Vous êtes sur la page 1sur 599

Ambroise (saint ; 0340?-0397). Sancti Ambrosii,... Opera omnia.... 1845.

1/ Les contenus accessibles sur le site Gallica sont pour la plupart des reproductions numériques d'oeuvres tombées dans le domaine public provenant des collections de la
BnF.Leur réutilisation s'inscrit dans le cadre de la loi n°78-753 du 17 juillet 1978 :
*La réutilisation non commerciale de ces contenus est libre et gratuite dans le respect de la législation en vigueur et notamment du maintien de la mention de source.
*La réutilisation commerciale de ces contenus est payante et fait l'objet d'une licence. Est entendue par réutilisation commerciale la revente de contenus sous forme de produits
élaborés ou de fourniture de service.

Cliquer ici pour accéder aux tarifs et à la licence

2/ Les contenus de Gallica sont la propriété de la BnF au sens de l'article L.2112-1 du code général de la propriété des personnes publiques.

3/ Quelques contenus sont soumis à un régime de réutilisation particulier. Il s'agit :

*des reproductions de documents protégés par un droit d'auteur appartenant à un tiers. Ces documents ne peuvent être réutilisés, sauf dans le cadre de la copie privée, sans
l'autorisation préalable du titulaire des droits.
*des reproductions de documents conservés dans les bibliothèques ou autres institutions partenaires. Ceux-ci sont signalés par la mention Source gallica.BnF.fr / Bibliothèque
municipale de ... (ou autre partenaire). L'utilisateur est invité à s'informer auprès de ces bibliothèques de leurs conditions de réutilisation.

4/ Gallica constitue une base de données, dont la BnF est le producteur, protégée au sens des articles L341-1 et suivants du code de la propriété intellectuelle.

5/ Les présentes conditions d'utilisation des contenus de Gallica sont régies par la loi française. En cas de réutilisation prévue dans un autre pays, il appartient à chaque utilisateur
de vérifier la conformité de son projet avec le droit de ce pays.

6/ L'utilisateur s'engage à respecter les présentes conditions d'utilisation ainsi que la législation en vigueur, notamment en matière de propriété intellectuelle. En cas de non
respect de ces dispositions, il est notamment passible d'une amende prévue par la loi du 17 juillet 1978.

7/ Pour obtenir un document de Gallica en haute définition, contacter reutilisation@bnf.fr.


PATROLOGLE

CURSUS COMPLETUS
SIVE
BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA , OECONOMICX;

OMNIUM SS. PATRUM, DOCTOMM SGRIPTOMMQUE

ECCIESIASTICORUM

QUI AH MVO APOSTOLICO AD USQUE INNOCENTIIIII TEMPORA


FLORUERUNT;
RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QVM
EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLIC^ TRADITlONIS PER DUODECIM
PRIORA ECCLESUE SiECULA,
JUXTAEDITIONES ACCURATISSIMAS,1NTERSE CUMQUE NONNULLIS CODJCIBUS MANUSCRIPTISCOLLATAS, PERQCAM
DILIGESTER CASTIGATA ;
DISSERTATIONIBUS,COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTERILLUSTRATA ;
OMNIBUS OPERIBUS POSTAMPLISSIMAS EDITIONES QVMTRIBGS NOVISSIMIS S45CULIS
DEBENTCR ABSOLUTitS
DETECTIS, AUCTA ;
INBICIBUSPARTICULARIBUS ANALYTICIS,SINGCLOSSIVETOMOS, SIVEAUCTORES ALICUJUS MOMENTl
SUBSEQUENTIBUS, DONATA ;
TEXTUM RITEDISPOSITIS,NECNON
- INTRA
CAPJTCLIS IPSUM ETTITCLIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIORF.M
DISTINGUENTIBUSSOBJECTAMQCE MATERIAM SIGMFICANTIBUS, ADGRNATA;
OPEIUBUS CUMDUBHSTUMAPOCRYrlUS, ALIQUA VEROAUCTORITATE IN ORDINEADTRADITIONEM
ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA;
PUOBGS INDICIBUS GENERALIBGSLOCCPLETATA : ALTERO SCILICET RERUM, QUOCONSULTO , QUIDQUID
UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSEUITUNOINTUITU CONSPICIATUR; ALTERO
SCRIPTUKiE SACRJE, EXQUOLECTOM COMPERIRE SITOBVIUM QCINAMPATRES ETIN
ODIBCS OPEUIJM
SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBROROM SCRIPTUR/E
TEXTUS COMMENTATI SV'->'T.
EDITIO
ACCURATISSIMA, CJ3TERISQUEOMNIBUSFACILEANTEPONENDA, SI PERPENDANTCR : CHARACTERUM NITIDITAS,
CHARTJE OOALITAS, INTEGRITAS TEXTOS,PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECOSORCM TUM VAR! S/75>>
TUMNUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUEIN TOTOOPERIS DECURSU CONSTAN ER WJFJJ
PRETIIEXIGUITAS,
SIMILIS, PR^SERTIMQUE 1STACOLLECTIO, UNA,METHODICA ET CIMONOLOUIC..., ~, F~X\T
SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULOROMQOE HACTENOS HIC ILLICSPARSORCM, PRDHIM.I. J ^JJ..^
AUTEM INNOSTRA BIBLIOTHECA, EXOPERIBUS ADOMNES ^TATES, LOCOS, LINGCAS XP
FORMASQCE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM. y^ 1 X^.

SERIES PRIMA, . £\ %
'
1N QliA PRODEUNTPATRES, DOCTORESSCRIPTORESQUEECCLESI/ELATIN/E ^\
A TERTULLIANOAD 6REG0RIUMMAGNUM.
y?\
ACCURANTE J.-P. MIGNE, <£uv$mtm <£omr>tetovum IN SINGULOS SCIENTLE
ECCLESlASTICiE RAMOS EDITORE. -<

PATROLOGLE TOMUS XIV.


S. AMBROSII TOMI PRIMI PARS PRIOR.

^f VENIT APUD EDITOREM ,


IN VJA D5CTAD AMBOISE,JOXTA PORTAM, &ALMC&,D'ENFER, W VICO
-.•':::k "\^ PETIT-MONTROUGE.
1345.
SANCTI

AMBROSII

MEDIOLANENSIS EPISCOPI

OPERA OMNIA.

EDITIO PR/E ALIIS OMNIBUS COMPLETA, QUARUM INSTAR HABERI POTEST ;

AD MANUSCRIPTOSCODICESVATICANOS,6ALUCAN0S, BELGICOS,ETC,, NECNONAD VETERES


EDITIONES,MAXIMEVERO AP BENEDICTINIANAM RECENSITAET EMENDATAJ

KOTISLECTIONIBUSQUE TEXTUISWJACENTIBUS,
VARIANTIBUS, CONTINENTER
ILLUSTRATA
J

VARHS
INSUPER QVMVELOMISERE
OPUSCULIS VELNE MEMORAVERE ERUDITI
QGIDEM
LOCOPLETATA.
BENEDICTINI,

TOMI PRIMI PARS PRIOR.

MIGNE, SUCCURSALISTE A MONTROUGE ,


DE SURCV,IMPRIMEUR
DE VRAYET
A PARIS.

1845.
ELHNLCHUS

OPERTJM qUJE IN HAC PRIORIS TOMI PARTE


CONTINENTUR. /

Hexaemeron libri sex, scripti circa annum 389. col. 123


De Paradiso liber unus, script. circ an. 875. 275
De Cain et/Abel libri duo, script. circ an. 375. 315
De.Noe et<Arca liber unus, script. circ an. 379. 361
, De Abraham libri duo, script. circ an. 387. 417
De Isaac et Anima liber unus, script. circ. an. 387. 501
De Bono Mortis liber unus, script. circ. an. 387. 539
De Fuga S?ecali liber unusj script. circ. an. 387. 569
De Jacob etNVita beatalibri duo, script. circ. an. 387. 597
De Joseph patriarcha liber unus, script. circ. an. 387. 641
De Benedictionibus patriarcharum liber unus, script. an. 387. 673
De Elia et Jejunio liber unus, script. circ. an. 390. 697
De Nabulhe Jezraelita liber unus, script. forte circ. an. 395. 731
De Tobia liber ujnus, script. circ, an. 377- 759
De interpretatione Job et David libri quatuor, script. forte circ. an. 383. 797
Apologia prophetae David script. forte circ an. 384. 851
Apologiaaltera prophetffi David. 887
duodecim • quarum prior non ultra annum 390;
Enarralionesjin psalmos
quinque sequentes, non nisi post VIII idus Sept. anni 393, scriptae sunt;
in psalmum vero XLIII anno 397; qualuor ultimffi circ. annum 39Q. 921

ERRATA.

Gol. 275, lin. 4 : ad myslerium; leg. ad mysticum.


Col. 789, lin. 12 (ascendendo) : obligandam; leg. obliganda.
Col. 834, lin. 22 : optandam; leg. optandum.
EPISTOLA DEDICATORIA.

lllustrissimo Ecclesim principi D. D. Francisco de i ^ qum publice luis in cedibushabebantur disceptalionibus


Harlay, archiepiscopoParisiensi, regiorum ordinum de moribus,de fide, de disciplina, tanlum exhiberespru-
commcndatori, duci ac Pari Francice , Sorbonm et denlix in declinandis duobus scopulis, ad quos fere
Navarrw provisori, etc. cmleri omnes allidunlur, intensiore tcillcel severitate ,
Perfeclisquam potttimusaccuralissime, quminador- vel remissiore indulgenlia, rerumque pondus el dicendi
nanda huc operum Ambrosianorumeditione exspectare vim sic eloquemimlepore lemperares; ut pronis auri-
visus es, illutirissime Ecclesim Princeps, ea res ad bus excepta verilas omniumsibi conciliaret assensum ,
supremumdecus sola restabal, ut fronlem operis splen- et nulli quantumvis conlumaci aut liceret, aut liberet
dore ctarissimi alicujus nominis illustraremus, qui lo- refragari.
tum opus luce sua perfunderel,adscisceremusquepatro- His gloriw lum fonlibusnovus et ille largior clarior-
num qui pro sua humanitate vellet, pro sua aucloritale que lucis rivus accedit, quod in auguslissimiscleri Gal-
possel vim el impelum oblreclactorumamoliri. Tu no- licani concessibus,cum tu infulatorum palrum , alio-
bis illico occurrebasin quo quw vel ad securitalemvel rumque ex lolo imperio selectorumcomiliis ex onmium
or.namenlumvalere possunl, miro fulgore universaemi- voto de more prmsideres, Ecdesim et religioni tanlo
canl; el quo nemoalter aut gloria clarior, aut auctori- sludio consuluisli; agenda lam sapienli arle digessisli,
tate gravior, aul quwimprimis allexit, humanilate faci- ]g ut nullus non intelligal, nusquam feliciori consensu
lior invenirelur. imperium cum sacerdolio , sucerdolium cum imperio
Neque eriim, quod proclivefactu fuerat, Harlem hic conspirasse, quam te sacerdotii prwside; Ludovico
familimdignilas ex ultima anliquitate repetenda, ma- Magno moderalore iniperii: nempe magnus Harlmus
ximis Europm principibus jam olim licct afjinitate el cleri prmsesregum maximodebebulur; magno Harlmo
consanguinilaleconjunctm,summorumquevirorumsem- cleri prmsidi, absil verbo invidia , Ludovicus ; ambo
per feracis , quorum in prwcipuis Ecclesimet Reipu- communisacerdoliiet imperii cum felicitati lum glorim.
blicwmuneribusvirlus mirabililer enituil: lu enim om- Hmcul peculiaria etrara ad laudem sunt, ita summa;
niumornamenla in te complexuset prwcipuum familim neque enim ad taudem commendationemqueNominis
lum decus, atiis potius splendorem tuum affundis, accidere ulli quidquamgloriosius potest, quam si Ludo-
quam aliunde dignitatis quidquam amplitudinisque,in vico regi post memoriamhominum sapientissimo pro-
te refundaiur. betur. Porro sibi probatum, et quidem abunde quo
Apertus hic ingens immensusquecampus ad excur- potuit luculenliori clariorive testimonio palam0fij!S%r~~t
rendum in laudes ingenii excelsi, subtilis, acris; aculi Ludovicus ipse largus fons luminis sol, quajffimk^iar
ad excogitandum, maluri ad judicandum, ad explican- primarim Galliarum urbis sedem c metropolltSfyi Ne£^:
dum facilis, ad memoriam firmi alqite diuturni, eo libi Q slrim translatum voluit; ad arcliorem sacramzfe cqiis}i~
concessi divinitus, ut par ad maxima qumquefores , storii socielatemassumpsil; ad [requentisswtW$ojn}Ua^
quibus a propitio Gallis Numine destinabaris. Com- tus et colloquii arcani consuetudinemflrf«ocapifc^gfe_
moda nihilominusoccasio prwclarw tumerudilionis et bus in omnibus non lam prmmia meritorum quam
doctrinm prmdicandm, cui nihil in historia incomper- merila ipsa miramur.
lum, in dogmalibus arduum , in juribus anceps ambi- Illa sunl, illuslrissime Ecclesiw princeps, propler
guumve, obscurum nihil in factis, quamque nihil aul qucc noslro huic licet non tenui, lamen ex conditione
effugiat aut fallat. nostra subobscurolabori le tulorem itno patrem, lumen
At certe rerum a te gesiarum, prmsul illustrissime , et columen advocamus; confisi maynum,ti favens su-
celebralissimafama longesplendidius emical. Viditolim sceperis, illius prelium, magnamque existimalionem
te tua tum Rolhomagusjam inde a primis annis, qui- apud omnes fore, qui comprobalionelua, tutque nomi-
btcs [ausle foriunateque sacram prmsulis el primatis nis inscriptione quadam velut face pra'vu illuslrali,
iniisli dignilatem palruo tuo viro el pielate el doclrina, infmitos propemodumAmbrosii locos prislinw sum in-
ct pasiorali labore immortalitaiem memorimpromerito tegritali resiilulos el reparalos qralulabunlur.
successor datus, in luis publicis concionibus privaih- Nec cerie limendum nobis, dubiiandumvefuil ne non
que collocutionibus, quam prompta el exlemporalitam D salis humaniler a le maximo prwstde occuoatissimoque
felici eloquenlia,sanclissima qumque infundenlem au- exciperemur : occtipalo, scimus, libi oecurrunt omnes ,
ditoribus, reconditissima eruentem, obscurissima illu- at nullus impedito,qui ad multo plura plenissimesuf-
slraniem, intricatissima non minus erudite quam dilu- ficias : aperit alioquin luas fores et ad palalii tui limina
cide reserantem. Audiverunlet te tui Parisii; audive- invltat inimitabilis affabiliialis gratia el comilas, qua
runt advenmfrequenlissimiilluc confluentes; audhimus cujuslibet ordinis, el conditionishomines sic excipis,
et nos obslupuimusquevehcmenler, cum in doctissimis ut nemo a le dimissus umqttam fueril, nisi quadamju-
PATROI. XIV. 1
EPISTOLA DEDiCATORiA,
cunditule atque solalio perfusus, et vel humillimmsor- Aciosissintos omnes qttibus sibi ipsis neceminferebant,
tis hominibusaudacem accederidiet obtinehdi fidueiam libros auferendos prudentissme providisti. Nec fuit
mspires. Tua est ilia sirigtilatis atti dos dut vitlus, dul tibi salis ipso ctim Ambrosib dixisse : LPgimus ne le-
dolum virlulumquenon tam una , quam longesuavissi- ganlur; illisque venenala pocula, ammna quadam
mum omnium condimentum,qum te non prius oculis suavitalis specie et quasi mellis slillicidio Iwminibus
exhibeat, quam animis prmpolenli quadam vitlule red- mgrolis, suumque morbtim adamantibus biandienlia
dal impetantem : illa <eslquw nos securos essejubet, eripuisse : nisi ittsupir iisdem atriicn mknu pofifgefes
efftciiqueutquod operi noslro decus et palrocinium vo- divinos, aliosque pios libtbs , quibus possent tam-
lumus, id a te exspeclemus, quod ul tam cerlo tamque quani ex alveo quodant saltiberrimo plenissimam hau-
confidenter sperare, et noslro quasi jure reposcere au- rire sanitatem. Ecce igilur volis luis Ambrosiusad-
deamus, prmler humanissimum Ulnm animum tuum , jutor et fautor acctirril < sine qito invalida fere qum-
faciunt insuper et summa aucloris dignitas, et eximia libet debilisque medicina. Ecce illhnem ei limpidis-
excellemis hujusce operis auctorilas, el mira qumdani timum aqum vivm fontem, qui de saluiari monte
opportunilas temporis. Chrisio profluens exsilil in vilam wternam, ultwtificet
Ambrosius est quem tibi redivivum sistimus, ar- civitaiem Dei : et epbtus sanel omne genus lunguen-
chiprwsul maxime, quod si nondurii ea cura, iis ex- B iium et mgrolorum : fontem ex cttjus vena ul haurire
cultum vigiliiss ea toia forma ^lOtaquemajesiaie spec- possent sapienlissimi pote.ntissimique Persarum, de
iabilem qua semeiipsb olim exhibuit Valentinianis, remotissimis Oriends finibus silibttndi olim accufre-
Gralianis, TlieodosiisAugustis ;-Ambrosius tamen est runl; quique vel paucis guilulis perfectam fidei sum-
integritati et nitori pristinis , quo valuimus studio re- lalem regi, reginw , genlique Marcomannorum instil-
stittitus. Quas pbrro wdes archiepiscopmhecclesiasticm lavit. Ecce denique slre.nuissimuni, invictumque ad-
disciplinw tenaCissimumadire priits bportebal, quain versus Religionis et Ecclesiwhostes sacri verbi duceth,
afchupiscopales ? Quem anle omnes convenire con- assuelum victoriis , qui insiructissinwm pdnopliam bf-
iiruebat doctorem Ecclesiw celeberrimum, nisi meri- ferl, in qiia ille quem loli Galliw collegisti et formasti
tisshnum sapientissimm Sotbonm, etuditissimmque operaribrum evangelicorum exefcitus cuilibel et sin-
Navarfw provisorem$ et ipsum docloremeximhtni ih gulis inveniat habedtque wternw salutis gaieam , fidei
Ecclesia Dei ? Quem denique lubentius alloquio sub sculuminexpugnabile,ancipitemdiviniVefbigladium, et
dignarelur oralor vere apGpotfios,quam te cujus eX Qiiidquidhabent telorumarmamentariacoeli.
ore docenlis exundat ambroda ?
At vero quam a te gtatiam reportaturos nos illo sic Sed quorsttmisla de evahgelicoeliamnum ad belluni
{*
prwetinle non spefemus, obsetvanlissimos prwsertim apparcitu? Politur jam Ecclesia belli successu : pacehi
tui, qui ipsi vidimus , cum difficultas dnnona',, hye- ae tranquillitdiem nobis reduxil ejtisriibdivieiofia, qiim
mjisque iriclementia ex wquo swviteni, paupettintos ut Ibta victis ad ulilitalem , sic libi ex niultb ihaximd
quosque ih archiepiscopales wdes turmaiim irriientes j parle ad gloriqm cessil. Plurimum lameh Cbiitulisse
sola miseria duce, per quam amanler excepios, pef cwteros Ecrtesiw proceresj ex pfb Sua Queriiquepielale
quam humaniler refectos, ininus lamen dbnis ipsis tuis, ac vigilanlia streiiue gnaviterque labofasse fatehduin
quam ea quw libi propria est donandi ac demerendi est: sed quis ie intef ilios prihias eifisse vel invidus
ralione recreatos? Vel eo solb noslrum, crede nobis, neget; quem non ignoret illis omnibttsprb ttia bhihium
ad te Anibrosium allexisses, qui cum ipse pdler pau- Ecclesiarum aritica sblliciludine idoneos bperi lahlO
perum studiosissimus, sacra eiiam vasa frangere et viros tua informatos doctrina , liiiSstudiis ei idboribus
conflare, ut eorum inopiw difficillimo lempore sttc- exculios amaniissimesubininisirass'esqu:bdrieniodlius ;
curreret, tninime dubitarii : non amare singulafiter quetnsciat pnpensissiihdm alioquinGlirislidnissimiRe-
non potest, quem viderit regia hac charitdlis via sttis gis ad bpiiulanduhi subditorumsatud vbltihiatem , ini-
tnhwrentem vestigiis,~sua exempla renovanteih. rum sane quo ardore, qua pielale magis dc niagisaccen-
Et istud ad le feslimcniibusopporiunissimuni, an- disse, qubd vix dlter ; quehi demttmconsidefetihdefesso
lisles illuslrissime , quod ipsa Ambrosianofum operum • labbrei oihniciUearte ihagisira, tatii felici exitu hianuni
1 multos
ratio Cilo jam tdtroque currentes exslimiilel : divina pio opefi frequehlissimaih ddmbvefe * ui berie
himirum doclrina quoe, Ut digni tanto magistro Au- iiiebus singulii dd ejurandos errOtes admitias, hec nbii
guslini utamur verbis , de lam sancto oraculo, pec- iiiaUdiia facilitaie, alque affecfu iblurii ie devoveasef-
tore illius emanavl. Qna quidem ul nullum ad cu- fundasque cbrivertendis, excipiehdis , iristitueridis,ad-
randa corruplw Eihices vulnera remedium prmsenlius, jttvandis ?
sic nulium ad propellendunt hmreseos el schisinalis Hwc dimi dicimus, absil itt immenswregis teligiosis-
venenum, efficacius; nullum quo promviius cerliusque simi glbrim quidqitariiveliiriusesse detrriclum. Tolum
curentur, coeanl el consolideniur redeuniium ad sa-- illhis esi qiiod Ecclesia nosita vicil. Al regesimperan-
nam fidem vnlnera et cicatriccs; nullhm quo plenius- do, principes EccleSimpersuadendo curiivihcanl, nihil
et perfectius adusqiie iniimos pielatis Clirislianwsensus- •esl quod Regis glbriw delraciuni quidquahi aut ihiriii-
Calholici cum antiqui ttiin Neophyti convalescani. hulurii ad tuani cbihmeiuiahdam,censedialiquis dut do-
Summw tuw sapienliw cotnullissimique zeli fuit ieat; cuni ulraqtte sit iri suo qumqiiegeriefe sumriia,
qtwd e manibus hmreticorum arma, id est, perni-- ^QuodCwsaris, Cwsari; libiinodo,Ulusirissime Eccle-
13 PRiEFATlO.
siw princeps, quod tuum estintanlo hocoperetota Gal- j!i cordia navigat, fides spiral, cerlatim nauloe repelunt
lia gratulalur; quamquam et in ipsa Cwsaris parle.tibi fidei quos reliqueie pnrtus ( et dulcia^pairiis oscula
qui dux et pat Francim es , quod sub rege oplimo Ma- littoribus figunl, liberatos se periculis , absolutos er-
ximo administris fidissimispolesl, censemus esse quo- roribus gratulanles : quique tibitotique clero Gallica-
qite gratulandum. Probe scit imperalbr oinnium longe rio suppedilet el suggerat islas ad Litdovicvm Magntith
perspicacissimusi ut illud beatissimumin ptincipalu, voces, antiquw adversus hwresim disciplinw lesies et
facere quod libuetil; ita istud misetrimuth esse , nolle novi inietptetes gaudii. Reddidisti milii quietem Ec^
sibi sttggeri quod debuerit: qua wquissima modeslissi- clesiaj, perfidorum ora , aique uiinam corda , elau-
maque sua riientesecretioribussuis consiliisdignissimos sisli : et hoc non minore fidei quam potestatis auc-
quosqueaccensei, in quos proinde nonnulla regia: glo- toritate.
rim ponio consiiiinomine merilb deriveiur. Inde fil ut Felices nos fortunatosque , illustrissime Ecclesiw
qui profligatum hmreseosmonslrum regibus ipsis paulo princeps, si non secus atqtte operibus suis Ambrosiusin
ante hotimedioctilet fotmidandiimstupent, mitaniutque miismo tuo locum obiinuit, ila queni nobis ipsorum
in ianto tegno, tdhi btevi intervcdlotemporis, feticiler emeridatoribusin animo tuo concessisii, diutissime con-
el siiie ulla cmde penitus exslincium; te in pattetn tan- servet in dies inagis intinlum et aucliorem : felices $ st
im laudis evocetlt, non Ul diviriummodo; sed ul rcgiuin j } nbsltis votis et ptecibus annueiis ptwsUl sanctissimus
eliarit administruth, quem norunt initi tam ingentis el Religioni, Ecclesiw; GulliWi,nobis cl oninibus te diu-
supra ftdem posierorum ardui propositi, consiliarium tissime salvuih et incolumem a Deo cohtpteceiut aique
eiauclorein fuisse a rege prmcipuum. ihipeirel; felices denique, si qiii noslrw erga te obstr-
Commode opportuneque festis eam ob rem omnium vantim leslis esl veracissimus Ecclesiw doclor, n le
vocibus, el congeminatis plausibus publicis Ambrosius elidrii Obses suscipiaiur et fidejussor devinctissimwvo-
advenit Chori nostri dux ; cujus ore et Iwiius et dig- lunlalis qua suftius
nitis accinatur : Factus est unus populus , ex ha-reli- Celsiludini luse
cis i * . . repleta est Ecclesia ; et hon sine mctxiriid Addiciissimi ei bbsequerilissimiMnhachi
voiupmte hoc subjungatur: Sedata tempeslas est, con- Benedieiini CorigregatioriisS! Mauri,

PRiEF ATIO.

Cum nova cura riec minimo labdre purgatas Am- (] sehlia in Sncfaniento, de pofceslateatque cliivibus
brosii commeiitationes exhibemus, nilill necesse EcciesiaB, de necessilaie bouOruih operuih, venera-
hobis fuerit caihnlici iecloris aiiimuhi, iit.ei hdsifani tione reliquiafum, bealoium coeliltim irivocatione,
hanc ediiionem cominendemus, affectatis Auctoris tain diserlis verbis locutum esse Ahibfosinm, iit
bperumve ipsius laudibus pellieere. Quis enini eorum, nihil apeflius aBquoprudentique lectori expetendnm
qui vei primoribiis lubris ecclesiasijcam delibavefint Sit. Cieterum cum inlef alia isli refractarii codicum
hisiofiam, ihficiaturus est omnia in Ambrosio rhaxi- ediiomin depravationem criminentur quam invidio-
iria exstitisse ac plane sihguiaria? Sane qiiidem in Sissime, ediiionem nostram hoc tempore quo regis
confesso est illius ad episcopatum voealionem, in pieias omhem suam auctorilatem ad baireticorum
episcopalii soliiciludinem aiqnecoristahiiani, in omhi conversiohem confert, speramus nori sine fmctu
vita integnialciri, humaniiateih, religionem, alias- exituram. In qua exorhandk qtiid a nobis praestitum
queviriutes splendore fiiisisse non usiiato; solaque iuerit, explicabiliir, posiquam noninilla de veteribus
iiiius magnafiimitatc adeo perciilsum fuisse Theodo- editionibus qiias in variis Europoe locis eniissse sunt,
siiim Magriiiiri,ul eruperil ih ha'C verba : Episcopuin pfsemiserimus.
vidiheminem prmler Ambrosiuin. (Theod. Hist. iib.v, Nullam porro videre nobis contigit aniiquiorem ea
c. 17.) (]uod vero ad doclrinam ejus, illam non E) quam MafTeliusVenia monachiis Aiignsiiiiianus Am-
modo sancii Palres, summi Pontifices, oecumenica brosio Corano ejusdtm ordinis generali dedicavit. In
Concilia cerlatim exquisiiis elogiis pradicarunt, ve- ilia quidem ueque loci, neque lemporis certam ali-
rum eliam ipsimet baeretici. Sed nec aliud quidquam quam nolam deprehendas : sed inde forsan conjicere
magis declarat, quanta doclrina? ac eloquentiae vis liceat eamdem etin italia, et anle annum U8S vul-
Juerit in Anibrosio, quam Augustinus ab errore ad gatam esse; lun> quod forma codicis el cliaracterum
veram fidem Docioris nostri opera el cnncionibus cum alia, de qua jam dicemus, plane convenil, lum
revocaius. Hac quippe una victoria sibi lro|>hsciim quod Coranus ille seu Coriol.anus memoraio anno
ac niohumeiilum xre perennius erexit sancius liic diem siium Ronipeobiit. Aliera illa ediiio, curanle
Pra^sul. tliiriara. vero neotericis etiam heterodoxis Cribellio presbytero, Mediolani arino 1490 prodiit
magni Augiisiinl exemplum imilari libeat ! Illud apud magistruni Leonardum Pachef : qua? simul cum
profecio jure affirmare possumus, de Christi prse- superiore servatur apud RR. PP. canonicos regu-
15 PR^EFATIO.
Iares sanctoe Genoyefse Parisiensis. Ulraque auiem A Nihilominus tamen edilionis lam ssepe ac tot di-r
valde imperfecla est, acpaucos admodum iraclaius versis locis recusae, hec non Gelenii aliorumque doc-
comprehendil. torum hominum diligenlia recognte aucloritas Joah-
Post duos annos non mediocrem kudem retulit nem Coslerium regularem canonicum e monasle-
Joannes Amerbachius, civis Basileensis , quod rio sancli Marlini Lovaniensis non deterruit, quin
conquisitis congregaiisque undecumque plurimorum ad aliam concinnandam exornandamque animum
ac prseeipuorum Ainbrosii operum exemplaribus, appelleret. Qua vero occasione inductus hoc laboris
eadem opera in tres partes dislribuia lolidem volu- sibi proposuerit, iia explicat (Epist. in limine edit.
minibus complexus est. Atque etiam quo edilionem sum posila): Cum ego igitur, ait, anle biennium D.
suam utiliorem efficeret, rogavit Joannem de La- Ambrosii epislolas antiquis el eleganlioribus characle-
pide Carthusianum Parisiensem, ul singulis libris in ribus conscriptas, ex bibliolheca cwnobii D. Laurenlii
certum capiiuih niimerum divisis, suum cuique ca- quod Leodiensis oppidi muris adhwret, naclus essem,
piti aptarei argumcntum : quod et factum esl. Op- cwpissemquemeo more cum excusislibris eas conferre,
tandum vero iiludruerat, ut quemadmodum plures mirum diclu quantvm hic eral dissidii, quanlum varie-
tractalus nohis edidit, ita etiam illos edidisset emen- latis ; ul slatim non poluerim non destomachari in eos,
datiores. Sed in hoc induslriam diligeniissimi biblio- B qui editis libris, speciosis quidem sed inanibus ac
polse agnoscimus, quod tam mullos reperil: quod mendacibus iilulis, omnia casligalissima, el lanquam
lam depravatos, injuriae temporura iribuimus. Hanc feliciore mx\i-/yevio-laretiata pollicentur : cum nihil
aulem edilionem anno 1506 iteruin. praelo subjecit plerumquesit depravalius , et anliquis sordibus omnia
Joannes Peiri de Langendorf, lypographus quoque sint convolula. His ilaque pernioius, quod in epislo-
Basileensis : a quo nibil aliud priori illi adjectum lis Ambrosianis coeperat, slaluit in reliquis ejusdem
fuil praeter indicem admodum copiosum, quod Re- Docloris operibus efficere; cumque inulualus esset
gislrum florigerum inscripsit. Cujus quidem registri e tribus aut quatuor viciniorum monasteriorum bi-
utilitas Conrado Leontorio ex ordine Cisterciensi bliothecis aliquot exemplaria, hoc subsidio fretus
lanta visa est, ul illud versu et prosa celebrare non alque in primis uno codice pereleganti, qui in Bel-
sit gravaius. gium allatus fuerai eMagna Biitannia, castigationem
Novam adorsus editionem Erasmus unum sut al- suam absolvit. Edita fuit illa Basilea; anno 1S55
lerum tractatum iis qui jam publicaeluci dati fuerant, typis atque impensis Episcopii. Egregiam sane ope-
adjecil : ad biua volumina lolum Ambrosianorum ram in hac sua ediiione praestilil Costerius, neque
operum corpus redegit, illudque partitus esl in qua- ipsum lectoribus imposuisse arbitramur, cum affir-
tuor lomos; iia ut primus Ethica; secundus Pole- ^ mavit a se plusquam duo millia errorum ex Ambro-
mica ; Orationes, Epistolas, et Conciones terlius; sio sublata esse, prceter viginti aut plures versus
quartus denique Novi ac Veleris Tcslamenti Expla- qiios cum deessenl in prioribus edili.onibus, ipse
naliones contineret. Ad hsec pramiisit singulis tomis primus suis quemque locis resliiuit. Verumlamen
ac lihris nonnullis quasdam censuras , sed quae non non sibi satis auxilii fuisse in memoralis exemplari-
salis exisiimaiioni illius responderunl, necdoclorum bus idem non obscure indicat, ubi faletur se quan-
exspectaiioni. Porro tameisi mullum sudoris exhau- doque in eas incidisse difficuliaies, quibus ad judi-
stum praedicet in hoc opere (Epist. edit. sum prmfixa) cium dociorum hominum conlugere coaclus fuerit,
Dum collalione veterum codicum, inquit, emendanlur hoc est, ut simplicius loquamur, ad conjeciuras.
depravata, resliluuntur amputala, resecanlur assuta, Quam ob rem cum Joannes Gillotius animad-
reponunlur grwca, qumvel aberant-prorsus, vel figuris verlisset Cosierium ob mss. codicum paucitalem
nihil significantibus fueranl addita ; non lamen lan- editionem suam omni ex parte perfeetam reddere
lum fidei habilum est ipsius verbis, ut eum magis nequaquam poiuisse, laudavit quidem ejns laborem
auctoritati manuscriplorum, quam proprio judicio atque industriam, sed lamen Ambrosianis operibus
deferre quisquam crederet. Hoc certe superioris sse- aliquid perfectionis accessurum puiavit, si ea denuo
culi constai fuisse ingenium, ut erhdili omnes con- " aliis adhibiiis exemplaribns recognosceret. Congre-
jecluris plurimum tribuerent, sed Erasmum impri- gavit igitur non exiguam manuscriplorum muliiludi-
mis famse sure alque doclrinaj fiducia paulo audaeio- nem e pra;cipuis hujusce urbis bibliotbecis, ul puta
rem exstitisse nullus ambigat. Quapropter adeo non e Uegia, Sorbonica, Germanensi, Viclorina, quibus
yisa est legitimam aitigisse perfectionem ejus cditio, annumeremus licet Dionysianam, sive abbaiise sancti
ut duobus postannis, nimirum anno 1529, cum lypis Dionysii in Francia, in qua sola viginti et amplius
Chevallonii Parisiis exprimeretur, mulia commutata codices Ambrosiahorum operum manu exaratos
fuerint in lexlu, el ad marginem annolaia nonnulla, exstitisse idem auclor esl. Verum cum tot codicibus
quemadinodnm ex collatione aliquot opellarum de- inler se conferendis coroponendisque vix plures ho-
preheiidimus. At non Lutelise solum, sed et Basileas mines, nedum unum aliquem, sufficere animadver-
ubi prima ejusdem Erasmi edilio ex Frobenii officina leret, ex eo laiiionumero, ut ipse in prsefatione sua
prodierat, hoc ipsum in secutis edilionibus factum non dissimulat, paucos quibus excuiiendis par esset,
reperitur : in quibus eliam traclatus aliquot qui in deligere ac retinere necessum habuit. Ejus editio
superiorjbus desiderabanlur, subinde adjecti sunt. Parisiis apud Guillehnum Merlinum ejusque socios in
17 PRJEFATIO.
Jucem prodiitannol568.Quamvis aulemomnium quae ALdera edmo pubhci juns facta est, illico neglectis ca3-
priuspublici jurisfaciae fuerant, merito praedicari pos- teris, omnis.ad eam transiit auctoritas; ita ut nbique
sitabsolulissima; nihilominus tamen, qiiie rerum hu- locorum, sallem in quihus viget catholicse religionis.
manarum saepeconditio est, remansit omnium prope- professio, typis sola recuderetnr. Cerle ab anno
modum maxime iguota : eam videlicet oppressit Uo- 1586, quo primum ea Luletia? prodiit, singulis fere
manae, quse pfoxime illam secuta esi, editionis fama. decenniis ibidem prselo subjecta est, nulla, qu« mo^
Ad hanc suscipiendam Felix cardinalis de Monte- menii alicujus esse viderelur, indiicta mutaiione.
Alio, et posiea sub noiuine Xysti V poniifex maxi- Dolendum tamen est in eadem bac editione repe-
jnus deeessorum suoruro Pii IV ac Pii V aucloriiate riri non pauca, qua; non ab hsereticis modo, verum
alque mandatis se, dum Romaj in Minorum conventu eliam ab orlhodoxishaud sine causa minus proben-
generalem ordinis sui agerel, inductum esse prohte- tur. Nam primum omnium ldngi iili Scripturas textus
lur. Qnocirca ut mandatani provinciam obirel, ccepit qui non solum initio certorum traclatiium praefigun-
rimari celebrlores bibliothecas, manuscriptos vete- tur, sed eliam mediis inserunlur capitibus, nimium
res conferre cum editionibus emendalioribus, et sic- auctoris oralionem intersecanl atque seriem, vo-
ubi traclatus aliquis nondum editus deliieret, inve- lumiuis molem ac pondus gravant, nec ab ullo fere
siigare: insuperquesedulopraeparare alia omnia,quse 1I umquam leguntur. Deinde quinque partita illa divi-
ad operis perfectioncm conducibilia existimabat. At sio non satis concinna est; ut enim prseiermittamus
vero diversis itinerum aliarumque curarum dislra- mullo plus affinitatis duobus primis tractatibus se-
ciioiiibusprsepedilusid imperfectum, uli falelur, de- cundi tomi cum ullimis primi iulercedere, quara cum
jserere coaclus fuit. Facius postea cardinalis inler- sequenlibus ejusdem secundi tomi explanationibus,
missum laborem repetiit, sed jam nori solus; sic non conveniebat epistolas alque conciones aliquot
enim Gregorium XIII, cni edilionem suam dicatam cx ordine proprio exemplas a tomo quinlo in pri-
voluit, alloquilur (Epislola nuncupaloria) : Qttalem- mum sub annotaiionum nomine revocare, mullo
cttmqtteposlea nactus quietem, horiatu jussuque S. V. etiam minus avulsas nonnullorum librorum parles
inchoalum opus repetens, prwclaros dociores, viros alio relegare. Hoc praeterea ibidem reprehendiiur,
doctrina et pietale graves, ac linguarum intelligentia, quod iractatus quosdam valde dubios, receptis ac le-
.et historiariim cognilioneinsignes, prwterea in schola- gilimis quasi indubitatos inseruerinl; cum e contra-
stica theologiael Patrum leclioneadmodumversatosde- rio in iis etiam commenlationibus quas edilionum
'
legi, mihique laboris socios adscivi. Ilaque onus ala- superiorum consensus admiserat, ad secernendas ve-
criter subeunles, munerique ptures annos strenueuna ras a falsis, certas ab ambiguis, deleciu et censura
incumbentes,tandem mttltis vigiliis, plurimoque impen- C< opus fuisset. Sed nihil in his omnibus magis offen-
dio, Deo bonorum omniumlargitore nobis propiiio, ub- dit, quam quod multa in ipso iexlu sibi perrniserunt
solvimus, elc. Deinde explicaio quemadinodum ad ii, quos eidem corrigendo adhibuit eminenlissimus
perfectam Ambrosianorum operum emendaiionem cardinalis; neque enim istic aliter ab ipso peccaium
non solum codices scriptos cum edilis conlulissenl, esse existimaimis, nisi quia fqrle plus aequo eorum
sed et veteres illos auctores a quibus aliquid miitua- diligenlhe ac prudentia; credidit. Immo vero neque
tus esset Ambrosius, consuluisseni : nec non eliam horum damnandum tanta cum severilate consilium,
posteriores, apud qups ex ejusdem Palris lucubratio- quippe qui nihil aliud sibi proposuerint, nisi voces
hibus cilalum aliquid iuveniaiur, examiriassenl; quasdam quaepaulo duriores ipsis videbantur emollire,
tanti laboris ac diligenlise fruclus recenset in liaic vel quse obscuriores, mutare clarioribus, vel denique
verba : Quorum ope, atque adminiculo, inquii (lbi- ad Seripluroe seriem auctoris expositiones revocare.
dem), obscura explicuitnus, manca supplevimus, ad- Interim helerodoxi, qui omnem lapidem movent,
jecta rejecimus, transposita reposuimus, depravala quo Palrum auclorilalem valeant declihare, magno
emendavimus, omnia demttm ut germanatn Ambrosii slrepilu ac tumullu nobis, ut diximus, corruplionem
phrasim redolerent, ejusqtie dignitali alque gravilali Ambrosianarum edilionum oggerunt. Neque tamen
responderent, sedulo curavimus: et ut ipsemel Auctor *^ recens esl ista importunorum hominum criminatio;
loqui videretur,supposiiitiis quibuscumqueabscissis,pro ctenim sseculo superiori Franciscus Junius, ul per-
viribus studuimus.Ad poslremum, ut clarius suam in suaderet non esse calholicis typographis liberum in
hac ornanda editione diligentiam patefaciat, narrat excudendis Patrum operibus bona fide versari, sed
tractalus aliquot quibus alise carerenl ediiiones a se eos vexari a nescio quibus explpraloribus quos in-
addilos, institulam novam commodioremque uni- quisitores occulli suinniiiterent, lalem orsus aut
versi operis pariiiionem , ac denique contextum conimentiis est narrationem (Prwfat. in Ind. expur-
Scripturaj in tribus prioribus tomis ad lectorum uli- gal.) Refert iiaque cum Lugduni anno 1555 Ludovi-
IHalem appositum. cum Saurium inviseret, operarum in officina Freslo-
Quatuor ex ejus lomis Romse apud Dominicum Ba- niana correclorem , ab eo sibi commonsirata esse
sam vulgati sunt anuis 1580, 1581 et 1582, qiiintus aliquot folia scriplorum divi Ambrosii, elegantia qui-
aulem anno 1585, cum jam sederet in B. Pctri ca- dem illa, quod ad chartse nitorefn, concinniiaiem
thedra Xystus V, cui eurodem lomum Johan. Bapt. characlerum, nec non orthographiaj acquraiionem
Bandinius nuncupavit. Poslquam vero semel hsec ea- pei linet : al in ipso sensu atque coniexlu foede a
19 PRJEFATIO. «0
Franciscanis duobus inlerpolala et cancellaia. Hanc 1 vero nullius, omitlerenlur. Hac videlicet ratiohe pro-
porro accnsationeni etim videremus non solum a Ri- vidimus, ut el leclori quam potissimum Ificlionem
veto (Crit. sact. lib. m, c. 6) et similibus ejusdem ampleciatur, eligere liberum sit : nec tamen pagiiise
aul supparis sevi scriptoribus cupidissiiue ad conffan^- leviims inuiilibusve notis opplenntur*. At in Scriptu-
dum Ecclesiaj odium arreptam atque contorlam; roelocis qui passim cilanlurab Ambrosio, diligen-
verum etiam nuperrime a minisiro quodam summa liani ac religionem adliuc majorem adbibuimus; eo-
cum stoinacliaiione repelitam, hoc nohis cupiilitatem rumdem enim locorum varictales inierdum eliani
injecil de illa edilione certius aliquid cognoscendi. band iia graves non solum ex Ambrosii codicibus,
Qub circa celebriores hujusce urbis bibliolhecas per- sed ediversis quoque Bibliorum idiomalis placuitan-
lustravimus, editos aliquol exierarum catalogos con- nolare.
suluiinus, denique ul Lugduni si quod illius exem- Submovimus aulem longipres illos contexlus, qui-
plar ibidem superesset, exploraretur, operam dedi- bus, ut dictum est, in edilione Romana cum libri ab
mus; neque lamen ullum ejusdem ve.siigium licuit invicem, tum eliam neirraro media ipsa capita divi-
nspiam deprehendere. Unde colligas ipsam vel sla- debanlur; eo quod illa divisio operum Ambrosiano-
tim suppressam luisse, vel forle omnino supposiiam. rum corpus,quod unum esse,quoad ejus fieripotest,
Si vero de re lam parum cerla tanias illi exciiant 1 debet, quasi menibraiim distrahat el discerpal. De
Iragoedias, qnis credat eosdem naivis ac vitiis parci- librorum vero sectione in capita, nec non eorum
turos earum ediiionum, quaj nunc publice prostant argumentis, sive summariis, ut vocant, sententiis
et cunclorum caiholicorum atque acaiholicorum ma- tantisper certatum est; cum non deessent qui ea
nibus leruntur? Non pepereit profecto memoratus omnia qua3 non haberenlur in manuscriplis, ex edi-
Rivetus, cum memoraiam de Lugdunensi ediiione tionibus tollenda esse contenderent : alii conlra re-
narrationem ila concludit: Quid in similibus Romw linenda quidem existimarent, sed quia velera illa
actum sit, aut quolidie agalut, divinare promptum est. arguinenta Auctnris sensum atque consilium, vel
(Lib. el cap. cil.) Non pepercil Dalla>usCharentonia- niinus perspicue, vel minus latine repraisentarent,
nus olim minisier; hic enim in eo libro quem de Usu corrigenda. Poiior horum visa est opinio; conslat
Pairum gallice scripsil, capitis 4 paginam 95 inte- siquidem animum lectoris dcfatigari, nisi subinde
gram consuniit in eadem Romana ediiione tradu- quasi variis stalionibus requiescat. Sed in hoc ma-
cenda. Sed in hoc ejus aliorumque siuiilium injusli- xima illius instituli videlur ulililas; quod eumdem
tia manifesla est, quod Erasmi, Gelenii ac caetero>- lectorem antequam ad novam transeat materiam,
rum qui Basileensi editioni anie Costerium manum pra^paiei, quo facilius legenda intelligal. Et hocsane
admoveruni, peccata et suinmam in se"quendis con- ( nulliis negabit magis necessarium esse in eo scri-
jecturis liceutiam caute dissimulant. ptore, ad cujus leciionem atque intelligenliam,quem-
Cjp.lerumillud nos confidimus hac nostra editione admodum aniniadvertit (Hisl. Eccl. an. 597) Anlo-
assecnlos, ut ea tela quaj perpeluo conira Ambrosii nius Godellus, magnum EcclesineGallicanasdecus et
auctoriiaiem lorquebanl caiholicaj Ecelesise adver- ornamenium, opus cst erudiiione plusquam mediocri.
sarii, jam in posterum ex eornm manibus eripiantnr. IJt igitur hac in re potissimum junioribus theolo-
Primum enim hanc legem nobis inviolabilem esse gis pro modulo nostro consiileremus, recepiam jam
voluimus, nullam in lextum eonjecturam umqnam oliin traclaiuum in capita divisionem retinuimus, ipsa
adniiitere. Nam quemadniodum a Costerio videmus capila in numeros seu seciiones distribuimus, expli-
prudeniissime observalum (Episi. jam laudata) : Qui cuimus voces obsctiras aul parum usiialas , eornm
ingcnio dumtaxat suo judicioque plusquam debeant, etiam qusead hisloiiam, disciplinam, atqne doctri-
fidunt, nequeprmsidium omne in anliquorum exem- nain spectant, nbi res ita posiulare visa est, brevenl
ptariitm collatione constiltiunt, fieri quidem potesl, ut subnotavimus expositionem. Ad haecveterum quoqne
quandoque nonnulla qum conlra grammaticorum ca- illorum locos indicavimus, quos Ambrnsius nosier
nones depugnenl, restituant: al vocesmale commutalus, sibi proposuerat imiiandos. In quibus omnibiis non
senleniias aut onmino omissas , aul in alienum locutn I lamam erudiiionis aucupari consilium fuit, sed lec-
rejectas eo moio persanare neuliquain possunl. Ne quis lorum ac eorum prxcipue qui, ui diximus, recenles
ver.o nos putet promissis illis fucum facere, non so- a theologiaescholis, se ad evolvenda Docioiis nostri
lum mannscripiorum quibus ad singtilos iracialus monumenla comparant, unice speeiavimus uiiliiatem.
recognoscendos usi sunius, caialoguni ad calcem vo- Quapropter doctores viri, quibus erudimm hoc no-
luminis exhilmimus, verum etiam siugulis paginis in slrum sseculum abundal, nullo dispendio notulas
inferiori margine quid el qua auctoiilate commula- nostras omitianl licei ^ nec tamen illas lyronibus
tum fuerit, subinonuinius. Ubi etiam cujusque codi- atqne in hujuscemodi studio candidaiis invideant;
cis tuin scripti lum edili varias curavimus adjicilec- quibus eo magis necessarias esse illud ostendit, quod
tiones; eo tainen delectu, ut quas levioris ducere- in muliisloeis Rom. editores, viros alioquin erudi-
mus momenti, rejicereulur in finemv.oluminis,aquas los, Auctoris sensum non asseculos inductaein tex-
a Nos ex ulrisque unum annotationum tum mulaliones patefacianl. Hi vero dum qualicum-
corpus
effecimus , ne infer legendum aliquid desiderari que hoc riostro juvabunlur laborej quod pauciora
possit quod non oculis "subjaceat. EDJ*. . exposuerimus, non exposiulent; cum nihil quod
21 PRJEFATIO.
valde necessarium fuerit, neglexerimus, nec fusio-. A nondum editos manu propria describere gravatus
res annolationes facile admissurus fuerit voluminis . non esl. Postremo celebriores hujusce urbis bihlio-
modus. tliecas, ut puta Regiam, Sorbonicam , Viclorinam,
Quod porro ad universi operis partilionem altinet, Colbertinamaliasquediligenter perlustravinius; unde
nobis neque Romana neque Erasmiana satis probata nobis humanissime necessarios codices prsebuerunt
esl; ulrobique enim cum bene mulla sunl proprio ii quibus eorumdem manuscriptorum cura custodia-
suo loco 11011posita, lum nulla exsiat legitimorum que demandaia est. Comprimis veroillud pnedicemus
adulierinorumve foetuumdiscrelio. Ilaque nihil com- oportet, D. Tonnellerium, can. Vict., nobis qualer-
modius esse duximus, quam ut opera omnia quae niones aliquot, quibus varias lecliones ad editionem
nomine Ambrosii reperiunlur inscripta, in tres dun- Anibrosii abs se destinalam coliigere coeperat, Iu-
laxai tomos divideremus, quorum priores duo vera, benlissimo animo dedisse; ac similiter eruditissi-
lertius supposititia comprehenderet: in quo a Ro- mum Baluzium non solum codices e ditissima D.
mana dislribulione, cui longo usu nunc omues as- Colberti biblioliieca nobis affalim suppediiasse, ve-
sueti sunt, quam minimum poluit, recessimus. Igitur rnm etiam varias lecliones Sermonum Ambrosiano-
hoc primo volumine quidquid ad Scripttirse exposi- rum alque Epistolarum ad opus quod ipse designa-
lioiiem referlur, complexi sumus : de cujus quidem B bat, ex opiimse notae manuscriptiscollectas, quaesua
traclaiibus non est cur hoc loco plura dicantur, cum in nos henevolentia est, uliro delulisse. Quod porro
prsemisssead singnlos admonitiones eorum aelatem, eosdem codices subinde, ut fieri solet, consulere
propositum Auctoris, el alia quse necessaria judica- non satis habuerimus, sed ipsorum editorumque
viuius, abunde prodant edisserantque. Nam de reco- versus cum versibus, voces cum vocibus, syllabas
gniiis Augustini,Gratiani, nec non ei eilaiseScripturae cum syllabis religiose contenderimus, ex variantibus

testimoniis, additis ejusdem versiculis, variis indi- Iectionibus quivis intelligat.
cibus in fine collocatis, ut sileamus, ipse lector usu Quncirca nibil addendum bic viderelur, nisi essent
proprio, quunium utilitaiis habeant, saiis agnoscet. nonnulli, qui paucis Anibrosii nostri locis, quos aut
Neque vero ea videnlur hoc loco prsetermittenda, obscuros aut nimis allegoricos putant, lamquam
quorum ope ac subsidio usi sumus in hac Ambro- prajjudicioquodam offensi, minus sequos illins operi-
siana castigatione. Cerle quidem manifestum est ad bus sese osiendunl. Horum igilur ut niedeamur fa-
operum cujuspiam auctoris reslilutionem non fuffi- slidio, non pigebil illud quo delectalus reperilur
cere, ut unus aul alier codex manu cxaratus cum sanclus Aniisles, scribendi atque interprelandigenus
editione aliqua conferatur, sed multis opus csse, ut paulo accuraliori libra expendere. Ac primo Ambro-
quod iu uno viliosum est, adjumenlo corrigi possit G sianum slylum conslat grandem, nobilem , etcopio-
alterius. Immo vero nec etiain salis est multos sup- stim esse; qualis videlicet patricii ordinis virnm
petere, nisi varijs in regionibus fueriut scripti; cum decebat, ac diligenler m urbana forensique eloquen-
ssepe sxpius contingat, ut in omnibus unius provin- tia exerciiatum. Sed nibil in ejus sublimiiate turgi-
cioe manuscriplis iidem plane errores offimdantur, dum inest, nihil lurhidum in ubertate; cum utraque
quod nempe ab uno et eodem exemplari tamquam res suavilate quadam ac raodeslia lemperelur. Neque
ab uno fonte illi profecti sint. Quapropter ut unde- tamen putes eum vi sua vehemeniiaque desiitui.
cumque licuil manuscripli congregarenlur, operam Habet siqiiidem affecius suos, alque aculeos, sed
dedimus. El primum cura fuit ul opelhe nonntillse lanla condiios festivitate, ut nullam morosioris
quarum pauciora suppetebant in Galliis exemplaria, agrestiorisve ingenii speciem prse se ferant. Obser-
ad aliquot Vaiicansebiblioihecaecodices exigerenlur, vant quoque in ejusdem eloculione adeo miram sen-
insuperque describerenlur illae variae leciiones, qui- tentiarum densiiaiem, ul non facile majorem apud
bus usus fuerat ipse cardinalis de Monte-Alto. Erant alium ullum reperiresit. Hucaddebrevitatem periodi
inler eas observationes nonnullae quse nobis non coneinnam ac modulatam, sed in primis lam felici
omnino fuerunt inutiles; erani praelerea conjeclura varietate -distinciam, ut nullum taedio relinqual lo-
plurimaequas a Latiuo Latiuio postea editas compe- U - cum. Inde esl quod Magnus Augustinus Doctoris
rimus. Deinde manuscriptos biblioibecarum Congre- noslri oratione capium se esse non uno loco tesiifi-
gationis noslraj aut in provinciis ubi asservaniur caiur (S. Aug. Conf. lib. v, cap. 12, 15, 14. alque
conferendos, aut in monasterium hoc Sanctigerma- alibi), nec non specimina tiium elocutionis generum
nense afferendoscuravimus. Hoc ipsum etiam factum proposittirus Cyprianum alque Ambrosiuin solos
esl in codicibus aliquot Flandricis hibliolhecarum eligit (Idem de Docir. Chrisl. lib. IV, cap. 21), quo-
Ordinis nostri, et in pluribus Gallicis ordinis Cister- rum e lucubraiionibns varia illa eloqueinias exempla
ciensis, quos nobis snmma eum benevolenlia com- decerpat ac depromat. Sed nec minns aple quam
modaverunt muliorum ejusdem ordinis monasierio- breviier etiain a Cassiodoro designatur ea, qua san-
rum prseposili: ubi prsclermillendum non fuerit, ctum Prsesulemscripsisse observamus, oraiionis for-
quanlum debeamus labori R. P. Joh. Baptistae de ina; sic enim illc : Sanctus quoque Ambrosiuslactei
Noyville, Prioris abbalise Vallis-Claraeprope Laudu- sermonis emanalor, cttm gravitaie aculus, perviolenta
num, qui et plures traciaitis cum monasteni sui codi- persuasione dulcissimus (Cctssiod. divin. Lection. cap.
cibus olficiosissime contulit, ei sermones quosdam 20). Et liinc abunde inielligas abomni obscurilate
25 PRJEFATIO.
Ambrosianum stylum per se abhorrere: utrurri vero A fesso sii quam informandorum gregissui inorumsol-
quain secutusesl, inlerpreiandi ratio jure hujusce Hciiudinem, mirum utique forel, si lam gravem epi-
vilii argui possit, inspiciendiim. scopatus parlem tantus episcopus non iriiplevisset.
Triplicem in sacris paginis intellectum esse pas- Sed lametsi quantam illius rationem hahuerit, sin-
siin agnoscit, naturalem, moralem, spiritualem; sive gulse propemodum paginse contesleniur (is enim
quod idem est, historicum, ethicum, mysiicum : sed sensus omnihus ferme operibus Ambrosiauis velut
in hoc riltimoeuucleando tam mullum, quam brevem inspersus cst) reperilur lamen in quibusdam magis
in primo sese exhibet. Quin eiiam ipsum interdum ex proposito explicatus. Talessunl libri de sacrificio
putes, ul spirilualem seusuin consliluat, hisiorise Cain et Abel, de Abraham, de Bono mortis, de Fuga
veritatem prorsus negare: quod lamen secus habere sseculi, de Jacob etVita beaia, de Elia et Jejnnio,
comperies, modo singula perpendas in serie oratio- de Nabullie Jesraelita, de Tobia, de Interpellalioni-
nis atque contextu, siculi nos suis locis observabi- bus, et in Enarralionibus Psalmorum.
mus. Cseterum non alibi magis urgere solet mysli- Sed non dticui proprio ad rimandam quaein Libris
cum sensum, quam in exponendo Veteri Tesiamen- divinis recondiia est, scientiam accessit; quamvis
to, idque maxime ubi faclorum historia quidpiam enim non vulgaremlinguarum lum Laiinaetum eliam
quod contra morum probitatcm honeslatemque pu- j Graccse cognitionem esset adeptus, el in leclione
gnet, praese ferat.Tuncenim veritusne istinc vel fideles omne genus librorum.poeiarum, liisioriQorum.philo-
delinquendi.vel pagani ac ManichaeiEcclesiaeinsultan- sopliorum, atque imprimis Platonicorum oppido ver-
di occasionem arripiant, apte confugil ad allegoriam: salus : quamvis praHerea eloquenliam quam ipsi
quemadmodumqusede ebrietateNoe, concubiluAbra- natura indiderat haud mediocrcm , diligenler. in
haeeiim ancilla,Loth ebrielate alqueincestu, necnon orandiscausisexcoluisset; non tamen pulayitsibi a
Davidisadulterio disputai,planum faciunt. Et hnjiisqui- tribunalibus ad sacrum pulpitum siue peritorum du-
dem methodi utililatem nemo melius exponere va- clorum praesidio esse transeiindiim. Maluit igilur se
leat, qtiara qui eam tanlo Ecclesise bono experius aniiquiorum prsebere discipulum, quam aliorum ma-
fttit magnus Augustinus. Ita igitur ille: Gaudebam gistrum profiteri. Quapropter cum Origenes in Scri-
eliam, inquil, quod veterascripta Legis et prophelarum piuris inierpretandis aliorum oninium tanquam dux
jam non illo oculoHegendaproponerenlur, quo anlea atque aiilcsiguanus haberetur, nec non ex eo quasi
videbanlur absurda smpein popularibus sermoni- e publico penu pleraque suarum exposiiionum hau-
bus dicentem Ambrosium Iwtus audiebam : Littera sissent superiores Patres; Ambrosius quoque com-
occidit, spiritus autem vivificat; cumea qttw ad litte- muni se usurum jure arbitralus esl, si ex ejusdem
rani perversitalem docere videbantur, remoto myslico C libris qiK»in rem suam puiabat congruere, muiua-
velamine, spiriialiter aperiret (S. Augusl. Conf. I. vi, relur. In quo quidem summa ulebatur cauiione et ju-
cap. &). Sed non solum uhi occurrilquidpiam quoda dicio; cum enim plurima in illius aticloris conimen-
probis moribus abliorreat, ad mystici sensus anioeni- iationibus legerentur, quse non probarentur ab
talem se convertil; memor enim apostolici httjusce Ecclesia, liis diligentissime vitaiis, providebal ne
dicti : Omnia in figuris conlingebanlillis (I Cor., x, pabulum ullum ovibus suis miniis sanum aut sincc-
11); ibi pulcherrima religiouis mysteria subliiterae rum apponeret. Nonnulla quoque reperimus in ejus
involucro latere demonstrat, ubi nihil contineri nisi scriplis quse petila fuerint ex Basilio, sed illnd ami-
simplex rei factive narraiiovidebaiur. Expendequos citiae quam inter ulrumque mulua virtulis opinio
sensiis et quam nobiles erual e struclura a"rcaeNoa- coierat, Ambrosium dedisse autumamus, ut praeeun-
chi, e benediclionibus filiorum ejus, e conjugio Isaac, lem illum, sicubi occasio ita ferrcl, non iliibenter
e diversis casibus vilaeJosepb, atque ad poslremum sequerelur. Duobus memoratis Palrihus insuper
e fiatrum ac filioruin ejusdeni bcnediclionibus; fate- alios duos addit Hieronymus, Didymum de quo in
beris profeclo nihil aliud quam frigere atque humi admonitione ad libros de Spiritu sancto, ei Hippo-
repere illos interpreies, qui quasi Judaicam servilu- lytum maityrem, sed cum hujus opera temporun)
tem in Ecclesiam referre decreverint, toii sunl in I iniquilale perierint, quod Hieronymi adjiciamus
apicibus elsyllabis examinandis: quique si vel unius lestimonio, nihil habemus.(Vide admonit. nostramin
sententise grammalicam intelligentiam Hebraicsc cu- Hexaetn.)
jusdamf etymologiai beneficio delexisse sibividean- Secundum Ecclesise Palres nominandum cense-
tur, lum serio exsullaut ac triumphant. Nihilominus mus Philonem Judscuin , virum multse eruditionis,
tamen nolumus a nqbis hoc ita dicium, quasi natura- . quem allegoricis interpretalionibus indulgentem sa-
lem sensum, in quo duorum aliorum fundamenlum lis frcqucnier imitatus est sanclus Doctor. Inde est
esl, aspernemur. Ejus usum ultro fatemur non esse quod loci nonnulli Ambrosianorumoperum obscuri
nisi laudabilem, dummodo non serviliter acjudaice videantur iis, qui cjusdem Pliilonis ex quo desumpii
illi hiereamus. Hunc porro sanclus Doctor maxime sunt, methoduiii iion satis norunt. Quod ibi potissi-
secuius est in libris Hexaemeron, de Paradiso, de mum conlingit, ubi vel proprium aliquod vocabulum
Noe elArca, etin Expositione Evangelii secundum vel occtirrentes numeri ad subtiliorem allegoriam
Lucam. Quod vero ad sensum moralem; cum nihil Iransferuutur.SicErasmusipsecuidamlococensoriam
ad pasloralem curam magis proprie perlinere in con- hanc inussit notam : Hic videlur, inquit, «liquis ad-
23 PR.EFATIO.
sttissesuas nugas(Lib. H de Abrah. in marg. cap. A forle suspicari possit aliquis Ambrosium non alio
H); cum lamen eamdem senteniiam eisdem ferc> nomiue, quam quod Origenianorum operum studio-
verbis apud Philonem invenire sit. Sed non eo nomi- sus essel, alicubi Hieronymo displicuisse. Rufinus
ne privatim accusandus fuerit sanctus Doclor, cumi cerle auclor est (Apol. 2) eumdcm Hieronymum
id satis familiare alii quoque Patres habueiint, ult duobus tribusve librorum suorum locis de Ambro-
allegoricos tropologicosque scnsns indagarent; inque> sianis libris locutum esse petulanlius, quam lanti
numcris includi legique magna mysteria exislima- viri sanciiias atquc dignitas paterentur. Et hoc isti
rent, quse populis suis putabant candide retegenda. accusaiioni vim quamdam addit, non modoquod eam
Et Iiinc sane colligi potest multa quse nobis quam- tacitus in Apologia sua prseleril Hieronymus, neque
dam obscuritatis caliginem obtendant, anliquis illis; Rufinocalumuioenomen impingit: scd maxime quod
temporibus aperta eiiam populo exstilisse, ul pote> in Iibro de Scriptoribus Ecclesiusticis Ambrosiana-
talibus audiendis assuefacio. Sed etsi qua-damoffen- rum commentationum caialogum texere, ac suam de
derenlur, quae numquam plebecnlse caplum noni Hlissententiam proferre detreclaverit; ne in alieru-
superaverini, minime tanien id oratoris Iribuendumi tram partem, inquit, aut adutalio in me reprehenda-
esset obseuriiati; nam hodieque inter eos qui vcrna- tur, aul veritas. Unde non absurde colligi possit ei
culo sermonc verba faciunt, mulii laudantur ob, B qnscdamin iisdem illis operibus occurrisse quse non
perspicuiiatem, qiiornm in concionibus arlificium probaret, suum tamen judicium propter insignem
vulgus multa non capiat. viri auctorilatem proferresubveritum.'
. Est praelerea quoddam non ita vnlgare Minime lamen putamus unicam ejus rei causam
inlerpre-
landi genus, quod Ambrosius in eodem Philone imi- fuisse ipsins conlra Origenianos offensionem; ibidem
tandnm sibi proposuit, tliemalicascilicet inlerpreta- cnim alios ille haud paulo honorificeniius tractat;
tio. Hancautem definit SixtusSen. in liunc modum quos probe norat non minus quam Ambrosium, Ori-
(Lib. m Bibliolh. Sanctw. Meth. 22) : Tliematica genis imiiationi addictos esse : immo vero ipse Doc-
explanandi methodus est, qumpeculiaresdivinwScri~ lorem nostrum et in superioribus suis libris ante
plurw partes una cum earum exposilionibus applicat laudaverat, el postea quoque in propria conlra Rufi-
adalicujus particularis argumenti Iractaiionem,oslen- niim Apologia non seniel laudat: quo etiam loco non
dens totum suscepti argumemi corpus, membra, par- dubitat, nomen suum inter Origenianos imitalorcs
tesque singulas in propositis Scriplurw sanclw locis profiteri. Quo circa si vera esi Rufini objeclio, forle
veluti in tabella depictas inveniri. Quamdefinitionem sententiam suam ideo prolerre noluerit, nesi de li-
caplu difficilem non judicabil, qui volucril conside- brisa se prius, iucerlum qua causa, viluperatis cum
rare quemadmodum quse de palriarcbis
Abraham, C laude loqueretur, argueretur levilalis; sin auiem
Isaac, et Jacob narrat Scriptura, co Doclnr sancius eosdem contemptui liaberepergeret, offeiideretom-
referat, ut in primo dcbitain mnndatis divinis obe- nium animos, a quibus sancius Pracsul niaximo ho-
dientiam, in altero sinceram animi puritalem, labo- nore ac reverentia colebaiur. Quod si falsum adver-
rum toleranliam in teriio, lamquam in totidem vivis sario, ut eum vocaret in invidiam, Rufinus imposuit,
imaginibus expressas atque omnium imitationi pro- non facile fuerit divinare quam potissimum ob cau-
posilas esse palam faciat. Sed qui. plura de hac re sam sanclus ille doctor de lanlidoctorisoperibus non
volueril, adeat eumdem Sinensem loco ciiato. sine quodam fastidio silere volueril. Nec scire fas est
Hic fbrie lectorum quempiam moveat, quod cum omnia, inquil illc : neque boc magnopere ad rem
non pauca, uti diclum est, petierit ex Gra?cisAm- credimus periinere. Ut sit, Ambrosio nostro non
brosius, ab eis lamen ciiandis nominandisve ferme potesl honorificum non esse, quod cum sententioede
absliueat. Sed pr«lerqiiani quod haud infrequenter singulis quibusque rebus semper lam divcrsocabeant,
suppresso nomine auclorum, alienam scntentiam solus reperlus fueril Hieronymusqui iuiumalierumve
a se proponi clare teslaiur, Erasmus geminam
cjus illius librum minus probarel. Sanc pleni siini codices
rei rationem affert, nimirum quod eosdem imitari omnes cnni Grsecorum, lum Laiinorum laudibus
voliierit, non interpreiari, quodque per id (emporis JD sancti Ambrosii, sed etiamsi de illo canlcri tacerent
Scriptores grseci male audiebant apud laiinos. Nec scripiores, instar oiiiniiimessel unus Augusiinus. Hic
Ciceroni, ait ille (Epist. edit. suw prmftxa), quis- enim nullam elabi sibi palilur occasionem, quin
quam vilio vertit, quod in pltilosophicis argunientis Ambrosium el quasi pareniem colat, et quasi docio-
Grwcos sequeretuf non ul interpres, sed ul imitator : rem ac
mngisirum sequalur. Contende nlriusque
nec erat corniculmfurttim, quod Grmcorum
nomina, doctrinam, ct fateberis non lemeredicium a dociissi-
qum plmraque tum apud Lalinos magna laborabant mis quibusdam viris, fere omnium qusedocet sanclus
dogmatum improbatorum invidia, pressil; sed cauti Augustinus, semina reperiri apud Ambrosium (Att-
pasloris, omnem offendiculi, dissidiique materiani ton. Godell. locojam laudato), cujus ille brevius al-
excludenlis. Non parum probabiliter id quidem;
que strictius dicia, fusius dilalare amplificareque
ncmo enim est qui nesciat quas turbas, quae jur-
passim consuevit.
gia illis tcmporibus doclrina Origenis inter ejus
fautores atque adrersarios concicrit. Quin etiam
27 VJTA SANCTI AMBROSII

VITA SANCTI AMBRQSII

MEDIOLANENSIS EPISCOPI,
A PAULINO EJUS NOTARIOAD BEATDM AUGUSTINUMCQNSCRIPTA.

4
1. Hortaris, venerabilis pater Angnstine, utsicuU i iniliiim suniam, ut gralia viri ab incunabulis quai
beali viri Athanasiiis episcopus et Hieronymus pres- fuerit, agnoscatur.
byter siylo proseculi sunt vitas sanclorum Pauli 5. Igiiur posito in administratione prasfeclurie
el Anloiiii in eremo pnsitorum, sicut etiam Mar- Galliarum a patre ejus Ambrosio, naius est Am-
tini veuerabilis episcopi Turonensis Ecelesiae Seve- brosius. Qtii infans in area praeiorii in cuna posilus,
rus servus Dei luculenlo sermone conlexuil; 'sic cum dormirel aperto ore, subilo examen apum ad-
etiam ego bealissimi Ambrosii episcopi Mediola- veniens, faciem ejus atque ora complevit; iia ut
nensis Eeclesisenieo proscquar stylo. Sed ego ut ingrediendi in os, egrediendique vices frequenta-
meritis laiilorum virornm, qpi miiri Ecclesiarum rent. Qtiae paler, qni propler cum maire vel (ilia
sunt, et eloquehlise fontcs ; iia eiiam sermone me deambulabai, ne abigerentur ab ancilla, qua? curam
imparem novi. Tamen quia absurdum esse opinor, nuiriendi infaiilis susceperai, prohibens (solliciia
quod praecipis, declinare, ea quae a probaiissimis enim eral ne infanli nocereni) b exspeciabat patrio
viris, qui illi ante me astiierunt, et maxime ab affectu, quo fine illud nijraculum clauderelur. At
sororeipsius venerabili Marcellina didici, vel qtiae illic post aliquamdiu evolantes , in laiitam aeris
ipse vidi, cum illi astarem, vel quai ab iis cognovi, altiiudinem sublevatae sunl, nt bumanis ocnlis mi-
qui illtiin in diversis provinciis post objium ipsius 1B iiiine videreniur. Quo facto terrilus paler ait: Si
se vidisse narrarunt, vel quse ad illnm scripla sunt, vixeriiinlaiitiilus isie, aliquid niagni erit. Operabatur
cum adhuc obiisse nescirelur : adjutus oraiioni- enim jam tunc Dominusin servuli sui infanlia, ut
hus luis, el merilis lanli viri, licet inculto sermone, iinplerciur quod diclum est: Favi mellis sermoncs
breviier striciimque describam ; ut.lectoris aniniuni boni (Prov,, xvi, 24); illud enim exameii apum
elsi sermo offendferit, brevitas lanien ad legendum scriploruin ipsius nobis generabalfavos, qui ccelcsiia
provpcel: nec verborum fucis verilatem obducam , dona annunliarenl, et menles hominum de terrenis
n'edum scriptor elegantise pompam requirit, lector adcceluniefigerent.
iantarum virtulum auiiital scieniiani, quem non 4. Posiea vero cum adolevisset, eiessel in urbe
magis phaleras, |)Onipasque verborum, qnam vir- Roma constitntus cum matre vidua el sorore, quaj
luiem rerum; graliamque Spiriltis sancli speciare virginilalem jam fuerat professa, comiie alia vir-
convenial. Siquidem noverimiis viatores graiiorera gine, cujus virginis soror Candida, et ipsa ejusdem
habere aquam brevi vena stillantem, forle cum prolessionis, qtiae nunc Carihagine degit jani anus ;
silinnt, qnam profluentis fontis rivos, qtiorum co- cum videret c sacerdoiibiis- a domestica, sorore,
pinm siiis lempore reperire non possunt. Et hor- vel malre manus osctilari, ipse ludens offerebal
deaccus panis dtilcis solel esse eiiam bis qui cen- IG dexteram, dicens et sibi id ab ea fieri oportere ,
lenis vicibqs ferculoriim quotidiani convivii cppias siqnidem episcopum se futurum esse memorabal;
ructare consuerunl. Sed et hortorum amoena mi- loquebaiur enim in illo Spiritus Domini, qui illuin
Faniibus berbiB agrestes placere consiieveruiit. ad sacerdoliuni nuiriebat: illa vero ul adolescentem
2; Quamohrem obsecro vos onines , in quorum el nescientcm quid dieeret, respuebat.
manibus liber isle versabilur, ul credalis vera esse, 5. Sed postqiiani edocius liberalibus disciplinis ,
quae scripsimus •' nec pulet^me quisquam siudio ex Urbe egressus est, professusque in auditorio
amoiis nliquid quod fide careal, posuissc ; quaudo prafecturse prsetorii, ita splendide causas peroravii;
qtiidem melius sil penitus nihil dicere, quam ah> ut eligerelur a virp illustri Probo, tunc pwfeclo
quid falsi proferre, cuni sciamus nos omnium ser- praetorii , ad co.nsiliiim tribuendum. Posl hacc
rnoiium noslrorum reddiuiros esse raiiohem(3f(iti/i., consularitaiis suscepil insignia, ui regcrei Liguriam,
xn, 16). Necdubiiem et si non ab omnibus omnia, jEiniliamque provincias, yenitqtie Mediolanum.
lamen a diversis divers.a sciri, et ea'-cognita non- 6. Per idem leinpus, monuo Auxentio Arianoe
nullis esse, qnaieiiam minus/ipse aut audire aut perfidiae episcopo (qui Dionysio beatae memoriae
videre poiui. Unde a die nativilaiis ejus narrandi confessore ad exsilium deslinalo, d incubabat
a Codex Micb., patre beati Ambrosii, nomine Am- D stica sorore vel matre ntanus osculari..... qb eis fieri
brosio, nalus ipse be.aius Ambrosiusest. oporlerC; alii mss. plures ac poliores, nt nos in
h ldem codex. finem rei prwstolabatur, quo scilicet texiu.
ordineillud miraculumclaudereiur. d Nonnulli mss., incursabat Ecclesiam; cseteri, in-
,
c Omnesedit. ac mss, nonnulli, sacetdolis a dome- cubabai Ecciesiam, edit., Ecclesiw.
29 A PAULINO AD BEATUM AUGUSTINUMCONSCRIPTA.
Ecclesiam) cum populus ad sedilionem surgeret in A 9. Pendente itaque relatione, iierum fugam pa-
cla-
petendo episcopo, esseique illi cura sedandse se- ravil, atqtie in possessione cujusdam Leontii
dilionis, ne popnlus civitalis in periculum *sui rissimi viri aliquamdiu- delimil. Sed ubi relationi
verierettir, perrexit ad Ecclesiam : ibiqtie "curii responsum est, ab eodem Leoniio proditnr; proe'-
a infaniis ceptum enim erat vicario ul insisleret rebns per-
allcqueretur plebem, subiio vox ferttir
in poptilo sonuisse Amhrosium episcopum. Ad cujtis ficiendis : qui injuncia sibi cum vellet implere,
vocis sonum toiius popuii ora conversa sunt, accla- proposito ediclo, convenit omncs, ul si vcllent
niantis Ambrosium episcopum ; ila qui antea tur- sibi consulere , rebusqiie suis, prnderenl virtim.
bulentissime dissidebant, quia et Ariani sibi el Ca- Proditus itaque et adduclus Mediolanum , cum
tholici sibi episcopura cupiebanl, superatis alierutris, inielligeret circa se Dei voluntalein, nec se diuiius
ordinari, repenie in liunc unum mirabili et incredi- posse resisierej pnstulavit hon se nisi a catholico
bili concordia consenserunt.b episcopo baptizari; * sollicile enimlcavebat per-
7. Quo ille cognito, egrcssus Ecelesiam, iribunal fidiam Arianorum. Baptiz.uus itaquefenur onmia
sibi parari fecit; quippe mox ftiiurtis episcopus, ecclesiastica officia implesse, atque ociava die
aliiora conscendit: lunc conira consuetndinem suam cpiscopus ordinatus est summa cum gralia et lse-
lormenia jussil personis adhiberi.Quodcum faceret, B tiiia ctiticiorum. Igiiur posl annos aliquot. ordi-
populus nihilominus acclamabat: Peccatum tiium nalionis suse ad urbem Romam, hocesi, ad pro—
super nos. Sed non similiier is populus tunc clama- prium solum perrexil, ibique sanctam puellam,
vit, sicut populus Judaeorum ; illi enim vocjbus suis de qua sttpra memoravimus, cui manum offerre
sanguinem Dominicum effuderunt, dicentes: Sanguis solilus eral, in domo propria cum germana ,
hujus super nos (Matth., xxvii, 25): isii verocaie* sicut reliquerat , invenit , jam malre defiincia.
cliiiinenum scienles, fideli voce remissionein illi Atque cum illa dexteram illius oscularelur, sub-
peccalorum omnium per bapiisniatis graiiam pro- ridens ait illi : Ecce ut dicebam libi, sacerdotis
miliebant. Tunc ille turbalus reverlens domum, nianum oscnlaris.
pbilosophiam profiteri voluil, futurus sed verus 10. Per idem tempus cnm trans Tiberim apud
philosophus Chrisli, qui contemptis saecularibus quaindam clarissimam inviiatus, sacrificium in
pompis, piscatorum secuturus esset vestigia, qui domo offerret, quaedam balncairix qua; paralylica
Chrislo populos congregarunt non fucis veiborum , in lccio jacebat, cum cognnvisset ibidem esse
sed simplici sernione, el verae lidei ratione, missi Domini Sacerdolem, in sellula se ad camdem do-
sine pera , sine virga , eliam ipsos philosopbos muni, ad quitm ille invilalus veneral, portari fecii,
converterunt. Quod ubi ne faceret, revocaius G atque oraniis et imponenlis manus veslimenta at-
est; publicas mulieres pubfice ad se ingredi fecit, ligit. Quae cum exoscularetur, stntini sanitate re-
ad hoc tanlum, ut yisis his, populi intentio revoca- cepla, ambulare coapit; ut implerelur illud Domi-
retur. At vero populus magis magisque clamabat : nictim dicltiin ad aposlolos :' Eliam majora his fa-
Peccatum luum supenios. cietis, credentesin nomine meo (Joan., xiv, 12). Quod
8. At ille cum videret nihil inlentipnem suam tamen signum saniiatis ut mirabile fu.il,«ila eliam
e
posse proficere, fugam paravit : egressusque noclis nec occnlium ; nam ego lioc in eadem regione post
medio civilatem, cum Tieinum se pergere pularet, annos plurimos, sanctis viris referenlibus, posilus
mane ad portam civitatis Mediolanensis, quae in Crbe cognovi.
Romana diciiur, invenitur; Deus enim qui Ecclesiae 11. Sirmium vero cumad ordtnandum episcopum
suae calbolicae murum parabat adversus inimicos Anemium perrexisset, ibique Jusiiiise lunc temporis
suos, et lurrem erigebat David c conlra faciem regiuae polenlia et multiludine coadunala de Eccle-
Damasci, hoc est, contra perfidiam ha-relicofum, sia pelleretur ; ut non ab ipso , sed ab liaeretieis
fugam illius impedivit. Qui inventns, cum cusiodi- ariaiuis episcopus in eadem ecclesia ordinaretur :
relnr a populo, missa relatio est ad clenienlissir esselque conslituius in tribunali, nihil curans eo-
mum imperatorem lunc Valentinianum, qui stimmo ^rum, quse a muliere excilabantur; una de virginibus
gaudio accepit quod judex a se direcltis ad sacerr Arianorum impudeniior cseieris , iribunal conscen-
dotium peterelur. Laetabalur eliam Probus prscle- dens, apprehenso vesiimenio Sacerdolis, cum
ctus, quod verbum ejus implerelur in Amhrosio; illum attrahere vellei ad partem mulicrum, ut ab
dixerat enim proficiscenli, cum mandala ab eodem ipsis caesns de ecclesia pellerelur; ail ei, ut ipse
dareniur, ut moris est: Vade, age non ut judex, sed soliius erat referre : Etsi ego indignus lanlo sacer-
ut episcopus. dolio sum, tamen le non convenit vel professionem
<' Cod. Fisc. alque Becc, hifantis ter in popttlo « Rtirsus in eodem cnd. Fisc. lacuna hic est ad
sonuisse. At post patilo soltis Fisc, per ter accla- eum modum, conlra faciem Damasci. Rocigiturad
mantis: iu Becc. auiem et paucis aliis hic voces clemeniissimumimperatorem tunc Vuleniinianumrela-
aliquot prsetermiltuniur. tum est, qui sitinmogctudioaccepit cjuqdjudices a se,.
b Fisc. cod. immani hialu islic fatiscit; etenim directi ud sacerdotium petereniur.
post consenserunistarjm sultjtmgit : Igitur Ar)tbrosius d Mss. aliquot, sqllicilqm enim habebqt perfidiam
populi in sua electione qgnit/Oassensu,, curp, vi,4erei Arianorum.
e
,:,';.'' u
conira votum suum rem ad ptofectum venire, fugam Aberat ab ed,|i. et mss., quibusdam, in eadent
paravit. regione; sed in aliis mss. probatioribus reperjtur;
51 VITA SANGTIAMBROSII 52
tuam in qualemcumque sacerdotem manus injicere;, A incogniia erant, in tanium ut supra ipsorum sepul-
unde deberes vereri Dei judicium, ne tibi aliquid cra ambularent omnes, qui vellent ad cancellos
liiali eveniret. Qnod dicmni exitus confirmavit; pervenire, quibus sanclorum Naboris et Felicis
nam alio die morluam ad sepulcrum usque deduxit, martyrum ab injuria sepulcra dcfendebanlur. Sed
gratiain pro contiimelia rependens. Et hoc factum ubi sanclorum marlyrum corptira sunl levata, el in
non levem adversariis incussil metutn , pacemque leciicis posita, multorum ibi S3tanse acgriiudines
niagnam Ecclesiae caiholicse in ordinando episcopo perdoeeniur. Csecus eliam Severus nomine, qui
Iribuit. nunc usque in eadem basilica quas dicitur Ambro-
12. Ordinato ilaque calholico sacerdote, Medio- siana, in quam Martyrum corpora sunl translata,
lanum reverlitur, ibique supradicise Jusiinsc mulie- religioseservit; ubi vesiem martyrum attigit, sla-
ris innumeras insidias sustinuit, quse muneribus tim lumen recepit. Obsessa eliam corpnra a spi-
atque honoribus adversus sanctum virum oblaiis, riiibus immundis curala, summa cum gratia domum
populum excitabat. Sed infirmorum animi lalibus repeiebant. Sed iis beneficiis martyrum in quanttim
promissis decipiebantur; promiltcbat enim tribu- cresccbat fides Ecciesise catbolicse, in lantum Aria-
nalus, et diversas alias dignitates iis, qui illum de norum perfidia minuebaiur.
ecclesia rapium, ad exsilium perduxissent. Quod B 15. Denique ex hoc tempore sedari coepil perse-
cum multi conarenlur, sed Deo prsesule, perficere cutio, quae Juslinse furore accendebalur; ut Sacer-
non valerent, unus infelicior caeteris, nomine Euthy- dos de Ecclcsia pellerelur. Tamen intra palatium
mius, in taiilum furorem excitalus est, ut juxla multiludo Arianorum cum Juslinaconstituia deride-
ecclesium sibi domum pararet, atque in eadem bnt tantam Dei gratiam, quam Ecclcsise caiboliese
carrum constitueret, quo facilius rapium , a super- Doniiuus Jesus meriiis mariyrum suorum conferre
pQsilum carpento ad exsilium perducerel. Sed ini- dignatus est : venerabilemque virum Ambrosium
quiias ejus in verticemipsius descendit(Psal. vn, 17); narrabal pecunia comparasse homines, qui se vexari
post annum elenim codem die quo illuni rapere se ' ab immuiidis spirilibus mentirentur; alque ila ab
arbilrabatur, in eodem carpento imposilus, de illo, sicut et a martyribus se iorqueri dicerent. Sed
eadem domo ipse ad exsilium destinalus esl, repu- hoc Judaico ore loquebanlur Ariani, suppares scili-
lans sibi juslp judicio Dei id in se esse conversum ; cel eorum; illi enim de Domino dicebant, quoniam
ut in eo carpenlo dirigeretur ad exsilium, quod ipse in Beelzebuth principe dwmoniorum ejicit dwmonia
paraveratSacerdoti. Cui non mimmum solatii Sa- (Luc, xi, 15) : istide marlyribus, vel deDomini Sa-
cerdos praabuit, dando sumpius, vel alia quse erant cerdote loquebantur, quod non Dei gratia, quoeper
'^
nccessaria. ipsos operabaiur, immundi spirilus pellerenlnr; sed
15. Sed haec confessio hominis nec mulieris fu- accepta pecunia seiorqueri nientirentiir. Clamabant
rorem, ncc vsesanorum Arianorum dementiam re- enim dsemones : Scimus vos rnarlyres; et Ariani
pressit; majore elenim accensi amenlia , basilicam dicebanl: Nescimus esse niarlyres. Jam hoc et iri
Poriianam invadere nitebantur : exerciltis eiiam Evangelio legimns, ubi dixcrunl daemones ad Domi-
armalus ad cusiodiendas fores ecclesiseest directus, num Jesum : Scimus te, quiasis DeiFilius (Marc, i,
ut nemo auderct catholicam ecclesiam ingredi. 24); el Judaeidicebanl: Hic auiehi unde sit, nescimus
Sed Domimis qui de adversariis suis Ecclesiae suae (Joan., IX, 29). Sed non hic testimonium accipilur
triumphos donare consuevii, ad Ecclesise suse mu- daenionum, sed confessio; unde miseriores Ariani
ninieiitum. mililum corda convenit; L ut aversis vel Judsei, ut quod confitentur dsemones, illi negent.
scuiis ecclesiaefores servarcrit, nec egredi dimilie- 16. Deus tamen qui gratiam Ecclesisesune augere
rent, sed ingredi ccclesiam plebem catholicam consuevir, non passus esl diu insultari a perfidis
minime prohibercnl. Sed nec hoc satis erat missis sanctis suis. Unus ilaque ex ipsa multiiudine subilo
niilitibus, nisi etiam pro catholica fide cum plebe arreplus a spirilu immundo, elamare coepit c ila tor-
pariter acclamarent. Hoc in tempore primum an- qucri eos, ul ipse lorquebalur, qui negarenl mariy-
liphonte, bymni, ac vigiliaein ecclesia Mediolanensi ' res, vel qui non credercnt in Trinilalis unilatem,
celebrari cceperunt. Cujus celebritatis devotio us- quam docet Ambrosius. At illi hac voce confusi, qui
que in bodiernum diem non solum in eadem eccle- converti debuerant, et dignam tali confessione agere
sia , verum per omnes pene Occidenlis provincias pcenitentiam, in piscinam demersum bominem neca-
manet. verunt, perfidise liomicidium adjungenles; deduxit
ii. Per idem tempus sancti marlyres Protasius enim illos ad hunc finem digna necessiias. Sanclus
etGervasius se Sacerdoti revelaveruni. Erant eiiim vero Ambrosius episcopus majoris Inimilitatis vir
in basilica posili, in qua sunl hodie corpora Naboris factus, donatam sibi a Domino graiiam reservabat,
et Felicis marlyrum : sed saricii niarlyres Nabor crescebatque quolidie fide et amore coram Deo et
et Felix celeberrime frequeniabaniur, Protasii vero bominibus.
et Gecvasii mariyrum ut nomina, ita eliam sepulcra 17. Per idem lempus erat quidam vir de hseresi
a Restituiiur eiiam e mss. prope omnibus, super- o Omnes edit. cum codice uno vel allero, ita oplare
positum carpento. se torqueri eos: cseteri mss. summo consensu repu-
b Noniiulli mss.,«t adversis sculis nec ingre- dianl, optare se* s >
diendiliceniiam dintillerent, sed eyrediehdi;
55 . A PAULINO AD BEATUM AUGUSTINUMCONSCRIPTA. 34
Arianorum, acerrimus nimium disputator, et durus, i ecclesise conscendens, medio noctis sacrificaverit.
atque inconvertibilis ad fidem catholicam. Is consti- Sed quanto insianiius el solliciiius opera maligna
tutus in Ecclesia, iraclante Episcopo, vidit (ut ipse exercebat, lanlo niagis amor populi circa fidem ca-
postmodum loquebatur)' Angelum ad aures Episcopi tholicam et Domini Sacerdotem convalescebat. Mi-
tractanlis loquentem; ut verba angeli populo Epi- sisse se etiam et dsemones, qui illum internecarent,
scopus renuntiare videretur. Quo viso conversus, fatebatur: sed daemones renuniiasse se non solum ad
fidera quam expugnabal, ccepit ipse defendere. ipsum appropinquare minime posse, verum etiam
18. Fuerunt eiiam duo cubicularii tunc temporis nec ad fores domus, in qua manebal Episcopus; quia
Gratiani imperaloris de haeresi Ariahorum, a qui ignis insuperabilis omne illud sedificium communi-
iractanli Episcopoqusesiionem proponerent, ad quam ret, ut eiiam longe posiii urerentur: atque ita ces-
audiendam aliero die ad basijicam Portianam se ad- sasse aries suas, quibus adversus Domini Sacerdo-
futuros-promiserant; eral enim qusesiio de .incar- lem se aliquid posse arbiirabalur. Alius etiam gla-
natione Domini. Sed alio die miserandi homines su- dium ferens ad cubiculum usque pervenit/ul interfi-
perbiae tumore completi, nec memores promissorum, ceret Sacerdotem : sed cum elevasset manum,
contemnentes Deum in Sacerdote ipsius, nec plebis dislricto gladio, dextera exerla in aera obrigente
exspectanlis consideranles injuriam , immemores ;3 remansit. Tunc se missum a Jusiina postquam con-
etiam dictorum Dominicorum, quoniam qui scanda- fessus esl, brachium quod inique cum extenderetur,
lizaverit unum ex minimis istis, oporlel ut mola asina- obriguerat, sanaium esl confessione.
ria collo ejus alligelur, el demergatur in profundum 21. Per idem tempus ctim vir illustris Probus
maris (Matth., xvm, 6), ascendentes in rbedam, puerum suum notarium, qui spirilu immnndo gravi-
qtiasi gratia geslandi, civitaiem egressi sunt,exspec- ler vexabatur, direxisset ad Episcopum, egressiim
lante Sacerdole et plebe in Ecclesia constituta. Sed ex Urbe dimisit diabohis, limehs ad virum sanclum
bujuscontumacise quis finis fuerit, horresco referens; perduci. Alque ita puer quamdiu Mediolani apud
subiloenim praecipilaii de rheda, animas emiserunt, Episcopum luil, nulla in illo diaboli dominalio appa-
atque corpora illoriim sepulturae sunt Iradita. Sanc- ruit: sed ubi egressus Mediolano est, etprope Urbem
tus vero Ambrosius cum ignoraret quid factum es- pervenit, idem spiriius qni iilum antea habuerat,
sct, nec diulius posset plebem lenere, ascendens pro vexare eum ccepit. Qui cum interrogaretur ab exor-
tiibunali, de eadem quaeslione quae fueral proposiia, cistis, cur quamdiu Mediolahi fuisset, non inilloappa-
sermonem adorstis est, dicens : Debitum, fratres, cu- ruissei; confessus est diabohis timuisse se Ambro-
pio solvendum,sed hesternos meos non inveniocredito- sium,elideo recessissead tempus, atqiieexspeclasse
res, etreliqua quae scripla sunlin libro, qui de In- C in illo loco, ubi abillorecesserai, doncc reveriere-
carnalione Domini inlilulatur (Tom. II, pag. 705). tur : quo reverlente, vas quod deseruerat, repetissel.
19. Occiso itaque Gratiano imperaiorc, recipiendi 22. Exsiineto Maximo, posito Theodosio impera-
corporis ejus causa secundam ad Maximum suscepit tore Mediolani, Ambrosio vero episcopo consiilulo
legaiionem. Apud quem quam conslanter egerit, qui Aquileise, in parlibus Orientis in qtiodam castello a
voluerit cognoscere, ipsius lejationis epistolam ad cliristianis viris synagoga Juda:orum el lucus ValentU
Valenlinianum juniorem dalara cum legeril (Episl. hianorum incendio concremala sunt, propterea quod
24), approbabil; nobis enim alienum a proinissione Judaei vel Valentiniani insultarent nionachis chri-
visum est illam inserere, ne adjunctse epistolse pro- stianis; Valentinianorura enim hseresis iriginia deos
lixitas fastidium legenli afferret. Ipsum vero Maxi- colit. Sed de hujusmodi facto comes Orientis ad
nium a communionis consortio segregavil, admo- imperatorem relationem direxit : qua accepta, im-
nens ut effusi sanguinis domini sui, et quod est gra- perator prseceperat ut synngoga ab episcopo loci resc-
vius, innoccntis, ageret pcenilenliam, si sibi apud dificareiur, in monachos vero vindicaretur. Sed hu-
Deum vellel esse consullum. Sed ille cum pceniten- jus prsecepti tenor cum ad aures pervenisset venera-
tiam declinat superbo spiritu, non solum futuram, bilis viri Ambrosii episcopi, direxit ad imperatorem
sed eiiam prsesentem salulem amisil, regnumque D epistolam (Epist. 40), <iuia ipse in lempore excur-
quod male arripueral, femineo quodam modo, timore rere non poterat, qua illum convenit, ut id quod ab
deposuit, ut procuratorem b se reipublicae, non im- eodem slatutum fuerat, revocaretur, servarique sibi
peralorem fuisse confileretur. debere ab eo audietitiam; quia si dignus non esset,
20. Mortua vero Justina, quidam haruspex Inno- qui ab illo audirelur, dignus etiam non esset, qui pro
centius nomine, c non tamen opere, cum in causa illo a Domino audireiur, vel cui suas preces, aut cui
maleficiorum a judice torquerelur aliud quam inter- sua vota commilieret: paratum eliam se esse pro
rogabatur faleri coepil; clamabat enim ab angelo tali negotio morieni subire, ne dissimulatione sui
niajora tormenta sibi adbiberi eo qtii cuslodiret prsevaricatorem faceret imperatorem, qui tam injusla
Ambrosiuui; quoniam temporibus Justinse ad exci- contra Ecclesiam prsecepisset.
landa odia populorum in Episcopum cacumen lecti 23. Postea vero quam Mediolanum reversus est,
a Iia mss. edit. e conlrario, qui tractandam
episco- mss. utin contextu."
po, etc. c Mss. noniiulli, sed opereaudelissinius.
bOmnes edit., sereipublicmnominepm[uisse;ottiim
55 •VITA SANCTI AMBROSII 58
posilo imperatore in Ecclesia, de eadem causa trac- J Lscere potentiam illuslris viri Probi, qua cognita, ad
tavit in populo. In qud iracliitu inlroduxit Domini propria remearuhi.
personam Ioquentis imperalofi : Ego le ex ullimo 26. Sed egresso Theodosio de Italia el Consianli-
iniperalorem feci, ego lihi exerciium inimici tuilfa- nopoli coiisiitutOj.ValentinianoAuguslo inlra Gallias
didi, cgo tibi copias quas illeadvefsum te exercilui posito, direcla c legalio est sub nomine scnaius a
sUo prseparaveral, dedii ego iniiiiicum liiura in po- Symmaeho lunc pnefeclo Urhis de fepelenda ara'
testatem tuam redcgi, ego de semine tuo stipra so- Victoriae el sumptibus caeremoniarum.Sed ubi com-
liuin regni constiiui; ego te triumpbare sine labore peril Sacerdos, hiisso libello ad impefatorem (Evist.
feti : ei tu de ine inimicis meis donas triumphos! 17 et 18), posiulavil ut ad se relalionis cxemplaria
Cui descendenii de exhedra impeialor ail: Conlra dirigerenturj quibus ipse pro paitibtis suis responsu-
. nos propostiisti hodiej EpiscopB; At ille respondit rus esset, Qua felatione abcepia, prasclarissiniiim
noii se conira ipsom , sed pro ipso fuisse locutum, libelliim conscripsit, ut cohlra hiliii umquam aude-
Tuncimpefalor : Ro vera, inquit; dure prseceperarri ret Symmacbus vir eloquehtissimiis respnndere :
cpntra episco|ium de synagoga reparanda : in mona- sed poslquam augustae memoriae Valenlinianus in
chps vero a vindicandum esse. Iia ela comiiibus qui Viennensi civitate (tjtiaeesl Galliarum civitas) viiam
in lempore aderant, dicebaiur. Quibus Epjscopus : ]Ifinivit; Eugenins suscepit imperitinij qui iibi impe-
Ego quidem cuni iinperatpre nunc ago; vohiscumvero rafe coepit, noh multo post, peleiitibus Flaviano tunc
mibi aliier agendum est. Atque ila obtinuii ut illa prsefecldet Arbogaste comilej arain Viciorise et sum-
quaeslatuia fuerant, revocarentur : nec pritis ad al- ptus caeremoniafuhi; quod Valentiiiinnus augustsc
lare accedere voluit, nisi fide sua'imperaior illum rnemoriaeadhuc in junioribiis annis constiiutusi pe-
agere debero testaretur. Cui Episcopus : Ergo ago teniibus denegaverat, obliuis fidei suaeconcessit;
fide lua. Respondit imperator : Age fide mea. Qua 27. Hoc ubi cognbvit Sacerdbs, derelicia civiiaie
sponsione iteraia, jam securus peregit Sacerdos di- Mediolanensi, ad quam ille festinalo veniebat, ad
vina mysleria. Haecaulem scripta suni in epislola, Bononiensem civiialem emigravit, atque indeFaven-
,quam ad germanam suam fecil (Epist. 41) : in qua liam iisque perrexit. Ubi cum aliquanlis degeretdie-
tractaiuni inseruit, queiii eodem die babuit de ba- bus, invilaius a Florenlinis, ad Tusciaih usque de-
culo nuceo, qui a prophela Hieremia vistis esse des- scendit, declinans magis saerilfegiViri aspeclum.nOn
cribitur. formidans imperanlis injuriam; nam et epistolam
24. Per idem tempus causa Thessalonicensis civi- ad eUmdem dedit {Ep'ist. 57), ih qUa cbrivehit cOn-
talis non minimasuccessit tribulatio Sacerdoti, cum scientiam illius, de qua paiica de mullis plirienda
civiialem pene deletam comperisset; promiseral enim ( ', duxi. Et si imperdtoria polestaSritagndsfy tamehcon-
illi imperaior se veniam daturum civibus supradiclae siderd, lriiperalor , qudhius sil Deui. Corda hohiinuni
civitalis : sed agenlibus comilibusocculte cum impe- videl, cohscieniianiinteriorem ititerfogat; hbviioninia
ratore, ignorante Sacerdote, usque b in horam ter- anteijuam fiant, novil inlerna peclbris tui. Ipsi fdlii vos
tinm gLidio civiias est donalaj atqtie plurimi inie- non pcilimini,et Deum vultis celare?Noh ceciditin aui-
rempii innocentes. Quod factuin ubi cognovit Sacer- mum ttiuih quidquani? Si illi agebanl tnni persevetan-
dos, copiam imperatori ingrediendi Ecclesiam dene- ler,nonne luum \tlil, Imperatbr, prODeisuihnii et veri
gavit: nec prius digiiutn judicavit cceiu ecclesiae> et vivi veheraiione petsevefahtius obsislere, ei negare
vel sacramenlorum commtinione, quani publicam qubd erat in injuiiam sacrwlegis{Nitm. 7)? Et iteriim:
ageret pceiiiienliam. Cui imperator contra asserebat Qubniarii igiiur trieis vbcibus et apud Deuin et apud
David adullerium siniul et honiicidium perpelrasse^ omnes hoininesterieof: dliud miiiiribn l\cere intellexi;
Sed responsum illico est: Qui secuius es erranlem, alitid hon opbrtere, itisi ui cbnsuiefeihmilii, qtiia hon
sequere corrigentem. Quod ubi audivii clemenlissimus potui libi.
imperator, ita snscepit animo, ut publicam posniten- 28; Ih siipfadiCta ilaqiie civiiaie FlBreiitihofuhi;
. tiam non abhorreret : cujus correCiionis profeclus cuiii iri domti clafissinli qubndarii vifi Decehiis, et
secuiidam illi paravilyictoriam. 1) quod cst aiiiplius; chfistiaiii, miirierei, filius ipsius ,
25. Per idem lempus duo polenlissimi ct sapieii' Pahsopltiiis horiiine, admodtim parvtiius, cuui spi-
tissimi viri Persarum ad famam Sacerdotis venere ritii itnniundo iaborafei, frequehti oraiiorie el inipo-
Mediolaniini, deferentos secitni plurimas quLcstiones, silioue manus Sacerdoiis ipsiiis Csl sahaiiis : sed
ul ex his probarent sapienliain viri : cum qiio ab pdst aliqiiaiilos dies subita iiifirmitaie Coffepiiis in-
hora diei prinia usque in horam teriiam nociis per fanttillis exhalavil spifittiiii. Cujus riiatef valde reli-
inierpreieni dispulaveruiitj admiraniesque discesse- giosa, el plena fide ac tiniore Dei, ablath illo de supe-
runt ab eo, Et ut se prpbarent npn ob aliam causairi ridre pafte domiis, ad infefiora desceiidit, ac itt lecip
venisse, nisi tit cerio certius nossent virum ,•quem Sacerdotis, ipso absenie, eomposuit. Queiii cum re-
fama compe.reranl; alia.die valefacienteS imperatorii verlelis Sacefdtis iu leCtiiloinveliisset, kiraiehim illo
profecti sunt ad urbem Romam, illic voleules cogrio- iii terapofe extra doihhrii positus, riiisefatUsriiatrem
a Ita mss.; edit. vero,vindicandum essea cohiitibus. c OmnCs editi; ditecid reiaiib esi; oirines mss.
Minus conciiine. , directa legatio est; quse relationem scilicet offefret
b Mss. aliquot, in iiQramtertiam eis civitas, etc. Gsesafii
57 A PAULINO AD BEATUM AUGUSTINUMCONSCRIPTA. 58
et fideni ipsius conlemplauis, Elisceo similis supra A Exstincio itaquc Eugenio salellitibusqtie cjus, r.um
corpus iiifantis se ipse composuit, alque orando me- scripta aecipe.ret imperatoriSj iion illi alia cura major
ruit ut vivum redderet matri, quem moriuum inve- fuit quam ut pro iis iniervenirei, quos re;itus inve-
nerat: ad quem etiam infantuluin libellum conscrip- nerat. Obsecratus est primo scriplis imperatorem
sit, ut quod per aetatis infaiiiiam scire non polerat, misso diacond (Epist. 61 et 62): post ea vero quam
Iegendo cogiiosceret. Verumiainen factum scriptis dirccius c.stJoiiannes lunc tnbunus eTnotarius, qui
suis non commemoravit : sed quo affectu declinave- nunc praefecius est, ad tuitionem eoruin qui ad
rit coiinneniorare, nou est nosirum judicare. Ecclesiam conftigerant, eliam ipse Aquilciam jier-
£9. In eadem etiam civitale basilicam cnnslituit, rexil precaturus pro eis, quibus fncile venia impe-
in qna deposuit reliquias mariyrum Vitalis et Agri- trataest; qttia ipse chrisiianusimperalor piovolulus
colse, qiiorum corpora in Bononiensi civiiate levave- pcdibus Sacerdotis leslabatur meritis ct orationibus
ral ( Exhort. Virg. pag. 277); posita enim erant cor- ejus se esse servalum.
pora Martyrum inter corpora Judaeorum : nec erat 52. Revertens iiaque de Urbe Aquileiensi, uno
cognilum popuio chrisliano, nisi se sancii marlyresa die prsecessit ini|ieralorem : nec diu ckriienlissimse
sacerdoti ipsius Ecclesiae revelassent. Quoe cum de- memoriae Tlieodosius imperator susceptis filiis in Ec-
ponerenliir sub altari, quod est in eadem basilica B clesia et tradiiis Sacerdoti, in hac luce fuit : post
coiistilutum, magna illic lolius plebis sanctsc lacliiia ctijus obiium fere triennium supervixiL Quo in tem-
alque exsultaiio fuit, pcena dsemonum coiifileniium pore sancii Nazarii mariyris corpus, quod eral in
mariyrum merita. horio posiium exlra civilaiem, levalum ad basilicara
50. Per idem tempus Arbogastes comes adversum Aposiolorum d quae est in Romanaj transtuliL
gentem suam, hoc est, Francorum, bellum paravit, Vidimus aulem in sepulcro, quo jacebat corpus mar-'
atque pugnando non parvam muliitudineui manu lyris (qui qtiando sil passns* usque in hodiernum
fudit, cum residuis vero pacem firmavit. Sed cum in scire non possumus) sanguinem niarlyris iia recen-
convivio a regibus gentis stiac inlerrogaretur, ulrtiin lem, quasi eodem die fuisset efftistis. Caput eiiam
sciret Ambrosium; el respondisset nosse se virura, ipsius, quod ab impiis fuerat ab.^cissum,ita iniegrtim
et diligi ab eo, alque frequenter cum illo convivari atque iiicorrnpiuin cum capillis capiiis alque barba,
solilum, audivit: Ideo vincis, Comes, quia ab illo ut nobis viderelur eodem tempore quo l.evabatury
viro diligeris, qui dicil soli: Sla, et stal. Quod ego loium atquecompositum in sepulcro. Et quid mirum,-
ideo posui, ul cujus famae fueril vir sanctus etiam quandoquidem Dominus in Evangelio anle promisil,
apud barbaras gentes, legentes agnoscanl. Nnm et quod capillus de capiie eorum non peribit (Luc. xxi,
nos, referente juvene quodam Arbogastis admodum Cl 18)? Eliam odore tanto repleti sumus, ut omnium
religioso, cognovimus, qni lunc inlerfuil; erat enim aroinatum viuceret suavitaiem.
in tempore, b quo hacc loquebantur, vini minister. 55. Quo levato corpore manyris, et in lcciica
51. Profectus itaque Sacerdos de Tuscise partibus composito, siatim ad sanctum (lelstim martyrehii
Mediolanum revcrtitur, jani inde egresso Eugenio qtii in eodem horlo posiius estj cum sancto Sacer-
conlra Theodosium; ibi chrisiiani imperatoris prae- dole ad orationem perreximus. Numquaiii lamen il-
stolabalur advenium, securus de Dei potentia quod lum antea orasse in eodem loco compertum habe-
non traderet credenlem in se hominibus injustis, mus : sed lioc erat signum revelaii corporis mariy-
nec relinqueret virgam peccalorum super sortem ris, si sanctus Sncerdns ad locum, ad qiiem niim-
jusiorum, ne cxleiiderenl justiad iniquiiates manus quam antea fuerat, oraium isset. Cognovimus lamen
suas (Psal. cxxiv, 5). Promiserat enim Arbogastes a custodibus Ioci ipsius, quod a pareniibus suis illis
tunc comes, et Flavianus praefectusMediolano egre- tradiitim sit, non discedere de loco illo per omnem
dientes, cum victores reversi essent, slabulum se generaiionem et progeniem snorum; eo quod the-
esse facturos in basilica ecclesiae Mediolanensis sauri magni in eodera loco posili essent. Et vere
atque clericos sub armis probaturos : sed miseran- niagni lliesauri, quos non sertigo, neque tinea exter-
di hominescum doemombiis suis male creduli sunt, 1D niinat, neque fures effodiunl etfuranlur (Maltli.; vi,
et aperiuiiiossuum in blasphemiain c apud Deum, 19); quia Ctislos eorum Cbrislus est, cl locus eorum
spem sibi vicioriae ademeruut. Causa autem coinmo- aula ccelcstis, quibus VivereChristus fuit, el mori lu-
tionis hsec fuit, quia munera imperatoris qui se crum (Philip. i, 21). Translato iiaque corpore Mar-
sacrilegio miscuerat, ab Ecclesia respuebalur, nec tyris ad basilicam Apostoloruiii e ubi pridem sanc-
orandi ilfi cum Ecclesia socieias iribuebattir. Sed torum Aposiolorum reliquise summa omnium devo-
Pominus qtii Ecclesiam suam tueri consuevit, de lione depositae fuerant, cum traclaret Episcoptts,-
coelojaculatus est judicium, atque omnem victoriam quidam de populo repletus spiritu immundo, clamarc
ad religiosum imperatoretn translulit Theodosium. coepil se torqueri ab Ambrosio. At ille conversus ad

a Eaedemedit. Ciimcod. uno Germ., sdCetdbtiipsi Deuni.


