sicut et famuli, eic. Ilis conseniiunt (f) Plures niss. curn vulgalis , sttb mysterio,Magis
Jiistjniis, dial. cuiq Tryp|i.; Epiphanius hoer, LXIX placct cuni mss. Carnul., Rcmig., eic, mb minisie-
, rio.
n. 35. VidesisAugiisiiiiuin, lib. 11de Trin. c. 13. Nc- Ut cnim supra ex Tertuiliano obscrvabamus,
Qrigenes, qui ut liuniamiHi Hil a.nge- Cbristus magni consilii ange|us dictus est offi-M,non
que audieqillis Hilarius ipse, lib. v, n. 11 : In
licatn naluraiii a C|)risto assuuipiarn. docui|, cpjus naturmvocabulo.Et nalurm inieltigentiamesse
ha'C stiut tom. i in Johan., p. 32 : Christus iwmo angelo officii potius quamministriDei voccnlur.
hominibus, qugelii angelits fqclus est. Qi|ippQ, inquit hinc probat, quod angcli
Terlullianus, c|e C»rne Chrisli, n. 14, «f hon\\ittm (</)Ilaprsestamioresmss,Colb., Carp., Remig. cuin
gestaret Chrisius,salus hominupi fnit causa... ul ange- Germ. a prima manii. At in vulgatis , benedictumjam
Ittmgesiaret,nihUtale de causa esl..,Nam nuilnmman- Istnaelem : ac deinde Par, post Lips., docef, nec
dalum de satule angelorunisnscepitChrislusa Palre. ninlto posl ciiui aliis eililis, benedixil, pro bene-
(u) Hic adjicituil prius excusi, ut perdasjustunt cttm dixi.
«17 DE TRINITATE LIBER IV. 118
modum, ab angelo Dei incipiens, et postea iis- A Dei Deus prseslitit. Ita se Deum et loquendo et fn-
dem de rebus eumdem loquentem Deum confessa, ciendo significat. (d) Viri deinde de conspectis tribus
servavit. duo abeunt: sed qui residet, et Dominus et Deus est.
27. Vir quem ex tribus adorat Abraham, Dominus, Neque solum Dominuset Deus est, sed el judex est.
Deus, etjudex est. — Procedit autem pleniore doc- Stans enim ante Dominum Abraham dixil, Nutlo
trinse profectu scrmo divinus, Detis isthic ad Ahra- modo lu facies hoc verbum,occiderejuslum cum impio,
ham loquitur, pnrituram Saram pollicetur. Post hoec et eriijustus sicul impius. Nequaquam, qtti jttdicas
viri (res sedeuti assisiunt, unuin adorat, el Dominum omnem terram, facies hoc judicium ( Gen. xvm, 25).
confiietur. Idemque et adoratus et confessus ab illo, Toto igilur sermone suo Abraham fidem, ob quam
lempoie codem in fmurum redilurum se promiltit, justificatus esl, docet, Domiuumsuum ex trihus agni-
et Sarse filium fttturum Deusad Ahrabam locutus esl. tum, et solumadoratum, et(l) Dominum (e) confes-
Idem postea de rebus ipsis eumdem vir ab eo visus sus etjudicem.
alloquilur. Demulaiio tantum fit nominum , nihil la- 28. Unum ex ttibus, non tres in uno Abraham ado-
men de cpnfessione decessit. Virum enim licet con- ral. Disctimen inter visttm Lot, et visumAbrahw. —
spectum, Abraham lamen (a) Dominum adoravit Ac ne forte existimes in unius confessione, trium
( Gen. xvm, 2 , 3) : sacramentum scilicet futuroe g omnium virorum, qui simul videbantur, honorem
corporationis agnoscens. Nec lainen lantoe fidei testi- conlineri; contuere quid conspectis duobus qui dis-
moiiio caruit; Domino in Evangeliis dicenie, Abra- cesseramLot dixerit: (() Et ut vidit Lot, exsurrexit
ham pater vester (b) laatabatur, ut videret diem obviamillis, el adoravil in fqciem in terram : et dixil,
iTieiiin: et vidit, et lsetatus est ( Joan. vm, 56). Yir Ecce, domini, divertitein domumpueri vestri(Gen.xix,
ergo conspectus rediturum se tempore eodem polli- 1,2). IJic pjuralem retinuit significalionemsjmplcx
celur. Cpniuere sponsionis effectpni : memenlo ta- visio angelorum, illic singularem honorem patriar-
men virum esse qui spondeat. Qtiid ergo Scriptura choefides confitetur. Hic divinse Scripturse hisloria
dicit, E( Dominusvisilavit Saram (Gen. xxi, 1)? Vir duos de iribus lantum angelos fuisse significat, iljic
ergo isie Dominusest, efficiens quod spopond|t. Qttid Dominum et Deum prsedicat. Ait enim : Et dixit Do-
autem sequilur? Et fecit Detts Sarm sicut loctttus est minus Abraham,Quare risil Sara, dicens, (2) Ergo vere
(Ibid,). Yir in loquendo nunctipatus, Dominus92 in paritura sum? egoautcm (g) senui. Nutnquidimpossi-
visiiatione significalus, Deus proedicatur in fnclo. Lo- bile est 93 («) a Deo verbum? In temporehoc revertar
cutum certe virum non ignoras, qui Abrahoeet visus ad le in fulurum , el erit Sarm fttius(Gen. xviu, 13 ct
est et loculus. Deum quomodo ignorabis, Scriplura seqq.). Tenet ergo Scriptura ordinem veritafis, nec
eadem, quse virum dixerat, Deum confiiente? Ipsa Q pluralem significationem in eo qui el Deus el Domi-
enim dixi|, Et concepit el pepetit Sara Abrahmfilium nus agnoscehatur admiscens, neque angelis dupbus
in senectutesua, et in lempore skttl locutus esl illi Do- honorem, qui Deo tantum fuerat delalus, impertiens.
minus (Ibidem, 2). Sed vir venturum se locuttts est. Lot quidem dominos dicit, sed Scriptura angelps
Yirum crede lantum, nisi qui venit, et Deuset Do- nuncupai. Illic hominis officium est, isthicconfessiq
minus est. Causam compara. Vir certe pb id (c) ve- veritatis.
niet, ut Sara el coiicipiat et pariat, Fidem disce. Do- 29. Domiuus a Domino,Filius. — Dehinc adest in
mintis et Deus ob hoc vemt, ut Sara et coiiciperet et Sodomam et Gomorrbam justi poenajudicii. Et quicl
pareret. In potestate Dei vir locutus est: in effectu tandem momenti in eo est? jDoniinussvlphur et ignetn

(1) Ef Deum confessus. (2) Ego vere.


(a) Editi, Deum adoravit, repugnanle sacro textu surrcxit... in lerra : groeceT5 7rpo(rftijrw ini-cm yw.
cum mss. Repugnat el hoc , quod Hilarius , cui vox Deinde legens Hilarius ecce domini,consentientia ha-
Deus simpliciter p&sitaPatrem, sicut DominusFilium bet grseca simul et latiua exempla. Augustinus ta-
sonat, indeconficii Abraham Chrisli fuluram corpo- men,Serm.7,prsefert eccedomine,nec usquam vidisse
ralionem agnovisse. Deeadem visione TeiitiUianus, videttir ecce domini : sic enim habet num. 6 : Cum
deCarne Chrisli, n. 6, non diversa loquitur : Inter duo millerenturad Sodomamapparenlesfralri Abrahw
Ancjelositlos ipse Dominus apparuil Abraltwsine nali- D Lof, el ipse agnoscithi eis divinitatem;et cuni duqs vi-
vitate cum carne... qui jam luncet alloqui el liberare et deat, DOMINUM appellat : et ille in tribus Dominum, el
judicare humanumgenttsediscebatin carnis habitu, non in duobus ille Dominum: adeo ut ex hoc in eam abeat
natm adhuc, quia noitdummotilnrm. senlentiam, quoe luetur non Dominum ipsum., sed
(b) Carnut, aliique nonnulli mss. exsultnvit. angelos in quibus insUlerei Dominus apparuisse pa-
triarcliis, qui non portantibus , sed insidetiti glotiam
(c) ln excusis, venit. Melitts in mss. veniel. Institui- dabant. Yidesis ejusdem lib. n contra Maximinum,
tur eiiim comparalio inter eum qui veiiturum sepro- c. 26, num. 6.
miserat. Gen. xvni, 10 , tum-vir conspectus, et eum (g) In vulgatis, qum jam senui. Abest qum jam a
qni venisse narratur. Gen, xxi, 1 et 6, non jam vir, sed mss. et groeco textu.
Dominuset iDeusnuiicupnlus. («) Apud Par., Deo, omisso a. In editis aliis, a Do-
(d) Editi, viris deindeeonspeclistribus :emendantur mino. Verius in mss. a Deo : qtio is, qui in habitu
ex mss. viri locutiis erat fi, et 3, quique y 1, 3 et 15, Do-
(e) Edili, el Detm confessusesf etjudkem : renilen- minus appellaius esi, Deus quoque esse significelur t
libus inss. Neque Abraliam in Scriplura Deum , sed qui scopus est Hilarii, groccuiiitexium m«p«rS ©s5
Dominumconstanler profitetur. proprie apud Deum, quasi 7rap« TOO©eou interpre-
(f) Ita castigatiores mss. Atedili, et vidit Lol, et tantis.
119 SANCTl HILARII EPISCOPI !20
pluii a Domino (Gen. xix, 24). Ut Domintts a Do- } , Abraham et Deu Isaac et Deus Jacoh repcrtus. An-
mino; ita non discrevit natura noinine, quos signili- gelns enim Domini Moysi de rubo apparuit, Dominus
calione (non unitis personoe) dislinxerat. Legimus de ruboloquilur : vocem ctijtis intelligendam cxisti-
namque in Evangelio, Pater non judical quemquam, inas, ulrum cjus qui visus est, an alicujus allerius?
sed omne judiciom dedit Filio (Joan. v, 22). Dedit Hic mendacii locus niillus esl. Ait enim Scriplura,
ergo Dominus, quod Dominus accepit a Domino. Apparuit autem illi angelus Dominiin flantma ignis
30. Eum ut Deuinvidil Jacob nec solitarium.—Sed de rubo (Exod. iu, 2). Et rursutn, Vocavit eitm Do-
qui accepisti in Domino et Domino judicis cogniiio- minus de rubo , Moyses, Moyses.Et respondil : Quid
nem, cognominis ejusdem in Deo et Deo cognosce est? Eldixil Doinitms: Ne accesseris huc, solve cat-
consortiurii. Jacob discedens ob melum fratris sui, ciamentum de pedibus luis; locus enim, in quo slas,
somnians viderat scalam fundatam in terra et con- terra sunctaest. Et dixil ei : Ego sum Detts Abraham
tingeutem cceluin, et per eam adsceiidentes ct de- et Deus Isaac et Deus Jacob (Ibid., i et seqq.). Qui
scendenles angelos Dei, et Dominum iiicunibentein appartiit in rnbo, de rubo loquitur : el visionis locus
supcr eam, sibique omnes benedictiones, quas Abra- uuus et vocis esl; neque alius, quam qui est visus,
hse etlsaac dederat, iiiipeiiientem (Gen. XXVIII).Ad auditur. Q.ii angelus Dei est cum videtur, idem rtir-
hunc postea lalis Dei sermo est : Lixit auiem Deus 8 sum cum auditur est Doininus; ipse vero (b) Donii-
ad Jacob, surgens adscende in iocum Belhel, el habiia nus qui auditur, Dens deinde Abraha?,Isaac et Jacob
ibi, el fac ibi allarium Deo, qui apparuit libi cum fu- esse cognosciiur. Cum angcltis Dei dicitur, non pro-
geres a facie fratris lui (Gen. xxxv, 1). Deus hono- prius sibi ac solitarius esse monstralur; (c) est enitn
rem Deo poslulat, et postulat cum alterius significa- angelus Dei : cum Dominus ct Deus nuncupiUiir,in
lione personse : Qui, inquit, apparuit libicnm fugcres; hoiiore naturse suse et nomine proedicalur. Habes
ne qua personse ejusdem confusio nasceretur. Deus ergo angelutn, qui de rubo apparuil, et Dominumei
crgo est qui loquitur, Deus et de quo loquiiur : ho- Deum.
noris confessio a naturoe nomine non discernit, quos 33. Moysesnonsemel Dettntel Dominumprmdkal.
significalio subsistentes esse distinguit. Uterquetametittnus est Deus. Filio uli natura Deoho-
31. Synopsis et scopusprmdicloruma tutmero23.— nor poslulatur. Fiitus el AngeiusDei et Detts. — Per-
El huic quidem loco quscdam niemini ad pleniorein curre adhuc Moysi lestimonia; et intellige an occa-
absolulionem nccessaria : sed secundum proposi- sionem aliquam praedicandi Dcum ct Dominumne-
tionis ordinem, responsionis quoque ordo relinendus gligat. Tenes neinpe ex diciis ejus, Audi, Israel, Do-
est, Itaquc quoe ei reliqua simt, in libro allero suo tninus Deus tttus unus est (Deul. vi, 4). Tene nunc
loco exseqttemur. Taniuin hoc nuuc in Dco, qui ho- C divinaa illius Ciinlionis suocdicta : ait namque, Vi-
norem Deo postulal, demonstrandum fuil, angelum dele, videlequoniamego sum Dominus,et non esl Deus
Dei, qui cum Agar loculus essel, et Deum esse et prmter me (Deui. xxxn, 39). Et cum omnis sermo ei
Dominum, cum iisdem de rebtis ad Abraham locu- cx persona Dei (d) usque ad linem cantionis fuissel,
lus ipse sit: et virum, qui Abrabse visus sit, et Deum -ait, Lmlamini cwli simul ciim eo, cl adorent eum om-
esse et Dominum; angelos aulem duos, et cuni Do- nes (e) filii Dei. Lmlaininigentes cutn popttlo ejus, et
miho visos, et 94 au e0 ;K'^ 01 missos, nihil aliud honoiificenteum omnesangeli Dei (Ib., 43). 95 H°"
a propbela nisi augelos proedicatos.Non solum aulem nofificandus esl a Dei angclis Deus, dicens : Quoniam
ad Abrabam in viro Deus adfuit, scd etiam ad Jacob cgo sum Dominus,et nonest Detisprmlerme. Esl enim
in honiine Deus venit. Neque solum vcnit, scd Unigenitus Deus : neque consortetn unigcniti noinen
Iuctatus oslendiiur (Gen. xxxu, 21) : neqtie taniuni- admiitit (sicuti non recipit itinascibilis, in eo tantum
modo Iuciatus, sed etiani advcrsus euni, ctun quo quod est innascibilis, participem); est enim unus ab
luctabalur, infirmus. Nunc de luct;u sacrameiilo uiio. Neque prselcr innascibilem Detim iminscibilis
(a) non est, ncqtte in tempore, nequein nialeria.ali- Deus alius csl, neque prsetcr unigenilum Deum uni-
quid iractare. Deus cerlc est; quia Jacob adversus genitus Deus quisquam est. Uierque itaque unus et
Deum invaluii, et Israel Deuni vidil. D solus esl, proprielaic videlicet in tinoquoque et in-
32. JWoysiiu rubo visus, Dominus el Deus est. — nascibililalis et originis. Ac sic uterqtie Deus unus
Videamiis aulcm, an etiaiu alibi, proeter quam ad esl; cum inter untim et uiium, id csi, ex uno uiium,
Agar , liic angelus Dei Dcus esse sil coguitiis.Cogni- divinitatis oeternsenou sit secunda natura. Adorandus
tus plane esi. Neque solum Deus, sed cliam Deus ergo est a iiliis Dei, et lionorificandus ab Angelis

(a) Edili, neque est in tempore: prseler fideni mss. (e) Hic. Deuteron. locus in Ps. LXVII,n. i, aliis
Estautem hicpleonasmus.eiijusexeinplajani vidimus. verhis, alioquc verborum ordine expriinilur. Ihi enini
(b) In vulgalis, ipse vero qui audilur, DotninusDeus primo loco habelur Angeli Dei, uon filii Dei; poslea
est. DeindeAbraltm,Isaac et Jacob Deusessecognosci- autem filii Dei, loco Angeli Dei : cui lectioni suffra-
lur. Qu:i' leciio confusa resiauralur ope niss. gatur Jiistiiios sub finem Dial. cum Tryphone, 1'av'et-
(c) Edili, ElenitnDei angelus cum, clc, sensu per- que Paulus Heb. i, C. Quem hic lenet llilarius ordi-
turbato, ct suhlata probationc qua Deus non solita- nem, tenet et Epiplianius haer. LXIX,n. 60, ubi babet:
rius (lemonslraiur. Castigaulur cx mss. Adorenl ipsumomtiesfilii Dei, et confotienteum omncs
(d) SciUcet Unigeniti; ut apertius declaratur lib. v, attgeli Dei.
h. 30'.
121 DE TRINITATELIBER IV. 122
Dei. Ita et honor et veneratio Dco a Dcifiliis cl An- A cernc (e) ad legcnlis iiilclligentiam tincttimct tingen-
gclis poslulalur. Significationem honorandi, (1) et lcm : distingue fe et fuus : ad qiiem et de quo sit
corum (a) per quos csl honorandus inlellige, scilicet sermo, demonsira. Superioribus enim dictis hic con-
per angelos et filios Dei, Dcus. Ac ne forte lionorem fessionis ordo subjectus cst. Dixerat iiauit|ue : Sedes
Dei non naiuralis exislimes postulari, et arbitreris lua, Deus, in swculum swculi, virga direclionis tttm,
hoc in loco Moysen dc honorando Deo patre sen- virga regni lui; dilexisli justitiam, el odisii iniquila-
sisse, cuiii lamen Pater sit honorandus in Filio; ta- tem (Ibid., 7). Nuncqttoqtie his adjecit : Propterea
men henediciionem,quam (b) suh eodem sermonead unxit le, Deus, Deus luus. Deus crgo regni oeterni, ob
Josepb disponil, adverte. Ait enim : Ei quw accepta meriltim dilectoejuslhiao et perosoainiquilatis, a Deo
sunt ei qui apparttil in rttbo, veniantsuper capul Jo- suo unctus est. Numquid inlelligeni.iamnostram ali-
seph et verlicetn(Dettl. xxxm, 16). Adorandtisergo a qua saltem nominum iniervalla confundunt? Nam
Dei filiis Deus est, sed Deus qui el Dcifiliusest. Ho- discrclio Innlum personoc in fe et fuus posila est,
norandus atitem a Dei angelis Deus est, sed Detts in nullo lamen naliirse disiiucla confessione.Tutis
qui Dei (c) angcltts Dcusest : quia de rubo apparuit enim rclntimi est ad auctorem, fe vcro ad ejus qui ex
Dei angelus Deus, el qusc ei complacila sunt, Joseph auctore est significalioncm. Est cuiin Deus ex Deo,
cum beriedicerelur optanlur. Non ideo non Dcns, B prophcta eodem ordine confilenle : J7im'ffe, Deus,
quia angelus Dei cst; neque rursiim angelus Dei non Deus luus. Non cst auiem ante innascihilem Dcum
idcirco, quia Deus est: sed significaia personaium Dcus ullus, ipso dicenlc : Eslote tnilti lesles, et ego
intelligenlia, el (d) distinclo innascibiiitatis nativila- lestis, dicil DomintisDctts, et puer mettsqtiemelegi, ul
tisque sensu, ac manifeUala sac.rameiUorumcoelcs- scialis et credatis et ittleUigaitsquoniam ego sum, et
tium dispensalioiie, non solilarium Deumdocuil opi- anle me non esl alitts Dens, el posl tne non eril (Esa.
nandtim, cttm angelum et (ilium Dei Dcum, Dci ct XLIII,10). (2) Ejus igitttr, (f) qui sine iniiio cst, de-
angcli el filii adorahunt. inonstrala esldignilas ; el ejtts qui cx innascibili cst,
54. Et hsec quidem de Moysi libris responsa a lionor conservatus est : Unxil le, enim Deus, Deus
nobis sinl, vel polius Moyscsipse rcsponderil : quia luus. Id enim, quod nil fniis, ad nalivilntem rcfer-
eo hseretici auctore usi, per tiiiius Uci confessionem lur, cseterum non peiimit naturam (Vide lib. xi,
puteiit persuaderi posse, ue Dcttscsse Dei filius ptoe- n. 18, elc). El idcirco Deuscjus esi, quia ex eo na-
dicelur; 96 contra aucloris sui testimoiiiuni inipii, tus in Deumest. Non lamen per id, quod Paier Deus
cum quaudo ille unum Deum coufiicns, non destite- est, non et Filius Dcus csi : Unxit enim fe, Detts
rit de Deifilio docere quod Deusest. Sed couseqtiens Deus utus : designala videiicet cl auctoris, el ex eo
csl iiitiliiplices de eodem prophelarum senlentias C geniti significaiionc, uno eodemque dicto ulrnmque
proferre. illum in nalurse ejusdem (g) ct diguilalis titinciipa-
55. Qtii propltela Filiutn ct Deumdoceal, et a Palre tione constiluit.
secernat. Filii cttr paler Deus sit. — Tenes diclum : 97^6. Filium Palris qualemEsaias prmdkat.—Vc-
Audi, Israel, DominusDeusluus unus esl : alque uti- rum ne fortc ex co arripi impioeassenionis possil oc-
nam recte teuercs. Sed secundum sensum tuum casio, quod diclum est, Quoniamego sitm, et ante me
dicti prophetici qu;cro ralionem. Ait enim in psal- nonesl Deus alius, el posl tnenonerii (Esai, XLIH,10) ;
mis : Unxii te, Detts, Deuslutts (Psal. XLIV,8). Dis- tamquam pcr id non cl Filius Dctis sii, quia posl

(1) Et ejus per cujus. ait, et paulo post, <7i<ia ea: Deo natus legilur, pro ex
(2) Ejus igilur qtti sine nuitvitale esl, demonstrata eo nutus.
personaesf, mox, pro id cniin quod ait, cst id quod
(a) Iia Er., Lips. et Par. quoe lectio nobis vnlde Deus palrttm vestrorum, Deus Abraham, Deus Isaac,
snspecln cst, cuni nec snlis congruai ctim subnexis, DettsJacob. Icleosedemonslravilliitmiinisadspectibus,
nec liabeatur nisi in rccenlioribus mss. Nani iu po- quiu veitluruseral ttl ab omnibusvideretur.
tioribus tribus Colb., Carn., Corb., Germ., Re- (d) In cdiiis, dislinciio : mendum quocl castigant
ef
mig., elc, legerc est, ejtts per cujtis (poiest intel-
verbum tst honorandus.In ms D mss.
ligi tacitum honoretn) (c) Lips. ct Par., discernallcgcnlisinlelligeiitia: re-
cf
Coib. secundis curis adscriplum est, ejus per quen lucianlibus aliis libris. Iia Tertulliantis adversus
esi Iwiwrandiis.In Vindocinensiautem exstat, e( eju. Praxeam n. 13, Amhrosius lih. i rieFide c. 3, et alii
per quos esi honorandus. Deindein vetustiore Remig Patres in lioc Psnlniistoeloco duos aperle disccmi
meiitlose,intelitgeresciticeturAngelus et Filius Dei. E: observanl. Luciileniui» esl pra? caieris illud Irena:i
qiiibus iion incoinniode conlicere licerei, siynificalio lib. tii, c 6 : Uirosque Dei appellalione significuvit
eis
tiemhonorandiex per quos esl honorandus iniellige Spirilus sancius, et eum qui ungilur Filium, et eum
scilicetut Angelttset filius Dei Detts. qui ungil,, id esl, Patrem.
(b) lu iino coriice Vatic sub eodem ttomine. T un
iu rccenliore Remig. ad Tbeod. Jacob ad Josepi( lanien (f) Edili exceplo Par , qui shte nalivitateest ; qui
disponit. Sincerior est leclio cscterorum. Subject;, mittnusinfra, n.37, de Patre hahent, qui sine initio
enini verba Deuleronomii sunt; qttamvis ad bene est.
dictionem Jacoh Gen. XLIX,26, alluriant. (g) Vat. has. codex, itt nalttrmejusdemdignitale et
(c) Iia mss. At edili, Angelusest qui derubo. Sic e t Domhiittuncupaiione: niinus sincerc. Ex hoc maxime
Ambrosius in Psal. XLIII,n. 15, Filiuui in rnbo vi loco palet quam apud liilarium vim haheat vocahu-
suni fuisse declarat his verhis : Quis est in rubovisui lum dignitaiis, quod dtvinifatisloco manifctte hic po-
Muysi,nisi primocjenitiis .Dei ftlius, quiaii : Ego snni nitur.
W SANCTIHILARHEWSCOPI 124
Peuni, anie quem Petis nuUus sit, nullus qitpque A professioest. Ait namqite : Quoniamsic dicit Domintts
pos.tea Peus futurus sit: totips ub id dicli raliq trac- Deus samtus 98 Israel, qui fecit qum ventura suttt:
tanda est, Deu.sipse sermonis sui lestis est, sed et Interrogale me de filiis veslrisel de filiabus, et de ope-
pper ejus electus una cum eo leslis est, Peum ante ribus manuum mearum mandale mihi. Ego feci ler-
se 11011 esse, neque post se fulqrqm. Siiffi.cie.nsquj- ram, el hominem super eam , ego omnibussideribus
dem sibi |pse testis est: scd leslimonio de se stto, prmcepi,cgo sttscitaviregem cum jusiuin, et omnesvim
lestinvniuni pueri que.melegit admiscuil. Uuum ergo ejus recim. Htc mdificabilcivitaietn meam, et caplivita-
diiuiii tesiimonium est, uullum ante se Deumesse; ex lein plebismem converlet, non cttm prwmio, neqtte cttm
eo cnini omuia sunl : neque posl se Deum luiurum; muneribus, dkit Dominus Sabaoih. Laborabil &gyp-
non uiique ex se non fuisse. Eral enini jam puer in tus, el mercalus JE(hiopum, (c) et Sab(tin. Viriexcelsi
lestimonio Pa.lris hoecJo.quens,puer in tribu ex qua ad te transibunl, ct lui erui.it servi, ef post te sequeniur
gigni babebat eleclus. Idipsum ita in Evangeliis de- alligctlivinculis, et adorabuntte, et in te deprecabuntw;
monstrat: Ecce puer meus quem elegi, dileclus quottiam in te esl Deus, el non esl Dcus prmler te. Tn
inens, in quo complacuil(1) aniina mea (Malth. xn, enim es Deus, et nesciebqnius. Deus Israel salvctlor.
18). Non est ergo anie iue alius Deus, et posi me no.n Erubescentel pudebit omnesqui adversaniurei, ctibunl
erit,: setermc videlicet et indeniuiabilis virtulis inft- B cum confusione(Esai, XLV,11 et seq.). EsUieadliuc
nitatem in eo, quodanle et postea Deus praUer se sit aiiquis temcriiatis locus? aul ulla relicta es| ignora-
nullus, osiendens : puero lamen suo, ul in leslinionio tionis occasio : nisi id tautum reliquum sii, ul impie-
stiii, ila et in nomine, collocalo, tas professa se prodat? Deus ex quo pinuia sunl, qui
37. Osemtocus pro Filii deitale. Palri nullus, Filio omnia (d) mandando fecit.facli opera sibiassupieps,
Pafer, nobis Pater et Filius esf Deus.—Et hoc ipsum 11011 nliqiie efficienda, nisi dixisset utlierciil, (esiatur
promplum esiex persopa ipsius discerc. Ail eniin ad regem per se (4) excitatum juslum , et sedificaiUem
Osee prophelam, Non apponqm qdhuc ut miserear sibi Deo civiialem, et plebis captivitatem averientem,
donuti Israel, sed enim adversaitsadversaborillis : fi- non cum proemioneque cum niuneribus; gralia enim
liorutn autem Jttda miserebor, el salvoseos faciam in omnes salvamur. Deinde ita loquilur, cum post lalio-
Domino Deo ipsorum ( Osem1,6, 7 ). Ergo (2) ah- rem Mgypli, id est, sseculi (5) calamilatem (e), et
solute (a) Paier DeumFiljum nnnciipnt, in qqo et cle- inercattis iEthiopum et Sabain viri excelsi ad eum
git nos ante lempora seecularia(Ephes. \, i). Ipsorum traiisibuiil. Elquiiandem exisiiniaudus labor.'K«ypli,
iilcjrco aii, quia Deus innascibilis a nullo est, nostpie etmercaltis yEthiopumetSabain? Recordeinur Orien-
Filio iu hsereditatem a Dea patre donamur. Leginiiis tis Magos adorantes Dominum et munerantes, et la-
jiamque, Posce a me, et dabo libi genlei (3) hmredi- G borem veniendi usque in Betblehem Judse tanli iiiue-
tatem (b) iuam (Psal. 11,8). Deo eiiim ex qno onuiia ris meliamur. (/)Tn principum enim liibore totius
sunt Deus nulhis cst, qui sine inilio aUernus est. Fi jEgypti lithor demonslralus esl. Magis namque divi-
lio aulem Deus Pater est; ex eo enim Dpusnalus nsc yinulis opcrationes falsarerum speciemenlienli-
esl. Nobis aulem et Paler Deus esl, et Filius Deus bus, poiissimus impioe religionis honor a soeoplo
est: Patre de Filio confiieqte quod Deus noster sit, omni deferebatur. Iisdem Magis et mercatu jElhiq-
Filio de Patre docenle quod Deus nobis si|: Deo la- ptim et Sabain, auri, cl tburis, et myrrhse munera
men Filio a Patre, id cst, ipso inuaseibilis virlptis defereritibus : quod quidcm idipsum el alius prophcta
suoenomine, nuncupato. Et hoecquidem ad Osee. procinonuil , dicens : In conspeclu ejtis |irocidcnt
38. Teslimoniumlitculenluin ex Esaia. Magorum ./Eihiopes, ctinimici ejus liiniim lingenl. RegesThar-
adoralio prwdicia. Qui fuerunl magi. — Per Esaiam sis munera offerent, reges Arabum et Sabain muiiera
aulem quam ahsolula Dei patris de Domino noslro adducent, et dabilur ei de auro Arabise(Psa/. LXXI,9,

(\) Auimwmece. (4) Suscitalum.


h) Absoluiedeest in ms. Yeron. n. (5) Captivitalem.
(3) ln hmreditutem.
(a) Apud Par. et in nonnullis mss. omittilur abso- corrupte. Hic dc Magisduo tradit Hilarius, eo: scilicct
htte, quod esl, aperte ct ahsque ulla ambiguilate, ei principes fuisse, et magicaj aiii dedilos; qnod :il-
lerum pluresex antiquis cum eo dpcuisse jam oliser-
(b) Edili, in hwredilqlem, dissidentibus mss. et
vaium esi iti 1101.ad c. 1 comin. in Ma(th., n. 5. Rcges
Traci. 2. Psal. fuisse scribil Teriullianus, lib. 111contra
quoqueeos
(c) QunmviSex grifiCO lextU, xat 0? SceSash/uvSpeg, Marc n. 13, ubi enarraturus illud psal,, Reges Ara-
plantmi sit vocem Sabain referri ad suhsequeniem , bum, etc., subjicit, iVnmef il/ngosreges habuit fcre
non ad proecedeiUeiii: eain lanicn ab llilario ad vo- Oriens.Cui consentil Hieronymtis, cpinip. in Dan. c.
cabulum mercatus relatam esse non duhium est ex 2. Sic et C;i'sarius Arelat., in appendice Sermomim
stibjcclis. Tertullianus adversus Praxeam n. 13, cum Augusiini, Seim. 139 , 11. 5 1 it(i Magi tres recjes
Hilario cousentiens, qnod ex eodem Esaioeloco pro- fuissedicutttur. UndePaschasius Radberiusi|i MaU|i.
belduos esse qui iinum Dei nomeiiobiiueanl, lioc ab 11: Magos reges exiitisse, nemo qui historias legil gcp-
eo dissenlil, quori legat, ef Sabvin viri. tilium tgnorat, Qin raiioue expiicalur, qui onines de
(d) Lips et Pnr. ex marginc Er. mandtilo. Sabain ad Chrisium venerinl: quia nimiruin, uli dc-
in Matih. c. xiv, 11.7 : Popuii ptiti-
(e) Ila vetustiores libri. Alii vcro, smculicaplivtta- . claral Hilarius,
cepssubjectwsibi universitatis nomen causamqttecom-
(f) In ms.Vat. has,, in principiolaborloliusJEgypli: plectiiur.
m DE TIUiSITATELIBER IV. 12«
10). (a) lu.Migis ilaque 99 el niuperibus, labor A sequituf, /»i te esl De\is, non soluin eum qui pvnpgens
/Egypti el niercaius iEthiopum el Sabain ostenditur, est, sctletiam.euip 100 <lu'W m8ncai ip pra'§cule
scilicet mttpdi error Magisadoranlibus,etelecla gen- clemoiislrat : habitamem ab eoin quo habilei discer-
tiuni ninnera adorato ab his Dommooblata, nens, personoctauien inntiimdislinctioiic, non gene-
39. Apostoliviri excelsi.— Excelsi aulem viri, qui ris: Deus enim in eo est: et in qtio est Deus,, Deqs
ad eum iransiluri sunt, atque eum yincli sequentur, est. NPIIenim Deus in divcrsoeatque aliensea se na-
qui taiidem isti suni, non inobscuro cst. Respice ad turse hnhilaculp esi, scd in suo (e) atque px se gi;ni|o
Eyangeha ; Pelrus Dominum suttin secuiurus prse- manei, Deusin Deo, quia ex Dco Deus est. Tu es enim
Cingjtur (Joan. xxi, 7). Iniuere Aposlolos : servus Deus, efuesctef>amus, DeusIsrael salvaior (Is. XLV,15).
Chrisli Paplus in vinculisgloriatur (Fhilem.i). Et vi- 41, Filio adversanteserubescent.FiUumqui negaf,
deamus an vinclus Christi Jesu ea, qu;c Deus de filio Patrem iiihonorat. -r-Neganteni te Deum in Dpo, sp-
suo Deo fueral locutus, impleverit. Precabuntur, in- quens sermo confutat: ait enim, Erubescent, et pu-
quii, qiiQitiamin te esf Deus (Esai. XLV,14). Diclum debit omnesqui adversunlurei, et ibunt cum confusio-
ilaque ab Apostolo recognosce, et recognitum intel- ue (Ibid-, Iri) :'(() Decretuni hoc in iippietatem liiain
lige : Deusin Chrislo erat munduni reconcitianssibi Deicst, Adyersaris enim Cbrislo, de quo te prpfessio
(II Cor. v, 19). Dehinc sequilur, Et non est Deus B paierpse yocis,ohjurgai, Detis est enim, quem esse
prmier te. Qtiibus continuo idem Aposlolusait, unus tii Deinn denegas. Dpnegasvero sub specie houqris
est enim Dominus nosler Jesus Clirislus pcr qocm f)ei (Patfis), dicentis, Non est alius Dejusprwler tne
omnia (1 Cor. vui, C) : et nullus praier eum vithtur (Ibid., 18). Sed conliindcre et erubesce : non egct
alius esse, quia unus est. Tertio quoqtie ait, Tu es delato a te hopore innascibilis Peus, glariqm hanc a
Deus, et nesciebamus.Sed ex perseculore (b) Eccle- le soliludinis suse !l°n postqlat, non desideral hanc
sisedixit : Quorum patres , ex quibus Chrislus, qui esl opinioiiis tuse intelligeiUiani; ut ob lioc quod dixerit,
super omnia Deus (Rom.ix, 5). Hi igilur vincli lioec Non esl Deus p.rmterme, cuni qucm ex se gentiil Peum
prsedicabmU: excelsi videlicet, etin duodecim ihrq- abneges. Ac ne gihi hoc, ad divinitateinFijii deslruen-
nis judjcaluri (c) trihus Israel, et Domjpumsuum dam, pecnliare(g)deferres; Unigenilisui gloriam ho-
doctrjnaeet passionis suoemartyrio secnluri, nore perfeclaedivinilalis implevit, dicens, Ei non est
40. Pafcr de se dicit, Non est Deus proeler tne, ef Deus prmter te. Quid exoeqnata discriniinas? quid
de Filio, Non es| Deus proeier le. Filius persona comparata discernis? Proprium Dei filioest, ne proe-
non genere a pqfre discretut, — Deus ergo ia Deo ter eum Deussil; proprium Deo patri est, neabsque
est : et in quo est Deus, Deus esl. Et quomodo non eo Deusquis(|uamsit : verbis Dei de Deo ufere. C011-
est Deus prmter te; cum in eodemDeussit ? Usurpas, C litere ita, et prccarc rcgem : Quoniamin le est Deus,
o hserelice, ad confessionemsolitarii Dei patris, Non et nou es( Deus prmter te. Tu enim es Deus, et nescie-
esl Deus prwler me.: qiiomodo ex pragdicalipncDei bamus, Qeus Isrqet satvafor. Caret (/() contumelia hq-
patris dicentis, Non est Deus prmterfe, dicium inler- noris offictum,neque ofiensionem habet confessiouis
pretaberis, si per id quod dictum est, Non est Deus exemplum; maxime cum adversatio ejus plena con-
prmler me (Detit. xxxii, 39), affirmare contendis, ne fusioiiis SILet pudoris, Iinmorare Dei verbis, confi-
Dei filius Deus sil? Et cui ergo Deus (Pater) dixerit, lere Dei vocibus; eifnge confnsionisdenunliaiioneni.
A^ouesl Dettsprwier te ? subjicere eniin hic tibi perso- Deum enim Dei filium abnegaudo, non tam Deum
nam solilarii (d) non licebit. Dominus enimdixil regi taniqiiam (2) solitarium (i) glorise honore venerabe-
qucm excilavit, ex persona virorum excelsorum ado- ris, quam Patrem Filii inhonorationeconlemnes. Ho-
ranlium et deprecantinm, Quottiam in le est Deus. noris fidem innascibili Deo confitere, quod proeler
Solilnriuni res isia non recipil. In le enim proesen- euni Deus nullus sit: unigenilo Deo proedica, ijuod
teni, velu'i atl quem sit sermp, signilicat.Qiiodautem absqtie eQ Deus non sit.
(\) Manel, (2) Solitariq.
(a) Soltis codex Vat. bas,, in domsitaque. D snfficiensesl bahilalio Palris : qui in caeteris etiam
(b) Id est, qui fuit persecutor.Jam alias observavi- habilat, qtiaienusFilio conjtinctiin ipso quodammodo
mus pncposiiionem ex ad significaiiduinstatiini ac conliiieniur, iil eleganler ibidcm explicatur.
temptis proeteritum llilario esse usitatam. Sic de (/) Val. bas. n)S, cliciumhoc : minus benc.
Clirisio in servi lormam exinanito soepeloquitur, ex (q) Idem ciitlex, defenderet: neque hic audicndus.
Deo homo, pro, CKJH essef Deus, facius est hotno. Hic ()i) Neque hicvideiur siucerior pr;cdictus ms. cum
autcm in viilgaiis et in uno soluni recenliore ms. pro coniumeliq,exhibcl caliimnia: el niox pwna con-
Colb. inserlum esl, faciusdoctor. fusionis, pro plena conftisiouis.
:
(c) Editi, duodecimIribus refragantibus mss. (i) Editi piini aliquot mss. solilario Malumuscum
(d) Hic enitn, uli Teriulliantis, adversus Praxenni, caeteris soliiaritttn, prius restituia parlictila tatnquam,
n. 13, in eiimdein locum aji, dicendo, Deus in fe, et, quam Lipsius ahsqne audoniate expunxerat. Pater
Tu Dens, duos ptoponii; qui erat, el in quoerat; Chr\- aiiieiii inhonoiamr, dum filii tlegeneris pater prpedi-
sium, et Spiritum : ubi Spiritum Patfem intelligit. calur , ut ssepe insinuat poster Ililarius, ac probat
(c) In ms. Carn. atque in se geiiito: male. Cur au- Augusliiiiis,Serip. 139, n. 5 , nocnon Ambrpsius,
lem in co maneat, sic cxponiiiir in psnl. cxxu, n. 2: lil). 1 de Fide c (j, vel dum idiqiiandosine Vcrbo ac
Deus enim ex Dco geuiius, pottabestper nuturamgb eo Siipienliaftiis.se,adeoque aliuurie raiiotieiu iiiiiinnuis
ex quo genitus confttendusest: cumcseleraphsini per essc nsseiimr, ul oslendit Alhanosiiis,Oiai. 11cynt..
nalura) discrepanliam. Filius itaque digna per se et Ar., p. 351,
127 SANCTIIIILARII EPISCOPI 128
101 *2. FUii divinitati adslipululur Jeremias. Qni A puero suo, etlsrael dilectostto : posl hoc super lerram
Deus super lerram visus. Filitts el in legis lationeet in vistts est, el inler hominesconversatitsesl. Unus est
carttis assumplione unus Mediulor. Paler el Filius enim MediatorDeiel homitium, Deus cl 102 ''".mo :
uititm. — Audi cnim proeter Moysen et Esaiam, luni et in Iegis latione,ci in corporis assuiiipiione me-
terlio id ipsum quoque et (a) Jeremiam docentem, diator. Alins igitur ad eum non depulalur. Unus est
cum dicit : Htc Deus nosler est, et non deputabilur cniin liic in Deum ex Deo natus, per quem creata
aller ad eum. Qui invenilomnemviamscientim,el de- suiit omnia in cceloet in lcrra, per quem lempora et
dit eam Jacob puero suo, el lsrael dilectosuo. Post soeculafacta sunt. Tolum enim quidquid esl, ex ejus
hoc sttper lerram visttsest, et inter hominesconversalus operationc subsistit (c). Ilic ergounus est disponens
est (Baruch. m, 56 et seqq.). Dixerat enim jam supe- ad Abrahnm, loqtiensad Moysen, teslans ad Israel,
rius, £l homo est, et quis cognosceleutn? Habes ergo mancns in propheiis, per virginem natus (1) cx Spi-
Deum in terris vistim, et inler homincs conversatum: ritu (d) sancto, adversantes nobis inimicasque vir-
el requiro quomodo iiilelligendum existimes, Deum tules ligno pissionis affigens,morlemiiiinferno peri-
nemo vidit umquam, nisi unigeniiusfilius, qtti est in mens, spei nostrse fideni resurrectione confirmans,
sinu Patris (Joan. i, 18); cumJeremias Peum prae- corruplionem carnis humanacgloria corporis sui pe-
dicet, qui et visus in terris est, el inter hominescon- B rimeiis. Ad hunc crgo non deputabitur alius. Soli
versaius est? Paterccrle non nisi (b) soli Filio visi- enim liajc unjgeniio Deo
propria sunl, et iiniis hic in
bilisesl.Quis ergo isle estquiest visusetconversatus liac peculinri virtutum stiartim bealitudine natus ex
inter bomines ? Peus certe noster est, et visibilisin Deoest. Nonalter ad
eum Deus depulatur: non enim
homine et contrcctabilis Peus. El prophetamloquen-
cx alia substantia , sed cx Deo Deus csl. Nihil in eo
temiutelligc : Non deputabituralter ad eum.Siquoeris, nihil extraneum, niliil recens est. Cum
quomodo? audi quse sequunlur: ne per id non et ilaque novutn,
Palri proprium csse existimcs quod diclumest: Audi, enim audit Israel, quod sibi Deus unus sit, el Filio
Israel, Dominus Deus tttusuntis est (Deut. vi, i). Hoec Dci Deo non alter Deus deputelur, (e) ut Deus sit;
enim sihi cohocrenl : Non deputabituraller ad cutn: absolule pater Deuscl filius Deus unum suiU.noti
qui invenit omttemvium scientim, et dedit eam Jacob unionc (() personsc,sed subsiantisc unitale : quia Jilio
(1) Ex spiritu lanlum in noslro ms.
(a) Qui poslremam editionem Par. procuravit, hic hmc (in terra visttsesl) aperte dcclaral: Hic enintesl,
Baruch loco vocis Jercmiam subsliluit : idem vero qui corpoream nobiscumconsuetudinemhabuii. Unde
nomen mox repctitum immutare non meminil. et a nostro Hilario mox dicitnr visibitis in homine
(b) llic addimtis sofi auctoritate omiiium mss. Hi- /assunipto) et conireclabilisDeus. Uhi edilio Pnr. ex
1
larii senlenlia de Palris invisihililate sulfragatiir Nivellianamciidose prse se fcrehat invisibilisin ho-
Tertullianus, lib. n' adv. Marcion. n. 27 : Patrem *J p inine.
neminivisum, inquit, eliam communeleslabiiurEvan (c) Eadem fere hahet rescriplum ad Libcrium aptid
gelium, dicenle Chrislo: Nemo cognovil Pairem nisi Alhanas., p. 241.
Filius : ipse enim el veteri Teslamenlopronttnliarai, (d) Plurcs probse notacmss. ex Spirilu, nec adji-
Deum nemo videbil, et^vivet,Patrem hivisibilemdeicr- ciunt sanclo.
miiians, in cttjtis auctoritateet nomiiieipse crat Detts (e) In uonmillis recentioribus mss. uf redimens
qui videbaiurDei /i/ius.Videsiseumdein,adv. Praxeam Deussit: glossema.
n. 14. Sic Ainbrosius, in Lucam ; Aul acquiescalur (f) Quia vox unio sscpiusrecurrit, omnino nccesse
igitur necesseesl, si DeutnPalrem nemovidit umquam, est vim illius probe habere perspeclam. Respondet
Filium visumcssein vcleriTeslamenio.Ita et Pruden- autent verbo gr;cco [urj&c,significatque soliiudinem
lius, Apoih. vers.79, interalia ail: Cernipotisesl qui ' ac singulariialcm. lu hoc difTerl ab uniiaic, quod
nascitur : al tton innaius cerni potis est. Quihus con- uttitas ad naturam, unio autem ad personas semper
sentit Jtistinus, Dial. cum Tiypli.,favelqtie Clemens, ab Hilario referatur : alque ita propugnans in Deo
Strom. iv, p. 537. Horum senteniia maxiine nititur uniialem, acriler explodit unionem. Hujus vocis
his Johannis verbis: Deum netnovidil umquam.Nam auclor videlur Sabellius, eaque suam hcresim expres-
vocem Deus, quoties simpliciler ponilur, de Dco sisse. Unde lib. de Synod. n. 26, hmresisunionissim-
Palre iulerprciari solent prioruui sseculorumPatres. pliciler appellalur : et qui ei addicti erant, a Pru-
Hiiic concludebanl Filium qui visus sit, a Patre qui dentio unioniim inscripti leguntur, Apoih. ante v.
numquam visus, alium csse. Sed quod illi ad distinc- 178. Ita Sulpicio leslc p. 255, Orientales suspica-
tionem pcrsonarum observarunt, detorserunt suhinde bantur Gallos iriomjmamsoliturii Dei nnioneinsecvn-
Ariani, ut jam monuimiis, ari diversilatem nalura- D dum Sabelliumcredidisse.Galli autein concilio Pari-
rum. Filius, inquiunt aputl Augtistiuum,Scrm. vn, siensiFrngm. xi, n.2, rescribuiil sedetestari sccundttm
n. 4 : visusest Patribus, Pater non esl visus: invisi- SabeUiiblasphemias ipsatnunionem.RursumaSulpicio,
bilis et visibilis diversa nalura est, clc. Quasi vero p. 242, scribilur Pliolinus a Subellioin unionedissen-
Filius secundum divinam naturam nou irque invisi- fiens.quia scil. non unicam in Trinitale personam
hilis sit ac Patcr : ul merilo Augusliniis, lib. u de proedicat. Eodemsensu a Maximo Taurin., Iiom. i,
Trinil. c. 14, deliranleseos vocel, qui Filium in sna de S. Euscbio, usurpatur unionis vocabulum: quo
substanliavisumvolunl. Quibiisdeliriis ul omnemadi- paritcr usi sunl Gelasius lib. dc duabus naturis el
liim prxcluderet, visa patriarcbarum paulo alilcr Vigilius Tapsit. lib. n contra Eulych. ad cxprimcn-
explicarc coepit, quam solerent alii Patres, negans, dam iii Christo personse singularitatem, qiiam quia
quaulum potuit, Filium iis potitis apparuissc, quam respuehnt Sabellius,abArianis epist. ad Alexandrttm
personas alias. Qtieiii lamen prne manibus hahemus Alexandr. arguiiur qttod iinionemdividil, hoc esl, ut
Scripltirsclocum tirgens adversus Maxiniiniim,lib.n, inierprelatur Hilarius, lib. vi, ti.7, Christum eumdein
c. 26, n. 15, eum de Filio interpreiandinn docet. divisilin Virgine. His accedil Hieronymusepisi. xxil,
Nam, ut notal Gregorius Nazianz;; Or. xxxvi, qttod ad Eustoch., a quo Christi inater pricdicaiur ad simi-
tion dc Palrc. sed dc Fitio sermo lictbcaiur,ddjeclio liiinitiient Dei tuiioue fccutitta : quia nimirum tictlt
129 DE TRINITATE LIBER V. 130
Rei Deo deputari ad alterum Dcum non siuil (a) pro- t i ralioni convenial, ut ulililcr affirmclur, quotl uliliier
plicta, quod Dcusesl. deslrualur. Scd acl riivinso sapicntisc intelligeniiam
humanus sensus imprudens, et secundum ccclesicm
103-104 LIBER QUINTUS.
prutleniiam stullus, juxla infirmitales sttas scntit, ct
Dicitur etiam secundus : quia secundusest adversus juxla imbecillitaiem naturse suse sapit; slullus sibi
Aricinarumparlium perfidiam, superiori libro pri- ut Deo sapiat, scilicel ul scnsus sui inopiam
futurns,
mum cwplam impugnari. Hanc agnoscil Hilarius et Dei sapicntiam consectans, non secun-
intelligens,
subdoleadeo conlexlam,ul ei qui consenserit,Filium dtim humanam
sapicntiam prudens sit, sed secundum
Deumnegare; qui conlradixerit, Palrem el Filittm
quod ad Deum proficit sapiat, in Dei sapienliam ex
aul duos Deos,attl Sabellii moretinumel eumdem mundi stullitia iransiturus. Cujus stultcc
recognila
. prmdicnrevidealur. Quocirca ctim libro superiore sensum hserelicasubtililas ad fallendiocca-
sapientioe
adversus fraudem paralatn in primis hwreticorum sionem unum Deum professa esl, auc-
coaptans,
verbis,Novimus iinum Deum, ex legis el prophela- toritate Legis Evangeliortimquetisa, qua diclum est:
rum teslimoniisfidelesmitnieril; nunc in stibsequen- Audi, Israet, DominusDeustuus unus est (Deul.vi, 4 ;
libus illis, Milumvcrnm, lalettsvenenumproptilsat, Murc. xn, 29) : non ignorans quaiitum in eo esset
Filium esseDettmvertttniisdetn fcre lesthnoniisde- vel responsionis periculum, vcl silentii; et ex tilro-
in libro Deum el seu j
fendens, quibtts quarlo Deum, que opporlunitatcm impietatis exspeclans : ul si san-
Deuin uon soliiarium ac singiilaremesse ostendit. ctitnlem dicti infideliier usiirpali, (d) connivcntis
(c)
Tttin snb libri finemprobal Palrem el Filiiim uttiim tacilurnitas confirmaret, per id quod Deus uiius est,
essein dislinclis personisDeutn. ltt his porro omni- (ilius lamen Dei Dctts nonesset, Deo lanium sicut
btts, nondum ad evangelicaexcedens Usitmonia, estuno manente; al vero si contradictio proesumptae
prorsus secontinelinlrafineslegis, in quaDei nomen, impioehtijus professionis exsistercl, verilatem lidei
virtuiem, rem ac naluram, proindequeveriiatem, evangelicce non conservarel Denm untim (e) non
Filio altribui demonstral. Legisatitemnomineinlel- confessa responsio, cum fidei noslrse professio se-
ligit, quidquid sactis tilleris anle Christum natum cundum Deumunum sit; recideretque in alteriusha;-
scriptis conlittctur. reseos impietatem, Deumunum Patrem elFiliumpro-
1. Hwreikis Deum unum prmdicaiiiibusaut assen- fessa (/) confessio. Atque ita sapicnlia muridi, qu.c
tiri, aut adversari pciiculosnm.— Respondenles im- sluliiiia apud Deum est, specie blandseet pesiiferse
piis et vesanis liscreticoniin insiiiulionibus stiperio- (g) simpliciialis illuderet, cum hoc fidei suoecoiisti-
ribuslibris,non ignoraviumsiiieamnoscontradicendi lueret cxordium, inquo sibi impie autassentiremur,
necessitatem deductos fuisse , ut non minus periculi r aut adversarcmur : et per hoc uliiusque rei pcricu-
audicntibtis responsio noslra, quam silentium com- Ium, Dei filium Deutii non esse oblinerel, quia Deus
moveret. Cum enim uimtn Deuiii (b) profaue asseiiio uiius est; atit extorquerct hoereseosnecessitatem, si
infidelisingereret, ct rtirsum unimi Deum religiose et Palrein Deum el Filium Dcitm confitentes, unum
negare fidessana non possel; traciarideeo non sinc Detim pr;cdicare secundum Sahellii opinionem im-
ancipitis periculi conscieulia poltiil, quod non miiius piam cxislimaremtir : ct ila hoc proedicationissusc
impie confirmaretur, qtiam negarctur. Et quidcin modo unus Deusaul alium cxcludcret, attt per alium
huniani sensus opinionc ineptum ct ralionis alienum non cssct (supple, tinus), aul latitum in nominibus
esse hoc forle exislimahitur, utquod irreligiosum est unus essct: quia 105 et CO unitas alium nesciret, ct
negare, idipsum irreligiosum sit confiteri: cum pie- alius noti permittcret unionem, et duo unus esse
tas confitendi, impielatem condcmnet negandi; ncc (i) non possct.

