Vous êtes sur la page 1sur 517

Optatien, Publilius Porphyrius Optatianus.

Quarti saeculi poetarum christianorum Juvenci, Sedulii, Optatiani, Severi et Faltoniae Probae Opera omnia... Accedunt D. Ausonii,...
opuscula omnia.... 1846.

1/ Les contenus accessibles sur le site Gallica sont pour la plupart des reproductions numériques d'oeuvres tombées dans le domaine public provenant des collections de la
BnF.Leur réutilisation s'inscrit dans le cadre de la loi n°78-753 du 17 juillet 1978 :
*La réutilisation non commerciale de ces contenus est libre et gratuite dans le respect de la législation en vigueur et notamment du maintien de la mention de source.
*La réutilisation commerciale de ces contenus est payante et fait l'objet d'une licence. Est entendue par réutilisation commerciale la revente de contenus sous forme de produits
élaborés ou de fourniture de service.

Cliquer ici pour accéder aux tarifs et à la licence

2/ Les contenus de Gallica sont la propriété de la BnF au sens de l'article L.2112-1 du code général de la propriété des personnes publiques.

3/ Quelques contenus sont soumis à un régime de réutilisation particulier. Il s'agit :

*des reproductions de documents protégés par un droit d'auteur appartenant à un tiers. Ces documents ne peuvent être réutilisés, sauf dans le cadre de la copie privée, sans
l'autorisation préalable du titulaire des droits.
*des reproductions de documents conservés dans les bibliothèques ou autres institutions partenaires. Ceux-ci sont signalés par la mention Source gallica.BnF.fr / Bibliothèque
municipale de ... (ou autre partenaire). L'utilisateur est invité à s'informer auprès de ces bibliothèques de leurs conditions de réutilisation.

4/ Gallica constitue une base de données, dont la BnF est le producteur, protégée au sens des articles L341-1 et suivants du code de la propriété intellectuelle.

5/ Les présentes conditions d'utilisation des contenus de Gallica sont régies par la loi française. En cas de réutilisation prévue dans un autre pays, il appartient à chaque utilisateur
de vérifier la conformité de son projet avec le droit de ce pays.

6/ L'utilisateur s'engage à respecter les présentes conditions d'utilisation ainsi que la législation en vigueur, notamment en matière de propriété intellectuelle. En cas de non
respect de ces dispositions, il est notamment passible d'une amende prévue par la loi du 17 juillet 1978.

7/ Pour obtenir un document de Gallica en haute définition, contacter reutilisation@bnf.fr.


PATROLOGIA

CURSUS COMPLETUS
SIVE
BIRLlOTHECA UNIVERSALE, INTEGRA , UNIFORMIS , COMMODA, OEGONOMICA,

OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORCM SCRIPTORUMQUE

ECCLESIASTICORUM
QUI AB /EVO APOSTOLICO AD USQUE INNOCENTII III TEMPORA
FLORUERUNT;
REGUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QILE
EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICJE TRADITIONIS PER DUODECIM
PRIORA ECCLESLE SPECULA,
JUXTAED1T10NES INTEBSECUMQUE
ACCURAT1SSIMAS, NONNULL1S C0D1CIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM
DIL1GENTER CASTIGATA ;
COMMENTARIO
DISSERT.VTIONIBUS, LECTIONIBUSQUE VAR1ANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA ;
OMNIBUSOPER1BUS POSTAMPL1SSIMASEDITIONES QVM,TRIBUS NOVISSIMA SJGCULISDEBENTUR ABSOLUTAS
DETECTIS, AUCTA ;
INDIC1BUSPARTICULAR1BUS
ANALYTIC1S,SINGULOS SIVETOMOS, SIVEAUCTORES ALICUJUS MOHENTI
SUBSEQUENTIBUS, DONATA ;
CAHTULIS INTRAirSLHTEXTUM RITEDISPOSIT1S,
NECNON ETTITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEN SUPERIORKM
DISTINGUENT1BUS
SUBJECTAMQUE MATERIA»)
SIGNIF1CANT1BUS, ADORNATA ",
OPERIBUS f.UMDCB1ISTUHAPOCRTfPHIS,ALIQUA VEROAUCTORITATE INORDINE ADTRADITIONEH
"ECCLESIASTICAMPOLLENTIBUS, AMPLIFICATA ; .
DUOBUS1NDIC1BUSGENERALIBUSLOCUPLETATA : ALTEROSC1LICET RERUM, ODOCONSULTO , QWDQDID
UNUSQUISQUEPATHOM INQUODLIBET THEHA SCRIPSERIT
UNOINTUITO CON3PICIATUR ; ALTERO
SCRII'TUKiE SACR^E, EXQUOLECTORI COMPEP.IRE SITOBVIUM QUINAM PATRES ETIN
QUIBUSOPERUM SL'ORIIM
LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUH SCRIPTUR*
TEXTUS COMMENTATI SINT,
F.NLTIO
ACCURATISSIMA, CASTERISQUEOMNIBUSFACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR : CHARACTERUM NITIDITAS
,
CHARTYE QUAL1TAS, WTEGR1TAS TEXTUS,PERFECTIO CORRECTION1S, OPERUM RECUSFLHUM TUM VAMP -S^^^
TUHNUMERUS, FORMA VOLUMINUMPERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTOOPRRIS DECURSL' CONSTAN IR U/P/S
PRETIIEXIGU1TAS,
SIMILIS. PR/ESERT1MQUE ISTACOLLECTIO, UNA,METHODICA ET CHRONOLOGICA A</FE
SEXCENTORUM FRAGMENTORUMOPUSCL'LORUMQUE HACTENUS UIC1LLICSPARSORUM, PRIMUM #J<JJN5?;
ÀUTEM INNOSTRA BIBLIOTHECA,EXOPERIBUS A»OMNES STATES, LOCOS, I.INGUAS "^-^
FORMASQUE PERT1NENTIBUS, COADUNATOKUM. ^A F*
SERIES
PRIMA, **\ :%
**\ •£
IN QUA PRODEUNTPATRES, DOCTORESSCRIPTORESQUE ECCLESIALATINA Z#\ ?
A TERTULLIANOAD GREGORIUM MAGNUM. ~A *
ACCURANTE J.-P. MIGNE, Guwuum Gompletouim IN SINGULOS SCIENTMK^*\
ECCLESIASTICA RAMOS EDITORE. ~

PATROLOGIA TOM US XIX.

POETÀRUM: JUVENCI, OPTATIANI, SEDULII, SEVERI RHETORIS, FALTONI.E ,*


AUSONII,
TOMOSUNICTJS.

PARISIIS, VENIT APUD EDITOREM,


/iY VIA DICTA D'AMBOISE, PRÈS LA BARRIÈRE DT.NFER,
ou PETIT-MONTROUGE.

1846.
QUARTI SICULI

POETÀRUM

CHRISTIANORUM,

JUVENCI, SEDUL1I, OPTATIANI, SEVERI

ET

FALTONI/EPROBJE,

OPERA OMNIA,

ADFIDEM

AREVALENSIS ET PISAURENSIS EDlTIONUM

EXrRESSA
RECOGNITA, ET EMENDATA.

ACCEDUNT

D. AUSONII RURDIGALENSIS OPUSCULA OMNIA,

TASI SOLUTOQDAM.STRICTOSERMONESCRIPTA,

EXVAR1IS
RECENSIONIBUS
INTERSE DILIGENTE!!
C0LLAT1S ET CURAQUAPARERATCASTIGATA.'
COLLECTA,

TOMUS UNICUS.

PARISIIS , VENIT APUD EDITOREM ,


IN VIA DICTA D'AMBOISE;,PRÈS LA1BARRIÉRE D'ENFER,
ou PETIT-MONTROUGE.

1846.
ELENCHUS QPEflUM

QVJE IN HOC TOMO CONTINENTUR.

JUVENCUS.
Historia Evangelica. Col. 53
Liber in Genesim. 345
Carmen de Laudibus Domini. • 379.
OI'TATIANUS.
Panegyricus Constammo Augusto dictus. 395

SE^ULIUS.
Carmen Paschale fijm O^eff EascbaJi j^nclfiiri.
' 533
Elegia. 753
Hymnus. 763
Epigramma. 771
Carmen de Incarnatione. 773
SÈVERUS RHETOR.
Carmen Rucolicum de virtule signi prjicjs. 797

FALTQNf4 EROBA.
Centones Virgiliani. 80.")
AUSONIUS.
Epigrammata, Idyllia. Epistola^, nec non et alia opuscula varii generis. 817

Imprimerlede VBATBT DISDRCT et 0«,


rue de Sèvres,57, k Pari*.
ANNODOMINICCCXXIX.

C. T. JUVENCUS,
AQUIL.
PRESRYTER HISPANUS.
( Juxta editionemArevalo.)

Illustrissimo et reverendissimo domino D. Gregorio Alphonso VILLAGOMEZ LORENZANA, equiti preclari regii
ordiuis Hispanici Caroli 111, arcidiacono Calalravse, canonico Tolelano, eie., FAUSTINUS AREVALUS.
Ltangelicam Historiam, Gregari, vir amplissime, quarti Lalinis versibusJuvencus presbyler reddidit, cum ad
velerà esemplarla recognoscere,sitbjectisque notalionibus, quod proxime in Draconlio, nec multo ante in Pru-
dentio, feceram, illustrare conslituissem,jamqueadeo in eo essem, ut deedilione cogitarem; argumenti diflicul-
tate non minus quam majestate subilo deterrilus, Omninoab hoc mente destitissem, nisi tu pio eo, quo es in
oranelilterarum genus, tum vel maxime in lias sanctiores studio, inlercessisses,slimulosque mila cum ad alia
opera absolvenda, tum prmserlimad hoc perficiendumadmovisses. Ilaque, quod faciendum erat liomini, tot no-
minibus libi obstricto, quique tantum judicio alque amori tuo tribuit, quantum quampaucissimorum,statini libi
parui, ac Juvencum meumqualitercumqueabsolutum typographicis operis excudendum tradidi ; quem modo a
prwlo recenlemtibisislo, virtuti, ut ail ille, ac merilis dedicans librum luis. Fateor sane, ejus eftiiionem non
Ulani quidem ad unguemperfectam, aut numeris suis omnibus absolulam fuhse: sed lamen omnium, qua; adirne
procurala?sunt, locupletissimam,et ad eam perfectionem, quasique fastigium, quod a me exspeclari poluit, prò
virili mea parte, ut tibi obsequerer, esse perductam, nemo, opinor, inficiabilur. Qua in re non solum me quam
gratissimumerga te cognosci cupio; sed edam spero, opto quidem certe, memorem videri beneficiorum, quosab
emiiienlissimocardinale Francisco Antonio Lorenzana^ archiepiscopo Tolelano, tuo avunculo, luiqne amantissi-
mo, in me coltala sunt, quwqueego memoriacolumsempiterna. Quid aulein mini gratius et oplalius, quid ju-
cundiusuccidere poluit, quam ut velustissimumChristiana!poeseos monumenium, a nobilissimopresbylero His-
pano Juvenco, profanis perinde ac sacris litieris opprime excullo, sub ipsa inilia pacis a Constammo imperatore
Ecclesia}reddito; elaboralum, et nunc denique a me recensilum, le hortatore "et auspice, qui ea decora omnia
quibus Juvencus maxime éxcelluit, in le ipso collecta refers, prodeal in lucem, communemquereipublicw Chri-
stiana; uliliiatem? Ut enim preclara illa avita; nobititatis tua; monumenta, et trophwa prmeream, qumjam inde
aprimis Hispanorum prwtiis contro Mauros in oppido Mogroveioadhuc visuntur, habes pròfedo in majoribus
tuis, quibusjure, et merito gloriali possis, duos egregios viros Sanclorum fastis ascriplos, Turibium Alphonsum
Mogroveium,archiepiscopum Limonimi, et Vincemium Lorenzana, abbatem ordinis S. Benedicti, cujus reli-
giosum cultum domus tua materna sacello, ara, sacrisque concelebrai. Habes clarissimos duos aniìstites, Pe-
trum Villagomez,qui in archiepiscopatus Limoni pwvincia S. Turibio avunculo suo successit, et inulta ingenti,
doclrinaque sua; monumenta lilteris consigliala posterilali commendavit; et Ferdinandum Villagomez,episco-
pumTlaxcalensem, qui concila u Mexicani pars magna fuit, cujus decreta et cancnes in ordinem formamque
digessil. Habes, atque intueris, ut de aliis laceam, duo illa [ulgentissima Hispanim lumina, par nobile fralrum
avunculostuos, eminentisshnum, quem modo nominabam, card. Franciscum Antonium Lorenzana, hujusque
non minus meritis quam nascendi sorte germanum, Thomam anlistitem Gerundensem. Tot lamque prwclaris
domesticis exemplisexcilatus, quid miremur, si pluraalia ornamenta virtute et ingenio parta tibi comparaveris,
ut multo maiueris tuis merilis quam tuorum laudibus commendari? Magnam equidem de te jam multo ante
opinionemcomprehenderam,quem non nesciremexcellenli ingenio prxdilum, incredibili discendi desiderio in-
censum, prmclarisjaciis pueritim et adolescentim fundamentis, etoquentia; laude omatum, cujus non illa qui-
dem multa, sed sane illuslria monumenta in vulgus prodierunt, ita in graviores facultates, prwserlim vero in
theologicas loto animo incubuìsse, ut a primis juventutis annis gravissimum munus quwrendi in omni theoto-
g\02genere, et judicandi de iis qui in amplissima dicacesiToletana ad animarum curarli assumendi promoven-
dique sunt, magna cum gloria, ac nominisexistimatione sustineas. Verum opinionem meam longe vicit perspecta
mihi singularis ingenti lui vis, et sacra; doctrina; uberlas; cum te Roma; mullis mensibus commoranlem, fere
quotidie de altissimis religionis nostra; mysteriis, ut occasiosese dabal, ex tempore subliliter disserenlemaudie-
rim, atque ita difficillimaquoque ad vivumresecantem, eaque facili et profluenli oralione expedienlem, ut inge-
nium videreris (Augusti verbis ular) in numerato habere. Nec secus exislimarunt tot UHviri principes, Eccle-
sia; et Htterarumdecora, quorum in consuetudinem, doctrina; amore duclus, te libenti animo dabds, et quibus
ipseimpetisecliarus. acceplusque eras propler ingenti prceslantiam candoremque animi bene constituti. Mirari
PATROL. XIX. 1
11 C. VETTIUS AQU1L1NHSJUVENCUS. l'i
eliam in te tìcuil avidumstudium Romanas antiquitales qua sacras, qua profanas investigando,judicium exqui-
situm in liberalium arlium operibus ceslimandis, ardens desiderimi! introspiciendi omnia pielatis opera, qua;
multa ac.varia Roma; sunt ad hominum airumnas sublevandas sapienler iintilula ; ut maximopere optandum
sii, lales e# Hispania huc ventilare viros, qui vichsim et bonam exislhnalionem de genie nostra apud exteros
inferanl, et Itine in palriam reduces boni aliquid lamqsam ex mercatura bònarum arlium reportent.
Utinam vero mea limein Juvencum exercìlaiio, qua; tuo eliam itineri Romano accepta referri debel, cwteris
tuis cogilationibus et curis responderel ! Veruni si quid in ea deerit, vel poiius quidquid decrit, deerunt enim
multa, facile spero, le mihi condonaturum, vel propter ardui operis difficullatem, quamipse in Breviario Isi-
doriano, inS. Martino Legionensi,in Palribus Toletanis recognoscendis ,ut emineniissimi editoris Lorenzana
laborem aliqua ex parte relevares, diu expertus es, vel propter singularem humanilalem, qua honorum
litterarum cultores compierti solesr ei me.cum multi», vel dicam, neparum gralus v'idear, cum primis benigne
complecti voluisti. Vale.
Romae iv kal. Octobr. MDCCXCII.

PRQLEGQMEHA IN C, VETTIUM AQUILTNUM JUVENCUM.