revelassent,cseleri mss. ut in conlextu. d Omnes edit., quw est Roniana; mss. e conlrario,
b Ita mss. uno excepto: edit. autem cuifi eodem, qttw esl in ftomana, regione scilicef; Id esi, prepe
quoc hwcloquebatur. pprtarii Romanam urbis Mediolani.
Omries edik, corilra Deum; onincs mss., apud c Mss. aliquot, ubi pridie sancloruriiaposlolorum.
*"
39 VITA SANCTI AMBROSII 40
eum ait : Obmutesce, diabole; quia non te lor- AL 37. Temporibus vero Gratiani, ut retro redeam,
quel Ambrosius, sed fides sanctorum et invidia tua; cum ad prselorium Macedoniitunc magistri officiorura
quoniam illuc vides ascendere homines, unde tu de- pro quodam intercedendum perrexisset, atque ex
jeclus es; nam Ambrosius nescit inflari. Quo dicto, praeceptosupradicti viri fores invenisset clausas, nec
ille qui clamabat, obmutuit, posiratusque in terram copiam ingrediendi adeptus esset, ail: Et lu quidem
esl, nec amplius vocem qua obslrepere posset, venies d ad ecclesiam nec clausis januis invenies,
emisit. qua ingrediaris. Quod faclum esl; moriuo eriim Gra-
54. Per idem tempus cum consulatus sui lempore tiano, confugiens Macedonius ad ecclesiam, patenli-
imperalor Honorius in urbe Mediolanensium, Lybi- bus januis, aditum reperire non poterat.
carum ferarum cxhiberei munus, populo illuc con- 38. Vir autem ipse venerabilis Episcopus mullse
currente,a dala copia est missis miliiibus lunc ab abstinenlise, el vigiliarum niultnrum ei laborum, quo-
Slilicone comite hortatu Eusebii prsefecii, nt Cres- tidiano jejunio maceraiis corpus, cui prandendi nura*
conius quidam de ecclesia raperetur; quem confu- quam consuetudo fuit, nisi die sabbali, et Dominico,
gientem ad allare Domini saiiclus Episcopus cum vcl cum nalalitia celeberrimorum martyrum essent.
clericis, qui in tempore aderant, dcfendendum cir- Orandietiam assiduitas magna die ac nocie:nec opc-
cumdedil. Sed mulliludo niililuni, b quse duces suos B; ram declinabat scribendi propria manu libros, nisi
Iiabebat de perfidia Arianorum, pracvaluii adversum cum aliqua infirmitate c corpus ejiis. altinerelur.
paucos; atque, ablato Cresconio, exsultanles ad am- Eral eliam in illo solliciltido omnium Ecclesiaruni,
pliiiheairum reverterunt, Ecclesiaeltictum non mo- inierveniendi eliam magna assiduitas ct constaniia.
dicum relinquentes; nam Sacerdos proslratus ante In rebus etiam divinis implendis fortissimus, in tan-
altare Domini factum diu ffevit. Sed in tempore cum tum ut quod solitus eral circa baptizandos solus im-
reverlissent, et renuntiassent iis, a quibus fueranl plere, quinque postea episcopi tempore quo deccssit,
deslinaii milites, dimissi leopardi saliu celeri ad vix implerent. Sollicitus eliam nimium pro pauperi-
eumdem locum, in quo sedcrant qui de Ecclesia bus et captivis; nam in lenipore quo tpiscopus or-
triumphabant, ascendentes graviter laniatos reliqtie- dinaius est, auruni omne atque argenlum quod ba-
runt. Quod ubi vidit tunc Stilico comes, poenitenlia bere polerat, Ecclesise vel pauperibus contulil. Prsc-
inotus est, iia ut per multos dies satisfaceret Sacer- dia eliam quae Iiabebat, reservato usufructuario gcr-
doti, et illeesum quidem illtim qui ablatus fuerat, di- manse suae, donavit Ecclesiae, nihil sibi quod hic
misit : sed quia gravissimprum criminum erat suum diceret, derelinquens; .ut nudus atque expe-
reus, et alitcr emendari non poierat, ad exsilium ditus miles Christum dominum sequerelur: Qui cum
destinavit, non multo post indulgenlia prosequente. « dives esset, propler nos pauper [actus esl, ut nos ejus
35. Per idem tempus cum ad palatium pergeret, inopia ditaremur (II Cor., vni, 9).
eumque pro loco officii noslri sequeremtir, c Theo- 39. Erat eliam gaudens cum gaudenlibus, elflens
dulo lunc notario, qui postea summa cum graiia cuiii flentibus (Rom., xii, 15); siqiiidem qnotiescum-
Mutinensem rexit ecclesiam, cum casu quidam pede que illi aliquis ob pcrcipiendam pcenilcntiam lapsns
essel lapsus, alque prostralus jaceret in lerra, ri- suos confessus esset, ita Ilcbal, ut et illum ilere com-
denii factum conversus Sacerdos ait: Et lu qui stas, pellerct; videbatur enim sibi cum jacente jacere.
vide ne cadas (I Cor.,-%,12). QUPdicto, siaiira isqui Causas aulem criminum qua; illi confitcbalur, nulli
alienum lapsum riserai, suum doluit. nisi Domitio soli, apud quem inlercedebat, loqueba-
56. Per idem lempus Frigiiil qusedamregina Mar- tur; bonum relinqueus exemplum posteris sacerdo-
comannorum, cum a quodam Christiano viro, qui libus, ut intercessores apud Detim magis sinl, quam
ad illam forle de Italiae partibus advenerat, refe- accusatores apud homines. Nam et secundum Apo-
rente sibi audiretfamam viri, Christo credidit, ctijus siolum (II Cor., n, 8), circa hujusmodi hominem con-
illuni servulum recognoverat, missisque Mediolanum firmanda charitas cst; quia ipse sui accusalor esl,
muneribus ad Ecclesiam per legatos poslulavit, ut nec exspeclat accusatorem, sed praevenit; ut confi-
scriptis ipsius qualiter credere deberet, informarelur. tendo suum f allevet ipse delictum; ne habeat quod
Ad quam ille epislolam fecit prscclaram iri modum adversarius criminetur. Ideoque Scriplura dicit :
catechismi, in qtia eliam admonuit ut suaderet viro Juslus in principiosermonis accusator est sui (Prov.,
Romanis pacemservare:qua accepla epislola,muIier xviii, 17). Vocem enim eripit adversario, et quasi
suasit viro, ut cum populo suo seRomanis traderet. dentes quosdam paratos ad prsedam criminaiionis
Quae cum venissel Mediolanum, plurimum doluit infestse peccalorum suorum confessione confringii,
quod sanclum Sacerdolem, ad quem festinarat, mi- dans honorem Deo, cui nuda sunl omnia (Hebr., iv,
nime reperisset; jamenitn de hac luce migraverat. 13), el qui vult viiam magis peccaloris quain mor-
a Itaedit.GiU. ac plures mss. alii nonnulli, data copia grediere, januis licel non clausis; cod. unus Germ.,
esl injustis militibus; Rom. edit., data copia esl mili- apertisquejanuis, non inveniesqua ingrediaris; caeteri
libus. mss. ut in contextu.
b Mss. aliquot, qum duos duces habebal. c lla mss. septem; Germ. vero unus, ac edit.,
c Quidam mss., Theodoro lunc notario; unus, TAeo- corpus ejus allenuatetur.
dorus tunc notatius, non bene, f Mss. quatuor, ul absolval; .unus, ut abluai; alius,
edit. cum uno cod. Colb., quam neclu in- utalliget; duo reliqui, et edit., utallevet.
41 A PAULINOAD BEATUMAUGUSTINUMCONSCRIPTA. 42
tem (Ezech. xvni, 52). Nam et ipsi poenitenli non A iret, me et exeipienle et viderile, subito in modura
sufficit sola confessio, nisi subsequatur emendatio sculi ! brevis ignis caput ejus cooperuit, aique paula-
facti; ut poenitens non faciat poeniienda, bumiliet tim I per os ipsius lamquam in domum habitator in-
eiiam animam suam sicul David sanctus, qui post- igressus esl: post quod fitcta est facies ejus velul nix,
'
quam audivit a propheta : Dimissum est peccalum iet postea reversus est vultus ejus ad speciem suam.
luum (II Reg. xn, 14); humilior factus est in eraen- iQuod cum fieret, stupore perculsus obrigui, nee po-
datione peccati, iia utcinerem sicut panem mandu- lui scribere quse ab illo dicebantur, nisi posleaquam
caretet polum suum cum fletu misceret (Psal., ci, 10). visio ipsa transivit; dicebat enini in eo lempore les-
40. Flebat etiam amarissime quoliescumque forte timonium Scripturae divinae, quod ego optime reti-
litiiilialumilli fuerat decujuscumque sancli obitu sa- nebani. Nam scribendi vel dietandi ipso die finem fe-
cerdotis, in lantum ut nos illtim " consolari nitere- cit; siquidem ipsum psalmum explere non potuit.
mur, ignorantes pium affecttira viri, nec quaraiione Ego vero id quod visum a me fuerat, honorabili viro
ila flerel inielligentes. Quibus ille hujusmodi respon- Casto diacono, sub cujus cura degebam, staiiin re-
sum reddebat: Non se flere, quia recesseral, qui tuli: at ille repletus gratia Dei, Spiriius sancli ad-
fuerat moriuus nuntialus : sed quia praeccsserat, vel venlum me in iilo vidisse cdocuil leclione Actuum
quia difficile esset invenire virum, qui summo sacer- B aposiolorum.
dolio dignus haberetur. Ipse autem de sua morle 45. Superioribus autem diebus cum Stiliconis
anle prsedixit quod usque ad pascha nobiscum futu- tunc comitis servus, qui dsenionio laboraverai, in
rus essel : quod quidem-meruit Dominum obse- Ambrosiana basilica jam sanus maneret, commen-
crando, quo malurius hincliberarelur. datus a dousiiiosuo; ferebatur enitn quod lihenlerab
41. lngemiscebat enim veliementer cum videret eodem baberetur : faceretque b falsns epistolas tri-
radicem omnium malorura avaritiam pullulare, quse bunatus, in lantum ut tenerenmr homines, qui ad
neque copia neque inopia minui polest, magis ma- ministrandum pergebanl : sed ubi ad person:im servi
gisque increscere in hominibus, et maxime in iis qui sui pervenil comes Slilico, noluit in eum vindicare.
in potestalibus erant consiituti; ita ut interveniendi Homines etiam qui decepti fuerant, iutervenlu Sa-
illi apud illos gravissimus labor esset, quia omnia cerdotis dimisit, de ipso vero seivo Sacerdoii que-
prelio dislrahebantur. Quseres primo omne malum slus est. Quem vir sanclus cum de basilica Ambro-
invexit Italise, et exinde omnia verguntur in pejus. siana egredereiur, requiri fecit, atque ad se perduci.
El quid dicam, si in hujusmodi personis ila rabiem Quemcum inlerrogassel, et depreliendisselaucloreni
suam exercel, qui solent aut filiorum aut propin- tanli flagilii, ait: Oporiet illum tradi satansein inte-
quorum causas praetendere : Ad excusandas excusa- CI ritum carnis, ne talia aliquis in poslerum audeat ad-
itones in peccatis (Psal. CXL,4); quandoquidem ple- mitlere (I Cor. v, 5). Quem eodem momenlocum
rosque ceperit eiiam ccelibes sacerdotes vel Ievilas, adhuc sermo esset in ore Sacerdotis, spirilus im-
quibus porlic Deus est, ut etiam ipsi illam appetaut mundus arreplum discerpere coepit : quo viso, non
(Deut. xviii, 2)? Et vae nobis miseris! quia nec fine minimotimore repleti sumus et admiraiione. Mullos
mundi provocamur, ui tam gravi jugo servituiis li- etiam diebus illis, iiupoiienle illo manus, et impe-
berari velimus, quod demergil ad profundum inferni; ranle ab spiritibus immundis vidimus essepurgalos.
ul faciamusnobis amicos de iniquomatnmona, qui nos 44. Per idem tenipus c Nicentius quidam ex Iri-
recipiant inwletna tabernacula (Luc. xvi, 9). Atiamen buuo et notario, qui ita pedttm dolore tenebalur, ut,
beatus ille qui quandoque conversus, diruptis vincu- raro in publico vidcretur; cum ad altare accessisset,
lis, atque projecto jugo hujusmodi dominationis, le- ul saeramenta perciperet, calcalusque casu a Sacer-
nebit, el allidel patvulos ejus adpelram (Psal. cxxxvi, dpte exclamasset,audivit: Vade, el amodosalvuseris.
9), hoc est, omnes inlentiones ejus aliidet ad Chri- Nec se amplius doluisse pedes, tempore quo sanclus
slum, qui secundura Apostplum pelra est, quae om- Sacerdo.s de hac luce migravit, latrymis testabatur.
nes ad se allisos interimit, ipsa inviolabilis manens, 45. Sed post dieshos, ordinalo sacerdote Eccie-
nec reum faciens eum, qui ad se alliserit nequissimi I) sise Ticinensi, incidit in infirmitalem, qua cum plu-
uieri deleriores partus, Sed innocentem; ita ut se- rimis diebus deiinereiur in lectulo, comes Stilico
curus possit dicere : Portio mea Dominus (Psal. dixisse feriur qued, tanto viro reeedente de corpore,
CXVIH,57). Quia cui nihil in sseculo est, illi vere interitus immineret Italiae. Undeconvocatis ad se no-
porlio est Chrislus : Et qui contempserit parva, bilibus viris illius civilalis, quos diligi a.sancloSa-
niulla percip.iet, insuper et vitam aeiernam posside- cerdote cognoveral, parlim inlefminaius est illis,
bit (Matlh. xix, 29). partim blando sermone persuasit, ut pergerent ad
42. Anle paucos vero dies quam leclulo detine- sanctum Sacerdotem, suaderentque illi, ut sibi vivendi
retur, cum quadragesimum terlium psalmura dicta- peleret a Domino commealum. Quod ille ubi^ab illis
«Omnes edit., consolati nileremur; oranes rass. scribunt; edit. autem Rom. cum aliis mss., Nicetius
consolarivideremur. pro ex iribunoet nolario,
quidam. Conlinuo vero post et
t> lia mss. Edit. vero, facere epistolas tribunalus habei cod. Becc. exlribunus notarius. Unus Germ.,
comperlum est. ex tribunonolarins.
c Eras. et Gill. cum parle mss. ila hoc nomen
PATROL.XIV. 2
45 VITA SANCTI AMBROSilA PAULlNO AD AUGUSTINUMCG-NSCRIPTA. U
audivif, respondit : Non ita inier vos Vixi; ut pudeat Aqua posiiusest, ila ibi dseriioiiiihilurba ciairisbal se
me vivere : nec timeo mori; quia Domiriuihbonum ab illo lorqiieri, ut ejulaius eofum ferfi hon posseril.
habetiiusi Qusegratia Sncerdotis non soluni ihillo itico, vefum
46. Per idem leihpus cuni in exirenia parte porli- eilain irt pluiimis pfovinciis usqiie ih hddiefrium
cus in qua,jacebat in uno posili Casliis, Poleinius, tnanet: jaclabaiit etiafti iufbae viforiini ac miiliefuiii
Venerius el Felix tuhc diaconi securii traciarenl voee or.iria, vel sciiiicihctia sua, ul cdrpiis Sahcti aiiqUa-
ila pressa, ut vix se inVicemahdirent; quis poSlobi- lenus ab ipsis cnhliiigCfetiif'.Efat fenirii©xseqUiafiirii
lum illius episcopus ordinandus esset,- aique cum de tufbaiiiiitiiiiciabilis totiusdigiiitaiis, toiiusqiiesexus,
iiomine sancti lnquerenlur Simpliciiini» lariiquam in- Oiiniiumqrieperie aelatulii rioii soluhicbfisliahofuni,
lCresset tractalui, cum ionge posiiusab ipsisjacerel, sed etiam Jtidsp.prhriiei pngariorum; majore tamen
appfobans exclamavil lerlio : Seoex; sed bonus. gfatia ordd praecedebaleorum, qiii fuerant baplizati.
EriU enim SimplicianUs sevi maiutus. Qua voce riu- 49. Eadeih veroqiiaobiil die (sicut texius epistolse
dita; expavescenies fiigeruni; deliinCtp lameii eo, loqiiiiur, quae a succpssore ejus venerabili viro Sim-
ndii alius illi Suecessil in sneertloiitini, nisi is quem pliciano stiscepia esl de partibus Orieniis ad ipsum
ille bondfn seriem tfina voce sigriavcrat. Gui Simpli- iftinquaih adliuc iidbiscum vivehiem directa, quse
ciano Vcnerius, quem supra memoravimus, sueces- $ niinc usque Mediolaiiihalieiuf d in monaslei io) qui-
sor fuit: Felix vero nunc iisque Boiioniensem regit btisdam sanciis vifis appafnii, ofans ctim illis, et im-
EcclesiariU Caslns auiem et Poleihius ntilriii ab Am- pbnens illis nianiis; iiabet eiiim diern epislola qtiae
bfosio bonScarboris boiti frucins, in Ecclesia Medio- diiecla esl, qua leCia, invenimus illuiii diem essc,
ianensi diaCdiiii fungiintuf officio; quo illedefuncius est.
47. Ih eOdem larrichlnco in qiio jacebai. (sicul rc- 50. Iiltfa TUsCiairiefiafii iri Civitate Floreritina,
ferehte sanclo Bassiano episcopo Liiudensis Ecclesiae, Ubi nuilc Vif saiicitis Zehobiiis episcopus est, e quia
qui ali eOdeiriaiidicrat, didicimus) cum orafel una promisefal peleriiibiis iilis eds se saspius visiiaturum,
cinri siipfadiclo saccrdolc, videral DtiniiniiriiJesum ffequehter ad aliafe qtidd eslin basitica Ambrosiana,
adveriisse ad se, et arridenietn sibj : nec nmlios post qnae ibidem ab ipSd Coiistiliiiaest, vistim orare, ipso
dies nobis ablattis est. Sed eodem tempore quo mi- saneiOvifd sScerdole Zenohio fefefenie, didicimus.
gfavitad Domihuhi, iib hma cifciier undccima diei Ih eadein eiiaiii doniO, in qua deciinans Eugeniuni
usqiie ad illam lioram, in qua emisii spiriium, ex- niansil, lenijibre qtio Radag:iisiis siipfadiciani civi-
paiisis hianibus in mndum cfticis liravit : nos vefo tatehi dbsidebat, cuin jaili de s6 penitus dcsperas-
ialiia illius tiiovefi videbamtis, voceiriauiem non au- sehl viri civiialis ipsinS, pef visuiil6uidarii appafiiit,
difebhriius.IlOnofatus eiiiim sac",rdos ECclesiseVer- <1 el proinisii alio die Saluiehi Hlis adfutiifahi. Quo fe-
eellis cuiii ih siipcriofibtis domus se ad iiuiesCenilum feferiie, Civiiimaninii snnl er&cii' filiiii altfefd die,
conipostiisset, leflio viicem vocarilis se audivit, di- adveiiiehte Slilicorie (unc Cdhiilecuih exefciiu, facfa
fceriiisquesihi : Siirge, lesiina, qtiia hiodo esl reces- esi de hosiibus victoria. HaecPaiisopbia feligio-a fe-
siifiis. Qiii deSceiiilens, Oiiliilil Sancto Domini eor- milia, inalre pticfi Pansdpliii feferenie, cOguoviiiius.
piis : a quo accepln ubi gluiivitj emisit spiritum, 51. Miiscezelieiiain dCspeninli de salhfesiia, vel
boiiuih viatictiiii seciini ferens; iit iii viftuie escne exeri-iius qtietti diictabai cdiiiia Gildoiieih',bactihim
animn fefeciidr, aiigeioniih liutiC'eonsortio, quortim. lerieiiSmaiiii ih visu iiOctis appiifuii, ait|ue Ciimpro
viia vixit ih tcfris, et Eliae societnte lateiur; quia vdlvefctuf ad pedeS saiicti vifi MaScezel,pefculieiis
ut Eliiis riuihquam regibus vel ullis poteStalibus, ita leffain seilex baciilo qUOrcgebntiir, leflio (liac eriiiii
hec iste pfo Dei liiriore loqui veriitis esi. illi spcciea|ipafueral)ait: HiC,liic,bic, Sighaiislocum;
48. Ai<jii6iride ad Ecfclesiamriiajoferfib anleliicaha deditque ihtelleCiuiii vifo, <jueihvisiiatiohe digiium
hdfa qua deiuhctiiS esi, corphs ipsius pOftattimesi; tuerat arbitfaius, utagnoscefet se iii ipso liiCoih quo
iliiqtie eadem fiiit hocte, qua vigilavimus in*pascha: saiictitiii Doniihi vidcfai Sacerdotem, die leriia vic-
qriein pliififiii irifiihtcs hapliznticuhi afonte venirent, * tofiam adgpiUfifth : afque ita seCurtisbellhm inchoa-
Videfiiht, ita ut aiiqui sedeiitehi iii dalhedfa in triliii- vit et Cdiisuiiiiiiavit.Nos lamen * ea Mcdidlaniposili
iiali diceferit, c nlii vero ambiilaritehi siiis pafenli. ip?o Mascezeiefefereiite, cogrtovinms; riaih et in hac
bus digiio Oslendeferit :'sed illi videntes videfe non pfovincla, in qiia ritinc ptisiti hsec sCTibimus,plufi-
poiefniii, ijiiih hiuhilatos otiilOs noh habebaiil : plti- inis hoc ipsum fettilii sacefdotibus, qnibus etlani fe-
/ihii atiiehi sicilnm stipfa cofpus ejiis se «idisse naf- ferentibiis, seciifius haccnobis cognita liuiClibro ad-
fabant. Sed lucescehle die Dnmiiiico, ttihi Ctifpris jiingeie afbiifali stihius.
Ipsitii., pefaciis sacfaiheiiiis divinis, d6 Ecclesia le- 52. Sisinnii eliam ct Alexandfi rtiafiyriiiri, qiii flb-
vafCiiif, poriahdiim ad basiliCaiii Amiifosishatii, iil Stfis teriipdfibiis, lioc est, post obittim sahcli Am-
a Omnes edil., Quod ubi accepil, emisit spiriium; ranl; quia tam nntndosoculos, elc.
Oihne*sinss.ui titis m tcxiu. • a iia cdit. t«ciiifSirioii priuci :caetefi vero, in mo-
b Oiiines edil., anle lucana Itora corpns ipsius :plu- naslerio cujusdam snncti viri.npparuil. '
res mfs., ariieIncanam/ioram:oinuesvcro restituuul, c Oninescdii., quia ptbmisefuiillosseswpiutvisita-
quac defiinclusesl. lutttm.... visus est otare, sicut ipso, elc.; onincs mss.
Mss. aliqnot, alii vero ascendentem.... oslende- ut in contexiii.
tent : sed nulli prwter iwviler baptizatos videre pole- f Cod. Germ. \mus,eadie Mediolani.
*
45 VITA SANCTIAMBROSIIAB AUCTOREANONYMOSCRIPTA. 46
brosii in Anauniae parlibus, " persequentihus genli- A t;t deserenlibus lingtiam nequarii, subilo vulnere per-
libus viris mariyrii coronam adepti suin, cum rcli- cjussus gravi, de eodem loco in quo jncehal, c alie-
quias Mediolitiiisunima cum devoiione snsciperennis, iiis rnauibus sublalus, in lcciulnm posilus esl, atque
adveniente qnodam c;cco et referenle cognovimus, iinde ad sepulcrum usqtte perducltis. Iii uibeetiam
qiiieodem die lacto loculo, in qno sanclorum reli- iCaribaginensi, cum apud Fortunatum diaconum fra-
quiai portabaniur, lumen recepit, quod per visum trem venerabilis viri Aurelii episcopi, ad cohviviiira
noclis vidissel navem appropinqnanlem litlori, in coi)veniF.scmuna ciim d Vinccfilio Colossiiaho epi-
<jua cral inuliiiudo albaiorum virorum ; qtiibus de- scopo, Murano eiiam episcopo Bolitano, scd et aliis
scendenlibus ad ierram, cum uniim de tnrba preca- episcopis et diaconibtis; tunc Murano episcopo de-
reiur, utscirctqui essent ii viri, audieril, Ambro- traliemi Sancto viro retuli exitum presbyteri supe-
sinm ejiisqueconsories. Quo audilo.nomine, cum de- rius memorail: quod ille.de alio dictum, de se ora-
precaretur ut Itiiiien reciperet, audivitabeo : Pcrge culum maiuro sui exiiu comprobavit. Nani de eodem
Mediolaiium, et occurre fralrihus nieis, qui illo ven- loco in quo jacebat, cum subiio vulnere ingenti esset
turi snnt, designans djem, et recipies lunien. Erat percitssus, alienis manibus ad leciuui US(]ueporlatus .
enim vir, ut ipse asserebnt, de litiore Dalmatino, esl, aiqtie itide ad domum in iqua bnspiinbntur de-
nec se anle veni:-sein civiialem asserebat priusqunm B ducius, diem clausit extremum. Is finis virorum
reclo itinerereliquiis sanclorum occurrisset, nonduin illi detrahentium fuil, qucm videnles qui lunc ade-
.videns: sed tacto loculo, videre coeiiisse. rani, admhati sunt.
. $5. ilis iiaque decursis, noh arbitror grave videri, 55. Unde horior el obsecro oinnem hominem, qui
si paululuin promissi noslri meias exccsserimus, ut Iiunc librum legerit, ul iiuiiclur vitam sancii viri,
Domini dictum quod per eos sanclortim propbelarum Inndet Dci graiiam, eidecliuei deiralieiiiium linguas;
locuitis est, conipleium esse doceaniuS : Sedenlem Si vtilt niagis consoriium habere cum Ambrosioin
adversus fmlrem snum et cletralientemocculte,perse- resurrecticne vilae, tiuam cum delrnhenlihus illis
quebar(Ps. C, 5); el alibi : Noli diligere delrahere, subirc siipplicium,tjuod nullns snpiens uoti declinat.
ne erddiccmini (Prov. xx, 15); ul quicumque forte 56. Tiiam etiam prccor bcaliiudiiiem, patcr Au-
hujusmodi caplusesi consuciiidiue, ctiin legcril qua- gustine, ul pro nie humillimo peccaiore e Paulino
iiler in iis qtii sanclo viro delrahere ausi suni, fue- cum omnibus sanctis qui tecum invocnnl nomen Do-
ril vindicaium, ipse eiiam in aliis emendelur. mini noslri Jesu Chrisii in vcritnle, orare digneris;
54, Igiiur DonniuSquidaninalione Afcr, presbyier ul qtiia in adipisrenda gralia cum lanlo viro non
tamen EcclesiacMediolanerisis,cum in convivio po- smn dignus liabereconsortium, adeplus meoruni ve-
siltis, in qup eranlb iipnnulliiniliiarcs viri reliogiosi, (2 niain peccalorum, sit mihi pracmium fugisse suppli-
delraherel nieinorisc Sacerdoiis, adspernaniibus illis cium.
HEdit., persequenlibusgentilibus,martyrii, qtioednm eidem non episcopi, sed nolarii lantum Amhrosiani
Pnris. cnm uno nis., veri mariyrii : cseteri inss. no- iitulus adjiingiltif; exlra conlrnversiam e*l iioslrutll
bis suffrng.muir. litmc Paiilinuni prorsus a Niiano diverstim esse. Ex '
b Eaedcin edit., nonnullireligiosi viri: mss. vero, iis enim qiiaesnpra niiin. 42, de se ipse dicii, eum
nonnullimilitares, elc. • diebus anie felicem Anihrosii nmrlom adbuc
,
°iia niss. plut-cs, potioresque >.al edit. cum aliis pnncis
ittferioris ordinis clericuin fnisse inielligiinus, cum
nonmillis,manibussublevalns. "iintenioriem AtiihrosiaiiamPanlinus facium
d Mss. aliquot, VincentioCulusilano : utius, Coli- se episfopum t?stetur iu cpist. ad N^lanus Hnnc
Alypium.
taiio. liimen Paiiliniim posien pervenisse ail gindum prcs-
e Nondefuerunt qtii decepti Pnulini vocabulp, bnnc byiorii ex Isidoro de Virisillutir., cnp. 4. vttlgocol-
a PaulinoN dano episcopo miimne disiingtierc.nl,nr-fe ligutil. lla?c si niaturius Erastntis perpcndissei, et
dtihitareht liniicvilam Atiihrosii jn mss. ,nonnu'Iis qui eum secttli sutil, quidani lieierodoxi, ccnstiram
5la praetinlare : Incipit Prologus Paulini episcopt; tulissc.nlde hoc auctore miniis ittiqtiam; sed illi dis-
qno eiiain lilulo in limine Erasihiaiiie eilit. iuscripia plicuil iiiiracttloriiin nliquot insirtn narratio, hos
fu.il.Verum pra-lerquaniqund in mss. multo pliirilius vcro loci nnnuiilli errorihus suis plane contrarii quin
iioiiieii scripteris aut VitaelYpniiiipn praefigiiur, aut D ofTenderent,non potucrunt.

VITA ET INSTITUTUM
SA^CTI PATRIS KOSTRI AMBROSII MEDIOLANENSIS
EPISCOPl 3.

, A. QvtxXev-LViuiiag pLSfaTr&svTvv'la§uia>ov-a. (T?3)7txpcK i. Cum Valentinianus posl Joviani morlem scep-


t3f fitZG-d.ebzg rm •tStov'KSfXyov
Si«§s£y.ii:iyo;, OuK**.£s)tatrum imperii suscepisset, fraircni suuin Valenlein ex
" * HaeC
AmlirosiiViia evstat in liliiribns Colberlinae phrasle lotidem fere verbis compilavit. Verumtnmen
bililioiliecicniciirbranaceiscodiCibiis elegiimef exa-. cmii eiidein Vita nondnm, nund sciamus, i'n |ncem
ratn, .exqtiibiis cam hic exhibiiinusi Non est accti' prodicrii, piblici jtiris n'onpiunit iliam faccre,iit posl
r;tta illa quidem, ciim ea taiiu-u Ambrosii ftcua Lalinam Ambrosiana;Vit:«liisioriiima pauliuo scri-
coniiiiemorftiqu.e refert..ilur a Theodireto, ex quo piam, quipnain fuerit dc anlisliie nnslro Graecoruin
eadeni"auc'or anonymus, nec alius forsan a Meta- vcieruui opinio, velut uno inluilu leclor.coposcat.
"
47 • VITA SANCTI AMBROSII 48
Pannonia aceersens, suramae potesialis consorlem !Liv. n«tovtK5-ayayav v.oivavbv TrotetTKtTVJ? $auike'w.;v.xi
fecit: el sceplro Asise atqtie etiam ^Egypli in eum TVJ?'Ao-iaj KUTW Tzapa&ov;TKo-xrjTrrpK xat yivzoi v.al
transcripto, Europam sibi retinuil, et Romam pe- TVJ?AtyuTTTO-j, savTwTVJV EupWTTVJV aiziveiye, vs/iriv
tens, universos Occidenlis populos ad veram adduxit *Pcof/.vjv KKTK),a6tiv, tov; eo-izepiov; TTKVTK? STrtTVJV alrfin
Dei cogniiionera a pietatis praedicalione ante omnia Seo^yvwo-tav hirjyev,aizb TWVxn; suo-£§st«»v.npvyyarav
regnum auspicalus. Tzpmrov apl-aytvo;.
2. Etenim Auxenlio, qui Arii schisma fuerat am- 2. AUIJEVTIOU yap o; TVJV 'Apeiouyiv eio-sSiijKTO laSriv,
plexus, et Ecciesiam Mediolanensem commissam ha- MsSto^.avcov §s TVJV lxx)>vjcriav TrETrtBTEUftsvof Iv Tzleio-rai';
bens, in multis synodis abdicatus esi, vita defuncto, chzev.-QpvyJJn o-uvoSotc-, T6V|3tovOTE!;E),06VTO?, yerairey-
imperaior Valenlinianus cum episcopos ad se vocas- AKftEVOf TOUfTVjV £7rtOT!07t% Oua),EVTtvtav6f, TototaSs
set, apud eos usus est his sermonibus : Apetle no- loyoi; Tzpb;avrov; l^pvjcraro-MTTE o-afS>;are Sst rol;
stis, quemadmodura homines decel innuirilos divinis Qeioi; loyoi; ivrerpayyivoi, 07rotovstvat TrpotrvjxEi TOV
verbis, qualem esse liunc conveniat, qui ad honorera apyiepo>avvn; r%io>yivoV v.«l o>; ov ypr) \byo>ybvov,
episcopalus promovealur; et qua ratione subditos a)la v.al|3icorov; apyoyivov; p'ut9ptt£stv, x«t rzao-r,;api-
non verbo tanlum, verum et viia regcre debeat, et rn; a.pyirvTzovSKUTOV .TzporMvai,v.aiyaprvpiav zyeiv
exemplar omnis virtutis seipsuin proponere, ac de- i TvkStS«crxK)iiK?, rr)v TcoXireiaV TOIOUTOV OUV XKIVUV TOtj
mum doctrinae suaeleslem habere vilseinsiituVtonem. apyiepariv.oi; iyv.aOi§pvo-are Bpbvoi;,OTZO>; av v.ai r)yei;
Talem igilur et nunc in episcopali throno collocate, oi TVJV fiatrd.eiavtWvovTS? el\ivpivo>g «OTWra; nyeripa;
ut nos a quibus imperiuin gubernalur, sincere incli- u7rox),tvwft£v ra; ZEoa),afxat Tza.p'iv.eivovyevoyivov;
nemus eicapita nostra, elfactas ab eo reprehensio- Wiyyov;, o>; ia.rpiv.nvao-7zuti>yeBa. Bepa.TzeiaV av9po>-
nes lamquam medicam curalionem excipiamus; cum TTOUj yap r)yn; OVTK? v.ai Tzpocnzraieiv 7zi.vro>;avayv.n.
enim simus homines, eliam offendamus omniiio ne-
cesse est.
5. Religiosura imperatorem Valeiuinianum ila lo- 5. TKUTH TOU EUO-£6OU£ (3K(TI).EMJ OuK^EVTtvtavou eipn-
cutum rogabat conventus, ul ipse suffragium ferret, •/.OTOJ,'h(TVVOtSo; KUTOV VjfjtOU•^>jptO-KO-6Kt, o-oyovTe OVTK
• o Ss,
quippe qui sapientia et pieiaie ornalus essei. Ille xat £ucr£§Eta y.oo-f/.ouft£vov ftEti^ovv) v.aB'r)p,a;,
vero : Vires meas, inquil, longe superat lalis cona- effio-ev, TOsyyeip-ny-a'ufiEt? ya.p tr\; Oeia; ri\iap.ivoi
tus : at vos qui divina graiia decorati, et hoc eodem yapvzo;, v.ai TVVV aiylnv iv.eivnvdo-Be§eyy.ivoi,ap.eivov
splendore donati esiis, raagis congrue ferelis suffra- j/rifielo-Qe'ovroi p.evovv E^^OVTEC Z«9' sauTouf ESOU-
gium. Isii igilur hinc exeuntes apud se deliberave- ),EUOVTO' otSET>)V 7ro).ivev.eivnv olv.ovvre;v.awzeo"za.o-'wX,ov,
runt. Cives porro illius urbis sedilionem inler se 101p.iv TOUTOV , ot §£IxetvovTrpoSXjjSijvat tpd.oveiv.ovvze;'
coininovebant, hi quidem illum, illi aulem hunc ot tiev yap ra AuFjsvTtou vocrouvTsr TOU?bp.bfpova;tyri-
praeponicontendenles. Qui cnini Auxenlii Iue erant ot^ovTO" ot §£ uytatvouo-»?yoipa;, by.oyviip.ova 7r«).tv
infecii, secum senlientibus suffragabantur : illi ex E&3T0UV eyeiv kpyiepia.
adverso, qui saniori a parte stabant, expelebanl fi-
dei consortem habere antisliiem.
Itaque divinus Amhrosius in Romanorum clarus "0 6eto; TOtvuv'&.y.§pbo-ta; iv T« 'EwfiKisov 6*ia7rfJS7ro>v
senaiu, post aliamulta lionprumfastigia, peridtem- o-vyvlnra,y,eta izoXka;xai K)>),«? «ItMftKTeov a.pya;, TIJV
poris- praefecluram Italiae a piis imperatoribus Con- 'ITKXMV V.KT l-/.£tvov.aipovr)yey.oviav, TzapaKwvo-TKVTtvou
sianlino etConstanteobiinuerat. ls erat sane virvita KatKwVO-TKVTOff TCOV £UCT£§WV ^aO-llioiV TTSTTtO-TEUTO, «V17f>
purus, et virlutis amalor, probalus autem et verbis v.a6apb;yiv TOV |3tov,z«t apexri; ipao-zr);,evSov.iyo;Si
ei opere; sapientia vero quse baurilur e sacris liiteris, x«t Ibyoi; v.ai epya' o-otpia;Ss TVJ?twv SstwvypafSsv
enutritus, tametsi necdum initiatus esset. Quin etiam zpbfiyo;, st v.ai ay.vriTo;vjvETI,K),)IK •/.«'TrstSotTVJ iXkrt-
eloquentia graicanica et poelica facullate exercitalus vivri v.al y.ova"nyeyvyva.ay.ivo;,Stxatw?T£ v.pivavxat
eral, sequus pariter el sanus rcrum aibiter, nec non vyia;, v.ai Tzpa^eo>; Tzovnpa;KKao~n;axpiSr);e%yx°S'
omnis actionis pravse qusesitor accuraius.
4. Idem cerlior faclus harum lurbarum, et ne quid 4. OUTOJ TauTvjvpa9&)V-rr)vnxaaiv, y.ai§eio-a; yr)
novi accideret veritus, rnulia cuin celeriiate Eccle- Tt veinepov yivircv.i, cvv tayei 7ro),),5T«VIX>:),VJO-£KV
siam petiit, ambarumque parlium molus sopivii, Illi x«Ta).K§wv, ayforipoi; za; xapaya; v.oyiteiTOSJy-ipe-
• Ot Se, TVJS'
vero, deposita comentione, communem emiserunt 0"tV Ot).0VEt5!t«f SXEivviS'TrKUO-KftSVOt, XOtVVJV
vocem, ipsummet beatum Ambrosium ordinari sibi KOVJXKV fuvr)v, KUTOVTOV yavjapLOv 'AfiSpoo-tov Tzpoyetpi-
pastorem simul poscentes. Quse imperator cum co- o-Br,vai izoiyhia.iavrol; I^KtTouvTsfwv6 (5ao-d>ev; av.ov-
eumdem viruni ca;, 7rpocr£Ta|ev
gnovisset, stalira edixit laudabilem avriv.a v.ai yeiporovrKvat.TOUTOV TOV
et initiari, et consecrari; noverat enim illius menleni ah.iiza.ivovavSpa" 2Ssi yap auTou7tKcrvvj ftlv o-T«6fitV3f
*
hiagis rectam esse qualibet libra, ejtisque suffragium EuSuTEpav TV3V yvcofivjvTravTOf Ss XKVOVOS; axpiQeaxipa;
omniregula accuralius. Suspicalus autcm est non ra; -tyrifov;'u7rs).aSeSe xat Sstav stVKtT»V.ij/vjyov,lx
eiiara sine Dei calculo id conligisse, rem conjiciens TVJS; T5V TKVKVTtc. ypovouVTWv TOUTO rev.y.atpoyevo; o-vy,-
ex eorum consensione, qui senlentiis ante disside- foivia;.
bant.
A9 AB AOCTORE ANONYMOSCRIPTA. 50
5. 'ETret51v.airr); TOUTTKva^iou j3K7rrio-fiKToe o 'Aft- A 5. Postquam vero saeratissimi baplismi donum
Gpbcrw;u.Tzikuvcre Swpsa?, v.aiTVJV upyiepartv.hvISSSJKTOAmbrosius adcptus fuit, et graiiam accepitepiscd-
yaptv , rovrov 6 TTKVTK upicrro; ^ucrd-ev;Tzpoo-evnvoyi-palem, Salvatori alque Domino hujusmodi hymnum
vai \iyerai TWcronhpiv.aiSEO-TTOTVJ TOVvy.vov* xai yap optimus imperator, his enini rebns aderat praesens,
"
TOtcyEYEVvjptsvot? Trapvjv ya.pi; croiSSOTTOTK ira.vrov.pa- diciiur obtulisse : Gralia libi, Diimine omnipotens et
rop v.uicwTspr)yiripe, OTtTWSE TWKvSptiyo>yiv Ive- Salvator nosler, quod huic eidem viro ego quidem
yeipncro,ci>yuru, crvSl •bvya;' v.a.lTKCiyu; -hhfov; corpora commisi, lu vero animas; el'judicium meum
' Stxaiac «rreosvjvKj • ostendisli justum fuisse.
6. "ETTSISVJ Se 6).tywvSts).9oUGrcov vjp.spwv 6 Oeio;rovro; 6. Elapsis porro paucis diebus, cum majori usus
'AySpbcno;crvvizuppno-ia.ftsifovtTWpucrikeiBialeybye- libertate idem hic divus Amhrosius imperalorem al-
vo;, iyiyba.ro TOUTOV. ota ftvjv.a\o>;VTZO TCOV «pj£0VTWVloquerelur, eum arguebat, ut puta ob negotia qujc-
7zpuyyuro>v-rivavyeyevnyivo>Vb j3ucri\ev;' EywyE, dam a praefectis ejns haud recle facta ; imperaior,
efti, ravrnv crou xai 7TK).KI vjSstvTVJV Tzuppncriavv.ul Equidijm,.ail, hanc tnam liberlatem pridem nove-
ca.fS>;iT.icrruy.evo;,ou ptovovoux KVT£t7rov, a\\a. v.ai ram , el sciens prudensque non modo non sum re-
trvybnfo; TVJ^stpoTovtayeyhnyai' iarpeve yovv, d>; fragatus , sed eliam calculum mcum una conluliluae
6 fiEtocuTrayopsust "
vbyo;, T«TWV nyeripav -bvyS>v rz\ny- ordinaiioni. Mcdicare igilur, sicnli divina lex pr»8-
y.s\hy.aru. cipit, vulnera animarum nostrarum.
7. Tuvru yiv ovvev M£5to).avw Ou«).£VTivtav6c 6 yeyu; 7. Haec itaque cum Valentinianus magnus et pius
v.ui evcreSh;fiacrif.ev;v.ai EITTWV v.u.iSp«crac,xa).wcTS imperaior Mediolani dixisset alque fecisset, et pul-
aiuMyevo;TVJV f?Kcri),stav, xai 6p6oSoEta5t«XKf/-4'«c, E7Ti chre quidem consliluisset imperium,rectae vero fidei
SXTW V.UlSEXKTW IvtKUTW TJJCapyh; , X«T«)-UEl TOV /3lOV professione refulsisset; sexto decimo imperii anno
OtKSoj/OUf 0£TOUC TTatSac,rpKTtKVOV Y.UlOU«).SVTtVtKVOV vita decedit: successores auleni relinquit filios suos
XKTK).St7T£t T8VVSOV* OUK).SVTOC 55vj TvjCKVKTo),VJC TOU Gratianum junioremque Valentinianum, Valenle fra-
KSE).«<OU /SKO-I^EUOVTOC" i>;Svj7rouxaiTvjcalpicreo>; 'Apsta- tre in Orientis regionibus rerum potiente, eo scili-
votcsxotvwvsf o-upt§K),cov Sl ft£Ta TWV TOTSWV Tzokeyov, cet qui Arianis in perfidia sese conjunxit. Hic qui-
v.aivjTTvj9eic, 6 ptsv, etc uyypC>vav.urafvyo>v, VTzoTzvpb;dem cum Golhis pugna congressus atque devictus ,
Iv KUTW KVJ?),W9J?' ei; Tpuriuvbv Ss, Oua),eVTtvtavou f/.lv in paleariam casam confugiens, igne ibidera interiit:
'
utov, OU«).£VTOC 51 «VEiptov, 7r«o-«v?"PwfiaiwvhyeyovLu in Gratianum autem Yalentiniani quidem filium ,
yerircecre'TrpcoTa ftlv ya.pTKTVJC Eupw7rv?c, «*0.«f/.vjvx«c Valeniis vero ex fratre nepoiem recidit universa Ro-
TK.TVJC Suo-ewc«7rKcrjjc crxvj7rTpKU7r6TOUTzurpb;Tcapet- manaj ditionis poientia ; primum enim a patre 11011
\hfei sVstTK xai TVJV 'Acrtavv.uiTK\eiTziyevurh; AttSuvjc, modo sceplrum Europae , verum etiam tolius Occi-
«TTKISOC TOU OU«).£VTOC uvutpeBivTO;' sucrstSvjc Sl WV X«TK deniis relietum cepit : deinde vero, cum sine libe-
TOV EXTVJC ris Valens e medio sublatus esset, Asiam quoque,
Tzv.ripu,TOUC sjrto-xoVouc cpuyvjcKVEX«),EO-aTO
7TKVTKC OCTOUC Ou«).VJC StKTvjv'ApStKVOJV KtpSCTtV UTTSpO-et qnidquid in Africa reliqui erat, is obtinuit. Quo-
x«i TJjcTzarpiSo;ouze\ri\uY.ei' niam aulem patris exemplo colebat pietatem , epi-
piouc l7rotvjo-«TO, Vparia.-
VOJ51 TVJV ©pKXVJV U7TO
).Vj'tcj0f/.SVJIV TOVOUK^.SVTa xaT«- scopos omnes, quos Valens in gratiara Ariana? hae-
ywvto-aftlvwv ftupGupoivf/.aBwv , TVJV 'lT«),i«v«7ro),t7ro')v,resis patria ejectos exlorres fecerat, ab exsilio ipse
etc TvjvIlKtoviavKostxeTO. revocavit. Idem etiam cum a barbaris, dum Valens
imperaret, bello victorihus devastatam esse Thra-
ciam comperisset, relicta Iialia, in Pannoniam
venit.
8. 'TTTO 51 TOVauTov ypbvov v.ui ©eoSocrtoc UTZO re 8. Sub idem lempus Theodosius quoque, cum ob
nobililalem, lum ob propriam generosila-
rf,; TCOV Trooyovwv Trepifuveiu;,UTCQ re TVJC «UTOU yev- majorum
lem celeberrimus eral: et seqiialitim suorum invi-
vuLornro;, 6voya.crrbruro;jjv, xKt vrcbTOU tj>9ovou TWV
• dentia pulsus, in Hispaniis agebat, ubi el natus fue-
oyoriyavpu")16y£vo; , ev rul; 'lo-Tzct-viai; StETpttSsv D
Iv rat. el educatiis.
Ignorans igilur imperator Gratianus
iv.elva.t;y&p eav re v.aierpa.fn' «Tropwv Sr?ouv6 |3«o-t- quid faeto opus essel; inflati enim ex victoria bar-
).euc,Ypariavb; o Tt /pv? Spacraf couo-vj9£VTec y<zpex bari propemodum invicti eranl et habebantur : mili-
Tvjcvixvjcot f?«pSapotSvcryay^oire rjcravx«t IvofiiJovTO' larem Theodosii peritiam inalornm fore depulsio-
TVJV 0£o'Soo-iou crrpamyiu.v\vaiv \>rzi\uSeTWVxaxwv nem arbilratus est. Et confesiim ex Iheria , quae Hi-
x«i 7T«p«UTixa Ix Tijc 'itSvjpiac,vjxai 'icTraviaxa).EtT«t, spania eiiam nominalur, hominem accersens, ac
TOV TE/etpOTOVJJO-KC, bello proeficiens, cum exercilu colleclo misit. Hic
avSpKf/.£T«7r£ffAKfJt£VOC, CTTpKTViyoV
ILIETK rh; 6 51 autem inviclis armis, orlhodoxa nimirum fide cir-
crrpuriu; crvveii.eyyivn; iv.TziyTzei' ayuyo>
ETCI cummunitus, magna cum fiducia'adversus hostilem
T JJ
07r),w, 6p9o5oi;iaTzefpuyyivo;,re6uppnv.bro>; TOUC
aciem procedit. El Thraciam ingressus, is quidem
KVTtTfK^.ou? iyi>pei' v.ulTVJC ©pKxvjc iTrtSac , xat Tzokeyov per vim praelio vicit: barbari vero ne vel primum
6 i/.lv «v«xp«Twc Ivtxa' ot |3«p§apotSl, OUSITVJV rcpinnv suslinentes impetum , sialini omnes simul terga de-
Eu9ucIvSyXOVTSC, 6«OU7T«VTSC" X«tTZOkv; KUTWV -
IfflUyOVTO derunt; et niulla eorum non solum a Romani.scaedei
eyEVSTO cjiovoc,ouxU7r6'Pwfiatovvf/.6vov, K),/'VJSVJ xai UTTO facia est. verum ctiam jam a se ipsis : quanlo enirii
51 VITA SANCTIAMBROSII 52
majoreg eranthoruni copise, tanlo hiagis sibi poiius A o-^cov auTcov ' 6Vwyap .Ttkeiov; ncrav,TOO-OUTW f*5),K7iTOvTSff
quam hostjbus daninum iuferebant. 4«uT!3uc fta),),ov« rov; TZ:o\ey.LOv; ifuivovro'
9. His itaque prope oiniiihus ita delclis, pauci 9, QUTW TOtVUV «7TKVTWV TCOVCT^ESOV «VJ)pVJf/.EVWVQlXyOl
adinndum, qtii poluerunt se occullare, Dannbium \u6eiv SUVJJSSVTEC •
StaSaivoucrtTOV''ti7Tpov vjo-9sic516
triijicjuni. La tus igilur Graiianus qnod belli stnii- /3acrt/\£uc rpKTt«v6fwc aptcrra Beoribcriov crrpamybvi^r,-.
mam credidisset Theodosio, iiiiperntorein eum sia- ficruyevo;,fiacrdiu re uvrbv ev6v; «7ro5sixvuo-t, v.ai ra.
tim declarat, et ei diiionis, qn:i Valcns ante polie- o-v.hnrpatvjcOU«),SVTOC c/.pyhsiyyeipLClei' v.aio.vrb; yiv.
balur , scepirnm cotnniiiiit. Ei ipse quidem ad Ila- erzirr,v 'IT«).WV 5t«§«ivet,Ixstvov51 stc TJJV 5o9sfo-«v
lice adininistraiionem transivit, illum autein ad con- hyeyoviav.iv.Tziyrzei'TVJV /3«crt)st«vToivuvjrapa),«6wv
cessuin dimittit iniperium. Rcgalem igilur Theodo- ©EQSOCTIOC, TVJCTCOV |-/.x),jjo-twvo>;svt ya\icrru eTzeyei.ero
sius capescens dignitaiem , concordia? Ecclesiarum, «ruftcowviccc, x«i rov; TJJCoixEtKc jjyEftovi«c£7rto-/.67rou?,
quam maxiine pojerat, curam gcrehat, ct episcopos tl; TJJV KWVOTKVTIVOU o"uv5paft£tv Tzapnyyvno-ev uvrn ya.p
propriae ditionis, ut convenirent Constantinopolim, fiovvjTVJC. cV.petKVtxjlc lp.7r-£7r*\vjo-TO\i)@v;. T« iyuprzpbg
exliorlaliis est; haec enim sola referta fuerat ariaua lcrTzipav TVJ? voo-oyI),su9sp«toy" Kwvo-TKVTivou yup v.a.i
peste, cum jllae partes quae ad occasuin erani po- KWVCTKVTOC TWVKco.vtrTKVTivou TOUftsytz).ouUtOJV TVJV
sitae, ab isto morho Hberas essenl, Nam Constaiir jfj TTKTpwav Trio-Ttv«xvjpaTOv StKO-wcratxsvw.v, XKJOua).svrt-
lino atque Conslante Conslautini Magni liliis pa- vtavou7ra),tvTJJVotxEiavfijj TzpoSbvro;evcrtSeiav,TO
ternani /idein iutemerniani conservamibus , et rur- Iwov ryhyu Tzo\\uyb6ey TVJV ),w§vjv TKUTVJV ISIEKTO UTZO
sus Valenliniano pieiatem doinesticam neutiquam '/O.eiavSpeia;Tzpore.pov up%uyevnv., v.ai ITZIra. Tzpbcroi
prodenle, Qrientalis porlio variis loris hanc luem' ^WpvjCrKffKV,
admisil, quae cuin Alexandriae prius ccepisset, in
ujteriores pl;>gasprogrediebaiur,
10. llaec quiJem Gratiauo adlmc superstile age- 10, TKUTKftSV ETtrpaTtKVOUTrEptOVTOCsyEVSTO' ETTEtSjJ
bantur. Posien vero cum ipse iiidolem suam iii re^ 51 IxstvpcEVTSTzokiyoi;upLcrrevo>v, v.ai ru; Tcoi.et;cro>-
bus bellicis jam ostenderet, ac civitates cum mo- fpovo>;re xat Stx«twci6vvo>v,e%£7rt§ou).Yje £Te),suTvjcr£,
destia alque jusiiiia regerct, per insidias viia ex-: 7rKiSacyiv ou XKTa),t7rcov vlnpovbyov;TJJC(3ao-t).£tac,
cessjt, filios quidem qui rcgno succedereiu, nullos «Ss).ffi6v 51 xofttSjjvlovoftovuptov TOUTzarpb;.StaBo^ov
reljnquens, fratrem vero aduioilum juvenem , ei pa- Tjjf upyjh; v.Tzofhva,;'Maljtp.ocn; rh; Qvu\evriviuvov
tri cogiKjminem, successorem iniperii faciens. Tum y.a.rufpQvhcru; vj),txiKc , KUTVJV «pTragsiTVJV TVJ?icnzipu;
vero qtiidam Maxiimis, spreta Valeiitiniani pueriiia , hyeyoviuv,
Occidenialis imperii thronum ustirpavit. Ci
11. Per id etiain tempnris Justina , magni qtti- II, KKT'IxEtvov51 TOVyjbvov.'loycrrivu, Ou«),EVTt-
dem Valeiitiniani conjtix, maier aulem junioris, Vtavoyy.evuvt,vyo;TOUyeyaloy, swy51 vsoyyhrnp , v.
quse doctrinae Arianae semen dudiiin exceperal, illud TZfii.aiTVJC«psttzvtxvjc 5t5KO-xa),if.c l5e*"«TpcrTzicya.ra,
filio manilesiavii, Zelum euim mgriti sui erga fidem 5VJ).K TCO TTKtSt TrSTrotvjxEt, TOUf/-lvyotp pyotvy&vTOBip-
orihud.oxflinperspectum habens, qtioad ille iu vivis ybvTzepiTvjv6p96Soi:ov TzicrriyiTzicrruyivn., ).a9£tva.Tza.vra.
* TOUSl
fuii, lalere conala esi : cum vern inenlein filii le- TOVypovoveo-rzovSKCEV Trp.tSocTO TWV opsvcov
nerain esse aique inoliilem uon ignoraret, fraudem, arzukbveiSviav.al evTzapuyo>yov, Tzpoqeveyv.eiv TVJV te\v.-
suam in iiiedimn proferre non dubiioyil. Hic vero 7TKTJJV • 6 Sl TJJCftJJTpOC TK.CU7To6>jx«C OVJJCrt-
l9«6p'vJCTEV
suggestiones piatris ntiles pntans; el ptopter H'tutem fbpov; VTzo\a.6o>v, v.ai Tzpb;TO TVJCCOUO-EW? KTTISCOV
escam illecebrosain naiuraj intuitus, derepenle in- Sikeap,cSpooveyrzLTzreirh Tzayn-6 yiya; roivvv'Ay^pb-
cidil in laqiieum. Quaproptcr magnus, Aiuhrosius, crio;Tzacruv yiv x«i Tzpi>r,v i/.peia.VLY.hvTz\uvnvIx yicrn;
fjiii omneni quidein arianam fallaeiaiii ex Ilulia jam 'lra\iy; Tzoihcru;,l7rei.5vj v.ai rbv viov Ovalevrtviayov
pridem expulerat, cum acciperel puerum quoque Tzepvrzecreiy KUTJJyu6oL,ecrrrevSev, o>;oibvre. rhv rov vlou
Yaleiitiuianuin in ipsam incidere, juveuis aniniani ab * bvyjhva.vrh; UTZU\\U%O.L' v.ai o; rbv uvSpaocrax«i «v-i-
ea liherare, quaniuin in ipso erat, satagehat. Hic^ 7T«).ov u7r£(5),E7rETO, XKJ&uTzepuv ei Tzpb;6f/.o).070Uftsvov
auiein viriim iliniii suspectum habebat quasi adversa- 7ro).EfittOV 7rKp£0-X£UK0T0.
yium, et adversus eum periude ac professum hostem
paraius erat.
42. Hic porro in memoriam ei revocabat pater- 1-2. 'O 31,TJjcTOU TTKTpoc «UTOV uveyiyvn&v.ev evcre-
nam pielatem , et ul quam accepcrat liaerediialein , Stias, v.ai,ovTzo.pei)mfeL vlhpov,ucrv\ovfv\arzeiv vj**iou".
integiam conservarel, ohtesiaba<ur: docebat auiem ^5iSap-.X£ Si x«t TvjvTWVSuyyuro>y Siafopuv, v.ai OTTWC
jjupdnain dogmaium discriinen esset, ct qiiemadino- TfCivra yiv TvjTpjjxypipySt,So.crv.u).ia v.aiT.otcrS>vcazo-
duiii haecqnidein oninia Ghrisii doclrina:, apostolo- CTrg\'f>v cryySuiyeiv.y]pvyy.acrL' TK yl a.vrty.pv; icrr,i TV?
«imque pr:pdicaiioni a-ple congruerent, illa e con- TrvsyfiKTtxvj voyoOecria yo.yoy.evu'b Si vloc ota.Svjvio;,
trario spirktialem oppugiiarenl iegislaiiunem. At ve- v.alTzapuynrpb; jjTraTvjfievvjc 6e\ybyevo;, ou y.pvoyoy
ro pner, uipoie qiii nuer esset, el a niaire dccepla Tzpocritro ru \eybyevu TzupuTOUa.pyiepetas, «),)•«v.oi
blatidiliis illectiis; ei verhis aruiabattir, et mililibus SuptouTz\hpnsiyivero, x«i ).o'yotcWTr^iiJSTO, x«f 7re),T«-
artnatis Ecdesiue ambitus circtinieingebal. *T«tc Tous-_lxx),v)0-'t«o-Ttxpuf -
Exvx),'c;y.
Tcepi@b\ov;
55 AB AUCTOREANOMMO SCMPTA. .54
15, 'E7ry5yj,5i,Tovyjiyiazgyixetvpyicptczio..Tpyl9si«vA 15. Posiea vero quam maximum illum procliatd-
'AyBpgctgypvSiv ifgSnasxaiy UJT"ayToyyeyoyiyo>v'~.yoprrem,divinuni Ambrosium eorum quaeab rllo fiebant,
yg\vyiu yri.pftyra yiyef.zp 7rKtSwy, yiu\eTzr)vu; avlSvjy exei- liihil deterruil (is enim ibta taiiiquani puerorum ler-
vg; TWV .tEp.wye%g> 7rpo_3vivat6ypS>yrby p.ySpct fx!)jycrsv. riculamenia exisiiinabai), ille impendio nmlestcMe-
6 51, "Exwyftlv , i'fn, TOUTO Spacro',1y.uiTcpoSgyyut zpis rens, ipsum exlra templorum iimina exire jussit.
XuxotcTijvTCOV TrpoSaT.wy jrnv.bvpi/Cpt?uiyaros pyx avsr Hic auiem, Sponle mea , ini|uit, illud facere, aique
J_pft«t.«).).«.,£*ffPA Spxstays).stvivSovirziveyy.iftot, cpjjo-i, oviiim caulas lupis prndere, etiainsi sanguis profun-
TO|iopc JJ Tvjvctlyyhv, g>; vjStp-TaTvjy TOtauTJjv cr.fuyhv dendus sit, miniine feram. ¥erum si luacvolunlalis
iychS$£gyui'xat .TKUT« yiy o 6eio; '-Aft.3p6o-i.oc, est intus me inlerDci, gladium, Jnquil, vel secii-
rim inihi admove; hnjusmodi necem ego amplec-
larquam libeutissime. Et isia quidem divus Ambrn-
sius."
14. Xpovou51 o-u_)/vou rptSoyivov, iyeyb.6nv.e yiv 6 14. exacto autein spatio lcmporis non exiguo,
M«|tfiocxu XKTK TOU yeyu\ofi>vovxvjpuxoc TVJC K).vj9si«c cerlior f.icius est Maxinius eorum conatuum , quos
xo\yo>yevu'iTziaxiWeL 51 Oua),svTtvt«yw, TOV XKTK TVJC coiitra cliirisbimum yeritalis praeconem attenlarant.
evaeSeiu;Tcb\eyov v.ura\vaai i:upeyyy5>y, v.ai 7rap,«tvwy Mi.llitigilur Valenliniano, qui eiun a bello adversus
J___
ptvjTzppecQut xhv TzaxpiiayeyaeSeiuy'ei S.iyh 7rei9otTp, pictaleui ipsam suscepto discedere moneret, Iiorta-
j3«puT.«Tov «UTWTzb\eyovfjTzeQsi'v.ai yiyrei y.ui TJJV reiurque p;ilernam ue abjiceret reiigionem. Nisi au-
crparLuviyeipu;, i-rziTJJVMeSto).«ywy iyi>pet' TJJSB y«p tem moreiii gereret, gravissinium eidem helliim mi-
Ou«),evTiv.tav6c kkeytro'StaTpi§siv'o 51,<rv)y iv.eiv.gy ft.a5.wv nilnbalur, et re quidein ipsa collecto exercim , Me-
li_oS6v,slc 'l/,)iupioucW_£ETO .yEuywy,uvzy Tceip.a ya.6,g)y diolaninn versus proinovil; hiinC enim sedem Va-
OTzgiov apa xris yyizptv.hs«Tzgjyuzg ,p-u|tJ)pu)._tK.c. leniiiiiaiius elegeiat ad habilaudum. Hie vero irru-
ptionem ejns cum accepisset, in Hlyriam fuga se
comulit, hac ipsa experieuiia compertum liahens ,
quantiim malerna consilia ipsi prodessent.
15. 'O fiacd.ev; Si 6soSo'crtocTKre x«Ta TOVy.s'pv 15. At imperator Theodosius uhi rescivit et quoe
' v.ai.ocuTzukivb MoJeliy.p;
Tzy6byevo; Ovu\eyrLViuybv, jzpp; Maximus adv.er.^usjuniorem Valenliniariiiiiimolieba-
o.vzbyhzecreii.e, ypo.fet zS>TzsfEyygzp yio>,yh ypyjyut lur,el rursiis qiia?uam ad euni. ideni scripsisset,
6a.vybX.eLv, ei TWptlv j3uct\eXrb Sigs, xo>.51Typavvw litleris signiflcat juveni Aigienli non esse quod quis
TOv.parps,cyvetev/.rat'TJJyo.peyceSelu, .yvjp-i,7rs7rp),ETadmirarctur , si regi tiinor, lyianno rolnir conjun-
ftvjxsf/iy 6 _3«o-i),Euc, p 31 rypavygseTzev.pypncs, y.oi6 C( ctus essel: iSam pictaii, inquil, rex helliun inlulit,
ftevKUTJJV Tzppiiyevg;urzgStSpug-/.ei yyptyps-p Sl TKUTJJ tyrannus vero auxiliatus est; et ille qiiidem ipsam
XK9w7r).to-ptEvoc TOUyeyvyyayivpyv.purei' TJJy«p pxias- dcserens , nudus aiiliigH: hic e conlrario rlla arma-
Seia Y.ui6 TKUTVJC vofto9iTvjc o-yvlo-Tvjxf. lus, victoriam referl ex denudato: pieiati enim ipsfus
'
legislator adjutor fuil.
16, T^cuTK yiv .pyy,w. Tzgppg>z,uzp> S.t«yo;v ijrio-.T£t?,ev 16. H:BCigitur per epistolam, cuni longo tractu
iTretSvj .S§,e|c iTztv.pypiav afly.gt.rp, x«i Tiiv ftlv otxetKv esset dissitns, nunliavii: poslquam vero in atixilium
XKT«).E).oi7r6Ta po.cd.eLav,etc 51 TVJV KUTOU trzg-.puyevbye-venil, et illiim, proprio qnidem relicto imperio, in
vovtoof TrpcoTK ftlv TJj-J/u_)/i5
TJJV6epu7zeiuv Tzpgchveyv.e,suo pracseniem vidit; primum quideni -niedicinam
v.aiTJJV ETziyevoyivnv rhs o.ceSeia;iilei\erovbcov,v.ulei; adhibuii ejus animae, el inipietaiis, qua lahorahat,
TVJVTra.TpcoKV euo-e§siKV eTzuvhyuyev' elro. 6appeivTto.pey- morbuni expellens, in pielaiem pairiam ipsiiin re-
yvhcu;, v.oiru> yiv rvpuvvo>iTzicrpo.revcu;, TWftlv duxil. Deinde illum confidere jubeiis , elcontra ty-
uyaiyg>riTzap.o.SiSo>ci TJJV|3:ao-,t).Efav, .TOV Si r.yp.uyyov raunum infereiis signa , illi quidcm sine sungtiiiie
uvutpfi,.«StXE.tv yup yrzi).uSt z.u; TzppsFpccriuvby ,yevo-.. reddit imperium, tyrannum auiem supplicio afficit.
yiy.us,cvy6r)Y.a.s, eiyyj rrotyjjyT.tyaTJJC fTfayhsTOUJ «ys- Eniin vero vioiare se credidit inita pacta icmnCra-
\byzf/.seicrzpu^oirp'.ovrpsSrjPvy p .Tz/.cz.braxos. §y.cri>.ey£ 1 tiano , nisi ab illis , qiii liunc principem irncidave-
D
x«ixaia zhs £Wyyi.Y.ii; UTZc/.znf{TTzpySrjy eio-£yiyv.uzp TZ.S- rani, pcenas repejeret. Aiqueideiniinperntor tUlelis-
ca.y,y.oi .ypygyszZiBerg frfc. T,coy reyiyn X«T«- sinius, eliam adveisus geniilium errores omnem coh-
sit.5clj),p)y
),u9.j;vKtY.e\eyg>y, tulitdiligentiam , legesque promulgavil, quibns ido-
lorum lempla deslrui pnecipiebat.
17, KwycjTKyTtvpc yup p ffjsyus,g TTKP-VJC
_ctlv c/^i&r/x%gs 17. Etenim Constantinus Magnus, omni laude ae
^•TSfW^» ^f-^°f .^?^^--^ ^-PI^VIIVy-ocy-Wa;..y.a.i praidicasione quam dignissimus, oielate oriiavit im-
TVJV otxouftlvjjv £Ttyeynvviav opwv, TO{tlyTOIC/SaLygctperiuin : ac totum orbeni eiiam lunc insanientem vi-
9uEtv7r«VT«7r«o-tv uTznybpevce'rovs' Si TOUTWV ayvjxe dens, daemoniliusquidem sacrificiire omnino prolii-
vo.gv;,aSaxovceivo.ixS>TZUVXL Tzpocxui\u;'v.aiuivxoixV.i buii, eoriim aulcm fana slare pennisit, ab eis arceri
gi TOUTOU Tr.KtSsc Totc TzuzptfOi;vj-/.o).ou9jjo-av 't^VEcrtV qiiendibet jubens. Etqiiidem inijiis lilii paiernis ii*-
'lou).t«y6c 51 «VEVEWO-KTC rnv u.ai%%io.v, «ai zh; 7ra).atac siiiere vestigiis : Julianus vero renovavit iinpietatem,
«jr«TJJc GippSp.bzepoy &vn-berhv if>.bya'/n)v fiucD.sio.v Si nec mn prroris jam exsoleliveheiiieniioreinilanimam
Trap.uto.Sjgi^IpgtKypc., .TTK)AV-fvjvTcoy.etSco),wy .Stsxw),uo-«accendit, At Jovianus adeptus imperium. rnrsus ido-
SS VITA SANCTIAMBROSIi. 56
lorum cullum proscripsit. Et magnus.quoque Valen- A ' epuizeiuVv.oi Ovu\tvnvtuvb;Si 6 y.iyu; roi; KUTOIC
tinianus iisdem plane. legibus usus , Europam rexit. ex.pvy.ivo;vbyoi;, WvveTJJVEupwTrvjv' 6 51 Ou«).vjc
Quod vero ad Valeniem, cunctis quidein aliis ado- ra.o-tftsv Totc K"0.OIC eTzirpetye 6pncv.eveiv vj_3OU),OIVTO,
rare permisit, quomodo vellent; etquae adorabant, UL~XU9pVJO-/.Su6flEVK " 51 7ro).SflWV
9sp«7r£U£tV ftOVOtC
palam colero-: in hos autem solos, aquibus dogmala it£Tl).et TOIC TCOV K7rOO"To),tXWV VTzepyO.yOVCL SoyftKTWV"
aposiolica propugnabantur, bellumgerere fion inter- rKVTK youvTOV TVJC IxstvouJSO.CL\SLU; ypbvov,v.aixbirzi-
misit. Onini ergo tempore quo is regnavit, ignisal- •
,i>y.LovJITTTETOTrup xa.tO-TTOVSKC v.ul6vaLa;TOtcsi5w).otc
lari superposiius accendebaiur, et libaliones alque zpocifepov,v.oixu; Snyo6oivio.; v.uxb.ra; uyopu; irze-
hostias idolis ofTerebant, et in plateis convivia pu- ;s).ouvXKC ot TKAtovuo-ou opytKrere\ecyivoL,yeru TWV
blica celebrabani, et qui peragehanl Bacchiorgia, dyLSavexpsypvTOUC XUVKC iTricrTrwVTSc, x«.iftSftvjvoTSc,
cum caprinis pellibus currebant, canes secum tra- cai fiuY.ysvovrss,v.uiruWu SpwvTEc, «.TVJV TOU5t5«-
hentes , et insanientes , et debacelianles, et commil- -Y.u\gv Tzsvnpiuv ISvjW.
tenies alia hujusmodi, quae nequitiam magislri sui
palam facerent.
18. Fidelissimus autem imperatorTheodosius isi- 18. GsoSocrtoc 51, 6TrtOTOTaToc Ba.cd.ev;,TKuTa7T£pt-
hcec omnia e medio ita sustulit, ac si ab inilio non B Et),sTraVTa o>CTcep v.vst p.vjSITVJV apyjhvysyovbra, v.vi
exstilissenl : in quoriim vieem Christianis instituit fz/sio> y^picxtavoi;b.vxsicnviyY.o.xo exspw K).),K yb.p xov
alia plura. Sed enim cjus qui a primis retro tempo- xoivovTWV av9pw7rwv KVW9EV 7ro).Efttou xus apv.vsStUfV-
ribus hostis hominum est, omnia retia non nisi segre yeiva.T.aca;ou pa.StovTZOW.UY.L; yup ri; SiaSpacracrh;
effuginnliir; saepiusenim aliquis cum luxurise mor- kcekyeio.;rb TZO.6O; , TJJTVJC 7r).sovEc_iKc iao>;idLcY.exui
bum evaserit, avarilia; laqueo forsan capitur : si TzayLSc ei 51XKJTKUTVJC xpsirTwvauvein, ixipo>6ev VTZO-
autein iikLfuerit major, aliunde rursus livoris vorago cousTat TcukivTOU f6bvovTOpb.po.6pov. v.avTOUTO SE7r«.).tv
subnascilur : eftrGet lianc denuo transilierit, plagas ^ U7rep7rvj5jjo-£t,TOTOU 9uftouSixTUOv Eupjjo-Et Trpoxsiftsvov.
iracundiae offendel praeparatas : et sexcentas alias v.ai uk\a; 51 yypius rois avOpwTrotc Tt9vjcrt nv.yiSus6
hominihus tendiculas instruif malignus ille,quiin Trovvjpoc, aypsuwveis 6\e6pov,v.oiru yevTru6nxovcco-
liominum venaliirperniciein. Sane quidemcorporeos p.KTOC UTTOUp-VOUVTa TKtC
E_>_.£1 X«TK TVJf 'bvyf,; TEXTKIVO-
motus macliinis adversns aniniam ab eo fabricatis yivv.i; VTZ' UVXOV yny^uvui;'y.bvo;51 iypnyopa; 6 vov;
liabet cooperantes : mens autem illa qu;e vigilans Tzepiyiverai TVJTzepiTK 9st« TporrvjTCOV ynyuvny,b.zo>v
fueril, sola superat, propensione in res divinas ma- Ste\iyyo>v rhv v.o.v.ovpyio.V xhs uv6po>Tzsiu; Svjouvo>ucrsoic
chiiiationum illius malilinm reprimens, Qnapropler Y.o.to6uvyaaigs (iuct\evsy,exo.ayp>vgvxgs, OUSSTWV iv.st-
cum humanae natune particeps esset impcrator ille C vvjcTT«9WV • TWStx«t"w
a.yevcxgseystvev «),).axts uyexpLu
admirabilis, perlurbationuin illius expers non sem- 9u//.wTcpocyevoyivn, «TTVJVIC Tt oiSivsx«t Tzapavoygv,
per fuit. Verum excessus nescio. quis irae legiiimse wcTzep 8vjouv«UTixK pnBhaexut'ou yb.pv.uxnyopiuv eyet
conjtinctus, crndele quiddam parluriil, alque injns- ybvovxov6uvyuaxovPo.ad.io>s,«).).«. v.uievfnyiuvyvhyns
•lum; de quo videlicet sialim dicetur. Neque enim K^tWTKTVJV, X«tftK^.tCTK TVJV TOU yeWuioV TOUTOU 'AftSpO-
tantum reprehensioncni habet admirabilis imperalo- ciou ^taSs^fistirKV IVTKU9K Tzuppnaiuv,v.ulrbv TZO\VV
ris, sed eii:im praedicaiionem memoria admodum exeivovw 7repiTVJV euo-E§eiav eviypnroth\oV Sn\i>aetS'
dignam : maxime vero generosi illins Ambrosii Ii- ouv6'ftwc6 ).oyoc.
beriaiem huc succedentem, ac multum illum , quo
ulebaiur in rebus ad pietalem periineniibiis, animi
fervorem. Quidquid illud sit, lamen declarabit
oratio.
19. Thessalonica civilas magna est, ac populis 19. ©EcrcrK),ovtxvj vroXtc |o-Ttftsya),vj v.viTzo\vb.v6po>Tzg;
frequens, attribula quidem Macedonibus, Thessaliae Ts),oycr«ftlv ei; MaxeSovac" vjyouftlvvj Sl xat 0eTTK).i«c
aulem, aique Achaiaecaput, quemadmodumet alia- xai 'kyuiu; v.viK),),WV TTO),),WV I6VWV , ocraVTZQ XS> TWV
rum muliarum, quotquot suhjiciunlUr Illyriae pra?.-I 'l),),uptwvVTzb.pyo> v.eirvx"arb.ceo>srotvvvevv.vrnyevo-
fecto. Sediiione igiiur illicexorta, quidam magislra- y.ivns,v.ure\evc6ncb.v re v.uiv.uxecvpncuv TCOVb.pybvxo>v
tuum lapidali sunt, et per vias tracli, vitamque Ttvlc, xai TOV (3iovuiayjaxu OUTW v.o.xicxps-lav6 ovv
turpissimo exilu fmierunt. Rex igilur eoruni quaeac- |3acrt),suc xaXsxS>vo-Uf/.(3«VTwv b.yye\Luts uvu.f\eyels,oux
ciderant, nunliis excandescens, ea noii moderate vjvEyxs Trpawf K),),K 7raVTa 9up.6vXKT«. 7r«VTWv"«costc, xai
tulil: sed omnem stomachum conlra omnes effun- KSIXK yvyvi>cusTOUC
""ifflvj K.9COOUC yerb.TWV UJTSUSUVWV
dens, et injustos exerens' gladios, insonies cum no- KvstXsv, £7TTa _>_;t),t«SKC,o ).S7ETat, yh Sl fttKCKUTco xpt-
centibus interlecit, nimirum septem millia, ut me- o-swcvjyjjo-Kfisvjjc.
moraiur; cum nullum prorsus ab eo judicium prse-
missum esset.
20. Calamilalem hanc adeo lugendam ubi rescivit 20. TKUTJJV (ia8wvTvjvSaxpiSwv yiygvaav cvyfopb.v
ei; xhv MsSto).KVwV TOV
magnusAmbrosins, venienli Mediolanumimperatpri, 6 yiyus "Aft§p6o-ioc, ac7txo'ftEvov
et in lempliini Dei ex more ingredi cupienli, eminus Baad.eu, v.aicuvvj9wcs.to-wTOU9eiouTzupe\6eiv _3ou),vj-
VKOU ouSIrwv tEpw*
obviam progrediensine portas quidem lempli intrare 9EVT« , 7r6ppw9ev 7rpou7rKVTvjo-Kf,
57 AB AUCTORE ANONYMOSCRIPTA. ' S8
st«»7£7ru).wv £7n.Sjivat,0ux OtcrSa, \iyo>v,coceotxs.v, w (Sacrt-,Vpcrhiisit : Nescis, inquiens, intperator, ttli videtuf,
).su, Tijc etpyucyivn; yto.ifovLu;TOyeys6o;' ovSi y.ezb. nefarim cmdis, qum peracla est, magniludincni : neque
TvjvTOOfiuftou).j)*_iv, 6 ).oyto-ftoc STrsyvw TOro\yn6iv ovv. post ipsum iruciindim tua? ftnem, ratiohe cognovisli
iu yb.p 'iao>sxhs Bo.a0.eia.svj SyvKO-Tsia STZLyvS>vo.i TVJV quale facinus ausus fueris? Enim vero le forlasse non
uyuprLuv,K).).'I7rt7rpoo-9ei vj li_ouo-tK-TW\oyicy.o>.yph sinil imperialis potentia crimencognoscere.,sedralioni
yivroi TVJV eiutriveiSlvat, x«.cTO TKUTVJC 9VVJT6V TEv.ul objecta aucloritas lumen adimit. Verumlamen natttra
Siuppeov,v.oixbvTzpbyovov ypvv ei\ ov yeygvuyev,v.uiei; necesseesl habeal ipsa se perspectam, et siniul lum
ov uTzoppeoyev, v.viyh xS>v.v6etxhs uk.ovypLSos UTZOSOV- quod inesl illi mortalis ac flitsci, tttm progenitricem
Y.g\ovyivnv, uyvoeivxovv.a\vTzroyivov ai>yuxosTVJV b.c6e- itlam glebant, unde facli sumus, et in quam dissolvi-
vstav oftoouwv v.pyets,w fto.CLkev, v.oiyiv Svjxat oftoSou- mur : non vero pttrpurw flore fascinala, operli corporis
),wv eis yb.p Tcb.vxo>v Secrzornsxat _3«crc),suc 6 TWVO),WVignorare.debel infinnitalein. Snbdilis qui eadetn tecum
Snytovpyos'Tzoiots xoLvvv 6f6a\yois 6'iJ/scc TOV TOUXOJVOOnalura constanl, intperas, o Iiex, imo eliani conservis
SEO-7T6TOU VSWV; Troiotc51TrocriTOl'5«C0Of EXEtVO TraTjjcrEtCtuis; unus enim Dominus el rex oniniumest, omniuni
TOaytov; TZS>S Sl rb.s ysipas IXTEVSIC 6epyov ext cxu- videlicelcrealor. Quibtis crcjooculis coinmnnisdomini
'Covausoiyazg;', n TZS>; xgiuvxat; UTTOSE^JJ yspci xov templtim adspicies, quibusvepcdibus sanclum lioc pa-
SecTzoxov TOTza.vb.yLgv cS>y.o.',TZS>;Sl v.ai xo>crby.o.ri B t'inicn<Hni'premes? quomocloauietn mantis extendes,
TzpgagLaet; xo uiya xo xLytgv,TOO-OUTWV Sta. TOV 9uft6v calenti adliuc sanguine stillanies, aul quomodo lalibus
Tca.pv.voyo>; ulyu iv.yio.;',UTZL6L XOLVVV, v.oiyh Tzeipo> roi; mcmibnsexcipies sacrosancium Domini corpns, el ori
Ssvripoi; xhv xzpoxipuvKUEJEIV Tzupuvoy.Lo.v, v.ai Siyov eliam pretiosmn sanguinem adnwvebis; cttm per irm
xovSscybvw 9s6c6 T&iv6).wvSSO-TTOTJJC «vw9evyLvzxui impotenliam lcintumsanguinis contra jtts omne ac fas
cvybnfo;' iuxptv.b;51 OUTOC v.oivyteLu;cot izpb%evo;, ei effuderis? Abscede igilur, et ne aggrediaris priorem
ftij TTOU u6epuTzevxuTzb.ayeivTzponphao>. culpam secunda cnmulare; el excipe ilind vinculum
quod cmlilus judicio suo Deus universorum dominus
conftrmat. Erit autemillud tibi ntedicinale, ctcsanitalis
conciliaior; nisi (orleinsannbile vtilnus perpeti elegeris.
21. TouTOtce'&a; b po.cd.sv; roi; \byot; roi; yb.p ' 21. Imperalor parens his sermonibus (nain cum a
Ssiotcvbyot; IVTS9puyyivo; wv TJ'5EI aufS>;xLvo.y.iv TCOV pueroin legibus divinis esset educaiiis, quac ad sa-
tspswv,Tiv«.51TWV (3acrc).lwv tSia' OTEVWV oftouxai Sa- cerdotes perlinerenl, quaive ad reges, perspicue
xpuwvl7ravvj).9sv ei; xu BuaD.eiu.'OySoou51Tzape\6bvxo; noverat), gemimsac lacrymas simul prolinidens, in
E| ev.elvgy ynvbs, JJXEV ftlv vj TOOcwxhposJjftwvysvs'9),ioc palntium sc recepit. Oelavo auiem niense ab hinc
lopTJj'x«.9ijo-TO 51Trpocxoi; Baci\eLoi;Bv.pvro.ro. TZSV6S>V( I elapso, venit quideni Salvaioris nosiri nalale fesiiim,
8so36*rioc" TOUTO'P6UOIV6CTIC yayiarpo; xnvtv.uvrv. cScov, Theodosius vero in regia sedens amarissime flebai.
Tcpoae\6o>v,oiv. 51 ypnarb; KUTW V.V.L
avvr,6ns,iTzvv6b.vero Id Rufinus quiclam tunc leinporis mngisler palalii
TJJV KtTiav*6 51 rnxpovK.votftwHac, xKiGepftoTspov 7rpo- ciim pcrvidisset, ad eum accedens, homo videlicet
yiv.srb Sbr/.pvov, 2v yiv, w'Pout?i*VE, Tzuitsis, eyvj"TWV domino ulilis ac familiaris, causam rognbal.Tum yero
yb.pIftwv oux £7r«tcr9«vvj xaxwv* iyw 51arevw xat 6).o- ille iicerbegenie.ns,el'calidioribus nianansflelibus :TH
fvpoyo.i, TVJV IftauToOcvyfopv.v b.valoyiioyevts, OTZO>S quidein, inqn\l,ludis,Iiiifine;nieaenimmnln nonsentis.
TOtcftlv givlruts v.ui TOICTzpocuLzvxs uvio>v.xai b 6eios Ego atilem gemo citquedeploro meam ipiius calamita-
veo>s,vj/i eiaiaat «5ewc,-/.«tTOV otxEtov a.vxiy,o\ovat SSCTTTO- tem, dum mecitm repulo divinum teinpluni fcimulis

TJJVIftoi51, x«iauTOCK6KTOC, xa.iirpocTOUTO 6 oupaioc eliant alque mendicis apertvm esse, ingressuniqueilluc
K7roxlx).sto-TKf ftlftvvjftaiyup xhs SecTzoxiv.fjs fo>vhs,o o.v lutum ac liberum paiere iilis, ul proprium dominitm
SJJO-JJTS,).syoucrvjc, £7rtzhs yhs, ecxai SeSsyivov v.viivxois ipsi convenianl : milii aulem Itoc interdicilur, el prm-
OUpKVOtC. lerea cmlum etiam interclusum esl. Memini quippe
Dominicmvocis, qua promuigaiur : Qaidquicl ligave-
'
ritis super terram, eril ligalum el in cmlis.
22. 'O Sl 'Poucptvoc UTroupyjjcatTWBaaCksixb. Tzpb;I 1 22. Rufinus vero medicinam regi ministrare vo-
fiEpKTrsia.v Bov\6yevo;, XKJyb.pivevxuipovTzupaayeiv lens, ac tempestivnm bencfiei-nn illi ptaebere : Cttr-
Apuy.ovyui,st crotSoxst,eyjj, v.vi rbv upyiepiu Tzeiao> ram, inquil, si libi placet, et cpiscopo id persuadebo
TZOW.Y. . anciv, 5SJJ9EIC ),uo-aio-s TWVSecrftcov' a\V ov mullis precibus, ul le avinculis isiis absolvat. Scd non
Tzeta6haerv.L, sovj6 (3acrt).suc.OCSK yup iyo>xh; 'AftSpo- ille persuadebilur, ail impcrcttor; quum enim juslum
criou-bhfov rb SLv.uiov" ov yb.p a.iSea6eisxhs Bo.a0.eia.s Ambrosii judicitini sil, compertum lio.beo.A'cc \orro
XhvsHoUCTtKV -
TOV9stOV 7r«p«§vJ0-£TKi 7TOTS v6p.0ViTTStSvj ille umquamlrommitiet, ul imperialis poietitimrespcctn
ol xat K.).).otc 7r).stoo-typnauyevos 6 'Poutptvoc \byois rzei- divinam legem transgrediaiur. Al postea qnani adhi-
cetv vTziayexoxgv yiyuv \ySpbctov' b.Tze\6eiv uixbvb bitis.pluribus aliis ralionibus, Rnfinus promiltebal
_3«crt).suc v.uxuxuyp; IxD.euev, xai au-roc51 U7r6Tvjr a magno Ambrosio rem se iiaud dubie iinpeiraiurum,
D.TriSoc 5E).sao-9£ic, JJXO).OU9UO-E ftETaBpo.yvrvX;VTzocyJ,- jussil imperator quani cilissime illuin abire. Ip.se
cect xov PoupivouTZLCXSVCU; ' uvrLv.u 'Pouiotvov autem spe inescalus, pn?mon inultuni lemporis se-
yovvTOV
o 9stoc AySpbcto;,TJJVTWVXUVCOV , s'fn, uvvLSetavw cutusest, ut qiii Rnfini promi.ssinuibus fidem har
• v.uiovxe beret. Confesiim vero allocuuis Riifinum Divns Ani-
"Poucirv.E, c^vjVot; epu9pi«cOUTE SI5t«j TOO-OUTOV
S9 . .. VITA SANCTI AMBROSII 60
hrosius : Cnniini, inquit, impudenlitim,Rufine, inii- A X«T«TJjcQeia; \vrzhou; slv.gvg;;"'.TreiSvj Sl '6'pgvfivg;
taris; el neqiteerubescis, neque perlimescis,cumlattta v*VTt€6).et, x«t TOV Bo.ad.euyerb. ytv.pbvvjSetvsk,eyev'%>TZ6
rabie adversus imaginemDei smvieris? Ulii vero repor TOO9eiou§vj),ou7rup7ro),vj9sic 6 Qeio;'AySpbcio;' 'Eyto,
suil Rnfiniis, el imperaloreni brevi spaiio inlerjeclo s'fn, o>'PoycjtvE, fnyi, OTIXW).UCTW TCOVtEpcov auToysrrt-
venliirinn dixit, iiieensus divino zelo divinus Am- 6vjy«trzpo6vpo>v si 51ye ei; rvpavviSarhv BucO.eiwj fts-
brosins : Ego, inquii, o Ruftne, prmdico me proliibi- Sio-TJjcrt, Ss*_oftat v.uy&ye6' hSovh;rhv cfuyhv,
turlim, nevel ipsum templi vesiibulum calcel : sin au-
lehiis regiam potestalemin lyranttidemvertal,nienecehi
excepturum cum volupiale.
•23. His audiiis, Riifiniis et Ambrnsii menlem 23. TOUTWV p "Poucptvoc axoucrac,ftvjvusc TEauTtxa5t«
imperatori per qiiemdam illico nuntiavit,et ut ma- TtvocTCOBucO.siTVJV TOOupyiepio; yvi>ynv,v.v.iyiveiy
ncret in palalio.exhorialus esi. Imperalor vero, qui sco-wTWV _3Ko-t).Eiwv Tzaphvecsv'6 Sl _3«.crt).Euc vjSvjXKTK.
ad mediinn foruni jam pervenerat, cuin h;eo audivit: , v.ai rb.s
ftscrvjvT.IJVayopuvruvro. y.v.6o>v. ATzstyt, EOSVJ
Ego pergain,inquii, el insani-e me;epo3nasexsolv;im. Stxata.cSlc_oftat TzupotvLo.;' irzetSh51 TOUC iepov;TzeptSo-
Postquaro vero in sacruni sepium jam yenium fuit, \ov; varikuSev,ei; yiv rbv 6eiovovv.elae\v\v6etvswvlv
jn Dei quidein asdes non eral ingressus, veruin in B Sl TWacr7r«crTtxw otxwx«.9vjcrTO, lx).t7rapcov TwvSecrftwv
saiuiatoria domo consederat, suis se vinculis solvi K7ro),u9vjvat.
flagitans.
24. IUe.vero tyrannicum vocabat ejus advenlum , 2i. 'O Sl TUpccvvtxvjv lxa),etTvjvTrapoueriav,v.uiv.v.rb.
ac Theodosium comra Deumfurere , nec -non ipsjus 9EOU y.ey.rivivvi rbv0so86o-tov e\eye, v.vi xov; IxEtvouvo-
leges calcare pronuniiabai. Imperaior autem incon- ftouc 7raTetv'6 51 fiucO.ev;iv avvxpiShv.o.pSiu;v.v.i
trilione cordis ac sphitu humilitatis : Non audacia Tzvevyuxi raTzeivi>ceo>;, Ou 6po.avvoyai, e'fn, v.a.rb. TWV
efferor , inqiiit, adversns leges, nec sacrum limen XEtftlvwv voftwv, ouSI Tza.pu.vbyo>; eTziShw.L TCOV ispcov
conira jus ei fas lerere aggredior : sed obsecro le , xzpo6vpo>v imiyuL' uWb.ci y.oL\vav.Lxbv Secy.ovU\LS> ,
utme vinculoruni nexu liheres, et clemeniia com- v.v.iTvjyTOUxotyou SEO-TTPTOU f0.o.v6po>Tziuv \gyLcuo6v.t,
miinis Domini ob ocnlos libi posila , mihi non prae- v.oiyh vleicu; ftot 9upKV,vjy7TKcrt TOtcp.ST«.ft£),sia %pw-
cludas illam januam, quam Dominus ipse cunctis p.syo.tc 6 .SEO-TTOTVJC «VEWHE • v.vib b.pyiepey;, notav oyv,
aperuil pceniteiilibus. Qualem ergo; Episeopus ait, sovj, yero.y.e),eLuv .ESEI"_«C p.£T«.TOIKUTJJV Tzupavoy.'im;
pccnitentemoslendisli posl tattlum scelus ? quibusve TzoLots 51 fapyb.xoi;ra SvcLu.rui6epb.Tzevou; rpavyo.ro.;
mediciiinehlisvulneia ista ad sanandum difficiltima Y.O.L b BucO.ey;Iv cyvrsrp.iyy.ivg> Tzveyyo.rt v.v6i;,'Sby
coire fecisti ? Ad haec iuiperaior in contrilo spiritu l ' spyov, sfnoe, TZUVTO>S, v.v.iSstHKt,v.uiv.epb.ca.i rb. ob.p-
rursus retulii : Tnuni est omnino et praecipeie , el y.av.a'rbxe 6 9etoc'Ap.Sp6o-ioc,'E7retSjj TW9up.wStxa^etv
comniiscere niedicamina. Tum vero divus Ambro- STZLrpirzSLS, efn, y.oi gvv.6 \oyioyps rhv yvS>oiv.«),).a6
sius : Quttndoquidem, inquil, irm proprim permillis 6vyb; iv.fipst' ypb.-bovvby.ovTOU9up.o0 T«C•j/vjoouc
judicium; et non faiio, sedanimi mslussenlenticim(erl: v.py.u;Tzotovyxu y.oiTzepLxrb.s, v.ai xpib.v.pvxu nyipo.s,ai
legem liujmmodi velitnsancias , qitmdecrelum quodvis oovtxaixai Sjjftso-Ttxai ftsvlTwtrav yvwcrstcIv ypb.yy.uci,
irm impetu, oliosumreddal ac superflitum: capitis iie- TJJV Tpu \oytcyov TZpoaSeybyevut v.pLoiv'Sie)BoycS>v Sk
ro senleniimvel exsilii iriginla dies scriplai maneant , TWV TptKxovTK vjp.Epwv, ,otrb.-iyvoxry.iyo. yeypo.fbrss.SSL-
rationis jtidicium opperienles. Exaclis atttem triginla v.vvro>oa.v v.yru, v-oimviv.v.vro. TOO9ufto0TzeTzavyivgv,
diebtts, qui exararunl decreta illa , eadem exliibecmt: vjyffio.yrbvSiv.ato>v 6 ),oyto-ftoc ec\erv£izo> rb. iyvo>cyiva,
el iracttndia tamdiu requieta , secum ipsa ralio judi- v.vi cv.eTzrio6o> p.puysS.iv.uiu,vj p.vjOUTWC E'_^OVT« Etey'
catts, prioreni expendat cognitionem,examinetquejus- st ttlv ouvaSixasupot, Stv.ppriyvvxo> rb. yeypayyiya, v.vi
iane illa sit, an secus liabeat. Siquidemporro iniqttam TVJV av.vpovrzoieLro>'
•J/vjcsov ei Si SixKtK,p.lvotOUTW, xai
invenittt,discerpal scripta, et senlenliamirritam reddat: 6 TWV TptaxovTavjp.spwvapt9ftocou ).Uft«VEtTat TOIC6p-"
sin auletn mqttaftterii, iia nianeat; nec triginlq dierum 6S>siyvo>oyivoi;.
nnmerus labefaclabil recle judicata.
25. Adinoniiionein hanc imperaiorullro admillens, 25. TKUTVJV 6 BaoL\ev; 5£*"«p.svoc TVJV eiohynoLv,v.vi
et sccum optinie agi sibi persuadens, conliniio jussit apLcru eysLVt>Tzo\v.So>v, sufiucypufhvo.Lxsrbv vo_tov
legem praKscribi,quam etlilieiis propriae nianiis ra- EXS),EUO-£ , Y.O.L
xoi; OLY.eLu; yetpb; iSeSvio>ae ypb.yyuof
tam ac lirmam esse voluit. His ila faciis , divus Am- TOUTOU 51 yevoyivov,StD.vcexbvSeaybv6 fistoc'AySpb-
brosius iniperatoris vinculum solvil : imperalor au- oto; , v.oi6 Baoi\ev; e'ico>Qupphousyevic6v.tzov BeLov
teni sumpia in lemplu.minlr.indi liducia , n.onsians , vuov, oux eo-Tcic T6VSSO-TTOTJJV 'XSTEUO-EV, OUSI T« ybvv.xa
neque in genua proctimhens, Doniinuin precabaiur : xlivus, «).),«Tzpnvhs £7riyvy.vovrzeoavxov ISb.fOv;,TVJV
sed in solum nudum dojeclus ac prostraiiis , Davidi- AuvtxiY.f,v b.fhv.sfo>yhv,'Ev.oWh6n,\iyo>v,xo> iSb.feifii>vyji
'
cam illam eniisit vocem : Adhmsil , inqiiiens , pavi- y.ov' ".jjcroy p.sXKTK.TOV \byovp-ou"x«t xc/Xsyepot xiW,o>y
menlo anima mca : Vivifica me secundnm veibum rb.s rpLyv.s, v.virb yiro>Tzov TUTTTWV , v.viroi; TWV 5«-
tuum (Ps. cxviu,25). El rrinesinanibns vellens,'el fa- xpiiwvozv.yS>aiTOESK^OC xaTapp'atvwv , ovyyvi>yn;«v-
ciem coMiindenR,et profiisisJacrymis irrjgans pavi- TtftoXeiru^sty' erretSv! Se xai 6 xatpoc iyu\ei, TVJkpif
menium, veniam consequi properabat. Posiquam Tp«7recjvj xb.SS>paTzpoceyey/.eiv, «yv.axb,;ysrb. TCOV tffwv
CI AB AUCTORE ANONYMOSCRIPTA. 62
oKXpuwy, TcoycsyaxTopcoy £7rs6vj,Tzpocriveyxi>y 51, sySpy,.A autem ad qffereiida sacra; mcnsfc mimera yoc;iviJ
aoTzepstw?£t.,7rap«ru;' v.iyx},LSu; yeyiyyxeV«),).'pySly lempus, cnm fleiibu.snon niinus cqpiosis snrgens ,
TKUTK 6 tspoc'AySpboto;ctyhoai hviayezo, uWuv.uixb gradus allaris scandil : oblalione Terp pqrreeia , iii-rr
TCOVTOTTCOV SCSKO-XSI Statpppov, xat TzpSnuyiv ripezo,eirt- tra cauceIlos,iit ilji nioris eral, niaiisjt. Sed nullo
yg; SSOCTO; TOU _SI Buoi\io>;eipnv-bro;' g>; Tzpocyivot modo, ut haec dissimularel, ahs se iinpelravii sacer
TVJVTWV 6siwvyvcrnpLo>v '
yexu\r,'biv iSh\o>cev,VTzavpyo>Ambrosiiis : ai locorum dispriineii illiini edocnit. Ef
TWTWV SCKXOVWV vjyqylaEVW ypnoayevo;, oxi ruevSov, o> prinmm quidem, numflnid posuilaret, interrogabat,
@o.oO,ev, ygygi; eoxiv iepevct Bb.atyWxpi; Si uWot; Imperatore autem respondenle , participaiionem di-
TzuotvuSvzb.rev.o.iu-buvcru eh\i6troivvv, v.viroi; u\r. vinpruni niys.ierionim sese praesiqlari, niinislruni