Pater solus sine maire Verbum, iia ipsa sola sine (c) Yat. bas. ms. securiiatemdicti. Proxime post
patre generavit Christum. At a Tertulliano adversus infideliler, snpple, ab hwrelicis.
Prax. n. 15, et de resurrcclione carnis n. 2, non ad (d) Apud Par. convenientis.Al in mss. coniventis,
personas, sed ad naturam ipsam refertur; ut ei sy- D vel conibentis, mulato, ut socpcfit, u in b. Hinc et in
nonyma sint unio, et uniias. Qund autem Hilarius Carnut. et Vat. bas. depravate factum est coli.benlis.
unionem, hoc Ambrosius singularilalem dixil, lib. v (e) Particula negans a Lipsio male cxpuncia resti-
de Fide c 1 : Evidensesl igitur, quia quod tinius esl luitur auctoritate Bad., Er. et ihss.
substantim, sepurari non potest, eiiamsinon sit singu- (f) Bad. et Er. ex recenliore ms. Colb. non pro-
latitatis, sed unitatis. Singutatitaleinhanc dico, qttm fessa : male et dissidentibus aliis libris. Tolum Hila-
grmce{AGVOTJJJ dicilur. Singularitasad personasaltinet, rii argumentum ita paucis perstringi potest: Sicut
unilas ad naluram. qui li;ereiicis unttm Deum prsedicantibusnon contra-
(a) Ita Bad.cutn mss. nisi quodinCarnut. propheta dicunt, in periculum incidunt ne Filium Deumnegare
quod inest. At apud Er., Lips. et Par. proplteladicens pulenliir; ita iis, qui contrariiciint, duplex imminet
quod Deus unus est: immutatosensu Hilarii, prophe- periculum, ne videlicet am iinum Dcum videantur
tsenomine Jercmiaui sett Baruch, non Moyseninlcl- negare, aut saltem Patrem et Filium Detim unnm
ligentts : hoc est, quia propheta Rartich filioDei Deo Saliellii more prsedicare. Et lioc revera nomine ca-
hoc, quod Deus est, ad alterum Deum deputari non tholici ah haereiicis passim sunt infaiuali. Quocirca
sinit. pro recidereique,longe mallemus reciderelve.
(b) Edili, profanw assertio infidelitalis.Concinnius (g) Ms. bas. Vat. cum Carn. aliisque nonnullis
mss. potiores, profaneassertio infidelis.Esl enim an- subtilitatis.
tilhesis, qua opponuntur profane et religiose;asserlio (h) In ms. Vat. bas. unio,
infidelis,et ftdessana. (i) Lipsius de suo reposuerat, non possent. Sonsiia
151 SANCTI HILARII EPISCOPI 152
2. Qtto femperamenlopericulumomne cdverii Hita- A sjim, et (!) in farinam (e) comminuirini;ei in panem
rius. Scopus libri superioris. — Sed nos sapieniiani coacium, et in cibtini sumpium, reddiderit ex se ct
Dei, qui mundo slullitia est, couseCuti, el per fide: naturam panis et munus. Itaque quia naiuroe virins
doininicoesalularem et sinceram confessionem, Vi- proestalveritatem ; videamus an verus Deus sil, quem
pereaeddctrinsefrauduleniiamprodituri, hrihc respoh- Moyscs Deum esse significal : de uno Deo, et eodem
sionis noslroeofdinem inchoaviriius , qui et adituir vcro Deo postea loculuri; ne non interposiia spon -
sibi demonstfandaevefilatis acqniferet, riec se pefi sione (f) de uniiis ct veri Dei in Patre ei Filio sub-
culo impiseprofCssiohis inseferet : teriiperato intei sisteniibus confirmatione,periculosasuspiciopeudulsc
utrumque niodefamine; nbri negantes DeUtnutuiin, exspeclationis solliciiudinem dehttiget.
sed Co ipso aUclore Deiim et Deum, (a) pef quen: i: FUius ex creandi virtute probatur verus Detts. —
Deiis unus pfsedicatus csi, proedicanles; et Peuu Crcatio igilur mundi, poslquain el Dei cognitio sus-
unum nOn pef Unionemddcehies, neque fursutn ac cepta est, filium Dei Deumesse significans, rogo in
diversitatis nunierum desccantes, neqtiC contra tan- quo (andem verum esse Deum denegel. Non cnim
thin in hohiinibtlSconfilentes; sed Deuni et Deutn. ainbigiiiir, quin per Filium omnia sint. Omiiia nam-
reposita et dilata adhuc pleniiis unitatls quoeslione. que, secundiim Apnstolum, per ipsuni, elin ipso(Co-
nioiistraiites. Recte euiin uiium Deum a Moysbproe- B loss. i, 16). Si oiniiia per eum, et omnia ex niliilo, ct
dicntuin Evarigelia teslaiilur : et fursum fideliler iti niliil i:on per eum; tpiseroin quo ei vcritas Dei desil,
Evangeiiis Derimel Deturidoceri,Moyses Deumuniirii ctii iiondesil Deinec natttra, necvirlus. Naluroeenim
prajdicans aucior est. Aiqtie ita riOhauctoritati con- suscvirtute usus est, ui el essent quse uon erant, et
iiaitum (b) est, sed cx atictoritaie fespOnsiimest, ne fierent quse placerent. Yidil enim Dcus quia bona
pcr id Dei liliuih licerCl Deum negafi, (c) quia ad sunt.
Isratl Deus uhus cst : ciini confileildi Dei filiiim 5. Lex in dkente Deo et in facienteDeosolas perso-
Deum ideni aiictor esset, qui auctor est Dei uiiius nas distinguit. Dkentis et facieniis una natura est.
ptMdicandi. Filius Dei nonesl Deus faisus aut adoplivus.— Neque
5. Scopus hujus allerius libri. Verilasrei unde coh- enim (g) aliam, quam personse, intulit lex significa-
slet. — Seqiiilur itaque ordinetn qnajstioriis etiani tionem, cuin ait.: El dixit Deus, fial firmameiilum
ordo conncxisihi libelli. Natiiquia h;ec sequehs impii (Gett. t, 6); et siibjecil rursum : Et fecit Deus firma-
blaiidimeiiii posila sententia est : Novhnus unum tnenlum (ibid., 7). Cselerum nec virttiiem dislinxit,
Dvum verum : hinc quoque (d) securidi luijus libri nec naturam separavit, nec nomeridemutavit in eo,
onmis sefmo eonsisiit, an filius Dei Deus verus sil. iu quo lantum dicentis intelligenliam prsestitit, til
Natii sine dubio in hunc se ordinem hxretici ingenii C significationem efficientisafferrel. Verilatem aulcm
subtilitas coaptavit, primum uiiuni Deum dicens, naluroe alque virlulis, (It) significatio sermocinantis
deinde unum verumDeum conlitens : ut per id filium noii adimit; quin potius veritalem ipsam quanta pro-
Dei a natrira Pei et veiitate averteret, cuin veritas in prictaie commendal. Afferre enim dicto efficienliam,
iidiura unins manens, naiuralem nnius non excederet naturse ejns esl, quse efficiens id possit prsestafc,
vefilalem. Igilttr quia ambiguitatis locus nullus est, quod dicens. In quo ergo landem non erit verus ille
qliiii Moyses ununi Deurii praedicans, iDlelligatur de qui cfficit, cum veriis sit ille qui dicii; quando qui-
Dei filio significassequod Peus sit, per ipsas illas si- dcm dicti vcriialem, facli verilas consequalur? Deus
gnificationissuae auctorilates reciiframus : et requi- est qtii dixit, Reus estqui fecit. Si in diclo (in eo qui
rariius, an quem Deum Signilicaverit, Deum quoque tlixii) veriias est; qusero cur negeiur in facto (in
vcrum iiiteHigendum docuerii. Nulli auiem duhitim eo qui fecit). Nisi forte hic dicendo verus sit,
esi, veriialem ex 106 natura el cx virtute esse : ut et non sit verus iste faciendo. Habemus itaque
exempli cansa dicium sit, verum iriticum est, quod in filio Dei Deonattirseverilatem. Deus est, crcalof
spica siructum, ei aristis vallalum, et folliculisdecus- csi, Deifilius est, potest omnia. 107 Pai'um esl ut
/1) In far commihulum.
porroest : el unus non posset esse duo, nisi laritilm D opus, cnjus tres primos spectare licet Velut quse-
in uoininibus. darii pradudia, quse etiarii a csetcfis divelli facile pos-
(a) liltid pef quetn, lioriad Penni rcferenmiin est, sini.
sed ad Moyseii, qiio auctofC Peutri et Peuin liher (e) PlefiquCmss. ih fiir cOmiiiiiiutiiin.
superior dehVonsiravil, cum ejus auctoriiaie abu- sislenlis: (f) Editi, de iinitisveri Deiiii Patre Ct F~iliosub-
emendantur ex mss. Subsistciites auiem
lereUtufboereiici, ul Deiini unurii et solitarium pra;'- voCat Patfefn Ct Filium , lioc est, pefso'riis dis-
dicarent.
(b) Ita niss. At etliti, cohirarium csl. linctos, 'quo Sabelliaiii erroris snspicionem a se
averlat.
(c) Qtiiuque mss. recenliores, quia audi Israel. In (g) Mss.Garn., aliud. Velus Colb., aliam pMonm^
iino e Colb, quia ail, Audi, Israel. omisso qugm. Pejus alter, atiam aliqucimpersohce.
(d) Vat. bas. ms. quinti Irufus libri. Retinemus ta- Nil muia'nririin. Apposite Tertulliamis criiit. Prax.
nieii cum aliis secundi, sicque vocatur hic libef ndn n. 12 : Habes duos, timtmdiceniemut fiat, atium fa-
respectu totius operis, sed vel quod in eo Hilarius, cienlem. Alium atttem quomodoacciperedebeas, jam
nti proemonuimus,hoereticorumpeifidiam, stiperioTe professussum; pefsqnm-,iton Substiiiitimnoinine; ad
libro priiiium oppugnatam, denuo aggfcdiatm": vel distinctionem, iion ad divisionein.
etiamquia secuiidus est cx irao adintermisiswmVcdiit (h) In mss. Carn., sermoctnaliosianf/jeanfis.
133 PE f RINITATEtlBER V. iU
quod vult possit, quia seriipef volunlas virtniis est; i 7. Pafer dicens Faciamus mqttalemsibi significat
qtiin eiiam id quod sibi dicilur potesi. Peffeclceenim cuiid dicil.— Qusecum ii.isini.inlerrogoinlervenim
potestalis est, hoc naluram posse faeientis, quod et falsiunDetim qiiomodo hoc dicium inlelligaliir :
possitsignificaresermo diceiUis.Atqtie ita ciittiquid- Faciamushominemati imaginemct similiiiidinemnos-
quid dici polest, id ipsum et (1) eflici possit; lcnet iratn (Gen.l, 26). Verba sensum enuntiant, sensus
vcritatis naiuram ea quoe diclis exoequaluroperatib. raiionis (f) cst tnotus, rationis moluui veritas incitat.
Nonest ilaqrie Dei filiusDeus falsus, nec Dcus adop- Ex verbis igitur sensum sequamur, ex sensuralionem
livus, uec Deus (a) connuncupaius, sed Deus vcrus; intellignmus, el ex raiione veritatem apprchenda-
Et (b) non necesse est aliquid e diverso demonsifare, intls. Cui enim dicilur : Faciamus hominemad ima-
per qttod non sit Deus verus : inihi enim sttfficitiri ginetn et similiiudinemnoslram,quoeroin quo non se-
eo Dei nonien atquenatura. Deusenim est, perquem cundum (g) eum verus sit, qui sibi dicat : nam sine
facta suiil oninia. (c) Hoc mihi de eo cfeatid dubio dicium hoc ex affectuscusuque dicenlisest.
mundi loctita cst. Exsequalur Deus Deo tiomine, Ergo qui dicit Faciamus, significatsecum ad facien-
exoequaturveiitati vcrilas opere. Ut signifieaiioest dum non dissenlientem,non alienum, non infirmum;
Dei polentis in diclo^ita inlelligentia est Dei potehtis sed qui potens sit ad id, unde estsermo, faciendum.
in facto. Et posl hsec quocro,in Palris el Filii coh- J Hoc ergo sine dubio seusisse qui loquitur, quia id lo-
fcssione qua auctorilate naturoeverilas (d) denege- cuius est, inteliigendusesl.
lur, quametvirtusnominis, elitomen virluiisiinplcvil. 8. Dicensad imaginemnoslram unamsibi cumFi-
G.Objectacx Evangeliisadductaalibidiixteiilur.Cur. lio naturamindicat.— Ut plenior auiem naluroeatque
Verifasnon inlelligtlur, nisiobjectafalsa esseevihcan- opcrationis verilas doceretur; qui sensum suum per
tur. — Meminisseautem legentem oporiet, non nie verba eloquebatur, scnsus quoque rationemex natura
immemoremaut diflidentemearum quseobjicisolednt cum verilale subjecil, diccns ad imaginemet simili-
quoesiionum,de his ntinc taccre. Neque enim hbc tudinemnoslram.Ubi est hic falsus Peus, ctii verus
quod dici solet: Pafer major me esl (Joan. xiv, 28), Peus dicit ad imaginem et shnilitudinemnoslram?
ct coeterahujusmodisiinilia, aut iguoraiUtif,aut non Noslratnnon habei unioncm, non hnbeldiversilatcmj
inielliguntur,ut non per hsec ipsa veri Pei in Filid non hahetdiscrelionem.Homoenim ad commtlncm
naltira doceatur : sed ordinem responsionis noslroe fit, secuudum veritatem sermonis , imaginem.Com-
eum esse convenit, qui erat proposilionis adverSse; niunioauictn falso veroquo non competit. Peus, qtti
ut vesiigiaimpioeinstitutionis gressus hic piseprsedi- loquitnr, ad Deum loquitur : ad Patris et Filii ima-
cntionis inculcans, ipsa illa prima evadchtis in hoc s ginem hoinocouditur. Nomennon discrepat, natura
profannmirreligiosumqiieiier fallacisdoelrinsc signa J non diifert. Una enim esl (h) imaginis, ad quam
delerei. Dilaiis igitur alque in postremum reservatis homocrealus est, species. Et inier hoec veritas ubi
evangelicisatque aposiolicisproeconiis,bniriisinterim deperit, manenle (i) inter titrumque el facti commu-
tiobisde lege ct prophetisadversusimpios pugna sit, nione, el communis imaginis veritate? Nondum ab-
emenlitnmeorum ac fallacem perversitateih his ipsis solvenda:hujus quaestionismilii lempus esl : poste-
intcrim, quibus fallere lentant, diclis (2) coarguen- rius eniui denionsirahinius, in qiiam imagineniPei
libus (e). Neque enini aliter verilas intelligi potest, pairis ct Pei filii liomo conditus sit. Nunc interim
quam si falsa ea esse, qu;e vertlati objecta siint, dc- hoc tenemus,an verus Peus nou sit, cui verus Deus
tegantur; elhoc quidein meiilicnliumabsolutiorede- dixerii : Faciamushominemadimaginemel simililudi-
decorc, si mendacia ipsa proficiant veritali. Et qiii- neninoslram.Discerne, si qttid potcs, in hac imaginis
dem sensti humanse opiniouis commune judicium commiinioneverum
atque 109 lalsuin : et haereiico
est, nequaquamvcris falsa sociari, neqile lioecrerum lurore hsecindissecabiliadecide. Unum enim sunt,
genera niutuosibi 108 assensu contineri: quia per (j) quorumimaginis et similitudinis unum est homo
generisdiHereiUianiadversantenatura numquamdis- factus exemplum.
sideutia coeant, nec diversa cousentiant, nec sibi 9. ffoiuo faciendusad imaginem Palris el filii fit
invicem aliena comintiniasini.
(1) Inanteriori, efficipotest. (2) Ita Cod.Veron. In anteriori, coarguentes.
(a) Editi, Deusnuncupalivus:anle felucVatitibusliiss. D (e) Editi, exceplo Par. coarguenlibus\nullo adsti-
(b) Qui Carnuleiise exemplar annos 700 rc- pulante veiere libro, sed servalis scrupulosiusgram-
cognovit, hic expunxit particulam negantem : iion inaticselegibus.
malo sensu. Moxin eodem ms necnon in vetnsiiori-
bus Colh., Reriiig.,eic, demotistrundum,non detiion- Batl., (f) Verbtimesfa Lipsib expunctutrifestiluiiiius ek
Er. et mss.
slrare. Quariliihlex stibsequeiitibusasseqiiiiiuir,sen-
lcnlia: liujushsrcest iiitelligentia: Nuhminc opiis est sihi (o) Id esti in quo noh vefus sit ad inslaf illiiis qui
dicat. ProepositionisseCtindum"siinilem'^btesta-
exponereqiii iibadveisariis opponatiir, iinde in ani- lem
mum iiiducnniciiirinon esse verutiibetim. jam ob^ervavimusin ailnoiationibusa'dtract. hi
Ps. cxxxix, n. 10.
(c) Solus cod. Vat. bas., hoc mihi de Ureatote
mundiGenesisiocuta est. \h) In crid. Vat. bas. imaqinissitniliilidx);omiisb
(d) ln receniiore tns. Colb.ab inlerpolatore hicad- dcindeverbo species.
dituni est i>'c/ditiintfas: qtiod deinde in edit. Baii..el (i)Ms. Colh. cum Gefm.', Ud'iiirMq^e. MoxVaV.
Er. transiit. Poslea a Lipsio substitutum esl veliivi- bas., mihi sermoest, pro mifti(empusesf.
nitatis, et apud Par. retehium. (j) Edili, ad quorum : reiuctantibu* mss. Mox
135 SANCTI HILARH EPISCOPI i56
ad imaginemDet. — Sed sequamur ordinem lectio- J nomen: et ubi niincupalio est generis alieni, ihi
nis, ut vcritas scmper sibi colioarcnsnon demuteiur exislimalur verilns cjusdem generis non inessc. El
offcndiculofalsitalis. Et fecit Dettshotninem; ad ima- quidem jnm superior liber inanitatem hujus quoes-.
ginem Dei fecil eum (Gett. i, 27). Imago communis tionis ostendit. In angelo enim oflicii potius quam
est: Deus ad imaginem Pei hominem fecit. Qui vc- naturoe intelligentia est. Et propheta mihi teslis est,
rum Peum filium Pei denegat, qnscro ad cujus Dei diccns : Qui facit angelos suos spirilus, et minislros
imaginem a Deo factum hominem inlelligai. Mcmi- suos ignetii urentetn (Psal. cm, i). Urens igitur
ncril tamen semper per Filium omnia ; ne forle lice- ignis (2) illc ministri (b) cjus sunt : et veniens
relica inlelligenlia operationem sibi Dei patris coap- spiritus, angeli ejus sunt. Per liscc enim
let. Si igitur ad imagincm Dei patris per filium Deum nuntiorum, qui angeli nuncupantur, ac minisirorum
homo conditur, conditur quoque ad imaginem Filii: oslendilur vel natura, vel virtus. Fit crgo hic spiri-
quia nemo Filio dictttm denegat ad imaginem ct lus angelus, vel hic ignis urens minister Dei: et hocc
simililudinem noslram. Tenuit ergo sermo divinus natura eorum accipit nmuii et (5) minisiri (c) offi-
raiionem veritaiis in diclis, quam opus explebat in ciuni. Volens igitur lex, immo pcr legem Deus, per-
factis : ul liomincm ad imaginem Dei Dettsfiguraret, sonam palerni uomiiiis inlitnarc, (d) Dcum filium
ut Deum significarel, nec verilatem Deo adimeret: '. I angelum Dei locuta est, id esi, nunlium Dei. Signi-
cum et in communione imaginis esset Deus verus, ficatioiiem enim officii (cslatur in iiunlio: naturse
qui in opere efficiendo inlelligebatur Deus filius. aulem veriiatem confirmavit in noinine, cum Deum
10. Hwretici perslringunlur ex diclis. — 0 despe- dixit. Hic aulem nunc dispensalionis est ordo, non
ralse mentis fnror perdite! o stulta csecse impielalis generis. Non enirn alitid quam Patrem et Filium
temeritas! AuclisDeum el Deum, audis imaginem proedicamus : ct ita nnluram nominum coaequamus,
nostram : quid lu subjicis verum et non verum? ut verilatem Dei leneat ex innascibili Deo Dei uni-
quid inseris naturalem atque falsum? quid sub re- genili nativitas. Missiaulem et mittentis significatio
ligionis nomine religionem evertis? quid per unum hic non aliud quam Palrem el Filium docel, coete-
Deum, et unum Deum veruni, tentas ne Deus vcrus rum verilalem non adimit nattiroe, neque in Filio
unus sil? Nondum vesanos spiritus tuos diclis evan- perimit nalivse divinilatis proprietalem : quia nemo
gelicis alque apostolicis sufibco, in quibus Pater et ambigat naturam aucloris in filii nativilale connas-
Filius non persona, sed nattira tinus et verus Deus ci, (e) ut cx uno consistat in unum, qund per unum
uterque est : interim te lex sola enecat. Numquid non discernatur ex uno : aiqtic ila tinum sinl pcr
ait Deum verum et non Deumverum ? Nnmquid ali- quod unus ex uno esl.
ler in ulroque procter quam naturse nomine usa est? j 12. Jlilarius fidei ardore scoputnexcedil. — 0 im-
Deum et Deum dixit, quse dixit Deum unum. Sed patiens fidei calor, et desiderati sermonis iuconii-
quid lantum dixissc dico? Deum verum et Deum nens silentium! Jam enim et in supcriori Iibro nio-
verum per verilalem imaginis procdicavii.Usa esl duin conslilulse prsedicationisexcessimus, cum quan-
in nuncupatione primum naluroe nomine : utilur do impie dicluni unumDeuni ab lisereticisarguenlcs,
deinceps in genere veritale naturse. Cum cnim qui et Deum alque Deum a Moyscprsedicalum docentes,
flc, secundum imaginem creatur ulriusque, non po- ad unius Dei veram et religiosam confessionem pia,
:
tesl(l) non ex vero (a) consisiere, quod uierque qnamvis inconsiderala, festiuaiione descendimus
Deus verus sit. el nunc quoque allerius quoestionisnegoiio immo-
11. Filius ut personaalius a Patre, angelus Dei di- rantes, non tenuinius ordinem constilutum; et dum
ctus est; Deus veroui idem nalura. Cur dklus sit an- deDeoveroDei filio Ioquimur,usqiieadconfessionem
gelus Dei. — Sed pergamus eliam ntinc eo prsedica- Dei veri in Palre et Filio fcrvenlis spiriius ardore
tionis nostroc itinere, quo lex sancla de Peo docuit. prorupimus. Sed traclatui suo fidei nostrse veritas
Angelus Dei ad Agar loquilur, et idem Angelus Deus rescrvetur : qtise.cum inchoata sit ad securitaiein
est. Sed forte idcirco HOnon Deus verus est, quia legentis, lraclanda lamen atque absolvenda plcnius
angelus Pei est. Inferioris cnim naluroc videtur hoc D cst ad desperaiionem contradicenlis.

(1) Ex uiroque. (3) Ministerii offtcium.


(2) llli ministri.

Vat. bas. codex cum Carn., 'unus est homo : non (c) Duo mss. Colb., «f nuntiet, minislerii ofjkium,
placet. hoc faventihus coeteris,quod prope omnes habeant
ininisferij officium. Proxunum Psalmistoe locum cx
(a) Er. Lips. elPar., in ulroque: Bad. cum plu- Hilarii inlerpretatione ita intelligendnm liquet: Qui
ribtis mss. ex utroque. Prseferininsex vero cum ve-
lustioribus Golb., Rcm., Gerni., elc spiritus el ignem urenlem (acit angelos et tninisiros
suos. Unde sumit, cos spiritus ntm naltira id esso,
(b) In vulgatis, illi minislri, elc, tum, sui autem quod fiuni, seuquod eis jain consiilntis adveiititium
spirtfus: uhi in mss. Corb., uno Vat. et Prat., et fa- est.
ciens spirilus : in aliis vero, ef veniens spiritus, lioc (d) Editi. Dei filitim. Concinnius mss. Deum fi-
est, spiritus qui venit missus ad aliquid nuntian- lium.
dum. (e) Exemplar Carn. quod ex uno.
157 DE TRINITATE LIBER V. 138
11113. Angeltts Agar Deum se oslendit diciis et j ^ ttt Deum denegas. Quas promissas Abrahoe bene-
gestis. — Non affert itaque demutationem naluroe dictiones impie exspecias ? Non est libi ille, ut est,
nomen officii : qui enim angelus Dei est, Deus esi. gentium 112 pater : neque in familiam seminis sui
Non sit plnne Deus verus, si non res Dei et loculus per benedictiones fidei (g) suse renatus evadis. Non
fuerit, et gesserit. In gentem enim magnam Ismael de lapidibus Abrahae filius excilaris; sed nalio vi-
adauget, et noinini ejus multiplicationes gentium perarum confessionis suoc hoslis exsistis. Non es
pollicelur : et quoero, si hoc Angeli opus est. Sin Israel Dei, non es Abrahae successio, non justifica-
vcro Dei potestas est; quid natursc aufers verilatem, ttts ex fide es : hon cnim Deo credidisti. Per eam
cui veritalis non adimis potesialeni? Tcnct ilaque namque fidem justificalus est, et consiitutus esl
naluroe virtus veritatis fidem : ct inler dispensatio- Abraham pater gentium, per quam Deum cui cre-
nis suse salularia mundo sacramenta (a) qui Deus diderat adoravit. Adoravit elenim beattis ille et fi-
verus est, nescit Deus verus aliquando non esse. delis palriarcha Deum (Gen. xvui, 14); et accipe
14. Qui Deus est, Deus verus est. — Et primum quam Deum verum, cui, nt ipsedeseail, nonimpos-
quocro, quid significationis habeat Peus (b) verus sibile est omne verbum. Aut numquid non soli Deo
ct non Peus verus? non enim verbi hujus appre- possibile est omne verbuni?Aut cui
possibile est
hendo ralionem, si dicatur mihi, Ignis est, sed non ]f$omne verbum, qusero quid desit de Deo vero.
cst verus ignis; aut aqua est, sed non est vera aqua : 16. Judicetnjuslum agnovit. Deus solus esl justtts
ct qusero, in quo ejusdem generis veritas a generis judex ex ipsis hmreticis. — Et rogo, quis est Peus
ejusdem veritale dissentiat? Quod enim ignis est, hic Sodomoeet Gomorrhae eversor? Pluit enim Po-
non polest esse ne verus sil: nec nalura (c) manens minus a Domino : numquid non verus Dominusa
eo (1) polest carere quod vera est. Perime aquse, vero Domino? (3) (h) aut quid aliud quam Dominus
quod aqtia est: et per id poteris abolere ne vera a Domino? vel quid praeter signilicalionem personoe
sit. Cseterum si aqua maneat, etiam in eo necesse in Pomino ac Domino coaptabis? Et memenlo quod
esl persistat ut vera sit, Potest ita demum natura quem solum verum Deum nosti, lutnc eumdem solum
perire, si non sit: verum non potesl non vera esse, juslum judicem (i) sis professus. Et inlellige, quod
si maneat. Aut Peus verus est filius Pei, ut Peus Dominus, qui pluit a Domino, non occidens juslum
sit; aut si non est verus Peus, non potest eliam id cum impio, omnem judicans tcrram, et Dominus et
cssequod Deusesl:(d) quiasi natura non sit, nalurse jusltis judex est, et pluil a Domino. Et inter hoec,
non competit nomen; si aulem naturse in eo nomen quem solum justum judicem dixeris, quoero.A Do-
esi, non poiest ab eo veritas abesse naturse. mino enim Dominus pjuit: ct hunc jtistum judicem
15. Quemin specie angeli Agar Deum dixit, Abra-' G non negabis, qui pluit a Domino. Abrahain enim
ham in fortna hominis adoravit. Adorando juslificatus dixit, pater gentium, non ulique inlidelium : Nullo
esl. Deum verum adoravit. — Sed forte in eo, cutn modo (j) facies hoc verbttm, ut occidas jtislum cum
angelus Pei Deus dicitur, adoptionis nomen indul- impio, et erit justus lamquam impius. Nullo modo,
geatur, et sit ineo nuncupatio Dei potius quam ve- qui judicas lerratn, facies hocjudkium (Gen. xvni,
ritas. Si parum naturam in se Dei lum, cum angelus 25). Hunc ergo Deum justum jtidicem, necesse est
Dei diclus est, docuit; (2) (e) in.inferioris adhuc ab et verum Deum esse. Tuo te, impie, teneo mendacio.
angelo naturae nomine inlellige, an ex se Dei proe- Nondum ex Evangeliis Deum judicem profero : lex
slileril verilatem. Namque ad Abraham homo locu- mihi judicem Deum locuia est. Adime Filio
quod
lus est; sed Abraham Deum adoravit. Sed o ([) pes- judex est, ut auferas quod Deus verus est. Eum
lifer hseretice, Deum Abraham confessus est, quem enim solum verum Dettm, quem solum
judicem
(1) ln eo. (3) Aut numquid aliud.
(2) In inferioris adhuc formm.
(a) Id est, qui Deusverus est, cum salulis noslrse Deslque ab antiquioribtis Colb.,Carn., Germ. lnsisiit
causa ad nostram infirniilatem se accommodansho- Hilarius adversus mox memoralam Arii blasplie-
minibus visibilem se proebuit ac dictus est cmgelus. miam, qua vult Verbum dici Deum nomine tenus et
(b) In prius excusis omitlitur vox verus: ei vide- gratiaBparticipalione, y.exoyjQ y.uibvbp.uxi.
-/_upixog
lur quidein redtiudare. Sed eani tamen stimmo (/') In veteribus lihris, pesiifere.
consensu hnbent niss. Unde primum illud Deusverus (g) Abest suw a vetusto ms. Colb.
ad Pairem referendum esse arbitramur. Diserte hic (h) Recenliores mss. cum vulgntis, aut numquid
refeHilur Arius, qui in Tlmlia, Alhnnasio teste,Oral. aliud. Alii vero, aui quid aliud : quo sigiiificaiur na-
2 cont. Ar., p. 311, dicere ausus esl; "On OUSE &eig lus non esse quid aliud a Paire, nec ab eo disliugui
od.vfiivicsoriv o \iyog, £( Ss v.ulleytrv.i &sbg,a)X o\>/. nisi qtiatenus a Domino, boc est, ratione originis.
u):nOtvbg EGTIV, «W.Kp.sTOj^rj Siaixepr.ai ot vD.oi
yjy.pi.xog, (i) Arius iu episl.. ad Alex.ind. apud Athaiiasium,
Kavxsc,OUTMJ xat uvxbgliyexai ivip.axi©eo?. Epiphaniiim et in gestis Aquileiensisconcilii, uti au-
(c) Unus cod. Vat. cum Corb. et Pral. manens in notatum est (col. 10G,uof. I, ediiionis nostrm),proii-
eo: minus bene. lemrDeum oniniumjudiccm. At in eo loco non
legit
(d) In ms. Val. bas. qui si nalura. Non displiceret, Hilarius judicem, sed creatorem.Imonecapud Athana-
cui si. Verius tamen in aliis libris, quia si, supplendo siuin.eic, habeinusjusfum,sedomniumjudicem.Quo-
in eo. circa iionhic indicaniurproediclaeepisioloeverba, sed
(e) In pluribus mss. in inferioris adhuc fortnw, Ariansesententiee relat;e lib. iv, n. 8.
abundat vox formw, ut pote synonyma naturw, ab- (j) Aliqttot probae notoemss. facias.
PA.TR.OL.X. 5
159 SANCTIMLARU EPlSCOPl 140
justum, professus es : et quemjuslumjudicem doces, A pheticoeloctis est, (d) instiiutum interim ex lege or-
hunc non potes secundum te verum Deum negarc dinem perseqnamiir. Probaluri enim poslea ex Evan-
Qui (a) judex est, H3 Dominus est, polens ad geliis verum Dei (ilium naluiii in hohiihe fuisse,
omne verbum est, benedictionum auernarum spon- iuinc visum interim palriarchis in specie hominis
sor est, piorum impiorumque judex est, Abrahse Dei filium Deum verum (5) riocemusex lege. Nam-
Detts esl, ab eo adoralus est : enientire saltem ali- que cum Abrahsehomo visus, est et Deus adoralus ,
quid per hanc impiam et stuliam verbi tui impudcn- 114 et judex prsedicatus: et ctim pluit Dominus
tiam, unde non verus est. a Domino, non amhigitur qtiin quod pluit Dominus
17. Filius hoc Patribus esl visusquod nalus esl sine a Domino, ad significalioncmPatris el Filii lex lo-
datnno naturm sttm. — Non perimunt naturseverita- qualur : neque rursuin exislimaiidumesl, qttod pa-
tem ccelestis misericordioesacramenta: sed nec sanc- triarcha nescierit quin Deumverum adorarel,(e)quem
lorum fidem species, quse ad firieivisionem coaplan- Deum intelligens adorabat.
ttir, eludunt. Sacranieiila enim Iegis niysterium dis- 18. Verbiincarnali fidetnhmrelicinon capittnt.Cur.
pensationis evangelicoepraefigurant : ut palriarcha Evattgeliaex Lege sunt. — Ilabel aulem non exigtiam
vidcal et credat, quod Aposiolus (1) (b) contempla- perfidiae impietas ad inlelligentiamveroefidei difft-
lur ct proedicat. Namquc cum lex umbra sil futuro- B ctiltatem. Angusium enim ([) irreligiosilate sensum
rtim, veritalem corporis umbrse species expressit. Et religiosoedocirinoeinslitutio non adit. Ex quo fit, ut
Deus in bomine et videtur et credilur et adoralur, qtioe ad sacramentum salutis humanse Deus (g) in
qui secundum plenitudinemtemporis esset in bomine homine nascendo gessit, mens irreligiosa non capiat:
gigncndus. Namque ad visum species proefiguratse dum opus salutis (It) suse nnn intclligit Dei esse vir-
vcritatis assumitur. Yisus est aulem tuni (sub lege) lutem. Et contemplando partum nalivitalis, infnn-
tantum Deus in homine , non nalus esl: mox etiam tioe infirmiialem, pueritioeprofeclum,juvenlutis seta-
hoc, quod est visus, etnntus esl. Ad veritatem vero lem , corporis passiones , et passionumcrucem , et
nascendi familiaritas proficit assumptsead contem- crucis mortem, per hsec non sentiunt Deumvertim ;
plandtim (2) (c) formam specici. Illic homo per cUm hsec in se (i) ad iiaturam genuerit, quoe sibi
Deum secundttm naturoe nostrse infirmitatem viden- non erant anlea in veritate naiurae; ita ut nalurse
dus assumitur : hic pro naturoe nostroe infirmitate non amitieret vcritalem, neqtie liomo faclus Deus
nascilur qtiod erat visum. Accipit umbra corptts esse desineret, cum qui Detisest, homo esse coepis-
(evangelicis lemporibus), et species veritatem, et vi- set: non intelligentes non nisi ex Veri Dei virtute
sio naturam. Non lamen Deus a se demutalur, cnm esse, ut quod non esset, esset; nec tainen quod es-
in Iiomine nobis aut videtur, aut nascitur, familiari ^ sel, esse desineret: cum naluroe(j) infirmis assum-
inter se proprictate et nativitatis el visus: ut quod piio non esset, nisi ex potcnlis virtute naturoe, quoe
natum est, visum sit; et quod visum est, nascereiur. cum in eo quod esset manerel, posset taitien esse
El quia nondttm nobis collationis evangelicoeac pro- quod non erat. 0 hseretica imprudentia, el stulta

(1) Conlempletur et prwdket. (5) Doceamus.