CAPUT I. A nostri gestis dictisqueenarrandis cenfereiidum qui-


&. Hwr.onymi de Imeneo, testimonia-expendimtur. dem a me esse intelligo ; sed adjumenlum hoc valde
Opimo de religioso citte olim Junenco' pxmslilo,re- exjgiium ad tantum onus subeundum esse facile per-
jkitur. spicui, eum istiusm«di tractationen* non nisi timide
J, 1. Post Prudenliuni et Dracontiunii ad velerà et pedeteniim- quivk quamvis experienlissirnus de-
esemplarla, recognitos et, quoque modo pomi,, illus- beai aggredì. Sequar igitur ducem Juvencum non
tratos, non, lam a me reddenda.est ratio,, curnnnc: quidem passibus acquis, sed lame» ut poterò.. Com-
Juvencum simili eultu ornatimi edamvqiianiicur lam- ratìtìfcibioneS'in. Seduliunv, Araiorem, aliosque sa-
diu,djslulerim,.auialioS;illi preetuierim,. EsfeenimJu- eros, poetasi in alind- tempus- differam,. ne milri ali-
vencus,, ul.poelarum cbrisliaiioru.m,omnium», quosi qjHS-exprobrel-,quod Antonio Nebrissensi Nicol. An-
inter Latinos quidem exstilisse cer.tonov.imus, anliv- toni*® G'bjiciebat Bibliotli.. vet. K nve. 4," pari, i,
quissimus, itaetiani nitoreverèor-imii Eleganzaslylij numi,Uè :: Nìilinm<va'o>liaelenu»habuisseJuvencum,
e) veteri quadarm simplieilate, ad divinum sui ear- qwcrìtica;•mdmtrife.-,. ani explicaiionis focem , qua
minis argumenlum piane acoommodatav pTsestuntis- indigfÀ,.ei pr.wluceret;.prcelerunum,Barthiumex parte
simuSi In ejus aulem poema-te'non feliim mirar! li- alitjua', et>Ealìi'iciumlevi ninna*in>re umm>, eo magis
cei primami, saltem iuler Latinos, quatuor evangelio-B; miror , quod: c«wn.Anlonius N'etirissensipnoster , qui
rum, concordiamo, adsGujus-imiiationem-inmimer;e' poluit', debuitque.'imwcum Sminilo^ei<Aratore-multo
alias pastea ppodierunl,, verum etiampeculiares quas- magis1.Juvencum'civem simili'commendare,pih-ketori-
daiiijnterprefaliones sacrarum Iitierarum vetustaie bus>a>seesplunai.mn, in Sedulio quid&ìi industriie
sua,,CQ.iu.mendabiles.,. varielalem piia?Jerea,leetiowiSv sua; operam posleritali trammis-eril,-in Araioremconi-
in volumioe-, Evangelioranv,. quo illè suo tempore;, mentaria. parata-se haberv.alicubi testatila fuerik: Ju-
ineunte scilicet saeciilo>iv,iitebatun. wneo. aulem.HAspanonullus suppetias wisse referalur.
2.,,Veruni Pr.udentioprineipatumiinler poeta* etoi-4 Ne-vero meo mori desini, bis Eroleg<imeriiscom-
stiai.ios>,q.u,em.vOlim,>libens.cuin plerisque-asserui ol) picciar quiqukl- de^eo, de ejusioperibus^. aodieibus
mirabiliem rerum, et earminunii varieia-teins,aeutis- msss, editionibiisque, multisi in: Incisadispersimi'.
simujrii,Uigeniujii:, ingeales. sp.irilus>2>'p°eticoSvet coHegù
singulareindofò'riiiaimt nec.nunc<|uid«mi<nega,ì'e,,:iuti i. Nonvexigiua-sIaas Juvenoi esi, quod^a S. Hiero-'
in du,bi«mire>voiGiii'e, estsanimus. Ul.amemrproxime. nyjmonon.seniel' nee perfanclorie laudatus foerit :
posi JPraden 1iuni e mea*manu->prodiretsDracontiusj. ncque* enii» de'ejuss 3 vita q;iidquam aliud explo-
illa; me. raiio impulita quod.hujus.carmiuaduabus, ratnm babenius, qsiamquod. de eo tradidil Hieronyt-
pai;,lib,us.auetiora, quajji (|uaoaMeaprodieranl, insG m-us. Ila • ergo: pr.iecla.rusbic doelor de Vir. illustri
cpdic>bustnis.s,a.me reperla* exqwibus omnino aljusr c«p. S^v'om. n, col. 909 : Juvencus, nobilissimige-
D.r-ac,ouiiii&tappaRet, muUfi'.majflreimuii.lilatemSI*H neris^ Hispamsi presbyler; quatuor Evangelia hexa-
c1i.os.isvdpclrii)W5- visajsunt' meiris >versibus*-
e.t.,:i!.iliqiiitai-Js.sacjft8D;-niitiii. pene, ad'verbumtransferens? quatuor-
ullalur.a,.,,qnani,; cimiweniatóoiie&iullatvnmae itnalixis» libros composuk;; et imnnulla-.eodem-metroaé'sacra-
chrjsiian,ognppeLaj5,-Joi(iii.or,um-,ipne8i vkcaliud agere; menionmvordineim pertinmitiw.Floruit'sub-Gonstan*-
Iicetr ni.sivvelefve.ro!leciionem, codicibusopUniff.notte.' liiw principei. Iroxpiodatn»Jtivenci endice hoc-testi--
iiiópectis,_consti,uiere> meniuiwexprimilur cum aliqua«varietate, ut referao)"
3-..,D<eterr^b,a1tlimeretiàm>ab.editione.Juvenci ma- tram. SOr
j^stas.Jpsa argjjjfleBtiiiQuodsi iismetvexereilatione-" Sv V^lJarsins'in notis-aniniadvei'ti't, exfipso gcnii-
in,buc.ige(ie.re;alii}uidi,proféci,id.jolumin Salvatori» iitio nomine saiis'apparei'e, Juvencum fuisse nobi^
45 PROLEGOMENA. 4i
Issimi generisi quia in libris antiquis, Jureto lèste,- AVlium
1 nomen Juvenci, adeoque Veltius, aut Veciius
appellatur C. Veltius Aquilinus Juvencus. Certe H're- scribendum est, quamvis eliam Veitus, et Vetus, et
ronymi tesiim'tfniiim de nobili genere Jirvenci pro- Vetuus in veieribus nonnullis inonumenlis reperia-
batorie non indiget. Veruni argumentnin aliquod lur : nam genlilitia nomina ab aliis derivari sole-
prò eadem nobiliiate non quidem ontuino perspi- bant, ut CorneliuSjTullius, Claudius, Julius, JEmi-
cùufiì, sed probabile peiitur ex qunttior nominibws; liits, eie. De nomine vero Vettii, aut Veciii nihil
quibus in veluslis m'embranis insignitus est Jdvèn-- alitid ha beo quod ex anliquis proferam, nisi quod
cus. Race ameni nomina non eodem modo ab omni- Glandorpius in Onomast. Rom. nomen fainiliaeRo-
bus efferunttir. Joannes Albertus Fsbrìcins in B't- llarne plebeise tradit esse, quoe tandem sub impera-
blioth. Lnt. libr. ìv, cap. 2, ex Jurtìfo pa'g.275, ad loribus respicere ad bonores coepit. Plutes lamen
Symmach., et Paulo Colomesio iir Paralipomenis ad Veclios illusires nominati-.InJuvenco id nomen ma-
Cliartophylaeerii Giiilielmi Cavei, et ad dialóg. 5 Gy- gis, ut dixi, gentilitium est, quam familia), adeoque
raldi de poelis, intrgrum Juvenci nomen ait esse curii bsecnomina gentilitia plerumque ex loco aliquo,
Aquilinus Caius Veltius Juvencus. aut gente manaveriul, ut Tarquinius a Tarquiniis,
6. In codicibus niss. referendis, ìium. 50G et non inepta conjeciura duci potesl, Juvencum ex Ve-
seqq., modo proleTtiir appellalio G. Veciii Juvenci, B 1 clonibus seu Vellonibus populis Lusitani;» antiqua;
modciAquilini Juvenci, modo Q. Velli AquiliiJuven- Inter Duriuin et Tagum 5 originem suani traxissc.
ci-, modo Gai Veca Aquilini, modo 0, Velili Aquilini Ac l'orlasse haeefuil causa cur iiennulli pairiam Ju-
Juvenci, modo C. Velli Aquilini Juvenci, modo C. venci Olivam fuisseconfiuxerinf; iiipaulo post oslen-
Veciii Aquilini Juvenci. Remigius Ceillierius, de' dam. In Ilisloria ecclesiastica Nalalis Alexnndri sal-
Siipl. eccl. ioni. ìv, asserii, éjus nomen in qni- dilo IV, cap. 6j art. i, nomen hoc Juvenci effertur
iiusdam mss. esse Aquilinus Caius Vettius: Neque Vesiins, et tertio loco ponitur, sci licei Caius Aquili-
omiitendiim, in duobus codicibus màhnscriptisFlo- nus Vestius Juvencus ; uli eliam ex Petro Pilboeo
rentinis addi V. Cr, qua: noia; innuunt vtrum claris- Iradidil Labbeus, de Scripi. eccles., qui lamen ex
sitnum: de quo limbi dixi ad Prudcntium, in Pro- veleii alio'exemplari proferì Oaium Vectium Aqui-
legom. nuni. SOseq. Sed, ut ego suspicor, Juvencus linum.
vir clarissimus non a veieribus, sed a recenti aliquo 9. Romani pranoniine el nomine non conienti ;
librario vocalus est. In codice Vaticano regina; Suc- addiderunt cognomen. Ilujusmodi cognomina aut
cise, quem describam num. 48; sic nomina Juvenci ab animo, aut a corpore, aula casu imponi sole-
invènio : Gai Velli Aquilini Inventi ; in Olioboniano banl. Videlicet a colore dicii sunt Rutilus, Ebur-
vero, de quo agam num. 49, ila : Gai Velli Aquilini 'G-nus, Aquilinus, Albus ,• Niger, Rufus t Flavus , ut
Juvenci-. Diserimen sólum est in Juvenli, et Juvenci explicat Sigonius, de Noni. Rom. Fesius prcenomen
nomine: 4 nanl Gai VroCai dare in utroquelegiiur : Aquilius ail esse : Aquilius prmnomen ab aquilo co-
et eodem modo legilur in veteri alio exemplari, quod lore, idest nigro, dietimi. Melius inicrpretaberis <o-
ex Labbeo, num. 56, indicabo. lorem aquilum rufum , aut subnigrum. Ncque sem-
7. liaque praenomen Juvenci Gaiiis scribi posset. per Aquilius est pranomen, ut cernere licei in
Elsi enim prsepomen hoc; quod in nomen aliquando C. Aquilio , a quo Aquilia lex exslat Dig. libr. ìx,
transit, plerumque Caius scribauir; tamen reperilur tit. 2 ; qui tolus est de lege Aquilia, ave ad legem
eliam per G scriptum , ut in Cenotapbio Pisano C. Aquiliam. Glandorpius in Omini. Rotili,piures Aqui-
Ca?sàris: Duce equestres inauratie Gai et Ludi Cwsa- Iios recenset, in quorum plerisque Aquilius nomen
riim statua; ponanlur. Quiniilianus ; libr. i, cap. 7, est, non pnrnomeu : hoc ipsum observo in veieri-
docel Gaius pronuiiiiari, etiam si Caius sciibairir ; bus inscriptioaibus , in quibus nonnumquani Aquil-
ei Grseciquidem per G semper effertinl rtóo?; et non- lius reperilur scriptum. Sabotilo iv floriili Aquilius
nulli a jiaioo, gaudeo, quasi a gaudio parentum de- Severus, scriplor (lispnnus, a S. Hieronymo, de
dnctum hoc vocabuluin voldnt. Vàlerius Maximtis, Script, eccles. e. 5, et a Nic. Antonio, 1. n, e. 2 ,
sivé àuciór sit Tilus Probus, aut Julius Paris, in "paia, i, Bibl. Veli llisp. làudaliis. In iioiiiiullis mssi
epitoma de pramominihus id annotalum réliqtiit, et is dicilur Achillius, in aliis Acitius.
siiiiileniscribendi varielalem in Gueus animadvertil : 10. Juvenci agitomeli; ut codiees pléi'ique con-
Alti RECM,olii GNEUH, alti CNEUMscribiint. Qui G at- seniiunt, non Aquilius est, quod nomen apud anti;
tera in hoc pronomine uliinlur, amiquitatem sequi vi- qnitires ROniartòsmagis in Usu erat, sed Aquilinus.
denlur, qua; mulium eu litlwa usa est . -.. Qui C, GoìdasiUs làméii Aquiiium vocat, cujus verba affe-
corrupiionesyllaba; deleciari videnlur. Gonfer-,si pla- ram nuiii. 57. Ili Aclis Sanctoruin et Martyrologiis
cet, Norisium, de Cenoiaplt. Pis. disserti 4-, éap. S; plilviiiii occurriiiit Aquilini elicti ; nec desimi qui
noias Dionysii Goiholredi ad Festimi; verbo Gàio eodeiti nòniine voeentur ili elliiiicorum antiquis ih-
Cmcilia; et Sigonium, de Nom. Rum. sclipiioiiibus àliisque monumentisi Sed omiitendus
8. Nomen secundum Juvenci ; quod a veieribus; a nobis non èst is, qui cUm Jiireiico iribus primis
Romanis simpliciter nomen Uicebatttf ; ut priinumi nomiliibus convenit, G. Veltius Aquilinus, consul
prxnoineii, non Velini, sed Vellius est', nisi Si follei cum Q. ìiiriio Rùstico anno Glirisii {62; Ih Fastis
cui magis arrideat Vcclius. !d vidfetiiresse genlili- sohitu SppdlaUir Vctiius -Aquilinus,sed apud Gru-
IS C. VETTIUS AQUILINUSJUVENCUS. 16
terum exstat inscriptio peninens ad tempora Marci, A multis modis alioquin corruptum reperitur, ut prò
et Commodi AA., quam Lipsius vidil Romeoad lem- Juvenci, vel Juventii saepe reperias Eventii, Inucii-
plum S. Ludovici in oedibusQ privalis : in qua in- lii, Yvenlii, Hivenlii, Quentii, Yentii, Hyvenlis ,
ler xv virus STLIT.JUDIC,ut videtur, aul inler aliosi Venunlii. Nosler eliam Juvencus non solum alicubi
1
cnllegii xx virorum secundo loco nominatili C. Vét- Juventius appellalur, sed etiani Hiveniius, el ali-
tius Aquilinus, qui, ut ad marginerà iiolalur, fuit quando Juvenis, ut colligilur ex MonifiiuconioBibl.
consul anno Urbis 9L4; atque ita vocaiur a Pagio, Biblioth. pag. 508, ubi ex biblioteca Ambrosiana
qui prsenomen Junii Rustici Lucium inscribil. Alius Mediolanensirecensei Aquilini Juvenis poema de Ac-
fuit Q. Vellius Aquilinus consul anno Clirisli 123, iis aposlolorum. Intelligo aulem codicein illuni
alius Veltius Aquilinus consul 286. De bis omnibus complecli Aquilini Juvenci poema de quaiuor Evan-
conferri possunt noia; Mansii ad Pagiuin , anno Ur- geliis, el Araioris de Aclis Aposlolorum. Ac for-
bis 878, 91S, 1059. tasse error est in Monifauconio , non in codice ve-
11. Fonasse ul a C. Vetiio Aquilino consule, aut teri : in indice quidem Monlfauconii is codex dare
ab aliis ejusdem susogenlis Venia; et familice Aqui- Juvenco aliribuilur.
linoinm Juvencus distinguereiur, additimi iliì est 14. Alius fuit Juvencus Ccelius Dalmata, quem
hoc ipsum nomen Juvenci, quod quartini! est, ac B diversum esse a Juvenco presbylero observavii Fa-
cognomen recte diceiur. Kevera Juveniius nomen bricius Biblioth. Lat. libi1,iv, cap. 2. Scriplor eliam
est inler Romanos noiius nobiliusque : et hoc no- is ciiristianus fuit, vitamque Aitila; oralione soluta
men Juvenco nostro asserere possemus ex codice composuii, cujus saepe mentionem facii Barthius in
anliquibsimo Vaticano regina; Sueciso, ubi in line Adversariis, Juvencum CcelinmCalanum auclorem
patrius ejus nominis casus effeilur Juvenii. Juven- vocans. De hoc Juvenco scriptore Vilac Aitila;,
ìium veterem poetam comicum ex Cbarisio , libr. II, ejusque ediiionibus videndus est Joannes Vogi.de
laudai Barthius Advers. libr. xxi, cap. S, col. 1025. Libr. rarior. Typis eam Vilam commissam fuisse
Sed cum omnes alii codices et codex ipse regina! Nic. Anionius, cum de Juvenco scripsii, iguoiabal:
Sueciie in principio Juvencum exbibeant, nefas esset quae lamen longe ante piodierat, scilicet Ingolsla-
a tam recepto vocabulo discedere : praesertim quia dii 1604, in 4°. Sidonius libr. ix, epist. 14, comme-
rationem habet in veteri Romanoruni consuetudine, morat Juvenci Martialis hisloriam, vel, ul alii le-
qui multa cognomina ab uimque pecore, majore et gunt, Juveniii, aut Vmentii. Savaro ad eum locum
minore, sumebani. Ascribam verba Yarronis libr. n Juvencum a Martiali dislinguit, pulalque hunc
de Re rusl. cap. 1, ex correciione Sigonii de No- esse Gargilium Marlialem, cujus Lampridius et Yo-
'
mili. Rom.: Nomina multaItabemusab uiroque pecore, C piscus meniinerunt. g Sirmondus in not., eumdeni
a majore et minore: a minore Porcius, Uvinius, scriplorem asserii Juveiiliura Marlialem , ac conjicit
Caprilius. Sic a majore Equilius, Asinius. Est aulem esse hunc ipsum Gargilium Marlialem ab aliis me-
ìnlelligendum, cumdicimus Capram, Taurum, Vitu- moraium.
lum, cognomina adsignificari, quod dicuntur Annii 15. Cum quatuor Juvenci nomina siiigillatim ex-
Capra;, Stalilii Tauri, Pomponii Viluli : sic a pecu- posueriinus, illud nunc addere supervacaneum non
dibus alii multi. Paulo aliler id in editis legilur. est, saepius mares apud Romanos quatuor nomina
12. Juvencus ergo a juvenco cognominalus est, ut habuisse, prsenomen, agnomen, cognomen, el no-
Moscbus poeta Grsecus : nam p.ò<rjo?juvencum men, idque nobiliialem generis arguere, ut cum
sìgnificat. Hoc verbo lusus est Barlliius libr. vm Alexandre ab Alexamlro notavi Prolegom. ad Pru-
Epidorpidum, num. 74: deniium, num. 41. Eodemloco docui cum Sirmondo
et Marcinone Scipione Maffeio, media; aelalis nomi-
Teuere araira digniorvirotaurus
i" ; Jugo JuveucusODclit UicAratorem. nimi propriam liane quodamraodo legem-fuisse, ut
proprium cujusque nomen in ultimum locum conji-
Sermo illi esl de duobus bis poelis chrislianis Ju- cerelur, ul in Marco Aurelio Cassiodorio Senatore
venco et Araiore. Neque vero ignoium omnino esl " (nam Senaior nomen proprium Cassiodorii a Maffeio
Juvenci vocabulum iuler 7 nomina propria Latino- dicitur), et in Marco Aurelio Clemente Prudentio.
rum. Papise Celebris esl memoria S. Juvenci epi- Ila ergo seiiiiendum est de Caio Vetiio Aquilino Ju-
scopi Papiensis. De hoc accipio, quod Monifauconius venco , quamvis hic ordo nominum in Juvenco, uti
in Biblioth. Biblioth. Mss. pag. 1245 , col. 2, inler in aliis, aliquando inversus reperialur : solebat
libros mss. monasierii S. Peiri Carnulensis refert enim id fieri eliam apud antiquiores Romanos.
Ilaymonia Exposiiionem in Episiolas S. Palili, eie, 16. Ilactenus de nomine Juvenci, quod Hierony-
In cujus principio, ail, sunt hymni de passione mus expressil, deque aliis tribus quae tacuil, aede
Chrisli, de S. Dionysio, et de S. Juvenco episcopo. nobilitale generis, quam diserte afurmavii, Alia
15. Adveriendum lamen esl, in Mariyrologio Ro- nunc noia Vallarsi! expendenda esl, qua ad verbum
mano legi ad dieui 8 Februarii : Papioi S. Juventii Ilieronymi quaiuor, eie, adjecit : Yerius, notante
episcopi; el ad diem 12 Seplenibris : Apud Tkinum Fabricio, dixissel : Hisloriam evangelicamquatuor
S. Juventii episcopi. In aliis tainen Marlyrologiis, et libris digessit, Matthwi seriem prm cmteris sccuius:
in multis mss.„Lnomen Juvenci^exprimitur, quod non singulis evangelistis sinqulos libros imvendit.
17 PROLEGOMENA. 18
Equidem non video qua rat'one Fabricius et Vallar- A riistoria decerpias. De Carmine in Acta IO aposto-
sius Hieronymo impulent, quod aut dixeril, aut lorum , quod Aratoris esl, el per errorem Juvenco
dixisse videatur, Juvencum singulis evangelislis in quodam ms. codice iribuilur, lege num. 13 et 41.
singulos libros impendisse. Quod enim quaiuor Major controversia orilur de Carmine in Genesin,
Evangelia iransferens Juvencus quaiuor libros com- quod in Collcct. vel. script. Edmundi Martene
posuerii, id vere asseritur, etiamsi non singulis tomo IX, col. 15 seqq., sub Juvenci nomineedilur
evangelislis singulos libros impenderit, sed concor- ex codice Corbeiensi anle nongenios vel nunc qui-
diam evangelisiarum suo ordine exposuerii. Mat- dem mille annos exarato; quod confirmaiur codice
thseumquidem praeca'teris secutus esl, non quia or- infra num. 43 indicando : et in eamdem rem traili
dinerà iiuem habet Matthaeus, semper praetulerit, potesi, qui num. 44 laudatur, codex Juvenci in ve-
nam seriem vita; Jesu Chrisli apposile ex quatuor tus Testamentum, nisi error hic sit prò in novum
evangelislis digerii, sed quia plura ex Mattha30su- Teslamentum, de quo redibit sermo eo loco. In hac
mit, quam ex aliis : siquidem Evangelium Malibsei controversia quid ego senserim, dixi in Prolegom.
singulis aliis tribus locupleiius esl. Andreas Gallan- ad Prudenlium cap. 25, n. 220. Alii id opus Tertul-
diu's, qui tomo IV suse Bibliothecse Patrum Juven- liano , alii Cypriano, Elias Pinius ex conjectura Sal-
cum inseruii, 9 eumque summopere laudai, in ii viano Massiliensi , quod Allixius eliam pulabat.
Prolegomenis ad cum lomum, cap. 15 monet, Juven- Georgius Fabricius inler poetas Cbristianos iniiium
cum plura omisisse, quia omnia D. N. Jesu Chrisli hujus poemalis protulii, Cyprianoque adjudicavit.
gesta, non omnia dieta exprimere voluit. Prseler Andreas Rivinus, qui Tertulliaui opuscula poetica
hisloriam quatuor Evangeliorum Hieronymus in Ju- notis illustrata Lipsia; 1651, in 8°, vulgavit, locum
venci elogio indicai nonnulla eodemmetro (versibus in bis dedit buie imperfeclo libro in Genesin.
hexameiris) ad sacrameniorum ordinem perlinenlia. 17. Editor colleeiionis Pisaurensis poetarum non
Ha;c adhuc laieni, aui, ut magis pulo, inlercide- solum Cypriani nomen eidem carmini proemiilit, ve-
runt. In Montfauconii Biblioth. mss. ex bibliotlieca rum eliam in noia ad caput Joannis Alb. Fabricii de
Vaticana regina; Sueciae num. 1254 annotalur, Cypriano in Prolegomenis ad toni. Valfirmat, ma-
Anonymi iiber compendiosus de septem sacramenlis nuscripta , tcstibus omnibus ediloribus, Cypriani
metrice compilalus, qui vocatur communiterDecretale nomen praeferre , neque raiionem suppetere, cur a
ad informalionem sacerdolum cum exposilione. Qui manuscriptis recedamus. Ignorabai scilicet collector
Iiber, ut ex vel sola inscriptione colligere libet, Pisaurensis, poema in Genesin Ionge auclius editimi
minime Juvenci videlur esse. Relinquamus etiam sub Juvenci nomine in Collectione vet. Script.
auciori suo Ilildeberto versus, quos sub ejus no- G Edmundi Marlene, et iniiium ejnsdem in multis edi-
mine ex eadem bibliotlieca laudat Montfauconius lionibus Tertulliani ex mss. repraeseniari. Illud vero
num. 88 : Prosperi Aquitani epigrammalumlibri ìv... Marlenius bono more, lideque oplima effecit, quod
Hildeberti versus de sacramenlis. Petrus Crinitus in ms. codicem exacte exbibuit : nam primi edilores
Vita Juvenci ail : Aliquotbymnos fedi, quibus facile poelaruni Chrislianorum niagnam sibi licenliam ar-
indicamise oplime merilum de religione Christiana. rogarmi, et ad regulas metri, quas ipsi didicerant,
Paciaudus De cultu S. Joann. Bapt. dissert. 4, versus retìogebant, quin saltem seripiuram veierem
cap. 6, referi, Georgiuni Wicelium in Hagiologio, a se in membranis repeilam indicarent. Jant poema
sive De Sanctis vel. el nov. Testam. , Mogun- in Genesin, quale ex codice Corbeiensi Marlenius cx-
liae1541, exseribere hymnos in honorem S. Joannis prompsil, ad sa?culumvi, ani post facile rejiciet,
Baptisiae, quos cmleslimentis insiinctu el artificiosa qui poetarum Chrislianorum stylum et consueiudi-
verborum conclusione fuderunl Juvencus presbyter nem in arte metrica per diversas eorum seiates probe
sub Coiislaiitinoet Adaiuus a S. Victore. In Hymno- calleat. Idem judicium nieuni esto de carminibus
dia Ilispanica §23, pag. 102, id mihi salis non li- aliis , quae -sub Tertulliani et Cypriani nominibus
quere affirmavi. Wicelii istius Hayiologiumnondum solenl laudari : quae fonasse alium Terlullianum ,
reperire poiui : sed baud invilus mihi persuadeo, D alium Cypriauum \\ auclores habuerunt, non eos,
hymnum vel hymnos Juvenci in honorem S. Joan- qui sa^culo ni vixenint. Non alienum ab hoc loco
nis Baptisiae excerptos esse ex libro i Historiae esse pino, ut ostendam nullum esse poetam sacrimi
evangelica;, ubi Juvencus narrai Elisabettiani ex inler Laiinos, quem Juvenco antiquiorem esse con-
Zacharia mirabili modo concepisse, a Maria Virgine stet. Nam Lacianlius eodem tempore vivebai, ncque
deinde visiiatam, ac demum praecursorem Domini ejus esse carmina, quae vulgo illi (ribuunlur,
Joannem Bapiistnm in lucent edidisse. Ex eodem multi viri docli censent. Commodianus vix inler
libro peiilus etiam esl Juvenci hymnus in Annun- poelas locum meretur, cum solum versus poliiicos,
tialinnem, quem Fabricius Biblicrth. vet. libr. ìv, ul Gricci vocant, effuderil, servato quidem numero
e. 2, num. 1 , referl ab Andrea Wilkio in priori hexameiri, neglecia vero quantitaie syllabarum.
parie suae lleortograpliiae edita; anno 1610, in 8°, Adde Commodìanum a Gennadio cap. 15 de Script,
fuisse insemini : de quo vide num. 85. Neque alios eccles. post Lactantium collocari, quamvis nunc
hymnos crediderim vidisse Crinitum, nisi hujus- coiijici.uit nominili Iloruisse eum tertio saeculo.
niodi aliqua fragmenla, aut pariiculas ex evangelica G. Fabricius in Comment. poet. Christ. Viclorinutì
1-9 C. VETTIUS AQUILINUSJUVENCUS. 20
Pietaviensem, quem alii Petavionensem dicunt, ex Arsoli ilio principe a Jnve:.co confeeiaiii fuisse diserte
Hicrouytno ante Laclamium el Juvencum claruisse Iradit idem Hlernnymus in epist. 70, al. M, ad
tradit, eique Carmen de Jesu Chrislo Deo et no- Magnum oralorem urbis Rom*, cui rationem red-
mine ascribil. Sed mulli alii tum hoc Carmen, limi dit cor in opusculis suis ssecularium liilerarum po-
alia sub Vieloriui nomine vulgata Mario Vicarino llai exempla, ostendens quorum exemplo id faciat,
Afro, qui saeculoìv (aliente senex (idemClirislianam el post multos egregios virus laudaios sic pergit :
amplcxus est, adjudicant. Ci illierius non dubiiat af- Juvencus presbyler sub Constanlinohisloriam Domini
iirmare Juvencum antiquissimum esse omnium Salvatoris versibusexplicavit: nec pertimuil Evangelii
poetarum Chrislianorum qui exstant. Quod allinei majestatem. s&b metri leges miltere. De ca!teris vel
ad Carmen in Genesin, quouiam a multis Juvenci morluis, vel viventibuslacco : quorum in scriplis suis
opus diciiur, referendum illud est inler opera Ju- et vires manifesta;sunt, el volunlas. Sic auclorilate
venci dubia , el mea quidem senlenlia inler suppo- Juvenci sese lueiur Ilieronymns.
sitiva: cujus rei non aliud magis effieax argunienlum 21. Quo in elogio nolaium inverno apud Arnlze-
a me proferri poiest, quam ip-a conlenlio liiijus nium Misceli, cap. 5, ex Heumanno in Poecil.
poeinatis cum [{istoria evangelica. toni. Il, libr. in, pag. 549, in nonnullis mss. legi
18. Libentius collocabo inter opera dubia Juvenci B Evangelii verilatem prò Evangelii majestatem. J3
Carmen auctoris incerti De laudibus Domini, quod Hoc lamen praeferl Arnlzenius ; el Vallarsius nullam
inler poelas Gbrislianos edidit Fabricius pag. 765. varielalem lectionis agnovii : neque porro sollici-
Auctor enim scribebat eliam sub Consianiino, alque fanda est scriptura vulgata , quam mulli alii reli-
ad Juvenci stylum accedil ; simili etiam modo ac neui, quia eadem verba Hieronymi, ul Juvencum
Juvencus, in fine poematis Conslanlini Inudes cele- laudent, usurpant. Hoc ipsum innuit Foriuuatus
brai. Qua: caiiones si idonea; non sunl, ut dubitare libr. i VitaeS. Martini initio :
possimus, an auctor sii Juvencus, saliera id efficiuni, Majeslatisopus metri canitarte Juvencus.
ut non muliori loco, quam post Juiencum, pauci 22. De anno eliam, quo carmen suoni io Evan-
illi versus poeta; incerti, et Juvenci aeqnalis, collo-
gelia scribebal Juvencus, llieronymus testimonium
ceniup. reddiilil in addiiione ad Chronicum Eusebii toni, Vili
19. In ediiione Basileensi Juvenci, Sedulii el operum, col. 787, uhi ad annuiti Domini552 alt :
Araioris per Tlicod. Poelinaniium slatini post Ju- Juvencus
presbyler, nalione Hispnnus . Evangelia he-
vencum addilur aliud poemalion inscriplum : Trium- roicis versibus
explica!. Mirifico haec omnia confir-
plius Chrisli heroicus; ad cujus margiiiem 12 haec mantur ex epilogo 11istorile evangelica;:
osi noia : In exemplari auctoris nomen non erat C Haeciniliipax-ChrisliIribuit, pax haicmihisaecli,
ascriplum. Idem carmen eodem lindo reperilur post Quamfovét indulgensterra rcgnaloraperta;
Juveiicuni in ediiione BasileGiisiSedulii et Juvenci Constantipus,adest cui gratiadìgna morenti.
per Barlhnloina-uiii Wesibemerum anno 1541. Vi- Id de Conslantino eo polissimuni tempore prscdieari
deniur ergo hi versus in veieri aliquo esemplari potui!, quo Liciniiim debellavit, nìmirum anno 524,
eadem forma ac Juvencus exarali : qui lamen in quem anno sequénti occidijussii. Ex eo enim lenipore
colleclionu poetirum Chrislianorum F-abriciana, fere ad obilum usque pacem per universum orbem
aliisque praelermissi sunl. Ratio metri ac Lalinila- Romanum fovil Conslanliuus, dictus propterea se-
tis non male constai in hoc Carmine : sed subve- curilalis a'ternae fundalor, ul noial Fabricius in
reor ne opus receniioris alicujus sii, qui sai- Comment. poet. Ghrisl., qui nescio quid sibi velit,
culo xiv vixerit, et liane appendicem [{istoria; evan- dum ail, Juvencum Cnnsiantini imperaloris suonimi
gelica1.Juvenci suhnectere voluerit. Non enim salis le-inporum meminisse : ponlificis Silvestri meniio-
mihi liquet de anliquitate codicis, ex quo bujus- nem pmisisse, quia ejus nonduni fuit regia in impe-
modi carmen cum Juvenco exiracium esl. Ini crea rio aut in orbe Chrisliano potentia atque auclori-
illud inler opera dubia aut supposililia Juvenci re- las. Naevebemenier ille errai, si colligere ex silen-
pellere minime pigebit, prsosertim cum obviuin non D lio Juvenci vull, nullum fuisse lune Romani ponlifi-
sii. In codicebiblioiheiae San-Germanensis num. 45 cis principatum in orbe Chrisliano. Niliil enim era!
descriliondo indicatur carmen Juvencide Ascensione; causa; cur Juvencus pacem saldi hiudaiuriis, ex
quodnihil pulo pertinere ad hunc IriumphumChrisli, qua otium vacandi musis saciis nacius fuerii, au-
inimo neque ad Juvencum. Fonasse enim versus cto.ritatem Romani ponlificis in loto orbe Chrisliano
aliqui sunt ex primo libro Aratoris excerpli, et Ju- commemorarci. Conler notas ad epilogum Historise
venci nomen prò Aratore posilum est. Eodem evangelica;.
num. 43, codex alius San-Germanensis Juvenco 25. Sexlus Rufus in Epilom. baud dissimili modo
affingit procemium in Opus paschale, quod Sedulio liane lemporis illius pacem exponit : Conslanlinus
restiluere oporlet. rerum dominus exlremosua; vita; tempore expeditio-
20. Post opera Juvenci desoripla ejus ceialem sic nem paravit in Persas : loto enim orbe pacalis genti-
statuii Iliero.nymus : Ftoruil sub Constammo prin- bus, el recenti de Golhis gloriosior Victoria,multis in
cipe. Mendnm quippe est, quod in nounullis editio- Persas descendebatagminibus. Apud Carolum Pali-
nibus legilur sub Consianiw. Hisloriam evangelicam num Numism. Imperat. pag. 465 seqq. plures videre
21 PROLEGOMENA. 22
lieet 14 nummos Constanlini, quorum inscriptio- ii ul puto, in aliquo bono auciore reperit, sed ex in-
nes pacem a Consianlino l'undatam testantur : VBI- quinatissimis fontibus derivalum. Dexter igitur conl-
QVE VICTOR.FVNDATORPACIS. BEATATRAN- mentiiius ad annum 537 sic habet : Salmanticcein
QVILLITAS.In Historia eccles. Naialis Alexandri, Vettonia S. Juvencus presbyler moritur , qui juxta
et in Diciionario apparalus ad eam Hisloriam asse- nonnullos interfuit conciliolliberilano. Idem Pseudo-
ritur, Juvencum Constanlino suum carmen nuncu- Dexler ad annum 407 iterimi Juvenci menlionem
passe. Sed cum solum fiat mentio Constantini, ut injicit : Cmsarobrigai,qua; nunc prope Ambraciamin
indicelur tempus, quo poema conscribebatur, ejus- VettoniaOliva dicilur, Juvencus aliquol annos agii, el
modi asserlio imbecillo nititur fundamento. Sic Vir- natus ibi dicilur. Inde petit Salmanlicam, ubi floret
gilius in fine libri ìv Georg., quem singillalim cum impense dodi sancliqueviri memoria.
tribus aliis C. Mecoenasconsecraverat, se canere ea 26. His duobus lesiimoniis inter secollalis, vide-
notai, tnr Dexter sibi esse cohtrarius. Sed occurrit inler-
Cassardum magnusad altura pres Bivarius, el monct ad annum 407 referri prse-
FulminaiEuphralera,etc.
claram memoriam , quae lune erat, Juvenci, cujus
24. Petrus Crinitus selaient Juvenci sic definit : alia gesta obiter enarranlur. Hsec eadem confirmat
Prcecipue floridi, impet-anlibus Constando et Con- B Tamayus de Salazar in Martyr. Hisp. ad diem
stante: qua tempestatein eloquentia apud Latinos clari 12 Sept. epigramntate, quod ex ms. codice apud se
fuerunt Tiberiunus, Nazarius, et Flavius Vópiscus, exslanle producil :
qui de gestis Romanorum principimi libros campo- In laudem S. Juvenci presbyterì el confessoris
suil. Sed quo auciore ad imperaiores Constantiuni epigramma.
et Conslaniem Juvenci tempora differat, non expli- Ca.'sarisecceBrigaurbs poslbajcvenerandaJuvencum
cat Criniius, neque puto ullum esse ejus rei ido- Presbylerumnoscitpiguus et esse suum.
neum lestem. Syxius Senensis libr. tv Biblioth. Hic igitur natum lenuil Sahnanticaclarum
Doctrinis,sanclumet pietaie virum.
Sanct. facilius ad Hieronymi sentemiam traiti po- IlliberisccetusPairumcognoviiet illum
Decretisdoclamadhihuissemanum.
lesi : Juvencus poeta sui o?viceleberrimus. . . Con- Deniqueconfessorsanctusconscenditolympum,
slantino principe, et filiis ejus imperaiUibusanno 350. Laudibusut Vetto gaudeatipse suis.
Qui aut id exprimit, quod Hieronymus dixit, aut 16 27. Pervulgatum esl, Tamayum nullam fidem
expriuiere cene voluit. Alioquin anno 550 filii Con- in bis mereri, quse profert ex mss., quae penes se
stanlini caesares quidem eranl, non vero imperato- esse affirmat : sive
hujusmodi veierum scriplorum
res. ab aliis confida bona fide acceperit, sive mala
25. Incerlum ergo esl, quem ad annum Juvencus operaconfinxerit.
ipse Csesarohriga, quae nunc Oliva dici-
vilam produxerìl. Incerlum pariter, an alia munera
lur, oppidum esl a Placentia octo millia passimm di-
praeler presbyleraius of'ficiumgesseril. Ab Alcuino, stans. Ratio conjiciendi, in Vettonia Juvencum na-
quem num. 94 allcgabo, presbyler, el scholaslicus tum, aut inde originem traxisse , commemorata a
vocaiur. Scholaslicus olim dicebalur is, qui in fo- nobis est num. 8. Poluil illa
ipsa ratio architeclis
rensi exerciiatione versatus erat, ut probavi in Pro- falsorum Chronicorum ansam
prsebuisse, ut Olivam
legom. ad Priideniium num. 48, pag. 31. Quo sensu natale Juvenci solum fuisse comminiscerenlur. Ac-
non puto Juvencum ab Alenino vocari scholasticum. ceda
pec diaris conjeciura , quae ex inscriptione
Tribuebalur eliam ea vox rhetori, et erudito; et id
apud Gruierum pag. 958, num. 7 , desumi potesi :
magis convenit Juvenco, episcopatum Salmanticen- nam in ea inscriptione, quse in pago Oliva reperta
sem, quem Pseudo-Ilatibertus ad ami. 557 Juvenco dicilur , el ex Resendio profertur , Vellus quidam
affinxit, nemo jam non irrideat cum Nic. Antonio : !au latur :
qui pariter innuit, Jacobum Philippum Bergomen- L. DOMITIVST. F.
sem, MarinoeumSìculum, el Eisengreiniuni asseren-
GAL.VETTO. OTO
les, Juvencum S. R. E. cardinalem fuisse, nullo in-
niti fundamento. Neque enim 15 ullo modo cotligi D BESANl. H. S. E. S. T.
T. L. DOMITIVS
polest, eum Romanse Ecclesia; presbylerum fuisse,
aut Romani aliquando venisse, ut nihil nunc dicam FORTVNAT.PA
de lilulo aut appellaiione c.irdinalis, quae multo re- TRONO.D. S. F.
ceniior esl. Sed exponendane a nobis sunl alia In indice nominum Gruteri dare Veltus nomen in
mendacia, qua; in commenttlio Chronico Dextri re- nominandi casu enunliatur.
perinntur? Nemo certe fidem illis prestai ; sed expo- 28. InAntiquitalibus vero LusitanisResendii, qua;
nenda tamen sunl, quoniam late ea in probos alios in syslcmate Hispanise illustrala; inserta; sunt, duo-
scriptores manarunl, et multi incauli decipiunlur, bus tantum versibus eadem inscriptio concluditur,
nisi periculi admoneantur; ut non mulirs ante annìs et ila a Resendio explicaiur : Lucius Domitius Tilt
poela nobilis Hispanus Gregorius Salas, cium conter- filius Galeria VelloOtobesani Me silus esl. Sit-Tibi
raneos suos, meosque, viros scilicet illusires Pro- terra levis. Domitius Foriunaius patrono de suo fecit.
vincia; Extremadurae recensebau nobis adjudicavit Sane eodem loco Rcscndius aliam inscripiionem
Juvencum tamquam in oppido Oliva natum ; quod, evulgat ex ruinis Capereusibus in eodem oppido
25 C. VETT1US AQUILINUSJUVENCUS. 24
Oliva, in qua sine ulla controversia quidam CceciliusA Sanclis annumeret, sed ut a Juvenco episcopo di-
Vello, non Vettus nominaiur. Utrolibel modo id no- slinguat. Felicius in suo Calendario, sive Ephenie-
men in Olivauis inscriptionibus exaratum reperia- ride Urbini 1577, ad 12 septembris sic habel : Gio-
inr, Veitus,aulVeHo, suspicio aliqua.leviscerte,inde venco/' altro si nomina , che era prete, quale scrisse
oriri poierit, ut originem Caii Velli AquiliniJuvenci in versi gli Evangeli, e fu chiaro in Spagna al tempo
ex eo oppido repeiamus : fingendi vero , aut certo di Constammo.
asserendi, quod ignores, nulla umquam subest ratio. 52. Majnrem difficullalem creai episcopus Equi-
29. Accuratius di-serendum est de religioso cultu, linus : quem saiis esse ad antiquum cultum confir-
quem olim in Hispania Juvenco prscslilum nounulli niaudum, Bollandiani fatentur. Reponunt vero, eum
liiterisconsignariint. 17 Ita enim negare hujusmodi in catalogo suo non solos Sanctus reeensuisse , nec
cultura in animo babeo , ut non oegre l'eram , si ali- lam accuralum esse, ut necesse sii in ejus verba ju-
ciuà salicm dubilalio de eo in aliorum rnentibus ex- rare. Prima ratio idonea non est : nani epi>,copus
citetur acresideat. Utenim Hispani aliqui scriplores Equilinus de Juvenco perinde ac de aliis Sanclis
saeculi proxime elapsi nimium se ingeniosos prae- loquiiur. Bis eum memorai, primum cap. 69,
buerurtt in catalogo Sanciorum Hispanorum au- libr. 8, sub hoc lituio : De Sanclo Hivenlio pres-
gendo, sic contra ceuseo, majores noslros non mul- B bytero. Hiventius presbyler in Hispania claruil sub
ta m adliibuisse diligemiam, ut memoriam virtutum, tempore Consiantini imperaloris. Qui tir salt-
quibus primi Palres Ecclesia; Hispania; clarueruni, elliate insignis, et sapienlia clarus, rhetoricostylo co-
posteritati mandarenl. Quamquam multa primitiva; piosus, generenobilissimus,quaiuorEvangelia heroico
Ecclesia; monumenta temporumnon lam vetusiaie, metro quaiuorlibris pene ad verbumtranstulit, et apud
quam infortunio, el mirabili quadam rerum regno- Hispanias darò fine in pace quievit. Iterimi libr. xi,
rumque conversione periisse, nemo est qui ambigat. cap. 121 : De Sanclo Juvenco presbylero.Juvencus
llli praelerea viri, quamvis sanctilaie conspicui, qui presbyler apud Hispaniam claruil. Hic sanclis pollens
eo tempore floruerunt quo culius marlyrum vel so- operibus quaiuor Evangelia, etc. El apud Hispanias
lum , vel potissimum in usu erat, prsesertim si confessorisnomine Celebrishabelur. Hwc ubi supra
episcopali honore non preefulseninl, non ita facile ( Hieronymus , de Vir. illustr. ). Ila legilur in edi-
venerationem cullumque publicunt adepli sunl. tione antiqua sine loco et anno : in alia vero sinii-
50. Tamayus de Salazar, in Mariyr. Ilisp., com- liler antiqua sine loco et anno : Hic sanctus pollens
memorationem B. Juvenci, ut vocat,diei 12 sep- operibus. Prior lectio magis placei.
tembris assignat, refellilque llieronymum Roman 35. Dubium ergo non est quin Juvencus ab epi-
de la Higuera, qui in Manyrologio suo llispanoms. G scopo Equilino inier Sanctos rel'eratur, cujus scilicet
die 1 Junìi Juvencum coli voluerat. Hsecduo Mar- memoria confessoris nomine in Hispania celebrala
tyrologia HispanaTamayi el Higuerae,uti eliam epi- fuerit. Aliud senliendum est de Potrò Crinito, quem
gramma ms. penes Tamayum , de quo palilo anle ail Tamayus de Salazar inler sacerdotes caiholicos,
dixi, et Dextri Chronicum eodem in loco omnia po- hoc est, confessores( sic enim interpretautr ) locum
nenda sunt ; quaecausaecultus Juvenci magis obsunt, Juvenco dedisse. AccipeCriniti verba : Nequedubium
quam prosunl : certe cauliores nos reddunt, ut alia est, (uisse illuni (Juvencum) inler sacerdotesdiri-
monumenta, qua; prò eodem afferuntur, maturo exa- stianos, ut veleres \Q auclores lestantur. Quid lisce
mine perpendamus. sibi voluni ? nihil aliud, nùi Juvencum fuisse pres-
51. Piiilippus Ferrarius in Catalogo gener. San- bylerum, ul passim auclores veteres nurrant. Cum
ciorum ad dietn 12 Septembris sic habei : In Hispa- episcopo tamen Equilino facit Jacobus Faber, qui in
nia S. Juvenci presbyieri, et in nota ail, cum scri- epistola ad FabrumStapulensem pracmissaAldhelmo
psisse nobileillud poemain Evangelia,eie. Sanctilalis de virginilate, edile Davenlriae1512, in 4, ait : Con-
Juvenci tesles laudai Franciscum Maurolycum, et siderans ego fructumilluni, qui emersilex ediiioneilla
Conslantium Felicium in suis Martyrologiis, necnon DIVIJuvenci, eie., ut referl Fabricius in Biblioth.
Pelrum de Nalalibus episcopum Equilinum in Cata- r* vel. Lai. libr. ìv, cap. 2.
logo Sanciorum. Bollandiani ad diem 12 Septembris 54. Quod ailinet ad episcopum Equilinum, certa
inler prselermissos Juvencum referunt, quamvis esl raiio illa secunda Bollandianorum, eum non ita
eum Sancium in Manyrologio Germanico vocari accuralum esse, ut in ejus verba necesse sit jurare :
fateanlur. Addunt, Maurolycumel Felicium ab aliale qui animadverlunt eliam, non percipi, quo paelo
auctoritatem non Itabere ad veiustum cultum slabi- cultus Juvenci, si tempore Pelei de Nalalibus vi-
liendum. Maurolycus quidem nec cultum Juvenci guisset in Hispania, non perseverasse! ad nostra us-
presbyieri asserere 18 voluisse mihi videtur. Sic que tempora. Illud praelerea considerandum, Pe-
enim ait ad diem 12 Septembris : Apud Ticinum, lrum de Nalalibus secundo loco, ubi menlionem
qua; nunc Papia dicilur, SanciorumSyri Papiensis Juvenci facil, llieronymum auciorem laudare, apud
episcopi, et Juvenci, qui inox Syro successil...Juven- quem cene nihil de cultu Juvenci reperilur. Cum
cus aulem presbysler, qui meirice scripsit Evangelia, ameni ille sseculoxiv extra Hispaniam scripserit, el
claruil in Hispania tempore Consumimi.Obiler igitur nulli auctores Hispani ejus lemporis, aut quod pro-
Juvencum presbylerum conimemorat, non ut eum xime successi!, veneraiionem Juvenco in Hispnnist
25 . PROLEGOMENA. 26
praeslitam e .;enlur, neque. :<\tu Breviario Eccle -A 58. Monlfauconius in Bibliotheca Biblioth. mss.
sia Hispane ex his, qiisejaa nos ^ervenerunl, ejui> pag. 219 , 21 ex bibliotlieca Cassinensi indicat Ju-
memoria ncolaiur, nullurin solidum argumenlum e:: venci presbyleri poema xi smculo. Ilem ejusdem car-
episcopo Equilino, aliisi ,-.ie, qui eum secuti sunt mina 600 annorum. Et pag. 225, num 526, ex eadem
eruilur ad culium veierem Juvenci slabiliendum. bibliotlieca, poema heroicumJuvenci pretbyleri in qua-
55. Re vera in primis Bibliothecis Palrum , ir tuor Evangelia; el pag. 229, num. 509, Juvenci ver-
quibus Divi tilulus vulgo ei temere multis scriptori- sus super quaiuor Evangelia ; qui duo codices diversi
bus tribuebatur, que::i proinde deieri pluribus in non videntur a duobus supra memoralis bibliotheca;
locis in Indice Expurgatorio Brasichellensis jussum Cassinensis.
est, Juvencus tamen numquam Divus, aut Sanctus 59. Ex bibliotheca D. Valletta; Neapoli idem Monl-
appellatits esl. Nonnulli scriplores virtulem quidem fauconius, pag. 231, nolnt codicem ms. membra-
Juvenci laudani, sed de cultu ejus publico omnino naceum C. Veliti Aquilini Juvenci in quaiuor Evan-
taceni, nt Franciscus Tarapha, de Regib. Hisp., gelia.
sub Constanlino, Juvencus Hispanus poeta el presby- 40. In Bibliotheca S. Marci Dominicanorum Fio-
ler, genere quidem nobilis, sed viriate et doctrina no- renti»;, Monlfauconius, pag. 425, col. 1, indicat :
bilior, per hoc lempus admodum clarus exisiens. Ea B C. Veciii Aquilini Juvenci v. e. presbiteri carmina in
quidem pietas ac religio in Juvenci carminibus elu- membr. In fine : Proba; cento ex carminibus P. Vir-
cei, ut virlutis laude eum floruisse consentaneum gilii. Ad calcem libri : Conno; de Medicis Joannes
sit credere. Veliera lamen posse id cerlioribus au- Arelinus hunc librum Florcntim idib. februarii absòl-
ctoribus, et qui ad illius tempora propius accessis- vit feliciler. Annum non invenio. Codex alius ejus-
scnl, confirmare. dem biblioihecae, pag. 497, Moiitfauconii, sic com-
20 CAPUT II. memoralur : Exposilio Aquilini Juvenci presbyleri
Codicesmss. Juvenci recensenlur. super Evangelia hexameiris versibus.Ex quodam Bi-
56. In disserlalione Isagogica in ioni. I Thesaur. blioihecae S. Marci codice Reinesius, ul Schoettge-
Anecdoi. Bernardi Pezii, num. 28, inter libros nius nolavit, lalem lilulum exseripsit : G. Wetii
marni exaratos monasteri! Tigurini hic tnenioraiur : Aquilini Juvenii v. e. presbyleri. Hic est codex priori
Juvenci libcr quartus (furie libri quaiuor) Hisioriw loco a Montfauconio exposilus, ul arbitror.
evangelica;, Macrobii Saturnalia, Ciceronis invertiva; 41. Inter libros biblioihecaePatavina; cathedralis
in Catilinam a seplingenlis annis. Yidentur haecom- Monlfauconius, pag. 485 , relert codicem Juvenci
nia opera uno codice, qui septingenios annos lia- Hispani super quatuor Evangelia, cui alius addi po-
buerii, contineri. Ceillierius, toni. IV, laudat codi- *-*lesi in bibliotheca, quae lune erat canonicorum La-
cem ms. Juvenci biblioihecae abbatise de Monstier- leran. ex Thomasino, de Biblioth. Palavin. In Am-
Ramey en Champagne : qui non vidclur diversus ab brosiana vero biblioiheca, pag. 508 : Aquilini Juve-
eo quem memorat Labbeus de Script, eccles., qui nis poema de Aciis Aposlolorumpergam. bis. In indice
ait, in veteri exemplari Aremacensis in Campania Iribuilur Juvenco hic codex, qui, ut puto, Juvencum
ccenobiiscriptum baberi, Gai Vedi Aquilini presby- et Aralorem complectiiur. Vide, supra, num. 15. In
leri Evangeliorum libri iv. eadem biblioiheca Ambrosiana, pag. 519 : Juvenci
57. Marlenius, in Iiin. liner, tom. I, pag. 65, in presbyleri in Evangelia lib. quaiuor pergam. anliq.
monaslerio S. Beuedicli prope Ligerim codicem ms. bis bomb.
Juvenci exstare memorat, aliumque similem ioni. II, 42. Ex bibliotheca regis Angliae, pag. 659, me-
pag. 112, in abbalia Melensi S. Arnoldi. Goldaslus morai Monlfauconius : Juvenci presbyleri Evangelica;
in epistola ad Weilzium, qua; editioni Dracontii ab hisioriw poemalum libr. quatuor. Ex Bodlciana, pag.
hoc procurala; prseftxa est, sic Itabel : De Prudenliis 65tf : Juvenci poema de quaiuor Evangeliis. Ex bi-
rescribam, ubi plus olii naclus fuero. Q. Velli Aqui- bliotheca Collegii S. Benedica apud Canlabrigiam,
la Juvenci el Araloris membranasnon habeo inlegras : pag. 671, col. 1 : CodicemJuvenci, aliumque, pag.
tamen quia eas a me tanto conlendis opere, addico, et '-*685, in mss. Eduardi Bernardi, et in Adibus Jaco-
cum occasione ad le perferendas curabo. In catalogo bacis, pag. 686 : Juvenci quaiuor Evangelia metrico.
codicum mss., qui in monasterio Bobiensi asserva- 22 Reuschius ait codicem Caniabrigiensein, qui
bantur, sseculox circiler exaralo, apud Muraiorium, quodam in Collegio asservatur, aniiquissimutn esse,
tom. Ili Anliquit. Italie, medii aevi, pag. 818 seq., et litteris uncialibus exaralum, alterimi Caniabri-
invenio ex bibliotlieca veieri LibrumJuvenci i, nempe giensein exstne in biblioiheca Universitalis.
codicem Juvenci unum : ex bibliotlieca vero nova, 45. Bibliotheca San-Germanensis pag. 1155, apud
seu libris quos Dungalus oblulit beatissimo Colom- Moiiifaueonium, inler aliti Itabet : Juvenci presbyleri
bano, scilicet monaslerio Bobiensi, a S. Columbano prommium in opus paschale. Non uubiio, quin legen-
fundato, Librum Fortunali unum, in quo est Pauli- dum sit Sedulii presbyleri, eie. In codice vero 675,
nus, Arator, Juvencus, el Cato. Ibidem ex libris pag. 1156 : JUVENCI,aut sane Cypriani hhloria Ge-
Benedicti presbyleri, Juvenci unum .... Se- neris. Epistola;qumdamS. lìieronymi el S. Auguslini.
dulii, Juvencii, el Prosperi, ac Prudentii, el aliorum S. Cypriani qumdam. JUVENCI carmen de Ascensione.
bersificaloruaiIiber unus. Sibylla' versus de die judicii. De hisioria metrica
27 C. VETTIUS AQUILINUS JUVENCUS. \ 2S
Genesis, qua; a plerisque Cypriano, aul Tertulliano A deum in Juvenco (forte\ in Juvencumyjcoà. 6465 :
ascribitur, a nonnullis Juvenco, confer dieta num. Juvenci presbyteri libros iy. Oxoniensis >odex, quem
16. Carmen de Ascensione quid ego opiner esse, ex- ex Spizclio indicai ReuscMiius, fonasse' aliquis Ito-
posui num. 19. In Prolegomen. ad Draconiinm, rum est, qui hoc catalogo refeiuntur. In catalogo
num. 75, explìcui, quinam sint Sibyllse versus de mss. biblioiheca; Regia; IParisiensis ioni, iv, num.
die judicii. 8521, codex partim chartaceus, partim membrana-
44. Codex quidam monaslerii Mediani in Vosago eeus, olim Colberliniis refòrlur, in quo inler alia in-
Ordinis S. Benedirti, teste eodem Montfauconio dicalur Juvenci presbyleriHisloria evangelicalibris ìv,
pag. 1180, repruesenlat Sedulii carmina, Juvenci! el versibus heroicis; ejus carmina rum. 544 ejusdem
presbyleri carmina. Alius bibliolhecse Divio-Benig- catalogi indicaniur. De codice ms. Gandavensi, quo-
niana;, ibid., pag. 1286 : Juvenci presbyteri libros cum collatus est Juvencus a Poelmanno, constile
quatuor Evangeliorum metro. Ibidem, pag. 1375, ex num. 70. Fabricius in Comm. Poetar. Clirist. verbo
biblioiheca S. Vicloris Parisiensi indicatur : Juven- Debilis duos codices mss. laudat Gandavensem et
cus metrice in quatuor Evangelia; et pag. 1408, ex Mersburgicum. Codex quo usus est Barthius, et quo
bibliotheca monaslerii S. Petri Corbeiensis : Carmina; meliorem exstare vix pulat Advers. libr. LIX, cap. 5,
Juvenci in vetus Testamenlum, quibus succedunl Cote B Cygnese lalitabal, dum Reu:.chius scribebai. Alius
goriw Aristolelis, cod. membr. smculix. Aliquis con- Coloniensis laudatur a Barlltio Advers. libr. xm,
jiciet, sermonem esse de carmine Juvenci in Gene- cap. 19 : MembranmColonienses,ait, quas laudamus,
sin, quod, me invito, nonnulli Juvenco aflìngunl, ut scriplm 24 si'"' sub LudovicoPio, Magni Caroti filio,
animadverlì num. 16. Veroni facilius est suspicari quibus si quis anliquiores habet aliler scriplas, cedemus
mendum subesse, ac Iegendum : Juvenci carmina in veriiale. Confer ejusdem Bartbii verba a nobis relala
novum Testamenlum. in not. ad v. 9 1. i, et ad v. 2 1. H. Diviouensem co-
45. Angelus Maria Bandinius in Catalogo mss. bi- dicem in Monaslerio S. Benigni vidii Jurelus ad
blioiheca; Laurenlianae Medicseaetom. 1, col. 722, Paulinnm Pelrocorium de Vita S. Martini I. ut,
notai in cod. membran. saeculi xv, pag. 161 : C. v. 62, p. 245, 255. Fuldensem Joachimus Zehnerus
Vectii Juvenci Evangeliorum libros quaiuor heroico diligeniissime conlulit, ut Reuschius teslatur. Idem
carmine. In libro ìv deest ultimus versus, Per Do- Reuschius codicem Florentinum Anlonii Magliabec-
minum, eie. Ibidem, col. 772, cod. 22, sseculi xv : chi non adeo antiquum vocai. Pilhceano codice usus
Quatuor Evangelia versibus hexametris, auciore Ju- esl Jurelus ad Paulinum Petroc. pag. 255.
venco, libris quatuor. In principio legilur teslimo- 47. In biblioiheca Vaticana tres tantum reperi co-
nium S. Hieronymi de Juvenco, ex cap. 84 de Vir. C dices Juvenci, vel polius duos : nani primus solum
illuslr. [n fine : Finis. Versus tria millia septingenli. conlinei posi Horatii opera Oralionem Dominicam
Hos duos 23 codices esse opinor, quos sic descri- hoc tilulo : Paternoster Juvenci. Incipit : Sic secreta
bil Monlfauconius pag. 289, ubi loquitur de biblio- domus, eie., nsque ad Cedere nec durum erratis im-
theca Laurenliana Mediciea : C. Velli Aquilini Ju- pendere pectus, ut observare potes lib. i a v. 620.
venci e. v. Evangeliorum libri ìv heroico cannine; Codex hic esl chartaceus non optimse noia 1 inter co-
el p. 291 cod. papyr : Juvenci presbyleri nobilissimi dices regina; Suecise numer. 1783. Monlfauconius
generis Hispani quaiuor Evangelia liexamelrisversibus recensebat pag. 45, num. 1395 regime Sueciae :
tribus mille septingenlis pene ad verbum. Nisi error Juvenci presbyleri libros ìv in Evangelia Carmine. Se-
est in numeris, longe edilis exemplaribus auctior duliì libros ìv veleris el novi Testamenti. Ìbidem
est hic codex Juvenci : nam in editis versus sunt num. 1596 Reg. Suec. : Juvenci presbyteri carmina
circiler ter mille sexdecim. Ut a nobis editor Ju- in quaiuor Evangelia. Ibid. pag. 50, num 1597 Reg.
vencus, constai versibus 5221. De altero ex his co- Succ. : Excerpta conciliorum, eie, carmina nonnulla
dicibus sic Reuschius : Florenlinus in biblioihecaS. Auguslini, Plalonis , Aviti, Juvenci, et Fortvnati.
Lamentìi, non adeo anliquus, nitidissime litteris ini- Chronicabrevis IsidoriHispatensis. Ibid. in biblioiheca
tialibus auro, el purpura perpolitus. In eodem libro •D Vaiicana Alexandri Pelavii pag. 67 : Juvenci presbyteri
membranaceo Prudenlii carmina lyrica, Aratoris Ac- in quatuor Evangelia versibus 803, 1095, 95. Ibid.
lus Aposlolorum, el Seduliiì opera leguntur. Vocalur in bibliotheca Vaiicana Oltohoniana pag. 190: Sedu-
Nosier ibi : Caius Vellus Juvencm, el in fine Caius lius, Juvencus, codex vetus. Ex bis solum nunc appa-
Vettus Aquilinus. De eodem, opinor, codice Omei- rent codex quem dixi, et duo alii, quos proxime
sius : Ex ms. Florenl. S. Laurenlii lalem titillimi de- describam.
scripsit iltuslris quidam faulor : Caii Velli Juvenci i8. Codex regina; Suecià; memhranaceus in 4*,
prmfalio in Evangeliorum libris. Plenius aulem in fine num. 555, compleclìlur opera Juvenci,'et Sedulii.
ejusdem codicis nomen poelmlegilur: Caii Velli Aqui- Juvencus hoc iniiium habet : Incipit prmfatio Ju-
lini Iiber quartus, et uliimus feliciler explicit. Deo venci presbyteri. Subjiciunlur odo versus, quos nos
semper gralias. Amen. prò prima prsefalioneponimus, Maliheusinsiiluh'.,eie.
46. Caialogus mss. codicum bibliotlieca? Bodleia- Consentimi! alii tres codices mss,, ut dicam in nota
nse nobis exhibet cod. 2219 : Juvenci poema in qua- ad primam liane prsefalionem. Post hos versus :
tuor Evangelia: cod. 5137 .-GtossariumLalino-Fran- Item prmfalio, qua; est praefatio vulgata, Immortale
20 PROLEGOMENA. SO
liihil, de., usijiie ad vers. UulcisJordanis, post quem A Tota uaniquedeumdesignaivoce lalinum,
Parte sed ablalaGtprolesDauniaprima;
addii tir : Explicil prmfalio, el sine alio litulo sequi- Subbio medio,remsnet contrariusjegro;'
lur : Rex fuit, eie. Io fine : Explicil %& Iiber \y Extrcmo,reslat, quod prandiacunctarecusat,
Evangeliorum versibus Gaii Velli Aquilini Juvenli Explicaiio senigmalispraeiniliitur epigrammati, scili-
presbyteri. Ratio scribendi haecfere est in hoc codice: cei Saturnus , qui est deus Laiiuus : ex qua voce fit
ttancfus prò naclus, Malheus, presbiteri, genelrix, Tumus, ablala parie prima; ablalo medio, sanus ;
inmorlale, conjunx, nonnumquam ad prò al, et com- ablato extretno, sainr. Terlius versus planius proce-
peta prò compila. Nulle virgulto, nulla pimela a derei: Parte sed ablala prima, (il Daunia proles. Hic
prima maini, aul rara, dipbihongi solutae. Capita codex Ottobonianus, sive Oli. a nobis dicetur.
Evangeliorum non indicantur, neque ulli sunt lituli, 50. Codex alius, quo usi sumus, exslat in biblio-
qui in plerisque edilis apparent. Inler lineas quae- theca Collegii Romani, et coniinet carmina Araloris,
dam sunt glossa?, quartini nobis aliquis erit usus. Juvenci, et Sedulii. Aule Juvencum refertur lliero-
yEtas codicis ad vm, aul ix saeculum referenda est. nymi de eo leslimonium exposilum num, 4, hoc
Formam characieris seri incisam exhibemus. Hunc tantum discrimine : Juvencus genere nobilissimus
codicem in variis lectionibus Regina Sueciw, sive Hispanus presbylerfuit, quatuor, etc. Titulus hic ap-
per compendium Reg, appellabimus. Orto versus, B poniiur : Incipit Iiber primus Juvenci Hispani presby-
quos prò prima prsefalione hic codex oxbibel, G. leri, ac generenobilissimi,el primo prommium,Immor-
Fabricius jn Qomment. ppet. Christ. verbo Evanye- tale, etc. Finito hoc procemìo: Incipit hìsloria, ac pri-
listmolim edideral, quos ail a se repertos in antiquo mus /i&er.QuarlusIiberconcluditurversii 751, Miliiibus
codice : sed cujus auctoris hip fueril codex, non lerror sensum discluserat omnem, post quem illieo
explicat. Eos ilidem reperio post Sedulium in edi- additur : Explicil Juvencus. Seilicet mancus eral, ut
iione Basijeensi, curante Pnelmanno, eum lise nota videtur, codex vetus, ex quo hic descriplus esl :
ad margine»! : Auctoris nomen non erat additimi in nani hic chartaceus est, ad so&culumxv pertinens.
exemplari. Proferto Sedulii non sunt : nani is in fine In fine Sedulii nolalur : Iste Iiber esl monaslerii S.
libri primi similem senleuliam jam versibus couclu- Georgii Majoris de Vcn. Congregalione S. Juslinm.
seral. Resljluendj ergo sunt illi versus Juvenco, Veruni diversus esl characier Sedulii a eharactere
cpianivis plerique eodices incipiant a seconda pra:- Araloris, el Juvenci, et fortasse hi tres poeta; Chri-
fatioue, Immortale, etc. De Ime consuetudine; qua stian'! e iliversis voluminibusin unum comparti sunt.
vcleres poeta; duas praefaliones carminibus suis an- Ad marginerà Juvencinonnulla; sunt noiae, ac 27 va_
poiiebant, adisis Prolegom. in Pr.tconiium.punì. il>. rite leetiones. Hunc codicem Romani Collegii, sive
Sccundus prologus Immortale, ole, qua lemeriiate, G Rom. vocabimus.
aut negligenti:)anlea operibus Ausonii insertus fue- 51. Reuschius cum codices mss. Juvenci, de
ril, jure miratili' G. Fabricius. i quibus ille quidem scire potuerat, recensuisset :
49. ReginaeSueciaeerai eliam codex num. 1596, Casterum,ail, dubiumnullum est, quin plures hinc
qui nunc iuter Ottoboniaitos relatus esl sub num. 55, inde exslenl membrana1: uullus siquidem hic ex Vin-
membraniiceus in 4°, in quo pariter suoi carmina dobonensl, Romana, Gallica, aliisque bibliolhecisce-
Sedulii, el Juvenci. Tilulus Juvenci hic est : In- leberrimiscodex esl nolalus : ex iis ilaque, qui plu-
cipit prmfalio Juvenci presbyteri, nempe praefalio, rium copioni nancìsci poterit, meliorem parare edilio-
quae in edilis vulgo legilur, Immortale nihil, etc. nem studeat. Ipse vero Reuschius Trenehiniensi
Postea, Explicil prmfalio, et hoc loco inserìtur S. papyraceo codice monachalibus litteris usus fuerai,
llieronymi elogium de Juvenco ex libr. de Vir. il- descripto ex alio exemplari, quod possederai Joan-
lustr., ut a nobis descriptum fuit num. 4. Seribilur nes Hadikius. Eum codicem cum Reuschio commu-
compela, subolem,alque alia fere ul in codice supe- nicaverat Dan. Guil. Mollerus : sed lyrannidem
riori Regina; Suecia;, nisi quod in hoc sunt puncta. glossatorìs passus erat, qui plures lecliones varian-
Desunl etiam tiluli, neque indicanlur capita Evange- tes ex suo ingenio inlruseral, v. g., ubi Juvencus
liorum. In principio codicis noialum invenio : Co- D voce antiqua plebes usus est, ibi semper turba, vel
dex admodum 26 aniiquus ante 700. Ejusdem fere vocem similem subsiituit. Bene aulem habet, quod
seiaiis, ac codex superior, mihi videiur esse. In fine Reuschius ei codici soli numquam credidit. Neque
legitur : Finii. Explicil Iiber ìv Evangeliorumversibus lamen plebes in nomìnandi casu singularis numeri
Gaii Veni Aquilini Juvenci. In codice superiori post prò plebs vox antiqua dici debet, ut dicam ad v. 694
Juvencum sequilur Sediilius , in hoc Ottoboniano lib. ìv. Poelinannus in sua ediiione , quatti referam
Juvencum praecedil Sedulius, et inler utrumque in- num. 70, usus videtur codice ms. qui fuit biblio-
sertimi esl senigma quoddam sine auciore : nani theca; Gandavensis. Cura codice Rottendorphii col-
Arnulfi nomen, quod apparel deletum, non videtur lata est editio Basileensis anni 1545 , de qua nu-
positura prò nomine auctoris. Nescio, an alicubi lypis mer. 74. Sauberlus plurimas varias lecliones ex
sii impressum hoc epigramma: sed vel ob hòc optima membrana Helmstadiensi collegerat, quibus
ipsum quia id nescio, hoc loco opportune a me usus esl Omeisiiis n. 51 et 60 laudandus. Codicis
edeiur : Fuldensis nonnulla; lecliones a Zehnero exscriptse
Quatuoruna simuldat dictio nominarebus. usui fuerunt eidem Omeisio, ad quem etiam pervenit
31 C. VETTIUS AQUILINUSJUVENCUS. 3-2
collatio duorum codicum Cantabrigiensium, ul loc. A roicis versibusconcludens. Venalesreperiuntur in vico
cit. referam. Joan. Fr. Grunerus in Act. Soc. Lat. S. Jacobi apud Leonem Argentami. In 4". Sunt no-
Ien. voi. Ili, opusc. 2, 1. i Observat.Critic.cap. 6, vem quaterniones usque ad i, praelerea li lernio, et
nonnulla loca Juvenci ex codicibus mss. Cant., et Un., / duo. In fronte est stemma curii epigraphe Jehan
quos in Anglia Benzelius evolvit, diligenler illu- Petit. Sequuntur Iria Juvenci elogia ex S. Hierony-
strai : allegai etiam codicem D., qui, nescio, an di- mo, item aliud ex Joanne Tritenltem, seti Triie-
versus sita duobus mss. Anglicis Un., el Cant. mio, aliud ex Baplisia Mantuano, aliud ex Fran-
Laudat quidem Grunerus induslriam Reuschii : sed cisco Pelrarcha. Poslea : Incipit prologus Juvenci
addit : Reuschium egregia sua ejus poelm (Juvenci) presbyteri in quaiuor Evangelia. Tum : Juvenci His-
ediiione non omnia librariorum vitia sustulisse facile pani presbyleri quaiuor Evangelia Chrisli hexamelris
credent, qui, quantus labor sii veleresaucloresad codi- versibustransferenlis Iiber primus. Adsunl liluli, sive
ces mss. recensereaccuralius sciunt. capita rerum, quae carminibus explicanlur.
55. In fine est Hermauni Buscbii Monaslerien. in
28 CAPUT IH. presbylerum Juvencum Hispanum epigramma ad
Editiones CurminumJuvenci. lectorem : .
52. Prima editio. Bayerius in nolis ad Biblioth. p Nectite,Pierides,hederas, et carpilelauros :
Caslaliusliquidasporrigataltusaqnas,
veter. Nic. Antonii ail, se babere ediiionem vele- Insoliloquenemuslolla!juga beta virare,
rem Juvenci sine ulla epigraphe, aut inscriptione, Quostetit alatusBelleropltontisequus.
Permessusnitidisirroret graminalymphis,
sine loco, et anno circa annum, ut ipsi videlur, Liltora Cephisicome,l'Italia, lui.
1490 peraclam simul cum Cypriano De Ugnocrucis, Cyrrliaferal florps,violas,el liba, circum
Araloris Hislo- Spirent innumerisDelpbicarura rosis.
Psycbomachia Prudentii, apostolica Aura levi flaaiIota regionesusurret,
ria, Anionii Nebrissensis ^osmographia, Columella Slillent Cecropiisroboraquerna favis.
de Culiu horiorum, Palladio de Insitione, et Val. Applaudatreduci tellus HispanaJuvenco,
Ncgleetumcujussqualoredebal opus.
Probo de Compendiis litlerarum in forma quarta. Quimodocaitilievullttsabeunle beatos
Joannes Albertus Fabricius inler alias Juvenci edi- Induit, et forma;pristinamembrasuse.
Fulgel apolliueisilerumconiadigna corymbis,
tiones recensei editionem antiqtiam sine locoet anno, Et manusauralampulsaieburna lyrani.
Desinemirari, supplexsi nioveritOrpheus
in 4°, hoc titillo : Juvencuspresbyler immensamEvan- Tartara, et inferniflebile,tiumenagri.
gelii majestatem heroicis versibus concludens. Haec 30 Vanaquidemaelhereum sunt haec,sed gloria lama Juvenco
videlur esse editio vetus, qua; exstat in bibliotheca Advolet, qui movetore deum.
56. Denique Fauslus, qui Juvencum in schola
Vaticana, de qua dicam num. 61.
55. Secunda editio anno 1499, ex Fabricio, qui ait, P praeleciurus erat, sic lectorem alloquitur:
Paiisiis eo annoeditum fuisse Juvencum infoi, cum F.4USTUS LECTORI SALUTEM.
Sedutili, et P. Barri Paeanibus quinque festorum B. Cave, mi Icclor, cave, inquam, ne lam caslum, lam-
Virginis, edeule Jacobo Fabro, qui in epistola ad que calholicumpoetam ridiculo ilio Ululo dehonestes.
Fabrum Siapulensem praemissa Aldltelmo de Virgi- Sic enim attilulandus esl Iiber : Juvenci presbyleri
nitaie edito Daventriae1512, in 4°, ait : Considerans Hispani poelm celeberrimide Evangelica historia Iiber
ego fructum illuni, qui emersitex ediiioneilla diviJu- primus. Si quid aliud vel lemporum, vel impressorum
venci, quem ego ante multos annos primus omnium incuria depravatimi fueril, id publica, quotidianaque
pubiicavi, qui erat mihi mulilalus, et imperfeclusob leclione non incasligalum prmtermiilam. Tu autem
antiquitalem : quocirca in eam formamredegi, qua et cum ex Christianis parentibus Chrislianus nalus sìs,
hic, el in aliis locis circumferlur. Qumenim el immu- Juvencum et Christìanum poetam, et de Christiana
tala sunt in eo, el qum ad imperfecios versus accesse- fide disserenlemnocturna versalo manu, versalodiur-
runt propter exemplaris depravationem, non facile na, ne semper gentiles tum poetas, tum oratoresvel
dixerim. Alqui diccre omniuo debuil, ut nobis con- legere, velaudire videaris. Nihil pròfedo pulchrius,
starci, quid ille ex voleri exemplari mutilalo,pm- venusliusque est, quam divina mysteria eleganti car-
perfecio, et depravalo ediderit, quid ex ingenio suo, D mine illustrata non ignorare. Cmterum non solum
el penu adjecerit. liane editionem Parisiensem mihi ipsi, veruni etiam fralri Alphonso Hispano do-
anno 1499, infoi., cumSedulio,etaliis piisoperibus, ttissimo quidem iheologo agendm sunl non vulgares
cura Jacobi Le FèvreCeillierius eliam recenset. Di- gralim. Ex eoenimjam diu quwsituma me Juvencum
simela ergo esl haecediiio ab alia ediiione Parisiensi, accepi, acceplumpubiicavi,publicaium non sine maxi-
quam nunc exponani. Reuschius monei, Nic. Ilein- ma diligenliainlerpretabor, ul ex ofjidnamea non lam
sium liane editionem possedisse, uii ex Catalogo il- smculares,quam sacra}litlerm exiissevideanlur. Vale.
lius librorum constai. 29 Meminit ejusdem Coni, a 57. Nonsatis intelligilur, quo parto Fauslus diu
Beugbem in Incunabulis lypngraphicis p. 80. Titulus qusesieriljuvencuin.ciim Jacobus Fabcr primus om-
est : P. Barri Pmanes quinque festorum D. Virginis; nium eum ediderit Parisiis anno 1499, ul nihil dicam
Juvenci, el Sedulii presbylericarmina, Beroaldi, alio- de ediiione, quam num. 52 Bayerius ad annum 1490
rumque, et Properlius. referebat. In exemplari hujtis edilionis, quod asser-