\pi; Y.oivchySL TJJCOTKO-EWC ukovpyi;yap BuaOiu;, ovv. adhjbens archidiaconuni clare profcssus est : I.nl.c,-
tsplac TrptEc. riora, o Iniperalor, nisi iuiis sacerdotibus non sunt
adeiinda. Rgredere jgitur, et eamdem cum aliis lait
cis slaiipnein serya ; pnrpura enim reges, jiequaqiiiirni
yero saperdotes facit,
26. Kai TKUTJJV Sl 6 TZtcxbrarosBeoSbaig;b.ay.ivg>; 26. Hanc aiiiein conippllaiioneni siniililer boni
5ec_«fjtevoc TVJV KVTESVJ),WO-SV
e'o-vjyvjo-cv, W?ov 6puavmxi *B .cpnsulensfidelissimiis Tiieodosiiis , ponira exposuit
ypi>y.eyPssvSovTWVxty/HSg>vftEfisvvjxev' uWziv Kcov- npn '.eipprjlale intrapancellos se remansisse, veruni
O-TKVTtV0U7ro').St TOUTO ft«8wv'TOCTKUTJJ XKtTVjjXlXKUTJj Y.V.Lquja Cpns.iantiiioppljhjocrihJicerai, Tantas viriuljs et
6 [ZvcO.evs xat'6 b.pyiepsvsSii\ap.Tzov ei episcnpiis lupe 1'ulgebant! EquirJcm
upexy' b.y.fOxigo>viinperatpr
yup sywys uyuyui' xov y.iv, xhv TzugpncLav' xov 51, enim utrumque susjiicio, hinjg y.delicet generp-iam
TVJV SUTTsifistKV • XKtTOUftlv, TVJV TOUi*Vj).OU ' qb lib.erlalein, illum yerp propler laeileq. pbedicn-
©epftOTVJTK
TJJC7Tto-TSwc tiain : e,t hujns flijidem zeluni feryeiiteni , i.Iius
TOU Sl, TVJV xo.6upbmru' a yivxoi •ys U7r6
TOOSauftacrTou 'AySpoaLov h rh MsSto).Kvwv 6 Bo.cO.ev; yerp fjdem sinceranj. Q.nin ligcjcctjain, qiiaeiniperar
TzuiSevBeLn, ruvxu v.visic TJJV KWVO-TKVTIVOU7TO),IV ITTKVE),-tqr snb adinirando illp Aiiibr.osip fdi.di.cerapM.e.diOr
,6wV£TvjpSl, Y.V.i OUSEVOC TOUTOJV fts6l£TO. lapi, reycrsiis Copsianiinopoliin ipsa pbservayil, ne-
,que illnriim oniisit quidqjiani.
27. "Eop-rfic 27. Elenini quodani die feslp eum denuo ypcante
yap v.vx6vTZVO.LV 6eLu;e; xgvBeiovuyov-
O-IJCVEWV, TVJCSpKTtXJj T«. SwpKTZp0CSVSy/.O>V, iii Dei lejnplum, ubi sa.crae meiisac dona obiujit,
TpKTTECjVJ
EU9UC- I),vj).u6ef TOUSl rhs iv.x\naiu; TzpoiSpov ' NEXTK - siaiiin regressiis est. Ecclesiaea.ulem prae.sj/le,isyer,p
*Ti SvJTK. Svj),W-, eral lunc Nectarius , jnierrfjganip : 0ua.r1e,lu inius
plOS51 TVJVIXKUTK VJV ftjj ftSfilVVJXKCSvSoV,
CKVTOC* Sucr_/ep«v«c 6 Buai\ev;' MoO.tc, S non remansisii I Imperaior inpjeste fereiis : Quid in-
_3acri),£wc»
s*t_>vj,
xat tEpswcS5I5«J/9IJV TOftso-ov*STzei' xai yb\i; eupov ler iiliperaipreni, iuquit, ei episcoppm sijt discriiiii-
blrfieLu;SLSuaY.a\ov,'AySpbaiov ybvovSTZLCY.OTZOV b^Lo>; nis, yix tandem djdjci; quoniam verjialis magistrum
v.u>.ovyevov Too-ouTOVovjjo-tv ek.ey/.o;7r«p««vSpocb.pexr, dilfjculler iiiyejji, Ambrpsjum scijjcet, qui s.ol.usdi-
5ta).Kft7roVTOc. gne vpcaiur episcppus, U.^queadcp cprreptipprpdesi,
qua3ab IiDniiiieyirluie plarp proiicjsciliir.
28. Er>_eXKE ufopyhv K).),VJV o>fs\sLusb 0uoi\svs ou- 28. Alia qppqjie iniperalori fuit jjtilitatis causa.
TWff'JJ yb.p o-ui.uyocTOUTOU TWV6eiwv«UToyavvsy_S>; eiiim verp ipsius conjux adsidue illuni admoiiebiiJ.dj-
IK.UTVJV TOUTOIC xai yjnse Isgis, in qua se ipsani diligcnter et accjiralc
uveyLyvnoxs voftwv f0.orzbvo>; Trpoc
ou uvrhv Bo.oi- exercuerat. fJ.ecejiim illam jinjierii p.otesias exipjie-
«xpiSstav £X7rovvjo-«o-K* yup tTznpev rh;
bai, <s,e,djij ea inagijs iieceiidebat Dei jinipreni; niar
\eLa;h Svvv.oxeiu,u>3&xb 6eiovxz\ioveviv.uiev epo>ru. gniijjdp .enjm ben/jljcii erga .ejpsdeni anctpreui ma-
xhs yap evepyecLusTOyiyedos ysi&v TO7rsptTOV euep- jjjs amoris jijce/jjii-y.ijnpxcilabat, Qiiarp slatiin aji
ysTJjveipyutexom\xpov' uvrtv.v.yovvv.vi TCOV TOcrwft« injtio .epruni
jjui .cprporca Cijrciiale aut «lfiinbrorujn
TrETrJjpwftlvwv, xai KTZUVXV. xb.y.i\n \e\o>Snyivo>v TZUVXO- omnium debilitale afflicli crant, pniiijjiipida.nigerebat
S.aTrv.ySTzoieiro fppyrLSa^,pyxofxs.Tatc,.py_S.I ^gpvfppots1Q cuysm), npn dpniesiicpium aiit satellitiiini ep.eiii
UTzovpygig xs.j_pjjft.lyvj, u.yrpypyp;yiypyiyq,xai etc utpn.;, a). ip|apperj jjjanjis adhilieiis ; et in j'psorujn
cc),*1.'
TKCTOUTOV Y.uxo.yg>yas afiv.vpyyiyn, v.vi iy.c/.axa> zny tugjjrja JJigredj noii dcdignala, uiiiciiiq.iie ijecesfaria
avxh v.vixS>v lxx),vjcrtwvTOUC ^EVWVKC Sijpp.e.dilabal.Ipsa eliani Ecel.esiariJin cirejiiij^undo
ygeiuv TzopLtovaW
invispnshpspjtia? niijiislrabal segrotis , eisqiie obsc-
Tzeptvoorovau, vzznpirst rbrs xoi; voaovctv.ai srzeye\eiro qniiim et curam atlliibebat, pllas niniiriiiji fervefar
v.uie6spuTzevs , v.ai yvrp.a; uTzroyivn,xai £o>y.ov yeyg- ci.ens, jus.ctiliiinpraegnslan.s,p:.i,tinamaffercps , per-
p.ivn, xui Tpu§),ioyTzpoafipovou,xvi v.proybpiyovca, rigeris paneni, ppcqla prpluens, et alia exercens om-
' xv.i
y.yidyuSiaaynygyca, y.aixa. u)!)sb. TzayrctIpyaijopivjj, nia, qjiaefamplorjj.im, alqjie ancillarjim ppeia jtidi-
goo.DtxezSiV v.ui6epo.Tcu.LvLSo>v spyv.vsvbytcrat' sib>6st51 cajijur. : Splebat aijiem as.si/lue ccjijugejp his c,ora- .
XKC ppllare T,espjnper, 6 niarite, ajjhjjp i•c.pul;,irecpn,-
TOV
o-uvs_^wc Trpoc bybtvyov\iyeiv' 'Aei w
o'e, «vEp,
venij, et qjiid oliin fijeris, el ,qti.emJn gradnm nui.c
Trpoo-jjxst ),pyi?eo-9ai. Ti ,y.iv jjcrSaTzbXat,ri 5.1yiygyv.; .pcr.y.eaeris;is'a.enjm i,ecum iiidesAnejii.ersi ,recogi.c
Vyy.TayTa^cVo .S.wyexco/iySyyjayyeyp; ,«yxJfcniszspj.rpy Jes, in J).enefacipreroIMVIQ in^ralus iium.quam eya*
G5 VITA SANCTI AMBROSII Gl
dcs : sed iinperium , quod accepisli , administrabis ALevepyixnvuyb.ptcxo;' uW nv I5IS.WBucO,eLo.v. -/.vSepvh-
a>quislegibns; quaetiam ratinne debitum largiieri cst; Ivvoftwc,xai TKUTJJ 6spv.Tzsvasis rbv SESWXOTK.
ejus exsolves obsequium.
29. C'umsemper illa ejusmodi uteretur verbis , 29. TOIOUTOIC v.ei v.eypnyivn\byois olb. zivu x«).vjv
quae virtutis seminibus pulcliram in conjuge irriga- upSeLuv v.oiTzpbcfopovxois xhs upexhsTOOo-vSpoc efeps
tionem et incrementum praebere possent, prius ipsa CTzipyucfTzpoxipuy.ivxotxov o-uc/jyouITE).EUTVJC"E , v.vi
quam vir fato fiiiicta est. Coniigit aniem post ali- avviSnyezb.ypbvovrtvb.rhs TS"\SUTVJC , TtoovSsTt yeveo—
qnod lempus ab ejus morie lale quid fieri , unde pa- 6«t, 07repTVJV 7TO),),VJVexsivvjvTOUBa.cO,io>s Tceptuvxhv
lam innolesceret, quon.im imperaior erga eam ani- Stb.6ectvv.a.tfO,oorgpyLuv.b.TziSeiz],ev VTZO yb.pTWV CU_£VWV
mo,quaniavecharitale essel aifecius. Cogenle siqui- Tzg\iyo>v v.vayxuc^byevos 6 BUCL\SV;, Y.V.L ypnyb.xcov OTZO-
dem bellorum frequentia, imperalor rei pecuniariae vii*o>v, fbpov; xuis TZO\SCLV eTzeypb.-burg' vj'AvxtbyovxoL-
inopiam tolerans, tributa indixit civiiatibus. Urbs vvvfopo\oyovyivv.s xu; exipu; Tzb\et;6pS>au, v.vi cvv
igilur Antiochia cum alias urbes iributis illis subdi- BLuTKyphyuxu v.uLUTzo.paixhrco; eicTzpuxxoyivu;'xo
las conspiceret : pecunias vero per vim exigi , ac v.oivbvxovxo xi\o; oux svEyxoucrK, «),),«.TE,OTrota!pt),sf
nullaadmissa excusatione; commune hoc veciigal oy\o;,Tzp6fuotvel; b.xo^Lav \o.y.Sb.vo>v eSpuoe, xai xhv
nequaqnam ferens , sed lurbaruni occasionem hinc *» yulv.hvetv.bvaxh; Tzuvevfhyov Ukav.LWns' TPOTO yv.pvjv
arripiens , qualia yulgus facere 'solet, pairavit : et ovofta.TVJBv.oO.LSi' xarhvey/.e, v.ai'STCI Tzgkvrhs Tzb\so>;
nobilissiniEePlacillae, hoe enim crat imperatrici no- xvi Y.o.rv.cvpb.ysvos. - •
men, aeream staluam solo adflixii, ipsani eiiam per
plures civilalis vicos pertrahens.
50. Imperator , hac re ad sedelata, lantum mo- }. 50. TKOTKTzv6byevos6 BuoO.evs, v.ui yoO.STzhvo.;
leslire, quanlum decebat, hinc percipiens , eam civi- S>OTzep stxocnv, rb.re rhs Tzb\eo>s b.fe'0.eroSiv.aiu, v.vi
lalem propriis legibus ablalis multat, vicinflmque rr, yeLrovtTzb\etAuoSiv.eiu xn Tra.pK 6at,a.couvSISwzsTVJV
*
urbem Laodiceam, quaepropter littus maris sita est, hyeyoviuv, TKUTVJ y.u\icxu vop.ti.wvKUTOU? KVtKCEtv
yb.ph AaoStv.eia
illi proeficii, hac pniissiiinim via ipsi aegre se facere £C_'jj*\OTU7r£e xhv'AVTIOJ/EIKV K.VWSEV yerb.
persuasum habens; liamque Aniiochiam alongo lem- Sl TKOTK v.ai sy.TztTzpuv vj7rsO.seXK.iXKTK).UEIV , xat Etc
pore oeniulabaturLaodicea. Insnper autem illam se xwftvjvTO«.CTTU ftET«SK),stV ot 51 upyovTesv.o.ib.vei\bv
inceiisuriim acdelettirum miniiabaiur, ncc non in TtVKC 7T«p'KUTO CvWuSoVXeS XOTo).ftJJftK , TTpiv yVWVKC
pagum eamdeni s.econversurmn : proceres vero non- TOV j3acrt),l«TVJV rpvyoiSivv.TKOTK 51 TTKVTK 6 _3«CTC),EUC
nnllis iii ipso facinnris ar.lu correplis, anlequam tra- ,vj-rsi),stftsv, ou yiv TzapayphyueTzoLei' rovrb rov vbyov
gccdiam resciret Princeps, morlem irregarunt. El*G xo>\vovros,ov'Ay.Spboios6 yiyus Ts6vjv«t Tzuphyecev
haecquidem cuncta comminabaiur Thcodositis , non eTzeiSh81 TTKpa. TVJV 'AvTt6_>_;et«v -«xovoi xus b.TzeO,u;
lamen illien exsequebalur, prohibentc hoc nimirum exsivKCxopitoVTec • TE,crparnyo; TJjvtxauTH
"E).),!vt_>_,6c
'
Icge, quani hortaiu suo magnus Ambrosius ferendam cov,xat Kuiob.pLo; TCOV Bo.oi\eio>v hyovyevo; yaytorpov
curaverat. Sed posieaquam qui minas illas ferre jiissi Sl ot 'Pwftatot xa).ouo"tTOVTaUTJjv eypvru TVJV b.pyr,v
sunt, veiierunt in urbem Aniiechiam (dux auiem erat ev Slst ftlv vjcrava7raVT£c TKCa7ret),«cTreptTreippc^/OTec-
tunc He!lenichiis,el Csesarinspraefcclus prsetcriaiiis, Ot51TVJV U7rwpStKV OtXOUVTSC TJJC«pSTJJC «6),VJTKt" TZOW.OL
'
magisler vero a Romanis diciiur, quiadeplus esthanc 51 JJO-KV XKT'ExstvoY.a.tpov cvvhy6ovxoxoi; xh b.TzeO.n
dignilaiem), universi quidem in melu versabaniur vrzoSeS),nyivoi;,x«t TzepLexpeyov Tza.vra.ygv , v.ai vrzip
minarum exitum reformidantes. Virtulis auiem illi TCOV X0).K^OfC£VCJV, COC SuVKTOV, TTKpEXK^.OUV.
alhletse, qui ad radices montium habilabanl, quoriim
ingens eratlunc multiiiidc, iisqu.os percellebat com-
minatio ,'compatiebantur, et circumquaque cursan-
tes, de iis viris qui supplicio fueranlaffecti,' quanlum
licebat, alios solabanlur. ''
31. Unus auiem ex illis erat vir sanctus, exorna- 1' 31. Etc 51Ttcee\KUTCOV ccvvjpuyio;, b.perhrzuan v.e-.,
lus omni virtule, et qui die riecteque puras cralip- v.oaynyivo;, v.uivux.Twp xui ye6' hyipa.vrg>crwtvjptTWV
nes Pinnium salvalori offerebal. Hic nec imperaioris 6).owv.o.6upu;Tzpoofipavevyu;, OUTOC OUTE TOU _3KO-C-
iram meiuens.neceorum qui missi crant, polestalem \eo>; Y.uxv.Tz\ayet; TJJVopyhv, ovxe b.Tzocxu\ivxo>v xhv
aiiiino repuians, cum in niediam urbem venisset, et sijoucrtKV Etcvouv\o.Sb>v,Y.uxb. yeoovTOHO"TU yevbysvo;,
aniiculo alterum legatoruni appreliendisset, jussil xoi xh; y).avLSo;Qur.ipovxS>vb.TZoaxa\ivxo>v b.pybvxuv
utrunique exequis descendere. Hi vero parvum se- \aSbysvos, b.yfoxipovsiv.xS>vITZTZCOV v.uxv.Shvui v.e\evet'
iiicnltim, eninque vili panno veslilum conspic.ili, OL51 fttxpov Tt yepbv-Lovevxe\h puxLuTzepLSsS\ny.ivov
primo quideni indignabantur. At cum postea quidam iSbvre;, xb rzpS>xov yev, xoi yu),STzo>; ifspov erzeixa.Sl
ex iis qui sequebantur, virtulein viri nianifeslassent, TtVEC TCOV O-UVETTOp.EVWV TVJV ToOOvSpOC £Svj).CiJcraV KpETvjV,
conlinuo desjlierunt ex equis, et illius genua com- XKTeTrvjSjjcrav Te TWV tTrrrwv E06UC, v.uiTCOV irxEivou yovb.-
plexi, veniain peiierunl. Vir aiiiem sanclus, ac di- xo>v\uS6yevotovyyvi>ynvEC^VJTOUV * 6 Sl.ocrtoj uvhprh;
vipapleiius.sapientia, tali apudeosususestpratipne: 6eLu;cofia; iy.fgpn6eLc, TOCOCCSE TrpocK.UTOUC eyphoa.ro
Dicite. o cara capita. imperatori :.Non imperalor so- \byois' EWTKTS w •
Sjj, fL\ot «vSpec;rra j3«o-').Et6u /3«ff[-
05 ABAUCTORE ANONYMOSCRIPTA. 66
' yh TOIVUV ftovvjvA lum, verum eiiam homo exsislis: ne igilur so-
\ev; et ftovov,uWb.V.U'L v.v6pg>rcos 7rpoc
uk\b. xvi TJJV KUTJJV * lum imperium, sed ipsam quoque naturam conside-
6'pa TJJV _3acrt).siav" epucriv >,oyi'_ou
Kv9pw7roc yup WV,OftOCvUWV , XKT'sixpva Sl. res; cum ehim homo sis, ejusdem nalurae consorti-
6«0-t)iEUStC
6si«vx«i oftotwertv JTKVTWC VJTCOV uv6pi>Tzo>vSsSnytgvpyn- bus imperas. Humana porro nalura ad imaginem ac
ro.t ovot;' yh ToivuvcoftcocOUTWC xai KTTEIVWC TOU6eoO similitudinem divinam omnino efficla est; quucirca
TVJV etxov«xl).susx«T«o-cfiKTT£0-6Ki' 7rKpo*_uvstcyb.povro> noli tam crudeliler alque immaniler imaginem Dei
rbv Snytovpyov,TJJVexeivou.xo),«i_wv eexovK'O-XOTTJJO-OV jugulandam praecipere; sic enim ad iram conciias
youv', o>; v.vi ov ycO.xh;SVSYJU SvcyspuLvav siv.bvo;, artificem, dum in ejus efiigiem.animadvertis. Per-
TKUTK TrotEtc* ocrov51 Tvjcu-bvyovStv.fipst h eybvyo; pende igitur quemadmoduni tu ipse propler figuram
v.ai'Cfcau. V.UL \oyLY.h, 5vj),ovUTZVCL xoi; xs vovve'ypvaLV aeream graviier commotus ista designas. Quanto au-
pyoLa;v.aiuto6nctv' izpb; Sl TOUTOIC v.axeivo' temimagospirans, etvivaetraiionalispolioresl,quam
),oyto-Ko-9w
b>;hyiv yiv pb.Siovb.vxixh; eiv.bvo;xhcSe, TZOWU; SVJ- inanima, perspicuum eslomnibus, qui quidemmente,
yigvpyhcat yolv.a;' auTcp51 Tzpgfo.vS>; aSvvarovyio.v ae sensu sinl pra-diii. Praelerea elboc secum reputet,
nobis ulique expeditum essepro slaluaistaplures se-
.yovvTWV «VKtpe6svTwv Sny,iovpyhca.t rpLyu.
reasaliasconflare:illiecenlrarioprprsus imppssibile,
B eorum, qui necati sunl, vel unum crinem procudere.
52. TOUTOJV KXOUCTKVTSC oi 6avyacroL avSpsc,sxstvot, 32, His auditis, admirabiles illi viri quae dicia fue-
.ynvvovaLxs xo>Buotlei TK elpnyivu, xai TJJV TOU 6vy.ov rant, significani imperatpri et iracundiae flammam
' exsivovv,UTZO\O-exstiiiguunl; ita ut minarum istarum leco quam pri-
XKTECTSEO-HV f\bya i>; uvxixS>vb.Tzet\S>v
yLavTEKUTtxa ypu-but,v.vixh;6pyh; xhvuixLavSn\S>aa.i' muni sui scriberet excusaiionem, et ira3suae causam
Ouxe^Etyb.p,lovj,lftou Tr^.vjftfie^.vjcraVTOc,yuvatV.KTracrvjc exponerel: Non decebatenim, inquiebal, me delin-
sucovjftiaca!_tWTKTVjv, TOO-KUTVJV Ssi_«cr8«t quente, uxorem meani praedicatione omni longe di-
_tSTa-Te).suTviv
Tzapoiviuv'X«T'epcou51 iyphv x6v BvyovTOUC uyavuv.- gnissimam lantum contumeliae post roertem susli-
rovvru; 6TZ\LOUI * 7rpoo-STt6st 51 TOOTO , coc bkvet v.ai nere : sed eos qui animo suo obiemperaruni, con-
b.vw.zuL rtvu; vrzoTWV b.pybvxorv b.vnpf,a6atyvS&v.OUTW tra me cporiebat iracundiam armare suam. His
y.iv ovv 6 ftkbyptoro; fto.oO.ev;,xai roiavrv. vrzo TOU praeierea subjunxit illud, angi se animi alque do-
0«Uftao-Tou 'AftSpocriou7r£7raiSsuTO, xai TocrauTvjcTrap lere quod cognovissel a praefeciis morte affectos
KUTOU TVJC_^KptTOC, XKtTVJC TTVEUp.KTtXJJC K7TS- quosdam fuisse. Hoc itaque modo imperator Chrisli
COtfs);siaC
).«,UCrEV. amicus, liilibusque praeceptis ab admirabili Ambro-
sio fuerat insiiluius, lanlamque graiiam ac spiritua-
(_;Jein ulilitaiem ab eo perceperat.
35.*oSI 6eiocOUTOC 'AySpboto;' oveXpnraLxpoTzov, Iv 33. Divinus auteni hic Ambrosius in Ecclesia,
TjjTOuXpto-TOU £V6p6o86t_otc
exx),vjcriK SbyyuciSLu\uybu;' quemadmoduin dictum esl, pithodoxis dpgmatis ful-.
_U),WTJJC TEx«t vTzepyjzyo;rh; u\n6e'ta; •_'£v6ft£voc, x«t gens, semulatorque veritalis Jactus et propngnalor,
ETrOtXoSoftJJO-KC STzLTW6£ft£),tW TCOV KTrOOTO^WV X«t 7TpO- cum super fundaiiieniuiii aposloloriim ac prophela-
fr,rS>v'\byov; re 6p6oSoi_i«c iv.6iyevo;, rum sedilicasset, nec non rectae doclrinae ac disci-
x«i 5cS«erxa),tac
xat TTKO-KV VTZO 'Apsiou XKt"A7ro),tvKpeiou xatveo-6se"o-KV, plinae verha exposuisset, fugala qualibet hasresi ab
vlpecLVUTte\b.ov;'TZUVXV. re ru rh; KUTOU x«- Ario aiqtie Apollinario recens invecla, el Ecclesia
sxx),vjcri«c
).cocSt«6lftevoc,XKIstc Bo.6vyhpas skucu;, rzkhpnsre sua in 'omnibus optime conslituta, in profundam
hy.epS>y yevbyevo;, uveTzuvov.roiv siphvn, reBeL;iv xh. progressus senectulem, ac dierum plenus, in pace
i/.x).naluMs5to).avwv, yvhynvK.).VJ6VJ TOV KUTOO BtovY.V.XU-requievit. Tumulalus est in Ecclesia Mediolancnsi,
\LTZO>V v.uirb. v.axop6i>yuxv.' wv *_VJ).WTKCxat yjftacye- veram rnemoriam sni rclinquens, propriam utique
vicr6utXKTaJfewcrstE, v.v.L
TWVauTwvb.yotSS>v Ixsivwv.ui vitam et rectc facta : quorum ut nos quoque, eva-
TcovCTT£C_!«VWV eTztxvyeiv' yapirL v.ai ft\uv6po>TzLo. xov damus imitatores, eademque eum illo praemia atque
; KvpLovvjftwv'ivjcrouXpto-Tou- to JJ86*;«v.viTOv.paxo;el; coronas obtineamus, ipse dignelur, gralia et beni
TOUC v.H>va;TCOV atwvwv,«p,vjv. ][) gnitale Domini nostri Jesu Chrisii, cui honor est al-
que poteslas in saecula SEeculorum,amen.

VITA SANGTI AMBROSII

MEDIOLANENSIS EPISGOPI EX EJUS POTISSIMUIYI SGRIPTIS GOLLEGTA, I

ET SECUNDUMCHRONOLOGI^EORDINEMDIGESTA.

1. Tantajerum gestarum magnitudine^doctrina; ac virtutum episcopalium laude claruit sanclus Ambrd-


iibrorum cditorum celebritate, sanctilalis denique et sius; ul insiar cujusdam esset miraculi, si defuisseui
07 . Vlf A SANCTIAMBROSH 68
•eniditi homines, a quibus ejus hisloria liilerarum ALlenipiis, qui Amhrosio mv vitaeannOs tribuunl, au-
liionuiiientis coramillerelur"; Exstiterunl itaque non iniiii 555 ei natalem es.se aliirmarit : qui aiiiem au-
pauci tum Grtfici luiu Latini, qui hanc ipsam Spar- tumanl ipsum nori nllra aiiiiuini.vii viiamprodiixisse;
tam oriiandam susceperunt, in quibus ordinem ducit orium cjusdern non coniigisse nisi anno 510, plartc
Paiilinus sancli Aniisliiis noiarius aique diaconus, contcndniit. Utrique barum opinionum illiid coni-
cujns fidem ac diligcnliam in dubhim revocare ne- mune est, quod anno 597, vel 598, volunl e vivis
quaquam licet. Veruni lamen illud in eo desidera- excessisse sanclum Aiitisliiem : loiius autem diffi-
tur, quod vix ullam in rebns enarrandis chronologise cullalis cardo circa nuinerinii ahnoriirn quos ille
babuit ralipneiii, et nullum scriplorum Docloris vixit, in hoc vertilur, quod Cuiiivir sancius epi-
nosiii calalogiiin curavitcontexere, quod non oniisit siola LIX, quae ad Severum desiinaia esl, ahnum
iu Atigtistini viia Possidius. Vitium illud reparare agere se LIH tcslificeiuf, illic eliam h*c vcrha scri-
erudiiissimus cardinalis Baronius constiiiierai, cum bat (Episl. 59, nuni. 3) : Nos atitem, inqiiit, objecti
eam Ambrosii Viiam eluciibravit, qu;c in Romana barbaricis moiibus, el bellofum procellis, in medio
Amhrosi.inoiuni operuni editione illi.s praimissa, versamur omnium nwlestiarvm.Eiiim vero qhi locum
.posliuoduni cinn iisdeni toties reciisa fuil. At vero illiini cum Baronio de hello adversns Maxiinuui ly-
liic lanli viri labor usqtie adeo iion tulil oinnitim ap- t} raniuim gosio interpretanlur, Anibrosium inde col-
probatiojieni, ut proprio anciori non saiisfecerii; ligunt pervenisse ad annunl viiae tiv, eo qtiod anno
quippe qui posl annos aliquot, cum in ingenti siio 587 ideni hoc belhiin Ircpidaiipne ac terrore cdm^
Annnliuin Ecclesiasticoiuin ppere desudaret, pro- plevefit oiiinem Itaiiam, ganctus vero Praesul non
nuntiaverit de cadem Vita ( Ad ann. 597): Quamad anie aniiuni 597 fato functiis sit. Qni auiem citala
scripia de eodem ( Ambwsio scilicei ) t« Aunalibus, verba de beilci Eugeniano, quod anno 593 vel 594
citm diversumin ea invenies( quod posteriorescogita- patratuni est, intelligenda esse defendiint, iidem
iiottes melioresessesoleani ) conformandam ititelliges. AiiibrosiiiiiiaiiHosnaiunl LVII niorieni obiisse iiullo
{Juocirca pra'letquam qtuid eadem Vitii Iongiuscula rnpdo ambigiint. falemiir quidein in hac secunda
esi; illam prselo subjicere sine eorreciionibiis inula- opinioiie niajorehi qiiamdam veriiaiis speciem elu-
•lioniiju.sqtieneuliquaiii possemus, quod noluimus in cere : sed iii liaC qu;rstione magnuui inesse opcrac
opere alierid nobis licere. pfetiinii nOrtartiilrnniur. Eienini hos septeni anrtos,
2. Ilerniannus Sorbonicus docior posl Bafonium de quibus hic COiitroveriituf, ad \ilain ab Anihrosio
tiovam Anibrosii Vilani evulgavit, quam quideni lanta anle baptisniuni et in saeculariiimrerum commercio
dignalione omnes exeeperunl, quaniam merebaiur exaciani pertinere in confesso est : dc aniiis vero
aucloris diligenlia et erudiiio. Verum eliainsi verna- C] quos vixit episcopus, et ad quos pnecipua qnscque
culo idiomale, quo edita est, sCripia iion fuissel; ipsius facta referunliir, auctofes fernie jnier secon-
cum res Ambrosiano aevoet in imperio, ei in Eccle- seniiunt.
sia gestas coinpleetatur, amplior sane esl illius mo- 5. Quod porfo ad Iocum, qiii eumdem nascentem
les, quam ut ipsani istoruin Voluininumniodus Ca- excepefit, saiis' cogiipscilur ex verbis Pauliiii cam
pcret. ufbeirt fuisse, in qua sedem liabpre consueverat
5. Ilaque oplimum nobis illtid visum est, iit Vilis Galliarum praelectus ( Rasil. episi. ad Ambr.; Pau-
duahus, o_tiarum alteram edidit Paulinus, alteraiii lin. in Viia Artifrr.^elC.^.Veruiii illa ipsa urbs quacnam
Gra'cus auclor consarcinavit, pfoemissis, tertiarn in- Censenda sil, liaud parva lis est; alii eniiri Arelaii,
supcr adjuiigeremiis, quac ad chrnnologicam raiio- alii Tieviris aut etiani Lugdtmo hunc honoreni de-
neni accuraiior, defecium supplerel illaruin uirius- fertiut, singuli videlicel liaruin uibiuni nobililali ac
que. Ipsam, quoad ejus fieri poierii, ex Ainbrosii jirxrogaiivis auliquis nixi : sed fevera iiulluni argu-
libris hatirire conabiinur, ciijns parles singiilas ad iiieniuiii quo CiSleriSiii hoc anteponenda liqtiido de-
eaiii coiiciiinitaiem ac proporlionem pro iiostra vi- inonsiretin', in mediiiiiipromehii.s. Non desunt prae-
rili cogere saiagemus; ut illius betieficio lector non tefea qui Eiimam ipsam vdciieht Ambrosii patriam :
modo factorum scriptorumve Ambrosianorum Or^1D sed patria nihil aliud apiid cos tils locis sonat, quam
dinem capere nullo hegoiio valeat, verum eliam ad familiseatque oi iginis solum naiale, uec non soliium
studium eorumdem opefum leciioni cuni fruclu im- parenium sancli viri, et ipsius eliam non modico
pehdeiiduin evadat paraiior. tempore domicilium. «
i. (An. 340.) Exlra controversiam est nalum in 6. In illa igilur harum urbium, ubi praefecliGal-
Galliis esse nosirum Amhrositim; ejus pareniem, liarum proDtoriumerai, in lucem ediius esl no.^ter
Anibrosium eiiam notnine, in iisdem provinciis prae- Ambrosiiis : ubi el Paulinus( in ViiaAmbros., n. 5)
fecti dignitatem obiinuisse; ipsumque aiilequum prodigium illud theinorai coniigisse, quo apiculaein
ederetur sanctus Ambrosius, duobus jam liberis, ps infanluli allern:ilim intrantes alque exeuntes,
Marceliina scilicet ac Saiyro, fuisse aucttim, atque summarii illius in diceiido, et in hominibus ad Chri-
adco sanclum liunc noslrum ordine nascendi ler- S.ljpbsequium alliciendis suavitaiem visae sunt por-
tium exstilisse (De Excessu Satyri, tib.i, n. 54 ). At tendere.
non lanta esl de leinpore etloco ip quo- prinunn lu- 7. ( An, 355.) Paire mortuo, Ambrosius cum ma-
cein adspcxii, scjiptorum consensjp. Nani quod ad irc Romam reversus est, qua in urbc Marcellinam
"
69 EX EJUS POTISSiMUMStiRIPTiS COLLECTA. 70
sua-
tyuaJtiirtfintiatcniulPaulinus tesfatur (Viti Amb, nmn. j! ?j, 29), Et fevera ambo illi fralres virtuiuni
&)ijam fuerat ;jro/V"ssa,cumaliaiieuisacravirgineha- fum sufffagio clarissinias quasque dignitales asse-
biiantem reperii. Cnm autem ex ipsomel Ambrosio culi sunt, quas quo animo iidem adierint, clare
cognoseere sit e; mdeni Marcellinam Lihefii poniifi- signiflcavil Anibrosius, ubi haeCdixil: Smcitli hujus
cis manihus nalali die Chrisli Domini flainmeo virgi- ItonoreSjinquit, . . . .--. quos ideo ddepli suinus, hoti
nali fuisse conseoraiam (Lib. lii de Virg. tcap. 1, quia fuil expctenda eoritm perceplio, sed ne vilis dis-
num. 1• i aliunde vero non dubitetur quin ille pon-i simttlaiio mderelttr (Ibid., num. 25). Quemadmodum
lifex xi kal. Junias anni lantum 352, suffectiis fiie- auiem Siilyrus provinciam adniinistraverit suae ctirae
ril in deeessoris sui Julii sedem, binc fit comperium crediiain, non aliundc melius quam ex hoc fraterno
Marcellinre cPnsecraticnem non nisi vni Eal; JanUa- tesliuionio discere licel: Qualis in uhiversos fuerit,
fias anni, ul minimum. 553, aui polius 554, fieii aii illc, provincialiiimquibtts prmfuii, studia docent,
poiuisse; Porro Ciiin ad lempus AmbrOsiaiio iri iir- qui parentem indgis propfitim , quani judicem loque
bem rediiu poslerius referalur a Paulino saepitis liic baitlur, gralum piw neCessiittdinisafbitrum, eOnSlan*
cilando,-quod idem Ambrosius manus suas tainquam tem rnqui jttris disceptatoreni (Ibid., nuiii. 58).
fmuri episcopi exosculandas puellae porrigefet me- 10.. (An. 374.) Quam regioncm Satyrus fegert-
iiioratse, ex lusu illo sane puerili salis eolligiturPau- 3 dam acoeperit. miniine Consial: quod vero ad Am-
liniarta verba, ciim adolevisSetjpotiori jure de saricti brosiuin. Probus jaiii anie niemoralus eum pfafedit
nostri anno xii, vel xiu, inielligi. quam de xix aut Ligtirioeatque.iEniilia? j qiiihus provinciis archie-
xx; Unde illud non leviier potest confirmari, quod piscopatuin Mediolanenscinj Liguriaruin, Taurinen-
Anihrosiiorium anno540 assignaviniuSi seni, Gcnueiisem. atque Bononienscm comprehendi
8. Educaius in conlubernio harum virginum vulgo cxislimanli Cum porro Ambrosiurti illuc abs
nosler Amlirosius , inde lanlo erga virginiiatem al- se Probus diniitierei, eum hisce vefbis feflur allo-
que cadibalmn amofe affeclus est ; ut illud viise cutus: Vade, inquit, age hoh iti judex, sed ill
genus non modo ipse seniper cpluerit quam sludio- episcopus {Paulin. in Vita Ahibr., nuiii. 8); hiinirum
sissinio , vefiim etiam lotis viribus longe lateque ut pniius clementiam episcopalem, qUam judicis se-
propagaverit, queinadniodum edita ab eo scripia,- vefitalem Cxhiberet provincialibus, pulcherfiiiie. ad-
virgines ejus manibus solemni riiu Xhristo con» niOncnS:
secralse ,-mohasteria demuiii variis in locis ab ipso 11. Hujus pra3cepti haud immcmbf exstilit Affi-
insliluia palam faciunt, Inler virgines autem qu;e a brosius : popiiloruni enim animos laiitopere sibi
sanclo Praesule ad professionis succ perfeclioiiem devinxit comilaie sua et niansiieiudine, iii extincio
infoniiataB sunt, nullam insigniorilms virlutum * Atixenlio. perfldo illo Ariano (qui sedem occuparat
omnium ftilsisse documenlis , quam MarCellinani. Mediolanensem , lihde ejeclns el in exsiliuiii aniim-
ipsius cfflgies a pio fratre slylo oxpressa elare de- dalUs eral sanctns DionysiUs),in ejus locUni ipseriiet
iiionslral (Lib. m de Virg , cap, 4, num. 15 et seq,), suffeeius ftterii ad eum modtiffi, qui a Paujino ele-
Romacqtiidem cominorabalur eadetn virgo, sed fratri ganier describiiur. Artibrosius hac in electione vilfl
seiiiper intimo qtiodam unimurum nexu cdnjtincia sihi illataiii fuisse freqjieiilef coiiqiifefiiuf (Ibid., ht
fuil; ita ut ejus, si quando ipsum in Urbem trnhefet 6 el seq.) ; lianique iii pfifno Iibro de Officiis (Niihi,
necessilas, conspcctu frui minime conicnta, subinde 2 el 4) niodo Sibi refugietiti imposilaht satetdotii ne-
Mediolanum ilarel ad etim invisenduui: qtiolies au- 'cessiludinemdolet, uiodo se fapium a tribunalibus
tem ab invicem locorum disianlia separahantur. htque administrationis infulis ad sacefdotium. El alio
crebris epislolis iisqne de virlute ac religiona potis- in libro: Dicetur, inqUit, EceeiltenonihEcciesim
simum scripiis. hiuluum sui desiderium consolaren- nutritus sinu, non edomiius a piiero : sed fapius a
lur, At praeierea si qiiid anxiuinsolliciluinve rcd^ tribunalibtts, abduclus de vanilaiibitSSmculi liitjus, a
debat Aiubrosiutn , amanlissiiiia soror Jraternam prmcohis voce ad Psalmistw asstiefactus etihiichm
sollicitiidiuem cum eo pariiri liiimquam destitit. (Lib. ti de Peenit. c. 8, num. 67). Et posi pauca;
-*
ijuoad ille vixit; ipsam enim superslilem ei fuisse Cuslodi dOnum qiiod contulisli eliam tefugienli: Ego
dubium non esl, «ntiit sciebamqubd hoh suhi, dignns vbcati bpiscopus,
9. Ambrosius dum egit Romae, liberalibus discipli- quoniam dederam me swctiloliuit: sed gratid ttta sutri,
nis (Pautin. in Vita Ambr-.,ntini. 5) dperam dedit, quod sum. Et suirequideni minimus oninium episco-
magnosque, ut ex ejus lucubralionibtis licet cogno- porum, et infimits nteriio. ln episloia qiioque ad
scere, el in leciinne bonoium anctorum, et in Grse- Vercelleiises ita-Ioquitur : Qitam resisiebahi ne Uf-
carnm litleiarumcognitione.pfogressus habuit. Inde ilinarer .... . Sed noh vdltiit pfmsctiptib, pfmvtttuit
-cum orandis iii foro causis aniinnm ailjecisset. lanr imptessio (Epist. 63, «nm.6S). Ccffe qnidem 8x iis
lum pvoe.se Hilii ingenii. eloquenlice. et gfavitaiis ; qiia?Pauliiitis liSicde re harratfiii Vita Ambr.,h. *jU
ut eunv Probtis-pra^orio praelecius (iil cbnsilium iri- seq.), plaiiissimum est saiiCtiiih hUiie iiofeaiim', ht
buendumeligereti Saiyriis quoque. peracio sludiP- liuicoTiefi SubdUceret hiiinefos, hiliil liOrttBiilaSse.
rtim suorUm CUrriCulo. forum -sechliis., mcredibiti Veruiiiiameh. iibi Valeniiniaiii Ciiesaris allatre Siiiit
mdmiratiohe, ut Ambfosii verba iisuf peilius, fit itiidi- litterac , divina? volunlati quam jiost tot iiidiciaih
Ibrio ptmfecturmsitblihiis einicuit (De Excess. Safj/H, dubiiim rcvocafc jam non poterat, inorem gfefere
71 VITA SANCTI AMBROSU 72
coactus fuil. Eam ob rem secutis lcmporibus, cum 1i. lantam dignitatem assumptus fuit, omnem aliam
atrocissime impelerelur ab Arianis, Valeniinianum curam praeterquam implendi muneris sui a se re-
secundum bis verbis compellebal: Omitto, inquiens, movil. Is eniin bona temporalia, .quibus ipsius fa-
quia jam ipse populus judicavil : omitto quia euni milia loeuples erat, cum Satyrum fralrem opibus
queiti liabel, de palre Clementimlum poslulavit : taceo pauperem fuisse Virsanctus neget (De Excessu Sa-
quia paler pielatis lum tfuielem fnluram spopondit, lyri, num. 5(j), universa abdicavit, auroqueelar-
si electus susciperet sacerdolium. Hanc fident seculus gento in egenos collato, praodia sua, reservalo sorori
sum- promissorum(Epist. 21, num. 7). solo usufructu, Ecclesisetribuit (Paul.in Vila Ambr.,
12. Poslquam igitur divinis paruit imperatis, re- num. 58). Inde est quod tempore Arianae persecu-
generalionis Iavacro episcopi catholici manibus vo- lioiiis responderit lanta cum fiducia : Si a me pelc-
luil expiari: Baptizalus aulem ferlur omnia ecclesia- ret (imperaior) quod meum essel, idest, fundum
stica officia implesse, alque oclciva die episcopus meum, argenlum meum, quidvis hujusmodi meum, me
ordinalus est (Paulin- in Vila Ambr., num. 9)*.Nihi- non refragaiuntm; quamquam onutia qum mei sunt,
loniinus lamen ul Ecclesise leges, quaj neophylum essenl pauperum (Epist.W, num.8). Palrimonium
velant consecrari, aliqualenus observarenlur; an- cum fratribus partiri noluii, sed ejus curam, non
nisus est viribus omnibus, ut sailem ordinatio prole- V.I secus ac aliarum rerum sseeiilarium, sicut eliam ser-
larelur (Epist. 63, num. 6). Verum cum non alia de vorum ac familiae direclionem in Salyrum rejecit.
causa bujusmodi prohibealurinauguratio, quam ne Fraler ille dileclissimus ad eum venerat Mediola-
in superbiam elalus, in judicium incidal diaboli(lTiin. num, adeo enim alier ab altero divulsus vivere non
ni, 7), cique periculo obnoxia non videretur Am- poteral, ut ea de reAmbrosius ita loqualur: Necipsi,
brosiana humilitas, urgente Eeclesiae uiilitate, non ait, nos smcttliItujus deleclabant honores, quod nos a
diutius differri oporlere judicalum est. Et sane il- nobisinvicemdividebanl(De ExcessuSalyri,num. 25).
lam ordinationemoccidenlalesepiscopijudicio, orien- Tanla vero prudentia et mansueludine hanc admi-
tales eliam exemplo probarunt, qucinadmodum lesta- nistraiionem obivk Salyrus, ut ipsi jam morluo
lur ipsemei Ambrosius, qui et subjungit: Si dilatio testimonium hoc reddat saiictus frater: Sine offen-
ordinalioni defuit, vis cogenlis est: si non deesl liu- sionenlla et gubernusli fralris domum, el commendasli
militas compelenssacerdolio, ubi causa non hmret, vi- sacerdotium (lbid., num. 20).
tium.noii impuiatur. fe_15. Quapropter expeditus ac liber a rebus terrenis
15. Verisimile est consecralionem illam vn idus liovus episcopus, coelestium acquisitioni totus incu-
niensis Decembris factam fuisse; quandoquidem hoc huil: el quamvis anle suscepium sacrum baptisma
ipso die meniio ejtis fil lam apud Graecos quam C lam honeste tamque chrisliane viiam insiituissel, ut
apud Latinos : quin et hoc idem indicare videtur vix aliud quod adderelur, culmiuis episcopalis per-
Ambrosius, cnm agens de Felicis Comensis episcopi feclio videretur exigere; nihiloininus tamen lanta
ordinatione, quaetn exordio ipso kalendarum Novem- aniiiii coutentioneoperam dedit virtutibus omnibus,
brium redibat, sic eiiiii ailoquitur: Natalem luum quanta si nullam sibi inesse persuasum habuissel.
prosequemur nostris oralionibus, el tu nostri in tuis Qua ralione talis effeclus, qualem unumquemqiie
votis non obliviscaris(Epist. 4, num. 2). Elenim si subditorum suorum esse peroptabat, eisdem ad bona
diclio nos(ri afliciai vocein natalis, admodum proba- opera facem numquam non procferebat. In primis
bile fuerit virum sanclum non aliunde ad haecscri- autem ila se manciparat culiui sacrorum allarium,
benda inductum esse, nisi quia inili abs se episco- ut nullis negotiis quo minus quotidie divinum offer-
palus anniversarium cogilabat tunc imminere. Alqui rel sacriflcium (Episl. 20, ntim. 15), avocarelur.
consensus chrnnplogisiaruin de anne consecralionis Sed cum PauliTms salis accurale Ambrosianas sin-
ejusdem sancii multe major est, eorum enim peri- gulorum dierum exercilationes enarrayeril (Viia
tissimi anno 574 eam collocanl ; quamquam non Ambros., num. 38 et seq.), ut eae minulalim hoc
dcsinl, qui eamdem in annum insequenlem differre loco exponanlur, nihilest necessc. Caeterum sanctus
voluerint, non salis nimirum altendenles Valenli-^ ^ Praesul alienle considerans gubernacula ejus Eccle-
niani, quem superstilem fuisse constat quo lempore siae sibi crediia, quam Auxeulius, qui eam lolos 20
ad episcopatum Ambrosius cooptalus est, obitum annos occupaverat, Arianoruni dogmatum veneno
evenisse anno 575, mense Novembri. Quamprimum inficere omui ope conatus fuerat; e conlrario ipse
vero sanctus Antisles eleciionem suam episcopis arbitratus est sibi nervis omnibus esse conniiendiiin,
cum orienlalis Ecclesiae lum occidentalis, ut moris ut non modo ejusdem Arianae dementise, sed et om-
eral, significavit; exstatque etiamnum epislola ma- ' nium aliarum haereseon prava gerinina stirpilus ex
gni Basilii perquam egregia, qua litteris Ambrosia- populorum mentibus evellerel. Pasloralis hujus sol-
nis ille respondet (Basil. episL 55), et qui epislolae liciludinis effectum declaravil sanclus Hieronymus in
Dionysii quem in episcopatu excepit Ambrosius, illa vefba : Post Auxeniii, inquit, serain mortem,
reliquias adjunclas fuisse quidam existimant. Mor- MediolaniAmbrosioconslilulo, omnis ad fidem rectam
tuus autem est in exsilio sanclus Dionysius vm kal. Ilalia convertilur (Hicron. in Cliron.). Tantus auicm
Apriles ejusdem anni 574. ille suceessus eo dignior est admiratione, quo ad il-
14. Cieterum Ambrosius noster slatiin alque ad lum adipisceudum breviori spatio vir sanctus itidi-
75 < EX EJUS POTISSIMUMSCRIPTIS COLLECTA. 74
guit; ipse siquidem per Arianae lempestalis tempora, A erudiret, Mediolanum misisse, haud satis idoneo ni-
id est, anno 585 aut 386 sic jam scribebat : Prodire tilur fundamento; quod enim Ambrosius suam ad
de Arianis nullus audebat; quia nec quisquam de ci- eumdem Simphcianum epistolam his verbis conclu-
vibus eral, pauci de familia regia, nonnulli eliam Gotlii serit: Nos parentis affectu dilige (Epist. 65); et
(Epist. 20, num. 12). Hoc similiter lempore Augus- Auguslinus ipsum vocitarit patrem in accipienda
tinum a Mauichacorum cassibus liberavil sanctus gratia tunc episcopi Ambrosii, el quem vere ut palrem
Antisles : neque etiam dubitaverimus plures alios diligebat (Attgust., I. viu Conf., cap. 2); id aliunde
non tam pervicaces quam Augustinum, Ambrosio non esse factum jam ostendimus, ,quam qnia illum
jam anie debuisse primi sui erroris depulsionem. idem presbyter adliu.c juyenem primis fortasse reli-
'
16. Yerum tamen uberes illi fructus magno siu- gionis elementis Romac imbuerat. vel quia euin
dio niullisque laboribus constilere novo prsesuli; post eleclionem-ad s.aeramenla .regeneralionis or-
nam Jicei ajiobis observatum sit iiberalibus illum dinaiionisque suscipienda parare studuerat.
lilleris ac disciplihis ab adolescentia inslructum .. 17. (An. 375.) Ambrosius comparandtE rerum ec-
fuisse, ecclesiasticam tamen doctrinam, cum.ad epi- clesiasticarum , et Scripturarum polissimum cogni-
scopaium proveclus fuii, ei defuisse negabjt nemo. tioni npn alio consilio. desudabat,. nisi ut implere
Ut igitur hanc scienliam sibi compararet, quidquid Bt posset doctoris munus, quemadmodum.aperle signi-
lemporis sibi a negoliis muneris sui, aul necessaria ficant haecejusverba : Sed taniummodo intentionem
corporis cura vacuum erat, incredibili assiduitate el diligenliam circa Scripturas divinas oplo assequi....
Scripturse sacra meditaiioni lotum impendebat. et hanc ipsam ut docenlis sludio possim discere (Lib. i
Teslem habemus hnjusce rei magnum Augustinum, de Offic, cap. 1, «tim. 5). Hanc ob rem slatim a
cujus haec verba sunt: Secludentibus me, inquit, ab primis sacerdoin annis feslinavit illud aggredi; non
ejus aure alque ore caletvis negotiosorum hominttm, enim obscure id ipsuni declarat, diun lanla cum
quorum infirmitalibus serviebat, cum quibus qitando modestia et sui demissione profilelur facium fuisse,
non erat, quod per exiguum lemporis erat, aut corpus ul prius, inquit, docere inciperem, qiiam discere.
reficiebat necessariis sustentaculis,aul lectioneaninium Discendum igilur mild simul et docendiim, quoniam
(Confess.I. vi, cap. 3, num. 5). Sed nec fidelissimus non vacavit ante discere (Ibid., num.&). Clerici porro
ille discipulus negligendura lacendumve exislimavil, quos hic alloquitur , non soli exstiterunt, ad quos
quam ralionem in legendo leneret praeceptor suus; primsc illius curae perlinuerint; in catechumenis
eodem enim loco ista subjungit: Sed cum legebul, etiam ad genitalia sacramenla parandis erudieii-
ait, oculi ducebanlur per paginas , et cor intelleclum disque plurimum Iaborabai. Et tot ejus libri ex ser-
rimabalur,, vox auiem et lingua quiescebat (Ibid.). (J monibus ad eosdem habitis composili, abunde pro-
Neque vero diurnje lucis curriculum ejus sufficiebat bant vix aliud ipsi fuisse anliquius, quam ul idoneas
aviditaii; sed nocte diei hoc in opere propemodum redderet basce leneras plantas, quas pietatis radi-
continuata, rcdux a sacris vigiliis, lectionem quam- cibus-altius aciis, fructus uberes aliquando ferrenl.
primum resumebat, sicut ipse charissime SUPIrenaeo Indefessus eral in hoc iriunere,. et omnino in rebus
ingenue fatelur hoc modo scfibens : Inler legendum, divinisimplendis, utPaulinusloquitnr(In Vita Ambr.
irtquil, cum paululum requievissemanimo, quia lucu- num. 38), foriissimus, in tanlum ut quod solilus erat
bratione deslitefam, versiculum illum cmpi mecum circa bapthandos implere, quinque poslea episcopilem-
revolvere, quo vesperi in vigiliis usi fueramus (Epist. pore quo decessit, vix implerent.
-29, num. 1). Quin etiam postquam eetale jam.erai 18. Superiora duo condilionum geneia sancio
provectior, de tam improbo studio nihil remisit, episcopo populi oblivipnem haud induxerunt: is
quemadmodum ex una ejus epislolarum Sabino amico enim sedulam eperam dabal non modo illius mori-
suo et familiari scripia cognoscere est; in ea quippe bus virlutum omnium ornamento excolendis ac de-
haec verba legimus: JVon eniin dictamus omnia, et corandis, verum eliam ipsius animis contra technas
niaxime noctibus, quibus nolunms aliis graves esseac ac perlidiam hsereiicorum prsemuniendis. Hoc ejus
molesti(Epist. 47, num. 1). Alque ita qui labPri suo 10 nosciturfuisseproposiium, quandolibrum suum De
numquam parcebat, parcebat alieno. Quapropler Paradiso, quein hoc ipso anno editum putamus, ea
cum acprrimo ingenio praedilus esset et.liumahiprir de re in lucem emisit; ne Apellis discipuli, aut Ma-
bus liileris apprime institutus, maxime vere groecis, nichaei potius simplices mentes, inquit, maliiiosa in-
in quibus inter Latinos Palres uni Hierenymp prir ierpretatione traducaht (Lib. de Parad., cap. 5, n. 28).
mas cpncedebal; mirum non videbitur, si Palrum Huic libro alios duos adjecit, qui deCainet Abel
tam Graecorum, quam Lalinorum operibus indefessa inscripli sunt, in quibus faciliori adliuc negolio.de-
maiiri volvendis, et sacris ulriusque linguae codici- prehenduntur ii sermones, qui Chrisiiani oratoris
bus inter se conferendis, tantos progrcssus lam nonila maturi ingenium referant, licel hi ipsi praj-
brevi habuerit. Nam quod contendit magnus cardi- ceplis ad bonos mores appositissimis passim asper-
nalis (ln VitaAmbr. etin Ann. ad an. 375 et 385), gantur.' .
Damasum pont. max. ubi cnmperit Ambrosii adhuc 19. Ambrosium singulis diebus Dominicis ad po-
catecliumeni electionem, Simplicianum, qui eum pulum verhafacere consuevisse teslis est Augusti-
. primis episcopatus sui anuis in ecclesiastica scienlia nus, cum profitelur: E«m quidem in populo verbutn
PATROL.XIV. 3
75 VITA SAKGTI AMBROSil 76
vefilalisrecte irdctahtem omni die Domihicoaudiebam , i..pertraxerit. Quocirca si festum beataj Agnelis xn
(Lib. vi Conf., cap,-3); Sed verba^illa rion nisi de kal. F.ebruarias celebrabatur, ul nuhc moris est,
sefnioiiibus per aririi cursuni ex coriTihunimore ba- haud sine causa crediderimus eorumdem serBVoiiuni
beri soliiis aceipienda sunt; in festis Celebfioribus , pfimiim hoc ipso anno in natali illius martyris, alios
nec iiori in diebus extfaordiwariis quolidie, imo vero aliis diebus ex Mervallo dictesfuisse. Hocau-,
vero inierduifi etiam semel ct iterurif eodein die siig- lem Ariibresius lanta cum facundia elornatu, simul
gestuffi coriscendebat, siciit a hobis suis locis obser- verc tanla cum vehementia, eieJficacia persuadendi
vatuffi est (Admon. iti lib. deMyst. et in lib. Hexcieni.). praestitit;' ut et.nimiam eralipnis luxurie"m ipsemet
20. Primis quoqiie Ambfosiani episcopaius annis excusafet, et malres ne filiacsuae tanii docioris elo-
generosam illain liberlaierii, quarii saoerdos Christi queniia persuasae, virginitalem Christp consecrarent,
adversus principes inagiVatesque SDCCUli adhibere eas in conclavi sedulo inclusas ad eum audieiidum
constituerat, expeftus est Valeiitiniaritis Magrius. in Ecclesiam veiiire non paterenlur.
Etenirii ut illatri eiiafrationeni Theodoreti, cui eam 23. Ariani,, cum nbvum Aniisiitem hseresi suae
debeinus-, vefbisipsis repfajseriterifus :-Paucis post bellum indixisse, ac nullam a primo die acceptae or-
dieWs,; niriiifuhi ab otdinatiorie, cuni divinuS Ahi- dinationis occasioriem eorum oppugnaodi praeler-
bidiius ihuita ciitii libeftiite imperalorem dlloqtiehs, '.I miltere conspicerent; cceperunl serio inier se con'f"
ntihhullti fepfeliendisset, qum a niacjistfaiibiis liaud siilere. quibus machinis adversario partibus suis'
tecie factd esse videbanlut, respondiiiinperatdt : Hdnc perniciem proxirbam minitanli sese opponerent. Eo
tudm- libettalehi';jatti pridem cognitam lidbebam; sed animo, ut quidam prudenler exisiimant, Valenleni'
ticei eam ptdbe nosseih, non solum hon Contradixi, elegeruiit fuforis sui minislruin idoneum ,<qui Peta-
ihio asSehsum pfmbui ordinuliofii tum: Pfoihde de- vione . cujus thronum episCopalem ,-ejeolo Marco ,
lictis aniniarunt nosirarum meditincim adliibe^ quem- per vim bccuparat,-. turpiter expulsus,' in Iialiam ad
admodum diviria lex prmcipit (Lib'.- iv Hist. ecCL, perlurbandas illius Eccfesias se cbntdlerat,; Sed re-.
cap. 7}J pressa bst ejus anTentiaGraiiani auctprilate; legem
21. Hic impefaior xv kal. Deceiribres dieiii obiit, enim adversus illumab eodem principe fuisse latSm
reliciis dubbus filiis , Gratiano sCilieet ac Valenti- e%priiiiis verbis lib. IV de Hmrei. discamus licei.
riiarib : quoiiirii ille prior jartiimplevefat ahnuni aft- 24i (An. 577.) Jam supra narfavimus quam iate
taiis xvii, ef die ix kal. Seplembres anril 367 Au-' Ambfosiairorum de virginitate serriionum fama se
gusrus 1'uerat saluialus; Valentiiiiariiis vero adhuc diffudisseti lnde factum est ut virgines' sacrce , quae
quadriihus sextb die' pesl bbituffi palefriirai impe- pToptef lbcorum distariliam; illas adbortationes aii^
ratof declafalus 6st. Utfuffique hOrum pfineipum (. ribus hainire rion ppteraiit. eas saltem chariis tra-
sempef Aiiibfosius tenefO- quodarii et- vere palrioi diias Iegere percuperentv Nee?profectb credibile.est
ariidfe cbhiplexUs est, quem et-il!r vicissim parentis Mai"celliiiain Ambrosii sofofehi, etaniemultos anr
propflr ldco liiiriiquarii noh eoluefuiii;'quod eninv nos idvitae geiiuspublide prefessam. fernepolifisse,
sub juriiofis iniperio vCxatibriem Stfocissimamt siisti- ut ab a*liain hbe expetendo praeverteretur : sanclus
nuit sancius- EpisedpuS , id iri fuforerii haeretieDSfe- autem- Praesul lubenfissime obseculxis est.eoruni
niiiiae, qnae pXierilifilii aetate abutebatur (Ordt.de voiis'; quedipse maiiifesto de se teslatur. his verbis
Obii: Vdieh.). rejiciehdiiiii est. lPquens : Rogdhlibus vitgiiiibus ne fioc tfuideih pulavi
22. (A'i- 376.) QuantuirtCunique!poffo' qucclibet hegahduni(Lib. deVitg.,- cap\-1)'; Illa' de tausa eos-
ViliB''ralio beato PraesulTctfrae fiierit,- riullurh insti- dein sermones in tres libros de Virgiriibiis is traris-
tutum sbllicTludinis suse labbfibtis ei umquam dig- fprmavit noiiiciumtriemialis sacerdos . ut jam dictum
nihs visurii.est, quariivirgBieum. Jaffi iiide ab iriiiio est. Marcellirigesorbfi hoc idem Opns inscriptum vo-
episcbpaius lucUbfationes siias dpiviini sui sponsis fuit, in quo et orationem iilani reiulii (Adriion. in
devb^aiidas1 pulavit; Cuifl noW lardius' hoe anno lib. deVitg.), qtiam dum illi sanciimbniali velum
irieunte ad eas liaibiiivideahliif elegavitissiriiiilli scr- imponeFet. habiiit Liberinsv
riibrfeW, ex- qiiibiis libfi dS VifgiMbus Gbricinriatrt 25i. Non ita multoppst Ijbrum de Viduis(.Admoiu
siiTH.Quariiiis: auteiii horiinl cum pi'Pitoiitia'ii Suiit . in lib: de Viduis),. quifsimiliter cousiat e sermoiii*
fructds erupe¥it, ex 60 salis Colligi daiur, quod vii? b'us,4n vulgiis edidit, VhJuatUnvChfistianarum com-
alibffui' hWdesiissiiiias illuin preiiiefe! npii poiuefrt: nfoda et rnerita; illie praedical, nec iron earniii coiir
De Pldcenlirid',iniriuii;-sacraiidcevitginei Veniuht, de diiionem proxime accedere ad virginalemapposite
Bdhoriieiisitfehiithl; de Mautitdniuvewknt; lit liicve- pTPbat. Dederai auiem eidem opeliae' occasionem
tektiit (Lib. de Viriji, e. 10 , hUih: 57). Qtrae;quidetri qurcdawi^vidaa , :quae cuni' haberet ex;Jjliabus-alias
vefM''teiBli)'ris,: etifnf quo illi serfiiOnes ha'Wti^fuere:, nupias, ailias vero>miptiisrnaluras, ,eum;corisuluerat
gatfs iiiniiiiiit;' Cuni1ehifti Ambvosi&stiierinalis sacef- an ad secundum cpnjugijim'transire sibi expedirei?
iM(Ibid^fibl i4; ccip:-®;n..-59)'eosdemiredegerit in '? 26. Huic ipsl tenipori librum de Tobia<eisi non
librorum formam , hinc inielligas unius , ut ffiini- a'rg4.rineritis" riecessariis,*probabilibiiS- lamen-cohjec-
riiiirii, ariiii:Sjriatiofuisse opus. rit Hlarum--cancibhum liirrs atipibiiiriiiis'{AdmoH:ihiib:MTob'id.)Mxinsto-
laiinain loca Mm dissita. etmaxiriieln Maiirilartiam ria; T-pbiscab eoque niuluo datae' Gabelo; pecuriia}
TisVjfW ^e'r*vSaehs,'velaridas-virgihesMediblaliifti! iffite ahsatn arfipieWf in usuram insurgii ea tempestaie
7? EX EJUS POTISSIMUMSCRIPTIS COLLECTA. 78
iniraaniter grassantem , qtiam ejusmodi ialionuniA ifavefiht, queriiadrii'6'duiiicuncta riiiscueriht iitedibus
momenlis impugnat et prefligat, ad qriae memorke aique inceridiis, quaritiiriideiiiqiie captivofurii riiirrie-
nostrse homincs vitam comporiere opiaiidum esset.: runi abduxeririt-, qrios peciidiiiririibrb passim verialeS
27. (An. 578.) Qui libellum de Virginilate paulb expoiiebarif. Ntila surit hmc riimis; iriquit Anibrbsius,
aiientius examinaverii. nihil aliiid esse ccmperiet lllyrici vdsliiaie et Tlitacim': qiiahii ubiqui iiendtei
quam coiiliiiiiationeiii libri de Viduis (Adnion. ih lib: etaht iold edplivi otVe(Lib. li Offic.; bap. 15, hurit;
de Yitg.); eumque similiter composiiiun esse ex ser-i 70); Ei bis confipliifesfedeuiplbs esse ab Ecclesiis
nioriibus,-quos ut commotani niemoratte viduseffieiir iderii sigftificat: sed ijjse biiiiiiutti dharitiiiehi Supe-
teni placaret. corhposuit.-Verum priiisquam eamdeiri ravit iri libc bfiieio, q'ui[ipe'qui n6'h pecuriias iariturti
viduani alloquerelur, fuse dispuiat de instilulo vir- iii rederiiptiorieffi iilairi Iube'ris iriipeiidefii, srid ijisai
ginilatis . illudque nec improbum esse, nec novum; qiibqiie Eccleslie' vasa' crimhiihiiefil, flavefitque. Qua'
nec inutile argumenlis evincit (De Vircj:cap. 6, n.-27 quidem in fecurii prihib seivaiis legibus pfiideriiiae,
et seqt). Et hac ratione tam de virginibus, quam de vasa ribri iiiitiata dbrifregisset, pbstriiodurii lairieii si
viduis illic agiliir. fnaxime verb de his ultimis; Cuffi illa ribri pbtiiisserii iiifiiceffc, etiSrri iHiliatishbh paf-
aulem liber de Viduisabsolvi riisiverlerite annb su- eehdurii esse aibiliabaiiif'. Priicheffiiiiiiriiilhid exferii-
periore hon poluerit•_•hinc evidens est eum librum " pliiiii pbsteasan6tusArigustiiiusaliiqne'pfoesiaiitissiiTii
de quo agimus,'conscribl anle hiinc annum non po- Aritisiites eurti l&ude tiiiri imitaticrrie apjifbiiavere:'
tuisse. sed Ariarii e cbriifafib* gfiivissiniaiii1Jiinc ihi'id!am
28: Inlerea dufn Arnbrosiiis lairi feliciter htefesi Vifo saricto cfe'afc'Co'ha!iisiiht: Nds dliqudhdb, iti-
debellandrc , vitiis exslirparidis, ac inserendis virlu- quii, iii invidiubi iricidiiiius, ijubci'ebiifrkgeiiihusiidsd
libifs operam riavabat, Valeris imperator, qui caihb-: tiiySiicri;ul ccipiivosreclihitifeihus:qulodAiiariiSdispli-
licos affliclabatlaiii atrocitcr, riiaxirii'a'sa Golhis tere pbtujrdt; hec itim fdilum MsfilMrei, qudiri.iit
clades perlulit. Contra vero Gratianus ejus ex fratre esset tjitodiiiHbbis repiehenderetur (Ibid., nuiii. 136).
nepos, rectae fidei beneficib ubique triumpbabai.• Is" Quajirbptef ad ebfufti crirtiiiiatibiierii abi S'fedep^ei-
igitur comp'ertopatfui periculb, in Orieniern eidem lendam, conscenso Ecclesiae suggeslu, iia in populd,
laiurus auxiliuffi, transire corisiituit. Itaqiie ul ad- iiiquit i pfbsecuii ^itijius; ill cbhfiieremui, tiiulibque
versus adeunda pericula poieiiliori pfoesidib coin- cominodiUsdsituereihilS;ui aiiihitis Dotriiiidqudm, du-
mmiiret se; arit superiore afino exeunie, aiil ineunte fitiri sefvarehius (ibid.irinni. 131).
pnt-seiili rogavit Anifyfositiffiu'i sibi Coiiiriiehlatioiiem 31; Sub exilurii hujusce aniii Satyfiis (Adindh. ih
(Adthoiu in lib. de Fide) , qiia Filii Dei divinitas , ^iib: de Excessii Salyti); qiii bihrieiii Ariibfbsiariae
asifuefetuf, lucubrafei ; qub scilicet regiiihes Aria- *' fahiiliaea'diriiriistfatibrierii-a' beaio ffatre sibi tfadi-
riofuin contagiorie irifectas adittirus, alexipharriiaco taifi sugeepefai,;liyeriialiiettipeitate riegligeiisfritjOris
nori privareiur. AinbfOsitis tamelsi magis bptasset n'a'vigavitiii Afficarii (De Excessu Stiiyri, nurii. 50).
coliottandi ad fidem subire offieiiiiri; dtutiti de fide dis- dt ad sblveridum cPhipellefel frbspefurii queiiidarii,
ceplatidi (Lib: i deFide^ cap. 6,riuhi. 4"j!',•priiiCipis de qub Aiiibfbsius : Pluiidebdt stbi; ait, qiiM sdcei-
•votisiameri obiemperanS, pf ibres duos iibibs de Ficie dotii inei bccasioiieredditiirtiihse ijiimWsltilerat, hbh
ad illum misit. Quo facio, suam omnem sollicitiidi- pulabat (Ibid:, ttiini. 24). Niliirpmissuiri e'sl HliiAiii-
nem ep cpnverlit,; iii fusis ad DbiiTiriiiriicbnliiiuis bfpsib,- rit ab illa haVigalibrie ffaifehi fevbcafet, et
feTvidrsqiie-precibus eidem priiicipi felicefti iiripe- alii deffiaridarelur esi bfovincia (Btd,, ii«iii. 26):
iraret expediiiorieni; quemadnioduiii iri episibla Saiyrus tameri hbrt deisiiiit a: pfdposilb;'sfidf fjiio
super ejus reditU ad illum dala ipse teslalur, liis celefius iriterjeciuftT riiafe tfaiisriiitiefet, vetefi et
verbis" scribens : Tuum quoiididhuhi iiet legebaih, seritinoso riavigio uli hbii tiihiiil (Ibid.).
riocte ac die ih luis caslfis ciitd et seriSitIdcdtUs;bfaiid- 32. Iiifefea in fridfbiiriiincidit saiictiis Ejiiscopus:
niiin exciibiisprieiehdebaih; elsi ihhdlidus meriloj sed Dehique prdxihie, iiiquit, cuiri gtavi quoddih, dique
dffeCtUSedulus (Epist, l;hufhi 1). . iitiitaih supremd, urgeier occdsu, lidc sdluhi Bolebmn,
29, Valeifsaritem' fcurii.didicisset secuhdurii Da- quod ridn ipse assisieies ledulo, ue vdiivuhihtihisaiicia
hiibii ripas Gfaiianuiri ad se projyefare; rte jifveiiem sdroie partilus offwiurii,moriehiis oculos Uijfitis tuis
illtiiii pTineipem cujus viftuti maxiriie irtvidebat, clauderes (Ibid., num. 36). Ex quibus verbis eliarii
'Sbciuiri victbfiae liaberet. fesliiiavit fuhesiissiiriuin iriielligas pef haric Satyfi pefegfiiiatioherii Mafcel-
illud comiiTilierepraelium; iriqub iiria ciirii biririibus linairi chafissiihuih siiiihi gefiriahiiin ihvisuraih v'e-
ofierilalis iiriperii viribus pfbfligatus est,- ipse' vero iiisse MeditJlariiirii.bt ipsi ih pef iciilosa llia vaietu-
iii agiesti ingririblo die iv Kal. Augusli vivus cbiii- diiie sedulb riiihistfasse.
buslus. 53. Satyfiistarii viiibsariaviCoriscehsaj ridri riiUlto
: 51J.Bai;bati iri
qflibus erarit Taifales,' quae naiio pest iiaufragiuiri lecit; chhl eiiiiii iri Krevia illisisset
•prar creiefis alits inYpudicitiaeturpitbdirii iiiaricipabii- iderii riavigiurii. ejiis C'ompag"b sWiihi sbliila Cst. ln
tur,i usi victofis in plufifnas imperii prbviricias rtia- tahib tahiqiie praeseiiti peficulb ab iis qui geniiali
•sitneque iii Tfifaclariiei lllyriam' facta irrupiione,. Squa lincli fueraht ( ribridiiih eHiriiexceperat eam
usque ad radices Alpiuni jaliaiiaroiri bmiiia pefva- graliam) DtuinHmfideliumsacramenlum popbscii...
siarant. ExplicaViriori p"oie'St'q'n'a'ntacfifriiriSperpe- ligdri fecii Iti dritiid'; et 'ortirvUninvWii iollo, atque
"<et
79 , VITA SANCTI AMBROSH 80
ita se dejecit in nidte , .. his se tittum atque munitum ALipsius animse solitis precibus ac cceremoniisdivinum
salis credens,'alia auxilia non requisivil (Ibid., num. numen propiliaretur. Tunc sauclusnosteraiiam ora-
45). Et eum spes sua minimefefellil, qnandequidem tionem inslituens, admitiendum oslendit esse sola-,
pritnus, ut Ambrosiusteslificalur, servalus esl exundis. lium, nec moriem propinquorum aul familiarium
Ubi primum lerram altigit, servosque proprios eri- noslroruni immodice Iugendam ; quando liominibus
puit e periculo, jam curam omnem atl agendas Deo omnibus illa communis est , et sine illa erui ex viiae
gratias, et suscipiendum sacrum baptisma fcstinus liujuscalamitatibus, atque ad felicem resurrectionem
yeriit. Gum vero audivisset lociquo appulerat, epi- bonique infiniti possessionem pervenire nemini licet.
scopum Luciferiano schismati adbacrere, catholicum Idem Anlistes, si quadebetur fides Dungalo, compo-
a quo ablueretur, quaesivit: ac lam uberem in eo suil germani sui epitapliium, et ejus lumulo inscul-
sacramento gratiam est adeplus, ut-eam, Ambrosip pendum curavit. Caeterum inter duos alios fralres
lesle, postea numquam amiserit (Ibid., num. §2). numquam reperla est non solum animorum tanla
54. Praeter hoc naufragium, morbo idem quoque consensio, verum eliam corporeae conslitutionis ac
Salyrus eo in itinere conflictalus est, cujus nuntium frontis quoque similitudo : coniingebat enim saepe
ad Ambrosium ac Marcellinam cum pervenisset, in- saepius (Ibid., num. 36), ul altero aegrotante aiter
genti dolore illos affecit. Incerlum porro nobis vide- B>83gretarei, rursusque ccnvalescente ccnvalesceret;
tur, utrum in memorato naufragio, an in hoc ipso et plerique etiam alteri se loqui existimarent, cum
morbo vota sancto Laurentio nuncupaverit, de qui- lamen allerum alloquerentur.
bus in hunc modum Ioquitur Ambrosius: Tuis volis 58. (An. 579.) Ex hyberna Salyri profectione con-
apud sanclum Laurentium mariytem impetratum esse jecluram valde probabilem ducere licet ipsum non
nunc cognoscimusvilm commeatum; atque ulinam non nisi hoc anno abiisse ad superos, nec non funebres
solum commealum, sed eliam prolixum vitw tempus ejus Orationes habilas esse. Eumdem autem sapcto-
rogasses ! Potuisli annos plurimos impetrare vivendi, rum albo inscripsit Ecclesia, cujus nalalem renun-
qui poluisti commealum impettate veniendi (Ibid., liat xiv kal. niensis Oclobris.
num. 17. 59. Hoc ipso anno Graiianus Caesar, de cladibus
55. Confectq prudenter juxla ac _efficaciternego- queis ob funeslam Valentis necem Rcmanae provin-
tio, cujus causa Salyrus in Africaiii riavigaverat, in ciae lacerabanlur, resarciendis admodum sollicilus,
reditu Romam iter habuit. Tamelsi aulem a Symma- Theodosium imperii consortem fecit. Hac adoptione
cho ejus patenle (Ibid., num. 52), ul eum honoris ac qua salubrius imperii saluli nihil fieri potuit, Orien-
forte etiam patrocinii gratia Ambrosius vociial, reli- lis provinciae, qtiibus insuper accesserunt Macedonia
nerelur, ne incideret in manus barbarorum, quod^ 1aique Grsecia, Tueodosio allribulaj sunt. Graliani ju-
ardere bello Italia dicerelur; nihilominus tamen nul- dicium Auguslinus (Iit'6. v de Civ. Dei, cap.25) alii-
lum periculum revisendi charissimi fratris cupidita- que scriptores impense laudant: sed nullus omnium
tem valuitreiardare. Verum Mediolanivix reduxerat, eo magis deleclatus est, quam Ambrosius ; quippe
cum sonlicq oppressus niorbo, paucis diebus vita ex- qui et Gratianum summe diligeret , et Theodosium
eessit. Ila enim, ait sanctus frater, mature ereplus propter eximias ejus virtules niaximo haberet in nu-
esl, postquam venit, quasi propler hoc solum videtelw mero.
esse dilatus, ul ad ftatres teditet (lbid., num. 17). Am- 40. Poslquam Theodosius Orienlis imperalor de-
brosius ac Mareellina tristissimo illo politi fuerunt claratus est, quod peraclum Sirmii xiv kal. Februa-
solaliolo, quod fralri tam lenere dilecloomnia mini- rias hujusceanni; Graiianusin Gallias, ut easa Ger-
sterii ac sedulitatis obsequia et aegrotanti el demor- manorum populationibus defenderet, venit. Ifi ipso
tuo exhibueruni. Satyri corpus cum ingeriti pompa itinere Antislili nosiro officiosissimam scripsit epi-
in Ecclesiam elatum , et e regione unibonis positum stolam, quaipsumut se inviserel, iterumque primos
fuit revelala facie : sanclus vero Praesul, vi adhibila duos libros de Fide sibi traderel (Episl. ad Ambr.,
doloi'i suo, coram ingenli hominuni ccetu, fratrcm ea tom. ii, pag. 751), obtestabatur, ac simul iisdem ad-
laudavit Oratione, qua niliil tenerius possit cogilari, *••*jiceret de Spiritu sancto fidelem disputationem, quar
quemadmodum exleclione ejus hodieque cognoscere divinitalem ejus demonstrarel. Ad haec rescripsit
est. Ambrosius noster, seque quod tam cilo eum conve-
36. Testamentum nullum condidit Salyrus, etiam- nire non posset, ita excusavit, ut prima dala opor-
si Anihrosius ac Marcellina instantiusab eoid conten- tunitate, saiisfacturum se volunlali ejus polliceatur
dissent.: sed facullates suas ulriusque permisit arbi- (Epist. 1). Interira petitos ab eolibros de Fide ad ip-
trio. Erat hoc quidemillas pauperibus nobilioriqua- sum misil; quod vero ad commciilalionemt/fi Spirilu
dam ratione et vanitali minime obnoxia relinquere sancto, ad hocsibidari moram petiit.
alquelegare ; Sanclus enim Episcopus non secus ac 41. Non ignorabat sanctus hicDoctor ab hsereticis
ipsorum soror ita ejus volunlalem interpreiali sunt, quihusdam, J?alIadio forlasse ac Secundiano, non-
ul dispensalores, non laeredes se inslitulos arbilra- nulla conlra libros suos de Fide fuisse objecta, et
rentur, sicque ad Satyrum illius rei rediit omnis eam ab Iiis criminalionem sibi intendi, quod breviia-
merces. tem dedila opera affeclavissel, ne ipsorum argumen-
37. Septimo die reditum est ad Salyri ttimulum, ut lis respondere necessum haberet. Propterea prius-
81 EX EJUS POTISSIMUMSCRIPTIS COLLECTA. 82
quam scriberet de Spirilu sancto , memoratis duo- ji. dam, qui sororem ejus babebat in matrimonio; et
bus libris de Fide tres alios addere sibi proposuit lam nulla affiniiatis ratione habita, malis ariibus ac sute-
apiecompositos, ut omnes simul in unum opus,coales- lis suis larilum effecerat, ut obstetricum inspectioni
cerent. Tamprospere cessit ei consilium (Admon. in addicerelur. Provocavil Indicia ad tribunal Ambrosii,
lib. de Eide), ut qui non omnino in perfidia induruis- ad quem eliam scribendum pulavil Syagrius, ut judi-
serit revocarentur , animi pacarentur calholicorum , ciiini boc suum defenderet. Ambrosius hanc causani
etGratianus eis Ecclesiam unam reddi juberet, quam una cum aliis aliquof episcopis examinavit, el agnita
sequestrari Arianorum preces improbaeab ilio extor- Indicise innocentia Veronensis episcopi sentenliam
serant. irritam fecit, ac praelerea virginis calumniatores affe-
42. Sub inilium quadragesimae anni prsesentis cit eis pcenis, quas exigebat criminis alrocilas. Quod
Ambrosius ad Consianlium episcopali consecralione in hac causa statutum abs se fuerat", Syagrio signifi-
non pridem inauguralum dedit epistolam, qua de of- cavit per epistolani (Epist. 5), qua defecius atque
ficiis episcoporum, deque ipsorum doctrina fuse dis-' vilia senleiiliae ab eo latar exponebanlur. Veritus
pulal. Ihi aulem haecilli scribit inter alia: Gominendo tamen ne illum episcopum abalienasset, paucis post
Ecclesiamquceest ad Forum Cornelii, quo eam de pro- diebus aliam episloiam ad eum misit (Epist. 6)_,qua
ximo intervisas frequentius. Occupalus diebus ingruen- 1B illi cum singularis benevolenliae teslilicatione ponit
tibus quadragesimm, tam longe non possum excurtete. ob oculos, quantam injuriam ujiiverso virginum sa-
Habes illic lllyrios de improba doclrina Arianorum, crarum ordini voluisset infliclam, cum Indiciam tam
cave eorum zizania... Adverlant quid propter suam propudiosae inspeclionis pcena damnasset.
perfidiam acciderii sibi (inlellige Valentis exitium), 46. Alia quoque controversia nequaquam levior
qiiiescanl, el veram fidem sequanlur (Episl. 2). superiore Ambrosium inter alque Jusiinam propler
43. De iisdemilliscalamitatibusquaead Ecclesiam Anemium agitata est. Vacabateo lempore urbis Sir-
atque imperium ex inleritu infelicis illius imperato- mii, quas totius est Illyriae caput, episcopalis sedes,
ris rediere, queritur sanctus Praesul etiam in libro quam diulius Photinus el Germinius Ariani episcopi
de Noe et Arca (C. i, n, 3, et Admon. in Itunc lib.). Et occupaverant. Imperalrix lunc, ut videtur, illic insi-
ex hoc superioribusque scriplis cognoscimus eumdem dens, omnem lapidem movebat, ut futurus episcopus
librum huic ipsi anno tribuendum esse, ac sedulum ex Arianis cooptaf etur. Advolavit eo sanclus Ambro-
Doctorem indefessis iaboribus tum adhibendae or-tho— sius , et quamvis Juslina haerelicae conspiratioiiis
doxorum miseriis consoialioni, tum depellendis he- sepia praesidiis conlra obluctaretur, ut lamen assu-
lerodoxorum erroribus incubuisse: imo vero Ju- meretur prscsul catholicus, constarttia pervicit. Hur
daeis ipsis ad Ecclesiam compellendis, sed in his (J jtts eleciionis modum, sicut el patratum in ea mira- .
operam suam propter eorum contumaciam incassum culum narrat Paulinus (In Vit. Ambr., n. 11), qui
recidisse dolens testatur. novoepiscopoAnemionomen fuisselesiificatur.Porro
44. (An. 580.) Felix Comensium primus episco- curii idem hic Anemius sequenti anno concilio Aqui-
pus ab Ambrosio nostro susceperat manuum impo- leiensi praesens fuerit, ejus electio probabilius assi-
silionem ; aique adeo mirum non fuerit, quod inter gnari non potest, quam praesenti anno.
illos tantum familiarilatis intercesserit. Epislolam 47. Concilio Aquileiensi cum Anemio etiam inler-
qua sanctus nosler aecepia ab illo tubera mirm magni- fuil Juslus Lugdunensis, cui antistili cum Ambrosio
ttidiiiis (Epist. 3) lepide atque urbane laudat, hoc intercedebal amicitiae summa conjunclio. Postquam
ipso anno, si quid fidei Ughello habendum est (llal. solutus est Pairum convenlus, in jEgyplii soliiu-
sacr. totn. 2), scriptam dicemus. Eadem autem in epi- dines Justus recessit. Inde cognoscitur Ambrosium
slola cum peramicasquod ad seFelix nonilum venisset, nostrura , priusquam ille Lugduno iler capescerel ad
querelas Ambrosius inseruissel, ille dalis litteris apud hanc Synodum, eidem scripsisse illam epistolam
eum sese excusavit. Ambrosius, cum sibi reddita est (Episl. 7), qua Exodi locum de quo ab eb consulius
liaucresponsio, infirmilatedeiinebatur, etciini Bassia- fuerat, exponit. Non ila multo post alia episiola ad
no Laudeusi episeopo qui tunc temporisseinviserat, " illum dala , iterum (Epist. 8) respondit huic ejus
de Felice colloqnebaiur. Ilaque secunda sua ad eum quaesiioni, num ex artis rlieioricae legibus scribere
epislola (Epist. 4), et haec illi significavit, et praa- curassenl auclores sacri. -
(erea etiam addidit se spopondisse illtim adfuturum 48. (An. 581.) Diximus Ambrosium Gratiario pol-
basilicae quae a Bassiano construcla fuerat, dedica- liciium fuisse divinilaiem sancli Spiritus edito tra-
lioni; proindeque ablatum ipsi jam locum esse pro- clatu se probaturum. Fidem suam hac in re libe-
crastinandi. ravit ineunte hoc anno (Admon- in lib. de.Spiritu
45. Circa idem Icnipus incidii Ambrosio gravius sditcto), tresque suos libfos de Spiritu sanclo, quos
quodam cum Syagrio Veronensi pra^sule negotium , Aihanarico Golhorum rege Constaniinopoli vm kal.
in quo exempium moris antiquitus in judiciis crimi- Febr. vila defuncto, publici juris fecit, Caesari misit.
" num ab Ecclesia servari soliti eliamnum
restat, quo In his autem elucubrandis feliciter usus esl scriptis
vix alibi occurrat-praestanlius. Indicia virgo conse- Didymi ac Basilii, non quidem ut ^Esopiae corni-
crata apud Syagrium violatae virgiuitatis exsiinctique culae instar alienis pluniis se ostentaret, sed apis irt-
feius insiniulaia fuerat. Eam delulerat Marcellus qui- dusirise ex floribus diversis favds coridiret;
§3 VITA smmv AMBROSII 84
49. Quamyis appareat .Gr.T,janumSirniii adJ),uc,A.cuffi neffio esse vellet; Ambrosius, utille refeit, per
c.ommorantejiiPaljadio etSecjjjjdiaiioArianaefaptionis secrelam januam ad Graijanum penetrans, miscro
episc:qn's jpsi m.rlpsijssiiiie Qbltjndpolibus inviiuro pagano deJicti graiiam impeiravit.
concessisse , ut- Aguil.eiaasyjiqdus CQge.relur;noii 52. Hoc eliam aiino contigit ul duo cubieularii im-
tameii eam ante menspm geplenibrein islius anni peratoris (fiaul, in Vila Ambr., num. 18, eiin Adm.
celebfatani esse cqncedi pptest. Vpl.ebantillj cecu^ inlib- de Dom. Incarn. sacr.), quisectabanlurpartes
jnejiicunjiefseiiO,ccpriciliuni,universosque episcopos Arianorum , sanetum Doctorem ad publicam de my-
des.eriif siiis ^regjbus eo pojiyejiire : sed cuni superr sierio Incarnationis disceptaiionem provocarent. Re-
fljuim fpr,e Jantuip laborem Aujbrqsius persuasisset ceperat ille in Porliana basilica hoc se facturum, cui
impeptpri, px ejijj; epnsilio ijJeiriGratianus seniores proraisso, ut condictuni fueral, minime defuit. Verum
epispppqs aut ^ebilipresab hac subeunda fatigaiione Cumisti ex equis corruentes fraclis ccrviciJjus ani-
jjjijjjqn.esfecit, Et jllqc reyers pxigue numprp prae- matn exhalassent, Ambrosius terrjbilis iliius casus
sulps pcnypjiejre, se.d yitae merito et doctrinae prte- nondjim cerlior, eum sei'.nionpmad populum babuit,
stanlia pplpbrps. Abunde a 'lpbis IPCPSJJPacium est unde libejljjs De lncarnalionis Dominicmsacramenio.
de hcc cpnventu (Admon. in epislolqs); illud erge cpnpi.nnaiusesf,. Altamen eidem argumenlo aceesse-
taiitum hic adjicjmus ibidem Ambrosium Patrum J.>riint dijaruni difficultaluni, quas Ariani per GratiaT
ajjprum prppe pmnium cum jfi dispulandoconlradic- nuiri ipsuni viro sanclp prpppsuerant, solutiones.
tps hipreiicps , lurn in eorum .damnatiojie per syno- Quarjjffiquideffi difficullaluffi prior in vocibus geni-
dicas epislolas absenliJ.ug ppjspopis pnt principibus tus atque ingenitus pnsita eral, poslerior circa Cliri-
dpnjjijtiajiija yi.cpsoj.lv.isse, sti pninipotpntiam versabaiur. In hoe porrp Ambrpsii
50. (Ajjr p82.) Qpinanjur noijnplli ad idem Aqui- mirum iii nipdjiiji plucct modestia, quod cum nen
leiense conciljuffi pertiiierp ijlam epistohjjri(Ep. 13), ppiuerit memoratuiii evejitum non cognoscere, ante-
qjiae sic inscribiiur: Ambjosius el c&teri episcopi quani cidpm sermpiii sup libri fprmani accpnimntia-
italiqi; spd cpntentiunt alii eam attribuendam esse rel; mprtis lamen infelicium herum juyenuni nullam
aU.eri ppncilip, qupd in quapjaiii ufbium Ilaliae sub pmninp feppritm.eiiii.ojieffi. . ..
ijjjliufii Jiiijiisce,anni pelebratuni est. Synodi Patres 55. Veitenle h.ocannp Ambrpsius Rpffi3mse ccn-
ad Thepdosium detuJpre qjjprelas suag, q.uodroprlUP tuli), ut magnp conciljo qupd illic habiium est, in-
Melelio, suce.esspr in pjjis Jpeuni suffpctjisesset, cum teres.set. Dum ibideni ageret, morbo correpfus esl,
es iijila CQijyeijtiojjpsedes ^niiqchena deberelur uni in quo pum sanctus Achfflius, quem in Urbem evo •
Pa*ilii|p. C.onquesfjsjipi eliam dp Neplarii eieclJQjie caveral eadem cajjsa, inxisere neuliquam omisil:
ad Cpiistarttj*i,op.plitanunjepiscppaiuiii; puni pjijjii C! eujus congressum maximi beneflcii Jocu ponebat An-
Maxiijujs Pplri Alexapdrinj liitpras ad eps atl;iliss.et, tisl.es n.os.ter,Quoruffidaniaulerii opinio est eumdein
ipsjjfn yere Pf PX cajipj)jl)|js e.ecjjini essg arbiira- Ambrosium Roniam lum primum ex qiio tempore in
baiiiur,. Hurnanissjnie cpnciljp rescrijisil .mperalpr, episcppum elecius fijprat, profcclum esse. .Quodsi
eiqiip I.JaxijrjjCyniei fraudes apenjjt. Qjippirpaci.deiii v.crympsjt, huic iljnpj/. frjbuetida eruot, quaeposl an-
principi aliam epistqjam synpdus misjt (Epist. 14), nqs qliqupt ordinqlionissnce, ul Paulinijs menioral (In
illique priijiunj r<J}ipnenireddifjijt, pur piim Maxinio VitaAmbr., n.QetlQ), ipsi couligerunl. Malrem in
el Neciario ita se gessissel: ium praeterea gralias viyis ipsp npnrpperil, sed ibi vidiliilani^puellam, cni
egit, qjipd ipsius bcnpfipip Ecplesiae orieniales pcci- manum elim pprrigere ppnsueyerat expsculandam ,
dentaiesque pace fruer.eiilui': ppstremo fautprena ac landem mulieri paralyticae rpslituit mpmbrcruni
queindam Apolliiiaiisiarum jusla .damiialione a se usum. His addit Barnnius sahclum episcepum stabu-'
cperciijim esse rjujijiayit, larjaj cuidam eb prpsperps successus insolcscenli
51. Huic annc eiiam tribiiitiir, qued a Paujinp diram imiiiinerp yindictam praenuntiassc: sed Iiuip
•meni.oraluraccedenlj ad palatiujjj sancto Praesuli, ut traditioni nulla scjiploris vetpris auctoritas astipula-
cuidani a (jraiian.p y.enjamposiulaj;ei, ncgaljiin fjiissp lur. Quanta ypro cum yoluptale charissimi fralris
aditum ,a aiapedoijjo jiiagistro ofiicjorum, ejque Ajn-15 cpnspeciu el cpllpquio Marcejlina potiia fueril quam-
brpsiuni djyijjam plii.qnpjrnita praidixjsse : Et lu qui-, qjie.spllipite niinjslrayerji luiie segrotanli, cum ex-
dem venies ad Ecclesiam, nec, clqusisjgnuis, invenies pljcaiu inutilp Pauliiius duxpfii, nos quoqiie lectorum
qugingredijqris(Pqulin. in Vita Afnbr..,num.57).Qjjod rplipqjiiijius cpgjtaiipni.
reipsaGrathjjTpexgti.npto,il)e pxperltjsest.Siproptpr- 54, Praetprea hnjus anni est piura illud Graliani
ea liaecAnjbrpsii cpinmjnaiio iioc apjio ppjjitur, qjiod pdipiuni, qup yictorjae aram ex senatu, unde;iliani
cuiij facj^ est, .(JraiianiJSyersareljir Mediplani; puiij Constaniius jarn renioverat, reposuerai aulem Juliar
dupbus annis superiprjbu'; ibidem ptiam commqi-alus nusapps.taja, tpjli jjibebat. Ajifcrebat insupPr vesta-
sit, epdpin jurp ijj alierpm ,ex illis ppjest rpyecarjj lijijji pDiyilegia, sacfijiculorum ponjmo.da, et pecu-
Prpjjidegije in jllijis fejnpofp ,certj iijhil ,es(. yirjeiuj' nias sacjificiorjim sump.liJiusdestinatas. Idoiolatfai
aute*|i vpjp pjppi-js jlljini reuni pujjidpm esse, qui ut hpc iiiiperajjjjji reypcarel*if , nihil omiserunl;
Spzpnie.nq.1,65,16, puin psspf paganus, fiyatianutricqn- eaque dp caiisa,pej' Syinpjap.humiiob.ilissiraumyirum
vifiis l.aferaveial,fl pglreindjgnum flppelfgvfirqt(Sqr ^t .pratpreni facujjdi.ssj.mjimimpp.ratori libellnm
zom. iib. yji, p, 25J,£jjjusdepr.epator apud prjncipeni obtulere, At sanc.iusnosier cujus consilio iinperafor
SS EX EJUS POTJSSiMUMiSGfUPTISCOLLECTA. W
rem iiaec .decrevisse probabiie esl, ubi a Damaso j _,pere sua .cajisa jdolpb.al,.ijuam Epcjes!;», _qua. *m-
Romano poniifice chrjstianorum senalprum libellum inani vulnere sajiciabatur crudeli caede Jijujusprinci-
accepit (Epist. 17, num. iO), tam efficaeiler egit p.is, quem ex indole ipsius alque yjriutp njaximuin-
apud Caesarem, ut ejusdem rescriptc vjs sua jnlegra sibi d.eleijsorprofpre sperayei-at (Ibid., tium. 6),
servaretur, et libellus Synwiaehianus ne quidem, §8, feierum Tipn splis vprbis praj seituljtjianctus
legeretura Graliano, ut non temere conjiei potest. «piseppus iqiianjium s.ibidplorjs peperjsset mors Gra-
55. (An. 583.) Ho.c anno vitam temporalem tiani, verum elfactis quam chara sibi esspi illjusme
selerna mulavit sancius Acholijis. Ejus obitum epir nioria, deplarare. vcluit. Etenim Valentinjano ger-
scbpi Macedonice et clerus urbis Thessalonicae per mano ejus puerilem aetatem nendum egressp, pater-
lilieras bealo Ambrosio, qui mirabiliori quadam flum animum ac palrpcinium omnino exbibuil, ut
ratione illum jam noverat, sjgnilicaruiit/ Responsum ipse lestatur in illa v.erba *.Ego le suscepipqrvulum,
ad eos misil sanetus Praesul, in que ppstquam inlir cum iegalus ad liostem tuum pergerem; ego Juslinfe
mum suum de merie taniiantistilis delprein pale- maternis ttadilum. manibus amplexus sum (De Obiiu
fecit (Epist. 15), et egregias ejus virtutes jusiis Valeni. 28). Justina videlicel cum improyisa Gra-
laudibus proseeutus est, laelalum se esse iesliiicatur, tiani morte omnia confusa et periurbata, seque ac
quod in ejus locum Anysius ejusd.eni sancti dignus "jj iilium in sumnio periculo esse conspicerei, cojifur
discipulus, icsset locatus. Aliam.quoque epistolam gere ad Arobrosium qjjant-jmyis ipsi inJpnsaesset,
Anysio scripsit (Epist. 16), in qiia post ecnsuelum .coacta fuit. Illis igilur temporibus dilficiilimis Aiji-
gratulalionis ofiicium eum hortatur, ut praeccptoris brosius periculosam ad Maximum legatipnem npn
sui ac decessoris imiietur virluies. delreciayil, ,et apud jllum.Victoi-js ppmi.tisad Valpn-
56. Hic eliam annus famem passus est, .quani iinianuni ab endeni lyrannP missi rpdit.uijipppriens,
subsequenti annp memoraius Symmaehus (Relat. per tolam hyemem .conimora'.!j§e.st {Epist. 24,
ad Valent,, pag. 831, n. ,14)impiitayit Cbrisiianse num. 7). Quaraqijam aulero bmnj.a func erajit ple.na
religioui, quod videlicel, puellis Vestae atque idplo- discriminis, noji lamen dignitatem suani piilayit de-
rum sa.cerdoiibus privilegia sua esseiilablaja, Sed .jiciendani; spd simul roagiianimjlaie ac prndpnlia
Amlirosius argumenta ejus fniilia esse pulchre der • usus, i.la cum lyjannopgit, -jt oblinerel a.beoposlu-
mpnstrayit; jllamque triiici p.cnuriam univprsaleni lat-a, S.ajje hanc pjiis Jpgalipiiem nejcnofiiitquinon
'iipiiexsliiisse, plerasque eniro prbvinciasredundasse prpbaret, prceler Maxinium, Is eninj spquentj ajijip
frumentp, et prcxime sequenli anne messem fenerar decpptum se al) ep es.seqijiriiatu.s,est. Aplistps verp
tat)i et liberalioris vindemioe beneficia suppessisse licel Ijas querplas si.bigjpripsas arbilrarelur, ipjuria
{Ephi, 18, num. 17ei seq.), ifj iaiiien eas habpri pJapjssimepslendi^/6!(f.,^Mj». 5).
57. Maximi rebeljjene clades multp gravior irope- 59. Et haccquide.m ex Arobresip ipsp discimus; at
rio illaia .esj quam inopia frumeniaria. Tyrannus praBterea, ulPauJ.inus Auciprest, Mpxiniumq cpnimn-
jlle in AijgJiamalis anibus imperalor declaratus est; nionis cpnsotlio spgregqndntiipulqtiit, adnppnensul ef-
,sjmu'aba.i (anien purpjiram a se non jisur.patam, sed ftisisanguinisdojnini sui, etqu.qdeslgrqvius,innqcenfis,
jepusanti atque jnvito obtrusani .esse. Cum magno agetel pcenilentiam(Paulin: in Yita Amb, num. 19),
jjxprciiu transmisit in Gallias; ac Gratianusubi pror Yenim cum,sanctus Praesiils.enjelacitprujji l.egaliisad
-ditumspacdesliimumasuis vidit, versusAlpesfugam Maxjnuim profecius fueril, ethasce duas Jegaiionps
tenlayit. Vprum ubi Lugdunum cursu delatus est, non distinguat hic idem auctor; exserie nar.raiionis
immani scelerenecat.is fuil die vni kal. Seple,mbres, probabilius est citatum locum posteriori magisflUar
annp vitsexxiy, iijjpejiiaiilem yn et mens.e ix. Infelix .drare. Altamen non videtur Ambrosius, siquidem in
princeps in hosiium s.uprnm poteslate d.elentjjs, pi- prima legatipne .cnmmunieassei cum Maximo,.euro in
hil frpquenljuscogilatipnp alqtie prp versaliat, quam secundasepararpacomniiinipnis usu mpritn pptuisse;
Ambrosii parpntjs npmpn, Tume, ajt sanptus Antir atqjje adeo verisimilius est sanctum Prajsulem uec
Sles, intgr lua pericidq requirebas, lu in luis extremis eidem lyranno in sacris jmquamconsortem fieri, nee
nie qppellgbqs, meu,m ife te plus dofebas doloremD aliquo adversuseum leroperamenlo uii ypluisse.
,(De Obitu Vglent., mnn, 79), Certe quidejii sanpii 60. Ambrosius Mediolani rpdux, epis.cppajia jn.u,-
liijjfjsraqerprquantu.sfjjLer.it, cujyis jjjdicare exppdi- nia rppeiiit : egregiosque iJlpg seroiortes px qjiibus
.l.umest; .ipsptainen yariis locis pain pxprpinil,, pjjla Jibri de InterpelialioneJob e.l David c.omQjis.iti sunt.
in psal. tx.i expositjone, in,qua yirtules iiijerfecti abppprpnuhiiatpspxjs.timamns. Cpnyeiijpbatiisdpni
principisamanter laudat, inlerfectpris ypj-pperJJdiam Ipinporibus JiP.eafgiime.ntiUm;ibi (Adinpn, in egsd.
acrjier .vjluperat, Se.dexsij.nplp ppstpa etjani Val.en- Mh.) .quippe agitjir de p,upriroPh.iis,quib.us.utprjqijp
tinia.iio, dolorjs nioduni |am yijc liahuit. Nanijjup hprum saiictorum yjJoehiimans».pajaiiiitalesJajrncp.f-
i.n rjueslibus utrunique gerinanuin sjjijul (Conjy.iige.ns_,poreas quani sp.irilales lamentabaniur.. Ibideiri etiam
jn iis pculos yelul sibi pffossos esse dejkbat, ac Da- .discuiiuntur illarsquerelae, quas et imiifoborum prp-
yidjs iijore ija quei'ebatur: Uiinqm, filii-, provqpis gper.iias et advcrsitas ben.orum solenl elicpfp, Trac-
licuissel liiinc spirituqi fiindere ! Cpnipendium doloris J,.3j,i.daBp.orrp .espriiiin.daequebuic materjae pujcjierri-
jnyeiierait}, et gloripsius milii fuerat pro tqnlis obire PJPS.quosque locps Jibri Job,eJeganterpxponit,.iiepnii-
pignorihtf'{lbiii.,,-«um..jj<").Verijni iameii non lantor rj.us argute ps.. xii, xLH.eii.xxii enarratpt illustrtit.
87 "VITA SANCTIAMBROSH S8
61. (An 384.) Videtur similiter sanctus Episcopus i Lsludioseaudiebamdispulanteminpopulo, non inlentione
dolorem suum de Graliani caedein illis sermonibns, qua debui, sed qtiasi exploransfacundiam, utrum con-
ex quibus constat (Admon. in hunc lib.) Apologiapro- veniret famm sum, an major minorveprofluerel, quam
phetm Ddvid, paiefecisse, licet eumdem Gratianum prmdicabalur; et verbis ejus suspendebat intenlus, re-
nusquam illic nominaverit. Ut autem de hoc argu- tiim aulem incutiosus el conlemplor aslabam; el de-
mento verba faceret, ea re iinpulsus est, quod gemi- lectabar suavilate sermonis , quamquam erudilioris,
num Davidis crimen, adulterium nempe aique ho- minus lamen liilarescenlisatqueniulcemis,quam Fausli
micidium, quosdani offendebat longe gravissime. eral, quod allinel ad modum : cmterumreruin ipsarttm
Probal igitur mirum non esse, quod homo Iragilis nulla comparatio; nam iilc per Manichmas fallacias
inciderit in hcec delicta, sed adiniralionem illud me- abertabat, isle autein saluberrimedocebatsalutetn (lib.
reri, quod tanlus princeps lam pfomptam lamque v Confess. cap. 23). Haclenus Augusiinus, qui hac
liumilem adraissi criminis confessioiieni edere va- narralione nobis aperit non solum quani alto consilio
luerit, et idem ipsum cnm longipri asperierique di- quasi manu duclus sil ad Ambrosium, ul revocare-
luere pcenilentia, tum centinup bpnnrum pperum lur ab erroribus; verum etiam quania essel apud
exercitio tegere. Hunc porro librum si aniiquissimo- homines Praesuiis noslri exislimatio, quamve ralio-
rum aliquot manuscriptorum inscriptioni fidem ha- ]5 nem et in excipiendis exleris, el in populis instituen-
beamus, Theodosio postea misil Anlisles noster, ut dis ille sequerelnr. Deinde explical idem Auguslinus
nempe illum ad expiandam, Davidis instar, csedem quibus gradibus Ambrosiana verba primum in men-
Thessaloiiicic urbis abeo jussam exstimularet. tem suam verilatis lumen inlulerint, ac demum im-
62. Symmachus hoc anno praefecturam Urbis ad- mutaverint voluntalem. Sic aulem de hoc loquitur :
minislrabal : is confusionem rerum ac Valeniiniani Et dum cor aperirem , inquit, ad excipiendumquam
pueri malrisque JuslinaJ trepidalionem coniroodam diserte diceret, pariier el intrabal quam vere diceret,
ratus, iterum profanarum religionum, aliaris Victo- gradalim quidem (Ibid., cap. 24).
riae, ac privilegiorum resliiuliouem petere constiluil. 64. Hiijus quoque anni esse putamus duos libros
Quamobrem imperatori libellum obtulit omnibus ca- de Pmnitenlia(Admon.in eosd. lib.), quos Ambrosius
lamistris eloquenlioecomplum et excultum (Tom. n, scripsit contra Novalianos. In eis horum hscreiico-
pcig. 828). Et quidem clanculum rem leniaverat rum deliras simul atque crudeles opiniones fundilus
oratbr ille; sed efficere neuliquam potuit, ne veni- everlit, nec non aucloriiatem dimitiendi peccaia Ecr
rel in Ambrosii cognilionem. Hic ergo islius consilii clesise a Christo datam invicte probat. Quod aulem
faclus certior, libellum (Epist. 17) el ipse vel epi- islic leguntur ea verba : Ego aliquem laborem pro
stolam episcopalis vigoris plenam Valenliniano con- C sancla Ecclesia suscepi (lib. n, c. 8, num. 73); illis
festim dedit, qua libelli Symmachiani sibi copiam ulique sj labor innuatur conira Symmachum aique
fieri postulabat, ut ei responderet accuratius. Ilaque ethiiicos ab Ambrosio suscepius, eosdem librosab
mox ut a Caesarehoc scripium obiinuit, lam perspi- hoc ipso anno mulium removeudos censebil nemb.
cue tamque valide singula ipsius capiia diluit ac 65. (An. 385.) Monica filium tcrra marique, el in
confutavit (Epist. 18), ut Syinmacho necessarium periculis omnibussecula, non multo post ad eum ve-
super ea causa silenlium imponeret. Hunc secun- nit Mediolanum. Eam dignatus est sancius Ambro-
dum libellum posl vindemiales ferias scriptum impe- sius eadem comitale ac benevolentia, quam jam Au-
ratori Ambrosius nosler tradi curavit, quem quidem gustino exhibuerat (lib. vi Confess., cap. i).
libellum sictil priorem, lecium in frequenti consisto- Aiigtistinumvero a Manichreorunicommenlis ac pro-
rio, quse petebanlur, assecutum essc ex epistola bris abalienaium offendil maler, nonduni tamen erga
sancti Prassutis ad Eugenium discamus licet. veriialem doclrinae caiholicae satis propensum.
65. Idem Symmachus per suam praefecturam de Summa lacliiia eamdem affecit fllii agitaiio; cerlam
chrisiiana religione melius est meritus quam cogita- enim spem inde capiebat conversionem ejus vicinam
verat; quandoquidem Mediolanum, cujus cives ma- esse. Quapropter ul eam a divina clementia conse-
gisirum Rhetoricas ab eo petierant, Augustinum ea ** queretur, geminalis precibus, coepit et sludiosiusad
gralia pergere voluit. Quam amice aulem Augusiinus Ecclesiamcurrere, et in Ambrosiiora suspendi ad fon-
eo veniensab Ambrosio exceptus fuerit, eleganler tem salientis aqum in vitam mlernam. Diligebal aulem
ipse descrjbit, cujus proinde nos non pigebit verba illum virum sicut angelum Dei, quodper illum cogno-
mutuari ', Et veni, aif, Mediolanum ad Ambrosium veral me inlerim ad illam ancipitemflttclualioneinjam
episcopumin oplimis notumorbi terrm, pittm cullorem esse perduclum. (Ibid.)
tuum, cujus lunc eloquia slrenue minisirabant adipem 66. Qua porro veneralione sanclum Antistilem
frumenlitui,et Iwtitiam olei,et sobriam vini ebrietatem prosequeretur pia illa vidua, vel hinc inlelligas, quod
populo tuo. Ad eumaulem ducebarabs le nesciens; ul cum ad memoriassanctorum, inquii Augustinus, sicui
per eum ad tesciens ducerer. Sttscepit me palerne ille in Africa solebat, pulles et panem et merum allulisset
liomoDei, et peregrinalionemmeam salis episcopaliter (Ibid., cap. 2); ubi audivit a janilorepropterabusus
dilexit. Et eum amare ccepi, primo quidem non lam- quosdam htinc moreni ab episcopo fuisse inlerdic-
quam doctoremveri, quod in Ecclesia lua prorsus de- lum, tatn pie alque obedienter, pergit idem ille, flm-
sperabanij sed tamquam liominembenignumin me. Et plexa esl, ut ipse mirarer quam facile accttsatrix potius
89 EX EJUS POTISSIMUMSCRIPTIS COLLECTA. 90
consuetudinissum,quamdisceptatrix illitts proltibitionisj Lli aninio negasset sanclus Praesul, imperatrix ex eo
effecta sit(ibid.), efferata , filii nomine ac terrore ohjecto, rem extor-
67. Interim Auguslinus in veritalis ilinere semper qucre conaia est. Quapropter feria sexta ante Do-
ulterius progrediebaiur, de Ambrosio aulem ita sen- minicam quae dicitur Paimarum, veniunt ipsiusjussu
tiebal: Ambrosium,inquit, felicemquemdatn Itominem comiles quidam consistoriani, qui basilicam novam,
secundttmsmcttlumopinabar, quem sic tanim poleslates hoc est, intramuranam, quae superiori erat amplibr, _
Itonorarent; coslibaluslantum ejus milii laboriosus vi- poscerent ab eodem Ambrosio (Ibid.). Hic aulem
debatur (Ibid., cap. 3). Optabat non mediocriler lon- rursus modesle simul, ac generose reposuil, tem-
gius cum eo inirc colloquium, ut ei menlis suae mo- plum Dei a sacerdoletradi non posse (Ibid., num. 2).
lus alque agiialiones aperiret. Subinde ad ipsum Postridie praefecius ipse cpnvenit sancinm virum, ut
pergebat illam ob causam, cumque aedes episcopales vel Pcrliana basilica ccricedereiur. Maxima cum
nemini non paterent, facili negolio ad ipsum acce- pietate ac cpnslanlia populus reclamavii, qued cum
debat. Verum quia sanctus Antisles aut diversorum cerneret idem prajfectus, ad palatium rediit, impe-
liominum serviebal infirmiiaiibus, aut Scriplurarum ratcri qure gesta 4'uerant, nunliaiurus. Sanctus An-
medilaiione occupatus erat, Augnslino nulla dabatur tisies hnjusmcdi lurbis non detprrilus, Dominica
copia scisciiandi, quaecupiebat. Eum tamen allo-1 Palmarum sacris consuetisriie operalus est. Verum-
quebaiur intcrdum Ambrosius, eiquepropter maler- tamen dum compelentibus traderet symbolum, a
nam pieiatem gralulabatur. quibusdam audivit, quod ad Portianam basilicamde
68. Sed Augustinus congressu lam perlimclorio palalio decumanosmisissenl;elvelasuspenderent(lbid.,
minime contenius, ul qua licebat, dcsiderio satisfa- num. 4); ut videlicet a Valentiniano, hanc ecclesiam
ceret suo, illum in populo verbutn veriialis recte trac- occupari vindicariqne significarent. Ambrosius ab
lantem omni die dominicoaWdiebat(lbid.). His con- offerendo sacrificio non absislebat, cum nuntialum
cionibus nubes quibus inierior ejus obtutus obcaeca- est presbyterum quemdam Arianorum , Caslulum*
balur, dissipatae supt; ipseque caiholicae fidei noniine, a populo fuisse captum. Id Episcopus gra-
veritatem agnoscere, acMauichaeorumerrores maxi- viter lulil, aique extentplo presbyieros ac diaconos
me circa prisci foederisteslamehlum despicere ccepit. lmc destinavit (Ibid., num. 5 et seq.), a quibus sa-
Smpe in popularibus sermonibussuis , inquil, docen- crificulus liberarelur. Justina lamen seditionis Ioco
tem Ambrosiitm smpius audiebam : Litlera occidit, iiludaccipiens, multos civium conjecit in vincula, pa-
spirilus aulem vivifical, cum ea qumad litleram per- laiio justilium indixil, magnasque minas inteiuavit
versilatemdocere videbaniur,retnotomyslicovelamenlo, optimalibus. Atlamen denuo missi sunt ad Ambro-
spirilaliter aperiret (Ibid., cap. 4 ). Non est crgo cur C sium tribuni et comites, qui eum de cedenda una ex
aliquis miretiir, qnodAnibrosius lantopere myslicuni basilicis compellarent (lbid., n. Set seq ). Inierim vero
urgerel intelleclnm in sermonibiis hoc el seqnenli jussi sunt milites ad eam occupandam sese conferre.
anno de suggeslu habilis, quorum plerique in libros Sed cum eos beatus Antisles esset alloculus, confes-
redacii sunt. Hos cerle libros faslidiosi quidam ma- tira ad stationem suam redierunt. Ambrosius vero
jori babefent in prelio, si lemporum illorum necessi- feriam tertiam in Ecclesia integram exegit: iinminenie
lalem, et expressani ipsorum cfficacia magni Augus- autem noctis lemppre, rediit in aedes ejiiscopales ; ul
tini conversioncm tanlisper attenderent. si eum in exsilium pellere vellent, paratum inveni-
69. Ambrosius qui ultra Mediolanensis Ecclesiae reni (lbid., num. 10). Posiridie ejus diei antelucana
limites sollicitudiuem «uam extendebal, rogatus a hora domo egressus, cinclam miliiibus reperit Eccle-
Vigilioad Tridentinam sedemnupereveclo,praecipua siam, in qua nihilominus lectiones censuetae recita-
cpiscopalis digniialis munera per epistolam ipsi ex- banlur. Imperavit Episcopus milites sacrae commu-
posuil (Epist. 19). Prae cseieris aulem illum admo- nionis jure inierdici, quc illideierrili, adCathelicc-
nebai, ut ne connubia inler cullu dispares coire rnm partes-accesserunt. tunc ille aiiibonembasilicae
perniilterel, hoc est, inler Chrislianos el infideles. conscendeiis, ex libro Job quem lunc legi conligit,
Cujus admoniiionis necessitas oriebalur ex Idolola- '-Dad popultnn concionatus est (lbid., num. 14 et seq.).
irarnm muhiiudine, quac in Tridentinis iinibus lunc Dura. serraonem suum rebtis praesentibus scite ada-
tanla erat, ut idem Vigilius cum cos niierctur addu- ptaret, cum inlerpellant, vcla removcri ex basilica
ccread Christi cognitionem, ab ipsis martyrio affec- signilicanles, quod imperalorem cceplo desistere in-
tus memoretur. dicio erat. Prosequebalur concionem suam Antistes
70. Ubi primum Justina pacem a Maximo sibi . noster, cum ecce tibi Nolarius ab imperalore ad eum
concessam vidit, eaopporiunitateconsiiluit abuli, ul venit, qui et tyrannum ipsum appellavit (Ibid., nutn.
Ambrosio belliini indiceret; rata enim auctoritaiera 22), el verbis iraclavit injuriosissimis. Modesie
filii jam satis esse confirmatam, omnia in se atque quidem ille respondit, sed nihil reniisit de consian-
in imperium sancti Viri merila oblivione delevit. lia. Non permissus est eo die domum regredi, sed
Occasionem ipsi exhibuit, quod in proximo erat, cum fralribus hi basilica minore caneudis psalmis
resurreclionis Dominicaefeslum ; ut ad Ambrosium omnes pernociarunt. Sequenti die, idest.feria quinia
mitteret (Epist. 20), qui Poriianam basilicam, liOc majoris hebdomadai, Jona- ptopbelia more solilo
cst, exlramurannm peterent Arianis. Id cum ingen- reciiaia est, quam dicendo exponere incoepit Ambro-
91 VITA «ANGTI AMBROSH 92
sius {ibid.,min}. 25). Haud iiiu.lium process.erat A,fium venisset Mediolanum, posjto Merpurjni nomine,
in iiistituto .sermpne, pum a .quibusdam ,ei refertur sub quo criminibus infamis evaserat, .diclum Auxerjr
proecepisse 'Valentiniaiium ui .recedei-enlmilites, ac tium. tQuippe ila embuil, ail Ambrosius, itl pmlaret
civesqui p\ ivincuiiserant, diniitiexe*)tur>In.credibi- mcabulum(Serm. cont. Auxenl., num, 22). gic auiem
lem apudCath.olicps yojuptatem peperit hopnuniium.. yoluil seappellari, quod pr.opter memorjaro Vjeieris
Ai etiamsi perseculip ill.a hic finieril {Iliid., n. 27 .et Auxentii a.ccepliorem se paucis iliis, et potissimam
28); nuntiabaji}u.rtamen imjieratpris yerba nonnul|a? .parlem ,ex,leris Ariaiijs qui sequebaiilur 'jiipei-atrir
quae spcurps esse jijon pali.ebanfur eosdpjn Calholir pe.ni, forp credpbat. E.i hjjjusroo.di prat prascipjius
cos : et CaiJgotiusValeiijinj.aiii praefectus cubic.ulo, ilj,cJustinae iininistcr, a qjio scriiiiuni fuit^difuro hoc
ad Aiijbrosi.ummisii, quj suis verbis ej dicerpt * Me edictijm, quod flejus quidem exjjrpssit Ca.1h0Jic.is,
vivp , fu cMtemms V'alentinianunt? Capul fibi tol[o Ambrpsji yerp menteiji inlringere niinim.e vaj.uit,
(Ibid., nuni. 28). C.uigenerosiiro Iio.cet piane EpiT 75.. Ppstliujus legis prpmiilgationero, relicta urbe
se.opale responsiim .dedil: Deus permittal libi ut itnr Mediplanp, imperaior una pum maire Ticinum veiiit,
plegs quod .mi.iaifs; egp enjm p.aliqrquod episcopi,lu el ibidpm Jcgem edidit xv kal, Maii. Yerisimile a«.-
facjes .quod spadpnes. Ejus.dem Euijuchj , se.d sup- lem est lunc contigisse, ut eadem princeps -cunctis
prpsso iljjiis jjprojne, Anibrosins nieminjl i.n Cpm- iB ort.ipdoxis seniper infesia , viduae depositum Tjcir
mcntaiione &e Jpseph Patriarcliq; ubi liae vopes jjensis episcopi fidpi prediium extorquere connjiere-
P.tiaroleguntur m.pderatipn.ii. sancii Episcppi ypre lur (Lib. de Legat. el Decret.). Verum episcopus, re
jn.die.es: Ne ipsius qujdeni sennpnes mei memjnisse pum Aiiibrpsioponimuiijcaia, isiiusjjipdi vjam iijiyil,
dpleclqt, quepx \unc tprtipptis vei effuderit, pel extqrr qtja (Sanctitas deppsitoru.m sarta tectaque cuslodirer
seril Ecclesimconiumeliq(Lib. q\e Joseph, c. 6, nuni, lur (Lib. JI Offic. c. 29).
33 ei seq.). Subjungit tanien iljujrn npn niullp p.pst . 74. Iiide Jusiina procul dujjio magis iiiflanimat.ain
poejjas .dpdjsjip,spd ppndpmijalum ajipjjus eriminis, AmJ}r,osJum,acejjjjpra grayipraqup adyersus ,eum
quod Aug-usiinusnpjjis explical iii euro njp.dum: machinata pst. Ubj ejiim rediit Me.diplanum,Dalinar
Calligonuni, inquit, Vqlentitiiani junioris eunuclium tijis tribunus ac nntarius imperaleris ije.minesa.nctnni
gladio nqvinms ullore puniltitn, mprelficis cpii{essipne Vir.u,mponyenit; ut judicps, queniad.modum fecprat
conpictum(Lib. vi, injuliqn., c. 14). Auxeptius, et ipse deligeret ( Episl. 21, n.«m.1);
71, Diei non pctesl quam ppn.SterTiatafuprit Marr qiijbus in paJatio consideiilili.us,de fidpi sua?dojgmar
eellina, ubi prjmos hujus tumultus rpnjores apcppii. tis disputarel: sin autem secus, solum yerteret, a,c
Siatim igi.l.ur crebris, Ijlteris fralrem rpgayjt ut se s.edpni suam cedpret Auxpniip. Ambrpsjus c.onyp-
.omnium faceret certjoreiij- Ambrpsiiis yprp jspliici-£ calis, qui Medielanj li.ij.ipyersaljaiitur, epjspopis ac
Jam de se sororein pliarissiniaiji anjnjj ppjidp.renequa- presbyleris, de mandalp imperiali ad eps rptulit,
quam passus, ei per orjlinpni pmiiia scripsit; e cujus Cuin vjsujii psspl iljjs onjnibus libelluni Caesari tiff
cpjsloja (Episl. 20) qua? d.e Iiap eadein pejrsccju.iioije ferj-j ppprterp, i.dem Ambresius ejus iscribendi susceT
a h.obis narraj,a sunt, piiiiuo sJuiii|isijm,ijjs.Nonnulli pjt prpviijpjaiii. I11pp exp.psujiii.nperajori, flujb.usde
pqrro haiic perspcutipnpm spqupjjii aijnp expiiaiam causis ijr pajatio pprani prpfajiis jtidicjbus dpfi.de
autumant; sed jjpri differpiidam •ijira Jjunp ips.ujji 4ispujarp sibj non lipprpl (Ibid., .;j. 2 el seq.) : scd
dpmeristrayimus prpprip lopp (Admon. in Epki, 2.0 eadem illa coniroyersia in Concilio tractanda esset.
et 21). Adjpcit eliam ad se ajidie.ndum, pum dp fide dissere-
72. (Ari. 586.) Efsi J11.s1j.na3ypxalienes sepiiac yj- bai in Ecclesi.a, liberiim aditum cunclis paierp: se
derentur, pptiiiie laiiien Anibrpsius fore praeyiderat, ijj palaijjim vfinjurum fuisse , ut jiacceorarn dlceret
ut noii quiescerel hasc Ariana. Et cerle nqji diu (Ibid., num. 17); sed per ppiscopps pl eall.ipjicqm
odium illa coijtinuil: sed ut efficacijjs ccgitaia ppr- .pppjjjutij sijii npn licere : eosdenj similiier pbnixp
ficCret, jam inde a mensp januario hujusce anni pprr prohibpj'e, qjjojiiinus expedal Me.dJolanp;pprsuasps
sua.sit fiiio scriben.dani legem, .quae Ariaiiis in EcT yidolicet unu.m idenique esse hoc rerum staiu Eccler,
clesii.m conveniendi .p.olesiateniiacerel,' ppDiianjqupU(sia.m des.ere.re, ac pam prpdere haerpiipis,Ppstea ,se
capitis eis irrogaret, qui cojijra non mpdp palam jpse rppepit jii Eecjesjanj, jjbi per aJiquaniuni ipinj-
'
inlercedere, sed v.el clarieufp mppMcqre atipnlayis- poris die ac npcte pppulus eujji sepsjjt freu,uenlissir
sent (Lib.ult. de Fide). Jussil imp.eratrix B.e.jjpvpJ,pi mus, ne sibi per yiin Pjlppretjir, Et sane njissi ab
Memorimscriniis prmfectumhanc legem exajarp a.ir imperatore mililum manipuli Ecclesiam .GJnxerunl*
que pbsignare (lbid.). Hjc xerp .conscjeiitiam faypjl al.ipse nedum ;UlJ*iin p^ajferrejitimoris Jndicijini, vo-
. anieppnens, hec dctj'ectayit, ac prpplerea Jubprilis.-- tis omnibjis expeiebat mariyrii graiiam : atque adeo
simo animo subivil exsiliuro. Hujus operam suppjp.- pppjiijjm, ne sibi ad jJlu,dimpe.dimenloesset, obi.esr
vit Auxenlius, qui se, ut Ambrosius testificatur, tabatur, ob oeulos eidem poncps quam vanae essent
episcopum Arianprum esse jaclabat. Se,d sancius eprum excubiac, cuiii pp.rtainaperlani caecusrpperis,-
PraesuJ de illo sic loquitur imperaiori • .iVajjiegp, set, quajii illi puiayprfini. djligepter rjccj.usain, npc
inquit, nec episcopum novi, nec vnde sH, scio (Episl. paientem ,depj-ejicndereniilitps ppiuprnnt. Dum cuss
21, ntim. 9). Niliiloininus tamen,ex Antistile nostrp io.dire.lurin E.cclpsia,pppujum suijjn c.uniScrjptiira-
dispimus Ulum ex Scythia oriundum esse, ,et inde .rjjm lefiijpneium ipstirurn expQsitioneppnsoIabaltir,
93 EX EJUS PPTIgSIMUM SGRIPTIS COLLECTA. $4
Superpsl .adiiiic una e praepipujs cojipioniliijs pej*,idj_L : 7.6'^Rp vpra miniroe .obseurjirj]est liacipsa lemr
tcmporis ab eodem habila (SerHio de Basil. lom. H, ppstate prpjiuniiaios ,esse iilos .sprrooiies, px ,quibu§
pag. 863), gjire n.O.riminjmam epfum cqnajjjjim par- pr"BsJai.ilis.sima saijcii Deptpjisfi.perapproppsj.iijsiiiit,
tpjji njpijj.oraj, qjiibus pasiprem gregpjiigjje cathplir Exppsiiip in Psalnntm cxyjn (Admon'.in liunc psal.),
jcu.mJicp ptiam annn ppr sacros di.es resurrpptjpjiis quae jijipr piilcherriroa ejus.dpro mcnumeii,ia jure
Ariana rabips divexavit. Anjljrp.sijjsver,oi.ncoiiiiminj mpjnpi-atjij*,nijjlips sermpnps Jiujusce anni in se
b.apmoesiijia pi*aeler.mppiorata s.platia et aliud »,<_._ cpntinpl: spd mult.o.spliam snhi sequcjjlis:, utj3uo
junxit, nimirum hymnorum quos iq Jjpjj,oi*pm djyi- Jocp. d.eiiioiisira.tum.est (Adinonil. hi Expps. pspU
iijssijjjas Trinj.ta.lisipsp ppinppsueiat, sscrjjjii' poii- pxyjj*:). Hujijs fOperjs iiuc speclat proposilujh, ,ut
ceniijm. Cajjpbal eps Jjymnps lolus pppujus curn GJjrisjiani e.l officiprurosuoruin jnforinenjur .cognir
fantb pieiajis inlerjprisque affecius mpjtu; ut Jacry- jjpjTe,et ad(ea.dpmroorum lioneslale ac pietalis cultu
maj-qm yjin pljurimi effjjnderej.it. Gerte Ajjgusliijus jjiipi.ejjdasijm.ularenlur. Id aulem bealiis Pater me-
li.orjjnj onijijjiiji lesiis. eculatus, ppstquani de parepte Jius pffici pinninn non p.osse arbitralus cst, qnam
Jiis yprbis leculus esl :: Ibi maier meq,ancilla tuq, psjilmpr.unTn.obJlissiroi, sc moraliunj prseceplioiium
sqliicitudinis el vigiliaritm primas lenens, qrqlionibus rpferiissjroi .ena.rratiQne; c.ui pj-aeter.eaaJiiie*>amyor
vivebal (Lib. ix Cqnfes§. c. 6 e{7); ,d,ese queqjje ila E Jiiil explicaiioiiejn ioccruii) e Ganiicjs bene mulfo?
sjibJMijgjt:Quanlumjtoi.-ijjqjjji, itf Ifymnisef canficis rum , quos argumento suo magis congruere exis?
sqaye songniis Ecclesicetftm conimolusgcriter? Ra,ljo- IJijiayit, .
ijpiil aijtejjj in Jiis canlilius pbspjryaiampsse ,ecpi,denr '7-7, ftuaniyis Baronii sent.enjia fuerit Ambrosiana
talj JEcclesiseiiondum .usjj.alani,ppst mqdura yprp in jn Eyajjgeljiim beati Lucae cpmnieiitaria inde ab
pa prppagatam, liaecAuguslini y.erba teslajii.ur: Tunc, anno 576, scripia fuisse; atl.ijiieu exlra dubium est
ail jll.e, hyinni ef psalmi, vt cqnerenfur secundum, in sermonibns, ex qnibus compactum est hoc ipsura
mqrem orientglitiin parlium instiiutuni est, et fxfllp in" opus, Arianorum infeslatioriis, tamqgam rei admqr
Jipflieriiittnretpntuni, mullis jam el pene onfitibus gre- dum recentis, Deri mentioneni. AJiunde vero cuni
.gibus tnis el per cmlera qrbis imilnntibus (Ibid.) &- appareal jeosdem sermones non nisi per biennium
dem ejiam de hqc instii.ulo tradij; Pjjuljnus (P.aulin. fuisse absolutos, erunt forte qui conjiciant Doctorem
in VitqA^inbr,num. 15). yerumlanjpji qupdpsalmo.djaj nosirum alternis dominicis nuiic in .psaliiiiiijicxvm,
atque Iiymjrjpdjiae gpnus Jiic sil inlelligendiim , ijpn nunc in Lucte Evangeliuiii verba fecisse. Qui aulem
salis cojisfat inter auclorps : npque etjam bu.us lpci utrunique argumpiilum conlinuis dominicis ad finem
pst pperpsjus jd expjprarp. .usque iraclatum volent (Admon.in eqd. Qpera), quor
75. Clarjus quiddanj aiqijp illusjLrius,jit duo me- H minns conciones in Lucani rejiciant in sequenlem
morati s.cripiores iiarrajil, jliyiDiius accidif, fld cpet- annum, nihil prohibebit.
cendatn, jnquji Aug.ustjiuis, rgbieni fenfineant, setf . 78. Episcopi JEmiliaeprovinciaequoenunc archie-
regiqm (Locis cifqlis). Ejiim y.er,o hac tempesLaje piscopatu Bononiensi comprebendilur, Anibrosiuui
porppra Prolasjj ,ac Geryasii fralruin jiiartynjijj dir hoc anno per lilieras consuluerunt qua die anno
yjjio mojijtu Ainjirpsip npsiro rpycjaia sunt, qu,qj'jijj) proximo festum Paschalis .esset cplebranduni; elenim
soleinncni pxhunjaliqneiji, ti^ans.lati.oiieni.quedu.ffi eiim fore .videreiit, ut in vn kal. Maias jlliid incide-
refert Ambrosius, npp sernipjies jn ea cplebritalp abs ret, ulrrim liic dies ?d primum equinoxij niensem
se haljitos, jjpc miracjila niagpp puinej^pa Majriyiibus periineret, illi anibigebanl. Eorum anterrpgaiioiii
tiinc ppi^peti-alasilenlip pnjeiprit (Episf, 22) ; inio saiisfecit saiiclns Aniisies (Epist. 25), et soluiis
nec caluninias Jjaerelicqrunj, quj 4jab°lp ipsp magis pnijiib.us djiijculiaiijjus, pp ,die meroeralum fesiuin
pprfidi, qpps ,CJirjsti martyrps Jjjp fatejiatiir, p.bsJi- cpjebrari debere plapujn fapjt.: ;=
jjaj,e Juxla ajj.ijrnpudeplernegare audeliant. AugustJr 73. Pcr lempesiatpro vijidenjiaruro Augustinus,
nus qui praesens erat, jiorum ptjam npn spjjipl nipr cujus cenyersjojji suprpm.aro manuni Deus imposuer
minit (Lib. ix Conf., cqp. 7, ef fiv. n de Civ. Dei). ral, venit in Cassiacum Werecundi villam (Lib. ix
Pauliniis ajitpm a qup jlla qijpqjie jipn qroiUunlur. '^ Cmif,cap.8); jetp.ye.stigicliincad 4,robrosium, quein
adjuncta fluaerjani Jijjjjis persecuiip,nis nienipria3 in hoc opere primarium divinae graiiae niinistrum
prpjdidjt, quae Ainbrosjjjs atgup Aijgjjsjjii-jsrpticnere.. ducebat, litteras jiedjt,(/()trf., cap. 6).; Eiiiuimavi,
H,uj.usmQdipst qjjqd narj-at de Euthyniip (lnVifg, inquii, pet lilteras anlhlili }uc\,vprosancto Ambrosio
.Amb.ji. ii ef seqq.), api puni jnand.aip imperatripis pristinos errotes riieos, et pmsens vqlum metim, ut
.veljiculuinpaj-asset, qjjp saqptupj Aiiiisiiieni exporr ptoneret qqid polissinium vulti de libris luis legendum
tarei in exsjljiim, seqpenti ajj.np sojum yer4.erpips.e- essel, quo petcipiendm tantm gratim paratior optiorve
njet jussps, ppdpni cjjrru patfia pxppdpi-p ppaplus fierem. At ille jussit Isaiam propltetam; credo quod
fuit. Sed ufrj pprspcijjiojij. hoc Jribjjenduni, non prm cmtetis Evangelii pocalionisquegeniiuni sit prm-
pxpljcujt, Cjrcjlpj*lipp efiajjj tpnjjjus pyenisse ijipm nuntialor ppetlior, -yeruro tanieii PHJIIpropjielae IiUr
asseiit, jit in Eccjesja) gfemijujji rpyej-J.erpEirqujda.m fus saiis assequi sensuni noji pbsset, ejiis Jpciioftero
S?Ar'apis (lHd-, nuni. 17), flpia.ijggiumsaij.cip inajjud lenipusraluspst•difltei.endajn,:; ,,,,
yij-pasianiem sp yjdisse aiejjajt, et .qumpppujo' jespor . 80. j(An. 587.) Sialim alque Jempus adfjiit, flrto
jieret, ipsi s-iggereiiteiii, "
catechpieni se ad baptismum jflscribi curant, siil>
'
95 VITA SANCTI AMBROSII 9<*
exlremam scilicet quadragesimam, Augustinus, Ali- A mones illi, aut forle chartis numquam mandali
pio suo, el filio Adeodato comitantibus, Mediolanum sunt.
rediit. ut simul in ordinem compeleniium admitle- 87. Horum traclatuum ordiiiem cogil liber de
renlur : Ubi, ait ille, tempus advenit, quo me nomen BenediclionibusPatriarcltarum(Admon.in eumd. lib.).
dare oporteret, reliclo rure Mediolanutn remeavimus. Ilunc brevi iiilervallo lucubrationein de qua proxime
Contigit aulem, ut tunc temporis de moralibus quo- nos dicebamus, secUtum esse, atque ante alleram'
lidianum setmonem baberet Ambrosius (De Myst. Anibrosii ad Maximum legationem publice pronun-
cap. 1, 11. 1). Alibi vero declaralum est moralem lialum probabile est.
istani, quam hoc loco innuit idem episcopus (Admon. 88. Jam veniamus ad secundam islam legationem.
in lib. de Abrah.), disputalienem apiius intelligi Onines huj'usce lyranhi motus satis promebant Italiae
neuliquam, posse, quam de sermonibus, ex quibus provinciis eum imminere, spoliandique Valentiniani
ilibri de Palriarchis composili sunt. Primi eorumdem consilium cepisse. Juslina hoc tanto periculo vehe-
collocantur libri de Abraham, qtto in opere sancti . menier perculsa, nuliius opem prsesenliorem arbi-
hujus viri fmpigram fidei devolionemAmbrosius de- trata esi, quam sancli Ambrosii. Quapropter cum
monstrat (Lib. de Joseph. cap. 1, num. 7), ab ipso hic memoriam inj*uriarum millam retineret, rogatu
quoque factis impletum, quod vix jejuna quadam idea B ejusdem imperatricis rursus Iegati ad lyrannum
philosoplii inlellexere. illum onus subivit. Ego luus, inquit, ileritm legalus
81. Liber de Isaac el anima duos illos sequitur. repeiivi Gallias, el mihi dttlce pro salule tua primo,
Hic autem eo periinet,_ut in eodem sancto patriarcha deinde pro pace, alque pietale qua fraternas reliquias
sinccrm mentis puritatem oculis subjiciens (Ibid.), poslulabas, nonduin pro te securus, et jam pro fralerno
ipsum Chrisii Domini, Rebeccam vero ejus uxorem honore sollicitus (De Obitu Valent., num 28). His ver-
Ecclesise typum exstilisse palefacial: nec nonutrum- bis causa Iegationis aperitur : ipse vero sanclus
que illum conjugem animae fidelis cum coelestispon- Aniisles, quem ex ea successum retulerit, scripta
so nupiiis accommodet. Valenliniano epistola significavit (Episl. 24), om-
82. Quod in libello superiori Ambrosius de anima nemque rerum cum tyranno abs se gestarum perle-
dispuiaverat, eum induxit, ut edita opella de Bono xuil ordincm. Hanc epislolani dum rediret, ex ipso
Mortis, niiiil terribile inesse morti planum faccret; itinerc Caasari misit; ne forle quis antevertens ,
simulquc adslrueret omnino oporiere, ut abdicatis menlem ipsius maligne occuparet; et simul ut prin-
corporis deleclationibus, cupidilaiibus omnibus, mun- ceps rerum oninium faclus ceiiior, adversus hosiem
dique illecebris (Lib. de Bono Morl. cap.^Z, n. 9), in tam formidabilem, qui cum opprimere apud se sia-
perpptuum saeculomoriamur. G luerat, paratus esset. Duplicis generis episcopos, a
85. His sermonibus ad praeparandos catechumenos quorum communioiie pcnilus abstinuit, apud Maxi-
apposilissimis imbuti Auguslinus aique alii, aqua mum reperit Ambrosius. Priores eranl, qui eidem
vivifica in pervigilio paschatis, quod vii kal. Maias Maximocommunicabant (Ibid., num. 12); unde Pau-
anni praesentis celebratum diximus, tincti fuere. linus ipsum a beato praesule conimunionis consorlio
Initiatos sacro baptismo confestim sacramcntorum privatum asseverat (In Vila Amb., num. 19), ut jam
quae receperant, sicut et eorum quae occultari prius dictum est : posleriores vero, tjui aliquos, devios
solebanl, expositione sanctus episcopus rite insti- licet a fide, ad necem petebant (Epist. 24, num. 12),
tuil: qua qiiidem ex catechesi librum de Mysleriis nempelihaciani, a quibus apud Maximumaccusatus
factum putamus (AdiJiott.in lib. de Myst.). est Priseillianus, et iisdem agcntibus, cum ipse lum
84.Rediitad moralia prsecepta sanctusAmbrosius, ejus scciatores gladio truncali sunl. Hanc saricii
el ut candidam illam neophytorum turbam a re- Ambrosii constanliam et animi magnitudinem non
deundo in sseculum,cui per bapiisma nunlium remi- tulii tyrannus : sed graviter commptus jussil eum
serant, fortius delerreret; ideo sermones pronun- sine mora regredi (Ibid.).
liavil, qui nunc redacli in librariam formam, sub 89. Maximusredeuntem prepere seculus, nemiuc
lilulo libri de Fuga smcttliad nos pervcnere (Admon. obsistenle, Italiam invasit: Valentinianus vero me-
in eumd. lib.). luens ne incideret in ej'us manus, et eadem inliuma-
85. Commenlalionero hanc excipiunt duo libri de nifale ab eo tractareiur, quam Gralianus expertus
Jacob et Vita beata, in qnibus Ambrosius singularem erat; conscenso navigio, venit Thessalonicam, seque
animi iaborumquepatienliam in eodem sancto imitan- fidei ac praesidio Theodosii tolum commisil. Profu-
dam proponens (Lib. i de Joseph. palr. cap. 1, n, 1), gum Theodosius excepit perquam humaniler : eum-
bealitudinem in calamitaiibus, allliclalionibus, ac dem vero pie admonuit has lantas clades ob pro-
doloribus esse posilam evidenler docel. pugnatam haeresimArianam ae divexaiam Ecclesiam
86. Non praetermisil Josephi liistoriam Antislcs catholicam divinitus immissas ne dubitaret.
nosler, sed in eam non semel verba fecit, prae cae- .90. Tametsi autem Ambrosio Maximusinlcntavis-
leris ejusdein palriarchae dolibus, casiitatem ejus set acerbissiinas roinas, non illi lamen, ut quidem
egregie praedicans (lbid. c. 6, num. 50 el 58), In videlur, damnum intulit. Usque adeo etiam apud
idern argumentum jam superiore anno concioiiaium malos venerationem invenit virtus ! Praeter opera
se esse illic teslnlur; veriirii aiit exciderunt ser- jam recensiia liiijus quoque temporis esse crediriiiis
97 EX EJUS POTISSIMUMSCRIPTIS COLLECTA. 98
plures epislolas, quibus sanclus Vir mullorum dubiis A < eumque ut librum quartum Esdra* pervolveret, mul-
Sibi per lilteras cerlalim propositis responsa dcdit. i
lum impulit. Idem Horontianus de quibusdara Apo-
In harum numero epistolae ad Sudiuin duae reponi sloli i verbis querum ab Arabrdsio cilala fuerant aute-
possunt (Epist. 25 et 26). In saeculari foro hic icedentia, quid ille sentiret, scire oplavit. Satisfecit
judex eral: is cum videret Priscilliano urgenlibus ipsius voluntati Anlistes noster (Epist. 56), sed
Ithacianis capilis condemnaio, recedere plurimos ab eorum verborum occasione imperare sibi non potuit,
eorum omnium communione qui capitalem senten- quin marlyrii oporluniiates sibi erepias apud eum
tiam in quempiam tulissent, sciscitatus erat ex Am- defleret gravissimis verbis : Qualesoccasiones,inquit,
brosio, num sibi a sacris essel abstinendum, quolies habui, el de ipso prope fine revocalus sum (Ibid.,
aliquem extremo snpplicio ipse addixisset. Ejus num.ii)!
inlerrogato Ambrosius ita respondit: Plerique sponle 94. Simplicianus Ambrosio signiiicavit, quanla
se abstinenl, et laudantur quidem, nec ipsi eos lau- volupiale affectus esset iis legendis, qua: in Paulinas
dare non possumus, qui auctorilalem Aposloli eaie- epistolas ad populum disseruerat : quamque gratum
lius ohservamus, ut iis communionem non audeamus sibi esset futurum, si quid insuper ejusdem generis
negare. Deinde vero quasi episcopus ad exhiben- ad se mitteret. Maj'or erat Ambrosii erga hunc vi-
dam polius reis clemenliam quam severitatem illum B rum observaniia, quam ut ejus oplalis non annuerct.
borialur. Epistolam igitur ad illum dedit, qua complexus ea
91. Hoc eiiam tempore soepiusad Irenaeum charis- fuerat, quaein alium Apostoli texlum pronnntiaverat
sirnuni filiumel EcclesiaeMediolahensis presbyterum coram populo: ubi praelerea id probaverat liberta-
aut diaconum scripsit Amhrosius. Prima epislola tem noslram in Chrisli esse sapienlia (Episl. 57). Sed
Deuleronomii versum enucleat (Epist. 27), et so- boc ultimum rursus repetens, veras divilias in
cietalem perditorum horainum suadet evilandam. eadem quoque sapientia esse posiias aliis lilleris
Secunda non multo post_secuta (Epist. 28), ipsius clare demonstrat (Epist. 58).
vilam, utpote liominis diviniori characierenobilitali, 95. Denique circa id lemporis Faustinum quemdam
probat perfectiorem esse debere, ac saecularium amissam sororem virlulis singularis ac meriti femi-
conversatione muUo sancliorem. Eodem die domum nara lacrymis lugentem sane imroodicis Ambrosius
reversus a vigiliis sanclus Episcopus, studiis suis de per epistolam consolalus esi (Epist. 59).
more repetilis, versum Scripturae, quem modo in 96. (An. 588.) Juslinam Arianam illani imperalri-
synaxi canlari audierat, revolvere animo ccepit. Ad- cem vulgo exislimant non revcrtisse in Italiam, sed
movit siatim manum calamo, et exarata epistola in iuga ipsa fato concessisse; ita ul non sine divino
lertia Irenaeum interpretatione ejusdem versiculi C] judicio quae loties Ambrosium ejicere in exsilium
exliorlalus est (Epist. 29), ut per mundi contemp- conala fuerat, exsul alque exlorris ipsa morerelur.
tum atque repudium supremo bono unice adhaereret. Si quaetiam conjectura inPaulini verbis slatui possit
Vix ferendam dederat hanc epistolam, cum locus ex (InVitciAmb. n, 20), circiler Jiunc annumcontigisse
Aggaeo ei suecurrit, huic ipsi argumento plaiie con- djcemus, ut magus quidam , Innocentius' nomine.
veniens, qui-materiam elucubrandae quartse epistolae cura lorqueretur ob varia sceiera, confessus fuerit,
suppeditavil (Epist. 50). Justina gubernante, coiiduclum semet ab Arianis ul
92. Irenaeus tantis benevolentiae ac facilitatis Am- in Episcopum populi odia excitarei, exsecranda sa^
brosianaelesiimoniispellectus, nondubitavit sanclum crificia celebrasse, sed irrito conatu. Subdit Paulinus
Episcopum super variis qurestionibus consulere. (Ibid.) manum percussoris ad Ambrosium missi
Quaestionumejus liaec prima fuit, utrura maj'or cen- exaruisse, atque a sanclb viro eidem fuisse mox
senda esset eorum charitas, qui ab unguiculis Dei resiilutam. Narrat(7bid., 21) postea Prol.um curasse,
» obsequio se mancipasseni, an vero eorum qui pro- ut pucr notarius deduceretur ad Ambrosium, cuj'us
vecliori lanlum aetaie ? Hujus dubii haud injucundi beneficio a dremone iibefarelur.
esplicationein epislola una complexus primo fuerat 97. Cuni Valenliniano transiil Theodosius in Iia-
Ambrosius (Episl. 51), at mox aliam de eadem re 1D liam, ac duabus victoriis de Maximo iyranno citius
superaddidit (Epist. 52). Acceplis aulem prioribus reportalis, Aquileiam, quo lyrannus ille se recepe-
liiteris lrenaeus ob locum quemdara Deuteronomii in ral, obsidione cinxit: qua expugnata in illum gladio
bis cilatum difficultatis aliquid passus, iilud iterum animadvertit. Summam in his victoriis Tlieodosii
jpsi proposuit, a quo et optalam ejusdem quaestionis moderaiionem certaiim hislorici laudibus cumula-
conlinuo accepit solutionem (Epist. 55). runt: quibus si quidquam adjicere induceremhs in
95. Horonlianus sancli Doctoris et ipse discipulus, animum, instituti noslri terminos excederemus. Non
qui clericorum in conlubernio educatus ab infanlia, lamen possumus quin ea quse Ambrosii precibus con-
manibus Ambrosii diaconusaul presbyterconsecratus cessit imperator, Ambrosianis verbis hic efferamus :
fuerat, pneceptorem suum inlerrogavit, numquid Debeo, inquit, beneficiis tuis, quibus, petenteme, li-
liumana anima coeleslis esset subslantiae ? Duabus berasti plurimos de exsiliis, de carceribus, de ulliince
epistolis (Episl. 54 et 55), quarum prierem brevis- necis suppliciis (Epist. 40, «um. 25).
simespatiosecuta poslerior est, sanclus Prsesul illuro 98. Maximi partibus profligatis, venit Theodosius
docuil animac nostrre naluram esse spirituaiem, Mediolanum, unde Ambrosius Aquiieiam profeclus
m ^TITA SMCTIiAMBROSII m
cfal. Anibrosiani ilincns quae causa lueril. lgnora- At gislatbreffi riihil Scfipsisse,-quoa non diviiiitus lpse
lnr.Opinalus esl cardinalis Barcnius (Ad anm 388) recepisset ,Lvaf ias ratibrieseiderii pf briiit sdlvendohuic
suseeptum illud fuisse', ul Valeriano," qtii eam gubef- pfpljlemali valde apposilas.
naverai Ecelesiam,- sufficerelur novus episcopiis.Ve- 102. Ideiii etiafti flordriiiaiiusscisciialrtsesf, ciif
iHmiameii asifueitdifi huic epiriiorii lestimoniiini S'e*idifebiis fefiiiri uiiivefslias cfeata essct ? Ciijiis
nullum reperife est- Ulcumque auiem se res habeat,- quaestiohetii altefa epistbla' solvit AriTlifosiiis[Ep.
Ambrosius ibidemluftc vefsabatur. cum peilata Pst- XLIV).
ad euffi fama de Tiieodosiaiio qubdam edicto,-qiibd 105. SaUihus' quoque, S qiio' siiriiiitei leciuiri fUe-
ponlfa episcopum Castti Caliinici _,«bi a ftonftullis fat Heiiaeffibfori. S sarietb vlffi peiiit ppf littefas,a'ri
chrisiianorum Judaica synagoga incensa fiiefaly fet aliCiibi db pafadisf lefr6sifis Ibcd flissefhissel, aut
contra mpiiachbs qui ValentiniaiiPfiirii teWpiiimcom- qiiac PssetejCis dP illb seiiiCriiia? Rescfipsit Anilifo-
busseraiityidem sarixerat. Scripsit exiertipflo'iiiipera- siiis (Ep. 4o| de illaf qtiaestibrie, de qua j'afli anie
tori sanctus Anlistes in graliamepisCbpi ae riibiiaP disjiiilavefal,*iri hisce Jrbfi^ rieiiliquariiegisse': postea
chorum :-sed cumTheodosiTis-aurehT^uipufat&riim (affieuiri sua iespprisibhe iahi secundiiiii sehstirn spi-
cpnsiliis plus aiquo prafebehSjedictrimsiium iioir r'e- riiuaieiii , quahi eihieuhi, liaric Pxaiiiiriat difflci/1-
vocasset,<prima data oceasibne corarii Poderii piiii- B^ tatem.
eipe corioionandi. larita curii libeflafe iridigiiitaiem 104.Scripsit ilerum Sabinus Ambrosio, nuiitiavit-
dati rCscripti demoiisifa^it/.iit ejus fevbeatiofteni qiip seCfatbfeiii queiridafti Apbiliriafii venissfe Pia-
non cortcedere nen pbtuefii bbnusiniperatbi. Qilairi-1 ceiitiririiyet Iri ea ufce' e"ifbfes subs disiehiiriasse :
yis auieffi episcopalis generbsiiiitis lirfuclfacile' isfd eiiftive'ro'ibl friisset cerifiitritusi itef cepisse Medib-
exemplo feperiatur aliud ribbiiiiis; quia'taiiieii ciirii laiiuni. Hiiic e^isJCt3po, fespbiisiim fiiiiieris Aiiibfbsmi
apud Pauliinim (In Vila Atribf:h: 22), ttim iriduabus' liostei* (Ep. 46)', erfbrierii illuffi Medibiahi clancu-
epistolis Ambrosianis exacte dPsMbifrir (Efist. 40' el ltiiii placiiissuis iriiiePreaiiiiiibs PbriaturiTesse, ef iri
41} hic d.e eodein plura dicef e sripefsederiiuiV lbcdsaiiqUbs libfbfuiii' suofiirii, de Fide pfocul diibib,
99, Hdc anno pagarii deiiuo p*ericifluriV1'acefPiiii- iriuitiiriiPlaiiiitasse: hacfeeoiripefta', sesb rifisissequi
iiiine dubiiarimt, nuiil a Thebabsio pfofariafiiiri feli- verbig suis illi diPeret nbii ex cliariiateipsunTagere;.
gionum jara sajpius peiitaffi irisiatfratiprierii posserit s6 eiiitiivefo,-ut qui IiPiiib esset; efrbfi sirriilitef esse
pxtundere. SymnTafclfufiY ift hac etiara ppiiiibne anie- obrioxitini, atque adPbiibri ieciiSafb, qriirilapsus suos
signanurri sPsepfaebiiisseftoii afegfePfediirius; at vero liibens agrioscefe'!, si sibl privatirii osteiidereiiiuf :
cuiii Ainbrosium eiiarii liac-viCePhfistianae religionis sed a'd extrPiiium ciim peftinafceiii buric brefelicuni
patfonum' bffcndisseij reptflsani a Caesare passtisest 0\ latiiiS propsgafe suos eirtifes iiitellexisset,- landefti
turpissimam.'Id narrat ipse' Ariibibsiusad euin riio- huic ipsi piiblice refuiatdse pfretef fiigairi riihil re-
dtiro. :;:Postea etiam clemehiissimoiriipefaiofi TheMo- liqdisse1.
sio fioram intimavi _<cttque ih b;S dicere nori dubi- lOSvAriibfosliis urisi cuiii epistoia' siia Pfthi'eiiarii
faviji.cui inliinavi senalus legdliorieliiijuiihodi, iicei cbmiiieritatibneriivquariTfepfeliendera Apoiliriafisla.
non.:. totus senatus pdposcetil,- ihsiiiiiatidhi mece Sabirib iiiispfat; ul qijairi eertsiifarii de illa feffet, li-
iandem assensum delulil, et sic aliquibitS ad ipsuht bere sibi significarel. Verum CiinTebrsderiilibrbs mi-
diebiis non accessi: riec hrolesie iulii, qiiid rioii pro nus distiriClPexaratbs- Sabihus' legefe iron Jibiuisset,
meis cotnhiodis faciebain; sed tiiidd et ipsi, el dhhhdi ees femisit. ad Affibfbsitm :; quos;qiiideni elegarilius
mem proderat; iti coitspectitregis Ipqui rioricaiifuride- scfiptGs fufsus bic rioster ad ifluni' e"piscbpiitiieura^
bar (Ep,- 57, 'rium. 4).1 vit peffefendbs, addiia eliam aiia epistola (Ep. 47),
100.' (AIT.589.) Seniioiies qub's pplmpleciuiiliif (i- iriquai de Sefiptufis,- prout Sabiriiis ipse bpiavefat,-
bri Hexaeineron, eitiema' hiijusce aiirff q-uadrage^. eapiif dliqubd exciifieMluf.'
siina, ut docuimus (Adthori: iri hiiric ltbr:)\ Ifabiios 106. Hec ipsiiffi bpris ^erlectiifri'a Saiiirib et sTriiuI
esspprobabile cst.Ebfurii herifiifb-bWfis ebdem die appfbbaiiirii Arii'bi'6sTffs;fecepit:" sed Poiitiinib ad
prbhuniia.ba,t. Sed iriiariiislabo^ifeiiWi^i^i Prat neh D1euiiideiii a"Irad hTisft, tjuod ^i sevefe exarifiriaret,
parvo solalibv quod' fidPIiuWgregPrii eilinicbfurn' ai- bJiteslatiis es'i. Uhuihquemque, ihqiiit (Ep. 48),
que iirBretiCorriiiicojivefsioire iii die§ aiigefl conspi- . fallMhi,siiS scriptd, etdtireiri prdiiefemii; dtqueiit filii
Ciebat (Lib,-iii Hexaeiii} a l,-_inWrii.5). eiidm deformesdeleildiii; Siceiiutii sciiptofeih irideco-
lOi.^Siaiim atijue opii:s HexaPmeroii ausblutiirii res seiihohes pdlpdiit. PiiJclire' id qriidem^aiqiie piii-
fiiil^et in aroicbrum disciputerariique saiT'aii;episcopi denler, sed euiii irisiipCr aliii ^uscdririi causafmove-
nr.iiius perveriit,; diligenxer ab' eis evblritum esf.; Hb- ]Hi; iii eb1eriini libfb*tiria!ei praecipijis fidei qurjestio-
rontianus ex ebruirii niimero' ubi atteiitibfi rnprtte'i\- riibus agita'Mtiif. Ef hiiic cbTligip6'sse ribbis'videtiif
lud perlegisset, admira-tiis1 e§t nPque'Mb^yseri 1neqiie fioi?afiiihiiibfuriiliic
de's^ria'fi",quaiii de thcarndUd-
Affibrosiumexporiefe cowattfselse-curliPiiiW ultiifius hii Ddminicmsdcidniehtd; ijiia ih opeJIa h'6n sbluiri
creaturaTiini essetceiiditusl^f^ue-pfpillbjrifPfaWii AfiaridTiiffi1 Pt*
SalieiliaTibfiini,s'ed potissihiurii Apol-
liaritaiis, qupd ei dMcessUrf fiiefaiT-afiipWAriiiifb- ifiiWistafiriff effofBs Coiifuteiitiir.
$iP; illuni ;ea"de re iiitefi>b"gayir*i
fluSc're*sib^diVSanc- 10'7.'ffis' AfflrjfrisiiM eJjnidem Sabimtffi epistolis
*us Antistes (^piisi, min)'f etcuHf pr-eMsi^Le- accpdii aliS (Ef.' 49")Viii qua ~se iiuniffifSiniiiiriii§
lOi EXEJUS POTISSlMUJlSCRlPTlg COLLECTA. 102
esse solum, qiiaiti cirni sblus PssPi, scite dispritat. A niiriio cbftfiSiis AriTbrbsius, Mediblahi cbriciliumad
Sed alias ejiis ad illiini ppistelas inde CPgnbscimtiS qiiod episcopi GalJiaruiii coiiVeheraftt, sPerifus c'e-
intef iisse, quod ffequentiiis ei se seilpiufUm itt hac lebrabai. HabebaturilJa Syribduspfoptpf Iiliaciarios
promiltit. Ordiriationeriique Felicis Trevireiisii afhfeis' laciani,
108. Ambrosius IilierisGiironialiiAquileieiisiscer- qua uftiversaeGalliaefufbabaftiiif. Quid aiitem Siipef
tiof factus jucuridissiinum ei futuruffi, si per episto- e'a caiisa', qfffPa (juibusdaiii riiale pohiliif arinp s'u-
las de prisco foedere quidpiarri traetaret; conlinub peTipri, hac iri syiibdb staiuiUrii fuefit, cbricilium
ad ipsum scribens, hisloriani Balaam p'seudb'pfb- taufineiise. Caii. 6, iriftiiit iri baic "Jefba : Si qui
plielse infcrpreiatus est (Ep. i): Eiiamsiautem foac tlb ejitsjVSWcisvidelicet, cbmmrihidhei'e vdiueiini se-
iri epislola eidem Cliromatib aliasaddiiurrim se pol- quiHtate i iti hdsiim pdciS cdrisdttiiihi siiscipiuhiiir
licealuf_ nullam tamen ad eum reperimus riisi lianc juxid litiefriSvehirdbilis'memdiimAmbidsii episcopivel
solam. RoiiidriceEcclesimsdcetddtis ditdunildids (CohC.Triur.'
109. Ciiui RoniseJbviiiiani errofes pUblice eiupis* dbtu 6); Verum isiae litfefiP'de quibiis fiic agitur, ad
seftt,' Syricius poftt. max. presbyteris suis aliisque riieriibfiam nbsiraiii nbn pefveiiefitftt, Caetefuiridiirii
clericis in cqnciliiriii una convbcatis, luerPsiarcham cfieptirrriCbriciliUriipfbseqtiereiiiuf iili episcbpI.Theo-
iilum alque ejus commenta condemnavit.' Quoniam J : dPSiiisfictus ppfSuaSibnecoriiiluftiauJicbrum, a qrii-
verb rioniiullos e mbnachis ejus ascelefii, qriod Me* busfPrii pefietilbsissiftTi aCI pefftieibsissiriii exe'riipli
diolaiii prope rriuros coiidiluni erat , iidem efrofbs fbfp irigefebaiuf. si febellio' istiiistiibdi riiarieTPtim'-
infeceranl; in eam urbem misit legatos, a quibus piihita ; clves tiiesSaionicenses atfbbissirrie puriiri
synedica epislola (Tom. ii, pag. 965) ad illam Eccle- jiissit: qtfo Pxdecfelb iriftuffiefaecaedesqua solitiuiTi,
siam tuto perferretur; Acceplis his littcris,- Arabro- qua itisbhtiuffi, pefpeifatae shrii.
sius qiiem praecipue dicti monasleril ciira speciaTiat, 113. Cbricilii Patres taiifae iinriiaiiilaiis ceftibfes
clericos Ecclesisesure aclutum*corigregavit. ac pTre- fSc'ti;,-qiiaiWgfavissiirie illarii lUlPfiirii.Eo;fuiii hehiO,
sentibus legatis peiifificiis, eanidem hsefesim in SUP. rit Ambfbsiiis testatuf (Ep. M, hurii. 6), Utitiirige-
ut sic Icquaraur, nalali soln siihul confodefe. Sanc- muil, nullus hiedidcfiler ticcepiiititih eiat fdeti tiii db-
tus Vir poffo litteris totius conventus nbnline scfip- solutio hi AitibibsiicomMriione; ih hie eiidin ainplius
tis, nrin modo concilil senieritiam significavit summb coniiiiissiexaggeidteiur irividid; si heriio dicerei Dei
pontifici: verum.etiam argumenta validissihia ibi- ritislfitecoricilidlioneirifote hecessdridhi.Iia*loqueba-
dem proposuit, quibus amentia hujiis hoeresis pTO- tiif saiicius AiitisleS ; crim PfiirirTIie'6'do'siuifi aiidifel
fligabaiuf. TPgredi Mediblariiiriri,recens illitis' yiilniis levi adhuC
110. Pbst ahftom 585, sed aiite 590 (Admtiit.in \ j manritfaYtMdiiiiifatus, iieque lariierivbl Taiiiriiuri-
easd, Enarr.) scripsit Ambrosius suaffi iri jysainluriit guem fecedehdiirii a discijiliriat,ex ea'dem iifbe Cxire
Enarrationem, cui et praimisil pulcherriiriam' praM coiislituit, Ptijus f alibrieiri haificipiil reddit': bffettd,
faiieriera iri effinespsalmos, uTfairiqoeauleftl ex ser- iiiquit v noii aiideo sdctifiiiiurii, Si vtilriefis assiHerk
nicnibus publice babilis cPagmentatain ; qnando- (Ibid., iiilrii:15).- Quibiis quideiii verbis qiiaiiYvisfte-
quideffi in auditoribus suis catechumeriosv et eds. ciafiibal ii jrife cbiilriiunibiiis iiliiiri ali'eiiu"rii; riiiliani
uii videlur, ex brdine CoiripetPritiuronumeralos esse lanien illi, uride bffendefetuf, eaiisairiVriSliriijueb^at;
ipsemet indicaty qno pars exirema quadragesimre <juipp'eqiii sebfetis liitbriS iSta 'eo'triri)itfefei!:Scfibd
cefto designatur. Enarratioftes iif psalnfris XLV,XLvii,- ritanu iried, inqtiit, quodsoltis legas (Ibid:, huiri. 14).
XLviriet Lxi, quas eiiam e sermonibus factas aulu- Inio e't libc quoqtte significavit, sibi diviiiitiiSipsh
mamus (Ibidein) , eodeni circitef tempbre" editac riociequd pioftciscipdtabdt, pfoliibittfiii esSe', ne ifld
sunt. jfifaeseftte, sacfls alfafibus operafeiuf. Postfeirtb et
111. (Aftn.590.)Libruriide:E/'aet Jejflttto deiffdns- bac epiSlblia!discere pbssurit priiries^^ episcbpl, qiiaiita
tfavimtis (Adnion. inillitm lib.) constafe Px tfjbiisi cijm pfuderilia ei Cailtibiie'efga pririefpes in gravia
sermonibus ; quorunTqui pfimuS cst. ad cappscerida quicpiarri'cririiiiia lapsbs Se'gefefe debeaiit: et queiii-
qnadragesimaeopera stiffiulat Chrislianpsv sCcriiidiis'.D idiiibdiirii ebs dpbrteaf iiiiftus adliibcfe dCefbitiiiis
ac tertius tvercipiendse'sub ejusdPm quadragcsiiiiai quani mariSueludiiiis. Qriid Pftiiii' pfPriiuSpfiideWis
finem baptisiftali gfatiae cempeieiitPs pfaeparatj Eii biijiis iiibdefaiibhis, qtiarii illa1vefba1: PtWehdi-;ait
illis verc shnui conjunctis' Aihbrosius hostef Basilii (Ibid:,riuiri: 15), mgriiMiiiehixorpWiSreverd gfqvetii,
exemplb libruhi cbnipegit. tf iiistd viris hiiiitiribusvixieihndani; velemWi' thYrieh
112. CumeivitasThessalonicaiHseditionefti ypfsa maWssehi, ijudriiddvehiuiiituum bMriWtitiiiftititdWh
praefectos nonnullbs interemisseij pcenas tahti cfi- exspeetarehi: . 'r •.
miftisab ea repeteiidas exisliffiavifTIiPodosiris.Ve- 114; thebdbfpius aiictbresl (Libi t liui: Ebci.;
rum Arabrosius qui clehieriliaffi liujuspriiicipis iti crip.iS), iriipefatofem posfquiiiii a sy'ttaxi:eCciPsias--
niiserae istius';urbis' gratiahi implbfare Cdfftjifimis tica''10*06.viir irieftses absfiriiiisset, n'3tdlis i5l6'jiiinic?
festinavit, tahr calidP tamqUP cOnsisriierThebdosib festoiri EPclesialii veriife vbiuisse ifSt •ffiivitef iP
ihstiiit, ut hic injoriam iHarif condorMtutuffi se pib^ Pflepiiiiiriali AiribfoSitf,riori pfiiis irigfeii' pijririi^stini
niiiteret(Pauliri.iriVilq Ambr^, riuhii 24).rHdc'iiftpd- 'esse,'!qutfiri'etp^ cdpWisui^jdeTs^ct,
fatorispromisso, sicut et irinaia eideiri bbriitate^jiliis «t iatBfuniseilegerii'ejusceAbdiessctjioTlii;Wiis, dijc6
103 VITA SANCTI AMBROSII 104
reum ullum extremo supplicio nisi post diem a con-. . sit moribus suis ac sermonibus vilam aliorum quasi
demnaiione liigesimum. affici prohiberet. Implevit condire, idcirco lot praeceptiones illic intextae sunt
imperator ulrumque promissum ; qiiodqueadpubli- cuilibei Iiomitium conditioni peruiiles, ut fruclum
cam pcenitentiam, tanla cuni sui demissione illam non modicum inde haurire omnibus liceat.
amplexus ~est, ut nobis lemperare nnn valeamus, 117. CaeleruniAmbrosiana solliciludo, quae omnes
quin locum de illa Ambrosianum subjieiamus : Stta- omnino complectebatur, monasiicam non negligebat
vit onme, inquit (De obil. Theod., num. 54), 9110 professionem ; coenobii quippe in Mediolanensi sub-
nitebatur, insigne regium : deflevil in Ecclesia pecca- urbio positi meminit Augnstinus : El eral, inquiens,
lum suum , quod el aliorum fraude obrepseral: ge- monasterium Mediolani, plenum bonis fralribus exlra
milu el lacrymis oravil veniam. Quod privali erubes- moenia,sub Ambrosionttlrilore, et non noveramus(Lib.
cunl, non erubuit imperator publice agere pmnitenliam; vin Conf., n. 15). Neque hic lanlum, sed alibi quo-
nequeulluspostea dies fuil, quo non illum doleret erro- que illorum monachcrum ncn sine honore meniio-
rem. Addit citatus Theodoretus (Lib. v, cap. 18) et nem facit (Lib. 1 de Mor. Eccl. calh., c. 55). Verum
, eum eo etiam Sozomenus (Lib. vn, cap. 25) non ita ifiter bonos illos apostolicae vitae imitalores duo in-
inullo post Theodosiuni, cum interessel sacrificio, et venli sunt, qui proditoris perfidiam aemularentur.
ad altare oblationem suam obtulisset, remansisse '. >Erant iis nomina Sarmationi et Barbaliano, quos
inlra cancellos presbyterii: Ambrosiunfvero misisse Arabrositis Enarraiione in psalmum xxxvi (Nutn.
ad illum, qui eum moneret solis clericis in isto loco 49) obscurius perstringit, in epistola vero ad Ver-
fas esse consistere; et his monitis iliico paruisse im- cellenses (Ep. 65, num. 7 et seq.) propriis depin-
peratorem. Memoratus Theedpreius et IIPCadjungit git coloribus : quos locos adire poterunl ii, quiplura
(Loco cit.), eumdem principem ncn lpngo post lem- de illorum viiiis atque erroribus desiderabunt.
pore cum in basilica Conslantinopplilana invitaretur 118. (An. 592.) Vertenle anno superiore, Tlieo-
a Nectario, ut altaris sepla ingrederelur, hanc vo- dosius Orientem repetierat, el Valenlinianum in im-
cem emisisse Anlisliti nostro lam gloriosam : Epi- perio quo a Maximo fuerat spoliatus, qnielum reli-
scopum, exceplo Ambrosio, novi neminenu querat. Verum cum juvenis hic princeps venisset in
115._Circiler eliam hoc ipsum tempus duo potenlis- Gallias, ul illasa barbarorum impressionibus tulare-
simi el sapientissimi Persarum Ambrosii, ut Paulinus tur, ea pace 11011 diu potitus est, quam imperio |)a-
narral (In VilaAmbr. n.25), fama exciti,_Mediolanum rere stalueral.Elenim increbrescenle famaimminenlis
venerunt eo soiri consilio, ut per se ipsi cognosce- barbarici» irruplionis in Italiam, rogalus fuil a prac-
renl, an viri pracsenlia famae responderel: qui, eo- feclo et magistralibus sanctus Ambrosius, ut ad ira-
dem Paulino tesle, admirantes discesserunt ab eo. I peralorem proficisceretur, eumque ad opem eidem
. 116. (An. 591.) Per id temporis maxima pace frue- regioni redilu suo afferendam induceret. Non tamen
batur Ambrosius amborum bpneficio imperatorum, a hoc iiec ille suscepit, quia interim Alpes transire
quibus impense diligebalur colebaturque. Ilanc igi- nuulialiis esl Valentinianus. Sub lisec allatre suntad
tur iranquillitalem ne perire sineret, per hoc otium sanctum Antisiitem Valentiniani ipsius lillerae (De
clericis suis,- ut sane videtur, libros suos de Officiis Obilu Valent., num. 25), quibus propere accerse-
Ministrorum elucubravit. Quibus quidem libris ser- balur, lum quod baplizari ab eo vellel, tum quod
mones aliquos variis temporibus , et ipso quoque eum prredem fidei suae Arbogasli comiti darecuperet.
sacerdotii sui inilio pronuntiatos idem inseruit; no- Hisee nunliis lurbaius Arabrosius, illico viam in-
verat enim vita clericorum, quos necesse est crcteris gressns est, jamque superabat Alpiumjuga (Ibid.),
Christianis exemplo praelucere, nihil debere esse cum infelicis illius imperatoris accepit necem. Caesus
sanciius : ac propterea maximam semper in iisdem auiem est a dicto comite idibus Maii pridie Pente-
vel informandis curam adhibebal, vel eligendis cau- costes, annos lanlumxx natus. Iter suura Anibrosius
lionem. Neque forle leclori fuerit iiijucundum, si statim relegit, multis Iaci'ymis illud irrigans. Niliil
geminum ejus rei specimen ipsius verbis hic propo- enim ejus dolore lenerius poterat cogitari, cum
namus; sic ergo ille : Meminislis, filii, quemdam ami- ] secum ipse reputabat, quanlum ille a se, quamquam
cum-.cum sedulis sevidetetnr commendareofficiis, hoc lol ac tanlis seplus episcopis, baptizari optassel,
solo tamen in clerum a me non receptum,quod geslus quantumque in advenlu suo spei posuissel, sed po-
ejus plurimum dedecerel: alterum quoquecum in clero tissimum jacluram ab Ecclesia factam lamenlabaittr:
cum
reperissem, jussisse me ne umquam prmirel mihi; quia Percussa, inquiebat, eras, Ecclesia, in maxilla,
velut quodam insolentis incessus verbere oculos feriret amilleres Gratianum; prmbuisli et alteram, quando
meos nec fefellit sentenlia, uterqueenim ab Eccle- libi V'alenlinianus ereplus esl (Ibid.-, nunt. 6).
sia recessil; ut qualis incessu prodebqtur, talis perfi- 119. Ccrpusilliusnon mullo post relatum fuitMe-
dia animi demonstrarelur. Namque alter arianm in- diolanum, dumque Ambrosius ad ejus sepuiluram
festalionis temporefidemdeseruit, aller pecunim sludio Theodosii mandata opperiebatur,eum bujus principis
ne judiciumsubiret sacerdotale, senostrum negavit(Lib. praevertit epistela, quaccmpatiebatur ejus moestiliae.
silenlii
lOffic, c. 18,«Ktn. 72). Ex his abunde quiyis in- Ad quam epislolam Ambrosius rpspondens ,
teslificalur sibi
telligat hcc illud opus, quo de agitur, maxime om- sui rationem reddit, tum imperatori
nium clericis destinari: at vero cum horum; oflicium nulla alia re Valentiiiiaui sui desiderium majus exci-
»05 EX EJUS POTISSIMUMSCRlPTIS COLLECTA. 106
tari, quam quod luis instilutis, aiebal sanctus prrc- AL 125. InCapuana synodo ca|ii(a duo fueranl agitaia:
sul (Episi. 55), lanlam devoiionem eigaDeum nos- priinum ad Flaviani cum Evagrio de Antiiichena scdc
trum indueral, atque tanto in me inciibuerataffeciu; controversiam periinebat: secundum ad Bonosi cau-
ut quem ante persequebatur,nunc diligeret: quemanle sam proplernegatamDeiparaeperpetuam virginiiaieiii
ul adversarhtm repellebat, nunc ul parentem putarel. in judicium vocati. Prioris capiiis cognilio Theophilo
De sepultura vero Hlius principis postquam haec Alexandrino^Egyptiisqucepiscopis a laudato concilio
praemisit : Sunt tsbulm popltyreiicm, inquil, ptetio- aliribuia fuerat. Sed cum decreio concilii Flavianus
sissitnm, tjujfcus vesliatut operculum, quo regales parere dclrectrtssel, adierat imperalorem, a quo nu-
exttvim clattdantur; continuo adraonel casdem exu- merosiorein synodum poslulaverat. Anibrosium iilius
vias, ne caloris aestu solverenltir , maiure tumulan- rei certiorem, scriplis liiteris, fecerat Theophilus.
das, et simul eiiam ul Justae et Gralae exslincli prin- Iluic Ainbrosius responsum dedil, ut litem illam, si
cijiis sororum nimio luciui consulerclur. fieri posset, salvis concilii Nicceni, sed et syiiodi Ca-
120. Mandalis Theodosii Mediolanum allatis, Va- puensis decretis (Epist. 56), componeret, idque nun-
Iciitiniano circiier inedium Julium jiisla solula sunt. liafet Roniano episcopo; oplime enim lioc modo pa-
Jam venerat in ecclesiam sanctus Antisies, et in cem coneiliari posse.illis vero quae a Romana Eecle-
Evangeliumpublice recilalum verbafeceral (De Obiiu IB sia jirobata fuissent, admodnm libenter se subscriptu-
Valenl., nutti. 50); unde coiligimus die Dorainico , rum. Quod porro ad Bonosum, examen ejus ad Ariy-
vcl solemniofi aliquo nalali celebrata esse haec pa- sium Thessalonicensem aliosque ejiiscopos Macedo-
rcnlalia. Impcraloris dcmum corpore in basilica pro niac remitlendum censuit. At iidem praesules alii
dignitale tanli principis magnilicenlissime collocalo, episcopo,cujus nonien incogniium esl, de hoc scripse-
funebfem in illum oralionem habuil Ambrosius. Nihil runl. Hic aulem respondit eorum epistolr» ipsis
illa plenius pietatis et charitalis : nihil ad eliciendas competere hoc judicium (Tom. II, pag. 100S); id
auditorum lacrymas efficacius. eiiini illis a synodp Capuensi adjudicalum. Interini
121. Quod vero praecipuumest, promittil fore, ut laraen in sua epistela etimdem Bonosum de Mariro
noclurnis diurnisque precibus utrumque fratrem Deo filiis jure reprehensum asseveravil.
commendet, et omnibitsoblationibuseos frequentet 126. (An. 595.) Arbogasies posl inleifectum Va-
(Ibid., num. 78), non secus ac Tbeodosium sorores- lentinianuni, ut jara dixiraus, cum sumere purpuram
quc Yalentiuiani quaeerant aclioni pracsenles. Deni- ipsenon auderct, eadcm Eugenium quondam grara-
que Deum comprecatus, ul in ccelojungeret fratrum maticumaiquerheloreni indui jtissit. Hic statim alque
aiiinias quorum corpora j'am in sepulcro jungenda imperator salutatus est, epistolam dedit ad Ambro-
• essenl (Ibid., n, 79), e suggeslu exiit. 'C sium. Sed nec respouso sanctus Episcopus illuin dig-
122. His temporibus ad Tiiianum cui ciiin nepie natusest; quiasciiicetforepraevidebal, ulliiclyrannus
sua liles intercedebanl, scripsit Ambrosius (Epist. ellinicorum non rej*iceretpeiitiones. Inprimotdiis, in-
52), el eum uiex pielate cum ipsa transigat, exhor- quil (Episl. 57), impetii lui scribeniinonresctipsi, quia
lalus est. Volunt auiem quidam hunc ipsum Titia- isludprmvidebam[uturum.Conlinuoquesubdil: Tamen
num praefeclura praetorii defunclum esse, quod in ubi causaemersilofficii mei pro his, qtd sollicitudinem
dubium revocari posse alii pulant. sui gerebant,el scripsi, et rogavi; ttl oslenderemin causis
123. Erat tunc BononiasEusebius quidam nobilis Deitinioremmiliijusluminesse. Uas epistolas,quasan-
el copiossefamilirecaput, qui cum Ambrosio episto- noproximeelapsodatasfuissemanifestum esi,invidia
lare commerciuin agitabat. Hic filios ac nepotes suosi anliquiiatis noluitad posteriorem aetaleni pervenirc.
inissilabat Mediolanum[Episl. 54 el 55), ut sub ocu- 127. Eugenius sub jnitjuin praesenlis anni Alpes
lis lanti Docloris iiistiluerenlur. Misit autem inlcr transivit, quem ut audivit sanclus Ambrosius ven-
alios Ambrosiam puellapi sacro virginiiatis velamines turum quoque Mediolanum, e vesligio inde recessit;
illius manibus consecrandam. Sancto Praesuli nihilI quia nimirum ferre non poteral praesenliam lyranni,
gr.uitis poteral accidere. Ad hanc igilur consecraiio- qui petentibus, ut Paulinus memoral, Ftaviano lunc
nem condiclo, ut nobis videtur, Paschali festo, pu-. D prcbfecto,elArbogasle cotnile, aram Viclorimelsump-
blicuin sermonem pronuntiavit, in quo et contra Bo- lus cmremoniarum...oblitus fidei sum, concessit(Paul.
nusi seclalores, a quibus perpelua Marire virginiias3 in Vita Ambr.,n. 26'). Sed Eugenium cuni gentilium
inpetebaiur, mulia disputavit. ProcJixisaulem huic3 preces bis rejecisset, lertio tandem eadem de re iii-
concioni duobus capitibus, inde composuit libellumi terpeilalum manus dedisse intelligiinus exea epistola,
uuum, cui tiiulum fecil de Inslilulione Virginis, ett qua sanclus episcopus recessus sui eidem Eugenio
cidem Eusebio illuminscripsit (Admon. ineutnd. lib.).. rationem reddidit (Epist. 57, num.6). Ambrosius
121. Exstant praeterea duaeepislolae ad Eusebium[i porrOjUl Paulinusdocet, Mediolanoad Bononienseni
Aiiibrosianse, quarum altera (Wpist. 54) remissama civilatem, alque inde Faventiam ttsqueperrexit (In V.
oifensam apparitori, el Faustiui pueri tussi laboran- Ambr., n. 27 ). Addit ille scriptor Ambrosium no-
lis ad sororem adventuni illi nunliat: altera (Epist.:, slrum dum Floreniiae esset, Pansophio puero vitam
55) significat eumdem Fausiinum cum Faustinoo resiiluisse : Ad quem infaniuluni, iiiquit, libellum
patre Bononiam regredi, manenlibus inleriin Medio- ,. conscripsil, ut quod pet mtalis infanliam scirenon po-
l'tni duobus Ambrosiis. leral, legendo cogrioscerel(Ibid., HMIJJ.'28).
PATROL. XIV. 4
101 VITA SANCTI AMBROSH 10S
128. Non rediit sanctus Anlistes Mediolanum , A quo Paternus Ambrosium nostrum consnluerat, ei
nisi kal, mensis Augusli anni sequentis, cgresso indis quem etiam super eadem re scripsisse ad sanciura
memoralo tyramiQ(Epist. 61). Qua vere in urbe pe r Amisiiiem ex hac epistola cngnoscere est.
hpc spatium potissiniiim conimoralus sii, nobii5 155. (An. 594.) Hujus quoque anni parlem ali-
ignoluro est : compertum aulem illud habemus cnni quam Florenliae exegil Ambrosius; quandoquidem
essel Bpnpniar, ab ee ccrpora Yitalis at.que Agricola conimunis fert opinio, dum in ea urbe CGmrtjorare-
riiarlyrum Chrisli de tumulo suo Ievata esse; quai tur, jilac transiisse sanctum Pauiinum, ul comilante
quidem prius in mediis ipsis Judaeorum sepuicris' Therasia conjuge Nolamad Felicis martyris templum
jacebanl incognila, nisi se, ait Paulinus, sanctiMar- se reciperel. Audierat jam sanctus episcopus quanto
lyfes sacerdoti ipsi revelassenl(Paul.in VilaAmbr., n. caducarum rerum eontemptu ipse ac Therasia pre-
29), aul queinadmodum plures codices legunt, sa- tium possessionum suarum, quae quidem fuerant
cerdoti ipsius Ecclesimrevelassent, Bononiensi niniir amplissimae, in pauperes erogaverant: quam utrius-
rum episcopo. quegenerositatem conlra saecuiariurahominutn obla-
129. Sub idem tempus rogalus a Florenlinis san- irationes, scripta Sabino epistola, ipse defenderat
ctus Ambrqsius, ut dedicatum novam basilicam (Epist. 58). Inde conjectura licet assequi quanla cum
FJprenliajn accederet, non poluit inslantissjmis B laHiliaet voluptale ilium exceperii. Cerle non repen-
ilj.orum pbsiulatis non annuere, eiiamsi alio se con- tinam neque nuperam fuisse Ambrosii cum eodem
ferre ipse decreverat (Admon. in lib. Exhort, Virg.). Paulino necessitudinem aperte Paulinns ipse profite-
Per jejuiiia igilur quadragesinir» in eamdem veniens lur, Ioqnens in haecverba : Ambrosiisemperdileciione
civijatem, de reliquiis sanctorum Marlyrum qjii Bo- ad fidein innulrilus sum, el nunc in sacerdoiii ordine
noiiise exhumali fuerant, fragmenta, vel ut ipse confoveor.Denique suo me clero vindicare voluit, ul
vocat (Exhorl. Virg.), apophorela speuni delulit quae . etsi diversishcis degam, ipsius presbylereensear(Paul,
in basilica dicanda reconderel. Inler sacras huj'us in Epist. 4 , ad Alyp.). Neque hoc lanlum loco Am-
consecrationis eaeremoniassermonem habuit, in quo brosii meniinit; sed cum alibi, tum nbi niagnis illis
Jiilianam viduam, quaeidem illud lemplum aedificarat ac sanctis"viris qui sacro cinerum suorum deposiio
sumptibus suis, summe praedical; et rplata ejusdem varias provincias iliustrarunt, ipsuin annuinerans ,
exhortaiione ad liberos, qui omnes simul pa permoli sie de illo canit:
Deo se deveverant, eesdem suis ipse verbis tandem Nec minorocciduiseifiilsitgralia terris:
allcquitur, alque ad virtutes eorum iiislitulo conr AmbrosiusLatio, VitieenliusexsLalIberis;
gruas iinpellit et incitat. Hanc ipsam concionem GalliaMarlinum,DeJphinumAquitaniasumpsit.
habemus eliam nuric in libello qui inscribitur Ex- r (iS.Paul. Poem.27, de Nal. S. Fel. 11.)
horlaliq Virginilalis. 154. Ambrosius Mcdiolanp, ut supra djctun! est,
1";0. pifiicillimis Eugenianae dominaiionis tejnpo- ideo secesseral, ne Eugenii scelerali honiinis con-
ribus, jd est, hoc anno vel proxime sequenli, Am- spectum ferrei, et yeri admoduin nobis simile est
brosius epistolam Severo Neapolitanaesedis episcopo clericis suis eum districteprohibuisse, nesecommu-
scripsit, qua Jacobum quemdam prdine presbyterum nione ejusdem tyranni contaniinarenl, Munerp,enim
ex utlimo Persidis sinu (Epist. 59) in Campaniae soli- imperaloris qui se sacrilegio commiscuerqt, inquit
tudines se recipientem illi commendat. Non lamen Paulinus, ab Ecclesia respuebantur, nec orancli illi
desunt qui lianc ppistolam ad Maximiani b.ejji tera- cumEcclesiasocielas Iribuebalur (Pqul.in Vita Ainbt.,
pora censeanl refercndam. Quod loco suo saiis ex- num. 51). Arhogastes vero el Flaviajius, qui ob con-
penditur (Admon. in eamd. episi.). cessam suis precibus profani culius restitutioneni hac
1.51. ScripsiTVir sanctus (Epist. ,60)eliam Palerno ignomiiiia Eugenium affici non ignoi^abanl,eo furo-
ampljssimum bonorem conspcuio, qui cuin ftlio risexarsere, ut roinarenlur egredienles Mfidiolatto,
nepiem ex ftlia connubiali vi.ncnlojungerp slaluissel, cuiti vicloresreversi essent, slabulum se esse facluros
episcopi sui bac in re senlpntiam fuerrit sciscitaius , in basilicuEcclesim Mediotariensis,atque clericossttb
et ab po rcmissus ad Amhrosiuni. Paiernus igitur; D artnis probaiuros (Ibid.). Hanc aulem amentium bo-
destinatis ad liiinc lilteris, rationes onines quibus ad minura impielalem haud impjunj.iamillis fuisse subdit
cppuianduni nepli avunculuin impelieretur, ipsi Paulinus, el Amhrosiusquoque idem lestatur (Entirr.
aperuii. Huic epislolse ila respondit sancius Anibro- in psal. xxxvi, nutn. 25), sed noniiiiiji.us comilis
sius, ut simul episcopo Palerni honorem deferret utriusque silenlio transmissis.
legitiiuum, ej rationes quibus illud malrimonium 155. Ubi priniuin Mediolanoexcessit Eugenius, ut
Jipj.tuiiiessc jn mentem induxerat idem Palernus, copias in Tlieodosjijm duceret, in eam civiiatem
njillasdemohstraret. • pirciler kal. Augustas rpdiil Arabrosius (Epist. 61) ,
1.52,Siiccpssu jion caruit Ambrpsianailla epistoia; quippequi non revocarpt in dubiiim quin huic eidem
nanique;aliam(Episl. 84) ejus babemnsad Cynegium, Theodosio justitiae ac pielalis parles defendenli adr
jn qua legimus : Avo neptem, ul opinor, refudi; fuiurura esset coeleslppracsidiuni. Et revera magnus
quam nescio plane qua opinione nurum sibi fieri desi- ille piiiiccps tim adniirabilem retujil victoriaii], ut
derabal, ul avum socero mutaret. Hunc etiiiii Cyne- miracula quibus eadem illustrata es.t, non modo
giiini non dubitamus cum Paterni filium esse, de Praisul nosler ( Enarr. in psal. xxxvi, ntini, 22),
m _ . JEX EJUS PpTISSISIUi)! SCillPTIS COLLECTA. 110
verum eliam Auguslinus (Lib. y de Civ. Dei, cap.k . Coiislaniinppplim ad sepulcra decessorum jmppra-
26), Orosius (Lib. yn, cap. 55), Claudiamis (Paneg. toriim transferret, illud funebri pompa in Ecciesia
de III cpns. Honor.), innumeriqiie alij ceiebrarint, Mediolanensi cuj-avit honprari. Prsesens fuit idem
156. Post magnam iliam.victoriam, alque lyran- ille princeps his caerpinoniis (de Obilu Theod,, num.
nuro vni idtis Seplenibres de medio sublalunj, 5); et ipspaudienle, pum regiiJJiicorpus ante aliarp
Tlieodesius per litteras mandavil Ambrosip, ut pro esset Gollpcalum, nobill siniql et cjirisiiana oratione
successu lam auspicato publicas gralias Dep redderet. TJieodpsii vjriutes laudavit Ambrpsius, Qup in epi-
SatisJecjt Caesaris imperalis incredibili aiacrilate cedip cum victpfias ab ep principe saluliferae crucis
sancius episcppjis: idque Theodosio significavii datis bencficio parlas cplebrarel, jp ejusdem invenlionem
litleris, in qujbus sic lpqujlur : Epistolam pielqiis liile digressus est (Ibid, , n, 45, el seq.), Ad posire^
tumaltari imposui, ipsqm gestavi manu, cum offerrem mum yprp njentem Hpjiqriimperorpnon leyi propier-
sacrificium; ui ftdes, tua in mea vqce loquerelur, ul ea dpjepiam, quod sibi fpnus patriurn Cpnstanlino- .
apices Augustisacerdolqlispblqtiomsmtinerefungeten- pplini usque prosequi per irnperii necessilates mir
titr (Episl. 61). Dpindp ipsum enixe oblestatur,- ut njnie iicerej;, solaiio demulcere jn ipsa peroralionp
iis qui Ejigenianas partes secjiti eraqt, ignpsceret; coijijlqs psl (Ibid; nuttx.5". et §6).
maxinie vero si non ailprius crbninis adniissp tene- I} 15 . Theodosii mpriem apiid -Paulinuni ppnlinuo
rentur.Huic epjstclaeadjccla est secunda (Epist. 62), excipitsacroriijh Jipsaftpj-jiijjNazarij ac Cejsi Mar-
el mpx terlia: sed illam iniquiias femperum intprce- lyruiii revejaiip beato Anijsiili djyinjlus afilaia
pit; Iirecveicqua venia illis poslulatur, qui ad Ec- (Pauliii. in V. Ambr., nitm. 52 el seq.), el eorumdem
cjesiarum asylum conrngerani, ad nostranj aelalerii in Jjasijicam apostolorum ab ipso pelebrata (ransla-
conservala esl. Quin etiam pius Antistes hjs.iipn tio. ldem scriptpr menioral enei-gunienuiii ab eodpm
cpnienlus, Aquileiani, ut asserit Paulinus (In Vita sanclo inter cpiicipnandum a drcmpne liberatum
Ambr., ti. 51), ipsenjel .adivit iniperatorem , a quo fuisse; et mox subjungit qjioiiam indipio sancias re-
quidquid petiit, conseculus est. Hujus principis cle- liquias pio pracsujj revelajas esse injelligeretur, his
meijiiam jn hostes victos cerlaiim Jaudant Paulinus, verbis Joquens : Sed hqc erqt sigttmn el releyali tnarr
Augustiiius, Orosius, Claudiantts, aiquc alii : sed tyris, si sqnclus Sacerdps ad locum qd quem numquam
adjunclunj qupddam memprat Ambrosius, neniiquam atileq fueral, oraium isset (Ibid-, nuni. 55), Sancto-
indignum quod referatur : QwtrJquod prmclaram, in- rum auteiji istorum eprporum partem rioji modicam
quit, adeplus viclqriam, lamen quiq hosles proslraii Ambrojsijinidonp jnjsisse ad sancium Paulinjini No-
sunt, abstinuita consorlio sacranienloruin, dqnec Do- lae tunc presbyteriim ex lijjjus ipsius cariiiine cogijo-
ntini circa se gratiam filiorum experirelur advenlu (De 'G scinius, ulii diciiur :
Obilit Theod., n. 54). Nobis pprro non difficulter Hic et NazariusMarlyr,quem munere fido
quis persuaserit eumdem Ambrosjum qui Theodosio IJobilisAmbrpsiisubsl.ralamenle recepi, etc
lamfervenshortaior fuera.i ad Clpmentiani, auclorem (S. PauL, Pqem.24, de Nqf. S. Fel., 9.)
insuper ob effusum sanguinem ei fuisse ad lianc coa- Scd et his reijquiis alias qiioqueSS. Proiasii ac Ger-
lesiis sacramenli abstinentiani. vasii addjtas fuissp idem Paniinus indicat (Episl. 52),
157. Redux Mediolaui sanctus episeopus, Enarra- ad Severnm scrijiens, cujus Jocus cousuli poiest.
tiones suas (Admon. in Enarr. in psal.) in psalmos 140. Huic etiam tempoi-i, autsaitera non remoto
xxxv, xxxvi, xxxvii, xxxviu, xxxix el XL, de sug- altribiri debent sermdnes ii, quos redactos in libri
gestu pronuntiavit. In illis enim ctim Theodosianr» fprmara sub lilulp Jibri de Nabuthe Jesraelita hpdie-
ex Eugenio victorire fiat mentio, ipsas aut sub finenj qqe yelvere licet (Admqn.in hunc. lib.). IUPSsermp-
prassenlis anni, aut sub initiuni subs.ecu.tu-*i Jiabilas nes dedita opera habendos sibi proposuit, tum ut
esse non ambigimus. cr.udelem divitum snj leinporis castigaret avariiiam,
158. (An.595.) Hocaniip ineunte Anjlirosjusnpsier JqjTiut pauperes in tplerandis suis miseriis subleva-
acerbissimo dolore conlectus est, cuni Tljeodosius, ret ac splareiur. Quantum inopum ai'ficeretur in-
quem non modo tanquam Iicclesiae jnjperiique colii- D cpniniodis etcalaniitalibus, abunde ex Pauiino (/«
men sempcr aspexerat, sed etjam quem sui aman- V. Ambr.,num. 40) Cognoscitur: neque ullus pro-
tissimum numquam non senserat, vitrj dpcessit. Dp feclp dtibilandi Ipcus est, qujn Iocupletum bominum
illius pbilu sic Paulinus loqnitjir : Necdiu, ipquit iiihumanitas, qu;e post decessum Theodosii crevitin
(In Vita Ambr., n. 52), susceplis filiis in Ecclesict,el immensum, eas querelas ex ipsiusorecoegerit erum-
tradilis Sacerdoii, in hac luce fuit. Ambrosius ver.o pere, quas intra peciusjam continerc non potis erat.
ilium principem ad morieni usqup amoris in se tesli- 141. (An. 596) Hoc anno sub consulalu novo-
monia exhibuisse aperte significai his jiaucis yei*bis: rum j!}iper.atqruniArcadii atque Honorii
exemplum
Dilexivirum, inquil, quime in supremis suis ullimo Paulinus narrat (lnV.Ambr., num. 54) edituni esse,
spttilu tequirebal (De Qbilu Theqd., n. 55). Obiit au- qito Deus ipse nianifestavit, quam inviolaium Eccle-
tem, ut vulgo volqnt, xvm Jf.alendas F.ebruarias. siaruni asylumesse oporteat. NamGr«sconioquodam
Elapsis auleni ab illa morledieijus jjuadraginta, Ho- a militibusex Ecelesia per vim erepio, cuminjuriam
uorius Cresar, qui ex Oriente ad p.aireni exlj-emosuo locorunrjsaprorum prostratusad altare lugeretAmbro-
morbo laborantem venerat, priusquam eju.s corpus sius, j__s.Ye.rsas in Circum illos mililes leopardi lania-
111 . VITA SANCTI AMBROSIiEX IPSIUS SCRIPTIS COLLECTA. 11-2
verunl. Eoipso loco idem Paulinus(inVAHi6i'., n. 55), A quod sacris litteris inteipretandis imparcm se e-se
post amicam illam correptioneni, qua Thcoduium profilebaiur : ncc minus divini zeli indicium, quod
Mutinensis Ecclesiae poslea episeopum proximi lap- contra lircrciicos et Arianos imprimis ad uliimura
sus commonefecit sanctus hic nosler ; subneclil re- spirilum pugiiarcnuniquaiiiinterinisii:deniquein hoc
ginae Marcomannorum ad Ambrosiura legalioriem. effulsit ipsius cliaritas in gregetn suuni, quod prrepa-
llla regina, sicul perhibet citalus auclor, vocabaiur rando ad ejusdemusumspiritalipabulo immorlutisesi.
Fritigil, quae famam Ambrosii cum audivissel, mis- 145. Anibresii vita ffiediiatip mprlis ccniinua fue-
sis Mediolanutrimttnetibus nd Ecctesiam, per legatos rat, ct ipsum ante corpcrum Gervasii ac Prolasii
poslulavit, ul scriptis ipsius qualiler credere deberet, mariyruni Iranslalioneni de tumulo suo jam cogilasse
informarelur. Ad quam ille epislolam [ecit prmclaratn iliique locum designavisse (Epist. 22, mim. 15), ex-
inmodum catechisnii (Ibid., num.Vl). Dolemus in- ploratum esl. Atque adeo nullus mirabiiur qttod su-
leriisse hanc epislolam ; quippe qua lecta, lanto de- prema inslante ipsius hora candide suis ista dixerit:
siderio vidcndi Ambrosii Fritigil exarserit, ut eam Non ila inter vos vixi, ut pudeat me vivere: nectimeo
ob causam et ipsamet venerit Mediolanurn : sed ..mori, quia Dominum bonum habemus (Paul. in V.
cum non nisi post obitum sancti Praesulis illuc per- Ambr., num. 45). Quod quidem dictum niagnoruin
venisset, lantum laboris incassum cessil. ]i"virorura admiralionem semper excilavit, et Augus-
142. Limenius Vercellensium episcopus, el suc- lini prre caeleris ; de hoc enim Possidius sic teslalus
cessor sancii Eusebii, circiler hoc tempus morlem est: El in his, inquil, nosler Auguslinus senex elimaia
oppetiit. In sufficiendo illi suceessore clerus ac po- ac librata admirabatwr et laudabat verba (Poss. in V.
puliis illius urbis abiere in varias partes alque sludia, August., cap. 27). Causaeamem hujus admirationis
et diulissime convenire inter se non valuerurrl. Am- apud eumdem Possidium videri possunl. Ncc laraen
brosius ubi hoc rescivit, moleste lulil : cumque ad alia quae a Paulino quoque referuniur,de hoc posire-
jpsum, iitpoleMelropolitanum, hujus dissidii correc- mo Ambrosii agone, minus admiraiida sunl, quae
lio pertinerei, eidem Ecclesire amplam juxta ac ele- brevilatis ergo praelermiliimus. Quare ut veniamus
gantem scripsit epistolam (Episl. 65). In ea Vercel- ad beatam moriem sancti Prresulis', in ipso articulo
lenses ad pacem ac menlium unilatem grayiier hor- sanclus Honoralus episcopus Verccllensium, Limenii
laiur, lum ad explicandas eas dotes alque virlutes, successor, divina voce lcr admonitus, divinam eucha-
quae in candidalo ejusdem episcopalus debebant in- risliam ei ministravit: quam simul alque pie susce-
esse, stylum convertens, ita loquilur : Duo pariter, pit, ipsius aniroain ccelestem palriam vinculis cor-
inquit, exigi videnlur, monaslerii coniinenlia, et disci- poreis libera evoiavil.
plina Ectlesim (Ibid., num. 66) ; eoquod nempe hoc <- 146. Prosequitur aulem idem Paulinus in eum
uirumque institulum a bealo Eusebio in illa Ecclesia modum : Inde ad Ecclesiatn majorem anlclncana Itora
simul junctum erat. Posiremo in Sarmalionem et qua defttnctus est, corpus. ipsius poriatum esl: ibique
B;irbatianiim invehilur (Ibid., mim. 7), monachos eadem fuil nocle, qua vigilavimus in pascha (Paul, in
aposlatas, de quibus jam dictum esl: qui Vercellas V. Atnbr., num. 48). Quibus verbis aperle ostendi-
venerant non tantum haeresis disseminandae causa, lur illum obiium sub cxtremam ferire sexlrc noctem
verum eliam iovendaedisseusionis. evenisse, ac sanclum corpus loto sabbato et usque
145. Quid effecerit iiia epistola, comperlum non ad matutinas horas paschatis mansisse in eadem
habemus : verum si fides tribuenda sit Aclis Gauden- majore basilica : utide colligilur, cum illo amio me-
tii Novariensis, ipsimet Ambrosioproficiscendura fuit moralum fesium in nonas aprilis mensis inciderit,
in illam urbem, ut dissidenles animos ad concor- pridie nonas diem obiisse sanctum episcopum, quod
diam revocaret. mariyrologiorum omnium coiisensu etiam confirma-
144. (An. 597.) Hic annus felicem vilce Ambro- tur.
sianac coronidem imposuil ; quandoquidem inlra 147. Non ignoramus Ambrosianam mortem non-
illius cursum sanctus Episcopus tam egregiarum vir- nisi subsequenli anno in Marcellini chronico renun-
tulum quibus in Ecclesia numquam nnn praeluxerat, " tiari. Sed non iia exactum est illud chronicon, ut
lolquelaborum, periculorumquegravissimorum, quae non multa eidem anno saepe ascribat, quoe sunt di-
pro Ecclesia sustinuerai, a Deo, optimo, niaximo, versorum :-et e conlrario mulla diversis, qttaesunt
(1berem mercedem assecutus est. Paulinus qui ulti- ejusdem. Qui vero hanc sequunlur chronologiam,
inorum actuura ejusdem sancti speclator fuii, salis cum eumdeni obilum in xv kal. Maias 1'efercndum
singulalim illos recenset. In eisdem vero illud osien- .coganlur dcfcndere, neque idoneis ralionibus ad hoc
' sura
singulare est, quod Ambrosius Cum Paulino ipsi nitantur ; martyrologiorum et Ecciesiarum Medio-
psalmi XLIIIenarratienem diclaret, ab ep visus cst lanensis atque Ronianae magis deferenduni auclori-
igneum erbem qui prius Anlistiiis veriici superposi- tali exisiitnamus.
tus apparuerat, sensim intra pectus per os hausisse : 148. Pretiosum igitur sancti Viri decessum die et
quod eum vebemenliori divinaecliaritatis ardere in- anno, quos jam eidem assignavimus, constanter po-
cendio significabat. Et sane in extremo ilio vitae nimus; ct hoc aptissime convenit cum Paulini tesii-
spalio eruperunt majora qusedam virlulum ejus testi- monio, diserte asserentis, beatum Anlisiiiem Theo-
moiiia ;insignis nimirummodesliae argumenlum est, dosio fere Iriennium superstitem fuisse (Paul, in Vita
115 SELECTA VETERUM TESTIMONIADE SANCTO AMBROSIO. 114
Ambr., num. 52), id esl, non tolum trieiinium. Si 1L Tamelsi autem praecipue nobis consilium fuerit Am-
enim aiino lanlum 598, xv kal. Maias, viia funclus brosii comroenlalionuni ordinem ac seriem breviter
est, ultra dictuni spaiium Thcodosio supervixisse contexere, ut inde lectores ad earum studium adj'u-
dicendus eril; ctim idem imperatpr, ut ostendimus, varenlur; iia lamcn ipsius scriptis facta quoque ac
mense januario anni 595 abierit*ad piures. Accedil' virtules cjusdem connexsesunt, utilla junctim ubi-
eo conciliumCarlhaginenschoc ipscannniiiense Sep- que proponere necessum habuerimus. Passim nam-
tcmbri Iiabiuim (Conc. Carllt. an. 597), a quo suc- que tibi occurrunl aui eefsiludo illa animi terrori-
cessor Ambrcsii Simplicianus, qnasi ejus ihroiio hus ac periculis pro Christi et Ecclesire causa cedere
jam imposiius, per epistolain coiisultus fuit; qui nescii,auirtirsusmodes!ia hominis nihil sibi usquam
enimputant Simplicianum lamquam virum in argu- altribuenlis: modo indefessa pascendi gregis sollici-
meiito quod agebaiur, pereruditum, vivcnte Ambro- ludo, modo vigiles contra dolos hrerelicorum excu-
sio, consultum esse, nee salishonoi*ificcde Ambrosio bioeac labores : alibi summa benignitas erga paupe-
iili scnliunt, et disciplinam eorum temporum sibi res atque captivos, ubique demum advcrsus Deum
esse probant roinus cognitam. resque divinas singularis plane pietas ; quas qui-
149. Hic omiltemus illa miracula, quae sancii obi- dem viriules christianis omnibus, maximevero
lum consecula sunt ; quippe. quaa legere liccal E; sacerdotibus imiiationi esse convenit, et nos op-
ajiud Paulinum (In Vila Ambr,, num. 48 et seq.). tamus.