(2) Formm species si.
(a) Paucis hic perstringuntur momenta, quibus (d) Editi, instilutus : mox, probatttri poslea, sine
probatum est ettm esse vcrum Deum, qtii homo ab enim : et post pauca, doceamusexlege.... Deus ado-
Abraham visus est. Is enim jttdex el Dominusest ratur etjudex prwdicatur. Sequimur mss.
Gcn. xviu, 20; xix, 24 ef xxi, 1; polensad omne (e) Vnt. bas. codex qui Deum: minus bene.
verbum, Gen. xvm, 14; beiiediciionumwlsrnartim ([) Editi ciim recenlioribus inss. irreligiositalis
sponsor, Gen. xvii. 19; pioritm impioriimquejutlex, sensum. Concinnins alii, irreligiositale. Sicul enim
Gen. xvin, 25; Abrahm Deus, Exotli m, 2; ab eo sensns pietale alqiie «haiitate dilalatur, ita in an-
acloralus, Gen. xviu, 2. gusiiim couirahilur irreligiosiiate.
(b) Ita velustus coriex Colb. cum Germ. Alii vero, (g) Ita mss. qtiomodo lib. IX, n. 4, et alibi. At
contemplelur el prmdicel.Cum liic conlVratur tem- eriiii, in honiinem.
pus legis c.nin evatigclico temporo; liquct superiuS (h) Par. salutis tion sttw, librariorum lapsu : tum
cmleslis miscricordimsacramenia vocari, qua: Filius " cuin Lips. non inielticjilesse veriiaiem,coiisenlieiili-
Dei in cariie pro nobis gessit; species atitem illud bus, Bad. cl Er., nisi quod addiint Deianie veritatem.
onnic, in quo aniijuis ad cxciiandain corum ficlem Recl.ius niss. D.i esse virtutem.Manifeste enini re-
sc sc visibilcm p;a:buil, etin quo rcproesenlavitquod spiciiur illuri Pauli I Cor. t,nbi ail, Jesunicrucilixum
facluriis erat. iis qtti salvanliir esse Dei virtutein.
(c) Apud liari., Er. et Lips. fonttm; omisso voca- (i) Majoris claiilalis ergo stipplcndumhic quadam
bulo speciei. In pliiribus mss. fortnwspeciei. lu Corb. acccssione.Quod in Ps. n, n. 25, exprimiiur in luinc
et Cnrn., formcespeciis. In tino Sorhon. (ormcespe- modmn : Non enitn cum dhiiiilalis decessionefit hu-
cie. Retiueudiiiti cum Par. el qiiibusclam inss. (or- miiUaiis accessio. Homo quippe, aii Aiigtisliniis, Deo
mum speciei. lloc cnini sibi vull Hilarius, quod ait accessii, non Deusclese recessit. Vide ejusdcm serm.
Tcritilhaims, Filimn in carne n<m nala didicissc, CLXXXVI, ii. l.Quod rtirsum Hilnriusin psal. IAVII,
cpiod poslmodnm futtirtis eral. Ediscebtttautetn, in- n. 9, aliis verhis sic.enuiiiiat: Noslrwqttmin eo fue-
quii coutra Prax., n. 16 , uf nobisfidemslernerei, ut ruitt infirmilates,iion nttiuralesstini, sed assttmplw.
[ticiliuscrederemusfiliumDeidescendissein smculum, (j) Editi, ittfirmm: renilenliluis inss. Utargiimfenli
si el reiro lale quid gestumcogtiosceremus.Imque spe- hujus vis perspecta babeaiur, in niemoriain fevocan-
ci-s sa;pius assumpia, in qua velut iu spcculoreprse- dum csi, Spiriinm saucttim iu Miiri;econceptione su-
seiilaretur fortiia nasuturi, ad hoc profuit, ut crfetli- per ipsam venieutcm , llilario ipsum esse Verbum,
bilis Ikrcl verilas nascentis. quod propria virtutc corpus sibi cx ca formarit.
iH DE TRINITATELIDER V. 142
mundi sapienlia, opprobrium Cbristi non intelligens. A stnlatje benediclionis Israel es (Ibid., 28 ; vid. Tr.
Dei esse virlutem, et stultiliam fidei non sentieni» Psal. LII, u. 21). Subditur tibi secundum carnem
Dei esse sapientiam ! Deus ergo idcirco tibi Chrislu!i homo, ad mysierium passionis in carne : Deuni iu
non est, quia qui erat nascitur, quia qui indemuia carnis infirmllale non nescis, ad sacramenlum bene-
hilis cst crescil aelaie, qttia impassibilispatitur, quiii diclionis (c) in Spiritu. Nec adspectus impedit quin
vivcns moritur, quia morluus vivii, quia omnia in et> fides manent; nec infirmiias avocal quin benedictio
contra naturam sunl? Rogo hoc quiri aliud est, quau i posluletur. Nec liomo (d) efficit, quin qui homo est,
omnipolenlemesse, qttod Deusest ? Nondumvos sa- Deus sit: nec qui Dens est, non Deus (e) verus est;
cra el veneranda Evangelia contiugo, ut ex vobiii qttia non potest non Deus verus csse, qui Deus cst,
115 Christus Jesus in his passionibus (a) Deus sit (I) et (f) benedicendoet \\Q iranslerendoeinuncu-
Ex lege euim eslis: el oportet eam docere, quod pei pando.
assuinplam infirmitalem non amiltat Deus esse, qu i 20. Filius ex alio visoJacob Deusverusostendiiur.
Deus cst. Sacramentum cnim ficleiveslroe,myslerio Deus non iitlelligiiur nisi per Deuin. — Tenet adhuc
runi suorum virlute lestata csl. sacramenii evangelici ordinem legis umbra, et apo-
19. Jacob in litcla Deutn vidit, non oculis corporh: stolicasdoctrinoeverilatem mysteriis stiis veri aemula
sed ftdei.— AdeSlo, adesto nunc mecum fidei lua; B procfigural. (g) In visu somnii bealus Jaeob Deum
spiritu adverstts venenata inlidelilalis sibila, sanctci viderat (Gen. xxvm, 13) : in somnio sacramenli rc-
et beate patriarchn Jacob, et in lucta hoininis inva- velatio esl, non corporalis conlemplatio. Nam et per
lcsccns, benedici (c ab eo foriior deprecare (Gen scalam descensus et adsccnsus angelorum ad ccelum
xxxu, 20). Quid istud cst, quod imbecilliimoras demonstraiur, cl super scalam incumbens Deus os-
quod ab infirmo cxspecias? Hunc cujus (b) benedic- lendilur, el intcrpretatio visionis,revelationem som-
liones rogas, coinplexu ttto valitlior elidis. A gestiii nii prophelavit. Nam patriarclioedictis, el domusDei
corporis ttii, menlis tu:c opus dissitlel : aliud enini ef porta cwli locus csse bic visionis ostenditur (lbid.,
quam agis sentis. Tenes in gestu luctoetusehominen 17). Et post mullam gestorum ejus enarrationem se-
infirmiim : sed hic libi bomo Deus verus esl, noii quitur : Dixit auteiu Deus ad Jacob, surge (2) (li) et
ex nunctipatione, sed ex natura. Nonenim adoptivii; adscende in locum Belhel, et habiia ibi, et (i) fac ibi
benediclionibiisbenedici le postulns, p.itriarcha, secl sacrificiumDeo , qui visttsest tibi cutn recederesa fa-
veris. Cum homine luciaris : sed Deum facie ad fa cic Esau (Gcn. xxxv, 1). Si evangelica fides per Deum
ciem vides (Ibid , 30). Non hoc oculis tui corporis filium ad Deuin palrem (j) habel aditum, et non po-
cernis, t|uod vistt fidei ttise senlis. Infirmus secun- lest Deus nisi per Deum inlelligi; ntinc Deus, qui ho-
duni te bomo est: sed anima lua secundum visum C norem Deo incumbenli in scalam ccali posiulat, doce
Dcum salvala est. Jacob in lucta es: post fidem po unde noii verus sit. Aut qua; in utroque nalurse di-

(1) El benedicitnuncupcmdo. (2) Descende.


(a) In codice Val. has., verus Deus sil. Tum dc Pleriquc alii libri hic multttm variant. Ecliiio Bad.
Evangcliis cur subjiciatur, Ex tegeenim eslis, lioecin cum mss. Vind. ac Remig. habet, ef benedkit nun-
Malth. cap. 27, n. 10, repelenda est ratio : Arama cupando. Exemplar SilvoeMajoris, ef benediciltrans-
adveutuset passio cjus (Chrisli) ex lege esl ; ila ul fa- ferendo el nuncupando. Corb., Pral., Faur., Colb.
cile, inquit S. Lco, serm. i, de Pentec, c 1 : Dili- cuin cdil. Er. el Lips., benedicittransferensnmtcu-
gcns clirisliaiitis arjnoscal, inhia veletis Teslatnenli pattdo. Ilis conseniiiuu alter ms.Colb.et uiius Sorb.,
evancjdicistninislrasseprincipiis. Iloc est qtioriait Au- nisi quod addunt le post benedicit.In C.irnut.a prima.
giisiiiius de calechizandis rudibus, c. 4 : In veteri manu legilur mendose, el benedked transferen nun-
Tesiamentoest occullalionovi, in novoTestamentoest cupando : a sccuutla auleni correcium est ul in lexlu,
tnanifestalio veleris; cl qnocsi. 53, supcr Num. xi, quomodo lcgitur in Par. neciionin ms. Vai. bas., al-
n. 1 : Eaclein quippe sttnl in veleri el twvo,ibi obum- tcro Colb. cl aliquol aliis. Non displicerct, ei bene-
braia, hic revelttla; ibi prmfigurala, litc tnanifestala. dicil Israel nuncupando.Sed quidquirisit, illa beue-
Non alio se.nsu proxime babel Hilarins : Sacratnen- dictio ponitur iu trauslalione ac mulaiione noininis,
lum enim fidei veslrw tnysleriorumstiornmvirtuleles- <|iia ex Jacob Isra<rinuiiciipatur : Quia lsrael Deum
tala esl. Qtio spcctatet iniiium ntim. 29. Lex aulem i» videns sit, ut dicilur in psal. LII, n. 21.
docel Filiuiu per asstimptam infirmilatemnon ainit- (g) Sola editio Bad., in usu somni: alioe, in visu
lere qtinri erat, cttin eum, elsi in aliena et infirma somni: castigantur cx mss.
specic, Deuinlauien el aguoscil.et prolitciur. (/<)Bad., Er. cl Lips. nccnon mss. V;it. bas.,
(b) Ita mss. At editi, benedktionem rogas; et mox, Carn., Corb., elc, desccnde.ttetinemus cum Par. et
fcuesin gestis. opiimo codice Colb., adscende.Sic lih. iv, n. 28,
(c) Ut supra nomine carnis humana natura, ita hic ascende.
divina in spiritu significatur : adeo ul Jacob, bene- Surgens Ita mss. nisi qtiod in exemplari Vat. bas. et in
dictionem pelendo, nnliirain illius divinam prndide- uno(i)Colb.
legilur, fac ibi sacrariutn. Iu vulgalis au-
rit, quem iu homine cernebat infirmum.Juverit huiic tem, offersacrifkiuin.
locum ciim allcro tract. psal. LH,n. 21, conferre. Paulo aliier hic locus, lib. iv,
n. 28, sic referltir : fac ibi aliarium Deoquiapparuit
(d) Vai. bas. ms., nec homo infirmus officil, quin libi: qtiod indicio esl Ililnrium saqie ex memoria
qui hoino esl, Deus non sil. Non displicei verbuni Scripluras referrc
officil.
(e) Mi. Val. has., unus Colb., Carn., Deusverus ad(j) Hic respicilur illud Joan. xtv, G: Nemo venit
sit. Relinendum cuin aliis, Deusverusest. Palrem nisi per ine, necuon islud Mattb. xi, 27 •
(I) Verba et benedkendoet transferendoet ttuncu- Neque Palrem quis novilnisi Filius, et cui vohteriiFi-
pando, iion liabet opiinuiscodexColb.,iiecnonGeriu. Uusrevelare.
143 SANCTl HILARII EPISCOPl 144
versilas esl, ubi ejusdem nalurse unum aiqtic ideiiii \ qnid non vertis est Deus Abrahse, ct Deus Isaac , et
nomen est? Dcus visus est, Deusde viso Deo loqui- DeusJacoh? Horum euim angclus de rubo loqtieus
tur. Non potest Deus nisi per Deum intelligi, sicuii Deusin oclernuniesl. Et ne adoplivi nominis fureris
nec honorem a nobis Deus nisi pcr Deum accipit, occasionem, Joquilur ad MoyscuDeus ille, qui est.
Namque honorandus esse non hiteHigetur, nisi istcs Ita enim scriplum esl: Dixil autemDominusad Moy-
docuerit lionorandum : nec Deus scietur, nisi hic: sen : Ego sum qui sum. El dixii: Sk dices filiis Israel:
Dcus scilus sit. (a) llabet dispensatio(/i) sacramento- Qui est, misit tne ad vos (Exodi in , 14). Ccepttts ab
rum suum ordinem. Ad Dei honorem perDeumdoce- angelo Dei sermo est; ul sacramentiim inielligatur
inur. Tenet nalura suum nomen : non aliud uterque humanoc salulis iu Filio: idem Deus Abrahne, ct
quani Dcus est. Et inler Patris et Filii naturoeunius Deus Isaac, et Deus Jacob est; ut ei naturoesuse no-
nomen 117 unum, qusero quomodo Deus (c) filius mensit: millit deinde ad IsraelDeus, qui cst;ut
a se possil degenerare, ne verus sit. vere intelligeretur esse quod Deusest.
21. Ad hoc non sufficilsmcularisdoclrina aul vilwin- 23. Nec falsum esse qni legem dedit. — Quid ad
nocentia.— Non est de Deo humanis judiciissentien- hsec (e) inelficax hsereiicseimpielatis sttiltiiia vcsano
dum. Neque enim nobis ea nalura esl, ut se in coe- spiiitu mentiris, et contra lanlorum patriarcharum
Icstem cognitionem suis viribus efferat. A Deo dis- JJ scicnliam Hggenerosi seminis tritico urendam zi-
cendum est, quid de Deoinlelligendumsit: quia non zaniam sator iiocturnus interseris? Sed si Moysicre-
nisi se auclore cognoscitur. Adsit licet ssecularisdoc- dcres, crederes et Deo Dei lilio: nisi forie negabis
irinse elaborala inslitutio, adsit viise innocentia: quod de eo Moyses locutus sii.Quod cum negare
hsec quidem proficientad conscientioegratulationem, voles, audies verbis Dei: Sienim credereiis Moysi,
non lamen cognitionem Dei consequentur. Moyses crederelis (f) forsitan et mihi; de me enim ille scrip-
in reginse filiuni arioptatus, et (d) omnibus jEgyp- sit (Joan. v, 4G). Arguet le plane, arguet ille toto
tiorum doctrinis erudilus (Acf.vu, 22), cum iitique ex legis volumine , quam manu Mediatoris pcr angelos
nalurae affeclu Hebrseiinjuriam morte ./Egypiii ultus dispositam suscepit. Et quseroan qui legem dederit,
esset (£a;odi n, 12), Deum tamen paternartim bene- Dcus vcrus est (1), cum utiqtte Mediaiorsit ille qui
dictionum nesciebat. Namque ob melum ca^dispro- dederil. Aut numquid non obviam Deo Moysespo-
ditse yEgyptum derelinquens , cum in tcrra Madian pulum cduxit ad moniem (Exodi xix , 17)? Aut
pastor ovium esset, ignem in i ubo sine concrema- niiinquid non Deus descendit in monlem (Ibid. 20)?
lione rubi conluens, Deum audivit, et nomen inler- Aut forle falsumhoc ct adopiivum polius (2) quani (g)
rogavit, et naturam cognovil (Ea:odiiii,l cf seqq.). Ne- naiuroesuoe iioinen est? Intellige personantes lubas,
que cnim b;cc de Deo, nisi per Deum,cngnita esse po- „ el lampadum flammas, ct e montc sesluantem for-
luissent. Loquendum ergonon aliter de Deo est.quam naciuin fumtim, ct ad advenlum Dei consciam hu-
ut ipse ad intelligenliam nostram de se loculusest. manoe infirinilatis irepvtationein, el a jiopulo ,
22. Filium de rubo locutum , eumque verttm esse orato ad loquendum (h) Moyse, confessam sub voce
Deum. — Angeius Dei esl, qui in igne de rubo ap- Dei mortem (Exodi xx, 19). Tibi, hneretice, non est
Dcus vcrus, quo Israel lantum loquenlc mori iirauit,
paruit: elde rubo in igne Peus loquiltir. Habes dis-
et vocein cjtis humana inlirmilas non tulil? Tibi id-
pensaiionem in angelo, quia in angelo officiumest,
iion nalura : habes in naturse nomiiie Deum, quia An- circo Deus non est, quia ut audires (t) et videres ,
gelus Dei Deus est. Sed forle non vcrus est. Num- per infirmiiateni hominis cst loculus? Moyses nion-
(l)fleus tients sit. (2) A ms. abest quam.

(a) Edili, Habet trgo. Melius nbest ergo a mss. fio cuin Jacob jusle lociilus esl, qui etiamanle assump•
Anle hctbcl,iiiseruit Erasmus : Hkjanua est : ut de lionem carnis el visus est, el viaDei Deus adorandus
se in Evangeliis leslalus esl: hinc Darid cwli portam esset, et parta non est de Deo. Ilic non salis sibi cavit
profitetur iit psaltno: i|u;c verba in imo cxcmplari ad- a verbis interpolatoris pessiine oinnino digestis.
dila se reperisse ait, sibique videri assuta. Perlinent (d) Veleres libri Colb. clCnrn., omnium Egyptio-
sane ad illustrandum locum, quem proxime ex ver- D runt: dissident a verbis Aciuum, oinni sapienlia,
bis Joannis ac Matlbseiilluslraviinus. groeceizuo-ri o-Ofia.
suorum ordinem : Vat. bas. codcx, infelix hmretkmstultiiimvesano
(b) Ediii, sacramentorutn Lips. (e)
hic expunxit parihulam «d. Sola ctliiio Par. deiude spiriitt.
babel ducimur, pro doe.mur. Al apuri Er., ad Deiho- (f) Abest forsitan a vetusliore ms, Colb.
narem per Deutn qut et vila cst el poila docemur, ex (g) Ilic addimus qutttn auctoritale vetusti codicis
glossemaie. Verbi doceo cum prseposilionead inulia S. Petri in Vaiicano. Qui exemplnr Carnuiense anie
in psalmos sunt exempla. Nam psahnus cxxx, n. 1, annos 700 recognovit, eamdem pnrticulam in eo su-
dicitur ad humililalem nos el mansuetudinemdocens. pcrscripsit, uude obiinuit in uno mss. Colb. Inaliis
Yidesis alia iu not. ad tract. psal. cxxxi, n. 1. autem iihris omitliiur.
Deo posset. Deinde in
(c) Viil. bas. codex,ctFilius a Bad. (h) Iii vulgiitis, Moysi.Rcctius in mss. Moyse,sci-
ms.Vind., uno Valic. aptid denegare.Tum in licet ab Israelitis oralo ut ipsepro eis loqueretur Deo,
ins. Corli, a seciinda manu , ne non verussii, in Vind. lic territi Dei voce interircnl.
quodvcrus sif- Nihil muiandum, sed ita inielligendum (i) ln ms. Corb. ac paucis aliis , ef viveres: lectio
ne verus, quasi ul non verus: quod Hilario familiaris- noii spernenda. Iloc sibi vull: Au ille , quem in ma-
simiim. Post ne verus sil, subjutigit Erasmus, cum jcstate loquentem audire timuit populus legis , ne
naturm in se divinwprotes- morerelur, libi Deus non est, quiajamad iufirmita-
prwsumptiodivinihonoris,
lata sit veritalc. Hanc autem posl lacramcntum in ini- tem luam sc accominoriansin htmiililalc cnrnis tibi
11S DE TRINITATE LIRER V. 140
tem adiil ( Ibid. 24); divinortim et coelestium sa- A Deumlex esset locuta; ut naiuram nominis per auc-
cramentorum cognilionem qttndraginta dierum ac (oritalem dicli prophetici negaret, adjecit, Benedi-
noctium lempore adeplus esl,omnia secundum spe- cent te Deutn verum (Esai. LXV,16): utper id untim
ciem oslenssesibi in inonte veritaiis instituit, per Dcum locula lex esset, essetque in filio Dei Deo no-
familiaritaiem loquentis Ad sc Dei, gloriam clarila- men poiius quam veriias, uno (d) tanlum vero Deo
lis inconspicabilis sumpsit, et corrnplivam vullus intelligendo. Et forte contradiccre nos dictis luis, o
sui specicm lux inlolerabilis viciuoc majestalis'itn- stnlle, arbitraris, ut ncgemiis unum Deum verum.
plevit, Deum lestatur , de Deo loquitur, ad hunc Non plane negamus secunduin te (idesf, sicuti lu)
adorandum cum lselitia genlium angelos Dei advo- confilendo. Ilsecenim lides nostra , hsec conscientia,
cal, hujus placilas benedictiones Joseph vertici im- hic sermo esl. Sed intelligimusDeum unum, et eum-
precalur (Deut. xxxm , 16): et post hsecsolo con- dem Deum verum. Nec confessio nostra periclilalur
cesso ei nomine, audet quisquam negare quod verus in nomine, quse in natura (e) Filii unum el verum
est? Deum prsedicat. Disce confessionis tuoe intelligen-
24. Summaeorumqttw hoccelibro hactenusprobala liam, et tintim ac verum Deum cognosce, ut unum
sunt. — Nttnc quia omni hoc sermone nostro de- ac verum Deum pie proedices.Rapis cnim ad impie-
moiistratum existimamus, nullam interpositam intel- B latem luam religionis nostrae professionem: et quod
ligetuiserationem fuisse, ut Deusverus et Deusfal- est negas , dum quod est non negas. Sic (f) slul-
sus in senstimhumansementis inciderel, cum Deum tam sapientinm fallis , ut veritatem perimas spe-
et Deum, ei Dominum et Dominum lex locuta sit; cie veritaiis. Unum 120 verum Deum confile-
neque in iiominibus naturisqite significatam diver- ris, tit unum verum Deum deneges. Professio
silatem fuisse, ne non secundum 119 nmnen na- enim lua sic pulatur pia , quod magis impia est;
turse el natura nominis posset iulelligi; cutn virlus sic vera quod falsa esl. Sic a te ttnus et verus
Dci, potestas Dei, res Dei, nomen Dei in eo esset, Deus prsedicatur, ut non sit. Negas enim Deifilium
qtteni Deumlex praedicabat: (a) quse secundum sa- Detim verum, cum tamcn Deum non neges; Deuni
crnmenti evangelici distributionem , ad personae si- tamen non natura confitendo, sed nomine. Si nalivi-
gnificaiionem, demonslraret el in crcando mundo las ejus, nominis polius est quam veritatis, potes au-
obcdieniemdiciis Dei Deum, et in figuranrioliomine ferre nomini veritatem: si autCm vere Deus nalus
communis sccum et Dei imaginis (b) Deum crealo- est, quscro quomodo possit non vere esse quod na-
rcm , et in judicandis Sodomitisjudicem Dominttma tns est? Aut nega esse, ne sil; aut si esi, (1) quomodo
Domino , et in largiendis benedictionibus et in de- quod est non erit, cum quod est non possit esse, ut
cernendis mysleriis legis angelum Dei Deum : nt ad C non sil ((/)?Ac de nativilate qtiidem mox eril sermo.
saiuiarem confessionem in palre Deo et in (ilio Deo Inlerim lamen de verilate naturse Dei impielatem
Deus semper ostensus , natiiroe verilatem ipso na- mendacii tui pmpheiica (2) confessioneconvincam ;
lurae nomine edoceret, cum lex Deum utrumque si- ita lamen, ut tinum et verum Deum prsedicaria no-
gnificans, ambiguiiatem non relinqueret veritatis. bis, neque (It) Sabellii hseresis ipsum Patrem sibi et
25. OccurrilurhmreticisFilittm Deumverumnegcin- Filium professa prscsurnat,neque tuverilatem de filio
libus.Filius hoc est ve.requod nctiusest.—Tempusjam Dei tinum lantnm Deum verum prsedicansmeutiaris.
liuiic est, ut quod pie et religiose lex docuit, non 26. Hmreticisubdote Scripluram interpolatamcitatr
impie furlo hsereticoeslultilioe prsedicari sinamus, tes rcvincuninr.— Nibil plane in se hahet sapientioe
quse Dci filium (c) ncgaiura sic coepit: Audi,Isracl, impietas: et Dei limor, qui sapientise inilium est,
Doininus Dettsluttsunusesi (Deut. vi, 4). Et quia im- ubi deest, aufert secum omne exordium prudentise.
pietas ejus periclilarelur in iioniinc , cuin Deum et Ad infirmandam eniin Dei veri in Filio fidem prophe-

(l)Iti anleriori , quomodoquod esl non possitesse (2) Professione.


ttenonsii. Conseiilit Erasmiana ed.cumlibro noslro.