54. Tenia ediiio anno 1500 circiter : Juvencus valur in bibliotheca Angelica Roma; simul eompa-
presbyler immensamevangelica;legis majestatem he* cise sunl saiirrc Persii cum interprelaìione Joannis
53 PROLEGOMENA. 31
Brilaiinici, et Jodoci Badii Ascensii, qui in prsefa- j^ Prudenlius continetur, ul fustus expltcui in Prole-
tione I ttidat Faustum prmcipuumGalliarum specimen, gom. ad Prudenlium num. 104. Hic recusus est in
ac Ulleralurm pmsidium, regium, dico, illuni musi- 8° sine loco et anno cum Aldi epistola. In secundo
cum, ac vaiem clarissimumParrhisios tot annos eru- volumine sunt Sedulius, Juvencus, Aralor, Proba;
dienlem. Subscribit Ascensius ex officina Lugdunensi FalconiaeCento; Lactanlius FirinianiisdeRcsurrectio-
149!). Typi, quibus excusus est Juvencus, iidem nisdominicaedie, et de Passione; CyprianusdeLigno
omnino esse videnlur, ac illi, quibus descripta; sunt crucis, Deprecatoria Tipherni ad Virginem, Oralio
salirà; Persii : hae aulem excusoa dicuntur in nobi- ad bealissimam Virginem ; Precatio malulina ad
lissimo Parrliisiorum gymnasio anno MD, 31 ad omnipotentem Deifm, Omnipotens, quem mente colo,
quarlum idus Maias, solerli opera Thielmanni Keruer. eie, qua; inter Ausonii carmina reperilur; Damasus
In fronte Satirarum Persii esl idem slemma, ac in de laudibus Pauli apostoli, Elegia in Hierusalem,
Juvenco, et noia hsec : Venditur in Leone Argenteo, nonnulli hymni sappiaci Raphaelis Zouenzonii. In
et Pellicano regionis Divi Jacobi Parrltisiis. Edilio line : Venetiis apud Aldum 1501, mense Januario.
nitida est, sed mendosa muliis in locis. Ab hae Ju- Addidit Aldus, ut eodem volumine comprebende-
venci ediiione diversam non censeo eam, quam Ca- rentur, Viiam S. Martini non versibus, ut putabal
lalogus bibliolheeae Regiae Parisiensis sic indicai : g Ceillierius, sed prosa oraiione a Severo Sulpicio
Juvenci presbyteri historia evangelicaIwoicis versibus confeclam, Yitam S. Nicolai e Gracco sermone in
descripta, Parisiis Joannes Petit, in 4°. Non exprimi- Lalinum conversam a Leonardo Jusliniano, et Ho-
tur annus. De Joanne Parvo, seu Petit, consulen- merocentones Graece, et Latine. Reuschius Aldinain
dus Michael Mailaire Annal. lyp. t. II, part. ì, Juvenci editionem anno 1502 adjudical, et aliam
p. 84. editionem Aldinam ejusdem poelse anni 1582exstare
58. Quisnam fuerit Fausius ille Juvenci enarra- se legisse ait, nisi numerus a lypographis mutatus.
lor, et quisnam frater Alpbonsus Hispanus, a quo Celle mutatus est : non enim Aldus Juvencum edi-
Fausius accepit Juvencum, elsi minus esl necessa- dit, nisi anno 1501. De Aldo judicium hoc esl Barlhti,
rium, lamen opus est quaererc, Puhlius Fausius An- 1. xxvi Advers. e. 27 : Is Aldus, ejusque asseclm, ut
drelinusForolivtensis, poeta, utoa tempora ferebant, non raro corruperint auclores audacia corrigendi, ita
egregius, in universitale Parisiensi ab anno 1489, lamen ul optimorum Itatim codicum subsidio nixi,
litieras humaniores spatio Iriginta annorum magno nobis, recensenlibusenucleate omnia, non sunt piane
cura plausu professus est. Hic ergo est Fausius in- insuper habendi.
terpres Juvenci, de cujus vita plura congerunl Maz- 61. Editio quinta anno circiter 1505. Haecexstat
zuchellius De Scriptor. Italie, et Tiraboschius tom. G in biblioiheca Vaiicana in 4°, sine loco et anno. Ti-
Vlllist. liner, pari, li, libr. vi, cap. 5, num. 64. lulus idem ac in ediiione Parisina nuper memorala,
Confer eliam Maitairium loc. cil. pag. 91. Verba cum iisdem etiam Juvenci elogiis. Eodem pariter
Fausti, quae retulimus, Tirabosehium follasse la- modo prologus, et iniiium libri primi prsenolantur.
tuerunt, quibus certe mi potu'u ad ejusmores conlra In fine Hermanni Buschii epilogus ad lectorem, sive
Erasnti dicleria vindicandos : nani aliac rationes, epigramma supra descriptum. Orto sunt quaternio-
quas proferì, imbecilliores sunt. nes integri ab a ad li. In hoc exemplari Vaticano si-
59. Alpboiisum illum, a quo Faustus Juvencum mul compacla sunt alia opera ediia Daventriae anno
accepit, crediderim esse Alphonsum de Cordova, 1505, et circiler per Rilhardum Pafraet, quse simili
Ordinis Augusiiniani, qui suscepto Doctoratus bollo- charartere, ac Juvencus, excusa apparent. Ex Parisi-
re in urbe Parisiorum, Salmanlicse cathedram rexit na 33 Joannis Petit videlur haec editio repelila. Ti-
Gregorii Ariminensis propter doctrinae ejus celebri- luli.quibuscapila rerum disiinguunlur,diversi sunl ab
taiem ibi olim instilulam, et decessi! Abulse anno Aldinis, el Poelmannianis. Primi vero liluli hi sunl :
1542, utreferl Nicol. Antonius. Petrus Ciaconius in DeSS.ParenlibusJoannisBaplistm, et de ipsius prm-
Historia ms. Universiialis Salmantinae, quam penes cursoris Domini concepitone.Lucmw; —Annunciano
se habebat Petrus Madariaga Ordinis Augustiniani D Maria;; — Visitatio Marim, eie. Omeisius posside-
nuper Assislens, narrai, anno 1508, Parisiis Sal- bat editionem Juvenci sine loco et anno, quam ipse
manlicam adductos homines doclos, qui philoso- Colonia; ante finem saeculi xv confeclam existima-
pbiam, et theologiam Nominalium docerent, actunc bat, ut dicam num. 85; sed fonasse diversa non est
erectam cathedram, qua legebalur Gregorius Ari- ab hae, quam Daventriensem ego censeo. Reuschius
minensis. Ratio ergo temporum suadel, ut Alphon- quidem affirmai, editionem, quam possidebai Omei-
sum de Cordova, sive de Corduba', Nominalium pa- sius , exstare eliam in bibliothecis Vaticana, et
tronum, a Fausto laudalum fuisse credamus. Paulina Lipsiensi.
60. Editio quarta anno 1501. Haec est ediiio al i 62. Editio sexta anno 1505 Lipsia; in fol. excata-
Aldo peracta 32 in 4°, quse a nonnullis anno 15021 logo biblioihecae Francof. ad Viadrum, quem alle-
assignaiur, quia hoc anno publicaia est, ut constai; gat Fabricius. Ceillierius liane edilionem comme-
ex epist. Aldi ad Danielem Clarium data mense morat fonasse ex Fabricio : Reuschius etiam, qui,
Junio 1502. Collectio lisce est plurium poetarumi ut opinor, eam vidit.
Chrislianorum in duos tomos divisa, quorum primot 63. Editio septima anno 1506 Parisiis in 4" ex
™~— -
M) C.WETTIUS AQUILINUSJUVENCUS. 36
biblioiheca Manarsiana pag, 335, apud Fabricium.. A ex biblioiheca selecla, et locupletissima emineniit-
Adbseret Ceillierius. simi cardinalis Yalentis Gonzaga. Exstai etiam in bi-
64: Edilio ornava anno 1509 Rothomngi in 4°° bliolheca Angelica.Repetita est,ul videlur,aniiol542.
cum itdlis Jodbci Bàdii A^ceiisii ex Fabricio, elt 69. Editio decima lertia anno 1557 : Juvenci
Ceillierio. Ha'rie có'tilulit G. Fabricii/s,'ut ex com- Hispani, et Sedulii Scotigenm presbylerorum,el poe-
niénl: in pciet; Chiùsi, verbo compleo colligilur. tarum chrislianissimorumhistorimevangclicm,versibus
Eàmdfemlaudai KeUseUiUs. heroicisadamussim expressm: jam lersiores, et exvele-
65: Editio nòria anno 1511 Lipsise in 4° peip rum aliquot iibrorum collatione multo casligaliores in
Mèìcli. Lotieiiim, adjifncto Hermanni Buscbìi epi- lucem protalm. Colouimapud Eucharium anno 1557,
gramtnaiè in Juvencum. liane èdiiionem sine leu'ì- mens. Jul. In 8°. Editor est Reinhardus Lorichius
pòris nòia videral Fabricius, cui Itìcurii, el tempu's<5 iladamarius, cujus lamen epistola dedicatoriaavul-
itfdio.a'vftJoannés Mollerus. Eam quoque recensei[ sa esl ab esemplari quo utor, sed exstat in ediiione
Ceillierius, sed ex Fabricio, ut opinor. Christopho- Poelmahni, quatti nunc exponam. Typogtaphus Èu-
rus OèMariusih Curis poster, verbo sanciificus cilatt charii Cervicorni nomine nolus esl.
dtlas ètliiiones Lipsiènses, alleram anno. 1512, al- 70. Edilio decima quarta eodem anno 1557, aul
terarti 1817. Sed fonasse in ediiione P.inorniilanai B circiter. Juvenci Hispani evangeliemhistoria}libri ìv.
Celiarli prò anno 1511 excidii 1512. Reuschius an- Cxlii Sedulii. mirabilium divinorum, sive Paschalis
nuiti 1511 Itujus edilionis indicat. In editiòne Pari- carminislibri ìv una cum hymnis aliquot. Araloris in
sien'si anni 1545,' qu'am mox refentn, praefalusWol- Ada Apostolicalibri duo. Venantii Honorii Fortunali
l'gangus Gulden Zcuigksuien. Magister, eie; qui subi liymni duo per G. Cassandrum integritaii sumresti-
sciibil Lipizlz seeunda Januarii anno ùndecimo su- tuii. Omnia per Theodorum PoelmunnumCranenbur-
pra sesqtiimillesimtim.Wolfgangusiia disserto, quasi[ gensem recognita. Basilem. In b°. Nulla est nota
ipse primus omnium Juvencum ediderit : ignorabatl lemporis : sed Reinhardus 35 Lorichius liadatna-
scilicet àlias editiones Juvenci. Lipsiehsis ergo edi- rius epislolau dedicatoria; ad D. Joaiinem Comilem
tio anni 1511 ea esse videtur, quam procuiavii; a Yueda subsciibit Marpurgi nonis Juli'.s anno
Wolfgangus. ti. D. xxxvn, qui ail, Juvencum, et Sedulium a se
3'4 66. Editio decima aftnò Ì517 Lipsia;ex Cellario, edi non paucis, quas a librariis, voi cbalcolypis ac-
paulo tinte laudalo, et ex Catalogo biblioihecae Bu- ceperanl, mendaruin injuriis vindicaios, el suo stu-
navianse tom. I, col 2018, ex quo palei, eam esse: dio reslilulos. Juvencus igitur cum Sedtdio prodiil
in 4°,' et per Jacóbum Thanner procuralam. Eo ipso Colonia; 1557, ex recensione Hadamarii, cujus edi-
antì'o repetita fuit Salmantlca;ediiio Juvenci cum no- G lionem seculus poslea fuit Poelmannus Basilea;, ad-
tis Badii,1 cujus inemini nùm. 64. Joseph Rodriguez ditis variis leclionibus in Juvencum, et Sedulium,
de Castro, Biblioth. Hisp. tom. Il, pag. 176, titulum sed prsecipue in Juvencum. In Poelmanni Basileensi
hunc refert : Juvencus presbyler immensamevangeli- ediiione sine anni nota praeter varias bas lecliones,
ca; legis majeslàtem heroicis versibus concludens ab el episiolam dedicatoriam Hadamarii sunl duo epi—
Jodoco Radio Ascensio paucis elucidalus. In fine : grammata, aliud Poelmanni, aliud Hadamarii de
Liber Juvenci fmèm optalum accepit : Sàlmanlica in utiliiate legendi poetas sacros. Post Juvencum esl
civitaUi in officinavenerabilisJóannis de Porrs. Anno carmen inscriplum, Triumphus Chrisli heroicus, de
Domini MDXVII KalèndisJanuàrli xvii. In hae ediiione quo vide num. 19. Fortasse ediiio haec differenda
Passio'D. N. .1. C. quodammodo a reliquo poemaie est ad annum 1551, ut n. 7ò explicabo. De ea sic
separata est,- fere ut inedition'eParisteiisi anni 1545, G. Fabricius comnient. in poel.jfChrisl. verbo Ju-
quam num; 73 recensebo. Typographi nomen est vencus : Leclionis diversitalem in Juvencum Basilem
Joannes de Porres, vel Pdrras; impressimi collegeral TheodorusPoelmannus ex edi-
67. Edilio undecima1arino 1419 Vienna; ex Cata- iione, ni fallar, Rothomagensi, aul ex manuscripto,
logo Bodleiami apud Fabricium: Eam sic describit quod cumea ediiioneconsensil:id autem manuscriptum
Maitairios tom: Il Minai. Typógr: pati, i, pag. 551 : D e bibliotliecaGandavensefuisse, ipse posteuannotavi/.
Juvenci presbyteri Hispani de Evangèlica Historia li- 71. Edilio decima quinta anno 1541 : CoeliiSedu-
bri quaiuor : per Joawwii Singrcnium; expensisejus- lii presbyteri cum pìissimi, tum doclissimi padellale
dem; in 4P, Vienna; Patìnoniae 1519. opus , seu mirabilium divinorum libri quinque cum
68. Edilio duodecima anno 1557 : Juvenci pres- enarralionibus luculentissimis JElii Aiilonii Nebris-
byteri Hispani poetm Chrisliani lib. IH (corrige IV) de sensis. Adjunximus eliam Juvenci Hispani presbyteri
historia evangelica; emendati, et multis erroribus pur- evangelicam hisloriam ejusdem argumeini, additis et
gati. Araloris subdiaconi libri ii, Acid apostolica com- in eamdem commentatìis. Omnia ad vetustissima
plcctenles, aiilea in Germania non excusi: Aurelii exemplaria coltala, el castigala. Cum indice locuple-
PrUdentii Clemviik Mnsttlaris viri ( corrige clarissi- tissima. Basilemanno M.D. XL.I In S: Post Sedulium
mi viri) Encheiridion veleria, et nòvi Insiriimenti; haecest inscriptio : Juvenci presbyleri Hispani Poe-
ScholmChristiaiié nccéssariilibèlli.UasilemuphdBar- tm Chrisliani lib. m (corrige ìv) de historia evangelica
tholommumWesthemerum, el Nicolaum Brylingerum emendali; el multis erroribus purgali. Posi Juvenci
anno'M.D. XXXVII, ih 8" parva. Hae ediiione usus sum elogia : Juvenci Hispani presbyteri in quaiuor Evan-
li PROLEGOMENA. 38
gelia dominicalia prolegus. Commentar» Jodoci Ba- Aan A diversa; sint hae editiottesj an Barthius prò Basi-
dii Ascensii subjiciunlur, vel inlerseruntur. Post leensi scripseril Ltigdunensem.
Juvencum carmen , Triumphus Chrisli heroicus, de 76. Editio vigesima anno 1553 : C. Juvenci^ Cmlii
quo num. 19. Iti fine : Basilem apud Bartholonwtm Sedulii, Araloris sacra poesis recògnila, et collata.
Westhemerumanno M. D. XLI.Prsefatur is ipse West- Lugduni 1553; In 12, ani 16, apud Joanltem Tornse-
henierus, qui alios poelas Cbrislianos in lucem edere sium, el Gulielmum Gttzeium. liane editionem con-
cogitabat. 36 Titoli rerum in hae ediiione, in Al- tulerai Laliitius, ut ex sua biblioiheca Co'nstat. In
do, in ediiione Vaticana veteri , seu Daventrieusi, Bibliotheca Regia Parisiensi asservathr exemplar
in Poelmanno, et in Hadamario diversi sunt. Mar- hujus editionis cum variis leclionibus mss. in C. Ju-
gini ascripia; sunt varia; lecliones. Westhemerus vencum manu P. Rupellensis collatura. Repetiia est
jam anno 1557, ediderat Juvencum, ut vidimus. Ex haec editio an. 1566, ut mini. 78, aniint.dvertam.
hujus editionis Ululo hallucinaius est Kuhnius, qui, 77. Edilio vigesima prima anno 1564, Basilea;,- iti
ut referam in var. Iect. ad vers. 540 , 1.m , allegai 4°, inler poeias Clirisiianoseum commenlariis Geor-
editionem Aniouii Nebrissensis, qum prima, ait, cum gii Fabricii, quam editionem alii dicuul in fol., alii
enarralionibus suis dedit Juvencum. Nebrissensis anno 1562 ascribuni : de qua plura ego dissenti in
enarrationes sunt in Sedulium : nani Juvencum ille B E Prolegom. ad Prudeiitium n. 111. Judiciuìn Barlhii
numquam commentatus est, ut cum Nic. Antonio de Fabricio proferam in noia ad v. 179 libr. i.
observavi num. 5. 78. Editio vigesima sècunda an'ito 1566 : C: Ju-
72. Editio decima sexta anno 1542 Basilea; cum venci, Cmlii Sedulii, Araloris sacra poesis, sninma cu-
Ditloehaeo, sive Encbiridio Prudeulii repetita ex ra, et diligentia recògnila, et coltala. Lugduni apud
Basileensi anni 1557, ut ex Ludewigio renili in Pro- JoannemTornmsium 1566. In l'orma minore, aul 16.
Iegom. ad Prudeniium num. HO. Neque a Fabricio, Exslat haec ediiio in bibliotheca Gasaitatensr : qua
neque a Ceillierio haec ediiio in suis catalogis com- ego eliam usus sum ex bibliotlieca emineitlissimi
memoralur. et commendalissimi eardinalis Valeniis Go'nzaga.
73. Edilio decima septima anno 1545 : Juvenci Dicala est Georgio Armagnacio S. R. E. cardinali
Hispani presbyleri Historia evangelica vsrsu heroico anno 1553, kalendis Februarii. Re?tovala ergo est ex
descriptaParisiis excudebatPetrus Gallerus prò Jeanne prima Tornsesiana , et eo anno 1555 , vulgata , nisi
Barbmo. et Claudio Garamonlio 1543. In 16 , vel 12. forte eadem omuincr est, mutata solum prima froiì-
Prafalur Wolfgangus Gulden, ad cujus editionem te : quse solel esse fraus bibfiopolarum. Ceillierius
Lipsiensem anni 1511 , haec Parisiensis conforma- bis liane editionem anni 1566 numerai , et ail esse
lur. Confer num. 65. Finis libri ìv ascribilur post C ( in 18. Nic. Antonius ulebatur editiòne Tornassiana
vers. 405 : Cuncla Pharismis rerum miracula nar- anni 1564, in 24, quam diversam ab bis',*q-irasdixi,
rant. Tum sequitur, Passio D. N. Jesu Chrisli a Ju- non existimo.
vencopresbylero metrice composita. Sed cum versus 38 ?9- Edilio vigesima tenia anno 1569 : Juven-
404 per parliculam ergo conneclaiur cum praeceden- ci, et Araloris sacra poesis: Mediolani hnprhvebai Pa-
libus, iueple finis 1. ìv ante eum slatuitur. Addun- cificus Pontius stDtxix. In 8°. In fine exstat Jacobi
lur elogia Juvenci ex S. Hieronymo , Trithemio, Sannazarii de morleChristiDomini ad'mortales lamen-
JoanneBapt. Mantuano , el Francisco Petrarcha, et lalio. Indicatimi- loca Evangeliorum, sed lituli non
Laclanlii carmen de passione Domini. Tituli frequen- explanantur. In fine laudatur Juvencus a S. Hiero-
tiores, et uberioies sunt, quam in plerisque editio- nymn, Trithemio, Petto Crinito, Jeanne Bapt. Man-
nibus, ab Editore, ut conjicio, appositi. luano, et-Francisco Pelrarcba , ut in ediiione Tor-
74. Editio decima octava anno eodem 1545 Basilea;Ì naesiana, ad quam conformala haec Mediolanensis
in 8°, cum Sedulio, et Aratore, collata cum codiceÌ editio mihi conferenti visa est. Asservatur Roma;
Rotlendorphii, et.aliis mss. ex Fabricio, et Reusclìio. in celebri bibliotheca Barberina, el Collegii Romani.
75. Editio decima nona anno 1551 : Juvenci Hi- _ 80. Edilio vigesima-quarta' anno 1575 : Jùvèniì
J
spani libr. ìv evangelicmlìislorim. . . . omnia recóg- Impani evangelicmHistorimlibri ìv. CmliiSedulii, etc.
nita, et variis leclionibus illustrala studio Theodórii Omnia- per Theodorum Poelmannum Granenburgen-
Poelmanni Basilem i'55'i, in 8°', cfùiiiSedulio/Ara- se.-n recògnila Catari MDLXXIII. Excudebat VincenliiW
tore, et duobus hymnis Fortunati per ^7 G- Cas- Sembeninus Salodiensis impressor R. D. Nicolai Ca-
sandrum restimi is. Ex Catalogo Biblioiheca; Regia;! nyelles, Vie. Gener.- Sede vacante. In 8°. Ba'riditiius
Parisiensis. Videtur luec ediiio repelila ex prima) in Catalogo mss. bibliotheca1Medicaeseinnuìt, Tlieo-
edilionePoelmanniana recensita num. 70, quaeprodiitt dorum Poel^lallnum, curasse liane editionein'Cala-
sine anni noia, ut lune dixi, nisi si forte in exem- ritanam : qttod ila intclligas, ul Poeliiiatinus'ediikr-
plari-bibliotheca; Regia; Parisiensis appositus fueritt nem B-asileensemrelaiam num. 70 curaverity ad'cu-
verus attnus editionis priiiitc iiianu alicujns , qui idì jus itormam haec editio Calaritanà confeela fiieiìV
noveri!. Barthius libr. XLIXAdvers., cap. 5, laudaii expresso eliam- primo litulo op'eris.- Satis- quidénr
editionem Lugdun<-nsem anni 1551, quae auctoress correda- est haec ediiio Galariiaiia\ qua; èxstot in
tres Aratorem, Sedulium, Juvencum prorsus reno- bibliotlieca Sapieniiai, et Angelfce Ronise.
valos ad leclionem mss. prae se feri. Haud scio sanee 81. Edilio vigesima quinta anno 1575 in Biblici
89 C. VETTIUS AQUILINUSJUVENCUS. 40
theca P.itrum Parisiensi, repetita in aliis editionibus A labores inedilos id mihi juris sumere nolui, ut aliquid
biblioihecae Patrum, ut Parisiis 1589, Colonia;1618, exiisdemerem, aul mularem. Hoc enim si mihi permi-
Parisiis 1624, 1644, et 1654, Lugduni 1677. An au- sissem, mutata parumper facie Juvencus prodiisset.40
lem hae onincs editiones Bibliotheca; Palrum reapse Omisissemquasdam locorumcommunium deductiones
inter se disiincta; sint, dubitavi in Prolegom. ad omniuqueea, qumlongius pelila videri possenl.Addii,
Dracontium num. 60, neque adhuc veruni iuvenire Omeisium in expendendis variis leclionibus parcio-
potui. Biblioiheca Palrum edita anno 1589 in Indice rem fuisse, et morie praevenlumsecundas curas adhi-
expurgatorio Brasichellensis recensita, et expurgala bere non poluisse. Non tam se conjecluras altulisse
est, sed iniaclis Juvenci carminibus. Inter Biblio- ait Reuschius, quam polius lecliones, in codicibus
ihecas Patrum reponi polest opus, quod Thomas reperlas, judicii lance ponderasse. Paucìssimas ve-
Iliigius recenset in libro De Bibliolhecis, et Caienis ro lectiones varia? in notis ascripsii, quia animus
Palrum : Divorum Palrum, et DoctorumEcclesim,qui illi erat, libellum earum ab Omeisio colleclum, notis
ligula oralione scripserunt, paraphrases, et medilalio- subjicere: sed, inimineniibus nundinis, illum lypis
nes in Evangelia dominicalia colleclm a M. Joanne excudere non poluit. Cogilabat eliam peculiarem Dis-
Zehnero 1602. Lipsim. Quo in sysiemate carminum serlalionem de poetarum Chrislianorum characlere
sacrorum Juvencus 39 insertus est, aul aliquid ejus. B edere, qua prsestaniiam Juvenci commonsirarel.
Eodem perlinet, quod Andreas YVilkius anno 1610 85. Omeisius in prsefatione sua ref'ert, avunculum
edidit lleorlographiam in 8°, in cujus priore parte suumJuan. Saubertum consiliumde edendo Juvenco
legitur hymnus Juvenci De Annunciatione. Confer multo ante cepisse ex opiima membrana, edjtionum-
num. 16. Prodiit eliam Dominici Scliram Benedi- que collatione, ut declaravil in variis suis leclioni-
ciini Analysis operum SS. Patrum et Scriptorum bus in Mailhseum pag. 259, et sub iniiium pnefa-
ecclesiaslicorum in 8°, Augusta; Vindelicorum , el lionis ad lectorem palseslrsesuse theologico-philo-
Ionie IX, anno 1786, analysis operum Juvenci ex soph. Ex hujus suppelleciile libraria Omeisius sibi
Gallandii ediiione. Schramus qusedam reformare vo- comparavit ediiionem vetustam Juvenci forma ma-
luit, pleraque vitiose. jore oclava, sine loco el anno impressionis, quam
fl|82. Editio vigesima sexia anno 1588: C. Juvenci, ipse conjiciebat Colonia; 3nte finem sseculi quinii
CmliiSedulii, Araloris sacra poesis. Laclantii Fir- decimi peractam. Hujus ediiionis margini salis am-
miani carmen de beneficiisChrisli : omnia recògnila , pio Saubertus variarum iectionum qnaniplurimas
et collata cum variis editionibus, et mss. codicibus. ex optima illa membrana inclylse Julia; adjecerai,
Accedunt Probm Falconim Cenlones in qumdam hi- quibus non paucas subjunxil alias ex Hadamarii po-
storim sacrm capila. Lugduni JoannesTornmsius1588. " lissimum ediiione. Kcenigius, praceplor Omeisii,
In 16. Ex Catalogo biblioihecae Regia; Parisiensis, Altdorfii publice Juvencum pradegeral, eleruditasin
et ex Ceillierio, qui, opinor, liane intelligit, cum illuni, easque potissinium philologicas, dictaverat
laudat editionem Lugdunensem anni 1588 , in 8°, aniniadversiones, quas cum Omeisio communicavit.
neque fortasse diversa editio ea est, quam Reu- Omeisius anno 1705 in prselertionibus suis poelicis
schius refen Genevse 1588, in 12 : conjungit enim Juvencum inlerprelari coepii, euntque tum sele-
liane cum aliis Tornsesianis. Idem aliam ediiionem ciioribus Ascensii Fabricii, et Andr. Wilkii, qui
Venetam in 12, sine anno recenset : quam in hunc part. i Heorlographiae pag. 197, Lipsia; 1676, hi-
quoque loeum conjicere visum est. sloriam de Annunciatione B. Marise a Juvenco de-
83. Editio vigesima sepiima anno 1605, in Cor- scriplam nolis phìlologicis exornavil, tum Koenigii
pore Latinorum poetarum Lugduni in 4°. Quo spe- inlegris, suisque multo copiosioribus animadversio-
ctanl aliseediiiones Juvenci in Corpore, el Choro La- nìbus illustrare. Consuluii eliam, prseler alios, Joan-
tinorum poetarum, ut Genevse 1611 in 4°, Lug- nis Pricsei commentarium in variosN. T. libros Lon-
duni 1616 in 4,Genevae 1627 et 1640 in 4°, Londini dini 1660.
1713 in fol., Pisauri 1766 in 4°, tom.V. Ceillierius U 86. De codicibus mss. , quorum, prseler Helms-
recenseiediiionem Juvenci Lugdunensem anni 1616, tadiensem, quo scilicet Saubertus usus filerai, in va-
in 4°, sed non pulo, diversam eam esse ab editiòne riis leclionibus 41 Omeisii fit mentici, is narrai,
Chori poetarum Latinorum eo anno ab Alexandro se exemplum Juvenci accepisse a Dan. Gul. Mol-
Fichetlo, suo suppresso nomine, procurata. lerò, quod Trenchinii in urbe Hungarise ex antiquo
84. Editio duodetrigesima anno 1710 : C. Velli papyraceo ms. codice, exsianle in bibliotheca Jo.
Aquilini Juvenci, Hispani presbyleri, Historim evange- Hadikii, ipsemet Mollerus manu sua pure descri-
licm libri ìv, cum notis inlegris Georgii Matlhimlim- pseral. Praelerea Godofredus Thomasius, ex biblio-
nigii, Magni Danietis Omeisii, et Chrisliani Schmlt- iheca Schleusingensium, Corpus poetarum chrislia-
genii; itemque Jodoci Budii Ascensii, Georgii Fabri- norum Omeisio procuraverat, cujus orse Joach. Zeh-
cii, aliorumque selectioribus. Erhardus Reusch recen- nerus ex codice Fuldensi, et una alleraque editiòne
suil, et memoriam Omeisianamcum duobus indicibus variantes lecliones ascripseral. Jo. Albertus Fabri-
adjecit. Prostai Francofurti, et Lipsim apud Wolgan- cius collalionem cura duobus codicibus Cantabri-
gum Michaelles. bibliop. Norim. ctoioccx. In 8°. giensibus ab Erico Benzelio accurate insliiulam
Reuschius in prsefatione ait : In tanlorum virorum iransntiserat. Fabricius ipse in Biblioth. vel. Lai.
il PROLEGOMENI. i%
paulo .'fiiler id narrat. In animo habuerat novam Ju- Aj siaslicis et apocryphìs , quod sub Hormisdse no-
venci ediLionem, ad mss. codices, el ad veteresedi- mine ex quodam codice a Francisco Jttreio edi-
liones castigatati!, slud.osis offerre. Posiea Omeisio timi esl, sic de Juvenco : liem Juvenci nihilominus
collationes codicis Helmstadiensis, quas a rev. abh. laboriosum opus non spernimus , sed miramur. Col-
Joanne Fabricioacceperat, etcodicisCanlabrigiensis, latura esl hoc decterum cura codice Vaticano a
quas ab Erico Benzelio babuerai, exbibuit. Episto- Fonlaniiio in Append. ad Antiqui!. Hortae, el post-,
lam Omeisii ad abb. Joatmem Fabricium, (|ua de ea aceuratius a Josepho Blauchinio in quodam
suis commentariis ad Juvencum loquitur, ediiam exemplari Foiitaniui penes ci. Praesulem Reg-
fuisse, Fabricius commemorai. Omeisius moriens cu- gimi!, cui manu varias lectiones adjecerat, quas
ram edendi Juvenci Reuschio commisi!, qui Sehoetl- eliam insertili in Proleg. toni. IV Anaslasii : nihil
genii notas, ab Omeisio non visas, adjecit, alque tamen in bis verbis noia!, nisi lavoriosum prò labo-
elogium ipsius Omeisii atiexuit : ex quo annotare riosum ex codice Fiorentino. In decrelo Gratinili
non pisteai, Ouieisiuin in tori communioncm asci- 43 caP- Sancla Romana Ecclesia, distincl. 15, oliai
visse Mariani Doroiheain Uosiiam, in celebri His-- itti legebantur haec verba : Item Vinceulii labo-
paniaeemporio S. Lucar hodie appellalo, a piis et riosum opus non spernimus, sed imitamur. Padilla,
honeslis pareuiibus ediiam, el Conradi Pilnhuberi B 1 in Histor. eccles. Ilisp., cent. 4, cap. 45, cerrexit
vìduain, virlulibusac forma egrcgiam. Juvenci prò Vincent», et advei til, male ncinnullos
87. Edilio undeirigesima in Biblioiheca Palrum, id explicnisse de Speculo ILslor. Vinceulii Bello-
Gallandii cura el studio, Veniiiis ab anno 1765 et vacettsis, qui sxculo xm floruit. Reliquit auiem Pa-
seqq., tomo IV in Prolegomenis, cap. 15, agit de dilla iiitactiim verbum imitamur. Verain leciionem
Juvenco. Profert carmen in Genesin, lainquam cer- aperuerat jam Antoniiis Ai-gusiinus, et anie hunc
tuni Juvenci opus , ex Marieuio cum hujus notis. Ad- Covarruvias, libr. ìv Yar. Resol., cap. 16, qua; dia ni
dii in fineJuvenci epigramma de quatuor Evangelislis exstat apud Burchardum et Ivouem, in eodem de-
ex Georg. Fabricio, et Barioni, llistoriae evange- creto Gelasii, et Chii'fleiium, ad Vigilimi) Taps.,
lica; Juvenci breves noias subjungii. Etsi ergo alia; p. 149.
ediiioues Juvenci in Bibliolhecis Patrum simul in 91. Venantius Forlunatus, lib. i de Vita S. Mar
unum locum omnes a nobis conjecise merini, lamen lini, iniiio :
Gallandiana ediiio, peculiari siudio et cura ador-
Primus enimdocilidistinguensordinecarmen
nata, distinclum locum debuii obiinere. Majestatisopus metri cantiarie Juvencus.
Hinc quoque conspicuiradiavil lingua Seduli.
42 CAPUT IV. (
C
Elogia Juvenci ex veieribus scriptoribus, ac nonnul- Forlunatus non solum ait Juvencum primum om-
tis recentibus, petila. nium evangelicain majesiaiem melri legibus conclu-
88. Laudes, quibus S. Hieronymns Juvencum sissc, veruni innuil eliam , Sedulium imiialione
prosequimr, cap. 1 commemorata; sunt. Sed non Juvenci opus pascbale concinnasse; quo magis mi-
omiitendiim hoc loco, quoti ail comment. in Manli, randumesi Sedulium, in ptaefatìone ad Macedooium,
libr. i, cap. n, 11, lom. VII, col. 14: Pulcherrime quodauiinodo dissimulasse, sibi nonni) fuisse Juven-
munerum sacramenta Juvencus presby'.er uno versi - cum, rum tamen se versalum in S. Hieronymo, qui
culo comprehendit: Juvencum saepe laudavit, oslendat. Aldus, in Vita
Araloris prsemissa Colleciioni portar, christ., ubi
Tlins, annuii, myrrhamregique, horoinique,Deoque
Donaferunt. qusediimadjungit de Sednlio, sic hanc conjecturam
89. Prosper, in Cbronico, ad ami. 551, c'ualura exponil : Conjicimus tamen ex ejus epistola ad Macc-
donium presbylerum, Juvenci libros de historia evan-
nonnullU, lamquam laudaverii Juvencum. In Chro-
nico Pro-peri nihil invenio. Fortasse inielligunt gelica non vidisse Sedulium: Nani cum in ea epistola
coniinttaiionem Chronici Eusebiani, alidore Hiero- causam reddil, cur versibusEvangelium scripserit, Ju-
idem feceral, haudquaquam meminii. Non
nymo, cujus verba attuti, unni. 22. Falsimi eliam D venci, qui
enim culpa vacaret, si id sciens prmtermisissel : et
puto, quod Vasaeusin Chronico tradit, Juvencum a
Severo Sulpicio celebratimi fuisse. Ab Aratore Ju- eo magis cum locus ipe exigerel, ut Juvencum,- quem
vencum ei Sedulium laudams fuisse, nonnulli colli- imitaretur, habere se diceret. Certe nonnulla occasio
guttt ex Aldi relaiione, qui in Vita Araloris prse- Sednlio oblata est, ul Juvencum distincte noniinaret,
missa Cobeclioni poetarum ehristiaitoriim sic ail : cuti) dixit : Raro, pater optìme, sicut veslra quoque
Conlulisse.aulem se ad scribemtos Actus Aposlolorum perilia leciionis assiduilate cognoscil, divinm mimerà
ideirco versibus Arator dicilur, quod ferisse idem in pieiaiis stylo quisquam hujus modulaiionis aptavil; et
EvangelioJuvencum ac Sedulium vidissel. Id vero in mulli sunl, quos studiorum smcularium disciplina per
eo Aratore licei videre , qui Venelìis el in D. Georgii poeticas magis delicias, et carminum volupiates oble-
cognomenloMajoris el Deiparm semper Virginis in ctai. Dubitare aliquis polerit, an etiam Orentiiis Ju-
Hortis biblioiheca alligatus est. vencum semulaiusfuerit ex senlenlia Fortunali, 44
90. Gelasius Papa, in celebri decreto quod in qui subinde addii :
concilio Romano edidit de libris canonicis, eccle- Paucaqueperstrinxit BorenteOrentius ore.
PATROL, XIX. 2
15 C. VETTIUS AQUILINUS JUVENCUS. Ù
92. Isidorus, in versibus qui olim in Bibliotheca ,A Isidori.... Sedei Juvenci presbyteri, alqueoplimi scho-
ejus legebanlur : lastici, quem beaius Hieronymuslaudai, carminaevan-
Perlege facutidistudiosumcarmenAviti: gelicm historim prospeximus, qui in quodam versa
Ecce Juvencusadest, Seduliusquetibi. Christum proprium Filium Dei calliolicoore non for-
Ambopares lingua, florenlesversibusambo,
Fonte evangelicopoculalarga ferunt. midavit appellare. Eminenli-simus cardinalis Loren-
Desine geiililibusergo inseritissepoelis, zana, cujus patrocinio et auxiliis pitiriunìin haec
Dumbonalama potes,quid libi Calliroen?
studia debent, in pererudila prsefatione ad
De bis versibus plura disserui in nolis ad Dracon- nostra
toni. I Palrum Toletanorum, opportune Alcuiui au-
tiura, libr.ide Deo, v.176, pag. 143. Sed, tttaliquid
novi addam, advertendum esl, sex pritnos versus, cloriiaieuliiur, utdemonsirel Palreseoncilii Fianco-
fordiensis errore farti lapsos fuisse, dura crediderunt,
quos proxime ab Eugenio de Levis, in suis Anecdo-
Palres Tolelanos Impresitide Chrisli lilia-
tis, numerilo prò ioediiis habitos, et S. D.nnaso al- tione docuisse. Alcuinus alibiadopiiva Juvencum imilatus
Iribulos, notavi, ab eo aliqua ex parte ediios fuisse versu ejus laudato, ut notabo ad libr. i, v. 50.
correciiores : nam quintus versus in editiòne matri- est,
96. Inler veleres, qui Juvenci aucloriiate et ver-
tensi operum S. Isidori, ilahabet:
sibus usi sunl, connumeratur etiam Lupus abbas
Hic gemmreradianl venerandavoluminalegis.
MelittsLevisius ex suo codice, in quoS. Damaso illì B Ferrariensis : sed ejus verba exbibebo ad lib. i,
v. 702.
versus ascribebantur :
Hic gemina;radiant venerandavoluminalegis. 97. Ado Viennensis, in Chron., sub Conslantino:
Relicius Augustodunensis episcopus celeberrimmfa-
Senno eiim est de lege velcri, et uova, ul ex vers.
mm Imbellir, el Juvencus presbyler Hispauus, qui
seq. dare palei :
hexametris versibus quatuor libros Evangelii compo-
Conditasuut pariter hic novacumveteri. suit.
In versibus, quos nunc proluli, correxi alium eno- 98. Freculphus episcopus Lexoviensis, in Chron.,
rem editionis malritensis, in qua legilur : Ambo toni. I, 46 libr. ni, cap. 21, de diversis doctoribus
lingua pares. Metrum poscil : Ambo pares lingua. Pro sub Conslantino imperatore agii, ci de Juvenco
geniilibus aliud etiam mallem, ut metro consuleiem: verba Hieronymi ex libro de Vir. illuslr. exscribil.
sed hic fonasse error esl poeloe.Quid autem is sibi Exstat toni. XIV Biblioth. Patrum Lugd. pag.
velit bis verbis, Quid tibi Calliroen, inlelliget, qui 1171.
versimi ultimimi satira* prima; Persii inielligal : 99. EulogiusCordubensis, in Memorial. Sanclor.
His maneediclum,postprandiaCalliroendo. libr. ì, num. 3, versimi Juvenci referi, illud philoso-
G phicum appellans, ul disiincitus. memorabo ad libr.
Quidam putanl, Calliroen esse nomen merelrieis,
alii comcedise cujusdam. Id magis congruit versili i, v. 50.
Isidoriano. 100. Theodulfus Aurelianensis, lib. ìv, carni, i,
95. lonas Scotus, in Vita S. Columbi)»!, e. 14, al. v. 11 :
Curadecens Patrum nec erat postremapiorura,
num. 22, citai Juvenci vers. 44,1.1, ut ad eum locum Quorumsunt sttbternominascripia, vide.
recolam. Seduiius,Ruiilus,Paulintis,Araior, Avitus,
El Forlunatus,luque, Juvencetonans.
94. Beda non semel Juvenci versus usurpavit, ut
exponam in var. lect. ad v. 540, I. 3 ; et not., ad. S'innondo, in noi. ad hunc locum, ignolum esl, quis-
v. 632, 1. 4, eie. nam sit Ruiilus chrislianus poela. Nonnulli puiaui,
Seduiius ruiilus, Paulinus, eie, ut ruiilus
45 95. Alcuinus in prsel'at. in libros seplem ad- legendum
versus FelieemadCarolum Magnimi,apud Baluzium, . siladjeclivum cohserens cura Sedulio. Idcom probari
Misce'lan. libr. ìv, pag. mihi 416 : In. hoc namque poiest ex versu Fortunati, num. 91 :
catholicm verilatem ex sanciorum Pa- Bine quoquecouspieutradiavitlingua Seduli.
opusculo fidei
lrum cerlissimis probare testimoniis nisus sum, id est, Ut enim Forlunatus Sedulium conspicuum vocat, sic
beali Hieronymi.... necnon et Isidori Hispaniensis, et etimdem ruiilum Theodulfus videtur appellare, for-
Juvenci ejusdem provincimscholusliei.Idem Alcuinus, bisse Forluuaiuui, quem pariter nominai, imilatus.
libr. il adversus Felicem : Al si mundi doctorìbus Arnizenius, in pr;efat. ad Sedulium p. 9, batic in-
cmterisvobisnon libel crédere, veslrissaltemdoctissimis lerpteiationem non probat.
viris credite. CecinitJuvencus presbyler et doctissinius 101. Nolkerus B.tlbuliis, tom. I, col. 9, Tbesaur.
Hispatius scholaslicus in Carmineevangelicohoc modo: Anccdot. Bernardi Pezii, cap. 7 libri de iiiterpret.
Nam tua concipient, eie. (Vide lib. i, v. 95.) Floridi Script. Juvencum, et Sedulium,Aratorem, hymnosque
vir iste temporibus Constantinì principis. Videtis qui- Ambrosianas, scio, quia jam memoria; commendasti.
dem ista : needum adoplionis, vel nuncupalionis hos- Locus corruptus esl. Lego : Juvencum et Sedulium,
resis in Hispania fuit. Aut islnm, qui apud vos doctis- Ara/orcm, hymnosque, etc. Scribebat autem Noikerus
sinius exstai magisier, hmrelicum j-udkate, eie. Rur- ad Salomonem diseipuluni suum, poslea Consian-
s:is libr. li advers. Elipanduiii, idem Alcuinus : liti liensis Ecclesiae episcopum.
( P-aire.-tHispani ) sua habuerunl tempora, nobìsque 102. Luilpratidus, in Vilis Pontifieum, cap. SI,
prmclara sui sudoris in sancta conversatione retique- de Gelasio : Item Orosii Hisloriam laudai, el opim
ruitt vestigia, quos tmtdamm, amamus....Beali.kaque Sedidii, et Juvenci.
ir. PROLEGOMENI. iti
103. Honorius AugutSlodunensis, l. 1, e. 84, ex ti ; ler alia poemata qum dicmlur ab eo edita, scripsil
Ilier.mymo : Juvet»-''s nobilissimi generis Hispanus quatuor evangelio hexametrisversibus : quii in re ma-
presbyler, quaiuor Evangelia hexumetrisversibuscom- jori diligentia usus est in servando rerum historia,
positi!, et nonnulla eodem metro ad sacramenlorum quam in demonslranda ingenti sui elegantia. Idem Ju-
ordinem pertinenti ' Finfuit sub Constammo. vencus aliquot hymnos fecit, quibusfacile indicavit se
101. Franciscus ' -rcha, eclog. i0,quac inscri- opiime medium de religione Christiana. Neque dubium
bitur Laurea occidc. . > habet de multis poelis est, fuisse illuni relalum inler sacerdotes christianos,
cliristianis, ac postremo de Juvenco : ut veteres auctores lestanlur, DivusHieronymusalicubi
repelli Juvenci carmina, eumqueut eruditum et ele-
47 Longe ibi trans iluviiimregum inter busta seoisutn,
litius erat ruiilus diviniruris Arator, gantem poctam commendai.
Qui pinguemscabrosulcabatvomere campum. 108. Reinhardus Loricllius Hadaniarius, in epi-
Huiccoiueshinc Prudens, bineSedulusaller aranti
Certabantrigidogiebas convellererastro. stola dedicatoria ad Joannem Cornilem a Vueda,
Terra ferax, lassique boves, et laurea nusquam, prremissa ediiioni Juvenci ; Lonye lulius ac consul-
NusquamLettera:,aul myrtus; viriiiisnani gloriaserti, ti us ad eos aucloresadhmrescere,qnidoclissiinorumlw-
Notisludiuminnssefragilisvox, area sacro
Fonie recens, atque alla domus, lum pinea late minum judiciis numquam a possessione,ut ferunl, de-
Silvavirens, dulcesqueelese, gremioquedecorum
Clarafovensroseo pnerumstai limine Virgo. B jecti, multis jam smeulis florenles inclaruerunt. In
Haecmatronafuit horlis,quaeleda reniotis quorum numero si non prima» ferunl Juvencus hic no-
Vimineiscalatltistempio aurea pomasacravi!.
Miraloquar,supraqtiefidem,sed carminavidi ster, ac Seduiius, certe mea senleniia non lamen in
Hic hominis,parileruue aquila?.,bovis, atque leonis poslremis erunl : quorum allenili divus Hieronymus
Hispanumnostramor'tilanlemvoceJuvencum. non in uno loco prmdicavit, quasi dignum Argivo, ut
105. Baplista Manluanus, inApolog. toni. lOper.: (anni, clypco : alterum adornata Patrum sanclissimo-
Certuni est mihi cum his pmstantibus virismalie carpi, rum decreta laudibus tukrunt in coelum. Qui si non
quam vobiscum,o censores mei, ub imperilo vulgoprm- undique pomposo veiborum apparata intonantes, deli-
dicari. Volo ante istorimi ociilcs Juvencum Hispanura ca/is nimium, qum magis elegantia sermonis, guani
stalliere, quem inler illuslres viros, el in doctissiiuo- studio pielatu, sibi blandiunlur ac perplacenl, inge-
rum vlrorum catalogo Hieronymus enumerai, ut acci- niis satisfacere videbuntur, omnia compensabuntuber-
dat eis, quod a Persio dicilur ;: Virtulem ut vidcant, rimo coiupicum verjtatis 49 el sanetmonìa; fruetu....
intabescaniquerelieta. Prodite, '<oZoili nostri : vidcle Quamquamnihil occurrit, quod ab auctoribus-hisce de-
virum sacris iniliatum mysieriis,\lauro coronatimi, mu- sumpium, et purgiitis auribus imerlum, a/fendiculo
sis undique cinclum, lyram lenenlem. Curvile ad ra- possil esse. Nihil mini a pura latinitate, nihil a legibus
mni hoc el grande speclaculum : sed cavete ne repente C poetici»alienvm,nihil barbarum, nihil quod, quasi sca-
culpeiis. Laudalur hic ab Hieronymo. Hic igitur im- pitimi, fugiendumille dicebai,insolens. Dilucida pina'
mensam evangelicmlegis majestatem versibus includit sis emical, at ab omni vitio remolus sermo. Non deest
heroicis, et idem alii fecere chrisliani, et gravissimi el veiborum ac rerum, quibus eliam critici morosiores
solidissimi, acquiescerent, ornala dignilas. Urne omnia commenda-
106. Joannes Trilhemius de Scriplor. eecjes, : Ju- tiora factum, ci velati solem infercnles illuminasi,
vencuspresbyler, nalione Hispanus, vir nobilis, atque evangelica;veritalis historia- plenìs veneranda majestate
doclissimus philosoplius, poeta, rhelor, el theologus versibusexpressm.
insiguis, el non minus conrersalione quam scieutia 109. EusUiiMusSwartius, Analecl. J. 11,cap. 15 :
Scripturarum Ecclesim venerabitis, edidil prò mdifi- • Dulcedo chrisliani nominis hi Paulino faci/, ut alium
catione legenlium, lam metro quam prosa, multa prm- veri Apolliuiscygnum iracUire libido sit. Nou erit ille
clara volumina: sed panca eorum ad notitiam mnarn poetarum summus, scio. Talis lamen erit, qualem
pervenerunl.Legi opus insigne, quod hesametris pen- «mitrevel ob sigli sìmplicilalem quoqtus nmlhil veri
tametrisque48 versibus composuit. De quatuor Evan- poetatimi censores, quam nescioquos lumores, elaffec-
geliis libros quatuor. Immortale nihil. De sacramenlis talam non gravilalem, sed plumbeamdifficultaìemquo*-
duos libros. Cmiera, qumcomposuisse dicilur, ad ma- D rumdamaliorum taluni, qui dmn aquilas meras som-
nus ncsiras non venerunt. Claruilsub ConslantinoMa- mati!, vuliures morticini filini, nihil non eleganiiarum
gno el filiis ejus, anno Domini 550. Juvencum prosa mulis ungidbus tradanles, unde.apud vulgus sequ-aiur
oraiione aliquid conscripsJssc alibi non kgi. Ulfld fama virlulis, apud dodos nihil, itisi tturpis rapaci/alte
cene faisuoi, evaitgdicam Htstoraw, cjnod iunuil incondilm coutemptus.Quem nos intelaimi diximus,
Trithemius, versibus hexametris pentameirisque is erit bonus Juvencus, Constantini imperaloris pii plus
constare. ienisque prmeo.
107. Petrus Crinlius, de PoeL Latin- 1. v, e, 89 : ili). Barthius, 1. sua Advers. e. 23, col. 1973 :
Juvencus poeta natione Hispanus, familk-a insigni Juncncus poeta esl non paulo emdiliior, @mm vulgo
maximequeillusili notes est, ut ab Hiermiymotradilur: paletti, qmnwis slylum premat, el vsrba ipw sacrm
Precipue floridi imperantìbm CouslantioelConstanie: S.cripturmrennere laborcl. £11. LXIX,e. 5, co.L2777 :
qua tempestale in eloquenlia apud Laliiws dari fue- la evangdkapi Hisloriam Juvend optimi mdicis .svisi-
ruut T'iteri:niis, Naznrius, el Flavius V.opiscus,qui dioqiuedtìin supaioribus Uhm commentalisitmas: ca'-
de gesiisRomanorum principimi libros compusnit. lu- demus spiptori pmc-o, >t prisris mslimaio., pMtrahnt
li C. VETTIUS AQUILINUS JUVENCUS. i»
capite. Nec deterreanl nos homiiium umbraiicorum tiLCeillierius, de Script, eccles. t. IV, Juvenco objici
delirio, qui hoc genusauclorum ideo damnanl, quod de hiimilem stylum, negleclum ornatus poetici,peccata
rebus divinis non cum Marone aul Ovidio,vel el Lu- metri el latinitalis.
cano polius loquuntur, quam Paulo, Isaia el Mollhmo: 113. Postularci hic locus, ut de prosodia el la-
scilicet ut sese proceres Romanm eloquentimeo con- linilate Juvenci dissererem. Sed universim de stylo
templu facianl. li enim homines imaginosumpaliuntur et poesi christiaiiorum poetarum non pauca dixi
cum tribus scriptoribus vix lertiam parlem leclis,judi- in Prolegomenis ad Dracontinm, nimis eliam fur-
cium sibi de omnibus rindicant : el verm pieialis slylus tàsse multti in Prolegomenis ad Prudeniium. Eo
etiam in calhedris Tulliorum inani simpliciialem pro- autem libentius in prseseittia ab hae dispuiatione
bal. De qua re 50 dispulabimusila alibi, ut magaam absiinebo, quia illa ipsa, quae melri el laiiiiilatis
parlem supercilii sui pudore fatuilatis sumultro remis- peccala ab ignaris, sive, quod perinde esl, a sciolis
suri sint, opinor, UH censorii lemurcs. Laudi etiam judicantur, longe rariora sunt in Juvenco, quam
Juvenci veni debet, quod non solum Barthius, et aut in Draconiio, aut in Prudentio, aut in quovis
Swartius modo memorali plura ejus loca illustrave- alio poeta chrisliano.
rinl, ul Grunerus, Arnizeniiis, Vonckius, eie. Non- CAPUTV.
I
nulli etiam editionem Juvenci lenlarunt, nec lamen Mallhmilocus
ut JoannesWeilzius, de vide nolani cap. xx, v. 28, aliter a Juvenco teclus,
perlecerunt, quo ac nunc in Vulgata legitur.
ad 13,v. libr. i.
111. Plura testimonia ut facile esladdere, ila mi- 114. Laiinam sacrarum Scripttirarum inierpre-
nime est necessarum. Quaedamalia indicare suffi- taiionem, Ilalam tiuncnpatam, ante S. Hieronymum
ciat : Platina in Vini Marci 1 ponlificis; Lil. Gro- exsiilisse, fonasse ah ipsis Aposlolorum tempo-
gorius Gyraldus, Histor. Poet. dial. 5; Joannes Pe- ribus prol'eclam, contra Bentleyum, el Casleynm
trus Loiicliiu«, Biblioth. Poeiic. pan. i, pag. 76; Petrus Sabaiier erudite et nervose confirniai in
Andreas Wilkiu«, Heonogr. pari. 1, pag. 201; pra'fat. toni. HI versionis veleris Italiese ex mss
Geiardus Joaunes Vossius, de Poet. Lai. cap. 4; aniiquis deproniptae. Juvencus, ul fusius posiea
Joannes Goilefridiis Olearius, in Abaco Palrolog. dicam, liane versionem Latinam veterem potius
pag. 283; Olatts Borricbius, di-seri. Academ. de sequebaiur, quam Gra;ca exemplaria N. T. : cum
poelis, pag. 69- llis adde Volaterranum, Eisengrei- illa certe saepe cmivenit. Insignìs locus est, quem
nium, Hergomensem, Xysltim Senensem, Centuria- nunc referam, ex Maithseicap. xx, 27,28, 29.
tores, Baronium, Scaligerum, Possevinura, innume- 115. Vulgata sic habet: Et qui volueril Inter vos
rosque alios. Neque omiiias eos, quorum verba in C primus esse, erit vesier servus. Sicut filius hominis
Juvenci laudein opportuitis in locis a nobis aliala non venil ministrali, sed ministrare, et dare animam
sunt : Banhium, num. 12 Proleg. : Gallandium , suam redemplionem 52 Vro "'«'"'«• Et egredientibus
num. 16; Felicium,Ferratium, Maurolycum, n.31; illis ab Jericho, secuta est eum turba multa. Vetus Italo
episc. Equilinum, n. 52; Tarafam, num. 56; Bus- versio ex ms. Colbert. : Et qui volueril. . . . prò
chium, num. 55; Fausium, num. 56; Banhium, ad multis. Vos aulem qumrilis de pusillo crescere, et de
1. i, v. 9, 245, 599, G83; 1. u, v. 2, 61 ; 1. iv, v. 62, majore minores esse. Inlranles aulem, el rogali ad
95; Badium, ad 1. i, v. 9, eie. cmnam notile recumberein locis eminentioribus, ne
112. Paiuui igitur nobis obesse debet, quod non- forte clarior te superveniat : et accedens qui ad
nulli de slylo Juvenci minus reciesentire udemiur, cmnamvocavit le, dical tibi : Adhuc deorsum accede;
cura vel In i|isi utilità lem, qua: ex ejus lectione percipi et confundaris. Si aulem recubuerisin loco inferiori,
poiesi, minime negent. Jo. Ludnvicus Yives, 1. in de et superveneril humilior te, dical tibi, qui ad cmnam
tradenti, discipl. : Juvencus, Seduiius, Prosper, Pauli- vocavit: Accedeadhuc superius, et erit libi uiilius. Et
nus lululenimel perlurbatm sunt aqum, salubres tamen, egredientibuseisabJ erichosecutmsunl eumturbmmulim.
ut de quibusdam fluminibus ferunl. Philippus Brielius 116. Juvencus, ul nolum est, Maiihacuin polis-
l.iv de Poet. Lat. deJuvenco ejusque slylo : Humilior ta simum sequiittr. Accipe igitur ejus versus lib. m,
esl, dum Evangelii ve.bis nimis ttdhmrescil, et veriiatis v. 608 :
quam poeseos a nanlior : quique nimis resiringìt se . Nec primusquisquam,nisi cunclisserviat,unus
Carminemagis pio, quam eleganti. Alphon^us Garsias Esse polest. Horninhnalussic vrstra minisler
Oliseipiiosolus propriopia ninnerà geslat,
Matamoros, de academ., eldoct. vir. Hi-p. : Pru- Pro mullisquoammanipreliososanguine,ponit.
denlius vero, el Juvencus, si quod mihi est 51 in hae At vosex minimisopibusIransceiiderevullis,
El sic e suniniislapsicompreudhisitnos.
re cum lib.rtale judicium, meliores versifiratores, Si vosquisque vocu co;naeconviviaponens,
quam poetm videntur. Diipinius, in Nova Bibiioih. Coniibusin summisdevitel poueremembra,
tom. I, Juvencum vocat poetam magni prelii, et pri- Quisquesapit, eie.
niuni chrislianorum. Spiritus poelicos in ejus Car- Ex Juvenco patet, ea verba, quaein Vulgata deside-
mine ngnoscii, niitnerumque versuinu laudai: sed rauiur, exsiilisse olim in Itala. Hoc ip-um confir-
voces non semper essepoeticas, aliquando nec Lati- mant multi alii codices versionis antiqua;.
nas dint. Addii tamen, vix fieri poiuisse, ut melius 117. Discrimen autem nonnullum esl in his
et fidmius verba evangelica versibusconcluderenlur. verbis : Vos aulem qumrilis de pusillo crescere, et de
49 PROLEGOMENA. SO
majore minoresesse. Ila Iegiturin ms. Colbert., nisi A } ea ipsa labi qumritis, et de majore minores fieri. Vel,
quod mendum minor esse Sabatierus correxit per Quo ipso vos qumrilis de pusillo crescere, in eo ipso
minores esse: erai enim, ut ait, lapsus calami satis labimini, et de majore minores estis. Hsec interpre-
apei tiis. Codex Corbeiens. 2 et Claromont. ila piane : tatio coufìrnialur exemplo subjecto ejus qui vocalus
Vos autem qumrilis de pusillo crescere, el de majore ad ccenam primum locum occupai, ex quo
deji-
minores esse. Corb. 1 solum immiitat qnmretis prò citur.
qumritìs, et de majore minores fieri prò esse. Can- 120. Neque ab hae sententia Ionge abludil versio
tabr.: Vos aulem qumrilis de minimo crescere, el de Anglo-Saxoiiica Matthsei in quatuor mss., apud
magno minui, quod in idem recidil. Clarior videtur Tliomaiu Mai-escallum : In rebus exiguis crescere vos
senieniia in cod. Sangerm. 1 : Vos autem qumrilis cupilis, el in maximis rebus minui. In Biblii» eliam
de pusillo crescere, el de minore majores fieri, 53 et polystloitis Londinensibus, tom. VI, lolidem pene
in indice capiiulorum, artic. £8 : De fihis Zeb<dmi: verbis ac in ms. Colbenino, Grsece ex iribns apo-
el de minimomajoresfieri : et de duobus cmcis.Favet graphis luce ipsa proferunlur : Vos autem qumrilis,
ms. codex monaslerii S. Andrea; secus Aveiiionem : eie. Joseph Bianchii.ius, io Evaigel. Qttadrupl.
Vos aulem qumrilis de pusillo crescere, el de magnis cum ms. ColbiTt. ei Juvenco pariter legit ex mss.
majores esse. ] Veronensi et Yercellensi : Vos autem qumritis de
B
118. S. Leo utroque modo videtur legisse. In pusillo crescere, el de minore majores esse : idque
episi. 18, ad Dormii Benevcnlanum episc, cum exsiare in duobus mss. Boilleian. al'firmat, quod
presbyteros, juri suo el honori temere cedenles, alii quoque Iraduiit. Codex Vercellensis, qui nianu
redargueret, sic ait : Neque enim ignorabas, dixisse: S. Eusebii exaratus dicilur. collauis etiam est ab
Dominum, quod, Qui se humiliat, exultabilur; eum- Andrea Iricio, qui in prsefaiione el in notis de hoc
demque dixisse : Qui vero se exallal, hiimiliabilur. ipso addiiamenlo dispulat.
Vos aulem qumrilis de pusillo crescere, el de majoret 121. Quod sequilur in versione Itala antiqua ms.
minores esse. Ulrumque enim inordìnaium, ulrumquet Colbertini : huranies aulem, et rogali ad cmnam,
prmposterumesl. Sic legit, et liane lectionem luetur etc, pariter a Juvenco expressura est : Si vos quis-
Qiiesnellus contra alios, qui edideranl : de pusilloi que vocal, etc. Etsi enim apud Lucam, e. xiv, 8
crescere, el de honore majores esse. Idem S. Leo, in seqq. similia legantur, tamen Juvencum ex Matihseo
episl. 79, ad Pulcheriam, e. 2 : Hmc illis lune insi- id sump-isse probat Sabatierius. Siqnidem duobus
nuabantur, qui de pusillo volebant crescere, el de infi- versibus, quibus prius addiianienium expressii, ad-
mis ad summa transire. Quesnellus negat, haec verbat - junxit proxime : Sì vos quisquevecat, eie. Et relielis
de infimis ad summa transire e^sc explicationem 'C se piemibiis capilis xx Mattbsei versiculis, quibus
iliorum de minore majores esse. Certuni polius vi- cnralio duortim coecorum enarrami-, cnniinuo venit
detur, inquit, nihil aliud esse, quam prierum re- ad caput xxi MaUhsei, quod respondet Lucse capili
petitionem, aliis verbis concepiam : quod ex serie. 19, non vero his quse sequunuir apud Lucani, cap.
et couiextu epistola; probare conaiur. Richardus; xiv, ubi de primo aciubiln in eoena agiiur.
Simouius, in Observat. ad textum et versinnes novii 122. Codici Colbertino adbcereni duo codices
Testamenti, cap. 21, a Quesnello dissentit. Consu- Corbeienses, codex Monaslerii S. Andrea; secus
lenda est etiam di-?ertaiio criiica Simonii, in fine> Aveuionem, Claromoniamis el Cantabrigiensis. E
ejusdem operis, qua difficitlialibus Amonii Arnaldii codicibus Sangermanensibus major, num. 15, habet
de codice Cantahrigienst respondet. Contra Simo- prius assumenlum : Vos autem qumritis, etc; 55
nium vero prodiil Disserlalion crilique louchanl Icss non vero hoc secundum, lntrantes aulem, et ro-
exemplairesgrecs, sur lesquels M. Simon pré'end que>. gali, eie. Contra codex Sangerinanensis minor
fancienne Vulgate a èie falle, et sur le jugemenl que5 absque numerica nota refert secondimi hoc addi-
fon doit fare du fameux manuscrit de B'eze.A Co- ianienium, Inirantes aulem. seclttso priori, Vos au-
togne,1691. tem qumrilis. Ontnes auiem hi codices in secundo
119. Juvencus quidem scripluram codicis Col-. D addiiainento verbis dumiaxal, aut eorum ordine a
berlini tetiet et explicat: ms. Colbertino differunt; re, et sensu cum eo eon-
At vosex mininiisopibusIranscendere vultis. senliunt. Haecipsa parabola Inc. cit. Maltlisei legilur
Hoc est : Vos autem qumritis de pusillo crescere. in texlu GraccoBiblior. Polyglottor. Lo: dui., tom.
Et sic e suinmisIapsi comprendilisimos: VI, et in versione Anglo-Saxnnica, interprete Ma-
rescalln. Eamdem indicant ires capimlorum indices
Nimii'um : Et de majore minores esse. Sabalieriuss praefixi Evangelio Maitba-i in mss. Colbertino, et
sic commeniatur : Hic versus aperte reddit senientiam il duobus Corbeiensibus. Hilarius etiam comment. in
ms. nostri Colbertini: Et de majore minores esse ;- ; Mattb., quamvis prius additamenlum, Vos autem
immo et p'aniorem facil. 54 ^wc enim si primaa qumrilis, praelereat, lamen hoc alterum diserte ex-
speciealiquanlum obscurilatis habet in codice Latino , ponit : el in capitulis commentario liilarii in Mat-
ut modo exprimìtur a Juvenco, nihil offerì quod sen- tha-um praelixis, num. 20, legilur: De filiis Zebedmi;
sum impediat. Quippe ita iulelligi potest, ac si dice--.- de primo accubilu ; de duobus cmcis. Duo vet'-res co-
retti* ' Una embiUonevet quwitk de pusillo éremere-, >* dìces. quibus utm est Bianchini!» in Evatìgeljofj
51 C. VETT1I AQUILINI JUVENCI 52
quadrupl., cum priori assumente hoc alleruni exhi-1A veierem margini membraiiarum ascripsisse dedecus
beni : lnlrantes aulem, et rogali ad cmnam, eie. Co- oppressm, addìdii : Hoc enim lecitone vis illata Vir-
liserent duo alii codìces Latini BiWiótbecaeBodleianse gini, ul quidem videbalur bonoilli Josepho,indicalur:
a Bianchitilo laudati. In Biblioiheca saciatissimi quod apud animum ejus erranlem a rei verilale, in ipsa
principis D. N. Pii VI, rarìs ac seleclìs libris referla, lamen quoque falsilale excusabiliorem(aciebat Virgi-
consului novum Testamenluni Graccumcum leclio- nem iponsam. El hoc genus variantum leclionum ob
nibus varianiìlius et commentario Joannis Jacobi laliajp'j accuralius expendidecei, quam si alium quem-
WeisteniiAmSielodanii 1751; tura Quatuor Evangelia piam scriptorem iractes, in talibus quidem sanclis
Grsece cum varìafilibus a texiu leclionibus mss. mysiis. Aceedit, mitlìos libraiios, primosveedilores,
codlctim Havniae 1788, opera Andrea; Diteli; prae- leciioni Vulgata; nostr.u assueios, s&'pe veiba Ju-
lerea novum Tesiamentum Grsece el Latine ex mss. venci, eo traxisse, ut eum ea consentireni; cum ta-
nunquam antea examinatis maximam pattern Mos- men ipse veierem Iialam secuius fuerit, alque alia
quensibus, curarne Chrisliano Friderico Matthsei omnia interduni dixenì, quam quse in edilis nunc
Rigae, in 8°. Tomus, quo Evangeliuni Matlha'i con- apparent, Ut multis in locis ex mss. demonslrabo.
tinetur, prodi!i anno 1788. Codices Fiid. Malihaei 125. Afflrmant nonnulli, isliusmodi variis leclio-
etBirchìi Viilgaiae cousenliunl: ac solimi Birchius B nibus annotandis omnia incerta reddi, el susquede-
indicai ex margine cod. Assentami 1 versionis Syrse que verli. Qui an saiis intelligant, qu:e dicunl, in-
Philoxenianse : Vos aulem qumrilis de minimo ali- cerlum mihi est. Quid enim? Cura cmiiperlum sii,
geri, el de magno minui, cum parabola sequenti. veterum scripla ignoranlia, inculiti, aut perversitate
Wels'leniiis reperii: Vos aulem qumritis de minimo exseriptorum, temporis etiam injtiria muliis in lu-
crescere, el de majore minores esse, cum reliquo ad- cia corrupta esse, nonne salius est vera a (alsis,
ditameiito in codice regio 3955, Colbeilino 4051 et certa ab incerlis, probabilia ab absurdis, quantum
1895, et in codice Collegii Ludovici Magni, lune quidem fieri poiest, secernere, qu un omnia sine
Jesuiiarum. ullo examine recipere? Nec propterea negaverim,
56 CAPUT VI. hoc eliam in studio peccari posse. Coniemnendum
minime esl judicium Barilài, I. xxxvi Advers. e.
Utilitas confermai codices mss. Juvenci. Methodus
20, col. 16C9 : El sane hoc dicam semel, niruinm li-
hujus editionis. bris illis cascis a plerisque, limestudia colenlibus, tri-
123. Qui veieres scripiores typis primi commisc- buitur. Non culpanda quidemjudicia existimo varimi-
rimi, unum ve! allei uni esemplar ms. n.tcli, sa.'pe lium lectionum, sed a quovis illas msliinari sane est
méiidusiim, interdutn mutilimi, ita ipsi opera cor- G *
origo in/ìnitm incerlitudinis. Ei jam eo venlum est, ut
rìgebanl ci supplebaut, ul senlentia poscere vide- nemo exquibusvis illis esse velli; adeo omues in bici-
batur; quiu lertores inoiierènt, quibus in locis a piti ilio monte somuiassevideri volunt.
mss. codicibus rcceSsisseni. Digna, qu;e legamr, est 126- Equidem in variis leclionibus veterum edi-
dissertatili Jo. Michaelìs Heusingeri, pari, 1 Actor. lionum, praseriini vero codicum mss., quos perlu-
Kociet. Latin. Ienens. pag. 40 : Descriptoribus Grmcis stravi,' annotandis, diligeniiam maximam adhibere
et Romanis nondum ad veierum exemptarium fidem constimi, quse fonasse aliud agentibus nimia videri
saiis emeudalin.Quid Barthius iu hoc genere de Al- possit, sed ittuiilis minime esl, ul viri critici judi-
dinis editionibus eensuerit, vidimus n. 61. Contra cium de re loia ferant. Inter discrepantes vero Scri-
grammaiicum supercìlìum Georgii Fabriciì in eden- pluras, collalis mss. exemplaribus, eam plerum-
dis ac prò libiiu corrigendis poelis chrislianis dis- que seligo, qua) ad veierem balani versionem
puiat idem Barthius, pag. 2778, a nobis referendtts Evangeliorum, qua Juvencus utebaiur, proxime ac-
ad 1. i, v. 179. Scilicei G. Fabricium in alienis cedi! : neque in ea explicanda iniinorari ine piget.
operibus, quse edebal, nimis fuisse ingeniosum, cum Tarn in variis leclionibus, quatti in nolis subjeclis,
Joanne Alberto Fabricio et Daumio uotavil Arnlze- praelerea qua 1,ad lalinilaiem piusodiainque spe-
nius in proeiaiione ad editionem Sedulii, et multo " ciani, poiìssimum enucleanda suscipio, qua? pecu-
ante Greiserus. In Juvenco edendo Fabcr Slapu- liarem aliquam saerse Scriplurae inteipreiaiionem a
lensìs de seìpso hoc etiam fatetur, ut observavi Juvenco adbibiiam comincili. Plurimi enim fieri
num. 55 : Qum enim el immutata suiti in eo, et qum debet ejus anciorilas cura in vera sacra; 58 Scri-
ad imperfectos versus accesserunl propter exemplaiis plurae lectione consliluenda, tum in senlentia ex-
depravatioiiem, non facile dixerim. judicium Gruneri plicanda. Nani eo tempore floruii Juvencus, quo
de Juvenci ediiione a Reuschio adornala relege minus corrupla crani exemplaria sacra Scripuir:e ;
num. 51. et cum dala opera ad Evangeliorum concordiam
124.' Si quìs aulem alius scriplor, Juvencus in aggressus fuerit, oequum est credere, eum probalis-
primis accurata recensione iiidigel. Ssepe enim ex sima exemplaria prue oeulis babuisse, easque expli-
unius verbi tnulatione diversa aliqua oriri poiest cationes adoptasse, quae lune in Ecclesia apud san-
saerse Scriplurae interprelaiio. Sic Barthius cum ctissimoS ejus aequales virus maxime vigeliant.
1. 29 Advers. e. 5, anìmadvertisset, lib. i, vers. Elsì autem inter Graecos Talianus hsereiicus, Àra-
,171, prò dedecus oppressimi quemdam philologum monius Alexandrinusy et Theophiliis Aniipchenug
53 EVANGELICAHISTORIA. PR^EFATIO. 54
harmoniam quaiuor Evangeliorum composuisse di- A loqtti amai Sabatieritis, ut Vulgatam ah Ilala ver-
cantur, tamen inler Latinos ante Juvencum nemi sione antiquiori disiinguat. Qua>ri hoc loco potest,
nem legimus in hujusmodi arduum el diflìcillimurr. an Juvencus Italica vcr.-ione lune communi usus fue-
opus iucubuisse. Eorum, qui post Juvencum con- rit, an Gracis cxemplaribus novi Tesiamenii. Cal-
cordiam evangelicam adornariint, saiis amplum ca- melus in Diclionar., verbo Bibita Latina, sic habet:
talogum exhibel Calmelus in Biblioth. sacr., ante Hi tanlummodorudes hominesLatinm versionisindi-
Diction.Bibite. gebant : eruditi enim, quippe genere et nomine polle-
127.Cura iiutem ediliones veleres el mss. codices batti, GrmcUmidioma callenies, ad versionem mìnime
plerumque primis nominum litleris indicenlur, ta- confugiebani.Praelerea muli» erant versiones Lati-
bularcihic subtexere juvabil, ut lectorum commodo na;, neque a dociissimis quidem Viris confectae, ut
consulatnr : testatili1 S. Augusiiiius, de Doctr. chrisl. I. n, e. 11,
ALD.Aldi editio. Vide n. 60. BARTH.Banhii Ad- n. 16 : Qui Scripluras ex Hebrma lingua in Grmcam
versaria. BAS.Basileensis ediiio anni 1537. Vide n. verterunt, numerari possuni : Latini autem inlerpretes
68. CA.CANT.Cautahrigienses codices apud Reus- nullo modo. Ul enim cuique primis fidei temporibus
chiuin. Vide num. 86. DAVENTR. Daventriensis, ut in manus venit codex Grmcus, el aliquantulum facul-
pillo, editio. Vide n. 6I.FABR. Fabricius(Georgius) B talis sibi ulriusque lingumhabere vìdebatur, ausus est
inCorpore poetarum chrislianorum. Vide num. 77. interpreiari. Hinc mira naia confusioni perlui bai io,
FAUST. Fausli editio. Vide num. 64 seqq. FULD.Ful- ut tot pene essent exemplariaquo!codices, ut ail Hie-
deusis codex. Vide num. 86. GALLATO. Gallali* ronymus pr.'efai. in quatuor Evangelia. Nihilomiuus
dii ediiio. Vide num. 87. ÌÌAD. Hadamarii editio. exislimo, Juvencum consuluisse quidem exemplaria
Vide num. 69. HELMST. Helmsladicnsis codex. Vide Graeea,sed poiissimum sccuium fuisse balani ver-
num. 86. OTT.Oiiobonianiis codex vaticanus. Vide sionem. Etsienim plures alias fuerint versiones Lali-
num. 49. POELM.Poelmanni ediiio. Vide n. 70. iia1, lamen ea, quae Pala dici batur, ca-teris piaesta-
REG.Regina; Succia; codex vaticanus,Vide mini. 48. bai, et ab homiiiibus eliam doclis in preiio habeba-
ROM.Romani collegii codex. Vid. unni. 50. Tour». lur, quod veiborum lenucior essel cum perspicui/ale
Tornx>sianaediiio. Vide num. 76, 78. WESTDEM. sententim, ift ait Augusiinus, de Doclr. chrisl. cap.
Weslhemeri ediiio. Vide n. 71. 15, 1.li. Profecio Juvencus saepe a Scriptura, qua;
59 128. Versionis Italiese veleris Evangeliorum in codicibusGraecisreperilur, aperte recedi!, ul sen-
codices saepe ex Sabaiierio laudare coulingct, nimi- teniiam leneat, quae in plerisque mss. aniiquis Iialse
rum Colberlinum, duos Sangermaiienses, duos ilem versionis conservami-. Varieias aulem, 60'iua; itt-
Corbeienses, Caniabrigiensem, Claromontannm, S. 'j ter exemplaria velerà Latina occurrit, non arguii
MauriFossaiensis, S. Gaiiani, S. Martini, et majo- veisioutim diversitaiem.ui similis varieias in textu
ris monaslerii Turonensis. Qui d satisesi nionuisse, Graeco, non probat diversum esse texiuni.
ut lector noias,sive primus lineias lioruin codicum, 129. In notis stepe leclorem ad Coinitienl. in Pttf-
ubi occurraut, facile perse inlelligat. Sabalieiius dentium notasque in Dracontium delego, ne actum
llalam versionem liiulo versionis veleris, vtilgatam agam, ei inutili mole opus exereseat. Juvencum enim
noslram Vulgatmnovmprenotai : non quod liscenova ' ita edo, ut cum Prudenlio et Oraconlio continenti
reipsa sit; est enim vetus, ut ait Syuodus Trid<niina serie ad unum cliristianoium poetarum constitueii-
sess. 4, decrel. de edil. et us. sacr. libr., et longo dum corpus rel'eraiur.
tot smcttlorumusu in Ecclesia ipsa probaia : sed ila