SELECTAYETERUM TESTIMONIA DE SANCTO AMBROSIO.

Basitii ex epislola 55 , qum ad Ambrosium ipsum usiasdicit... jungaturcumBeatitudinelua Ursicinus,


scriptu est. cum Ambrosio societur Auxentius. Absit hoc a Ro-
Quod interioris homiiiis lui puichriludinem veluti mana fide, elc.
ex vario-gatasernionuni piclura cognovimus... glorj- Ejusdem ex epistola 65, ad Painmachium.
ficamns ncum noslrum qui in singulis gener.itioni- Nuper Ambrosius sic Hexaemernm Origenis com-
btis eos qui sibi placnerint, deligil. Qui olim quidem pilavit, ut magis Hippolyli sentenlias Basiliique se-
cx pastoribiis ovium populosuo principem exciiavit, queretur.
et Amos de grege caprarum sunipmni spirilu suo Ejusdem exepislolaQO, ad Auguslinum.
instruxit, nunc virum ex urbe regia, cui loiius gen- Quorum et priorem (Origenemscilicei) noster Am-
tis priiicipalus cOncredilus erat, snpicnlia sublimera, brosius in quibusdam secuius esl.
genetis claritale, vittc splendore, orandi far/u!iate, et Ejusdem ex epislola 151, ad Algas., Qtimsl. 6.
rebus srceularibus illustrem ad gregum Cbristi pas- Ambrosius Mediolarierisis episcopus quid de hoc
luram traxit *.qui projeciis hujiis viiae opibus uni- (". ioco senserii, In Comnienlariis ejus legere poteris.
versis, proquedamno habitis nt Christum lucriface- Ejusdem ex Apologia 1, adversus Rufinum, cap. 1.
rel, commissa sibi magni ac prrrclari navigii, Eccle- Si aiictoriiaiem operi suo praestruebat, volens
sire videlicei Dei, in fide Clnisii gubernacula acce- quos sequerelur, ostendere; babuit in promplu Hi-
pii. Age igitur, o homo Dei, quando quidem non ab larium... Ambrosium... et mariyrem Victorinum...
lioiniiiibus accepisti aut doctus es Evangplium de his omnibns lacet, et quasi columnis Ecelesir»
Chrisli, sed ipse le Dnminus e medio judiGum terrae . praDiermissis, me solum puiicem et nihili homineni
desuniptum ad eathedrain apnsiolicani transtulil, clc. per angulos conseciatur.
Gaudentii Brixiani episcopi iraclalu habito Item ex Apologia 5, cap. 3.
in die sum orclinalionis. Ego non accusavi quare Origenem pro volunlale
Obsecro communem patrcni Ambrosiuni ul posl transtuleris ; hoc enim et ipse feci, et ante me Vic-
exiguum rorem sermonis mei, ipspirriget corda ves- lorinus, Hilarius, Ambrnsiusque fecei.unt. Eadem
ira divinarum mysieriis liilerarnm. Lnqiieiur cnim eiiam dixerat in Apologia 2. cap. 4.
Spiritu sanclo quo jilenus esl, cl fluniina dc venlre Ejusdem ex Chronico, Gral. ni el Equit. coss.
ejns Jluent aquae viva-, el lanquam Pelri apostoli Post Auxenlii seram niorlem, Mediolani Ambro-
siicces-sor, ipse cril os uiiiversortim (irctinistaniium sio consjiiulo, omnis ad rectani fidem Italia convcr-
'
Sacerdoium. Vide eliain traci. seq. ubi inventionis lilur.
SS. martijruin Gervasii ac Protaiii tneminit, liufini Aquileiensispresbyteri ex Invecliva% iri
Hieromjmiex epislola^, ad Eusiochhtm, cctp.10. Hieronymum.
Legas Ambrosii noslii qiirc nuper-scripsit ad soro- p Virtim (lacerat) omni admiruione dignum Ambro-
rcm opuscula, in quibus lanlo se effudit eloqnio, ut sium episcopum, qui non soltim MediolanensisEccle-
quMquid ad laudes virginum perlinet, exquisierit, siae, verum etiain oninium Ecciesiariim colunina
cxpre^serit, ordinarit. quaedem el turris inexpugnabilisfuit... qui ad Eccle-
Ejusdeni ex libro de Scriploribus Ecclesiaslicis. siarum Dei gloriam electus a Deo.est: qui in con-
Ariibrosius Medioianensis episcopus, usque in prae- speclu Domini IOCUIUSGSI, iu con_5peciupersecutorum
seniem diem scribit: de quo, quia super est, meum reguin, et non est conliisus. Ambrosius sanctus de
jndicitiffi subtraham; ne in alierutrani parlem aut Spiritu Sanclo non soluin verbis, sed et sanguine
adulatio in nie repreheridaiur, aut verilas. suo scripsii; objtulilenim persecuioribus sangsiinem
Ejttsdem ex Apologia adversus Joviitianum. siium, quem in se ftidit: sed a Deo ad alios adhuc re-
Quod si cui asperum et reprehensione dignum vi- servabatur labores... sanclum virum Ambrosium,
detur, lanlam nos inter virginiialem el.nuplias fe- cujiis adliuc praeclarrc viirc memoria in animis om-
cisse disianiiam,qiiania inler frumentum et hordeum nium viget,:
cst, legatsancti Amhrosii de Viduis libruni, ei invc- Augusiini ex lib. v Confess.cap. 15.
niet ilhiin inler cael.eraqure de vii*giiiiiaie el nupiiis Vrni Mediolanum ad Ambrosium episcopum in
disputavit, ctiam hoc dixisse. ' optimis notum oibi.lerraa, pium cultorem tunm, cu-
_ Ejusdem ex episiola 57, ad Damasum. jjus lunc eloquia sirenue minislrabant adipeiri frq-
Quisquis tria hbec, lioc esL tfBs hyposlases, itl est. :ineiiii lui; et loeiiiiaih otei. oi,soJbriarii vijri ebrieiria
115 SELECtA VETERUM TESTiMONiA DE SANCTO AMJiRiOSIO. i!6
lempopuld itio. Ad eum autem ducebar aiis te ne- A Exepistola 147, alias 112, nutn. 55.
scipiis, ui pef eUffiad te sciPns duceref. Suscepil ftie Quae si approbas tene mecura sancli Anibrosii sen-
pritcrne ille homo Dci, et peregrinatioiiem meani sa- lentiam, jarti non ejus auclorilaie, sed ipsaveriiate
tis episcopaliter dilexit... Et deleclabar suavitate iirniatanii Neque enim mihi propierea placet, quia
serinonis, quamquani erudilioris, minus lainen hila- per illius os polissimum me Dominus ab errore libe-
resceiiiis atque tnulceniis quam Fausii Crat, quod favit, elperillius miiiisierium gratiaro inilii baptis-
aliinei ad dicendi moduin : cseterum rerura ipsarum mi indulsit, lamquam plantatoriet rigalofi nieo ni-
nuila comparatio; nam ille per Maiiicliaeas.fallacias mium faveam : sed quia de liac re et ipse hoc dixit,
aberrabat, iste autem saluljerrime docebat salutem. quod pie cogitantiet recte inteiligehti loquitur eliam
Ex lib. vi, cap. 1, ubi de Mohica incilreilascribil: ille, qui incrementuni dat, Deus.
StudioSiiis ad Ecclesiaiii Ctirrefe, et in Ambrosii Ejusdem exlib. de Gtalia Chrisli cpntra Cmlest.
ora suspendi ad foniem salienlis aquaead vitam aeler- et Pelag. pap. 42.
ternam. biligebal aulem illum virum sicut angelum Iste ipsePelagius in illo ipso recenti opiisculosuo
iJei, quod pef illuin cognoverat me iiiterim ad illam eujus se conimeiiiora.lionedefefldit, id fest, iii IPrliO
ancipiteni fluelualionehi jam esse perductum:.. Ita- libro de libero arbitrio, sancturri Aiiihrosiiifii quem-
que cum ad meinorias Sanctofuui, sicut in Africa so- admodum laudet accipite : Beatus, inquit, Ambro-
lebat, pnltes et panem et merum atiulissel, atque ab sitts episcopus, in cujus prmcipuelibris Romana elucel
pstiario j>rohiberelur...ubi comperit a prrcclaro prre- ftdes, qui scriptores inier lalinos flos qiiidani speciostts
dicatore alque aiitisiiie pietaiis praecepium esse. ii;i ehiiuit, cujus fideih et purissimum in Scripiuris sen-
nonfierj... abstinuit liibeniissimc., s . sum ne inimicus quidem ausus est reprehendere.. . .
Erceodem lib. cap. 3. •*-
' Audiat
ergo iUum venerabilem Aniisiitem diceniein •
Ipsum Ambrosiuiii felicern queindam homjnem se- pl doceniein. . . Audiatiste lanium virum doceniem,
cunrium saeculumopinabur, quem sic tanlac potestales imileiur credeutem, etc. Eadem ferme commemorat
honorarent: ccelibalus aulein ejus milii laboriosus lib. de Peeeaio orig. cap. 22, lib. de Ntipl. el Con-
vidPbatiif. Qtiid autem ille spei gereret, et adversus cup. ccip;55, et lib. ivcontra duas Episi.Pelag; cap.
ipsitis excelleniiae lentauienia quid luctamiiiis habe- 11 et 12.
rei, quidve solaminis in adversis, ei occultum os ejus Ejusdem ex lib. i conlra Jul. Pelag. cap. 5.
quoderat iu corde ejusquam sapida gaudia de pane Sed audi adhuc alinm excelleniem Dei dis|iensa-
tuo runiinarei. iiec conjicereiioveram, nec expertus toreih, quem veneror iit palrem; in Christo eninl
eram. Et infra htic eodem capite. Sed certe nulla da- Jesu per Evangelium ipse me genuit, et eo Christi
batur eppia sciscitandi quae enpiebam de tain sanclo minislro lavacrum regeneralionis accepi : bealum lo-
oraculd (uo, pectore illiris... Ei eurii quidem in po- quor Atnbrosium , cujtts pro ciuholica fide gratiarii,
piilo verbuin vefitaiis recte traclariiein oniui die do- conslantiain , labores , pericula sive operibtts si.ve
niinico audiebairi; et riiagis magisque niilii confirma- sermotiibus, el ipse sum experius, et mectim nou
batur omnes versutaruro caluraniaruin nodos, quos dubitat praedicare orbis Romatius. SiiniUa quoqtte
illi decepiores noslri advefsus divinos libros innec- sequenlibusejitsdem libri capilibus videas licet.
teliarii, posse dissolvi. llem ex tib. ii, cap. 5. ,
Ex eodem lib. cap. 8. Hic apertissime nlque satiatissirrie ilie tam exccl-
Et efat monasiefium Mediolani plenuffi bonis fra- lenter lui docioris ore laudalus dPclcf Ariibrosius
triinis exlfa iirbis moenia siib Ambrosio nulfilore. ("j declriravit et quid essel, et unde essel originale pcc-
Ex lib. lx, cap, 6. calum, et unde contigeril priiha illa cohfusio
Cuiii Justina yaleiitiniarti rcgis pueri niater homi- Ecce fuudit eioquenti-e lucicluna ac pei*spicuumflu-
nem tuuni Ainhrosiuin persequereliir hreresis suae meii Anibrosius.Non Csl hic ubi haereai.iectrir. nlii
causa, qua Itierat sedticia ab Arianis : excubabat pia caligel auditor. Et cap. 9 : Ecqiiis lisL-cdicit: tJoino
plebs iii Ecclesia, mori paraia ctini episcopo suo Dei cathoiicus el cailiolicrc veijtatisadversns liare-
servd ijio.... Tunc hyiiini ei psalmi ut canerenlur lieos iisqtte ad periciiluiii sanguinis defensor acefri-
secuiidiiiu iuoruin Oiierilalium parliuni, ne populus mus Ilie streniius Christi iniles, et Eccie.^ire
moeroris isedio tabesceret, inslituiuin est, ct ex illo fnielis Doctor, elc.
in hodiernuiri feteiiiuni, mriltis jam ac pene omni- Ejusdem exiib. de Cura pro tiottiiis ger. cap. 17.
biis gregijjus tnis et per eaetefa orbis iinitaniibus. Mediolani apud sancios Proiaisiurii et Gervasium
Ejusdem ex epislola 31, alias 14; mafiyres exjiresso noniine sicut deftinctorum quos
Libfos bea'tissimi papa* Ambipsii credo habere eodein modo commeniorabanl, adbuc vivum daenio-
sanctitatem luam , eds auieiri muliuni desidero quos nes episcopum confilebaniur Aiiibrosium, aique ut
adversus.iipriiiullos imperiiissiinos etsuperbissiinos, sibi parceret obsecrabant, ilio aliud agenie, aU|tte
qui de Platonis. libfis Doinihuni profecisse conten- hoc cuin agereiur, omniiio nescieriie. Videsis etiam
duiit, diligeriiissime et copiosissinie scripsil. lib. ix, c. 7, lib. xxn de Civit. Dei ccip. 17 ct lib. i
,: Ex epislola 54, alias 118. Relract. cap. 15.
Siibseculus esl (Ambrosius)Pi ait iriilii : Cum Ro- Paulini ex epist. dd Alypiurri,qum est apud Aitg. 24,
niqm venio, jejuno subbato : cum hic sttm, non jejttno. ulias 25.
Sickiam tu ad quam forte Ecclesiam venetis, ejus' v Quod indicasli jam de huniiliialis nostrrc honiine
motem setvti; si cuiquam non visesse scandalo , nec apud Mediolariuihle didicisse, cum illic initiareris,
quemquaniiibi. Hoc cum niatri.renuntiasseni, libenier faieor ctiriosiUs ine velle condiscere, ul omiii parie
ariiplexa esi. Ego vero de fiac senientia eiiam atqtte te noverim, quo magis gialuier, si a suspiciendo
etiani cogitans, ila seniper habui, iainquam eam coe- mihi pntfe nosird Anibrosio, vel ad fideni inviiatus
lesii draciiid aPCeperim. Eamdem Ambrosiiresponsio- es, vel ad sacedoiiuni corisecralus, ut eunideffiaiiilio
neni epistola qiioque 58, alias 165, ideni memoralAu- videariiiir habere aucloreui. Nam ego eisi a pelphino
gusiihus, ,„ . Burdigalse baptizatiis, a Latii|>idapud Bafciloneni in
\ , Eare.pisioia 44,,alias.H^. Hispania pef vim iiiflamniataesUbilo plebis saCralu-*
Qiiaesiviab eo (Fotiuiiio Dohaiisla) uirum jiisluiri sim ; lariien AnibrOsiisempef ei dilectione ad fidein
et feiigiosiiin piiiiirei episcopuiii Mediolanetisis Ec- inriuiritus sum, ei nunc in sacefdolii ordine colifo-
Clesiai Anibfosiiihi ? Cogebaiuf ulique riegare quod yeor, Deuique suO me clero Vindicare voluit, lit etsi
ille vir Christianus esset e'l juslus; quia si faiefeiur, diversis locis degaiii__ipsiiispfesbyter ceriseiaf.
statini ohjicereiiiiis qiiod euiii rebflplizandum esse Incerii ex Appendiceoperum sancti Hieroiiytrii ep. 7,
ceiiserPi. Cuhi ergo ea loqui cogereluf quiiiiis ille - cttjus iainen auclorem quidahi Cmlesliuinaul Pela-
iion ejSPt liaberidus Lhfisijariiis et juslus, comnie- gium, quidam MqxiiniimTaurinensan puiatti.
iriioriivi quaiitani pCfsecUiioiieiiipertiilerit, cirpiiiii- Cuiu liiartyrcs jam pfide.iti apparendi habcfent
daia etiarii militii)iis armatjs Ecplesia., if-nipiis, liomiheui cui sp prodereijt, iriquircbaiu,
117 SELECTA VETERUM TESTIMONIA DE SANCTO AMBROSIO. 118
illum certecui srib ea fide revelarPhiiir, qua riiarlyria i l De fautiesef pentisferi. Clavuiriteriens Ecclesiae.
fecissent. Sic donaluni est Ambrosio, quod Auxehtio Nudustimetur (jui bella Christimilitat, Juslinavires perdidit,
ensibus. Dat poenaVatipraemium,elc.
denegaiura est; quoniaiii quae Auxeniius blasphe- Vivit sepuluiset iuvat,
mabal, Ambrosius praedicabat.
Incetti ex eadem Appendice in Catalogo Scripl. Videsis ejusdemepigramma 77et \k% quod ultumque
Ecclesiasi. ad Desiderium. in Ariibrosiumscriplum est.
Ambrosius frater profundorum periria fapius, et Marcellini Comilisex Cltron. coss. Arcad. iv
aeris volucer, quamdiu in profundum ingredilur et Honor. in.
fructum de alto carpere videiur: el omnes ejris seh- Ambrosius Mediolanensisvirlulurii episcopus san-
tenlire fldei Ecciesiae, el omnium virtulum firhiae plus, arx fidei, oralor ealholicus.
snnl columnae. lbidem in Dialogo ignoli cujusdam ex Cassiod. Senaloris ex lib. de divin. Leclion.
cap. 20.
Augustiniel Hieronymi verbisconsarcinato, Ahibrosius Sanctus quoque Ambrosius iaclei sernionis ema-
inter viros dposiolicoscontmeinoralur. nalor, cuni gravitate acutus, perviolenta persuasione
Ex libelli Synodici verbis Cohc. Nicmrioinserlis dulcissimus, cui fuit sequalis docirina ciim vita.
lom. ii edit. Labbei, pag. 98. ei non parvis miraculis gratia divinitalis
Arianis auleni seditionem"moventibus Ambrosius quarido arrisit.
qui urbi prajfectus essel, sedandi lumulius causa
cum eorum aiiter GregoriiMagni ex prmfat. Cotiiment.super E&echieleiu,
supervenit. Quem qui sentiunt, Tua itaque dilectio has sibi ad legendum miiii
turba aspexissel, et fidelium clamorem repulisset,
eum reiitintiavii. et divina conve- poposcerai; sed valde incongruum credidi ut aquaiii
episcopum Quin ^j despicabiiem hauriret, quem consiat de beatoruiu
tiiens syiiodus, ipso inspeclanie imperatore, eum •* Patrum Ambrosii et Auguslini torrenlibus profunda
comprehendeiis sacro baplismate initiavit. Eleclo au- et perspicua fluenta assidue bibere.
lenfjam eo hujusmodihyninum Deo imperaior coram Isidori ex lib. n de 0[fic: Eccles. cap. 25.
omnilms cecinit: Gralia libi, Domine omnipolens et Ambrosius Mediolanensis episcopus, vir magiiae
Servaior nosier, quod cui ego viio coi'pora, tu ani- gloriae in Chrislo, et clarissimus doctof iii Ecclesia.
mas coinniiseris; liieumrjue de eo judicium jusluni Adlielthi Schireb. apud Occid. Saxones episcopi
esse declaraveris. ex Carm. de Laud. Virginnm.
Ex eodem lib. Syn. in Collecl.Baluz. pag. 788.
Beaii Ambrosii Mediol. episcopi digriissima scri- Jam fuitBesperiaafaiiiosusJaudesacefdds
pta lestaniur, viri apud Ecclesiaiii Dei ultra crelefos Ambrosius,Christicoinpleiispraeceptabeiiigiji,
cpiscopos famosi, et queni pro merilis suis non so- Spirilusel caslajservavilfoBdefa carnis,
liim catholici, sed creleri principcs ejtis lemporis Quinomen gerilAnibrosias d e nectare ductuni.
ulira onines sunt verilisacerdotes, cujus etiam lesti- Hic tener in cunis quoridamdum>parvplusessel,
timoniis Ephesina synodus usa esl. Magnafulurarumgessitspeclacularerum,
Ex eodemin ectdemColleciione,pag. 893. Namquee.xamenapuniiiunierosisfprle catervis,
Conlendilfaciempiieri; mirabilefaiu.
Hi qui anie uos fuerunt Deo amicissimi episcopi in
Occidenie qnidein Damasus, lniioceniius, Ambfosius, Hoc(nentpe)examenapum,qup sanctilabra redUridarit,
elc. . Dulciamulsorumporlenditverba iavoruni,-
Ejusdem ex eadeni Collect.pag. 947. E quibusaifalimdulcesctinlpecloraplebis.
Rursuni el apud bealissimum Anibrosiuiri, qui G Lucida digessitvenerandusopusculaDoctor,
ralione
oriines paries hesperias illusifavit. Cum pia pandensab origine prima,
QualilerbuncniundumsuriimaprudentiaPatris
Cassianiex lib. vn de lncarnal. Ddmiriu , Temporepraesenterii lune per bistefiia dierUm
a
Ainbrosius eximius Deisacerdos, qui manu Do- Fecerit, seleriiodispohenssaeculaiiulti.
niini nrin recedens in Dei sein|*erdigilo quasi gemma Htec, inquam,ddcuitcrebrosefmoneSacerdos.
rutilavit. Plures perducensad coeliregna pbalanges.
ProsperiAqui. ex ChrOn.Grai. v elTheod, icoss. Bedm Venerabilis ex lib. de Tettiporumrdiione
Pro caiholica fide muiia subliiiiitef Airibfosiiis
ad an, M. 4557.
episcopus scripsil.
Tlteodoreliex Polymorpho Dial, i. Qui (Valentin. Junior) tainen justissimaffi curii
Audio Ainbrosiurii qui Mediolani sedem episcopa- matre ejus Justina pcenam luit exsilii; quia clipsiini
lem ornavit, et contra ouines hrereses praeclare de- ariana polluil haeresis,-et emiiienlissiniam catbolicre
certasse, el pulcberrima siposlolorumque doclfinae fidei arcem Ambrosiiim perfida olisidioiie vexavil:
nec priusquam prolatis beaiorum Gervasii et Pto-
congruentia scripsisse.
Idacii ex Chrtiii. Gtal. iii et Equii. cosS. tasiimariyruin,I)eo revelante, reliquiis incorruplis,
Ambrosius in llalia Mediolahi cpiscopus, Martinus nefanda eoepta desefuit.
in Galliis Turonis episcopus, ei viiae meriiis, el j>a- Nicolai pctpmI ex episi, ad PliPtinuntj tom. vui
iraiis niiracuiis virlulum habenlur irisignes. Conc. edit. Phil. Labbei, pag. 1504.
Vigilii Thaps. ex lib. m adversus Eulychen. ,.Sed et beatissijnuni Ambrosium ex catechumeno .
Et omnes latini sermonis apostolici viri, id esl, jy divino oractilo ad episcopatum promotum, niliil est
Hilarius , Eusebius,- Anibrosius, Anguslinus el llie- quod exempli causa proferas (eleijiiij ibi satis est
ronymus, ccelesiibus imbiiii doclrinis, simui pafitef diviiia, nou huniana jussio), chjiis adthc infaniis in
consentiunt. cunis jacenlis examen apuni repente advolans vul-
Gelasii papm I, ex epist, 15 ad Dardanos, tom. iv luni obsedit, atque os, iiigredieniibiis aliis, aliis
Conc. edii. Labbei, pag egredieniibus, implevit^Quod paier cum videret :.£i
Beatre iiieihofise Ambrosiiis Medioliiiieiisissacer- vixerii, pracsrigusirtquit infiins, magnus efil; Qui
dos Ecclesiae hiajori Thcodosio iiriperatofi coiririiu- postea adulius Mcdiolanum perrexit tunc episcopo
nioiieni publice palamque suspendit. atque ad posni- desliiutum. Cumautem populus ad electioneni pasto-
lehiiam redegil regiani poiesiaipjn. fis convenisset, ecce tibi iiifaiis qUispiaiii Anibrn-
Ehnbdii Ticiit. episc. ex lib. i Ctirm., liyirin. 6. siUra ,cpisc«piim prpclaiiiavit. Pdpiilus vPceni iiofi
sine numine inissam arripuit; simulque ul vifuih
,. CoeloferuntAmbrosium ConfregitomneJubricum. raperet, irruit. Subducebat ille se, et omni raiione

Kofneii,lionof^vel aetio. Sic vixiiilJe ndn sibi, laiebras qua;rebai; lariietsi latere non poluit, populo
Kil dcbelhiciaeundire, Sed lolus auctoriDeo. illiiirt loio curii clero siniul deligehle. Ergo Cx caie-
Dos oiniiisest a moribus. Adjeclusbinc Apostolis, chuineno per singulos gradus ecclesiaslicos progres-
Fortis juvanlemnon eupil, Reduxil expulsamfidem;
Umboriemunilussuo. Dixit lrium_jIiosMarlyrum stis, oclavo demuni die, loia catbolica conseniieiite
Incarne cainisniliilagit LinguiBvirenlislaureis. Eccicsia, divino jahi riiaculo desigiiaius , episcopus
Begiiia"liCusiri cofppfe. Hic ofe preedanisusluiit est corisecfatus. Legiintur pldhe sihnlid t» ejusdetri
119 ADMONITIO 120
Ponlificis episl. v, ad Michaelemimp., pag. 280, ttbi A in Ecclesia ca,llioliea posl Aposlolos auclorilas lia-
subdiivr: Ecclesiasiicarum i-egularum normaiii lolo„ belur prrrcipna, cujus eloqueuiire affluens faciindia
vitae suse lempore custodivit, omnes hrereses debel- Latinae linguaedecus est el forma.
lans, Verbi Dei zclo succinctus. Adi eiiam epist. vi,
ad Phoiitim, pag. 284, ttbi lnhcipsa fusius adliuc per- Gregoriipapm vn ex epist. 2, H9. lib. iv, tom. X Conc.
traclal idem Nicolaus, Ambrosiumquenostrumclaris- Labbei, pag.
simam el splendidissimam liicernam Ecclesia1.vocat, Nec praetermitlant quodbealus Anibrosius. non so-
Hincmari archiep. Rem. in Qualern. ad Carol. luni regem, sed eliam revcra iinperalorcm Theodo-
regem; tom. vm Conc, pag. 1752. sium moribus et potcstale, non tantutii exconimutii-
Memenlote facti memorandi Theodosii et inemo- cavit, sed ctiam ne prfcsurneretin loco saccfdoium in
rnbilis viri Ambrosii.el quia excessil ui hoinoTheo- Ecclcsia raanere, inlerdixii.
dosius, corrijmil euni ut verus sacerdos Ambrosius, -Bernardi cibbalis Cictrev.cx epist. 77.
ei recepit pnlicnicr alque humiHier per illuni divi- Ab bis ergo duabus coluinnis (Augiistinuin loqunr
nani correciionem Theodosius.... Fclix ille imjiera- et Ambrosium), crede mihi, difiicile avellor: cum
(or qui suo icmpnre lalem habuit sacerdotem.... Et his, inquam, nie aut errare aut sapcre faleor.
lelix sacerdos Dei Ambrosius, qui in lempore fuit Pelrarchm ex lib. i, episl. 1.
lalis imperaloris ; scriplum est enira: Beatus qui Unum acniulo ac reprchonsore careiilem , ununi
enarrat jusliliam auri audienti (Eccl. xxv). Felices ct indecerpta laiide decoratum Anibrosium,
quoque ainbo ei sacerdos et imperator, quia ne ira plena
Dei pro excessu descenderelsiiper imperaiorem, ha- », cujus ne juvenis quidem fimaiii inordax livor atti-
forte ad purain
buil stto lempore sacerdoicm de quo non questus "J gerit,acapud quosdani inveni», quod
est Doiniiins qupd de nobis motio queriiur dicens: ejus simplicem doclrinam, omnis ambigui exper-
tem refereiidum esl. Consule
Qumsiviunum qtti inlerponerel sepem, el slarel oppo- brum, II de Viia soliiaria, seclioneejusdem quoqtte li-
silus conlra me, ne dissiparcm eam, et non inveni ubi scitu m, cap. 2 el 4,
dignissimrttradil de Ambrosio,auasnos causa
(Ezech. xxn). breviiaiishic omitlimus, non secusac alia mitlia, qum
Ejusaem cx lib. n de Prmdest. cap. 25.
Sancius Ambrosius cujiis sententiae fidei et Eccle- in historicis bibliolhecariislegendariisqnesponte oc-
siaeet oninium virtutnni firroissimaesunt coltinina!, currunt.
qui sanctum Auguslinuni per Dei gratiamjide illu- Andremde Petra Coloss.archiep. ex Orat. habiia itt
minavii, baptismate consecravii, aique docirina pie- Conc.Basil. l. xn Conc edit, Labbei, pag. 877.
latis insiruxit, ita in libro, etc.
Pholii ex ipsius Bibliotli. cap. 231, pag. 890. Quod vero saiietorum Pairum doctrina errorcs
orones
Ille in divinitus afflata libertale ac pieiate immo- stimis, depulerit, lesies sunt.... Ambrosius, Augu-
bilis animus, Medinlanensis nimirum Ambrosius. Hieronymus, ChrTslianaereligionis clarissima
Odilonis abbatis ex Chron. Cluniac. pag. 402. Iumina, qui adversus omnis haeresis gcnus inviciis-
sime scripserunl.
Beaius Ambrosius, vir per cuncia iaudabilis, et
verus asserior fidei catholicae... doctissimus doctor. Bessarionis Carcl. ex Oral. dogtnal. Conc
Guitmundi Averscmiepisc ex lib. ni de Sacram. lom, XIII,pag. 403.
Corp. e.tSang. Domini, Habemus itcm eos qui ab occidenle exstinxerunt
Sed tu, doclor egregie, beatissime Ambrosi, spi- (C errorum flammas sana clarissimaque doctrina, Hila-
rilualis pater beaii Augustini, quem idem vir san- rium, Atnbrosiutn.... qui rugitu suo lia>relicosomties
ctissimus in libris suis sanclum et bealum nominat; deierruerunl.
eujtis auciorilaiem, teste Augtisiino, raarlyruni re- lncerii ex mss. Colbert. nnn. circ. 600.
veiaior Paulus Aposlolus comfficndal: quem bealus
Gregorius, vir plane apostolicus, prre se gerit: eujus Audeoquos humiliversus subscriberestylo,
doctrinatn recipiendam beatissimus Benediclus, leste Mileclor, noliducere pro nihiio.
saneio Gregorio, sanctorura prophetarum Sjiiritu Dicere cogit amor me, qureloquor,Ambrqsianus,
plenus judicavil: cui tctius Ecclesire Mediclanensis O Cuiservire cupit mensmea, lingua, manus.
glorin specialiter attestaiur: quera merito fidei lofris quicumquesitis paradisigaudiavera,
orbis veneranier ainpleciiiur (non enira lot el tanii Ambrosius Ainbrosiimonitissubderele propera.
normamtibi monstratjnris et aequi;
tesles si le in fide caiholica errare scissenl, lanio si
Felix poterisdiscere, scire, sequi. •
praeconiole prredicnsseni): quid tu, inquam, de sa- Ambrosiiscriplisperduciturad meliora,
crameiilis allaris senlias/exphnato. Qui sua scriptalegit; el facilabsquemora.
Durandi abbalis ex tract. de Corpore et Sanguine AmbrositiniIegito, si vilaepascuaqureris:
Qurelegis, ha*cfacilo;sicquebeatuseris.
Cltrisli, parle IV. Finisadest: munuspraestetquitrinuset unus
Aliqua deflorare libel de sancto Ambrosio, cujus '.
D Se milii, sicquepius posluletAmbrosius.