loquilur, ut audire eum et videre absque formidine D• (d) Hoc est, quia unus lantum Deusverus intelli-
jnm possis, sett ut audieiis eum vitse luse non li- genclus est.
nicas ? (e) Carnut. ms. cum uno Colb. Filittm : minus
(a) Lips. el Par., quem. Alii vero libri, quie, puta sincere. Illnd in natura Filii , id cst, in asserlione
lcx. Filii, qui non lanium cx iiuncupalioneel adoptione,
(b) In excusis Dominum. Yerius in aliquot mss. sed exItn nnlura sit Dei (ilius.
Deiaii. Ex liae uua sententh cernitiir quam in coete- (f) Par cum niss., id est, sic fallis eos , qui hu-
ris pressus sit Ililarii sermo. Dicil Deutn crealorem; manis ratiunciilis plus credunt, quam Dei dictis. Al
quia de Filio scriptum est Gen. i, 27: Elfecit Deus Rad., Er. et Lips. , stulla mundi sapienlia : quod
hoinhiem. Acldil communissecum imaginis: quia ei commode etiam in quinto ac sexto casu poiest intel-
dixil Paier , Faciamus hominemadimaginemnoslram. Jigi.
Post commuiiis secuiii, subjungit et Dei: quia quae (g) Editi, u( non. Prseferimusmss. leclionem, quam
prius iniagoconununis , postea Dei unius esse signi- tamen non alia ratione sic inlelliginius, quasi legcre
ficatur his verbis , Ad imaginem Dei feciteum. Hinc essel: cum non possii fieri , ul aliquid non sit id
parliculani et, ante Dei imaginis, ne expungas, quam- quod est.
vis in ms. bas. Vat. non occurrat. (/i) Aliquot proboe notse mss. Sabellia: cui vtci
(c) Er., Lips. ct Par. Deum negaiura. Abesl Deum mss. Yal. Iias. ctCarnut. parliculam sicv.iprscfigunt,
a liatl. et ms. quiu melius abost ali aliis lihris.
147 SANCTl HILARH EPISCOPI I4R
licus serpio profertur, quo dicium est, Et Benedi- A 0 •/• III, n. 17). Nam ulique veneranles Patrcm,
cent te Dettmverum. Primum haec iinpietalis stultitia venerareniur et Filium. lli ergo Deum henediccbaiu,
ftiit, ut quae (supple, ab coilem propbela) superius etjurabant per eum. Sed propheta benedicendum
dicla stint, aut non intclligerenlur; aut intellecla Deutn veruni testatur : verum Deumidcirco prqnun-
cum essent, tacerenlur. Tum deinde ad quam se: lians, quia per inysterium-assumpti corporis non ab
fraudem syllabse(a)adjeclione, quie in libris non ex- omnibus essetin co Dei veritas intelligenda. Elopus
slal, instruxit: sluliiii* suooin eo usa menclacio,tarn- fuit veri confirmaiione, ubi falsi prqruplura esset
quam diclis suis eo usque adhibenda Jides esset, ut assertio. Et singulas clicloruni eorumdem senteutias
requirendam esse ipsam dictorum propheticorum auc- recenseamus.
toritatem non ptitaret. Non enim ita scriptum est , 28. Prophetiahwcaliquid prmsens,et qliud futurum
Beuediccntle Deum verum (Esai. LXV,16): sed Bene- significal. Quodprmsens,ad Isruel carnqlept; quodfu-
dicetttDeutn verum. Nam non exigtium ambiguitatis'• turum, ad spiritalem atlinet. — Proplereq sic dicitDo-
momentiim est inter le Deumverum, et Deum verutn. minus : Ecce qui serviunl tnilii, manducabunl; vos
Personse euim alterius videlur esse pronomen , ubi vero esurielis : eccequi serviunl mihi, bibettt; vos vero
te cst: caeterum ubi pronominis syllaba 11011 erit, ibi sitietis (Esai. LXV,15). Cngnosce sub eodom dielo
(I) (b) ad auclorem dicii refertur et nomen. B utriusque temporis significationem, ut sacramentum
121 27. Inde Filius oslenditur Deus verus, ttnde• assequaris setatis. Qui enjm serviunt milii, manduca-
innuebanl falsum. Filitim Scripltiru hic prmdicans bunt. Religionem scilicet prsesentem 122 futuris
Denm conira tnorem addit verum, quia futtiri erant' proenuis muneratur : ita ut proesenlium impietaicm
qutbus id lateret. — El ut absoluta intelligendoe veri- luturse silis ac famis poena conficiat. Deinde adjepit,
talis raiio sit, ipsa illa ex solido prophetoedicta sub- Ecce qui serviunt mihi, exullabunt in Iwtitia; tips au-
denlur. Proplerea sic dicil Dominus: Eccequi servittnt lem clamabilispropter doloremcordis veslri, et a con-
milti, manducabunt; vos vero esufielis : ecce gui ser- trilioue spirilus ululabilis (Ibid., 14). Sepundumsit-
vittnt mihi, bibent; vos autem siliplis : ecce qui ser- periorem sensum eliam nunc futuri et proesentis
vittnt mihi, exullabutUin Imlilia; vos autem clamabitis lemporis demonstralio est: ul qui serviunt, exulta-
propter doloremcordis vestriet (2)(c) a conlribiUalione turi sint in lsetiiia; qui vero non serviunt, in cla-
spitilus ululabilis. Relinqueits enim vos nomenves- more atque in ululatu per dolorem cordis et contri-
trum in Iwtitiaeleclis meis, vos autem inierficiel Do- tionem spiritus mansitri sini. Deliinc subjecit ,
minus. Servienlibusvero mihi vocabitur nomen novutn Relinciuelisenhn vos nomenvesirum in IwiUiaelcttis
quod benedicetur sttper terram : et benedkent Deum tneis, vosaulem interficietDomintts(Ibid., 15). Sernio
verum, el qui jurant super terram, jurabunl in Deum C ad carnalem Israel est cpm fulqri temporis signilica-
verum (Esai. LXVII,13 ef seqq.). Niiniquam non ex tione, cui exprobratur quod noinen suiim clectis Dci
caiis;i esi, cum consueindo proedicationis excedilnr : reliciurns sit. Qusero, quod boc noinen sit? Ncmiie
et raliqnem novilalis (3) ratio (d) falsitatis indticil. Israel, ad quem lum erat sermo. Deliinc inleringo,
Cum eniin aniea lantoe de Deo prophelioe exsii.is- qui sit hodie Israel? El quidem lestatur Aposlnlus,
sent, etad Dei dignitatem ac naiuram deiiiousiran- Qui spirilu, non (iltera, qtii in regula Cliristi proce-
dam simplex et solttm Dei nomeii commcinorattim dentes, Israel Dei sunt (Rom. JI, 29).
fuisset; quoerciidumcst, qua ratione nunc per Esaiam 29. Ftitus triplici lilulo Deus verusab Esaiq osien-
benedicenduin Deum vertim, et juraiidum super lcr- ditttr. Chrislianum nomen novum. — Tum pra^terca,
ram in Deumverum propbeiisc Spiritus prseloquatur. cum superius dictum sit, Proplereq sic dk'HDomiints;
Elprimum noscendum est, sermonem hunc res fuiuri inlelligendum est cur ila hoc consequatur, Vosau-
temporis nuntiare. Et qu;cro an Deusverus non sit, tem interficiet Dominits: deinde post ha:c quid sibi
qui tum secundum opinionem Judseorumet benedice- velit hic sermo, Servientibus vero mihi vocabilurno-
batur et jurabalur. Judsei namque sacramentum men novum,quod benedicelursuper lerram (Ibid.
16).
mysterii Dei et
nescientes, per hoc Dei filium igno- Numquid ambigilur in eo quod dictum est, Propterea
ranies, Deum tantum, non et Patrem venerabantur P sk dicil B-ominus,el in eo quod sequiiur, Vosauiein
(1) Ad auctoritatemdicti. (5) rafio verilatis.
A
(2) conirilione.
(a) ln mss. adjeclio. Hoc vitiuin Arianis usilatum npd. num. 33 , utitur. Quod hie ad auctorem dicli,
fuisse discimus ex Ambrosio, quj, lj|). n de fide, c. infra, n. 31, dicilur penesloquetUem.
15, n- 355, eos ul Scripluraru;n (alsatores, cl lib. v,
ul
cap. 16 , i|. 1^5. eaipindeiii inlerpplaiorps tradiir (c) Carnot. ms. ac iionniilli alii, uti moxin omni-
cil: qiilqtie iu gesiis Aquileiensissyijqdj T. u, p. 7S)5, bus, a contritione.
Piilladio criniiiiis hujtis convicto dicit',' Falsari a vo- (d) Editi cum mss. non paucis, ratio veritaiis.Ma-
bis diviiias Scripturas fiodic contprobamus.Umie sy- gisarrisitcun) pervelusto codice Coib. et Germ, i;ec-
nodi hujusPatres epist., Ambros. xr n'.'6'pt 7, apud noi) Corb. ab anliqiia manii secunda, rofio falsilaiis,
imperatpres expqstulant, quod ila redarguti de ftilsi- Jioc est, ubi fal|ei|di ei errandi stibest aliqua ratio;
tate suni,utfalereniur. ut, v. g , in Christo inysterium assumpti corporis
(b) Omn.esprope mss. ad quclorjtatetndicti. Inter- potestesse raiio unde quis falbupr ne cum vcrum'
duni Hilarius verbo abstracto, loco concreti, ac no- peum creriai. Hscc lect}o postremis liujus iiumeri
ntiiiatini vocabuloaucloritaiis locoattclorislib. cleSy- veibis coiifirmatur.
149 DE TRINITATE LIBER V. 150
inlerficiet Dominus, id demonstratum fuisse, ut qui ^^ gnificasseinielligatur, et eui per novum nomen ser-
loquereiur, et qui interfecturus essel, (a) non aliud viatur, et per quem ejusdem nominis in terris bene-
inlel|igerelur esse quam Dominus; qui el postea dicta sit novilas, et qui benedicatur Deus verus, et
sibi servientes novo esset nomine muneralurus, et quijuretur Deus verns; quae oinnia secundum tcm-
non ignoraretur et in prophelis loctitus esse, et pio- porum plenitudinem Ecclesisefides pia in Dominum
rum aique impiorum judex futurus? Mysterium ita- Cliristum religione profiietur (el ita se in eo prophe-
que sermo rcliqiius (b) evarigelici sacramenti, ne ticus sermo coaplavit, ut significalionempersonse al-
quid in Dominodicenle el in Dominointerficieiiie terius adjectione prononiinis non novarel. Si enim
ambigi possit, explicuit : Servientibusvero mihi vo- addidisset, le Deum verutn, referri ad alterum diccn-
cabilur nomen novum, quod benedicetur super lerrctm. tis sermo poluisset: sed cum ait, Deumverutn, signi-
Omiiishic futuri temporis sermo est. Et quod esl hoc ficationis intelligeiuiain penes loquentem reliquil) :
novuni nomen religionis, quod benedicetur super et quamquam quem praesens sermo signilicet, non
terram?Si a soeculis Christiani vocabuli (c) anlea ambigaiur; tamen connexa superiusdicta, ciijus pro-
beatitudo umquam fuit, (1) nunc novum non cst. fessio isia sit inlelligenda, demonslranl. Ait enim :
Sin vero lioc (d) sanclificalum pietatis nosirse in Palam apparui non interrogatttibusme, el inventussutn
Deum novum nomen est, 123 kxc profectoprofes- ]B no» qumreniibustne. Dixi, (f) Ecce sum gettti, qui nou
sionis novitas ccelestiutn benedictionum merces su-gjr invpcaverunlnotnentneum. Exlendi manus meas tola
per lerram est. R! diead poputumdiffi,deiilemetconlradiceiitem(Esai.Lxv,
50. Quod de Christo intelligendum, et benedicent 1, 2). Anne impia furliva;prsedicationisfalsilas in ob-
Deumverum. — Jam vero lolius lidei nostroe con- scuro est, et Deus verus ignorabiturqui hoecloquitur?
scientiam sequens sermo confirmat, dicens, Et bene- Rogo, quisapparuitnoninlerrogantibus,etquis inveu-
dicenlDeutn verutn, cl qui jurant super terram, jura- tus non quaerenlibus?Etquis gentium est 124 Qufc
bunt in Deum verutn. Hi cerle henedicent Deum non invocaverunt anlea nomen ejus ? Et quis die tota
verum, quorum in Dei servilutc novum nomen est : manus ad diffidenlem et conlradicentem populumex-
lum deinde qui jurandus erit Deus, Deusverus est. tendil? Confer cum his sacrum illud et divinum
Anne ambigitur quis juretur, quis benedicatur, per Deuteronomii Canticum (Deui. xxxu, 21), in quo su-
quem novum ipsi servientibus benedictumque nomen per non deos Peus exacerbatus, super non gentem
sil? Gonsistilmecum adversus impiam tuain, hocre- et gentem stultam irt zelum (g ) incitat infideles : et
tice, proedicationem absoluta sermonis ecclesiaslici intellige quis (h) manifestus fit ignoraniibtis, et qttis
fides, nqvi per te Christe nominis, et per servilu- proprius usurpatur alienis, et quis manits suas ante
tis (e) professionem benedictoeex te super terram r, diffidentem conlradicentemque populum, configeiis
nuncupalionis, te verum Detitn jurans. Omne enim cruci chirogrnplium edicti anterioris expandil. Hic
oscredentium te, Christe, Deum loquitur. Omnis namque proplieloeSpiritus dixit per continentemsibi
credentium fides te Deum jurat, Deuni verum esse in ordine connexumque sermonem, Servientibusvero
le confitens, Deum verum esse te prsedicans, Deum mihi vocabiturnomen novum, quod benedicetur super
'
yerum esse te conscia. terram, el benedkeiUDeitmvcrum : et qui juranl su-
31. Idetnex superioribus prophetwdiclis, illustra- per lerratn, jurabunl in Deumverum(Esa. LXV,16).
tur. — Quamquam igitur omnis hic prophelicus 52. Esaimverba de Filio dicla Paulus interpretalur.
sermo nullam reliquerit difficultatem, quin Deum si- — Hoecsi stultitia atque impietas haerelica, ad fal-
(1) ATuncnovumnomenest.
(a) Editi, nonalius. Reclius mss. non alittd: de na- (e) Vat. bas. ms. hic addit tum.
tura enim quoestioest, non rie persona. Unde supra, (f) Primus Erasmus de suo hic posuit, ecceadsupi;
num. 16: Pluit Dominusa Domino: nttmquidnon ve- quod relinens
rus Dominusa vero Domino? aut quiclaliud qiiam Do- gavit, geniibusLipsius propria auctoritate deinde vul-
non invocaverunt.NeutruminPar.
minus? Quod deinde, ut cl alibi, ait Hilaritis, Filiitm correcium est:qum quamvis in oinnibus mss. legalur,
in prophetis locutum csse, non ita ei proprium arbi- _ eccesumgenti, qiti, etc.,coiiseniientegra:co, /Sovup-l
tratur, quiu hocipsum cliam atlribuat Spiritui sancto: " ™ e'9vei,ol: neque aliud pcrmittcnte Hilarii inierpre-
cujus divinitalem probare volens, lib. u, n. 32, ait : taiionc, qua illud eccestttn gepli, perinde explical at-
Esf enim Spiriius sanciusunus ubiqiie.omnespatriar- que, pertineo jain ad
gcniem.
chas, prophelasetomnemchorumlegisilluininaits.
(b) Poiesl hoc ita iiuelligi , ul inysleriumevangetici (g) Excmplar Vat. bas. incilatus, infidelistu vide et
sacramenli, reliquus propheU: serino cxplicueiit. Vel intellige,quod et habelCariiut. a secunda rnaim. Hu-
etiani prophelicussermo dicilur evangeticisacramenli; jus potior cral leclio prima, qtiam babcnt quoque
alii libri, confirmaique sacer textus.
quia in eo continetur, quod ad Evangeliuinatiiuet,
scu in illo velaiur, quod aperlius in Evangelio reve- (Ii) Editi, manifestussit. Postea Erasmus, pro quis
laium est. proprius, ad marginem apponil, Forle qttis proprius:
(c) Vat. bas. ms., nomenbenediclumunquamfuil, locuiii Isaise,Eccesum gettli,qui non invocaverunt,ab
niinc novumnomenesl. Carnut. cum uno Colb., oufea ipso ut suprn montiitnus nonnihil corruptum , non
bcnedkiw umquamfuit, nunc noviimnomenesl. Bad. percipiens sic ab llilario inlelligi, quasi, Jam Deus
et Er. anfea beatiludonunquam fuil, nutic novum no- sum iis proprius, quilius aniea eram alienus, seu qui
men esi Meliusalii libri, nttnc novumi supple voca- me non invocahant. Neque lclicius paulo posle.rpuit-
biiluin ) uou esf. INamex nou (ncilefnclumcst iioinen. gii, pro expattdii,legendiiniconjectnt, quasi lioc ver-
(d) Editi, cxccpto Par., sanclificaitir; ttim Er. et; iiurnad chirocjraphumreferrelur, non ad inanus, quas
Lips. pietasnottra in Deutn, renitentibus mss. in cruce Cbristus cxtendit.
151 SANCTIHILARIIEPISCOPI l'i2
lendum ignorantes simplicioresque, dicta esse ex j\. 33. Esaiam ex Esaiwdiclis interpretalur Aposloltts.
persona Dei patris menlielur, ne in Peum filliumclicli Esaias vidil Deutn, tteque atiutn vidit prmler Filium.
hnjus intelligenliasuscipi possit: audiat mendaciisui — Nisiforte Apostolns diciis proplieticis non (f) ex
ab apostolo ct dociore gentium reatum; omnia hsec prophetioespiritu usurpaiis , lemerarius alieni ser-
ad sacramentum passionis doniinicoeel evangelicse lnonis interpres est. Oinniaquidem per revelalionem
fidei lcmpora prsedicnme,tum cum infidelitatemIs- Chrisli Aposlolus dicil : sed Esaisedicla ex dictis
rael advenlum Pomini in carnem non intelligentis Esaiseipsius novil. In exordio enim sermonis ejus,
exprobrat. Ait cnim iia : Omnis enim, qtiicumque in quo Deusverus a servientihus sibi benedicendits
invocaveritnomenDomini,satvabilur.Quomodoinvoca- alquejurandus est, hsec propbetse oratio legitur : A
bunt eum in quem non crediderunt? Quomodoautem smculonon audivimus,nec oculi noslri viderunl Deum
credeut ei quemnon audierunt? Quomodoaulem au- prmter le, el opera tua (g) qum facies exspeclantibus
dient sine prmdicante? Quomodoatitemprmdicabunl misericordiamtuam (Esa. LXIV,4). Loquilur Esaias,
nisi missi fuerint? sicuii scriptum est: (a) Quamspe- proeterhunc se neminem Deum vidisse. Viditenim
ciosi pedes eorum qui annunlianl pacem, eorum qui gloriam Dei, cujus (/() prannuntiaverat myslerium
annunlianl bona (Esai. LII,7) : Sed non omnesobe- corporationis ex virgine. Ac si tu hseretice ignoras,
diunt Evangelio. Esaias enim dicit, Domine, quis B quod in ca gloria unigenilum Deum viderit; audi
credidit audilui noslro (Esai.hiu, 1)? Itaqtte fides Joannem evangelislam dicenlem (xu , 41): Hwcau-
ex attdilu, audilus aulem per verbum (b). Sed dico, lem dixil Esaias, quandovidil (i) honoremejtts, el lo-
numquidnon audierunl? ltno in omnemterramexivit cuttis esl de eo (Esa.\i, 1). Hinc apostolicis, hinc
sonus eorum, el ad lerminosorbis(c) verbaeorum. Sed evangelicis,hinc propheticis dictis , impie haerelice,
dico: Numquid lsrael non scivil? Primus Moysesdicit, concluderis. Esaias enim Deum vidit; et cum scrip-
Ego incitabovos in non gentem, in genletninsensatam lum sit : Deum nemovidit (2) (j) umquam, nisi ttni-
exacerbabovos. Esaias auiem audet et dicit, Apparui genilus filius , qtti esl in sinu Patris, ipse enarruvil
aulem his qui me non (d) qumrunt,invenlussum iis qui (Joan. i, 18); Deum tamen propheta vidit, et glo-
me non interrogabant(Esaia. LXV,1). Ad Israel aulem riam ejus usque ad invidiam prophcticoedignitalis
quid dicit? Tota die (1) exlendimanustneas ad 125 adspexit. Nain in judicium moriis ob hanc catisam a
populumnonaudJenfem(iiom.x,15else9.).(e)Quis cceli Judseisaclus esi.
circulos, incertum incorporeus an corporeus, egres- 126 34. PressiusostendilurFilium ab EsaiaDeum
sus, (idelior Paulo dictorum propbeticoruminterpres verumprmdkaltimesse.Hmrelicorumid negantinmdo-
exstitisti (II Cor. xn,2)?Quis inenarranda ccelestium lus. — Deum itaque nemini visum , unigenitus filius
mysteriorum audiens sacramenla et tacens , majore C qui in sinu Patris est enarravit. Aut dissolveunige-
lisecfiducia revelalsetibi a Peo scienliseproeclicasli? nili eriarrationem , (3) aut crede qui visus est, qui
Quis ad plenitudincm dominicoe passionis crttci re- apparuit non intelligentibus se, (4) (k) cl factus est
servandus, antea in paradistunraptus evadens, meliiis gentium non invocaniiumse, el expandil manus ante
de divinis Scripturis electionis vase docuisti, hsec populum conlradicenteni : ita tamen ul el servien-
nesciensdicta gestaque esse a Peo vero, et ad iniel- tibtis sibi nomen novuin vocetur, et in terris Peus
ligentiam Dei veri a vero ejus el eleclo apostolo proe- verus henedicatur atque jurelur. (/) Proplietia lo-
dicala ? quitur, Evangeliumteslalur, Apostolusinterpretalur,
(1) Expandi, juxia vim grsecivocahulii&izixv.au. (3) Aut Deum crede.
f: (2) Umquamabest a ms. Veron. (i) Et palam faclus est genti non invocantise.
(a) In ms. Carn. a prima manu, quamvelocespedes. rium incorporaiionis.Elegantius mss. mtjsleriumcor-
(b) Removimushinc verbum Dei, vctcrum librorum poraiionis. Ul aulem llilarii argumentum apertins
aucioriiaie. paleat, sic uno syllogismn potest cnmprehendi :
(c) In vulgalis hic addilur terrm: quod ahest a mss. Esaiasvidit Peum, vi, 1 , Vidi Dominumsedeittcm,
(d) Editi, qumrebant:repugnantibtismss. etc.,atqui non aliam Dei personam prseter quam Filii
(e) Ratl. et Er. ctun tinico nis. Colb. minimoeauc-W vidit LXIV,4 : Nec oculinosiri videruntDeum prmter
toritatis : Quis in lertium cwlumincorporcusan corpo- (e: Filius igiiur est Deus.
reus ingressus. In edii. aliis rclenlum est vcrbuniin- (i) 111vulgatis, gloriam : a qna voce nmi ahhorret
gressus. Quod et habtiiims. Carn. a prima inaiiii.At Hilaritis. Repnnimus lamen honoremex fide mss.
a secunda consenliens aliis mss. habct, ecjressus.Pa- (/') Abomiiibus (ere mss. hic abest umquam,sectis
lam est hic respici Pauli raptuni usquc in icriiuin vero 1. v, n. 42, ei I. vi.n. 39.Quod (col. 127, noi.it
cceltim (qui quidem in psal. cxxxv , n. 10, sic cx- hnjus editionis)ohservaliim cst, Dei nomine , ubi liaec
primiiur : Cutn rapius ud cmlos cst) : mox vcro ubi voxsimpliciier occurrit, Patrem ab anliquisinlelligi
subjicilur, Quis ad plenittidiiiem,clc.alludi atl hsee solere, maxime iu hisce Joaunis verhis locum hahet.
Colos.i, 24 : Adimpleoeaqum desttnipassionumChri- Sic porro Hilarius raliociiiaiur : Esaias cx Joannis
sli. Ita in his Hilariusadversariumcuin Apostolocom- lestimonio Deum vidil : at Deum Palrem a neinine
parat, ut quoe Pauli sunt, in illutn couferre videa- visum Johannes idem testatur : vidit igitur Esaias
mr. DeumFilium.
(f) Quidam mss. ex prophelmspiritu. (k) Edili cum plurihus mss., et palam factus est
(g) Editi, qum facis reluctantibus mss. et graeco« gettlinon invocantise. Exemplar Carn. , faclus est in
Tzomaug. mediogeniium,etc. Verius vetnsliores m<s: Colb. ,
(h) Apud Bad. et Er., pronuntiaveral: male. In Remig. et Gerin., faclitsest gentium non invocanlium
codice auteni Vat. bas. prmnuntiabat. In aliis v§ro se, supple, Deus proprius.
libiis, prwnuntiaverat: verius, Tuin excusi, tnysle- (I) Sic mss. Al edili, Propheta. Notahic nonmodo
153 DE TRINITATE LIRER V. 154
Ecclesia confitetur, Deumverum esse qui vistts sit; \ verum ostendcremiis. Et, ul (f) spero, ea diciortim
cum tamen Deum patrem visum nemo fateatur : et omuium absolutio fuit, ut Deus verus intelligerelur,
eo hocrelicifuroris prorupil insania, uldum confueri qui Deus esse non negabatur. Reliquus autem nunc
se simulat, denegaret. Negat enim novo confessio- omnis sermo ad id proficiet, ut qui Deusverus esse
nis (a) impioque consilio; et arte subdola fideni dum inlelligiuir, non in Detimalterum deputetur; etquod
meiitilur, eludit. Cumenim confesso uno Deoeodem- ad (a)allerum non proficit, ad uimm inielligatur :
que vero el solo justo, solo sapiente, solo indemuta- uiium autem illtid non subsisleniem naluram ,peri-
bili, soio immorlali, solo polente, suhjicitur et Ji- mat iu Filio, sed in Deo et Deonaluram Dei (h) con-
lius in diversilate substantiee, non ex Deo natus in servet unius.
Deuni, sed per creationem susceplus in filium , non 36. Quod ex Moyse Filius cutn Patre unus sit
naturae habens nomen , sed adoptionis soriitus ap- Deus. —Veritatis ratio postulat, ab eo initiumin-
pellaiionem; necesse est ut his omnibus careat Fi- lelligentioe istins sumi, per quem manifestari sseculo
lius, qnoead privilegiiim solitarisein Patre majesta- Deuscceptusest, (i) Moyscnamque, cujus ore hsecde
tis sunt prsedicata. se uuigenittis Peus professus est : Videfe, «idefe,
35. Ariani unumverum Deumnesciunt. Cttr. Quid quoniam ego sum Deus , et non esl Deus prmler me
duobus superioribuslibris prmslitutn, quid jam prm- B (Oeuf. xxxn, 59). Ac ne forte dicli hujus (j) virtu-
standum. — Nescil hocreticaperversitas untim Deum lem hoereticaimpiclas ad patrem innascibilem Peum
verum nosse etcoufileri; et extra impietalis scnsum, referal; et ipsa dicti raiio , et Aposlolus aucloroc-
confessionishnjus est el fideset inielligenlia. Prius cnrrit, qui ex pcrsona unigcniii Pei, sicul superius
confitendiis est (b) Pater et Filius, ut unus verus (lib. iv, n. 35) docuimus , intelligendi lolius htijus
Deus possit intelligi : et cognilis sacrameniis salutis sermonis inlerpres est; et hoc quod dictum est, Lm-
liunianoc, qnac in nobis per regenerationis virlutem tamini genles cum plebecjus (Deul. xxxn, 43; ef Rom.
in Patre cl Filio (c) consunimantur ad viram , legis xvu, 10), propriitn) ejus esse demonstravit, subji-
et prophelarum sunt mystcria consequenda. Unum ciens ad fidem dicli : Et eril radix lesse, el qni sur-
Deum verum non apprebendit ignara evangclicse et gel regeregenies, in etimgenles sperabunl(Ibid., 12).
apostolieoeprsedicationisimpietas. Cujusquamvis in- Pemonstrato igiturper Moysen eo qui dixerat : Non
lelligenliam, usqtie ad absolnlissimam verospielatis est Deus prwier me, in eo quod ail: Lmtaminitjentes
professionem, ex ipsis (d) eorimi doctrinis 127 simiUcumeo; et Apostolo id ipsuin (k) ad Doiiiinum
prseslnbimus; ut indivisus alqtie inseparaliilis , non noslrum Jesuni Chrislum unigcniium Deum inielli-
ex persona, sed ex nalura, subsislens ex Patre uni- genle, in quo secundum carnem ex radice Jessesur-
genilus intelligalur; et per id uiiiis Dens sit, quia C gente rege 128 gentium spes esl, ipsa ntinc dicli
ex nalura Dei Deus sit : tamen cx propheticis dictis "ratiotractanda est, ut quia clictum non anibigitur,
perfeclic hnjiis uniiatis fides est (e) exs(ruenda, et quaienus dictum sitpossit intelligi.
liincevaitgelicie domus sunt ponenda fundamina; ut 57. Qtti Deusex Deoct in cademnatttra. — Verum
per eanidem naturam divinitatis unitis tinus Deus per et absolulum et perfectuni fidei noslrscsacramenlum
id inlelligalur, quod in Deumalierum Deus unigeni- est, Deum ex De<>,et Deum in Deo confitcri ; non
ttis nnn referlur. Tenuinius enim omni boc sermonis corporalibus modis , sed divinis virlutibus ; nec na-
nostri lihello enm ordinem, ut in (|iiibus superiore luroein naturam transfusione, sed (/) mysicrio et
libro Dciim lilium docueramus, in ipsis nunc Deum potcslate nalurse. Non enim per descctionemaut pro-
cx propln licis , evangelicis, apostolicisqne testimo- ([) Ycrbum spero omiltit ms. Vat. bas. Eodem
niis ficiemndstrui, scd etiam ex Eccle>i;c confes- sensu pro opinari usurpal Augustinus cpisl. CLVII ,
sione. li. 22 : Plures , inquit, Celesliisunl seclttlores, quam
(a) In codice Val.bas. adjiciiur sttm. Hic indicatur sperare possuinus.
cpisltilii Arianorum ad Alcxandrum. (q) Edili cum tinico rcccntiore ms. Colb. , in alte-
Vat. bas. , renis Paler : qnod cum rum non proficit, id ttnum. Post ad allerum , snpple
1 (b) Exomplar
liujiismodiaddiiiones alibi habeat, ah intcrpolntoris D constilttendiim, vel inlelligendum; c:l post ad unum,
maiiii icmeralum suspicari est. Cur in hsereiicorum intelligere est menlem referre, aut periittere.
scnsiim non cadal Dei veri cognitio, sic ratio red- (h) Unus e mss. Colb., consummet, quod eliam
riilur lili. viii, nuni.6: Ctttn sapienliaChtislus sit, Carnut. secundis curis hnhel : minus ad inentem Hi-
ticecsseest ut extra sapienliam sii, quiChrislum aut larii.
ignoral attt oclil. (i) Excusi hic prneferunt, Moyses,et post verbum
(c) llic Spiritus sanclus fuer-atnomitiandiis, nisi professus esl. atljiciuiUait : rcnilenlibus mss. toto-
totit essct nunc de Patre et Filio controversia. Sed que coniexlii nonnihil abrupio, Maluituiscuni veie-
siispicionemnullaui relinquit libri n exordium. ribus libris, Moysenamqite, sine aif, hoc est, nempe
(tl) IIIud eorumsic rcfertur ad evangelkmel aposlo- a Moyse. Quippe namque pro ttempealias jam obser-
licw prwdicalionis,pcrintle ac si dicium esset, evan- vavimus llilario nsilntum.
geitcorttmelaposiolkoritm prmconum.Deinde non in- (/') Sic. mss. Editi vero, verilcitem.
iclligendtis esi Filius a Patre etiam ex persona divi- (k) Bad., Er. el Lips. , in Doinintitn. Parlicula in
sns nc separabilis, nisi quatcnus hoc lantum sonat expuncla est editiouc Par. Habent aiitem mss. nd
personse utriusque dislinctionem. Dominttm, supple referri, vcl pertinere.
(e) Li vulgatis, aslruenda. ln ms. Carn. a prima (/) Illucl sed tnyslerio illuslrari potest his Amhrosii
inniui, slrttenda; a seounriaauiom, instruenda, unclc lib. iv de Fide, c. y, n. 105 : Generalionon in volttn-
et in unum Colh. transiil enilem lectio. Aplius in coe- laiis possibililaieesl, sed in jure quodum el proprietale
leiis exs'rttettda. palerni videlttresse secreli, elc. Quod vero liic mtis-
155 SANCTJHILARII EPISCOPI 156
lensionem aut derivationem ex Deo Dcu.sest, sed ex A , enim cs Deus, el nesciebamus,Deus, Israel salvaior
virtute naturse in naluram eamdem naiivilate sub- (Esai. XLV, 14 , 15). (2) («) Exserat se in hanc ct
sistit. Res ipsas planius consequcns liber evangeli- nalurseel n.ominisinseparabilem professionem h;ere-
corum alque apostolicorum dictorum interpres Io- licoc impietalis desperatus furor: et hsec, si potest,
quetur : sed interiin ex lege et prophetis lioc, quod dictis ac rebus unita, rabido vesaiiiae suoe ore con-
et loquimur et credimus , est docendum. Nativitas cerpai. In Deo Deus est, et prsetcr eum Deus hon
igitur Dei non potest non eam , cx qua profecta est, est; clissolvatcuin qui inesl, ab eo in quo inest: et
tenere naluram- Neque enim aliud quam Deus sub- sacramenti hujus jnielligetiliam dividat (5) (i) geue-
sistit, quod non aliunde quam (a) ex Deo suhsistit. rum va/ietate. Nam in eq quqd ait, In te Deus esf,
Eamdem autem naturam (b) ita , non ul nalus sit nalurse Dei pairjs in Deo filiq docuit veritatem, cum
ipse qui genuit (nam quomodo erit ipse, cum genitus in.eo Deus intelligereiur esse qtti Deus esl. In eo yc-
sit?), sed in his ipsis subsistat ille qui genilus est, ro quod subjecit: El prmter le non esl Deus: osiendit
(c) quselotusestipse qui.genitii:quia non estaliuude prseter oum Deum non esse, quia in se Deo Deqs
quod geiiitus esl. El per hoc non referiur ad aliud , inesset. Hoc vero quod tcriium est, Tu es Deus, cl
quod in unum snbsistit ex uno : neque uovum in se nesciebamus,hnmanse inlelligentioepiam et (idelcm
esl, quod vivit ex vivo : neque abest a se, quud vivus JJ lestatur prolessionem, quse cognilis nativitatis mys-
genuit (d) in vivum. Ac sic in generalione Filii teriis, el nomine(Emmanuel) ad Joseph per Angelum
(l)et naluram suam (e)sequitur ineorporalisalquein- nunlialo confiterelur, Tu enim es Deus, einescieba-
demutabilis Deus, iucorporalematqueindemutabilem mus, Detts Israel sqluator: subsistenlem in co Dei
Dettm giguens : nec uaturam sunm deseril ex incor- naturam(j) intelligentes, cum in Deo Deusinsit, nec
porali aique indcmulabili Deo incorporalis atquc in- prseter eum 130111' cst Deus quisquam Deus alius
demutabilis Dei perfecta nativilas, per hoc utique sit: qtiia ipse Deus, et in eo Deus, alterius nobis cu-
suhsistentis ex Deo Dei sacramentum. Hsec ila iini- jusqunm Dei non relinquat errorem. Et hoec quidem
genitus Deus per sanctum Moysen tesiaiur : Videle, Esaias, individuam aique inseparabilem Patris ct
videte, quottiam ego sttm Domhtus, el non est Deus Filii divinilalem testalus, ita prophetavit.
prmter me(Deut. xxxn,39). Nou est enim natura 59. Ex Jerentia idem evincilttr.— Jeremias vero
divinitatis alia, (f)ut prseter se Deus ullus sit. Nam non dispari prophelinc virlute, indiscretae a Deo
cum ipse Peus sit, tamen etiam per naluroevirtulem palre naturae uiiigenitum esse Deuni ita docuit, rii-
in eo Deusest. Et per id, qtiod ipse Deus est et in eo cens: Hic Deus nosler esl, el non depulabitur alier ad
Deus est, non est Deus proeler cum : cum non exsiet etitn. (A) Qui invenit oinnem vilam scienliw, el detlil
aliiindequod Deuscst, ct 129 in co Deussil, lialjens C ( eam Jacob puero suo, el Israel dilectosuo. Post hwc
in se et quod ipse est, el (g) ex quq ipse subsisiit. supra terram vistts est, et inter twmiites conversatits
58. Indkidua Paltis el Filii divinitas ex Esaia. — est (Bartic. ni , 5G). Quid alitim Deum in (ilio Dei
Confirmat auiem fidei nostrae veram et saiutarem Deo hseretice supponis? Disce unum Deum verum
professionem idem aique unus in plurimis Spiritus intelligere et confiteri. Non alius Deus ad Clnisitim
prophetiae,per succcssiones el inlcrvalla teinporum depulatur ul Deus sit. Deus cst ex natura, ex naiivi-
non demulans religiosoedocirinae proedicatipnem.Ut lale, ex Deo. Qttod enim Detis est, cx Deo est, non
enim per Moysen cx persona uiiigenili Dei dicta, eiinm Deusalius esi. Alius enim ad eum non depu-
plcniore ad intelligendum CQiifirmarenturprofectu; (alur; quia non est in eo alia proeler quani quoe
rursum sermone Dei pairisex persona virorum excel- Dei cst veritas. Quid verum ei non verum, quid de-
sorum idem propheliseSpiritus per Esaiam loqniiur: generetn et nobilem, quid diversum (k) et diversum
Quoniamin te esl Deus, et non est prmter te Deus. Tu snb unius Dei emenlita religione componis? Dcus
(\) Et naturaiti suam, utita dixerim, scqttilur. (4) Qtti non legittir iu ms. quemadmodum iiequo
(2) luseral se. in Grseco.
(3) Gfiterumveritate abesla noslro exemplari.
terionalurm; lih. vi, n. 19, dicitur sacramento sttb- (e) Hic in ms. Corb. superscriptum esl, ut ita
stantim. dixerim, quod et in vulgalisetin reccnlioribus inss.
(a) Iii excttsis, ex Deo Detts : abundat vox Deus, inserlum fuit, sed non hahelur in vetustiorilms.
neque exsiat in mss. quorum in plerisquc dciude, ut I0 (f) fiari., Er. et Lips., ut prwter eam Dettsaliussit.
et paulo ante, subsiitii. (g) Iclesi, iia iiveoPaler esl, ul hnbeat cl id quotl
(b) Excusi hic adduni inde : nullo suffraganle ms. est, et id ex quo filius ipse suhsistii.
Hnjiis vocis loco siipplendiim lenet. Expressius in (/i)Carnut. ms. ciun aliquot aliis, necnon Bad.,Er.
Prnlellcnsi codice, Dei aulem naiuram ila oblinei: el Lips. ittserat se.
ctsi minus sincere. Hic Hilarius pro more prseclutlit (i) Abest generumvurielalea veteribus libris Colb.,
locum suspicioni, ne Sabellio (avere existimetur. Corb., Remig., Vind., elc. An ex margine in texiuni
(c) Sic pervetusti codices Colb., Corb., duo Re- irrepsit ?
mig., tres Vaticani, Theod., Germ. etc. Alii vero (j) In vnlgatis inleltigens.Al in mss. inielligeutes,
noniiulli cum vulgalis, in quibus lotus est ipse qui ge- quod ad eos referendum, qui patilo aute diciinl, ne-
nuil: quia non ex alio geniius.Neque aliud quam Detts sciebamus.
esl: quia non esl aliunde, etc. (k) Sic plerique mss. At qni Carnutensen) recogiio-
fd) Pnrlicnlam in adjecinms anclorilale mss. Sic vit. quod ad cnlceiii liujus ac superioris libri verbo
et lih vn, n. 27 : Non enim novumesl, quod ex vivo emendtivisignilicat, non advcrtenshac lectione niajo-
qeneralur in vivum. rem esse meinbrorum anlilhesim, bic apposuit parti-
I?,7 DE TRINITATE LIRER VI. 158
cst paler, Deus cst et filius. ln DeoDeus est; prae- A trinis iminedkabililer imbuio, novos illos dqclprfs
ler eum Deus non est, non alier ad eum depulatui lam larde sibi protulerit.
ul Dctissit. In his si unum magis quam solitarium Tandem ad veram fidem slabiliendant venil. Et quia
Deum intelliges; Ecclesise religionem profiteberis, Christoinessenaturam Dei sequilur, si verussif filitts
qiii» Palrem in Filio confiteUtr. Sin vero unum Dei; poslretnaac poiissimahujus libri parle eumve-
Deum, adsolitarii significationem,sacramcnlicceles- rum ac naluraletn, et non adoptivum,Dei fitiut.nesse
lis ignarus oblendis ; exlra cogniiionem Dei (a) cs, demonslratleslimottioPatris, Filii ipsius, aposiolo-
Deumin Deoesse nnn coufitens. rum in unum compirantiutn, ac seorsim Pelri, Pqu-
li, Joannis; nec noti Marlltm,cwci nati, dwmonum,
131-132 LIRER SEXTUS. Judmorum, quorumdamin mari periclilattiium,gen-
Slalimab exordioreprwsentatArianamluem per oinues tium deniqueconfessione.
ferme imperiiRotnani provinciasgrassatttem: cttjus
.• difftcillima cura sic, quia error ex plitrimorumas- 1. Hmresis Ariaua late serpens mgre depelli po-
sensu publicam sibi auctoritalem comparassel.Epi- tesl.— Non sum nescius, difijcillimome asperrimo.
scopulitamen officio, el plurimosad veritalemrevo- que lenipnrescribere ha;cadversum vesanam inipio-
candi spe adduclusHilutius fidei palrociniumsusci- 13rnm lisoresim,Deifiliiimcreaturamesse affirmantem,
pit. Arianarum partium epislofam in quarto licet aggressum fuisse;multis jamperomnes ferme Romani
liltro, ul eamex lege et prophetis refelleret, exscrip- imperii provincias ecclesiis inorbo pestiferoehujtjs
lam, in Iwcrursum exscribit, ul eamdemex Evauge- pra^dicaljonisinfectis, et velut ad piasfulei hujus ma-
liis et apostolisplenitts confutet. Qtiamdeinde per- le tisurpaiam persuasionem, longo doctrinse tisu, et
currens, nodos ilims explkat ac vcnenum panclit: emenlitp noniine verse religioois imbuiis, pon igno-
qui videlicet, liwrelkorum damnqiidontfnoblentu, rans difficilemesse ad emendalionis profeclttm vo-
plas Ecclesimvoces, Filium ex Deo prolutum, ho- lunlatem, quam jperroris sui sludio per plurimorum
moitsion, lumen de lumine, el sine iniiio genilttm, assensum anc(orilas publicsejam senlenti;c contine-
supprimereleqlent,el exslinclafidehmresiininducere. rel. Gravis enim elpericulosus est error in plurimis:
Qttpcircaqttod apttd hmrelicosvitiositmesi aperit, et et inuUorum lapsus, etiamsi se inlelligat, tamcn
ab Ecclesiadamnari declaral, confirmalquequod in exsurgendi pudore aticlorilatem sibi proesumit, ex
ea pieprwdicalur. iiumcro liabens hoc(b) impudenlise, utquod errai,
Tum ex occqsioneliumanmrationis.qua compositumaut priidenliam velit existiniari; cl quod cum mullis er-
corporeumfore Deum volunl, si quod ex ipso auf ex rat, intelligenliam esse asseratveritatis, duiit niinns
nlero ipsius genilum esseFilium scriptum sit, eum Q erroris esse exiuimalur in mttltis.
ex paterna subslaittia intelligcunus: observatprimo 133 2. Ad eatn refellendam quid liilarium mo-
Itmresimaudacem quidem esse, sed prudentia desii- veal. — Ac mihi quideni proelcr studii mei atque of-
lutatn: deinde negari non posse, qttin Chrisius dixe- ficii necessitaicm, qua Jioc (c) Ecclesioe episcopus
rit, Ex ipso sum ; ef, Iwcdicendo, se neque ex ni- preedicationisevangelic;cdebeo ministerium; laincii
litlo , neque ex alia quam ex Patris subslantia, eo propensior cnra ad scribendum fuit, quo magis
neque cum eo ex quo est eumdem esse teslifi- pliires periculo infidclis iiilelligcntise detinebanliir ;
calus sit : demum nefas esse Deo non credere, uberins gauriium consectans ex salute mulioruiii, si
adeoquehumanw rqlioni qum Chtisii leslimonioad- cognitis sacramentis perfeclse in Deuni firiei, impia
verseturlocumnultitmessej ac licel plttra possent, hiimanGCStiiliilioe instiluta desererent, et se Deorcd-
aliad (qmenei opponinon debere.Hic commemorata dereot hoereticisrepudiatis, alt|ue a cibq morlis, quo
hwrelicorum senlentia, qua Christum filium ex in laqueum aves solent illici, in volalum se libcroe
adoptipne, ex nuncupatione Deunt, unigenitum ex securitniis erigerent; sequerenlurque Chrisiuin du-
privileqio,et ex ordine qttetnin rebus crealis obtinet cem, proplietas nunlios, Apostolos praivios, fidem
primogenilutninterprelantur, ad Deutn sese coitver- consummalani, et salutcm in Patris el Filii confcs-
lil conquerenlis ad modum, quod se per Moysen el Q sione perfeciam ; el cum dictum meminissent ore
prophelasdeceperit,et evangelicisaposlolicisquedoc- Domini: Qui non honorificalFilium, non honorificat
culam non. Eamdem prae se fert ms. Vat. bas. cttm siw, tranquillm adhuc erant el inconcussw:Itttn quod
tribus aliis receniioribus. At in solis editis legere est, inler se consenlirent,ium quod fideiregulama Nicmno
ef indiversttm.Porro, uii lestis est Ath.inasius, Or. n conciiwtradilam conslanlissimerelinerettt.Sic qtioqiu;
conir.Ar.,p.3ll,asserehant Arianicum suo principe Lucifer Cnlarit. lih. Moriendtim esse pro Dei Filio
in Tbalia, Verbumatiud dkersumqueac dissimileesse imperatnrem imerpellat: Omttesmomentosi peraqrare
per omnia sttbstantiwPalris. possesgenles, invenissessloitdissimeImp. ubiqueChri-
(a) In mss. Colb. et Germ. eliam, loco verbi es. siianosricttlinos credere... Al lua novellaprwdicalioet
Hic sacrainenlicwleslisignarus prscdicainr, qui Deuin recens religio, sub prwlextufidei blasphemiain pertti-
veri (iliiverum palrem esse ignorai : quod qui nescit, cietn salutis tttw per te prolala, non solum aclhticlimi-
nomen Dei noiidumscire soepiusafliriiiaiur. lem Romnnumperagrare non valuit, elc. Imo llila-
(b) Ms. bas. Vat. imprudenlim.Ne quis (orle ex li- rius ipsc, superiore iibro, n. 30, li3:reticos provocat
bri hnjus inilio animuin inriticat, veram (idem lunc ad firiem universoeEcclesioe, in qua omne os creden-
temporis in loio pene orhe fuisse exstinctnm ; reco- liumClirislttmDeum loquilur.
lendum est quod Socrales ait lib. 11,c. 27 : Achaimet (c) Ju iioimullis niss. exprimiltir hic panicula K(,
Ulyrici civilales,et reliqum Occiduarumpartivm Eccle- quse non male in aliis reticemr.
159 SANCTI IIILARII EPISCOPI Kj0
Patrcm qui misitillum (Joan. v, 25), ad honorifican - A Paler, et divisibilis, et convertibilis, et (d) corpus
dum Patrem per honoremFilii se referrent. secundumillos, et quanium in ipsis esl, consequen-
3. HwresisArianw lues. — Emersit enim pestifeni tia corporis siistinens sine corpore Deus. J El quia
ct lelalis populis (a) proxime lues, quse ingenli gras nohisex integroadversum lianciiupiissimsc doclrinoe
sata conlagioruinam miserandoemortis invexit. Noii expnsilionemevangelicus nunc eril sermo; conse-
enim tantuin aul considenlium(f. concideniium) iii quens existimavimusomnem jnm (2) (e) iu primo li-
chaos cum populis suis repens urbium vastilas, aut cet libro editionem hujus haereseos conscriptam,
frequeiitesbellorum et funebres morles, aut immedi nmicqiioquehuic sexto inserere : ut recens lectio, et
catse scgritudinispopulosa contagia deseevierunl, iii responsionis ad singula subjecta collalio, per evan-
quanlum ad exitium generis humani haeresis hsecfu gelicas atque apostolicas instiluliones invitis licet et
nesla grassata est. Deo enim, cui omnia in mortui s conlradiceniibus sensum veriiatis eliciat. Dicunt
vivttnt, hoc solum perit quod sibi deperit. Nam ju ergo.
dicalurus ipse deoinnibus, et pro majestatis su;c mi (5)(f) Exemplitmblasphemim. »
sericordia pcensenieritum ignoranti moderaturus er 5. Arii et asseclarumejus ad Alexandrum epistola.
rori, neganles se non jam judicabit utique, sed ne — i Novimus ununi Deum, solum infectum, solum
gahit (JHalfft.x, 33; vid. Tr. psal. CXL,u. 8). B sempiternum, solum sine initio, solutn immortalita-
4. Quam subdole virus suum e/fundat. — Negat lem habenlein, solum optimum, solum potenlem,
enim, negat furens hoeresissacramentum vercefidei, omnium creatorem, ordinaiorem et dispositorem
ad impietatis suoedoctrinam religionis usa principiis , inconvertihilem, immutabilem, juslum et oplimum
cum infidelitatissuse expositionem, ut superioribui> legis et prophetnrumet novi Testamenti. HuncDeum
libris continetur, ila ccepit: « Novimus unum Deuni generasse filium unigcnilum nnte omnia saecula,per
solum infectum, solum sempiternum , solum sinc: quem et sseculumet omnia fecit. Natum autem non
initio, solum verum, solum immorlalitalem haben putative, sedvere obsecutum voluntaii suoc,immula-
tem, soltim optimum, solum potentem. » Ad id enini bilem et inconverlibilem, crealuram Dei perfectam,
usurpalum proficit pise confcssionis exordium, quci sed non (4) sicuti tinuin de creaturis; facluram, sed
ail : 1 Unum Deum, et solum infeclum, et solun i non sictilicoeteroefaclurse; nec ul Valenlinus prola-
sine initio : i ut per hsec, qu;c religiose verbisosten- lionern Natum Pnlris commenlaius est; nec sicut
larentnr, cseteraimpie subderentur. Nam post mnlisi Manichoeuspnrlem unius snbsianiise 135 Palris Nn-
alia, quoc de Filio pari quoque simulaioe religionhi lum exposuit; nec siculi Sabellius, qui unionem (g)
134 professioneproiulerat, subjecit : ( Crealuram dividit, ipsum dixit Filium quem cl Patrem ; sed nec
Dei perfectam, sed non(l) sicuti unum de creaturis; C sicuti Hieracas lucernam de lucerna, vel lampadem
facluram, sed non sicuti cscteroefacturae. » Et post in duas parles; nec qui fuil anle, posimodum nalum
niulla alia, quibus, veritalis inlerjeclis confessioni- vel stipercreatumin filium, sicuti et lu ipse, beatis-
bus, (b) liserelicocimpietatis obumbrarelur inlentio, sinie papa, media in ecclesia el in consessu frequen-
ut subsistere eum de non exslantibus argntse inler- ler cos quilalia introducunl renuisti: sed sicuti dixi-
preiationis subliliiatc dcfenderel, ail: ( Et ante soc- mus, voluntate Dei ante lempora ct saeculacreatum,
cula creatus et fundaius, tion erat ante quam nasce- et vivere et esse accipiensa Paire,et(5) (h) glorias e;
relur. i Poslremo quasi rebus jam omnibus validis- consubsisleiitePalre. Neqtie enim Pater dans ei om-
sime ad inipietaiis(c) defcnsionem communitis, ne nitim hseredilalem,fraudavit semelipsiim ab his qu:e
vel filiusvel Detis intelligerelur, adjecii, ( Si enim non facla abipso babenlur : fons est autem omnium.
quod ex ipso, el qttod ex utero, et quod ea;Pafre exivi 6. < Quapropter trcs substanline sunl, Pater, Fi-
el veni, velut parlem ejus unius substantiae, et quasi lius, Spiritus sanclus. Et quidcm Deus causa esl
prolalionem extendens intelligilur; compositus eril omnium, omninosine inilio solitarius. Filius auleni
Skutiunum de crealura.
(1) In (3) Iloecepigraphe deest in noslro codice.
(2) quartolegebatur in nostro codice; sed anli- nu (4) Hic repetit sicuti unum de creatura.
rjiiamanu emendatumest in primo. (S) Glotians.
(a) ln vu!g.proxima.Al in mss. proxime, quod re- fidei professionem.Qiiamqttam sub alio respecm hic
fertur ad etnersit. Ila lib. i, n. 23, Arii ad Alexan- ipse liber proxime sexltts nuncupatur, Erasmus hic
drum cpistola dicitur non oliihcdila. ad marginem adscripserat, Ego vcro non dubito qtiin
(b) Ediii, lntjits hmrelicm.Rectius aliest hujus legendumsitinqualuor libtit, cique postea subscripsil
a mss. Lud. Miroeus.Nimirnm non adverlertint sermonem
(c) Sic mss. Editi vero, professionem. hic babcri de pcriida Arianorum epi>lola, quoehacte-
(d) Edili hic, corporeus;et, infra, corpus. Magis sihi nus unico, non qualuor libris cdila est.
conslantinss. (f) Hnnc epigrapben in prius vttlgatis omissam
(e) Receniioresmss. cum vulgatis, in quarto licet. resiiluimus ex potioribus mss.
DiioVaticani, in primo vel quarlo licet libro. Anti- ((/) Ediii.qui, lib. iv, prnclerebaniunioneminducil,
quiores anlem, iiqne numero plnres, in primo licel hic exliibent uniotiemdividens: ulrobique rcfraganli-
libro.Quselectio nobis eo sincerior visa est, quo in bus mss.
menlem eorum minuscndni,'qui aniiqnos ex conjec- (/<) In vulgatis, lib. IV, gloriari , hic vero cmn
lnris corrignnt. Cni favei quod liher superior, n. 5, omnibus mss. glorians: sed errore librariorum lille-
non quittliissed secttndusappellclur; et hoc, uti dixi ram n adjeclam jam monuimus (col. 106, nof. j
mus, qnia secundiis ost contra pcrfiil.imArianoruivi eriiiionisnostrw.)
161 DE TRINITATE LIBER VI. 162
sinc lempore editus aPalrc, et ante socculacreatus i \_Quamquam igitur superioribus libellis (scil. iv ef v)
et fundatus, non eratantequam nasceretur : sed sine de DeoetDeo.etDeoveroac Deo vero, eiinDeo vero
lempore ante omnia natus, solus a solo (a) Paire palre et in Deo vero Jilio uno vero Deo intelligendo
(1) subslilit. Necenimestseiernus aut coseternus, aul secnnduin naturse uniiaiem, non secundum personoe
simul nonfactus cum Patre (b), nec simul ctim Patre unionem, ex legis et prophelarum prsedicationibus
habei esse, sicuti quidam dicunl, aut aliqui, duo non docuerimus ; tamen perfecta (4) fidei hujtis absoluiio
nata principia introducentes : sed sicul unio efprin- cx evangelicis atque apostolicis est prsestanda doc-
cipium oinnium, sic el Deus anie omnia esl. Propier trinis, ut verus Dei filius Deus non alienae a Palre
qtiod et ante Filium est, sicut et a te didicimus media diversseque naturse, sed ejusclemesse divinitalis, per
in ecclesia prsedicante. Secundum quod itaque a Deo verilatem nalivitatis exislcns, possit intelligi. Nec
esse habet, (c) et glorias, et vivere, el omnia ei sunt sane quemquam tam amentem posse esse cxislimo,
trariila; secundum hoc, principium ejus est Deus. qui Deide se professiones aul cognilas non inielli-
Principalur aulem ei, utpote Deus ejus, ciim sitante gai, aut inlellectas a se (g) nollet inlelligi,aut emen-
ipsum. Si enim quod ea; ipso, el quod ex utero, et dandas pulet humanoeopinione prucleiilioc.Sed ante-
quod ea;Pafre exivi et veni, velut partem ejus unius quam res ipsas salutarium sacramenlorum loqui
subslaiuiseet quasi prolaiionem cxtendens inlelligi- •p (5) incipiamus; ne in aliquo sibi, editis hoerclicorum
lur; composilus eril Pater, el divisibilis, el conver- nominibiis, hsercsis professio hlandialur, dcmons-
libilis (2), et corpus secundum illos, et, quantum in Irandum est omne hujus arguiocmalitisevelamen : ul
ipsis est, consequentia cc/poris sustinens sine cor- per quod se virus latens contegil, per id ipsum
pore Deus (d).> (6) proditum(h) sil el revelatum, el ad blandicntis
iLi 7. Venenumin hacepislola latens. — Quis non liis veneni inteliigentiampublicscconscientisesensus in-
scntiat lubricos serpcntinse vise ilexus, vel (e) lor- trocat.
tuosis spiris nodos vipereos non intelligal, quibus 9. Valentinicommenta.Ecctesia ab his aliena. Pro-
venenati oris 136 principalis polestas colleclo in- lalionis notnine hmrelicinalivilalem nilunlur abotere.
flexicorporis orbe concludilur? Sed extensis onini- — Volenies igitur hseretici Dei filium non ex Deo
bus atque absolutis, loium occultali capitis virus pa- esse, neque (i) de natura et in natura Dei ex Deo
lebit. Iiigerunlureniin nobis primum nomina verila- Deum natiim, cum jam superius commemorassent
lis, (5) (() ut virus falsitalis introeai. Donum in ore unum Deum solum 137 verum, neque adjecissent ef
est, ut de corde malum subeai. Et inter hsec nus- patrem; ut unius veriiaiis esse Palrem et Filium ex-
quam audio ab his Deum Dci filium dici : nusquam clusaproprietatenaiivi(atisnegarent, dixerunt, « Nec
Filium invenio ita prsedicatum esse, quod filius sit. Q ut Valenlinus prolaiionem Naium Pntris commettta-
Nomen filii ingeritur, ut naiiira laccatur; iialura lus est: i ut suh specie Increseos (j) Yalenlinae, no-
adimitur, ul nomen alienum sit. ILcreses coetera; mineprolaiionis improhato, nativitntcm Dei ex Peo
prsclendunlur, ut de se Ineresis menliatur (Idem no- improbarent. Valenlinus enim ridicula qusec!,amel
tat Aihanas. Or. i, p. 315). Unussolus Deus el solus foedacommenlans, cum proeterprincipem Deum, fa-
verus ingeritur, ne verum ac proprium Deifiiio rc- tniliam dcorum et numerosas (7) (k) oclernitatumpo-
linquatur esse quod Deus cst. testates introduxisset, (8) lunc prolaium Dominum
8. Quid jam sibi Iraclandum proponat Hilarius. — nostrum Jesum Christum myslerio occullse volunta-
(1) Subsislil. esf prmdicandadoclrinis.
(2) Etmutabilis, ut supra in quarto libro, elianl (5) Incipimus.
hic anliqua nianu adjecium est in nostro exemplari. (6) Prodilum et revelalutn,ad blandicntis, elc.
(5) Ul vires (alsilaits iutroeanl. (7) Mtalum.
(4) Fidei hujus absolulio s
evangelicisatqueaposlolicii (8) Tum prolatutn.
(a) Iii anliquissimis mss. S. Mariini Turon., Vat.- alteri autem, totutn occuliaii capitis virtts: qusequo-
bas. et Colb. a solo subslilit : non male, si lib. iv niam obtinuit, nec a nobis mulatur.
sibi constarent. ln grseco aulem, vnb xov mxpbir (g) Eriiti, nolit intetligi: et mox, hutnanmopinionis
vnio-xn,omisso soto. D prttdeniia. Concinnius optimus codex Colb. cum
(b) Edili hic adjiciunt, fuit sempcr; quod lib. vv Coib., etc, no//ef : ac postea sufFragaiitibusMart. et
melitis omiitunt, ibi et hic consuiuieiuibus mss. Carn., hutnanmopinioite prudeniim. Humaiiampru-
In ef In
(c) vulgatis, gloriari. ms. Val. bas., ef glo dentiam, quae variis opinionibus iucerta flucluat ,
rians et viveus: in aliis, ef glorians el vivere: iden!i fidei certitudini numquam proeponendamconstaiuer
mciiriumquod supra. inculcai.
(d) In uno ms. post vocem Deus, subjiciltir, Veri ;- (h) Mss.prodilum, et revelalum,ad blandienlis,etc.
tas: additio manus alienae,qua saucti Doclorisvctba (i) llluil de nalura, id esl, de subslanlia.
ab hserciicorurii d ictis secernantur. (j) Excusi, Valeniinianm:renilentibus niss. Sic
(e) Euili, loriuosi spirilus : castigantur ex mssi. lib. ii, n. 4, vulgatis eliam coiiseiiiicntibus, legere
Eadem simililudinefallaces haeresis^Aiianseleclinas est Valeniinos, non Valenlinianos.Ita et in libiode
sic reprsesentat Aihanasius, Or.n contraAr. p. 516 : SynodisArii non Atiani ipsius Arii fautorcs iumcu-
Qui ista hwresis non digna odio fueril, cum ilta pier panttir, et supra, lib. v, n. 25, iu aliquol probenotac
diffideniiama sttisetiam occultelur, et qutisiserpens (to- mss.exbibeliir Sabellia hmresis.
ueaturI (k) In quihusdam mss. wtatum. In aliis nonnullis,
([) Ila perpauci recentiores mss. cum vulgatis. vanilalum. Reclius in cseteris libris , wtemitaium:
Coelcrivero hnhcnl, ul vires falsitalis introeanl. Ilu ic quod latinum nomen cst vocis grsecse«twv, ex qua
lcctioni favcl illud, venenali oiis principalis polcsta•s; wonesdenominali sunt.
163 SANCTJ HILARR EPISCOPI 1G1
lis asseruit. Hanc ergo inanem prolalionem, lemerari i A cse artis ingenium oslciidi debuilj quon,ad veritntem
ac stulti auctoris furore qiiocsitam,evangelica atqm nuivitalis abolendam, prolaiionis nomen exsiin-
apostolica Ecclesioe fidcs nescit. Ignorat enim Va gueret.
lentini (1) (a) bythona, et silenliuin, et ler deno: 10. Manichwumdamnuni, ut bp.oovo-iov removeant.
n-nnas : (b) scit vero niliil aliud quam tinum Deun Ecclesia nescil in filio portionem Dei, sed plenitudi-
pairem ex quo omuia sunt, et unum Dominum nos- ttem. — Tenel vero cliam in coeteris ejtisdem arlis
trum Jesum Christum pcr quem omnia, natum ei su.cmalignam fraudtilenliam, dicens : c Nec sicutMa-
Deo Deum. Sed qttia c:XDeo Detts (c) nalus, nequii nichseus partem uuius substanlioePatris Natum ex-
per nativitatem suam Dcoademilesse quod Deusest pnsuit. » Ncgata snperius prolatioesl, utnativitas ne-
net|ue ipse in nalivitnte non Deus est; et quod Deui garetur: nunc quoque sub Manichoeinomine (e\ ne-
est, non ccepit esse, sed naliis (d) ex Deo est; e ganda unius subslanliae infertur el portio, ne Deus
quod uascitur,. id ipsum secundtim humanse natura ex Deoesse credatur. Manicbseusenim abrupii in
sensum videtur esse prolatum, ila ut prolalio ips; improbanda lege ac propheiis furoris , et diaboli
naiiviias esse existiinetur : iclcirco lentatum est pei quatiium in sc estprofessus assertnr, el (2) ([) solis
Valenlini hoeresim prolalionis nomen exclndi, ne sui nescius cultor, id qtiod in Virginefuit, porlionem
tialivilaiis verilas permanerel; quia prolalionis in- B uuius substaniioepraidicnvit , et id Filitim inielligi
lelligentia, opinione lerrena, non miillum cssetana- voluit, quod ex Dei siihslanlia parle aliqua dedttc-
liir.i lerreiii» nalivilnlis aliena. Niilurse humana lum apparuerit in carne. Ut igiltir unigenili filii na-
larria ac riifficilisad res divinas inlclligentia exigit, tivitas, et unius subslantiac nomen lollerctur, porlio
de bis, quoe semel dicta a nobis suut (lib. 1, n. 10 e unius subsiantiic in nativiiate Filii proetendiiur: ut
Itb. iv, n. 2), frequentius admoneri, ne salisfacerc qtiia profane ea , quoeex portione unius subsianiise
sacranieiiiis clivinse virtulis, huinanoeconiparuioiiis nativitas asserla esl, proedicatur; prinium naliviias
exempla crednntur; sed tantuin ad imbuendum spi- ipsa nou esset, quoein Manichoeoesscl ex porlionis
ritaliter de cceleslibus sensum, speciem terreni ge- professione daninata; tum deinde nonien ac fitles
neris afferri, ul per liunc naturse noslroe gradum ad unius sttbsianlioetollerettir , quia apud hocreticosex
iiitelligentiam divinse magnificenlise provehamur, ponione compeleret; et per id non ex Deo Deus
138 Non est autem secundiim hiimanarum nativi- cssct, (g) quod in eo divinoenaluroe proprietas non
latum prolationes, Dei nalivitas a'slitnanda (al. exis- inesset. Quid vesanas solliciludines 139 ementita
limanda). Ubi enim unus ex uno esl, el Deus nalus religionis specie iinpius furor simulal? Manichoeum,
cx Deo est, affert lanlum significalionis intelligen- secundum hoereiicoeinsanioe proedicatores, (h) pia
tiam terrena nativitas : coeierumnon satisfacit com- C Ecclesise iides damnat. Nescitenim in Filio. poriio-
paralionis exemplo origo nascenlium, quse habel in ncm : sed scil Deum toium ex Deo tolo: scit ex nno
se et coilum, et conceptum, el lempus, el parttim ; unum; non descctum , sed nalum : scit naiivitateni
cuin Deus ex Dco nalus nibil aliud intclligendus sil Dei nec diminulioncmesse gignentis , nec inlinnita-
esse, qiiam nalus. Et quidcm de divinoe nativitatis, lem esse nascentis. Si ex se scit, infer calumniam
sccundum fidcm evangelicam atque apostolicam, ve- (5) (i) temerarie usurpatoescieniiee : si vcro de Do-
rilate suo loco tractabimus : inlerim (amen hoereli- tniiio suo didicit, naiivitalis suse scienliam permilte
(1) Bythonam. (5) Temere.
(2) Soli sui.
(a) Ila cum ms. Corb. In aliis vcro, byllionam. At tem liic uttius substantim portio , groeca lingua , qua
in prius vulgaiis, btjihonus: male. Uniimeiiiin byilium, primiim edila haec epislola, dicilur, pipog by.oovo-iov.
iri est, profmidum(quod Epiphanio tesle h:er xxxi, Unde liquet Arianos vocabulum bp.oovo-t.ov non post
n. 2, Ilesiodi chaos erat), non plures admiitebat Va- Nyc;cnanisynoduin latiiuni, sed el anle , vnlde exii-
lentinus , ut cerncre esl apuri Ireiiscum lib. l, c. 1 , muisse. Hoc eniin riirsum cxploriere conantur, nbi
Ttriiillianuin cle prscscript. cap. 49, Epiphan. Iuer. aiiml : Si enitn quod ex ipso, velul puilein ejus tinius
xvxi, Pliilastriiiiu, elc. Fabnlas illius itn paucis com- sitbslantiw,groecexov by.oovo-'tov.
plcctitur Tcrlullianus loco citato: Dicit in primis esse (/') In Editis , solius sui. Iu uno ms. Remig. solus
bython et silenthtm , ex Itis processissesemen ntentem v sui. ftleliusiu alis, sotisstii. Manicha-ieniin, uli Ira-
el verilctietn; cx qitibus erupisseverbum el vilam ; de d;t Augusiinusad Qtiodvulirieum,hser. XLVI,orationes
qttibusrtirsum crealumhominemel Ecclesiam (en pri- faciunl ad soim perdicm tjuaqtiaversttineiscircuit,Ltt-
iiinin oeiiiiumogrioadem);sed enimex his quoquepro- cemque istam corpoream,inquit superius , Dei tlicunt
cessisse12 wonas , de sermoneaulem et vita alios 10, esse naiitram. Porro hic nesciusculior icleincsl quod
hancesse wonuiniriaconiuda, elo. Byihonaulem apuri inerudilus citilor. Ideo autein, puto, nil Hilarius, solis
aiitiquos in quarlocnsu sic accepisse videtnr llilarius cultor adjuncto sui, quia sol propter liominein, non
ut iu recio , quasi (3u8wv f3v0Svo?: ex quo conficere propler solem liomo.
ei licuit, bythonam, quomodo iu Mallh. c. 16, n. 4, ig) Yat. bs. ms. ttequein eo divinw nalurw pro-
ct c. 26, n. 5, theollteiam. prietas inesset. Quid vesanas similiiudines,elc, lihris
(b) Sic mss. Editi vero, nescifenitn aliud. aliis ne hic prseleralur.
(c) Verbum nalus in ante editis omissum reslitui- (h) Editi, pim. At mss. pia, hocest, Jides quse pio
lur ex mss. acsano sensu homousion pia-dicnt, Maiiicb:emiinon
(d) In prius vtilgntis,exDeo Deusest: abundat vox secus damnnt, attpie ipsi Ariaui. Sic eiiim sibi velle
Deus, et abest a mss. Filius negalur ccepissc; quia vicletur, secundumhmrelicminsanimprmdkatores.Nani
as Deo rialiis , non factus, siibslahti;imac naluram secundum, pro ad inslar seti mqtteac , Hilario usita-
Dci ohlinei, cujiis nullum est imtiuoi. tiini esse jam ohscrvavimus.
(e) Sola editio Par. negando: mendosc. Quod att- (i) lta mss. Colb. ac Genu. In plerisque aliis , te-
163 PE TRINltATE LIRER VI. 166
iiascenli. Hoecenim ila ei a Deo unigenitb CompertaJ nec sicut Hieracas, lucertiam de lucerna , vel lampa-
sunt, quod Pater et Filitis unum sunt, quod pleni- deni in duas partes. Nec qui fuit ante , postmotlum
tudo deilatis in Filio esl: per quod et portionem naiiimvel supercrcatum in filium.i Ilieracas iicsciens
unius subslantise (a) odit ad Filiuni, et per uaiivitatis Unigeniti nativilatem , nec evangelicorum sacramen-
veritatem , vcroe diviniiatis proprieiatcm veneraiur lorum virlulem adeptus , nnius lucernoe duo luniina
in Filio. Sed (b) reposita pleniore singularum re- procdicavit, ul lycbnorum bipenita divisio substan-
sponsiontim absolutione, per reliqua curramus. liam Palris et Filii oemularetur, qusa ex unius vasculi
11. Sabeltium respuunt, ul nalurw in Patre el Filio unguine accenderetur in lumen: tamquain esset sub-
unitalem auferant.— Namque id sequitur: i Nec sic- slantia exterior, (/i) ut olei in lucerna, conlinens lu-
ut Sabellius , qui unionem dividit, ipsum dixil Fi- minis utriusque naturam; vel certetit lampas papyro
lium qucni et Patrem. i Ignorat evangelica atque (i) eodem intexta , uiroque capite luceret, esselque
apostolica sacramenta sic credens Sabellius. Sed hoc media maleries lumen ex se utrumque protendens.
non simpliciter ab hsereiicis (c) in hoerctico damna- Hoecsttiltitise humanse error invexit, dtim quod sa-
tur. Volentes enim nihil interPatrem ei Filium esse piunt, ex se polius quam ex Deo sapiunt. Sed qttia
unutn, divisnea Sabellio unionis crimen exprobrant: versefidei professio est, ita Deum ex Dco nalum ut
ctijus unionis divisio non nntivilalem inlulit, sed I : lumen ex lumine, quod sine detrimento stio naluram
eumdem divisil (1) (d) in Virgine. Nobis autem in stiam prsesiat ex sese, ul dei quod liabel^ et quod de-
confessione nntivitas est : ct unionem delestantes, derit liabeat, nascalurque quod sit; cum non aliud,
unitatem divinilatis lenemus; scilicet ut Detisex Deo qiiam quod est, natum sit; et nativitas acCeperit
(e) unum sinl in genere naiuroc , dum qnod per na- quod erat; nec ademerit quod accepil; sitque ulrum-
livitaiis veritatem ex Deo in Deum exslitit, non ali- que iiniim, dum ex eo quod eslnascitur, et quod nas-
untle quam ex Deo esse subsliterit. Quod autem noti cittir, neque aliunde, neque aliud esl; est enim lunien
aliunde quam ex Deo manet, maneat tiecesse est in ex lumiue : ut ergo fidei hujus inlelligentia averlere-
ea veritale qua Deus est: ac per hoc uniini stint, lur, Hieracselampas vel lucerna ad criinen confilen-
cum qui cx Deo Deus est, neque alittd ipse est, neque di cx lumine luminis objecta esl ; ne dici religiose
aliiinde quod Deus est. Idcirco aulem tinionis in Sa- exisiimeiiir, quod impie diclum el nuncetantedam-
bellio impietas proetendiiur, ut ([) Ecclesise fidei utii- nalum est. Absisle, absiste inanissime limor hoereii-
laiis religio 140 auferatur. Persequar deinde et corum, nec patrocinium ecclesiasticse fidei falsa sol-
cauera hsereiici ingenii arlificia , ne forie suspiciosis licilse assertionis opinione mentire. Nihil corporale
magis quam veris solliciludiuibus , malevolus inter- 141 secundttm nos , nihil (2) (j) inanimum in Dei
pres alienoesimplicitatis cxistimer: ostensurus totius i 1 rebus est: quod Deus est, Deus toluni est. Nihil in
professionis (g) conclusione, in quem se exitum prse- co, nisi virlus, nisi vila, nisi lux, nisi beaiitudo, nisi
missio lam subdoli sermonis inslrtixerit. spirilus est. Materies hebetes natura illa non recipit,
12. Lutnen ex lumine Filium Hieracas prave inlelli- neque ex diversis constat ut maneat: Deus , ut est
git. Qui intelligat Ecclesia.— Id enim sequitur: < Sed Deus, quod est permanet: et permanens Deus Deum