C. IFÈTTil JUWEEIffCI
^QUILIITI
HISPANI PRESBYTERI

EVANGELICHE RISTORILE
LIBRI IV.

©1 Matlheus institoit virluiuni tràmite mores, Et bene vivendi justo declit ordine leges.
LECTIONES VAR1ANTES.
(Vers. 1). Codex regina; Sueciae el Bartbii scribunt Maiheus, alque ila setibendum nonrrulli do
NOT^E.
(Vers, 1.) De hae prima prsefatione. egi in Piolrgini. pum. 48. Sabalieiius, Biblior. sacror. Lai,
55 C V. AQU1L.JUVENCI 56
Marcus amai terras inter coslumque volare, A Jure sacer vilulus, qui mitnia faiur Abia.
62^1 vehemensaquila strido secai omnia lapsti. Joannes fremit ore leo, similis rugienli,
5 Lucas uberius describil prselia Chrisli, 63 lulonat seterna; pandens mysteria vilae.
LECTIONESVARIANTES.
cent. Poelmannus, et Reuschius male Malhmus, fatue. Reg. , el Barili., vilulus, qui mmnia fallir
insiituit. Ftibricius : Virtutum inslituil Malilimus avita. Sic Cantabr. , sed quia prò qui. Ex con-
tramite mores, ex ingenio, ut puto. jeciura qui inuma faur Abim, vel qui multerà
5. Reg vide.re,supra volare, sive sit glossa, sive falur Abia, adjeclive Abia, vel mmnera more anti-
correc.lio. Fabricius, Infiemil ore pio Marcus, simi- quo prò ninnerà aut mmnia prò munia. Fortasse
iisque leoni—Insonat mlernmjiandensmyslerìavitm. eiiam Abia ponitur more indeclinabili, ui v. 141,
Aquilani Joanni Fabricius, v. 7 et 8, cum plerisque libr. i : Elisabeth, et apud Lucani : De vice Abia.
aliis Inbuit. 7, 8. Fabr. Terras inler amai, cmlumque volare
6. Poelm. mendo«e jura sacer. Fabr. vilulus, qui Joannes, — Et veliemens aouilm strido secai omnia
juxta mmniafertur. Poelm. vilulus, qui juxla tumida lapsu.
NOT.E.
versimi., inilin Evangelii S. Marci, ex vetustissimo T1 ideirco furiasse hoc loco commemoranlur, quia, ut
codice Saiigermanensi primos duos versus proltilil : ait Petrus Attrorarius, sive Rigetisis in prologo
Mattheus ins'ituit, eie, quibus illieo succedimi duo Evangeliorum, apud Banhium, loc cit., Lucani de-
alii de S. Mirco , sed in liane sentenliam : Marcus signai bos vidima, qui specialem— Maleriam sumpsit
fremit ore leo, simitisqne radenti — Inlonat mlernm de cruce, Ckriste, tua.
p-indens mysleria vita. Reliqui versus de duobus 6. Lucas, cap. i, 5 : Fidi in diebus Herodis, regis
aliis Evangelisti* a Sabatterio omnino omittuntur. Judmm, sacerdos quidam nomine Zacharins de vice
Abnormis vero est, el corruputs versus ille Marcus Abia, eie. Abia fuit iinus e poMeris Kleazari filli
fremit, eie. Biriltius, libr. xi Advers. cap. 23, ex Aaronis, canni oclavae clasMs sacerdotimi io disiri-
codice ms. Juvenci orto imegros versus descripsii bulione Davidis, I Paralip. xxtv, 21. Quia ergo Lu-
l'ere, ul apud Poelmauniim. Reuschius idem epi- cas a sacrificio, et a sacerdoti; de vice Abia incipit,
gramma in codicibus Juvenci Cantabrigiensi, et ideo sacer vilulus dicilur, qui munia fallir Ahm, vel
Helnwadiensi inventaitestami1.Observat eliam. duo- quia munia futur Abia, ul emendava Reinesius lau-
bus primis versibus innuere velie Juvencum, licet d.ittis a Thomasio loc. cit.
non exprimat, hominis specie notari M-.il'Iixinnin 7. Nominili puiaiii, primam in rugio necessario
rota Ezechiele : idque prsecipue colligit ex verbis v. esse producendam. Fonasse hae de causa Fabricius
seq. juslo ordine. Itane vocem in Marco omisit. Pos^el ail ejus imi-
3. Marco liguia leonis tribui solet, Joanni aquihe laiionem ila hic versus refiogi :. Joannes fremii ore
eliam in picmris aniiquis. Juvencus aliti-r judicai. p'.o,similisqueleoni. Veruni bene est similis rugienli,
Inieriireiaii'i'iiun addii gl»ssili>r aoliquus i.i codice /^ v«l quia versus poiest esse spnndaicu-. lacla synae-
Bandii : Matlhaeus,quia plus moralis Imi, quam cas- resi in rugienli, vel quia<revera prima in rugio bre-
ieri Evangelisti», idciico per animai raiimnle.id est, vis est. Aucior eai-ininis de Philomela, inler Ovidii
hominemdesignalur. Marcus dicilur volnre inler cm- poemaia, in quihiisdam editionibus, v. 49 : Tigrides
luni et lerram. Quia enim nalivitatem Verbi, in qua indomita}rancant, rugiuntque teones, ubi vel com-
terram uoslrmcurnìs deiias assitmpsit,situi Matihmus, pilili1 prima, vel fu symeresis in rugiunt.
el Lucas, non descrìpdl, quasi lerram non letigit. Et 8. Aiiimadverienduiiiesi.eo ordine quaiuor Evan-
quia de divinitate panca dixil, nec cm'um, siati Joan- gelisias in h"C epigrammaierecenseri, quo in 'acris
nes, peneiravit. Aquilmvero propler vetocitalem nur- ISibliisnunc exsiani. In codice Evangeliorum Canta-
rnlionis comparatur, quia breviloquusest in omnibus. brigiensi, et in alio Corbeiensi apud Sabalierium,
Lucas figuram viluli tenet, qui in tempio madori solel, ìniilo Evangelii S. Marci, mdo Evangeltstaium ila
quìa lalius describit, qum in tempio, el circa leinplum nmiatur, primo loco MalthseusexsiaCdc inde Joan-
gi'.ssìtDonunus, et plura loquitur de.passione Domini. nes, tum Lucas, postremo Marcus. Eodem ordine
Joannes per leonem exprìmi'ur, quod quasi rugitum rel'ei'iinwr Evangelia in codice aniiquissiino Ver-
leonis edidil dicens, In principio erat verbum. Luca; ccllensi, in quo prò Lucas scrihitur Lucanus. Iricius
nemo, quod sciam, vitulnm negai. Thouiasitiseliam in piaefaiione ex Garbello in episio'a ad Bl.mchi-
in dissertai, de quatuor iusignibus Evangelisiarum ni.iin, aliispie, oliin in mullis Ecclesiis ila usitalum
affirmal, oiitiies Lucse figuram bovis ascrihere. Au- fuisse osieudit. Hiuc suspicio mihi suborla est, an
gustinus in Joann. e. vili, irael. 56, leonem tribiiii bic idem orio a Juvenco observatus fuerit, quem
Malthaeo, non hominem : idifiie paticos alios asse- aliquis poslea iiivenent, ul uditalo more Evange-
risse, conlirinari poiesi. Plerique cum llìcronymo lo lUtarum immilla distriboerel. La poluit uccidere, ut
hominem Millilitro assiimant ; Barthius auctor esl , aquila Joauui, leo Marco a Juvenco iriliuerelur :
nonnullos aogeltim Matihtvoappingere. Veruni inler poslea vero inverso nominimi ordine, eliam figura;
quaiuor volgala Evangelisiarum insignia angelus lo- diverso modo applicata; fuerint, ac aucior epigram-
cum non habet. Opinionem Juvenci tribueulis leo- matis volueril. In liane seiitcìiliam facil discrepaniia
nem Joanni, Marco aquilani, lenuerat lremrus I. ni Ieclionum, quam ex Fabricio, aliisque mss. el edilis
advers. haerese>,cap. 11, et indicai Augu-linus 1. i annoiavi. De liguris quatuor animalium, quibus qua-
de consensuEvangel. cap. 6, quamvis minus probet. tuor Evangelista!iiisigniuntur, videndiisBarthius libr.
Thomasius, lue. cit., eamdem impugnai, et in epi- xi Advers. cap. 25, el Jacobus Thomasius in disserta-
gramma hoc nostrum invelikur, quasi ab aliquo ìione eo pneside ballila Lipsia; anno 1667, el excusa
nugatore post Augiistinum confeclum. Sed partim anno 1671, de insignibusquaiuor Evangelisiarum,et in
istius hominis judicio tribuam, qui magniim aliquid programmale de quatuor AnimalibusEzethielis inler
sibi conlicere visus est, dura impiigiiaiionemcon- disserlaikmes varii arguioenli, num. 58, ei in The-
clusi! : Sed manum de tabula , ei in ima ora sub- sauio Tbeologico Philolog., sive Sylloge Disser-
scripS't : Erasm. i>iadag. tili, lom, n, pag. S7. Ambrosiu<, in prolog ad Lucani,
4. Strido lapsu inieliigo rapido, ut babena con- epigrammaiisiinsii-i senieniìani eodem (eie modoex-
tenta, seu addncla strìda dicilur. Sunti eliam polesl priuiil : Aiqueila in librissingulisformaammulinilifigu-
strido pio brevi : idque versus seq. innuit. ralur,uiun.ìuiCujusquelibriseriespropositorutiimdemur
&. Uberiòr MarcoLucas est. Prajlia aulem Chrisli. animaliuma ut natum, aut virtutLnul aratine,aut tiiira*
'
57 EVANGELICA HISTOhlA. PR^FATIO. . 53

ITEM PRjEFÀTIO.