IN SEX LIBROS HEXAEMERON ADMONITIO.

jam muliis, qttod el res ipsa clamal, Ainbrosiamimhunc fcelumsermonibusconstare, quibus sanclus
Otisei-UflfttHi
Doclot populo Mediolanensirerum creationemexposuit.iHos notarium aliquem ex ore dicentis excepisseurbitran-
lur nonnulli, ex primis sermonisoclaviverbis conjecturamcapienles : al certe Ambrosiusjam prottunliaios stylo
aslrinxil, ac in eam, qua circumferuntur, tractatus [ormain conciiinavil.Ipsemelenim Orontianodiucono(Epist.
ad Oronl.), ad quemsicul el ad Sabinutn episcopumhoc idem opus misil, scribens, Hexaemeronsuum sese exa-
rctsse significat. Eamdem retn in aliis quoquelibrisipse faclilabit. Ncque dubittm, illi Itoc ideo usu venire , et
amicorum ut obsequereturvoluntaii, cmlerorumqueChristitinorumutilitati consulerel, el sibi ne imponi possel a
notariis.
Operi sno Auclor ipse litulum Hexaemeronindidit (Episl. ad Sabin. el Oront.), illudque, si fides habenda mss.
iit quibus omnibuslegereest, Expiicil dies jrrimus. tncipit die*sseciffidus . et.fta de cmteris. in sex dies divisili
121 IN SEX LIBROS HEXAEMERON; 122
Congruit quidem littilo suo, universoqueoperi divisio: sed cum jam inde a Cassiodori senaloris lemporibus sex
in libros dislribulum [uisse appareat, lam anliqum divisioniet ctbipso Ambrosio forsan pro[eclm quidquam im-
mulare visum non esl.
Doclori noslro Origenetn, Hippolytum ac Basilium iti hoc argumenlo prmivisse docel Hieronymus (Episl. "ad
Pamtnach. supra cil.). Quid aulema prioribus duobusmulualus sit, citm laudali eeriim libri ad mlalem nostram,
ui in Prmfalione dictum esl, minime pervenerint, scire non possumus : a Basilio vero nl eum quam plurima suntp-
sisse haudquaquaminficiamur; ita serviliter illitts opera imitalum esse, atil quasi tralaloris offtcio'futtclum per-
negamus. Enimvero elsi frequenler illitts insislil vesligiis, ab eis tamen smpe scepius reccdil: quippe qui addat,
adimat, iransponat; itno nec religioni dttcat conlraria senlireBasilio (lib. m, c. 4; lib.iv, c 7; lib. v, c. 18),
qtiem eiiatn interdum, tacito licel nomine, non leviter perslringil, Mulla qitoque ex profanis auctoribus Plinio et
aliis pelita operi stto insentit, qttm nullo negolio quivis polerit adnotare : scd liic non videlur prmtermittendum,
ita lusisse hunc ipsum exprimendo Virgilio, ui de apibus agens (lib. v, c. 21), solutis versuum numeris., Poetm
verba smpiusrelinerel.
Porro sicttbi Basilitimimitalus est, id vel maxime factuin in argumenli lotitts distribtttione alque ceconomia.
Undeminime dubilaverynus, qttin hic sermonesnovem, qttot videlicei apud bealitm Basilium cxstanl, assignandi
sint. Cerle qttidem eum iiumeruni adstruere operosum non erit. Duo enim in iibro teriio manifeslissintedistin-
guunlur, qiiorum alter printis quinque capilibus inciustis, mane habilus esl; aller, qui per reliqua hujus libri
capila exlendilur, vespere. Neque vero minits pcrspicuitm quinto libro bitios similiter conlineri, cum mullum
discrepet is, qtiemundecim prioribiis capilibusptitanttts circumscriplum , ab eo qui inde ad ftneinusqtte libri per-
dncilur. Illum malutinis itoris prominticttnm esse plattissime declaranl altima capitis undeciini verba , quibus e
solis jam nimium procedenfis ardore lota concludilur oratio : liunc autem vesperlinis hctbilum,ea qum de noclur-
nis avibtts dicit, probanl evidenier; e: prmicrea concionis confirmat epilogus, quo pivs Prmsul vergente
arclioris jejunii die audilores ad serotitiam refectiottem dimiltit. Quatnquam verg nonila proclive sil evtttcete pri-
mum quoque librum in duos sermones fuisse divisum, in eam lamen opinionrm liinc adducimur, quod sexii capitis
fmis niltil cdiud prmferre videatur, nisi oraliotits conclusioncni, qttm cmn primn Basiliana homilia piilehre consen-
til: reliqua autein hujusce libri capita, qttmet ipsa secundmBasilii homilim aplissime respondent, aliani stiisqtie
nutneris absotutam orcitibnemsatis liquidoprm se [erant. Cmleritandem libri ttt cipttdBasiiium, ila eliam Iticsttnm
quisque seriiwneincotnpleclunlur.
Qttmras fortasse cui polissitnum ciiinotribuendi sini? Quamvis id certo definite non aiideamus, tamen si qitid
conjeciuris liceat indulgere, illos anno 589 hatid multo anliqitiores arbilrabimur. Cntn enimibi (tib. ni, c i-ei 5 ;
lib. v, c '4) lncnito ecclesiaslici canlus, quem Mediolani Vir sancius anno 585 aut 5S6, insliltieral, non tentel
fial, anle illud leinpus Hexaemcron sttum compoiuisse dicendus non est. Deincleselunc provccliorisfuisse mlalis
non dissiimiliil: Quac pueri, inquiens (lib. iv, c. v), risimus, ea senes coninieninrare qui possunius? Ex com-
nmniori aulitn clironologianon ilasenex anno 397 diem obiit Ambrosius: quapropter suam cum senecluleinvix
anie annum 589 prmdicasse judicaveris. Acccdiihis qnod ipse qum id letnporis in Ecclesia sua agcbctniur,de-
scribensdoceljam non imtllas esse coiigregaliones, ad quus separqliin pagani, Itwreiiciquecogebaniur : Ssd factus
est, inquil (lib. m, c. 9), unus pnpulus, ex ha-relicis, etgenlibus rc-plela est Ecclesia. (_.*<«*sane quantum cum
assignaiis letnporibus conveniant, faciiequivis inlelligat. Hmc ncnnqueaperte signiftcani feliccs Ulos dies, cum
exsiincia Jusiina impercilriceArictnorumparlibus lam perlinaciieraddicta, confnlalorepulsoque Symmaclw eilnti-
cortim riiuum lam forli propugnatore, viclor landeni de Slaximo lyranno Tlieodosius Magnus lot Itocanno leges
(Cod. Th. lii. de pag. el hmrel.), tanlaque prudentiaadverstis paganos alque hmrelicos tulit; ul eorum plurimos
in Ecclesimcalholicmsinum convolassecjttsdem wvi scriplores noiaverint (Rier. ep. 7; Prtid: l. i, in synib.).
Ad anni porro lempestatemquod atlinel, planum quidem eslobservaltim islis diebus jejunium : verisimiteau-
tem non atittd' fuisse illud quam exeunlis Qttadragesimw. Etenim eosdemillos dies singularis exsiilisse religionis
eo conslarepolesl, quod sttnimo tnane populus ad Ecclesiam frequensconfluerel, uttde non nisi posl solis occasum
discederet. Ilaque haitd itnmerilodixeris tales fuisse eos, quales in ipsa Juslinm smvienlisperseculione ab Am-
brosio describunlur, quando per sacram hebdontadamplcbs omritsad agendam malutinnm vespertinamquesynaxim
conveniebat. Addamusinsuper eadem in utrisque cmlibus peracta esse. Nam de his scribit sancius Attiisies (Episl.
ad Marc), dies esse quibus in Ecclesia poaniteniia relaxalur; de illis (lib, v, c 25), tempus essc qtio celebra-
tur indulgenlia peccalorum : in his lectamJonm prophetiamqsserit (Epist. ad Marc.),iu illis idemprcestiintnnon
obscure designal (lib. v, c. 11 el 25 ). In istis igilur convenlibuscum eodemdie bisaliqucmdo,Basilii more, verba
facerel, sex omnino diebus sttsceptumargumenlum absolvit,hoc csl,intra hebdomadmunius cwguslias.Prvbal id
quidem a nobisinstiliila sermonum divisio; at illnd idetn evincit ipsemel Ambrosiusin hmcvcrba ( lib. vi, c 1):
Qui (scfnionoster) eisi per quinque jam dies non mediocri labore nobis processerii; lamcn hodicrno dic, etc
m SANCTI AMBiiOSlI 124

SANCTI AMBHOSII

MBDIOLAMSIS BPISCOPI

HEXAEMERON
LIBRI SEX.a

LlBfiR PRIMTJS.
DE OPERE PRIMl DIEI.
IGAPUT PRIMUM. (Sermo I.) 1Adicaui, qund ei meiisdivina, ut piilant, inesse vi-
De muiidi priiicipio, duratiorie et unilate. Philosoplio- deaiur; alii partes ejus.alii utfuinque; in quo nec
rum ettores tefertintut ac perstringtintur. qnaefigura sit deorum , ncc qui liuniefus , nec qni
locus , aui viia possil, aut cura comprehendi. Siqui-
i. Tanlumrte opihionis assutiipsisse homines, ul ali-
denic mundi resiimatione volubilem, roluiidum, ar-
qui eofum triapriiiCiiiiac'oriSliluerPrilPiiiniunT,Deiiih,
ci exenipJar , et iriateriarii , sicul Pfatc diseijnilique _ denteni, quibusdam inciialiira motibus, sine scnsu
Deum conveniat inteliigi, quialieno, noii suo motu
Pjus; Ct ea iiicorrupta , et increata, ac sine initio feratur.
Psse aspeveiareni : Deumquo 11.011 laiiiqiiahi creaio-
fem ihaieriae, sed tamquain ariificcm ad exemplar, CAPUT 11.
Iioc' est, ideaiu inlendeiitem , fecisse liiunduih de Moysis opinio de inilio terum, uuctore muhdi, el
niaieria, qu;im vocarit hylen, quaegigiipiidi causas creaiione maletim. Idem muliis nomiriibuscommcn-
rebtis omnibus dedisse asseratur : ipsurii quoqtie datur : cui uni, explosisatomis ideisque, credehdutn
2 munduni incorruplum, nec crealum, aul facltim R osienditur.
existiriiarent: aiii qiioque , ut Aristoleles ciim siiisb 5. Uiide divino spiiitii pfoevidehs sarictus Moyses
dispiitandtiiii putavil, duo pfihcipia poiieient, ma- iios lioiiiirium errores fofe , el forie jam coepisse. in
lefiam c't speciein , et tertiiim ciim iis, qiiod opera- exordio serinbnis sui sic ait, Iti principio fecit Debs
toriiim diciiiii, cul suppCteret Coiiipetehier efiicCfe, cmtumel lerram (Gen. i, 1); iniliuffi rerum, auCioreni
quod adoriunduin putassei. niundi, cfeaiioriem maierire coinpreheiideiis; ut
2. Quid igiiur lam incoiiveniens, qiiarti ut reieriii- Deuffieiigiioscefes ante iniiium mundi esse, vcl ip-
iatcni operis cuni Dci omiiipolerilisrpternitaie cou- siiffi esse iniiiuni Universorum; sicut in Evangelio
j'ingerenl, vel ipsum opus Deurii csse dicefeiit; ut Dei Filiiis diceiiiibiis sibi, Tu quis es ? respdndit:
coeluin, et terraffi , et ffiare divihis prosequefehiiir' 4 Inilium qiiod et loquor vobis ( Jtictn.viii. 25 } : et
honoribus ? Ex quo faClurti esl', u! partes hiuiidi ipsuin dedisse gignendis- rcbus initiuni. ei ipstini
deos esse PfPderent, qUaiiiVisde ipso hiundo non essp creaidreni mundi, iioii idea quadaiii duce imita-.
mediocfis inter eos quaesiio sit. tOiCininaterire , ex qua non ad arliiiriuni suuni, scd
3. Nanf Pytliagdras uiiuiiT riTundiini asserit: alii ad speeieiii pfoposilam sua ojiera Jorinafel. Pulclire
innunicrabiles dicunt esse miiiidos, ut scripsit De- u qitoque ait, Itiprincipio fecit; iil incompfeherisibi-
mocfilus , cui pluriffium de Physicis vetuslfis auc- lein celferiiatem opef is expritneret, cuiii « effeCttun
toritaiis delulit. Ipsiiftique ftiundtiiii siBthper fttisse pfiuS operaiiortis ihipleise, qiiahi indiciuffi coeplre
et fore Afisloieles usurpat dicefe : criiitfa auterii cxpiiciiisset.
Plaio Iion spniper fuisse, sed seniper fofe pfrcsuriiit 6. Quis hop dicat adyertefe dpbeiiius. Moyses
asiruefe : plurimi vero 3 |iec fuisse seriiper, hec hlique ille efuditus iii Offihisapieniia ^lgyplioriiiii,
semper fore scriptis suis lestificaiituf. quPiii de fluffiine collecluin filia Pharao ui filiuffidi-
4. lriter has eorurti dissertsiones qu;« potdst Psse lexii, et subsidiis regalibus fiilluirt, offinibiissaeCuiai
veri aestiffiatio? cum alii niunduni ipsdni DeuffiPssP ris pfudenlise disciplinis informari atque insliui

» Scfipti circa an. 589. 1


D timaliir.
h Manuscriplus Corbeiensis unus el Colberlimis d: Gemetjcensis, Crjenpnianensiset Yulgaia, Pt-iii-
disputandum , pulant duo principia ponere. Mpiiiis cipium , qiti. Rcg., Germanensis ei edit. Aiiierbacliji
alii, aiquP ediiiones , putdvil.... poiiereUt. Hoc eiiiiii et Peiiti, Iniiiutn qiii. Sic Diohysi;ihiis ihffiicap. 4,
iiliiinum verbuni pendet ex ipso iniiio capitis : Tcm- jium. 15. Decein mss. Iuiiium quod. Sic etiam infr.
lumne... ut ctliqui, elc. "huin. ciiato, et I. iu de Fide ad Grai. c. 4, I. v, c. 4.
c Ms. Regius.Corb. el Colb. mundummsiimuiione. Graeceautem TMV c/.pyjn,o TI x«i la).5>%>p.lv.
Treniel-
Carnuiensis , mundi msimaiionem volubilein, rotun- lius veriii : id quoctaprincipio dicovobis.
dani,incitatam. Alii etedii. mundi mslimatione.Bene, e Quiiique ross, et edit.. Erasmi acRomana, qf-
si huerpreleris quasi sit idem ac piout muudus a'Sr feclum.
*v23 HEXAEJiEliOiN.LlB. 1. 126
tlesideravii. Qui Cuin de aqua ribhieii aeceperii, ribri /Ji CAPUt III.
puiavit tahieh diceiidUin, qiidd ei aqua cbnsiaieiit
oiiuiia, tit Thales dixit. Ei cuni esset iri aula edticri- Principiuih sriiiihd Deti hiuiidiim habere : ac prtiihdti
tus regia, maluil tanien pfo amPre jnsiiiire siibirP euiri, licet spiimricaficjurdsit, aiiefiiuinrionesse.
exsilium voluniarium , quaih iii lyrannidis fastigid
peccaii pertunclionem deliciis acquirefe. Deriique 8. Iii pfincipio, inquil. Quani bonus ordb, ut illud
'
liriusqiiam ad ptipuli liberandi inunus vocareiur, pfiiiiiihi asserefet. qnbd negafe consuPvPriint; ct
haiufaii sequitaiis sliidio provoCatUs, accipienierii . ebgiiriscefCnlpfihCipiumesse inundi, ne sine princi-
injuriam de popiilaribus shis ullus, invidiresese de- piri miiridura 6ssP honiiiies arbilrarentur. Unde et
dit, voluptatiqueeripiiii, atqtie dmnes fegiae doniiis DavidCiirii dePrjelo,et lerfa, et rtiari Ioqueretnr, ail,
declinans luiiiulius, iri seerelurii jEtliibpiae se cPntti- Ohiniain sapiehiid fecisti (Ps. ciri, 25); Dcdit efgo
lii; ibiderii a PcPlcrisljegotiis feihbtus, lotiim divirtae prihcipihhi miihdo , dedil etiam creaturre f ihfirmi-
cogriiiioni aiiihjum inie.ndii, ut gloriairi Dei 4 Videret taleiii, rie'ariafchoh . hP iiicfeaium, et divinaecoii-
facie ad faciem. Ciii leslificattir Scripiufa, quia\he- ^brieffi siibslaritiiePfetlefemus. Et pulchre addidil,
riio surrexit ariipliusPtopheta in Isrdel, sicut Moijses, B Fecit,- ne mbfa iri faciendo fuisse exi^timarelur;
'
qiieniscivii Domimis facie dd facieih ( Deut. xxxiv , Ij§ ut vel sic inlelligercnl homines quam iiicoinparahilis
10). Non in vMone,11iicqiie ih sbinhiis sed os ad os bpefatof esspt, qui laiiturii opus brevi 5 exiguffqtie
cuin Deo siiihihb loCiitus ; hcque ih sjieCie, neqiie1 11iiibnieiilo suae opeiaiionis absolverel, ul voJuntatis
ppf aeiiigihaia, sed clnra attjiie peisjiieua'praekeiili:e effeciiis' sPiisum teffiporisprrr.veniret.Nemooperan-
div.inrcc dignatiohe dohaliis. lein vidit, scd agriovit ppefaiiiiri. Ubi igitur rinora,
7. I- iiaque Moyses aperiiit 6s suurii, ei eiTudil Cuiiilegas : Quia ipse diait, U fctctasmii; ipse man-
qtirc ih eo Dohiiiius itii|iieb;iiiir; seciihduiii qiirid ei dtivit , et efeaiti siinl (PS; PxLViii.S) ? Nec ariis igitur
dixefat, ctiiii eiirii ad Pliardo fcgeiij dirigerCl : Vtide lisuiii, hec vifiutis expeiidit. qui hidriienlo sure vo-
cigo, ei eg'6aperiahi tis tiium, ei inslruam le qtiid d'&- luhiatis inaj6siate'hi tiihtre bperiitiohis implevii; ut
beaslequi(Ex'tid: iv, 12). Eienirii si quod de populo ea qure non efarit, Psse lacefel tam velociier, uine-
dimitteiidbdiceret, a Deo afcceperat, quaiiio niagis quc voluiiias operatiorii pr.rccurrcrel; neque operaiio
quod de coeld ldqucfeiUr ? Deriique non ih jiersu;!- vbluntati.
sibne humahirj sapiehliae, nec iri philosopiiiresimnla- 9. Mifaris opus, quacrisoperalorem ; quis princi-
toriis dispuiatioriibtis, sed iii oslensidiie spiriius et piiiiii tai;to operi dcderit, quis lam ciio id fecerit?
viflulis, (aniquarh tesiisdivini bpPiisausus estdicbre: Siibjecil siritini. dicens qnia Dcus fecit cielum cl
Iri priricipiti[ecit DeUscmlUtnei terram. Koh iile , til C fj terrarit. Audisli auctorem, dubiiare non debes. HiC
atonidrum cortcursiorte hiuiidus cbiret, sdruiii alqiie e;-l iii quo beiiedixit Melchisedeeh Abraham patrem
oiosum exspectrivit iicgbiitiih ; '&neque dibcipliiiairi hiuliai-iirii geiitium , dicens : Benediclus Abraham a
qunuidam iiiaierirc ; quain cbiiieinplando, mundum Deti sutiihio, qui fecit ctielumet terram (Gen. xiv, 19
possel efiiiigCrP, sed aiicibrerii Deuin cxpriiriehdinrL et 22). Et credidii Abfaliam Ded, et.ait: Exlendain
jiulavil. Advertil ehiih vir plpiiiis pfiidcnliae, quod maiium hietimad Deuni sunimum, qui fecil cmlutnel
visibiliuih atqiie ° ihvisiliiliuiri substaniias, drigihes, lerrtim. Vidcs qiiia lioCnon liomo invenit, spd Deus
et eausas reruni meiis sbla diviua eontiheat, noh iit ariniiiiiiavii. Deiis est eriini Melehiscdech , qui ctt
piiilosbplii disputaiit, .validibrem aiomorurii cbm- rexpacis et jublilire, nec iiiilinin dieruni neque (i-
jilexibnerii pefsevefahtiae jugis prreslare CaUsani; iiehi habeits. Nbii ffiiruni crgo si Deiis qui est sine
sed j'udicavit quod ielam araneiP texefeiil qiii sic riii- inilio , initium omnibus dedit; ul qttro 11011eraiit.
nula et ihsubslartiiva prihcipia ecsloac lerrisdareiit, esse iricipefPni. N011hiirtim si Deus qui omnia vir-
qiiaeutfdriiiito cdhjiingpfeniui; itSforiuilo ac iemere lutp siia coiiiinel. Pt iiicomprelieiisibili majesiale
dissolvefeiiiur, riisi iii sui gubprnaibris divina viriutp uiiivefsa cbhipicctitiif, fecit hrec qurc videniur, cuni
constarehi. Nec inimefild guberiiaiOrerii he§ciuiit, eliahi illa reCefit qiiae non videuliir. Invisibilia au-
qui noh libvpriihi Deiiih , pef ijuehi binnia reguhfui Il) teiri iis quae videhiui*, poliora csse quis neget; cum
el gubefnantiif. SerjuaHiui'efgb eiim, qiii et aiiclb- ea quae videiituf ,=ieniporalia sint, a-terna auteni
reiii nbVit, el guberhaiofeiri , heC variis abducahiuf qu;e non videnlur? Quis dubilct quod Detts licecfe-
bpiriiohibtis; cef it,- qiii pef Pf opheiatn loculus ait: Quis mensus
a Mss. oeto aniiqiiioris ac melioris notae el edit. subslanliamet causasrerum.
vetere*;, 17111 scivit Dominum, Reg. et Reineiisjs. qui f Mss. aliquot ac edit. Gill. in margiiie, et Rom.
scivit Deum. Diim.. qui scivii Deum faciem ad faciem. in corpore , informcm inatetiain. Alii novem optimie
Gerni;, qui vidii Doni/jitim.LXX, qtiemhoi>iiDdminus nol;c et vet, edit. infirmilutem,id esl, ut aitLfllinius,
etiin [acieihad [aciem. Vulg.; qucm iiossetDtiminuS: corruptioriem,
•" Cod. aliqnot, neqite in soinno. e lidil. ohiiieg tfnaiiifhi cbhsehsii, addidil de cele-
c Rom. edil. cutii uno nis., cpgnitionediiinalus.
d Dftcein iiiss. riielibfis nbiati, ritale,fonditionis,Fecii. At haivoccs de celeriiale
iieque discipultiin cdndiiitinis dPmiii lii hiss. iilhffibu'.!:
quemdarii. * Ita ifCdeciin iiiss. ei cdit. vei;Atedit. Roni.mo-
e Qua.ijiorniss. el edit,.
_ Custerji, invisibilium ori- mento sum volunialis absolveret, et operatiohis effecid
gities Sitbiiqhiiariiiii et cdiistis refurii, ..Aiii., Efa. et serisuni, e'tc'. . ., ~ ... .-.
Giiioi. o.iiiilurit, origihes. Q^ualuofjhss. vivUibUitim • Cm^KOi-, seiisuuiricorpotispf(vv.itiirei,
1-27 SrVNCTIAMBROSII 128
est manu aquam , et ccelum palmo, et universam ler- ALtem ad lempus refertur, aul ad niinierum, aut ad
rain clausa ntami? Quis slatuil ntontesin libra et ru- fuiidamenlnm ; quomodo in acdiflcandadomo initium
pes in slalera, el nemora in jugo? Quiscognovilsensttm fuiitlamenlum esi. Priiicipintn quoqtte conversionis
Domini, ctul quis ejus consiliarius fuil, vel quis in- et depravaiionis dici posse Scripiurarum cognosci-
slruxit eum (Esa. XL, 12). De quo etiam alibi legi- nius auctoritate. Est ct principium artis ars ipsa,
mus : Quia lenel circuitum terrre , et terram velut ex qua arlificuin diversortim deinceps coepil ope-
nihilum fecit. Et Hieremias ait: Dii qui non fece- raiio. Est eiiani principium bonorum operum flnis
runl cmlumel tetrani, peribunt a lcrra, et de sub cmlo optimus, ul niisericordirc princijiium est, Deo pla-
islo. Dominus qui fecit lerram in virltttesua, et correxil cere quod facias. Eo eaim ad confercndum homini-
in sapienlia sua orbetn , et in sua prudentia .extendit bus subsidium iiiaxime prnvocamur. Esi etiam vir-
cmlum, el mnlliliidinem aqum in cmlo (Jerem. x, 11). tus divina , qua3 hac exprimiiur appellatione. Ad
Et addidit : Infalualus est liontoa scientia sua (Ibid., tempus refcrlur, sivelis dicere in qtto (empore Deus
14,). Qui enim corruplibilia mundi scquilur , et ex fecit coelumet terram , id est, in exordio mundi,
bis pulat quod divinae possit naiurre compreliendere quando fleri coepit, sieul ait Sapientia : ,Cum para-
verilalem , quomodo non infaluatttr versutae dispu- rel cmlum, cum itto eram (Pro»..-vm, 27). Ad nume-
tationis aslutia ? B, rum aulem si rcfcras, ita convenil, ut accipias : im-
10. Curii ergo tot oracula audias, quibus leslifi- primis fecit Deus coclum el terram , deindc colles,
catur Deus quod fcceril mundum , noli eum sine regiones, fuies inhabilabiles. Vel sic: anie reliquas
principio esse credere; qnia quasi sphaera mundus visibiles crealuras, diem, nociem, ligna fructifera,
esse dicalur, nt principium ejus liullum videalur aniiiiaiiiiuui genera diversa, ccelura et lerram fecil.
exstare; et cum inlonat, quasi in circuitu onmia Si vcfo ad (undamentum referas , principium terrre
comiiioveiilur , ut unde incipiant, ubi desinant non fundamenla esse legisti, dicenle Sapientia : Quando
facile coni|-rehendas; quia circniius principium sen- fortia faciebai fundamenla tertm , eram h penes illtim
su colligerc impossibile habeiur. Neque enim sphie- cuncta componcns (Sap. VIII, 29). Est eliani bona;
rre poles initium reperire, vel unde cceperit globus prineipium discipliure, sicul est illud : lnilium sa-
Iuinc, vel ubi desinat menstrua lnnae dcfectio. Ne- pienlim esl limor Donitni (Prov. i, 7); quoniam qui
que vero si ipse non comiirehendas, idcirco non timet Dominum , decliual efrorem , et ad virtmis
coepit, aul Q nequaquam desinei, Si ipse circuitum semitam vias suas dirigit. Nisi enim quis limuerit
vei airamento, vel giapliio ducas, vel a centro ex- Deum , non poiesl renunliare peceaio.
primas, unde cceperis, aut ubj desieris, intervallo 15. Quod rcque etiam de illo possunius aceipere :
interposito non facile vel oeulis colligis, vcl mcnie Gi Mensishic iniiinm meiisiumeril vobis (Exod. xn, 2);
repetis; et tanien el coepisse el desivisse ipse libi quamvis 7 el de lempore istnd accipiaiur, quia de
tesiis es. Nam elsi sensura subtcrfngil, veritateni Pascha Domini Ibquebalur, quod veris initio ceiebra-
nou subruii. Quac autem inilium habenl, el iinern tur. In hocergo principiuui mensium , coeluiiiel ler-
habent: et quibus finis dalur, inilium dalum con- ram lecil, quod inde mundi capi npniiebat cxor-
siat. Finem autera mundi fulurum ipse Salvator do- dium , ubi erat opporluna omnibus verna temperies.
cet in Evangelio"suo, diccns : Cmlumet terra prmlcr- Unde ei annus mundi imaginem nasccntis expressii,
ibitnl (Mallti. xxiv, 55). Et-iufra : Ecce ego vobiscum ul post hybernas glacies atque byeniales caligines
sum usque ad coiisuiiimniionemmttndi (Mallh. xxvni, serenior solilo verni leraporis splendor eluceai. I)c-
20). El Apostolus : Prmlerit eniin figura htijus mundi dit ergo forniam futuris aiinorum curi.iculis mundi
(I Cor. vii, 51). prinius exorlus, ut ea lege amiorum vices surgc-
11. Quomodo ergo coreternum Deo munduni as- rcnt, alque inilio cujusque anni produceret terra
serunt, et creatori omiiiuin sociant, atque aequalem nova seniiiium germina, quo primum Domiinis Deus
esse disptiianl creaturam, corpusque nialeriale mun- dixeral: Germinet terra herbam fwni, seminans se-
di iuvisibili illi atque inaccessibili nalurae divinre men secundum genus el secundum similitttdinem, el
conjungendum putant, cuni pracsertim secundura D) lignum [ructi[erum [aciens [ruclum (Gen. i, 11). Et
snam senleiuiam non possint negare, queniam cujus sialim produxit terra herbam fceni, el lignum' fru-
jiartes corruptioni el mulabililaii subjacent, hujtis ctiferum ; in quo nobis et moderaiionis pei*|ieluaedi-
necesse est univer*sitalem iisdem passionibus, qui- vina providentia, et celeritas terrae gerniinantis aJ
bus proprire porliones ejus sunl obuoxiae, subja- sestimalionem vernre suffragalnr aeiatis. Nam eisi
cere? quocumque tempore el Deo jubere promplum fuit,
CAPUT IV, et lerrenrc nalurae obedire , ul inier liybernas gla-
cies et hyemales pruinas cojlestis imperii fotu ger-
Pfincipiorum varia genera : el in quo Deus fecisse cx-
minans lerra felum produceret; non eral tamen dis-
lum ac lerram inlelligendits.
positionis aclernre rigido slricla geiu iu virides sub-
12. Principium igilur esse docet qui dicit: In ilo frucius arva laxare, atque liorrenlibus prui-
principio fecil Deus cmlum et terram. Principium au- nis florulenta miscere. Ergo ul ostenderet Scriplura
, ^Centrum, graeceXSVT/JOV ,; id est, stimulus vel spi" b Qualuor mss. et edit. Am, Pet., penes illum com-
buUtmi Yide infra lib. v_ cap, 10; •ponens,Be-t.m58.et I-XX. .jsftcs Hlum dliveHeiWi
129 HEXAEMERON.LIB. I. 130
veris Imipora in constilulione muiidi, ait: JWeHsis AL rari opera Dei. ln hoc ergo principio id csl, in
hic vobis iniliutn meftsium, primus est vobisin men- Chrisio, ferit .Dcus coelum et terram ; quia per ip-
sibus anni (Exod. xn, 2), priniuui inensera , vcrnum sum omnia f.icia sunt, ct sine ipso faclum esl ni-
lcmpus appellans. Decebat enim principium anni hil. Quod factum est, in ipso vita eral; quia in ipso
priiicipium esse generationis, el ipsam generatio- consiant oninia. Et ipse esl primogenitus loiius
nera mollioribus auris foveri. Neque eniin possent crenliirae , sive quia anle oinneni crealuram ; sive
lenera rerum exordia aul asperioris laborem to- quia sanctus, quia primogenili sancii sunl, ui pri-
Jerare frigoris , aut lorrenlis oeslus injuriam susti- mogeuilus Israel, non quia ante omnes, sed quia
nere. sanctior caeleris. Sanclus auteiii Dominus supra om-
14. Simul islud adverlere licet, quia jure con- nem crealuram et secundum corporis susceptionem;
curril, ul eo lempore videatur in lianc generalio- quia solus sine peccato, solus sine vanitale. Omnis
nem, atque in hos usus tribulus ingressus, quo lem- aulem crealura subjecla vanitaii est.
psrc px hac generatione in rege:icialionem esl legi- 16. Possumus etiam inlelligere i ln principio fecil
limus transitu-. Siqttidem verno temporc iilii Israel Deus cmlum el lerram; id esl, ante lempus : sicut
^Egyptum reiiijueruni, et per marc transierunt, ba- initium viae noiidum via, et inilium domus nondum
ptizati in nube, ct iu mari, ul Apostoius dixit (1 Cor. J_3 domus. Deniqtie alii dixerunt, h y.sfala.iia quasi in
x, 1 et ceq.): el eo temppre Doinini quotannis Jesu cajdte, quo significatur in brevi ei in exiguo mo-
Chrisii Pascha celebraiur, hoc esl, animarum trans- menio suinnia operaiionis implcta. Sunt ergo el qui
itus a viliis ad viriuteni, a passionibus carnis ad principium non pro lempore accipianl, sed ante .
graliam sobrielalemque menlis, a malitiae nequitiae- tcinpus, y.«ir.tyvXeXoi) vcl caput; ut dicaffius Laline
(jue fennenio ad veritatem et sincerilatem. Regene- quasi summani operis; quia rerum visibiiium sunima
ralis ilaque dicilur : Mensis hic vobis iniiium men- coelum el lerra cst, quae non solum ad niuudi hujus
sittm , pritnus est vobisin mensibus anni (Exod. xu, sjieclare videntur ornalum, sed ctiam ad indicium
2). Dereiinquit enim et deserit, qui abluitur, iniel- rerum invisibilium , et quoddam argumeiilum eo-
ligibilem illuni Pharao principem isiius mundi, di- ruin quae lion videutur, ut est isiud proplielicum :
ccns: Abrenunlio tibi, diabole, et a angelis luis, et Cmli enarranl gloriam Dei, el opera mdnuum ejus an-
operibus luis, el imperiis tuis. Nec jam servict ei, nuntiat firmamentum(Ps. xvui, 1). Quod sccutus
vcl lerrenis huj*uscorporis passionjbus, vel depra- Apostolus aliis verbis in eaindem conclusil senien-
valae mentis erroribus, qui demersa oinni maiiiia , liam , dicens : Quia invisibiliu ejus per ea qum facta
vice plumbi, bonis operibus dexlra hevaque munilus suiii, inteltiguntur (Rom. i, 20). Auclorem enim
inoffenso saeeuli hujus frela sludet transire vesligio. C__Angelorum el DoHiinationum et Poleslalum facile
In libro quoque, qni inscribilur de Numeris, ait intelligimus eum, qui momento imperii sui hanc
Scriptura g : Initium nalionum Amalec, et semen lanlam pulcliriludinem inundi ex nihilo fecit esse,"
ejus peribit (Num. xxiv, 20). El ulique non omnium quae non era.l; el non de cxslaulibus aut rcbus, aut
nationum primus est Ainalec; scd quia per iuler- causis douavil babere subslantiam.
pretaiionem Amalcc h rex accipitur iniquorum; CAPUT V.
ciniqui auiem gentes sunl: yide ne principem mtindi
Mundum divinm operalionis specifnen esse : a genlili-
bujus accipere deheamus, qui imperat nalionibus
volunlatem suara facientibus , cujus senieii peribif,: bus eiimDei umbram non recte dici: Filio enitn so-
seinen aulem ejus impii et infideles sunt, quibus li, ut imago Dei sit, convenire.
ait Doniinus, Vos ex palre diabolo eslis (Joan. vm , 17. Est ergo hic mundiis divinrc spceimen opc-
24). ralionis ; quia dum opus videlur, 9 prrcferiur ope-
13. Est eiiam inilium mysticum, ut illud est, rator. Naraque ut istarum arlium aliae sunt actuo-
Ego sum primus et noutssimus, inilium el finis (Apoc. sae , quae sunt in corporis moiu , aut sono vocis ;
i, 8). Et illud in Evangelio prrccipue, quod inler- cessavit motus aut sonus, nibil sujierfuit, riec re-
rogaius Dominus , quis esset, respondit : Inilium , ]D mansit spectantibus vel audieiitihus : aliae iheore-
d
quod el loquor vobis (Joan. vm, 2S). Qui vere el se- ticac, quae vigorem mentis exerceant: aliae hujus-
cundum divinilalem est inilium omnium, quia ne- modi, utcessante quoque operaiionis officio, ope-
ino anie ipsum; el finis, quia nemo ullra ipsuffi : ris munus appareat, ul ardificaiio atque lexlura,
et secundum Salomonem (Prov. viu,22) inilium quae etinm lacente arlifice, peritiam ejus oslendunt,
esl viarum Domini in opera ejus; ut per ipsum di- ut operatori operis sui teslimonium suffragelur. Si-
sceret liominum genus vias D.omini sequi, et ope- militer liic mundus divinae majestalis insigne es.t,
• * Mss. quatuor probalissimi praelermitlunl, et an- nom. Hebr. Amalecinquit, populus lambens, vel lin-
gelis luis.
* Undenam getts. Tertiam praelerea explicalioiiem in fine Biblio-
inlerpretaiionem hanc sumpseril Am- rum R. Stephani reperias, ubi Amalec ex IIebra;o
br. non facile dielu esi: falendum lamen eam haud et cSyro exponilur, populus perculiens.
jinmerilo improbari. Neque enini pboV cum voce Edil. omnes cum mss. aliquot : .i-jii.ua*aulem
gcnies sunt. Alii melius : iniqui, etc.
**j"*D ullam habel afiinilalem. B. Hicron.aliain ejus- d Ms. Corb. vetus elGerm., qum vigore mentis
dcni nominis significaliouem ex Philone refert de exerceanlut.
131 gANCTI AMRRPSII 152
ut pcr ipsiim Dei sapientia nianifestelur. Quem yi- ^ Dei yoluntateiii repurrit; et pjus arbitrio rcsol-
(iens Propheta , simul et ad invisibijia oculos meijr viinlur.
lis altollens, ait : Quam magnificala sunl opera tua, CAPUT VI.
Dontine! omnia in sapientia fecisli (Psal. cni, 2|).
In cmloet lerra qtialuor elemenla, e quibus omnia
18. Nec oliose ulique faclutn Iegimus; quia gen-
liles jiierique qui coaeternum Deo mundum voluiit coinponunlur, creata esse. Qualis cmli subslcmtia;
qualisvc terrm posilio; et quutn diverse philosophi
esse, quasi adumbraiionein viriulis divinrc, asserunt
de cmlorum natura judiccirinl: iis negleclis divinm
etiam sua sponte snbsislere; ct quamvis causam e.jus
auctorilali auscultandum.
Deum esse faleanlur; a causam iamen facltim voluiit
non ex voluntale el disposiljone sua, sed ita ut causa 20. In prinejpio jtaque leniporis coeluni pt lerram
umbrac corpus esl. Adhaereleniin umbra corpori, el Deijs fecil. Tempus enim ab lioc mundo, ppn anie
fulgor lumini nalnrali magis socieiaie, qhain volun- mundum : dies atitem temppris porlioest, non prin-
late arbilra. Pulchre ergo ail Moyses, quja [ecit cipiiim. Et quamquam leciionis serie possimus ad-
Detts ccelumel lerram. Non dixil quia subesse fecii; sirucj*equod primo dieffifeeerit Dominus cl npctcni,
iioii dixit quia causam mundo utesset, praebuit: sed quae sunt vices teiiiporuin ; et secundo diefirnin-
fecit quasi bonus quod foret ulile : quasi sapiens .*, mentuin fecerit, quo discrevit aquam qure sub ccelo
quod optitimin judicabal : quasi pmnipotens quod cst, et aquam qure super ccelum; tamen satis est ad
amplissimum praevidebat. Quomodo aiilcni quasi praesenlem asseriionem, quod ip principio ccalum
umbra esse polerat, ubi corpus non erai, cum in- fecerit, unde d prrprcgativa generaiionis el causa; el
corporei Dei corporea adumbraiio psse jion possit? terram feceril, in qua esset generationis substantia.
Quomodo etiam incorporei lunihiis splendor possit In his enim quatuor illa eiemcnla creala sunt, ex
esse corporcus? quibus generantur omnia ista qure mundi sunl. Ele-
19. Sed si quaeris splendorem Dei, Filius est menia auiem quatupr, aer, ignis, aqua, et lerra,
imago Dei invisibilis. Qualis ergo Deus esl, talis qure jn oinnibus sibi mixta sunt. Siquidem et in
imago. Invisibilis Deus, eiiam imago invisibilis. Est lerra ignem rcperies, qui ex lapidibus et ferro frc-
enim splendor gloricepalernae, alque ejus imago sub- quenter exculiiur; et in coeio, cum sit ignilus et mi-
staniirc. Inprincipio, inquit, feciiDeuscmlumetlerram. cans fulgenlibus slellis polus, aqua esse possil julel-
Faelus estergn mundtis, et coepil esse, qui non erat: ligi, qu;c vel supra ccelum csl, vcl de jllo superiore
Vcrbum autem Dei in principio erat, el eral seinper. loco in lerram largo frequenter imbre demiliilur.
Sed eliam Angeli, Doniinationcs et Poieslates, etsi Qme pluribus coliigcre possemus, si quid ad acdifi-
aliquando coeperunt; eranl lameii jam quandn hic , i caiionem Ecclesirc ista proficere videremus. Sed
niundus esi 1'aelus.Omnia namque creatael cendiia quia his occupari infrucluosum negolium esl, ad illa
suni, visiblia et invisibilia, sive Sedes, sive Demina- magis intendamus aninium in quibus vitrc sit pro-
tiones, sivePrincipalus, ske Poleslalcs : Omnia, in- feclus aeiernae.
quit, per ipsum [acta sunt, el h in ipsum creala sunl 21. De qualiiaie igitur ei subslantia coelisatis est
(Coloss. i, 16). Quid est in ipsum creata? Quia ipse ea promere qurc jn Esaiae scriplis reperimus, qui me-
est hreres Patris, eo quod a Paire in ipsum transierit diocribtts et usitaiis sermonibus qualitalem naiurre
haeredilas, sicutPaler dicil : Pqsce q me, el dabp iibi coelestis expressit, dicens quod firmaverii coelunjsi-
genles hmreditalemtuutn (Psal. u, S). Qure tanien hae- cul fumum (Esa. u, 6), sublilem ejus naiuram nec
reditas a Palrc transit in Filium, el in Patreiri rever- solidam cupiens declarare. Ad speciem quoque ej'us
lilur a Filio. Egregie ilaque Apostolus et hoc lpcp abundal, quod ipse de coeli firniamento locutus est,
Filium dixil auclcrem omiiium, el maj'cstate sua quia fecit Deus coelura sicut camerair,; qucd iiitia
contineniem omiiia. Et ad Romanos de Palre ait: cceli ambitum universa claudaninr (Esa. XL, 22),
«
Qtiojiiamex ipso, el per ipsum, et in tj;stim sunt quae vcl iji mari geruntur vel teiris. Quod simililer
omnia (Rom. xi, 56). Ex ipsp principiuiii et origo significalur, cum Iegiiur : Quia ppeium'Dominus cx-
subsianiiaeuniversorum, ____() id est, ex volunlale ejus ,j lendil (Esq, xxxiv, 4). Exlenditur enim vel quasi
ei poiesiate. Oniuia enim ex ejus volunlate cceperuni; pellis e ad taberpaciila liabiialipnesque sancierum;
quia unus Deus Pater, ex quo omnia. Elenim lam- vel quasi liber, ut plurimerum scribantur nomina,
qtiam ex suo fecit; quia unde voluit fecit. Per. ipsum qui Chrisli 11 graiiaffi fide et devotione roeruerunt,
coniinualio; finis in ijisura. Ex ipso ergo materia. quibus dicilur : Gaudete, quia nominq vesfra scripta
Per ipsum operaiio qu* ligavit atque constiinxit sunl in cqelo(Luc. x, 20).
nniversa. In ipsum, quia quamdiu vult, omnia ejus 22. De lerrae quoque vel qualitate vel ppsitione
virtute manent aique consistunt, et iinis eorum in tractare nihil prodcsl ad spem fuiuri, cuni satis sit
a ,Qmnpsedit. ac mss. duo, eausam lamen faclam : 0 Ita.ras. Corb. et Tliuaneus edit.; Cost. el quae-
.alii diio, causamlameh ut [qclum: totidero, causa tq- dam Parisinae, sic eliam paulo post. Al reliqui mss.
tqen(actum ; pljjrcs ei potiores, causam iatnen factutn; *t dedit., in ipso. -
ubi vox [aciutn ad Deuin referenda. Tres mss., prorogata generalionis causa.
b Ita qtiinque inss. mej. notre et Aro., Pet., Era.; e Gprb.yeius ei Benignianus, ad iubernaculahabi-
GraeceEcfaurov.Reli.qiii.nss, acedii.fiiil.etRom. in lalionis. Geni. secunda manu, ,ut edit. Cpst., ad Za-
ipso. Quid est in ipsq ? bernacula ptbteclionis hdbiialionisque,elc.
155 HEXA|MERQN. LIB, I. 134
ad scientiam, quod Scripturarum jliyinarum series A ligavit niare, disciplina strqyit celuin : claustra auicni
cninprebpndit, quia suspendit ierram in njliilo (Job. 12 cmlitimeni eitm(Job. xxvi, 6). Yolunlate igiiurDei
xxvi, 7). Quid nobis djscutere, ulrum in aere pen- ijnmobilif, iiiaiipt et slal in saeculum lerra, sccundum
deat, an super aquam, ut indenascatjir conti*pversia, Ecclesiastjs serttentjam (Eccle. i, 4), et vnlunialp
quomodo aeris n.atura tenuis et nioljior ijiolem possjt Dei movptpr, et nulat. Non ergo fundaineiijis suis
sustenlare lerro.nam? ^ul qupmodo, si suppr aqiias, n.ixa snbsistit, npc fulcrjs s.uis stajiilis jjerseverat *
non demerga.ur in aquam gravis ruina lerrarum ? sed Doriiittus siatuit eam, pt firmamentp voliintaiis
Ant quomotip ei maris unda rion cedal, pt jn lalcra sjjrp cpnlinet; quia jji majju ejus suiif pmiies fines
ejus sese loco suo mota diffundat? Mulli etjajji jn lerrae. Et haep fidei sirnplicitas argijnieritis oinnibus
medio aeris lerram esse dixerunt, et mple sua itji- antecellit. Laudent aljj quod ideo niis.quam decidat
niobilem pcrmaiiere, a quod acquabili molu hincatque tprra; quia secundqm naljiram in niedio rcgionpm
inde jiropendeat. De quo satis piilamus djclum a possidcat sjjaiji, eo quod necesse sit eam manere in
Domino ad Job servuni suum , quando locutiis per regipne sua, nec jjj parlpni alteram inc.iijari, qnan.do
nubem aii :Ubi etris cum [undarem terram? indica cpntra natjiram npjj nipvetur, sed sccundunj iiatu-
tnilii, si habes scienliam. Quis posuil mensurns ejus, si raiji, Praefljcent artjfipis diyini pf, oppjatoris apierni
nosli ? Aut quis est qui superinduxil mensuram super B pxcellejiliani; qjjis cijim arlific.tini.npii ab ijilo acce-
eam, aut super quid citcttli ejus confixi stint (Job. pit ? aiit quis dedit njuljeribiis lexuirrp sapieiiljam, -
xxxvin, i)1 Et infra : Conclusi mqre portis, el dixi : aut yafiplaijs disciplifiaiij ? Ego lajiiejj, qpi profun-
Usque huc venies, el non transibis , sed in le commi- d.u.romajestatis ejus, et aj*tis excplieniiam non queo
menlur fluctus lui (Ibid. 10). Nonne evidenter osten- coiiipj*plipridere, non disputaiipijis me librajnpnlis
dit Deus omnia majeslate sua consislere in numero, cpmroiltt) ajque iiiejisujjs : spd Qmiiia reposila iji
pondere, atque mCnsura? Neque enim creatura le- ejus exisiinip c yolunt.ate, quod ypiqntas ejps fjiuda-
gem tribuil, sed accepit, et servat accepiam. Non hipjiium sit uiiiyprspruro, et prpplev.etim adhiic mjiji-
ergo quod in medio sit terra, quasi aequa lance sus- jrjijs Ijic jnaneat. Quod Aposipiicrc qu.pque ljcel
penditur : sed quia majestas Dei volunlalis surc eam aslriiere ajjclpritaijs exeniplp, Spriplujn pst enjjjj :
lege conslringil; ul supra inslabile alque inane sta- Quia rqnitqti cregfitra subjeclq esl >fpp spqjile, sed
bilis perseveret, sicutDavid qtioque propheta lesla- prppter etiin qui subjecii in spe (Rom. VJJI,20). Lib.e-
lur dicens : Fundavil terram siiper h firinamenluin rabitiir auiejn el ipsa crealura a spryilijte pcrruplio-
ejus, non inclinabilur in smcitlitmsmculi (Ps. cm , S). rtis, d cuni diyijjaeremuneratiojjisgraii.a affylserijl.
Non utiquc hic quasi lanlumniodo ariifex Deus : sed 23. De ijaiura aulem el .qiialjtatp subsiajitire pceli
quasi omnipoiens prredicalur, qui non cenlro quo- C qnid enjjmererti ea qjj.aedispujationilms suis phjlpsp-
dam lerrani, sed praecepti sui suspenderit firma- plij texueruiit? cura alii ppmppsiiuin coeluiij ex qua-
nienlo, ncc eam inclinari patiatur. Nbn ergo mensu- lupj* eleiijenlis asserant: alii qiiinlapj quanidam JJJJ-
ram cenlri, sed judicii divini apcipere debpmus; turam ucyi cofpprisadcpnsj.itjitinnpmpj.us jjjdqcant,
quia non ariis mensuraest, sed potestaiis : mensura alque aniiigant rplheiejjjji psse pprpus, cui ncqijp
j"ustilire, mensura coguitionis; quia oinnia npn lani- jgjjis admixtus sit, peque aer, npque aqua,, neque
qnam immensa praetereant cjns scieniiam, sed co- tprra; qjiod hiijiisinodi elpmejita supjii quem.dajn
gnilioni ejus lamquam dimensa subjaceant. Neque ciirsjijjj hajj.eant aiqiie usjim pt m.Qfpro nat.ri.rac,ut
enim cum legimus : Ego confirmayi columnqs ejus graviora deinergant, ,et jji prpnum feraulur, vijcu.a et
(Ps. LXXIV, 4), vere columnis pam subnixam ppsjsjj- levia iii superiora sp subrigant; esf piiinj proprius
mus aesiinjare, sedea virlute quae suffulciatsiibstan- cujque mptus, in sphrurae aiitem .cijrcuitu isla cpij
tiam lerrre aique sustineat. Dpnique qupd in ppte- fiindi, et yiiji sui ciirsus ajjrii.ilere, qupjji.ajjispJjcRra
siaie Dei si.i terrae constilutio, etiam hinc eollige, iu orbem suum volvitur, et suppriora jnferiprj).jjs,
quia scriptum esl: Qui aspicil terrqm, el facil eatn superioribus qubque inferiora niulantm*. Quorujn
trentere (Ps. cni, 32). El alibi : Adhttc ego semel con- autem secundttm nalurara molus mulali sunt, liorum
ctttio lerram(Agg. n, 8). Non ergo librampntis suis I 1necessario ferunt -mutari solere qualilatcs fubslan-
immobilis manet: sed frequeiitei' Dei nulu et arbi- tiarum suarum. Quid igilur derendimus auliereum
trio commoveiur, sicut et Job dicit : Quia Dotriitius corpus esse, np videaiur corruptioni qbn-jxium?
commovel eam a fiindameniis •*columnm aulem ejus Quod eniiri composilum ex corruplibilibus elemenlis
exagilanlur (Job. IX, 6). Et alibi : Nuda infernd in est, nepesspest rpsplyatur. Naro hpc jpsp qupd di-
conspecluejus, et non est morti involucrum, exlendens yersre eadem sipl elementaiiaiurae, simplicpm et itj-
Boream prb niliilo, suspendens iertum in nihilum, al- violabilcjiT motujij habere no.n ppssunt, .cuiii se dj-
ligans aquam in nubibus suis... Columnmcmli avola- versus plfimpntoruixi motus iropug.iei. Unps eiiini
vetttnt, el expaverunl ab increpaliqne ejus : virlute mi- motjis .pnjnibus aptiisessp npn pptpst, el elejijejij..is
a Mss. 2, tjrnorfmquali situ. Rom. edilv guod ° Edit. ap mss. non prijuci, .p.elestaff,Alii atj^ejji
wqaali momento. novpm melioris aevi, voluntaie.
h Jla sex mss, ,et edit. Am,, Pet., Era. Sic etiam d Sicundecim mss. optimae notae ac vet. edit. At
paulo post. At ca3leri mss. et edit. Rom. firmi- Rom/edi.t. et pauc.i mss. cum..,, glotia, plc.
talem.
153 SANCTI AMBROSII 136
dislaniibus coijvenire. Nam qui levibus accomniodus A iiem suam , et dicant: Ecce quia maleria , id est,
est, fit inconiniodus gravioribus elcmentis. Iiaijue hyie, sicut philosopbi dicunl, eiiam secundum Scrip-
quando ad superiora moius coeliest necessarius, ter- turam divinam non habiiit initium. Vcrum lioc di-
renis gr.ivatur; quando ad inferiora decursus 13 ex- cenlibus respondebis, quia scriptum est: Eral auiem
pelilur, igueus vigor ille violenler atirahilur. Eteniin Cuinoperarius terrm (G'e«.iv,2). Etl4decoqui"JubaI
conira naiurae suae usum deorsum cogiiur. Omneau- dicius est, habel Scriptura: Hic eral pater qui demon-
lem quod in conlrarium cogilnr, non natnrae ser- slravit psallerktm et citliaram (Ipid., 21). Et, Homo
viens, sed necessitati, cito solvitur, et in ea sciuditur erat in Ausitide regione , cui nomen Job (Job. l, 1).
ex quibus videtur esse compositum , in suam quam- Desinant ergo de verbo quaestionem movere , cum
que regiojiem singulis recurrenlibus. Haec igittir alii prrcsertim pranmiseril Moyses, quia fceit Deus lcr-
considcranles slabilia esse non posse, aelhereunicor- ram. Eralcrgo, ex que facia esl. Nam si siiie |iriu-
pus coeli stellarumque esse arbiiraii sunt, quinlam cipio eam dicunt esse , jam non solura Deum , sod
quaindam naluram corporis introducenles, quo diu- etiam hylen sine principio dicenies , definiant ubi-
lurnam caeii pulareut mansuram esse substantiain. nam erat. Si in loco, ergo etiani locus sine pfincipio
24. Sed non isla opinio propheticacpotuit obviare fuisse adstruitur , in quo cral maleria rei*um, qure
senteiiiir», quam divina quoque Domini Jesu Christi J | principium non habebat. Quod si absurdum videtur
majeslas in Evangelio comprobavil. Dixit eniniDa- dc loco credere , videie ne forte volalilcm ierrani
vid : Principio terram tu (undcisli, Doniine, et opera debeamus aestiniare, quae non babens fundameiiluni,
manuum tuarum sunt cmli. Ipsi peribunt, tu auletn alarum remigiis suspendebatur. Unde ergo ei alas
permanes, et otnnia sicul vestimenlumveteruscenl, el sumemus, nUi forte huc derivemus propbeiici scr-
lamquamamiclum mulabis ea, el mulabunlur ; tu vero monis interprelaiionem : A pennis lerrm prodigia au-
ipse es, et antii tUi non deftcient (Psal. ci, 26 el seq.). divimus (Esa. xxiv,16) ? Et illud : h Vmlerrm riavhim
Quod adeo probavit in Evangclio Dominus, ut dice- petinm(Esa. xvm, 1) VSed hnc si accipiamus, in quo
ret *.Cmlumel terra a prmleribunl, mea tiutem verba aere velabat lcrra ? Sine aere enim velare nen potc-
non prmleribunt(Mallh. xxiv, 35). Nihil Igitur aguht, rat, sed aer adhuc esse non poierat, quia non cral
qui propler cceli asserendam perpetuitalem, quintum sine rerurii niateria elementorum facta distinclio,
corpus sethereum iiilroducendum pularunt; cum cum ipsa ndhuc elementa facla non cssent. Ubi crgo
a?que videant dissimilem creteris adjunclam membri efai materia ista alarum suffulta remigiis? In aerc
unius portionera, labem corpori magis afferre consuc- non erat, quia aer corpus est mundi : corpus aulcm
visse. Siraul illud adverte, quia propheta David cum esse aerem doccl leclio (Stip. v, 12), quia eniissa sa-
"
terram priori Ioco nomjnavit (Ps. cxLvrii, 5), et po- ( gilla in locum, quem jaculator intendit, incisus aer
stea coeluiii, credidit bpus esse Doniini declarandura; staliin in sejjisum resolutus est. Ubi crgo eral liylc,
quando enim dixit et facia sunl, nihil inlerest quid nisi forte dicatur quadam demenli imentione, qttia
prius exprimas, cum simul ulrumque sit faclum; si- in Deo erat ? Ergo Deus , qui esl invisibilis naliirrc
mul ne bsec saltem prrerogaliva coelo divinae videa- alque inviolabilis, qui lucem habital inaccessibilera ,
lur adjudicata subslanlire, ut primogenilse creaturac incoinprehcnsibilisel purissinius spirilus, locus erat
privilegio polior cestimetur. Itaque illos suis relin- materiae mundialis, et eral in Deomundi porlio, cuin
quamus contentionibus , qui muluis dispulalionibus de hoc mundo non sil nec mens servulorum ejus ,
se refellunt. Nobis autem salis estad salutem , nou sicut habemus scriplum : De hoc mundo non stint,
dispulaiionum controversia , sed praeceplorum veri- sicut el ecjonon sum de mundo (Joan. xvn, 14).
las; nec argumentalionis astulia , sed fides mentis , 26. Quemadmodum crgo invisibilia visibilibus , et
ut serviamus crealori potius quam creaturae, qui est ei qui ordinem ac decorem donavit oinnihus, incoiu-
Deus benedictus in saecula. posita copulabanlur ? nisi forte quia dixil, Tcrramt-
leiu eral invisibitis, el invisibilera earn pcr subslan-
CAPUT VII. (Sermo II.)
liamcredant; et ideo quia aquis operta, vUibUis
Occurritut iis qui materimmterniialeme Scriptutm ver- , ) corporeis oculis esse non poterat, quemadinoduin
&isconantur adslruere. Tertam eo invisibilemdici, in profundo aquarum sita, visum oculorum,
pleraque
quod aquis coopetta esset. Cur ea prius [acta sigtiifl- aciemque praetereant. Non enim Deo aliquid invisi-
celur, quarii ornata. bile, sed preatura muridicreaturre utiqiie acsiiniaiiene
25. Terraautem erat invisibiliset incomposita(Gen. censelur. Invisibilis eliam terra , quia nondum lux
l, 2). Bonus arlifex prius fundamenium ponit: po- quae illuminaret mundum, nondum sol: postea enini
stea.fundamenloposito, aedificationismembra dislin- luminaria facta sunl eceli. Quod si solis radius plc-
guil, etadjungil ornatum. Posito igitur fundamenlo rumque eliam aquis operla illuminat, et profundo
lerrae, et confirmaia coeli subsiantia , duo enim isla riiersa splendore iuminis sui prodit; quis dubilet
sunt velut cardines rerura, sublexuil: Terra auiem Deo ea , quae in profundo sunt, invisibilia esse nen
erat invisibiliset incomposiia.Quid est, Eral, nisi ne posse; nisi forte sic accipiamus iuvisibilem terram,
fprte in iniiiiitum et sine principio extendant opinio- quod nondum verbo Dei el prolectione visilabnlur ,
a Mss. Colb., Corb. unus et Yict. ilem unus/pert- b Gemet. etCoen., Vmlerrmavium pennm.
bunt. Edit. Rom., lranstbunlK
k
137 HEXAEMERON.LIB. I. 138
qurc liorainem non liabebal, propler quem Dorainus A lamen non quasi ° perpefua, sed quasi corrupiibilis
respicerel in lerram , sicut scriplum est: Dominus creaturse consummaiioni voluit subjacere. Unde in
respexit super filioshdminutn,ul a videret si est inielli- Esaire libro ait : Tollite in cmlum-ocutosvesltos , et
gens, aut requirensDeum (Psal. xin, 2) ? Et alibi ail: aspicileterram deorsum; quia cmlumut [umussolidaium
De cmlojaculatus esl judicium : lerra treinuil el quie- esl, terra autem ulveslimentum veterascet (Esa. LI, 6).
vit ( Psal. LXXV,9). El meiito invisibilis, quia in- Haecterra est, quae ante erat incomposila. Nondum
composita, quae iiguram et speciem congruenlem enim erant 16 maria suo fine distincla, etideo vago
15 adhuc non acceperat a proprio conditore. fluctu, et profundo gurgiie lerra inundabalur. Con-
27. Et fortasse dicanl: Cur enim Deus , sicut di- sidera, quia etiam nunc palustri uligine lerra inhor-
xit el facla sunt, non simul ornalus congruos assur- rere consuevil, nec paliens est vomeris, ubi infusus
gentibus dpnavit elemeniis, quasi non peiuerit, coe- terris humor exundat. Eral ergo incomposita; ut
lum insignitum slellis subilo ul creatum est, reful- pote solertis agricolae inarata culturis, quia adhuc
gere, et floribus ac fructibus lerra vesliri? Poluil deerat cullor. Erat incomposita ; quia nuda gignen-
ulique, sed ideo primo facla, poslea composila de- tium , nec thoris lierbosa riparum , nec opaca nerao-
clarantur, ne vere increala et sine princijiio crede- ribus, nec ireta segetibus , nec urobrosa superciliis
rentur, si species rerum velut ingeneralae abjniiio, g monlium, nec odora floribus, nec grata vinetis. Me-
non poslea additaeviderenlur. Incomposita lerra le- rilo incomposita , quae ornalibus indigebat, cui dee-
gilur, et iisdcm a philosophis aeterniiatis, quibus rant vilium serla gemmanlium. Ostendere enim vo-
Deus, privilegiis lionoralur ; quid dicerent si ab ini- luit Deus, quia nec mundus ipse baberet graliam ,
lio ejus pulchritudo vernasset? Demersa aquisdescri- nisi eum vario cullu operator omassel. Coelum ip-
bitur , velut cuidam principiorum suorum addicla sum intextum nubibus, borrorem ocnlis, mcesliliam
naufragio , et adhuc a nonnullis facta non credilur; animis excitare consuevil. Terra imhribus niadc-
quid si decorem primogenitum vindicaret ? Accedil facla, fastidio esl. Maria procellis turbata, quos non
illud, quod imiiatores nos sui Deus esse voluit, ut incutiunl nielus ? Pulcherrima est rerum species, sed
primo faciamus aliqua, postea venuslemus; nc dum quid esset sine lumine ? quid sine temperie ? quid
simul ulrumque adorimur, neutrum possimus imple- sine aquarum congregalione, quibus anle demersa
re. Fides auteffi nostra quodam gradu crescit. Ideo , poli hujus habebantur exordia ? Tolle solem terris,
primo fecit Deus, postea venustavit, ut euradera cre- lolle coelis slellarum globos , omnia lenebris inhor-
dauius ornasse qui fecit, et fecisse qui ornavit; ne rcscunt. Sic erant antequam lumen Imic mundoDo-
altcrum putemus ornasse , alterum creavisse: sed minus infunderet. Et ideo Scriptura ail: quia tene-
eumdem utrumque esse operatum; ul primo facerel, ( ; bmetanl super abyssum (Gen. i, 2). Tenebrae erant,
poslea componeret, b ut alterum aitero credereiur. quia splendor deeral lucis. Tenebrae eranl, quia aer
Habes in Evangelio hujus rei evidens testimonium ipse teuebrosus est. Aqua ipsa sub uube lenebrosa
(Joan. xi, 44). Nam suscitalurus Lazarura Dominus, est, quia tenebrosa aqua in uubibus aeris. Eraul
jussit ut Judaeiremoverent lapidem de sepulcro, ut ergo lenebrae super abyssos aquarum. Non enim ma-
morluum videntes, postea resuscilalum crederenl. las inlelligendum arbitror polesiales, quod Dominus
Deinde vocavit Lazarum , el resurrexit, et ligatis earum maliliam creaverit; cum utique non substan-
manibus el pedibus exiil foras. Nonne poterat remo- tialis, sed accidens sit maliiia, quae a naturae boni-
vere lapidem, qui poleratmorluum suscilare? Elqui lale deflexit.
poluit defuncto vilam reddere, non poluit nexus sol- 29. Itaque in conslitulione mundi opinio maliliae
vere vinculorum ? Cui vinctis pedibus gressum dedit, interim sequeslretur, ne divinae operalioni, et pul-
buic non potuit ruptis vinculis incessum reddere ? cherrimre crealurre, ea quaedecolora sunt, admiscere
Sed uiique adverlimus quod voluit primo demon- videamur, maxime cum sequatur: Et spirilus Dei su-
slrare raortuuni, ut oculis suis crederenl: deinde per[etebatur super aquas (Ibid.). Quem elsi aliqui pro
resuscilare : lerlio jubere ut ipsi vincula funeris sol- aere accipiant, aliqui pro spiritu quem spiramus el
verent; ut inier isla iides infunderetur inlidelibus , 0 carpimus aurae bujus viialis spiritum ; nos tamen
el per gradus quosdam credulitas nascerelur. cum sanctorum et fidelium senlentia congruentes,
CAPUT VHI. Spiritum sanctum accipimus, ul in constitulione
Terram incomposilam[uisse; lum quia in ea nihil mundi operatio Triniialis eluceat. Praemisso enim
dislincli, tum quia tehebris esset velala. Maliliam quia ttt principio(ecit Deuscmlumel lerram, id est in
per tcnebrasnon iitlelligendamSpirilus sanclus qui Christo fecit Deus, vel Filius Dei Deus fecii, vel per
ferebatursuper aquas., aliaque declarant: sed vel Filium Deus fecit ; quia omnia per ipsum facta sunt,
niaximequod malitia non nisi a nobis orialur. et sine ipso factuni esl nihil, supereral pleniludo
28. Fecit ergo Deus..primo ccelum et lerram, ea operalionis iu Spirilu, sicul scripium est: VerboDo-

a Decemmss. et edit. Am., Pet., Era., omillunt c Ita mss. duodecim ac vet. edit. Mss. vero Coeno-
hrr.cverba, ulvideret. Edit. Rom., ut diceret. man. Corb.- unus, et Rom. edit. perpeiuas, sed quasi
h Mss.Gem. sed alia manu, item Victorin. unus corruptibilescreaiuras. Vat. Cod. perpeluam cor-
el Edit. Gill. ac Rom., ne alterum alleri deesse.Edit. ruplibilem crealuram.
Am. Pet., Era., ne alterum sine altero, eic.
PATROL. XIV. 5
* liO
139 SANCTI AMBRQSII
mini cmlis firmali sunl, el Spmlu oris ejriS qirinisvir- i . niortpm generat, nec lux lenebras. Non enim sicut
tus eqrum (Ps. XXXII,6). Itaqup" quemadroodum in iiiutabiliiates affeetuum, ita etiani genefaiiohiim pro^
Psalmo docemur pperai.jpnpm Vprbi, qiiorl est Vpr- gressiones sunt. IUrr,ex contrariis in conlraria pro-
bum Dei, et virtutem quam dedit Spiriius saiictus ' positi deflexione verluntur : istae non ex contrarlis
iiahicproplieiicuiji resijltavit pracuium, quia Peus in adversa delleciuniur, sed ex ejusdeni generisvel
dixil, el Deus fecjt. SpiritiisqupquePeisuperferebar aucioribus, vel causis creaiae, in similitudinem sui
tur super aquas. Orrtandp pniin pplp cceli, gemjiijar referuiitur aucloris. ,
luris terris pulclire Spiritus superferebaiur, quijj per 51. Quid igilur a dicemus? Si enim neque sine
jpsum liabebantnovprum partuuni semina gerrninare, principio est, quasi increata, neque a Deo facla, un-
secundum quod dixit prophela : 17 Eqiitte Spirilum de habet natura maliiiam ? Nam mala essein hoc
' tuumel
creabuntur, etrenovabis facietn lerrm (Ps. Cjn, mundo nullus sapiens denegavit, cum sit lg lam fre-
50). Denique Syrus, qui vjcinus Hebraeo est, pl ser- quens in IIOGSreculo lapsus ad morlem. Sed ex iis
mone corisonal in plerisque et coijgrjiit, sic habel: qure jam diximus. possumus colligere quia jion est
ElSpiritits Dei (ovebatgquqs, id est yivifieabat, ul. i.n viva substanlia, sed raentis atque animi depravatio,
noyas cogefet creaturas, pt. fptp sup anjmaret ad a tramite virtutis devia, qUae incuriosorum aniniis
vitam. Nanieiiam Spirilum saiiclqm legjraus prpar ] t quam frequenler obrejiit. Non igitur ab extraneis est
lorem, dicente Jpp , Spi.rilus diyinits qui fecit tne nobis, quam a nobis ipsis majus periculum. Iritus est
(Job. xxxin, 4). Sjye ergp Spiritus sanclus superle- adversarius, inlus auctor erroris, inlus, inquam,
rebatur super aquas, tenebrae ppnij'ariarum virtulum clausus in nobismeiipsis. Proposiium tuuni specu-
super eas esse non polprant, ubi.lpcum sibj laiita lare, liabiltim luaemenlis exjilora, excubias obtende
gratia vindicabal: sive, ut quidani vplunt, aprpm adversum mentis tuae cogitationes, el animi cupidi-
accipiant, respondeant qua _.ratjc;ne Spjritum Dei lales. Tu ipse libi es causa improbitatis, lu ipse dux
dixerit, cum salis fueril spirilum nuncupare. Ilagitiorum luoruni, atque ihcenlor crimiriuin. Quid
30. Hi ergo volunt a DpndnQDgo ppslrp quatupr alienam naturam.arcessis ad excusationem'tuorum'
primum elenienia gejierata, ppplum, tprraro. roare, lapsuum? Utinani te ipse non impelleres, utiuam
aereffi; eo quod causae rerum,. ign.is el apr, lerra et nonpraecipitares, ulinam non iiivolvefes aul studiis
aqua sint, ex quibiis muiidi sjjecjes Cpnstal pt foj^nja. iramoderalioribus, aul indignatione, aut' cupidilati-
Ubijgitur lenebrre ncqiiitiariijii spiritaliuih lpcjjip har bus, quae nos ihnexOsvelui quibusdahi retibus te-
bere pptuerunt, cuni. augustae hujus deeorpm figurae, nent. Etceriein nobis est moderari sJudia, cPbibere
roiindus jnduprel? Numquid simul inajiiiam Deus iracundiam; coercerecupiditales : iri riobis est eiiam
creavil? Sed pa ex npbjs prta, npn a crpalprp Dpp i \ indulgere luxuria-, i>adolere libidines, inflamrtiare
condiia, niprum leyilate gene.raipr, npn ullain crea- iracnndiaffi, Vel iiillammaiili aurem accommodarp,
turae habeiis priBfpgatiyam,nec,auclQritaipm subslan- elevari magis superbia, effurtdi iri sacvitiam, quam
tjse naturalis, sed muiabil.itatjs yitium, et prrcrpm reprinii .huniiliialp, diligere mansuetudinera. Quf .
prplapsionis. Erridjcari banc Peus vult de aniinis naturnm accusas, o homo? Habet illa velut impedi-
singuinruhi, quonipdo eam ips.e genpraret*. Clajnat menta quredam, spriectuiem et iiifiriuitaiera. Sed se-
propbeia : Desinile q maliliis vest,ris (Is. i, 17), Et nectus ipsa in bonis morihus duleior, in consiliis
praccipue sanclus David : Desineq ntalo, e.t fac bonum utilior, ad cpiistanliam subeundae hipftis paraiipr,
(Ps. xxxm, 15); quomodo ergo ei inilium %Ppjiiino ad reprimendas libidines fortior. Infirraitas quoque
daraps? Sed haecppinio fera.is eprum qui pej*liirban- corppris, spbrietas mentis est. Unde ait AppsipJus :
dam Ecclesiam puiayerunt. Hinc Iklarciqiies, hinc Cum infirmor, tunc polens sum (II Cor. xn, 10). Ita-
VaJeniini, hinc pesles illoe Maniclirporujnfunesla que iipn in virlutibus, sed iufirmilatihus gloriabatur.
sahctofuni 'menlibus 'tenlayeriini iflferre, cojilagja, Responsum quoque divinnm refulsit oraculo salutari;
Quid nobis in ipso lumine yitae tenebfas rnorlis iiir quia virtus in infirmi.taieconsuuimatur. Illa cavenda
quirimus? Scriptura divina saluteni suggprit, vitrp (1S. q. 1, cap. Illa cavenda), quae ex noslra volun-
odorem fragrai, ut suayilaleni lpgpns capias, nouut i) lale prodeunt, delicia juvenlutis, el irrationabiles
praecipitii discrimeji incurras. Simjiliciler l.ege, o passiones corporis. Quorum igitur rios sumus do-
homp, non libi ipse foveam pfayiisjn(,erpres effpdia.s; rnini, horura principia exirjnsecus non requiramus;
siriiplex sermb esl, qiiiqfec.it Deus cozlutiietlerram. nec deriveriius io alios, sed aguoscamus ea quaepr0-u
Fecit quod noii erat,ijpn qupd prat, Elierra erql.iii? pfienoslra sunt. Quod enim possumus nonfacere
visibilh, ex quo fapia est, erat; el pj*at inyisibiljs, si iioluinus^ hujus electionem mali nobis potius de-
quia exundahat aqua, et operiebat eaih, e| pranf sur bcmus, quam aliis ascribere. Ideo eiiani in jiidiciis
per eara leripbrae superfijsae, qjjia iipndum efa.t lur, isiius muridi voluniarios reos, iion ex necessitate
meii diei, npnduni splis radius, qjjj solet el sub, cohipulsos, culpa constringit, poeriacondemnat. Ne-
aquis latentia deciarare. Quid ergo dicunl quod Deus que enim si per furorem aliquis innocentem pererae-
creavpi:it malura, cuin e.x cpnirarjis, el adversis ne- rit, obnoxi.usmorti est. Quin eliam ipsius diyinaele-
quaguam sjbi adyersa geijpfp.nlur?^Nec enim vita gis oraculo (Exod. xxi, 13), si qujs per jmpi*uden-
a Edit Paris., Qtttdigilur deterius? tissime leguut, adolere, id est augere.
i*Edit. Rora., abolere. Reliquae et omnes constan-
...I HEXAEMERON.LIR, I. 142
tiam inlulerit necem, accipii inipunitalis speni, refu- j^ hominem yenientem iji hunc niundum : sed eam lu^
gii facullateni, ut possit evadere. Hpc igilur de eo cem ficri voluil, qurp oculis corporalibus comprc-
quod proprie malum videtur, dictum sil. Mala eiiim henderetur. Qui redificium aiiquod dignum habitar
non sunt nisi quaecrimine meiilem implicant et con- culo palrisfamilias slruere desiderat, antequani funr
scientiam ligant. Caeierum pauperieni, ignobilitatem, damcnia ponat, urtdp lucem ei ittfundat explorat, et
aegriludinem, niortem nenio sapiens raala dixeril, ea pripia est gralia , quae si desit, teta domus de-
neciii inalorum sorte numerayerit; quia iieccontra- fprrni hprrel incultq. Lux est quae reliqnos domus
ria istis in bonis habenlur maximis, quorum alia no- commendat ornatus. Fiqt, inquit, lux. Plena vox
bis ex natura, alia ex commoditate accidere vi- luroijiis non disposilionis apparatum signilicat, sed
dentur. pperationis resplendpi effeclu. Naturae opifex lucem
52. Non otiose nobis excursus isle processit; ut locutus est, et creavii. Sermo Pei voluntas est,
probaremus Ipnebras et abyssum simpliciter acci- ppus Pei natura esl: lucom ereavit, lenebras illu-
pienda. Erant enim tenebrae de obtimbriMiune19 niinavit. Et dixit Deus, F\ql lux,el facta est lux. Non
cceli; quia pmne corpus umbram facit, qua. obiiin- ideo dixit, ut sequereiur operatio, sed dicto absolvit
bral vel unitima vel inferjora, et ea maxime, qure negotiuni. Unde pulchrp Davidicumillud: Dixii et facla
operire aiqup includere videtur. Includit aulem coeli ]_; , s-Mii^Ps.cxLviii.S^.quiadicium^Oiropleviteffectus.
polus, quia ccelum sicut camera extendiiur, quemr Auctor ergo iucis Peus : locus auiem et causa teue-
admodum supra demonslravimus. Non ergo princir brarupi mundus est, Sed bonus auctor ila lucem "*
palis erat tenebrosa substaniia : sed quasiumbra se^ dixit, ut muiiduni ipsum infuso aperirel lumine , •
cuta est mundi corpus caligo lenebrarum. Itaque atque ejus specieni vpnuslaret. Resplenduit igitur
momento divinre praeceplionis mundus assurgens, in- subito aer, el expavprunt tenebrae novi luminis cla-
tra se inclusil uinbram; ut si quis in campi medio, ritate. Repressit eas , et quasi in abysses demersit
qttem sol meridiaiiiis illuminat, locum aliquem re- repente per uiiiversa mundi fulgor lucis inlusus.
penle obsepial, et densis ramoruin frondibus tegat, Pulchre itaque el proprie dix.il : Facla est lux. Sicut
nonne quo splendidior foris species loci ejusefful- enini cito lux ccelUoi, teiTas , niaria illuminat, et
geat, Jioc horrenti desuper a scena gurgustiura ejus momento temporis sine ulla coniprcliensione retectis
ijilus obscurius fil? Autunde autrum, clausum iindi- surgentis diei splendore regjonibus, nostro se cir-
quc liujus modi Iocum vocarunt, nisi quod atro irt- cumfundit aspeelui; iia orrtusejus cilo debuit expli-
horrescai situ aique offusione lenebrarum ? Istaeergo cari. Quid niiramur si Dpus lociijtus pst Iucem , et
tenebrae snperaqUarum abyssos erant. Nam abyssum caliganti mundo lumen emicqit, quandp si quis in-
muliiludiiiem et profundum aquarum djci, Ipciio ([j ler aquas niersus, eleum ere pjniserit, cjariora fa-
Evangelii docet (Luc, VHI,51), ubi rogabant Salva- ciat ea qurp pj'cfundi icgebantur nccultis? Pixit
lorem drjemonia,ne juberet illis ut in abyssum irenl, Peus; non ut per vccis prgana quidam sonus spf-
Sed qui docebat vpluntales drcnioniorum non esse mpnjs exirpl, npc ut lingurjemcius epeleste fprmaret
faciendas, praccepitillis ul irent iu porcos. Porci au- alloquium, atque aerem istum .quidam verborum
tem se in slagnum aquaruni praecipitarunt, ut quod strepitus verberaret: sed ut voluntatis suse c cognir
repusabantdaemonia, non evaderent, sed digno prrc- lionem pfodpret operationis effecju,
cipilio demergerentur. Erat ergo baecmundi incom- 54. El diserevit inler lucem el tenebras; et vidit
posila species el forma. Deus lucem quia bona esl (Gen. i, &). Pixit et sonum
vocis nullus audivit : discrevit, et operationis mpli-
CAPUT IX. inina nemo dejireheiidit: vidit el ocuioruni ejus in-
Crealur lux : eadem a lenebris discemitur atqite ap- teniionem nullus aspexil. Et vidil, inqnil, Deus lu-
probaiur : el qua causa lux dies , ac tenebrmnox ,. cem quia bona esU Nep quod iguorabat, vidit; nec id
appellatm. quo.d nesciebal anie, aut non viderai, comprobavit :
53. Et Spiritus, inquil, Dei superferebutur super sed bonorum operum proprinm est, .utexlprno com-
• mendatore non egeant, scd gratiam suam cum vi-
aquas, et dixit Deus: Fiat lux (Gen., i, 3). Merilp j) ,
praemissusest Spirilus Pei, ubi divina incipere ba- dentur, ipsa lestentur. Pljis est quod probalur
bebat operatio. Fiat, inquit, lux. Unde vox Ppi iir aspectu ,quaroquod sermone Jaudaiur. Siip enim niiiur
Scripinra divina debnit inclinare, nisi a lumine ?' tesiimo.nio, non alien.o spffragip. Qupd si apud IIPS
unde niundi ornalus, nisi a luce exordium sumere ?' oculis judiciiim emitli.tur, quibus simul et graiia ve-
Frustra enim esset, si non videretur. Erat quidem nuslatis, el rerum mensu.ra cnmprehendiiur : quanlo
Peus ipse in lumine, quia lucem habital inaccessi- magis Peus omnia quaeprobat, videt, et quae videt,
bilem,-et erat lumen verum, quod illuminat pmneni- probat, secundum quod' scrintmn esl, quia Oculi
a Scena Iccus esl rarois arberura tecjus. Maro. I. v tuor, cogilatioifem; Rom. edit., disposilionem. Sed
&\\. : cognitionem relincndam eiiuidem arbitror, et hic
tumsylyisseetia coruscis jdem esseac senteuliam e.tjudicium, queinadmodiira
Desuper,horrentique atrumnemiisimminetumbra. cognitor judex est, ct cognoseere, judicare. Ibidem
b Mss. Coeii. ei<Jeni.per corr., dixii. Sic eliam' mss aliquoi, proderel volunlalis effeclus','jdiquot
ipfra iion semel. Alii taineii et pdit., dilexit. ^//rec./ttm.Alii.ffiagnpnuincrp,>etpdi.i.
pjiiups... effecm.
c Sie edil. vel. et mss. plures polioresque. Qua--
1*13 SANCTI AMBROSII U4
Domtnt super juslos (Ps. xxxm , 16)? Lucis nalura _V tradunlur, vun stattusse legisinposlerum.Principium
hujusmodi est, ul non in nuraero, non in mensura , ergo diei, vox Dei est: fial lux; el facia est lux. Fi-
non in pondere, ul alia , sed omiiis ejus in aspectu nisdiei vesper est. Jam sequens dies ex noclis fine
graiia sit. Propriis itaque sermonibus naturam lucis succedit. Senleniia autem Dei evidens , quia diein
expressit, quae videndo complacel, quoniam ipsa primo vocavil Iucem , et secundo vocavit lenebras
videndi officiufn subministrat. Nec immerito tan- noctera.
tum sibi praedicalorem potuit invenire, a quo jure 37. Praeclare eiiam unurn non primum diem dixil;
prima laudatur; quoniam ipsa fecil, ut eliam caelera nam secuturo secundo , et terlio die , et dcinccps
mundi membra digna sint laudibus. Vidit ergo Peus reiiquis primura potuit dicere: et boc ordinis vide-
Jucem , et vultu suo illuminavit, et vidit quia bona batur, sed Iegem staluit, ut viginli22 quatuor horas
est. Non ex parte Pei, sed generale judicium est. diurnaealquenocturnaa dieilantum nomine definian-
Itaque non in splendore lanlummodo , sed in omni tur , ut si diceret: Viginli qualuor horarum mensu-
ulilitate gralia lucis.probatur. Unde et discrelio fit ra unius diei tempus est. Sicul enira virorum genera-
inter Iucem et lenebras; a ut separaia lucis natura tio compulaiur, et intclligilur eiiam feminaruiii,
atque lenebrarum, nihilvideatur inira se habere con- quia uecluntur1*secuuda polioribus; ila etiam dies nu-
fusum. ]B meraiilur, et nocles aestimantur adjunctae. Sicut igi-
55. Et tiocaui' Detts lucem diem, et lenebras noclem lur circuitus unus.ita diesunus. Nam pleriqueetiam
vocavil (Gen. i, S); ut el nolnine ipso diem noclem- liebdomadam unam unum diem dicunt; quod in se
que disiingueret. Adverlimus itaque quod lucis ortus quasi in unum redeat dieni, el quasi seplies in se
antequam sol diem, videalur aperire; 21 principia recurrat. Est autem circuitus figura lirec a se iiici-
enim diei nociis exitum claudunt, finisque lemporis pere,el in se reveiii. Unde et saeculum unum inler-
etsiatus limes nocti etdiei videaluresse praescriptus. dum Scriptura dicit. Nam elsi aliis locis srecula ap-
Diem sol clarificat, lux facit. Frequenler ccelum nu- pellat, videtur magis diversitates statuum publico-
bibus lexitur, ut sol tegalur, nec ullus radius ejus rum vcl negoliorum significare , quam saaculorum
appareat; lux tamendiem demonstrat, tenebras ab- successiones aliquas definire : Quia dies Domini ma~
scoudit. gnus et prmclarus (Joel. n, 11). Et alibi, Ulquidvobis
CAPUT X. qumrere diem Domini (Amo.v, 16)? El hic tenebrae et
Diem nocti conlra quam nonnuilis videalur, hic ante- non lux. Manifestum estenim quod male censciis et
poni. Cur dies unus potius dicalur quam primus; ac indignis dies illetenebrosus sit, quo fulgebil inno-
matutino fine concludalur. ccntia, et mens noxia cruciabilur. Creterum quod
36. Et factum est vespere , el faclutn est mane dies ' J sine inlerpolalione noctium, et successione tenebra-
unus (Gen. i, 5). Quaerunl aliqui, cur prius vesperum, rum dies perpeluus ille remunerationis aeternaefulu-
postea mane Scriptura memoraverit, ne forte noc- rus sit, Scriptura nos docet (Esa. LX, 19.)
tem priusquamdiemsignificare videatur. Nec adver- 38. Pulchre autem vicem ulramqiie unura diciu-
tunt primo quod.prremiseritdiem, dicendo : Elvoca- rus diem , malutino eum fine conclusit, ut et a luce
vil Deus lucem diem, el tenebrasvocavitnoctem: dein- incboare diem doceret, et in Iucero desinere. Non
de quod-vesper finis diei sii, et mane finis noclis. enini est inlegrum diei lempus, nisi et nociis fuerit
Ergo ui praerogaiivain etpi*inialus nativilatis diei da- explelum. Unde et nos semper quasi in diehonesle
ret, prius fiueni diei siguificavit, postquam secutura ambulemus, et abjiciamus opera tenebrarum. No-
nox essct, deinde poslea fineni nociis adjunxil. Eo ctem enim ad quietem corporis dalam esse cognosci-
usque autem noctem diei Scriplura anteferre non mus , non ad muneris alicujus vel operis iunciionem,
poluit, ut et diei et noctis tempora, diei appellatione quae somno et oblivione transcurritur. Non sit nobis
coucluserii, lamquam principalis auclorilate nonii- commessaiio, ebrietas, cubiie, impudicitia. Nou di-
nis vindicaverit. Et hanc Scripturae csse consuetudi- camus : Teuebrrc et parietes operiunt nos , et quis
neni, ut poliori appellationem deputet, frequenlibus scit si videbit Aliissimus? Sed sit in nobis amor lu-
exemplis probauius. Siquidcra el Jacob dixit: Dies *) cis, et cufa honestatis, ul tamquam in die ambulan-
vitm mem, pusilli et mali (Gen. XLVII,9). El iterum : les, opera nosira coram Deo lucere cupiamus, cui est
Omnes diesvilm mem.El Pavid posuit: Dies annorum honor, laus, gloria, polestas , cum Domino nostro
nosirorum (Ps. LXXXIX,10); non dixit et noctes. jesu Clirisio , et cum Spirilu sancto a sacculis, et
Unde adverlimus ea quae nunc in specie hislorias nuncetsemper,etin omniasaecula sreculorum, Amen.
a Dion. et Colb. unus , Ut separata rerum nalura. * Mss."aliquot ac Rom. edit., secunda prioribus.