(1) In Virginem. (2) In anleriori, inanium.

mere: in Carn. et Mart., lemerilate. In vulgatis au- ([) Tres Vat. mss. etSilv., ecclesiastkw fidei. Hoe-
lem, temerilati. resi hic opponilur Ecclesia : cujus fidei est unitalis
(a) Rnd. adit. Er., Lips. et Par., addit: emendant religio, quia unilatem in Trinitate et credil et vene-
mss. Odit quippe Ecclesia portionem , quie amat et ratur.
prncdicatin Filio deiiatis pleniliidinem. (g) Editi, conclusionem: emendantur ex scriplis.
(b) In eclitis, seposita. In ms. Carn., deposila. Ma- voce(/t) ln vulg., uf oleum. Al in mss. , ut olei, tacita
gis placet cum Colb., Silv. et Germ. , reposila , hob tri etsubstantia. ln hac sehtenlia dalur stibsianlia Pa-
cst, dilata. Filio prior , qu.e ab ulroque parlicipala sit:
reprobaiur lioinousion lib. iv, num. 4.
Ic) Apud Par. desiderattir, in hwrelico.Propria at- D quo sensu edilio
que oninibiis nota in lwc eralSabellii hscresis, quod (i) Sola Par. papyro eidem. Papyrus vel pa-
iinionem in Deo proedicaret; at quod unionetii in pyrtim est berba Niloiica , cujus usus non unus fuit.
Clirisio divideret, ininus iunotescehnt. Hoc auiem Ex eo confieiebantur chartoe , vela , legeles , funes
fiaudiilenter, non illucl, exprimunt haerelici; ni ca- nautici, elc. Ustis quoque ejus ad cereos ac lamparies
tholicos unionem in Deo deleslanles, et distinctarum meminil Gregorius Papa, I. i Diri.c. 5 : Omneslam-
personarum in nntura sequalilatcm profilenies, cum pades ecclesiwimplevit aquaTuron. , atque ex morein inedio
Sabeltio pariter damnent. papyrum posuit. Gregorius de Yiiis Pairum
(d) Mss., iii Virgiuem. Cum unio ad personas re- c. 8, mcniionem facit cicindilis , in quo nec papyrus
ferri soleal; hoc per se sonal, personam in Christo addita, nec olei gulla stillanlis adjecla. Denium Pauli-
non rnisse singularem, ut explituimuscol. 108, not.j nus Nal., 3 :
liujus editionis, sic tamen poliiis intelligeiidum vide- Claracoronanturdensisaltaria lychnis,
Luminaceratisadolenturodorapapyris.
lur; ui Sabelliils unionem in Virgine diviserit, qua-
lenus post susceptam in ca carnem eidem Deo pa- Hinc Joaiini de Janua, papyrus dicitur quasi parans
tris ac liliinominaadscribere cceperit, nominum au- ptjr, id est, ignem: sublilitiS tone, quam verius.
gens nunieriim, non personarum. (j) Edili, inane. Msr Corb. a prima manu, inaitt-
(e) Par. , unum sit. Rectius in aliis libris , unum mum : a secunda cum cseteris, inanium: qua voce
sint: ut Deusex Deo et fontern divlnitatis Patrem, et ncgalur Deus conseauenfia corporis snstinere : sicut
Filittm qui ex eo originBm ducit significet. Ex qiifl aniea probatur uon esse corpus, iu quo tttntl corpo-
mox-concluditur, ac per hoc unum sunt. ralc asserilur.
167 SANCTl HILARII EPISCOPl ]C8
genuit. Non continenltir, ul lampas et lanipas, aut A ex Deo nalum prsedicarel, nalivilatcm cjus ad crea-
lyclmus ct lychnus , exteriore nalura. Unigeniti <;x lionis referens de non exsiantibus volunlaleni.
Deo Dei nativilas non series esl, sed progenies, n<>n 14. Qua arte Filium ex nihilo innuant. — Dcnique
traclus est, sed ex lumine (1) luinen. (a) Lumiuis post multa ad id tamquam ex prseparato sibi aditu
naturse nnitas est, non ex connexione porrectio. prorupil dicens: Filius aulem sine lempore editus et
13. Dei ex Deo nativilasimpugnata, asseritur. -— anle sscculacreatus et fundatus, non fuit amequam
Jam vero in eo quanla hsereticseaslutise et quam ca1- nascerelur. Temperavit se, (d) quantum pulal, hai-
lida professio fuit: i Nec qui fuit ante, postmodum relicus sermo et ad inipieiaiis confirmalionem, ct ad
natum vel supercreatum in filium. i Deus, qui t;x calumnioe, si quoeslioinlenderetur, excusalionem,
De.onaius esl, non utique natus ex nihilo est, ncqiie dicens : non erat anlequamnasceretur : ut in eo quod
de non exsiantibus natus est; sed nativilalis suae non fuil (e) antequam nascitur, nattiram ei subsi-
vivenlem habuit naturam. Nec idem Deus, qtti erait; stentis originisdenegaret, et ccepissel esse de nihilo,
sed Peus ex Peo, qtii erat, natus est: et nativit;is cui ante naiivitatem suam existens non darelur auc-
babuit originis suse in ipsa sua nativilate naluranl. loritas: lum porro si irreligiose hoc dicliim existi-
(2) Si ex noslro loquimttr, insolentes sumus : sin maretur, adessetei prompta defensio, (f) quia nasci
vero ad loquendum edoctos nos per Peum docebi- B qui eral non poiuit; neque qui antea esset, nascemli
mus, naliviias Pei secundum doctrinam Pei est cori- causarn (g) perquam esset habuisset; cum nalivilas
Jitenda. Hanc igilur in Paire et Filio naturse unilsi- ad id proficiai, ut subsistat esse qui nascitur. 0 slulte
lem, et hoc viventis nativitatis inenarrabile sacrsi- atque impie, quis naiivilatem exspectel in eo, qni
menlum excludere hoereticusfuror tenlans ait, t Non sine nalivitale subsislal? Aut quomodo qui est nasci
eum, qui fttit ante, postmodum natum vel supei exislimandus est, cum naiivitas nalura nascendi sit?
crealum in filium. » Quiseniin tam vesanus erit, tiit Sed subdole ad negandam ex Deo palre unigeniti Dei
defecisse a se Pairem putet; ut idem, qui fuerat , nalivilatem contendens, per id quod nou fuit anle
postea nasceretur vel supercrearetur in (ilium ; c!t ^Momnasceretur evadere voluisti; (h) quod Deus, ex
esset abolilio Pei, ut succederetde abolitione nativi quo Deifiliusnatus est, erat;manerelque Dei natura ,
tas, cum naiivitas manentem lesielur auctorem? Ye;1 ex qua filius Deus nativiiate subsistit. Si igilur ex
quis lam demens est, ut subsliiisse filium nisi e x Deo naius cst, manentis naturse confitenda naliviias
nativiiate faleatur? Quis porro lam vecors, qui noia est; non ut Deus qui eral nascerelur, sed ut ex Deo
exstilisse Deum ex eo quod Deus nascitur audeat (i) qui erat Dei nativitas inlelligerelur.
proedicare? Non enim qui manebat Deus, sed e:K 15. Hmresisaudax, sed imprudens. In quibuswgre ,
manenle Deo Peus natus est, lenens in se naturan i C inquibusfaciliuscuretur.—Sed irreligiosos oestussuos
gignentis in nativitate naturoe.Nativitas auiem Pei , calor hoereticusnon continet; et pe.rid quodaii, non
quoeexDeoin Peum exstilit, non quse non 142 j erat antequamnascerelur, id laborans, ut 143 de non
erant lenet, sed (i>)quoeDeimanebant clmnneiit, ob exslanlibus nasceretur, id est,non a Deo patre in
tinuit veritate nascendi. Non ergo qui (c) erat natui5 Deum (ilium vera et perfecta nativilaie iiaius essct,
esl;sedexhisatquein his, quse Deierant, Deusnatui> in ipsa lotius exposilionis conclusionead ultiinum et
cxsiitit. Omnis igilur bic superior hoerelicoefrau- profauissimum irreligiosi furoris stti prorupit ardo-
dulentiaesermo hanc viam impiissimsedoctrinse suocs rem, tlicens : « Si enim quod ex ipso , et quod ea;
prseparavit: ut UnigenilumDeumnegalura, lamquami uiero, et quod ea; Pafre exiviet veni, velut partem
ralione veritatis ante prsemissa, ex nibilo potiusquam (j) ejus unius substanlisc, cl quasi prolationetn ex-

(1) Abest/unten. (2) Si eniincx nostro.


(a) In vulgatis, ex lumine tuminis natura. Unitas. ter) nalus est: sed ex his quw Dei eranl Deus (Filius)
Addimus lumen ex ms. Colb. aliisque duobus, qui- nalus exstitil.
bus alii cailera conseniiunl. (d) Solus codex Vat. bas., quantutn potttit.
(b) Ita mss. Editi vero, quwin Deo manebant. Ut (e) Edili, antequatn nasceretur. Sequimur mss.
Hilario familiare est verbuni Deus pro Patre, ita p. Deinde subsistens origo nihil aliud significal, quam
manere pro esse sine exsisiendi initio. Unde quod qtiod mox, exsistensattclorilas.Pro liis dicerent modo
hic quw Dei manebant, mox dicilur qum Dei erani. Theologi, principium exsislens.
(c) In ms. Carnut. a secunda mauu hic super- (f) Evemplar Carn. secundis curis ctim ms. Yal.
scripla est particula non, quae deinde in uno Colb. bas., quia nasci nonpoluilnisi quinon erat, neqtie,ctc.
necnon in edit Er., Lips. et Par. perperam ohtinuit: (g) In ms. Vat. bas., poslquamesset.
relnctantibus aliis libris. Dicebant Ariani, Nec qui (h) Vat. bas, ms., ne quod Deus, et mox, maiterel
fuit ante, posimodutnnaium, direcie quidem advcr- absque parlicula cjue: hic ul supra et mox dcprclien-
sus Sabellium, asserentem eum, qui Paler erat, ditur teineratus.
ciiin postmodum natus esset, filii appcllationem esse (i) In ms. Val. has. desideralur qui erat. Quod
snrtiium ; obliqtte autem adversus calliolicam fidcm , proxime dicitur, manentisnaiurw confitendanativilas,
Filium de non exstantibus insinuare molientes. Qui- ita potest intelligi, vcl natum esse ex mauentc seu
bus iia respondet Hilarius, ul el ipsorum repellat exsislente nalura, vei naiuin bahere maneniciii natti-
artes , el calliolicseiidei nihil cum Sabellio commune ram, vel etiam uirumque.
esse demoiislret. Superius enim contra Sabellium (j) In vulgalis, unius ejus substanliw: tnale, cmn
prnemittil, Nec idem Deus qui erat natus est. Quod ejus ad Patrem , et unius ad vocabuluni subslanliw
ubi prubavit, idipsum conclusionisin modum repetit referatur. Deinclejam proemonuimusin cxemplaribus
his aliis vcrbis, iVouergoqui eral (hoc est, non Pa- groecislcgi, v.uii>girpoGoirivni rtvwv,non aulcin -/.«£
109 DE TRINITATELIRER VI. 170
lendcns inlelligilur; compositus erit Pater, et divi-A ralis nativitas doceretur. Poslremo qttod dixit: Ex
sibilis, ct convertibilis, et corpus secundum illos, Palreexivi, el veni (Job. xvi, 27), utrutn anibiguita-
et, quantum in ipsis est, consequentia corporis sus- tem reliquerit, qnin inlelligerelur nonaliunde quam
linens sine corpore Deus. 1 Gravis el multoedifficul- exPatre esse quod Deusest? Ex Patre enim exiens,
taiis labor esset verilalem religionis adversum falsi- neque aliam nativitatis habuit naturam , neque nul-
tatis impietatem tueri, si quantum audet impielas, lam : sed eum sibi testatur auctorem, ex quo se pro-
in lantum consuleret (a) prudenter. Sed bene, quod fiteiurexisse. De his autem demonsirandis atque in-
irreligiositatis volunlas ex inopia prudentioe est. Et telligendis posterior inilii sermo est.
idcircocum facilissil adversuin stultitiam responsio, 17. Deo de se non crederenefas. — Inlerim lamen
emendatio tamen difficilis siullorum est: per quam hoc videamus, qua hominis fiducia intelligenda de
primum et ralio iutelligentisenon quseritur, el dein- Peo inliibenlur, quse quod a Deo de se dicla sint non
ceps ab intelligenle intitnata non capitur. Sed si quos neganlur. 0 gravissimum humanoeslullitise atque in-
timor Dei el intelligenliseignoralio, non impielatis solenliocdedecus, professionis susede se Deum non
volunlas per stullilise sensum detinuerit in errore, modo arguere non credendo, sed cmendandodam-
(b) spero ut ad emendaiionem proclivessint; cumim- nare; et illud ineffabilein eo naturse suoevirtutisque
pietatis stultiliam absolule verilalis sil demonslratio I 1secretum, humanis contaminare et impugnare doc-
prodilura.- trinis, et hsec auderc loqui:Si, inquit, ex Deo
16. Filius ul ex ipso Deo nequeipsequi Pater, neque est Filius, demutabilis et corporeus Deus est, qui
aliud, nequeexnihilo.—Dixislis.o slulti.(c) quielho- ex se protulerit vel extenderit, quod sibi esset in
die idemdicitis, nescientes in Deum sapere, si enim filium! Quid sollicitus es, ne demutabilis Deus sit?
quod ex ipso, et quod ex utero, el quod ex Paler exivi Nos nativitatem confilcmur, nos unigenilum proedi-
ct veni. Qtiasroa le, hoc totum diclum a Deo, anne camusex Deodocli: tu, nc nativitas maneat, ne uni-
non dictum sit? Diclum utique est: et necesse est, genitus Deus in Ecclesisefide sit, naturam indemu-
cum a Deo dese diclum sil, non aliterintelligendum tabilis Dei quoenec extendi nec protendi possil (e) op-
esse quam dictum est. De dictis suo loco, demons- ponis. Afferrem libi, infelix error, etiam ex rebus
traiis singulorumquorumqiievirtuiibus, iraclabimus. mundi quarumdam naturaruin quoegignuntur exem-
Inierim tamen uniuscujusque intelligentiamconsulo, plum, ne nativiiatem prolensionem existimares, ne
quid existimet in eo, cumdictum sit ea;ipso: ulrumne nascenlium naturas detrimenla crederes esse gignen-
ex altero inlelligendum sil, an neexnullo, an vero lium, ul eliam multa sine corporali admixlione ex
ipse illecredendus sit ?Ex altero non est: quia ea;ipso vivenlibus in viventes animas gignerentur : nisi nefas
esl, id est (ita ut non), ne aliunde, prseterquam ex Deo I2 essel, Deo dese (f) hon credidisse; et ultimi furoris
Deus sit. Ex niliilonon est: quia ex ipso est; demon- vesania judicaretur, adimere auctoritatem ad fidem,
stratur enim nalura unde nalivitas est. Ipse non est: cui veneralionem profitearis ad vitam. Si enim non
quia ubi ex ipso est, nalivilas filii refertur ex patre. nisi per eum vita est, quomodo non per eum fides
Deinde cum significatur ea; ufero, inlerrogo an credi vitoe est? Fides autem vitse quomodo ineocst, qui
possit esse natus ex nihilo, cum nativitatis veritas sibi de se leslis infidelishabeatur?
per corporalium efficientiarumnomina revelelur?Non 145 18. Filii nuncupalionesqui ab hmreticisinlel-
enim membris corporalibus consistens Deus, cum lectm.— Usurpas enim, impiissimc liseretice, nativi-
generalionem 144 *"''"' W commemoraret, ail: Ex tatem Filii ad crealionis voluntaiem ; ul non ex Deo
utero anle luciferum genui le (Ps. ctx, 3); sed ine- natus sit, sed volente eo qui creavit, cx creaiione
narrabilem illam unigeniii ex se filii nalivitalem ex substilerit. Et lecum idcirco non Deus est, quia ma-
divinilatis suscveritale cotifirmans, ad inlelligentioe nente Deo uno, non leneat Filius originis suoein nati-
ftdemlocutus est; ut de divinis suis rebus, secundum vitate naturam ; sed in substanliam alteram (g) con-
bumanam naturam, humansenaturoesensum ad fidei ditio, ipse tamquam unigenilus conditionibus et fac-
scientiam erudiret: ut cum ait ea; ufero, non ex ni- turis cseteris prsestantior sit: substitulus tamen, ut
hilo creatio subslitisse, sed ex se Unigeniti sui nalu- D creationis indultse (h) sibi habeat subslitutionem, non
wg npoSolrivamxuvoiv, quomodo Hilarium legisse sequamur : consentaneumlamen, ut sciscilemur, el
liqnet ex ipsius expositione. rationibus convincamus.Forsilan vel eo modoad sen-
(n) Ediii, prudentia : casligantur ex scriptis. sum aliquemperduci poterunt.
(b) Ms. Carn. credo ut. Alii, spero ul. At excusi, (c) Er., Lips. el Par., quin et hodie: nullo snffra-
spero quod. Hoc in loco prodit Hilarius, quo animo gante ms.
erat alfeclus crga ens, qui ignorantia ct simplicitate (d) Par. cum antiquiore ms. Colb. et Germ., com-
Ario favebant, uli jam adversus Erasmi argutias ob- memorasset.
servatum esl in pra>fat.27. Haud aliter Athanasius (e) Vat. bas. ms., exponis: minus bene.
Or. II cont. Ar., p 321, agens de iis qui sobolem (f) Lips. hic adjecit tcstanti: quod abest a Rad.,
propriam substantiwPalris neganl, quasi id fieri ne- Er. et plerisque mss.
queat, nisi parles inletligantur: qui de incorporeocor- (g) Editi, condiiur: renitentibus oninibustnss. Sen-
porea cogitanl, ef ob imbecillitaiemnalurw suw adi- sus porro est, Tecttm, hoc est, in lua senteniia, Fi-
munt Ftlio proprieialempaternw substantim, dum so- lius non est Deus, sed conditio: ubi advertas particti-
holetnPalris slulti ex se meiiuniur: Cmterum, inquit, lam cum hic ut alibi pro secundiimaccipi.
islos ad istutn modumaffeclos, persuasosquetton posse (h) Abesl sibi a ms. bas. Vat. Verbum substiluere
essefiliumDei, wquutnquidemest ut misericordiapro- Arianis usilaium colligiinus cx Faustino, cap. i, ubi
PATROL.X. G
171 SANGTI HILARII EPISCOPI 172
Dci altulerit ex generatione naluram; ct nalum dicas,, j± rursum evangelicse atque apostolicae voces loquun-
qttotl substilit ex nihilo: filium autem idcirco nuncu- lur, et cx ipso sacro Unigeniti tui ore condita in li-
pcs , non quia ex Deo natus est, sed quia per Dcumi bros (al. in libris) vcrba teslantur, Filium luum ex
creatus est; quia et honiines religiosos appellatione; le ingcnito Deo unigenilum (g) Deum, hominem ex
hujus nominis dignos a Deo liabilos memineris : tumi Virgine ad mysterium salulis meoenatum : in quo le
porro ci 11011 alia condilione Dei nomen indulgeas, , gencrationis ex te veritas contineret, et quem in te
quam ea qua diclum sit: Ego clixi, dii eslis : (i) el[ manentis ex le nalivitatis natura retineret.
filii Allissimi omnes (Psal. LXXXI , 0), ut ulalur di- 20. Eorutn quibus credidil cvmmendcuio.— In quod
gnatione in vocabulo nuiicupantis, non naturse ini «nie, oro, profundum desperati reditus mersisti ? Hocc
nomine veritate; (a) sitque lecum ex adoptione fi- enim ego ila didici, ita credidi, et ita confirniatse
lius, deus ex nuncupaiione, uuigenitus ex privile- menlis fide teueo, ne aut possim credere aliter,
gio, primogcnitus cx ortline, (b) totus creatio, ex; aut velim. Quid me miserum de te fefellisti, et infe-
nullo Dcus; quia gcneraiio ejus non naturalis ex Deo> iicein carnem atqtte animani aliense a (e cognilionis
-Si nativilas sit, scd subslantia creaturoe. doclrina perdidisti? Decepit me post rubri maris di-
jYH '' 19- Quid Sctipturis de Deo edoclussit Hilarius. — visioiiem gloria descendentis de nionle Moysi, el om-
„ Ac prinium orala a te impatientissimi doloris meij g nia tecum arcanorum cceleslium secreta ceriientis
vcnia,loqui me apttd (e, oinnipotens Deus, palere, ett (Exodi xxxtv, 29). Htiic ego de te verbis tuis cre-
me terramac cinerem, charitatis tamen tuoereligione3 didi. Perdidit me repertus secundum cor luum David
dcvinclum, liberum in hoecverba permitte. Ego iu- (Act. xiu, 22), et dignus Salomon divinoesapienlise
fclix nihil antea fui, el (c) vitse sensu expers , sine> munere (III Reg. m, i2), et viso Domino Sabnoth
niei iiitclligentia, co quod sum carebam. Sed mise- Esaias proedicans(Esa. vi, 1), et anie conformationem
ricordia lua ad vivendum milii causa est: et non am- santificalus in utero Jeremias eradicandarum et plan-
bigo, quin tu bonus bonum mihi (d) statueris esse« tandarum genlium propbetes (Jerem. i, 5), et mys-
quod natus sum. Neque enim, qui mei non eges, adl terii resurrectionis Ezechiel teslis (Ezech. xx.wn), et
mali me originem inchoasses. Sed cum me in vitami vir desideriorumDanieltemporum conscius (Dan. ix,
animatiim, raiionis quoque intelligentem proeslitis- 25), et prophetarum consecraius cliorus, et (h) omne
ses; ad cognitioncm me tui sacris, ut arbitror, perr proedicaiionis e\angelicse sacramenium, electtts ex
servos tuos Moysen et prophetas voluminibus eru- publicitnoMalihseusin Apostolum, ct ex fnmiliarilate
disti, ex 146 quibus le non in soliiudine lua vene- Domini revelalione ccelestium lnysteriorum dignus
randum prodidisti. Cognovi tecum illic (e) Deum, noui Jonnnes (Malih. xvi, 18), et post sacramenli con-
alterum iu naiura,scd in sacranienlo susbtanti;e lu;e; G fcssioiicm beatus Sinic^n147 sedificationi Ecclesise
unum. Cognovi te in Deo Deum, non ex permixiionei siibjacens et claves regni ccelestis accipiens, ei reli-
confusuin, sed (f) ex virlule natura;, diim quod tui qui omnes sanclo Spirilu proedicaiites, et ex persc-
Deus es, in eo qui ex le est, inesses : non ut ideml cutore apostolus vas electionis tuoe Patilus ( Acl. ix,
ttt esses , et inesses; sed inesse te in eo , qui ex te; 1S), in profundo maris vivens (II Cor. xi, 25), in
csset, perfeclae nativitatis veritas edocerel. Hoc mihii ccelo tertio liomo (Ibid. xn, 2), (i) in paradiso anle
(1) JEffilii Excelsi omnes. Exinde, in vocabulonuiuiciipalioiiis.
Arianorum profcssiones sic exponit: Sic quoqtie per tolum bnnum essc, quod nobis a Deo prseslitumest,
eum facta dicit tiniversa, ut eum asserat ex nullis ex- ncque in bonitatem illius cadere, ut nos ratione ab
slanlibus subslitutuni. . . . si quiclemnonvere de Palre; ipso indulta ad intelligendos prophetas utentes, per
naiusest, sed de nihito subsiiiulus. Nec significaiione; cos ilcccperit.
multum differl a verbo creare. Unriesicul bic ctealio- (e) In Val. bas. cod., Domiiienon allerum: male.
nein substiluiionis, ita vice versa lib. i, n. 10, babcs3 Coiiferlib. v, n. 50, ubi coiifiieudum docet Deiimex
substilutionemcreuiionis. Dco, et Detimin Deo, non corporal.bustnodis, sed di-
(a) Sola eriitio Par., sifaae polius, iion lecum, qtiod1 vinis vinuiibus; nec naiurm in naiuratn transfusione,
idem est ac secundumle. scd mgsterioel poieslaie nattirw.
(b) Bad. et Er., lolius creaiw: ex quo Erasmus Ie- (/') Neque verins bic prsediclus ms. ex verilatena-
gcndum piiiat ex ordine toiiuscreationis. Ycrius alii-i lurm. Naiu ut tnox audiviinus ex lib. v, Deus iu Deo
libri, lolus creuiio: quod aliis verhis deinde declara- esl divinis viilulibusel poteslate nalurm. Expressius in
lur, puta, ex ttulto Detts. Nam creuiio, ut ipse etiami 1* subsequeniilius ejusdem libii verbis, EXVIRTUTE NA-
Erasinus advcrlit, Hilario liicidein est quod res crcala. TUK.-E in naluram eatndemncilivitatesubsistit. Ut nutcni
Subjiciiur proxinte liscrcticorum ratio, cur filium di- ponitur ac prohalur n. 3, naturmvirtus prmsttit veri-
cant ex aduptionc, uimiruni quia generaitoejus, eic. lalem. Hic rcspicilur locus Esaioe: In te est Deus, et
c|uod harbare dicerent Sclioloe,quia filiaiioejus. Unde e noii esf prmler le, de quo lib. v, n. 58.
noii ost nudiendus Yat. bas. coclex, in quo habeturr (q) In vulgatis, Deutn et hominem. Partieulam ef
quia crealio ejus. exptingimusauclorilale mss. Tum in eo, quod sequi-
(c) Ita potiores mss. Tres aulem Yatic. cum Yind.,, tur, babclur exposilio verboruiu : Pater in me, ei ego
vitusensus: malc. Editi vero, viimsensus. in Palre.
(d) Yau bas. nis. instilueris. In his non negat Hila- (It) Vai. bas. codex, et ad prseferendus hic
ritts peccatum originis, quod alias 1'requensac discriiss vidcrciur, nisi corrtiptis tot otnne;
aliis locis factus esset
vcrbis adslruil. Maximevero perspicuum est illud ab) suspectus. liaque omne prmdicationisevangelicwsa-
Aiigusliiioipsius noniine laudatum lib. n contra Ju- crcimcniitminteiligimus onuies evangelicaelcgis proc-
liauum, c. 8: In Adm offensa generoshaleniprimm et{ concs.
bealmillius creutionisamisimus.Sed lioc lanlum vtilt,, (/) Sic ei Terlullianus de Scorpiace n. 12 Pauluni
175 DE TRINITATE LIBER VI. 17-1
marlyrium, in marlyrio perfecUe fidei constimniala iVqua nunc agitur, elaboMt, nc Doiuinus noslcr 148
libntio (II Titn. iv, 6 ef 7). Jesus Cbrislus vere Dcifilitis Deus verus sit. Vcre Dei
jv 21. Quam firmt illius de Filii cutn Pulre wqualiiule filium unigcnitum Deum Dominum nostrum Jesum
fides; el ttttdefirma. — Ab liis ego qttse teueo edoc- Cbristuin esse ac doceri, mullis modis cogiiilum est,
lus sum, his immedicabiliter imhutus sum. Et igiiesce, dum de eo testalur Pater, dum de se ipse profitciur,
omnipoiens Deus, quia in his nec emendari/possum , dum apostoli prsedicnnt, dum religiosi credtint, duin
et commori possum. Tarde niilii bos impiissimos , dcemones confilentur, dum Judsei negant, dum gen-
quaiituin ego arbitror, doctorcs oetashujus nnnc sce- tes in passione cognoscnnt. Neque enim ex commu-
culi protulii. Sero hos habuil Jides mea, quam tu nione nuncupationis est.quodde proprietatis fide
erudisti, magislros. Inauditis ego (a) his nominibus dicilur. Et cum oiniiia, quoeChrislus Dominns aut
in le ita credidi, per te ila renntus sum ; et exinde cgit aut docuit, ultra omnia eorum sint qui filii min-
luus ita sum. Omnipotentem te scio, nec conscise(b) cupantiir; et (h) in iisomnibus, quoe prsecipua sint
libi tantum alqtie ipsi Unigenito luo nativitatis ine- Christi, lioc vel potissimum doceatur esse, quod Dei
narrandoc cxspeclo rationem. Impossibile enim tibi filius est: non est in eo filii ex generali familiaritate
nihil est, et genitum a le filiiim omnipotenlise luoe cognomen.
virtulc non ambigo. Ambigens enim , jam omnipo- ]B 25. Non adoplivum, sed proprium essePater testa-
lcnlem tc negnbo. Bonum te eliain ex nnlivitato mea tur. —Non conlaniino veritatis fidem, ut hoc vcrbis
didici: alque ob id non invidum le bonorum tnoium meis adslruam. Loquatur, ut ssepe solitus esl, de
in Uuigeniti tui nativitaie csse conficio.Credo enim, Unigenito suo Palcr, ne sub consummandi baplismi
quod quaa lua siinl, ejus sinl; et quaeejus sunt, tua sacramento Jesus Christtis ignorahilis possit esse per
sint. Sapieiuem te inilii eiiam ipsa mundi creaiio pro- corpus: Hic esi fitius tttetis dilecltis, (i) in quo cotn-
didit: Sapienl;ain te (c) tuain, non dissimilem, ex placui (Mallh. m, 17). Rogo in quo veritas deperit, et
te genuisse milii conscius sum. (1) (d) Vere et unus in quo infirina (ides professionis est? Non annuiiliaius
niihi Deus es : sed non aliucl in eo, qui ex te Dco per angelum de sancto Spiritu partus ex virgine,
cst, credam inesse, (e) quam tiium esl. Et in eo me non index Magisstella, nec adorati in cunis honor,
judica, si milii crimen est, niniium me per Filium nec (j) baptizandi sub Bapiistse professione virtus
tuum ct lcgi, et prophetis, et aposiolis crediclisse. satis esse ad demonsiraiionem majestatis existiman-
22. Chtistus si verus Dei filius, csl quoqueverus lur: Pater tle ccelo loquilur, et ita loquilur : llicest
Deus. Vere Dei filium eum essc tnuliis modis notttm fitius tneus. Quid sibi vult non cognominum, sed pro-
esl. — Sed cesset sermo temeinrius, el ex liis, in quoe nomiiium iicles? Cognomina enim nominibus adduu-
demonstrandoestuliiikc h;ereticsenecessitate prorupe- C lur, pronomina vero oblinent in se nominum virtu-
rat, in reddendse potius rationis ministerium dece- lem. Proprielaiis atitem significatio est, ubi et litc est
dat : ut (2) (f) si qui adlmc salvi esse possunt, ad dictum csse audiiur, et meus est. Et inlellige quoe sit
firiem teneani evangelicoedoctrinoe alque aposlolicse veritas et ralio dictorum. Legeras: Filios genui, et
iter, ac verum Dei filium non ex adoptione, sed cx exallavi (Escit. i, 2): sed non legeras, filios meos:
natura inlelligant. Hunc enim responsionis nostroe genuerat enim eos sibi per divisionem gentium, ct
esse ordinem convenit: ut primuin Dei filium (g) esse plebem liseredilatis in filios. Nc igitur per comnui-
doceamus: ut natura in eo divinilaiis, pcr quod fi- nionem adoptivoehseredilatis cognomeiitum filii uni-
lius cst, absoluta sit. Id cnim maxime hoeresis, de genito Deo adderetur, naluroe verilas per siguifica-
(1) Verus et uniis , mox, qui ex te Deusest.
(2) Si qui adliuc salvi esse ad fidem possuni, iettt;anf, eic.
comineiidal, qttod iliuin Deus paraclisicompotemfccit . Deus, quia unico Fiiio non invidet, hoc quod ipse est
anie mariijrium. Non est lamen unde approbeiniis lli- generavit.
larium ciini Terlulliano in hoc conseiilire : quod, (c) Exemplar Silvre mnjoris, lui non dissimilem,
prseserliin lib. de Anitna n. S5, paradisum nullis nisi _ unus (d) Sic potiores mss. Carn., ires Colb., Germ.
niarlyribus patere propugnnt. " Sorbon., etc. Alii vero libri, Verttset iinus.. ."'
qui ex te Dettsesl.
(a) Editi, omnibus his. At mss. notninibuslits, pula (e) Ecliti, quam lu es; ct ad marginem Er., Lips."'
novorum doctorum, qtiorum nec antiquum , nec ullo el Par. quam quod tuum esl: refragantibus niss.
titulo celebre nomen; cuin conlra Moysi, Salomonis, (f) Par. cum velustiore ms. Colb., si qui hujus
Esaioc, ctc. uomina pluribus elogiis et sseculis sint salvi essead fidem possunt, evangelicm,etc.
commendnta. (g) Maleiu mss. Vat. bns. et Mart. hic adjicitur
(b) Perspicuior est lectio mss. Vat. hns. el Mari., Deum:liilarius cum Chrisium simpliciter Dei filiuin sibi pro-
nec conscicvnisi tibi, etc. Sed sine ntsi, habetor idem piinul demonstrare : quo semcl demonstruto'
sensus : ATccnativilatis, libi tantumatque Unigenitotuo palani fiet divinitalis in eo esse naturain.
consciw,etc. lloc nitilur verbis evangelicis, Nemotto- (/*) Hocest, inier ea omnia noinina. Mox in nis.
vil Filiutn, nisi Pater, etc. Ul Hilario, ita Aiigiislino Vat. bas., dicatur, loco verbi docealur , oinisso
famitiare est, seternam Filii generationem ex Patris deinde esse.
oiniiipotentia dcmonslrare. Creaturis, inquit Scrin. (i) Editi hic et infra n. 2i, iu quo benecomplami
cxxxix , n. i, suis dedit Deus, ut hoc quod sunl gene- Uirobique abest benea inss.
rent: el pulas qttia hoc sibi non potuil seroare qui cst (j) Ms. Vat. bas., baptizali: neque hic agnosecn-
ante smcula?Sic et ex boniiaie Patris invidia prorsus dus. Notntur quippe Joannis reverentia, qua Cliris-
experlis id ipsum probal n. 5: Guudel Pater quando liim , ante quam eum baptizarei, sibi dignitaie stt-
ilti mquo unicum filium: gaudel, quia tioit invitlei.Et periorem agttovit.
173 SANCTI IIILARH EPISCOPl 1?0
lionem proprletatis ostensa est. Assigneiur sane lioc A fides concidil: adesl lamen auctorllatls patcrnoepro-
commtinionis in Christo nonien, ul filius sit, si d 3 fessio, el filius bic pe.r proprielatem (c) significaiitis
quoquam dictum reperielur: Hic est fitius meiis. SiiI ostenditur. Neqtie solum veritas filii per lioc, quod
vero proprium ac singulare ei est: Hic est fiiius meus; et hic et meus esl, inlimatur; sed additur, Huiicau-
quid calumniam 149 Peo patri professsede filio pro dite. Tcslimonium qtiidem Patris e cceloest: sed tes-
prielatis afferimus? Anne tibi in eo, quod dicitur /»'c limonium 150 F"*' conlirmalur inlerra, nani au-
esl, noti hoc significaii videlur : Alios quidem cogno diendus ostenditur.Et quatnquainambigiiilas per pro-
minalos ab eo in filios, sed hic (ilittsmeus est; donavi fessioncm paternnm non relinquatur, lamen ct Filii
adoptionis plurimis nomen, sed iste mihi (ilius est : de se professio credenda decernilur , el eo usqtie
ne quocrasalium, ne non hunc esse credas; hunc egi* veriias in eo filii docetur, ut paternse vocis confir-
tamquam digito indice ac verbi siguificaiione con matio(l) (d) audicndi a nobis postulet obsequelam.
lingo, qua dico et meus esl, el hic est, et filius esl • Igilur quia paternse voluniaiis hsecvox esl, ut Filius
Quid post hsec intelligentisepoterit esse, ne non ess'2 audiatur; audianius Filium de se quid sit ipse profi-
credaliir? Et ha;c quidem palernse vocis signilicaliiD tentem.
(a) ea fuit, ne qui ad implendam omnem juslilian1 23, Chtistus cl Deum sibi palrem et se Filittm ejus
baptizandus esset, qttid esset ignoraretur: sed utqu i B inerifo nuncupat. — Neminem atitem tam alienum a
ad sacramentum saluiis nostrse honio cernebatur i communi sensu existimo esse , ut cum in omnibus
Dei voce Dei filius nosceretur. Evangeliorum libris ex professione Fiiii assumplio-
24. ldem denuo declarat. Fitii dictis auctoritatemi uem corporeoe liumilitatis intclligat, cuin ait-: Pa-
prmstal. — Et quia in firiei liujtis confessione crc- ter, clarificatne (Joan., xvn, 5); et rursum frequenlis-
dentium vita esset (non enini alia seternimiis viioi simc : VidebitisFilium homiitis (Malth., xxvi, 64);
est (b), nisi Jesum Chrislum unigenitum Deuin scia- et illucl: (e) Pafer inajor tne esl (Joan., xiv, 28); scd
inus esse Dei filitim); vox e ccelis nirsum ab Apo- et hoc : Nunc anhnamea turbala est valde (Joan., xn,
stolis iterala; hujus signilicationis attriitur; ut id fir- 27); vel etiam lioc : Deus, Detts meus, qttare me
mius crederelur ad vitnm , quod non credidisse mors dereliquisii (Maith., xxvn, iQ) ? et multa alia islius
esset. Namque cum Dominus in monle majeslaiis modi, dc quibus stto ordine erit sermo : lamen in
suoc habitu constiiisset, Moyse atque Elia assisienii- hac lam assidua humiliiaiis conteslalione insolenliae
bus, et ad visionisac vocis fidem iribus columnisec- eimi argunt, quod sibi pairem Deum dicat, cumait :
clesiarum leslihus assumptis, hxc vox patema tle Omnis plunlatio, qtiam non plantavit paler meus(f) ,
coelo est: Hic esl filius tneus dilectus, in quo compla- eradicabilur (Mallh., xv, 13); vel illud : Domumpa-
cui, hunc audite (Matllt. xvn, h). Non ad confirma- tris mei domutn fccislisnegotiaiionis(Joan., n, 16);
tioncm honoris claritas conspecta satis fuerat; voce *-"(g) ct ubicumque scmper palrem sibi Deum nomiiiat,
designatur : Hic filius meusesl. Apostoli gloriam Dei lemcrarioe proesiimplionispolius sii, quam confiden-
non ferunl, et mortales oculi hebetantur ad visum , lis nalurse , quse conscia nativitalis su;c (It) leneal
el consternata ad melum Petri et Jacobi et Joannis veritatis nomcn in palre. Humililalis igilur professio
(1) In codice Yeronensi, audiendia nobis ftlii posttUet, etc; al vox filii addila estsecundis curis.