Immortale nihil mundi compage tenelur, A Sed tamen innumeros homines suhlìmia facta,
64 10 N°n orbis, non regna hominum, non 15 Et virtutis honos in tempora longa frequentane
[ aurea Roma, 65 Accumulant quorum famam , laudesque
Non mare, non tellus, non ignea sidera codi. [poetoe.
Nam statuii genitor rerum irrevocabile lemptts, Hos celsi canius, Smyrnse de fonte fluenies,
Quo cunclum torrens rapiat fiamma ultima Illos Minciadae celebrai dulcedo Maronis.
f mundum. Nec minor ipsorum discurrit gloria vatum,
LECT[ONES VARIANTES.
10. Otiobomanus codex orbes, bene corredimi 17. Reg., corruple, (tuentm. Libranus fonasse
alia manti. voluit fluente.
12. Fausti ediiio vetus non prò nam mendose. 19. Poelm., Fabr., decurrit. Reg., Oli., Barili.,
15. Aldus , codex Rom. Colleg., Edilio Tornae- Aid., el alii, discurrit, quod eliam exsiat in Faust.,
siana, rapial, quod tenoni Reg., el Oli.; alii ra- Poelm. prò diversa scripitira. Prsel'erenduni esl dis-
pici. currit eliam ex senlentia Barihii : l'amamenim dicit
15. Fausti ed. frequenlent, male. B Juvencus per omnia mundi spalia poetarum gloriano,
16. Fausti ed., quorum et famam. differentem.
NOT^E.
culo convenire. Qum licei omnia in omnibus sinl, ta- gilio libr. li Georg, v. 554 rerum pulclierrima, sic
men pleniiudoqumdamin singulis virtulum esl singula- ab aliis aurea dicilur non dissimili signifitalbine.
rum Orium hominis alius descripsit uberius , mores Ovidius, de Arte I. 5, v. 115 . Simplicitas rudis ante
quoque hominis prmeeplis uberioribns erndivit. Alius fuit, nunc aurea Roma — Edomili magnas possidet
a polenlimempitexpressionedivinm, quod ex rege rex, orbis opes. Ausouius, de Urb. : Prima urbes inter,
forlis ex forti, verus ex vero, vivida moriemvìrtule divum decus, aurea Roma.
conterr.pserit.Ttrtins sacrificium sacerdotale prmmisit, 12. Lucrelius, 1. i, v. 469 : Alias prmlerita irrevo-
et ipsam vituli inimolationein siglo quotiani pleniore cabilis. Quamquam apud Juvencum irrevocabile po-
dìffudil. Quarlus coiiiosiuscmterisdivinmmiracula re- iius significai certo definitimi, el quod miliari non
surrectionis expressit. Ambro^itts aulem a communi possit. Livius, 1. XLII,e. 62 : In casum irrevocabi-
senlentia in dislribuendis Evangelisiarum insignibus lem sedurci. Plinius Junior, libr. ni, epist. 7 : Morbi
non tecedit. tmdio ad moriem irrevocabili constando decucurril,
9. Bariiiius, libr. xi Advers. cap. 25, hos versus al. decurrit, quoti meliiis est.
explical. Sic autem exordilur : Sunl aintd me mem- 15. Mundum flanimis denique consumendnm esse
branmveieres librornm quatuor Aquilii Juvenci, quos opinio inler eihnicos fuii, e sacris sciliceiauciorihus
ille ila'thwum polissimum seculus, evangelicam his- pelila, ut aniinadverli in Conimeot. ad. Priideniiiim,
loriam complecientcs metro simplici, sed adeo non hymn. xi Calli, v.106.; quem ad locum Weilzius lau-
illatine srripsit, ul edam anliqum ejus lingum ante dai versus Sophoclis de mundi conflagralioiie, quos
Maronis mvumusiiata; non panca in eo sint vi-siigia; P adduco, inquii, ad Juvencum prmfat. Ex quo appare!,
unde egoconjecturaducor, plerosqne btirburismnn,qui eum commeniarios in Juvencum parasse. Vide Pro-
in eo scriptoresunt, monachorumesse barbarorum. Li- legom. num. 57.
ber nosler optimus esl, el ex quo multa corrupia apud 15. In tempora longa, sed qua; tandem filiera ha-
poetam veierem, et pinne corrìgi possuni. Observat, bebunl : nani Immortale nihil mundi compage lene-
compage s didissinutm nexuni designare, ul apud tur. Noiaiultis est usus verbi Ice. frequentant pio cele-
Sediti. I. 5, v. 266 : Infe.rnm paniere vim. ruptmque brala , notatus jam a Barthin, cit. Idem verbum
fatiscunt — Divisa compage pelrm. B.ulius Ascen- hae noiiotie vulgo non cognita ocniriit hoc 1. i,
sios, Aucior in hoc proloquio. ait, facile oslendil, quo v. 152; el I. n, v. 6«5, v. 727: eli I. 5, v. 202;
sii ingenio prmdilus, et quam auream habeal in car- el 1. ìv, v. 222. Wilechìndus, libr. : Nomen iioi't
mina venam, nisi eam fidei, qum captival omnem sen- Reyis cum clamore valido frequeniabani. Nec absqne
sum, et sobrielatì evangelicmcohibere malti. Vix enim melioris laliniiaiis usu , tu probat Banhius ex auc-
quidninni aui sententiosins, aul deliciosìushoc promano iore Priapseorum, carm. 76 : Mmmm Cererem mt-
invenias. Beda, de Melr. cap. de seaiisionibus, hunc rus frequentant. Magis ad rem nosirain Sulpicia in
versimi in exempliim profert : Conjuncia scansio, Salyr. : Musa, quibus numerìs heroas, el arma fre-
inq ut, qum cmteris laudabilior habetur, ea est, ubi quentas. Sic frequentare memoriam5.alicujus a pud Se-
nusquam pes cum verbo finilur, ul Immortale ni- necam, de Cunsol. ad Marc.eliam cap. Frequentare prò
hil , eie. narrare, iterare usurpaium esl a Vopisco, et
10. In libro vetustissimo Barihii glossa erat : Hoc Spariiano, el in codice Theodos., ut oslendil Du-
ideo jungilur, quia vulgomterna wbs Roma dicebaiur. cangius.
Nil poluit magis commode, ut uolat Barthius. Summa D 17. Smyrna una ex urbibus, quse sibi Homerum
enim itia, quae potuta, posuii Juvencus, quseque civem arrogabanl. Sialius, I. ìv, Silv. 2, v. 9 : Nec-
niiiximam hahenl speciem seternitaiis, vel haheb.int tal adoratas el Smyrna et Manina lauros. Ferie odo-
poiius. De mimmis veierihnscnm inscripiione Roma ralas. bine Homerus Smyrnmus vates d'ictus. Vide
mlernm vide Commeniar. ad Prudeiiiiuni, 1. i cou- A. Gellium. 1.5, cap. Il, et disserlationem Leonis
ira Symm.ich. v. 219. Exsiai Gali. Barri Ftancicani Allaiii de Patria Homeri.
(sub bue nomine lalere dicilur doctissinuis eardi- 18. Minciades, Minciadm nomen a Juvenco for-
nalis Sirlelu-. ) Liber nnus de miernitale urbis. Roma maium ex Mincio fluvio, qui Manluam allttit. Fon-
in mdibus populi Romani, 1571. Vugdius, qui seler- lem Smyrna' el fhiùuni ManiuaeJuvencus conime-
nitiileui .mperii Romani tattioitere pra-dicat, perilu- morat, ut v. 54 concludat, prseslanliores esse aquas
rum tandem agnovit libr. n Geòrgie, v. 498 : Non Jordanis ad aeiernum carmen peragendum.
rigaRominai, periluraqm reatia^tc, Ramaj tu a Vir-
C9 C. V. AQU1L. JUVENCI 60
20 Qua; matiel oeternae similis, dura stecla vola- ti Immortale decus iribuet, meriiumque re-
[buiit, [pendet.
El vertigo poli terras, atque aequora circum Nam mihi Carmencrii Chrisli vilalia gesia,
/Eihera sidcreum jusso moderamine volvot. Divinum in populis falsi sine crimine donum.
66 Qu°d sitam longam meruerunl carmina fa- 67 Necmelus.ulmundirapiant incendia secum
[inam, 59 Hoc opus : hoc etenim fursan me subtrahet
Quae veterum geslis hominum mendacia uec- [igni
[tunt, Tunc, cum flammivoma descendei nube coru-
25 Nobis certa fides seiernse in ssecula laudis [scans
LECTIONES VARIANTES.
20. Barihii codex mternum similis, quod Barthius, 22. Reg., Otiob., Barili.,Rom., Jusso moderamine:
1.xi Advers. cap. 25, rcjicit, quia durius essel, si plerique jusin. Tormesius jam ediderat jusso.
mternum prò mlcrnoruin ponerelur: sed 1. xxxiv, 27. Reg., Oli., Barili., Rom., erit: vulgo, erunt.
cap. 15, prsel'eri mternum similis podice, quia sic 28. In Reg., deest in. Poelm., prò d.s., in po-
melius Juvencus aliis poeiis consentii, qui glori.-tin g pulos.
poetarum miernnm esse dicunt. Duelligli, opinor, 51. Romani collegii codex : Huc cum flamminea
mternume*se adverbiuni. Malo mlernm similis: id descendei. Reg., coruscus.
enim vuli Juvencus.
NOTJE.
20. Poetarum moretti esse, atlerna censere, quas ferrum, nec edax abolere vetuslas. — Cum volet illa
canant, animadverlil Barthius, libr. xxxiv Advers. dies, qum nil nisi corporis hujus — Jus habet, incerti
cap. 15, col. 1568, ex hoc Juvenci loco, collaiis aliis spalimi!mihi lìniat mei. — Parie lamen niellare mei
aliorum. Propertius, libr. in, el. 1, post multa alia super alla ptrennis—Astro ferar, nonienqnecrii inde-
concludi! : Al non inyenio qnmsilitmnomenab mvo— lebilenostrum. Juvencus poelas ethnicos imiiatus,
Excidil ; ingenio stai sine moriedecus. Ovidius, libr. senleriiiam eo direxii, quo Chrisliani omnes spec-
> Amor., el. 13, v. 51 : Ergo cumsilices, cum deus tare onice licheni : solimi enim desiderai lamiera
patiewisaratri—Depereani mvo, carmina morie ca- quae in mleriia vita posila est , et quam bonis
reni. Et I. ìv de Ponto, el. 8, v. 47 seqq., plura in operibus couseqni possumns.
liane senleiiliam afferl. Ilora'ius, I. iv, od. 8: Di- 2tf. In pipulis, quia donum illud geiiiibus jam
gnum laude virum musa veiat mori, — Cmlo musa cunciis cxliiliiium fuerat: adeoque sitmifiranliits id
beat. Sic Lucauus, et alii poelm passim. esl, quam si tnpopu/os legeremus, ul pittai Reu.-chius.
21. Ovidius 1. n Metalli, v. 70 : Adde quod assi- Falsi sine crimine, quia ipse ex Evangeliis argu-
dua rapitur vertiginecmlum,— Siderttqltealta traiti!, metittim suum desumit. Eihuici poeite, aliique pro-
celerique voluminelorquet. Polus a noìla, verlo, di- fani plerumquc gestis hominum jnendacia nectunt.
cilur. G Dio Cbrysostomus oraiionem de Ilio non capto
22. Mlliera accusativus singularis Grae o more scripsil. Virgilii hisloriam in dubium multi revo-
prò mllurem a poelis Lalinis l'requenler usurpatili1. canl, ac magna ex parie certo falsam esse osien-
Jussuin dicilur moderameli, ul intelligamtis, divina duiit. Hi autem duo, Homerus el Yirgilius, piae-
provìdeiilia inuiidtiui gubernari. Omeisius, qui cipuani laudera in carminibus obiinueriint, qui
pi-aiTerljuslo, inlelligii poiultts, mensuram ac nu- propterea proe caiteris a Juvenco commemorali
merimi. Mox v. 41: Moderaminismqui; el I. n, v. suol.
577: Justo moderaminel"gis. 50. Juvencum exprimil Alcuinus in ephiola ad
25. Hi versus usque ad prologi finem reperimi- episcopum qiiemdam Traiisalpiiiuni.apnd Mabillon.,
tur in quodam codice Vaticano regina; Sueci.ae,num. Veter. Analeci. edilion. Parisiens. 1755, pag. 405:
29, io quo suol diversa opera pra'seriim metrica, Hoc esl opus luitm in prmsenti luce , hoc est merces
el in bis Pelri Aurorarii Carmen de tilroque Testa- tua in mlerna gloria. Ait enim quidam poeta de opere
mento. Prius legilur epigramma elegiactini in lau- carminis evangelici: Hoc opus , hoc eitnim forsan
dimi argumenti sacri a poelis iraclandi : Aurea Mm- me.subtralrìt (ìege'subtraliei) igni—Tunc, cum flam-
ónii concedant carmina valis, eie; tum Iti versus Ju- mivomajudex descendei ab arce. Dicam et ego : Hoc
venci, sed sine auctoris nomine. Strabo, de Vita B. opus, hoc etenim non solum subtraltit igni — Te jam,
Blaiimaieisec. ni, part. n, Actor. SS. Ord. Bene- sed fucini cmti conscendere in arcem. No-iter eliam
dici. Mabillonii: Si lantani merueresuo pio cannine S. Kulogius G'irdubcusis, iniLioMemoriali? Saneto-
fammi, — Quisceterosorum mores, el facta lulerunt rum : Et sicul me indignum tanto opere fa'eor, ila
— Laudibusin cmlum, etc. n quoque sui perfeclionenon solum erui culpis confido,
25. Beda, de Metr. cap. de scans., in hoc versu veruni eliam pmnis abslraclus, prmslanlioremgraltam
observat scansionem mixiam, qua; ulrumque in se interventu ejus apud Dominimiinvenire spero : ut esl
habet, ut in quibusdam conjunclus, in quibusdam illud pliitosopliicuni: Hoc opus, hoc olim forsan me
separatus sii pes. subtrahet igni. Ubi olim prò etenim ponitur, ut sen-
26. Allirmavil supra, immortale nihil mundi tenlia hoc versu concludatur. Eulogius vero philo-
cOmpageteneri : nunc autem immortale decus ex sophorum nomine appellare solei Christianos , qui
suo carmine evangelico sibi pollicelur, quia, etiam doctrina praesiaretit, quive doctores in Ecclesia es-
cum mundus incendio peribit, sperai, se viiam se- senl, ut observat Ambrosius Murales in Scholiis ad
(emani oh tempus ila bene collocatimi consecuiu- num. 8, I. i. Omeisius huc afferl Ovidii versus I. I
rum. Poelis proranis familiare est immortalilatem Amor., el. 15, in fine: Ergo eliam, cum me supre-
nominis sibi ex suis carminibus promiltere. Luca- mus adederit ignìs, — Vivant, parsque mei magna su-
lìiis, I. ix, v. 985: Pliarsalia nostra— Vivet, el'a persles erit. Sed Ovidius de supremo igne, quo cor-
nullo tenebrisdamnabilur mvo.Horalius, libr. in, od. pora hominum olim post obitum eremahanlur, ma-
u!t. : lìxegi monumentimimre pereivtius,-—Regalique nifesie loquilur. De luijusmodi preci bus, quibus
silu pyramidum attiuì; — Quod non imberedax, non scriptores veieres ecclesiasiici veniam prò exiremo
uquilo impoiens— Possil diruere, aut inntiinerabilis juilicii die deposcere solebini, plura congessi in
— Annorumseries, et fum lemporam. — Non omnis Prolegom. ad Prudentium, cap. 19., el in noi. ad
moriar, etc. Ovidius in fine Meiam. Jamque opus Dracontium, 1. 5, v. 681.
exegi, auodnec Jpois ira, nec ignes,—- Nec poterunt 31, Seripioreui, qui flammivomusdixerit, adi-
61 EVANGELICHEHISTORIJE LIB. I. 62
Judex, allilhrmii geniloris gloria, Cliristus. A 63Sp'r'tus'etPuromenlem rigetamnecanentis
Ergo age, sandificus adsit mihi carminls auctor SS Dulcis Jordanis, ut Cbristo digna loquamur.
L1BER PRIMUS.
Rex fuit Herodes judaea in gente criieutus 40 Hujus inhaerebal ibalamis'dignissima conjux.
Sub quo servalor jusli, lemplique sacerdos Cura his ambobus parilis moderaminis «'qui,
69 Zacliarì.ìS,vieibus cui templum cura lucri, Ambos annexos legis praecepta lenebant.
Digesto instabat Ieclorum ex.ordine vaium.
LECTIONES VAR1ANTES.
55. Codex Barili., sanciificans. libus, et constantiam denolat.
59. Rom. Diges'o stabai, quod non displicei : nam 40. Poelm.-, prò divers. s., Cujus prò Hujus.
slare proprie tribuitur sàcerdotibus altari inservien- 41. Reg., Oli., Aid., his : alii, m.
NOTJE.
quiorem Juvenco non novi. Eo vocabulo usus est Baptismatis explicel. frudentius, nymn. "l Calhem.
Araior, 1. u, v. 551 : Flaimnivomo sub sole jacet. v. 61 : Durare nos talesjube, — Quales remolis sof-
Nonnulli legnili Flammivolo sub sole, quasi volante dibus — Nitere prìdem jusseras, — Jordane linclos
cum Oammis; sed elegatitms est Flanimivoino, quod t, flumine. Ad hunc Prudèniii locum plura cmnmen-
nop solum in edilis veieribus invenio, sed eliam in lalus sum de Studio, quo veteres Chrisliani ambi-
mss. codicibus vaiicanis. Similiter codex Collegii baul in Jordane baptizari, quia ibi baplizaius est
Romani Aratoreni, Juvencum, ei Sedulium com- Ciiristtts. Juvenci piani batic invocalionem iniil.ilns
plecleus, quocum Juvencum contuli, habet Flam- esl Pauliiius, deViiaS- Martini I. ìv:—Castalias pos-
mivomosub sole jacet. Rabanus Maurus, sive alius sit ami lymphaiica pectora tymphas : Altera pocla
aucior hymni veleris in Ascensione Christi, Juven- decent hominesJordane renalos.
cum ittiilatur : Vi cum flammkoma nube reveneris. 55. Follasse ex imiiaiiom; Virgili! I. vi, v. 662 i
Editusesihic liymnus a Browero inler alios Rabani, Qitiqitepii vales, et Phmbo digna loculi. Stalius, I. IV,
52. Libr. n, v. 62 : Per palris aliiihroni nomen, sai. 21, v. 10 : Digna loquar, eie. His Juvenci ver-
ole, et I. ni, v. 409: Aliithroni vullum uenitoris. sibus respoinieiii alii, I. tv, v. 805, in — epilogo : Has
Yen.nititis Forlunatus a Juvenco, ul pillo, hoever- mea mens fida vìres, sanclique timoris Cepit, et in
bum niulualus est 1. I de Yila S. Martini v. i. Cla- tantum luxil mihi grada Chrisli, — Versibusut no-
rius imitalur Engelniodiis episcopus in vert-ibus ad slris divinm gloria legis—Ornamenta tibelts caperei
Ratlienum Alibaiem, toni. IX Biblioth. Patrum terreslria lingum.
pail. li, pag. 897, Colonia; 1618 : Cum rex a'tithro- 56. In plcrisque editionibus cxpriniunlur capita
niis mundum discreveril urna — Judìcii, eie. Barlhius rerum, et imlicunlur loca Evaugvlistarnm, quos Ju-
interpretaiur, Juvencum eo alludere, quod super vencus sequitur. A nostris codicibus abstini i-titts-
.lordane dixil vox Dei, Malli), ni, 17: Hic esl Filius modi liluli, Eos igitiir ex ediiione Aldi suis locis
weiis dileclus, in quo mihi compiaciti, quod Juvencu-., inseremus. Quamvis enim Juvencum poema sine his
1. i, v. 598, sic venit : Te, nule, hodie per gaudio le- C inscriplioiiibus composuisse certuni nobis videaiur,
sior — Ex me progeuitum : placet lime mihi gloria lamen uliles illae.sunt, et fonasse veterum scripto-
p olis. Episl. ad Ilelir. 1, 5 : Qui cum sii splendor rum, aut gloss iloi'tim riibgeniia confeetse.
gtorim, et figura subsiuntim ejus, eie. 5S. CAP. 1. — De piremibus, et conceplione
55. In sanctificus produc'iuir ultima laiione etc- Joannìs Baptislm prmeursoris Domini ( Lucie i,
surae : neque enim Barthius, libr. xi Advers. cap. 26 ). — Explicai verba Lncae De vice Alda, quod
250, el Cellarius, de Barbar, in cuiis posici1., poslea, v. 45, exponii per verbum sorte. Barlhius,
audiendi sunl, cum affli niaut, inelrum postulare libi1, xi Advers. cap.. 12, notai, vices istas fuisse
sanciificans. Ulrumque vetbuin sandificus , et s«n- - diatias, vel in diem saeerdotnm sibi successione*,
clifico an ecclesiasiicis scripioribus tantum usurpa- ad adminisirandiiin sacrificiuni et rilus debitos
lui-, ut a Tertulliano, Prudentio, etc. Aucior incer- in temolo, ex IH Esdr. i,' 1, 2 : El feci! Jo'
tus, de Bebiani bapiismo : Ergo ul sanciifica nitidi sias pascha.i... statuens sacerdotes per vices diermn
renovalusab unda. Pauliiius Pelrocorius, libr. v. de slolis iimiciosin tempio Domini. Exlra canoimm nos-
Vita S. Martini : Qumtam sandifici conservimininnerà trum iibroriini sacrorum leriitis hic Iiber Esdra; esl,
laclus. In liurgiahoc vocabulum satis usiiaium est. 1 l'aralipom. xxiv, enumerantur viginii quaiuor
34. Heliconis undis, Smyrnte Ibnii, ei Mincio(lu- cla>ses, seu vices in ministerio Domini a David de-
mini opponit purum amnem dulcis Jordanis, cujus signala;, ubi, v. 3 : Et divisti eosDavid.... secundum
aquas baurire cupii, ut carmina Cbristo digna lo- vicessuas el minislerium. Li V.7 : Exivit autem sors
quaiur. Eccnr aulem Jordanem eam in rem laudai? prima Jojarìb, eie. Deinde, v. 10: Odava (sors) Abia,
Glossa in codice Barihii liane allegoriam sic oxpli- •p.Rursus v. 19 : Hm vices eorum secundum minisieria
cal : Per Jordanem tuli inlelligi Spiritimi sunrtum. sua. Eucherius in liislruclionibus, sive de Quai'st.
Jordanis a duobus fluviis nomen sorlilur : quorum uovi Tesiam : Quid est, quod scribitur in Luca de
umis JOK, alter DANIS appellami-: qui confluentesfu- Zacharia sacerdote, quod essel de vice Abia? xxiv
cinili Jordanem. Sic el Spiritus sanctus a Pane pro- sorlibus in minislerium templi distribuii fuerant sa-
cedil, et Filio. Non enim dicilur, quod vel Pater sit cerdotes, ut in ordine vicis sum quisque sacerdotali
Filii, el Spiritus sancii, vel quod Filius sit Palris, el fuiigeretur officio.In hoc ergo ordine oclavam sorlem
Spiritus sancii. Sed veraciler confitemur, quod san- Abia Imbuii, de qua viceZacharias sacerdos fuit.
ctus Spirilus sit Patris, el Filii, quod ex utroque pro- 59. Sacerdotes sfe|>e Juvencus vales appellai, ut
cedtt. Jordanis vero interpretatiti' descensns, quod h. I., v. 221, 527; I. ni, v. 292; 1. ìv, v. 405, 524.
nomen conventi Spiritui sanclo, quia qui se ad aquas 41. Moderameli prò moderaiione, l'rudenlius ,
Baplismì fiumitiaiil, in hoc /il divinm gratile, ci beni- Psyeh. v. 274 : Al virlus placidi moderaminis.
gnilalis descensus, qum specialiter Spiritui sanclo al- 42. Annexos Barlhius interpretaiur , libr, xun
Inbuilur. Corrigit Barlhius quippe qui se ad aquas Advers. cap. 25, ei soli cinse mancipalos, nullius
Baptìsmi humilians , in hoc fìt. lucerla eliam est alterius studii sltidiosos, quia Juvencus alludi! ad
elymologia Jmdanis, quseafiertur. Negant enim cri- jus vetus Romanum, quo nexi erant mancipio per
liei seriplores, Jordanem ex duobus amnihus cou- a;s et libram acquisiti, velili obslricti imperio : de
flari, aut liliqtiem esse amnem, qui Dan appelleiur. quo videndus Turnebus, I. xx Advers. cap. 19. Milli
Juvencus aquam jordanis commemorai, m graiiain yideiur .juvencus expliuare yoUiisse, verba ^Lucsg
63 C V. AQUIL. JUVENCI 64
70 Nec ft" 1ms soboles, jam tum vergenlibus, A 71 Zacharias, visus coelodescendere aperto
[annis , Nuntius, et soli jussas perferre loquelas,
Gratius ut donum jam desperanlibus esset. (Caelera nam foribus plebes astrala rogabal : )
45 Sed cum sorte adytis, arisque inferrei odores Quem libi terribilis concussil corde pavorem
LECTIONES VARIANTES.
45. Reg., Olt., Aid., His. : alii, iis. Reg. jam tum : eliam Tom., et Reg., se.dcorde prò corda, et Reg.
alii jam lune, Oli., Boni., Aid., jam tot. Sabalierms placai prn placet, ei glossa pavorem d iectal. Fausti
ediiln, jam lune urgenlibus, el prò tl.s., vergenlibus, esilio : Quid libi terribilis concussu corda pavore—
quod alti prail'eruiii, et prale-rendimi videtur. Visus: tum Imti sermouis miniere placat? Reii»c!iius :
45. Codex Bulli., Aid., Torti., minus bene, Forte Quid libi terribilis concusrii corda parare — Visus,
adytis. In ms. Cautabrig. Evangelii legilur eliam cum Imtisermoni»gratin placet? Omeisius cum Fab. :
Forte accidil., eie. Quid libi terribilis concussi corda pavore— Visus,
46. Fabr., AUL, Tom., Reg., Oli., visus. Poelm., cum Imtisermouis grada placet? Codex Barihii : Qui
jussus, quod minus placet. Iti quodam ms. S. Gat. libi terribilis concussilcorde pavorem — Visus, eum
(veleris Italica;) legilur visus esl prò appaimi, hoc Imti sermouis grada placet. Barlhius resiiltiil.: Qui
cap. S. Luca;. tibi terribilis concussilcorda pavore— Visuseum, eie.
47. Oli. a prima manu, Soli jussus. Ita Fausti edi- Poelm., pio d. s. : Quid libi terribilis concussicorda
tio. B pavore,— Visus? tum Imti sermouis-munere placat.
48. Codex Barihii, Foribus lum plebs prostrata. Scripiuia Ottob. vera videtur : Quem libi terribilis
Reg., foribus lune plebsadstrala. Olt., Rom., foribus concussil corde pavorem — Visus, eum Imti sermouis
plebes adstrala. Aid., Poelm., Tom., Fabr., foribus grada placet, quod placuil Latini", et Aldo, qui
plebes astrala. Lalmius in Bibl., foribus plebes abs- inendose habet pavore, et placai. In Rom. eadem
tracla, ex conjeclura, ut puto, sed que probari po- esl seri plura, sed placai prò placet. Verba Lma? i,
tesi. Siamverba Luca; sunt : Et omitis multitudo po- 11 sunt : Ne timeas, Zacharia, quoniam exaudita est
poli erat orans foris hora incensi. Pro plebs ponitur deprecatio tuo. Barlhius puiahai, nulli ex lot edi-
plebes : de quo vide I. ìv, v. 694. tionibus venisse in memem, Iegendum eum pio cum.
49. Poelm. Quem libi terribilis concussil corda pa- In Basileensi etiam anni 1557, legitur eum, sed cum
vorem— Visus, cum Imti sermouis grada placet? Ila errore Aldi pavore.
NOTJE.
sine querela. In textu Grtrco id dicilur ap.ey.izToi,
quod consumai mente, quod dislabal m sexu; et in tnoribus
plerique vernini sine reprehensione,et in codice Can- erat unum, quod geminabalaspeclus: ac virtus redde-
tabrigiensi Evangeliorum, apud Sibaiieriuin, sine bat pares, impares detterai quos natura. Eo autem
macula. Sed cum fere omnes versiones veieres, magis noiandum est, vixissehosconjuges niianimes,
Sanciique Patres Latini cum Vulgata exbiheant sine et sine querela, quia proces^eranl ambo in diebtis
querela, idqne otiiime respondeal verbo Graeeo, nani suis, el non erat illis filius. Dedecori enim, el pro-
esl nulla querela, Juvencus exposmi annexos, ' bi o feminis, proeserliiujuda-is, verteba!ur,sislerilcs
ap.ey.ifia.
hoc est uiianimes, et nullo unquam jurgio inier se " esseot.
discordes. Similis senieniia, li. I. v. 5ìl : Ad pro- 45. Lueanus, I. i, v. 150 : Nec coierepares : alter
prium sempercogensnectebat amorem. Formula fre- vergenlibusannis — Insellimi. Tacilus, Annil. il,
quens esl in inscripiionibusanliquis adsignilicandam Cap. s5, simpliciter dixit : Nam suoni minteinvrgere,
Cmieordiam conjugmn, Cum qua vixil sine querela. Drusi nonsaiis adolevisse. JElalem vergere prò incli-
Apud Gruterum, pag. 1145, num. 8 : Coujugi dul- nare in senium.
cissimo, cum quo adoixil sine querela per amios vi- 44. Barlhius, lib. XLIIIAdvers. cap. 25, similem
gintt. Plures alice similes videri possimi apud euni- versum Prosperi allegit : Gratior est frucius, quem
dem Gruterum, et apud Manuiium, el Cellarium in spes productior edit. Juvenci versum laudai Jonas
Orthogr. Fabretius, pag. 256seqq., 15 iuscriptioncs Scotus, monachus Bobieusis, in Vita S. Colnmbani,
profert, quibus ea formula sine querela, ani sine ulta num. 22 : Huic sobolesnulla irai, ut Juvencusde
querela, vel, ul in lapidibus scribiiur, quereliliconju- Elisabeth et Zacharia ail : Gratius ut donum, eie.
gum consiatiiem concordiam significai. Hoc semu Beda, ad h. I., ex Juvenco, ut poto : Quatenus ino-
Apuleius, libr. n Floridor. : Proinde seduto consu- pinato prolis oriti et ipsis donum gratius exisleret, et
leret, ne post querelmcausam caperei. Ita Craies Hip- cmteros miraculi slupor futuri prophelm pararet
parchem virginem, conjiigium opluntem, admone- auditui,
bat. Hnratius non dissimili modo de concordia 45. Sic.etiam [renaeus, I. in, cap 10 : Secundum
amatilimn. I. i, od. 15 : Felices ter, el amplius, — consiietiidineiusacerdotii SORTEexivit, ul incensimi
Quos irrupla lenel copula, nec malis — Divulsus que- panerei, et venti, uti sacrificurel, ìntrans in templum
rimoniis — Suprema cidiis solvet amor die. Elsi D Domìni. Sic eliam Vulgata, et antiqua Itala versio
ameni querelmvocubulum non dicatur proprium esse in multis mss., sorte exiit. Sanciuariuni parseral
de animi offensa coniugali amori interveniente, ut templi secrelior, quam ingredi soli siimmosacerdoti
vult Petrus Clovius, ad loc. cit. Apuleii, lamen ne- licebal. Sancium a sanetmiriovelo dividebainr; el in
gari nequit, frequentissime ita accipi,ulcum sermo siinctum simplires eiiam sacerdotes, non vero laici,
est de conjugibus, ea significalo pneferendu sit. Cri- ingrediebuiiur.Id voeahanieihnici ailyium, et adyla,
liei interpreies, qui hunc locum expeniliint. panini quod voealiiilum chrisliani eliam scriplmes usur-
ohscura lisce esse verba dicunl, ut Valla; partim pali!,.Patiiintis, pneni. 55, de Obitu Celsi : Tunc et
exp munì innoxios, inlemeratos, iniegros, insontes, discisso nudala (al. discussonudata, al. nudalo di-
irreprehensibiles , sine querela Dei ei nomimini, ni- scissa) attoria velo— Amiseresacri relligianem adylì.
niirum non solum c.onscientia pura, veruni et fama In sanclo aureum altare erat, quo odóres inceiide-
integra. Aiqui verbum ipsum Graee.umveni posset baniur. Laici ad sepium hujus loci accedebaui,
no.'i jurgiosi; neque culiiandus est interpres Latinus, ut hostias el oblationes tjaderenl , sed inius non
qui phrasin coinuiuninrem usurpava sine querela. peneirabant.
Petrus Chrysol., semi. 89, inlerpreialioncmi Juvenci 48. Foribus sancii, ut ego pino. Barlhius, lib. XLIII,
videiur amuleeti; sic enim de bis conjugibus ait : Advers. cap. 25, allumai, simile Imbuisseapud pthni-
Est nova felicilas, et conjunium sinqularc, quando cos instilutum, quicorporaliminibus ipsis,et fiiribué
manet in auobus una tnms, una tanctitas in duobusi tc-mplorumprosternerà eolebanb Id respicit, loeiitì
OS EVANGELICHEHISTORIA LIB. I. 66
50 Visus, eum Iteti sermonis grafia placet. A. Ad veruni converlet iter, dominumque Deum
Nani me propitius rerum pater uiiicus allo [que.
72 Acceli solio (ibi nunc in verba venire 60 Continuo primus noscel, plebemque vocabit :
Prsecipit, et chara tibi inox ecoujnge natum 73 Nomine Joannen hunc tu vocilare memento.
Promittit, grandis rerum cui gloria resial, Olii confusa responditraente sacerdos :
55 Plurima qui populis nascendo gaudia quacret, ./Emula promi-sis obsistit lalibus sctas,
Sobrius selerimm; clausum quem Spiritus ipsis Nec seuibus soboles poterit coniingere fessis,
Visceribns malris complebil numine i-laro, 65 Quam Deus averlens primsevo in flore negavit.
lstius bic populi parlem pleramque ducendo Haec trepidans vales; cui lalia nuntius addit :
LECTIONES VARIANTES.
51. Tom. : Jam me demissumrerum. Reg. : ATam populi parlem pleramque. Yeleres ediliones apud
me demissum. Plerique : Nam me propitius. Baiibiiim, Tom., Reg., populi parlem pleramque re-
55. Aid., Reg., Olt., Tom., Mox e. Fabr., Poelm., verti — Ad verunisuadebil iter.
Mox de. 60. Reg., Tom., Fabr., Gali., Novabit : plerique
56. Barihii codex, Sobrius : mternus, quse scri- Vocabil.
piura valde mihi probabilis esl, in mternus spiritus 61. Reg., Olt., Rom., Joannem hunc tu, quod
prò Spirilo sancto pmiaiur. Alii, repugnanle Ber- B non abhorret, et edituin esl in Tom. Plerbiuec/ucm
illio, sobrius mternum, et in Reg. e>t glossa wlerna- tu. Rescribo Joannem hunc. Reuschius ad vers. 58
liter, ei indicatur Spiritum dici sohrium. Aliter ego lstius Itic populi monei, hic el hunc semper cum
iiilerpungo. digniiate aliena, et ornamento ejus de quo sermo
57. Sabalierius edidit lamine darò, el prò d. s. esl, usurpali. Ipse ameni scribi! Joannem hunc,
nuim.»e. In mss. el edilis lanium reperio numine, quod susiioeri poiesi per hiaium, et quia aspirai io
qii"d confiimatur verbis Lucaai, 15 : ElSpirilu sancto vini coiisouaiiiis nonnuniquam habet. Id probat
replebìtur adhuc ex utero malris sum. eliam Beda De meir. cap. de synalceph. hoc versu
58. Bulli, codex , Populi parlem plebemque do- Juvenci.
cendo—Adveruni converlet iter, quod non absonnm 6i R"g., Aid., Poelmann. prò d. s., Tom., Fabr,.,
Barliiio videlur, sed non audet miliare plebemque soboles : ahi fmius. Reuschius sotoles pia l'eri, quia
prò pleramque, quia continuo sequilur plebeinqtievo- v. 67 Angelus Maria; respondens eodem vocabulo
cabit. Faust.: populi parlem maqnamque dovendo— niiliir.
Ad rerum converlet iter. Cui consentii hic, ut siepe 65.Alii quam, scilicel sobolem; alii quem, nempe
alibi, ediiio velus in Bibliotheca Vaiicana, quam fwluni.
Daventriensem api elio. P«elm., Hic parlem populi 66. Aid., Fabric, Poelm. prò d. s., Oli., inferi.

plerumque ducendo Ad veruni converlet iter. Ita Alii addit. Rom. inferi, sed forte fuit infii.
Fabr., sed pleramque; et Aid., Rom., Ott., sed hi
NOTiE.
nem vulgatam astrala , vel aastraia, vel prostrata, ut u, vencus recle cum alns Palribus, clausum ipsis visce-
ms. codex Barihii habei. Verbo astemo hae sijmifi- ribus malris.
caiione usus est Ovidius lib. n Metani., V. 545 : 58. Populi parlem pleramque, scilicet mullos filio-
JVocfi;diequevocanl, asternuiilurque sepulcro. Apud rum Israel, ut ail Lucas. In singulari numero ple-
Lucani nulla mentili (il Imjiia moris : vero lamen si- rusque Sallusiius, Gellius, Apuleius, el alii dtxe-
niiliimitm est eum a Juvenco expressum fuisse. rttni.
Rogibat simpliciler posiuim prò Deum orabat. Hinc 00. Eu verba Lucsc i, 16, 17 : Et mullos filiorum
rogutìones preces, supplicaiiones ecclesiastica;, de Israel converletad dominum deum ipsorum. Et ipse
quo verbo coosiilendus Ducangius. Simili modo prmeedet ante illuni in spiritu, el virtute Elim : ut
orare absoluie ab ecclesiaslicis scriploribus usurpa- converlat corda palrum in filios, et incredulos ad pru-
tur. de»tiam pisiorum, parare Domino plebem prrfectitm.
50. Furiasse alludil ad illud Virgilianutn lib. xn, Ilaque sic Juvuici verba interpungo el explico, :
V. 48 : Quam prò me emani geris, Itane, precor, op- parlem pleramque populi ad veruni iter, dominum-
lime, pio me —Deponus. Ila certe putabal Barthius, que, deumqne converiei. Ipse primus imscei (Do-
loc. Cll. niiiiura videlicet, doni in mero malris exsuliavii) et
51. In Prolegom. ad Prudeniium, num. 205. os- plebem vocabit, quia vox crii clamaulis in de-
leudi, primam ni propitius recle produci posse. Con- serto, eie, ani plebem novabit, quia Domino plebem
fer eliam SaiUfaciionem Dracouiii, v. 14, pag. 569, perfeciam parami : nani novabit respioere potesl ali-
et adde Guilielmum Brilouem, epist. ad Kartnlum, quo parto ad baptisinum J«aunis, vel elegans est
vers. 18 : Hunc quoquepropilio cmleslissidere vullus ,r. mettiphora, ul ail ad b. 1. Maldonaius, quasi Joan-
— Vel semel illustra. J nes serendum a Chrisio
agnini proscindeiei, ac no-
52. Veniretibi in verba iiotanda pbrasis, ut venire varei. Plerique ila distinguuut, Ad veruni converlet
in conspeclum alicujus, venire in sermonem alicujus, iter, dominumque. deumque Continuo primus no-
vel alleiti. scel : quod magis a verbis Evangelii recedil.
56. Sobrius mternum ponilur prò bis Lucaeverbis, 65. Sic Virgilius I. v, vers. 4i5 : /Emula needum
Vinumet sieeram non bibet. luterdimi mternum ad- Temporibus geminis combat sparsa seueclus.
verbiuiii aceipilur prò assidue, valde. Virgilius, 64. Fessas siepe sonai generatimi! iueptum, in-
lib. n Georg., v. 599 : Terque qualerque solum scin- fecuudum, ut v. 1 ìO, JEvo defessis auxit miracula
dendola, gtebaqueveisis— jtiternuin frangendo biden- membris. Claudianus, De rapi. Proserpiiia-1.1, vers.
tibus. Et libr. vi yEneid., vers. 400 : Licei ingens 124 : Fessaque post prìmos hmserunt viscera partus.
jamlor antro — Mternum lalrans exsangues terieat 65. Reuschius supplel Quam Deus averlens se, et
umbras. OmeiMiis, cui arride! mternum, inierpreta- de aversione Dei, qua; Irequenier iniiignatmnem
lur perpetuo sobrius. Joannes enim tolo vitsc suse denotai, plura disselli. Sed polius inielligenduiu
tempore tuit sobrius, accibi parcus. est, quam esse accusaliviun jungendum participio
57. Evangelista ait : Ab utero malris sum, quod averlens, el verbo negavit, ut in re simili dica»»
nonnulli hseretici inierpretanlur ab infamia sua. Ju- 1. in, v. 504, var. lect.
67 C. V. AQUIL. JUVENCI 68
Si libi morlalis sobolem promiiteret ullus, A. Quare promissis manet irrevocabile donum ;
Ad desperiindum forsan cuiiclaiio mentis 75 Sed libiclaudetur trepida; vox niintia mentis,
74 Debuerai tardis hserens insistere verbis. Donec cuncia Dei firmentur lumiera vobis.
70 Nunc ego, quem Dominus, coeli terragne re- 75 Haecait, el sese leneris immiscuilauris.
f pertor, Interea populus miracula longa trabebat,
Ante suos vultus voluit parere miuistrum, Quid tantum in (empio vellet cessare sacerdos.
Auribus ingralis hominis, visuque receplus, 80 Egressus trepide, nunien vidisse supernuni
Supremi mandala Dei temnenda peregi. Nulibus edocuit, miserse el dispcndia vocis.
LECTIONES YARIANTES.
68. Barihii codex ad disperandum, qund Barihio landius cum Grunero loc. cil. ex mss. Angl. Un.,
arridei, quia disperare esl secus sperare, ut dissentire, Cam. Plerique editi rapidm : quod Reuschius reii-
el mille lalia usu habei laiinitas. Omeisius a Barihio tiuit, el explicat Badius, quia inens unico momento
dissentii, quem novarum vocimi affeclorem vocal. cceios pene!rat. Trepidmsuinilur prò dnbim, incertm,
70. Aid., Tom., Banhii codex, Reg., Rom., Oli., dubilantis.
reperìor. quod pio d. s. posuil Poeintainus. Alii 77. Poelm.. Reg.,Oti., Rom., Fabr., Cali., el te-
creator. Grunerus Art. Soc. Lai. leu. voi. Ili, (listiti li re lenerisiimniscnilauris. Vetus ediiio Fausti, Aid.,
gitii quem Dominus, cmli lerrwque repcrlor. Alii do- Tom., Poclmann. prò d. s., et subilo lenues se misti
minus coeli, tcrrmquerepertor. in am'tts.
71. Sabatici ius edidH patere, et prò d. s. parere. 78. Reg., Olio!)., Poelm., Aid., Tom., Rom.,
Id ìuiice veruni est, et in mss., et editis quos vidi, Daventr., populus miracula longa traliebal. Barthii
tannini exstai. Patere metri legibus adversaiur. codex, populus miracula longa tralubanl. Fabr., po-
72. Barlhius scribendum existimal liomini : sed puluiii miracula lunga trahebaitt.
bene esl hominis. Barlhius iulelligii, esse dalivum 79. Fabr., Quid lamen in tempio, minus bene. In
prò ablativo, ul siepe fit. Reg., Quid tantum tempio, deesl, in. Reuschius ait,
75. Codex Barihii Supremimandata Deitempnanda lumen non tideo iiiconcinniini esse.
peregi : qua scnplura aliud aliquid laiereputat Bar- 80. Reg., Progressi!*trepida.'.Barthii codex melius
lhius. ila exhibeiit nostri codd. Reg., et Oli., sed Progressus trepide. Sic Rom.
temnenda, vel wiipnenda, quod in mss. codd. inve- 81. Plerique editi misermel dispendio vocis. Reg.,
niri confirmai Gallandius. Reuschius cum edilis misere dispendio vocis; ila Oli., sed post misereabra-
Sunniti jussa Dei non conleinnendaperegi. Grunerus sum aliqu-.d videlur. Rom. miserm dispendio vocis.
loc. cii., Supremi mandata Dei temnenda p-.regi'ì Barth.e dex misermdispendio voci, qua; genuina Icc-
b. e., Peragere debeo? vel peregisse tiebeo? Galian- lio Barthio,videlur. Fonasse legere praeslHerit mise-
dius Stimmi jussa Dei non contemnendaperegi ? In rie ob dispendiovocis, quae fuerit causa cui- nulibus
Rotti, («tenda iiiendum est prò temnenda : rciiqua, edocuerit, eie. Sed leciio vulgata bene procedii. Coi-
ul in Reg., el Ott. Omeisius fatelur, quaiuor codi- P nelitts Val. Vonck Gbserv. Misceli, cap. 51, pag.
ces cimi nostris lacere, sed pittai legendiini Dei 118, rescribere mallel misera et dispendio-vocis: nani
haitd leihnenda. Reuschius vero suspic.ittir Dei con- ila amai Juvencus ultimo substaniivo epithelon ne-
templa, Keiineo Dei temnenda, nempe qu;e Zaclia- gare, ul mox v. 84, Nec dilata diu venerimilimiterà
rias coiiiemneret, vel contemptiirus erat. prolis.
75. Tornses., Reg., Trepidm, quod expressil Gal
:NOTyE.
67. Pulcbra hiec esl ìtiterprelalto veiborum Luca; ru scripti per debita currens,—Omniasmclorumseries
cap. i, vers. 19, 20 : El respondensAngelus dixit ei: premissa traliebal. Adhuc lamen obsciirtiui remanel,
Ego sum Gabriel qui osto ante Deum, et missiissum quid sit, popitlum miracula longa irabere. Verba Lu-
loqui ad le, el lime libi evaligelizare. El ecceeris la- cie haec sunl : Et erat plebsex.ipeclansZacliariani, el
cens, eie. Beda, in carminibus Juvenci versattts, liane mirubantitr quod lardarci ipse in tempio. Plures qui-
explicalionem arripuit ad li. 1.: Vult ìnteUìgi, quod dem ac diveisae sunt siguilicationes verbi iraho;
si homo lalia promiiteret, impune signum flagilure sed ad rem nostrani ea maxime facit, qua accipitur
liceret : al cimi angelus promiltal, jam dubitali non prò agitare, reputare animo, considerare. S.Ulustius
deceat. De bello Juguiih. cap. 98 : Marìus auxiui'... traher-c
69. Reuschius exponit, Debitissel etiam lingiiam cum animosuo, omìtlereine incepium.... an fortunam
cohibere, ut taidus ad loquendum esses. Malo, De- opperireiur. Tacilus Annal. i, cap. 76, ad liti. : Gnr
buei-at insistere bis luis verbis, quibus lardum le ad D abslinuerit spcdaculo ipse, varie iraliebanl ; hoc est,
credendum osiendis. varie iuierprelabunlur.
70. Terrmque repertor, ul rerum repertor apud 79. Tantum cessare, lanlopere cessare. Vide noi.
Virgilium, orbis repertor apud Prudentium, el si- ad Draeoutiuiii I. IH, v. 250, Et neget, Abrahamtoi-
milia alia apud alios, qmwlongum essel recensore. tuin ferisse beatimi.
71. Prima sìgnilìeaiìo verbi pareo esl adesse, 80. Glossa notabilis in Barthii codice hsec erat :
prunaio esse, quse buie loco conventi. Adisis Com- * Nunien sttpenmni. Augelum sic dicil, ut in iiistui-ia
incili, ad Prudenlium libr. n, conlra Symmach. v. Abrahami. Vel milleniem prò mis^o. Qnnniam Deum
257, Qum sìmules parere meis viriulibus. homo videre non poterai, et vivere. Numen autem
74. Draconiius de munere divino, fonasse Ju- miuusesi, quattisi Deum iHxisset.Nunie.i wiim quasi
vencum iniitatus, lib. i, vers. 605 : Manet irrevoca- nuiainen Deidicilur. » Quod posiremum hit Banhius
bile munus. ex sceleralo Paulo ille urtimi esse, qui carnificina
77. Tenerìs auris. Sic Prudenlius Psych. vers. Festi iiinumerabiles bonas res omni posteri lalis me-
122, Per leneroscrìspaui nolos, Confer Coiumeut. morisemale exemii, dignus optima sui pane pali,
78- Barlhius ait, pulcberrkne usurpami» traliebal, quae Jecit illi. Ceile nmneii est ìnnus, volimias, el
vel. quod ipse mavnli, el eleganlius quidem esl, fere dicebatur ab ellmicis de voluntate et polenti»
Irahebcniì,quod videlicel longa videalur series lem- deorum, atque adeo de ipsis diis, et de divinitaie.
porìs Coiillriuaia.Sic Virgilius lib. ìv Geòrgie, vers. SI. Dispendio vocis, ut famm dispendi», vwrm dis-
392, Qum shil, qum fuerint,I.qummox venturatrahan- pendio.
tw.''et Juvencus no-ler h. vers. 542, Interea vetc-
69 EVANGELICA HISTORIA LIB. I. 70
'JQinde domum remeatcompleto ex ordinevates j^ Tunc majora déhiiic idem mandata minister
Ofiicio, amissamque levaulpromissa loquelam, Detulit, ad Marinedemis>lis Virginis aures.
Nec draia diu venerunt munera prolis ; Haecdesponsa suo per tempora certa propinquo,
85 Anxia sed venlris cciabal gaudia ctinjux , 90 77 Abdita virginèis casie pubescère teclis,
Donec quinquecavam complerent lumina lunam. 7S E' servare diem jussis permìssa parenium.
LECTIONES VARIANTES.
82. Reg., Otti, Faust., Poelmann. prod.s., Aid., h8. Poelm. minus bene dimissus prò demissvs.
Tom., remeat. Fabric, Poelm. in lexiu rediit. Rom., 90. Rom. , pubescère tmdis cum noia in margi-
repedal. ne, Virginemtmdm , scilicei aniniadversione id di-
87. Poelm. prò d. s., Nunc : melius, Tunc, gnuin esse, quasi Virgo pubescerel in nuptias.
NOT^E.
83. Levani, levem et toieraniiem ìacumt amissam riani cùnjugem luam, id esl, non timeas nuptias ejus
loquelam. Virgilius 1.1, ?ers. 551 : Sis felix, noslrum- solemniler celebrare : licei alii dicaiU, quod nondum
qne leves qumcutnquetaborem; el I. vili, vers. £09 : erat in doniuminducla, sed solum despoiisata. Priihum
Ingrcdiens, varicque viam sermone levabal. Hinc leva- lumen magis consonai Evangelio. Opinionem, quae
meli, consolatili. ir. magis placet S. Tiranne, conliriiial Suarius dispul,
85. Anxia celahctt, quia occultabai se, ut ail Lucas, 7, ioni. xvn. Aliam iiiterpretaiiouem. quae ad Juveo-
quasi erube.seerel quod in seueciule operaio liberis ctiin magis accedit, lenent et
Anse'mus, Abulensis,
dedisset. Scboeitgenius inni hic, tum vers. 117, an- Cajeianus, Buronitis, alii. Juvencus hoc ordine
xia inlerprelalur Itila. Gaudio venlris, quia vere gau- reni totani mihi nauare videlur'. B. Virgo jam aule»,
debat, graliasque Deo agebal, quod abslulisset oppro- el l'orlasse niileqiiam nubilis essel, desponsa erat
brium ejus inler liomines. Nani oinnes uemes probro suo propinquo, sed jussis parenium abdiia virgincis
vertebant steriliiniem l'eminarum. Inter Judaros lui— lectis pubescebat, icmpusque opporiiuiuin.mainino-
jusmodi opprobrium eo majtis erat, quia Messiam ex mi coniraheiidi exspectabai. Hoc ipso tempore ap-
sua genie nasciiuruin sperabani ; ac proinde lemma; panni iili angelus, et cum de Spirili! sanilo conce-
steriles in hujus gloria; pai l'in venire non eoteranl. pisse!, illieo inati'imoniiim veruni cura sponso suo
Prudentius Diiiocb. vers. 14, In ista —-Risii Sara Josepho coniraxii, et ad s.-ilulaiidam.Elisabettiani' se
casa, sobolissibi gaudio sera — Ferri, et Seduiius 1. comuni. Nani si abdita virguteis teclis -ervanat diem
H, vers. 66: Qum venire bealo— Gaudia malris ha- liujiliarum, slatini ac extra ea (erta produsse, et qui-
bens cani virgiuitatis honore. dem in montana in civitalem Judte cum l'esiinalione
ivis>e eognosoimus, facile inielligiiiiiis, id peraelum
87.CAPUT IL—AngelusGabrielmitdtur a Deaad Mi-
riam Virginem(Luci, 26-59). Qiiaiuvisidem minisier difficulias,post diem nupliarum. Re ila exposita, vix ulla erit
quae levi negoiio non dissolvatur. Ea
ftterii, idem angelus Gabriel, lamen ad Mariani Vir- enim, quse poslea narrai Juvencus vcì-s. 16s
ginem majora detulit. Auuuiiliavit enim Chrisium ex coiiiniude explicantuf de Josepho jam conjuge, seqq.,
ea nasciiuruiu. .C viro B. Virginis, qui seenni cogilavefit de Maria con- et
89. Desponsa; verbum magis Latinum , quam de- juge sua (iimilienda.
ponsaia: quamquam et hoc, quo Vulgata uiiiur, pro- 90. Marllalis libr. 1, epigr. 71, Vìrgineam domum
bum est. Multi inlelligunt jam lune B. Virginem vocat virgiiium Vestalium sedes. Simili modo virgir
nuplam fuisse, et signilieaiimie minus propria dici neis tec'is explictire possuiniis de alìqua domo , in
despoiisam, vel desponsalam. Juvencus, cujus sane qua vìrgines simul essent, et educareniur. P. Canì-
aucioritas conlemnenda non esl, conirariam iiinuit, siuslibr. iDe Deipara V. cap. 12, et Suarius in 5 pari.,
vel dare eliam lenet opinionem. Eisi autem Juven- qua-st. 29, art. 2, disp. 7, ex Palribus probanl,
cuiii, utconimuni Palrum et iheologoruni senteniise fuisse in lemplo llierosolymitano locum iti IJIIOvjr-
coha'real, esplicare voluerimus de solemni celebia- gines Deo dicala: babitabatit, et in bis Virgineis a>
tione miptiariim, quam etiam post veri matrimoni dibus B. Virginem ab anno seiatis sua; Icilio, quo a
cotiiracium dibiiam esse inielligat, adhuc lamen a parentibus in lemplo praeseniaia esl, Ut pie creditur,
plerisque hae in re dissidel, qitod in eadem domo usque ad snani riespousaiioiieiii, Vilamegissc. De bu-
cum Joseph» non hahiiasse crediderit, etiam posl- jusmodi asceterio virgiiium i'nielligi poicsi illud
quam desponsa idi l'uerat, aut matrinioniiim cum eo Mticbab. II, ni, 19: Accinctmqiiemulieres ciliriis pec-
contraxertit. Negitri netjuil raiiones probabiles prò tus, per plaleas confiuebanl. Seti él virgiues, qumcon-
utraque seuleniia ex Evangeliis peli, ut vel ex iis clusm eranl, procurrcbanl ad Ontani. Abdita ergo vìr-
colligi potest, i|uae S. Thomas egregie disputai mi gineis hujusniodi leciis B. Virgo caste et pie vilam
pari., quasst. 29, art. 2 : Ad lertium dicendum, quod! Iranscgil usque ad pubertatis lelnpus : sed annun-
sicul Chrysostomusdicit super Matlhmum, Beala Virgoi vj. tiatio Verbi divini eo loco cene pèracta non est,
sic fidi denponsaiaJoseph, quod edam essel domi ha- quandoquidem angelus missus est a Deoin civiiaien!
biia. Nam sicul in ea, qumin domoviri contipit, inlel- Galilseie, cui nomen Nazareth. Oportel ergo, ni in-
ligilur concepitomaritalis : sicin ea. qum exirtt domumi lelligamus eliam in civitaie Nazareth fuisse aliqnem
concipil, est suspecta conceplio. Et ila non essel suffi- locum virginiliusediicandisacconituoilaium, vel letta
cienlerprevistali fama B. Virginis per hoc, quod fuit! viiginea, tiuai Juvencus memorai, nihil aliud fuisse,
desponsiita.itisietiam fuissetdomihabiia. Vnde quod di- quain eubkulum seereium in domo paterna Deipa-
cilur, Pallet eam iraducere, melius inteltigilur, id est, ra, in quo haecsoli Deo vacahai, aiqiie osiio chiuso
nolleleam diffamare in publicum, quam quod inlellì-- ornimiPalrem in abscondito. NalalisAlexander Sec. i
gatur de Iraduciione in domum. Unde et Evangelistai llisior. eccles. cap. 1, art. 2, locum 1. Il Macha-
subdit, quod voluti occulte dimitiere eam. Quamvis la- bacorum de virginilius, qua; conclusa; eraut, expli-
men esse! domi habiia propter primam desponsationiss cai de puellis qua; pie edttcabantur, et propriis sibi
fidem, nondum lamen inlerveneral solemnis celebrano) cnhicùlis paterna; doniUs, sive penetialihus laiebani,
nupliarum. propter quod edam nondum carnaliler con ncque prodire loras sinebantur. De his ergo palei naa
venerali!. Vnde, sicut Clirysosloinus dicit, non dicitt domus leciis ^qutim esi Juvencum èxponere. Vide
Evangelista, Anlequam ducerctur in domum sponsi,, notatn ad v. 620 li. I.
eternaiinins jam erat, Cotisueludoenim fuit veterUms, , 91. Glossa Reg., servare dìùm — Eulurum nuptia-'
ut sponsm in sponsorum domibus haberetìtw, Et ideeo rum. Ita alii lume locum interpreiantur, piaesertim
etiam Angelus dicit Joseph : Ne timeas accipere Ma-- Koenigiu*. Quod si teneamus, fnàtrinioiiium jam
71 C. V. AQUIL. JUVENCI n
Ad quam tranquillum sermonem nunlius infit : A 100 NuUosconcepfus fieri sine conjuge dicunt.
Salve, progenie terras julura salubri, Unde igitur sobolem mibiiuet speraho venire?
Desine conspeciu mentem turbare verendo. Nuutius luce eonlra celeri sermone faieiur :
95 Nani lua concipieni codesti viscera jussu Vinus celsa Dei circumvolilabit obumhrans,
Natura, quem regnare Deus per saecula cuncla, Spiritus et veuiet purus, leciissima virgo,
79 Et propriam credi sobolem gaudetque, ju- 105 Ac libi mox puemm casto sermone jubebit
[betque. 80 Magnificuin gigni populis, quem credere
Hunc ubi sub lucem dederis, sii nomine lesus. [ sancium
Ad quem Virgo debinc pavido sic inchoat ore : Supremique Dei natum vocilare necesse est.
LECTIONES VARIANTES.
92. Poelm. prò d. s., Aid., nuntius inferi pm infit. Grunerum, Huic, ubi sub luce dederis, sit nomen le-
95. Poelm. in lexiu, Rom., Oltob., Fabr., Salve, sus. Barilai codex,'Grunerus b>c. cit., Ah-uinu*ad-
progenie terras julura salubri. Aid., Toni., Poelm. vers. Elipand., Honi., Oli., Hunc ubi sub lucem de-
prò d. s., Faust., et Davenir. Salve progeniemterris deris, sii nomine lesus. Ita Reg.; Cani., el Aid., ted
paritura salubrem. Reg., Salve, prngeniesterras julura nomea lesus.
salubris, ul Virgo dicaiur progenies salubris. Gru- 99. Aid., Tom., Fatisi., Rom., sic incipit. Poelm.,
nerus loc. cit. ex mss. Un. progenie terris futura sa- B Fabr., et ahi, sic inchoat.
lubri, el Cani, progenies terris futura salubris, legit 101. Rom., codex Barihii, Reg., Ollob., Gali.,
progenie terris futura salubris , quod merito displi- miliimet;quod magis placet, quam mihi nuncin Aldo,
cet Gallandio, qui preferì progenie terras julura Poelm., Tom., et aliis.
salubri : ac. revera melrum non paiitur futura , ac 102. Tom., Faust., Rom., Aid., Fabr., Poelm. prò
paritura videmr glossema. d. s., profutur Reg., Oli. cum aliis, [aietur.
94. Tom., conspec'a mendose. 104. Codex Barthii, Spiritus adveniet. Rom., Spi-
95. Alcuinus I. ii eonlra Elipandum male Non prò ritus ac veniel.
Nam. 106. Plerique editi distinguimi giani: populis.
96. Alcuinus loc. cit., per smcula;1. il eonlra Fe- Aid., Rom., Faust., r/iguipopulis. quem; quod seqni-
lieem male legit per singula. tur Galiaudius ex ix, 6 lsaise, Paniulus enim nalus
97. Rom., ul propriam. est nobis. et filius datus est nobis, et Lucse n, 11:
98. Poelm., Faust., Gali., Tnrn., Fabr., Buie, Natus esl vobishodie Salvator. Reuschius prubal
ubi sub lucem dederis, sit nomen lesus. Un. apud gigni: populis quem, ex Aci. Apost. iv, 12.
NOTJE.
tunc conlractiim fuisse, id intelligemus de die quo Vide vers. 292 li. I., el vers. 301 el 617 libi1. li;
cseremoniae puhlicae, et solemnes niairimonii peragi quibus in locis vox sibimet occurril.
debebanl, vel quo Joseph in domum siiam eam du- 103. Verba Luca; sunl cap. i, vers. 55 : Spiritus
ciurus erat. Servare inlerdum smmtur prò observare, sanctus supervenietin le, el virtus Aldssmi obumbrabil
esse in specula, exspeclare. Dies eiiam sumilur prò Q libi. Ariiullits Lexoviensis carni, i imiialiis esl Ju-
tempore, indefinito, ul idem sii servare diem, ac ex- vencum, vel polius ipsius sacri codicis verba ipsare-
spertare teinpus opiiorlunum. Igiiur B. Virgo jussis linuii, ul observai Barlhius libi1, ix Advers. cap.
parenium permissa est, nempe data, seu tradna esi ; 17, col. 449. Versus Arnulfi est: Virgineumqueme-
nam liane siguificaiionem habei hoc loco verbum per- ritili nrius sacra Palris obumbrans. Hoc verbo iiinii-
muto, uipubescerei virgineis lectis, etservarctdiem. lurveteres oinnes versiones, et plerique Patres.
Sic enim nroeedit sensushorum versuum, non, ul ex- Vietoriuus Al'ricanus I. i adversus Arium dixit et
ponit Wiikiiis, abdila est pubescèreel servare,lini uitJu- obunibrabiiexìnumbrabìt.Ulrumque verbum heneLa-
vencus, Virginem Josepho despons.imfuisse, dUmad- linum est. Rugo Grolius puial, irauslatmueiti sum-
huc SS. ejus parentes Joachimei Anna viverent. Mulli ptam ah avibus pullos excludeiilibus. Gregonus Ma-
tamen asserunl, paremesMariaeVirginis evita exces- gnus Moral. xvtii, Job. xvn: Velini umbrum quam-
sisse, cum lisceannum sctatisxtvcirciier ageret,ac pro- dam libi circumfundet, qua te ab mslu libidinis refri-
inde a sacerdolibus nupiui traditimi l'uisse Jo-epho. gerando contuiabit. Theophylaelus primuni affert
Res inceri;) est, neque desunl scripiores autit|ui, qui simililuiìiiieiiiavis pnllos suos cotitegentis, sive alis
affiimeni ulrumque pareniem , aut ^alieni S. An- obuiiibrainis; tura quasi dubiians propinili emupara-
nani superstiiein fuisse ad annum quarlum viia; Sal- liouem picloris piimum delineanlis , el ilmbras iu-
vatori* nostri. Accipio aulem vocabulum parenium duceniìs,ei deinde perl'ec.iumcolorem addeutis. BI.it-
propria signiiicatimie, non alia minus propria , quse donatus liane Miiiililiidinem rejicit. prinitini sic re-
sequiori sevo invaimi, qua propinqui parentes tlicun- format : Met.us fonasse dixissei. sicul solet avis ora
lur : de qua dixi ad Draconliuin v. 5i6 libr. in. sua legete, ut ejus calore pulii gignaniur, excludun-
•D
92. Virgilius I. xi, vers. 242, Ila farier infit. Sic turque. Hoc adopluvii Grolius.
alii passim cimi infinitivo : sed cura accusativo ser- 107. Auimadverienda esl explicatio verbornm Lu-
monem infit non facile invenies. ca; l, 55 : ldeoque el quod nascelur ex le sancium, vo-
93. A juvo participium est juius et julurus apud cabitur Filius Dei,Videtur Juvencus ila disiinxtsse et
Tacilum, Palladium, et Colume.ilani,qui I. x, vers. quod nascelurex le, sancium vocabitur, Filius Dei.
121 ait : Rutaque Palladim baccm juiura saporem. Aperte Teriullianus libr. ìv advers. Marcimi, pag.
Alii habent viclura prò jutura. 701 : Proptereaquvd in le nascelur, vocabitursancium,
95. His versibus Juvenci contra Felicem, et Eli- Filius Dei. Verbum vocabitur exponit Juvencus vo-
pandum probat Alcuinus, Christum filiiim Dei natu- cilare necesseest. Nani in sacris litteris vocari ssepe
ratemiesse, ut oslendi in Prolegom. num. 91. idem esl, ac esse, Hebraico scilicei idiomate, ul lsaise
98. Nomine lesus Irissyllabo liti solet Juvencus; cap. i, vers. 26 : Postime vocaberiscivitas jusli, uibs
atque adeo legi polesi nomen lesus. Veruni etiam fidetis, et hoc cap. i Lucse vers. 52, Filius A dssimi
in hae scriptura nomine lesus inlelligo, lesus esse vocabitur. Sic etiam Homerus Iliad. 1. ìv, vers. 6,
trissyllabum, elisa ultima in nomine. verba Junnuis ad Jovem referl : Ulrumque. tum
101. B. Virgo sibi conscia erai virginilalis, eam- quod ad genus, tum quod tua conjux — Vocor.Vide-
que Deo voverat. Hincait: Miliimetsperabo, etc, licet, Etsoror, et conjux lua sum. luierprelaiio Ju-
quod magis energicum est, quam mihi nunc sperabo. venci ha;c esl : Sermone, et virtule Spiritus sondi
73 EVANGELICA HISTORIA LIB. I. 74
Sic cognata tibi, sterilis cjua; eredita cunclis, ^ Elisabeth : clausse cui proiinus anxia prolis
Zacharise conjux mortali germine nuper Membra uteri gremio, moiu majore resultant:
HO Avo defessis auxit miracula membris. Et simul exsiluil mater concussa tremore
Sextus adest mensis : parent sic omnia jussis. 120 Divina; vocis : completa afflamine sanclo,
81 Virgo dehinc : Domino famulam nunc ecce 82 Et magnum clamans : Felix o femina,
[jubenti, trtì ! [salve,
Ut lua verba sonant, cernis servire paralam. Felicem gestans uteri sinuamine foelum.
Nunlius abscedens vacuis se condidit auris. Unde meam tanto voluit Deus aequushonore
115 Illa dehinc rapidis Judaeam passibus urbem, Illustrare domum, quam mater numinis alti '
Zachariseque domum penetrai, gravidamque 125 Yiseret! Ecce meo gaudens in viscere proles
[salutai, | Exsultat, Marisecum prima affamina scnsii.