LIBER SEGUNDUS.
DE OPEBE SECUNDI DIEI
21 CAPUT I. (SermolII.) ad secundumdiem: el in rerum crealione nonnalu-
Operibusprimi diei slriclim recensitis , rejeclisque iis rmpossibilitalem,sedpctentiamDeispeciandamdotel.
qui mundo matetiam wlernam affingebanl, lransi( f 1. Diem priroum, ve' potius unum , maneat enim
iir, HEXAEMERON. LIB. II. liG
ei propheiici prrerogativa sermonis, ut poiuimus , A lioleprososcurarei, crecis visuni rcfundprel, populus
absolvimus; in quo conditum cceluni ,'(erram crea- qui aderat ei spectabat illa, medicinr» ordinem re-
tam , a aquarum exundantiam , circumfusum aerein, cognovit: sed potestalem Pomini miralus , dedit, ut
discreiionem faciam lucis alque 22 lenebrarum Dei scriplum est, Deo laudem (Luc. xvm, 43). Neque"
omnipoteniis, et Domini Jesu Chrisii, Spirilusquo- secundum numeros iEgypliorum et concursns side-
que sancii operatione cognovimus. Quis ergo non riim, mensuras elementorum exlendit manum suam
mireitu*dissimilibus membris disparem mtindum in Moyses, ut dividereiur mare Rubrum , sed divinae
corpus unura assttrgere, el insolubili concordiaecba- imperio potestalis obtemperans. Unde et ipse ait:
1'iiatisque lege in socictaiem et connexioneiii sui Dexlera manus lua, Domine, glorificala esl in virtule:
lam dislanlia convenire, ulquaediscrela naturasunl, dexleramunuslua,Dotnine, confregilinimicos(Exod.xv,
iii unitalis et pacis_ vinculura velut individua com- 0). Illo igitur sancta plebs eleva meutemtuam, et
pactione nectantur ? Aut quis hacc videns , possibi- lotum animum luum eo confer. Non sic Peus vidct,
litatem raiienis infirnip ingenio rimetur? Qtiaeomnia quemadinodum homo; Deus in corde , homo in fa-
visdivina, incomprehensibilis humanis menlibus, et cie. Nec sic igilur homovidel, quemadmodum Deus.
ineffabilis sermonibus nostris , voiunlatis sure auclo- Audis quia Dcus vidii, et laudavit. Noli igitur luis
ritate connexuil. ___oculis aestimare qure facta sunt, opinionibusque col-
2.23FeciligilurDeuscoeIuniet lerram,el eaquasi ligere : sed quaeDeus vidit et probavit, ea tu reirac-
aueior esse prrecepii, non tamquam iiguracinventor, tanda non pules.
sed tamquam operalor naturae. Nam quomodo sibi 24 CAPUT II.
conveniuntoperatoriaimpassibilisDeivirlus et passi- Firniamentum, ut aquas ab aquis disterminet, crealur.
bilis maieriae nalura, tamquam aliera ab altera, quo Cmli probanlur plures esse, ac cmieslium orbium
indiguerint, mutuantes? Nani si increala materia, concenlus refellilur.
videtur ergo Peo creandoe poteslas materire defuisse, 4. Et dixit Deus: fiat firmamentum inter mediam
et ab ea operalioni subjacenlia mutuaia. Si vero in- aquam, et sit discerneits inler aquain el aquatn;
composiia, mirum adinodum coreternam Peo male- et factum est sic ( Gcn. l, (» ). Audi verba Dei,
riam decoTera sibi non potuisse confcrrc, qure sub- Fial dicit. Jubenlis est, non aestimantis. Imperat
slanliam non a creatore acceperil, sed sine tempo- naturae, non possibililali obtemperai, non men-
re ipsa possederit. Plus ergo invenit operalor omnium, suras colligit, non pondus examinat. Voluntas
quam contuiit. Invenit materiam, in qtia posset ope- ejus mensura rerum est. Sermo ejus finis estoperis:
rari: contulit aulem figuram , qure decorem inventis Fiat, inquit, firinamentuminler mediam aquam. Fir-
rebus afferret. Unde excipiendus a caeleris tamquam G mura est omne quod staluit Peus. Et saiis pulchre
dies unus, non conferendus cum caeteris lamquam praemisit: Fial ftrmamentum, antequam subjiceret
dies primus est, quo fundamenta rerum ornnium po- inter mediam aquam; ut lu prius crederes firmamen-
sila, el causae esse coaperunt, quibus rouiidi hujus ttim ex praecepto Pei laclutn, quam de aquarum pro-
alque universaevisibiiis crealurrefulla subsianlia est. flua qualitate dubilares. Si naturam elementorum
Quare ad secundi diei admiranda opera sermo nobis consideres, quomodo inler aquas solidatum est fir-
prodeat, quorum eniinenlia non sccunduin iractatus nianientum ? Illae profluunt, illud conslringitur: il- _
nostri possibilitatenr : sed secundum scriptoris veri- lae currunt, hoc manet. Et sit, inquit, discernens
lalem, ad laudem referenda est Crealoris. inler aquam. Sed aqua confundere, non discernere so-
5. Vos igiiur quaeso, ut naturaliler acstimare, quac lct. Quomodo jubel quod scil secundum elemento-
dicimus probabililer, ac simplici menie ct sedulo rum raiionem esse conirarium ? Sedcum sermoejus
iiigenio pensare dignemini, non secundum pliilo- orlus naturae sit, jure usurpat dare legem nalurae ,
sophia; iradiiiones , et inanem seductionem h suaso- qui originem dedit..
jia verisimilia colligenies; sed secuudura regulain 5. Sed prius consideremus quid sil firmamenlum,
vcriialis, quse oraculis divini sermoiiis cxprimilur, utrum ipsum sit quod in superioribus ccelum appel-
et conieniplaiione lantse majestatis fideliuin pectori- E lavit, an aliud, el sint duo coeli, an plures.Nam sunt '
bus infunditur , quia scriplum est : Confirmame in qui -unum ccelum esse dicant, nec alterius cceli fa-
verbistuisTtNarruverunlniihi injusti exercilationes,sed ciendi, cum esset una hyle, ut ipsi aiunt, potuisse
non siciti lex tua, Domine: omnia prmcepla lua veritas suppelere substanliam; quoniam cum omnissuperiori
(Psa/.cxxvm, 28,85 el86). Nonergo secundum elenien- coelo essetexpensa,niliil reliquifuit, quodadaedifica-.
lorum naiuras, sed secundum Christum , qui orania tionein secundicoeli lertiiveproficeret. Aliivero innu-
quae voluit fecit, abundans pleniuidine divinitatis meros coeioselmundos esse asserunt, quos irrident
suae, consideremus quae facia sunt, et naturac possi- sui. Non enim nobiscum illis major, quam cuin suis
bilitatem interrogemus. Neque enim cum in Evange- pugna est, qui geometricis numeris et necessitaii-

a Rom. edil., aquarttm exundanliam coercitam. A vocem Verisimilia non exhibet. Edit. autemRom. et
creleris mss. et edii. abestvox, coercilani, et qui- Ires iuss. babent suasorie. Th. et Reg., stiasuri ve-
dem recie ; nundumcnim congregatre eraniaquae. risiniilia. Ben. el Corb. prima manu,st(HSt«a;...Car.
b Iia vet. edit et niss. non jiauci in quibus Big., suusorim, elc, non male; Nam siibinlelligi polest
Colb. ct Dion. habenl, Verique similia. At Val. cod. discipUnip. .
"
1,_7 SANCTI AMSROStl US
bus •cbiitehdurilpl-bbafeqiiod aliud coeliihi esse lidh A <occasum , propria negoiia alque opera derelinque-
possit, nec paiihalufara iili seciihdum aiit teflium irent, et omnia hie otiosa remanerent, quodam hu-
sit, riec opefaiofis viriuteffi idoheam, ut nnllios coe- jmanaead.ccelesies sonos meniis excessu. Sed ea qure
los facefet. Ei qiiis hbn hanc eorum artiiicera facun- !sunt aiiena a Mudio iioslro, et a divinae leclionis
diahi irrideat, qiii curii ex iiiia atqiie eadeih causa iserie , iis qui foris snnt, relinquamus : nos inhrc-
plura ejusdem gchefis ab boffiinibus fieri posse noh ireamus Scriplurarum coeleslium magisterio.
abiiuant, de cieaibie ortiriium dubilpnt, utfurri plttres CAPUT m.
coelos facefe potuerit, de quo scripluni est .*Domi-
husauieih ecetosfccii (Psalm. xtiv. 5). Et alibi: Omnia Firinaineriluhi rion ideinesse ac cmtum .*veras aquas
qumcumquevoluilfeiil (Ps. cxni, 5). Qiiid eniilidifficile supet ipso residete perpetdm negari, idqtieostendi
Pi, cui velle feeisse est? Fluitat igitur illis irapossi- Scripliita, exetnptis, ac riiuliiplici ttiliohe : ubi qtti
bilitaiis ratio , cuth de DeP dispulant, ciii vere dici- calidam soli naturani inesse nolunl, teviiicuntur.
liir: Quia impossibile libi nihil est. 8. Pfoposiium igitur nobis est, quia dixit Deus :
6. Raque rios iidii soluhi secundiim , sed eliam Fiai fitriiatneiitum inter medium tiqum, ei sit discer-
tefliUflicoelum esse uegare non possuniUs,CumApo- riehsinler aquam e't aquam. Et hinc Iractatur, ulrum
slolus fapluiii se ad leriiiifficceluffiscfiptof tinisuoruffi g hoc firmamentum ajipellel quod ante jam fecit, de
testifiBatione Ponfifiiiet (11 Cor., ii). David etiaffi quo scriplum est : In prindpio fecit Deus ctietumet
ccelos ccelorum in illo laudaniium Doiiiinuni consli- tetram. Necfallil qiiodaliqui ante nos iia acceperint,
luit choro (Psal. cxtviii). Qiiem imilantes philo- Co qtiod supra cfeaium auctore Deo et Condiiuiii
sophi quiiiqiie steiiafuiii etsolis Pt luriae, gioboruffi coeluffiScripiufa exprcsserii, bic exposiiionem ope-
cohkOiium moturti inirbduxefuiii, qiioruiii orbibus ris, creaiionisque dilfudefit; ut ibi quasi summa
vel potius globis connexa memorahl 25 hinhia, quos operis breviter cohipfehensa sil, hic operationis
sibi innexoset velut inserlos versarireiro elcohlrario qiiEiliias per ipsas concurrentium rerum digesta sit
caelcrismotu ferri arbilranlur. coque impulsuet roo- speCies. Sed movet iios , quia 26 ^1 nomen aiiud si-
tu ipsorum orbium dulcem qUeindahTet pleniim sua- griificatuf, et species solidior, et causa disceruitur, et
vitatis atque arlis et gralissinii modulaniiins sonum persoha cobperatoris adjuhgituf. Sic eiiim scriptum
reddi, quoniam scissus aer laffi arliiici motu , et est: Et discrevil Deus inter mediumtiqum qum eral
acuia cum grayibus leroperante, ila varios aequabili- sub [irriiamento,et inter riiediunitiqumqum eralsuper
ler concenius efiicial, ut omneni supergrediatur niii- fittnametiium (Geii, i, 7_).
sici caj'minis suavitalem. &. El primo volttnt id destfuefp quod frequenli
7, Ilujus rei fidem si requiras atqtie exspectes Q Scriplurariim leciione iiiolitum tioslfis ei inipressiun
sensu iiobis et audilu probari, baesiirint. Nam si Pst hientibus, quia aquaesuper Coelosesse non pos-
vera foreut, quomodo tanto molu orbiuni concfe- sint, diceniPs roiundtim esse Orbeffi iiiuiii coeli,
pante, cum ille coeleslis orbis, cui afiixos ferunt cujus iii ihedie terra sit, ,el iii ille circiiitu aqtiara
stellarum cursuSi qui sine inlernlissione volvuiitiif, siafe ncn posse, quod necesse est defliiat et labaiiir,
concilatiorem habeat conversionein atque licuium cum de superioribtis ad infefiora, decufsus est. Quo-
soiiutn excitei. hic autem lunaris gravissimum, iinn liiodo eiiim aqua super orbem, ut aiurtt, slare polesi,
audiretur a nobis, cuni leviora audife soleannts? cuin orbis ipse volvatur? Hrcc est iila versulia dia-
Fidem ergo ejus dispulaliohis si lestihionio noslro leclicae. Da mihi Undetibi respQhdeahi.Quod si non
etauditus munere exigamus jirobafi, referuht ob- detur, liullum verbum refertuf. P^eiuiitsibi cohcedi
surduisse aures nostras , et hebetiorem nobis sen- axem coeli torqueri taolu concito, orbem autem
-sum audiendi facium , propter illam a principio terrre esse ihimobilem; ,ut aslruant aqtias supef
noslrae generationis concepli soniius consueludinem. ccelos esse hon posse, quod oriines eas volvendo
• El
exempluin afferunt, eo qUod Nilus fluViofum se axis effuhderet: quasi vero ut concedam iliis qubd
hiaxinius, eo videlicet loco ubi se ex altissinlis pDstulant, et secundum eoruni opiniones illis res-
muntibus a'in caladupa illa prrecipitat, magnltudine I) pQhdeam, negare possint ih illa altiiudine et pro-
ffagoris sui ahres accolaruni obslruat, ul audiehdi fundo et lohgiiudineili esse el latiludinem, quam
muiiere carere dicantur, Sed facilebis ipsa respoii- iipmo poiest cdriipfeiieiidere, hisi is qui implelur in
dei verilas. Nam qui tonitrua audimus nubiufficdl- omiiem plehiiudihehi Dei, ui Aposlolus ait (Eph.,
. lisione gerierata, lahloruni orbium cOhvefsiories, iii, 18, 19). Quis eriiriipblest facile esse diviiii operis
qui ffiajori utique sicut motu fefri asstiniiinluf, iia sestiiiiaipr? Est efg'6 iuiUudbiri ipsa cceli altifiidine.
vehemeniiores scnitus excitarent ,• riort audireiiius? Sunl eilaiii, Ut de lns diCariitisquaescire possunius,
Addunt, praelerea ,>.ideo Bonum Iiuiic iion perveriire plefaqhe aedificiafoiis fotuhda, iiitiis quadfata , et
adterras. ne eapli homines per suavitatem ejus fcifis quadfata, inius fdturida, quibus supefiora
alque dulcedinem, quam celerrimus ille coelorum sunt plana, in quibus aqua haerere soleat. Qure
effecit motus, ab oriehtaiibus partibus usque in lanieu Ideo diciriius, ul adverlant opinioiies suas
.>..Mss;'piures;ac probaiiores, caladyla, a quibus fliiviiiAlii vero Ptedit. legimtcatatiupa, quSesuhtNili
alii licet corrupii haud longe recedunt. Cbrb.vetUSi cataraCiri*,de quibUsCic. in Soniiiio Scip.
(Jem. ac Coen. explicationis ergo habent abdila piq-
149 HE"kAEMERbN.LIB. II. 1S0
opiiiionibus verisiniiliOTibusrevinci pdsse. et diJsi- A riie cori[6itat(PliU.,iy, 15). Dicaiii ceft^ queiiiSdmo-
nant tantuffi opusDei, huffianae Operationis el hO- dutri aef cogaluf iii hhbehi, htfum: pilVia huoibus
strre pcssibililalis cciiteniplaiiehe metiri. geitereiuf, ah Sihu iiubiiim eolligattjf. Videhius ple-
10; Nos autem Scriplurarum seriem atque ordi- ruriiqtie exire riiibes de hiontibus. Quaird iilfuhi de
'
nem sequimur, et opus coniemplaiione aestihiaihus tPrris ascehdai aqua ; aii ea' quae super ccelos est,
«uctoris, et quid dictum sit quaerimus, et quis dixe- lafgo ihlbfe desCendat. Si aScendii., iiiiqiie ebrtlfa
ril, el cui dixerit : Fial, inquit, firmamentum in natufam est. ut iisceiidat iii siipefibra quacgfavior
medio aqum, et sii discernens inter aquas. Audio fir- est, et porteluf aere, cuhi aef feubtiiiorsit. Aut si
mamentum fieri per praeceptum quo divideretur coriciii orbis totius motu fapiiur aqua, siCut imo or-
aqua, el ab inferiore supefior discernereliih QUid be rapituf, ita suiiihio dfbe diffiindiiUf. Si fUndi,
hoc imanilestius? Qui jussil discerni aqnam inter- ul volunt, hon desinit, utique noh desinit fapi:
jecio et medio firmameuio, providit queniadmoduhT f quia si axis cceli sempef HiovPlhr, et aqiia senipet*
divisa atque discreia manere possit. Sermo Dei vir- haurilur. Si descendit; mahet ergo jugiier supfa
tus nalurre est, a et diulUrnitaiis substantia quoad- coelos quae habet unde descend-it. Deinde quid ob-
usque velit eani manere qui siaiuii, sicut sci iplum stat si cohfileantur qtiia aqua snpra coelos suspehsa
est : Statuit ea in smculum smculi, prmceptumposuil j> sil?Nam quo verbo dicUnt lefrahi ih mcdio esse
el non prmteribit (Ps. CXLVIII, ti). El ut scias, quia suspensam, et iminobilem hiahefe, cdhi uiique
de islis aquis hoc dixit_ quas tu negas posse iu supe- gravior sil quam aqua; ea falione possiint dicere
rioribus cdeli esse, audi superiora : Laudaie eum, non praecipilari aquam orbis illius coeleslis Convef-
cmlicmlorum, et aqum, qum stiper cmlos sunt, lau- sione, quae siiper coelos est, Sicut feiiihiierfa inaui
dent nomenDomini (Ibid: &, 5). Nonne quasi-ad- suspenditur, vel pondere librato undiqup inimobilis
versanti libi dixit: Quoniatiiipse dikit eifacta suhi; perseveral; ita et aqua aut gravioribhs aut aequis
ipse mandavil et cteata sunt : staluil ea in imcUlttin cum lerra ponderibus examiiialuf; ldeoque nbn i';i-
smculi, prmcepi.umposuil, et nen prmleribit (Ibid. 5). cilesuperlunditur mare lerris, nisiciimjubetur exire.
Au non vidplur tibi auctor idoneus, qui legeffi suo 12. Deinde cum ipsi dicaut vblvi orbeiri coelistel-
operi daret? Deus esl qui dicit, venerabilis natura, lis ardeniibus refulgenteni, honiiedivina pfovideiiiia
iiiaestiuiabilis maguitudine, imineiisus in remunera- necessaric prcspexit, ut intra pfbein coeli_ el sUpfa
lionibus, iuconiprehensibilis 27 in operibus, cujus orbem redundaretaqua, quae illa fervehtis* axis iri-
aliiiudirtem sapientiai quis iiIvPsiigarefacilis?Isiedicit cendia leinperaret? Propterea quia exundal igriisei
Filio, id est, dicit bfacbio suo, dicit viftuti suae, fervet, etiam aqua exUndavit ih lerfis. iip eas suf-
dieit sapienliae suae, diCit jiisiiiiae suae. Ei faeit Fi-Vi genlis solis elsieilaruni niicanliuui ardof ekufefet,
lius quasi pptehs, facit quasi virlus Dei-,facit qhasi et lenera rerum exordia insolitus vapor hiideret.
sapientia Dei, iacit quasi justiiia divina. CUiii haec Quanti foiues, fluvii; lacus irrigant lerras; ___>g quia
audis, quid miraris si supra iirmameiilum cceli po- cas iniernUs quidam ignis vaporal? Uhde ehiiri aut
luii taulae majestatis operaiioue untla suspendi? arbores gerhiinareiit, aul frumehla vel sata prP-
11; De aliis liaeccollige, de iis quse viderunt oculr rumpeient, vel crla ccquerentur; hisi eri interidr
hohiinum, quomodo ad Judsedrum iraiisilurii, si queque ignis aniniarel ? Qui etiaffi de saxis fre-jiieii-
ra.iioneffi quaeris, se unda diviserit; Non solet hoc ter exculitur, et de ijisp saepe, duffi CfMiliif, ligrie
esse naiurae. ut aqua se discernat ab aqua. et in exsilit. Ergo sicut ricPessafiiiigni^ cfeatufa, ut Prdi-
profundo interfusiones h aquaruih terrae riiedio sepa- naia et dispesiia perhianeat, coeiique ciemeiiliii
reiitur. Gelaverunt eriim fluctus, et firmaroenii spe- lemperet aquaruin rigdrem ; ita etiath aquardhi rb-
cie cursum suum insoliio fine frenarunti Norine po- dundahlia noii shperflua , ne altefuffi alierb POiisu-
tuii etiam aliter Hebraeum populum liberare; Sed hieretUr, quia hisi 'conveniens ulfiusque niensiifa
iibi voluii oslendere, ut eo speetaculo eiiaro illa quae sit, sicut ignis aquam exsiccal, ita et aqua festiri-
non vidisti, aestimares esse ci*edenda; Jordaiiis qud- guit igheih. IdeoqiiP pohdere et mPnsura' exaniinavlt
que; feflexo anine, in suum fonleffi revertilur. i) 1univefsa; niimPrata eniffi surit Pi et stillicidia plii-
.«•Haerere aquani, cuhi labilur ihusitatum; rursum viarriiil, siCut iri iibrO Job legihius (Jdb. xxviii, 2S).
redire in superiora sine ullo repagulo impossibile Scieris vel ferum facilem deiectuhi fofe, velsolu-
babetur.' Sed quid inipossibile ei qui dedil posse in- lionem universitaiis, si alterum exsupefafeiur ab
firhiis a ut infifmus diiiat: Omnia possum e in eo qui aliero, ila ulriusque teroperavit dispendia*, ut iieque
a Mss. Corb, vet„ dittturnilas subslanlim. Reliqui omnes (excepia Paris. ari. 1614, in qua infitmis)
mss. et edii. ciiutufiittaits sitbsiahlia. legunt, tjai dedil posse quibus votuii ? Dedit posS'e
h Tfes mssi, aquururit medio; edit. Rdih., dqua- infirmitaiibus. Quffi ullinia vox si reiineatur, non
ruhi sihe hvediol mutabiiur sensus. Poiest enim dici infirpiitas pro in-
ut per ineionymiani senium pro sene, sacrile-
c Edit. Roffi., Itwtete aquam, cuhi labilut, sur- firnio,
gittm pfo saerilego.
suniqueredire; edii. Pet;, Era., Gill.,- Iimrerettquam, « Corb. et Cafn., In Deo qui me confortal:
el ita stirsum redite ; inss. vero ul nos in lexlu, hisi f Sic inss. dtiotlecim ; at Big. Yict. unus et Gem.,
quod potioies pririia nianii habent, usilalum . secun- sicvt axis cmli seniper hwretur, ila aqua sentper Itauri-
da inusitalum. Wt; edil. vero.... semper movelut, il aqua movetur,
? |ja niss*Cbfb:viel;, Reh.Th.et Carn. Alij el edit. ef.aqua sefnperhauritur.
151 SANCTI AMBROSII 182
plus igiiis excoqueret, neque exuberarel aqua : sed j\ Lputant, ui nihil videalur liumoris consumere : quia
iriirainutio fieret ulriusrjuc rnoderata, qureet super- calorem quo humor vel minuitur, vel plerumque
fiuum delrahefet, et neccssariufn reservaret. Ilaque exbaurilur, non habet naluralem. Sed nihil agunl,
cum tanla de terris erunipant maximorum flueijta cum isla coraponunl; quia nihil interest, utrum ex
amnium, Nilus effuso iEgypium slagnans Ilumine, natura calorem quis Iiabeal, an ex passione , aut
Danubius de occjdenlalibus partibus, Barbarorum aliqua excausa; quia iguis omnis consumplor liumo-
alque Romanoruni intersecans populos, donec ris est, vel hujus modi inalerire, quam flammacon-
Ponlo ipse condalur, Rhenus de jugo Alpium usque suevit exurere. Nam sive ex ligiiis liaud quaquam
in Oceani profunda cursus suos dirigens, Romani semiustulaiis, sed inler se collisis, ignis excussus
nicmorandus adversus feras genlcs mnrus imperii, excipiatur foliis, etiam flarama adolet, ac si de igne
Padus mariiiniorum conimealuum Iialicis subsidiis accendas facem : sive de flammae Jumine lumen
fidus invector, Rhodanus rapido concitus cursu accendas, eadem species el nalura est luminis, ac
Thyrrlieni aequoris freta scindens, iu quo non me- si illud non naturalis ignis adolevcrit, sed accidcns
diocre ferlur naviganlium pcriculum, dum inler se causa generavcrit. Vel hinc saltem conlempleniui*
maris fluclus et aninis fluenta decertant, ilemque ,dc solis ealorem, quo diversa ei Deus consiituit cursus
Septentrionali parte a Phasis Caucaseis monlibus Ij sui loca et lempora ; ne si seraper in iisdem mora-
fusus cuni pluribus aliis in Euxinum se praecipitans relur locis, quotidiano ea vapore exureret. Mare
mare, prolixum est singulorum prosequi fluviorum ipsum ideo ferunl ipsisalsam atquc amarara aquam
nomina qui vel in noslrum marederivantur, vel exi- habere, quod ea qure fluviis in freta influat, calore
naniunlur Oceano; cum tanta igitur ubertas aqua- absumalur, lantumque vapore diurno consumi,
rum sit, lamen plerumque lerra meridianac plagar quanlum quoiidie ex diversis fluviorum cursibus in-
torreturardoribus, alque aeslu solula fatiscilin pul- vehalur. Quod ex soiis quadam dijudicalione fieri
verem, miserandi agricoiae labore consumplo; nt perbibetur, qui quod purum ac leve est, sibi rapil,
frequenter ad polum, siccatis puleis, arido gurgile quod grave atque lerrenum , relinquit: ex quo rc-
subsidium vitale deficiat. Et erit quidem quando di- manel salsum illud atque aridum, quod sine usu ac
cat abysso : deserta eris, el otnnes fluvios siccabo, suaviiale potandi sit.
(Esa. XLIV,27), sicut per Esaiam futurura annuntia- CAPUT IV.
vit. Sedeiiam antequam ille dies adveniat,h divino
praestilutus arbilrio, non minimum inter se ipsa ele- Cmlum, nomencommune; specialevero, firmamen-
menlorum natura decernil. Crebro itaque autinun- lum : el unde vox ulraque desumpta. Hinc cmli
datibnibus mundus hicqualilur, aut nimio aestu et( i accepiiones nonnullm; el ad exlremumcum ccelo-
ariditaie vexatur. runi ac fitmamenli, tum aquarum moralis inter-
13. Noli igilur incredibilem opinari aquarum mul- prelatio.
titudinem, sed respice ad vim caloris, et incredulus. 15. Sed revertamur ad proposilum; Fiat firmamen-
non eris. Mullum est quod ignis absorbet: quodvel tttm inter medium aqttm. Non inoveat, 30s'cut' ia,n
ex illo nobis debet esse maiiireslum, cum medici dixi, quia sujira ccelum ait, hic dicit firmamentum;
vasa quaedam angusla ore, planiora desujier, inlus qnoniam et David dicit: Cmli enarrant gloriam Dei,
concava, levi lucernae concepto lumine affigunlcor- el opera manuum ejtts annunliat firmamentum (Ps.
pori queroadmoduni 29 ca'01' '"e omnem in se xviu, 1), hoc est, mundi opns cum vidctui, suum
rapiat bumorem? Quis igitur dubiiet quod ignilus laudat auctorem. Invisibilis enim majeslas ejus per
rcther, et magno fervens Vapore inilammarel atque ea quae videnttir, agnoscitur. Etvidetur mihi nomeu
exurerel omnia, nisi lege quadain sui coliiberelur au- ccelorum commune esse, quia plurimos coelosScri-
ctoris, ul nec flumina, nec lacus, nec ipsa maria vim piura testificalur, nomen autem esse speciale, fir-
ejus possenl restingnere? Et ideo desuper aqtia im- mamenlum. Siquidem el hic ila habelur .*El vocavil
petu quodam descendens, in lantos plcrumque im- Deus firmamenluincmltim (Gen, i, 8). ut videalur
jSrps rumpiiur, ut flumina et lacus repente replean- J}) supra generaliter dixisse, in principio ccelumfactum,
tuf, ipsa maria exundent. Unde frequenter et solem ut omuem ccelestis creaturae fabricam comprehen-
videmus madidum atque rorantem. In quo evidens deret: hic autem specialem lirmamenti liujus exle-
dal indicium, quod alinientum sibi aquarum ad lem- rioris solidiiatem, quod dicitur coeli firmamenlum,
periem sui sumpserit. sicut legimus in hymno prophetico : Benediclusesin
ii. Tanlum auiem inest illis inipugnandae verita- firmanienlo cmli (Dan. m, 56). Nam ccelum, quod
lisstudium, ut solem ipsura negent calidre nalurrc ovpaws Graece dicilur, Laiine, quia impressa stella-
esse ; eo quod albus sit, non rubiciindus , aul ruli- rum lumina veiut signa habeat, lamqnam caelatum
Jus in speciem ignis. Et ideo aiunt quod nec ignilus appellaltir : sicul argenlum quod signis emineniibus
natura sit, et si quid habet caloris, ferunt ex nimio refulget, crelaium dicimns, oipwjis autem c iazb-roO
molti conversionis accidere. Quod ideo dicendum op5.rjB«idicitur, quod videatur . . . ... Igilur
a. Mss. Vat. duo Tanais; Big. EKSIS;Yict. unus, i) Vel. edil. ac mss. aiiquot, Diuttto prmfectusar-
Gem., Cren.,' Corb. unus Euxis....; mss. septem biirip. « Eilil*Era; et sequentes: «TTOTOO
priicipitat.* reliqui. ac edit. omnes, prmcipiians, OJJ«Vuva (Rom.
153 HEXAEMERON. LIB. II. 154
terrae, qure obscurior esl, oipmbg nuncupaiur, quia A iameii non aliemim videlur alque""absurtlum, si
lucidus est, lamquam visibilis. Unde puto el illud aquas veras propter illam causam , quam diximus,
diclum : a Volatilia cmli sempef videnl [aciem Patris intelligamus. Nam et ros el gelu et frigus et aestus,
mei, qui in 'cmlisest (Gen. I, 20). El: volaiilia circa secundum hymnum proplieticum benedicunt Domi-
firmamentum cmli; eo quod potestales, quae sunl in num, benedicit et lerra (Dan. m, 64 et seq.): el iila
illo visibili loco, specient hrcc omnia, et subjccta non ad inlelligibiles naiuras referimus, sed ad veri-
suis babeant conspeciibus. laiem. Laudant etiam dracones Dominum (Ps.
16. Denique clausum coelum dic.lum esl tempori- CXLVIII,7) ; quia nalura eoriim et species cum vi-
bus Eliae quando in Achab el Jezabel perfidia regna- delur, non minimum vel decoris offundit, vel inesse
bat, cum populus regali sacrilegio deserviret, eo ralionis ostendit.
quod nemo ad coelum oculos erigebat, nemo ejus CAPUT V.
auctoremvenerabatur, sed ligna et lapidesadorabanl.
Unde hoccolligiinus? Quia el in maledictionibus populi Quain per[ecta Patris ac Filii in operibus suis con-
Israel dixil Deus : Erit tibi cwlum super capul tuum junctio. Videre in Deo idem alque approbare. Opus
laudare parlibus nondum absolutis Deo proprium.
aneum, el lerra tua ferrea (Levit. xxvi, 19), quando
prelium perfidiae luens popuius Judaeorum, inlem- B 18. Et vidit Deus quia bonttm (Gen. i, 5). Facit
periecceli, el lerrae infecundilate mulctalur; de ccelo Filitis , quod vult Patcr : laudat Pater , quod facit
enim causa fertililalis. Denique et Moyses benc- Filius. Nihil in illo naturre degeneris invenitur,
dtcliones iribui Joseph a finibus coeli et rore abyssi cujus opus a paterna non degenerat volunlale. Vidit
foniium deorsuin, b et secundum lioram a solis cur- ulique, non oculis corporalibus intendit: sed defi-
su, et a convenienlibus mensibus, el a vertice mon- nivii pli-nitudini graliae convenire, ul mihi ejus
tium et collium aelernorum dedil, eo quod modera- judicium cognoscerelur; nos enim solemus eliam
tione ccelesli lerrarum fecundilas nutrialur. Ferreum de iis, qure divina sunt, dispulare. Et quid mirum
ergo cceltim, quod nulium exsudat huinerem, si de opere relractare possint, qui de ipsius opera-
quande c nullis nubibus imher rumpitur. Est etiam loris generaiione faciunt qurcsliones ? Ipsum in
ferreum coelum subobscurus aer, pressus atque ne- judicium vocant, ipsum inrcqualem alque degenerem
bulosus colore ferrugineo, quando rigore frigoris asserere conantur. Ideo legis: Et dixit Deus, et [ecit
slringilur terra , tunc veluti super caput nostrum Deus. Eodem Pater el Filins majestatis lionoranlur
liumor suspensus vulelur, el per momenta immi- iiomine. Et vidit Deus quia bonum. Dixil tamquam
nere. Plerumque eliam glacialibus venlorum flatibus omnia qure Paler vellel scicnti, et vidit tamquam
rigenles aquae consolidantur in nivem, cl rupto aere iZ omnia quse Filius faceret scienlia lenens, el efliciens
nix funditur. Neque enim firmamentum hoc potest operatione consorli.
sine aliquo d rumpi fragore. Ideo el firmamentum 19. Vidil quia bottum. Non ulique cognovit quod
31 dicilur, quod nou sit invalidum, nec remissum. nesciebat, sed probavit quod placeb.il. Non quasi
Unde et de lonitrtibus, quae concepto intra sinum incognitum placuit opus ; quia nec quasi incognilus
nubium spirilu eum se vehemeiiler eerupturuselise- Pater qui complacuit in Filio , sicut scriplum est:
rit, magno concrepant soniiu, ait Scriptura : Fir- Hic esl Filius meus dileclus, in 32 Quom'/" eompla-
mans lonitrua (Amos. iv, 15). A Drmitate ergo firma- cui (Maitlt. III, 17). Scil aulem seni|)er Filius vo-
menlum est nuncupalum , vel quod diyina virtuie luntalem Palris, et Patcr Filii, ct audit Patrem Fi-
firmatuin sit, sicut Scriplura nos docet, dicens: lius semper , et Pater Filium per uniiatem nalurae,
Laudale eum in firmamenlo virtuiis ejus (Ps. CL, I). volutiiatis atque subsiantire. Dcnique leslalur hoc
17. Nee praeterit relulisse aliquos ecelos coelorum in Evangelio suo Filius, dicens ad Palrem : Scie-
ad intelligibiles virtules, firmanientum ad operato- bctm quia seniper me audis (Joan,, xi, 42). Iinago
rias. Et ideo laudare coelos , vel enarrare gloriam est enim invisibilis Dei Filius. Omnia Palris quasi
Dei, annunliare firmamenlum : sed non quasi spi- imago exprimit, omnia ejus quasi splendor glorire
rilalia, sed quasi opera nitmdi enarrant, quemadmo-'. D illuminat, aique nobis manifestai. Videt et Fiiius
dum supra diximus. Alii quoque purificatofias vir- Palris opiis, sicul et Palcr Filii; sicul et ipse Do-
tutes inierprelali sunt aquas, qu;e super coelos sunt. niinus declaravil : JVott potest Filius facere a se
Accipinius hrec quasi ad Iractaltis decorera : nobis quidquam, nisi quod viderit (acientemPalrem (Joan. v,
addit, vel bpue-Batquod videalur TWV ofav «vcotJev rias beatum Job. xxvm, 2; videsis glossam iiilerl.
6'Xvjv
ym. Mss. «Ttb TOOopa.ntm.dicilur, quod videatur. ad bisliiin locum.
Mss. quinque probaiissimi . . . tjttod dividitur. At Ila plures ac poliores mss. at recentiores ali-
qurr, sequuntiir graeca verba, ita confuse scribuntur, quol alque edii., a finibus cmli, etrore, et abyssis
ul, a nemine eornm quos consuluimus , legi poiue- fontium deorsum venienlibus; Vulg. de pomis cozliel
rinl. Subodoraniur tamen per haec nonnihil de di- rore alque abyssosubjacenle; LXX, XKOwp5v oiipavou,
visione toeli a circulo horizonle signala indicari. 5*atSpbaov,-AUI anb aSJcrcrcav
Kny&v XKTOSEV.
» Edil. iionnullrc Paris. volatilia cmli, el volantia c I"lom. edit., nullus nubibus imbe.rerump.it.
d Post voces : rumpi franqore, addiiur in edit. attt
super terram, sectts firmamentum cmli. LXX ....
e-njTJ*?yij-*K«T«T6 atspiaixa. TOOoOpavou.Hic autem penelrari. Einum. 17, post': gloriam Dei, addiiur in
signiiicari angelos clare osiendiiur ex Ambrosio 1.1 eisdem: et opera manuuin ejus. Uirumquedeestin mss.
de Inierpeli., c. 9. Eadeih metapliora usum repe- c Omnes edit., ertiptura eliscrinl.
iss SANGTI AMSKOSII m
19). Vidcl ergo faciehtem Pairem, et videt pfefA, qiiam fpstlmaibf'tiiiiVSfsilaiii'.jifaevidferis^iire futiifa
secrfetuminvisibilis nalUrae. iet audit similitfer: De- sunt, quasi peffecta jarii laiidat, qnai adhuc in priihi
nique ait: Sicut audio , jMico, et judiciurii hieum opefis exdrdio Shiii; liiiem opefis cogniiiohfe prae-
veriihi est; quia hoti sum solus, sed egO;et qki misit vfeniens. Nec mirurti si apiid cjuehi feruffi pefiectib,
ihe Paier (Jouri: viil, 16); noii iri PorisuriihialioiiPoperis, sed iii siise pfaede^ti-
20. HfePniystieiim est, illud ihofalfe; ViiJit milli, hationfeesi vbitihtaiis, laudat sihgula , quasi coiive-
pfobavil mihi' Quod Dcus (ifbbavit, to reprehen- nieniia futuris : laudat jpleiiitiidiiieih siiigiilofuih
sibile ne dixpfis; quoniaffi quod DeUShihiidaiiilj iu veritisiaie coinposiirim. illii esi ehiih vera puichfiiu-
communen'e dixeris (Act. x. 15). sCfiplum tibi essp do . et in siii|ulis hiehibris esse qupd deCeat, ci in
meminisli; ergo a bonum Dei nenio blasphemet, Si iuto ; ut iii singuiis gratia, in oiiihibus fofhia2cbii-
flrmamentuni bonum, quanio magis bonus ejus crea- vehifeiiiis iileiiiludo laudetiif.
tor ; eiiamsi Ariani nolinl, Eunomiani reclainent, • 22; Sfedjam eliain secuhdus hbbis claildatuf difes,
fadicis degfeiiefiSfruciiis deteriof.' he diim opus asifuiiiius firinamehti, iiififhiiofes cbs,
21. Vidit, inquit, Deus qiiidbOhunu Soleiit aftifi- qhi andiunl, diCfendiprolixiiate facianius ; duni iii
ces slngula jjfiUs lacfeie , et pbslea liabili Coiiimis-. hPcteiirsermo pfbducitur, qur» adluic carenS luiirc,
sirioe conriecterP : ui qiii vulliis lidminuin vel co.r- jg; slellafuinqiie luhiihe. nonduffi eniro luminafia cffea-
pbrh excnduiit de marmorfe'; vel aife fiiigunt ( VPl t;l siiiit J>eijeli. PbsCuritriiertipossit afferre ffeiiifeah'-
"cefis fexprihiuht, hon lanieii.scitiiii qufeffiadniodum libiis: sirriui ui cibd. potuque curehlur eofporai iie
sibi possiht hiehibfa singula convenire. et qiiid aniiriis epuiantibus, fragilitas carnis de iiociuriio
gfatirh affefat fUiura 'cbhrtexio; et ideo aUt Iaudare quoqiie jejtihio Cbnqiiefatuf.
hoii aiident'. aut pfP pafle laiidani. Deus vero ia'm-
a Codex Big. et Gem., bonunt nomen Dei hemo h Mss. quatttor, qum cbeliobscutiiateriipossini aii-
biasplieriiei. Alii quaiuor . . . . rie bttisphemes. fctre remeciniibus.

LIBER TERTIUS,

DE OPERE TERTII DIEI.

33 CAPUTI. (SefhibiV.) credidit hoc JEgypliiis,' et ingressus est : ^fedilli


Novit ergb aqua et con-
Cum aqum divhw obedianl intperio, homineseidemnon ffediituhda, qtiae fugefat.
,' gregafi; cttimere, et fugefe, fjuandd Deus praecipit.
parere flagiiiosum. In aquarum congregatione Ec- C
Hanc iffiiteriiuraqiiaih et iinarii cohgregationero Do-
clesim figuram exprimi: Quum prmclurum specla- uiiaiii EcClfesiamiibverimus.
iiiiiii,
culum exhibeut eadem Ecclesia ; el quomodosuper
5. Coiigregaia eslliie qiioiidamaqha fexPmni vallfe,
flumina fundata sit. ex oniiii jialude, fexbmrii lacu. Vallis est haeresis,
1. Dies teflius hobis liodie iil sfermorifehascaiuf, vallis est geiitililas; quia Deus montiUhl est, hcih
qui ofttts esi in lectioiie: PfrPciaftis dies, qui terfarii vaiiiuiii. Deniijtie in Ecclesia exsullalio est, ih hae-
a nauffsgio Iiberavit, diccnie Deo : Coiigtegeiut frcsi et gehlililatc flelus et nioeror. Uiide ail: Dis-
aqua qum esi stib cmlo iii cqngregdtidrieuha (Geri. i, posuii ih convaileflettis(Ps. LXXXIII, 6 el 7). Et birini
9). Dfequp praefatioheili adorifi placel. Congregelut igiiiir valle congrPgalus est populus catiiolicus. Jain
dqua diCtuih est, et coiigfegiila fesi; Pt freqiieiiler non irinltsecongregatidnes suhi, sed uiiacst congfe-
difeitur, Cdngregeluf pbpulus, et noh COiigfegaluf. gatio, iiria Efeclcsia, Dictuni est et hic : coiigregeliir
Noh inediocris pridof est impfefio Dfei iiiseiisibilia iiqua ex oihni valle, et facta esicongregatio spifiialis,
elfeihehta pafefe, el iioiiiines nbh obfediffe,quibu'* et faelus esi tiiius pbpulus ; fexIiaPfeticisfet gentibus
seiisus ab ipso tfibuliis estauctore. Ei fbrtasse liic fejiieta EcClesiafest. Vaiiis est sceiia, vallis est cir-
jiriddr fecefit, ut hodle plures convenifelis ; hfequo j . cus, ubi ciirfil ffiendax fequiis ad salutfeni, ubi vilis
diP coiigfegala est aqtia ih coiigfegaliohem uiiaiii, 34 elabjecta cbiitenlio, hbi liliuni foedadeforfniias.
feodie JiPpulhs riequaquam Cbrigregatusih Ecciesiahi Ex Iiis igitiir qidcifco inlireferfe coiisueverant, Ddes
"Doihiiiivideretur. cffevitECfelesiae,qublidiahusi Cdettisaugeiur.
2. Nec hocsolum obedienlis aqure .pxemplum har i. Palusest luxuria; palus est inteffipefanlia, pa-
bemus; nam et alibi sci iplum est : Videfunt te aqum; lus fesl iiicoiilinfehlia: iii qiia viiluiabfa iiliidinuffi
Deus, videiuhi ie aqum , et lihiueruhi (Ps. LXXVI, sunt, bestiafum limimiira, laiibula passioniini: libi
17). Neque eniffi vcrisirnile non videtur de aquis niersaniurquicuiiique inciderinlj.el: uon emergunl:
dictuiji; quahdo alihi qupqufe idem pfpjdieta ajt s ubi labuiitiif peduiii vcstigia; fluiiaiit singiilohirii
Mare vidit et fiiijil, Jofdaiiis btinveisus.est reifOtsiiiii incessus : ubl fiilicrc sfedUffi .lavaht, polluunt : ulii
(Ps. CXIII,5). Hoc enim vere factum quis ignpral, flebiips desiiper gemilus coiumbarum : ubi pigra
quod a'dIlcbrrEoruni Iraiisitum mare fugerit, qiiandp tesludo ccenoso haefel in gurgile ; denique apef ih
se linda divisit; ifansiyit ppphlus piilvfeiuienioves- jpaliide, cefvuS ad .fpbtfes. Ex phiiii igithf palnde,
ligio, perisse niare crcdcps, fugisse iluclus ? i)cnique pbi quasi ranai veipfem querelam canebant, congre-
1L7 HEXAEMERdN. LW. III. 158
gala esl fidfes,cdiigfegala esl pufitas ariiriii, hien'- _4. iem dc ptisied fluidtidtein ctquisiriciiitirridiviiia pd'-
lisque siihplieitas. ieslciie,qum vaiiis exemplis astrtiiiur. Quciiiiinirum
5; Congiegata est aqua ex omni laeu, fetfex Priiiii aqtias bmnes hho loco Conlirieri; illisque suos iiirii-
fpvea, iit neme foriiat fpveam fralfi sue, iri qiiara ieS a Deo prmfigi poiuisse.
ipse iiicidat: sed onines se inviceto diligant, omiies 7. Congregetur, ihquit, aqua qhm sub cmlo esl in
sfeiiivicfemfoveant, et quasi uiium corpus diversa congregatitinemunam, el appafeai tirida. El [cictum
se menibra sustentPnt: quos non ffiortiferi canius a, est stc.Fortasse pariim Crediderit aliqiiis superioribus
et acroaihala scehicorum quae nienlem emolliant ad sermhiiibhs lioslris, quibus Iraciavirous invisibilem
affiofes, sed concPnliis Ecclesiae, et consorta circa idep luissfe leffam, quod aquis operia (egefetur, ut
Dei laudes populi vox fet piab vita delectel: quibus corppfpis octiliS videri nQn possci. Ad sfefenimpro-
iion purpurea peripelasmata, rion aulaea pretiosa pheta rciulit, hocest, ad iiostraiii condiiipnein, non
speclare voluptati sil, sed IianC.pulcherrimaffi mundi ad diviiiae majesiaiPhi rialuraj, qiire iitique omnia
fabricam, hanc dislanliurii iiiler se eleinentofum videt. Sed ui advertritis ijtiia ripn quasi ripstri ingcnii
eOpulam, coeiiim sicut cameram exterisum, uliiiha- pfpbaiidi gfalia, sfed Vesiraa Causa iiisifiiciioiiis su-
bilantes in hoc niuudo legat, terrarii ad operanilUrii seepimhs hunc lrabtandi| labtirCm e adstijiulanlem
datairi, diffusura aefem, clausa mafia, populum bunc I [ nobis lectiohis Serifenilestificamuf, qure apefle pfo-
diviiirfeopefaiionis brganuih. iti quo divini modtila- bal ppst COhgfegationeriJflqUae qUaeefat supef ief-
meiifesultei oracnli. el Dei spiritus iiilusoperetur, faffi, et postderivatioiiem fejUsiii maria, apparuisse
f
lemplum istud sacfafium Tfiriiiaiis, saiietitatis do- afidairt. Dfesinaniergo nobisdialeciicis disputatiohi-
micilitim, Ecblesiani sanctaiii, in qua fefulgent au- bus riiovfefe hegoiia diceiites : Quoinodo lerra invi-
lrca coelPstia, dP quibUs dicluni esl : Dilaia loCurii sibilis , cuiri onirii cofpori naluralitcr et species et
tabernaculoruhi luorurit, e't aulmorum tuoruin : fige, color insil, dffiiiis riiiifemcolorsli subjeclus aspectui?
ne pcttcas : lohcjibres fac ftlhiculos tuos, et palos luos ClaiiiatDei vdx : Congregetuftiqud el appareal arida.
confitriiti: adlttic ih dexieram el sinistrain extende, Et iterum Scriptiira clicit : Congregata estaquain
et semen luuni gettles hmreditate possidebit, el civitates cdngregationem unam, el appatuil urida. Quid opus
deseitas iithabitabis (Esa. uv, 2 et 3). Habel efgb luit iiei^fe, nisi occufrendum quaestionibus judicas-
aulrea, qiiibus altollit vitam bonain, peccata tegit, set prophela ? Nonne videiur dicere : Noh dixi invi-
culpam bbuffibrat. sibilem secundum naturam, sed secundum superfu-
6.Haec est Ecclfesia qure supef maria lundata esi, sioiiem aquarum ? Deniqtie addidit sublaio velamine
el super fluriiiria praeparata. Supra vos ehifii cbhilf- apparuissP aridam, qtireahic nou videbalur.
raaia est el praeparaia, qui sifeut flumiha puro iri C; 8. Itefuni quoque s quaisiiones alias serunt dicen-
eam c mundifohie decuffilis, dd quibusdictuin est: tes : Si in coiigregaiionibus diver^is aqiia erat, quo-
Elevavetunt flumiriu , Doihine, elebavefuni flumiria . niodO si illae corigregatitines in siiperioribus erant,
vocemsuam a voce tiquarurit multafum (Ps. xcii, 3). noii defluebai riqua in euiii locum,h ad queni post Do-
Et addidit: Mirabiles elalibnes maris, mirabilis in niitii iiiipefiuin derivald esi?Nalura enim aquarum
excehis Doniitms(Ib. 4) Bdna flumina ; hausistis enim spoiiie in inferiofa pfblaliilui'. Sinvero iii infeiioribtis
ex ill-tj perenni et pletio foritfea, quo 35 fluistis qUi ernnt ii!;i>cbhgifegaiidhes, quouiodo cbnlra naturam
ait vobis: Qui credil ih the, sicut dicii Scriptura, flumiria suam aqua ad superiora cPnscendii? Iiaque s ani na-
de venlre ejus flueni aqum iiivm (Joatt. vn, 38). Hoc tufulis cursiis inipefio rion egiiit: atti conlra natu-
auleffi flicebat de spiritu, quem incipiebant accipere, ram imperio |iroficere non poiuii. Cui qiia-siioni fa-
qui cfedituri erant in euffi. Sed jaiii quasi boni Jor- cile fespondebp, si riiihi ipsi aute respondeant anie
daiiis fluehia revefliffiirii mecum in originera. pra*ceptum Doinini lianc aquarum fuisse natiiraffi ut
labferetur, iil flufefcf. Non eiiiffi ex lisu lioc habet
CAPUTII. crpleroruiri feifeiHeritofiim,sed speciaie ei jirbpriuiii:
Tertam superfuSis aquis ptius ihvisibUeih, iisdeiii noh ex tjuodriHjPfdilie, sed niagis ex voluntate et
. unum in locum confluehlibusapparuisse. Stabitild- ]) opefaliprie Dei suinhii. Quid j'usserit Deus audiunt.
a Mss. aliquot : morliferi cantus cromutumscenico- quij elc, aul_cum edit. Rem., aquo fluil is qui, eic,
rum. Non male. Est enim crotna seu potins cruiiia Aliquol etiani. et vel. edit., a quo fluilis, quod (liti-
musicorumiristiiiirieiitoruiii soiius«7r6-ro0-/.povuv,lioc tis, qui, elc.
esl,pulsare. Alii inagnoiiuniero:.. el acromaium sceni- e Paris. aliqiiot edjt., aslipulttiur riobis leclionis se-
corum. Melius edil et acroamata scenicorum. Fil ries, qum, elc. Aliaeomnes ei niiilli niss., astipulaiiie
autehi ea vox KTT6TOOKv.poao-Bca, id est, audire, ac nobis teclionis serie teslificamur, qum; Rom. edil
lioniiumqugm pro rei iiatione el cantu sumilur. Sed leslificuitlttreaqum, etc. Reliqui vero niss. aucloriiaie
fieri potuit ut vox acromatum Ambfosii ienipore Superiores iiep riumero pauciores, ut nos in texiu.
apud populuin in usu esset: f Oiniifesedil. cuni paucis niss., Desinunl etgo ho-
b Sie omnes mss. excepto Reg., qtti sicul et Oiiii bis, qui dittleciicis..... negcliq soiehl, diceriieS.
nes edit. prafert,' el pia vola deleclenl. e Anierb. Pl Efas: cuiri iriss. hoiiriulHs, qumsliti-
c Edit; Roin. et pauci iique non magnae auctorita- nes atias afferithi.
tis mss. uridiqtie fonte decurrilis alii et edit; vet. .h Edil, hiiihes et niss. rtliqiibl, AcJ querii poslea
tttimdt fontedecutritis, id est, pufgati ab haereseos afc Dojiiiriihiiperioderivutaesi,
erroribus. • . 1 Ohiries edii. et
gentilitatis
d |ta ross. non pauci, Alii nonnijlli; a quo flnitis, tutales cursus. ijhidam hiss., ««(seciiridiini nfc
159 SANCTI AMBUOSII 160
36 Voxautem Dei, efficicnsnalurre*>csl.Eam yocem _" si nolunt obedisse naturam, usumque elemeiniim-
effecius operalionis implevit. Coepit labi aqua, et in perio Dei esse conversum; vel hoc concedant po-
unam coniluere congregaiionem, quae ante eral dif- tuisse immisso venlo aquas currere, quod quotidie
fusa per lerras, el plurimis receptaculis inhaerebat. videmus in mari, ut inde aqurc curranl, unde lla-
Cursum ejus anle non legi, mottim ejus ante non verit veiilus. Si lempore Moysi excitato Auslro va-
"didici, nec oculus meus vidit, nec auris audivit. lido siccatum est marc, eodem modo siccari non
Stabai aqua diversis locis, ad vocem Dei mota est. poluit congregalio aquarum, ei 37 'n mare profluere
Nonne videtur quia nalurarnei hujusraodi vox Dei aqua, qure poslea divisa esl*. a profundo (IMReg., vi,
fecit ? Secuta esi crcaiura praecepiuni, et usuffi fe- G) ? Scd discanl nnluram posse converti, quando pe-
cil ex lege. Primae enim constitntioiiis lex forniam tra aqttas fluxit, el ferwim aquae supernalavit, quod
in posterum dereliquit. Denique semel diem fecit et uiique Elisaeusorando facere meruit.non iraperando.
noctem : ex illo manet ulriusque diuiurna successio, Si igilur Elisacus ferrum levavit conlra naturam,
etdiulurna reparalio. Jussaest etiam aqua currere in Cliristus aquas movere non potuit ? Sed movit, qui
congregaiionem : ex illo currit, fonleslabunturiii flu- potuit dicere : Lazare, veni foras (Joan. xi, 23), et
vios, in frela currunt ilumina, lacus derivanturin ma- mortuum sucilavit; Deus eniin quod' jubet, facit.
ria, ipsa se aqua praecedit,urget, et sequilur. Unusesl I ! Iiaque pari exemplo dicium accipe : Congregetur
ductus, unum corpus. Et cura sit aliitudo diversa; in- aqua, el congregala esl, Dicendo auiem congfegettrr,
discreta lamen dorsi ej'us requaliias. Unde et aequor non solum movit eam de loco : sed eliam sialuit in
appellalum arbilror,1*quod superficiesejus aequalissil. loco, ul non praelerilueret, sed maneret.
9. Respondi secuudum illorum propositum; illi 10. Hoc ilaque majoris miraculi est, quomodo'
nunc respondeant mihi, si numquam viderint fontes omnes congregaliones in unam congregationeni de-
ex inferioribus scattirire, de' pavimento aquam sur- fluxerint, etuna cciigregatio non adimplela sit. Nam
gere. Quis eam cogit? Unde prorumpit? Quemad- et Scriplura lioc inlpr mirabilia constituit, dicendo :
modum non deficit ? Quomodo fit c ut ima soli ora Omnes lorrentes eunt in mare, et tnare non adimplelur
undani vomant ? Haecsecundum occullaeseereta na- (Eccl. i, 7). Uirumque igiiur ex praecepto Dei, ut
lurae. Cseterum quis ignorat quod rapido pierumque flnat aqua, et non superfluat. Circumscripta igitur
impelu in ima descendens, in superiOra se subrigal, imposito fine maria clauduntur, ne snperfusa lerris
atque in superciliuni montis altollal : iilerumque inundent omnia, el destitulo arvorum culiu, munus
etiam canalibus manu aiiifieis derivala, quanlum terrense fecnnditalis impedianl; cognoscant igilur
dcscenderil, tantum rursus ascendal? Ilaque si vel divini esse praecepii, operationisque coeleslis. Ait
impelii suo feriur, vel arlificis ingenio contra natu- f I enim Dominus per nubem ad Job inler alia etiam de
ram suain ducitur el elevalur, miraniini si divini maris claustro : Posui ei ftnes, apponens clausira el
operatione prrecepti aliquid ad usum halurae ejus porlas. Dixiautem ei: Usque hiic venies, nec transgre-
accessil, quod in usu ante non fueril ? Dicanl nunc dieris, sed in te ipso conleretitur fluctus lui (Job.
miiii quomodo lamquam in utrem congregaverit XXXVIII, 10). Nonne ipsi videmus mare frequeiiter
aquas maris (Ps. xxxn, 7),ut scriplum est, quomodo undosum, ila ut in altum fluctus ejus lamquani nions
eduxerit de peira aqunm ? Qui potuit de petra edu- aquse prreruptus insurgat, ubi impelum suuni ad
cere aquam quae non erat, non potuit aquam edu- liltus illisefil, in sjjumas resolvi, repagulis quibus-
cere quae erat? Percussii petram, el fluxerurit aqtim dam arensc bumilis repercussura, secundum quod
(Ps. LXXVII, 20), clamal David, et torrentes inunda- scripium est: Aul non timebitis me, dicit Dtimintts,
verunt. Et alibi : Super morttes siabunt aqum(Ps. qui posui arenatn ftnes mari (Hier. v, 22) ? Infiriiiis-
ciu, 6). Habes in Evangelio (Matth., viu, 24 et seq.), simo itaquc oimiiuni e vilis sabulonis pulvere vis
quod cum gravis essei procella, et magnus in mari maris inlenipesla cobibetur, et velul habenis quibus-
niotus, ita ut trepidarenl.apostoli nauffagii pericu- dam coeleslis impeiri praescripio sibi fine revocatur,
lum, excilaverunt dormienlem in puppi Dominum violenlique aequoris motus in sese frangitur, f atque
Jesum, el surgens imperavit vento et mari, sedala \ ) in reductos sinus suos scinditur.
est tempestas, refusa tranquillitas. Qtii potuit impe- ll.Caelerum nisi vis staluticcsleslis iuhiberel, quid
rio mare loium sedare, non ppluit aquas imperio obstarel quin per plana jEgypti, quae maxime hunii-
movere ? Atqui in diluvio sic accepimus, quod eru- lioribus j'acens vallibus campesiris asseritur, mare
perinl abyssi fontes (Gen. vn, 11), ei quod induxe- Rubrum iEgyptio pelago miscereuir? Denique do-
ritpostea spiritum, et siccaveritaquam (Gen. vin.l): cent boc qui voluerunt haecduo sibi maria conne-

a Vet. edit. omnes, ac Paris. nonnullrc cum duo- d Edil. cum paucis mss., divisa esl in profundo;
bus aut tribus mss., efficiens nalttra est. Mss. aliquot melius reiiqui mss., a profundo, id esl, ab imo ad
opiimocnotae, effigiesnaturce est. His tamen anlepo- summum.
nendi alii et aliqnae edit. Sancius enim expressum e Edil. omnes: «ifis sabuli pulvere vis mafiS' in
voluit illud Basilii, cpucrsw?EO-TIKocoTtr.ri. tempeslate cohibetur. Mss. omnes : vilis sablonis atit
h Quidam mss., quod in superficie-ejusmqualitassil. sabulonis .... Carn., Corb., Ben., Th., Germ. et
c Mss. aliquot, ut imaac solidiora, Aliiacedit. Reg. intempesta: alii vero ut edit. iif tempeslale.
omnes : ut ii*iasolidiora. Corb., Carn., Ben. et Th., f Dion. cod., aftjuereductusin sinus suosscindiluri.
iil imasoli ora. Germ. ti( ihitisoW.
161 HEXAEMERON.LIB. III. 162
cierc, aique in se transfundere. Sesoslris .rEgyptius, A atque Iialia pro regionum ap.ielianlur vocabulis, et
qui anliquior fuit, et Darius Medus, qui majoris una est lerra : iia mulia dicunliir pro locorum ap-
conluitu potentirP iu effecluin voluil adducere, quod pellaiibnibus maria, et unum esl roare, sicut ail
ab indigena fuerat ante. lenlalum. Quae res indicio jirophcla, dicens : Tui sunl pmli, et lua est tetra, or-
est, quod superius est mare Indicum, in quo mare beirilerrarum et plettitudineni ejus tu fundasti, Aquilo-
Rubrum,quam aequorjEgypiium quod inferius ailuit. nem et mare lu creasli (Ps. LXXXVIII,12). El ad Job
Et fortasse ne iatius se mare effundcret, de superio- ipse Dominus ait: Conclusiautem mare porlis (Job.
ribus ad inferiora praecipiians, ideo moliinina sua xxxvm, 8).
rex uterque revocavit. 14. Nunc quia de unacolleclione diximus, iilud
occurrit; utrum cum per oranem fere tcrram et
38 CAPUT III.
super terram f fuerint diffusac aquae per valleslria
Colleclionemaquarum unam el coniinuain esse, nomina agrorum, cpncava montiuui, planitiemque campo-
vero pro diversiiale regionum diversa. Quomodo lo- rum, modo aequoris fusa congregaiio una polueril
cuiti aquis, loto orbe diffusis , Deus paraveril. Ilem omnes illas aquas recipere atque exinanire lerras,
de lacubus el slagnis sub una congregalione compre- qure anle fuso per universum flumine slagnabaniur.
hensis. „ Nam si ila operla erant omnia ; non enim dicerel,
12. Qurero nunc, cum dixerit: a Colligatur aqua visa est terra, 39 nisi reiectam vellet locis omnibus
in colleclionem unam; quomodo diffusas per lacus, demonslrare. Si diluvium Noe lcmpore abscondil ct
paludes, siagna, aquas, el superfusas vallibus ct iiionles, quando aquarura jam et super coeloset infra
campis omnibusque plaiiioribus Iocis, currentes fon- firmamenlum fuerai facia discreiio; quanto magis
tibus alque fluminibus, una potuerit recipere colle- dubilari non potesl eiiam monliuni vertices illa su-
ctio : aul quomodo una colleclio, cum bodieque perfusione latuisse? Quo igiiur illa omnis aquarum
diversa sint maria? Nam el Oceanum mare dicimus, redundaniia derivata esl? Quaereceplacula eam tam
el Tyrrhenum, et Adriaticum , et Indicuni, elJSgy- conlinua atque conncxa absorbere potuerunt? De
plium, cl Ponticum, et Proponlidem , et Hellespon- quo multus nobis polest sermo suppelere.
tiim, et Euxinum , iEgaeum Ionium, Atlanticum. 15. Primuni quia potuit crcator omnium et ipsa-
b Plerique etiara Crelicum, el Septenlrionale" Ca- ruin lerrarum spalia diffundere,- quod aliqui anle
spium appellant mare. Unde consideremusScriplurae nos confirmanies, s propria posuerunt scnteotia.
verba, quae librato sunt trulinata examine. Ego quid facere poluerit, non prretermitlo : quid
13. Colligatur, inquit, aqua in coileclionemnnam. fecerit quod aperte Scriplurarum auctorilate non
Uni aquarura, jugisque et conlinua congregaiio est, (_ didici, quasi secretum prsetereo, ne forte eliain binc
sed diversi sinus maris, ut quidam de Scriptoribus alias sibi quaestionfesrequirant. Assero tamen secuu-
forcnsibus ait (Plat. in Timmo). Nanique ponlus c dum Scripiuras, quia poiuit locorum bumilia, et
maris nosiri sinus amplissimus, meritoque in diver- camporum aperla diffundere, sicut ipseail: Ego ante
sis locis diversa sunt nomina , quia vocabula aquis, le ambulabo, el tnontes planos [acictm (Esa. XLV,2).
ex regionum vocabulis adhreserunl. Una autem con- Potuit etiam ipsa aquarura vis profundiora ea facere,
gregatio aquarum, eo quod jugis unda atqued continua quae insederat: lanto fluctuum molu, lantoque aeslu
ab Indico mari usque ad Gaditani orara liltoris, el concitatioris elementi, qui quotidie ima pelagi lor-
inde in mare Rubrum e extremo circumfusa orbem quere, et arenas, vertere soleat de profundo. h Quis
terrarum includil Oceano : interius qtioque Tyrrbcno . deinde sciat, in quantum se illud magnum et inau-
Adrias, Adrirc crctera maria miscentur, nominibus siniT naviganiibus alque iiitenlatum naulis fundat
disiincla nonfluciibus. Unde pulchre habes, quia Deus mare, quod Brilannias frenienii includit oequore,
congregationes aquarum voCavit maria (Gen. i, 10). alque in ulleriora el ipsis fabulis inaccessa secreia
Ita et iinaestgeneralis collectio.quaedicitur mare, et sc porrigit? Quis deinde non colligat quanlum Lti-
niullae colleciiones quae maria pro regionibus nun- crino et Averno in Ilalia, Tiberiadi quoque in Palac-
cupantur. Sicut enim mullre terrae, ut Africa, Hi- I > stina, et ei lacui qui inler Palrcslinam et JEgyplum
spania, Thracia, Macedoiiia, Syria, iEgyplus, Galiia, Arabiae deserta protendit, porlubusque diversis Au-
a Ila vet. edit. et cuncli fere mss. nec non infra et edit. Rom. extremo circum[uso orbem, elc. Alii
num. 13. Edit. auiem Rom. cum mss. uno auivaltero: denique et edit. Gill. ut nos in textu. Ibidem mss.
congregetitr, etc, ut inilio cap. 2, et infra cap. 4, in Vict. unus, Colb. et Big. includil Oceanus.
f Sic antiquae edii. et plures mss. Aliqui habent
quibus Jocis eidem oinnes mss* alque edil. conci-
nunt. fusa congregalione una. Reg. fusas congregatio una.
h Rom. edit. Plerique etiam Ballicum septenlrionale Non aspernanda leclio. Verum edit. Rom. lotum
el Caspium, etc. locum iia consarcinat: per omnemfere lerram fuerinl
c Edit. oranes et mss. plerique: portus muris no- vallesiria.
slri, etc. Corb. tamen et alii quinque optimre notae: B Codex Ben. et Coen., proprias posuerunt senlen-
ponlus. Et forte eodein modo dici possit, ponlus lias. Vat. et Colb. unus, propriam, etc. His accedit
maris, quo usurpaiur, softttti lerrm, et similia. Dion. qui adjicit : Ego quid facere polueril nescio;
d Rora. etlii., conlinua a Ponlico mari, elc. non prmtermilto, etc.
e Mss. aliquol et edit. Am. atque Era. exlrema h Omnes edit., Quis deinde
colligal, Sed in cunciis
citcumfuso otbem, quidam mss. otbe, etc. Alii aliquol mss. liabelur ncgatio.
1#3 SANCTt^iBRQSli 101
gusii aliiueTfajani,crptei"isque per liiiiversiini prbero 1t.aeri, quia huiijjdus est apr, Ergo aqua tamquam
infusum addidprit marp ? brachiis quibusdaiii duobus ffigoris et humoris,
16. Scd sunl etiam non confusi Jactis, et stagna allero tefram, allerp aerero videtur ampleeii, frigido
qure noii.miscenliir fluelibiis, ulLarius et Benacus, terram, aerem humido. Aer queque medius. inter
Ailjamis qupqjjp aliique plures, quoroodo jina con- duo compugiianlia per nalurara, |joc est, inler aquam
gregaiio aquarum? Sed queiiiadmodum diciiuj*, quia et ignem, utrumqjie illud felpmeolumconciliat sibi;
fecit Deus dup lunjijiaria, id cst, splem el iunanj, quia et aqnis humere, et ignj calcre conjungitur.
cuni sint ulique et siellarum lumina : ita et una Ignis queque pumsit calidus et siccus nalura, calore
congregalio diciiur, curo sint plijrima}. Neque enim aeri annectitur, siccitate autem in cenimunipneni
anniiroerantur, quae non coiiferumur. terrae ac societatera refunditur; atque ita sibi per d
CAPUT IV. hunc cii*cuitumet chorum quenidam concordiae so-
cietatisque conveniunt. Unde et graece 6-coiyjio.di-
Terrce prmcipuam qualitatem, cum arida vocatur, cuntur, qurc latine elementa dicimus, qiiod sibi
significari. Qum sinl eleinentotum, quibits invicem conveniani et concinant.
connecluntur, proprietates; idque specialhh de terra ' 19. Huc aulem progressi sumus,
quia Seriplura
disquiritur.. jB ait, quod Deus vocaverit aridam terram, hocest,
17. Spd, ut videtur, qnoniam de roari loqueba- quiaquod iirbjcipale est cjus, nuncupavii projirietate
mur , aliquaniulum exundavhiius; ad proposittun naturae. Naluralis enim proprietas sicciias est lerrae:
revertamur, el consideremus quid sit, quod ait Do- hrec ei prrcrogativa servata est.Principalis ergo sic-
minus : Congregetur aquain unatn congregaiioium, et citas. Subesteiiam ut sit frigida : sed ncn praeferun-
appareat urida, et non dixeril,.terra. Qnod prreclare tiir secunda priniis. Ut autem huniida sit, aqiiarum
positum quis non adverlat? Terra enim potesl et id nffinitaip sortilur. Ergo illud siinm, istud alie-
luio esse perroixia, aquis niadida, cujus species num : suum, quod arida; alienum , quod hujnida.
superfusis aquis non appareat. Arida auleni non Auclor ilaque naturae quod priiiio dpnavit, IIPC
soluin ad genqs, sed eliam ad specicm terrarum tenuit; quia isiud ex natura, illud ex causa, Ex
40 refertur,a ui sit ulilis, sicca, habilis et apla cul- jirineipalibus igitur, ncn ex accidentihus terrae debuit
luris. Siinul prospecium est, ne videalur sole magis proprieias definiri; m secundum prrcrogativam qua-
quam Dei praecepto esse siccaia, quia arida facla est ljlatis ejus inferiiiaretur noslra cogjiitip,
auiequam soi crearetur. Unde el David discernens
mare el terram, aii dfeDomino Deo : Qttoniamipsius 4I/CAPUTV.
esl mare, el ipse fecit illud, et aridam mantis ejus fun- (-] Qumdarii hoc Scriplurm loco addita esse nonritillos
daverunt (Ps. xciv, 5). Arida feiiiraexpressip naturae arbilrari. Maris conimendatio a pulehritudine ac
est, lerra appeilalio qurcciam siraplex negoiii,quae miiliiplici ulililate, sed prmcipue quod insuianos
in se babeat proprietiitem. Sieiiieniiii anjnial geueris anaclioreias uridis ampleclalur, el cmlus ecclesiastici
significatio est, cui iiiest propriuni aliquid et excel- figuram referat: qum ctaudil pia auctoris preca-
tiuncula.
lens; rationabile autem proprium est homiiiis: ila
el lerra potest comhiuniter dici vel scaiens aquis, 20, Etvidit Deus quiu bonuin (Gen,. i, 10). Noij
veldeserla et invia, et sine aqua. Ergo et illi quae praeterimus quia aliqui nec in Hebraeo putanl esse,
scatet aquis, inest ut habeal ariditatem. Remoia nec in caeleris ioierprejalionibus : quia congregala
eiiini aqua, incipit esse arida, sicul habes scriptum: est aqua in collectiones suas, el apparuit arida, et
Posiiit flumina in deserlum, et exitus aquarunt in silim vocavit Deus uridatn terram, el collecliones aquarum
(Ps. cvi, 33), hoc esl, de terra aquosa aridam fecit. vocavit tnaria. Cum enirn dixerit Deus quia factum
18. Habet ergo lerra propiiam qualitnlem suam, esi sic, saljs esse putant vocero oppratoris ad cele-
sicuiel singula elemenla habent, nani pt aer hiimi- braiae operationis iudicium. Sed quia in aliis quoqtie
dam qualitatem , et aqua frigidani, et jgnis calidam. creaturis habet et definitionero praiceptionis , et re-
Et hoc est principale proprium elenienlis singulis, ID.pelitum ojierationis yel iiidicium, vel effeclum, ideo
quod raiioije colligimus. Comprelifendere autem scn- nos non puiamus absurdum id quod pprhibetui* ad-
sibiliter etcorporaliter si velimus, h velut connexa et ditum , etiamsicrcteris Interpreiibus vel veritas do-
composita reperiiiius; ut si terra arida et frigida, cealur suppelerp, vel auclpritas, Multa piiini non
aqua frigida et hu.mida, aer cal.idus ef humjdus, otipse a Septuagijiia yirjs Heliraicae Jectjoni-addiia«t
ignis calidus et siccus; et sic sibi per has jugales adjuncta comperimus.
qualiiales singula miscehtur elementa. Nam terra 21. Yidit ergo Deus quia bonum marfe.Etsi pul-
cuiii sit arida-ret frigid*jpqqaiitalis, co.nnectitur aqu-fi clira sit species liujus elpmpnti, velcuni sprgentibus
*
per cognalionem qualitatis frigidae, et per aquam albescit cumulis ac verlicibus undarum, et cautes

,a "Vel.edit. pum pajjcis mss,, ut situtilis, siccabi- "pjures et piobatjo.fes cura Bas., el per aquam aeri.
a Iia cujictae edii, ac pleriqne mss, &i nonnulii,
Jt's.Rom....,sM/caiit[ts^
h Mss. aliqUot melioris notrre,Mut,.conne%ecotn- per hunc circuilumfilenierita. Big,, Gfehi., elemento-
posita, . ... rum, fn unany concordim societalisque cpmpaginem
» OmneS edil. et niss. aliqupt: el aqua qen. ain cpnveniunt.
16S HElAEMBfiON- UB. IH. 166
nivea rorant aspergine , v*elcum sequore crispanli, A_.quiti-fi spiritalis graviora quam ferre possumus, len-
elemeniioribus auris , et blando sprpnae iranquillila-- tamenta nescire, fidei ignorare naufragia, habere
tis purpurasceniem praefert colprem, qui eminus pacem profundaro : el sj qtiando aliquid sit, quod
spectantibus frequenter offunditur, quando no» vio- grayes nobis sreculi hujus exciiet fluctus, evigilan-
lentis fluclilius vicina tundit littora, sed vplul pacifi- tem pro nobis liabereguhernaloreniDomiiiiim Jcsum,
cis ambil et saltitai amplcxibus, quam dulcis sonus, qui verbo imperel, leiupeslalom miliget, tranquilli-
quara jueundusfragor, quam grata etconsona resul- tatem maris refundat, cui est honor et gloria, laus,
latia, ego tamen npn oculis restiroaiuro creaturai iie- perpeiuilas a srcculis et nunc et seffiper, in oronia
corem arbitror; sed secundtim rationem operatjoiiis srccula sreculorum. Amen.
judicio operaloris convenire, et congruere deft- CAPUT VI, (Sermp V.)
nitiim.
22. Bonum igiturmare, primura quia lerras ne- Terrm suam specietn, qum in genninmione ac viriditale
cessario suffulcit buroore, quibus per venas quasdani posila est, percommode additam esse; vOcemDei
occulte succuro quemdam haud inutjlem submini- fecunditaiis cattsam prmbere; quocl quidam solis
slrat. Btinum mare, tamquam hospitium fluviorum, calori perperqm qccepium ferynt.
fons imbrium, derivaiio alluvioiium, invectio com- Bj 25. Discedenie aqua, conveuiebat ul species terrae
meatuum , quo sibi dislantes populi copulanlur, quo daretur et grntia, ut iirvisibilis et ineoinposila desi-
praelioruro reiiioyentur pericnla, quo barbaricus fiir neret esse. Nam plerique etiam lioc diCunt esse in-
ror clauditur, subsidium in necessilatibus, refugiui» visibile , quod speciein non habel; et IdPo accipiunt
in pericijlis, graiia in voluptatibus, salubriias vale- lerram invisibilem fuisse, non quia videri non possef
ludiuis, separatorum conjunctio, itineris compen- a sumnio Deo vel angelis ejus, nam adhuc homines
dium, iransfugium laboraniium , subsidium vecli- creati non erant, vel etiam pecudes, spd quia sine
galiuiii, sterililatis alimpntum, Ex hoc piuvia in sua specie erat. Species autem lefne esl germinatio
lerras [ransrundilur; siquidem de niari aqua radiis etviriditas agri. Unde ut el visibilcm eam et com-
soiis haurilur, et qnod suhtile ejus est, rapitur : posilam faceret Deus, ait i Germinet lerra Iterbam
deinde quanto altitjs elpvatur, tani.Qraagis eliam nu- [eni i seminans semenh secundum genus, et lignum
hiiini obumbratione frigeseit, ei iniber fit qui non fruciiferuin faciens fructum secundum genus, cujus
solum lerrenam temperat siccilatem, sed etiam jer semen suumin ipso (Gen. l, 11).
juna arva fecundat, 26. Audiamus verba veritatis, quorum series sa-
25. Quid eiiumereih insuias, quas velut monilia lus est audientium, Prima enim illa vox Dei singulis
plerumqiicprrptexit, iiiquibusiiquiseabdicanliplem- (]..crealuris irapertila gigriendis, lex naiurae esl, qiiae
perantirp soccularis iilecebris, fido 42 coniinenliae terris in omne aevum remansil, futurae successionis
proposito eligunt mundo latere, el viiae Ijujus decli- datura pra-scripium, qiiemadmodum vel genurandi
nare dubios anfractus? Mare est ergo secretum tem- vel fructificandi in reliquum usus adoluseeret. Prima
perauliiB, pxercitium contineiiiia*, gravitalis seces- ilaquc gerroinaiio43 esl> quahdo nascenlia videntur
sus, portus securitatis, tranquillitas sacculi, niundi erumpere : deinde cum eruperit et profecerit ger-
liujus sobrietas, lum (idelibus viris aique devoiis men, fit herba : berbaquoque ubi paululum proces-
iiiceniivum devoiipnis, ut cum undaruni leniter al- seril, fit feniini. Quam uiiiis, quain vehenieiis vox.
luentium sono cerient cantus psalleniium, plaudant Germinel lerra herbam feni, lioc est, ipsa pef se
insulae a tranquillo flucluum sanctorum chnro, hym- gerniiiiet terra, nullura alierius quaerat aiixilium,
nis sanclorum personent. Unde milii u.l omneni pe- non cujusquam indigeat ministerio.
lagi pulchriludiueni comprehendam quam vidit opp- 27. Solent enim plerique dicere : Nisi clemenlior
ralor? E' qqid plura? Quid aliud ille concenlus un- solis calor tepefecerit terras, et quodam modo radiis
darum, nisiquidam concenlus est jiiebis? Undebene suis fovcrit, non polerii gerniinare terra : et propte-
mari plerumque comparatur Eccle.sia, qme primo rea genles divinum honorem depulant soli; quod
ingredientis populi agmine totis vestibulis undas vo- jQ virlute caloris sui terrarum peneiret sinus , sparsa-
mit: deinde in pratipnp totins plebis tamqua n\ uridis - qup foveal seraipa , vel rigentes gelu venas arborum
reflueiiljbus stridet, cum responsoriis psalnioruiij, relaxet, Audi ergo Deum velut hanc vooem eroitton-
canlus virorum, mu.lierum, virginum, paf yuloruro , tero : Coiiticescat ineplus sermo homhium qui fuiu-
consonus undafum fragor resultat. Nam iUud quid rus pst, facessat yana opinio, Anlequam solis Jial
dicam, quod unda peccatura abluit, et sancii Spiri- lmniiiare, herba nascatur : antiquior ejus sil praoro-
lus aura salularis aspirat ? gativa, quam solis. Ne error hominum convalescat,
24. Del hohis Domin.ijs illa successuura flumiiia germinet prius terra, quam fotus solis accipiat.^ciant
prospero ligno currere, tuto portu consislerfe , ne- omnes solem auctorem non esse nascentium. Dei

-»Mss. aliquot, ttanquillo flucluum chpro, hymnis ; secundum similititdinemsuam, el lignum pomiferuni
quidam, hymni, sanclorum, etc. Rom. edit., tran- faciens fructum secundum genus sutim, cujits semen
quitlo molu flucluum, sanclorutn chori hymnis per- suum sit \n ipso. Deest, secundurixsimifitudinem suatn;
son-mt. in Vulg. et in vet. edit, Ambr. sicutet in mss. quos
b Edit. Rom. ct LXX Iuterp., secundum genus, et secuti sumus.
167 SANCTI AMBROSII 168
clemcntia lerram relaxat, Dei indulgenlia prorum- _4 caduca quasi fenum germinat vilae viridilatem in
pere facit fniclus. Quomodo sol vivendi usum mini- specie, non in fructu solidilalem, irilarioris vilae
strat oriuudis, quando illa prius divinac operalionis quasi flos praelendens juncundilalem, breviori spatio '
vivificaiione sunt edila, quam sol in bos vivendi occasura, sicut herba feni, 'quod priusquam evella-
usus veniret ? Junior est herbis , junior feno. tur, arescit. Quae enim lirmiludo in carne, quse sa- i
lubrilas polest esse diulurna.
CAPUT VII.
30. Hodie vidcas adolescentem validum, pu-
Cur pabulum pecori prius creatum, qumn cibus ho- bescentem, setalis viridilate florentem, grata specie,
mini, Herbam virentem liumanm iniaginem esse suavi colore; _craslina die tibi facie et ore muiatus
condilionis, cujus fragilitas eleganti descriplione occurrit: et quib pridielibi Iautissimus decoraefor-
exponitur. Ejusdem herbmimilatores in (ructu [eren- mae visus est gratia, alio die miserandus apparcl
do nos esse oporlere; ubi Manichmi Eunomianique aegriludinis alicujus infirmil.Tle resolutus. Pierosque
perslringuntur. aut iabor frangit, aul inopia macerai, aut crudilas
28. Et forte mirelur aliquis quod prius pecori pa- vexal, aut vina corrumpunt, aut seneclus debiliiai,
bulum, quara cibus homini sit creatus. In quo pri- aut eviralos delieire reddunl, luxuria decoloral.
mum'1profundum Dei debemus advertere, quodeliam j i Nonne verum esi, quia aruit fenum, et flos decidil?
niinima quaeque non negligat, sicut in Evangelio Alius avis alavisque nobilis, et majorum honesiatus
Sapienlia Dei dicit: Respicite volatilia cmli, quoniam infuiis, prosapiae veleris clarus insignibus , amicis
non serunt, neque metttnt, neque congreganl in hor- abundans, stipatus clientibus et utrumque Iatus
rea, et Paler vesler cmleslis pascit illa : nonne vos tectus, producens maximam ac reducens farailiam ,
pluris eslis illis (Maltlt. vi, 26)? Cum enim illa pa- repente aliqua accidentis periculi mole lurbalus ,
scuntur Dei gratia, nenio sibi debel de sua industria' destiiuitur ab omnibus, a sodalibus dereliuquitur ,
et virtute blandiri. Deinde quia simplicein victum et impugnatur a proximis. Ecce verum est, quia sicUl
naturalera cibum reliquis cibis debuit anteferre. Hic fenum vila horainis, priusquam evellalur , arescit.
enim sobrielatis est cibus, reliqui deliciarura atque Est eliam qui dudum uberlaie affluens copiarum , li-
luxurir» : liic communis omnibus aninianlibus cibus, beralilalis fama per ora volitans singulorum , clarus
ille paucorum. Exemplum iiaque frugalilatis, ma- honoribus, praeeminens poteslalibus, tribunalibus
gisterium parcinionia-* est, herbre simplicis victu celsus, solio sublimis , bealus] populis aestimatus,
olerisque vilis aut pomi contenios esse oranes opor- dum praeconum clamore deducitur, subita reruin
lere quem nalura obtulit, quem liberalilas Dei prima* conversione in eum carcerem rapitur, quo alios ipse
donavil. lile salubris, ille ulilis cibus, qui morbos ( ! detruseral, et inler reos suos imminentis poena*.de-
repellal, qui resecet crudilates, nullo hominum par- Ilel aerumnam. Quantos pridie caterva plaudenlium,
tus labore, sed divino effusus munere, sine satione et invidiosa c frequenlis populi domum pompa deduxit,
fruges, fructus sine seminc, tam dulcis, tam gratus, et nox una gloriosae illuni splendorem deductionis
ul etiam replelis voluptati atque usui sit. Denique ad abolevit, ac repentinus lateris dolor, effusis gaudiis,
primas datus mensas , ad secundas reraansit. lucluosam gravis successionem moeroris admiscuit :
29. Quid autem crealurae hujus atlexam miracu- Huj'usmodi igilur est gloria hominis sicul Ilos feni :
lum 44, et sapientiae operairicis argumenlum expri- quae ctiam cura defeilur d nihil operibus adjungit,
mam? In hac enim germinum specie, et illo virentis in qua nullus fructus acquirilur ; et cum amillitur ,
berbre munere iinago est vitre humanre, et nalurae evanescit, omnem scenam homiuis , et quam desu-
coiidilionisque nostrae insigne quoddam speclalur , per obumbrabat rcpente deslituens, et quam intus
ct speculum elucet. Illa herba el flos feni figura est animabat.
carnis humanae, sicut bonus divinitatis Interpres or- 45 51- Alque utinam imitaremur hanc lierbam ,
gano suae vocis expressil, dicens : Clama.. Quid cla- de qua ait Dominus : Germinel lerra herbam feni,
mabo? Otnitis caro fenum , el omnis gloria hominis ut seminans semen secunduin genus, et secundutn simili-
flos feni. Aruil (enum, el flos decidit : verbum aulem I >tudinem. Seminemus igitur semen secundum genus.
Domini manet in mtetnum (Esa. XL, 6 el seq.). Dci Quod sit genusj audi dicentem oportere nos quacrere
sententia vox humana est. Dicil Deus, Clama : sed illud diviiium, si quomodo illud tractare possimus
in ipso Esaia loquitur. Ille respondit: Quid clamabo ? aut invenire : Quatnvis non longe sit ab unoquoque
Et lamquam quid loqueretur audisset, adjunxit : nostrum. In ipso enim vivimus, et sutnus, el movemur;
Omnis caro (enum. Et vere; virel enim gloria homi- sicul quidam vestrum, inquii, dixerunt, cujus el ge-
nis in carne quasi fenum : et quae putalur esse su- nus sumus (Acl. xvn, 28). Secundura hoc genus se-
blimis, exigua quasi herba est, pracmalura ut flos, minemus semeii non in carne, sed in spiritu. Non
a Edit. cum paucis mss., profundum Dei consilium. Corb. secunda manu, decorus formm visus est graiia ;
Cod. vero plures et pbliores vocem consilium non alii autem , pridie libi decore fortnm visus est gratior.
o Edit omnes, faveniispopuli frequens domum, eic.
agnoscunt. d Edit nonnullae Paris., nihil opis adjungit. Codex
h Vet. edit. el nonnulli mss., pridie libi lautissi-
mus. Reg., Jattdaltsstmus. Utrumque deest in proba- Dion. et Gerra., nihil opibus.... Ccen. niliil ope-
tissimis mss. quorutn alii legunl, pridie libi decore. ris , ctc.
169 HEXAEMERON. LIB. III. 170
eniffi-carnalia , sed spiritualia semiiiare debeihus, AJram seminn resolvantur, ac nisi mortua fuerint,
qui ad vitam pervenire volumus rcternam. Qure sit nullum fructum afferanl: si vero fuerinl quadani sui
autem similitudo, non ign.oras, qni ad imaginem et morle resoluta, in uberiores fructus resurgant. Sus-
similitudinem Dei faclus es. Herba generi respondet cipit igitur granuni tritici d pulris gleba , et spar-
suo, lu non respondes tuo gencri. Tritici granum sum cohibete occatio, ac velul inaterno lcrra gremio
sparsum terrae generis sui gratiam reddil, et lu de- fovet et comprimit. Inde cum se granum illud resol-
generas. Fruges non aduiterant sui sinceritatem se- verit, lierbamgerminal, graia ipsajam species her-
minis, lu adulteras puritatem animre, vigorem men- bescenlis viriditaiis, quae slalim genus sativi siniili-
lis, corporis casiilalem. ludine sui prodil; ut in ipso suaestirpis exordio cujus
52. Non agnoscis opiis esse le Ghristi. Manibus generis herba sit recognoscas, atque in herbis fructus
suis, ut legimus, le iile formavit, ft et tu , Mani- appareal; paulatimqueadolescil ui fcnuin, culmoque
chrce, allcrum libi adsciscis auclorcm. Paler Deus pubescens crigilur et assurgit. Ast ubi se geniculata
dicit ad Filium : Faciamus hominem acl imaginem et jam spica susluieril, vaginaequaedam fuiufa; frugi pa-
simililudineinnosttatn (Gen., l, 26); el tu, Photi- ranlur, in quibus granum formalur interius; ne le-
niane, dicis quia in constilulione mundi adliuc non nera ejus primordia aul frigus laedat, aut solis sestus
erat Chrislus; et lu, Eunomiane , dicis quia dissi- B exurat, aul ventorum iiiclenienlia, vel imbrium vis
milis esl Patri Filius. Nam si imngii ,• non dissimiiis saeva deculial. Succedunt quidam ordines spicae, mi-
u!iquc:b sed loium ex toto expriniens Patrem, quem rabili aiie formali, vel ad speciem graii, vel ad luia-
Pater subsianlise suae uniiate signavit. Pater dicil: mcn nexu quodam inler se naiuralis colligaiionis ad-
Faciamus; et tu cooperatorem negas? Quod dixit stricli, quos providenlia divina formavit. Et ne frngis
Paler, Filius fecil; el tu sequalem negas,in quo numeroSioris pondere velut quacdam cedal fuliura
compiacuil Pater. culmorum, vaginis quibusdam ipse culmus iricludi-
tur,'ut geminatis viribus. frugein possit mulliplicem
CAPUT VIII.
sustinere , ne impar oneri curvelur in terram. Tum
De vittule seminaria; deque germinandi ac fructifi- supra ipsam
spicam vallum struitur aristarum , iii
candi ntodo plane mirabili: ilem de terrw feracitale, quasi quadam in
arcepraetendat, ne avium mjnorum
agri pteni pulchriludine, herbarum salubrilale ac morsibus spica laedatur, aut suis exuatur fructibus ,
remediis. aut vesiigiis proteraiur.
33. Germinet, inquit, terra herbam feni secundum 55. Quid dicain quemadmodum clemeniia Dei hu-
genus.ln omnibus quas dicunlur nascenlia terrae , maniB prospexerit utililati ? Fennraium lerra resii-
primum germeii esi; ubi se paululum sustulerit, fit C1 tuit quod accepit, et usurarum cumulo muliiplica-
herba, postea fenuhi, inde fit fruclus. Sunt na- lum. Homines saepe decipiunt, et ipsa feneraiorem
scenfia quae de radice germinant, ut arborcs qurc suum sorte defraudant: terra fidelis inanel. Et si
iion sunt satae, ex aliaruin arborum radice nascun- . quando non solvferit, si forle adversnta fuerit fri-
tur. In arundine videmus quomodo in exlremo ejus goris inclementia , aut nimia siccitas , aul immensa
velul quidam fit nodus e latere , el inde alia arundo vis imbrium, alio anno superioris anni damna com-
germinal. Est ergo in radice vis quaedam seminarii. pensat; i(a et quando proventus spem desiittiit agri-
Insitiva quoque in superioribus germinanl. c Aliis er- colac, nihil lerra deiinquil: et quando arridet, uber-
go a radice, aliis divefso munere series successio- tas fecundr» matris se in parius effundii, ut num-
nis acquirilur. Inest cnini nascenlibus singuiis aut quam ullum dispendium suo inferat creditori.
semen, aut virtus aliqua seiniiiaria, et ea secun- 36. Quae vero species pleni agri! Qui odor! Qiirc
dum geiius ; ut quod nascilur cx ea, simile eorum suaviias! Qu?e volupias agricolarura ! Quid digne
qure sala sunl, vel quorum de radice sil, germinet. explicare possumus, si nostro ulamur alloquio? Scd
De triiico Iritieum, de milio milium, de pyro pyrus habemus Scriplurae testimonia', quibtis agri suavi-
albo flore prorumpit: castanea quoque surgit de ra- tatem benediclioni et gratire sanctorum adverlimus
dice castaneae. D1compafalam , dicente sanclo Isaac : Odor filii mei
54. Germinet, itiquil, lerra herbam feni secundum sicut odor agri pleni (Gen., xxvn, 27). Quid igitur
genus. Et c.onlinuo parluriens lerra novos se fudit dcscribam purpurascentes vinlas, candida lilia, ru-
in parttis , el induit se amicluin viridilalis, 46 8ra~ lilantes resas, depicla rura nunc aureis , nunc va-
tiam fecundiiatis assurapsil, diversisque compta ger- riis, nunc luteis florihus, in quibus nescias, ulrum.
minibus, proprios suscepit ornaius. Miramur quod species amplius florum, an vis odora delectei?Pa-
lam cito germinaveril; quanto majora miracula sunt, sciintur oculi gralo speclaculo , longe laleque odor
si spectes singula, queraadmodum vel jacla in ler- spargitur, cujus suavitale complemur. Uride divine

a Mss. sepiem : eltu, Manichme, adullerum. Alii d Quinque mss. non malae notse: nulrix gleba. Me-
mclioris notae atque edil., et tu, Manichme, alte- lius alii et edif.: pulris gleba, id est, solubilis, ut
t*«Hi,elc. Virg., lGeorg.:
b Sed lotum ex lolo exprimens. Deesl in quinque Et zephyroputris se gleba resolvit.
mss. opiimre noia?, ex lolo.
c Edit. Gill. ac Roro.: Aliis ergq a semine. • Hoc est, comniinutio glebarum.
PATROL. XIV. 6
171 SANCTI AMBROSII 1TB
Doijiinus ait: Et species 47 a9rl mecum est (Psal. Ik virlli portione coroplent universre pleniludinem crea-
XLIX,ll);cumipspestenini qtiam ipse formavit. Quis lurae, Alia ergo esui, c alia alii nascuntur usui. Ni»
enini ajius arlifex possil tantamrerum singularum hil yacat, nihil inane genrainat lerra. Quod tibi pu-
exprimcre venustalem? Consideratelilia agri (Matih., tas inutile, aliis utije 48 esl' inimo ipsi libi fre-
yi, 28), quanlus sit candor in foliis, quemadmodum quenter alio est usu ulile. Quod eseam non adjuvat,
stipafa ipsa folia ab imo ad sumnium videantur as? medicinani suggerit: et saepe eadem quae libi hoxia
suj*gere, ut scyphi exprimanl formam , ut auri quae- sunl, ayibus aul feris innoxiuin ministrant pabulum.
dam species inlus effulgeat, quae tamen vallo in cir- Denique slurni vescnntur CQiiiura, nec fraudi est
cuiiu floris obsepta nulli pateat injuriae. *Siquis hunc eis, quoniam per qualiiatera sui corporis venenum
florem decerpat, et sua solvat in folia, quae tanii esl succi lelhalis evadunt. Frigida enim vis ejus est
artificis manus quae possit lilii speciem reformare ? succi, quam subtilibus poris in cordis suj sedem du-
Quis lantus imitator nnturae, ut iloreni hunc rediiir ceniibus, praecoci digeslione praeveniunt, priusquam'
tpgrare prrfisumai, cui Dominus lantiim lesiimonium vitalia ipsa perlentet. Helleborum autem periii lo-
lulit, ut diceret: Nec Salomon in omni gloria sua quunlui* escam esse et alimoniam coiurnicum, eo
s\c vesitebatur, sicut unum ex istis (Ibid., 29)? Rex quod nalurali quodam lem|ieramento sui cprporis
iPpiileniissimus et sapieiilissimus inferior judicatur , 1B vim pabuli nocentis evitent. Eienim si ralione me-
quaiii hujus floris pulchritudo. dicinae plerumqup ad salubritalem humani quoque
- 37; Quid enumerem succos herbarum salubres? corporis temperaiur, cui videtur esse contrarium :
.quid virgulloruni ac foliorum remedia? Cervus aeger quanto magis proprielale naturae ad cibum proficit,
ramusculos olese mandit, et sanus fit. Locusias quod jnedica manu convertilur ad salutem'. Per
quoque a folia olere arrosa liberant ab rcgriludine. mandragoram qqoque somjius frequeuter accersitur,
Rubi fiilia superjacta serpenli, inlerimuni eum. Cu- ubi vigiliarum segri afflictantur incommodo. Nam
lices npn taiigeni le, si absinthii lierbam cum oleo quid d de opio loquar, quod etiam nobis quotidiano
cpquas, et eo le perunxeris. prope iisii inuotuit, quoniam dolores eo gravissimi
inlernorum saepe viscerum sopiuntur? Nec illud pras-
CAPUT IX.
terit, quod conio plerumque furores libidinum mar-
Nqxiq cum utilihus non sine rqtione genetari; cuni cuerunt, el helleborum vetusirc passiones segri cor-
quod uni noxiutn, alletisil utile; qlqitfi ad npxiq poris sunt solutrc.
evilanda inslinctum brulis, hqminibusrulionem Deus 40, Nou splum igitur nulla in his reprehensio
. indiderit. Quam decens ordo in ierrm fructificqtione crealQris, sed etiam incrementum est
graliarum.
servalus. (Q Siquidem quod ad peficulum puiabas esse generar
38. Sed forte dicant aliqui: Quid quod cum ulili- lum , ad remedia tibi saluljs pperatur. Nam el id
bus ei.iam letliaiia et perniciosa generantur? Cum quod periculi est, per prpyidentiaro deelipatur: et
tritico V poniuin quod inler alimenta vitre noxium idqued sajutis, per indusiriam npn amiitiiur. An
reperitur, et nisi prrcvisum fuerit, consuevit saluti IJOII pvps el cajjra? ea qurp sibi ooxia sunt decli-
nocere. Inter alia quoque nuiriinenla vitae hellebo- nare didicerunt, et solp odore per quodda.m naturae
rum deprehenditur. Aconila quoque fallunt frequeiir e niyslprium, cuih sint rationis experles , !*ationem
ler, et decipiuiit colligentem. Sed hoc ita est, ac si lamen evadeiidi peripuH, vel lu.pnd'» sajutis aguo?
repreliendas teyrain , quia non onines iiomines boni. scunt, noxjaqiie paritcr ac prpfutura, distinguunt;
Sed quod plus est accipe, quia non omnes boni ita ut plei-umque cji.ni armata yeneiiis tela senser
Angeli in coelo, Sol ijise prre nimio calore spieas rinl, notas petpre Jierbas atque hjs remedium yulr
lorret, adurit' auteiii gignenliurii prima exordia. neri dicaniur adlijbprp? Cibus illis ergo medicina
Lnna qupque viantibus iter demonsirai, Jaironum esl, ut resilii*e sagiitns vidpas p yulnere, et fugerp
prodii insidias, Nura igilur dignum esl ut in his quac veneiia, npn serperp, Penique cervis cibus venerium
uliljasu.nl,. poslbabeiHes cpndiioris gratiiini conlir egi. Coljibpr ceryum 1'ugii;,leonem interficit: draco
ler-i, propter aliqua alimeiiloriim noxia erfeaioris T> l elcphantem ligal, cujus ruina mors vicioris e.st. Et
prospipipnlirp derogemus, quasi vero omnia gulre ideo suniina vi iiirimqup ceriaiur; illp ut pe.dem al-
causa dfebuerint prpcj*eari, aul exigiia sint qur» venr. liget, in quo casus viiicti sibi nocere npn possit;
tri noslro divina indulgenlia roinislraveril? Definitre istp ne posteriore extrenius pede, aiit calle capiatur,
iiobis escre sunt, et uptae pninibus, quar et vpJupta- angustp, ubi yej ipse se non qupat retorquere, et
leni genen.nl, epfppris saiubriiatero. dracohpm gravi prpterere yestigip, vel sequeniis
39. Singula anifeni eorum quae generanlur e lefr. plepbanti auxilium non habere,
ris , specialem qiiajndain raiionein habent, qu;T;pro ii. Ergo si irratipnabilia aiiimalia norunt quibus
a Mss. Big., Colb. et Corb.: olem ac rosw. Mss.
qiiod in mel. nolrc mss. desideratur. Reg.,: Aiia ergo
Gpm. pt Bern.: olemac rosa. usui, alia nascuntur esui.
h Quatuor mss. lolium. Alii riielius conium, Najn- 4. Edit. Gil, 80 non pauci mss., de apio, Basil. tar:
ct cuin eo reiiqui mss. et edit., de opio.
que ila Basil: p.zio\TOOCHTOU TOv.fovuov,cum frumenio men >?Ita iriss. aniiquioris manus, alque edit. Am.
ciculu. .
c Quinque mss. el Rom. edil. addunt: alia.potui; Pei., Era. et Gill. jn margine, Cseteri mss. el edit.
Gill. ac Rom.. ministerium.
|75 HEXAEMERON.LIB.JH. 174
sibi aut medicenlur herbis, aut snbsidiis opem affe- A fif.iigibussacpe miscenlur, zizania nuncupari Evangelii
ranl; homn nescit cui rationabilis spiisus innascjlur, Lectiene cognovimus (Maith., xin, 24) : sed ea pre-
au| lam alienns a vero esl, ut qtiae cuique apla sint fjrium qupddam genus habeiit, non ex trilici semine
usuj minime deprehendal: aut ila naturae ingratus in aliud genus seininis decolori mutalione translala,
bonis, ul quoniam lauriui haustus sanguinis leibalis . ciegeiierem traxere naluram. Denique hoc docet Do-
esl homirii, propterea puiel labpriosum aninial aut iminus dicens : Simile esl regnum cmlorumliomini qui
nasci non debnisse, aut sine sgnguine debuisse ge- ssemhtavitbonum semenin agro suo: cum atiiemdornii-
nerari, cnjns 49 virlus ad culium agrorum utilis, trent homines, venil iuimicus ejus, et superseminavit
ad usum plausirorum habilis, ad alimoniam suavis, iiizunia inter triiicum (Ibid.). Adverlinius utique quod
diverso munere ftilcii agricolas, quibus Dsus, si szizania et trilicum ut noniinibus, ita ei genere vi-
bona sua norin.t, univer.sa donavil, dicens.: Germi- < deaniur esse discreia. Denique.et servi dixerunt ad
net lerra herbam feni, spirans semensecundmncjemts. ]patremfamiiias: Domine, nonne bonum semen se-
Non spiuni enim sponianeam alimoniam compnp- minasti i in.50 n9ro luo Unde ergo habet zisania ?
bendjt qnse est in herbis el radicibus, aique " in ar- Et ait illis : lnimicus homo, hoc fecil (Ibid., 27).
borum, rpjiquisque fructibus: sed eliam eam quae Aliud enim est semen diaboli, aliud semen est Christi
i.nduslria.coniparalur, et pqltu rusiicani laboris ac- B 'quod serilur ad jusliliam. Deniqup aliud Filius homi-
qiiirilur. - ]nis, aliud diabolus seroinavii. Adeo diversa nalura •
42. Quam decorum aulem quod non staiim fun- ulriusque seminis, ut conlrarius seminator sit. Quod
dere lerras semen jussit etjructus : sed primum ger- seminat Chrislus, regnum est Dei : quod, seininat
jninare, deinde herbescere campos staluit, postea se- diabolus, peccaium est. Quomodo igitur potestunius
cttndum proprielalem sui generis semen adolescere, generis esse regnum atque peccalum ? Sic fest,inquit,
ut numquam arvomm vaearel graiia, quiBgrato pri- regnum Dei, quemadmodumsi homo jactet semen su-
niutn decore vernarent, poslea fructuum suggererent per lerram.
lilijitatein! 45. Est et homo qui seroinal verbum, de quoscrip-
ttim est: Qui seminat, verbumseminat (Marc. lv, 14).
CAPUT X. Hic homo verbum seminavit super terram, quando
Semina numquam proprie degenerare, cuin eorumnon dixil: Germinet terra herbam, et subilo terrarnm ger-
mulelur genus, sed perfectiq: lolium enimac dzania niina pullulanint, et diversre rerum species fefulse-
e frumenli semine neqttaquam nasci, VerbumDei runt. ;Hinc pratoruro viren&.gralia abundantiam pa-
miram terrm fecundilulemconlulisse anlequam homo buli minislravit : inde camporum spica flavescens,
peccaret; altamen terram etiam nunc ea nqn prorsus Q imaginem pelagi fluctuanlis commotione segetis ube-
esse destilutam. rioris expressit. Sponte omnes frucius lerra sugges-
•|3. Sed forlp quis dical: Quomodo secundum ge- sit : etsi arala sine cultore esse noii poterat, nondum
nus terra profert semina, cum plerumque semina enim erat formatns agricola; inarata tamen opiniis
jacta degenercnt, et cum bonum Iriiicum fuerit se- messibus redundabat, et haud dubito an majore jiro-
minatum , decolor ejus species , el inferior forma ventu. Siquidem nec culloris desidia lerrarum desti-
reddalur? Sed boc si quando accidit, non ad trans- tuere poterat uberiatem. Nunc enim feciindilas uni-
laiionem generis, sed ad r*egritudinemquamdam et cuique pro merilo laboris acqnirilur, ubi culius spec-
iiiaequr.IitatemSPffiinisvidelur esse rpferendum. Non tatur agrorum; et negligenlia vel offensa, aut diluviis
enim desinit esse triticum, J>si ,iut frigore aduraturr pluviarum, aul terrarum aridiialibus, atit grandinis
a.uijrobre madidetur : sed specie magi.squam genere jactu, aut quacumque ex causa, c soli uberis steri-
colpre quoque el corruptione mutalum. Denique litale mulctatur. Tunc autem provculu sponianeo
frequenter madidaia frumenla in sui generis speciero terra frnctus Jocis omnibus invehebat; quoniam"is
reyeiiunu.tr, si aut sole, aul ignibus torreanlur, aut praeceperat, qui universorum est jileniiudo. Verbum
diligeiiiibuscoiiimissacultoribiis, aeris temperie, ter- enim Dei fruclificabai in terris, nec ullo adliuc erat
rarunique feracinm ubertate foveaniur. Ilaque repa- I) lerra damnala. maledicio. Antiquiora eniin mundi
ratur in sobole, quod degeneraverat in parente, nascentis exordia, quam noslra peccaia sunt; et re-
Unde non periclilamur, ne prreceutum illud Dei cu- cenlior culpa propter quain condemnaii sumus in
d
jus usus naturae inplevit, in reliquum successionis sudore vultus nostri iianem manducare, sine su-
viti.Qdestitulum sit, cum hndieque in seminibus ge- dore aiimenta nescire.
neris sui sincerilas reservelur. 46. Denique hodieque fecundiias lerrre veierem
44. Nam loliuffi et reliqua adulterina semina quac- affliientiam spontaneac usu ferlililaiis operatur. Quara
a lia vct. edit. et mss. aliquoi optima*naire. Rom.- si aut ftigote. Et forle allusum est ad illud Virg. l
edit. et mss. nonnulli expiuigunt, quc Vict. unusr Georg, :
Dion., Gem., Cplb., Big. PtCorb. uniis legunt: aique Et boreaepenetrabilefrigusadurat.
in arboritmgerininibus,reliquisque fructibus. Vicl. al- « Codex Dion., Vicf, nnus, Qorb. piiain unus, et
ter: aiquehi arbotibus, teliquisque, etc, Colb. : soli ubertus sterilitaie. Yici. ailer, et Ccen.:
.-»>Edii. Ain. et Pct. cmh Ben. ms.:. si qut quslfi- corrttpti aeris sterililqtv, .
d Sic dpcein niss. optimae.jp^ise.Alii,." et pdit.: shte
gine. Carn. ffis.inier lineas, sed eadem manu: st aut-- '"
tislrigine, hoc esl, uredine. Aliap.edit. ac mss. omnes 4olote. . '•
175 SANCTI AMBROSII 176
multa sunl enim quse adliuc sponte generanlur. Sed A. lis, animaeque sentes jure condemiialionis aseripli
etiain in his ipsis qure manu qurerunlur, magna ex sunl. Irruliles igiiur licei, o homo, aut splendore no-
parte manentnobisdivinabeneficia, utfrunieiilaipsa bilitalis, aul fastigio potestatis, aut fulgore virlutis,
quiescentibus inferanttir. Quod proposilae docel lec- semper libi spina proxima cst, b semper esl sentis,
tionis exemplum, dicente Domino : Quia sic est re- semper inferiora lua rcspice, c super spinas germi-
gnum Dei quemqdmodumst homojaciat semensuper ter- nas, nec prolixa graiia raanet : brevi unusquisque d
rain, et obdormiat, inquil, el exsurgul nocleel die, et decurso sclatis flore marcessit.
setnettgerminet, ethtcrescat,dum nescil ille(Marc, iv,
CAPUT XII.
26). Ultro enim terra fructificat, primo lierbam,
deinde spicam, deinde plenum triticum in spica. Et Laudatur vitis, el cutn Ecclesia comparatur : nec non
cum produxerit frucium, slaliffi mitlit falcem, quo- exemplutn ejus nobis ad hnitationem propotHtur.
niam adest messis.' Dormienti igitur libi, e homo, et &9. Sane ut caduca libi noveris communia esse
nescienti fructus suos ultro terra producil. Dormis cum floribus, ila eliara lsela cum vitibus, quibus ge-
et surgis, et frumenti per noctem incremenla mi- heratur vinuin, quo cor hominis laetificatur. Alque
raris. utinam, o homo, hujus generis imiteris exeffipluni,
CAPUT XI, B ut ipse tibi laelitiara juciuiditalemque fructifices ! In
51 . te ipso e suavilas luae gratiaeesi, ex te pullulat, in te
De orlu atbotum: utgue inibi de rosa quw primo manet, inlus
52 l,Di inest, id esl, in te ipso qua*-
sine spinis nalct, illis ppslmpduminliprruil, el vilce renda jucunditas luae est conscieniiac. Ideo ait: Bibe
noslrm speculum (acla esl. qquam de tuis vasis, el de puteorum tuorum fonlibus
47. Diximusdeherbafcni, nunc dicarousde ligno (Prov., v, 15). Primum omnium nihil gralius floren-
fructuoso facienle fruclura secundum genus, cujus tisodore vitis.Siquidemdeflore earumsuccus cxpres-
semen ejus in ipso sit. Dixit et facta sunt, et subilo, sus poculi geuus conficii, quod et volujitaii et saluti
ut supra floribus, herbarumque viridilaiibus, iia hic sit. Deinde quis non miretur ex aeini vinacio vitein
nemoribus lerra veslita est. Concurrerunt arborcs, usque in arboris sunimum eacunien prorumpere,
consurrexere silvse, verlices repente monlium fron- qiiam velul quodam amplexu fovet.etquibusdam bra-
duerunl. llinc piiius, hinc Cupressus in alta se exlu- chiis Iigai, et circumdat Iacerlis, pampinis vestit,
lerunt cacumina, cedri et picere convenerunt. Abies sertis uvarum coronat? Quae ad imitaiionem vilae
quoque non contenta terrenis, radicibns atque aerio noslrre jirimum vivam defigit radicem , deinde quia
vertice, etiain casus marinos liil.o subiiura remigio, naiura flexibilis et caduca est,f quasi brachiis qui-
ncc solum veiitis, sed eliam fluctibus certalura pro- G busdam , ila et claviculis quidquid apprehenrjerit,
cessit. Nec non et laurus assurgcns odorem suum slringit, hisque se erigit el atlollit.
dedit numquam suo exuenda velamine. Umbrosre 50. Hujus est similis. plebs Ecelesiae, qure veiut
quoque ilices verticem protulerunt, inhorrcnlem quadam fidei radice plantatur, et repriniilur humili-
comam hibernis quoque lemporibus servalurre. Hoc laiis propagine, de qua pulchre ait Prophela : Vi-
enim in singulis privilegium natura denuit in reli- neam ex Mgyplo translulisti, et platttasti radices ejm, s
quum, quod sub ictu mundi surgenlis accepil: et inde el replesti terram : operuit monles umbra ejus, et ar-
manct sua ilicibus praerogaiiva , manet cupressibus, busla ejus cedros Dei : exlendisti palmiles ejus usque
ut nulli veiiti eas crinis sui honore despoiient. ad mare, el usque dd flumen propagines ejus (Ps.
48. Surrexerata ante Iloribus immixia lerrenis sine LXXIX,9). El per Esaiam ipse Dominus iocutus est
spinis rosa, el pulcherrimus flos sine ulla fraude ver- dicens : Vinea facla est dilecto in cornu, in loco uberi:
nabat: postea spina sepsit gratiam floris , lamquam el maceriam circumdedi, el circumfodi vineam Sorech,
liumanae speculum praeferens vilae, quae suavitatem et mdificavilurrim in medio ejus (Esa., v 1 et seq.).
pcrfunciionis suae finiiimis curariim stimulis saepe Circumdedit enirn eam velut vallo quodam cceies-
eoinpungat. Vailala est enim eleganlia vitre npstrae, tiuin pracceplorum, et angelorum custodia. Immittet
et quibusdam sollicitudinibus obsepta, ut trislilia ad- D enim angelus Domini in circuiiu limenlium eum. Po-
juncta sit gratiae. Unde cum unusquisque aut suavi- Suil in Ecclesia veiut turrim aposlolorum et prophe-
lale raiionis, aut prosperioris cursus successibus gra- tarnm atque doctorum, qui solenl pro Ecclesiae pace
lulatur, meminisse culpae eum convenit, per quam praetendere. Circumlodit eam, quando exoneravit
nobis iu paradisi amoenitate florenlibus spinae men- terrenarum mole curarum. Nihil enim magis mentem
•' Edit. omnes:
floribus immixlaleneris. Ubi respexisse editores adiocum e lib. Cic. de Se-
h Edit. oinnes, elmss. aliquotomitluiil: semperest nect. snlis credibile est. Neque negaverim Ambro-
senits; quce verba e mss. decem probatissimis resti- sium el quod hic de vite, et quod paulo ante de fru-
Uiinius. mento diclitavit, ex eodem oratore mutuaium esse.
e Mss. Ccen. et Vict. unus: semperspinas germinas. Verum conlra edit. ei mss. aucioritatem nibil inuio.
d Tres mss. aevi remotioris : decor suavitaiis flore, B Iia vei. edit. et novem mss. At Carn., Corb. et
eic- Alii quinque : decursu mtatis flore, etc. Reliqui, Th. cum LXX et Rom. psalterium, repleia est terra.
eledit. ut in lextu. Alii mss. et edit. Rom. : replevit terram. Rursus eo-
0 Edit. oranes: suavitatis tum gratia est. dem loco cdit. Rom. : extendil palmites suos; plures
' Rom. edil.; claviculis quasi manibus quibusdam. mss., ejus. Alii, et vet. edit., exlendisli, etc.
177 HEXAEMERON.LIB. III. 178
onerat, qnam islius mundi sollicitudo et cupidilas vel A. eo vel speclaculo gratius, vel fruclu est dulcius, vi-
pecuniae vel potenlire. Qttod libi demonstraiur in dere serta pendeniia velul quaedara speciosi ruris
Evangelio (Luc, xm, ll),cum legis.quia illa mulier monilia, carpereuvas vel aureo colore vel purpureo
qure habebat spiriium inliriniiaiis, inclinata eral ut renitenies ? Hyacinthos caeterasque gemmas fulgere
sttrsum respicere non possel. Curvala enim eratani- existimes, coruscare b indicos, albarum einicare
ma ejus, quae inclinabatur ad terrcna compcndia, et graiiam. Nec advcrtis ex his admoneri te, homo, ne
coelestein gratiam non videbat. Respexit cam Jesus, immaturos fructus luos dies supremus invenial, aut
el vocavil,.el sialim mulier onera lerrena deposuil. plcnae lempus aetatis c opera imparala dedeceanl.
Ilis cupidiiaiibus etiaro illos oneratos fuissc demon- Acerbus enim fruclus araarior esse consuevit; nec
slral, quibus ail: Venite ad me,omnes qui laboratis, et polest dulce esse , nisi quod ad maturilatcro perfe-
onerali esiis, ei ego vos reficiam (Mttlt. xi, 28). Ergo ciionis adoleveril. Huic-viro perfeclo nec frigus hor-
illa anima mulieris quasi circumfossa respiravil, et ridre morlis , nec sol iniquitatis nocere consuevit;
erecta est. quia obumbrat eura gratia spirilalis, et omnia mun-
51, Sed eadem vilis ubi circumfossa fuerit, religa- danae cupidilalis et corporere libidinis resiinguil in-
lur el erigitur, ne refleclalur in lerram. Reciduntur cendia , dcfendit ardores. Laudent te quicumque
alia sarmenla, alia propagantur : recidunlur quae EI conspiciunt, el agmina Ecclesire velut qusedam pal-
inani cJIusione Iirxuriant, propaganlur ea quae bonus mitum serta mirentur: specient singuli iidelium
agiicola judicaverit fructuosa. Quid ego adminiCulo- pulchra animarum monilia : delectentur matjiritate
rum ordines, jugationisque describam graliam, qure prudenliae, splendore fidei, confessionis decore, j'u-
vere atque manifeste rcqualitalem docent in Ecclesia siiliae pulchritudine, ubertate misericordiap.,ut dica-
csse servandam, ut nenio se dives aut honoraius ex- tur libi: Uxor lua sicut vitis abutidans in lateribus
"tollai, nemo pauper dcjicial, ignobilisque despcret? domus tttm (Ps. cxxvn, 3); eo quod redundanliain
Oinnibus sit in Ecclesia par atque una liberlas, om- yitis fructiferae, copiosae munere liberaliiaiis imi-
nibus impcrtiatur jusiiiia communis 53 et gralia. leris.
Ideo turris in medio est, quae exempium de iilis rus-' CAPUT XIII.
ticanis, dc illis circumferat piscaloribus, qur virtutum
arccm tenere ineruerunt: quorum exemplis nosler De arborum utililate,. ac diversitate; de ratione illus_
erigatur affeclus, a neque liumi vilis et desjiicabilis jugandi ac medicandi; posltemo de arboreorum suc-
corum proprietaiibus : cum mornli ad singula expo-
jaceat; sed utiiuscujusque niens ad superiora se sub-
rigat, ul audeat dieere : Nostra auteni conversio in sitione.
coelisest. Unde ne aliquibus procellis saeculi possit (1, 53. Sed quid ego iij sola vile immoror, cnm omnia
reflecti, el lempestale deduci, claviculis illis et cir- geiieraarboruni ulilia sint, alia 54 a<iifucium naia,
cttlis quasi amplexibus charitaiis proximos quosque alia adusum daia?Namelquibus non estfruclusube-
complectitur, et in eorum conjunetione requiescit. rior, lamen usus pretiosior est. Cedrus suspendendis
Charitas est igiiur qure nos superioribus neciit, coe- tectorum apta culmiiiibus, eo quod bujusmodi maie-
loque inseril. Qui enim manet in cbarilate, Deus iii ries et procera sit spatiis, nec onerosa parieiibus.
eo nianel. Unde et Dominusail: Manele in me, et ego Lacunaribus quoque d comendisque fasligiis bahilis est
in vobis. Sicul palmes non polesl [ructum afferre a se, cupressus. Unde et Ecclesia dicit in Caniicis: Trabes
nisi manseril in vile; sic el vos, si in me non manseri- domornntnostrarum cedrinm, tacunaria noslra cupres-
lis. Ego sum vilis, vos palmiles eslis (Joan., xv, i). sina (Canl., l, 16); in his esse declarans decora sui e
52. Evidenter igitur cxemphini vitis ad nostrae ornamenta fasiigii, qui quasi irabes venicem Eccle-
vilre insiiiuiionem arcessendum esse signavil, quae siaesua viiuile suslineant, et fasligium ejus exornent.
primum veris lepefacla (eniperie.gemmare perhibe- Laurus et palma ad insigne victoriae. Lauro viciorum
tur : deinde ex ipsis sarmenlorum articulis fructum capita coronantur, palma roanus victricis ornatusest.
emittere, de quibusoriens uva formatur, paulalimqne ' Unde etEeclesiaail: Dixi,ascendaminpalmam,tenebo
augescens immaiufi partus rctinet acerbiiatem, nec D alliludiites ejus (Cant., vn, 8). Quae emineniiam vi-
potest nisi maiura jam cl cocta dulcescere. Vestitur dens Verbi. et sperans quod ad ejus altiludinem pos-
interea viridanlibiis pampinis vinea, quibus et adver- sit ascendere et scienliae summilalem', dicit: Ascen-
sum frigus, omiieinque injuriam non exiguo munitur dam in palmam ; ut omnia inferiora relinquat, et ad
subsidio, el a solis ardore defenditur. Quid autem superiora conlendrit, f ad braviura Chrisli. ul suaves