(a) Editi. eo fuil, refragantibus scriptis. Mox Par. nus loco laudato : C.uineo cerie Moyses, el Elias pa-
cum mss. Colb. ei Germ., quo ut, pro sed ut. Hncar- riter videbantur loqttenles, quos uiique dt tjAopiionc
gumentuni illusirat ac fusius explicat Faustinus ad faclos esse filios Dei negare non potes : quomodode
Flaccillam lib. coiilraArianos, c. 2, ubi ciiin cadem e solo Chrislo voxdivina lestutur dicens: Hic esl Filius
Scripturis, quse hic Hilarius aflVrt,lestiinonia eodem- meus, etc. Si enim el Christus de adoptionefilius est,
que ortline et in eumdem scopnni describat, conjec- cum staret inter duos adoplivos, dixissel ulique, El hic
lare esi illum ex ipso nonuiliil fuisse ndjuium. Ait Filius meus esl, ne Chrislus esse solus credereiur. At
atileni ibi : Carttemqttideinejus, vel potius hominem citm dicil, Hic est filius meus dilectus, adopitonisfilios
dicam, nemo ambigebut,quia nec ambiijipoteral; sed separavit, ul proprietas vermnativitatis in Christosolo
illud, quod in liomineeral el tialum cum Itomine,qtiia filio crederelur.
videri per ttaturam non polerat, ne essel incerlum, (d) Sola edilio Par. cum ms. Mart. auclienda.Aliae
voce et quasi digilo Patris ostendilurdicentis, Hic est j." cum aliquol mss. aucliendia nobis filii. Abcst filii a
Filiusmetis, eic. Et paulo ante : Et vide quia hoclunc potioribus.
primum dkil, quando Jesus ttt homoaccessitud bapiis- (e) Nota quomodo hsec, Paler majorme est, jam de
mum : el pulo tton alia ralione , quctmquia poteral Cliristo secundum assiimpiionem corporea; humilila-
credi non esse filius Dei, qui corporeusvidebalur,el in- lis dicla iiitelliganltir, quainvis alibi eliamde Christo
ter cmteroshominesipse quoqueul liotttopeccalor ve- proiit Deus genitus est exponanlnr. Neqne minori
ttiebal ad baplismum,ctimpeccalapropria tionhaberet. consirieratione riignum, quori rieinde pon ncgal Uila-
(b) Par. cum tnss. Vat. bas., Marl. cl Colb., uia esf. riiis aniinam Chrisii vere turbatam, scdtaiiium nio-
Magisplacet cuin aliis liliris, viia esl; ut respicialur nct ad susceptiim homiiiem referendum essc, quid-
illtid Joan. xvn , 3 : Hwcesl aulem vilci mleina, ctc. quid hic locus infirinilalis souat.
TUIIIapud Er., Lips., cl Par., uisi ut Jesttm. Abest (/') In vulgalis liic adjicilur cmleslis: quod abest a
ul a Bad. et mss. mss. et apud Fauslinuin, Hilarii sequalem, et, uli
(c) Lips. et Par. significationis: proeter fidem alio- nobis videtur, imitatorein. Moxin ms. Mart., tner-
rtini librorum , et corrupto nonnih.ilauctoris sensu. calioitis,loco negoliationis.
Proprielas quippe opponitur adoptioni. relerturque (g) Pro cf comiiiodins legerelur ifauf.
itini ad Patrem significantem, lum ad Filium signifi- ('«) Hocest, in palre nuncupando nonicn illud (c-
tattim. Sic porro idem aigumentum Iractat Fausii- neat, quod veri ac naluralis patris sit.
177 DE TRINITATE LIBER VI. 178
frequens non liabct lioc insolentioe vitium, ut sibi. \ est. Tam ignorabilis est Filius, quam et Pater. Om-
aliena (1) vendicet, et non sua defendat, et proprie nia ei iradita siint : cl in omnibus nihil inlelligitur
Dco cooequandaprsesumat. Nec pari temeritatc, qua exceptum. Si polestas exsequata est, si secrelum
palrem nuncupat, se quoque filium profilealur di- cognilionis oequalecst, si nattira in nominibus esl :
cens : Nec enim misil Deus filium suiim in hunc mun- quoero quomorio quod vocantur non sunt, quorum
dutn, ttl judicel mundttm, sed ut salvtts ficttmiindusper et (i) (() vis in potestate, et difficullas in cognitione
eum(Joan., iu, 17); vel iterum : Tucredis in filiinn non riiffert. Non lallit itaque in vocabulis Deus , nec
Dei (Joan., ix, 35)? Quid niinc agimus, concedentcs se aut Pater menlilur, autFitius : ct accipe (g) quam
lanluni (a) Jesu Chrislo nomen adoplionis? per quod in liis fides nominum sit.
et in palre sibi 151 Pe 0 nuncupaudo lcmerarioe 152 27. Opera lesiantur filium eumesse.Nilaliud
eum arguimus prsesumplionis. Palema de ccelo vox asseril Pttlris leslimonium. Chrisius a filiis adopiivis
esl: Huncaudite (Malth., xvu,5). Audio : Pafer, gra- secernitur. — Ait enim : Opera ettitn qum dedil milii
tias ago tibi (Joan. n, 41) : audio, Dicitis quia blas- Pater, (h) ut perficiamea, ipsa opera quw [acio, tesli-
phemavi,quoniam dixi, FiliusDei sttm (Joan.,x, 36): tnonium perlitbenl de me. quoniatnPater misit tne : et
si non credo iiominibus, si naturam (b) vocabulis qui tnisilme Pater, ipse teslificalusesl de me (Joan., v,
non intelligo , qui credendum et intelligendum sit B 36 et 57). Unigeniius Deus non nominis lantum tes-
quocro. Non niibi reliiiquitur alia suspicio, Auctori- timonio, sed eliam (i) virlulis, docct se esse filium :
las paterna tle cceloest : Hic est ftlius meus. Profes- opera enimejus, quoefacil, tcsiaiitur a Patre se mis-
sio filii de se cst (2) (c) : Domutn patris mei, et Pa- sum. Qua*ro, quam rem opera lestentur? Missum
tcr tneus. Professio notniuis salus est, cum inlerro- namqiie esse. (;) Itaque et Filii obedienlia et paterna
gaiio lidem postulat, diccns : Tu credis in filium Dei aucloritas doceiur in misso, dum alterius opera esse
(Joan., ix, \i) ? (3) Proprietatis noniina sequuniur, non possunt qtise facit, nisi ejus qui missus a Patre
ubi tneusest. Tibi quocro, hoeretice, unde alia proe- sit. Scd opera non sufficiunl (5) (k) incredibilibus
sumplio sit. Adiniis Palri fidem, (ilio professionem , ad leslimoniuin, quod se Pater miserit. Sequilur
iiominibus naturam : vim verbis Dei affers, ne sint namque : Et qui misit me Pater, ipse testiftcatus est
quod enuniiant. Impielatis tuse sola iinpudeutia est , de tne ; nequevocetnejus audislis, neque figuram ejtts
ul meiuiluni de se Deum arguas. vidistis (Joan., v, 37). Quoero quod testimonium Pa-
26. Proprielates fiiii ad nomeiiadjeclm. Opera tes- tris (/) de eo fuerit. Evolve evangelica volumina, et
tantur filiumeum esse. —Quamquam igitursola sim- tolum eorum opus recense. Da testimonium Pntris,
plex confessio naturoe nomina ostendat, ut de quo praeter quam quod audilum.est: Hic est filius meus
diclum est: Hic est filius meus, el ad quem dicium G dileclus, in qtto complacui(Matlh., m, 17), et : Tu es
est, Pdter tneus, hoc sint quod nuncupaiilur : lamen filius tneus (Marc, i, 11). HocJoannes licel non igna-
ne aut adoptionis in Filio nomen sit, atti, honoris in rus audivit, lamen ad doctrinam nostrani paternsc
Patre: videamus quse (d) propnetates per Filium ad vocis teslimonium initlilur : nec hoc sufficil. Joati-
filiinomen adjeetse sint. Ait: Omnia mihi tradiiasunl nes quidem iu deserto dignus hac voce est, sed et
a Paire meo, et nemo ttoviiFilium nisi Pater , neqtte apostoli (6) non fucrunl liujus testimonii auctorilate
Patrem quis novit nisi Filius, et cui voluerit Filius re- privandi. Eadem dc cceload eos vox adest : sed ac-
velare (Matllt. u, 27). Ad id quod diclum est : Hic cipiunl plus Joanne. Joannes enim jam ab utero pro-
est filiusmeus, ct Pater ttteus, utrumne sibi convenit: phetans non eguit bac voce : Hunc audite. Audiam
Nemo novilFilium nisi paler, neque Patrem quis novil plane : nec quemquam proeler hunc audiam , nisi
tiisi Fitius? Non enim nisi per nuitnam (e) leslifica- euni qui autiieril ut doceret. Si nullum aliud Patris
lionem cognosci vel per Patrem Filius , velperFi- de Filio teslimonium exstat in libris, quam quod hic
lium Paier poiuil. Vox e ccelisest: sermo etiam Filii filius suus sit: testimonii hujus verilas est, ut opera

(1) Vindket. (i) Jus diserte scriplum est in noslro codice.


(2) Professio fidelisesl. " (5) Incredulis.
(3) Proprietates. (6) Non fuerant.
(a) Par. cum velustioribus mss. Colb., Remig. et (h) Exemplar Vat. bas., ut faciam, omisso deinde
Germ., Jesrmt Christum. quw facio : quod in Marl. pariter omittitur.
(b) Excusi , naiuram vocabuli.Rectius mss. vocabu- (i) Apud. Bad. et Er. ut in recenliore ms. Colb.,
Hs, supple significari. Sic lili. l, ntim. 21 : Weqttevo- veritatis. In mss. Val. bas. el Mart., virlniibus. Magis
cabulisinlelligenliamcoiifitiidant. placei cum aliis libris, virtulis, supple teslimonio.
(c) Inesl.inss. Colh., Mart., Corb. et aliis, professio (/')Particulam iiaqueperperam a Lipsio expunclam
fidelis Iu Cnrn. professiofides est. In aliis tribus, restiluimus ex B;td., Er. el mss.
professiofilii esl. (k) Lips. cum aliquot mss. incredulis. At Bad., Er.
(d) Vat. bas. ms. professiones: qui etiam paulo et Par. cum potioribus, incredibilibus: sincerius, e.tsi
ante Itnbel, pro[essionumnomina sequunlur, iton pro- non alio sensu. Sic inMatth., c. xvu, n. 6, Aposloli
prielalis notninasequunlur. generatio incredibilis el perversa nuncupaiilur. Ea-
(e) 1n eodem codice necnon Marl. significationem: dem vox endem ratione in Vulgala nostra usitata
vox minus diserla. est, ut videre est Eccli. i, 36, u, 18; Baruch. i,
([) In mss. hsec vox ita pingitur, utjus asque ac 19, etc.
»ts possit admitti. (/) In ms. Mart. hic occurrit, prwter quam qubd
(«) Editi, qttwin Itis ftdes: castiganttir ex scriptis. mtditnm est, quod ex suhjectis videlur expressum.
\:<j SA.NCTiIHLARHEPISCOPI 130
ipsaPatris, quasgerii, veritalem tesiiinonii hujusaffir- A ciiui idcirco , quia ah eo est , non nesciai? Quocl si
iiient.Quidinferturhodiccalumiiise,uiadoptionominis creatus potius, quam natus , videbitur in eo quod a
sil, ut mendax Deussii, ut nomina inania sint?Tesia- Deoesl;cum (d) a Deo cuncia sint, quomodo non
lus est Pater de Filio, operibus suis Filius leslimonio cuin caUerisPalrem quoeab eo snntignorat? Sin ve-
se Palris exa;quat: cur non videalur esse in eo, id ro idcirco ei, quia ab eo sii, etim nosse sil proprium;
est (a) filii verilas quse dieitur el probatur ? Non esl quomodonon hoc ei, quod ab eo est, erit proprium v
per Detim patrem filii nonien in Christo ex adop- scilicel til verus (ilius ex natura sil Dei; cum idcirco
tione boniiatis : neqne sanciitate mertiit hoc nomen , Deum solus noverit, quia solus ab co sit. Habes igi-
sicut plures post confessionem 153 ^el ^ei ""' tur proprielaiem cognitiunis cle proprieiate genera-
siint. Proprieialis enim in his significatio nulla esl : lionis : et quod ab eo est, non crealura: in eo virlu-
nominis namque lantum, ut Deo dignum est, indulla teni (nam omnia ad eo per viriuiem creationis ex-
dignalio esl. Aliud est hic est, et hic tneus est, et sistuni), sed nalivitatis veritatem (supple, habes),
Itunc audite : in hoc veritas est, natura est, firiesest. per qtiam soltts Patrem novit, 154 cum csetera eum
28. Fitii a Deo nalivilas, et adventusad nos oslen- quse ab eo sunt ignorent.
dilur. Qui solus novil Pulrein quia ab eo esl, crealus 29. Illtid ab eo sum, referri nequit ad carnem. Neqtte
non est. — Nec sanequidquam de se minus Filius Iiac B esf creatusqui nesciturunde sit. — Tamen ne forte id
(b) paternse significationis proprietale teslatur. Ut quod ab eo est, (e) ad adventus sui (empus liseresis
enim in co quod ait Pater, tlic est filiusmeiis, naturoe invaderet, continuo subjecit: Quoniam ab eo sum, et
demonstraiio est, et in eo quodsubjecit, Hunc aitdi- ipse tne tnisit. Tenuii ordinem evangelici sacramenli,
le, sacramenti et fidei, oh quam e ccelis venil, au- nalum se professus et missum : ut et quis esset, et
ditio est, cum eum ad salntarem confessionis doclri- unde esset, secnndum superiorem senlenliam nasce-
nam admoiiemur audire : ita in eo Filius et nativita- relur. Neque enim id ipsum est ab eo sum, et ipse me
tis veritatem docuil et advcntus , dicens : (c) Neque misit : (f) sicuti non idem est neque me scitis, neque
me scitis, nequettndesiin noslis : nec enim a me veni, unde sim noslis. Numquid non omnis iiomo in carne
sed est verctxqui misil tne, quem vos nescitis; sed ego licetnalus, secundum sensum communis opinionis
novi eum, quoniamab eo sttm, et ipse metnisit (Joan. ex Deoest? Etquomodo negat, ab lrs vel se ipsum,
vn, 28 ef 29). Patrem nemo novit, et frequeus hinc vel unde ipse sit sciri: nisi id unde est, ad nalurne
professio Filiiest (Malth. xi,27). Idcirco auicm soli suce(g) referrct auciorem? qui itlcirco ignorabilis es-
sibi esse cognitum dicit, quia ab eo sit. Qtiseroau- set, quia ipseesse lilius Dei ignorareiur. Discute, iu-
lem utrum id , quod ab co est, optts in eo crealionis felix, siultitia quid illutl sit: Neque me scitis, neque
au naturam generationis ostendat. Si opus creationis unde sim noslis. Omnia utique ex nibilo, et usque
esl, univer^a quoque, quae creanlur, a Deo sttnt. Et Q | arieo ex nibilo , ul etiam uiiigenitum Detim ex nihilo
qiioniodo Pairem non universa noverunl, cutn Filius substiiisse sis (h) ausa mentiri. Quid ergo esl, quod

(a) In vtilgali', quod est, el post pauca, quod Deo tc Or. n cont. Ar. p. 511 , in sua Tlialia posnit, Pa-
digitumesl. Uiroqueiti locopra;ferimus mss. lectionem. trein Filio abditumesse, neque eumab eo auivideri,aui
(b) Vat. bas. ms. a patemw. ILcc iia iiuelligere cognoscipossead pleiium el exacie : sed quodcognoscit
esl: Filius se proprium Dei filitimnon minus diser- et viciet,id httelligit pro inensiira el ralione suarum vi-
tis verbis significat quam Pater. riutn , ttl nos quoqueiiitelligimus pro modulo nostra
(c) Longe aliter modo exsial in exemplarilitts lati- rtnn facuilalum. Ipsius quippe Christi testimonio
nis el grsecis, puta : Et me sciiis, el tinde sim nostis, cum nemo Patrem novcril, ipse tameii euin novit, et
quod legit el Origenes T. xix in Joan. ubi operam novit quia ab eo est.
dat ut diversam illam Christi sentetitiam Joan. vm, (e) Apud Er.,Lips. et Par. omissa crat parlicnla
19, Nequemescitis, cum hac, Et mescilis, concilict, ad. Hic adventus nomine intelligitur camis stis-
res'pondetque primum ea non iisdem , sed diversis ceptio.
dictaesse personis; ac Jerosolymitis quideni, El (f) Vot. bas. ms., siculi hoc iclemesl : pugnatcum
me scifis;Phnrisa3is vero, Neque me sciiis. Sed ad- dicendis num. 50 el31.
verlens subinde eiiam iis quibus dictum est : Et tne
scitis,slalimexprobralum essequod Palrem nescirent, (g) In ms. bas. Vat., refert auctoritatem: huic lcc-
et Filium, juxla tioni non congruit secpiens vocula qtti ad Patreni rc-
prointlcque quod ignorarenl pnriter el lerenda. Hoceniin sibi vult : Cum non ignorarcni
illud Joan. vm, 19 : Si tneiciretis , Pairem meum j) Jurisci unde esset sectindiim carneni , illuri undejttm
sciretis, ntrumque locum sic mavult conciliari: Illud referenduiu est ad oeteriiasipsius gencrationis aucio-
enim inquit, El me scitis, et uttde sim sciiis, de se reni : quasidiceret, Neqtie mescitis, neque wtertium
ipso hominedispulal : hoc vero, Neque tne scitit, ne- Palrem mettm. Namqiie, ui declaralur lib. iu, n. 17,
que Palrem tneum, de diviniiate. Hic igitur propter
lib. v, n. 27, Judsei ignoraverunt Dei nomen , quan-
subsequeiilia, Veraxest qui me misit, cmeinvos nes- diu nescierunt eum csse patreni, cique csse filiuni.
citis , legiiiinc poluit Hilarius legere , Neque me sci- Obiter observare est auctorem generalionis ajlerna:
its, etc. lmo haecetiain lacila salis indicanlur, ut
plena cl integra scnieiuia sic possit reddi ; Ei me simpliciter ab Hilario vocari aucloremnalurm Chrisli:
scilis, el unde sim noslis secundum carnem : sed est quin nimirum Christum nalura Deiim , lioiuinein au-
aliud in ine, et secundum hoc ncqueme scitis, neque lem tantum ex dispensaiione esse scniiebat. Unrie
unde sim noslis : necenhna tne veni: adeoqtie slai, nalttrmnomen ad illius divinitatem relerre solet. Vid.
lib. x, num. 22, 64 et 65.
quod exhoc loco conficitHilarius arguinentum : cinn
Clirisius, Joan.c. 8, expressese minime notum allir- (h) In ms. Carn. aitstts. HocArius in Thalia ausus
met, quod cap. 7 tacite tantum iunuii. esl apuri AlliannsiumOr. u, pag. 310, dicens : iVo»
(d) Ita mss. Atedili, abeo. Ilujus argumenti vim semperfuil Filius, ipsumqucDci Verbuniex nihilofuc-
frustra declinare tentavit Arius, cum Alhanasio les- tum esl.
181 DE TRINITATE LIBER VI. 182
impii el Christum nesciunt, et tiiitle sit nesciunl?; A.Deo exivi, et quid essct ef Dent: conlinuo subjecil,
Nam id, (a) quod unde sit ignoratur, naturam ex Nec enim a me veni, sed ille me misil. (f) Non se sibi
qua est, dum unde sit nescitur, ostendil. Ignorari esse originem docuit, cum ait: Nec enima me veni,
enim unde sitnon potest, quiquid substitit cxnihilo: et (supple, cum) rursum ex Deo se exisse, cl ab co
quia hoc ipsum, quod non ignoratur cx niliilo, missum esse lestatur. Sed cum ab iis, qui sibi Deum
ignoralionem ejus unde sit non habet. Non ex se est patrem dicerent, idcirco se diligendum ait,quia ex
auteiii ille qui venit; sed qui misit eum verax est, Deo exisset; causam dilectionis ex causa docuit esse
quem impii nescmnt. Jam ergo ille qui misit, ipse nascendi. Exisse enim ad incorporalis nativiialis re-
est qui misisse ignoratur. Ab eo ergo, qui misit, est tulit nomen : quia religio profttcndi sibi patrem
ille qui missus est: et ab eo est tinde esse nescitur ; Deum, ex dilectione Cliristi qui ex eo geniius esl sit
et ob hoc qui sil ipse nescitur, dum ignoralur a quo merenda. Nam cumait: Qui me odit,et patretn meum
sil. Non novit Cbrislum , qui unde Cliristus sitnes- odil (Joan. xv, 23): meum cum ait, communionem
cit; nec filiumconfitetur, qui negat natum ; ncc na- nominis (supple, cuni aliis) per significalionempro-
lum inlelligit, qui pulavit ex niiiilo. Ex niiiilo att- prielatis exclusit. Coeterumprofitentem sibi patrem
tem usque adeo non cst, ut impii unde sil nesciant. Deum, et se non diligentem, in paterni nominis
50. Deus iis solis est pater qui filium colunl , non ut B usurpatione condemnat : 156 (9) quiaqui se odit,
adoplivuin.Exire ex Deo quid sit. Filii diligendicausa, oderit et Patrem; nec in Deum patrem sit religio-
ralio nascendi. — Ncsciunt plane, nesciunl, qui na- sus.quinondiligat Filium; cum diligendi Filii non
turam nomini adimunt, (Z>) qui nescientes non 155 alia causa sit, quam quodex Deosit. Ex Deo igitnr
amant scire. Et audiant Filium scienlioe hujus igno- Filius est, non adventu, sed nativitate : et (3) di-
rationem impiisexprobrantem, lum cum sibi patrem lectio in Patrem (h) hic erit omnis, si Filius ex eo
Peum Judsei dicerent; ait enim : Si Deus paler ves- esse credatur.
ler essel, ditigeretisulique me; ecjoenim a Deo exivi, 31. Perfeclm de Filio fideimerilum. Qui et nativita-
et veni: nec a me veni, sed ille tne tnisil (Joan. vtu , iem ex Palre et advenlumad nos distingual. — Tcsta-
42). Religiosi nominis assumpiionem Dei Ulius in liis tur hoc Dominusdicens : IVoudicam vobis, quoniam
qui se Dei (c) filium confiientcs patrem sibi Deum ego rogaboPatrem pro vobis : ipse enim Pater amal
dicereut, non improbavit; sed temerariam Judseorum vos, quoniamvostne atj}atis, el credilis quoniamego a
usurpntionem , patrem sibi Deum proesumenliuni, Deo exivi, et a Patre veniin hunc mundum (Joan. xvi,
per id quod se non diligerent, ohjurgat : Si Deus pa- 27ef 28).CaretapudPatrem intercessionisnecessitate
ter vesler esset, diligerelis utique me; ego ettima Deo perfecta de Filio (ides, quoequod a Deo exierit cre-
exivi. Omnihus, quibus per fidem Deus pater est, C dat atque amet: et per se ipsa jam et audiri meretur
per eam fidem paler est, qtia Jesum Christum Dei fi- et amari, naiumex Deo Filium missumque confessa.
liurn confitemur. Confiteri aulem filium secundum Nativitas itaque ejus ct adventus ostendilur cum
generale sanctorum nomen, qtiid habet fidei, ttt dica- absolutissima significandoeproprietatis veritate. A
nuis.Unus ex filiisest? Sed numquid et coeteriin Deo, ait, exivi; ne in eo aliaquam nativilatis nalura
hac creatura; suseinftrmitate non filii sunl ? In quo esse existimaretur; cum exire a Deo, id esl, ex na-
crgo filium DeiJesum Christum fides confessa prse- tivitale subsistere, quid aliucl quam Deus (i)possel?
cellit, cum ei(d) secundum Jilios, filii non natura , Ela Patre, inquit, veniin hunc mundum.Ut exitio illa
seil nomen sit? Chrislum periidiaisia non diligit, (1) a Deonativitas significataesse intelligeretur ex Palre,
nec hoec impia professio pie sibi assumit Deum pa« a Pntre se in liuncmundum professus est venisse.
irem: quia si sibi paler Dcuscsset.Christum ob id dilige- Alterum itaque in dispensatione, alterum in natura
rent, quiaexissetexDeo.Exisse ex Deoquidsitrequiro. est. Nec patitur exitionem advcnlum existimari, cum
Non utique dici potest, id ipsum essc aDeoexisse post exitionem a Deo, adventiim commemoret a Pa-
(2) (e), quod et venisse; nam ulrumque signiflcat: Quo- tre. A Patre enim venisse, et ex Deo exisse, nonest
niam a Deo exivi, et veni. Et ostendens quid essel a D significationisejusdem : ct quanlum inlerest (j) nas-

(1) Nec itnpia professiopie sibi adsumetDeum Pa- (2) Exire.


tretn. (5) Dilectioin Patretn omnislitnc erit.
(a) Id est, quod ait ignorari unde ipse sit. (d) ApudEr. in margine, secundum illos : quod
(b) Ediii, quia nescienles.Veriusmss. qui nescienle.s: deinclea Lipsio arrepium, Par. rciinuit. Restitui-
qui nimirum nec inlelligenlise rationem quserunt, mus ex Bnd. ct mss. secundumfilios,hoc est, ad mo-
nec ab aliis intimatam cnpiunt, ut habeiur supra dum coelerorum filiorum.
num. 15. (e) Tres mss. Colb. cum Carn. ct Germ., exire.
(c) Er., Lips. el Par. qui se Dei filios : corrupte ac (f) Lips. el Par., noua se : reluclantibus aliis li-
sublata vi lotius argumenti. Ibi i|iiippe , el inox iu hris. Porro Ililario vocabulum otigo soepeidem est,
]\\s, quod se non diligerenl,voculn se ad Cbrisium quod nobis principittm.
refertur; nionetque Ililarius non improbatos eos fuis- (g) Yetus codex S. Martini Turon., qttia si oderit
se , qui cutn ClirisiumDei filiuni et conliterenlur et Filium , oderilet Palrem.
aniare.nt, Deiimsibi patrem dicerent. Pcssime au- (h) Sic potiores libii. Alii vero , hinc etil.
tem Val. has. ms. hic eliam hnbeiis fitios , postea (i) In ins. Mart., quatn Deus essel.
subjicit, nonsolumitnprobavil, pro non improbavit : (j) Excusi, internasci; elinux, insubstanlia na-
erralum ex errato. liviiatis exisse, aliud sit, elc. Sequimur mss.
183 SANCTI HILARHEPISCOPI 184
ci, et adesse, tanlum a se uterque sermo discerni- iVhoc credimusquia a Deo existi (Joan. xvi, 29). Quse,
lur. Cum aliud sit a Deo in substantiam nalivitatis rogo, hsecverbi hujus admiratio est, quod se exisse
exisse, aliud esta Patre in hunc mundum ad con- a Dco professus sit ? Tanla et tam Deo propria vos,
summanda salutis nostroe sacramenta venisse. o sancti et heati viri, et ob fldeivestraemerittiin cla-
32. Chrislusab aposlolis filius ex nalura non ex ves (f) regni ccelorum sortili, et ligandi ac solvendi
adoplionecreditus. — Et quidem secundum proposi- incoeloet in lerrajusadepti, gestaesse perDomiuum
loea nobis responsionis ordinem opportunissimus nostrumJesum Cbrisium Dei filium videraiis : et ad
liic nobis locus est, ut tertio nunc doceamus filium id, quod a Deo exisse se dixii, nunc primtim vos vcri
Dei Dominumnostrum Jesum Christum ah apostolis iutelligentiam assequi protestamini?Yideratis titique
credittim (a) non ex nnncupatione, sed ex natura ; uuptiales aquas, (g) el easdem uuptiale vinum, et
nequeex adoptione, sed ex nativitate. Quamquam naturaein naturamvel demuiaiionem, vel profectum,
enim plurcs el (b) maximseadhuc unigeniti de se Dei vel creationem (Joan. n). Quinque eliam paues ad
exslent professiones , quibus generalionis suoe veri- cibum tantoemultitudinis fregeratis, et satiatis om-
tatem sine levi saltem ementiendoe licet calumnise nibus in pleniludinem duodecim cophinorum frag-
occasione tesletur : tamen 157 1u'a neque legen- menta (h) (2) panum creverant, et naturoe parvitas
lium onerandus est sensus coacervatis ad copiam j} famem pellens prolecerat in 158 ejusdem copiain
dictis, etcum jam nonnulla de proprielate nativila- naluroe(Matlh. xiv). Reviruisse niantts aridas con-
lis ostensa sint, coeteraomnia aliis eruni qusestioni- spexeratis, et in vocem mutorum Iinguas solulas, et
bus reservanda. Nunc vero quia hic sernionis noslri in cursum claudorum pedes alacres, et cseeorum
ordo institulus est, ut post Patris contestationem, oculos cernentes, et morluorum vitas rcvertentes.
post Filii professionem, (c) Jide quoque Apostolo- FcelensLazarus consliterat ad vocem, et e sepulcro
rum de vero et secundum uativiiatem confitendo vocatus, nullo inlervallovocis et vilse, (i) cilus fueral
Dei filio doceremur; videndum est, an in eo quod cgrcssus, et adhuc odorem inortis in sensuin nnrium
ait Pominus, Ex Deo exivi, aliud in eo aliquid po- spiritu agenle, ipse jam vivus adsliterai (Joan. xi,
tius quam naluram intellexerint nalivitaiis. 44). Taceo de coelerismagnarum virtutuin et divi-
33. Quid sil quod primum credant euma Deoexisse. narttm operationibus. Nunc ergo primum intelligilis
— Post multas namque proverbiorum obscuritales, qui sii hic missus e ccelis, postquam audistis : Da
quibus in parabolis locutus essel, quem jam anlea Palre exivi? Et hoc vobis primum jam sine proverbio
Christum sciebanl annunliatum a Moyseet prophetis, dicium est, et per naluroevirlulem inlelligilis verum
confessum quoque a Nathanael et Pei filium et regem esse qttod a Deo exivii, cum volunlatum (3) (j) ves-
Israel (Joan. i, 49), objurgato eliam Philippo, cum G traruin cogitalionestacitus inluelur, ctim (k) de ntillis
de Patre qusererei, cur per operum viriutem Palrem tamquamignarus imerrogat, cum oinnium cognitor
in se (i) (d) esse etse in Patre inesse nesciret, cuin- est? Per hoecenim omnia, quaevirtute ac natura Dei
que se a Patre missum frequentibus diclis ante do- agit, a Deoexisse credendus est.
cuissel (Joan. xiv, 9-12) : lamen cum profiteiuem 54. Ptius ttoveranta Deomissuin:sednativilatisratio-
etim audissenl se a Deo exisse, hoec eorum respon- nemnonacceperant.— Nonliic sancti aposlolia Dco
sio fuit (connexus enim hic sibi sermo est) : Di- exisse, id est, a Deomissum esse intcllexerunl; nam
cunl (e) ei discipuliejus, Nunc palam loqueris, el pro- omni superiore sermone confiicniemmissum esse se
verbiutnnttllum dicis. Nunc ergo scimtts quia nosli frequenter audicrant : sed audienles a Deo exissc,
omnia, el non habesnecesseut aliquis te interrogel : in nattiram in eo Dei ex operibus cernenles, naturoc
(1) Omittilur essein nostro ms. (3) Nostrarum.
(2) Fragmentapanittm.
(a) Par. post Lipsium, tradilum : male ct prseter favet quod de eodem Chrisli facto ait Hilarius in
aliorum librorum fidein. Quippe nondum apostolo- Matih.c. xiv, n. 12 : Crescitdeinde mateties : et post
rum doctriua expendiiur, sed (ides. pnuca, Auctoremettimliujus universiiaiistanttis panum
(b) ln prius vulgatis, maxime, advetbiiim. Hic profeciusoslendit,per quem tali incrementomodus per-
maximm, id est, clarissimm. Tum in vcltistissimis 1) iractutmmcUeriw adderetttr. Facilius ilaque ei annue-
exemplaribusColb. el Carn. scribitur adhunc, non remus, nisi verbo naiurmmox repelilo, ei prsemitte-
alio seusu. retur ejusdem. Ha:c sentenlia a proccericnti nou
(c) Ita in mss. At in excusis, fidetn. differl nisi vocabulis. Deindein ms. Yat bas. revi-
(d) Edili hic omisso esse, subjiciebnnt, et se in ruisse manum aridam: qnod a subnexis dissonal,
Patre esse nesciret, non inesse. Concinnior est lcc- in quibus ca'tera Cliristi gesla plurali numero enun-
tio niss. lianiur.
(e) Par. cum vctuslo ms. Colb., Dicunt ergo dis- (t) Sic mss. At edili, cifo.
cipuli. (;') Plerique ac poiiores mss. nostrarum. Mox in
(f) In anliquioribus mss. bic clavem. Inferius ta- omnibus tacilus; ubi in excusis tacitas.
men hsec voxexslat in plurali numero librorum om- (k) Edili, de nonnulits. Rcctius inss. potiores, de
nium consensu. nuttis; respicitur enim illuri, Non habes necesseut
(g) Bad., Er. et recentiores mss. et in eisdem.Me- aliquis te inlerroget. Posten Val. bas. ms. : Cum om-
lius alii libri, et easdem, supple factas: nisi malis nhtmoccttllorumcognilorest; Marl.: Cumomniumoc-
cum Martin. et ex eisdem. culia couditvrest: minussincere; cum in sacro lextu
(h) Anliquiores mss. panium. Tum Erasmus le- iu qiieni hic respiciiur, siinpliciter exstel, 7111« nosii
geudum putat et materiwparvitas, non cf naturm. Cui emnia.
18S DE TRINITATE LIBER VI. 186
(a)veritatemperidqttotlaDeoexiit rccognoscuni.cum A 56. Peirus filiumDeiconfessusverumcredidit.Tunc
dicuiil: Nunc ergo scimus,qttianosli omnia, et non ha- primum eumagnovit Deum. Ubi didicerit. — Non est
bes necesse, ut aliquis le interrogel : in hoc credimus evangelica et aposiolica fides, filium Dei nomine po-
quod a Deoexisii (Joan. xvi, 29). Per id enim cre- lius quam natura credidisse. Si enim adoptionis hocc
dunt, quod a Deo exiit, per quod ca qu;e Deisunt po- nunciipaiio est, et non idcirco filius est, quia exierit
tesiatqueagii (b). Non enim naturam Dei a Patre ve- a Deo; qu;ero unde beatus Simon BarJona est con-
nisse, sed a Deo exisse consummat. Denique hoc, fessus, Tu es Christusfilius Dei vivi (Matth. xvi, 16) ?
quod nunc primum audiunt, (c) confirmalur ad fidem. anne cum omnibus poleslas sit per sacrameutum re-
Nnm cum Dominus uirumque dixisset: Ego a Deo generationis (g) in filiosDei nasci? Si secundum hanc
exivi, el a Palre vetti in hunc tnundum (Ibid. 28); nuncupationem(iliusDeiChristus est; interrogoquid
nihil admiralionis in eo habuerunt, quod frequenter illud sit, quod Petro non caro neque sanguis rcvelavit,
audieranl, ef a Palre veniin hunc ittundutn.Responsio sedPaterqui inccelisest (/fcid.17)? Generalisprofessio
autem eorum, fidemet iittelligenliam hujus dicli con- quid hahel merili?autquoerevelalionisest glorinin(/t)pu-
lcslata est, Ego a Deo exivi.Nam ad id taiUum res- blica conscieniia?Siex adoptione fdius esl; unde lisec
ponsum est, cum dieuul, In hoc credimus qttoniam a inPelro beataconfcssioesl, hocFilio(t) deferenti quod
Deo existi; neque adtlnnt, El a Patre venisti in Iiunc B esi communesaiictorum?Ulirahumaiiamautem intel-
munduin. 159 E' cum alterum in professione, al- ligentiam se fides apostolica prolendil. Audierat uii-
terum in sileniio est; professioniscatt-;amdicii no- que frequeiitei-,Qui recipii vos, me recipil : el qui me
vitas exegit, profitendi autem coiUesl.uioiieniintelli- recipil, recipil eum qtti tuetnhit (Maitlt. x, 40). Mis-
genlia veritatis elicuit. Scicbant qiiidem eum omnia sum 160 crg° j»'n "on ignorab.U: et quem mis -
iit Deum posse, sed nondum ralionem (d) nativilalis sum non ignorabal, audierat profitentem, Omnia niihi
acceperatit : et qui sciebant a Deo missum, exisse tradita suiil a Patre, el nemonovit Filium nisi Pater,
tamen a Deo nesciebanl. Ineiiarrabilem illatn et per- neque Pairem quis novil nisi Fitius (Matth. xi, 23).
fectam Filii nativiiaiem per viriulcm dicti istius in- Quid istudest quod uunc Petro Pater revelat, quod
lelligentes, (e) nuncsecuin siue proverbiis profitenlur bealoeconfessionis glotiim sumii? Numquid patris
lociitum. nomen et filii nesciebat? Aiquin fiequenter audicrat.
55. Exilio qtiamapie Filii naiicitatemenuniiet. — Sed loquiiur quod nondum vox humaiia proiuleral,
Non enim per consuetudinem htimani parlus Deus Tu es Chrisiusfilius Dei vivi.Nam tameisi in corpore
ex Deo nascitur, neque per clementa originis nostrse manens Dei se filiumesset professus; tamen apo •
tii liomo ex homine propellitur. Integra illa et perr stolica lides nttnc priinum naturam in eo divinilaiis
fecla et inconlaminaia nalivitas esl, ctijus a Deo exi- C agnovit. Nequc enim Peiro lantum (_/')ex confesso
tio poiius quaiii partus est. Est eniin unus ex uuo. honore laus reddita cst, sed ex agnitione mysterii :
Nonesl portio, non est defectio, non est demiiiiiiio, quia non Chrisium solum , sed Cbristum Dei lilium
non derivatio, non protensio, non pnssio; sed vi- esse confessusest. Nam utiqiie ad confessioneni ho-
venlis naiurse ex vivente nativitas est. Deus ex Deo noris suffecerat dixisse: Tu es Chrislus. Sed inana
exiens est, non creatura in Dei nonien elecla ; non ut fuerat, Cbristum ab eo confessum fuisse, nisi Dei(i-
esset ccepitex nihilo, sed exiit a manenle : et exiisse liiim confiteretiir. In eo enim quod ait, Tu es, virtu-
significationein habet nnliviiatis, non Iiabet inchoa- tcm et proprietatem naturalis verilatis explicuil. Et
tionis. Non enim idem est substantiam (f) ccepisse, Pater dicendo, Hic est filius meus (Matth. xvn, 5),
et Deuniexiisse de Deo. Et nativitaiis hujus cons- Peiro revelavit ut dicerei, Tu es filitts Z)et:quia in
cientia licel non subjecla verbis sit, cum inenarra- eo quod dicitur, Hic est, revelantis indicium est; in
hilis sit; habel tamen in doctrina Filii fidei securi- eo vero quod respondetur, Tu es, ccnfitentis agniiio
tatem, a Deose manifestaniis exisse. est. Super hanc igitur confessionis pelram Eccle.-.i;e

(a) lu Ms.Mart. et bas. Vat., naiurw viriutem : mi- D (f) Mss. Vat. bas. et Mari., capisse ex Deo: cl
ntts apte. Hoc quippe concludiiur, Apostolos viriule mox, in docltina fitii Dei fidei, clc.
atque operibus Cliristi addticlos fuisse, ut latenlem (</)Abest in a mss. bas. Vat. Vide lib. i, n. 10
in eo naliirseriivinoeveriiatcm, quam ipse iis proedi- et 11.
cahat, crederenl. (h) Editi excepto Par. et nonnulli recenlioris ocvi
(/>)lu uno codice Vat. et nonmillis aliis, poteslate mss. pubtica scienlia. Verius alii liliri, pubtica con-
acla quwacjil,plenafide lesiificanlur: mendosa lectio scieiuia,adid esl, c.ujusc-tiam vulgus consciumest. Sic,
ct interpolata , quam Bad. et Er. ex parte secuii lib. u Consiaut., n. 10, rogat Hilarius ut sibi
sunt. liceal de firietlissereresub publicaconscientia: el lib.
(c) Lips. et Par., confirinantur.Rectius Rad., Er. conlra Coiisianiiuni, n. 2, renuunt haereiici in Bi-
et mss. confiimalur, ab apostolis virielicet ipsuin lerrensi concilioaudire ab ipso ingesta, timentespu-
Christi lestimouiiim quotl a Deoexierit. blicwconscieniim.
Par. cuiii tns. Colb. el Germ. rationetn (i) In codice Valicanse liasilicse, deferens, quod
(d) antiquo primum arridebai : sed nihilest cur ab aliorttm con-
novilatis. sensu discediimus. Longc minus placet postea cum
(e) Quidam mss. quos minus sinceros experii eodcui ms. quod esl in cotnmune.Porro vocein Fitio
smniis , cmn Bad. ei Er., nunc prinium cwperunt in lertio casu, ac proxinmniverbiim deferentiin sexto
adverttre, cum illum sinc proverbiis profiientur esse inlelligiinus-,quasi, iit Pelro cum defert Filio.
locutum. (j) Exemplar Mart., ex confessionehonorel laus.
187 SANCTI HILARIIEPISCOPI !S8
oedificatioesl (Vid. lib. n, n. 25, cf cap. 16 in Matlh. A hoc beaius est. Haccrevelatio Patris esl, hoc Ecde-
n. 7). Sed sensus carnis el sanguiuis, confessionis si;c fiindamentumest, hsec securitas seiernitatis est.
hujus intelligentiam non reveiat. Hoc est divinse rc- Hinc regni coelorum habet claves, hinc lerrena cjus
velationis sacrameiuum, Chrislum Dei filium non judicia, (f) judicia coelesliasunl. Sacramentum oc-
solum nuncupare, sed crericre. Aut numquid nuncu- ctilium (al. occultatum) a sseculis(g) per revelationcm
patio poiius quafn nattua Peiro revelaia est? Si nun- didicit, fidein loctitus esi, iiattiram eniintiavit, Dei
cupalio; jam hanc a Domino frequenier audierat, lilium confessus est. Hoc qui creaiuram polius con-
csse se Dei (iliumconfitenle. Iu quoergo revelntionis fitens negat, prius est ut neget Petri aposlolalum,
est gloria? (a) Naiurse scilicet, nou nominis ; cum fidem, bealitiidinem, sacerdotium , marlyrium : ct
frequeniata nominis professio jam fuisset. posl bajc se alienum a Christo esse inlelligat, quia
57. Pelri fides commendatur.— Hoccfides, Eccle- Petrus cuni filium confessushsecmerttit.
sioe fundamentiim est: per hatic fidem infirmes (al. 38. Hwrelicorumseittenlia Pelro ignota. Non atia
inflrinae) adversus eam sunt portoe inferorum. Hoec nisi Pelri fides.— An ne, o miser, quisquis hodiecs,
fides regni ccelestis habet claves. Hsec fides quac in hscrelice, beatiorcmPetrtmi futuruin fuisseexistimas,
lerris solveril aut ligaverit, et ligata in ccelissunt et si dixisset: Ttt es Christus perfecla Dei crcatura, ct
soluta (Maiih. xvi, 18 et 19). Hsec fides paiernse g superemiuens facltiris omnibus factura, et qui ex ni-
revelalionis est niunus, Cbristum (b) non creaiuram bilo esse ccepisti,et per bonitalem Dei, qui bonus so-
ex nihilo mcnliri, sed secundum proprietalis naturam lus est, nomen filii adoplione meruisli, (h) etqttinoii
Dei (iliuin contiieri. Omiseru? siultitia: furor impius, ex Deo nalus es? Et qu;cro a le, quid audilurus fuc-
non iulelligens bealoe seneclulis fideiquc marlyrem, ril 162 ,18CC tlicens, quiaudila passione respondens,
(c) et niarlyrem Petrum, pro quo Paler rogaius est, (2) Propiiius (i) tibi, Domine, non eril istttd (Mattlt.
161 ne fidcs ejus in tentatione delicerel : qui ite- xvi, 22), audieril sibi dici: Vaderelro (j) posl tne, sa-
rata a se dilectionis in Deum postulatse professione, tanas, scandalummilties (Ibid. 25) ? NecPclro lamcn
tentari se adliuc lamquam ambiguum et incerlttm humana ignorantia profecit ad crimen ; non enim ei
tertia interrogatioiiecongemtiit (Joau. xxi, 17); per Pater adbuc omne passionis mysterium revelaverai :
id quoque a Domino (1) post lertiam (d) lenlaiionis sed fides (5) (k) parva senieiitiam damnntionisexce-
purgationem infirniilalum, Pasce ovestneas, ler me- pit. Cur igitur non banc confessionisfidem Palcr Pc-
ritus audire : qui in cunctorum aposlolorum silentio tro rovelavit, creaturam scilicct etadoptionem ? Invi-
Dei filium revelatione Patris intelligens, ultra huma- dit, credo, bic Petro Detts, ut in tempora posierior.t
nse infirmitatis modum , superemincntem gloriam tlissimulans, hoec nuiic vobis novis proeriicntoribus
beatse fidei suse confessione promeruit! In quam C rcservaret. Sit sane fitles alia, si alisc claves rejni
nunc interpretandse vocis su:e deducimur neeessila- cailorum stint. Sit fidcs alia, si Ecclesia alia est futu-
lem ? Ille confessus est Cliristum filium Dei: al inihi ra, adversum quam porloeinferni non proevalebuiil.
tu hodie, novi aposlolatus mendax sacerdolium, in- Sii fules alia , si erit alius aposlolalus, ligata el so-
geris Clirislum ex nihilo creaiuram. Quam vim af- lula per se in terra, ligans in ccelo alquc solvens. Sit
fers dictis (e) gloriosis? Filium Dei confessus, ob ftdcs alia, si Chrislus alius Dci friius, praUer quam

(1) Posf tetiiam lenlalionis purgalionuminfirmitci- (2) Propilius libiDominus.


lem. (5) Prava.
(n) Mss.Vind. el Silv. in nalura scilicel, quia no- gatiim esse a trina negaiione, qtn tentata ac probnla
ininis frequentala professio, etc, male, Sic polius fueral ipsius infirmilas. Quod illustralur his Amhro-
veriendum Imcforel: in eo scilicet qttod facla ei sit sii lib. v de Firie n. 2, verbis : Esl Petrus ipsius Do-
revelntio nnlurse, non nominis, elc. tnini ad puscendnmcjregemeleclusjudicio, gui lertio
(b) Iii prius vulgalis, non crealuram novit. Abest meretur, Pasce, etc. Pascendobene cibofidei cttlpam
novit a mss. lapstts prioris abolevil.El ideo lerlioadtnonelurttl pus-
et marly- cul, terlio utrum Dotninutn diligal inlerrogalur : itt
(c) In quibusdam mss. non repetilur fesfisintel-
rem, librariorum incuria : qua voce hic quem tertio axttecrucemttegaverai,lerlio falerelur.
ligilur. (e) Vat. has. ins., in gloria enimfilium,elc, Marl.
(d) I|a ex ms. Corb. faventibus aliis. Sensus fere gloriosus cnimfiliitm.
idem exhihetur in diiobus Vatic, posi tertiam purga- D (/")In prius vulgatissemcl tantum exslabat judicia,
tionemtenlationisinfirmitatis: al vocsbulum letilalio- qttod eleganiius mss. repetunt.
nis ad duplicem Petri tentationem relatuin , sic ad (g) In ms. Val. bas., per revelalionemDei.
unam restringitur. In vetusliore ms. Colb. etGerm. (h) Edili, ef quia non : minus conseniiunt superio-
post lerliamteiitalionispurgationuminfirmitalum.Htiic riluis. el qui ex ttihilo, etc
coiisenliuntaliusColh. necnon Prat., Vind., Silv. ciini (i) Ita coriexVat. b is. juxta groccuin,D.ew?<joi,v.v-
edit. Bad. et Par. nisi quod habent, infirmiiatem.His pn, favenlibusmss. Mariin., Remig. el Tlieud., pro-
accedit antiquior Remig. posf lertiam lentalionispur- pilius tibi eslo, Domine.In aliis tamen libris fertur,
gationis infirmiiatem. At in Carnul., Tell., Theod. propiimslibiDominus,nisi quori inCarn. exstetDeiis,
el alio Reinig., posl lerliam lentationis purgationem: non Dominus. Atcap. 16, in Mallh. num. 9, liabettir
proquibus apud Bad.,Er., in ins. Mart., in uno Sor- juxla Vulgatam, adsifa te, Domine.
bon. el in alio Colb. legitur, wosflerliam lenlaiionis (j) In ms. Marl. desitleraiur posf me. Videsis ad-
infirmilcitein.Kxvariis illis leclinnibus seligalquisque nolata atl nnni. 10, cap. 16accomin. in Matlh.
qua; magis arriserit. Quam aulein prsclulinius, hoc (It) Mss., Carn.,Remig. Tell., prava : corruple.
sonat, Pciruin post terliaui interrogalioneni, ac vel- Ea quippe cral, ut proxime dicluni est, a crimine
uti tenialionem, qua probata est illiuscharilas, pur- aliena.
18') DE TRINITATE LIBER VI. 100
qui csl, prsedicabitur. Siu vero ha:c fides sola, con- ,A lum filium Joannes dixit, non crealuram pcrfcciam.
fessa Chrislum Dei filium, omniuni beaiiliidiniim glo- Non ignoravit boecblaspliemioenomina, diccns : Qui
riam meruit in Petro; necesse est ut ea, quse eum estin siitu Patris; et a Dominosuo audiens : Sic cnim
creaiiirampoiiusexnihilocoiifilebitur,clavesregnicoe- dilexit mundum Deus, (f) ita ul filium suutn (2) uut-
loruiu IIOII(a) adepla, elextrafidem acvirtutem apos- genilutndarel: ul omnis qtti credil in eum non pereat,
lolicam cousliluta,(/>)necEcclesiasit illa, nec Cbrisii. sed habeat viiatn wternam(Joan. ui, 16). Deus mttn-
59. Joannes Fiitum unigenitumprofitens,adoplivum dumdiligens, hoc dileciiunissuoein euin lcstimonium
negavit.— Proferamus itaque omncs apostolicoefitlei protulit, ut iinigeiiituni filiumsutim darel. (<j)Si di-
professiones, in quibus Dei filium confilenles , non leciionis hinc fidesesl, crealuram crcattiris proesti
adoptionis in eo nomen , sed naturae proprietatem tisse, ct pro mundodcdisse quod mundi est, etad ea
confitentur; nequecreaiionis in eo ignobilitatem, sed quic ex niliilo sunt substituta redimentla, ciim qui ex
nalivitalis gloriam protesianlur. Loqnatur Joannes nihilosubsiiih proebuisse: non facit magni merili li-
sic usque ad adventum Domini manens, et sub sacra- dem vilis et spernenda jaclura. Preliosa auiem sunt
menlo divinse voluntalis relictus (c) el tleputntus, qiia;commendanl cbaritalem, et ingentia ingciitibiis
dum non neqtie non mori dicilur ct nianerc. Loqua- oeslimanlur.Deus diligens nuindum, filiuin nonadop-
lur ergo sua.ut solel, voce : Deumnemovidiiiimquam,R tivuin, sed suum, seri unigenilum deriil. (/<)Hic pro-
163 "'*' unigenilus filitts, qui est in sinu Palris prietas esl, nativitas esl,' veritas esl : non crealio
(Joan. l, 18). Natursefides non salis explicala vidc- cst, non adoplio esl, non falsiias est. Ilinc dilectio-
baiur cx nomine (1) (d) filii, nisi proprielnlisextriu- nis et charitatis fides esl, muudi saluti el filium cl.
secus virlus per exceptionis significanliamadderelur. suiim et unigenilum pra:slitisse.
Prscter filitim enim, (e) et unigenitum cognominans, 164 *!• Fides Chrisli ut Dei fiiti ad saltttem ne-
suspicionempenitus adoplionis exsecuit: cum verila- cessaria.—ProetermiltoomnesdeFilio nuncupatioiies.
lein nominis, unigeniti iialura prsBslarel. Non estdamnosa dissimulalio, ubi de copia cst elec-
10. Unigenilus ftlius Joanni non est creaiura per- tio. Rei profeclus semper ex causa est, etomne opus
fecta.—Noudumquceroqiiidsit, qtti eslinsinu Palris; manifestamhabel suscepti ucgolii necessitalcm. Scri-
habet interrogatio isla suum ordinem : quoeroqtiid bens uiique (i) Evangelia, scribendi debuit afferre
unigeniti siguificatio sihi postttlet. El videamusan rationem : et videamttsquam osienderit dicens: Hmc
hoc sit, quod tu esse profiteris, id est, creatnram autem scriplasunl, ut credalisquoniamJesus est Chris-
Dei perfectam ; ut perfecla periineat ad unigenitum , lus filius Dei (Joan. xx, 31). Scribendi igilur Evange-
creatura vero referatur ad filiutn. Sed Deum unigeni- lii non aliam praetulit causam, quain ut omnes cre-

(1) Vox filii deest in nostro codice. (2) Unicum.