LECTIONES YARIANTES.
108. Fortasse, Sic cognata tua sleriUs. Ex quo conjici possel Divinmvocis : completa et fla-
110. Reg., hauxit, quod videtur fuisse in Ollob., mine sanclo, sic enim omitlitur vocabulum afflamen,
fonasse prò liausit. Sed auxit bomim est. de quo dicam in nota ad vers. 126. Ott., vocis, com-
112. Nonnulli editi nunc esse. Fabricius eum Ald;, B pietà affamine, sed videlur fuisse afflamine. Gru-
Fausi. edidit nunc ecce, quod confirmatum reperio nerus ex cod. D. (fori. Cani.), completa est fornirle
in mss. Reg., Rom., et Oilobon., ubi menduni est legi vellet affamine, ul vers. 126, affamino'sensit,
nunc et ecce. Sic etiam Lucas : Ecce ancilla Do- Gallandio viliosa haecejusdem vocis repetilio videtur.
mini, eie. Plerique habent Divinmvocis completa afflamine san-
117. Ollob., prolis, a sec. ni. proles, non bene. cto. Lucas ait : Et repleta est Spiritu sanclo Elisabeth.
119. Oli., Reg., Aid., Tom., Faust., exsiluil; Et exclamavitvocemagna, et dixit. Hoc ergo est affla-
alii, exiliit. men sancium. Nam Divinmvocisjungo cum tremore,
120. Rom., Codex Barili., Reg., vocis completa est nempe ut audivil salutationem, eie.
flamine sanclo. Ita etiam codex Un. apud Grunerum. 122. Rom. mendose, uteri sinu animm.

NOTA.
puer generabitur ex te, qui erit sanctus , et Filius Dei. in opere, quod Angelus explicuerat : quo consensu
Nominili inlerpretes monelli, sancium jungendiim exhibito, iliico Verbum caro factum est. Puianl non-
cum verbo nascelur, quia ita in emendatisBibliis in- nulli, verba illa, Fiat mihi secundum verbum tuum,
lerpungiiur. Joannes Albertus Bengelius Gnom. novi innuere desiderium in Virgine. Juvencus solum con'
Testament. ad h. 1. cum Tertulliano, interprete Sy- sensum agnoscit, quem plerique alii sequuntur. Per-
ro, el auciore sermonis eonlra omnes hsereses apud inde enim est, ac si B. Virgo diceret : Ecce ancillam
Atbanasium in Juvenci explicaiionem propendei, ul G Dominome exhibeo,ut fiat mini secundumverbumtuum
sancium prò parte prcedicali habeatur. Mazochius 115. CAPUTIH. VisitMariam Elisabeth, Luc.i,3l-
t. ni Spici!. adii. loc. ita interpuiigendiimconjiciebat, 56. Judmam urbem, videlicet Hebronem, ul plerique
ul cap. li Lucae vers. 25 : Sicul scriptum est in lege volunt. Evangelista ait, In civitatem Judo, et in ve-
Domini : Quia omne masculinum adaperiens vutvam, ieri Itala versione Judm, vel Judmm.
sancium Domino vocabitur. Maldonatus liane inler- 119. Gifanius in Indice Lucretii verbo dissilui con-
pungeudi ralionem non probat, qui eliam observat, tendi!, veteres ita saepissime loculos dissilui, exsilui,
eam a Beda luisse rejectam. Minus vero probandum pròsilui, non dissilii, exsilii, prosila. Forcellinus
est, quod ipse sancium vira potius adverbii, quam eliam in Lexico affirmat, tuiius, et usitatius esse
nomiuis habere cum paucis aliis censet. exsilui, quam exsilii. Omeisius eonlra asserit legen-
108. Cum in Vulgata Latina versione, et in Itala, dum exsilii, quia ponitur prò exsilki, ut dicilur au-
el apud alios Patres legaiur cognata tua, non aegre dii, audivi.
feram, si aliquis ita legai in Juvenco, Sic cognata lua, 120. Similia occurrunl 150, seq., Mox etiam as-
sterilis qum eredita cunclis, producia scilicet ultima suelam penetrant spiracula mentem, — Completusque
in tua ob si diclionis sequentis. S. Elisabelham canit venturi conscia dieta : et v. 250.
sororem S. Annaematris Maria; Virginis fuisse ali- 121.Maanwm adverbii more, ul dicam ad v. 128.
qui tradunt. Alii alio modo explicant cognalionem 122. Glossa in codice Reg. sinuamine-gremio. Ba-
Deipara; cum S. Elisabetha. dius exponit complexurecurvo. Juvencus rursus 1. m,
109. Mortali genuine, ut; discrimen inler conce- v. 56, Prudenlius, et Sidonius hoc vocabulo si-
plioncni Christi, el S. Joannis Baptist» indicetur. P>nuamenusi sunt.
110. JEVUIHsumitur eliam prò senio, sive exlre- 123. Rursus. v. 135. Et seclis voluit Deus mquui,
ma senectuiis parte. haberi. Vide noi. ad v. 713.
111. Parent sic omnia jussis, quia non erit impossi- 125. Viscusesl quodeumque intestinum aiiimalis:
bile apud Deum omne verbum. Vicior. 1.1 Genes. nominalim prò mero ponilur, prseseriim in numero
vers. 75: Plus sii libi credere semper — Posse Deum, plurali ab Ovidio, Seneca, Ulpiano, et aliis. Eccle-
quidquid fieri non posse pulalur. sia eliam canit : Beala viscera qum portaverunt mterni
115. His verbis consensus prsestatur a Maria Palris Filium, eie.
Virgilio : Ecce ancilla Domini : fiat mihi secundum 126. Affamensemel, et iterum ab Apuleio usurpa-
verbumtuum. In veieri Itala versione : contingat mihi timi lib. xi Metam. Ut igilur Juvencus affameli, si-
secundumverbumluiim. In Juvenco secundumverbum nuamen dicit, sic afflamen vers. 120 eum dixisse
tuum ilaexprimilur, Ut tua verba sonant, nimirum ut credendutn est. Kcenigius plura similia proferì, al-
lua verba significanl : habet enim verbum sonareliane legamen, eructamen, frusti-amen, imprecamen, irriga-
siguificaliouem. Cicero, 1.ni Otfìc.,cap.21 :Hmc duo meli, micamen, picluramen, quassamen, scrutanien,
verbainier sé discrepare, re lamen unum sonare videan- surculamen, temperamen, veleramen. Sed multa ho-
lur; el lib. il. De fiiiibus, cap. 2., al. 6 : Non inielli- rum ex recentioribus pelila sunt, neque imitalione
gere interdum, quid sonetlimevox voluplatis. B. Virgo digna.
Maria se Deoservire paralam oslendit ed videlicet
PATKOt. XIX. 3
78 C. V. ÀQUlL. JftVfcNtil K
Felix, quàe credit finem mbx afforè verbis, A Bpirìtùs iste capii, quod medignaius in alluni
Qtìà; Deus ad famulos -, nlàgnuiri digitando, lo- Erigere ex tramili eelsam, cunetlsqùe beatam
fculus. 155 84Geniibus, el seclisvoluiiBeusseqnus haberi.
Illa iraheiis ànimum per gaudia tóixtà pudóre, Susiulitecce ihrohPm saevfe,iregivqire snperbos,
13tì 83 Suppressae vocis pavitàtitia dieta volulat : Largifluis liurtiìes lópibùs dilavil égerttes.
Màìpiificaslaudes animus, graiesque celebrai Tuneìllie mansitlrinos ex ordine menses,
Immensi Dominò mundi. Vix 'gaudia tanta Ad^ropTiamque dómuni n^iéfdatjàlii cèftaftiiuri.
LECTIONES VARIANTES.
127. Codex Un., Felix qui credit. Grunerus ex vis Reuschius putet loquendi hunc moduni nimium
conjectura mallet qum credis ex Beala, qum eredi- popularem esse, et Juvenco indignum; cujus dirti
tasti. Vulgata, Poelm. prò div. script., Fabr., qum raìiohemtoullam affert. Vide Virgi!. 1. 4, An. 285.
confisa fidem mox. Plerique, qum credit finem mox af- Poelm. prò div. scr., Dav., Aid., Faust, lllatrahens
forè verbis. Fabr.; verbo prò verbis, e'tvers. seq. atìimtiin per gaudia multa pudore — Suppresso, vocis
quod prò quse. pavilanlia dieta volulat. Ita Fab.,sedmia;to'pro multa,
128-. Barthius el-si legerit cUm suo cod. verbis, qua scriptura Fàbricii Suam ton'ge melioiem esse
nunc legi't quod. Rejicrt lòcutus prò 'loquelur in Fa- ait Barlhius. Ego màllem Suppressa voce.
brizio', qtiia i'H'ud«eleni in praeterita solum dceìàrài, 151. Oli. a p. m., Reg., Rom., animo, quod edi-
hpcaùiehì elmid'emetiam ìirsequeniis ditìgft. Fabri- dit Tòni. Plerique, animus. Faust., 'Bora., Oli.,
cius ex ingenio, Hitarbitrar, ptrsoit heutus 'ut expri- R Reg., Ald., Poelm., prò div. s. celebrai. Tom. et
nieret verba Lucas i, 45 : Et betta qum credidisti.1 " alii, rependit, quae est glossa in Reg.
Cielerum in veleri editiòne FàVsli «etiam legitui Ì52. Codex Barili., Rom., Olt., torri. Immensi-:
quod, sed supra verbis, et inox i-dqìwtùr.HeuSc'hius ila Reg. cum glossa, toiius. Alii, Immenso. Faust.
Siclegit ': -QumDeusad famuiam; magnum dignando, disiinguit, Immenso Domino: limnéi.
iàculus, exlextu Gracco-."Ozie&'roa'rtkdutTig rat; ),s).«- 155. Poelm., prò d. scrip., vix gaudia tota—Ip-
Xufiévotfau-ri)Ka.pà.'KvpiQv. Idem noiàverat Oi'neis'fus. sumte caperent, quod exstai.'etiam in ed. Fausti cum
Saltem locùtus rétinendutìi est. Aliqùi mss. Luca; Virendò tapéranl. Reuschius ctitìi aliis, 'vix gaudia
delent i//i, aut Ubi. tanta'-^ Spiritus isti'capii-, videlicet animus ; nèr
129. Codex Barth., Reg. a p. m. : Illa trahens gaique, cum Un. legendum ipse pio iste. Sciendum
animo per gaudia mixla pudorem, sitpressm vobis pavi- qtiippe esl, pronomen iste aliquando prò hic poni,
lantia dieta valutai. Ila eliam Tom., ubi tamen legì- ul contra hic pio iste.
tur swppressemendose, ut puio? prò supressm. Rom. 156. Ald. Abslulit: alii, Suslulit. Poelm., prò d.
Illa trahens animo per gaudia inixlà pudore —Sop- s., servis prò smvis.; idprobum est. Rom., serus.
presse vocis. Omeisius scripturam Barihii in codice 157. Poelm., prò d. s., Immensis humiles.
Fuldensi invento, eànique reliquis pràuitìit. Accedit 158. Faust., Fabr., lernos ex.
Reuschius, qui interpretaiur, pudoréih ex agn'uioiie 159. Faust., Ollob., Reg-, Poelm., prod. script.,
indignitalis ortum : qui tamen indignitaiis sensus Tom., ;fabr., Rom., Ald., et alii, repedat, quod
gaudio admixtus erat, quod Dominus ipsam respexii. verius videtur, quam remeat, ul legilur in aliis, et
Edilio Coloniensis Hadamarii anni 1557 : Illa tra- in veleri èliain codice Ba'rlhii : qui falelur quidem,
hens animimi per gàudiamìxia pudorem—Suppresso, C re.pedareesse verbum anliquum, et probe Lalinum,
votis, quòd'Poelm. admisit in text'ii. Reg. a se;1, m., sed ilio lui locis ali scalere chrislianos scriplores,
el Olt. Illa trahens animimiper gaudia mixla pudore^ ul saepe in ilhiruni locis aliud legere velit.
— Suppressmvocis : quse leciio mihi placet, quam-

NOTA.
127. Finis, ail Barlhius, est propter qiìem datur Reuschius id coiilirm'al, quia Si Hnlincliis iminciiMis,
quid : quo effato seriplur'am ediiam confirmai. 'Ite- quantus erit ille, qui eum coiididir? Prndeniiu^,
rum Juvènc'ùs.hoc I. vers. 1238, Finemque imponere 1.1 centra Svinili. : 'Magniqueimmensa creaveril orbis.
verbis — Dignetur cum pace suis. Ovidius, 1.ìiMèt. v. 35': Ille reférl': 0 lux immensi
128. Magnimiadverbii more prò valde. Val. Fiac- publica mundi.
cus 1.1, vers. 265, MagnunìquesomiMs. Adde Plau- 134. Plerique verba Ddpara?, 'Quia respexit hunii-
lum, Gellium, alròs. litsiem mciltm sum, inielligunt ite viriate humili-
150. Suppressm vocis dieta ismit verba protela tatis : Maldonatos cum Juvenco, et aliis de abjecla,
summissa voce. Quod clarius dici potuto, et in ego viliq ne condi tione.
conjicio, dixii iJuvencus Soppressa vóce •pamtaniiu 156. Fregil snperbos eleganier, ut frangere host-es,
dieta volulat, producta ntiima in 'Voceralione cae- naiiones. -tìicero, l'Gatiliii. cap. tì: Te ut ulta res
surse : quae i]uidein ita apud auliquó's iiisolens est, frangal? Tu u-l-tanqitamte-córrigàs? DfeVoce ihronns
sed frequens apud poeias sequioris sevi, et freqnen- videCoiiim. t-'d Prudentium, v. 102. Apoth.
tior apparerei, si librarli audàoès, ejusqne consne- 157. Largìftuus vox esl veteiùm Lucreiii, el Pa-
D
tudiiiis ignari, mullos versus non coiTupissent. De- eirvii.
notatili' modestia Virginis in colloquio. Cicero, prò 15S»In Vulgata liabenvus quasimensìbus trìbns. In
Svita , -cap. 10 : Qui cwmsuppressa voce de scelere mitltis exemplari bus >veterisllalictu deesi ^?t«5i, ut
P. Leàluli, de audacia conjuralorum omnium dixisset, hic apud Juvencuni et S. Ambrosiiim, libr. li in Lu-
tantummodo ut vos, qui ea probatis, exaudire pos- cani. Ssepeapud Juvencum oecurit adjeciivum hoc
selis : de supplicìo P. -Lenlutì, de carcere magna, el numerale t-rinus, quod disiiibutivum osi, veruni
queribunda vocedicebat. Vox -propiia poelarum est niterdum poniiur extra disiribuiionem, ut hoc, et
pavilanlia, sed honorum lamén poeiarum, ut Vir* aliis iti Incisa Juvenco. Idem significai, ti eodem
gilii,-Lucretli, Terenlii, Valerli Flacci, Seneca; Tra- modo accipi sedei teriius sive disifibntive, sive ex-
gici. tra tìistribuiioneiii ;exqno accidere solet, ul iu mss.
152. Immensi mundi, ut in oralione Engenii To- itoli isolum Juvenci, sed eliam alioruin iiuum prò
letani ex opilmisexeniplaribns,--Rex Deus, immensi alteropoli'atiir, ac discrepeni iitter se velerà excm-
quo conslat machina mundi, non, ut in aliis legitur, pkria.
Rex Deus immense, quos constai machinamundi. Vide ISU.'lFa'briciusin Com-nteniar. poel. chrisi. ail,
Prolegom. in Draconlium, n. 66, pag, 49 seq. repèdhre %sse pedibus domum renieare. Origo qui-
sg EVANGELICA HISTORIA LIB L 78
140 Jamque aderat tempus, quo jussum fundere A Ingemmai. Placuit muli tunc jussa parentis
[foetum Consulere, scripioq'ue rogant edicere nomen.
85 Elisabeth volvenda dies in luminis auras Sed, prohmira fides ! tabulis cura scribereteu-
Ccigeret. -Ad partus famam eollecla cucurrit. [tat,
Turba propiiiquoram,, tum gaudia mira frequen 86 Implieitam. solvil per verba sonanlia lin-
'[tes [guam.
Concelebrante toonienciue pfeent geniloris ha- 150 Mox eliam assuetam penelranl spiracula men-
[bere. [lem,
145 A4>ntiiihoc genitrix, sed Joannes voeitetur,
LECTÌONES VAMAN'fES.
140. R%g.,Oli.-, Rom., Reuschius tum «quinque nal. Hadamarii Ed. , Rota., Poèmi. , ili lextu ,
codicibus. Barili'., Poetai^ prò div. s.^ 'qwojjussum cunclis tunc. Plerique, i)iuli lune,
fundere fmlum— Elisabeth volvenda dies in luminis 147. B.eg. , Oli., Poelm. , prò d. script. , Tom.,
auras—Cogeret: ad partus famam eollecla. Ila Tom., Fabr., Consulere, scriptoque rogant edicere.nomen,
sed dislinguii Coderei ad partus famam: cdWebta, 'qwtìdfeóniiinesl, producto e postremo in consulere
minus bene; pejus vero, quod scribiteum aliis Eli- JJ oh duas consonanies vocis sequeiilis. Barilài codex,
zabéth'pra Éiistibeth, quM poscii m'etrùni. etAld., Gons'ulei'enì-, scrìpìoque ràgan'i. l'ioni., 'Coniulere , et
Faust., Fabr., Poelm. in —Vextu,'DàVeiitr., alii, scriptóq'ùe Yoq'aiit. Ald., Faus't., Poemi., pr'ò alia
quo sorcina deserai alium Elisabeth liqiiidas sol- scrittura, Co'nsùìere, Vii scrip't'o r'tigììàntcjue edicere
vendo in luminis aiirns : —Ad partus fama tànios eol- iiòméii, Poehn., m leWir, tìa'daìiiaVnis, in scriptoque
lecla. Barthius, qui liane scripiuram alibi falsata, rogant.
judicavii, quasi eiroreni peperisse't notatiti tilinàveth 148. Barlhius alienti legit duià prò c'unì.
indeclinabile positura, postea, I. tvi, cap. 17, eam- 149. Meiidiim credideritii ih Fiibrieio 'sonentia prò
dem videtur admittere : sed pn» deserai legit i'eseret sor.àmia, quamvis só);erepib saliere dixevìn'i veteres,
a verbo deserare, recludere, residuare, quod póseit Ut multa similia, epìsòtibieloco cotig'erit Sclirtcligc-
solvendi verbum de altero versu sese ingerens. Idem nius.
Barthius in Fulgeulio corrigli, Descraie flosculis pio 150. Fabr., unendosi), penelrans. Cótlèx Barihii ,
Reserale, libr. iMylhol., el a.iud Àpul., 1.1 Metani., penetrimi spiracula Ihigiumi. Toni., essìceì'am,linda-
hentiulli legiinl dèsèmlus prò reseraìus. mariti.S, assuefa , qUoVIéttidii étiam Wesiheinerlis
143. Poelm., prò d. s., per gaudia. Barthii codex prò divers. script,, Ròta., às'snelàm penetrunt sphi-
talia metileni : sed fonasse prius lui! spiracula,
frequenlans prò frequenles. :
145. Reuschius dislinguit Abnuit hoc geniirix ; quod unice probo. Non maleessel ossitela, produci»,
sed, Joannes voeitetur, — Ingemmai. Alii, sed Joan- ultima ratione csesurce. Sed osswe/Kmcontinuai ver-
sus 720, 1. H.
nes.
146. Olt., fwfjethttil,recle correclum per ingemi-
NOTA.
dem verbi hsec videtur esse, quasi pedem ret'raftere, C Itala in plerisque ms., sed in Gantabr. : Et cani pe-
sed simpliciler pouitur prò reverti. llùc verbuihj a tisset tabulam scripsit : Joannes est nomen ejus. Am-
Lucilio et Pacuvio iisilaltnn-, deinde in nbsoletis po- brosius in Lue. : El accepit pugillares, eie , quod
siluui, iti Usuradenique reddxerunt cadenlis laiiiii- magis Latinum esl : nam ih singolari heuiritm est
latis scriplores, Juvencus, Ammianus , Damasus, pugillar. Subaudiri iiutétn p'olest tabelloni in pugitla-
alii. Vide Gellariunij Cur. Posteriore et Jo. Ludò- remt Nam eliam pugillares adjeciivum est, eisub-
vicum de la Cerda, Advers. sacr;, cap. 21, num; 6. audiiur tabella;; codicilli, aut uliquiti simili'. Pru-
Reversa vero est Deipara in domum suàni ^"oin deniins, bymn. 9, Perisiepb: de S. Cassiano, v. 15:
eerta futuri, non quod antea certa non essett sed Vnde pugillares Soliti pertuirere ceras. Fur< èlliiius
ait : Corripit hic Prudentiiis ptimam, malus nucior
quia experientia didicR* vera esse; quse àngelus
de Elisabetba pronutlliaverai. prosodimi Ego vero non video, cur repieheiideitdus
140.CAPUTIV. Joannis Bapiislm nadvitas. Lucse i, sii Prudeniius, cum pugillar ja put/illo-, seu pugno
56, 80. Pbrasis Fundere fmlum facililatem etìendi dicatur, et in pnqilló prima sit brevis. Computo
IrJelum itinuiu Dfaeoniius; 1. i^ v. 682, de eodem elidili Ausonius ih iambico ditnetro ; epigr. 146 ,
parlu S. Elisabeihse : Ftuidatttr de ventre puer sub Bipaiens pugillur expedì. I)é hujus nitidi labellis cera
sorte beòta. illitis, quibus vetmes scriliebanl , vide Commeni.
141. Elisabeth indeclinabile : scilieet volvenda ad cit. bymn. S. Cassiani. Jhveiici seuieniia ila
dies eogerei Elisabeibani fundere luetuin. Fofienrio exponenda esl, ut Zacharias simili et scripserit
dies habei vnn itistarilis leinporis; ut observaviiGi- nonieh -, et, recuperata facilitate loqueudi, illud
l'aiiius,lud: Lucrelii, verbo volvenda. Virgilius I. ix ; n pronuniiaverii; Hoc itiiiuil Evangelici,;! : Scri-
v. 6 : Turne, quod optanti DnìUmpromilterenemo— p'sit dicens : Joannes est nomen ejus-. Et mirali sunt
Auderet, volvenda dies en attutii ultra. Avitus; 1. v, universi: Et videtur poiior fuisse ratio, cur mira-
v. 411 , al. 416 : Maxima livciumas jampars exeye- rentur, quod nomen próiiutiliaverii, quam quod
rathoràSi— El volvendadies instabal sorte propinqua. scl'ipsrril: Pulerhnt enim Zacharias ci Elisabeth
142. Nolandus esl mos a Gra'ciSj Lalihis, et Ju- ìitiiu et scripto alilea intcr se consensisse de nomi-
dseis usilattis, quod propinqui convenire solebant ne Joannis impoiiendó. Et|iiidein non satis inielligo
ad vìsendas puerperas, ci adesse, eum posi otto * raliórienì S. Ambrosii incOmmcni. ad li. 1. : Et
vel novera dies* infami nomen imponebatur; quidem ille mutus intinlare vocabttlum filii nequkii
145. Suniii pariieulam sed ex Evangelio : Dixit, uxori : sed per projiheddm Elisabeth didirit,ttuod non
Nequaquam, sed Joannes vocubìturi didiceral a marito.Ratio Ambrosii cimfiiimui polerit,
147. Mal lotiitus ad butte Evangelista; locum sic si dicaiiir. itti Zacliariam Ulisse inuiutii, ul non so-
ail : Juvencus scripto exislimat Zacharium interrogu- luta non ioquij et non atidire} sed neque sèribeie
lum. MetisJuvenci alia iitiiii videtur, iiimirum Za- quldeh'i póssei. Veriim id neque ab Ambrosio expii-
cliaiiaiii mu-ibus rogatuiii, ul scripid nometi piléri miiiir, neque, (il ego censeo,- ab evangelisia innui-
edicerei. lur.
148. Vulgata, Et posluldhs pugilldrém : sic élìam
79 C. V. AQUIL. JUVENCI 80
Completusque canit venturi conscia dieta : [tent j4. Dicere, et Dominum mox prsegrediere viando.
Concelehrent cuncti laudes, gralesque frequen- Illius el populum duces per lumen apertum :
Asirorum, et lerrse, ponlique,hominumque pa- Errorem per le spernenl, mortisque lenebras
[renti : Abrumpent omnes, lua qui praecepla sequenlur.
Visere quod voluit, propriamque absolvere 165 Exbinc secrelis in vallibus abdila semper
[p'ebem. Vita fuit puero, donec, poscentibus annis,
155 En beat antiquam genlem, comuque salutis Valis ad officium pieno pubesceret sevo.
Erecto, iudulget Davidis origine lumen. Inlerea Maria; sponso miracula menlem
Hoc est, quod prisci cecinere ex ordine vates : Sollicilant, manifesta uteri quod pondera vidil :
Hsecest illa salus, qua; nos ex hostibus airis 170 Et secum volvit, quanam ratione propinqua;
Lripit, ut juste juslo servire queamus. Dedecus oppressum celet, tbalamosque recuset.
16087 El lu, parve puer, sanctus, diguusquepropheia 88 Talia iractanli torpescunt membra sopore,

LECTIONES VARIANTES.
151. Barthii membrana;, CompletusqueDei ventu- El in codice Cantata1., apud Sabalierium, Anlecedes
ro conscia dieta, ex quo Barthius reslituere vult enim ante (aciem Domini. Faustus cum Aldo facit,
Dei venturi conscia diclat. Tom., ventura.viliose. alii cum aliis, prmgrediere.
152.0ti. concelebrant et frequentant, minus bene. 162. Ald., Roman., Tom. per limen. Plerique per
154. Tom., Rom., Reg., Olt., quod: alii, qui. JJ lumen, quod ad verba Lucae i, 79, propius accedit.
160. Poelm., Rom., Ahi., Fabr., Et tu. Reg., 165. Plerique scribunt, Exhinc : Sabatierius, prò
Oli. cura Tom., Al tu. Versiones Vulgata, et Itala, d. s., Exin.
Et tu, puer. Codex Canlrabr., Et tu aulem, infans. 168. Roman, el codex Barthii, Morite sponsi,quod
161.Tom-, Reg.,Ollobon., Dicere, etDominummox lantumdem est, ut ail Barthius, cap. 5, libr. LXIX
prmgrediereviando. Ald. ita, sed progrediere. Cum Advers.
Aldo facto Rom., sed mendose progredire. Poelm., 171. Barthii codicis margini apposila erat conje-
Diceris, Dominum mox prmgrediere viando, el prò ctura philologi veleris Dedecusoppressm.qua indica-
div. s., progrediere. Prmgredierepraeferendum esl ex lur, S. Josephum existimasse vini illalam fuisse
verbis Lucse i, 76: Praibis enim aule (aciemDomini. Virgini. In Rom., cedei, error, prò celet.
NOTA.
154. Visere et visitare in myslerio lncarnalionis melius essel repudiare : nam repudiari eliam poiest
exponendo sa;pe usurpaiur. Confer Commentar, fuiunmi mairimonium. In codice Canlabr., Et nollel
hymu. xi Cathem. Prudenti'!, v. 52 : Dignalus orbem eam prmpalare. Hilarius, in Mallo, i : El dictum hoc
viseret. Joseph volenti eam abjicere, quia juslus ipse nollel in
15r>.Comu salutis, ex sacro endice. Comu He- eam lege decerni. Augustinus, episl. 155 : Et nollel
braica phrasi potentiam el regnimi significai. eam divulgare. Vigilius Taps., lib. xn de Triu. ; Et
156. Verba Luete sunt : Et erexit comu salutis in C nollel eam detegere. Secum igitur cogilabat Joseph,
domo David pueri sui. Versio Itala ex ms. Colbert., quanam ratione dedecus Maria' celarel, eamque. di-
in domum. Erigit ergo Deus poteniiam et saluiem , milieret, aul ejus coiijugium abjiceret. Hsec esl ex-
indiilgelque lumen ex familia David. posiiio Juvenci, qui propierea non approhat senten-
161. De verbo viare egi in comment. ad Pruden- liam nonnulloium, qui explicanl nollel eamiraducere,
tium, praefal. 2 Apolli., vers. 15. Adde Cerdam Ad- hoc est, nollet eam in domum suam ducere. Bar-
vers. sacr., cap. 144, n. 54. lhius, libr. xxxxiv Advers. eap. 9, probat, traducere
164. Abrumpent, disculient, dispellent ; e tenebris verbum nuptiale esse ex Prudenlio Juniore Hispano
cmergent. puto, inVita B.Mariaevirginis.Verunihicauctor,ut ego
166. Trigesimo acialis anno eos, qui ex ordine traducere dixit, ut explicaret, iiovani nuplam in
sacerdotali eranl, Judaeiad officiumsacerdotis admit- aliam l'amiliam transiisse, quia jam tum aliqui verba
tere solehant. Numer. cap. ìv, vers. 5 et 47. Mallhaci,Et nollel eam traducere sic accipiebant. Alii
167. Pieno mvo, piena sciale, plenis annis, ut Vir- existimant, Josephum nihil mali de B. Virgine indi-
gilius dixilde Lavinia, Jam plenis nubitis annis. Vide casse, vel quia iniellexerat, eam concepisse de Spi-
notala a nobis ad vers. 584,1. i Dracontii. rilu sancto, vel quia eximia Virginis sanctitaie per-
168. CAPUT V. Joseph cogitai relinquere Mariani. motus omne judicium susiinuit. Abbis eliam dissentit
Mailbaìi i, 19-24. Juvencus, qui polius cum Chrysostomo, Ambrosio,
169. Onus uteri hoc pariter modo dicunt Ovidius, Augustiuo, Justino, aliisqoe Palribus et inlerpreli-
Gellius, Sidonius, Avitus, Seduiius, quorum loca an- bus lenet, Josephum sibi persuasisse Mariani con-
noiavi! Omeisius. Ovidius, 1.ni Fasi. vers. 42 : Cm-jjj cepisse exadulierio. Menochius ab opinione philologi
lesti tumidus pondere venlereral. CunsuleArntzenium, veleris , qui in Juvenco conjiciebai Dedecus op-
ad Sedulium, 1.1, vers. 96. pressm, non abhorret. Fonasse, ail, exislimavitJo-
171. Glossa in codice Reg. esl, thalumos — spon- seph, Marim vini illalam, atque ila absque illius pec-
salia. Sponsalia proprie sunl promissio et slipulalio calo gravidam esse. In novo Thesauro Theologieo-
fiiturarum nupliarum. Juvenalis, sai. 6, vers. 25 : Pltilologii-oinserta esl dissertano Fraucisci Baringii
Conventumtamen. el paelum, et sponsulia nostra — De paradiqmaiismo, seu repudio sponsm adullerm.
Tempestaleparas. Glossa continuali poiest versu 178: 172. Ditinum hoc esl, ail Barlhius pag. 2778 : Quod
lime prmcepia sequens servat sponsalia poeta. Verba indicat, nonsomnium solum, sed ipsum eliam somnum
Maithsei sunt : Joseph aulem vir ejus, cum esset ju- homini immissum a Deo : quo poeto smpius ad ca-
stus, et nollel eam traducere, voluit occulte dimiiiere pienda per soporem monito, et prmsagia divina homi-
eam. Pro traducere Grsece esl napc/.SeiiJ.axitjcu,quod numanimi disptmunlurex sementitigaìldium poetarum,
est ignominia; exponere, osleitdere in exemplum, ul Homerus lx Aio?vnvov appellarti. De somniis, quae
infamare. Dimiitere, quod omnes exhibent, in lexiu a Deo in veleri, et novo Testamento immissa esse
Graccoest K7roXu5m : quod si sermo sit de conjuge, constai, agii Durantus in iracl. De visionili, cap. 9,
veni posset divortium cum ea [acere, si de sponsa, et Benedictus XIV, de Beaiif. libr. m, cap. 51.
81 EVANGELICA HISTORIA LIB. I. 82
Audivilque Dei super horrida somnia vocem : A NOBISCUM DEUSest nomen cui. Protinus ille
89 Accipe conjugium nullo cum crimine 90- Haec praecepta sequens, servai sponsalia
[pactse, | [parta.
175 Spiritus implevit sancto cui viscera fcelu. Sed tum forte novi capitimi discussio census
Hanc cecini! vales venturam exvirgineprolem; 180 Caesaris Augusti jussis per plurima terra;
LECTIONES VARIANTES.
173. Poelm., prò d. s., Fabr., ita legunt hunc pnuciio nomen cui : protinus, cum glossa cui—proli.
versum : Mox stertenie. Dei vox est audita mo- 179. Poel., Hadam., Sed tum forle novi capilum
neniis, quem spurium esse recte judicat Barlhius discussio census, quse scriplura approbalur a Barihio
loc. cit. ex suis menibranis, el exstat in Oli., in Tom., ubi
174. Tom., padum ; alii, pactm. Poelm., prò div. mendose furie, el discussio exaraiur, et in Aldo, qui
s., ita legit : Tu sponsam capias, vacai omni paclio cum habet prò tum. Aldo aduserei Rom., sed ad
frande. marg. prò capilum corrigitur capitur. In Reg. non
175. Codex Barihii sanctus, quod Barlhius prse- contemnenda est varieias NODO capilum discussio
feri sondo; idque ab sciolis correclonbus posiium censii. Fabric, FaiM., novus, capitum discussio, cen-
affirmai, sed non confirmat. Favei illi, quod apud sus , quod expriinilur a Poelm., prò d. s., Sed cum
M.<lihseum(egitur, Quod enim in ea natum esl, de forle novus, età Barthio, libr. xi Advers. cap. 20.
Spìrilu sancloest. Hoc (amen ipsum innuil nostra scri- D 180. Reg. CmsarisAngustiexjussis. Faust., Poelm.
ptura verbis sanclo {mtu. " prò d. s. : Cmsareque Augusto jussus per plurima
177. Rom. et edili omnes, quos vidi, ila habent: scribi, quod spurium videtur. Plerique Cmsaris Au-
Nobiscum Deus est cui nomen, proiinus ille. Reg., el gusti jussis per plurima lerrm, qu;e est inierpretatio
Ott. : Nobiscum Deusest nomen cui proiinus ille, eia verborum Luca; n, 1 : Ut describereturuniversut or-
pr. m. ita videtur esse scriptum , ut inielligatur cui bis. Fabricius edidii jussu prò jussis, secuiusque eum
sciliceli)irgiiu,sedasec. m. in Reg. addila esiinter- est Sabaiierius.
NOTA.
173. In scriplo codice Barihii glossa hsecerat : tor- nevai, celai silentio, cujus myslerium nesciebat. Hic
rido somnia—quod soninodubietatis premebalur: quae simpliciier vocat uxorem Mariani , cum paulo ante
Ioquilur de illa suspicione, quam de vitiala conjuge fuluram uxorem appellasse!. Nescio vero, au probari
liabeb.it Joseph , adeoque ad hunc locum parimi , possi!, nomine fulurm uxoris ab Hieronymo inlelligi
aul nihil poiius facit, ut animadverlit Barlhius. Vo- fuluram mairem aul matrem familias : Hieronymus
cem horrida poeiicam dicit idem Barlhius, et ex re enim in futura uxore raiionem innuil cur Joseph
ipsa uaiam, cujus quidam velili horror ansam dede- omnia sciveril.
ril mutationi. Juvencus Rerum hoc libr. versi 286 , 177. Mallhar.us, i, 25 : Et vocabunt nomen ejus
de Magis, Totani mox horrida somnia nodelli — Sol- Emmanuel, quod est interpretatum, NobiscumDeus. In
licitant. Adde, honorem de ntetu religioso dici, et codice Barthii glossa eral Homo-Deus. Relaiivum
saepecumveueratione conjungi. Valer. Flaccus, 1. n, cui in fine periodi rarum est, ted aliquaudo tamen
vers. 432 : Threiciis arcana sacris: hic numinisingens— „ usitaium, ut a Prudeniio hymn. 2 Perist. v. 299:
Horror. ConferComment. ad Prudenlium, 1.1eonlra. '-' Gemmas consci luminis, —Ornalur hoc lemplumqui-
Svinili, vers. Ib9. bus : quo versu claudiiur strnpha.
174. In codice ms. Barihii glossa erat, Posse hìnc 178. Sponsaliapada : si proprieiatem verborum al-
concludi inler consponsos solum, firmum lamen esse tendas, rursus censebis Juvencum in ea fuisse opi-
conjiigium. Nescio quo haee periineani, nisi l'orlasse nione, B. Virginem nondum Josepho nupsisse, cum
innuiiur, nondum fuisse mairiinonium venim inier is ejus ihalamos recusare, et ab sponsalibus recedere
Josephum et .Mariani.Plerique lamen senliiint, cum cogitabat. Sed necesse non est, ut in Juvenco. magis
Joseph eam animo volvebal cogiiaiionem, raium ma- quam in Evangelio proprieiatem verborum relinea-
irimonium jam fuisse conlracium, et verba Malthsei, mus. Confer notam. ad vers. 174.
Accipereconjuyem tuam interprelantur relinere, non 179. CAPUT VI. Ediclum Augusti Cmsaris. Lucse
diinittere; et uuoniam animo jam cogitaverat eam li, 1-7. Novum censum vocal Juvencus, ut explicet
dimiiiere. jubeiur ab Angelo eam cogiiaiionem ab- verba Luca; cap. cit., v. 2 : Hmc prof'essioprima facla
jicere. Poeta proprie erat puella, quando de nuptiis est, eie. Ex his versibus, ut ail Barlhius 1. LXIX,cap.
cena conditione convenerat : sponsa, cura solem- 5, clarissime docemur, el quid discussio sii in lali-
nes siipiìlationes, quae sponsalia dicebantur, arce- bus seriptorum locis, el qua; illa recensio fuerit po-
deboTnt.Hoc lamen discrimen a bonis scriptoribus puloruni sub Angusto : quali vix multis verborum
non semper observari, demotislrat Reuschius , qui periodis descripserint alii. Addii, discussiunem uovi
etiam lenet, conjugium pactm dici prò conjugem pa- census dici, quia non talis discussio census fuerat
ctam more Grsecoruin. Hieronymus bacili re dubius per lerrarum orbem ulla temporum memoria audita.
mihi videlur in cap. i Matthaei : Martyr Ignalius j) Invehiiur deinde contraGeorg. Fabricium, quod aut
etiam quartam addii causam, cur a desponsata conce- mutaverit ipse veram scripliiram , autvitiosam pri-
ptussit: Ut partus, inquiens,ejuscelaretur diabolo, dum scain ediiionem sequi voluerit. Certe, inquii , suspi-
eum palai, non de virgine, sed de uxore generaium. Hic cor, nimia licenlia in auclores , quos scholmcommen-
astimiur matrimonium rallini. Diaboius enim , qui dubal, ipsum illusum a scholastico supercilio. Cui ge-
non ubique prsesens esl, el ignorat eaquae, ubi ipse neri hominum parum abest, quin honorum auclorum
non est, aguniur, videus, Mariani uxorem esse recensio semper aliquid superbimculpabilis induerit.
Josephi, putare poluit, parlum non de virgine, sed Ciitiiolici scriptores, qui ita de Fabricio judicarunt,
de uxore generaium.- Addit Hieronymus : Antequam auctoritale acatbolici hominis Barihii facile suum
convenirenl, inventa est in utero liabens de Spirilu judicium tueri possunt. Discussioautem quid sit, ex-
sancto. Non ab alio inventa est nisi a Joseph, qui pene plicalBarlhius locis ciiatis. Erat enim quoddam offi-
licenlia mariiali fulurm uxoris omnia noverai. Intelligo ciuni disciissoris, iienipe inspecioris, censoris , aut
liceniiapeiiemariiali, quia sponsus erat, non inaritus, . quaesloris ; ac pentade discus-io est inspeciio , cen-
quod clarius exprimitttr verbis fulurm uxoris. Non- sio, census, diligentior examinaiio, scrutinio. Vide
dum ergo Maria uxor erai. Poslea lumen suhjimgil : 1. x Cod. , lit. 50, leg. 1, etc. Macrobius , Symma-
Quomodo Joseph, cum crimen celaret uxoris, jtislus chus, Julius Firmicus vocabulum discussiohacsigni-
scribilur ! Sed hoc testimonium Marimest, quod Jo- ficatione usurpant.
seph sciens illius castilatem, et admirans, quod ève* 180. Plurima terrm^ ut ameena (scorant; aspera
85 Ci V\ AQUIL. JlìVENGli 84
Describebatur, Syriam cum jure regebat & Desponsamque, sibi scribens, gravidamquepro-
91 Cyrinus, proprioseui- tota per oppidEfe fines [fes,sjus.
Edebant populi, vires, nomenque, genusque. Hosflitiiim amborum Bethlehem sub mcenibus
Urbs est Judsese Bethlebem, Davida-canorum [urbis
185 Quse genuit, generis quae censurr»jure, peiebal. 92 Augusti fuerant pweparva habiiacula, ruris.
Edidit hic Mariani Davidis origine Joseph, Vèto.Illie virgo novo completo in tempore fcetu.