a Edil. omnes et mss. non panci: neaue liumilis. - c Mss. quinque: operaparva deducat. Tres : opera
Addunt nonimlli: dives.... jaceal. Ben., Carn. et prava dedttcat. Unus : deducant. Alius denique : de-
Germ.: neque humi vilis, eic. teclent.
h Edil. Rom. et mss. nonnulli: indicas. Edit. vet. d Mss. aliquot: commendandisque[asligiis habilis.
cuni mss,. undeciin : indicos. Ccen. codex ad margi- e Roin. edit. cum paucis receniioribusque mss.:
nem eadem manu, qtia lexlus, hrec praeferl: Indictis
vocal lapides, qui cle Ittdia [erunlur; albas, quas B. ornanienta (asligii qum quasi, etc. Melius alirc cum
reliquis. qui quasi, eic. Syllepsis est enim in
Greg. albulas, qum usiiaio tiomhievocanlur mctrgaritm
el perlm. Legimus et albatn smaragdunii el albatn sar- voce.qrnqmenta, per quam Apostoli signilicanltir.
Uonfcetn'. f Vidfeiioiam (<*)coluinnrP 182 subjectarii,
179 SANCTI AMBROSH - ISO
ejus fruclus carpal el gustel. SUavisetiiffiviflutis est A grossis arboris agrCstis alligatis ad illam feracem
fructusi Populus quoque coronis arbor uiiibrosa vi- arborem, medentur ejus infirmitati; ut possil fru-
ctricibus, et salix lenta vilibus habilis viuciendis, cius proprios reservare , jamjamque si deforertt
quid aliud mystice declarant, nisi bOnaesse Christi remedia, iajjsuros. Quo admonemur velut quodam
vincula, qure nocere non soleant, vincula gratiae, aenigniaienaturae non refugere Cos, qui a tiostra fide
vincula cliaritalis", ut unusquisque suis vinculis glo- et consortio separaii suut; eo quod et genlilis qui
rieiur, sicut gloriabaiur et Paulus , dicens : Paulus fuerit aCquisilus,quo gravior fuerit asserlor erroris,
vinclus Jestt Christi (PJtilem. i, 1) ? Ilis ligaius vih- eo vehertichlior possit fidei defensor exsistere ; ct si
culis dicebat: Quis nos separabil a charilate Chrisli quis de hasfetipis convertattir, velut confirnlet eam
(Rom. vin. 55) ? Vinculis abslineniias, vinCulischa- partem in quam se commiiiata opiiiioiie contulerit,
ritatis. His ligatus vinculis etiaffi David ait: Iq stili- maXimesi habeal aliquidnaiurae directum, rit vivjda
cibus , in medio ejus suspehdimus organa hoslra possit esse ejus sehtentia, si admhiiculelur jei aiten-
(Ps. cxxxvi, 2). Buxus quoque elenieniorum apici- tio sobrietalis, observanlia casliialis. Profunde ergo
bus uiilis exprimendis, levi materia usuni manus circa eum studiuni luum, ul simililudine frucliferae
puerilis inloiuiat. Uride aitScriptura: Sctibe iti buxo illius ficus de prrrsenlia el conjunctione agrestis illius
(Esa., xxx, 8), Siffiul ut admonent te ipsa materia I arboris luam possis corroborare virluiem. Ila enini
quae semper viret, hec umquaffi foliis exuilur siiis , lua nec dissolvelur inlentio, et diligenliae fruclus et
ne umqiiain spei tuae dissimulalione nuderis, sed graliaa reservabilur.
semper tibi per fideih gerihinet spes salutis. 56. Quam mulla suhl autein qiiDBdoceanl natura-
54. Quid ego enuffierem quanla varielas arborum, leffiduritiam posse diligentirp sludio temperari, qui-
quam diversus in singulis et pulclier Orhatus, quaffi bus afferl cullus rUralis exemplum! Nani plerumque
palulae fagi, quam pfocerac abieles, quam comanles cilo florent mala granata, et fruclum afferre non
pinus, qnam umbrosaeiliees, quaiii populi bicolorfes, possunt, nisi congruisperitortimremediis exColanlur:
quam riemorosa et rediviva castanea, quas simul ut |)lerumque succus vanescii interiof, felfortis species
excisa fueril, lamijuam silvam ex se pullulare con- ejus pulchra praetendilur. Qnaenon immerito compa-
suevil; quemadmodum in arboribus ipsis actas aut raiui*Ecclesiae , ul Iiabes in Canticis ad ECclesiam
senilis, aut hovella depfehendilur; junioribus enim diclum: Ul corlexmali punici genmium (Canl.,iv,5).
exiliores raffii, antiquiOfibus validiofa et nodosa El infra: Si floruit vilis, floruerunl triula granata
suril brachia : illis folia ievigaia aiqiie diffusa , istis (Can/.jVii, 12). Ecclesia enini bonum Jidei fuigorem
conlractiora el aspera. Sunt etiam arbores qure se- Confessiohisquepraclendit, lot riiartyrum sanguine
nili alqne eniortua radice successionenl sui, si forie Ci speciosa, et quoclesi amplius Chrisii crnore doiaia;
caedaiiiiir, reparare noh noverint: alire quibus atil simul (ilurimos intra se fructus usu islius pomi sub
juVenius virel, aul natura fccundior est. quibiis cx« uiia munitioue conservaiis, et virlulum negoliamulia
cisio lucro polius quam delrimento sit, ut per plures coihplecieiis. Sapiens enini spifilu celal negotia.
sui rediviva succfcssioneremoveniur baefedes. Amygdalis quoque hoc genere medicari ferunlur
55.- Esl eiiam, qund mirefis. ipsis Sexus irt poffiis, agricolae, ut ex anlafis dulces fiaiit fructus, ul ct
est discretio sextis iti afburibus. Nam videas palroam lerebreni ejus radicem aiboris, el in mfeditirainse-
qriredaciylns genferat.pleruinque inciinanlem riiiiios raiii surCulum ejus arboris quani Grreci mur.nv, nos
sues et subjicientem , et cnhciijTiseeiiiiaeaique ani- piceam dicimus; quo faeto succi amafitudo deponi-
plexus spCciemprielendentein 55 fei arbori, qUam lur. Ergo si agricultura convertit slirpiuiri qualilaifes,
marem palinamappellanla pueri rusiicorum. Illa efgo nonne studia docirinae, et disciplinre atientio miti-
palma femitiea est, et sexum suum subjeCtionisspe- garepossunt c qnaslibet aegritudinespassioiium?5G
cie conlitetur.' Unde locorum culiores pfa-jaeiuiit Nehioergo pOsitusvet in adolesceiitirevel iniemperan-
ramis ejus daciylorum vel b<|ialinilum semiiia mas- lire lubrico, de sui conversione desperel. Ligna ple-
Culorum. quibus illi feminerP afbori velut quidatn rtimque in meliores verlunlur usus, et non possnnt
sensiis perliinciionis infundilur, el expeiili cQrteUbi-I bominiim cofda miitari?
lus graiia repraeseniaiuf. Quo niunere donaia rursus 57. Docuimus non solum inlcr diversi generis ar-
erigilur, et elevat raffios suos, et iri VeterPmslaluffi boies esse fruciuum diversilales , sed pleruihque in
comam suaffi rUrsus altollii. De ficu qiioque eadem Padeffispecie arbortim conipugnare sibi fruclus. Alia
opinio est. Ideoque pleriqne secUiiduiiidomesticam CtliffispPCies masCulorum, alia fomineorum fruC-
et fruciiteram. ficum agreslem ficulneam feruntur luum , sicut dfedaclylis supra diximus. Quis autem
inserere, eo quod cito fructus feGundieillius et do- possii comprehendere varieiatem , speciem gratiam-
mesticrc ficus vel aura tentali aliqua, vel aesiu dfe- que poiiioriim, sihgulorum quoque ulililatem fruc-
fluere feranlur in terram. Unde gnari hujus ferriedii luum , succorumque proprietalem , qurc cuique rei
• a Hoc esi, ruslici. Et ea loquendi fofnia h Rom, edit.: palmurtimvelut qumdamsemhtama-
petita
est a Graeeis. apud quos itouBtscoc^ocroywv idem soiiat scularum, Aliae et mss. aliqnoi: paitiiaruiTtsemina
inimo el apud Hebiacusfilius horithtis masciilorum. At mss, decem optimrc notre: palmitum,
ac >j>c).ocroyot:
pro homine saepe in Vel. Teslamento ponituf, ei alia etc.•*
jiujusmodi exstant bene multa. llom. edit. sola: qttqslil/etaniniarum pqssioncs,
181 HEXAEMERON.LlB. III. 182'
apla videahiur, t|iiemadmodum segris viseeribus ho- ALbUsviderefuf; Ea auifemfatio yldeiur sfefvata nafu-
niinum amariora poma mediceniur , et infialioneni rac, ul et solem fafeilius admiital, et Uiiibfaiii ob-
asperilatehique interiorem temperent, quemadmo- texat. Deiiique procerius hiediapars ejus exlendilhf,
duni rursus humorum aspera pomorura dulcibus et in ipsa summilate leniiaiur, ul plus piilcliritudihis
lemperentur ? Denique ea medicina antiquior, qure qitam icgumenti pfaeferati Eienim c bravii spfecioni
berbis curare consuevit et succis; nec ulla firmior videliir teffingere,significans quod uVainter pendfen^
sanitas, quam quae salubribus reformatur alimenlis. les cacteros ffuctus habcat prihcipaiiini. cui lacito
Unde secundum iiaturam docemuf, quia sola nobis quodam jtidicio naiuroe, sed evidenti indicio innasci-
esfeamedicina esl. Herbis Certe ulcera aperta Clau- thf species et pfaerogaiiva viciofiae. SecUm igilur
duntUr, Iiefbis curaiilur ihlPrrta. ideoque medicbfum habet bravium suum, quo et rouniffieii sibi pfaebe-
esl opus herbaruffi potestates noscere. Hinc enim tur advefsum injUfias aefis,. pafiierque iffibrium
medendi usuS inolevit. violenliam, et impediffientum hon afferiur ad reci-
CAPUT XIV. piendura-soiiS calorem, quo lepefacta alitur. colora-
tuf, augetur. Fieulner» quoque folium, arqUe prope
De simpliciumpomorum differentia-, (oliorumque di- ut pampinus. quadrifida inicrscinditur divisionc :
versitaie: ubi prmcipuede pampino, et folio ficus; j I qiiod eo clarius videlur, quo.majus est folium, sanfe
deque variis aliorum foiiorum figuris. non iia ul partpiiius vel ora omni, vel summitate
58. Sed ul ad sirnplicia poriia fevocemus stylum . cfispanli. Sicut eiiirii in ficulnere folio Crassitiido
alia sunl qurfi coquuntur sole. alia qurc lestis aut validiof; ila in pampino species elegaritior; Cfassi-
corlicibus clausa complentuf, Mala et pyra, uvarum ludo igitur folii proiicit ad lempfeslatis injufiam re-
quoque genera omnia nuda objecla sunt soli: a nu- pellendam, inlercisio ad ffuctus gfatiam vaporaiidi,
cis autem el nucleae , huclei qiioque Ifuctus et testa DeniqUe Jioc genus pofni grandirierii non ciio, ihaiu-
opertus etcorlice, alitur lamen et ipse calore sOlis ritatem cito sehiit; quia et latere videtuf adversuhi
atque nutritur; el quanlum pineae densiiale nucleus iiijurias, el palere ad gratiam.
absconditur, lantum solis calore nutritur; 61.QUid ego foliprum describam diversilatcs
59. Quaiita deinde Domini providentia , ul ubi quemadinodum alia roluhda, alia longiofa, alia flexi-
mpllior fruclus, ibi-folii crassitudo validius tegu- bilia, alia figidiora sint, alia nullis facile vehlis
mentum tuendo deferat pomo , quod videhius in labentia, alia quae ievi motu decutiantuf auraruffi?
fruclu flculnere. Delicatiora itaque validioribus mu- CAPUT XV.
hienda sunt, ut et ipse quoque Dominus per Hiere-
miam docet, dicens : "BSicut ficus istas bonas teco- C Stupenda aqum diversitas! Inde et [ructuum qui ea
gnoscatn translalos Juda, quos etnisi de loco islo in nulriunlur, differenlia nascilur; et slillanlium ex
tetfam Chaldmorumin bona, el conftrmabooculosmeos arboribus lacrymurum discrepanlia : quibus accura-
super illosin bona (fljer.xxiv. 5). Tamquam delicalos tioris perscrutationis excusalio subjungitur.
enim velut quodam misericordire sure validiori se- 62. Inexplicabile esl singularum rerUm exquirere
psit legmine, ne teneri fructus maiuriiisinterirenl. velle proprielaies, et vel diversitates earum manir
Denique de ipsis eliam in posterioribus dicit: Deli- fesia lestificalione disiinguere, vfellatentes occultas-
cati mei ambulaveritnl vias asperas (Baruc, iv, 26). que causas indeficienlibiis aperire documeniis. Uua
Quibus infra ail: GOHSICIUCS eslole filii, et clamale ad nerape alque eadem est aqua, et in diversas pierhhi-
Deum (Ibid., 27). Hoc enim solum adversus omnes qite sese mutat species: aut inter arenas flava, aut
procellas atque injurias inviolabile legmen , im|iene- inier caules spumea, aut inler nemora yiridaiilior.
trabile muninienlum est. Ubi ergo teneri frucius, ibi aut inter florulenla dii-colof, aut inter lilia fulgen-
crassiera legtnina et munimenia foliorum. Conira lior; aul inler rbsris rulilaniior. aut ihgfainine liqui-
auiem ubj frucius validiores, 57 'u' leneriora folia, ut dior, aut in palude turbidior, autin fonte "perspica-
malus arbor docet. Pomiim euim validius non mullo cior, aut in mari obscurior,- assuinpto locorura qui-
indigel proteciionis auxilip ; nam ipsa proleclionis j > bus influit colore, decurrit. Rigorem quoqiiP:pari fa-
crassioris limbra pomo nocere plus posset. tione cpmmulat, ut inier 58vaporantia ferveat, inter
60. Deniijue dbcfeat rios paffipinus nalUrae gra- umbfosa frigescai, sole ffepefeiissaPxiestUPt, hivibus
liam, et diViriresapieniiaeirileriia raysteria. Yidemus irrigata glaciali huinore canescat. Quemadmodum
enim ita scissum atque divisum, ut triuni foliorum auiem sapof Pjus ipse coiivefliliir, ut niinGaspPrior,
speciem videatur osieiidere : ila pafs media dislincta liunc amariof, nunc vehemenlior, nunc aiisiefior,
cst, 111nisi inferioribus hoereret, separala specianli- nunc dulcior pro specierum quibus infusa fuerit qua-
a Aiiiiqurc edit., nucisautem, et node, nucleique h Rom. edit.: Sieut ficus istm bonce; sic recognO' '
(ructus, et testa operlus el cortice aiilur, lamenet ipse scam, elc.
c Gi^aeceppaSuov, corOna seu viclorire prrPmium.
calore solis nascilut, atque. nutrittir. Vat; cod. nrin ha-
bet: el node nucleiqite, Rom. edit. : iiucis aulem pi- Dabatur autcin iilud e rariiis variarum aiiiorum,
nece, nitciilmqite[ruclus et teUa bperlits ei Corliceati- quariini aliquae cap.superiori, num. S5, explicanluf.
tttr, lamenei ipse calore solis mqttenulriltir. Mss. par- Videsis Lnciauum in diiil. 'Av-tXcipcrc?,
^ ttepi -jnijtvK-
tiin. nuces aitiem,' parliin, tmcts auterit; reliqijaui nos crfwV)et alibs.
in leslt!.
183 SANCTI AMBROSII 184
liiate varietur? Asperatur immalurioribus succis, A. cumque sunl abscondiia etimprovisa, sicut scriptum
tunso cortice nucis, foliisque contrilis, amarior fit est (III Reg., iv, 33), quacnec ab ipso lamen manifes-
absinlhio, vino vehementior, auslerior alliis : gra- tata prodiinlur; ul milii videalur poluisse eum dis-
vescit veneno, melle dulcescii. Si vero ei lenliscum, pulare de virgultorum generibus, non poluisse ia-
terebinthi quoque frucius, vel nucis interior pars men plenius e omnes creaturae explicare raiiones.
misceaiur, in olei mollcm naturam facile Iransfundi-
tur. Cum sit aulem alirix omnium virgullorum, di- 59 CAPUT XVI.
versos singuiis usus ministrai. Siaradices allual vel Quomodo ad vocem Domini subilo omne vitgullotum
nubibus fusa descendat, discreias dat omnibus vires, gentts efflotescens vicium, dellcias ac medicinam
radiccm impinguat, caudicem provehit, ramos dif- ministraveril. Quo etiam modoplantm omnesaut se-
fundil, folia virescere facit, h fructuum alit semina, men, aul aliquid quod seminis vicem sttppleal, in
se habeant. De magna Dei virlute in singulis; ubi
poiiiuin augere consuevit. Ergo cum eadem sil om-
niiim nutrix, alia arborum genera tristiores ferunt speciatim de pinea ac myricis.
succos, alia dulciores, alia tardos, alia praematuros. 65. Quod si irriguis aquarum plerumque el sege-
lpsre quoque inler se discrepant suavitate. Alia sua- tes laetiores sunt, et virides fabac, et bbrtorum mul-
vitas est in vinea, alia in olea, alia in ccrasis, alia in _Bi liplex suscitaiur et resuscitaiur graiia, si viridanti-
licu, discreta in malo, dispar in daclylo. bus llioris fluviorum exundantium ripa f decoratur;
63. Tacius ipse aquae alibi lenis, alibi asperior, quemadmoduffi ad verbum Domini, quod omni aqua-
plerumque pinguior est. Pondere quoque dislat fre- rum cursu esl redundanlius, subilo crcalura virgui-
quenier ul specie. Nam plerisque locis gravior, ple- torum omnis effloruil? Feslinarunl campi non com-
risque levior seslimatur. Nun mirum jgilur si cum missam sibi frugem edere, ignoraia horli oierum ge-
ipsa in se discrepet, discrepent eliam inter se lacry- nera, florum miracula germinare, ripae fluniinuni se
mre arborum, qtias ejusdem aqure alluvione gene- vestire myrteiis : properaverunt arbores cilo sur-
ranltir. El cnm una sit omnitim causa, diversus sin- gere, cito e se in florem induere, victum bominibus,
gularum usus, diversa nalura est. Aliam vim habet pecori pabulum minisirare. Fructus comniunis est
cerasi arboris lacryma, aliam ientisci. Disparem omnibus, usus quoque esl datus omnibus. Simul
quoque balsami gultam odorala -Orientis ligna sudare ulrumque arbores germinaruni, aliud quo vescerc-
prodnnlur: diversum quoque iacrymarnm genus vir- mur, aliud quo refrigerante umbra defenderemur a
gulla ferulariim in ^Egypto ac Libya qu;idani vi na- sole. JCibus in fruclu, usus amcenilatis in folio; la-
lurac secrelioris illacrymant. Quid autcm tibi refe- men quia praescia eral providenlia Creatoris, quod
ram, clemenlem licei esse sermonem, quod electrum C! fruclum sibi maxime hiimana avidilas vindicarct,
lacryma virgulti sit, c et in lantse materire solidila- reliquis providil animanlibus, ut specialcm his do-
lem lacryma durPscat? Nec levibus id asiruitur testi- naret alimoniam. Ilaque esca his non mediocris in
moniis, quando folia aut surculoruni minuiissimce foliis est, corticibusque silvestribus: ea quoque qure
poriiones, aut cxigua qurcdam animantium genera ad nsum niedeiidi proiicerenl, id est, succi, lacry-
in eleclro saepe reperianlur, quse videtur, cum ad- mae, surculi pariler minislraia sunl. Ilaque illa qua*
huc gutia essct mollior, recepisse et solidala le- post experimertlo, usu et exemplo ulilia cognovimus,
nuisse. ea a principio • Creator ctii usui apla donaret,
64. Sed quid ego vili sermone decerno cum alia praescieniiae sure niajeslale de sinu lerrarurri jussit
alqne preliosa ratione naturse, d cum isle sermo exire.
liumano alalur ingenio, naturam auiem omniumpro- 66. Et quiajussitDominus.utgerminarellerraher-
videntia divina formaverit? Unde velul habenis qui- bam feni, et lignum fruciiferum, faciens fructum se-
busdam verborum cohibenda diffusio est; ne quod cundum gcnus, cujussemen ej'us in eo (ne forte quis
Salomoni specialiler sapienliae munere divinilus vi- dicaliii mullis arboribus,neque fructum.nequcsemeii
delur esse collalum, usurpatorie videamur exponere videri, et putet divinum in aliquo vacillare prrccep-
differentias arborum et virtutes radicnm, et qurc- tum, ut a veritate sil devium) illud advenat, quia ne-
n Mss. non pauci et vet. edit.: Si radices alat. j ) Hoc enim petilum videlur ex illo Virg. i Georg.:
b Mss. aliquot : fructum alit, pomorum semitta
elc. Cumse mix jJurima silvis
augere,
c Rom. edit. *. et in lapidem nalutm soliditalem Induet in florem.
dutescat. b Mss. aliquot optimi revi: cibus infructuosus
d Edit. vet.: cum isto sermonehumano; Cost. et anuenitatis in foliis. Error est calami, quem qui
Gill.: humanum, alalur htgenium. emendare voluerunt, reposuere: cibus ht fruciu, vcl
« Ila mss. plures et poiiores. Aliqui cuni editis : in fructibus, atnmnitas.in foliis. El hos seculre sunl
omne, vel omnis , secretutncrealurm explicare ratione. edit. Al veram leciionem mss. Ben., Carn. et Germ.
Alii tandem, omtiesecrelum explicare ralionis. restilnere.
f Edit. aliquae Paris.: decotatut; quemadmodum 1 Vct. edil.: ea a principio crealurm ttsui apta
«oii, eic. Mss. Gem., Big., Dion. ac Colb.: decota- donavil prmscientia divinm tiiajestalis. Illis accedunt
tur; miraris quemadmodum ad, etc. Caeleri scripli quaedamrecentiores, ac mss. duo, nisi quod bi le-
atque editi codices ul in conlextu. gunt et prmscientim sum majestate. Illarum non-
s Edit. vet. ac ihss. quatuor: sc .flote induete- nullae protiitlentim sum majestate: Reli.ui mss.
-
MeliusKom ctim reliquis hrss;: se in floiim induere. et cdit. nobiscum la.ciuni.
18S HEXAEMERON.LIB. III. 186
quaquam fieri potest, tit non aut seminibus ulanlur _.i statim omni surgenie germine lerra completa est.
universa gigneiitia, aut habeanl aliqua qure vidertn- Et homini dicilur: DiligeDominumDeum luum(Deut,,
lur cura virtute seminum convenire : idque si quis vi, 5), et non est charilas Dei omiiium infusa visce-
diligcnter intendal, manifesla lestificatione poicrit ribus. Surdipra corda hominum suiit, quam dura
coniprehendere. Nihil videnlur seminis habere sali- saxorum. Terra indcbilos fructus nobis minislrat,
ces; habent tamen iu foliis granum quoddam quod dura obsecundal auctori: nos debitum munus nega-
liabeal virlutem seminis, ul eo commisso lerris, tam- mus, dum non veiieramnr auclorcm.
quam posito surgat arbor tle .surculo; el lamquam 71. Yide in parvis quaeprovidentia sit Dei, et Q\
de semine se exsusciiet. Grano ilaque illo radix pri- quia comprehendere non poles, mirare quomodo
rmimcoalescil: de radice pullulat non solum salicis, alia semper florenlia reservaveril, alia muiaiiones
sedetiam reiiquarum ad similittidinem Iiiijusniodige- haberevoluerit exspoliaiionis, el amiclus. Inler ca-
neris 60 arborum silva. « Habel auiem et radicis na nivium, pruinas frigoruih, viriditalem suam arva
generatio virtulem seminis ; unde plerique b ea sa- conservant: et cum ipsa tecia sint gelu, parlus sui
lione incrementtim sni memoris propagarunl, lamen haud exiguain speciem viridiialis oblcxunl.
67. Magna Dei virtus in singulis. Nec miretur ali- In ipsis quoque generibus arborum, quae dinlurnis
quis siin virgultis magnam Dqi dixi esse virtutem. fe frondibus vestiunlur, non mcdiocris distamia est.
Siquidem magnam suam viriutem in locustis esse di- Servat induraenluin suuni setnper olca, vel pinus,
xit el brucho, eo quod divinae majeslatis offensa ma- sed tamen folia sua srcpe conimutanl; nec ea quasi
gno moderaminp slcrililaiis Judaicrc alque inopire diulurua, sed quasi succedanea prseiendunt sure ar-
solverelur. Magna enim virtus patientia, magna vir- boris pukliriludini, perpelui inlegritaie veslilus vice
tns c providentia. Indigni etenim erant, qui uteren- muneris obuuibranles. Palraa aulem virens semper
_tur fecundilate terrena, qui terrarum laeserant crea- manel conservatione ei diulurnitaie, iion iminuta-
torem. Et vere magnus, qui niiserabili lame nefas lione foliorum. Nam quae primo germinaveril folia, ea
lanlae impietatis ulciscilur. Iiaque si magna yirlute sine ulla subsliiulionis successione conservat. Imi-,
Deislerilem brucliumterra generavii, quanio magis tarc ergo eam, o hmno, ul dicaiur et libi: Staiura
virtute magna, qure fecunda sunt, procreat! tuasimilisfaclaesl palmm (Cant., vn, 7). Serva viri-
68. Quis pineam^videns non stnpeat tanlani divino diialem pueriiiae luae, et illius iiinocenlire naluralis,
praeceplo arlem inolitam, impressamque naiurae : quam a primordio recepisii, ut plantaius sccus de-
quemadmodum ab ipso ccntro dislanijbus licei.men- cursus aquarum fructum luum in tempor.e luo habeas
suris pari assurgai glutino, quo proprios fovet fruc- .pf;rparatum, ei folium luum non deflual. Hanc viri.
tus? Ilaque per circuilum eadem species el ordo ser- C dilalem gralire semper florenlis iu Chrisio secuta
valur, et quidara in singulis plagis nucleortim parlus Ecclesia dicit: ln itmbta ejus concupivi, et sedi
exuberat. aique in orhem redit fructus et gratia. (Cant.,u, 5). Hanc praerogativam doni virenlis acce-
Ilaque in pinca ista iinagineni sui natura videiur pcrunt et Aposloli, quorum nec lolium uniquara po-
exprimere, quae a primo illo divino coelestiqne man- luit elabi, ut eorum eiiam umbra curaret acgroios. °
daio privilegia accepta custodil, cl partus suos qua- Obumbrant enini infiriniirites corporisiides meniis,
dam annorum vice pl ordine referl, donec consum- et florenlia raerila viiiutum. Mane ergo planialus in
matio teinporis implealur. domo Domini, ul in airiis ejus sicul palma floreas,
69. Sed ut in hoc fructu gratam speciem sui si- ct asccndal in te gratia Ecclesiae, et sil odor nariuni
gnal; iia etiam in myricis, id est, humilibus virguliis luaruin sicut mala, et fauces luae sicut vinuni opli -
figuram improbae callidilatis expressit. Sicut eriim mum (Ca«i. vn, 9), ut inebrieris in Christo.
duplici corde viri ubique pracsio sunt, el gratiam 72. Bene adrtionuit iste versiculus rcpetere pene
simplicilalemque apnd bonos praetendunt, el viiio- iiiierniissum, qnia dixinius prrcce|ito 62 Domini
sissimis glutinanlur : iia ctiam ct in aquosis ei in viiem etiam pullulasse, quam posiea post diiuvium a
desertis conlrario quodam usn haec virgulla nascun- Noe planlatam esse cognovinius \Gen., IX, 20). Sic
lur. Unde et Hieremias d dubia morum atque insin- £ i enim habes, quia Noe agricola erat lerrre , et plan-
cera myricis comparavit (Hier. xvii, 6). lavit vitem, et bibit de vino ejus, et obdorniivil.
CAPUT XVII. Non crgo Noe auctor est vitis, sed planlationis. Ne
que enim nisi eam reperisset ante generalani, pian-
Surdilate humatii cordis increpata, mirabilis Dei pro- tare potuisset. Cultor ergo, uon auctor cst viliuro.
videnlia in minimis declaralur; ubi prmciptte de Deus autem qui sciret quod vinum sobrie poiatum
arboribus semper virentibus elillarum differentiis, sanitatera daret, augeret prudenliam, immodice
tum de primo vitis cullore, ac vini usu disserilur. sumptum ad vitia causas darel, crealuram dedit,
70. Germinel, inquil, terraherbam virenlem, et abundanliam humano arhitrio reservavil; ut parci-
a Ila mss. undecim. Alii et edit.; Habent autem Alii novem probalissimi: patieniia, etc.
el radices virtttlemseminis. d Mss. quatuor : dubiam horum, atqtie insinceram
h Colbi unus et Vicl. duo: ea ratione incremen- mentem.
ium, etc. e Omnes edii et niss. aliquoi sequioris nolrc,
.. c Edil..omnes et pauci.mss.: sapienlia provi- Obumbrabat enim infirmilalh
Heiiiia. Rera» ei Cffin' : bapietiliaii.i. providentiK,
187 SANCTl AMBROSil 188
monia naturfje essel magislerium sobrietatis, abun-_j^ qiiis ahte no.s dixerit: Non vilcni aut ficiiffiPalriar-
dantire noxiam lapsumque lemulentiaesibi ascfibCret clia olebat aut frugem . sed virlutum spifabat gra-
humana condiiio. Deiiique el ipse inebriatusesi Noe, tiam ; ego lameh et odorem ipsuffi terrae simplicem
et obdormivit consopiius a vino. Iiaque per vinuffi al'|ue sincerum pre gralia benediciienis accipiam,
patuit deforniilati qui per diluvium excrevit ad glo- quein frans nulla cpmpnsuit,.sed veriias.indulgeniire
fiam : sed Dominus et in eo crcalurae suae graliam coelesiis infudit. Denique inier bencdicliones sacra-
reservavil, tit ejns ffuCtuni nobis converterel ad sa- lissimas eonipuialur, til iribuat riobis Dohiinus a
lutem, ac pereiim nobis remissio peccatorum pro- rore coeli vim vini, olei, alque frnmeiili: cni esl
veniret. Unde pie Isaac dixit: Odor Jacob, odor agri bonor, laus, ct gloria, perpeiuilas a sreculis, et
pleni, id est, naluralis odor (Gen., xxvn, 27). Quid liunc et semper, et in omnia ssecula ssebiiTorum.
eriim pleno rure suavius?Quid vitis odorejucundius? Affieii.
Quid fabae flore gratius? Unde quamvis irigeniose

LIBER QUARTUS.
DE OPERE QUARTI DIEI.

61 CAPUT I (Sermo VI). ]8 se nihil videre, et iuendi munereesse fraudaiuni: si


officiumjier-
Lectorem parat ad creationem solis recle inleltigen- vero63defleeiat obnitum, iniegrum sibi
scverat. Cave igitur ne et tuum radiiis ejus exoricns
dam, declinandamque in eo idolomaniam; qua de
coiifundat aspeclum. Et id.eo prius firmamenlura
re ejusderricum attctoresuo comparationeminslilnit,
cceli aspice, quod anie solem faclum est: lerrani
el ordinem quo inler alia creatus est, expendil, sub-
aspice, quae ante quam sol procederet, ccepii esse
jecta eleganti terrm prosopopmid. visibilis atque composila : gerroina ejus aspice an-
1. Qni vindemiam colligit, vasa prius quibus vi- leriora solis luinine. Anterior 0 brucbus qnam soi,
num infiinditur, muudare consuevit, ne a sors ali- anliquior herba quam luna. NoliergoDeum credere,
qtia vini graliam decoloret. Quid enim prodesl po- cni vides Dei niiinera esse prreiata. Tres dies irans-
nere vilein ordine, fodere quotannis, aul araliis acti sunt, et solein nemo quresivit, et luminis clariias
sulcos ducere, putare, subrigere, adjungere ulmis, abiindavit. Habel enim et dies suam iucem, quae
et quodani conniibio copulare.si lanto labore vina prrccessor est solis. Non igitur le lanto sjilendon so-
quaesita in vase coacescanl? Malutinos quoqtie solis lis temere committas. Oculus est enim mundi,
ortus si quis speclare desideral, emitndal oculos juciindilas diei, coeli pulchriludo, nalurre gralia,
suos; ne quid pulveris, ne quid purgainenlcrum ([_ prreslantia creaiurae.
b eculis ejus insidal, quc liientis bebelelur cblulus; 2. Sed quando hunc vides, auctorem ejus consi-
nCve aliquacaligc nebulpsacorporeos62 v'sus spec- dera : quando liunc iniraris, lauda prius ipsius crea-
tantis obducat. Nobisin lectione exoriendusesisoi, loreui. Si iam gratus esl sol consors el particeps
qni ante non fuerii. Primura jam diem sine sole crealurae, quam bonus est sol ille juslitiaRl Si lain
transivimus: secundum sine sole transegimus : ler- velox isle, ul rapidis cursibus in die ac nocle lus-
tium sine sole confecinius : quarto die jiibet Deus Irct omnia; quanlus ille qui ubique semper est, et
fieri luminaria solem, et lunam, et slellas. Sol iuci- majestate sua complet omnia? Si admirabilis qui ju-
pit, emunda oculos raentis, o honio, animique inle- bilur exire, quam supra admiraiionem qni dicit
riores obtutus, ne qua festuca peccali aciem tui soli , et non exoritur, ut legimus (Job ix, 7)?Si
praestringat ingenii, el puri cordis lurbet aspecium. magntis est qui per horarum vices locis aul accedit,
Emunda aurem, ut vase sincero Scripturre divinae atil decedit quolidie, qualis ille qui eiiam cum se
niiida fluenia suscipias, ne qua ingrediatur coni3gio. exinaniret, ul nos eum possemus videre, eral luroen
Procedit sol magno jubare diem , magno mundum verum, quod illuiniiial omnem hoinihein venieniem
complens lumine, vaporans calore. Cave, o homo, in hunc niundum? Si praesiantissimus, qui objeclu
solam ' ejus jierpendere magnitudinem; ne nimius .D terrre patitur saepe defecius; qrianiae majesiaiis qui
fulgor ejus visus ture menlis obcaccet: ut qui e re- ail: Adltuc setnel ego ntoveboterram(Agg. i, 7)? Illum
gione in radium ejiis intendit, repercusso lumine terra abscondil; islius molum nbn poiesl sustinere,
omnem subito amiitil aspectum; ac nisi in caeteras nisi voluntalis ejus subsiantia fulcialur. Si caeco
parles vultum suum oculosque convertat, aeslimat damjium esl bujus solis gratiam non videre; quanto

a Edil. omnes, et mss. aliquol partim : tte sordes c Ubi edit, omncs et mss. non pauci* Anierior
aliqum.... decolorenl; parlim: rie sordes aliqua,.,. rubus; ibi sex aniiquissimi mss.: Anterior brucltus, id
decolorel. Decem m?s. probalae aucioriialis: tie sors est forle , ranins, unde facta vox Italica broncho, et
aliqua, etc. Bona lectio, cujus rationeni intelliges e gallica branche. "Vide Aidrovandum, Dendrologire
Franc. Saiiclii Minerva de voc, homfln., pag, <"08. lib. l, pag. 22. Ambrosius vero superiori cap., num.
h Edii. ac pauci mss.: oculis ejus htsideat. Relitjui 67, per liancyoceniarbusluni aliquodslerilevidelijr
*
tyjstda', non male jiisi scribere rnalppris inciflal, ifldica/re.
189 HEXAEMERON,EiB. IV. 190
magis peccalori damnum. veri luminis munere} Lteni'. Factus estefgO sol; idco ei ijisesprvil, quoiiiiiiii
defraudalum, perpetua3 rioctis lenebras sustinere? dictum esl : Fundasti terrani, el permanet: disposi-
3. Ergo cum vides solem, aliende lerram , qiiae tiorielua pertnanet ditis, quoniam uriivetsa serviiini libi
anle fundata est: aliende herbam feni, quse praestat (Ps: cxVlii, 90 et 91). Eienim Cuin dies seivial,
ordinis privilegio : aitende ligna, quae plauduntquod quoniodo iion servit sol, qui factus est irt poteslatem
priora luminibus coeli esse coeperunt. Nuniquid me- dici? Quomodo non servit luna e't stellae,- quae facirfi
riia feni majora qiiam solis? Aul numqnid poiior suht in poiestatcm hoctis ? Eieiiim qiiaritd majoreffi
ligni jiraerogativa?Absit ul in sensibilia lanti muneris his gratiam creator douavit.ut aer soliio ainplius
prrcferamus ministro. Quid igilur prscvidit altiiudo solis claritale respleiideat, dies serenius luceat, noc-
sapienliae et scientirfi Dei, ut prius inciperenl lignu lis illiiriiirieiitiir ieriebfai per luiiac stellaruihqiie
esse. quam illa duo mundi luminaria, et quidam coe- fulgofem, cOelumvelui quibusdani flpribus pororta-
leslis oculi firmamenti; nisi ut cognoscerent omnes lUffi, ita ignitis Iiiiriinaribus ffiiCet,ui paradiso puies
divinre teslimonio lectionis terraffi sine sele pesse Vernanie depicium spiraniiuni rosaruffi vivis moiii-
esse fecundam ? Nam quae poluit sine sole prima re- libiis renitefe: qUanto igitiir amplius iiis decoris
rum semina germinare, potesl ulique semina ac- videtur esse collaium, tanio ahiplius debeni. Cui
cepta nulrire, et proprio fotu sine calore solis parlus I I enini plus commillitur, plus debet. Et ideo bene a
edere. plefisque ofnamertium cPeliesl nuiiCupatum, eo qubd
4. Hac igilur voce quadam suorum munerum cla- sit stellarum nionile preiiosum.
irial natura : Bonus quidem sol, sed ministerio, non 6. Atqiie utisciamus quia ferlilitas leffarum non
imperio : honus raeaS fecundiiatis adjutor, sed non calofi splis ascribituf, sed divinie ihdulgehiirc de-
crealor: bonus meorum altor fructuum , sed non puiaiuf, ailPrcphela : Oirinia.ti te exspecltiiii, ul des
auclor. Interdum parlus hieos el ipse aduril: fre- illis cibum iri tempore : danle te illis, colligent Sibi,
quenter mihi ei ipse damno esl. plerisque melocis apetienle ie maituni, itnivetsa iniplebunlur a bohilate
indolaiam relinquil. Non sum ingrata conservo,milii (Ps. ciu). Et irtfra : Eniitie. Spiritum tUum el crea-
est in ustim datus, mecnm 64 labori est mancipatus, buhtur, el fehovabis foCieth terrm (lbid.,\5Q). El ih
mecum subjectus est vanitati, mecum corrupiionis Evangelie: Consideraie.volaliiia cmli, qhia neque se-
subdilus serviluti. Mccuin congemiscil, mecum par^ ruiii, nec melunl, el Paler vesler coilesiis paseil illa
turit, ut venial adoptio filiorum , el huniani gencris (Mati.w, 16). Nen65el'g° s0' aul Iuria fecundilalis
redemplio, quo possimus el nos a serviiio liberari. aucicres sunt; * sed Deus Paler per Deminura
Mecum assistens laudat auttorem, meeum hymnum Jesum Offinibiis liberaliiaicm feriililaiis iniperlit.
dicit Domirio Deo nostfo. Ubi major ejus esl gratia, C 7. Pulchre aulem exposuit nobis Prejiheia quid sit
ibi mecura est ei commune eonsortiuffi. Ubi sol be- quod ipsc ait : Quia fecil Deus soleni irt pbtestaiera
nedicil, ibi lerra beuedicil. Benedicunl (Ps. CxiiVin, diei el luham in poiesiateih noctis (Ps. cxxxV,8e( 9).
5 et seq.) ligna fruclifera, lienedicuiit pecora, bene- Nam et in isto psalmo centcsiino tertio de quo snpia
dicunt volucres ffiecum. In mari positus illum nriuta diximus, scripsit: Fecit luriani in leinpora, solcognovit
accusat, me desideral: inmontibus illum pastor de- occasum sUiim(Ps.cm, 19).*Cumenini dies horas suas
elinat, ad meagermina, ad ffieas fesiiiial arbores, coiiiplerepoeperit, sOldebilumsibi cOgnOscitoccasuin.
quibns exaesiuans obumbretur, ad meos fonteS si- Estergo iii diei potesiale sol, etluiia iiipoieslale noc-
liens el lassus accurrii. tis, qiireleniporuffi vicibusobedire compelliiur,einunc
implettir lamine, alque vactialuf: licet pierique liunc
CAPUT II. loPum mystice de Cliristo et Ecclesia videariluf acci-
Solem Dei Filio servire, a quo ad ornantentumcmlicum pere; qiiodaghoveritChristus proprii Cofpofis pas-
aliis luminibus creaius fuil. Fecunditatem a Deo ter- sioneffi, qui ait: Putet, iienit hotu ,cltiriftcti Fitium
ris inditam, nona sole : cutti faclus sit in potesta- ttium (Joani, xvii. 1); iil illo occasu sho pniiiibus do-
leiiidiei, stetu et luna in potestateni nociis : atiod naret viiani aciefnain, qiii perpelua* mortis urgeban-
eliani Chrislo el Ecclesimaccoritmodaiur. JJ lur ocCasti: eiEcclesia tempora sua habeat, persecu-
5. Sed ne oculofum libi exiguuffi videaitur esse lionis videlicet et pacis. Nam videiur sicut luna
tesliinoniuni, emuiida aurem, admove eam coelesti- deficere, sed non deficll. Obunibrari polest, deficere
bus ofaculis. Duobiis enim et tribus leslibus stat nori potest; quia aJiquoruin quidem in perseCutioni-
omnC verbuiii. Audi dicentem : FianitUminaria in bus discessione roinuilur, ul rnarlyruhi confessioiii-
flrmamentocmliad Ulumincttioncmterrm (Gen., i, 14). bus iinpleatur, et effusi pro Cluisio sanguinis clari-
Quis hoc dicit? Deus dicit. Et cui dicil nisi filio? ficala vicioriis riiajus devolioiiis suae et fidei lolo
Deiisergo Paler dicit: Fial sol; etFilius fecit solem. ofhe luiiien effuiidat. NamqUe luna luminis imminu
Dighuni enim eral, ui solem niundi facerel Sol jus- tionem habet, noij corporis, quando per vices nien-
tiliae. Ipse ergo eiim in lumen adduxit, ipse euni il- siruas deponere videiur lumen suum, ut nmiuetiir a
luminavit, ipse ei donavit fundendi luminis potestai sole ; quod facile puro aere atque perspicUo, quando
a Omnes edit. et mss. non pauci : implebuntur b Edii. quisdam Paris,: sed Deus prdpter Domk
vbertate. Mss. septem optimaj notaT.PlLXX inierp... --, ' '
imm, elc, _ ,
bqnitate, - '' "V
191 SANCTI AMBROSII 192
t
nulla eam obdticla nebula caligantem facit, colligi A munus ignis vacabal, allerum operabalur. Vacabat
polest. Orbis eniui lunaeintegcr manet, etsi non simi- exustionis vis, operabalur illuminationis. Ideo stupe-
lilcr toius,ut pars ej'us effulgeal. Et qualU videri bat Moyses, quia contra naturam suam ignis non
solet cum plenus esi luminis, lalis est magnitudine : exurebat rubunvqui etiam velienieniiorem maiericm
sed per unibram quamdain lumine suo viduatus ap- consuevit exurere. Sed Domini ignis illuminare so-
parel. Et inde cornua ejus refulgent; quia corpus lel, exurere non solet.
ejus in orbem diffundilur, el.velut deficienle porlio- 10. At forte dicas : Quomodo scriptum est: Ego
nisa luceinsinuaiur. sum ignis consumens(Deui.,i\, 24)? Bene admonuisti.
CAPUT III. Non solet consumere, nisi sola peccala. In relribu-
Aliud esse lunien diei, aliud siderum. Discrimen diur- lioiiis quoque meritorum colligimusc dividi ignis na-
num ac noclurnum signis duobus nolari, ac dupli- turam; ut alios illuiuinet, alios exural, illuminet
cem esse ignis operationem, illuminareet urere , qum juslos , cxural iropios. Non eosdem quos illuminat,
in relfibuiione nteritorum separabttnlur. Deum dici exnrit; et quos exurit, illumiiiat : sed illuminatio
ignein exurenlem el qua causa. Posltemo otnni cor- ejus inextinguibilis est add perfunciionem bonoruni,
pori suam umbramadhmrete. exuslio vehemens ad suppliciunipeccatorum.
8. Movere aulem potest quod ail: Fiant luininatia B; - U. Sed revertamur ad discretioneni diei ae noc-
ad illuminationemh super letram, qumdiscernantinler tis. Orienle diei iumine nox fugatur, decedenle die
diem el noctetn (Gen. l, 13). Quia et supra j'am ubi nox infundilur. Non est enira luci socielas ulla cuni
lumen fecit dixerat: Separavil Dcus inter litcem ac lenebris; siquidera naturali lege boc Dominus in
lenebras, el factum est vespete, el fuctum est mane dies prima operaiione sua constituit. Etenim quando lu-
unus. Sed coiisideremus quia aliud est luinen diei, men fecit, et disci*eiionemfecit inierlucem ac tene-
aliud lumen solis et lunre , et lumen slellarum, eo bras. Donique in ipso dic, j'am sole terris infuso,
quod sol ipse radiis suis fulgorem diurno lumiui vi- videmus umbrain vel hominis, vel virgulti alicuj'us a
deatur atljungere, quod vel ortus diei potest prodere, lumine separari, ut mane ad Occasum dirigalur, ves-
vel occasus. Nam ante solem lucet qnidem, sed non peri reiorqueatur in Orientem , meridianis lioris ad
refulget dies; quia amplius quoque meridiano sole Seplenlrionem inclinel: lumini lafnen non confun-
, resplendet. Quod ostendit Propheia, dicens : Et edtt- ditur alque miscelur, scd cedit el refugit. Similiter el
cetquasi lucemjusiilium tuum, etjudicittm tuitm sictit nox cedere videlur diei, etse ab ejus lumine deeli-
meridiem (Ps. xxxvi, 6). Non solum enini lumini , nare; esl eniin, ut periliores probarunl qui nobis vel
66 sedeliammeridiano lumini sancti justiliam com- aetale vel muuere prrccurrerunl, umbra lerrae. Na-
paravii. (J tur?liier enim umbra corpori adhrcrel atque adjun-
9. Deinde non solum unuui signum, sed etiam duo gitur, adeo ut etiam piclores umbras corpoium quae
.voluit esse diurnre discretionis alque noclumrc; ul piiixerint, nitantur exprimere, idque arlis csse asse-
cl iux discretionem faciat, et solis exorlus; el iteruni rant non inlermiltere 67 v'm natunc : ct quasi na-
lucis defeclus, et slellarura orlus inter occasura diei turalis juris praevaricator habeutiir, cujus piciura
dislinguai, el noctis exordium; Nam ubi occideril non etiam umbram suam expriraat. Ergo sicut in die
sol, nianet lamen adhuc aliquid reliquiarum diei, cuin e regione solis aliqttod corpus occurrit, ex ca
donec lenebrae terram operianl: el tunc luna oritur, parlee.qua lumen repercuiilur, unibra subsisiit: sic
et steila*. Et de nocle qujdcm aperte liquet, quia cuin decedente die e regione luminis ejus aul solis
lttnaeet slellarum illumiiiatio noelis spatia leslantur. terrae objectus occurrit, obumbralur aer. Undcli-
Siquidem per diem fulgorem illtim lunarem, stella- quet quod noctem faciat umbra terraruni.
rumque omnium sol exortus abscondit. De die atitem CAPUT IV.
vel ipsa soiis flagranlia docere nos polesl diversam
diurni Iurainis et solis esse nalurara, el ipsam esse Luminaria facla sunl in signa,sednon nalhilalum.
speciem discolorem. Simplex est enim lncis species, Malhematicorum scientia inuitlis est, ac impossibi-
ui lumen praebeat. At vero sol non solum virtutetn :D lis. Quam inepte proprietales anitnalium lettesttium
iiluniinandi habet, sed etiam vaporandi; igneus est ad cmlestia, et hotunt ad homines iransferal. Quam
eiiim. Ignis aulem et iliuminat et exurit. Unde Domi- ridicule stabilem vilmstaluin e signis erralicis pen-
nus volens Moysi ostendere sure operalionis miracu- dere asseral. Quam impie illis qualilates, qum 110-
lum, quo Moysen ad obediendi sludinm provocaret, ceant innocentibus, attribuat. Quatn stulle tandem
ad fidem inilammaret affectum in proponal manifeste falsa, el malilim ac inertim ex-
atque ejus , igne
visus est in rubo, et rubus non exurebatur , sed lan- cusationem suppeditel.
tum splenderc iguis specie videbatur. Allerum igitur 12. Fecil ergo solem, el ltinam, el slelias, el prae-
u Omnes edit.: luce sinuatut. Conlra,mss. fere ad * Ms«. Rcm., Coan. ac Reg.: diviniignis naturam.
ununi: liice insinuatur; compositum ioco simplicis. d Qualuoi*mss.: ad perfectioneinbonorum. Melius
bEdil. Rom. sola: adilluminalionem lerrm. Et ccrie alii, ac edii.: ad perfunctionem,cic, id est, ad frui-
cap. superiori ila citalur in omnibus mss. el edit. lionem. Basil. dg «7ro),autrwTotf §r/.«iotf.Hoc verbo
Sed ulraqup.lectio.probari polest. Eisi enim passiin non semel utiiur Ambrosius.
e Edit, Amerb. et Paris.,nonriullacpum m.ss. qua-
apud LXX,,etV^KVtrtvkm T*??yri;, in uno .anien ye-
iiisto Podice. ut Nobil, lesiamr, «'_ -fKvtrivi •cw?7%. tubr : qi(fl lumine repeicutitUr,niinus commbfIe,,
195 HEXAEMERON.LIB. IV. 194
stltttit illis mensuras lemporiim, soli diurnas, lunae J . polerant pervenire?c Quod si credidissenl, dum ex-
slellisque noeturnas ; ul isle augeat diei gratiam, ii- speciant falorum necessilalem, numquaro ad lantam
lae uinbram tenebrasque illuminenl. El sintht signa, pervenissenl gratiam. Inulilis igiiur ista persuasio.
el in tempora, etindies, el in annos (Gen., ij 14).Di- 14. Quid quod etiam impossibilis ? Nam ut de eo-
visa lempora habent paresque mensuras pro men- rum aliquid disputalione sninamus, redarguendi gra-
sium vicibus sol etluna cumstellis, elsunt in signa. lia non probandi, magnam vim dicunt esse nativita-
Non possumus negare quod ex sole et luna signa ali- tis, cainque minuiis quibusdam el certis colligi opor-
qua colligantnr; tiam et Dominus dixit : Et erunt tere niomentis : ac nisi verius colligalur , sunimam
signa in sole,et luna, et stellis (Luc xxi, 23). Et quae- esse distanliam ; brevi enim atomo , exiguoque mo-
reniibus Apostolissignum advenlus ejus, respendit: mentp distare iiativitatem inopis et potentis, egenlis
Sol obscurabitur, el luna non dabil lumen suutn, el et divilis, innocentis et noxii; el plerumqiie eadem
slellm cadent de cmlo (Mallh., xxiv, 29). Haec dixit hora generari longrcvitati debitum, et prima pueriliae
fere signa fnlurae consummaiionis : sed coiiveniens ailale morilurum, si reliqna disparia sint, et aliquo
debet curre nostrre mensura servari. puncio discreta. Hoc quemadmodum possint colli-
13. Denique nonnulli nativitalum tenlavenint ex- gcre, respondeant. Consliiue parlum feminac; obste-
primere quriliiaics, qualis fulurus sil unusquisque I irix utique eum primo cognoscit, explorat vagitum,
qui natus sil; cum hoc non solum vanum, sed etiam quo nati vila colligitur, allendit ulrum inasculus
inutile sit quajrenlibus , irapossibile pollicenlibus. sil, an fcmina. Quot vis inter has moras prasierire
Quid enim tam inulile, quam ul unusquisque per- momenla? Pene malhemaiicum prrcparaium. Num-
suadeat sibi hoc esse quod natusest? Nerao ergo quid polesl vir interessepucrperio? Dum mandai ob -
debet vitam suam , siatum moresque mulareaet siretrix , audit Chaldreus, ponil a horoscopitim ; in
cniii quo melior fial, sed in ea persuasioue manere. alterius sortem j'am naii fala migrarunt, de altero
Ncqtie probum ppics lattdare, nec condemnare im- quaerilur, et allerius genilnra proiioriilur. Pone ve-
prebum, qui necessiiati nativitalis suae respondere ram esse eorum opinionem de naliviiatum necessila-
videalur. Et quomodo Dominus aut bonis praemia libus, non polest vera esse collectio. Puncta trans-
proposuil, aut improbis poenas , si faeit necessiias eunt, fugit tempus irreparabile. Non esl dubium
disciplinam, el conversationem stellarum cursus quod tempus in alomo et in mOmenlo oculi sit. Ad-
jnformat? Et qnid est aliud quam homiiicm de lio- ducor ui credam, quando omnes in atomo, in mo-
mineexuere, siniiiil moribus, nihil insiitulioni, ni- nienio, in iclu oculi resuscilamur, ul Apostolus pro-
hil sludiis derelinqhitur ? Quam mullos videinus lestatui*dicens : Ecce myslerium vobis dico : Omnes
ereplos criminibus atque peccatis in meliorcni sla- *• quidem resurgemus ; nori pmnes atttem hnmulabhnur ,
lum esse conversos! Redempii sunt Apostoli, el e in dlomo, in momento oculi, in novissimaluba : ca-
congregati ex peccaloribus : non tilique nativitatis net enim luba, el motlui tesutgettl htcorrupii, el nosim-
surfi hora , sed Christi eos sanctiiicavit adventus, et mutabimiir (I Cor., xv, S2). Inter effusioriem, el sus-
hora Dominicre passionis redemit a morle. b Latro ceptionem , deposiiionemque pignoris, inler flelum
damnalus, ilie qui est cura Domino crucifixus , nori _ejus et nUntium quot aiomi iransicrunt! Et boc ut
benefieio naliviialis suae, sed iidei confessione ad simpliciler isla texuerim. Nam et ipsi Vilalem illum

paradisi 68 arlerna transivil. Jonam in mari non vis signorum duodecim circuitum in duodecim paiies
naiivjialis, sed dissiiiiulatae divirisepraecepiionis prrc- dividimt : et quia triginla dicbns sol duodecimam
cipitavit offensa, eumdcmquc celus excipiens, ad in- paiiem spherae ej'us qureinenarrabilis habetur, regre-
dicium fuluri mysterii posl triduum revomuil,et prc- dilur,quo gyrus soiis anni circuitu complealur, iri_'
plielicaemerilp graliae reservavit. Pelrurn dp carcere triginta porliunculas, quas jtot/jK-*Graeci vocanl ,
imiriinenii morle perimendum angelus Chrisli, non Hiiainquamque duodecim 69>lhirum dislribuUnt jior-
stellarum series liberavit. Paulura caeciias converlii tioneni; ipsam quoque portiunculam in sexagima vi-
ad gratiam , et percussum a vipera, lurbatnmque ces cohferunt. Rursus unumquodque de illis sexaginia
naufragiff-, non remedia nalivitalis, sed devolionis JJ sexagies secant. Quam incompre.hensibile est,f quod
merila servaverunt. Quid de illis dicemus, qui eo- sexagesimo sexagesimse porliuncuiaj nativila.tis mo-
rum precibus, cum fuissent mortui, resurrexerunl ? inenia consliluant, el quis singulorum signorum sit
Utrum illos sua nalivilas, an apostolica gralia resus- autniotus, aul species in nativitate nascenlis! Unde
cilavit? Quid opus fuit, uise jejuniis periculisque cum impossibile sit tam subtiles minutias temporis
eommillerent, si quo volebant nativiialis beneficio comprehendere, exigua autem immutatio inveliat
. aIla mss. undecim. Alii acedit:: eniti (GiII., sed e Editet mss. duo: in momento, in ictu cculi. Alii
eniti, Rom,,)!^*'!* enili) quo melior fiut. Sedineuper- . magno consensu: in atcmo, etc.; grrece, fo «TOJ/M, IV
suasiotteneque probnm, etc. paro b<pBalp.ov.Deest etiam in niss. : flnnet enitn
b Edit. et pauci mss.: latro ille damnatits capitis, tubd, quod in edil. omhibus legere est. Hrcc auiem
ille cum Dqmino, etc, Alii decem melioris aevi ul.nos verba eo relinuimus , quod in Scriptura habeantur ,
iri lextu. nec videatur sensus alitercohaerere.
c Mss. octo non malaenotrc : Quod si iion ctedidis- f Edit. omnes, in quo sexagesimo tot sexagesimm
scnl. momenla consistant. ,
a Inslrumentum ad nolandam horam natalem.
195 SANCTJ AMgpSH ij)f*S
iiuivcrsitatis errorem, tplum liegolium plenuni esl "j.frequenter, ei fiequenler abscondant, dum aliud
vanitatis. Dispuiatores eorum quac sua sunl, nps- ab aiio praeieriiui'.
ciunt, qiipmpdo aliena iioverunl? Quid sibi inimineiit 17, Aiunt autem plurinmm reierrp, utrum or-
ignorant, quomodo ppssuiit aliis quac sibj fijtjira luiii generali benefica signa vjdcant an malefica
suni, dpnunliare? Ridiculitm csl eredere, quia si et. noxia; et in eo naiivilatis psse distaniiam ,
possenl, sibi poiiusjiroviderenl. quod benefipi signi aspectus pluriiimm conferat,
15. Jani illu.d quaiji inepiujn, ut si quis signp malefici el noxii plunimnn. noceat, Sic enim par
arietis ortum essp se dicat, exgsu pepudis aeslime- deni sigua qure veneranlur, appellare crojsueve-
tur praeslantissimus consilio, quod in grege liu- runl, Necpsse pnim jiabeo eprum uli nproinibus,
jusinodi eniineai pec.us: aul l.-c.upleiiq-*,ep quod quorijffi qior assertio.nibus, jje ignoraia magis
vestitum habeat aries iiatufalem., et quolannis }u- quam vacuefapla' alque desirupla sua argumenta
crum capiat jndumenli, eoque viro iiji iainiliaria coniiiieffiorent, Uaque cum illuni yaguni, cclc-
videaniur quaestuuni psse pQmpendia! Similiter et rcinqiic niotuffi noii queaiit cohiprebendcrp , saepe
de lauri, ef de piscium signis arguinejilaiur; ut iit ut pcr illara puncti et momenti incorop.rcheiisi-
ex naima viliuni aninianiitjni cceli molns, el si^ bilis sijb!iljtat.pni ponant benefiej signi aspeclum,
gnpriim inler|iretand;is pxistiment pQlestates, Ci- 3 iibi gfavis aique riocituri iitcurral offensip. Et
bus ergp-npsler viypndi nobis decfpla consliluit, et quid mirum si ibi ludunlur homines, ubi signa
j alinienla nosira nobis, id est, aries, laurus, et innoxia blaspheniantur ? Quae si nalura noxia esse
! piscis, niorum, imprijpunt disciplinam. Qiiomodo credunlur, Deus ergo summus arguittir, si fecit
igitur de coelo nobis causas rerum , et subslanr quod iiialpffi est, et fiiit improbitaiis operalor.
liain vitrp liujns arcessunl, cum ip^is coelestibus Si verp ex sua voiuntale pu.laniur assumpsisse quod
signjs causas moius sui ex qualitatibus psc;e viijs noceat insontibus pt nuliius adhuc facinoris pes-
imperiiapt? Liberalem aiuut signo naluin ari.etis, sinii sibi cpjisciis, qpibus pcena ascribilur an-
ep quod lanain suam aries nori inyilus deponai: tequam culpa; quid lam irralionabile, quod ptiaui
et hiijusmodi virluipm vilis animaijtis inalunt na- i.rraiionabili.um bestiarum excedat iniroanitalem ,
turae deputare, quaiij pcelp, imdp et serenilas ut usus fraudis aul graliae n<m meritis hominum
nobis fulgel, el pluvia srcpe descendil, Laborjor dpputetur, sed signorum moiibjis deferalur? Ni-
i' sps et paiientes servitii, quqs nascentes taurus hil, inquit, ille deliquit, sed noxia eum slella
a
asppxerit, quia aniroal iaboriosjim et assueiuni corispexit. Saiurni ei sidug opcurrit: avertit se
[ jugo spontaiieae seryituli cnlla submitljt. Percus- paululum, et serumnani ab se absiulit, pi cri-
i spreni qu.pque, cujus lialivitalem sperpjus in sua j men absolvil. •
' p.irte cpmplexus sil, et m.alitiaeyenena revpmen- 18. Sed liaec eorum sapientia lelrp aranere cora-
lera, eo qupd animal ypneiialum sit. Quid igiiur paratur, in quam si culex aut niusca incideril,
aucloriialem vivpndi daiurum te signoruni coe.es- exuerp se non potesl: si vero validiorum anU
tiuin. dignitale praetendis, el de nugis quibusdam roaniiuni uliuro genus jncurrisse visuni est, perr
argurapniuiiT assenionis assumis? Nain si dp ani- transivil, et casses rupit iiifirinos., alque inanes
malibus assumpise hujusmodi^morum proprietates laqueps dissipavit. Talia sunl retia Chaldaeprum,
coeli motibus imprimunlur, et ipsum vjdetur bes- Ut in his infirnii ljaereant, validiores sensu offeiir
lialis nalurae potestaii esse subjectum , ex qua sionem habere non possint. Iiaque vos qui yalir
causas vilalis subsianliae, quas hominibus imperti- diores estis, pum yideriljs mathemalicps, dicite:
ret, accepii. Quod si hoc abhorret a yero, mnlto Telam araneie lexueruiil, qurfi nec usum aliqueiii
magis illud ridiculum , veri eos subsidio desli- polest haberp, mc yincula, si lu npn quasi cu-
lulos, hinc fidem surp disputafionis arcessere. lex aut musca lapsu turp jn.firmitaiis incurras:
16, peinde illud consideremus, quod planeias Sed quasi passer aut cplumba cassps iuvalidos
illa signa appellant, quorum motibus formari as- prrepetis volatus celeriiate disspivas. Etenim quis
seiunt vitae noslrae npcessilales. giye igitur, ut ) prudeniiuiii c.redat quod signoriim molus5, qui ad
nomeii sonat, seroper vagenlur : sive , ul ipsi dieni srppp niulanlijr, et iiinltiplicitcr in se rp-
dicunt, quod concito molu ferantur, et decies currunt, insignia deferant pplestatum ? Nam si ila
millies in die, a.ut si hoc incredibile videiur, esset, quarilifi ad diein regalium n.afivilatum ex.r
mulliplicem speciem innumera sui conversione primererilur figuraT? Quplidie ergp, reges nascpr
commuteni ; fide caret quod lam vago sui er- renlur, nec regalis in filips transmillerptiir suc-
rore, et taffi celeri molu fixam nobis alque im- cessio : sed semper ex diverso slatu , qui jus
mobilem "70 vivendi subslanliam, sorlemque de- imperialis acquirerent potestalis, prirentur, Quis
cernani' Ferunl lamen non esse iequales oroniuro igitur regum geniluram fiiii sui cpiligit, si ei
nrptus , sed alioruro. cpleriores, aliprurn tardipres debeatur imperiuffi, et non proprio successionera
esse circuilus; ut in eadem hora et videant se regni in suos transcribit arbitrio? Legimus certe

,a Antiquissimi mss. Carn, et Corb.:; etad sumen- edit.: colla submiltens. Quinque mss. : subdens.
dumjugum sponlanea setvilute colla submitlit. Vet.
197 HEXAgMJSRON.LIB.. IV. 198
qupa Aqtq genmt Asa, ei Asa genutt jps.gpiigi, et A mstate minores; ei qumqant aita iq genus. ue-
Jfpsaphal genuil 71 Jorom, et Jorqm genuit Qziam nique quoinodo eadem luiiihtaria sinl in dies.
(Matih,, i, 7 et, 8); pt reliqua omnjs usque ad 20. Mtilta diximus, pltij-a noluiiiiis; ue quis ea
c.ipiivilatem ppr rpges genpris paritcr el hpnpris quae a nobis de iilnr.iini asseriionibus usurpantur
ducia successip psi. Ninnqiiid quia reges fuprunl, ad refellendum, ad recognoscenduni assumpla arr
signis coeleslibus formandos molus suos imperarp bilretur. Naiii quae pueri risinius, ea scnes conj-
potuerunl? Quis enim hominum potest habere in memorare qui jiossumus ? Nuuc ad ea qufe se-
his doraiuaiuni? cundum lectioneni supersuiit, dirigamus siylum.
19, Deinde si ad necessitplem geiijtalejii, jjpjj 21. Sinl, inquit, iuntinaria m signa, el in leni-
ad instituta morum acuis nostri', faelaque refe- porq, 72 ?' !"1 d*es• et 'B tihnos, pe signis di-
rantur, cur leges proiiosilay sunl, jura eliaro pro- xiiiiiis. Tenipora autem qiire sunt, nisi niulalio-
mulgata,_ quibus aut poena improbis decernilur, jium vicps, liyems, ver, acsias a|que auiumiius?
aul spcuriias dpfprlur innoxiis? Cuf non venia Iii istis igitur temporibus aul velocior est ira.nsitus
daiur reis, cum utique, ut ipsi aiunt, iipn sua soHs, aul lardipr. Alia eiiiin prrcsliiiigit radiis suis,
voluniate, sed ex iiecessitaie deliquerjnl ? C.ur (ar alia" inilaininat caleribus, Itiique cuni soi meri-
borat agricola, et non inagis exs.peciat ut inela- ]_i djanis parlibus immQratur,e hyems nobis pst. Nara
boratos fructus privi|egio suac iialivitaiis inve- ciim sol longius abest, terra rigescit gelu, striii-
hat recepiaculis horreorum ? a Si ila natus esl, giiur frigore, et plui'ini.i uoclis umbra terras ope-
ut pi diviiia* absque opera afiluant, utiqiie oppe- rit, ut niiiilo prolixioj-a. sini nociis spatia qpam
riatqr, ut silii sponianeos reditus sine tillo se- diei, Hinc orilur causa, ut hybernis flaiibus ni-
mine terra pariurial; non vojrierem arvis iniprir mia vis iiivium, pluviarumque fundatur. Cum yero
mat, non curvae nianuro falci admoveat , no.n ex nieiid.ianjs decedpiis parljbus siipra lerram je-
legendae vindeniifje subeat exppnsam , spd ullrp dit, npciis ac dipi exrEquat lenippra,: el quo mar
ei in omues b serias vina fundantur fluenlia, gis moras suis adjungit cursibus, ep paulatjm
sponle ei plpum nullis inserla paudicibus silyes- leniperieni aeris hujus reducjl, el rcvocal aui*a-
iris olese bacca desudel; nec diffusi requoris Irans- . rum cleiuenliam, quae foveqs pinnia, repelendps
fretalurus periculum, proprire salutis solljcitus cpgit in partus, ul terra. germiu.et, ac resoluta
mercaior horrescat, cui plioso potest qtiadain , sulcis seniina reviviscanl, virescant arbores, ad
ut a.iunt» sorfe gpnilali divitiarum thesaurus il- pprpeltiiiatpin qupque cpnseryaijdj gen.eris eorum
labi. Sed npn hacc pst universpruni sejHpntia. quae ypl in terris sunt, yel aquis gaudpnt, an-
Denique impiger depresso aralro lerrajn scindil (I nuis fplibus successip prppagelur. Ast ubi ad aes-
agricoia , imdus aral, nudus seril, nudus solo liyas cpnversiones iii Septenlrionem sp subrir
fervente c loslas aeslu in area lerit fruges: et git, spatia diurna producit, noctes yero arciat
negotiator itnpaiiens flaniibus euris intuto ple- et astringil, Itaqqe quo magis usu assidqo apri
rumque nayigio suicat mare. Unde iinporlunita? huic cojjulatur atque miscetur, eo ampli.us et
lem eorum , lemeriialemque coridemnans propheta ipsum aerein vaporat, et terrarum exsircat hu-
ail: Erubesce . Sidon; dixit mare(Esa. xxm, i), morem , adolescere facil seiiiiria., el laroqqam in
hoc esl, si pericula vos non movenl, vel pu- succos viriles maturescere ponia silyarum. Tu|lc
dor comprimat, verecundia confundat. Erubesce , quia fliigrantior esl, minpres urabras facit in mer
Sidon, in qpa nullus virtuti locus, nulla saiutis ridianq, quoniam ex alto hunc illuminat locuni.
cura, nulla juventus pro excubiis patriae bello 22. Unde et Synagoga d.icit in Canlicis cami-
dedita, armisque exprcita, sed oninis sollicitudo coj-uni: Annunlia mihi •qiietn dilexit qnima mea,
de quaestu, pmne sludium mercalurae. Senxen, ubi pascis, ubi maties in meridiano, ne [orle ficqn
inquit, mercalqrum sicul messis (Ibid,, 5). Qurp circumamicla super greges sodctliuni tuoifiim (Cunl,
auiem merces honiini Chi-isiiano, si non px vpr i, 6), lioc est: Aimuntia niib.i, Chrisie, quem
lunlale , sed ex necessilatp curas siias et ppera I > dilexil anima mea. Cur non potius quem diligit?
componit ? Ubi enim d decreta neppssjia.s, ibi Sed Synagpga dilexit, Ecclesia. diligit, nec um-
inbonorata iiiduslria. quam cirp^ Christum suum mulat aireclii.m. Ubi,
CAPUT V. inquit, pascis, ubi mqnes in nteridiano, Seqjii le
cupip quasi alumna, f .qqaoguasi cppula.ta. anlp r?r
Luminarium vichtitate vel remgiiqneatinuqs tempeslqies linpbani , pt greges lups quaerpre , quia anijsj_
definhi : qupd ChrislQ, Synttgogm, qtque Ecclesice mees, In ineridiano pascis, lipc est ip Ixclcsjrfi
accqmmqdqtur. Cur umbrm majqres in hyeme, hif lcco, ubi jusiiiia resplpndet, ubi fulgp. judiciuin
a Ita melioris nolaa mss. Plerique lanieii et edit, d Quinque mss. et omnes edii.: directa neces,s,ilas.
omnes: Si iia nalus est, ut ei divitim atgue ppes e Carii., Beii. et alii iioiniulli, djes procul\t.obis est.
afflumt, ui sibi spontaneos teditus sine ujiq setiiiiie, f Vet. edit. cum paucis ms§,: quqs quasi
cqpulafq
alque opere terra parlurial. anle relinebgt, Edit. Rojii., quepi .', , . r^i(n^bani.
b Seria, vas vinarium , obloiigum , fictile, Mss, Qpto no.tai, qm • • • • relineqam.
« Ms. Car.: tosias mstate in areaierii fruges. Edi!?; Unus, qummplioris
. . . . retineret,
iostas wslale colligit (riiges.
199 SANCTI AMBROSII 200
sicul meridies, ubi umbra non cernitur, ubi ma- Acoiilra meridianam plagam contendas, medio die;
jores sunl dies, qtioil eis sol jusiithc lamquam si conlra Occidenlem, in.occasu diei. Ex tribus
acslivis mcnsibus diulius immorelur. Dcnique dies igitur parlibus fit libi sol obvius, ex Orienle, ex Me-
Doinini non est brevis, sed magnus; quia scrip- ridiano.ex Occidenle. Mane el sero post lergum cst,
tum cst: Donec veniat dies Dontini magnus (Joel. meridie quoque a latere : at vero a Seplenlrione
ii, 31). Unde el Jacob ait: Omnes dies vilm mem liuniquam estsol, etideo umbra d si contra Septen-
quos ago, breves et maligni (Gen. XLVII, 9). Est Irionem dirigas, sive mane, sive sero, sive meridic,
enim maligna iux dubia. Ergo dies breves dubiae non potest esse posi tergum. Soli sunt enim in hoc
lucis sunt, et umbrosi : dies magni sine umbra quem nos incolimus orbe lerrarum circa c Meridiem
sunt, ul piurimi in aliquibus locis ferveniioribus posili, qui in Australem plagani videanlur umbram
nsu, exemploque cognoverunt. Synagoga itaque in transmittere. Hoc autem lieri diciiur summo acslu,
diebus brevibus et malignis, cujus lypum plcrum- cum ad Aquiionem sol dirigit. Posiea nos autuninus
que Jacob in persona sua exprirait, vel populi excipiens, infringit quidem rcstuum lnagnitudincm:
ejus umbram habebat jilurimam, quar solem jus- sed paulisper relaxato ac deposito calore, per teffi-
. -titiae non videbat,- et videbal illum non Cx allo periem medii moderaminis sine fraude nos alque
super capui suum , sed ex meridiano illuminan- g ulla noxa flatihns tradit hyemalibus.
lem, qttando illi hycms eral. Ecclesiae rjulem di- 24. Sint, inquil, eiiam in dies. Non til facianl dies,
cilur: Hyems abiit, discessil sibi, flores 73 visi sed ut in eis liabeant principalum, ut orlum diei
sunt in ierra, lempus messis advenit (Canl., n, ll*). uberiore sol illuminet gratia, ut per lolum diem de-
Ante advenium Clirisli hyems erat, ppst adveiir signandi ejus habcal potestalem cursus sui munere.
luni Christi flores sunt veris, et messis acslalis. Sic accipiunt nonnnlii quod ait prophela : So/ew in
Ex meridiano ergo et ex geniium conversione il- polestatem diei, lunam et slellas in polestolemnociis
lum illuminantem videns obumbratur. Populus au- (Ps. cxxxv, 8). Circumferunl enim lumen. 74 In
tem genlium a qui erat confusionis, genliles qui annos quoque ordinati sunt sol et luna : Iuna per
sedebant in lenebris, lucem viderunt magnam , trccentos dies duodenis vicibus suum cursura con-
qui sedebant in regione umbrre mortis, lux orta ficiens, consutnmal annum, secundum Helirrcos,
est illis. Magna lux divinitalis, quam nulla um- aliquibus diebus adjeclis; seeundum Romanos, bis
bra moriis inlerpolat. Ideoque ex alto illuminat, sexto semel intra quinquennium unius diei adjectioiie
quia el hoc scriptum est, dicenle Zacharia: ln celebralo. Solsiiiialis quoqueannus esl, cum sol
quibus visilavit nos oriens ex alto: illuminare iis expleto per omnia signa circuitu, in itl unde jirinci-
qui in tenebris et ht umbra morlis sedent (Luc. i, | ] pium cursus sui sumpsil, recurrit. Annuaenim fertur
78 el 79). Est sane et aliqua salutis umbra non ei totius spaiii esse perfunctio.
mortis , ut est illa :' Sub umbra alarum luarum CAPUT VI.
protege me ( Ps. xvi, 8). Umbra quidem, quia
Solis ac lunm magniludo hinc probalur, quod omnibus
corporis est : umbra , quia crucis , sed umbra
eadem appareal. Sotvitur objecito et de remolorum
salulis; b quia in ea erat peccatorum remissio,
et resuscitatio mortuorum. aspectu pulchre dispulalur : tum asserta solis ma-'
23. Exemplum ergo possunius accipere; quia gniludine, nomiihil de temperamento ejusdem adji-
citur.
hyemales dics breves, sed umbras majores liabent:
aisiivi dies majores, sed umbras minores habent. 25. Fecit ergo Deus hrec duo luminaria niagna.
Medio quoque die minor umbra , quani vel in prin- Possumus accipere non lam aliorum comparalionc
cipio esl dici vei fine : et hoc' apud nos in parle magna , quam suo munere, ut esl coelum niagnum,
Occidenlis. <*Crcierum sunt qui per duos tolius anui et mare maguum. Nam et magnussol, qui complet
dies sine umbrafuerint in panibus meridianis, eo orbem lerrarum suo calore, vcl luna suo lumine,
"quod habentes super verlicem stiuni solem, undique nec solum terras, sed etiam aereni. hunc et marc,
pcr circuilum illumineiilur, unde KO-X-O- dicunlur [ i coelique faciem. Quae in quacumque parte fuerint
Graece. Plerique etiam ferunt sic e regione ex alto cocli, illuminani omnia, et aeque speclantur a cun-
fieri solem, ut per angusla puieorum aquam quae in ctis; ul ea laraquam suis tanlum regionibus immo-
profundo est, viderinl refulgere. Esse aulem dicun- rari, et sibi tanlum adesse atque lucerc singuli po-
lur in meridiano qui «p.<j>io-/.t.oi vocantur, eo quod puli credant; cum simililer Iuceant universis, ul
umbrain ex utroque lateretransraiilant. Umbra enini nemo his propiorem alium, quam ipse esl, arbitrelur.
e regione solis arnbulaniibus post tergum esl; ut Exeniplum magnitudinis eorum evidens, quod omni-
puta si coritra Orientem pergas, matulinis horis; si bus hominibus orbis lunac idem videlur. Nam elsi
a Ita mss. feread uuum. Ben. tnraen habel: qtti stjit( qui dicanl qttodper duos, elc.
erat m confusione genlili, qui el sedcbat intenebris. d Ita Rom edit. cum inss.Vat., Ben. el Germ. qui-
Edit. vero, qui erat confusionis uc gentilis (omiltunt buscuni facit Basil. Alix- edit. el mss., untbra. Si
quaedam Paris. ac genlilis) qui sedebal, etc. contra Seplenlrionem ... non polest esse posl lergum
b Mss. mtilti ac boni: quiq intereral peccatorum sol. Sunl enim, elc. Aliamen voces, sol el soli, ijui-
remissio. Alii ac edit. ut in lexiu. busdam in cod. desideraniur.
<*Edit. cum mss. aliquot infimrc nolue : Cmterum c Codex Val. el Basil.: ullra Arabiam positi.
201 IIEXAEMERON. LIB. IV. 202
inierduni augeatur lumen ejusalquc minualur, lamen /\ 111 noderamine condiloris, qui eain mensuram muneri
eadem nocle qualis mihi apparet, lalis ei omnibus; sc lolis aliribuit; ut neque vapor ejus igneus, ut vide-
nam si longe positis minor viderelur, propius con- ti,ur, terrarum venas, succos,
rerunujue species infu-
stitulis majur refuigeret, el proderet angustiarum et si>us exurerel, neque iteruin per lania niundi spatia
exiguitatisindicium. Elenim reliqua alia longe positi r< efrigeraius, nulluin terris semen caloris inolerel,
minora arbitramur, propius contuentes majora cre- si >edjej'unam atque inopem frucluum derelinquens,
dimus; quo magis finitimus fueris , eo tibi ejus rei aad nullam ferliliialis gratiam vaporaret?
quam cernis, magitiludo cumulaiur. Solis a radius
nulii propior, nulli longinquior est; similiterei lunrfi CAPUT VII.
'
globus acqualisesl omnibus. Similis sol et Indis et Plurima qum de sole dicttntur, lunm etiam convenire;
Briiannis eodem nionienio videtur, cum oritur. Nec eam latnen proprios quoqite habere effecttts, quorum
cum vergit in occasum , niinor apparel Orientalibus aliqui hic recensentur.
quamOccidenlalibus: nec Occidentalibuscum oritur, 29. Similia de lunrfi raiione conveniunt, quaede
inferiur quam Orienlalibus ajsliinaliir, Qitanluin cconsorte ejiis ac fralre meiiioravimtis. Siqtiidem iD
dislal, inquit, Oriensab Occidenle (Ps. cn, 12) ? Hrec id i se induit ministerium, in quod el frater; ul illu-
invicein sibi distant: sed sol a nullo dislat, ntilli R miiiet
] lenebras, foveal semina, augeat fructus. Habet
prreseniior, nulli remotior est. <
etiam pleraque a fralre distincla ; ut quem loto die
26. Neque temoveat quod lamquam cubilalis libi calor i humorcm lerrae siccavcrit, eunidem exiguo
orbis videatur solis, cum oritur : sed considera inoctis lenipore ros reponai; nam el ipsa luna larga
quanlum intersit spatii inler soleni et terras, quod roris 1 asseritur. Denique cuni serciiior nox est, et
aspecius nostri infirmitas sine magno sui non poiesl luna 1 pernox, tunc largior ros fertur arva pcrfuudere.
Iransire dispendio. Caligal aspectus noster, nuniquid Et plerique sub acre quiescenles, quo magis sub Iu-
sol caligai, aul luna? Angustus noster obiulus, num- mine fuissent lunae, eo plus humoris se capite colle-
quid ideo angusliora efficit qurjevidenlur? Sjiecies igisse senseriini. Unde et in Canlicis Caniicoruni
niiiiuiiur, non 75 raagnitudo deirahilur. Neque Christus > dicit ad Ecclesiam : 76 Quoniamcapui ineum
enim infirmilalis nosirae passiones passioni lumina- replelum esl rote , et crines tnei gtitlis nociis ( Canlic
rium debemus ascribere. Menliiur nosler aspecius : v, 2). Tum deinde minuiliir et augeiur, ut minor sit,
noii ergo fidele aestimare ejus judicium. Fit coele- cum resurgit nova; et cum sit imniinuta.cuniiilelur.
Slium minor spectactili figura, non sui forma. De In quo grande myslerium. Nam el. defeciui ejus
sumino verlice moutium si subjecium oculis tuis compaiiuntur elenienta : cl processu ejus quaeluerinl
campum speciare desideras, atque illic armenta pas- Q<exinaniia, cumulaiilur, ul aniniauiium ccrebrum, et
centia, nonne Jorraicaruni siinilia corpora judicabis? mariiimoruin huniida. Siquidem pleniores oslrer»
Si mare specles e specula aliqua littorali, nonne libi reperiri feruniur, mullaquc plia, cuin globus lunaris
navium maximaeinier caeruleos flucius, el vela can- adolescit. Dc arborura quoque interuis idem allegant,
dentia refulgenles velui coluinbarum volitanliuni qui hoc usu proprio conipererunt'. Videmus ergo
speciem emiuus posito videulur oluexere? Quid ipsae orium ejus et defectuni rationis esse, non infirmi-
imulrc quaemare dividuni, terrarutnarva diffindunt, lalis. Numquam eniin lanlain rebus muiationem da-
quam angusto ffisiimanlur fine coneludi ? Quemad- ret, nisi prrcstantem virtutem baberet et gratiam a
mndum rotuuda apparent de asperis, spissa de raris? condiiore collatani.
Has ergo inGririitales vistis lui perpende; et eorum, 50. Aerem quoque nonnulii eliani docii et chti-
quac aslruimus fidem, ex te ipso arbiter justus ac- stiani viri allegaverunt luiirfi exortu solere inutari:
cersi. sed si id mutationis lunaris quadani fierel violenlia,
27. Si vis magiiiludinem solis non solum oculo ad omnes orius ejus inlexereiur nubibus coelum,
inenlis, sed etiam corporis aeslimare, considera pluvirc fundereulur. Denique cuni aute dies esset
quanii siellarum globi axera cceli videanlur inlexere, sernio de pluvia, quae fore utilis dicerelur, ait qui-
el innunieris insignireluininibus; non queunt tamen ]]I) dam : Ecce neoiiienia dabit eam. Et quauivis cujddi
lenebras noctis, et coeii nubila delergere. Simul ut essemus iuibrium; tamen ejustnodi as^eitituies veras
sol orlus sui signa prremiserit, omnes siellarum esse, nolebam. Denique dcieciatus sum, quod nullus
igties sub unius Iurainaris fulgore vanescunl, aperi- iraber effusus esl; donec precibns Ecclesise daius,
lur aer, coeliquefacies purpurascenii rubore perfun- niauifestarel uon de initiis lunrc eum sperandum
dittir. Adhuc spirans exordium, ei jam inoineniaria esse, sed de providcntia et misericordia Creatoris.
celerilale pleni iuminis micat splendor, etsurgeniis Sane Euripi cum exundenl undique sccunduin reli-
solis prruvia b aura dulcis aspiral. Dic milii, quaeso, quas species luuae, et acceptos flucius refundant, vel
nisi niagnus orbis esset, quomodo magnum posset etiam ipsi magno ferantur impelu; iii orlu lamen
orbem illuminare lerrarum? ejus slanl placidi, quuadusque luna sine lumine est.
28. Quid autem de lanto loquar temperamenlo et At veio ubi eam dieruiu c accessus retexerit, lunc

a Rom. cdii. sola, Sotis orbis nulli propior. e Edit. vet. et qu-edatn Paris. cum mss. quatuor.,
b Sex mss. nurora dtilcis aspirat. accessus auxeril.
PATROL. XIV. 1
203 SANGTIAMBROSII 20}/
in suos cursus refluos revertunlur. a Ampoiis quo- ._.quenier. llla luitm redeiiiptioneffi ffequeilier exspcc-
que i qiiffi in Oceano esse perhihetur, cinri reliquis tat, hl a communi totius crealurre serviliO liberelur:
diebus prdinem suutn scrvare dicatur. lunari exorlu lu et lure rcdemplioiii, el illius libertnti affei's itnpc-
eyideiis mutationis suae ferlur indicium dare; ut dimenlum. Tun- ergo, non suae siuitiiire est, quod
mare ipsum occidentale, in quo spectatur ampotis, dum lu exspectaris , el nec SPro cohvefteris ; adhuc
solito amplins accedal acrecedat.el majore aestu et illa mulatur.
feratuf, lamquam lunae quibusdam aspiralionibus 32. Nolicrgo lunam oculo liii corpOris rcstimare,
retrorsum irahaiur, et iteruni iisdem impulsum ac sed meiilis vivaciiate. Miiiuituf lttna, ul elenienla
relraclum in mensuram propriaffi reiundaiur. repleat. Hoc est vere grande mysterium. Donavit
hoc ei qui oinnibus donavil gratiam. Exinauivit
CApuf viii.
eaffi , ut repleat qui eliam se exinanivit. ul omues
Lunm niutatio reruin inslabilitaiein docet,: at ipsa iur- repleret; Exinaiiivit enim se ut descenderet mibis :
piter in moribus nostris exprimitur. Chrisli niysle- descendit nobis ut ascenderet iimiiibus; Ascendil
tium atqiie Ecctesidriiectdehireprmsenlui: qnath qui eniin _ inquit, super omnescmlos Ut hnpleret otnnia
niagkis Cantibusde ccetodeltahi creduni, irridendi. (Ephes. iv, 10). Itaque qui exinanilusadvcnerat, de
31. tJnde si roiraris quoniodo defectum luna pa- j I pleiiiludine sua aposiolos atlimplevit. Unde tinusex
tiaiur, cuni ianlaih vim mutalionis .habeai sure; his dicil : Nam de pleniiudine ejus otrinesnos accepi-
considera el in eo magnum esse mysierium. quod mus (Joan. l, 16). Ergo aiinunliavit luiia mysleriuin
ejus exemplo cognoscis, o honjp, nihil rerura huma- Christi. Non mediocris in qua sigiium posuit stitim ':
narura et mundruire lolius creaiurae esse posse,quod non mediocris quae lypum dllectrfi habet Ecclesiae.
non aiiquando resoivatur. Nam si etiam Iniia, cui quod siguificat Propliela diccns : oriehiftn diebus.ejns
lanluni boffiinus commisil niinisterium , ul illuiniiiet justilia, et abundarilia pacis, donec lollatur lunci
ofbem ierfariim, ei crescit, et deficit, b deficiunt (Ps, LXXI,7);-Et in Canlicis Dominusde sua sponia
7*JTeiiiiridninia quaeex nihilo orta usque ad perfecr aii: Qiitctianiesl hmc prospiciens lamquam dihtculurii;
tiohem veiierunt, iierum perfecta iniuuiiiitni-,coelum speciosa sicul luna,elecia ut sol (Cdiif.vi, 9) ? El me-
enihi ei ferra practefiiihhl; cur non id moderalioiiis riio speciosa sicut luna Ecclesia , qure toio muiido
assuiniiiius, ut neqiie ih adversis abjiciamus ani- refulsit, et tenebras sicculi hnjus illuiuinans dicit :
nium , qiii eniro omriia fecil ex nibilo, facile le quo- Nox prmcessit, dies autem appropinquavit (iioiu.-xm,
qiie jioiens esi ad stimina el perfecta provehere; el 12). Pulcbreail, Prospiciens_ quasi suos de stipc-
riirsum non extollamur in prosperis, neque in pote- riore prospecians, sicut habes : 78 Dominus de
state aliqiia nOs, diviliisque j.ictemus,- neque in p cmlo prospexit super filios homimm ( Ps. xiu, 2).
vifibus cofporis, aul pulcliriliidine gloriemur, in quo Prospiciens ergo Ecclesia , sicut ltina defeclus habet
esi facilis corrupiio, crebfa mulalio, sed manentem et ortus frequentes : sed defectibus suis crcvit. ct
iri iiiiurum aniini gratiam persequaniur.. Nara si te his meruit ampiiari, dum persecutionibus miniiilur
lunaeContrislai occasus, quae se semper reparat ac et confessorutn mariyriis coronatur; Haecest vera
reformat; muito niagisconlristare tedebet, si aniina luna, quae de fratris sui luce [perpeiua lumen sibi
profeciu viitulis iropleia cum fuerit, poslea per in- immoriiililatis el graiinc muluatttr. Fulgel euira Ec-
cdrisiahiiam meniis, aique incuriani a suo deilexa clesia nori suo, sed Chrisii luniiiie; et spliMidorem
prdposito sludia sua srcpe commuiel, quod esi insi- sibi arcessit de sole justiiiae. ul dicat: Ftuo «iitem
pieutirfi et inscienliae. Unde el Scriplnra ait: Stullus jum non ego-,vivil aulem in me Christus(Galitt. n. 20).
ut tuhti midaiur ( Eccli. xxvn, 12). Et ideo sapiens Beata plane qure lanlum insigiie meruisli! Unde le
nori cuin iiiha ffiutiilur; sed pprmanebit cum sole. non luis neoineniis, sed lypo Ecclesiae bealain dixe -
Uhde rioh liina esi parliceps s.uitiiia*,; quia non Iuna rim. In illis enim scrvis, in hoc dilig<;ris.
niutauif ui stiillus, sed sluitus ut Iuna. Denique 55. Quam ridiculum- aulem quod te plerumque
seiiieh jiisii sicui Iuna perfecta in rfiternum.manel, et crpdunt lioinines magicis carminibus posse dedttci!
tesiisin coelofidelis. Aiiud enim esi fungi ministerio, n Aniles islrfi fabulae, ac vnlgi opiuiones. Quis enim
aliud circuhifefri ingenio, et sensus infirmitale fixam opus Dei tanio niinisieriu depuialuin arbitrareiur
noh Iiabefe senfeniiam. Luna pro le Jaboral, et Chaldaicis supersiiiionibus possc lenlari? Lnpsus
prObiPr voltiiilaiera Dei. subdita est. Vaniiati enim sit ille, qui se transfigurat in angelum lucis, et de-:
cfPatiifa subjecla est non sponie, sed propier eum, duclus voltintale projiria, non carroinurri poteslaie.
qlii Siibjecii in spe. iiia ergo non sppnie muiatur : lu Sane et in hoc quasi Ecclesia puiaris posse de loco
spohte hiutafis. ilia congeiniscii et comparlurit in luo el sl-aiione deduci. Mulli tentant Ecclesiam : sed
siiii muiaiioiie : lu hon iiiteiiigis, et gralularis fre- sagae c artis ei carmina nocere non possunl;Nihil in-

11Ampotis Grrpce «/.TTWTI-*, id est, undarum reci'- simul alque ad perfeclion&iriieiterunt, iterttin, etc.
pioeaiifi.*
b ba itielidfis hoiae ffiss. Rciiqui aiiterii paftim, Edtt.vero, qniaomnia ex.niliilo, elc, ul in conlexlu.
0 Mss. aliqhot, sagdcilalis; alii nonnulli sacrilegm
omnia qum, yel omniaqueex nihilo orta usque ad per- arlis; plures, sagm arlis. Edit., tnagicm artis; quod
fcciionemvenerunl,elJlerurii; paflim, quiaomnia qum eodem recidil.
.. . iierum, «t«. Vatic.soius, otnniaqut exnihilo oria
205 HEXAEMERON.LiB. V. 203
canlatores vaient, ubi Clirisli caniicuni quoiidie de- ^ tus nova luce muiidus emicuit? An sinistfis sol cce-
canlalur. Habet incantaiorem suum dominum jesum, pit auspiciis ? Et quoniodo aliis polestborta signare,
per quem magorum iiicanlanliuin carmina , el ser- qni sibi eligere diem sui nesdvit exortus? A.ulquo-
pcntuui veneua evacuavit : el ipsa sicut serpens ex- raodo signa ejus probant, cujus oiium noii probant?
aliatus devorat colubros ^Egypiiorum; ferale iicet Quid etiani de Iuna dicimUs, qUre et tjuaiio diecoe-
carnien iniinurmurel, hebetaiur in Christi nomine. pit. etbquarta decima diernsignalsakitis?Au displi-
Sic eta Elymam maguni Paulus non solum sagse ccl numerus, quo cclebralur mysterium redemptio-
rirtis iniirmiiaie, sed etiani oculorum ainissione c;e- nis? Ideo dreniones decliurinduin fore persuadent
cavii. Sic Petrui Siraouera alta coeli inagico volalu numcruni eum, qtto corum desirueia nequitia est.
petenteni, dissoluta carminum potesiaie, dejecil et Ideo genliles nihil adoriendnm asserunt; quia sciuht
stravil. lunc primura aries suas vacare coapisse, el popuios
CAPUT IX. gentiles ad Eeclesiam demigfasse. Liiriam certe
quarlam, si pura fuerit, ueque oblnsis cornibus,
Conciusioquaiti diei, QuaiiivanuhiSiieum cuvere; el dare
reliquis diebns usque ad exacthm mensem in-
unde iii emndem dmmonum tic genliliuiri offensio dicium sereuilatis
79 existimani. Nolunt ergo eis-
detivala. , dem exordiis inclioare , quibus serenilas hiclioalur.
54. Puichre, ut arhitror, cessildies quartus. Quo- " ' Sed j"amcavendum ne nobis in scrmone dies quartus
hiodo ergo quarlum plerique consueverunt cavere, 80 occidat; cadiint enim umbrae inajores de moii-
ei iuuiile putani Iioc nuniero aliquid ordiri, quo to- libus, lumen minuitur, umbfa CurnUlalur.
a Ms. Car.. Hymiim; Bcn., Etyhtum; Big. et num vel Hymeneuin; fit quideni meniio unius
Hyme-
Gem., Jeu; Caen. prima et Gem. sectinda niatiu, Hy- nrei, I Tim. I , et UTim. n, cui hrereseos notam
meitcum; Corb. iiiius Barjett: Eiimas Aci. xni, alio inurit :
Apostolus sed illum eUirtdem ac Eliinam
lioinine \ocatttr Barjesu, vel j'uxla aliquos mss. Bar- fuisse niillns dixeril.
jeu. Ai nuilibi iegiriius euni appellaltira fuisse Hyffi- b Noiinulli mss., el quinta decima die signa salutis.

LIBER QUINTUS.
DE OPERE QUINTI DIEI.