(a) Val. bas. codex, sif adepla, el extra ficlemel ve- C Flae. : Ergo uttigenitiisFilius non esl crealura, qii
rilaiem. Magisplacet cum aliis ef wXufein,qitsenimi- Deum videl, quem nuila crealttra videt. El ne forie
rum iu ligandi et solvendi poteslate maxime cotn- unum eum de adoptivisfiliiscrederel, ampiitavit sensns
nienriatur. impiioccasionem,ciimetimdixit nonsolitm filiuiit, sed
(b) Edili exceplo Bad. nec ecclesia sit ulla. Tnm eliam tinigenilum Fitittm : hoc ttotnennon Itabel so-
etiani Bad. nec Chrisius. Tres mss. ttec ecciesim.Ve- cios. (En verba (lilmii clare expressa, Adriil,) Fii.i
rius alii magnoconsensu, nececctesias'1illa, qusesci- adopuvi in sinu Abrahmsunl: qui atiletn veruset uni-
licel tnha profitetur, nec Christi, hoc est, nec ad genilus filiusesl, in sinu Palris est.
Christum Ecclesisecaput pertineat. Particula iia, licelsuperlluere viriealiir, additur
Bad. et relictis et re- (f)
(c) Er., depulalus. Lips. Par., ex (ideveleruiu librorum, Mox in niss. Yat. has. et
licitts deputaius, sine ef: ac deinde cum ms. Yat. Martin. darel
bas., dum non mori dicilur. Ubi apttd Bad. et Er., pro eo ut omitis.
d«m nonnequemori, etin qiiibusdam mss. dumneque (g) Hic Filius proprius esse oslendilur diiohus
twn mori. Reclius castigaliores mss. relictus_el depu- argumenlis, qnoruni alterum non saiisapcneexpres-
talus, dum non neque non moridkilttr : hoc esl, diim sum esl. Uirnmqiie illustraiur veibis Fauslini lnco
neque clicitur nioriturus, quia Cliristussuam de illius lauriato. Si et Christus crcaiura est, quid conlttliimun-
exilu noluil declarare voluniaiem; aique ita hoc ma- do, dans pro creaiura crealuram?(En priinum;.alterum
net in occulto, seu sub sacraniento. Ainhrosinsaulem vero,) Si Christuscreaittra esl, servusest : et quomodo
Serm. xx in psal. cxviu , aliquos ait de niorte redimit ad liberlatem, cum servus nullus jure possil
S. Joanuis dubitasse. An eorum numero accensen- conferreUberlalem?Proeiereaex verbis, ul ornitisqui
dus sit Hilarius, ex hoc loco non satis certo deduiri D creditin eum, elc, colligil euni non esse creaiurain,
queal, ciim adh.tereat, quantum potest, verbis Evan- cum crederein crealiiramsit divinilalisoffensio.
gelii Joan. xxi, f 22 et 25. (h) In aliquol mss. hhic proprielas : male. Pejus
Bad. el Er. hinc pietas.Quippe adoplioni oppo-
(d) Vox filii nnn occurrit nobis in mss. nisi in co- apud
nilur proprietas, quoe hic est, id est, in his Joannis
dice S. Martini Turon.
(e) Apud Par. desideralurpariiciilaef, qusehic per- verbisaperle declaraiur. Ex qua declaratione sequi-
inde est atque eiiam.Deindeapud Bad., Er. et in tri- lur nos illi fidemac dileciioneindebere. Ex quo patet
bus mss. Valic post unigenuumadjicitur niltil : in- cur nunc hic, ac postea hinc legenrium.
lerpolaloris viiio. Hoc enim sibi vult : cum filii voca- (i) Editi, evangetisla; el mox Par. ul videamus.
hiilo adjicitur unigeniiinomcn, non de adoptivorum EmeudanUir ex scriplis. Idem quoque argumciitnm
grege, qui nuinero plures sunt, sed proprius esse si- prosequens Fauslinus: Si, inqnii, vere adopiioneessel
gnilicatur. Ut enim ait Auguslinus Coll. cum Maxi- fitius Dei, et non natura nusqiiam tnaqis hoc ex-
lnino, n. 11: Si filittsesl, verus filiusest,quia unigeni- planasset(Joanues) qitamin uliimo scriptionis; ne fi-
tus est. Ex eodem Joannis loco Fauslinus Ililarii des in ambiguo derelkta, vilam perderei per antbigui-
nostri vesligiis insistens tria coucludit c. 2, lib. ad laiisincerlum.
191 SANCTIHILARHEPISCOPI 192
derent Jesiim esse Cbristiim (iliumDei. Si sufficit ad A Filiutn, neque Putrem habet : qui confileturFilium, ei
salutem, Chrisium credere, cur adjecit filium Dei? Filium el Palrem habel (lbid. 23). Negans Filium ca-
Si vero Chrislum (a) credere ea demumfidesest, non ret Patre (1) : confilens Filium aique habens, Iiabet
Chrislum tanlummodo, scd Chrislum filium Dei cre- Patrem. Quoero hic quid adopliva nomina loci ha-
didisse; non est nomen filii in Christo unigenito Deo heant. Nttmquidnon nalurae res ista omnis est? Et
ex adoptionis consuetudine, (/>)qnod proprium est quam naturaesit, accipc.
adsalutem. Si ergosalus in confessionenominis est; 45. Joannes el hmrelki simul comparanlitr.—Ait
qtioerocur in nomine veritas non sit. Quod si in no- enim : Qttiascimusqttod filius Dei renil, el concarna-
mine verilas est; qua auclorilaie creatio esse dice- lus esl propter nos, ct passus est, et resurgensde tnor-
tur, cum non creationis confessiosalutem sil prao- luis assumpsilnos, el dedil ttobis intelleclumoplimum,
slitura, sedfriii? ut intelligatnus verum, (2) ef simus in vero fitio ejus
•42. Filius ex Palre nattts. Filium negantes, anli- (f) Jesu Chrislo: hic esl verus (g), ef vila mterna, ef
christi.—Hsec igitur salus vera est, hoc perfecloe fi- resurreclio (li) noslra (I Joan. v, 20 et 21 ). 0 infe-
dei merilum, Jestiin Christum filitim Dei credidisse. lix intelligentia, cl Dei spiritu carens, et (i) in anti-
Non est enim dilectio in nobis ad Deum patrem, nisi christi spiritum ac nomen proficicns, ei nesciens ad
per Filii (idem. Et audiamus eum per epistolam In- I I sacramentum salutis nostroc Dei (ilium venissc (per
queulem : Omnis, qui diligil Patrem, diligit eutn qui hoc indigna optimoehiijus intelligenti.esensu), crea-
ex eo natusesl (I Joan. v , 1). Quid est, rogo, cx eo turoe, potius adoplivum nomen quam verum filium
nasci ? Numquid iriipsumcst, quod per enm (c) crea- Dei Jesum Chrislum essc eonfessa, quibusnamhoe
ri? Aut cur Evaiigelista mentitur, ut ex eo natum arcanorum mysieriorum secretis edocta es? vel quis
dical, quem per eum creatum potius hsereiicus do- hodie novus hujus scientioe tuaeauctor csl? An ne
ceat? Et audiamus omncs (d) quid sic hic doctor. secrelo libi lioc per faiuiliariiateni amoris recum-
Dictum namque est: Hic csl antichristus, qui negal benii in pectus suum Dominusostendit (Joan. xin,
Pairem et Filiutn (I Joan. n, 22). Quid agis tu asser- 25)? Aut solus ad crucem sequens, inlcr coeterasus-
tor crealutse, et de non exstantibusChrisiinovuscon- cipiendoetibi in mairem Marioeproecepla,hoecquo-
ditor ? Si 165 professionemlenes, profitentis no- que in illa specinlis in le amoris contcstatione didi-
menrecognosce. An cum creatorem et crealuram Pa- cisli (Joan. xix, 27) ? Vel ad sepulcrum prior quo-
irem et Filium pra-dicabis, (e) per assimulaiasnomi- que Petro currens adeptus es (Joan.xx,i)'! Vel inlra
num voces excludere posse le credis , ne esse anli- (j) consessus angelorum 166 et signatorum libro-
christus intelligaris? Si in fide tua pef naturam paler rum insolubiles nexus, et signortim ccelesiium mnl-
esi, etper naturam filius est; maledicusegosum, op- .„ liformes potestates, et novarum alque incomprelieii-
probrium in le alieui nominis referens. Sin vero si- sibilium caniionum liymnos senipiternos, tam pia
mulata omnia sunt, et potius nuncupata quam pro- libi hscc per Agmimducem revelata doctrina esl, ne
pria ; fidei liiseab apostolo disce cognomen, et audi Paier pater sit, ne Filius filius sit, ne nalura natura
quoesit crediti Filii fides. Sequitur eniin, Qui negat sil, ne verilas veritas sil (Apoc.v) ? Iloeccniui apttd
(1) CaretPatrem.
(2) Et simusin verofilio Jesu Chrislo: hic est verus1Deus; grsece, ovxi; io-xiv6 ulnOtvbgBedg.
(a) Sepiem mss. crederenon sufficit.Abesl non suf- Deum ftlium, ctc. Hinc el llilarius nosler mox ait, si-
ficit a pnlioribtis. mutciia ontniu. Iiaque proximo verho prmdicabis,nou
(b) Quodsequitur, his nitilur Joannis verbis, loco solus vocabuloriiinsouus, sed inaximc animi intelli-
proxime iauriaio cohoereiitibus, cf uf credenlesvitam gentia ac senlciiiia significntur.
habeatisin ttomineejus. Quod fausleFauslinus vidii, (f) Vox ejus in vttlgatis omissa reslilnilur cx
ac nitide sic exposuit: Eliamnehic stispicioest crea- mss.
turm, ubi, qui crediderilquod filius Dei est Chrislits, (g) Aucloritate veiustiorum mss. removimushinc
wlernatnvitam possidet,el non aliler quam in tiomine vocahulum Deus: quod abest pariter a primis Fau-
ejus? ln noinineenim creaturm ne quidemvittim slini edilionibus, ne<|ue in postrciuis additum cst
lemporalempoteslquis assequi. nisi inlra parenlhesim, hoc esi, ex conjectura. Ani-
(c) Si idipsum esi, munriusex Deo natus pari jiire biguum quidem est num ille lcgerit hic esl verus
dicendus esi, neque mala esl Fausiini consequentia : _ Deus: quod Rasilius lih. IVcontra Eunom. p. 106,
Ergo et tnundus a nobis diligendusesl, si diligendtts" AugusiinusCoII.cum Maximinonum. 14, et Cyrillus
cst Pater. Sed clamal Joannes, Nolite diligeremun- Alexandr. ari calcem Dial. viu leguni. Aiverbuin t>c-
ditm. ius ad Filiuin ab llilnrio relatum fuissc apparet; ut
(d) In vulgatis, quis sil. Concinnius in mss. qtiid el legerit hic eslverus, et subaudierit ftlitis.
sil. Erasmtis Hilario perperamvilio vertit, quod Aria- («) Post noslra, additur in ipso apuri Faiislinnni:
num uuncuparil aiilichristiim, ctim hoc non lam ipsc apud queiu idem ille locus loiidem vcrbis refertur,
dicat, qiiam audial a Joanne dici. Unde Ambrosius qunmvis lioec,cf resurrectio nosira, sicut et superio-
lib. II de Fide cap. 15: Joannes dicil hmrclicosesseatt- ra, cf concarnaiusest propter nos, et passtts est, ei re-
tichristos, Arianosuliquedesignans; elFaustinus sa:pe surgcnsde morluisassumpsilnos, inorionon exslent in
laudaliis: Merilo ergo atitichrisltisvocaris, qui ttegcts sacro lexttt uiin gr;cco tuin laiino, sicul nec apud
Patrem et Fitium sub inlerpretalioneimpia. Cyiillum loco niox lauriaio.
(e) Quidam mss. per adsimilaias : male. Hic per- (i) Unus codex Valic. cuni duohus aliis, et exina-
striugitur Arianorum liypocri.sis,dequa Faustinusini- niti Ghristispiriiumac nomenprofaeits; depravalc.
lio Operis sui: Ariatta ithpieias asserit qitidem tnulia (j) Ex his, et ex dictis n. 20, liquei, non alium
nobiscumiisdem nominibus,sed non iisdem sensibus. Ililario Joaniiem Evangelii,alium Apocalypsisauclo-
•Nautiisdetn qitibus nos personat Dcum patrem, et rem fuisse.
195 . DE TRINITATE LIBER VI. 194
tc oninia demutantur inlalsa. Aposiolus conccssa si-• A ritatcm nominis biijus quanta posset humani sermo-
bi oplimn intelligeniia (a) verum Dei filium dicit: nis significatione, monstraret: ait, Quid adhmc?Si
lu affirmas creationem, tu procdicasadoptionem, tu Deus pro nobis, quis contra nos? Qui filio proprio non
negas naiivilatem. Et cum hic verus Dei filius nobis pepefcit, sed tradidil eum pro nobis (Ib. 31 et 52).
sit, et vita seterna, et resurrectio; nec vita oelerna Num quidnam eiiam nunc adoptionis in eo eril nun-
est ei, nec resurreciio, cui ille non verus est. Et hsec cupatio, in quo proprietatis est nomen? Apostolus
qiiidem Joannes discipulus a Domino dileclus. enim volens cbaritalem erga nos Dei oslendere, ul
44. Paulus Chrislttm passim prmdicat verttm Dei magniiicenlia Dei dilectionisex comparationis genere
filiiim. — Sed nihil ab his dissimile ex perseculore noscerelur, ,non pepercisse Deum proprio (ilio suo
apostolus et vas electionis proedicavit.Qui eniin ser- docuit : non ulique pro adoplandis adoplato, neque
iiio ejtts non sub filii confessione est ? Quseepistola pro crealis creaturoc, scd pro alienis suo, pro con-
non de.sacramenlo veritaiis istius ccepla esl? In quo nuncupandis proprio. Quoerevirtutem dicii; ut magni-
iioniiue non proprietatis signilicatioesl ? (1) Cum enim tudinem charilatis intelligas. Quid silproprium ex-
dicitur: Reconciliaii sumus Deoper tnoriem fiiti sui pende; ue ignores veritatem. Nunc enim Apostolus
(Bom. v, 10); el rtirsum : Deus filium suum tnisitin proprium ait filium, cum in multis vel suum, vel ejus
simililudinemcarnis peccati(Rotn. vm, 5); et rursum: B soepedixisset. Et quamvismulli codices, per (e) irans-
Fidelis Deus, per quetn vocali estis in communionem latorum simplicem intelligeniiam, in hoc loco pro
filii ejus (i Cor. i, 9): Quid liic hnereticorumfurlo (f) proptio filio, suo fiiio conscriptum habeant: ta-
loci reliclum esl? Filius suus esl, fllius (b) ejus est: men grazcilas, qua lingua Apostolus est locutus,
non adoptio ejus est, non creatura ejus esl. proprium nunc magis quam siium nuncupat. Et licet
Nomen naitiram loquilur, vcrilaiem proprielas enun- commutiis intelligenlise sensu non satis inter pro-
liat, fidem confessiotestatur: non inlelligo qttid addi prium et suum differat; verum Apostolus, cum in
possit ad naturam filii- (2) (c) Nani quod filius cjus cseteris aliis diciis situm filiutncommemorasset, quod
csl, qui esse paler creditur; non incerta et infirma est grsece, TOV iv.vxovvibv,tamen in hoc loco secun-
ille, qui electionis esl vns, locums esl: nec Magister dum quod ait, Sc ye xov ISiovvlovovx sfeio-axo,qui
gcntium et Apostolus Christi ambigusedoctrinoesttoe prvprio ftiio non pepercil, naturse viritatem significati-
crrorem reliquit. Scit qui sinl adoplionis filii, et quii ter expressit: ut qui superius filios pltires jper spiri-
lioc esse ac nuncupari per fidem meriii sunl. Ait. tum adopiionis dcmonstrasset, nunc unigenilum
nnmque : Quolquot ettim spirilu Dei agunlur, hi filii Deum filium proprietatis (g) ostenderet.
sunl Dei. Non enim accepistisspirilum serviluiisiie- 46. Inexcusabilis cst qtti Christumfilium Dei negat.
rum (5) (d) in timoreni, sed accepislisspiritum adop- Q Aiuklirislum pro Christo esl suscepturus.— Non cst
lionis, in quo clamamus,Abba pater (Rom. vm, 14 el humanus hic error, neque in negando Dei (iliovi-
15). 167 Fidei nosiroe per sacrnmeiitiiiii regenera- lium ignoranlix est, ubi ignorari non licel quod ne-
lionis hoc nomen est: et profcssio nostra nobis proe- gatur. Crealura ex nihilo subsistens Dei filiusdici-
slat adopiionem. Filios enim Dei, opera secunclum Utr. Iloc si nec Pater locutus est, nec Filius leslatus
spiritum Dei gesta contmncupant: el clamatiir a no- 168 est> nec Aposlolus proedicavii, lamenattdere
his polius Abba paler, quam ex naluras manet pro- eloqui, lioc esl Chrislum non ignorare tanlummodo,
prietate; quia exlra nalurse proprietatem esl vocis sed odissc. Cum enim paler de filio suo dicat, Hic
olficium, ei dici atque esse non iciemest. est (Matih. m, 17); et Filius de se dicai, Qui lectttn
45. Filitis proprius diserteassertus. Epistolaad Ro- loquitur,ipse esl (Joatt. IX, 57); ct Pelrus confiiealur,
manosgrmcescripla.— At vero quse de filio Dei Apo- Tu es (Mallh. xvi, 16); et Joannes lestelur, Hic verus
stoli fides sit, intelliganius. Nain cumomni, quem lia- esl (I Joan. v, 21); elPatilus non desislat prsedicare
buit ad Ecclesioedoclrinam, sermone nuniquam Pa- de proprio : non inielligo aliud qtiam negandi esse
trem sine Filii confessione loquereltir; lamen ut ve- odium, ubi imperitioeerrornonexcusalur iiicrimine.
(1) Cum enhn dicit. (3) In timore.
(2) Quamquod.
(a) Prave in nonnullis mss. verbumDei. Et liic op- D et proprielas per pronomina suus et ejus signala, ac
limum Hilarii interpretem Fauslinum audire juvat: demutn Apostoli utrunique lestantis confessio.
Quomodocnim, inquit, non verus Deus est, qui verus; (d) Edili, in limore: repugnantibus mss. elgrseco.
esi filiusl quando non solttmde veri filii nomineDeusi (e) In ms. Marlin., laiinorum, loco traitslalorum.
verus probalur, sed eliam per hoc quod vita wlerna est. (f) Par. pro proprio suo filio: liaud satis dislincte.
Vila enim wterna non habelinilium neqttefinem:ergoi Nonnulli mss. pro proprio filio suum fitium. Obser-
verus Deus est Chrislusnon habens iniliutn neque fi- vat Faustinus hic Paultmi allurierc ad isia Gen. xxn,
nem, eic 12: Nunc cognovi,quia times Deum, et non pepercisti
(fj) Editi, filius ejus sit: contra (idem mss. Hic re- dileclo filio luo, et Isancfiguram luisse filii Dei: ple-
spiciunlur superiores Apostoli loci, quorum in duo- niorem auiem atque perfectiorem veriiale ipsa lutu-
bus esl suus, in postremo ejus. ram fuisse figuram, si lsaac verus filius a patre suo
(c) Bad., Er., Lips. ac non pauci mss., qnamquod. Abraham, et filius non verus a Deo palre oblatus
Mclius Pitr. (modo correcia fuerit interpunctio viiio- fuerit.
sa) cum anliquioribus mss. Nam qttod.Hic vult sanc- (g) Supple, vocabulo.Quamqtiam proprietalis vox
tus Doctor, nihil ad significandam veri filii naturami ita collocntur, ut filius proprielalis opponatur filiis
addi posse, ubi habelur filiis non inodo nomen, sed[ adoptionis.
195 SANCTI HILAIUIEPISCOPI I98
Loquitur ha?clntenin, loquitiir piane per adventus A nagoga, cui linmortaliialcin lides hsec conlessa reri-
siii prophetas ac proeviosipse ille, qui postea eril ii liiberet. Et cum ille incertus elianinuni respondissei,
(a) anlichrislo loculurus: salularem fidei coufessio Quis est, Dotnhte, ul credamin eum (lbid. 36)? igno-
nem his lenlameniis novis inquietans, ut primun raiionem ejus, quem post ocnlorum (4) recuperaiio-
conscientioenostrae, (1) (b) quia ita eredimus, intelli nem tanlse fidei intclligentia niuuerabatur, nolens
gentiam filii naluralis avellal; deinde ipsum illud manere, ila ait: Et vidisli eiim, et qui tecumloquiiur,
quod (c) arioplivum erit, reliquum noinen excluriat ipse est (Ibid. 57). Nuinqiiid ab hoc sicut a cseleris
Nam cum quibus (seu, in quorum senieniia)creatur: Dominus, qui orabatil sanitates, confessionem ftdei
cst Cbristus, necessecst ut cum liis anlichristus ipst ad saluiem merendam (o) reposcit? Non niique. Nam
sit Chrislus; quia filii proprietatcm creatura non lia lisec jam ad csccum videniem locutns est;scd ob id
beat, ct Dei se ille lilium meiitiatur: et per hoc (d) i tantum, ut responderet ille : CredoDomine(lbid. 58);
quibus liic Dei filius jam negatur, ab his (2) lum quia responsionis (iclesnon coecilatissanitatem csset
Christus ille credatur. iillatura, (f) sed vilao. Et virtutem dicii btijiis dili-
47. Ad sanitaiemmerettdamfidesfiiii Dei prmexigi genler relraclenuts. Interrogai Domiuus, Tu crcdisin
lur.— Quas, oro, spes, inanis furor, expetis? El qu: filium Dei? Si utique sola Clnisti qualiscumquecon-
snlulis lux fiducia crealuram esse Christum poliu: B fessio fidei esset coiisununalio; diclum fuissct, Tu
tpiaiti filium blasphemoore contendis? Oporluernt K credis in Christum ? Sed quia hscrclicis pene om-
cx Evangeliisnosseac lonere fidei hujiis sacramcntiim nibiis boc nomcn in ore esscl fiilurum, ut Chrisliim
Nain cum Doininus possil ornnia, laincn in unoipio- confiterenlur, el filiumlamen negarenl; id qttodChri-
que corum, qui orabaul operationis suae effccium, slo proprium esl ad (idem poscitur, id est, ut creda-
iiieriititii esse voliiil confessionis. Ncqttc eniin ci vir- lur in Dei filitim. Creriidisseaulem in Dei filium quid
lutcm, qui Dei Virtus est, confessiooranlis atlclebal: proficil, si credatur in crealuram; cum a nobis Jides
sed Jiriei erat pramiium, hoc mereri. Namque cuin inCliristo, noiicreaturoc Dei, scd (ilii postuletur?
Martham roganlem proLnzaro inlerrogavil, an eosqu:
40. Filium Dei dwmonesnonnescierunt.—Anne Im-
in se credidissent mori non crederct in aeternum,
fidem elocuta esl jus nominis proprietaiem doeniones nescieruiii ? I)i-
(c) ad illa conscientia: su;c dicens,
enini est hxrelicos
Uticjite,Dotnine, ego credidi quia lu es Christusfilius gnunised docmoiium ore nonjam aposiolicisdociri-
nis, (g) convinci. Clainanl enim,
Dei, qui inhunc mttndumvenisii (Joan. xi, 17); con-
ei ssepe clnmant : Quid mihiei libi est,Jesu, fili Deial-
fessiohrec sciernitns est, el fides ista non moriitir.
lissimi(Luc, vm, 28)? Invilis veritas elicuit confes-
Mariha deprecansfratris sui viiam, inlcrrogata nn ita
ita credidit. vel a vitam p sionem, el naiura: potestaiem teslalur dolor obc-
crcderei, Quam, rogo, quo
lioc cimi sola sit vita sic crcdc- dientli. Viriute vincuniur, cum posscssa diu corpota
exspectat denegans, deserunt: lionorem redduiit, dum naluram (It) con-
re?Magnum est enini JiJei hujus sacramenlum, ei
istius beatiludo est. iiientur. Dei se inler haic filiumChristus et opere
perfecia confessionis
inter istas confitenlium
48. Ad suluteni aniinm eadema cmcojam vidente lcslatiir et nomine. Unde tibi
docmonumvoces, o hserclice, (/) nonien creaturoeet
postululur.— Cccco a nalivitate Dominus visum in-
dulserat, ct iiatiirsc damuum natiiroeDominus 169 iudulgcntia ndoplionis?
exemeral.Et quia coecusliic ad gloriam Dcinatus fue- 50. Judmi filium Dei Cltrislutnscierunl, elsi qui esset
rat, ut in Chrisli opere Dei optis possct intelligi, non Christusnescierunl.ArianiinChrislutnconiumeliosiores
cxspectata ab eo fuit fides coniessionis: scd qui in quam Judmi.— Quid sil Clirislus, ab his sallem qui
receptis oculis auctorem lanli sibi mimeris nescie- 170 nesciunt disce; ut impielatem luam ipsa illa
hnt, mcruit hocpostea ut fideni discerct. Non Ciiim ignoraniiuni necessariaprofessioarguat. Namquecum
csccilalis depulsio vitoc oeteriiitntem affcrebal. Ob JttdociCbristum corporeum uesciieoi, scirent lamen
<|tiodDominus jam sanum, et de synagoga cjecltim etitn qui Clirislus essel esse filium Dei; cuni falsis
inleiTOgaldiceus : Tu credisin filitiin Dei (Joan. ix, advcrsus eum testibus sinc ulla verilatis asseriione
55) ? Ne damnum sibi pularet esse, (5) se cnrcre sy- uterenlur, sacerdos eum iia inicrrogat: Tit es Chri-
(1) Qna ila credimus. f. n. 57, etalibi. Sic grsece xi vnxtp5>;laiine quoqtte
(2) Tum Christusille credelur. Plautus in Curc Id quod amo, careo.
(i>)Se carete synagogam. ln hoc siquidem codice, (i) Reciperaiionem.
ccocfPairem supra n. 42, neccareal virlulem,lib. vu, (5) Poposcit.
(«) Vetus codex Colb. anlichrislo, omisso in. tinendum cuin anliquioribus credatur, subaudilo
(b) Bad., Er. etLips. cumvelustioresnonnullis mss. quaita necesseest.
credimus. Melius Par. post mss. quia. (e) Ita ex mss. Coih. cl Gcrm. In aliis vero libris,
Redditur cnim ratio cur diabolus non statini lcntet al illa.
eripere Christo filii nomen, quia nimirum ita fixum (f) Lips. el Par., sed vilam.
esl iu noslra fitleeuui esse filium, ut ab bac senlen- (q) Ita mss. vel ex librariorum lapsu, tnore. At
lia statitu divelli nos posse dcsperet. cdiii, clamore.Mox in ms. Val. bas. quid nobis el
(c) Id est, ipsa illa adoptionis condilio faciat, ut libi.
cum eliam lilium non esse facile concedamus. (h) In ms. Val. bas. el Marl., nalttramDei.
(d) Exemplar Carn. quia hic. Tumillecredilur.
ms. Vat. has. (i) Edili, prmsumis nomencrealurmct indtUgcnliam
Deus ftlius. Mox aliquot alii, Chrhlus Re- adoplionis: refiagatiiibus mss.
197 DE TIUNITATE LIBER VII. 198
slns filius (a) Benedicli(Marc, xtv, 61) ?Sacramcn- At audi enim inter ssevascrucis cuslodinsl^^Ron^usc
lum nescientes, nalurain lanien non ignornnl. Neque cobortisedomiluni adfitlcm militem.Loquiturnamquc
inlerrogant an Chrisltis Dei filius sit, sed an liic sit conspectis tantoe virlulis operalinnibiis centurio :
Cbristus filius Dei. Error in liomine est, non in Dei VereDei filius ercitisle (Maith., xxvn, 54). Hoc, post
filio. Nam non quod Christus Dei filius sit amhigi- emissum spiriium, discissum lcmpli velum, et mota
lur : atque ita dum interrogalur an hic sit, tamen terra, et scissa saxa, ct sepulcra patentia, et mor-
quod Chrislus sit Dci filiusnon ncgatur. El qua tan- tui rcsiirgenles teslantiir, et bomo geutilis perfidise
dem, rogo, lu islud licle denegas, quod ne ipsi qui- confitetur; virlutis naturam agnoscit in gestis, naluroe
dem negant qui nesciunt ? Cum enim perfecla scien- veritatem profitetur in nomine. Tanta ralio veritalis,
lia sit, Chrislum Dei filiuni ante ssecula manentem, et lanta vis fideiest, utviiicat voluntatemveri neces-
etiatn ex virgine nosse natum ; ipsi quoqtie, qui de silas, el Chrisium Dominum glotiae seternsevere Dei
Maria nalum nesciunt, Dei tamcn filiuni cssc non filium esse, nec qui cruciftxerat denegaret.
ncsciuni. Et vide in quod te, negando filium Dei, Ju-
tlaicse impieiatis consorlium miscuisli. Quam enim 173174 LIUER SEPTIMUS.
illi damnalionis in eum causam allulerint lestanlur, In exordio exponilur libri hujus prwslaniia, tcribendi
dicenles :Etsecundum legcm debel tnori, quoniamfi- '.B causm, Arianorumvafrities, qtti huc usqtte delusa
UumDei se fecil(Joan., xix, 7). Anne non hocetiam sit ac repulsa, adversandieis discrimen, ne videlkel
impise tuoevocis npprobriumesl, (1) (b) cur sc filium Arium confttlansSabellio, ac rurstts Sabelliumitn-
dicat, quem tu esse asseras creaturain ? Ille, Dci pugnaits Phoitno favere videalur; et in rem Eccle-
coiifiiendose filium,reus moriis ab his judicalur : tu, sim quomodose invicem Arius, Sabellius, ac Plioli-
cum Dei filium ncgando, quncro quitl judiccs ? Pro- nus vincant aut vincanlur. Quibtts breviter explka-
fessioenim ejus ita Judoeis,ut libi displicct. Interrogo tis, eum, qui vere ex natura filius Dei est, vere quo-
an diversocab eis sententia; maneas, a quibus non di- que per naluram, salva unius el non singularis Dei
versus sis voluniaie? Eadem enim filium Dei eutn fide, Deum essecomprobalur,ut pote cui Dei nomen,
csse impiclaie lu denegas. Illi tamen co criminc mi- naiivilas ex Deo, divina cum nalura, lum polesias,
nore, quodnesciunl.NesciuntenimdeMnriaChristum, ac deniqtiequia se ipse Deumproftlealur. Quatnquam
scd Chrisium Dei (ilium esse non amhiguiit. Tu quia fatelttr Hilarius, cum argumenloex nalivilate pelilo
Chrislum non poies nescire de Maria, Christum ta- ila connexaessecmlera, ut seorsimtraclari nequeant.
mcn Dci filium esse non prsedicns. Illis, in eo quod Ac primo quidemponil, nalttram rei nomine semper
nescittnt, polest adliuc in tulo salus esse si credant : significari, ttisi ralione adjectorum adventiliumet
tibi jam omnia clnusa stint ad salutem, (c) qui ncgas (] ttou proprium essc inclicelur: de Filio aulemita a
quod ignorare jam non potes.Non eiiim ignorascsse Joanne dici, et Deus erat Verbum , ef a Thoma,
filium Dei; usque adco ul adoptionis nomen indul- Dominusmeus et Deus meus, u( hm appellationes
gcas, ut creaturam connuncupalam (ilium mentiaris. 'eliam ex adjunclis, veram in eo Dei naturam ea;prt-
Naturam atilem quanluin in te est aufcrens, auferres tnant. Ctti vero, non secus ac Pairi, nalurmdivinm
quoque si tibi licerel ct nomen. Sed quia id non li- proprium notnen, unius esl cum ipso naturw : ac
cct, naluram (d) nomini non relinquis : ne qttod filius proinde ipse cum Palre non duoDii, sed unus esl,
dicitur, verus Dei filius sit. Leviler hic attingil Verbi, Sapientimac Virltiiis co-
171SI .CliristumverefiliumDeiconfiteiilurAposloli. cjtwmina,eaque Fiiio aplala esse declarat, itt in Pa-
— Habueras inconfessioneeorum,quibus,desoevicnte ire absqueulla ipsitts divisioneaul demulationesub-
vcnio el lurbato mari, in verbi jussu eral. restiluta sislereoslendalur.
tranquilliias, ul et tu vertiinDeifiliumconfuereris, ct Subjicit deinde non initiusper se esse nolum, nalo eam
eorum voceuiereris : Vcrefiitus Dei esf (Malth., xiv, inesse naluram ex qua subsislii: nec dubitari posse,
55). Sed te sseviensspiritus in naufragium vitserapit, quin ex Dco nalussil Clirislus,quem obhoc mcixime
et nientis luoe motibiis tamquam (luctuoso mari in- inlcrficerevolebantJudwi, quia proprium sibi pa-
cumheus procella dominntur. D Irem dicebat Deum, sequalem se faciens Deo. ATa^
52. Cottfiieturel qui crucifixerat Centurio.—Si tibi tivitas aufem, sicut cl wqualitas, nec solum patilur,
ha;e navignniiumex eo incerta fitles videbitur, qtiia nec diversum.
exislimabitur esse Aposlolorum ; mihi tamen etsi Ex eoipso sermone,quemtunc Christusad Judmosha-
minus proeslatadinirationis, plus tamen affertaucto- buil,illius ex Deonativilatemsimulel paternwnaturm
ritatis.Veruiiiiamen etiain gentium in eo (idem sttnie; unilalem demonstratipluribus evincit : nalurw qui-

(1) Cnr se filitimDei dicat.

(a) In prius vulgalis, Dei benedkli. Abest vox Dei csl, qui peccatumcognovit,nec cognitumconfitetur: et
a mss. et a gra-co. Judoeoruin error hinc notatur iri hoc, quia cottfessio erroris professio esl desinendi;
lacto, non in jure ftiisse. nec vcninni nieretur, qui a peccato desinere renuit.
(b) Ita mss. At excusi, cum se filiumDei dicat, qtteni Yide annotata ad num. 8, tract. ps. CXL.
tu asseris crealuram. (d) Sic mss. ut superius num.25 : Si non credono-
(c) Dicii liujus ralio pelenda ex Iract. psal. cxxxv i minibus,si naiuramvocabulisnon inlelligo.Edili vero,
num. 5, ubi inter alia hcec habentur : Exlra veniani naturam nominis.
190 SANCTI HILARUEPISCOPI 200
deinunilatem,dum operalur quod Pater, dtim omnia A curreril Hilarius. Liber superior verum fillum,hic os-
eudemquefacit, dum una utriusque in mortuisvivi- tendit Deumverum.—Et quidem cseleris superioribus
ficandispotestas, utius honor, una ittjuria, dum de- libris adinonilos a nobis legentes meminimus, ut lo-
nique otnne judicium habet; nalivilaletnvero, dum tius blasphemisc(e) editionem perlraelaiiies.animad-
filium sese vocilaretton dtsinit, dum ita agit quod verterent non aliud laborari, quam ut Dominusnosier
Paler , ttt tatnen non ab se , ila eadem, ut lamensi- Jesus Chrisius neque Dei filius neque Deus esse cre-
mititer, ila judicium omne habel, ul lamen a Paln datur, dutii ei concessis lantum ex quadam adoplione
sit acceptum. Quod quidem confirmatur lutn ex Ju- noniiiiibiis,et Dei natura negatur et filii : cum et in-
dworum intelligenlia,qui Christum his diclis se vert demulabilis atque incorporcus Deus, sicuii et est, id-
Dei filium verequeDeum prmdicare intellexerunt, circo affirmatur, ne Filius nalus ex Deo sit; et Deus
lutn ex ipsius Christi responsis , quibus non se male pater ob id taniiini in conlessione Deus unus sit, uc
inteltectum retulit, sed inique non credilum, cum in fide noslra DeusChrislus sil: quia ncc naiivitalis
dictorumfidemopera facerent. inlelligenliam nalura incorporalis admittat, et Dei cx
Poslremo ex iis, qumChrisius a Philippo ut Patrem sibi Deo fidem uiius tantum nobis Deus in confessione
ostettderetrogalus peroravit, ipse se el ex Paire na- dissolvat. Sed superioribus jam libellis fallacemhanc
lum, el unius ejusdemquecum co naltirmdisertedo- eorum atque inutilcm proedicalionemex lege ac pro-
ceredemonslralur. phetis docenies, eam responsionis formam lenuimus,
quoein Deo ex Deo proedicato, et uno Dco ac vero
1. Hic liber supetioribus prwslat. Scribendi cau- professo, neque in unius veri Dei unione deficerct,
sm. Hmrelicorum subtilitas. — Seplimus hic nobis neque ad fidem Dei altcrius excederel; dum neque
adversum novoelioereseosvesanam temerilaiem liber solilarius nobis Deusin confessione, neque duo sunt.
scribitur : coeieris quidem anterioribus numero pos- Et inter hoec, unum neque negando neque confi-
terior, sed ad perfectoefideisacramentum intelligen- tendo, fidei (f) conscrvata perfeclio est, dum et
dum aut primus, aut maximus. In quo non ignora- quod unum sunt refertur ad ulrumque, el uterquc
nius quam difficilealque arduum iter doclrinseevan- non tinus est. Iloc igitur perfecioe lidei indissolubilc
gelicoescandamus. A quo quamvis (a) consciseinfir- sacramentum evangelicis atque apostolicis doclriuis
iniiatis nostrae irepidalione revocemur; tamen fidei ahsolutiiri, non aliud pritiium debuimus, quam Dci
sestu inciiati, et hserelicorum furore commoti, filiumveracnativilatissubsistentem 176 (?) naturain
et periculo ignoraniium perturbati, quoe loqui non cogniiioni audicntium intimare; neque aliunde aul ex
audenuts, silere non possumus : ulriusque discri- nihilo, sed ex Deo esse filium nianifeslare. Qnod
minis (b) metu stibditi, ne destitutse verilalis rea o quia sectuidiim ea, quoe anteriore libro edila sunl,
in nobis sil aul laciturnitas , aut prsedicatio. In- ambigi non potest, quin cessanle adoplionis iiominc,
creriibilibuselenim se corrupti ingeuii artibus 175 vcrus filius ex veritale nativitatis sit: (h) ea ntinc
hoeretica sublilitas circumegit : primum ut (c) fin- quoque ex Evangeliis proferimus , ul quia filius ve-
geret religionem, deinde ut omnium simplicium au- rus esl, verus quoque Deus esse noscatur : quia nc-
rium securitatem verbis fallerel, tum prseterea ut se que verus filius erit, nisi verus et Deus esi; neque
prudentioesacculicoaptarel, postrenio ut veritatis in- verus Deus, nisi verus et filiiis est.
telligentiam per speciem (d) ediise rationis averteret. 5. Hmrcsim ttnam confulans vix fugit suspicionem
Nam protestala (in episiola lib. iv ef vi relata) Deum alterius. Sabellius, Atius, llebiou, Pholittus. — Nihil
unum , menlita pielalem est; prolessa rurstis Dei humanoe naiurse gravius esl periculi conscientia
filiiim, audientes fcfellit in nominc; diccns etiamnon (nam ea quoeaul ignorala aut repenlina sunt, ba-
fuisse ante quam nascilur, mundi sapientise satisfc- hetit quidem miserabilem securilalem, sed non ba-
cit; indemulabilein quoque et incorporcum Deum hent melum futuri ) : quia non ignaro accidenlium,
conliiens, nativitatem Dei ex Deo per demonstratio- anxielas ipsa pcena patiendi est. Non ego nunc na-
nem subdoloe rationis exclusit : nostris adversum vem e porlu solvo naufragii ignarus, neque iter ineo
nos usa doclrinis , el Ecclesioefide contra Ecclesise infestos (i) nescius latronihus saltus, nec Libyscarc-
lidem pugnans, gravissimo adversum nos vel re- nas incertus scorpiones ubique et aspides et basili-
spoiisionisvel silentii periculo compnraio , dum per scos adesse transcurro: nihil solliciludini mese, nibil
;a qux non neganlur, ea prsedicat quoenegaulur. conscientisevacat. Sub specula enim omniiim hsere-
2. Quid epislola sua tenlarint ingerere. Qui eis oc- ticorum ad occasiones singulorum verborum in os
(a) Nonnulli mss. conscienliminfirmilate noslrm et (e) In codice Vat. bas. adjicitur liic, eorutn: ct mox
Irepidalione.Praferebant qtioque eriili , cottsctentim. post Deusesse credalur, subjicitur ex Deo.
Veriuscasligaliores niss. conscim,supplestti, ceu, cu- (f) Exemplar bas. Yal. ctim Marl. constimtnala:
iiisconsciisumus.Qualoqucndi ralionein psal. Lxviu, niinus ad rem. Iia, pag. 127 cdil. Veron. in noiis ob-
nuin. 15, exsiat, consciwinse salutis fiducia. Necdis- servavimus verbum consummet, loco conservet, in
plicetcum Corb. a primamanu, conscii. ins. Carn. secundiscuris subsiitulum.
(b) Editi, metui subditi: reluclaniibus mss. Deinde (g) Edili, subsislentemnutura ; reluctaiilibus mss.
liius e Vat. ne de destitutioneveriiatis. (h) Excusi eam : casiiganlur ex mss. Mox Marl,
Vat. bas. ms. proferamus, iion proferimus. Poslea ex Colb. reponi-
(c) ingcreret. mus, «f quia filius, ubi antea legebatur uf qui filius.
(d) Excmplar Martin. meditalmrationis. (i) In solis cditis, nesciens.
201 DE TRJNITATELIBER VII. 202
nicum pendcntium loquor, el omne scrmonis mci A_ 4. Veriiatisvis. Ecclesiasinusuotenereomnes perop-
iler aut angttstiis procriiptuni,aul foveisincisum, aut tal. Exipsishmresibuscogttoscitiir.Unaest. Dehwresibus
laqueis prseiensum esl. Jam quod artluum ac diffi- seinvicemvincenlibustrittmpliuma</t7.Sed eam,ut spero,
cile sil, minus conqucror : non mcis enini, sed apo- Ecclesiadoctriusesuoelticem, eliam imprudentise soe-
slolicis scando gradibus. Mihi vcro aut angtistiis culi invehet, ut licel fidei sacramenlum non susci-
(«) dcccdere, aul in defossa incidcre, aul plagis illa- piai, tamen adversum hscreiicos veritnlem sacra-
queari, semper in periculo, semper in metu est. menli a nobis inlelligat prsedicari. Magna enim vis
Prnedicaluro cnim secundum legem et propbetas et cst veriialis, qttoecum per se (/<)intelligi possit, per
Apnstolos miuin Deutn, adesl milii Sabellius , totum ea tamen ipsaquoe ei adversanlur clucel : ul in na-
mc sub verbi hujus professionelamqunmdesideralum lura sua immohilis manens, firmilatcm nnturoe stia?
cibum morsu saevissimotransvorans. Negantem me quotidie dttin atlenialitr acquirai. Hocenim Ecclesisc
rursum contra Sabellium ttnitm Deum, et confilen- proprium est, ut tunc vincal, cum Iscditur, tunc in-
lem verumDeumDei filittm,exspeclat nova hscresis, telligatur cum arguitur, tunc oblineat cuni deserilur.
ui a me duos deos arguat prscdicari. Natum quoquc Omnes quidem illa secum alque inira se (t) vellet
Dei filiuniex Mariadiciuro, Hebion(6) quod estPho- inancrc, nec ex tranquillissimis sinibus suisaliosaut
linus assistit, auctoritatem mendacii sui ex profes- B abjicere, aut perdere, dum indigni litint tanlse malris
sionis verilate sumpturus. De coelerislacco, (1) qui ab habitaculo : sed discedentibus cx ea hoerelicis, vel
omnibus esse extra Ecclesiam non ignoranlur. Hoc abjectis, quanlum amillitoccasionis largiendsc ex se
vcro damnatum el abjectum licet frequenter, sed salutis, lanltim (j) adsequilur ad fidem expetendoede
(c)inlernumhodieadhuc malumesl. Impie mulios acl sc beatitudinis. Cognosci enim lioc ex ipsis hsereli-
unius Dei professionem Galalia (d) nutrivit. Male corum sludiis promptissimum est. Namque cum Ec-
177 '" toltim pene orbem quos negal duos deos clesia a Dominoinstituta, ct ab Aposlolisconfirmata,
Alexandria(e) protulil. Pestifere natuin JesumChri- una oninium sit, ex qua se diversarum impietalum
slum ex MariaPannonia (f) defendit. Et Ecclesia in- furens 178erroraBSCIC'er','i nec negari possit, ex vi-
ter hsec periclilatur veritatem non lenere per vera, tio (k) malse intelligentioc, fidei exstilisse dissi-
dum ea ei ad irreligiosilalem ingeruntur , quibus re- dium , diim quod legitnr, senstii poiius coaplattir,
ligio et cotifirmalur, et deperit. Non enim unum quam lectioni sensus oblemperat : tamen dum sibi
Deum pie possuintis proedicare, si solum (supple, partes singuloeadversaniur, non solum suis, sed ad-
prsedicamus): quia non erit Deus lilius in solitarii vcrsaniiiim esl intelligenda doclrinis; ut dum ad-
fide. At vero Dei (ilium, sicut est, Deum prsedican- vcrsum unam eam onines simt ,impiissimum tamen
tes, periclilamur (in hominum existimatione) fidem C errorem omnium per id quod sola est aique una con-
Dei unius non tenere : et cjusdem periculi res futei. Hoerelici igitttr omnes contra Ecclesiam ve-
cst (2) (g) unum negare, cujus est et solilariumcon- niunt: scd dum hoereticiomnes se invicem vincunt,
fileri. Et haecquidemmundi sttiltanoii sentiunl, dttm nihil tamen sibi vincunl. Vicloria enim eorum , Ec-
his neque in non solo significari unus videtur, neque clesise triumphus exomnibus est, (3) dum eohoeresis
in uno non solus intelligi. contra alteram pugnat, quod in hoeresi altera Ecclc-

(1) quia ab omtiibus. Huspericuli res csset.