LEGTIONESVAKIANTES.
181. Rpm., Syrim hoc tum jure regebat. Omeisius bat, — Desponsamque, etc. Sclicettgenius reslituere
cum uno Cantabrigiensi,, Describebatur. Syriam.lune volebat : Oblulii hic illuni Davidis origine Cmsqr,—
jure : quse lecita se Reuscliio approbab.il, sed pro- Addiditel Mariani, genus lime quod uUrque Irahebat :
pter oi.io.sampa.rlicula;lune repetitiouem edidit cum videlicet me, Belhlehemi; ILLUM,censum. Ila vero
Poelm., Ald., Tom,, Hadam., Fabr., Syrim,quam, ordiiiem versuiim seqq. collocai : Desponsamque—
ut inielligaiur ieri\mSyrim.-In R<?g.est. Syri'a , sed Illic cum duobus seqq — Hospitium. — Augusti —
videlur fuisse Syrim. Oli., probe, Describebatur, Sy- Circo.
riam cumjure r.egebal: nani plurima terrm, id est, loca, 188. Reg-, hospitio amborumeum co,!. Barihii, et
vel aljud simile innuunt verba Lucse universiisorbis! Rom. Ald., perperam, Hospitum amborum.
Fausius &\\ó\\...Describ.ebaiurSyrie : quam, ut sii Sy- 189. Editi plerique, et Rom. perparva. In cod.
rie prò, Syfia. Reg. est prmparva, idemque videtur esse in Olt. Co-
182. Poelm., pio div. script.,,,prqprii, ut intelli- B dex Barthii, prmparva habiiacula arvì : quo postremo
ganlur popuji, quod lenent Ald..,:Tom. In utroque laiere àliam vocem Barthius censei. Aliquid cogiia-
Canlabi1.e' Reg-,Cyrinus proprio, minus recle, quasi bat de antro. Gonjicere libel, ut niorem illi geram,
propriojure. Reiine proprios, videlicet fines. Angusto fuerant
' prmparva habiiacula in antro. Ald.,
185. Poelm.. Ald., Tom-, Hadamar., Fabr. , el filerai.
n\\\, Addebani. Vera ledi», Edebant, quae exsiai in 190. Et seqq. Olt., Reg., Codex Barihii, el apud
Barihii codice, et in, nostro, Ouol),. Edere verbum hun.GLugdunensis editio anni 1551, Poelm., prò d.
proprium in censii, et pa^lo post recu,i;rit, ubi ali-, s., Tom.,, Illic virgo,novo completo in tempore fmlu
qui legnili, Oblulii liìc-illunu Ro«i|., perpetra,, vires, — Solvittir, el puermn veleri cun.abulq texlu — In-
genusque, itoinenque. volmtnl, duroque dalur prmsepe cubili. In Ott., a pr.
185. Oli., qim'gennìl.- Mtarifequm-censum. Reg.., in., cubile, el videtur fuisse cqmplelq, quoti dare le-
qum genuit, generis qum censitili;.Aldus, Rom., et gitur in Reg. el Rom. Ad sexii casus, coiicursum yi-
alii, qum genuit, generis censum qum. landuro Reuschius edidit completa in tempora : sèd
: Oblulii hic illuni : gcnu,s,liinciiter- verairvlecitone») auiumal : Illic virgo novum com-
18ij. Daven.lt1..
que traliebal. Tom., Porli»,., Iladamar., Fato1., 06,- pleto in tempore fmlum— Solvimi-,per syneedoclien.
tnlit hic illuni, gen<u&Itine- quod uterque Irahebat. In Tom., el seeunda sciipiiira Pòelm., completo ìn
Olt. :•Edidil Itic i/lain D.avid-isorigine Josepli. Reg. tempore. Alci., Hadamar., Fabr., Poelm., in texlu,
Edidit Mariam Bdvldis,origine Joseph: a sec. m,., Illic \ir.go novitmcompleto.temporefmlum— Edidit,
<uni glossa in BtfiJileem. A.ld.us, t£didji et leni pannoso legatine :nolu — Texil', cui durum cu-
hic Ma,r,itmi.
Ine Mariani. Dtuidk origine Joseph : sed piincliim „ nas prmsepeministrai. Fabr., folu p,ro molli; Hada-
post Mariani memlose,uppicluui.vkjd^ir. Code* Bar- C mar., villose, complures pro completo. Daveulr., cui
ihii ila sine punclo, cui,consona,!,Rom., etduo.Can- cunas'durum. Schoénge.nius: Edi Ut, atque levi pan-
iibr. Sabalierius ex tura.que lecitale duos versus noso. tegminé folu. Bti'rthius imam liane ledionem
effecit : Edidit hic Mariani : D:av(disorigine Joseph tainquam spurìam mento rejicii.
— Oblulit hic Ulani, genus Itine quod uterque Irahe-
NOTA.
belli, infra vers. 262, per longa viarum, el s'milia. Virg. : Est specus haud ingens parvm sub mmnibus
P/ttrimtts'cum genitivo legilur apud Silium, libr. xvi, urbis. Juvencus opinionem eorum sequitur, qui Sal-
vers. 362 : Insignis multa cerviceel plurimus idem valorem in suburbiis Bethlehem natimi affirmant.
— Ludentis per colla jubm. Innuil aulem diversorium, de quo Lucas, fuisse spe-
183. Edebant, hoc est, profitebaniiir, promulga- luncam quamdam, aut terra; foramen : ita enim alii
baul, exponebant. Est verbum forense. Ulpianus , eliam tradunt. Nonnulli dnceul, in ipsa urbe Be-
Dig. libr. il, lit. 13, qui totus esl de ede.ndo,leg. i : tblehem Dominum natum fuisse. Beda,cap. 8 de Lo-
Edere est edam copionidescribendi(acere, velin libello cis sanclis, narrai diversorium fuisse quasi nalurale
complecd, et dare, vel diclqre. Pliiiius, libi1, x, episi. semianlr.nm, in orientali angolo Bethlehem siliim.
yi : Cum annos ejus, el censum, sicut prmeeperas, Juvenci senlentia el communior fuit inler veieres,
ìderem, admonilussum a perilioribus, etc. Alii crede- et inler caiholicos nunc saiis est recepia. Nihil la-
-';iji, minus bene. men certi ex sacris litieris eruitur, ul ejusmodi opi-
184. Possis ita explicare, Beiblehem urbs Judseae D niones confirmentur. Vide Suarium, toni, xvn,
est. Sed furiasse Juvencus legit, In Belhleliem Ju- qusest. 55, disput. 15, sect. 5, ul plures omiltam ex
dmm: ita enim legilur in versione vetcri ras. Canta- Proteslanlibns, qui peculiares disserialiones de Loco
br., et in lextu Grseco. Et liane leciionera lueiur natali Jesu Chrisli conscripserunt, Strauchium , Go-
Mazochius, t. in Spie. Bibl., ad Matlh. n, 5, eonlra tbol'redum Wegnerum, Joannem llenricum Krause,
S. Hieroiiymttm, qui eriorem librariorum exisiima- Samuelem Scheifliuni. Inter catholicos prò suburbio
bat Judmm prò Judo, aut Judm. Davida canorum, ut slatti Tillemoniiiis, Serryus, et alii : [irò urbe Peia-
I. n, vers. 572: Legislis certe in tempio Davidacuno- vius, Sandiniu's aliique plurimi.
rum. Alii variaut in quaniitatesyllubarum vocis Da- 190. Sacer lexlus : Cum essent ibi, impleti sunt
vidis. dies, ut parerei. Et peperil filium suum primogenitum,
187. Desponsa hoc loco de uxore certe dicilur. et pannis eum involvil, elreclinavil eum in prmsepio:
Lucas, vers. 5 : Utprofilereiur cum Maria desponsaio quia non erat eis locus in diversorio. Videri possunt
sibi uxore prmgnante. Pro/iteri verbum censuale est. Joannis Cbristophori Letschii Exerciiatio philologi-
189. De voce habilaculuin dixi in Commentar, ad ca de CunabulisChrisli ; Danielis Vogelii disserlalio
Prudcniium, bymn. 10 Calhem. vers. 40. Sannaza- de Stabulo Betlileltemilico, in quo Immani generis
rius fonasse Juvencum imiiatus est 1. n de Pan. Redemptor natus est ; Ern. Salom. Cypriani disser-
85 EVANGELICA HISTORIA LIB. I. 86
Solvitur, et pueruni veleri cunabula texlu A Nam genitus pu.er esl Davidis origine clara,
93 Involvunt, duroqueMatur prsesepe cubili. Qui populis Incera mox, lauitiamque propaget.
Circa spllicilaepeeorum custodia noctis Hoc signum dicam, puerum quod cernere vobis
Pastores tenuto vigiles per pascua Iseta. Jam licei,.impleniem gracili prsésepia voce.
195 Ecce Dei monilu visusdescendere ccelo 205 Talia dicenti junguntar niillia plebis
Nuntius, et subilus lerror iremefacta pavore Ccelestis, cunctique Deum laudanlque, rpganl-
Proslravit viridi pastorum corpora terrae. [que,
94 Talis et attonilis ccelo vox missa cucurrit : Talis etuniti vox agminis aera compie! :
Ponile terrorem mentis : mea sumile dieta, Gloria supremum. comite(ur debita pairem,
200 Pastores, quibus haec ingentia gaudia porto. Q5 In terris justos hominespax digna sequatur.
LECTIONES VAR1ANTES.
195. Ald., Rom. cura sollicilm, ut cura sii in au- 204. Vonckius rescribere mallet prmsepia folu,
l'ereudi casu. Plerique circa. Evangelista in Itala quia vocis nulla menilo apud Lucani, el Juvencus
vetcri, in illa regione, in Vulgata in eadem regione. exponil illa verba : Et hoc vobis signum : Invenieds
Adverbii more ssepe adhibetur circa sine casn. Ad ihfantem pannis involutum, el posìium in prmsepio.
clariorem synlaxin conjiciebam Circa sollicilospeeo- g Reponil Gallandius. explicari id posse cum Badio
rum, nempe sollicilos de pecoribus. Ald., Poelm. de infantili vagitu. Quod autem Vonckius ait, supra
prò d. s., Rom. pecudum, Tom., pecudes ; alii, pe- eliam legi legminefolu, id solum invenitur in scri-
eorum. ptura suppositiva, quam seculus est Fabricius. Vide
195. Reg., Olt., Rom., Barihii membrana;, Edi- supra vers. 191. Gracilem voccm, sive ejulalum
lio Lugdunensis anni 1551, Poelm., prò d. s., Tom., expressit auctor antiquus Homiliaein Occursum Do-
Ald., visus ; nonnulli ed., jussus. mini : Infaniem ejulantem, ac vilam mundo, gau-
196. Ald.,. et subito; Fabr., ac subito ; Tom., diumque largienlem.
Poelm. in lexlu, ac subilus. Oli., Rom.. et subilus;; 208. Reg., el Olt., comitalur, sed vers. seq., se-
Reg., al subilus. quaiur, quod poscere videlur comitelur. Rom., co-
198. Rom , d aitonitos, minus bene. mitalur, et vers. se,t\.,sequelur.
201. Rom., Jam puer esl genitus D. 209. Ald., Rom., sequelur; alii, sequatur.
202. Tom., viliose, propagai.
NOTA.
tatto de Fasciis Chrisli; Georgii Goetn Lurubratio suum. lieuscliius agnoscit, duos genitivos peeorum,
de prmsepioChrisli; Francisci Bianchini'! disserlaiio sollicilm noctis ab uno substanlivo regi, ut 1. in,vers.
de Translatione sacrorum cunabulorum, oc prmsepis 569, lncubuit, mentisque simul convulsa vetiena—
Domini, necnoncorporis B. HieronymiabecclesiaBeih-C Dmmonis.horrendi, purgalo corde, fugavil. Omeisius
lehemilicaad basilicam Liberianam , tom. ni Ana- sic verba ordinati Custodianoctis lenuil pastores pe-
stasia eorum, etc.
191. Quod cunabula veleri lexlu involverint pue- 197. Viridi terrm, ut vers. 194, pascua Imta- Neque
rum, difficulialem àniiqtiis librariis creavit, qui esl, cur dubitai Schoeligenius, àn Bethlehemitico
propterea locum hunc mtitarnnl. Sed adverlendum in agro viride solum fucrit, quamvis hibèrno tem-
est, cunabula stimi eliam prò ipso lecitilo Infamimi, pore natus fueril Salvator : cum in ea regione cce-
aut prò fasciis, quibus involvuntur. Plautus Ampli, lum sii temperatura. Multo minus unum hoc verbum
art. v, sceu. 1, vers. al : Sed puer ille, quem ego rios cogeret a communi sententia recedere de die, et
lavi, ut magiius est, et mullum valel! — Neque eum mense na!alis Domini, quamvis tot hae in re inler
quisquam colligare quivil in cunubulis: ubi alii le- se discrepent senlentia;, ut, excepto Julio, nullum
gnili quivit incunabulis, ul in Trucul. art. v, scen. sciam esse menseni, qui defensorem aliquein non
1, vers. 11 : Nunc opus esl carbonìbus, fasciis, opus habent. Eas omnes sententias expendit Tronibellius
est pulvinis,— Cunis, incunabulis. Ila etiam legi pos- in Vita Deipare, t. HI, pari, i, dissert. 18, cap. 1
set in Juvenco veleri incunabulo lexlu, etc. Beda de seqq., apud quem plures alii videri possunt.
Orthographia : Cunabula sunl panni infantim, sed 198. Hunc versum laudat Omeisius, similemque
Joannes Conslanlinopolitanusepiscopusscribil, Lazo- dicit illi Maronis libr. xi, vers. 296 : Variusqueper
rum in monuméntocunabulis involutum. Ad bare ver- ora cucurrit—Ausonidum turbala fremor. Infra, v.
ba Cerila, Advers. cap. 121, num. 68, ait : Tu hic 396 : Tunc vox missa Dei longum per inane cu -
rimare, quid sint. Opinor, a noniiullis sumi cunabula n" curril.
prò qiiibusvisfasciis. Veleri lexlu paupertatein deno- 200. Portare proprie est gestare, sed accipilur
tai, quam immerilo nonnulli a Jesu Chrisli parenti- saepe prò all'erre. Ovidius, libr. in ex Ponto eleg. 4,
bus removere lenlani. Juvenco accinto Seduiius I. vers. 1 : Hmctibi non vanam porlanlia verbo salulem
il, vers. 57 : Omnia qui propriis vestii nascendo dg- — Naso Tomilana millit ab urbe tuus. Terentius
nis, — Obsitusexiguishabuit velamina pannis. Andr. act. n, se. 2, vers. 1 : Dii boni, boni quid
192. Cubile, seu prsesepe, in quo jacuit Dominus, porlo ?
Juvencus vocàt durum : quod minime evinci!, non 205. Plebs cmleslisypeantur angeli per tapinosiu,
fuisse ligneum, ut eonlra Basnagiuniostendi in Com- quse est rei magnaehumilis explicatio. Epitbetiim
mentario ad Prudenlium hymnT9 Cathem. vers.77, vero cmleslisfacto, ut cum dignitate id dicatnr. Sic
ubi ad v. 80, pag. 374, aeri incisimi exhilui imagì- in gurgite vastode mari aple dixit Virgilius.
nem antiquam lignei prsesepis Saivaioris, quam 207. Agminisvidelicet ccelestis. In Vulgata, Mul-
cotnmendalissimus cardinalis Borgia e locupleti tìtudo militim cmleslis; in Itala versione : Mullitudo
suo museo prò singulari si tulio quo saeras lille- exercitns cmleslis. Angelos dici, et èsse militiam
ras colil, et fovet, mecum liberaliter commuiiica- cmli docui in nolis ad Dracontium 1. u, vers. 475.
ver.it. Astra etiam, et sol militia poli vocantur ab eodem
193. CAPUTVII. Angelus nativilalem Chrisli pa- Draconlio lib. ì, vers. 229, et lib. II, vers. 25 et
storibus nunliat. Lue. n. 8-20. Syntaxis nonnibil v. 553.
implexa esl peeorumcustodia sollicilmnoctis. In sacro 209. In plerisque mss. Graeci lexlus legilur h
codice : Custodientes vigilias noctis super gregem «v6/sw7tois eùSoxfa,in homiuibus bona volunlas.In non-
S7 C. V. AQUIL. JUVENCI 88
210. El simul his dictis coelisecreta revisunt. A 215. Omnia noclurnis monilis quod*vera recur-
Pastores propere veniunt, puerumque jacen- [rant.
[tem 96 Viderat octavam lucem puer : ecce recidi
Praesepisgremio cernunt: post inde sequentes Ad morem legis, nomenqueapiare necesse est:
Dispergunt late celeris vaga semina fama;. Imposilumque illi est, monilis coeleslibus olim
Mirantes laudata, laetantes constupuerunt, Quod Maria; vox missa Deo pnecepit, lesus.
LECTIONES VARIANTES.
210. Ald., Rom., Afa; alii, iis. In Tom., his nia, dein hic Mirantes.
doctis, mendum puto. 216. Barihii codex, atque recidi, quam scripturarn
212. Poelm. prò d. s., inde sequentes. unice probat Barthius. Plerique, ecce recidi, quod
215. Tom., Ott., Reg., codex Barthii, celeris; aeque bnnum est.
plerique edili, Celebris,quod in Olt. videlur fuisse a 218. Tom., illi. monitis, sine esl.
pr. m., et est in Rom. Omeisius prsefert etiam Cele- 219. Reg., missa a Deo, contra melrum, immisso
bris, quia vox vagaceleritatem jam indicat. a ex aiiqua glossa in lextum.
214. In Ottobon. prius ponitur versus seq., Om-
NOTA.
nullis lamen, ut in Vulgata, et in Itala versione ]i munt dare, circnmcisiim fuisse puerum Jesum :
hominibusbonmvoluntatis, eùSoxioc?. Vulgata; magno Et poslquamconsumatalisunl dies odo, ul circumei-
consensu accinunt Patres. Juvencus etiam justos ho- deretur puer, vocatumest nomenejus Jesus. Aperiius
mines cumdicit, intelligil in terra pax hominibusbo- circumeisio indicaiur in texlu Gracco, ubi post puer
nm voluntatis. Menochius sic textus Latini sensum est parlicula el,1qua qundammodoasseriiur circum-
expmiit : In terra pax hominibus bonm voluntatis eisio, el additili impostolo nominis : Juvencus certe
divinm, et beneplacitidivini, id esl, pax hominibus circitmcisionem astruil; quae fide divina credenda
quos Deus amai, et jam gratos habet, et in quibus sibi est, cum universa Ecclesia ita verba Luca; inlelle-
complacet. Maldonàlus idem leniierat, qui ad prae- xerit. Quod aulem necesse fueril, Christnm ad mo-
deslinalos hunc locum refert. Alii bonm voluntatis relli legis circumeidi, commoda disiinclione expli-
homines appellata, qui bonam habeant voluntatem, candum est. Christus enim praecepto circumeisionis
et ad recipiendam pacem, quseannuniiabalur , pro- siibiecius non erat, adeoque parentes ejus non fue-
pensam. Weisleniu sscripluram in mss. Grseciscom- runt obligati ad illuni circumeidendum. Nam pra;-
munem acriter defendii. lerquam quod Deus erat, non fuerat ex semine virili
210. Vulgata, Discesserunt ab eis angeli in cm- generatus. Nihìlomiims Suarius toni. XVII, disp.
lum. Simili modo texius graecus. Ai Itala velus in 15, sect. 1, ducei, quamvisper se non fueril necessa-
nonnullis mss. in singulari, Di&cessitangelus. Cmli rium parentibus Chrisli puerum circiimddere, per ac-
secreta; phrasisab aliis eliam poelis usurpala, uldixi cidens lamen ad vitandum scandalummerito existi-
ad Draconlinm lib. n, vers. 4, Qum cmlisecreta le- mari poluisse necessaiium.Praelerea maxime decuil,
gunl. A poelis alii id acceperunt, ulGregoriusMagnus p Christnm circumeidi. S. Thomas part. in, qusest.
lib. il Diabig. cip. 55, Cmlisecreta penetrare. Appo- 37, ari. i, theologica illa sua gravitale, et singulari
site etiam revisunt dicium de angelis, qui ad lo- ingenii perspicacia, quo res ad vivum resecare so-
cum suum, uude veiierunl, redeunl. Virgilius non tei, seplem causas disimele memorat, oh quas Chri-
semel hoc verbo usus est tali significatu. stus debuto circumeidi. Id aulem satis est, ut aliquo
212. Gremiumeleganter iransl'ertur, el de rebus sensu necessarium fuisse dicatur, Christum ad mo-
inanimis dicilur, ut gremium lerrm, gremium urbis, rem legis recidi. Apiare nomen videlur muluaius
gremium Grmcim.Silius lib. vili, vers. 192, de flu- pseudo - Cyprianus in traclatu de cardinalibus
mine : Dancearenoso (sic fama) NttmiciusUlani— Chrisli Operib., cap. de ratione circumeisionis : Hoc
Suscepit gremio, vitreisqueabscondilin antris. In re cum oclava die jussum sit, celebrati, et nomencìr-
nostra, cum senno sit de pucro, majorem venusla- cumeiso apiari, etc.
tem habel Prmsepisgremio cernunt puerumjacentem. 218. Iinposituin illi esl nomen, quod vox praccc-
215. Juvencus vini verbi Grseci complexus est : pit, etc, scilicet Jesus.
nam §ieyvó>pia-uv ambiguum esi, et significai cogno- 219. Jlfissa Deo prò a Deo, dalivus prò ablativo,
verunl, ac simul nota aliis feceruni; quod utrumque quod Juvenco familiare est in hujusmodi verbis pas-
Juvencus expressit. sivis. De hae voce missaa Deo vide vers. 98. Lucas,
214. Constupuerunt a constupeo, quod verbum, qui hisloriam Magorum peuilus omiltii, post cir-
nescio, an alium auclorem hab^at prseter Juvencum. cumeisionem illieo purificationem Maria; enarrat.
Et poluit quidem is dicere Imlanies obslupuerunt : Vocatum est nomenejus Jesus, quod vocaivmest, ab
sed maluit conslupueruni, ut simul omnes stupuisse angelo priusquam in utero conciperetnr. Et poslquam
declararet. D impleti sunl dies purgadonis ejus secundum legem
215. Stupebant pastores, quod omnia monitis Moysi , lulerunt illuni in Jerusalem, ut sislerenl
nocturnis respondercnl ; vera nimiritin essent ea, eum Domino. Al Malthseus, qui purificationem
deqmbus nociu adinoniii fuerant. Hic autem stupir Maria;sileulio prseteriit, siaiim post orlum Salva-
narrari videtur de die, aul diebussequeniibus. Cura toris Domini magorum advenlum commemora!, et
enim pastores vidissenl puerum jacentem, posi, ut subinde fugam illius in Agyptum. Cum ergo naius
vers. 212 dicilur, disperserunt vaga semina celeris esselJesus in BethlehemJudo in diebus Herodis regis,
famm. Inde sequitor, Lmiantesobslupuerunt, — Om- ecce magiab Oriente venerunl Jerosolymam,eie. Qui
nia noclurnismonitisquod vera recurrant. Ordo idem cum recessissenl, ecce angelus Domini apparuit in
expositus esse videlur in sacro codice, Vera recur- somnisJoseph dìcens: Surge, el accipe puerum, et
rant, ul lib. il vers. 769, Ut diciumIsaim merita de. matrem ejus, et fuge in JEgyplum. Difficultas hsec
pleberecurrat. jam diu lorquet interpretesj priome fueril puri(ìca-
216. CAPUT Vili. Circuincisio Domini. Lue. H, lio advenlu magorum, an adveiilus.niagorumpurifi-
21. caiione. Si dicamus, primus venisse inagos, quam
217. Exstant peculiares Dissertaiiones De.circum- Christus in tempio oblatus fueril, non intelligitur,
cisioneDominia Guil. Lysero, AntonioBynaeo,Dan. qui fieri poluerit, ul post advenlum magorum Chri-
Gerilesio consrjriplae.Verba Evangelista; non expri- stus prajseuiàlus fueril in lemplo, cum ei iierodes
89 EVANGELICA HISTORIA LIB. I. 90
22097 Scripserat antiqua; Mosesmoderamina legis, A. Coelestesvoces, cui quondam prsescia rerum
3Sinterquse, primos priscode sanguine vatum, Virtus prodiderat, quod carcere corporis segri
Observare dedit, fetus offerre sacrandos, Deposito, moriem Iiber, requiemque videret,
Implumesquesimul ferread delubra columbas. Cura primum coeli laudem,terraequesalut'em,
Hsecubi per Mariani-tempio servata ferunlur, 250 99 Omnia quem vatum spondent oracula,
225 Ecce senex Simeon, dignus comprendere [Christum
[sensu Vidisset tempio solemnes ferre palumbes.