79CAPUT I (Sermo Vti.) maruin vivenliumsecundum genus, et volglilia volatl-


tia a super ierram secundumfirmamenlumcceli(Gen.i,
Ornatis superioribus duobtts elementis, mari propria £I
20). Venit mandalun»el subito aqua jttssos fuudeba-
prmrogativa concedilur. Describittir aqttaruni obe-
lur in parltis : gencrarc fluvii, yivificare lacus, mare
dienlia, ac mira fecnnditas, qtta hotttogustaiis inter-
divcrsa rcpiiliimi genera parmrire, el
diclis abulitur. Demum os'<*"id'(wrreplilianoftmorfd ipsum coepit
* seCiiudum genus effundere qtiodcuniijiieforinaveral.
serpentesvocitari, sed eliam pisces. Non exigui gurgites, non coenosaepaludes vacabanl,
1. Vcstila diversislPrra germinibus virebnt Omriis, quiit omnia datam sibi cre;iiidi assumereni potesia-
coeluhiquoque sole el luna, geminis vullus sui lumi- lem. Pisces exsiliebant de llumine, dclpliines praclu-
hibhs, siellaruniqiie insigniium decore fulgebat. Su- debaiil in fluctibus , conch:E saxis, osirerc adhaere-
pererat eleineniuni teriium, mare scilicel; ut el ipsi bant prolundis, adolescebant e^Iiini. V;u mihi! ante
graiia vivilicationis diviiio proveniret munere. hominem C03|iit illecebra, abundanlia cojiiarnm b,
."Etliefeo enim spiritu omnes lcrrarum felus aluu- noslrae malcr luxuiirc. Anle linraineiiidpliciss. Prior
lur. Terra quoque seniina resolvens, universa vivi- ergohoniinum leniaiio,qiiaro naiura:c scdnihil naiura
lical : ct niaxime tunc primilffi veibo Dcijussa viri- deliqnit; alimenta dedit, non vitia prrcscripsit, Haec
descere, vivilicaiionis suae munere pullulab.il. Vaca- communia dedit, ne libi aliqua velul propria vindi-
bal aqua, et a divinre operationis feriata beneficio carcs. Tibi suos frticlus lcrra producii; tibi scaros
videbalur. Habet adhuc Crealor quod illi coiiferat. ]D el a*ccipenseres,ct omnes feius suns generanl aqtirfi:
qiio niunia ierrarum possii aequare : reservabat ei, et his non conienliisinierdicta tibi aliraenia gustasli.
ul et ijisa proprium sibi el speciale aliqnid praeroga- Ad invidiam luain omnia congcrunlur, ul pra-vari-
liva3collaii sibi riiuiiPfisvindicaret. Vivificavii prius caiio 80 tllocavidiiaiis onereiur.
lerfa, sed ea qiirespiranieni animam non iiabebant. 3. Sed neque quain multre specics el nomina sint,
Aqua jubeiiir ea producere quae viventis aninir» vi- possunius enarrare , quae oiniiia niorocnto divinac
gorcm dignilaienique prrfiferrent, el sensum luendae pfrficepiionis animaia snnl. Simui coibat foruiacor-
saliilis, et fugiendaemortis accipeferit. poris el operabatur anima, viialis d etiam vigor reli-
2. Dixit itaque Deus, Producanl aqumteplilia ani- qurc virtuiis. Repleta erat ierra geriiiiiiibus, mare

a Sejilem mss. Omittuiillirccvpfba, sriper tettahi; piariit», noslrpemater tuxuriw.


sed i»f. cap. 22, ostendit AmbrOsitis, cur in sacra <*Qiiidain mss., sed nihil creatura deliquit.
liabeaniur. <*Mss. non pauci, vigor aiiquis viriulis.
Scfiptiira
b Desunl in mss. aliqiiot bacVocesubundanliaco-
207 SANCfIAMBROSH 208
Imiilelum animanlibus. Ibi insensibilia pnllulabant, i Ldiversisque fluminibus. Siquideni aqua prior anima-
. liic seusibilia versaiiiur. In terris quoque aqua suas rum vivenlium repiilia divino nutu iniperala pro-
sibi vindicat portiones. Lambuut terram pisces duxii.
aquarum, et ex ea sibi prrpdamrequirunt.Culicesquo- 6. Adde lianc gratiam , quod ea qure limemus in
que et ranuncnli circa genitaies slrepunl paludes, et lerris amamus in aquis. Eienim noxia in terris in
ipsreaudierunl Doniinimandaitim dicenlis: Producant aqua innoxiasunt, atque ipsi angues sine veneno.
aqum teplitia animatum vivenlium. - Leo terribilis in lerris. dulcis in fluctibus. Muraena ,
i. Scimus reptilia dicigenera serpenlum, eo quod quam leruni aliqttid habere hoxitim, esca preliosior
super terram repant: sed mulio magis omne quod na- esl. Rana horrens in paludibus, decora in aquis, om-
tat,replalidi habel vel speciem, velnaluram. Nain etsi nibtis fere praesiat alimeniis. Plura si quis vult co-
in profundum qui se denierserint, aquam videantur a gnoscere, a diversis locoruin piscaloribus qurfirat;
findere ; lanien cum supra innalaht, repunt loto cor- nemo enim potestomnia comprehehdere. Canes sane
pore, quod irahunt super.qusedam dorsa aquarum. et in mari cave, quos et in Ecclesia moleslos esse et
Unde et David ail : Hoc mate magnum el spaliosmn, cavendos Aposiolus doceldicens : Cavetecanes, cave-
illic repiilia qttorum non est numerus (Ps. xin, 25). te mulos operurios( Phil. in , 2). Mustelae gravis in
Qnineliani ciim pleraque pedes habeant, etambulandi 3 terris odor, in aqttis suavis. Terrena se novit yindic-
usum, eo quod sint anipbibia, 'quae vel in aquis'-velin la fceioris ulcisci: hrrc non minorem habet graliam
terrisvivant, ut suntphocrfi, crocodili, equi fltiviales, capta, quain Jibera. Neque te inhoiioralum nostra
quos bippopotamosvocanl, eo quod bi generenturNilo prosecutione, tbyiiialle, dimillam, cui a flore nomen
in fluniine; lamencum in alto aqttarum sunt, nonam- inolevit: seu Ticini unda lc fluminis , seu amoeni
bulant, sed iialani, npc vesligio nluntur pedis ad in- Athesis unda nutrierit, flos es. Denique sermo lesla-
cedcndum, sed tanquam remo ad replandura. Siqui- lior, qnod de eo qiiigratamredoleisuaviiatem , <* dic-
dem elnavisactaremis labitur, ei aquas sulcat carina. tum faceie sil: Aul piscem olel aut florem; iia idem
CAPUT H. pronuniiatus est piscis odor esse qui Iloris.Quid spe-
cie lua graiius? Quid suavitate jucundius? Quid odo-
Virlule hujus vocis, producant aquae replilia, mullo re flagrantins? Quod mella. flagranl, hoc lu corpore
plura in mari quaai in terra esse producla; eamqtte tno spiras. Qiiid Ioqiiardcorvoruui, quid eliam lupo-
graliam aquis addilam, ttl qum in terris noxia, in rum tenerittidines? Nescii hos lupos agnus tiraere.
maii innoxia generenlur. Tanla est aquarum gralia, e quarum vilulos fugiant
5. Producant aqumreptilia, dixit Dominus. Brevis et Ieones, ui liis propheticum illum dictiim de Eccle-
sprmo, sed vehemens, ei lale palens.commnnem mi- j siae sanciilale jure conveniat: Tunc tttpi et agni si-
nimis et maximis naturani infndil. Eodem niomento mul pasceniur, leo et bqs simul paleas manducabunl
proiJucitur bali-na quo rana ejusdem vi operationis ( Esa. LXV,25). Nec mirum', quandoquidem eiiam
nasciiur. Non laboral in maxiniis Deus, npn fasiidit in Ecclesia aquae iliud ojieraniur , ut prrpdoiium
in minimis. Nec doluil natura parturiens delphinas; abluta nequilia ciim iniiQceniibus comparelur. Quid
sicut non doluit, cum exiguos murices coclileasque eiiam pnrpuras memorem, qure omant regum convi-
produceret. Adverte, 6 homo, quanlo plura in mari via, aniictus iiiibuiiiit? Aquarum esi igiiur qtiod in
quam in terris sint. Numerasi poles, omnia piscium regibus adoratur : aqiiarum est species illa quae ful-
genera velinimilorum, veleliam maximorum, sepiasb, gei. Adde porcos maris etiam Judaeis gratos; quia
polypos, litliostracos, carabos, cancros, el in his in- nihil est commune, quod non aqua abluat, et ideo
numerabilia81 sui generis. Quid dicam genera ser- comraunes eos sicut iri terra editos acsiimare non
penlium, dracones, muraenas, anguillas? Nec praeler- possunt.
mittani scorpios, ranas, testudines, musiclas quo-
vitulos ceie imma- 82 CAPUT III.
que et canes marilimos, marinos,
nia , delphinas, phocas, leones. Quid allexam eliam Mulliplicempiscibus ralionem esse generandi, ac sin-
merulos , lurdos , pavosquoque, quorum etiamco- gularemin prolem pielaiis sensum. Quanta sil eo-
lores in avibus videinus cxpressos, utnigri merulae, B nwji puritas , qua noh solum alia bruta , sed etium
liominesipsos superant.
pavi diverso colore dorsa et colla depicii sint, lurdi
alvo varii, et caeiera quorum sibi lerrae speciesel no- 7. Innumeri ilaque usus, innnmera genera pis-
mina vindicarunl? Nam prius in mari ista cceperutit ciura. Alii ova generant , * ut varii majores quos
° Mss. aliquot, videantur htcidere. d Mss. aliquot, Quid loqnur porcorum, etc.
0 Sic mss. quindecim, et edit. Cost. Alii mss. se-
' b Mss.quatuor habeni, lilos, ostriotas,truclas, carabos.
Caru., clitosttiata. Germ., liihosinita. Cseii.ac Corb. quioris notae, acedil. Atn. , Pet., Era., Giii. , qtta-
secunda manii, sed aniiqna , polypedes, liihos, ttnc- rum vituli figuranlur et leones. Rom . .... jungunlur
las, carabos; forie "tetooTjJaj-ou?, id esl levi testa in- et teones. -
lecios. Cifilerum Basilins carabos el cancros inter ea { Edil. omnes cnm paueis mss., ttt ii quos truetas
reponit qiire dicuniur ^«),«z6n-Tj5K-/K, id est, qtire tes- vqcnnt. Alii mss. magno nuinero et auctoritate ,Mt
lis tnollibus legunlitr; Polypos vero et sepias inler varii majores quos trqcias vocant. Est auiein hoc dis-
{uxlvMtx., quorutn videlicel caro mollis est ac teiiera. crimen irucias seu truttas inter et troctas, quod hac
e Niui pauci cod., dictu, vel diclum facessi, id est, iii mari vivant, illrein lluviis.
abit, s«u psrvagaiur.
209 HEXAEMERON.LIB. V. 810
troclas vocant, et aquis fovenda commiltunt. Aqua A^. liomjni quod nalus est, et virum de viro exuis, abscis-
igitur animalet creai, el adhtic mandaii illius primi saque corporis parie, c sexum negas, spadonem efficis;
taniquam legis perpetuae munus exsequilur , blanda utquod negavit naturain hominibus, impleret audacia.
quacdam mater animanlium. Aiii vivos feius edunf/
desuo corpore, ut mustelac, et canicuiae, et ceie in- CAPUT IV.
geniia, delphines, et phocac , aliaque cn-iera hujus- Mutuam aqum ac piscium necessiludinemdoeete, qua-
modi. Quaecumediderint parius, siquid forle insrdia- lis parenlum et filiorum necessiludo esse debeat.
rum terrorisque praesenserint circa catulos suos Quomodo respirationis usum aqua suppleal in pis-
quemquam nioliri, quo tueanlur eos, vel lenerae aela- cibus.
tis pavorem malerno affeclu comprimant, aperire 10. Qiiam bona aulem maler sitaqua , etiam hinc
ora, el innnxio partus suos dente suspendere, inler- cbusidera. Tu, o homo, docuisti ahdicaiiones patrum
no quoque recipere corpore, el genitali ferunlur al- in filios, separatioiies, odia, offensas , disce quae sit
vo abscondere. Qnis linraanus affectus hanc piscium parentis et filiorum necessitudo. Viyere pisces sine
pietaiem possit imiiari? Oscula nobis satietati sunt: aqua non queuiit, nec a suac parenlisconsonio sepa-
illis non satis esi aperire viscera , nalosque recipere rari, neque a sure aTliiicisdiscerni munere : et hoe
ac revocare integros, aiqiie iterum fotti quodam eos f_ o fit naiuraquadam, utseparaii morianlur illico. Ne-
sui calorisanimare,a et spiritu alere, duosque in cor- que eniui, ui omnia, hujus aeris vivimt spiramine,
pore uno vivere; rionecaut securitateni deferani, aut quia hauriendispiriiuset respirandi uatura his non
corpore suoobjeclo natos suos defendant a periculis. suppeiit; alioquin sub aquis semper uon possent vi-
Quis hrec videns , etsi possit obtinere , non tanlrs vere non capientes spiriius infusionem. Quod est
piscium pietaii cedat ? Quis non miretur et slupeat, nobis spirilus, illis est aqua. Sicui nobis sjiirilus ,
ut servet naiura in piscibus, quod non servat in ho- ita illis aqua vivendi ininislral subslaniiani : nos in-
minibus? Pleraqueex suspicione novercalibus odiis lercluso comineatu spiritus , quia ne brevi quidem
appeliios suos occideruul filios : aliae in faine, ut le- spatio possumus expertes esse spiritus vitalis, staiim
gimus partus proprios comederunl. Humanis pi- exstinguirour ; pisces quoque sublati de aqua , sine
gnoribus nialer sepulcrum facta esl; piscium proli stibstaniia sui vivi esse non possunt.
parenlis est uterus sicut mnrus, vallo quodam inier- 11. Ei causa manifesla est, quoniam in nobis pul-
nortim viscerum pignora inoffeusa conservat. mo per thoracis Inxiora penelralia recipit spirituin ;
8. Diversaigitur jiiscium genera diversos usus ha- et cum sit ipse poris plerisque penelrabilis , spirilus
bent: alii ova generant, alii vivos pariunt aique for- infusione interioreni calorem reliigerat. Tliorax
matos. El qui ova' generant, non nidos texunl ut aves, C n enim ul suscipit riliiiienla, ita superflua ciborum et
non diuturni fotus laborem induunt, non cnm moles- succos salubres saiiguinemqiie discernii. Fit pulmo
tia sui nutriunt. Cecidit ovum , quod aqua gremio pervius, unde facilius ad eum potesl aspiratio spiri-
d
quodam naturae sure quasi nutrix blanda snscepit, et tus pervenire. Pisces vero hrancbias habent, quas
aniraal celeri folu reddidit. Conlinuo enim tactu nunc plicant el colligunt, nunc explicant atque ape-
parenlis animalum oviun cecidii, et piscis exivil. riunl. In hac crgb colleclione el apertione duni sus-
9. Tum deinde quam pura el inviolata successio ! cipiluraqua, et irammillilur ac penetrat, respiraiio-
Nullus alteri, sedgenerisuo miscetur, liiymalluslhy- nis muuus videtur implerc. Propria igiiur naiura est
nec communis cum creleris; specialis usus,
mallo, lupns Iupo. Scorjirenaquoque casiiialem imma- piscium,
culaii connubiigeneri stioservai. Ilaquehahei pudici- et a creteris vivendi qnredam separaia et secrelasub-
tiam generis sui, sed veneniiii) generis sui non liabet; siantia. Proplerea non nutriunlur, neque,ulterrena
non enim percuiilscorpanna, sed reflcit. Nesciunt igi- animaiia, manus humanae tactu et deiinimento ali-
WbaIienigenaruii)generapisciuuiadulleriiiacortlagia quo deieclanlur; eliamsiservati in vivariissuisvivant.
sicut suut ea quac coeunt asinorum equarumque inter 84 CAPUT V.
se genera, quae magna hominum cura perpetraniur .* Pisces cur iambene dentati. Hi sibi hivicem in escam
vel rtirsus cum eqtius asinrc miscetur, quaesunt vera 1" ceduni: quod imitanlur avati, qui veliementiobjurga-
adulteria iiaturac. Nam uliquemajus est quod in natu- lione castiganlur.
raccolluvionem 83comm''li|lll*> quam quod in perso- 12. Quid aulem de densilale dicam dentium ? Non
iiaeinjuriam. Et lioino ista procuras inlerpresadiilterii enim ut bos aut ovis ex una parle dentes iiabent:
juinentalis; et illud animal preliosius puias, quod adul- sed ulraque pars armata est dentibus; quia in aqua
terinum , qnam quod verum esl? Ipse geuera aliena sunt ,-et si diutius cibum versarent, et non cilo
confuiidis, diversaque misces semina, alque ad vetiios transmilterenl, aquarum alluvione de dentibus eo-
coitus plerumque cogis invitos, elhoc iiidustriam vo- rum esca posset auferri ac dilui. Ideo densos et acu-
cas! Hoc quia de hominibus faeere non poies, ut di- tos habent, ut cito incidanl, ciio conficiant cibum ,
versigeneriscommixiio fetum possil excludere, tollis facile et sine aliqna mora et dilalione transmittant.
a Mss. nonnulli, et spirilu adolere. c Quinque mss., sea-uttinecas.
h Mss. iionmiliaiitiqiiaemanus, alieni generis so- a Braiichia:, GrrcceP/3«yxtaj, parles sunt in pisci-
cium .., qita cosunieasinoruiih . .. tjenere , mugtta , bus ex utraque parie capitis folliuin more hiantes* .,.
etc.
m , SAINGTIAMfiROSH Ui
Dppiqjie 31011 Mmiiiftijit. sohis lanien searus in iiis A CAPUT VI.
riimiparp perliiij.eiiir,' ui ferunt quibus aut fevpn- jHomfnemesse
piscem: se-4pi.sceinqlium bpnutn, qliuni
tps,, aut usus fujt. aut slHdium lalia «pniprelien- malum invenhi : boimm verp Pelri liqnmm, gc si-r
dere. . .. . .
num timere non debere,
15. Sane nec ipsi a suls potentire evasere violen-
1,5, Pispis ergo-es, o hojnp, Audi quia piscises ;
tiaih, e't avaritiae j-oiiorum snbjeeii ubiqne inferiores < est regnutn cmlqrum reti misso in mare, quod
siiiii. ^Quo•quisqueiniirmiof, eo prredifi ffiagis patet. Shnile
•"
ex pmni geqere piscium cpiigregqvit.Cum aulcm essel
Etpleriqtie ijuidejn lierbls jiascuulur ac minulis ver-
id
mibus. Sunt lamcn qui invicero se devorenl, et sua iitipleluni, duperiiitt qd litlus. et sedenlesekgentqt
pppiimos in vasfssuis,tnalos qttiem form misermt. Sic
carne pascanttif. Minor aphd illos esca majoris est'
rufstis ipse rtiajof o validiofe ihvadiiur, et fit espstal- erif in cgnsitinpiationesmculi..ExibmMangeli, et sepa-
terius prifidaior alieni. iiaque usu venii, ul cum ipse rgbunt malos dc medip justotum, ei niitteitt eos in ca-
alium devoraverii, ab alio dcvoretiir, et in unum mirium " ignis (Mait, xiij, 47), Suni ergo boni ei roaii
ventrciiTuierque conveniai crini yoratore proprio de- pisces, bwji servautur ad preiium, maji siaijm arr
dp.iit, Bonum pispem npe retia jjivolvunt, sed ele-
vOratus. silflue smiul in uno viscere prsedaevindicta*- nec b.imus ijiiprnecat atqup iitlerficil, sed
'
yant;
tjue coiistiriiuffi.Et ipsis sponle forie lirfic aCcrevit B
Pfetiosi vjjlneris periu-idil sanguine, in cujus oris
iiijuria. Sicut iii hobis non ex naiura coepit, sed ex poiifessione
avariiia. Aiit ijuia ad uSum boffiinuhidaii sunt, in si- bonum pretjniii rpperitur, qijo tribulum
appstolicum, ei ceusus Chj-isiipossit exsolvi.Sicenim
giiimi quPque 'facti sunt, ut in liis riostrOrum ffiornm (
vilia videreriitis , tel caverenius exempla;rie quis scrjpiujij esi, dicejite Domino -.Regesietrm a quibus
accipmnt tribulum rel censum? A filiis suis, an ab alie-
potior iiiferfcrem invaderel datijriis in se poteiiiiori nis? Et
exempluin injuiiae. liaque qui "altefum lsedii, sibi la- Vade adtespondenle Peito,ab alienis, ait Dominus:
mar§, etmitte hgmum, et enm piscemqui pri-
quenhi. parai, inqueffi ipse jneidal.
14. Et tti piseis es, qui Viseera iilvadis aliena , qui mus ascenderit, tMe, ei aperio ore ejus invenies ibi
cedenieiii staterem; illum sumensdqbis eis pro me et le (Mait. xvn.
demergis iniirmum,a qtii persequeris usque
in profundum. CavP tte duffi illum pefsequeris , in- 24),
16. Noli igitur, o bone piscis, Petri hamuni lime-
cidas ipsein vaiidtoi*em,et deuiicat te in alienas iu-
re: noh ocpidit, sed conspcral. Npli quasi vilem tc
siclias, qui luas vltal. priusque lUarn speclet reruni-
narii ,jqui te pefsetjtienie jifopriam reforinid.ibat, cpiitemiicre, qjiia yides corjiijii jijfinMun?; Iisbes in
ore luo quod et pro Pelro pt pro Chrisio offeras.
Quid iiiterest inter diVitem iffiprobae chpidkatis in-
, Nolj liniere Peiri retia , cui dicjt Jcsus Duc in al-
gluvie absorberitem iijliriiioruni patrimoiiia, Pt silu-C ' et laxaip telia, Non ejjijjj j'n sinisiram paricm
ruiiideiiiinoruiii piseiuifi visceribiis aivulii fppletinii? lum,
Deluneius estdiyes, et niliil ei sua spolia profuerunt, .iiiitti), spd jn dpxteram, sicui J-issus a Cinjsio esj.
imo magis emii rajiiintruihsuaftjihdetesiabilioreni Noli tijiipre sipum ejus , qjiia dictijm est pj: E$ hpc
etis Jtomjncs h vivificaqs. Iileo ijjisit jetia, et coinple-
fepit iirfawiia,Capius fist siliifus , et iiilitilis pra.da
detecfci test-.'Qiiaiiiiih eO fepbfiiJnlur, qiii alios devo- xus esi SlepJiaiiiim , qui de Evaugplio priipus ascen-
raveraiif? Ei tii dlveisbabes ili slnutiio aliefius prae- dil bribeiis in ore suo stalerem jnsliliae. Unde confcs-
sionc consiauii claraavit dicens ; Ecce v>dfiocfeles
daiorPin. Mifehtibebai facultales paupefis quits jnva-
el Filium hominis siqnlein qd- dexlerpm Dei,
sefat :>itiPutn opprimens diio palfitiionia lnis facul- apertos,
tatSbus addidisti,ct adhuc ianlo nrih satiavis aug- Prp lioc pisce siabat Doroiuus Jesus ; scipbal eijiiii
esse iii ore ejus pretiuih sui census. Dpniqne glorioso
•merito; Pt 'dieis quOd alios viiidicaVeiis, ciiin eadeffi
ei Petri judicium, alque dpciripam, et
corainitiaS quae-ulciscefis, iiijusio injlisiibf, fet iniquh martyrio
Ciirisii gratiam locupies assertor implevit,
iniqiiioi', etavafo avarior. Vide heidem le qui pis-
cem illum finis inveriirii : liammn cave, cave reiia. CAPUT VII.
Spd pr.3esu.njis,d'* poteiitia, qupd .npnip tjbi posslt Pet mare Evangeiium et Ecctesiam signari, et quid
rpsisipre jgjj prrcsumebaj; ei sijujus qupd Iiannim ^D in rnari hoc prmstare debeat homopiscis. Conjugesad
nemo sibi jacere(,nemo relia lenderei. ,et, si inGidis- muttiam morum loleranfiain, charilaieni, fidem, ex-
.selj Ainjversa diruinperet; ef lamcn fuscimti» iion etnplo viperm impeiluntur. Cur idem exempluht ht
eyasil, aut jipxus yinculi yalidioris incurrit, quibus uiramque pariem usurpatum,
sp iion possel S*uiere, Sine dubio et li«inj.ini ini- 17. Mecle njpvcat quod pro mari Evangelium po-
quitas Jjuo grayjpra commiisprit,ep magis scelere suo sui. Evaiigeiiumest, in quo86Ghristusambu'!avii:
tuta psse npn ppjerjl; qjiiii .-diquaijd.odissolyat quod Evangelium est, in quo iicel lilubavcril Pelrus,
prp sce.leruro pretio cpjistjit difiifiile posse vilari. quandP megavit; lamen per dexteram Chrisli c fidei
muniiiientum, stalionis invenit graliam : Evangelium
4 Caih., 'qnt cedenienipetsequetis, incides
ipseusque men negavit, quundo, elc. Ibidem mss. aliquot, /tdei
inprofundum. munimentutn statipnes invfimt ; iionnujli ? ficje,_*vet.
h Mss. quatuor iniiiiiae
' i Iia Wiss.ac fedit; "Ajri" ftbjre^erls 'Iforiiiriescqpiens. pdil,-,fijdfifrI5,pm,, fi§p3muumeniuin sluihnisifMml;
-et Pet. ;;Era, yerh cum 'Evqrti^el]tihi-, pip.
secjiieiitibus>_ih>quo iitei 'fiiubdwril Peifns,i(on ttfr
213 HEKAEMERON. LIB. V. 2H
est, de qup marlyr ascendit; Eyangelium est mare, _!Let piitas srepe mutandum ; el si uno defuerit die, a
in quo piscanlur appstoli, in quo miitilur rele, superducis rivalem, et stalim incogniia causa quasi
quod simile esi rcgno coelortim : Evangelium est cogniia pudoris exsequeris iiijuriain. Vipera abseiitem
niare, in quo Chiisti figuraniur mysieria : Evange- requirii,87 absentem vocat, el blandp proclamai si-
lium est mare, in quo Hebraeus evasit, JEgyptius bilo ; atque ubi adventare comp;irem senserit, yenc-
intei'eniplus est: Evangelium est mare, quia sponsa num evomit reverentiam marito deferens, yerecun-
Chrisii Eccleda est, et divinre gratia*pleniludo, qurc data nupiialera graliam : lu, mulier, advcnieniein de
supra maria fundata est, sicut dixit Prophela : Ipse longinquo maritum coniumeiiis repellis. Yipera mare
super muria fundavil eam (Ps. XXIII,2). Exsili super prospeciat, exploral iter conjugis : lu injuriis viam
undas, o hoino, quia piscis es : non te oppiimanl yiro obslruis: tu iitiuin moves venenum, non rejicis :
srcculj istius flucius: si ipnipesias est., pele allum et tu conjugaiisamplexus lempore dirum virusexsestuas;
proftmduiii : si seneriias , Iude in fluclibus : si pror necernbescis nupiias, nec revereris marilum.
cella, cave a scopuloso littore ; ne le iu rupem fu- 19 Sed eiiam lu, vir.possumus enim eliam sicac-
rens aeslus illidat. Scriptum e§l enim : Estole astuli cipere, depone tumorem cordis, asjieritatem mo-
sicul serpenles(Matt. ;., 16). rum , cum tibi sednla uxor occurrit: propelle indi-
18. Et quia de serpentibus astuiis propositum ex- j I gnationem, cum blanda conjux ad charitatem provo-
emplum est, siinus asiuti.circa quacrenda et ser- cat. Non es dorainus, sed maritus: non ancillam
vrnida conjugia, diligamus tributa nobis eonsoriia. sortitus es, sed uxorem. Gubernatorem lp Oeus vo-
El si ii qui louginquis fuerant ortus sui iempore re- luit esse sexus inferioris, non praepotentem. Redde
gionibus separaii inier se conveneiint, et si virad studio vicein, redde amori graiiam. Vipera veneuum
peregrina conienderit, nulla longinquilas, nulla ab- suuni lundit: tu non potesduriiiam meniisdcponere?
seniia complaciiam miiiuat cliariialem. Eadem lex Sed hahes •rjaluralemrigorem : debes temperare eum
praesentes abseuiesque conneciit: idem naturaryiji- coiiieniplalione conjngii, el h reverentia conjunclio-
culiim inlerdistanles et consistentes conjugalis chari- nis deponere animi feritaiem. Potesl et sic. Noiite
lalis jura conslrinxit : eodum j'ugo benedictionis quaerere, viri, alienunithorum,no!ile iusidiari alienrfi
uiriusque colla socianlur, eliam si aller obeat sejia- copuloe. Graveest adolterium, etnaturaeiiijuria. Duos
ratarum regionum ionga divortia ; quia nou corporis primtim Deus leeii, Adam el Evaiiij lioc est, viium et
cervice.sed inenlis, jugum grntiaereceperunt. Vipera uxorem, et uxorem, deviro, hocesl, de cosla Adaffi. el
nequissinium genus be.-aiae, el super oinnia qnre ser- jussitamljosesseiiiunocorpoie.etiiiiinosjiirituyivere.
pentini sunt gpneris a>lutior, nbi coeundi cupidiiatem Quid tiniim separas corpus, unum dividis spifitum ?
assumpserit, murama- niariiiiiufi notara sibi requirii I I Naturifindullerium est. Hoc docet murrenrfiet viperas
copulani, vel novam praeparat: progress-ique ad non jure generis, sed ardore iibidinis expetitus
liilus, sibilo lesiilicaia prresentiani sui, ad coiij'uga- amplexus. Discite, o viri, qui aiienam « permolere
lero anjpiexuin jliam evocat. Miiiaeiiaautem ijivitata quaerit uxorem , cnjus serpeulis sibi adsciscere cu-
jion deest, et yeneiiatre serpeiiii exjietitps usus sure piat conlubernium , cui etiam comparandus ipse ser-
imjipnit coijjuiiclionis. Quid sibi yult sermo Inijus- penli sit. Festinai ad viperam, qiu» se in gremium
modi, nisi ferendos essp mores conjugum ; et si abr viri non directo lramite verilatis , sed lubrico devii
sens est, ejus opperiendam praisentiara, git licet amoris iufundit. Festinai ad eam qnae venenum suum
asper, fallax , incondjlus _, lubricus , leniuleulus ? resumit, ul vijiera quae ferlur peraeto conjuiictipnis
Quid pejus veneno, qnod in coiquge rouraejjanon re- munere vcnenum qtiod evomueral, rursus haurire ;
fugii ? Vocaia non deesl, ei serpenlis lubricum sediila adultera enira vipera est (Prov. xxm, S^.Unde et
cliaritaiecompleclitur. Ille lua mala poriat, etlevila- Salonion ait quod is qui fuerit lemulenius, cuiii per
lis (eininerefaciliialem : lu vj*rumtjJum non poles, o viiiuin Jibido fervere consueverit, tamquam a colijbrl
inulier, susiinere? Adam per Evam deceptusest, non icta exleiidiiur, et taniquam a cornuta diffundilur ilii
Eva pe? Adam (55, q. S, c. Adam per Evqni). Quem vcnenum. Et ui scias quod de adultera dixil, adjecit s
vocavif ad ciilpani roulier, justnm est ut eum giiber- \ , Oculi iui cttm viderint atienam, cs ttmm loquitut pet'¥
naiorpm assumal; ne ilemm feminea faeilitaie laba- versa (Ibid. , 35).
lur. Sed horridtis et incullus est. Semel placuit. 20. Nec quisquam yelut conirarja posuisse inos
tNumquid yir frequenter est ciigeijdus ? Comparem credat, ul et ad bonum etad malum viperre liujus
suumet bosrequirjt, et equus diligil; et si muteiur exempio uteremuf ; cum ad iiiistitutioriejnulrumque
alius, lamen irahere jugum nescit compar alterius, proficiat, si enibescanius aut fidem noh exhibere
et se jioo lotum putal: lujijgalem repudias tuum, dilecto, cui exhibet serpens; aut relinquentes sancla
° Quidem mss. , suspecia rivalem es, aut cum noslram conseriliunl, nisi quod plores babent depp,
edii. noiinuHiSjSMsptcarisWiio/em, elslalim htcpgniia nat, vel deponet, Dion. depone, melius Coen. depo-
catisa , quasi cognilam, aul cum aliis edii. , el siaiim nere. Omittiiiir etiam in nonnullis, Potest ef sic: ye-
incognilam, qttast cognilain, etc. Sed mss. duode- rum necessaria Iransitio est.
cini probaiissimi cum edit. Pet. et Gill. legunt ut 0 Aliquot mss,. permovere, nnjis prosniqllire, Me-
nos in lextu. lius alii, ei edit. permolerc, Est pniin vox melapho-
h Edil. onmes cuni mss. aiiquot, reveremia con- rica, cujus usus est in obsbenjs. Hprat, 1, i, sal. %
junctionis. Potest et sic Mss, novem in lectionem
215 SANCTI AMBROSII 216
conjugia, lubrica ei nocitura salutaribus prififeramus, A ostrei; ac sic aperla claustra reperiens, tulo inserit
quod facil qui cum serpente miscetur. clielas, visceraquc inlerna depascitur.
89 25. Sunt ergo homines, qui cancri usu in alie-
88 CAPUT VIH;
nae usum circuinscripiioiiis irrepani, el infirraitalem
De astittia potypi, el cancri, quibus fraudutenli ho- propriae virtutis astu quodam suffuIciautV frairi do-
mines aduinbranlur ; cttm exltoriationead fugiendam lum nccianl, el allerius
pascnntur aerunrna. Tu
cupiditatem. aulem propriis eslo comenlus , el aliena le damna
21. Ei quia de astulia coepimus sermonem sub- iion pascant. Bonus cibus est simpliciias iniioceniirc.
lexere, qua unusquisque frairem suum circumvenire Sua hona habens irisidiari nescit alienis, nec ava-
ol decipere nililur, ct in novassefraudes componere; rilire facibus inardescit, cui lucrum omne ad virlu-
ut quem vi oblincre non potesi. circumscribat dolo, tem dispenditiro est, ad cupidilatem incendium. Et
et fuco quodam arlis obducai: fraudulenium illud ideo beaia est, si bona sua noverii, cuin verilale
polypi ingenium non prreteribo, qui vadoso in litlore . pauperlas , el oinnibus pra-ferenda thesauris; quia
peiram nactus, affigiiur ei, atque ejus nebuloso in- melius esl exiguum datuin cum Dei limore , quam
genio colorem subit, et simili specie terga obduclus ihesauri magni sine liniore. Qiuintum esl enim quod
pluriiiiospiscium sineulla suspicionefraudisaJlapsos, j 1hominem alat? Aul si qureris quod cliam aliis abun-
dum nola non praecaveni, et saxum opinaniur, cassi- det ad graliam, id quoque non multum est. Melior
bus furtivaearlis includil, et sinu quodam sua: car- enim est hospiialitas in oleribus cum gralia , quam
nis intercipit. Sic spontanea venit praeda, el talibus vilulorum pinguium prrfiparaiio cum discordia. Uta-
capitur argumeniis, qualia sunt eorum qui ingenium mur ergo ingenio ad quaerendamgratiam, et salulem
suum saepe commuiant, et diversas nocendi artes luendam, non ad alienam circumscribendam inno-
movenl; ut singulorum mentes sensusque perten- ceniiam. Licet nobis uti exeni|ilis marilimis ad pro-
lenl, 6um coiilinentibus posili conlineniiam prrfidi- fectum nostrse salulis, non ad alienae periculum.
cantes, in carlu intemperaniium tamquam _devii ab CAPUT IX.
sludio castitatis, et demersi intemperanliae volula-
bris; ut qui eos audiunt autvident, incauta facilitale De pmscientia echini fuluram tempeslatemnuntiantis.
se credant; eoque cilius labuntur, dum declinare Eum accepisse hoc donum a Deo, cujus indulgenlia
non norunt, nec cavere quod noceat, cum graviorsit in omnia creata prmdicalur.
et magis noxia improbiias benignitalis obumbrata 24. Echihus aiiimal exiguuni, vile ac despicabile,
velamine. Et ideo cavendi sunt qui crines surc frau- mariiimum loquor. plerumque index futurae lem-
dis, et brachia longe laleque dispergunt, vel specicm ( 1 pesiaiis, aut tranquillitaiis annunlius solet esse
induuni niulliformem. Et isli enimpolypisunlnexus navigantibus. Denique cum procellam ventorum
plurinios habenles,elcaHidorumitigeiiioruiii vestigia, praeseiiserit, calculum validum arrijiit, eumque velut
quibus irrelire possint quidquid in scopulos surc saburram vehii, et tainquam anchoram trahit, ne
fraudis inciderit. exculiatur fluclibus. Itaque non suis se Iibrat viri-
22. Cancer quoque quas cibi gratia praestigias in- bus, c sed alicnre stabilifatis regilur pondere. Qtto
slruit! Namque et ipsc oslreo deleclaiur, el carnis indicio naulae velut signum fulurae perturbaiionis
ejus epulura sibi quaerit. Sed quia ut appelens cibi , capessunt, et sibi praecavent, ne eos imparalos
ita prospiciens est periculi: qnoniam cum dilficilisest turbo improvisus inveniat. Qui niaiheniaticus, qui
venalio, tum periculosa : difficilis, quia teslis vali- aslrologus, quive Chaldrfiussic polest siderum cur-
dionbus esca interior iucluditur ; nam velut muris sus, hos-coelimotus et signa comprehendere ? Quo
qiiibusdani molliliem carnis prsecepti imperialis in- ingenio isla collegil? Quo doctore percepit? Quis
terpres naiura munivii, quam niedio teslarum quo- ei fuil lanti inlerpres augurii ? Saipe homines con-
damsinuconcavonutrit ac fovet. etquasi in qu.idam fusionem aeris videnl, et srepe fallunlur, quod plp-
. valle diffnridit; et ideo cassa omnia tentamenia sunt rumque eara sine tempeslate discutiat. Echiiius non
cancri, quia aperireclausum osireum nulla vi potest: D fallitur, echinum sua nequaquam signa praelereunt.
et periculosuin est si a chelam ej"usinciudat, ad ar- 25. Uhde exiguo animali tanta scientia, ut futura
gumenta confngit, ct insidias nova fraude moliiur. praenuntiet? Quo magis in eo niliil est, quo lanlam
llaqne quia omnia genera deledalione mnlcenlur , possit habere prudentiam, crede quod per indulgen-
expioiat si quando osireum remoiis in locis ab onini tiam Domini rerum oiunium id quoque praescientiae
venlo contra solis radiosh diplychum illud suum liuj'us munus acceperit. Eienim si fcenumDeus sic
aperiat, et reserel clauslra tosiarum ; ul libero aere vestit, ut miremur ; si pascit volalilia; si paravit
Tisceris sui voluplalera quamdam capial: et tuuc corvo escam, pulii enini ejus ad Dominum claraanl;
clanculo calculmn iramitiens, impedil conclusionem si mulieribus dedit texturae sapienliam; si araneam,

a C/ifi/a*,iricancris quasi forcipes sunl, autqui- c lta mss. Corb. vetus, Th. ac. Reg. Alii aliquot,
dam digili qiiibus obvia arripiunt. alieno stabilitum regilur ponderc Carn., aliena siubi-
h Diptycltumvocal utrumque latus teslre ostreo- liiute regiiur et pondere. Reliqui et edit., alieno sla-
rum, quod inore libri claudaiur aique aperiatur. .bilit et regit pondere.
A pariiCula Si? et verbo Trrio-o-siv,id est, plicare.
217 HEXAEMERON.LIB. V. 213
quae tam sublililer ac docte iaxos casses suspendit j 27. At nobis longe alia senleniia est, mutare ex-
iu foribus, sapienlia* non reliquit iinmiinem ; si ipse silio domos, incolarum fastidio teneri, advenarum
virtuiem eqno dedit, et solvil de cervice ejus formi- capiare gratiam , transferre terminos perpeiuos,
dinem, ut exsulielin campo, el occurrens regibus quos posuerunt patres nostri, agrum ad agrum jun-
irrideat, 90°doreturbelium cminus, excilelur sono gere, doraum ad domum. Deficit terra iiominibus.,
tubae ; si hrec irralionabilia pleraque, el alia insen- slernuntur et maria. Rursus pro singulorum libidinc
sibilia , ul foenumet lilia , replevit suae disposilione incidiiur lerra, mare iufundilur, ut insulas faciant,
sapienlire, quid dubitamus, quod eliain in echinum ul possideant freta : spatia maris sibi vindicanl jure
eontulerit hujus gratiam praescieniirfi? Nibil enim mancipii, pisciumque jura sicut vernaculorum con-
ittexploraiuiii, niiiil dissimulatum reliquit. Omnia diiione 91 s'bi servitii subjecla commeniorant. Iste,
videt, qui pascit omnia : oninia rcplet sapientia, qui inquit, sinus maris meus, ille alterius. Dividunt
orania in sapientia fecit, ut scriplum est (Ps. cin, elemenla sibi polenles. His ostreae in iluclibus nu-
24). Et ideo si echinum visilaiionis suae exsorlem triunlur: his in vivario piscis includitur. Luxuriae
non prrfitermisit; si eura considerat, et fuiurorum nec mare sufiicit, nisi apothecas babeaiu osirearuui.
inforinat indiciis, lua non considerat ? Imo vero Iiaque aeiates earitin numcrant, et piscium recepia-
considerat, sicul leslatur ejus divina Sapienlia di- 1! cttla insiruuiil; ne convivia divitis mare non possit
cens : Si respicit volaiilia, si pascil illa, nonne vos iraplere. Nam vicini noraen quibus nudiunt auribus!
pluris eslis illis (Maith. vi, 26)? Si foeinim agri Quibus oculis inluentur posscssiones eorum! Quem-
quod hodie est, et cras in ignem mittitur, Deus sic admodum dies noclesque excogiiant, ui aliquid
vesiit,' quaulo magis vos niodicaefldei ? proximi auferant ! Numquid soli habilabiiis sitpcr
terram (Isai. v, 9) ? clamat prophela. Cognoscit hrce
CAPUT X.
Domiims, et vindiclae reservai.
Cuique piscium generi prmscripla esse sua domicilia, 28. Quanlum aliena a piscibus aviditalis rapina !
unde humana levilas, ac liixuria condemnantur: Illi naluralia caplant secrela, et ulira terminos orbis
lamen qiwsdam pisces ctd sobolem loca mutare ; lerrarum mare noruni,
quod nullac iuierpolaiil in-
cujus rei ralio expeiidilur, el liotuinis repreltenditur sulre, nec lerra aliqtta inlerjacet, vel ultcrius ulla
incontinenlia. Item de specialibus aliquorum piscium sit posila. Illic igilur ubi diffusuni Iate mare omnem
viriulibus. spectandi usum, utiliiaiis gratia navigandi interclu-
26. An vero sine quadam dole naturre manere dat audaciam , condere se feruiitur ccie , illa im-
piscibus eliam illaru pulamus gratiam, quod unum- mensa genera piscium, aequalia moniibus corpora,
quodque genus piscium prrfiscripla sibi domicilia ( ut tradiderunt nobis , qui videre poiuerunt: illic
bahei,quae sui generis nullus excedat, non incurset quietum sevum exiguntc discrela ijb insulis, ct ab
alienus? Quis geomeira his divisil habitacula nullis omnibus maritimarum urbium conlagiis separala
rumpenda lemporibus ? Sed geometram audivimus, haheul suas regiones et habitacula dislribnla. Manenl
thalassomelram numquam audivimus ; et tamen in his inoffenso vicinorum limile, nee vago transilu
pisces mensuram suam norunt, non muris urbium mutationesqurfirunl locorum: sed laniquam patrium
portisque prseseriplam, non aedificiis dnmorum, non soluin diligiini, el in his imraoraii dulce arbilraiitur.
agrorum finibus Iiniitalam, sed mensuram ejus quod Qiirfi ideo elegerunl, ut snliiariam viiam remota
oporteai; ut lanlum satis sit uuicuique , quaniura possinl arbiirorum interpcllalione transigere.
ad usuui abundcl, non quanlnra aviditas quaedam 29. Sunt lamen aliqua genera |iisciiiin , qui non
imraoderata sibi vindicet. Lex quaedam naturae est ingenii facililale loca muienl, sed fovendi parlus
tantum quaerere, a quanlum suliiciai ad vicium, et necessiiale; quem opporluno aique Icgiiimo procu-
alimeiitorum modo sorlem censere palrimonii. Hoc ranies tenipore , ex pluiimis Iocis, ac diverso sinu
genus piscium in illo sinu maris alitur et gignilur, maris, innumeri velut coniniiini consilio convenien-
illud in alio. Denique uon reperies confusa genera les conjuncio agmine Aquilonis flatus petunt, el ad
pibcium : sed quod hic abundat, 'alibi deesl. Et ite- ] I illud Septeiitrionaliiim mare partium quadam na-
rura ille sinus maris cephalos alit, lupos ille : ille lurre lege contendunt. Dicas, si ascendenles videas,
saxatiles, locustas alius. Non est libera vagandi po- d rheuma quoddam esse, iia proruunt, fluclusque
leslas; nec lamen aut interclusa monlibus copia, interSecant, per Propontidem in Euxinuni ponium
sut fluviis interiabeniibus transitiis impeditur, sed violento impelu profluentes. Quis piscibus hrcc an-
usus nnturre impressus tamquam patriar linihus nunliat loca, praicepit lempora ? Quis Iribuit dispo-
unumqueinque sese tenere, et ullra incolash pro- silionera viandi, comitandi ordinem, meias et lem-
dire suspeclum. pora revertendi ? Homines suum iinperatoreni
a Mss. Vat. et Cosn., quanlum efficiat ad victum. et suspeeftmt.
Dion. , quanlum sufficiat ad viclum et alimentum, el c Ms. Dion., discrelas ab insttlis , el ab omnium
hmc lantummodosorte censere patrimonii. mariiimarum urbittm contagiis separatas habent suas
b Quidam mss. et edit. Rom., prodtre facit suspe- regione.s. Ccen., temolas illic lutbent suas tegio-
cium, Alii majori numero et antiquiiate cum edit. nes, elc.
vet. omitiunt, [acil. Non niale; potest enim subin- d Basil. pAp.v., id esi, tcslus ac lorrens.
telligi subslantivuin, est, post voccs, impfesstts....
Si9 SANCTI AMBROSH 2i0.-
liabeiil,. puj'us exspeclalur imperium, procedit les- A, mon in Sapientia : Novit teropus eundi atque red-
sera , proponuijtur pdicta provjncjaljnus ul cnnve- eundi : novil lempus perfuiiciionis et jaciationis, et
niant, trilmnis luiliium liiterse dirigunlur-, dies sta- novil ut non queat falli (Eccles. m, 2 el seq.); quia
luitur; ei pjerjqtie ad dies staiiiios occurrere non iion ralionis aesiimatione,el dispulationis argtinienlo
qiiennt. Qnis impcrator piscibus praeceptiim dedit? ulilur , sed inspiraiione naturrc, quae vera est ma-
Quis doclpr hanc tribiiitdjsciplinam? Qui meiatores gislra pielaiis. Denique omnes animanies prrvseripia
ilinpra disjipnunt? Qni jluccs iter dirigunt, ut nul- babent pariendi lempora, homo soius indiscreta at-
ljus desit occursus? "Sed ngnqsco quis ille sil inipe- que confusa. Reliqua genera clemenliam temporis
i';iior, qui ordiiialioiie divina sensibus ujiiversorjira quacrunl, mulieres solae jiartus suos inclenieiiier ef-
suum infuiidat imperium, qui lacilus mulis aniroan- fundiml. Vaga eniroel inlemperans libido generandi
tibus naturalis disciplinre ordinera tribnat; nec so- vagam pariendi aetalem exhibet. Pisces tania maria
lum magna penciret, sed ctiani per minima qurpque Iransmiitunl. ut uiiliiaiem aliquam generi suo quae-
se fnndal. Diyinsp iegi piscis obsequiiur, et liomines ranl. Nos quoque diffusa a-quora li-ansfrclaniiis: sed
contradiciint! Piscis solemnilpj* pbaudit mandata quanto honeslius , quod successiofiis amore, quam
coeleslia', et horoines 92 U'r*lafteiunt Dei prse- quod peeunisc aviditate suscipiiur ?. Denique illis ad
pejila ! An cont.emptibilis libi videiur, quia muius ]i pieiatem, nobis ad qtiicsium lransmissio depuiamr.
psl, ratipnisque expers? Sed vide ne tu tibi magis Illi soboleffi refeiuni omnibus mercibns cariorem :
ijjcipias essp coiitenipiui, si iiTalionabili irraiionabi- nos 93 merccm l.onge imparem ad pericuii vicem
lior depreliendaris. Qiiid auteni raiionabilius lioc miseia iucri cupidine reporlamus. Ilaijne iili pairiain
pi.spiuintransilu, cujus ralionem quidein yerbis non repetunt: uos derelinquimus. illis nando iueremen-
explicrtni, sed factis loquuntur ? Pergunt eiijin a»sla- lum generis acquirilur: nobis minuiiur iiavigando.
lis tempore ad fretunrPoutS, eo quod reliijuo maris 51. Qnis igiiur negel divinilus illis infusum inge-
sinu Jjjc sinus dulcior sil. Non enira lamdiu sol ei niuni esse hnjusmodi alque virlulcm? Cum videat
freto , quarodiu creieris imiiioraiur, eaque fit causa islos in Aquilonein lam soleinneni obeundrc fecundi-
ui n.on oinnero aquani exhauriat, quae diilcis aique tatis peregrinatioiiejn vivaci ingenio componere;
potnbilis est. Quis aulem ignorpt quod eiiam ea quae alios in exigno corpore tanium valirliiatis assumere,
maritiroa sniit, aquis plerumque dulcibus deleeteii- ul maximas navium plenis currenies velis in mcdiis
luj"? Denique d«m flumina sequnniur, et ad super flnclibus sistant : sicut brevis pisciculus echcneis
rjora ascendunf, froquenler aljejii pisces generis tania faciliiale niemoralur navein ingenlcm sistere;
capiijniiir in fliivii.s. Cum hrPcigilur causa Poniuni utquasi radicatam mari hserere yideas, nec nioveri.
illi.s faciat graliorem, a ve) quod rcsiris temperel so- *3 Aliquamdiu enim inimobilem servat. An el huie pu-
lemnis illic flajus aquilojiis, tum oppormniofem crc- las sine Creatoris miinere iantum potuisse suppe-
leris judicaiit, jn quo gencrare , el parlus possint lere virtutis? Quidgladios loquar. autserras.,aut ca-
proprios eniilrire, quod tcnpri feljjs Jaboneniaiieisai nes inaiiiimPS, autbalena«, aulzygifiiias?Quid etiam
regiojiis ferre vix pos.siiu, quos illic fovet acris lurltiris ccnli iiiii, el lioc niorluae? h Sicul enim vi-
, bjanda clenienlia. Itaque peraeto nuinere oumes sir perae os si quis caleaverit recens dmniaxat, gravius
mul eo quo veneraift agniine reverturjiur» quani veneiiuni nocere perliibelur, et immedicabile
... 30. Qiirenaiiiisla sil ratio considereinus. Objecfus .vuinusserpere : ita eiiam luriur aculeo suo mortua
est Ponti sjruis boreae Cifiieiwuinque venlorum vin- amplius t|iiam viva periculi afferre riierooraiur. Le-
Ipijlissiinis flaiibus ; unde gravis illic proceUa furil, pusculus quoque iiriiiduin animal in lerris, in mari
et lejnpesiales moveniur, ata ut<Ie profiiudo arena fonnidabile, citanrel qua; non facile possil auferri,
yerj.atur: cnjus rei fluelus arenosus indicio est-, qui coiTuptelam invehii. Voluil enim le crcalor nec in
ventorum moiu insurgens aliius, lum pondere gra- mari satis ab insidianlibus esse securum; ut projiler
yjpr_iJjaud dubie non solum navigantibus, sed etiam pauca qurfinoccanl, quasi in excubiis posilus, afniis
ijiariiiniis ipsis. animaniibus intolerabilis habetur. fidei semperelscuiodevolionisacciiicttis, a Doniino
Apcedil ijlud , quod plurima et niaxima Ponto ttu- i9 luo debeas saiulis sjjerare praesidiuin.
mina misceantnr, cum liyberuo tempore sinus ipse CAPUT XI.
frigidjor lorrentium ligescat allapsu ; propierea
De piscibus Ailanlici maris ; ilem de sale, corallio et
jiisces lajnquam arbitri flueritorum, rcstaleillic as-
aurae clemenliam sconsueverurit : aliis quibusdqm. Ob ea, sedmuximeob navigutionem,
piranlis caplare
cujus amceniiate perfuucli, rursiis hyemis aspera mare terrfs prwslpte : posl qum paucis de. Jpna ac
declinare contendiiiit; et Scplenlrionalis plagaesae- Pelto nienipraiis,sermo clfluditur.
va iugientes, in reiiquos se sinus conferunl, in qui- 52. Veniaiiius ad Atlanticum niare. Qiiam ingen-
biis aut venlorum moliior sit placidiias, ajjt solis tia illsc et iufiiiitic maijiiiludinispeie! Quaesi quando
soleail.vcrnare lemperies. JMovit igilur piscls j>a- superiiatanl fluciibus, ambuiure . nsulas putes, mon-
riendi teiiipus, quod pro magno 'inysierio dixit SaJo- les aliissiraos suiiimis <adcrJeJiimverlicibus emijiere.
a Gemet., vel quod mstustemporesolemnisiitic spi^ quis calcaveritrenes dumlaxat, gtavius quatu 'vemnum
ret flalus aquilonis. nocerefertut.
h Mss. Ben. Carn. ac Germ, Sicut enim vipereosti
m IIEXAEMEROJ*.LIB. V. 222
Quce noria in acta, nee iti Ijtjoribus, sed in Allanlici j i luiiiilur, hi resolvuntuf. Adjunge remigiis contexia
maris profundo feruntur videri, ut eorum conspeclu liltora, quibus vexillum exeundi aura de coelo esl.
nautrc a navigandi in illis locis pra-suniplioiie r.evo- Ilaque atirigse plausum iiianem referunt: hi soivunt
ceiilur, ncc secrela elementoruin adire sine suprcmo vola servati.
lerrore mortis usurpent. 55. Quid de Jona diguum loquar, querti cetus ex-
55. Sed jam assurgamus ipsi de profundo maris, cepil ad vitam, reddidil ad prophetandi gratiam?
ct aliquanlulnm sermo noster emergal, atque ad su- Eiiiendavit aqua, quem lerrena deflexerant: psalle-
jieriora se suiirigai: speeiemus ea qu;c usilata niiil- bat in utero ceti, qui nioerebat in lerris. Et ut utrius-
tis, cl plena sint gralirfi, quomodo aqua in salis vcr- que fedemptio non praetereaiur elcmenii, teirarum
lalur solislitalem, ul ferro ssepe caedaiur; quod-de salus in mari anle pra-cessit, qtiia signnm Filii ho-
Brkanuicis salibus nihil mirum, qui in speciera niar- minis signum Jonse. Sicul iste in uiero ceti, sic Je-
nioris validi, ejusdem melalliniveo candnre resplen- sus in corde terrac. !n ulroque remcdium; majus
dejil, salubres corporis h cjbo, et potui nimis grati. laraen in mari pieiatisexeraplum ; quoniam excepe-
Quomodo eiiam non indecorus lapis corallitim in runt pisces, queni li</niiriesrefularunt, el quein ho-
mari lierba sil, si in aerera iransferaiur, in lapidis mines crucifixerunl, pisces servarunl. Peirus quo^
/irmitatem solidetur. Unde etiam oslreis pretiosissi- ]J quc in mari tiiubat, sed non labilur : el confessus iil
mam niargarUani naiura iufixeril, q-iomodoeam nsar flueiibus, laroen negavit in ierris. haque illic quasi
ris aqtta in tam molli carne solidaveril. 94Quae dif- devoitts maiiu appreiietidilur : hic quasi oblitus
ficile apud rcges inyeniuniur, ea in iiltoribus qussi asjicctu censorio coiiveiiiltir. Sed jam rogeinus Do-
yilia jacent vnlgo, et in saxis asperis etcauiibus colr miiium, ut sernio «ostcr quasi Jonas ejiCiaiur in tcr-
ligunlur. Auieum etiam vellus aqua nulril, et lanam ram, ne diuiius in salo fluctuei. Et bene jam exivii
in memorati specjem metalli gignuni litlora, cnjus cucurbita, quae obumbret nos a malis iioslris : sed
colorcni nullus adiiuc eorum qui fucis diversis obda- elipsa procedentesole arefacta adinonei requiescen-
cunt yeliera, iinitari poiuit; adeo naliirae niariiiniai diim, ne in 95 lcrra sestuare inciptamus ingenio, ct
gratiam {iijmana jmplere nescit industria! Scinius nobis etiaiii verba deficiant. Certc plus nobis quam
qua sollicitudine veilera oyium etiam minus pfeiiosa Ninivitis dala est in aquis femissio peccatorum.
curentuj*: sinl licelopiima, nequaquam lamen his CAPUT XII. (Sermo VUL)
fucus innascitjjr. fline naturails color est, quem nui-
Jus adhue fjicus sequavit ; » Jioe quoque piscis est Fingil sibi e memoria aves evolasse, ad quas oralionem
vellus. Sed et jpsi murices qui jjisigne dant regium^ eieganier revpcat, Audilores sibi aitenlionem prmbi-
'
sunt niarilirai. {-, luros dicit, se auierii illis brevitaiem, Deiiiqw varia-
54. El quac pratorum graiia, yel horlorum amcer rum (iviumsuavilutem exoptut.
liitas potest cx-rulei niaris aeqjijparare pictnram ? Au- 56. Et d cum pauluium couiicuisset. iteruin ser-
'
runi Jicel in praiis flores •efuigeant, ajiri quoque fui- monem adorsus ail : Fugeral nos . fralres dileclis-
gorem in niarj Jana resplendet : el iJli cilo roaiv sinii, necessaria de iiatura avium dispuiailo, et sermo
cescunl, ista diuduraUjra seryatur. Lilia in lioriis hujusmodi nobis ciini ipsis avilius evolaveral. Fil
etninus uitenl, yeja in navibus : bic odor, illic veiir euisn naiura quatlam, ui hi qui aliquid jniueiilur, vel
lus aspirat. Qnaeuijlilas iti foljo! In navibtis ijuanta dieendo exprimere voluht, eonmi qiialitaleni qu;o
comniercia! Lilia suaviialem narium, vela liomiiium vel inliienlur vel loqunnlui', adsuinani; ui cum pi-
saluiem iiivehuni. Adde pisees salienles, et delphi- grioribus immoremur, el eum velocibus celcri rapiri-
nas ludentes ; adde rauco sonanies fluclus murmure s iiiur adspeciu, slylo quoque aut tardiore ulamur aut
adjice currenles naves ad litlora, vel de liitoribus rapido. Iiaque cum caveo ne mari demersa prae-
exeunles, Et eum e carceribus niillunlur qundriga*. •tereanl, ei aquis operla ine lateant, eflugil omhe vo-
quanio studio speclaniium etamore cerlatur! Equus latile; qsiia dum iuclinatus imos aquartim gurgites
taincn in vanum currii, jion in vanum navjgia. IUe scrutor, aerios non respexi volatus; nec nnibra sal-
in vanum, quia vacutis: isla ad utiiilatem, quasi Diem peiuiifi me pracpetis reclinavii, qurfi in aqnis re'
plena frnmenli. Quid iis gratius, qurc non verbere lucere potuil. Verura ubi onine negoliiitn expediium
aguntur, sed ventorum spiramine : ubi nenio rcfi'a- putavi, el ahsoluuini nie credidi, etdicni quiuium
galur, sed omnes faulores sunl : ubi iiemo vinciiur coiisummaium arbitralus sum; veiiH in nieniem
quicumque pervenerjl, sed omnes pupjies qua; per? aviuni natura, quae cum eunl cubiium, quasi peracto
veetae fuerini, coronauiur : ubi paima tuerees sajjir Irfiiae munere sethera canlu mulcere consuerunt:
lis, vicloria pretinm regressionis esl. Qunriluffi enim quod veltil solemuiier snrgenie el occidente die m-
distat inter directos cursus ac reflexos! Isti perpe- staurare cousucrtml; ut decursi vel adoriendi iioc-
a Acta acim, Graece KZTI.,liltus secreluiii, el amoe- d Omnes edit., et cum pctululum conticuissem
num. aio. Omnes m'ss., conlicuissel ait. Dtirique leclio
b Mss. Ben. el Germ. salvbres corpori. Carn. cor- probari prima, quod Ambrosiiis cpisl. ad
polesi:
poribus, fitc. Orunl. lioc opus scripsisse se tesiilicatuf : altera,
c Sie onnies niss. ae vpt. edit.. Rora, yero, ,pt*t«/jj qnod verba non Ambrosii, «ed noiarii esse conien-
est vellus. Ex eo scilicel Basil. TTO^SVTOXJSUO-OUV iptov dunt aliqui quorum opinio mss, copsenlu •sta1)ili(«rf
WWtVVKt T/SEtpOUO-l.
223 SANCTI AMBROSII 224
lurni juxla ac diurni temporis laudes suo referant A CAPUT XIII.
creatori. Magnumigitur incenlivum excitandas nobis
Exorsurus a volucribttsaquaticis primum de halcyone
devotionis amiseram. Quis enim sensum hominis ge-
disseril, el quanla sit divhta benignilas in eam avem
rens non erubeseat sine psalinorum celebritaie diem
cum etiani niiiiutissimrcaves solemiii de- exponens, nos ad exspectanduma Deo opem horla-
claudere, lur.-De avibushnbrium aul ventorumprmsagis; de-
volione et dulci carmine orlus dierum ac noclium
que ftda ansernm cuslodia.
prosequantur. ......
57- Redeat igitur nobis volaticus sermo, qui pene 40. Elquoniam de aqualiiibus j-eplilibus diximus,
fueral elapsus ex oculis, et aquilre modo alla pelens arduum est ut subiio ad aves coeli sermo nosler
volaius suos obduxeral nubibus; nisi quia oculos ascendat. El ideo de iis avibus.prius dicamus, quae
abluli aqua dum de gurgile levamus ad coelum, spe- circa aquas niaris fliirainumqueversaniur, cum qui-
culaii vacuiim aeris volalibus ferri, ad necessitatera bus possuraus emergere. Iinque ab halcyone sermo-
sijdi pulavimus esse revocandum. Eritis vos judices, nem adoriamur. Ea esl avis maritima, qurc in litio-
qui eslis aucupes verbi, utrum consultius evolasset, ribus felus suos edere solet, ita ut in arenis ova de-
an utililerin veslra retia sit relapsus. Nec vereor ne ponat niedio fere byemis. Nam id lemporis fovendis
fasiidium nobis obrepat in voiaiibus requirendis, I$ habet depulalum jiariubus, quando maxime insurgit
quod non obrepsil in gurgilibus perscrutandis; aut mare, litloribusque vehemeniior fluctus illidilur, quo
aiiquis nobis in.dispulatione obdormiat, cum possit magis rejieniinae placiditatis solemnitate avis lmjus
avium canlibns excilari. Sed-profeclo qui inter ffiu- eluceret graiia. Namque ubi undosum fuerit mare,
los pisces'vigilaverit, non dubito quod inier canoras positis ovis subiLomiiescit, el omnes cadunt vento-
aves somnum sentire non possil, cum lali ad vigilan- rutn procellae, flalusque aurarum quiescunt, ac pla-
dum gratia provocelur. Neque vero vile puielur, cidum ventis siat mare, donec ova foveat halcyone
qtiodpoluit prateriri, cum sit lerlia pars in animan- sua. Septem autem dies folus sunt, quibus decursis,
libus, creaiurae. Tria enim genera animaniium esse educit pullos, feiusque absolvil: illico alios quoque
non dubiuni est, terrenui», volalile, aquaiile. Deni- septem dies adjungil, quibus enutriat partus suos,
que sic scriptum esl: a Producunl aqumreptilia ani- donecincipiant adolescere. Nec mireris tam exiguum
marutn vivenliumsecundumgenus, et volaliliavolaniia nulricndi lempus, cum absoluiio fetuum lam pauco-
96 super terram secus firmamentum cmli secundum rum dieruni sit. Tantam autem graiiam minuscula
genus. avis^diviniius iiiduliain habet, ut lios quatuordecim
58. Revocamur ad superiora sicul obliviosi vialo- dies nautici pra-sumplae serenilaiis 97 observent,
*
rcs, qui cuffi inconsulto praeteriprint, in sna rever- IC quos et halcyonidas voeant, quibus nullos molus
lenles vestigia incuriae suaeh mulclam repetiio iii- procellosrfilempestalis liorrescant.
neris labore suscipiunt. Est lamen etiam bonus via- ii. Nonttevospasseribusplurisestis(Luc xn, 7)? Do-
lor, qui dispendium regressionis, reliqui ilineris minusait. Si igilur avisminusculifi conleniplalioneet
compendiosa celeritale, compeiiset, ut milii facien- insurgit mare, cl repentecoinprimilur, atque aspera
dum arbilror; maxime cum de avibus sermo sit, qurc byemis inler graves procellas lempestalesque verito-
solenl oculos horoinuni volalu properaliore perstrin- rnm detergit coeli nubila , iluciusqiie componil ele-
•gere. Quid enim convcnit iis imroorari, in quibus mentis oinnibns subiio infusa tranquillilas; quanlum
celcriias placere consuevit? Avius igitur alque inu- prarsuniere debeas, o homo, ad iniaginem Deilacius,
sitalus in lali genere scriplionis sertno noster canoris agnoscis; sitainen aviculaeislius fidem sludio devo-
avibus resoriet alque resuliet. lionis imiieris. Illa tempesiaies videns insurgere,
59. Sed unde mihi cyguea carinina, qure eliam saevirevenlos, inierhyberni saevanon revoeatur, ne-
sub gravi moriis imminentis terroredeleclant? Unde que rcflectilui', sed impellitur. Denique in litlore sua
mibi illos naturales modulos canlilenre, quibus etiam ova constituit, ubi ea relabenle fluctu madida adhiic
paludes sonorae cantus edunt dulcissimi suavitaiem? arena suseipial: nec insurgentes flucius quos im-
Unde mihi vocem psittaci, dulcedinemque merula- W murmurare atque allabividel, reformidat.
rum? Utinam saltem lusciniacanat,qurfi dormieniem ii. Et ne pules quod ovorum videalur- babere
de sonino excitel! Ea enini avis signare solet diei conlemptum; continuo ubi deposuerit ova, nidifisat,
surgcnlis exoriura, el cffusiorem diluculo deferre et suo partus corpore fovet, nec saluii propriae al-
hrtitiain. Tamen si illorum suaviias deest, sunt ge- luvione littoris periimescit: sed secnra de Dei gra-
mentes luriures, el raucao columbrfi, lum cliam cor- tia, ventis se comniiltit el fluctibus. Parurti csl hoc.
nix plena voce pluviam vocal. Unde rurale aviarium Adjungil totidem alios ad nulrienduni dies : nep
- sermone quo possumus, scientia quam nos ruslicani inlerpellari tol diebus infidi maris Iranqtiillilatem
docuerunl, persequamur. verelur, leniaique meritujn suum naturaej'am so-
lemnitate fuiidaluiii. Illaleneros feius non latibulis
a Mss. undecim melioris notae, educant. Supra ta- petilo itinere) laborem.Tres, mullam repetitum itineris
men c. I et 2, sicul et infra, c. seq. consianier le- laborem. Unus denique, multa repeliti itineris dis-
gas, producanl, pendia.
h Mss. auinaue: multum rerieliti itineris fduo; re-
22S HEXAEMERON.LIB. V. 226
suum dirigant. Aves quoque aeri volalibus suis velut
aliquibus abscondit ant teclis, nec includit cavernis, ____
scd nuJo et rigenli conunittit solo ; nec defendit a aquis ihnalant, et quasi quaedaffiexiendunt brachia,
frigore, sed divino fotu, quo magis caetera despiciat, cauda quoque se vel ad superiora subrigunl vel ad
lutiores fbfe exislimai. Quisnosirum parvulos suos inferiora demergunt. Unde quoniam in nonnnllis
iioii vesiimenlis tegal, teclisque abscondat? Quis idem usus et species, ideo de aquis utriusque gene-
non claudat eos seplis cubiculorum ? Quis non ita ris naiivitas divina praeceplioneprocessil. Dixitenim
diligenter undique fenesiras obstruat, ne qua possit Deus : Producanl aqum reptilia animarum viventium
aura vel lcviter penetrare ? Meriio quos tam sollicile secundum genus: el volatilia super lerram secus finna-
induimiis ac fovemus, exujmus eos clemenliae coe- mentum cmli secundumgenus. Non immerito igilur,
leslis involucro : halcyone vero quos nudos projicit, quia de aquis genus uirumque producitur , natandi
eos divino veslit indumenlo. proprielas uirisque suppeditat.
43. Necvos praeteribo, mergi, quibus abassidui- 46. Sane cuih et coltiber lubricus omnesque ser-
late mergendi nomen hoc haesit; quomodo srcpe pentes(ideo enim serpenti nomen est indiiuiti, quia
mergenles aurarurn signa colligilis, et praevidcntes iion possunl ambulare.sed serpere',draconesquoque
lerapeslaiem futuram, propere medio revolalis ex simili modo ut pisces plerique sine pedibus sunt;
acquore, et ad littorum tuia cum clamore contendi- JJ nullum avium genus pedum officio caret, qiiia omni-
lis. Quomodo etiam, fulicae, a quaemaritimo delecia- bus viclus e terris; et ideo pedum niunere fulciun-
mini profundo, refugientes quam praesenserilis com- tur, quia hujusniodi ad escam quaerendam indigent
molionem maris, in vado luditis. Ipsa ardea quae ministerio. Itaque aliae volucres unguibus armaulur
paludibus inliaefere consuevit, notas deserit sedes, ad rapuim, ut accipitres et aquilae qnifi rapinam
imbresque formidans supra nubes volal; ut procel- venationis exercent : aliae vel ad incedendum vel
las nubiuni sentirenon possii. Consideremus diver- ad cibum sibi parandura usu ministerioque ulunlur
sas volucres maris, queraadmodum iminiiiente ven- accommodo.
torum molu ad tutiora el lunc lemporis dulciora sibi 47. Cnuni aulem nomen avium, sedgenera di-
Stagna se conreranl, atque in abscondito terrarum versa; quae quis possit memoria aul cognilione com-
sinu cognila sibi alimeula rimentur. prehendere ? Sunt itaque aves quae carne vescunlur.
44. Nocturnas autem anserum quis non miretur Ideo bis imgues asperi, curvatum atque acutum os,
excubias, qui vigiliassuas etiam canlus assiduitate yeiox volatus ; quoniam raptu vivuni; ut pnssint fa -
testantur ? Denique eo eliam Romana Capitolia a cile corripere prredam quam sequunlur, propere vel
Gallohosteservarunt.Meriio illis debes, Roma, quod ore vei unguibus eviscerare. Sunleiiam aves , quse
regnas. Dii lui dormiebant, et vigilabant anseres. Q reperio pascuntur semine : aliae diverso et forluiio
Ideo illis diebus 98 anseri sacrificas, non Jovi. Ce- cibo. Est eiiain diversitas copularum, quarum gratia
dunt enim dii vestri ansei*ibus , a quibus se sciuut carenlb, quae intendunl rapinis. Nam propter avidi-
esse defensos, ne et ipsi ab hosle caperenlur. talem pra-dandi, vel propter insidiasexplorandi, 99
nec ipsis interse convenit; et ideo declinant sui co-
C&PUT XIV.
pnlam. Refugitenimavariliaconsorlium plurimorum.
Aves cutn piscibus mulliplici cognulione cotijungi; Deindeconjunctio plurimoium facile ipsa se prode-
nutlas tamen pedutnofficio carere. De variis varia- ret. His ergo avibus nihil esl copulalorium
pra?ter
rum uviumgeneribusuc differentiis. jugaleconsoriiiiin. Ergo aquilis accipilribusque hic
43. Pulchre auiem post descriptionera piscium, usus esl vilae. Conlra vero palunibes, grues, slurni,
de iis avibus quae assuetae sunt aquis, sermo succes- corvi alque coriiices, etiam lurdi gaudent plurimo-
sit; quia et ipsae similiter usu natandi elmunere dc- rum connexione.
lectaniur. Unde prima cognatio videtur avibus istis 4fi. Aiia quoque aviura genera c enchoria quac
esse cum piscibus; quoniara natandi coinraunia manenl in Iocis semper : alia advenlilia qure obeunt
quaedam videnlur ulrique generi esse consorlia. Se- regiones alias, et peracla hyeme reverluniur : sunt
cunda quoque cognatio omnibus avibus et piscibus j I alia quse hyeme redeunt, rrslate peregrinantur a no-
esl;eo quod volanlis usus species sil nalantis. Sicut bis; sive quod alia hyemis tempore ad calidiora se
enira aquam nalaudo piscis incidit, ita avis aerem conferant; sive quod pleraque rursus rcstaiem in iis
volatu celeri secai. Atque ulrique generi similiter locis exigant, quae amoeniora noverunt. Turdi deni-
caudae suppelil alarumque remigium ; ut pisces ad que auluinni fine, hyeniis confinio, quasi exacla aes-
priora se alis subriganl, alque ad ulteriora proce- tate sc referunt. Quibus nos inhospiiali immanilate
dant, caudre quoque gubernaculo vel quo velinl se molimur insidias, et diverso genere nunc infida sede
facile converlanl, vel impetu quodam e regione iler decipere, nunc visco eos fallere, nunc laqueis cap-

* Iiaedit. Era.
etseq. cum paucis mss. Edil. au- leclatm profundo.
tem Am. el inss. niulti bonique, qum marilimo delec- h Ita mss. nndecim, et edit. quaedam Paris. Ali-
laniur profundo. Veium si lectio ha-c placeat, scri- qunt alii mss. et reliquae edil., carent ferm, qum.
benduiii erii per parenthesim (quomodoetiam fulicm, Ccen. curem fere. Rem., carent facile, eic.
qumtnariiiittodeleclantur profundo) ei qurfi seqiiuiilur c Encliotia, Grrece iy%i>pm,aves indigenac et no-
ad inergos relereuda. Mss. duo legunt, maritimo de- straies.
227 SANCTI AMBROSli 228
lare coiilendimus. Ciconise redilus vexilltirii vcris j ; berse civitatis esl. Sic-abiniiip i>aeeept-Tiiia nalura,
aitollii. Grues qtiia alta pelunt, amani frequehter exemplo aviuin poliiiahi hoiriines eSefcere coepe-
ppregrinari, ruiit; ul commutiis essel labor, coniinunis digriitas,
49. Alirfiaves ad manuffi se subjiciunt, et mensrfi jier vices singuli pariifi ciiras discerent, olisequia
herili assuescunt, lactuque mulcentur : alirje formi- imperiaque dividereiit. hehio Psset honoris exsdfs,
danl: aliae iisdem quibtis hpinines domiciliis delec- liiillus iiiiniuriis Jaboris; Hic eratpiilcliefriiiiiis ferum
fantur : alirs secretam in desenis vitamdiliguni, qurc Sfaius, nec iiisolescebaiquisquain perpeiua poiesfati*,
requirendi sibi victus difficultalem iiberialis aniore nec diuiurrio servitib fraiigebaliir; quia et sihe iiiVi-
compensanti. Alire vocibus tantum strepuni: aiiaeca- dia eraf ordine murieris etlempofis iriodefalioriede-
noro delecianl suavique modulaiuine. Quredrim ex laia pronioiio ; el toierabiliof videbaiuf <=qiix fioiii-
natura, aliae ex insiilutioiie diversannh vocum oblo- muni cadebat sorte custodia.- Neffio aiidebat aliiifti
quunlur discrimina ; uthominem pules loculuhi, ciim scfvitio preffiere; cujus sibi Siieeessiiri iri IionofCm
locuta sit avjs. Quam dulcis merulartim , quam ex- nntiua fofehl subeuflda faslidia : nemirii
labbrgra-
pressa vox psiitaci esl! Sunt eliam aliae simpiices,ut vis, qiietii dignitas secutiifa felevaret. Seaposlquani
columbae : aliae aslutat*, ul perdicps : gallus jactan- dominaiidi HbidO viridicare eoepit iJidebiias , et in^
tior, pavus speciosior; Sunt etiam v-ilifiin avibus el j l deplas hOlledepbriej'epotestates ; posteaquam miliiire
pperuin diversitates; ul alirfi anient in comtnunP lion jiis coiiiHiiinecoepii essli. sed sgrvitus *.jiosiea-
consulere, et collatis viribus velul quarodain curare qiiaffi riOiiOfdofaclris est suscipiehdrfi pOtehTia*,sed
rempiiblicam, el lamquam sub rege vivere : aliae sltidium vindicaiidae.ccejiil etiaffi ipsa laboris fiiriciio
sibiquaeque prospiGere, imp.eriuiivrecusare. et, si ca- durids slistiilPri; et qutfi nbii CSt volurilafia. ciio lo-
pianlur, iiidigno yciint cxire servitipi ciim fPliiiqiiit ihctirise. fldmiiies qhiiffi iuvjti isubeimt
' ' vigiliairuiii mtiiiia^ quam ifigre ilnUSfjiiisqUe iri eastris
CAPUT XV; .
iiienduriTsibiregali
De gruibtts, atque eurum vigilaniia in cusiodiis, nec pcrieuluirisortilusPxcubal, qiiod
praecepiloim coiriinitiiiur! Propoiiiliir jjreHadesidiae;
ab
noh de tiidine iisdent inler votandum servalo,. Et et tanieii pleiuffique obrepit incufiar noh serVantiir
hac occasidhede priscmtetpublicmsiqtu, humanmque: excubire. Necessilas
ehiffi quoeihvith ihipbiiit obse-
iricuricecuusis. ,. . . qtiiiim, afferi plerumque fastitlium. Niliil Psl enim
60. Ab iis igiiur ofdianiur, qnae npstro usui se tam facile. quin liabeat difficiiltaiem, qiidd faciasiu-
imitaiionem dederunt, In iliis enim politia quaedam viius. Ergo et jugislabof aveflit affeclum . elcOnli-
et mililia naiuraiis , in nobis coacla atque servilis, nua et diuturna poieiilia gigiiii iiisoleniiahT;QuPrii
Quam injusso et voluntarip usu grues in nocie solli- Q iiivenins homintiffi, qui spoilte depohat imperium, ef
ciiamexercont custodiam I Dispositos vigiles cernas: ducalus sui cediil insigne, fiatijiie voleris humefo
et crfiteris coiisortibus quiescentibus , alire circuni- poslremus ex priino? Nos auteffi hoh sblum de
cimt et exploiant. ne qua ex parte insidisaelendan- primo, sed etiam de medio. soepe contehdiinils , e.t
lur, atque ojiinerii dcferunt impigro sui vigore tute- primos discu.bitusin convivio vindicamus : ac si se-
lanii Pos.t ubi vigiliarum fUerit lempiis iniplelum. mel delatum fuerit, volumus esse perpeluum. Ideo
perfiihcla munere in somnum se praemissoclangore ititer griies rpqiiahiriiiiasiil laboribiis est, humiliias
lOOopniponit; ut exciieldormientero, cui vicera iii poleslalibus. AdrilOheritUflii exeiceani cuslodiae
muneris traditufa est, At iila volens suscipit sortein. vices , non admoiientuf 101 ^i de pbtesiaie dece-
ncc usu.nosiro invila et pigrior sprijiio renuniiai : d-inl; quia ibi haturalis quies soffini iriierpeilanda,
sed inipigre suis excutilur siralis, vicPni exsequilur, hic Voluhtarirfisedulilaiis graiiii pfrcslanda fest.
el quam accepil gratiam pari cura atque officio' re-
nulla lialufa- CAPUT XVI.
prrespiitat. Ideo deserlio. quiadevotio
lis : ideo tuta custodia, quia voluntas libera. Quomodo cicpnim .proficiscantut-, atque a cornicibus
81. Hiinceiiam volanles ordineni servaiil, et liac deducanttir tic. defendantui\ . Laudalur earuthdeni.,
iiioderatioiie oiniiem laborem alleyant; nt per vices JJ cotnieumhospilalilas, ei humana reprehendiiur ne-.
fiirigantur ductus sui muiiere; Prificedil euini una . gtigeitlia. Tandem ciconiurum pieiati in parenles*
crfiieras prffistiluto sibi temporp. Pl quasi *»anle signa nostra impieltts opponilui. . ,
praccurrii: deinde coiivertilur» et sequenli sorlem '85; Ciconiasfei-iiiitPolleCtO proficisci agmiile. si
ducpndi agminis cedi.l; Quid IIOGpjjlehrius. et labo- qho pefgenduffi putarit, fel siffiiil plfefisque circa
rein omiiibusetlionoremesse-coffiffiunem, rtec pau- Orieinem lopisinvehi. et quasitessefa rtiiiitari pari-:
cisarrogari potenliam, sed quadam in omnes volun- leromiies moveri. Exerciium Credas cnmsighis suis'
taria sorte transcribi? pergere. sic omnes viandi comitiiiidique et praeeundi
S2. Anliqurfi hoc reipublicrc muuus, et instar Ii- ordinem servant. Cornices autem deducunt eas ae

a Gronovius ait scribehdum, ante signa procurrit:-.. "*Mss;


aliquot ahliqurfi hianiiS, acceptath, naturay'
Anliqtiiehk reipublicmMitiiMts.eiinslar liberm civitatis exeinploi avibus poiitiani..:: ewperuni.
esl. Sed id nulla uliius ms; aucloritate confiruialur. c Trfes tiiss; non malrje hoirfi. ijfiio*comtnuhicabul1
Vict. unus ap Corbi per corr. habent ahtesigntitus. sortem cuslodiw:
Gem. eliam per corr., antetignana.
229 HEXAEMKRON.LIB; V. 250
dirigunt, el velut quibusdam turmis slipairicibus A ojjoriuil judicio praDdicrifi;Ilabent etiam universo-
proscqiiuutur; adeo ut adjumcnla qtisedatn bcl- rnm suffragia ; nain reiribulio bencficiorum v.vxnvz-
lanlibus adversus iniraicas aves conferre crcdantur, Ikpjno-ig nnminalur; n£lv.pyosenim ciconia diciiur.
el pfopriis periculis belia alieua susci|iere. Cujus Virtus ilaque ah bis iionieii accepit, cum relalio
rci indicium est, quia nullre per iiilervalluiii aliquod gratiarum ciconiaovocabulo nuncupatur.
leniporis residere in iis locis re|ieriuntur; et qnia CAPUT XVII.
cum vuineribus revertenies manifesta quadam san-
induslria et pietatc in filios.
gtiinis sui voce crfiierisqueloquuntur indieiis giavium De hirundinis seduliltile.
se certariiinum subiisse conflictum. Quis igiiur illis De paupertaie ipsius qua hominis in egeslale positi
poenam deserlionis indixit ? Quis dereliclae niiliiirfi hnpalientiq, improbilasel desperaiio arguunltir.
suppUeia prsescripsit formidolosa ; ul nnlla prosc- 56. Habeffius aviariae sobolis erga ctillus pairios
quendis hospitalibus turniis sese snbirahere niiatnr: pietalis exemplum : accipiartuis nunc malerrtai sedu-
sed cerlatim omnes deductionis ninnere officioque iitaiis in filiosgrande documenlum. Hifundo roinus-
fungaiiiiir? cula corpore, sed egregie pio subliltiisaffcclu, qiirfi
54. Discant liomines liospilalia servare j'ura, et indiga reruni Omniuro prctiosiofcs auro niitOssiruil;
ex avibus cognoscant quid religionis bospiiibus sil , i quitj sapiehier tiidilicai. Nidusenirii sapieniiic j.olior
deferenduin, quae obsequia depulanda , quibus cor- estauro; Quid enim snpicniius . qiiani nt el' volandi *
nices eiiam pericuia sna ncgare non soleanl. His vaga liberlate |ioliatur, ct hoiiiinuffi doniiciliis paf-
igitur nos januas claudimus , quibus aves eiiam ani- vulos snos el leclo coirimcndel, ubi sobolem nullus
mas suas eonferunl; el quos illae consorlio prose- iiicurset ? Nani et Hltid est pulchrtim ; ut a prihio
quuiiiur discriminis , eos lecti proliibemus hosjiitio; ortu pullos suos humanre usuconvcrsalionis assues-
el quorum illae beJla suscipiiinl, liis nos bella frc- cat, et praesietab hiimicaruffiaviuffiinsidiis luiiofes.
quenier inferinius. Meniior, si non Sodoniitaius bacc Tiim illud prrccbiruih, qtia gratia dotnos sibi sinfe
fuil causa supplicii: aul iEgyplius furor genli hos- ullo acljulore lamquani attis periia coniponal; Lcgit
piirfi dimi bellum conalur inferre, inhospiialilalis enim fesiucas ore, easqiie luto illinil. ut congluli-
poenasinfidre nauliagio plebis exsolvil. nare possit. Scd quia Iittuffi pedibus noii potest de-
bS. Quam vero ralionabilium non excedal pieta- ferre, snniniilaierii peniiafum aqiirc infundit; ut
tem ac priidentiam avis hujus clemeniia consideran- facile his pulvis adliicreat, ei fiat limUsqho paulaliili
dum, qttam nec post exemplum qnideni irralionabi- fPslucas vel minulos surculns sibi Colligai, aiqup
l.ium quisquam nostrum imiiari polueril. Nain a de- adliBerere faciat: eo genere njdi lolius fabricam
posili patris arlus per loiigaevuinseneciutis plunia- .i siruit; ul quasi pavimenii solo pulli ejus ililra redcs
ruiii tegniinealaruinque remigio nudalos circumstans suas sine offensione Versentur , nec pedem aiiquis
soboles peunis propriis fovet. Et quid dicam , colla- inlerserat perrimulns lexturarum, aut teneris frigus
tilio cibo pascit, quando eliam ipsa reparat naturrfi irrepat.
dispendia , ut hinc alque inde sublevnntes senera 57. Sed boc induslriar officium prope cOromune
fulcro alarum suarum ad volandum exerceaut, etin multis avibus : illud vero singulare. in qui>est prae-
pristiuos usus desueia jam revocenl pii patris mem- clara cura pieiaiis, el prtidentis iiitcllecius etcogui-
bra ? Quis noslrum ievarc aegrum non fastidiat pa- lionis insigne, tinn qurfidam medicae afiis perilia ;
lrem?Quis fessum senem suis bunieris iinponal, quod si qtia pulli ejus fuerirtt cicciiate SttffoSsioculos
quod in ipsa liisloria vix credibile habelur? Quis ut sive comjitincti,_l)__ivbel quoddam rtiedendi gertus; quo
pius sit, non hoc servulis mandet obsequiuiii ? At possit eorum linnina inlercepto iisui reformare. Nc-
vero avibus non est grave, quod pieiatis est plenum : mo igiiur de inopia queraiur, qubd vacuas pecU-
nonesionerosum, J02 luod solviiur iiaiuracdebito. niae proprias aedes reliqueril. Paujiefior est hi-
Non recusanl aves pascere pairem, quod etiam prae- rundo, 103 luse vacua aeris abundal indtisiria.
scripia necessilate sub terrore pcenaruin pleriqtte ^Edificat, nec impendit : lccia altollit, et nibil aufert
hoininura recusarunl. Avesmon scripla,sed nala lcx jr) proxiino; hec.indigentia et pauperlate ad hocendum
stringii. Avesad hoc munus h nulla pruicejiia conve- aliis eompellitur ; nec in gravi filiorum imbccillitaic
niuni, sed graiiae naluralis ofiicia. Aves non eru- desperai. Nos vero et paupertas afficil. et. iuopiaj.
bescunt reverendi senis membra poriare; est enim necessitas vexat, et pierosque indigeniia cogit iu
veciura pieialis , quod eo usque frequenii lestifica- flagitium, impellit in cfiihen. Lucri qimqne studio in
lione percrebuii, ut congruae liiercedem remunera- fraudes versamus ingenium, aplamus affectttin, ulqiic
lionis inveneril. Nam Romanorum usu pia avis voca- in gravissimis passionibus spem depoiiiiiius , fracii-
tiir, Et quod vix uni imperatori consulto senaius que animo resolvimur. improvidi etineries jacertms;
delaium dicitur, hoc islae aves in commune merue- cum de divina miseraiione lunc sperandum amplius
runt. Habent Prgo aves istre decrela patrum ad pfo- sit, cum prrrsidia humana defecerint.
priae itisigne ciemenliae.Pios enim filios palruni prius
n Depostii,id est; desperati. jiixta illud lEneid. xi: sed gratim ruilurulis officio.Mss. plures poiioresquc,
Ille, ul depositiprofefret falapareiitis, nullti prmcepta.... officia.
b Edil. et rioiirtulliffiss.. nullo pimceptocoriveriiunt,
251 SANCTI AMBROSII 252
CAPUT XVIII. A unum. ex pullis duobus. Quod aliqui fieri pulaverunt
Amorem in filios a cornicibus liominesedoceri, eorum- geminandorum alimentorum fasiidio. Sed id noii
arbitror facile credendum , prtr-sertim cum Moyses
que damnuri impielulem. Accipilres el aquilas in-
clemenlimneuliquam accusandos; sed fiilicam qum tanluni testimoniura pietatis in pullos suos huic de-
abdicalum aquilmpullum nutril, commendandain. derit avi, "utdiceret: Sicttt aquila protegil nidumsuum
*"el
super pullos suos confidil et expandit alas sttas;
, 58. Discanl homines amare filiosex usu el pietale el adsumpsit eos , et suscepit super scapulas suas. Do-
cornicum, quacetiam volanles filios comiialu sedulo minus solus ducebat eos (Deul. xxxn, II). Quomodo
prosequunlur; et sollicilre ne leneri forle deficiant, ergo expandit alas, sj oceideril alterum ? Undc puio
cibum suggerunt, ac plurimo teriiporis nutriendi offi- non avariiia nuiriendi eam iiiclemeiileni fieri, sed
cia non relinquunt. At vero ferainae nosiri generis examine jiidicandi. Semper enim fertur pj-obare quos
cilo ablaclanl cliam illos quos diligiml : aut si dilio- genuit; ne generis sui inter omnes aves quoddam
res sunl, laclare fastidiunt. a Pauperiores vero regale fastigium degeneris parlus deformitas decolo-
abjiciunt parvulos , et exponunt, el deprehensos ret. Itaque asseritur quod pullos suos j-adiis solis
abnegant. Ipsa?.quoque divites, ne per plures suum objiciat, alque in aeris medio parvulos ungue sus-
patrimonium dividatur, in uiero proj>i'ios necant T, pendal; ac si quis repercusso solis lumine , intrejji-
fetus , et parricidalibus succis-in ipso genilali alvo dam oculorum aciem inoffenso luendi vjgore serva-
pignora sui venlris exsiinguuni, priusque aufertur verit, is probatur , quod verilatem'. naliirae sinceri
vita , quam tradalur. Quis docuit nisi liomo filios oblnius constantia demonsiraverit : sin vero lumina
abdicari ? Quis reperii lam immiiia patrnm jura ? sua praeslrictus radio solis inflexerit, quasi der-ener
Quis inter iialurr» fralerna cousortia fratres impares et tanta indignus parenle rejicilur; nec rfisiimatur
fecit? Unius diviiis filii diversa sorie caeduntur. educaiione dignus, qui fuit indignus susceptione.
Alius totius paternae soriisascriptionibusinundalur: Non ergo eum acerbitaie nalurae, sed jndicii iniegri-
alius opuleiilse hrcrediiaiis patriae deplorat exhaus- late condemnal; nee quasi suum abdicat, sed quasi
tam alque inopem poriionem.Numquid nalura divisil alienimi recusat.
nicrila filioruru ? Ex pari omnibus iribuil, qnod ad 61. Hanc tamen , ut quibusdam videtur, regaiis
nascendi alque vivendi possint babere subslanliam. avis inclemenliam plebeiae avis excusat clementia.
Ipsa vos doceat non discernere patrimonio, quos Avis enim cui fulica nomen est, qurc grrece dicitur
titulo germanitaiis tcquasiis. Elenim quibus dedistis fwo , susceptum illum , sive abdicatum , sive rion
coinmuniler esse quod nali sunt, non debeiis his, agniium aquilae pullum cum sua prole conneclit;
ut id communiler habeaut in quod a nalura substi- Q atque intermiscens suis, eodem quo proprios feuis
tuti sunt, invidere. maternrfi sedulitalis officio et pari iiuirimenlorum
59. Accipiires feruntur in eo duram adversnm subminislralione pascit et nutrii. Ergo a-nvhalienos
proprios feius habere inclenienliam, quod ubi eos nutrit: nos vero nostros immiii crudelitate projici-
adverlerint leutare volatus primordia, nidis ejiciunt mus. Aquila vcro si projicit, non quasi suum proji-
suis, conlinuoque eliniinant; ac si mprentur, pro- cil, sed quasi degenercm non recognoscit: nos, quod
pulsant pennis alque praecipiiant, yerberanl alis, pejus est, quos noslros recognoscimus, abdicanius.
coguntque audere quod trejiidant; nec ullum postea CAPUT XIX.
deferunt his munus alimoniae. Quid inirum tamen si
ob viduitaiem iurtur , el hoc nomine mulie-
rapere assueli nutiire fastidium? Consideremus ad Laudalur
hoc eos esse gencratos, ut etiam aves ad cavendum ribus dnteponitur etiatn clirislianis.
formido exerceat; ne passim curas relaxeni, sed 62. Sed veniamus ad turturem, quam JexDei velut
pericula praedonibus declinanda prospiciant. Deinde caslaehostiaemunuselegit (Levit.xn,8). Denquecum
cum his naluj-a qnadam praedandi inunus inoleverit, c Dominus circuincideretur,oblaia esi; quia scnpiura
magis a tenero pullossuos instituere videnlurad prrc- est in.lege bomini, ut darenl hosliam par turturum,
dam, quam pastus abdicarecoinpendiis. 104Cavent D aut duos pullos columbarum (Luc.n, 24). Hoc est
liein tenera aelate pigrescant, ne solvaiitur deliciis, enim verum Chrisli sacrificium pudicilia corporalis,
ne marcescant otio, ne discant cibum magis exspee- etgratia spirilalis. Pudiciliaad turturem referiur, ad
lare quam quaerere, nenaturrfisuredeponaiit vigorem. columbamgratia. Ferlur eteniin lurlur ubijugalispro-
Intermittunt studia nulriendi; ut in usus rapiendi prii fueril amissione 105 viduata d, peria>sumthaia-
audcre compellaiit. mos', et nomen liabere conjugii; eo quod primus
60 Aquila quoque plurimo sermone usurpatur amor fefelleril eam dilecli morte deceptam, quoniam
quod suos abdicet fettis, sed non utrumque, verum et infidelis ad perpeiuilatera fuit, et amarus adgra-
11Mss. quatuor, Pauper queritur quod pecunim jugii. Yet.omnes, et nomen habere eonjugii.Mss. Vicl.
proprim sedes reliquerit. Pauperiores vero, eic. unus et Colb., perlmsa ihalamos, elc. Coen. ac Vict.
b Rom. edit., et super pullos suos concupivil. Cod. alter
pertmsam usum ihalatni, etc.Melius alii qui yet.
Vat.,.... considil. edit. conseniiunt. Est enim hoc loco ellipsis, qur»
<"Gerin. codex, JSoniinitsin temploof[erretur , elc. in hunc moduni : Ferunt turturem
d Edit. nonniillae Paris., pertmsutnthalamos et no- exosum supjderi poiest
,...!.., .....,• -1.: I !.„(... negotium habere ihalamos, eic.
253 HEXAEMERON.LIB. V. 251
tiarii, qui plus doloris ex morle, quam suavilaiis ex _. A erga iltum, in construclione favorum, colleclione
chariiate generaveril. Itaquc ilerare conjunclionem mellis, nec non ejus uliliiale, ctc.
recusat, nec pudoris jura aul complaciti viri resol- 66. Nunc age, qtirc aves veltil quamdam rerapu-
vit fcedera , illi soli suam charitaiem rescrvat, illi blicam curare videanlur cxpediam, atquevitrc hujus
cuslodit nomen uxoris. Discile, mulieres, quanta sit . rfitalein agere sub legibus. ilic enim reipublicae usus
viduitalis graiia, quae etiam in avibus prrfidicalur. csl, leges omnibus csse communes, alque observari'
"
63. Quis igitur has leges lurturi dedit ? Si homi- eas devotione comrauni. Uno omnes tencii vih-
nem quaero, non invenio. Homo enim nullus est au- culo:non alieri j'us esse, quod alius sibi inielligat
sus, quando nec Paulus ansus est leges tenendae non lieere; sed quodliceat, licereornnibus; etquod
viduitalis praescribere. Deniqueipse ait : Volo ergo nonliceat, omnibus non Iicere. Esse eiiam comniu-
d
juniores nubere, ftlios procreare, mattes familias esse, iiein reverentiarii patrum, quorum consilio respublica
nuilam occasionemdate advetsario (I Tim. v, 14). gubernelur, commune omnibus urbis domicilium,
El alibi: Bonum esl illis si sic permaneanl: quod si commune conversationis ofiicium, unum prrfiscrijitum
se nori continent, nubctnt.Melius est enhn nubere quam omnibus, unum esse consilium.
uri (I Cor. vii, 8). Opiat Paulus in mulieribus, qttod 67. Magnahaec, sed quanio in apibus praeslanliora,
in tunuribus perseveral. Et alibi juniores boriatur, J_! ; quae soiae in omni genere animantium communem
ut nubanl; quia mulieres nosirar turlurum pudici- omnibus sobolem habent, unam omnes incolunt
liam implere vix possunt. Ergo turturibus Deushunc mansionem, unius pairiac clauduntur limine, iu
infudit affeclum, hanc virtutem coulinenliae dedit, comroune omnibus labor, conimunis cibus,.commu-
qui solus potest praescriberequod omnes sequanlur. nis operatio, communis usus el fruclus est, conimu-
a Turlur non uriiur flore juveiilulis, rion tenlalur oc- nis volalus. Quid plura? Comniuiiis omnibus gene-
casionis illecebra : lurlur nescit primam fidem irri- ratio, inlegrilas quoque corporis virginalis omnibus
tam facere; quia novil casiimoniam servareh piima communis et partus; quoniara neque inter se ullo
connubii sorle promissam. concubitu miscenlur, nec Iibidirie resolvunlur, nec
partus qualiuntur doloribus, et subilo maximum Ji-
C&PUT XX. liorum examen emiitunt, e foliis et herbis ore suo
Vultures, sine maris copula gignere dicunlur,
' qum prolem legenies.
virginei parlus possibililatem aslruere. 68. Ipsae sibi regem ordinant, ipsae sibi populos
64. Diximus de viduitale avium, eamque ab illis creant; el licel positrc sub rege , sunt tamen liberar.
primum exoriam esse virtutem : nunc de _intpgritaie Nam et .praerogaiivamjudieii lenent, et fidae devo-
dicamus, quae in pluribus quidem avibus iia esse C tionis affectum; quia et lamquam a se subsiitutum
asseveratur, ut possit etiam in vulluribus deprehen- diligunl, el lanto honorani exainine. Rex auiem iion
di. Negantur enim vultttres indulgere concubitu, et sorte ducilur; quia in sorle evenlus esl, non judi-
conjugali quodam usu nuptialisque copulae sorle mis- cium, el sa>peirrationabili casu sorlis melioribus
ceri,atqueiia sineullo masculoruiiiconcipereseniine, ultimus quisque prar-fertur : ncque imperit-e multitu-
el sine coujunclione generare, nalosquc ex liis in dinis vulgari claniore signatur, quse non merita vir-
• muiiam aelalem longreviiale procedere; ut usque ad lutis expendit, nec publicre utililalis emolumenla ri-
cenluniannosviirfi eorumseriesproducalur, necfacile malur, sed mobililatis nulatincerto : neque privile-
eos angusti aevifinis excipial. gio successionis elgeneris regalibus thronis insidel;
65. Quid aiunt, qui soleni noslra ridere mysleria, siquidem ignarus publicse conversalionis, cautus at-
cum aiidiunt quod virgo generavit, el impossibilera quceruditus esse uon polerit. Adde adulationes at-
innuptae, cujus pudorem nulla viri consueludo le- que delicias.quoeleneris inolitaeaelalibus vel aci-ein-
merassel, existimanl parlum? Impossibile pulatur genium enervare consueverunt; tum instiiuliones
in Dei Matre, quod in vullutibus possibile non ne- spadonum, quoruin plurique suo magis quaesiui,
gatur? Avis sine mascuio parit, et nullus refellit; et quam usui publico animuin regis inclinanl. Apibus
quia desponsata viro Maria virgo peperit, c pudori D autem rex nalurae claris formatur insignibus; utma-
ejus faciunl quaeslionem.Nonne adverlimus qucd Do- gniludine corporis praeslet etspecie; tum quod in
minus ex ipsa natura pluriraa exempla anle praemi- rege prrficipuum esl, morum mansueiudine. Nam
sil, quibus susccpire incarnationis decorem proba- elsi habel aculeum, tamen eo non utitur ad viudi-
ret, et aslrueret veritatem? candum. Sunt enim leges nalurre non scriplse litte-
CAPUT ris, sed impressae moribus; ut leniorcs sint ad pu-
106 XXI.; niendum, qui maxima 107 poleslale poiiuniur.
De avibus sub quadam reipublicm [orma constituiis. Sed et apes illae quae non oblemperaverinl legibus
Ubi ptmcipuedeapibus, deque eatum mirabiti nalura regis poenitenli condemnatione semulctant; ut im-
,, itt prolis generatione, in regis institutione ac fide moriantur aculei sui vulnere. Quod Persarum populi
a Mss. aliquot, Turtur non ulilur flore, etc. Melius mss., pudoriejus.
r t Mss. aliquol et edit. vet., prima connubii sorle', d Nonnulli mss., reverentiam mlotum. Melius alii
pmtermissa. aliquot; et vet. edit., senatotum. Plures lamcii ac
<•Edil. omues, pudoris ejus. Lalinius, pudoris ei. Rom. edit. ut nos in texlu.
PATROL. XIV. 8
255 SAN,C.TIAMBROSII 236
hodicque servare dicuntur; ut prp cpmmiss.i-pr.etio l , ffiqualisuavitale duleescit,,Nec spltimvplup.iali,.sed
ijisi ii.i se propfirp mprtis exsequanlur seiilentiam. eiiani sahiii esl: iauces olidulcat, pi.curai vuinera,
R Itaque riUllisic regera, non Persrc quj gravissimas internis quoque medjpamenlum infundit ulcei-ibjis.
in s;ubdjtps,haberit leges, noii Indj, non populi Sar- Ilaque 108 cum sit inilrma robpre apis, valida est
niafaruni lahta quanla apps reverentia devpijonis vigore sfipieniiaj, et^amprp virlutis.
obseryant; ,ul,*ipiiaee domibus exire aijdeaiit,1*non iji 71. Deniqueregeni; suuffi, sunima prplectione de-
aliqups p*;.odirepastus.j nisi *rex.fuerit prijno egres- fp.ndun.l,et perire pro pp pulcjirum pulant, Incpiunji
sus,,ct,vpla.tHs sj.bi vindicayerit principaTuiii., rege jiesciiirtl mut.arejudicium^ nien.em iijflectere:
.69. Prpcessus autem psi per rura re.dolenlia. ubi aiiijsso, fidem seryandi. muneris derelinqijunt, alqiie
inhalao.ies hort.^pribus,. ubi fugiens rivus.per gra- ipsjfi sj.ja niella djripiun.tj.qu.pd, is qui pi-jncipaium
mina, ubi. amojna, rjparuni: il)jp ludus alacris ju- babuit munerisi inlerehiptus est,
yenlulis, ijlic caropes.lj-e exercitium, illic curaj'um . 72. ltaqup pum ayes aliae yix iri annp edant singur
remissio. Ojms ipsum suave, de. .flprjbus, de herbis los feius, apes genjinps creani, et duplici caeteris
dulcibus fundamina casirprum prima ponunlur. Quid fecundi.talp pracponderaiit.
pnim aliiid es.I fayus,, njsi qtirfidaro caslroru.m spe-
CAPUT XXII.
cies? Deniqup, ab. bis praeseplbus apum fucus arce- I
tnr. Qii;fi. caslra quadrala tantum ppssiint Iiaberp Voialilia citr dicunlur volantia super terram seciis
artis et gratire. quaiiluiii haberil crales, favprtim, in firmitmcnlum cceli. Atque ibideni de eq quaiobser-
quibiis.niin.ul03ac rplundae cellul.secpnnexione, suj vutur in avibus, cdrporis diversilaie'.Pdstrdino iipn-
ntdiade cygho et cicaclasubjurigunitir.
jnviccni.fulciiJiitur? Quis architpcliis eas dpcuit
hexagpnia illa celljjlarum indjscreia la.iefum rcquali.. _ 73. Cpnsiderenius nunc quidsit, qupd.aiti.Prpcftj-
^latecqmpmjer.e, ac tenues inier dpjjiorum septa ce- canl uqum replilia atitjijarHHtviyenliumsecundmnqe?
ras siispendere,. stjpare mella, et' iijiexia. ilqribus nus, el volalilia volantia sttper,lerratn secundumgenus
horrea neciare quodam dislendere? Cej'nas pjnnes sectts firmamenluin cmli. Cur super terratn dixerit,
perlare de muiiere, alias inyigilrire qurcrendo vic- certum esi; qnia victuffi de ipfra quaernnt, Secwsfir-
tum, alias sollicilam castris adbibere cuslpdiaro, mamenlum aulem cmli quomodo, cum aquilac nltfa
ahas futurqs explprare injbres, et spppulari concur- crcteras aves volcnt, et.tamen ipsaa non spcus firma-
sus nubium,. ali_\s.d.e.floribus ceras.fingere, alias ro- menluni coeli? Sed qiiia graece.o-jpc.vo_- djcilur, quod
reiii infusuni floribus ore colligere; nujlain tamen lalinp erel.ura.appellamjjs : ovpavbs,autem «TTO, TOU
alienis .insidiarLlaboribus, pt raptp vitani qurcrere : bpao;Ot/.i, id est. ai videndo, ideo quod aers perspicuus
atqup ujinam ..raplonjm insidias non ti.merent. lla- Q si.t, el ad videiidum pjirjor, in aprp volilaniia genera
bent lanien spipjjla sua, et.iijt.er mplla fundjjnt ve- dixit animanlium. El ne mpveat qupd ait, secus fir-
nenunv Si fuejrjrit lacpssitae, aniinasque ppnunt in manietiium cmli.mn proprie firmamentum hjc po;
yulnere ardpre vindipiae.Ergo mediis caslrorum val- suit, sed abusive; eo quod coinparaiione ffitlierpji
libus hu.mpr.iiie.rqris iiifui.id.iljir.paulaiimqup pro- illius corpoi-is etiam isle aer quem possumus oculis
cessu temppris, in mejia co.gilur, cuiji fuerit liquidus comjjfehendej-e, quasicrassioret densior vicem ha-
ab exprdip,, «,et cpaliiji cerae,. flqrjinique odore fra- Jieat (iriiiamenli.
grare mellis incipit suayUaiem. 7i.Nunc quia diximusquseyolatilia, quam naiuram
70. Merilo quasi bpnani ppprarTam.Spi-ipiui-aapem habeantpt gratiam, etea pauca demuhisj neque enjm
praedicat dicpiis :.Vade ad apetn, e. iitd^ auqmodq vacal nii.iyprsadescribere, cqm sinl similia alque ej'u.Sr
pperariq est. Operqtionen}:quoque guamveiierabjiepif demgeneris; tanienavesjpsaequajninlerspdiyersiia-
mercutur$..£ujus.tiibqrem:i'egesel mediojcr.es. ad salu- lem habeant consideremus. Iiiyenimusenim cprni-
teni sumunf, Appetibilis,etiini, est qm.mbus et,e. clura cis p.edes velul quib.u_s.dani, digitisdistanijbus sepprar
IProv,, yi,. 8). Audis qjnd dical prpphela?,,Mittiiuti- tos atque diyjsps, pprvorunj quoque.atqiippiillprum
qjipte ufapicul-p illius spquarjs, cxempluro,; iriiite- aliier eliam, fprnialps a, jialura pedes^.iayiuiij quae
r'a o.peratipneni, Vjdes quam labpripsii, quani grata -Qcarne vesciiiitur, cerqmiiis quasi incuryoSjatque si-
sit. Fruptjis, ejgsi.ab, pijinib.usdesiderat.ur, et quaerir nualps, ac. vel.ut;ad; praedam paralps, 'Erfiverp.qurfi
lur,nec,prp.pp}'Spna**umdiyersiiate discernitur ::Sed jTalandibabeiit usuj*rj;.et coiisueJtudijienT,latps,habcRt
indiscreia; sui gralia rpgibus parifer.ac nipdiocribus pedes, et membrana quadam iUpsdigjtos ppdum sitii

. •» Vet;: editv_ ItQquji•»«//» sieul reges P.ersarum d Rom. edil., venerabilem facit. Nempe secuta
iam ywvisisimqsw iqnlgm, quantgm qpes, Mss. ali- LXX Interp. secundum. cndicem Vaticanuni et Elp-
quot, iiqaue nulli sic regem non persequi vel jjros-!- rentiiiuin . ubi Iegitur , ixotiimi, Aliae,erJit. et omnes
qm..^ imticirii,'qurinidtii. $M ^Criiiafuffi error est mss....;. hierctilui: secundiiui Veheium CPdicem,ubi,
Rotri. 'edit; 'restiiuuni. 'Gffilerumillud e
querii alir 'Ptvoluit ip.izopeverai.
1.IV Georg. vir sanctus imitaii: e Qualiior mss., cltara. Alii et.edil. , clara. LXX
Praelcfea regem non sic jEi-yptus, et ingp.ns Interp., imSoijoj. Totuhi locuin ms. Coen. iia exlii-
Lydia;hec populiParlhorum. aut MedusHydaspes bet, vade.... el ejus imitarevperationem. Operaiio-
_ , .Observant.;: .u.. , . .;; .„: •• ..-.' nem namque quam venerabilem mercalur' apes. cu-
b Cod. bene multi, nonaliquos adite.< -. jus , etc.
c Mss. noniiulli. el nutrito el coalito cetm, elc.
257 HEXAEMERON. LIB. V. 2*i8
eopulalos atque conjunctos. Iri quo admiralnlis pa- A, dutum ? Ecce qui moltibus vesitnntur in dothibusre-
lel ralio nalui-ffi; ut et illaead volandum vel ad ra- gumsunt(Matih. xi, 8). Chaitiifileonquoque diversas
jiiendum cilium usu aoeoffimodo fulcianluf, et islae species fertui1 vario colore meiiiiri.'. Lejvores certe^
ad nalanduni adjiimertla Iiabeanl coffipeientja, qtio quod de proximo facile cognoviinns. hyeme albes-
melius aquis possinl supernatare, <et quasi rehiis cere, arsiate in suum colbrem redire hoa dubihffitest.
quibusdam, ita pedibtis suis membranae illius exleii- 78. Haecideo libavi; ul ad conimutationis fidem,
sione latiofibus aquarum fltienia propuisent; quae in resiiirectidne fuiiira est:_etiam ista exempla
75. CygnUsquoque tur proceriofe colio iitatuf in nos provocent: sed ita ut cohimutatibnem illam di-
promptu est; uiquia est paululum segnior corpore, camus, quam Aposlolus evidenier expi-essil dicens :
nec facile polest aquarrtm inferiora peneirare, 109 Omnes qttidemresurgemus : horibmhes dutem hnmula-
cervicem exlendat ad praedam. quae quasi pfacvia -bhnur (I Cor. kv, M): Et infra ait *.Et ritprlui resur-
reliqtii corporis escam quam invenerit, rapiat, atque gsnt incorrtipli, el nos imhiulubimur. Oportet enimcor-
erual e profundo. Adde etillud, qttia suavioretffia- ruptibile hoc induere incorruplelam, ei ritortale iioc
-gis canorus per prOcera hiodulus colla disiiiiguiuii', induere immortalitatem (lbid,, 52). Plerique eriim
et Iongiore exercilatiohe purior longe resultat. commiilalionis "geiiiiset fiifmaS quas noh accepe-
76. Quam dulcis eiiam in exiguo cicadis gulture I 5rant,B jriierjjfetaii. liequaquam (iraesumpiiortis\\Q
cantilena,quaruffi cantibus medio ffisluarbusla rUm- iridebitac iftcPiigfua iisUrpatiohPcarutefunl.
puntur, eo quod magis canorae meridianis caloribus, 79. Phcenix quoque avis in locis Arabiae perhibetu*r
aquo purioreffi aerein id lemporis attraiiunt spifitU, clegere, aique ea usqup adarihds quingeiitos longifiva
eo canliis resonaht clariores. Nec apes ipsae irisuave fctate proeedere; Qute curii sibi fiiiem vitrfi adesse
quiddam canunl; Iiabeiit eniiii gratairi in fauco illo adverteril, facit sibi thecam de thure et myrilia et
voeis suae murmure suavitatem, quani nos fractP caeleris oddribus, ih quara iiiiplelo viiffi suaetempore
lubarum sonilu lenlius primum videmur iffiilari, quo inlrat, et moriiur. Dp icujus humore carnis vermis
crepitu ad excitandos animos in vigoreiii hihil apiius exsurgit, paulatiffique adolescit, a'c processu statuti
rfistimatiir. Et hrficillis gralia manet, ciim pulniorieffi teniporis induit alarum remigia, atque in superioris
respirandique munus atque usum nequaquam habere avis sjiecieni fofraaiiique reparaiur. Doceat igitur nOs
prodanlur; sed aerio vesei spifariiiiie. DeriiqUe^ §i liaec avis vel exemplo sui resuirectionem ci-Pdere,
quis eas superlimdal oleO, pi-opere neeantui'; eo quifi et sine exeinplo, el sihe ralionis perceptione
quod obslruciis poris aeriurii spirameri illud haririre ipsa sibi insignia resurrectionis instaurat. Et utiquo
non possint: coniinuoque si quis acetuiii his super- aves propter homiriem siint, riorihomo propter aves.
fundat, illico rPViviscuhl, eo ijiiod vis aceti eito illos 'C Sit igitur exeinplo nObis, quia aucior et crealoi*
poros, 0 qui cohcretione olei obstruuhiur, lidmore fe- aviura sanctos suos in perpetuiirii perire noh palitur,
ratur aperire, qui avem uhicaffi pefii-e nrih passus, resurgeiiiem
CAPUT XXlH. eani siiiseroiile 11voluit repafari. Quis igilur liuican-
nuntiat diera niorlis; ut fafciatsibi ibecam, et impleal
De verme Indico, cliammleonle,tepore ac phmnice; eaffi bonis odOnbus , alque ingrediatur in eam. et
quibus ad fidem resurreclionts ac morlis prmpara- moriaiuf illic ubi odoribuslgfatis foetOrfurieris pos-
lioneminformantur. De praiscienlia vultutum ; et sit aljoleii.
locuslmad ultionemdivinamexsequendamminislerio, SO.Facet iri, o lidnidl !fibrfliCeam';exspoliarisvPte-
quoelamen a seleuci avedevoralur. rem homiiieih cuffiactibus suis, novuhTindiie. Theca
77. Etquia devolalilibiis dieiffius,non potaffittsalie- iria, vagina lua Christus eil; ijiiite protegat et abs-
ritimea complecti quae de verrtie Ihdico tradil histo- condat iii die malOi Vis scire qUia theca^ protectio
ria, vel eorum relatio qui videre potuerunt. d FPrlUr est ? Pharertti, inquit, rnea protexi 'eum (Esai. xmx,
hic corniger vermis crinverti primuffi c in speciem 2). ThPfeafergoiua est Tides;'iffiplP eam bbnis virlo-
caulis, alque in eam niuiari naturam ; ihde processu lUffi luaruffi odofibiis; bop Pst, paslitatis, misericor-
quodam fieri bombyliuS; neC eam tamen formam, I> diae, atque jiisliliae; et in ipsa peiiielralia fidei suavi
figuramque custodit, sed laxis et lalioribiis foliis Vi- fafetoruffi prfeslantium odofe redolehiih totus in-
detur pennas assumere.f Exhisfoliis mollia iila Se- gredefe : eii ie ahiictum fide exilus viiaehujus inve-
res depeetunt veliera, qtiae ad usus sibi proprios di- niai;ut possiht Ossa tuapiiigufeseerp; el>sint sicut
vites vindicarunt. Urtde et Dominus ait: Quid existis horius ebriiis. cujus cito SPhiiiia Suscitantur. C6-
in desertum videre? liomhieinhwllibus vesiimentis m- ghdsce:Prgb dierri ihOrlis"turfi'.sieiit cognovit et Pau-

a Mss. aliquot, el quo puriorem aere id temporis al- y.ajX1iYjv' u.s*r«S«X'ini.,;.


Tii-Tr/Jwf* ..;..;;. ..i;, ;,
irahunt sptrilum