(2) Ita liber nosier, ut eral in prioribus cditioni- (3) Dum in eo.
bus ; unum non negare, ul in poslrema bnbetur, nul-
(a) Bad.,Er. el quidam mss. angusliisdecidere,Lips. duos negare. Unde Augttstinus conlra Maximinum
et Par. in angustiisdecidere: castiganlur ex mss. Vat. Ariansesectsefautorem lib. i, c. 1 : Ubi aisti a vobis
bas., Carn., Marl., Corb. etc. uiium Deum coli: consequenscst, inquam, ut attt non
(b) Lipsiuspost. Er. quiest. Recenlioresmss. qtti et. cotaiisChristum, aut non unwm Deum colaiis, sed
At vetusliores cumBad. quodest, quasi hoc esl. Pho- duos.
tinum autem ideo Ilebionem vocat, non modo quia (f) Ptila pcr Photinum Sirmiensem cpiscopum ,
liocrcsimillius suscilavit, sed et quia lib. i, in argu- cujus error non in eohicponilur, quod Christum ex
menlo hujus libri, de Hebione agendtim sibi propo- Maria nalum defendai, sed quod temporariam illam
sueral. Unde ct librum primum ante luiuc composi- nativiiatem solam prsedicet.
lum, et Photini bsercsimHilario lum ignolam fuissc D (g) Editi exccpto Par. unum Deum negare. Verins
nobisvideri jam pramionuimus.Postpauca invulga- Par. cuni potioribus mss. uiiumnon negare: hocest,
lis ex professioneverilaiis, uhi ex mss. restituium cst qui ttnum Arianis prsedicaniibusnon negat , slaiim
ex professionisverilale. cuni iisdem videtur facere, et Filio diviuiiatein au-
(c) Solus codex Val. bas. interiiumillttd adliuc. ferre.
(d) Marcetlo videlicel Ancyrse in Galalia epi^copo (h) Er., Lips. et Par. inlelligi non possit: male et
prseceptoreac magistro. Neque enim ad aliud rcferri proeierfidem mss. Porro quod liic de veritate , hoc
queunt hoecHieronymidc Scripl. eccl. in Marcello: mox clarius de Ecclesia alfirmatur, ul qu:e non so-
Sed et Hilarius septimoadversumArianoslibro nomi- lum suis, sed adversanliumesl intelligendadoclrinis.
nis ejus quasihmreticimeminit:ubi HieronymusMar- (i) Vat. bas. ms. tn</<
manere.Mox soli editi, aliquos
ccllum ila dubio proc.ul intellexit, ut etiam nomina- abjkere: refrnganlibus mss.
lum scripserit, memoria forsitau ita suggerente. (;) Maninianus coriex, consequitur.Par. cum mss.
(e) Ario, uti omnes vident, auclore: qui rinos deos Colb. et Germ. cx sequitur. DeindeCorh. expendendw,
in orbem invexil, cumPatrem Deumac Eilium Deuni non expetendw.
dicens ct colens, utrumque diverssesiibstaniiseas- (k) In mss. bas. Vat. ct Mart. male inlellectmfidei;
scruit: jactitabattamen se unum omninoDeum velle, corrupte. Videsislib. n, num. 3; et lib. i, n. 18.
PATROL. X. 7
203 SANCTI HILARIIEPISCOPI S04
sioefides damnal (nihil enim est, quod hoereticiscom- A Sabelliumsihi adsinl. Legisse se asserenl, Pafer ma-
mune est): et inter hsec fidem noslram , dttm sibi jor me esl (Joan. xiv, 28) : et nihil vel ex nativilatis
advcrsantur, affirmant. sacramento.velex inyslerio evacuatia se Deiet assump-
5. Sabelliierror ejusqueconfulalio.—Unum Deunj tsecarnis inlelligentcs,i)alursefacienl(e)deminutionem
Sabellius prscdicat Filii nativitale sublata , (a) dun^ professionemajoris.Contendent enim advefsumSabel-
nalurse Virtuiem, quse operala in homine esl, Deunj lium, Filium esseeousque, utCtminor Patre Sit, utet
esse fton ambigit. Sacramento etenim Jilii ignorato honoremprseleriltimfeposcat, et riiori timeat: et mor-
(uus sit. Conlraveroille (Sabellius)naturam Deidcfen-
per geslorum admirationem fidem verse generationi3 dit
amisit : et dum audit, Qut tne vidit, vidit et Palrenj (f) in gestis: etcumuiiurti Deumnovella hscc nunc
hseresisnon negabit, ne filium Deum credal; SabelliuS
(Joan. xiv, 9), indiscretseet (b) indissimilis in Paln„
el (ilionaluroeimpie arripuit umohem, non intelligen5 lamen Deum unum, nc lilius omnino exslet, in pro-
naturalem unitatem sub nativitalis significaliom 3 fessioneretinebit. Hic (Arius) filium operantem inge-
monsirari : curri per id, quod ih Filio Pater videlur ret : hic (Sabellius) Deuin in operibus essC conten-
confirmatio divinitatis sil, non nativitalis abolilio det. Hic unumdicet : (2) (g) iste unum Deumnegabif.
Sabellius se ita luebilur dicens, Opera, quse gcsta
Cognitioitaque alierius in altero esl, qiiia non differt
alter ab altero riatura : et in quo nihil differunt, ir( B sunl proeterquam Dei nattira non efficit: peccatorum
eo (c) indifferens contemplalioest de proprielate na remissio, curalio infirmiiatum, claudomm Cursus,
turse. Nec sane ambigipolest, quin ex se specieut csecorumvisus, mortuorum vila a Deo solo est. Non
Dei formoe, qni in forma Dei manebat, oslenrierct. alia natura , quam quoesui conscia est, diceret, Ego
Succedit quoque ad hujus pravse opinionis stullum el Pater unumsumus (Joan. x, 50). Quid me in sub-
furorem eliam hoc dictum Domini : Ego el Patet slantiam alteram rapis ? quid in Deum alium sollici-
unumsumus (Joan. x, 30). Naturoeenim indissimilis, tas?Gesta, quse propria Dei sunt, Deus unus htec
unilas irreligiose (1) ad unionis profecit errofefn : ei, gessit. Clamahunl vero contra hsec dissimilem Deo
rationem dicti 179 virlus sola intellecia noii tenuit, patri filium proedicanlcsnon minus ore vipereo : Sa-
Non enim solitarium siguificat,Ego el Pater unuhisu- cramcntumsalutistuse nescis,credenriusl80cst(ilius
ssecula fncla sunt, per quem formalus
mus. Nam conjunclio ea , quse significat ef patrem, per quem
homo est, qui per Angelos legem dedit, qui (h) de
inlelligenliam non admittit unius : et illud (d) quod Maria natus
non : hoc vero unum est, qui missus a Patre est, qui crucifixus
sutnus, patilur singularem quod
non nativitatem sed naturam non dis- esl, mortuus et sepultus est,qui de moriuis resurgens
sumus, adimit, indexiris Deicsl, qui vivorum judex est et mortuorum.
cernit in genere; dum neque unutn diversitatis est,
„ In huiic renascendum cst, hic confitendus est, hujus
nec sumus linius est.
regnum est promerendum. Uterque hoslis Ecclesise,
6. Ut Sabelliuset Arius secum pugnanlesrem agant res Ecclesiseagit : dum Sabellius Deumex natura in
Ecclesim.—Compingeluijus(Sabellii) furori praesen- operibus prsedical,hi vero ex sacramento Jidei filium
tium haereticorum(Arianorum)furorem, utadversttm (5) (i) Dei confitenlur.
Ad uhius.
(1) Iste (3) Non habetur Dei.
(2) unum negabit iu ms. Veron.
(a) Rad., Er. et ms. Corb. aliiqne pauci, dum per cum aliis demiiiuiionem,quod aptius respohdet ver-
naturw tirttitem. Moxapud.Lips. et Par., Dei essenon bis , major tne est, ex quibus Ariani Christum Deum
ambigit, ms. Marlin. solo stiffiagante. Ilunc locum minorcui cl qttasi diiniiiulum pr<edicabaut.Proxime
sic imitatur Fausliiius s;epejaiu laud.ituscap. 1 : Sct- ante in vulgatis exstat faciunt, et siipra assCruni,ac
belliusadinirationeviriutum quas Christus operabaliir, posl, conlendutu, non jtixla inss. asserenl, [acieiit,
ChristumDetimessecretlit: ad superioruui iuiitatio- contendenl.
iiem deinde suhjiciens, SabelliusvinccilArium, qttod (f) In ms. Marl. ingeniit. Verius alii libri; in geslis,
Chrislusverus Detis est: el Arius vincal SabeUium, id est, ex iis quje gessit Cbristus , Dei in eo naitnam
quoclChristussub confessioneveri Dei verus et filius esse delendit.
esl: et mihicalholicoambo viceruiu, etc. Ut cnini ele- (</)Ita mss. At editi hic , non tsfe. Tum ms. Mart.
ganter ad meiitemllilarii noslri ait YigiliusTaps. !ib. ititutnnegabit: ubi habet exemplar bas. Val. unuin
n contra Euiycli. : lnconsonmperfidorumsententimin non negabti; quaeverba i-uinad Ariuni pcrtincre uul-
untim rectm ftdei modulum cmcinutu, trophmttmqueD lum dubium sit, ut et prsecedentia unum dicelad Sa-
nosirmvictorimcorumcassa certaminagignunt. Sabel- helliuin, iiuic snne lectioni favel, quod puilo anle
lii enim perfidiaArii daiiinal errorem, etc dictum csl, untimDeum novella hmc nunc hwresisnon
(b) Iii mss. Vat. bas. ei .Marl.et indkisibilis: male. negabit.Reiineiiduin tamen hic, unumDeum negabil.
Iluuc locuui ila cxpriinit Fiiusiinus cap. 1: Cumdi- IkercMsquippe vefsipellis unum Deum non iiegabat,
cii, Qui me vidit, vidii et Paireni: sictit Palris et Filii quo Fibtitu a divmitaie rcmoveret; et negabat tiiiitm
non tittam oslendit esse personam, ila unam oslendil Douiii, cuui Patrein Deum ei Filiuin Dcum proliieri
esse deilalem; cum Patris et Filii stibstanlia ntillUdi- coactii, eos uon unum sed riuos dcos prsedicabat, uii
versilasesl. jam observntum est num. 3.
(c) Editi, differeiis: emendaiitur exscriplis. (h) Solus codex Marl. per Maridm: manum iufide- .
(d) Lips. et Par. omiliunt particulam <7Uod;qua lem sapit. Constanier enim Hilnrius prscdical Chris-
expiitniiur td Gricconim. Juxta hsec Htlarii vefha lum de Mdrtanalum.
Maximus Taurin., honi. 1, de S. Eusebio, Qui et (i) Vox Dei abest a ins. Mart. necnon Vai. bas.
tinumdkil, el sumus, nec separalionese dividit, nec in quo et pfoxime anle legilUr , ad sacrdmenluihfi-
unioneconiundit. dei: qu;e lectio nihilo felicior est ac superiores ei
(e) Prteferi ihs. Vat. bas. demulalionem,Malumus cisdein librisannolatoe.Sncramenlum Jidei vocal Hi-
20'i DE TRINITATELIBER VII. 20G
7. PholinicumArio el Sabelliodiscordiaidem prw- ALDeum palrem ac lilium Dei Deum prsedicanieni,
slal. Ecclesiwfides conlra prwdictosItwreticos.— Jam deinde ul unius nominis, atque naluroe,(3) Ig) indis-
vero qua fidei nostrne vicloria Hebion, qui Pholinus simili genere riivinitatis, Patrem et Filium esse pro-
est, atil vincit aut vincilur : dum Snhcllium argiiil, fiientem, quisquamaut in duum deorum, aut conlra
cur hominemneget filium Dei; dnm ab (a) Arioma- in nniciac solitarii Dei tenerct errore ; cum quando
nitis confulatur, cur in homine nescint Dei filium. neque unio in praedicaloDeo paire et Deofilio repe-
AdversumSnheHium(b) Evangelia sibi ex filio Ma- rirelur, neqtie sub indiscretoenaturoedemotistraiione
rioedcfendil : (1) Arius ci Evaugelia per solumMa- deorum divcrsilas couvenircl. Ntinc quia negaulibus
ri;c filium non rclinquit. Ariversum hunc (Sabel- Dei filiuma Deo ex nalivitaiis veritate subsistere, li-
liiiin), <|uifilittmne^ai, homo ab eo (Photino) usur- bro superiore secundnm Evangclia responsum est :
paturin filium. (c) Ab hoc ei, (2) qui anle ssecula demonsii-andiimest eum, qui vere ex naiura filitts
filittm nesciat, filiusDei solum negaiur cx homine. Dei esi, vere quoque per naturam Deum csse : ila la-
Yincanl, ttt voliinl;quia se invicemvincendovincun- men, ut ueque ad singularem, neque ad allerum
tur : dttm et lii (scil.Ariani), qui nunc sunt, de na- Deumfidesnnslra depereat; cum nci|ue unum Deum
lura Dei confuiantur, ct Sabellitts de sacramento sit sic proedicaiura quasi solum, nCquequasi non
Jilii refellitnr, el Pholinus natum ante soeculaDei ]8 unum sit confessura (i) (h) non solutii.
lilium vel ignorare arguiiurjvcl ticgare. Sed inier 9. Quibus tnodisChrislum novimus Deum. Nomen
hsec EcclesioeJides, evangelicisatque apostolicisfun- Dei simpliciter ei dalum ittdex esl nalttrw. — Deum
data doelrinis, et adversus Sabolliiim tenet filii pro- igilur Dominumnosirum Jesum Christum his modis
fessionein,et adversusAriumDei naturam, etadver- novimus, nomine, nativitaie, naiura, poieslate, pro-
sus Pholinum sa:culicreatorem : el boc verius, quod fessione.(t) Et de nomiiie nihil pulo ambiguiiatis.
hoecab his invicemnon negantur. Naluram enim Dei Legimus enim, ln principioerat Verbum,el Verbum
in operibtis Sabellius proedical,sed operantem filium eral apttd Deum, et Deus eral Verbum(Joan. i, 1).
nescit.Hivero filiuninuncupant,sed veritatemineona- Quid calumnise cst, cur nnn sit qnod nimcupaiiir?
luroeDeinonconlilenlur.HoininemIQlautein Pboti- Atil intniqiiiil nomcn non naturse significalioest? El
iius usiirpat, sed in usurpato sibi hnmine nativiiatem quia coniradictioomnisex causa est, nunc hic negandi
Dei aiiiesoeculaignorat. (d)I(adtim qnscunusquisqiie Dei qtiscro causam. 182 Simplex namque nun-
defendit auldamnal, veriiatem ficleinostrse,ha'Cipsa cupaiio esl, et carel ollendiculo adjectionis aliense.
prout sunt rcligioseel (c) defeudcnlis et damnanlis, Verbum enim, quod caro factum cst, (5) non aliud
ostendunt. quam Deus esl. Non est hic deputatse aut assumptsc
8. Prwdktorum ralio. Dicendorumargumenlnm.— G nuncupationis relicta suspicio : ut ei, quod Deus est,
H;ECigiiur a me demonstranria paueis fuerunt, non non ex natura sit nomcn.
copia; sttidio, sed raiione caulela' : primum ut hsere- 10. Moysi Dei nomen adjcclum.Dii alii cx vocunlis
licoium incerta esse omuia el errntica noscerenlur, voliintate.— Respice ad coelerasaut deputalivas, aut
(f) cum quando sibi pro nohis invicemdissiderent : assiimptivas appellationes. Ad Moysen dictutn est,
liim deinde ne me hortim qui nuuc suut (id esf, Aria- Dedi le deutn (6) Pharaoni (Exodi vu, 1). Sed niim-
norum) blasphemis professionibus obniientem, el quid non adjecla nominis causa esl, cum dicitur
(1) In ms. nostro Arrius gemino r constanter scri- (i) Ne solum
bitur. (5) A't/(t7aliud.
(2) Quia antc (6) Futao; et paulo posl, cum dicitur Farao.
(3) In indissimili.
larius illud omne , unde mox ArianiadversusSabel- (c) Eriiti, ad hoc. Re.ciiusmss. ab hoc, id est, ab
litim contendebant Filium cuiu Paire cumdem non Ario negatur Pbolino Filium esse tantum ex homine,
csse, lioc cst, sarraiiientuin salulis nostrie , aut si seu ex quo lempore Clirisius lioino fuil. Tum in ve-
malis, Apost'ilorumsyniboliim. lere ms. Colb. ei aliis, <7«iaaufc, non qtti ante.
(a) Ita volgo Anani cognomiaaiUur ab Athanasio , (d) Iu viitgnlis,tfaaaedum unusqiiisque: nultis suf-
PlicebadioAgen»ensi,Gregorio Naz. , etc, maxinie fraganlibusmss.
quia gr;e<:avox "Apyc,.Wars,cujtis proprins est furor, j) (e) Excusi ctini plerisqne m»s. defendenteset datn-
ctiin Arii nomineel inrinle maximam affnritatetnlia- nantes. Pncferimus, ciiin niss. Mart., Corb. et Fatir.,
hel. Uuclein epislolaCoiisiaiitini,l. n C"iic. p 270 : defendeiitisel damiiantis,proptcr adjuncium religiose,
Age sane, MarsAri, c/upetstuendumesf: ac deintlein quod catholicsefidei congruit, non hoeresi,
processu sermonis . «7ro5£<5M T*iv'Apsiovp.unuv.Quo (f) Eriiti, fum qnoniiim: einendaiitur ex scriptis.
speclat illuriVinceiilii Lirin. c. ci: Cum profana ipsa Moxin vetere Colb.blasphemiwprofessionibiis.
Arianorumnovilasvelul qumdamBellona, captu prius (<;)Apud pnr. in dissimili, duobus verbis. In ali-
omnium Imperatore, cuncia deinde palaiii ctttmina
deslilituniversamis- qunt mss. tit indissimili Sic lola illa phrasis est intel-
sitbiitgasset,nequaquamdeinceps idem sonat ligend.i : neme, posiquam Filiumila utPatrem pra:di-
cere alque vcxare. Quia vero Ariomaiiiia cavero Deum, Palrem et Filiitm ul nominisiia et (pro
quod Marlio furore abreptus, non Intel quo respiciat afaut) nalurw uniusesse profttentem,eic.
noster Hilarius, cum fureiilem hoeresim cognomi-
iint. (h) Editi, ne solum; corrupte. Nalivusbicesl voca-
et sacra- buloruin ordo : nequenon sotumqmui non umtm, etc.
(6) Id est, evangelicam dispensationem
nientum salulis nostrse: cujus opus non scli filioMa- (t) In edilis, Sed de nominenihil puto air.biguitcilis
rise retinquil Arius, cum probat a Filiofacla soccula. , remansisse: glossema. Loco verbi remansisse, com-
moditisinlelligilur suppressnm esse.
legem dalam, ctc.
207 SANCTIIIILARHEPISCOPl 208
(a) Pharaoni? Aut numqttid ei naturam Dei intulit.et A progeniesperfecla : quia nalivilas non habet dctri-
nonpotiusineumqui mclueret terrorem.cum dracc- mentum generandi, cum profectum teneal nascendi.
nes magicosdraco Moysimox virga manens dcvorat, Et idcircoearum rerum unigcnito Deo aptata cogno-
cttm cynomyiamquam immiserat abigit, cum grandi- mina sunt, qusecum eum subsistentemex naiiviiate
nempoiestale qua evocaverataverlit, cumlocustas ea . consumment, lamen (li) Patri insinl ex indemulabilis
virtute qua invexerat repulit, cum in operalionibus virtute naturoe. Unigenitus enim Deus verbum est,
ejus magi confiteiitur digittim Dei esse (Exod.vu, 12; sed innascibilis Paler numqnam omnino sinc Verbo
viu, 51; ix, 35; x, 19; vm, 19)?SicMoyses Pbaraoni cst : non quod prolalio vocis natura (2) (t) sit Filii;
deus datus est, dum limelur, (b) dum oratur, dtim sed ex DeoDeuscum naiivilalis verilatesubsislens,
ptinit, dum medetur. Et aliud esl deum dari, aliud ut a Palre proprius et per naltirseindilferentiamin-
est Deum esse, (1) (c) In Pharaonem enini deus da- separahilisdocerclur, significatusin verbo est. Sic-
tus est : coelerumnon ei est et nalura el nomen , ut ut Christus sapienlia ct virlus Dei est, non ille, ut
Deussii. Meniini quoque et allerius nuncupaiionis, inlelligi solet, inlernae polestatis aut sensus efficax
uhi dicilur, Ecjodixi, dii estis (Psal. LXXXI, 6), sed molus : sed natura tenens per nalivitaietn substanlioc
in eo indultinominis significalioest. Et ubi refertur, veritalem, his inlernarum rerum significata nomini-
ego dixi, loquentis polius est sermo, quam rei no- g hus esl. Non enim id , quod nascendo subsistit, po-
nien : quia rei nomen intelligenliam rei affert, coele- (est id ipsum videri esse, quod unicuique(j) semper
rum voluntas appellalionis ex alio esl. Et ubi se nun- intcrnum est. Sed ex seterno Deo palre unigenitns
cupalionis auclor ostendit, ibi per sermonem aucto- filius in subsistcntcm Deum nattis, ut non alienus
ris est nuncupatio, non naturale nomcn in ge- esse a natura palernoedivinitatis posset inteliigi, per
nere. haec proprieiatum notnina subsistens ostensus est,
11. Filius cur vcrbum,sapienlia et virluscognomi- qtiibits (k) ex quo subsliterat non carebal.Deus igi-
nelur. Filius est, ut dicitur, Deus. — At vero hic Ver- lur qui est, non est aliud quam Deus.Nam cum au-
bum Deus est: (d) res exisiit in Verbo, Verbi res dio, Et Deus erat Verbum; non diclum solum audio
enunliatur in nomine. Verbi enim appellatio in Dei Verbum (/) Deum, sed dempnsiralum inlelligo esse
lilio de sacramenlo nativitatis est, siculi sapienliseet quod Deusesl: (tu) quia sicut superius in Moysedeo
virlutis csi nomen : quoecum (e) in Deum filium cum ct in cognominatisdiis per appcllalionem nomen ad-
substantia veroenativilalis exstiterinl, (f) Deo tamen, jeclum sit; hic atilem (n) res significata subslaniioe
utsua propria, quamvisex eo inDeum sint],83"ala> cst, cum dicilur, Deus erat. Esse enim non est acci-
nondesunt. Non enim,sicut freqiienterdictumanobis dcns nomen , sed subsisicns veritas, et manens
est, (g) divisionisin Filio, sed nalivilalis sacramen- Q cansa, et natnralis generis proprieias.
tum praedicamus.Nec separalio fuit imperfecta, sed 12. Thomaseumconfitelur Deum, illwsa Dei unius
(1) In Faraone. (2) Sif filius.
(a) In vulgaiis, ut el Pattlo an(e, Dei<»iPharaonis. turamdivisamesscasserimusin ftlio : glossemata vnria.
Hic non repelilur vox Deum in niss. qtiorum in ve- Hic excludilurea senlemia, cujus iuvidiam iu Calho-
lustioribus hnheiur Pharao , hoc nomine juxia groe- licos conjicere moliuniur Ariani, supra, lib. iv, n.l,
cuni 0E6V*ap«», per varios casus non inllexo : in puta qtwd ex divisioncpaiernw substantimesse Filius
coeierisautem, Pharaoni, qnihus inlra consentitiiilet exisi.mettir, eic. Eademraiione Alhana^ios, Or. 2,
edili, faventeAmbrosio cpist. nuncxxvin, n. 8, ubi cont.Ar.,p.554, verbict sapieniisecognoininaFilioin
legii, Faciam te in Dcttmregi 1'haraoni: qni alias eliam sacris litteris ideo aptata docci, quia verum, naiura-
in cnsibus obliquis plerumque ponit Pharao. Quod lem atijue coscterniim absque ulla passione aut par-
liilaritts hic cx uomine Dei sinipliciter cl absolute titionc pateruse stibstaniise fcium aptissime signi-
dalo conficit argiimenlum, fuse persequiiur Ireiueus, flcant.
lib. III, cap. 6, inter alia diccns, Nequeigittir Domi- (h) Sic ms. Al. edit. PnfWtioudesinl : et mox,
nus , neqtteSpirilus sanclus , tteqtteApostolienm, qni Deusel verbumest.
nonesselDeus, definiiiveel absoluleDetitnnominassent (i) Corb. mss. sif filius ,: male. Vult quippe Hila-
aliquando, nisi esset verus Deus. El post pauca : rins in prnlalione vocis, qualenus hsecaccidens est,
Cumaulctneosqui non stiufdii nominat,twnin lotum, naturnm Filii non essesiiam.
quemadtnoilum prwdixi, Scriplura osiendil illos deos, (j) Duoinss. sempiternumest, Mart. semperin wter-
sed cum aliquoadditamentoel significalione,per quam D nutn est : corruple. Semper iitiernum, itl csl, seinper
ostenduniurnoncssedii. inhtcrens,quod utimi|uauiin propriam snbsisteiuiam
(b) Uniise inss. Colh. dam honoralur : mentlosc evadat : qualis iu nobis esi virtus aui sapientia.
(c) Mss.tit Pharaone.Verlil lrenams, lib. m, cap. 6, (k) Stipple,is, nimirum Pater , qui vinulis ac sa-
«nte Pharuottein. Explicari poiest illnd , tit Phtirao- pieniia; proprietaiibus numquam caruit.
nem, cx superioribus. Numquidei naturam Dei intu- (/) Ex mss. restiluitnus bic Detitn, ac proxirne in-
lil, et non poiius in eiim, etc. fra Detis.
(d) Mnrl. ins. ef res. Hic res opponiiur accidenli, (m) F.r., Lips. ct Par. quia non sicul : nullo suflra-
quod signilicaiur per nomen adjectum. ganie vclere libro.
(n) Unuse mss. Colh.res significalasubstanliaest.
(e) Er., Lips ei Par. tit Dei filium : castiganl ve- Corb.
tercs libri. rei significalastibstaitiiaest Viml. necnon edil.
Rad. el Er. res significataa subslanliaest. Relinemus
(/)Hocest. Patri, cui vcrbum virlus et sapieniia aliorumlibrorum lectionem, quoe sic commode po-
non desunl, quamviscx eo (minus apte apud Lips. et
Par. ex Deo)in Deum sint nala. testinlclligi, res tubslaiuimsignificatacst; ut liic fere
id ipsum sit quod initio num. 11, Verbires enuntialur
(g) In ms. Corb. nalura divisionis,in uno Vatic. et in nomine, vel snbslantiwesl, id est, ad substantiam
Mart. de naiura divitionis,apud. Rad. et Er. Dei na- perlincl.
209 DE TRINITATE LIRER VII. 210
ftde. ThomasDeum nalura profiletur. Ncque hoc no-. A 13. Pater ct filius unus lanium est Deus. — Nonien
men recusal Chrislus.— El videaraus an hanc Evan- igilur naiuroe, fideinoslrsenon deserit professionem.
gelistoe praedicalibnem, aposioli Thoinoe confessio Nomen enim, quod rem unamquamqiic significat,
consequalur, cum ait, Dominustneus el Deusmeus rem quoque ejusdem generis osiendit: et jam non
(Joan. xx , 28). Deus igitur suus cst, quem Deum res dnse sunl, sed res generis ejusdem est. Filius
confiietur. Et cerie dicltim non ignorabal a Domino: namquc Dei Deus est; hoc enim 185 significatur ex
Audi, Israel, DominusDeusluus unus est (Deul. vi, nomine. Non duos deos connumeral nomen uuuin;
i) : et quomodoapostolicafidesprincipalisimmemor qtiia unitis alque indifferentis nalnrne(d) unum Detis
esl facta mandaii, ut 184 DeumChristuniconfitere- nomen est. Cum enim et Pater Deus est, et Filius
lur, cum in unius Dei esset confessionevivendum? Deus est, ei proprium naturoedhinse nomen in ulro-
Sed Aposlolus totius sacramenii fidem per virtutem que sit; uterque unum sunt: quia cum subsistalFi-
resurrecliouis inlelligens, cum frequenter audisset : lius ex iiniivitate (e) naluroe, (1) nnilaiem lamen con-
Ego et Pater unum sumtts; et : Omnia qum Patris servat in nomine : nec ad professionemduum deo-
sunt, mea sunt; et : Ego in Pulre, et Pater in me rum nativiias Filii credentium-fidemcogit, qu:e Pa-
(Joan. x, 50; xvt, 15; xiv, 11) : jam sine fidci peri- trem et Filium, ut unius nnlurse, ila unius profilelur
culo nalurse nomen confessus est : quia ab unius JB el nominis. Est itaque Dci filio ([) nomen ex nativi-
Dei patris professiono religio non excideret Deum late. Ilic enim nobis secundus ad demonstrationem
confessa Dei (ilium, cum in filioDei non nisi paternse gradus esl, ul Deus sit ex naiivitate. Quamquam
nalttraeverilas crederelur; nec sub allerius Dei im- milii adhuc de proprietate nominis supersit aposto-
pia confessione fides naiurae pericliiaretur unius, lica aucloritas : sed interim evangelicumplacet Irac-
qttia non allcriusDei naturam perfecta Dei nalivitas tare sermonem.
attulisset. Veritatem igiiur evangelici sacramenti 11. Filius ul nalus ex Deo, Dei naluram habel.
Thomas inlelligens , Dominumsuuni et Deum suum Nasci et cmptumessenonidem. — Et primuni quscro,
esse confessus esi. Non hic honoris est nomen , sed quam nativitas filii nalurae novitatem potuerit in-
naturoeconfessio est : rebus enim ipsis alque virtuli- ferre, ne Deussil? Intelligentiseislud liumaneesen-
htis Deumcredidit. El Domintisprofessionisliujus re- sus excludit, ul aliquid a nalura originis su;e nas-
ligioriem tioii honoris esse docuil, sed fidei, dicens, centlo diversum sit : nisi forte quod ex nalurarum
Quia vidisli (a), credidisii: beati qiiinon viderunt, el • diversilate conceptum, novum aliqttid (</) in se (et
crediderunt (Joan. xx, 29). Vidensenini Thomascre- ita sit generis ulriusque, quod neulrum sil) veniat in
didit. Sed qttid crediditquoeris? Et quid aliud credi- vitaui; quod in pecoribus ac bestiisusilatum est. Sed
dit quam professus est : Dominusmeus et Deus IC ea ipsa novitas non inest, nisi ex connatis pro-
meus(b)'l Resurrexisse enim per seexinortuis in vi- prielatibus stib diversitate nalurse: et diversi-
tam.nisi Dei natura non poluit: et creditoereligionis latem (h) eorum nativitas non inlulit, sed acce
Jides lioc est professa, quod Dcus est. Anne ergo no- pit, dtim id lenet, quod ex utroque sibi tinum
men Dei non nalurscres exisliniabitur, cum profes- est. El cum hsecin his corporalibus causis et pas-
sio nominis lidem natiiroe creditse sit secula? Nam sionibtis ita sint; quis rogo furor est, nativilatem
ulique religiosus filius , cl qui non voluntatcm suam unigeniti Dei ad degenerem ex Dcoreferre naturam:
sed ejus qui se miserat faceret, et qui non honorem cum nalivitas non nisi cx proprielate naiuroe sit; et
suum sed ejus a quo venerat qua;rerel, honorem hu- jam nalivitns non erit, si proprietas naturse in nati-
jus in se nomiuis rccusassei; ne quod ipse unum vilate non fuerit ? Hincille omnissesiuset furor est,
Deum prsedicaverat, solvcrelur. Sed vere et aposto- ut in filio Deinon nativitas sit, sed creatio ; tit non
lica; fidei mysterium coufirmans,et natursc in se pa- naturae suse originem subsistens teneat, sed alienam
ternoe nomeii agnoscens, heaios esse docuit, qui a Deo de non exslanlibus sumat: quia secundum
cum (c) se resurgenlem e mortuisnon vidissent,Deum quod ait: (i) Quod de carne nascilur, caro est; et
lamen per resurrectionis intelligentiatn credidisscnt. quod de spirilus, spirilu esl (Joan. III, 6), quia Deus

(1) Unitatemtamennalurm.
(a) Hic expunximttsme, auctoritate veterum libro-! D intelligendattalivitas: et lib. viu.num. 18 : nec per sa-
rum. cramentum dispensationisunum sunt, ted per naiuree
(b) Anliquior codex Colb. cum Germ. Deusmeus nativitaiem.In ms. Mart.vox nalurmrursum repeli-
es lu. tur post tmitatemlamen.
(c) Parliculam tit hic prselermittunt vetusliores -(f) In recenliorihus dumtaxat mss. «erumnomen.
libri. (g) Erasmns pro in se, malebat insit. Lipsius dein-
(d) In niss. Mart. et Corb. unum Deinomen: male. de legit , cf quod ita, addito quod. In velustiore ms.
Hic Deus materialiler, ul aiunt, sumilur. Remig. omittitur aliquid in te. In ms. Vai. bas. ex-
(e) Vocabulum naturm in prius vulgatis interpunc- slat, aliquid prmlerista sit generis,elc. Pro et ita, ma-
lione dividilur ab antecedenli voce, conjungiturque gis placeret, uf tfa.
cum subsequenii. Iulerpunciionem mutamus , lum (h) Iu ms. bas. Yat. eorumntorum: inlerpolatio ,
quia alias remolior esset particula tamen, lum quia cujus loco intelligere est eorum pecorum, a quibus
frequens cst apud Hilariumnalivilasttalurm, pro na- scil. exstat nalivitas.
livitate nalurali, ut viricre cst in his iium. 22 : Al (t) Soltts codcx Yal. bas. cuui Mart: hic addit»
verout in natura ticel Dei, naturw (amvnex DeotU Dominns.
211 SANCTIHILARIIEPISCOP! 212
spiritusest, »on amhiguum sit nascenii diversumjA nosiraejudicia cum hmnani sensus opinione commu-
atque alienum aliquid ab eo ex quo (a) natus sit non nia sint, ut et naiivitas naturoc habeat onqualitatem,
inesse. Nativitas igitnr Dei Deum perficit , ut Deus el uhi scqualiiasest, neijue 187 alienum nliquid a
non roeptusintelligatur 186 esse » set' natus: ml'a se possilesse, nec soliim; lanien ex ipsis dictis do-
cceptumfisse, potesl non id ipsum esse quod nasci , minicis hujiis quoque sermonisnoslri fidesaffirmanda
dum omne ccepium aut cx nihilo in aliquid exsistit, esl, ne lemeriias contradicendi, subliberlatediversse
aui ex alio in aliud proficiiet desinit; ut ex lerra au- (5) in nominibus inlelligeniioe,(d) audeal professio-
rnm, ut ex solidjs liqnida, ut ex frigidis ferventia, nibus divini de se lesiinionii conlraire. Respondit
ut.ex albis punicea, ut ex aquis animantia, utex ina- enim Domiuus: Non potesl Filius ab se facerequid-
nimis viventia: Dei aniem filiusneque ex nihilo Deus quam, nisi quod videritPatrem facieniem:quwciiinque
ccepitesse, sed natus esi; neque aliud aliquid fuit enimHlefacit, eadem et Filius facit timitiler. Pater
ante quam Deus esl (a/.esset). Atqne ila qui in Deum enim diligit Filiutn, el omnia demonsiratei qum ipse
nalus est, uec ccepilquod Deus est (I) (b) nec pro- facil: et majora Itorum opera demonstrabhei, ut vos
fecii. Tenet itaqtie nativitas eam ex qua substilit admiremini.Sicut enim Pater suscilat moiiiwsei vivi-
naturam, et filius Dei non aliud quam quod Deusest fical, sicel Filius quqs pult vivificat.Nec euim Pater
subsistit. "Qjudicaiquemquam,sed omnejudicium dedit Filio, «f
15. Natus vereex Deo est, cui Deusest pateret cui omnes honoriftcent Filium sicut hoiiorificanlPuirem.
cumDeo wqualitas. JEqualiiat nec soli competitnec (e) Qui non honorificql Filium, non honoriftcalPa-
diversis.—(2) Aut quisque hinc ambigit, discat a trem, qui misil illttm(Ibid. 19, et seqq.).Propositionis
Judoeis inlelligentiam nalurse, vel poiius cognoscat qiiidemordo iri exigcbal, ut singula qtisequegenera
ab Evangelio veritatem nativitatis, in quo scriptum singularuni quarumcumque causarum periraetaren-
esl, Propler hoc magis quwrebant eumJttdmiinlerfi- tur; utquia Deum esse Dominum nostrum Jesum
cere, quopiam non soltim solvebulsabbaluni, ted et Cbrislum Dei filiiim, nomine, nnlivit.ue,naiura, po;
quodproprium ribi patrem dicebatDeum, wqualemse testate, professione (f) diriicissemus, denionstralio
faciensDeo(Joan. v, 1.8). Non nunc, ul in cneleris nostra gradus singulos disposilionis propositseper-
solet, Judseorum sermp ab his dictns referlur: ex- currercl: sed nativiiatis id nalura non patitur, qusc
posiliopotius haee Evangelisiseest, causam demons- in se et nomen, et naiuram, et poieslatem, ct pro-
trantis cur Domjnum interficere Judeeivcllent. Ccs- fessionemsola eomplectitiir. Siuc his enim nativitas
sat (al. cesset) ergo per impictatem blaspbcmnntium non erit; quia in se hoecomnia nascendocontiueat.
viliosoeintelligentioe excusatio; cuui per Apostoli Hanc igitur Iraciantes, incidimus in eam tiecessiia-
auctoritatem, sub significalionenativitatis, proprje- C tcm , ut superius conimemoraiaad orriineniiracmtus
tas naturalis osiensa sil: Patretn suumdicebatDeum, proprii differre non liceat.
wqualemse facieiisDeo. Anue naturalis nalivitas pon 17. Chtislus a Judmis accusaluset naturumet ttuii-
est, u|)i per npnie.n pairis proprii, naltirocoequatitas vilatetn suam cxponil. Christi virtus de cogniiioiie.
detnonstratur ? Non enim anibigilur , quin seqnalitas Quid hmc cognitio.— Respondens enim Dominusad
nihil differat. Quis porro dubitabit, qtiin indiffereii- Judoeos,qnod eum inierficere ob hoc inagis velleni,
lem naluram naiivitas consequalur? Hinc enim cst quia patrem suum dicens Deum, oequalemse Deo fc-
sola illa qnse vereesse possit sequaliias:quia naturse cisset, omne sacramentuni fidei iiostrse, dinn impiis
ieqiialitalemsola possil prsestarc nativitas. jEqualilas eorum motibus coutradicit, exposnit. Dixerat eniin
vero numquam ibi essecredetur, iibi unioest: pec superius, cum, paralylico curalo , violaii sabbati
(c) tamen illic reperieiur, ttbi differt. lta simililudi- reus etiatn mortis judicioconsiiluerelur, Paier nnus
nis jequalilas nec solitudinem habei,nec diversiia- usqueadhucpperalur, el ego operor(Joan. v, 17). Et
tem: qnia omnis sequalita^ nec diversa , nec sola hinc oninis accendebatur invidia, quod se Deo exse-
sit. quasset paterni nominis usurpatione. Volensilaqiie
lb'. Filii nativUasel cum Patre mqualilas ex ipsitts el nativitatem gnani confirinare, et nalurseviriuieni
diclis. DivinitatisChrisli diversaargumenlasitnulper- D profiieri, ail: Non potestquidquamfacereabse Fitius,
traclantur. — Quamquam igitur hujus inlelligentise nisi quod viderilPalrem facienlem(lbid., 19). Exor-
. (1) Nec profecitquod Deus ett. (3) /n hominibus.
\ (2) Aul quisquam.
(a) Editi, natum sit. Rectiiis ipss. uatut lif: hoc Deusest proftcit: quod ct in postrema edit. Par. rc-
enim,tjp Filio prseqMcafuf. |Jpdei|i ;)rguincntoFaus- posinini esl.
liiuisppl 2, Qndmodo,inqujt, nou verus Deus est, (c) Deestfumenin ms. bas. Val. Moxcum mss. le-
qui verus est filius? pt AugustinusCollat. cuip Maxi- giiiius ubi differi, id cst, ubi discrcpaniia esl, non
mino, n. 11 : Nonesl verut fiims, 4 quod esl Pater, cum editis ubi diffcrat.
non esi FJ7it»s:quocl uiaxiine in rebiis spjrjialjlius (d) In quibusdam mss. gaudeat.
verum esse recie hic nbtat Hilaritis. Inierduii) tameii (e) Edili, Qtti non honoriftcatUFilium, non hono-
Ariani Chrisluin yerum Dei filiqm confitentes, ve- rificant..., ucqiiecum sacro textu, nequc cum mss.,
rum Deum uegnhint, uti constat ex lib. conira neque secum ipsi infra conseuticnies.
Anxeniium, n. 7 ei 13, necnon ex lib. i Auguslini (/) Sic Par. cum pr.cstantioribus mss. Vat. bas.,
contra Maximiiiumc. 6. Marl., Colb., Carn., elc. Alcuninoiinullisaliis Ratl.
(b) Sic poiiorqs mss. At Bad., Er.et Lips. necauod CtEr. docuisscmus.Lips. docttiiuHS.
213 DE TRINITATE LIRER VII. 214
dium responsionis adversum Judseorum|mpium mo- A vinitatis veriiatem in Patre et Filio conGtetur, abso-
lum , per quem usque ad voluntatem inferendsemor- lutissimum sacramentum, 109 "l cadeni faciendo
tis exagilabanlur, apiatum 188 est. Nam adviolali Filius similitcr faciat, el simililer faciendo eadcm
sahbaii objectum sibi reatum dixerat, Pafer meusus- sint ipsa (e)quocfaciat: quia sub una bac significa-
queadhuc operatur, el egooperor: ut usurpasse hoc tione testenlur et similiter facta nalivitatem, et ca-
ex auctoriiate intelligeretur (a) exempli; significans dem facta natumm.
tamen hoc, quodipse ageret, Patris esse opus intel- 19. Demonslraliooperumnalivilalem ingerit, non
ligendum, quia ipse in se operaretur operante. Et ignorationem.Nostrwfidei instruclioest. Vellequid.—
rursum adversum eam invidiam, qua se per pater- Tenet itnque responsionis dominicseordo ecclesias-
num nomen Deo exaaquasset, h;cc subdidit: Atnen, licaefidei inlcgrum ordinem , ut nec discernat natu-
amen dico vobis, non polesi Filius ab se facere qttid- ram, et significetnativitatem. Hoc namque sequitur :
quam, nisi quod viderit Palrem facientem.Ne igitur Pafer enitndiligit Filium, el omnia demonstralei qu