LECT10NES VARIANTES.
221. Sabalienus , Atqueinter primos, et prò d. s. lesteis, ex quo tarlasse natura est cmleslisvocis, et
Inter qumprimos, quod unum in mss., et editis in- priusfactum sensumex sensu. Poelm. eliam prò d. s.,
venio. sensu — Cmlesleisvoces. In Olt. mendum est dignis
225. Ald., Tom., Rom., Reg. , Ott., sed a sec. prò dignus, uli ibicorrectum apparet.
ni., ut videlur, codex Barihii, et alii sensu — Cm- 251. Reg., Rom., palumbes. Ott., Tom., Ald.,
lestes voces. Hadamar., Poelm., Fabr., sensum— Poelm. prò d. s., Fabr., palumbos. Poelm. in texlu,
Cmleslisvocis.Codex Barthii prò cozlestesscribit cm- Hadam., columbas.
B
NOTA.
illusus a magis illum qusereret ad perdendum eum , miniscuntur, oblaiionem Chrisli in tempio lune per-
et Joseph, poslquam recesserunt magi, admonitus actam, cum jam irimus essel, ea fere sciale qua
fueritab angelo fugere in Agypliim. Prseterea quod Anna filium smini Samuelem ad lemplum adduxit.
Herodes jussil, uccidi iufanies omnes a bimatu, et Eorum inlerpretatioiiein l'use exponii, el refellit
infra, oslendil, magos non slalim ac puer naiusesi, Trombellius de vita Deipara; t. IH p. 1, diss. 22.
venisse Jerosolyinani. Contra si asserì mus, ante 220. CAPUTIX. Purificano Marim. Lue n, 9-59.
magorum advenlum Chrisli prsesentationein, el pu- Verior esset inscriptio PrmseulatioChrisli in tempio :
rificationem Maria; peractam, explicandum est, qua nani de purilicalione Matite vix loquitur Juvencus.
ratione acciderit, quod magi in civiiaie Belhlehem 221. Conslructio obscura , nec satis clara senlen-
infaiiiemJesum adoraverint. Addit enim Lucas post tia. Evangelista sic habet v. 25: Sicul scriptum esl in
oblaiionem in lemplo cominemoraiani cap. 2, lege Domini: quia omnemasculinum adaperiens vul-
vers. 39 : Et, ut perfecerunl omnia secundumlegem vani, sancium Dominovocabitur.Elut darent hosliam,
Domini, reversi sunt in fialilmam'An civitaiemsuam sccunduinquoddiciumestin lege Domini,par tuiiurum,
Nazareth. Hae difficuliale non deterrilus Juvencus, aul duos pullos columbarum. Sensus ergo verborum
primum praeseutalionem in tempio rel'erl, limi ad- Juvenci hic erui poiest; inler qua: moderamina an-
ventum magorum. Revera cum Mariae purificano tiqua; legis Moysesdedit, ut id observarent, quod
quadragesimo die post Jesum nalum secundum le- primos l'etus ii, qui sunl prisco de semine sacerdo-
gem acciderit, quod Lucas narrai, parentes Jesu in tum offerrenl Deo sacrandos. Lex enim ipsa Levil.
Galihram revertisse , poiest quidem id ila accipi, ut p xn, 6, sic concepia esl: Cumqueexpleti fuerint dies
slatini reverleriut, sed poslea, verterne anno, eo purificalionis sum, sive pio fido, sive prò filìa, deferet
fere tempore, quo natus fuerai Salvator, in civita- ognuni anniculumin holocauslum, et piillumcolumbm,
iem Belhlehem redierinl, ut idem narrai Lucas 4! : sive turturem prò peccalo ad oslium labernaculi lesti-
El ibanl parentes ejus per omnes annos in Jcrusalem monii, et tradel sacerdoti. Qui afferei illa corani Do-
in die solemni paschm.S. Epipiianius, qui I. 1 Haeres. mino, e! orabit, etc.
50, num. 29, affinimi, exaclo biennio venisse magos 222. Observarededii, Grsucismus, ut Ferre sui dc-
ad Christum adorandttm, tradii eliam, Josephum, et derat monumentum, et p'gnus amoris, Magnum dal
Miriam cum infame quolannis, vel certe primo, et ferre lalenlum. Virgilius , et alii. Vide infra v. 509.
secundo anno eo tempore, quo puer natus erat, 224. Quamvis nec Chrislus lege pra'scnlaiionis in
Bethlebemum accessisse. Alii ameni polius arbiiran- tempio, neque Maria lege purificalionis compteben-
lur, Lucani posi narraiam purifìcationem illieo relu- dcretur, tamen maxime decuil, eam legem a Mariti
li-sc, parentes Jesu cum puero in Galila'am remeas- prò filiti, el prò se observari, ut de circumeisioue
se, quia nihil de fuga in Agyplum diclurus erat : de diximus ad v. 217. Agunt hae de re iheologi in iti
qua in soinnis admonilus fuit Joseph post pisesenta- pan. S. Thomse, qutesi 57, art. 5 et 4.
lionem in tempio, antequam in Galila;am revenis- 225. Simeon significai audieniem, obedientem:
senl. Ila scnliunl Augustiuus de coosens. Evan- ad quod elymon fonasse resp-cii Juvencus , duin
gelist. lib. II, cap. 5. Beda, Jansenius Gandavensis, ait, eum fuisse digiuni) comprendere sensu coelestes
Cajetanus, et alii plures. Etsi ergo plerique exisii- voces.
ment, adoraiionem magorum aut die 15 posi orlimi 227. Carceremcorporis vocat phrasi familiari sa-
Salvaioris, aul saliera anie quadragesimum diem D cris et ecclesiasticis scriptoribus , de qua plura in
comigisse, tamen conlenincr.da non est ratio concor- Comment. ad Prudentium v. 41 proosmii pag. 235.
dia; a Juvenco, antiquissimo interprete, itala. Con- 2-28. Modem viderel ex sacra pagina, Non visu-
ferii in liane rem possunt llermanni Rombacliii rum se mortem, quod eodem modo in texlu Graeco
opus : Primiuce genliuin, sive historia, et encontium dicilur. Fonasse haec locniio »d iltam figuram per-
Sanciorum trium magorum; Petti de Marca Disser- linel , qua interdum iinus seusm, vel aclus ejus
latio De adventu magorum ad Chrisium, et an reges pio alio ponilur. Sumiiur videre prò experiri,ut
fuerint ; Floreniinii Exercitatio 5, De Magorum ad psalm. xv, vers. IO, Nec dabis sondimi tuum rìdere
Chrisium venienlium historia, itìnerisqiie tempore; corruptionem.
Alplinnsiisde Memioza De magorumhistoria; Steplta- 229. Cmlilaudem, nimirum quem coelilaudani.
nus ;Salazar De advenlu magorum; Leichnerus De 250. Infra, v. 272, Omnia veniurumspondentquem
tempore magorum; Augustiuus Catmei in Disserta- oracula valimi. De vaticiiiantibus, el vatibus id
lione De magis; Balthasar Slolberg ; Daniel Roden verbum spondere saepe dici solet.
De iìsdem magis; Laurentius Beitediclus Triebel De 251. In lege scriptum erat , Par lurlurum, aut
Magispost Jesum in tempio reprmsentalum advenien- duos pullos columbarum; el paulo aule Juvencus ait
libus in novo Thesauro iheologico-pbilologico. Pe- Implumesque simul ferre ad delubra columbas.Cur
culiaris estopinio Harduitii, et Berruyeiiij qui com- ergo nunc dici! palumbes?Oimìiir. quia pauperlatem
91 C. V. AQUILi JUVENCI 92
Isque ubi, curvalo defessus corpore, templum A Corporis e vinclis, Gnemque imponere verbis
Jam gravior penetrai, mnnuit quod spiritus Digtietur cura pace suis. En splendida uoslros
[aucior, 240 Lux oculos tua circumstat, radiisque refulget,
Ecce simul par.vum gremio genitricis Iesum Quam cunclis hominum luslratis gentibus addel
235 100 Ad templum sensil venisse, irementibus Israelilarum cumulata; gloria plebis.
[ulnis 101 Quid tantum Maria; stupuerunt pectora
Accepit puerum, lselusque hsec dieta profalur: [malris?
Nunc, nunc me famulum Dominus nunc liberei Hic puer ad populi casum dalur : iste renasci
[arclis 245 Concedei populis : dieta in contraria signum
LECTIONES VARIANTES.
252. Trombellius in Vita V. Deipara;, tom. ni, diisque renitet, nisi emendes renidet, ul videtur
dissert. 22, legit, Ipse ubi curvato, el prò d. s., factum in Rom. Koenigius ex niembranis Barthii
Isque ubi, quod alii pra;ferunl. Crediderim, a Ju- prolulit renidet, ediium eliam a Reuscbio.
venco scriptum Is ubi, producto monosyllabo is, 241. Poelm. prò d. s., Rom;, Oli. a pr. ni.,
ni in siniilibus alibi dicam. Tom., ubi curalo per- Tom., Ald., Fabr., addèl. Reg., Hadam., et alii,
peram. Sensus enim poscit cnrvulo. addit. Ald. meiitibus prò gentibus.
255. Trombellius in Vita Deipara;, 1.e. dissert. B 242, Furiasse cumulala, vel cumulale. Post hunc
22, q. 7, cap. 1, legit movil, el prò d. s. monvil; versum in Poelm., Ald., Tom., Fabr., Davenlr.,
proli ti movit, nempe Deus vires corpori Simeouis legilur hic alius, Hinc ait : Rmc quid, virgo, libi
addidit. Leclio communis monitil verio'r etiam est. lam miravidentur?'qui ab aliquo sciolo iiitmsus est,
Verba Evangelista; sunt : El verniin spirilu in tem- ut cum Evangelista serrno Simeouis ad Virginem
plum. conversus ostendeiur. Deest in cod. Barthii, in
257. Torn., Nuncme famulum, repugnante metro. nostris Reg., Rom., Oli. Omissus eliam fuit in
Grunero magis arridel leclio cod. Un., Nunc, nunc editiòne Reuschiana, quod lypographi vilio evenisse
jam famulum. Ald., Poetai, iu textu, Reg., Rum., minus recle suspicalus esl Gallandius.
Hadamar.,atris.Tom.,Fabr., arclis. In Otl. deletum 243. In Aldo deest hic versus : Quid tantum Maria;.
est arclis , et factum atris. Magis placet arclis. In Barthius libr. LVIII,C. 5, ait, vulgo scriptum esse
Rom. mendura Deus prò Dominus. Sabalierius, li- viscera malris : quod ego ne in Fabricio quidem in-
berat arctis; sed poslea v. 239, Dignetur. Mss. et venio, cujus editionem ilio loco Barlhius plerumque
editi exhibeni liberei, et mox Dignetur. Sed verbis emendat.
Lucse magis convenit liberal.. . Dìgnatur. Versiones 24i. Codex Barthii, Rom., ad casum populi dalur,
veteres, etPatres conslanter habent, Nunc dimillis quod edidit Tom. Alii, ad populi casum. AL, Da-
servum luum, Domine, secundum verbum tuum in venlr., ad casum populis dalur.
pace. Ambrosiuslamen libi1.De Josue, cap. in', legil : 245. Reg., Concedeipopnlos, cum Tom. Plerique,
Nunc, Domine, dimitle servum tuum in pace, et ila populis. Grunerus cum codd. Augi, prsefert populos.
eliam libr. II in Lucani. Alibi autem cura aliis f.icit. 0 Tom., Ald., Fabr., Davenlr., posi populos, vel po-
258. In Otiob. et Reg. vinculis reme correclum pulis, ila legunt, illi signum esse negabunt -~ Fmde-
est per vinclis. ris, hi contra cmlo venisse tenebunt. — Livor edax
240. Ald., Tom.. Fabr., Reg., Poelm. prò d. s., faciet, lellium ut percurrat amarum : — Atque am-
radiisque refulget. Hadamar., Poelm. in lexlu, ra- mani, eie. Ila etiam Poelm. prò d. s., sed cum Aldo,
diusque refulget. Otiob. contra rationem metri ra- et Tom. legit, Alque titani [ulgens animam, mihi
NOTA.
Virginis ila magis declarare voluit. Esl enim pa- peeius, et brachia, gremium est complexus ventns
lumbes, vel palumbus Columbussilveslris, in arbo- et lemintim , quem sedentes efficimus. Si proprie-
ribus, ac sepibus nidilicans. Ex Evangelio quidem tas verborum servetur, hic prò gremio dicendum
non liquet, an Deipara turtures, an columbas, an esset sinu. Sed unum prò aliero siepe ponilur,
palumbes obtulerit. Suarius in in pari., qusest. 57, quidquid c.mtra dispute.i Yalta Eleganl. 1. ìv, e, 57,
disp. 16, sed. 1 : Est autem, inqnit, observatione quem videlur sequi Badius : quamquam is inter-
dignum , cur Evangelista non definite, sed sub dis- pretaiur, inferiorem pueri paitem in gremio foveri
junctione eoruin oblaiionem reluleril : lex enim sub poluisse, dum pars super.or in brachiis reeubabat.
disjunctionefuit lata, quia voluit hoc offerenliumvo 258. Corporis e vinclis, ut v. 227, carcere corporis.
[untali relinquere, lamen in effcelli non servabalur, Vide etiam Barthiiim Advers. pag. 10,64, ubi pro-
nisi definitealterumeorvm offerendo. Cum ergo Lucas ]0 bai, viucula procorporibus, seu poiius vilis, ut ai',
non legislaloris , sed historiographi munus exerceal, poni.
cur non definite retulit quid Virgo obtulerit? Revera 259. Evangelista ail, in pace: qure formula e
nulla alia est ratio, itisi quia solum voluit significare p^alrais, aliisque sacra; Scriptune locis petita , a
Virginis pauperlalem, quod nobisesse poterai utile. Chrisiianis semper adhibita fuit, et in elogiis sepul-
Nani quod obtulerit lurturem, aul pullum columbm, cralihus passim inscripta. Confer Lupium Diss. 1,
nihil ad nostrani instilulionemreferebal. De baptisier., num. 138 seq.
252. Seneclus Simeouis descrihitnr. Ex senio 2ìl. Lusiralis, purgalis, a scelere expiatis; aul
cnrvalur corpus. Silicernium hominem decrepilum iUustraiis. Vide v. 280.
dietimi pulant, quasi silicem cernat. Senem fuisse 242. De leniti syllaba in Israelilarum lilem movet
Simeonem ex Evangelio colligi potasi, et canii Koenigius,quasi necessario sii longa. Sed prseter-
Ecclesia in antiphoua ad Magnificat in primis Ve- qtiam quod nullum esset peccatimi, si secunda, et
speris Purificalionis. In leclionibus 2 nocturni ejus- tenia compianta! 1, potasi eliam persynaresin utra-
dem lesti ex quodam sermone, qui S. Auguslini di- que vocalis contraili , ut primus pes sit spondseus:
cilur, sed nunc hujus esse non ereditur, id asseri- quod ipse Koenigius concedere videlur, dura ex a,
tur : In lemplo prmsenlabalur, el a Simeone sene, eudiphlhongtim fieri posseaniniadveriit. Pari omni-
famoso, annoso, probaio, coronalo aqnoscebalur.Cur- no modo Israelilarum in suis versibus hexametris
tius S. Augustini est sermo 20 de Tempore, ubi ait: dixerunt Dracontius, Foriunalus, Drepanius, et alii.
Simeon ille senex diu vixeral. 243. Tantum, tantopere, ut supra v. 79.
233. Gremium a sinu differì, quia sinus est intra 245. Verba Lucse sunt : Ecce positus est hic
93 EVANGELICA IIIsTORIA LIB. I. 94
lstius, adven.iet; percurret debita letho, A. Destituii viduam mors immalrra marili.
102 Atipie animam malris ferro, fulgente Casta sed in tempio semper prò conjuge vita,
[ macb.sera; 103 Et cultus cessereDei; quse mimine jussa
Quo,pateanl ledi tenebrosa volumina cordis. 255 Cognov.ilChrisium, et simili sermone locuta est.
Haecait in Simeone D,eus : mox ecce prophetae Inde ubi solemnem pueri prò nomine legem
250 Femineamsanclo compiei spiramine mentem. Compievi! geniirix, et Joseph omnia mirans,
Anna fuil natu gravior, quam in flore juvenla; Ad patriam Iseii repedant, puerumque reporlant.
LECTIONES VARIANTES.
crede, machmra,prò quo alii Atque animmn malris ecce prophelm,—Femineam, etc. Explicatur id in
ferro fulgente machmra. Codex Barthii, Poelm. in glossa Reg., prophelm—Prophetissm.Annm: scilicet
texlu, Rom., Olt., Hadamar., populis, dieta in con- Deus complevit femineam mentem Annsc prophetis-
traria signum — lstius advernel,percurrens debita le- soe. Cum.non inlelligerenl librari!, propheten dici
tho, — Atqueammanimalris ferro fulgente machmra.; de Cemina, ut sacerdotem,vatem, et similia, versum
— Quo pateani., eie. Ita Reg., sed, ut dixi aniea, corruperunt, posilo vox prò mox.
pppitlos,et mox percurret debita, mi etiam Inbei B 252. Poelm. prò div. script., Ald., Daventr.,
Olt. In Rom. est aiiimum prò animata. Barlhius sui Conslituil viduam.
codicis lecliouem iis expendendam relinquii, qui 233. EiBii, Hìnc fruttar casta, charo prò conj-age,
optimum Chrisli valem, ul ait, et antiquitati aesti- vita, — Con.liniioque.Dei cultu : qum numine ducla —
mabilem nova aliquando recensione ex'inabnnl. Coqnovit.Apud Reiischiuin nonnulli codices, ul hic
Eamdem leciionem in ediiione Reuschiana minus innuit, et nostri Reg., Rom., Olt. ila legunt Casta
reciam putal Gallandius. Teneo scripturam brevio- sed in tempio semper prò conjuge vita, — Et cultus. 5
rem; nani alia longior videtur esse facta, ul Juvenci cessere Dei, qum numinejussa —-Cognovit.Et glossa
versus, aliquantulum obscuri, clariores reddanlur. in Reg., i cessere, accessere illi ieminac; jussà,
249. Editi omnes, quos vidi, ila habenl, Hmcait compulsa, i
in SimeoneDeus : voxecceprophelm.Rartbius in suo 257. Rom., geniirix, Joseph, deest et.
codice corruplutn id reperii, Hmc Simeon dixit mox 238. Poelm. in texlu, Hadam., redeunt ; plerique,
Deus ecceprophelm : veram scripturam ex aliis co- repedant. Barthii codex, repeiunl : sic cum praeposi-
dicibus in medium reduccndam sperabat. Eam éxhi- tioue ad usurpata verbum repeto Virgilius, Gratius,
beut tres codices apud Reuschinm, el ires nostri el alii. Rom., mendose, Ad primam Imti.
Rom., Reg., el Oli., Hmc ait in Simeone Deus : mox
NOTA.
in ruinam el resurre.ciionemmultorum in Israel, et in pntebunt. Voluminacordis nove furiasse diclum, sed
signum, cui confradicetur.' His respondent versus eleganler. Voltimeliest, quidquid in gyrum flectl-
Jtu enei, Hic puer usquead adveniet. Seqiiilur Lu.'-as:iC tur. Translale quoque Pliniusl. vii, cap. 45, Magna
El luam ipsius animam pertransibil gladius, ut i;eve- sortis humanmvolumina.
leniur ex multis cordibuscogiiationes.'Vetus Italica in, 249. Cur prophela, vel propheles, prophelm de l'e-
ms. Colbert., El luam, el ipsius animam peilransiel, mina dici non possit, tulliani idoneam raiionem vi-
etc., et in ras. Caitlabr., Et («imi ipsius.autem am- deo. Reuschius non dubitassel nostrani scripturam
mani. Juvencus hoc ita reildii, Machmra ferro ful- seqtti, si bie usus vocaboli propheles probaius illi
gente percurret debita telbo, atque animam malris. fuisset. Aiqui llilarius in psalm. xiv, num. 4, aper-
inielligo debita letho-,vilam filii, qu;c letho debita te ait, Anna propheles. Yelus Italica in ms. Cantata,
crai, ut dicilur Deb.ituxnnalurm persolvere: quae est habet, Anna próplietis; gepitivus erit prophelis, vel
inierpretaiio Reuschii. Haec autem ipsa machaera prophetidis. Possis ergo ita legere mox ecce prophe-
crii signiim, quo demonslralur puerum butte esse lis. Sed cura auctorem Ililariuni habeamus, com-
Messiam: sed nonnulli negatami, eam machseram muni voce utiniur prophelm,quae per sequenlem
esse signum Messia1. Signum dieta in contraria ex dirtioneoi Femineam mentemad feminam prophe-
Grsecotexlu peiitum est, crjjfistov nem- ten restringi tur. Yossius I. i de Anal. e. 19, ex
fairà£yàp.eyoi>,
pe signum, de quo in utramque parlem disceplabi- "Aschilo proferì ras npof-nra;, ex Tertulliano pro-
lur. Ila quidem idem Reuschius, suam scripturam pheles non semel, et ex Sidonio psaltes.
secuius. Sed verius cum Maldonato interpretar, 250. Vide notam ad v. 120.
Christum positura esse in signum, in quod ompes 254. Cessere, §ticcessere , evenere, accessere,
fere Judoei non solum lingua, sed etiam marni tela lamquani sòrs pplima in locum conjugis. Nepos in
sua coiijicerent : non enim contenti ssupe blaspbe- TVVila Daiam. cap. 1 : Ea, qum prospere et cesserunl..
masse, eliam crucifixerunt. Christus enim in pas- Virgilius 1.ni Aneid.v. 355 : MorteNeoptolemiregno-
sione similis scopo fuit, cui contradici, id esl, de rum reddito cessit — Pars Heleno. Hujus signilica-
quo (eriendo, confìgendoque certari solet. Ipsa'vero lionis ignoratio aiisam'cpiTumpeudi locum librariìs
passio vehemenlem adeo dolorem Mariic atiulit, ut dedit. Numine jussa, quasi Dei nulu, el volunlate
lamquam gladius animam ejus perlransieril. Christo jubente, ut v. 299, Divinonumine jussus.
autem ita pallente, apparuit, quoquisque erga illum 256. Pueripro nomine, prò ipsa pueri persona, ut
animo, qua fide fueril. Apocalyps. cap. ni, vers. 4. Confer, quse hanc in
247. Machmrain Vulgata, et veteri Itala versione rem disserta iu Hymnod. Hisp. in noi. ad hymnum
dicilur gladius, a Paulinoepist. 50, al. 45, framea, S. Isidori pag. 275.
vel gladius, ab Augustinoepist. 149, framea, in lexlu 258. Ad patriam, videlicet Nazareth. Sequitur
Graecopoppala, rhomphma. Machmraest gladius lon- enim Lucani cap. n.'vers 59 : Et ul perfecerunl om-
gus ah una parte aculns, framea, et rhomphmabas- nia secundumlegem Uomini, reversi sunl in Galilmam
ite genus, sed tempore Augnslini framea etiam, et in civiintem suoni Nazareth. Quid ergo fieri PPiuit,
rhonipbmaquoddam gladii genus significabanl. Vide ut Beihlehemi Christus posi praesentalipnem in tem-
epist. Augustini 120, cap. 16, e(, Isidorum I. xvui pio a Magis adoralus fueril? Pro Juvenco respon-
Orig., cap. 6. deat Epipbanius, qui, ut dixi ad v. 220, parentes
248. Noia, quo paciq Juvencus interprelatur verba Jesu cura eo Bethleltemum e Galilspaiterimi venisse
Evangelii, Vi revelentur /non éiiìm pariicijla Vt est opiiiatur.
causalis hoc in loco. Quo pateanl idem esl, ac Tunc
95 C. V. AQU1L.JUVENCI 96
Gens estulterior, surgeliti conscia soli, A Qua; regio imperio puerum Judaea (enerel
260 104 Astrorum solers ortusque, obitusque no- 265 Progenitum : sese stella; fulgenlis ab ortu
mare. 105 Admonitos venisse viam, quo supplice
Hujus primores nomen tenuere Magorum. [dexlra
Hinc lecti proceres Solymos per longa viarum Exorlum terris venerabile numen adorenl.
Deveniunt, regemque adeunt, orantque doceri, Terriius Herodes Solymorum culmina valimi,
LECTIONES VARIANTES.
259. Reg., Rom., Ott., Poelm. prò d. s., Tom., sese. Poelm. prò d. s., Fabr. Progenitum; et sese.
Gens est ulterior, sorgenti consciasoli. Ita' Aldus, sed Eleganlius Ald., Tom. cum Reg., et Olt. Progeni-
proxima prò conscia. Fabr., Poetai,in textu, Hadam. tum : sesesine et. Sic eliam Rom., et Dav. Rerum
Gens est eoi Phwboorto proxima regni. Forte surgen- v. 274. Progigni maneat.
tis consciasolis. 266. Oli. apr. ni., via. Melius, viam. Trombellius
261. Barlhius, libr. LVIIAdvers. cap, 2, edidit de Vila Deip. toni, iti, part. i, dissert. 25, nescio,
Quorum primores, nescio, an casu prò Hujus pri- unde edidit venissediem : prò d. s. indicai viam.
mores. 268. Poetai, in lexlu, Ald., Hadam., Fabr., He-
262. Poelm. prò d. s.,Ottobon., Rom., Solymos. rodes vatum, legumqueperiios. Tom. , Poelm. prò
Reg., Tunc hi delecti Solymos,et prius videtur fuisse d. s., Reg.,Rom., Ott., Herodes Solymorumculmina
dilecii. Alii, Solymas. vatum.
265. Hadam., Poelm. in textu Jam genitum : et
NOTA.
259. CAPUT X. Magi cum muneribus veniunt. fi lig'lur, non fuisse reges, quam fuisse. A regibus
Manli, n, 1-12. Reuschius in liane propeudet iuter- proximam dignitatem Magoshabuisse, censei Fabri-
pretatiouem, quod gens illa dicatur conscia soli nas- cius in Commentar, poetar. Clirisiianor.
centi, quia ejus ortum callebat. Melius puio, quia 262. Inouit Juvencus, magos tamquani legaios, a
velini contermina erat soli nascenti. Oraiio de Magis suis gentibus delecios, venisse, ul Christum adora-
ex Oriente habiia a Samuele Durrio, moderante rent. Gaudenlius Brixianus ad Pauluni frairem
Omeisio, excusaest Allfordii anno 1686. De iisdem serm. 19 : Herodes persequitur parvulum : sed siel-
Magis scripserunt plures auciores, quos indicavi ad Im obsequenlis fulgor magnum. decloraiDeum; quem
v. 220. Antonius Collinus impudentissime vcrilalem legali universarumgentium Magi suppliciter adoranles
historise Magorum negavit, quam in Evangelium cmlesliregi debitam honorificenliam,oblaiìone mysii-
Matlbaeiintrusain fuisse probare conaius esl. Intole- corum munerum, deferebanl. Hoc eliam obscurum
rabilis hic error, ul aliorum veterum rairum, sic est : neque enim ab universis genlibus reipsa missi
ctiara auctoritate minime suspecta Juvenci refellilur. sunl Magi. His tamen genles significanlur. Per longa
Adisis eruditam Dissertationem Liberali Fassonii viarum , ut supra v. 180, Per plurima terrm. Palse-
De ventate , atque divinìtalehistorim Magorum, qum stinae urbs princeps Hierusalem dicebatur eliam So-
esl apud Mailhmum. Romm 1758. Magos remotis lyma, Soly norum. Popoli PalaeslinseSolymi appeila-
Orientìs pariibus venisse Juvencus sentii, cum eo- banlur. Tacitus 1. v Hist. cap. 2.: Solymos,carmini-
rum geniem ulleriorem dicat. nascenliquesoli con- bus Homericelebraiamgeniem, condiimurbi Hieroso-
suoni. Paulo posi v. 276, eos Persas vocai: quo no- lymam nomene suo ferisse. Hinc Solynius adjei-iive.
mine omnes orientales extra Romanum imperium _ Juveualis sai. 6, v. 543 : lnlerpres legum Solyma-
nationes Juvenci tempore censebaniur, ut exisiimai Ci rum.
Bartiiius 1. LVIII,cap. 2. At Juvencum prò veris Pcr- 264. Scboetigeniusexplical, QumJuda-a, quaepars
sis eo,s habuisse f mile crediderim. Quin etiam Prtt- Judacoe,tenerci puerum regio imperio : scilicet invilis
deuiium puio imiiatione Juvenci sic eccitasse musis. Expono. Qum regio Judma, etc.
hymn. 12, Cath., v. 25 : En Persici ex orbis sinu, 2G5.Oraiio de Stella Magorum duce habita a Gui-
— Sol unde siimit januam,— Cernunt periti inler- lielmn Frizio, moderante Omeisio, lypis edita foto
preles—Regale vexillumMagi. Confer nostrum Com- Allfordii anno 1663.
incnt. ad bune Pruiientii locum. 266. Venisseviam, ul ire iter, viverevitam, servire
260. Solers notare. Horaiius libr. ìv, od. 8, vers. 7. servitulem.Cicero Philipp, n, cap. 25 : Venisse tot
Hic saxo, liquìdis ille coloribus— Solers nunc homi- dierum viam. Revera eleganlius id a Cicerone dici-
nem ponere, nunc Deum. Sic Ovidius, Silius, aliique lur, quia addiiur tot dierum, ul eleganlius dicilur
poela; loculi sum. Diversarum geniium sapienlrs, vivovilam infelicem,quam simpliciler vivovilam; et
qui sacris prseerant, cairemoniasque dirigéhahl, et infra Juvencus Gaudio magna Magitgaudenl,quod ve-
rccondilis disciplinis addirti erant, Magiappellaban- nusiius esl, quam sidixisset Gaudia Magi gaudent
lur. Juvencus astrononiam, et malhematicas con- sine ullo adjeciivo,quodvicem adverbii gerai.
templaiiones illis attribuii, idemque Tertullianus, 267. Numenadorenl. Sic v. 277, Monstrare colen-
S. Leo, Sicardus Cremonensis, Amoldus Abbas dum; et v. 285, Regique,hominique,Deoque— Dona
Bonaevallis,alqne S. Thomas, cui scholasiici pleri- dabanf. Ila Juvencus, ila alii Palres in Evangelio
que adhscrent, senscrunl. Prudentius Apoth. v. 617, legunt, Christum a Magisadorainm lamquam Deum.
de Magis : Diriguil irepidans chaldmoin vertice per- 13 Recle igitur impudeniem lemerilatem Basitagli ,
nox — Astrologps: quem ad locum Weiizius proferì Clerici, et Ritbardi Simonis coarguuni, et refellunt
versiculum : Ille penes Persas magus est, qui sidera Joann. Franciscus Buddeus Medii. sacr. pag. 56 ,
noria. Magicum olim voeabatur, quidquid arcanum Honoratus a S. Maria ioni, n Animadvers. in reg.
erat, et a vulgi caplu remolum. Sic Lucanus, 1. in erit. 1. in, dissert. 4, ari. 5, el Fassoniitsin peculiari
Pliai-salise, hierogiyphicas Agyptiorum sculpiuras - dissertalione de Cultu Jesu Chrisloa Magis adhibito,
vocal magicaslinguas : ila enim ait v. 223 : Et saxis Romm1756, ut alios omittam.
tantum volucresque,fermque,— Sculptaque servabant 268. Sacerdotes eihnicorum vales , ,et proptielse
magicas ammalia linguas. dicebanlur. Macrobius 1. vii Samrn. e. 15 : Adeo ,
261. Etiara id in coulroversiam vocalur, fuerintne inquit, Disari, veruni ita ul dicis JEgyplios opinari,
reges Magi. Ita vulgo ereditar : sed hsecopinio vete- ut ego sacerdoteseorum, quos prophetas vocant, cum
rum certa auctoritate caret. Juvencus' Primores illius vidissem,eie. Cum ameni v. 27d dicit Juvencus im-
genlis vocat, a veneratione, ait Bartiiius col. 2722, perioaccttos, mutai genus, quia ad sensum respicii,
siudiorum sapientiae, quibus Magi erant populis non ad verba. Vide Commetti, ad Prud. 1. u, contra
orientalibus accepth Profecto ex Juvenco potius col- Symm. v. l'Oi, et not. ad Draconiium Rleg. v; 155.
97 EVANGELICA HISTORIA LIB. I. 98
Quique prophetarum vclerum prsedictarecenseni A Ecce ileris medio stellam prsecurrere cernunt.
270 Imperio accitos jubet omnia quserere legis, Sulcantem flanunis auras, quae culmine summo
Queis pateat, quse sint genilalia mcenia Cbristo; 280 Restitit, el pueri lustrala habiiacula monstral.
Omnia veniurum spondent quem oracula vatum. Gaudia magna Magigaudent, sidusque salutata :
106 Tunc raanifeslatur,Bethlehem quod moe- 107 Et postquam puerum videre sub ubere
[nibus illuni [matris,
Progigni maneat, cui sacram ducere plebem Dejecti prono texerunt corpore terram.
275 Israelitarum sancta virtute necesse est. ' Summissique simul quaesunt : lum munera
Tunc jubet Herodes, Persas pertendere gres- [trina,
[sum, 285 Thus, aurum, myrrham regique, hominique,
Invenlumque sibi puerum monstrare colendum. [Deoque
LECTIONES VARIANTES.
269. Ald., cum aliis, prmsagianoscunt.Reg., Rom., deunl; lege cum Rom., Reg., Olt., Ald., Tom. et
Oti. cum aliis, prmdictarecensenl. aliis, magna Magi gaudent.
270. Hadam., Poelm. omnia acquifere, quod lex 282. Reg., Ott. cum Tom., Et poslquam. Rom.
metri respuit. Sabalierius prò d. s. notavit etiam et alii, Ai.
omnia acquirere. Pro omnia conjici licet omina. r, 284. Ald., Tom., Hadamar., Dav., Poelm., in
•"
271. Ald., Tom., quo pateat. Fabr., qua pateat. lexlu, Fabr., Summissiquesimul mox myslica munera
Hadam., Poelm., Oli., Reg., Rom., queis, vel qiiis promuut. Poelm., prò d. s. : Summissique simul
pateat cum glossa in Reg. quibus sacerdolibuscomper- qumrunt tunc munera trina. Ita Reg., Rom., Olt.,
lum sit; sei melius intelligetur, quibus prmsagiis, sed qumsunt prò qumrunt : in Olt. prius fuit simulque
vel prophetiis legis. sunt, sed correcium fuit per simul qumsunt. Haecvera
272. Oli., mendose, spondenlqueoracula. scriptum videtur : poniiur qumsunt prò orant, ut
273. Reg., Ald., Ottob. scribunt Rethleem ; alii, qumso, qumsumus, qumsil apud Lucretium, qumsere
Beihlem; Rom., Belheleem. apud Plauium.
275. Hadamar,, Poelm. in textu, Fabr. sacra: 285. Poetai., in textu, Hadam., Tom., Fabr. :
Ott., Ald., Tom., Rom., Dav., sanclo ; Reg., prom- Aurum, thus, myrrham regique, Deoque, hominique,
pla virtute. quod aptius videtur Labbeo de Script, eccles., ubi
276. Ald., Reg., Poelm. prò d. s., Tunc jubet. agit de Juvenco, ut singola membra sibi invicem
Rom., Ott., et alii, Hinc jubet. Mallem Huc jubet. respoudeant. Ald. Daventr. cum nostris Oltob.,
Sacer texlus : Et miliens illos in Bethlehem. Rom., Reg., Thus, aurum, myrrham regique, homini-
d.
277. l'oelm. prò s., videndum ; plerique, co- que, Deoque. Ila fuit in memhranis Barthii, qui libr.
lendum, quod ex ipso Evangelio peiitmn est. LVin,cap. 2, melius versum collocandum ait, si le-
278. Poelm. prò d. s., Ald., ecce ite. Reg., Olt. gatur Aurum, myrrham, thus regique, hominique,
cum aliis ecceileris. In Wes,iheuiero iterum prò d. Deoque. S. Hieronymus, qui hunc versum laudat,
s. fonasse mendum est prò ileris: in lexlu habet ila eitin lesto, ut in nosiris codicibus exstal. Isido-
vix. In Rom. eliam esl iterum : ibidem percurrere G rus, I. ì Orig. cap. 11, postrema verba sic referti
prò prmcurrere. Sabalierius etiam edidit percurrere : Subjunciivm dicnnlur , quia subjunguntur, utque :
sed Evangelio magis congruit prmcurrere. dicimus enim, Regique, hominique, Deoque : non dici-
179. Poelm., Hadam., auram. R>g., Ott., Ald., et mus, que regi, que Uomini,que Deo. Alcuinus, dedivin.
alii auras. Reg., et, ul videlur, Oltob., qumculmine, Ol'fic, cap. 5 : Hmc dona Juvencus presbyler mire (al.
Editi, quos y\d\, qumin culmine. metro) conclusit : Aurum, thus, myrrham regique,
281. Poelm. in texlu, Hadam., magna Magis re- Deoque, hominique— Dona ferunl.
NOTA.
269. Cicero ii de Leg. e. 8 : Interpretati falidico- animadverli ad vers. 266. Inter epislolas familiares
rum, el vatum effala incognita. Ciceronis 1. vili, epist. 2, quse Coelii est ad Cice-
270. Omnia legis prò omneni legem, vel omnes le- ronem , Vt suum gaudium gauderemus. Terenlius
ges, ut v. 262, longa viarum, et v. 180, plurima Andr. scen. 5, act. v, in fine : Nani hunc scio mea
terrm. solidesolum gavisurum gaudia. Adde A. Gellium, 1.
274. Maneat, lixum sit. Cicero non semel, Maneat ix, e. 9 : Gaudium gaudeatgenuinum et imimum.
ergo, Illud maneat; quem alii imitanlur. 282. Videre verbum notandum. Etsi enim Vul-
276. Pertendere gressum, ut tendere iter, tendere TJ gala babeat invenerunt, tameu videritnl reperilur in
cursum. plerisque mss. Grsecis apud Wetsteiiiuin, Biichium,
278. Iteris prò ilineris, quod usilalius est. Obli- et Matthseium. Veiustissimura exemplar Vaticanuni
quis iteris, etc, usi sunl Lucrelius, Propenius, Ac- 1209 pariter exhibel viderunt, uti etiam versio La-
cius, Yarro, Nsevius, Julius Hyginus. De stella, quse tina antiqui codicis Cantabr., etAuctorOper. imperi',
Magis appartai, videndse sunl DisserltUioiiesJoannis in MaUh.
Friderici Frenzel, Elise Berirandi, et Jac.EIsneri. 285. Cum munera a magis oblata myslice innuant
279. Sulcantem auras, elegans metaphora. Virgi- Deum, regem, hominem, minime dubium esl, quin
lius !. ii Aneid. vers. 694 seqq. : Siella facem du- thus Deum significei, aurum regem, myrrha homi-
censmulta cum luce cucurrit Tum longo limite nem, quocumque tandem ordine ea dona comnie-
sulcus — Dat lucem. Similia Lueanus, Val. Flaccus, morenlur. Eamdem signilìcalionem bis muneribus
Prudentius, aliique boni poeta; habent. tributo Prudentius in Dittnchteo, neque lamen ordi-
280. Lustrata, nempe ab ipsa stella veluli iilu- nera servai : Hic pretiosa magi sub Virginis ubere
Sliala. Ssepe enim verbum simplex prò composilo Chrislo — Dona ferunl puero, myrrhmque, et thuris,
ponitnr, ut vedo prò everta. Neque albini significalio- et aurì, — Miratur goniirix tot casti venlris honores,
nem vetbo lustro iribuo, cum ail Virgilius I. ìv An. — Seque Deum genuisse, hominem, regem quoque
v. 607: Sol, qui terrarum flammis opera omnialusiras; summum. De hae muueruin oblalione plura dixi
eli. vii, vers. 148: Posterà cum prima luslrabat in Comment. ad Prudenlium , hymn. 12 [ Calli,
lampade terras — Orla dies. vers. 69.
281. Gaudia magna gaudenl, eleganler dicluin, ul
$9 G. V. AfUML JUVENCI Ì60
Bona dabant. Totani mox horrida somnia no- A $95 Horritoilem jussit Bethlehem per compita cae-
fetem j [dem,
Sollicilaiu, ssevumque jubent vitare Ivratamni. 109 i« fanics mandams, leneramque sub ubere
108 Reni'#ue >diversisHerodis ealliltas aulam [plebem
Diffugiunt, palriamque magi rediere iaienles. Avelli ferro «tallo sub crimine culp*.
290 Ipsum eliam puerum monitis coeiestibus aclus tìtoeciellata csedes olim praescripla manebat,
Agyplura cum inatre sinml traiisportat Joseph. Quam bonus flieremias, divino nnmine j'ussus,
At ferus Herodes sibiniet succeder* credit, 300 Compierai, misero sobolis prò funere «iiatreS
Quem callens aslris qusesisset cura magorum. Ilorrendis«giaviterpoetata pulsare querelis.
-Quorumprsecautó 4isces.su sollicitatus, Asl ubi sopitus furor est, el sseva lyranni
LECTIONES VARIANTES.
286. Ott., Reg., Poelm., prò d. s., Dona dabant. ies, etc, ul in Reg.; el poslea Innocuam, ut in
Portasse Donabtint; niita supra prsecessit tornerà. Aldo.
Ald. cum plerisque Dona ferititi, ulì eliam legitur 299. Ou., Rom.-, 'Quam bonus Hierémias divino
apud Hierenywium et Atteuimmi. inuminejussus :«oh;crèt Reg., sed scribil Heremias.
287. Rom. Sollicitatit, scevunvquejubenl : ila solet Editi, quos videre licori, Num pius -lianeiiates divinò
scribere Rom. *ce»Msprò smvus: 'et saepe in mss. numine doclus : in Tom. esljicssns pio doctus. Sic
tee vocabula sitat interse «ontosa, videlicet scmvus B '. vers. 348, h. 1.: Istami vales cecinìt quod numine
el smvus. jussus : etters. 254: Numine jnssa. Hoc verbo jus-
iS9> Ald.-,rediere lalenier. Rom., male, magi redire sus Juveiventa delecta'rì consiai. Rètinéo leciionCfii
imimiies. codd. Vail., et Rom., quam l'oliasse mulariini, fitti
295. Rota, admarg., Qvm prò tQuem. non inlellexentnt recle procedere ìnetrtaii cum ie-
295. Reg., Rom., ©ilota : HorribiUm jussil Belh- remias, facla synacresi in duabus primis vocalibus,
ieem per compita caMem, — Infanies maimans, lene- ut in Jesus siepe fe'cit Prudeiilftis.
ramque sub ubere plebem — Avelli ferro nullo sub 500. Sabalierius, Compierai, el. pio d. s. , Ctìm-
crimine culpm. In Rom. est cmictos pru mandans, et plor-at, qu'ocìunum iineditis el mss. reperio. Ald.,
eveìti proaueffi. In ©it. est teneram sub, sed addendum Poetai., prò d. s., miserm. Reg., Rom., et alii, mi-
«si ^««.iH.MietWCOnsulawnPoelm.,ititexltt,Hadam. : sero : in Olt., l'orlasse a pr. m., fuit «lisci'-*,auiwi-
Crudeli tinxìl Bethlemica compita cmde, •—hifantes seras, a sec. m. , esl misera, rjuod -susitaeri ivcquii.
cunoìos, tèmramque sub ubere plebem-—EveMitferm Aldus flìiserasìnielligil maires, ul ex Scriptura véfs.
nullo'sub crimine vutpm. AW., Toni., Fabr. ita, sed seq. liquet.
mmdwns, teneramqwesub -ubereplebem— Tnnocmm 501. Ald.., Poelm., prod. %., Hortenda graviter
in sinibus rigido succumbere ferro. Fabricius legil pulsabuM minerà voce. Alii, tìorrendis graviter coì-
temro'qve, et mox in sinubus. Poetai., prò d. s., con- lum pulsare querelis.
jìunxit utramque lectionem Horrìbìlem, etc. ; Infan- 302. Rota., et scmvaìyranni.
NOTA.
288. Ditiersìs Herodis caUibus anlam : Irajeelio iC chen, a Juvenco tautuatus est, pag, 42 : Euméem
verborum non nihil impiega prò sdieersiscallibns Herodis insidiis appetililm, quem callens ùslrìs qumsi-
anioni Herodis. Similes locutiones non raro apud vit cara magorum, eie. -Collereprò perfectescire me-
poetas (iccurrunt. lius jungilur cum accusativo, «juam citai ablativo.
290. CAPUT XI. Joseph ab Anqdo in somnis ad- Reperilur tamen coni ablativo apud Justimim, Soli-
monitus cum puero el matre ejus in JUgyptnm fugit, num, Valerium Maximum , Apuleium. Figurala con-
et infantes occidunlur. Manli, n, 19. Iiifainicidium structio esl : cura callens magorum prò cura mago-
Herodianum, quod lamquam apocryphum, et Evan- rum callentium. Figurate eliam punitur aslris prò
gelio Mttoibaeì assuium nonnemo impie refeilebat, astronomia.
Cena, ac divina 'fidecrèdendum esse, demonslrant 295. Jussit cmdem, ut imperai tributa. Taciius,
Joannes Fidalke, in Historia infanlicidiì Herodiani ; Anna!. 1. ìv, e. 72 : Tribulum iis Drusus jusserat, et
Car. Gollieb Hoffnann, in dissertatione, Cur Jose- 1. xiu, cap. 15 : Neque jubere cmdem fralris palam
phus aedem infanium Beihleheinitaruiìitacuerii ; el audebai, el in Vita Agricola;»cap. 45 : Nerojassit
Caslus Innocens Ansaldi, In Viniiciis Herodiani in- scelera, non spedarli.
fanticida : sic ènìm detensìonemìiìslorise de infanti- 296. Juvencus libenter easdem phrases repèlii.
cidio Herodiano inscribere voluit. Paulo ante, vers. 282 : Videresub ubere malrist
291. JEgyptum prò hi Mgypium. Ejusmodi prsepo- 297. Grimen hic suini potest prò causa, seu prse-
silio a poelis non raro omiliitur, nonnumquam eliam lexlu. Virgilius , 1, vii, vers. 539 : Disjice composi*
ab històricis. TraiispoWarecommuni tisu de iis diei- lam pacem: sere crimina belli. Tuilius etiam dixit,
lur, quse navi trans mare, vel {lumen vehuntur. Ju- „" notante Reuschio, Suscipere crimèn culpWi
vencus ulilur prò porto. 299. Bonusest probus, iac fonasse hoc loco mise-
292. Stimile!empbasin liabel, ul vers, 101 : Vnde ricors, quud indicat verbum comptorau Saepe èliam
igiìut sobolemmilùmel sperabo ienlre? Juvencus tem- bonm significai beneficun), facilem, élenienleii).
puS mutai succedere prò successurum : quae mutaiio 500. Funere, morte : qua; significati» obvia est.
fempórum lamiriarisfult poelischrisiìanis, etaliquan- 301. Pulsare regiiur a compierai, Videlicet plorai
doab antiquioribusscrìp'tóribiis usi tata, ut notavi ad Jeremias, quod vox in Rama audila èsi, e!c> Reus-
Dracmitiiim, libi1, in, v. ?'76.Simili ratione cum nas- ebras ait, subaudiendum hic esse ./«éeia. Similem
cènte Augusto deiitìiiiìalum fuìssel, regeni populoRo- femiueum ululalum describit ex Ennio Virgilius j
taiiiio uatiirata parturire, senatus exierrìius ceiisnii, libr. il An. vers. 486 ; At domus interior gemitìi,
Né quìs ilio annogeuiiuseducaretur. Suetpntas, in Au- miseroquetumulili—Miscetur. Statius., Silv, 5,1, 2i:
gusta, cap. 94, ila rèferi, el addii, eos, qui g'ravidas Injustos rabidis pulsare querelk — Cmlicolussolameli
nxores.babeieiil, quo ad se quisque spem iraheret, erat. Maldonatus innuil, Juvencum respoxisse ad si-
Curasse, né seiialusconsultum ad aerarium deferrelur. gnificaiionein vocis Rama, excelimi!-,quasi vox usque
293. Huui' versum Vigilius, 1. iv, eonlra Euiy- ad ccelos perveuerit» Vide noi. ad L ui, v. 142.1
tot EVANGELICHEHISTORIA LIB. I. 103
Infantum bombili feritas satiata cruore A Agyplo ex alla terris Inmenque, salusque.
Exslinxisseputat cunctos, quos primus,et alter Crescebat rapidis annorum gressibus infans,
505 HO Annus lethiferi miseros oppresserat sevi : Occurrens sevumsapientia prseveniebat,
Mirandis rursus devinctus membra sopore 315 Gratiaque in vultu,ei verbis veneranda micabat.
Urgelur monitis Mariani, puerumque loseph Et jam bissenos sevi compreuder.it annos,
Agyplo ad palriam vociare,, ubi Nazara felix Cum pàscila; ritunl Servare ex more parenies
Olim praediclum puero dedil adderò nomen. Ad templum lseti puerum perducere festis
310 Dixit et alterius quondam praenuntia valis Omnibus annorum vicibus de more solebanl.
HI Vox instincta Deo : Veniet, vcwet mea 320 Eiigeadera.nl pascila; pariter, •cunclisque diebus
[ proles Festorum implelis patriam remeateparabant.

LECTIONES VAR1ANTES.
503. Ald., Poetai., prò d. s. , roseo : plerique nalaipha : quem Reuschius pula! de industria a Ju-
horribili. venco atimissum. Editi : Joseph urgelur monilis Ma-
304. Reuschius edidit unus, et alter, quod ipse , riani, puerumque.
Kcenigius et Schcetlgenius explicanl de binario , B 308. Poetai., tacndose, vietare.
quamvis lis sit inler philologos, num hae Toculione 309. Ald. , Toro., Poetala un. , prò d. s. , Fabr ,
binarius , an ternariiis uumertis explicetur. Nostri prmdicium , quod exstat eliam in Reg., et Oli. , et
codd. habent primus, et alter, cum aliis edilis, ut 1. significai prmnimtiaiKinnomai : Quoniam Nazarwits
4, v. 256 : Tum primus, el alter. vocabitur. Hadam. , Poelm., in lèxtu , prmdicto, mi-
505. Poelm., in textu. Hadam. , Fahr. , misere iius bene. In Rom. menduni est puro prò puero.
snppresserat. Ald., Oli., Rom., miseros oppresserat. 511. Ald., Poelm., prò. d. s., insiructa prò in-
Tom., miseros suppresseral. Reg., miserahdiis pres- siincta: quod pos'treinuni Ionge melius esl. Rom.,
serai. Fonasse prsestabil Iegere lattiferi miserandos eòrfup'tc, Mox ìnstincla.
presserat. oI4. Rom., Procurrens : Ald., Fabric, Prmcur-
306. Poelm., Hadam., rursum. Reg., Rom., Oli. rens: aìu, Occurrens. lo Aldo et Rom. mendtira est
citai aliis, rursus. Reuschius, prò d. s. , devictus, proveniebat.
quod non censet abstirdum , ut apud Ovidium , 1. ì 315. Poelm., prò. d. s., Omniuquein vulva et verbis
Metani, vers. 684, de Mercurio , Servando lumina venerandamicabant.
(Argi) tentai vincere, et v. 685 : Pugnai mollèsevin- 516, Ald., Tom., Reg., Oltob., 'Rom., Ik j-am.
cere somnos. Alii, At jam.
307. Reg., Rom., Urgelur monitis Mariani, pue- 317. Ald., Tom., Rom., servando prò servare,
rumqueJoseph ; ila eliam Olt., sed mendose qum prò quem graecisinum infinitivi prò gerundio vocal
que, Forle legendum puerumqueJosephus, aut hiatus Reuschius.
admiitendus esl in puerumque Joseph, neglecta sy> 318. Ald., Oli., Imli: alii, Imtis.

NOTA.
305. Lethiferum mvum vocal uetatem infantium , C confugisse mullorum, eliam veleruiii, est «pinta.
quia Herodes jusseral occidi omnes a bimniu, et in- Vel Agypi'um vocat altara, li. e. ppofundam, sive
fra. inl'erioreniJiidiea, ex phrasi sacra- Sci iplura:•descen-
506. CAPUTXII. Joseph in somnis moitiius pue- dere in jEgyplum : ascendere ex JEgyplo.
rum , et malrem ejus iti palriam l'educit. Matlhneiu , 515. Hi tres versus desurnpii sunt ex Lue. n,, 40.
19-25. Juvencus ita narralionem dispouii. Ex Lucanccipii,
307. Urgeo cum infinitivo: de quo videsis imi. ad et coniinenter niiTrat 'nativiiatem Chrisli, eircum-
Draconlium, 1. ni, v. 446. cisionem, «t prsesentaiionem m tempio usque ad
50ìS. /Egypiotine praepositione ex, ul ili re simili v. 39 icap. li : Et, mi pei-feoeruui .omnia secundum
dixi supra ad vers. 308. N-axara, seti Nazareth felix, legem Domini, reversisunt in GalUamm, in civitatem
ut iterum 1. u, vers. 106 , quia ibi<habilavitJesus , suam. Tum inierseritinragorum advenlum, et adora-
nomenque Nazarsei illi dedit, sive polius addidil. l'onem, iiifaulicii'JrumHerodiairum, fugaiii 'in Àgy-
309. Dedit adderà simili syniaxi, ac supra, v.'222: plitai, acregressum in civitatem Nazareth ex Matlhato.
Observarededil. Snbinde ex Lucse cit. v. 40 e. n , pergit narrare res
510. Conjuiigii Juvencus duas:has pr'sedictiones, ge>las in pneritia Jesu.
quse seursum ab EvangelUta taeinoraniur ; nempe 316. CAPUT XIII. Jesus quo?silus a parentibus
vers. lo , cap. 2, ai! Maiihaeus , -V-l -adimpler-etur invenitur in medio tioctorum dispulans. Luca; u,
quod dìctumestu Dominoper prophel-amdicenlem: Ex 42—51.
Mgypto vocuvifilimn meum : quod ex Osea xi, l, pe- 317. Cum, et poste» ferebanl in indicativo, quia
tilmii esl. -Rursus Mallhams, li, 23 : Ut adimpleretur nieniio tempotis prsecessit. Vide noi,, a<J!. H, v. 6.
quod dictum èst per próphetas : Qubnium Nazarmus D 519. Omnibusannorum vicibus, nempe per omnes
vocabitur. Evangelista numerimi -mullitudinis prò uhnos, ut ait Evangelista. Vices saepe significaiit
singulari usurpai, ut Juvencus Camaliis iuierpreti- vicissitudiiiem, aUcriiationem. Plinius, i. xii, e. 14 :
bus expouit. Intelligilur antera Laias, xi, 1, ul mulli Per vices annorum, quod «ixpoiiilur -alternis annis.
voluta. Fonasse Juvencus exeinplar Mattliiei vidii, Interdum lamen vices denolant lempora, quibus
in quo scriptum esset per propheiam ; nani versio aliquid fu. lloratius, libr. ìv, od. 14, v. 13 : Dejecit
vetus in hìss.Golb., el Corb. et lexius Crsecus in acer plus vice simplici. Columella, I. ni, cap. ul!.,
ms. 1, Bodl., in singulari exliibent perproplieìam. AiiHwnwe, scilicetomnibus -annis-.ÌNonoilmino cer-
311. lnstìnda , verbum ab opiiinis scriploribus tuni est, Chrisium per singulos annos Jerusak-m
usiiaiutii, et ssepc adliibitmn, Citai senno issi de asoendisse. Sed id ab Evangelista quodammodo
affiata divino, qui eliam instinclus divinus a Cice- indiintaiiir,atque ila eliam sentii Beda cum Juvenco.
rone dicilur. Ìnstincla Deo >prOa Deo, ut sUpra, 521. Patriam prò in palriam, -ut observaium >T«it
vers. '219 : Vox missa Deo. ad v. 291. Virgilius, I. si, v. 763 : Patriam remeabo
"òli. Mgypto ex alla. Fonasse innuil Agyplum inglorius urbem. Statius, I. m, siiv. ult., v.42. Anne
superiorem, nimirum Thebaidem, quo Dominum quod Euboicos fessiti remeare penaies—Auwuror?
105 C V. AQUIL. JUVENCI 104
H2Cnm puer in populo comilis vestigia malris A 530 De pueri verbis senibus fuit. At pia mater,
Deseruit, tempHqiìe libens secreta petivii. Nate, ait, amissum lacrymis le qusero profusis
Illuni per vicos urbis, perque abdiia teda, Anxia cum genitore gemens : quae causa paren-
325 Perque ileris stratas, per notos, perque propin- [lum
[quos Secernit gressu, lemplique in sede retentat?
Quaerebai geniirix : sed lux ubi tertia venit, Ille autem : Quid me tantum, quid quaerilis?
113 Ad templum propere remeat; vatumque [ inquit.
[choreis 335 An nondum sentis, genitrix, quod jure palernis
Invento insertum, legumque obscura senili Sedibus, et domibus natum inhabitare necesse
Tractantem coetu. Vix admiralio digna [esl?
LECTIONES VARIANTES.
322. Poelm., prò d. s., Reg., Olt., Rom., Cum 336. Ald., Tom., Hadam., Dav., et alii, Sedibus,
puer. Ald., et alii, Dumpuer. et domibus natum esl habitare necesse. Reg., et Ott.
324. Reg., per ricos, urbes, et glossa, et urbes. veteres mss. cum recentiori codice Romani collegii:
Ott., Ald., Tom., Rom., per vicos urbis, perque. Sedibus, el domibusnatum inhabitare necesseest. Ita
Poelm., Fabr., per vicos,urbisque per abdita. Hadam. edidit Fabricius, nisi quod inilio legit mdibus, atque
contra melrum, per vicos urbisque perque abdita domo. Melius est Sedibus, nam templum sedes Do-
teda. B mini appellatur, et paulo ante dicilur templique in
525. Ald. perette vim: lege perque ileris cum ple- sede. Idem Fabricius, in indice, sive commentario,
risque. In Weslhemero, perque ilineris ad marg. verbo inhabitare, nolat, primam apud Juvencum
mendum est, aut glossa. Sabalierius ex ingenio, ut esse longam, itti apud Foriunalum, de gaudiis vitae
puto, Perque vias slraias : quod necessarium non est; seternae: Virgineam gaudens inhabitare domum.Bar-
nam vers. 350 idem sine uias legit stratas. thius, libr. xxi, cap. 17, similibus exemplis Auso-
327. Fabr., Poelm., pio d. s., vatumque coronm, nii, Altbelmi, Jonse Aurelii ostendit, apud scripto-
quod praeferunt Koenigius et Schoeitgenius, quia co- res, praeserlim cadentis lalinitaiis li in versibus
rona coetum denotai. valuisse litteram, ac juvisse, ut syllaba producere-
331. Westhemenis, prò div. script., te qumso, tur : laudatque hunc ipsum Juvenci versum. Bec-
quod antiquum verbum est prò qumro, ut dictum manus, cap. 4, Manuduct. in ling. Lat., probat,
ad v. 284. innnerito h eximi e sensu litterarum, cura ob alias
333. Tom. secrevit, quod invenio in Reg. cum rationes, tum quia ssepe positionem efficit, ut apud
glossa separavit : sed fonasse fuit a pr. m. secernit, Virgiiium, eclog. 6, vers. 53 : Ille lalus niveum molli
quod habenl Ott., Rom., et alii. fulius hyacintho.
NOTA.
322. Inpopulo, in mulliludine, in turba. Hanc C sius in cod. Theod., Victor Vilensis, Alcuinus, el
enim significaiionem habel etiam populus, ut ostendi alii. Confer Cellarium, de barbar. Cur post., et
ad Prudent. bymn. xi Perisiepb. vers. 5. Omeisius Ducangium.
minus apte haec verba in populo refert ad Evange- 326. Verbum Evangelista; Requirebant eum inter
lista; verbi in comitalu. Schoettgenius Juvencum cognalos et notos, majorem animi attenlionem innuit,
redarguit, quod staiuat, Christum jam fuisse in via, quam simplex verbum qumrebal. Addii lamen Juven-
et deinde reversum esse Hierosolymam : quod cum cus, ul diligentiam, etsedulitatem significei, Perque
Evangelista pugnai, quippe qui diserte asserto, iteris stratas.
Christum statim in tempio mansisse. At vere Juvenco 327. Chorea hoc loco significai chorum, a quo
cum Evangelista optime convenire, perlectis Evan- dicilur chorea, nempe ccelum, seu comitatum. Si
gelii verbis, aperte convincitur. Sic ail Lucas il, legas vatumque coronm, explicare poieris Evange-
43 seq. : Consummatisque diebus, cum redirent, re- lista; verbis, In medio doclorum.
mansil puer Jesus in Jerusalem, el non cognoverunt 328. Legum obscura, vide vers. 180.
parentes ejus. Exislimanles aulem, illum esse in comi- 529. Tractantem, verbum ecclesiasticum. Vide
tatù, venerunt iter diei. Juvencus ait, quod puer comi- comm. Prud. 13 Perist. 101.
lis vestigia malris deseruit, lemplique libens secreta 330. Fabricius in Commentar, poet. etirisi, acci-
petivii. Id fieri potuto, sive puer in lemplo deserueril pit adjective senibus, et interpretaiur uerdis homini
vestigia malris, ac secretiora templi loca petiverit, seni convenienlibus.Nihil ineplius dici poluit. Sensus
sive extra templum in urbe a matre recesserit, ac verus est: Vix senes saiis digneadmirabantur verba
sese in templum receperit : quod poslremum Evan- •p pueri. Evangelista ait : Stupebant aulem omnes, qui
gelista et Juvencus innuunt. Falsum enim est,man- ex eum audiebani, eie.
Evangelio constare, puerum statim in lemplo 532. S. Joseph, ut pater putatus Jesu Chrisli di-
sisse. Quod autem ail Juvencus, puerum vestigia citur, ita genitor puiaius a Juvenco dicilur. Non
malris deseruisse, fonasse denotare vult singulàrem tamen facile hsec appellano extra melrum usnrpari
pueri amorem erga matrem, cujus vestigia numquam debet : nam S. Joseph pater eliam aliis ratiouibus
alias deserebat. Narrant Judaù, hunc olim morem dici poluit, at genilor solum, quia ila vulgo puia-
fuisse, ul seorsum viri, ac seorsum feminae iter batur. Adisis Silurimi) tom. XVII, part. li, de Incar-
facerent, cum Hierosolymam peterent, aul inde nai, quaest. 29, disp. 8, sect. 1.
reverterentur. Pueri, ut credere par est, malribus 333. Retentare verbum frequentativum a relineo
adhaerebant. Puer Jesus', cum jam esset annorum eadem fere significalioneamullis bonis scriptoribus
duodecim, vestigia matris deseruit, ut lemplum usurpaium. Alio sensu reteniare est iterum teniare.
pelerei. Mater, ut videtur, exislimabat, hoc illuni 334. Tantum, lantopere, ut supra v. 79.
ferisse, ut se viris adjungeret. 536. Verba Vulgata; sunt, Nescìebatis, quiain his,
525. Sfrata, stratm prò via, ex quo Iiali, Hispa- qum Palris mei sunt, oporlet meesse ? Consentii Ita-
nique vocanl strada, estrada. Antiquiores Latini lica in plerisque codicibus : sed in Corbeiens., quia
dicebant strato via : Virgilius, poelice, 1.1, vers. 426 : in Patris mei oportet me esse? Teriullianus, libr.
Strato viarum, ut Opaca locorum. Sequioris sevi contra Prax., quod in Patris mei me esse oportet?
scripiores passim eo vocabulo strafa, stratm uteban- Ambrosius, quia in propria Palris mei oporlet me
tur, ul Eutropius, imperalores Honorius etTheodo- esse? S. Leo Magnus, episl. 16, in quodam cod.
105 EVANGELICA HISTORIA LIB. I. 106
114 Hsec ait, et gressum social, patriamque A Isaias vates cecinit quod numine jussus :
[revisit: Vox laleresonat deserlis vallibus; amplas
Nec geniirix tanti persensit pondera verbi, 350 Instruile stratas, omnis sii recla viarum
Ordine cuiicla lamen cordis secreta reservant. Semita, quse Domini digne vestigia geslel.
340 At puer obsequiis apte prsedulcibus ambos Subsident colles, vallis completami1omnis :
Ad proprium semper cogens neclebai amorem. Corrigel anfractus iteris bona linea redi,
Interea veleris scripti per debila currens Corporeisque oculis lumen traclare serenum
Omnia seclorum series promissa Irahebat. 355 116 Omnibus iudulget Genitor, Dominusque
115 Zacharise soboles desertis vallibus omnes [ salutis.
345"Ad deponendas maculas clamore vocabat, Ergo adeianl populi, passimque hinc inde ruenles
Fluminis ut liquidi caperenl miranda lavacra, Coniplebant ripas, avidique lavacra pelebant.
Queis anima; species ablula sorde niteret, Texta camelorum fuerant velamina selis,

LECTIONES VARIANTES.
339. Davenlr. reservant : plerique reservat. Vix 347. Reg. : Queis animm virlus. In Tom. men-
dubito, quin legendum sit reservant, ut intelligatur, ]B dum est specie.
arcana cordis reserva<se cuucia verba, quae Virgo 34ti. Alii, Esaias, alii Isaias scribunt.
amberai. Mentis secreta, et cordis secreta non semel 350. Placet leclio codd. Vali., Reg., et Ott. cum
occiirrit apud Juvencum. In codice quidem Vat., Rom : Instruile stratas. Melius sane est instruere
Reg., videtur quoddam signum supra reservai, ex stratas, uimirum construere, ornare, parare, quam
quo colligi possit alia stripiura reservant. Conjiciat sternere stratas. In edilis solum invenio Sternile jam
aliquis secretocorde reservat : sed id a codimim ver- stratas, quod a librariis factum videlur, quod pu-
bis nimium discrepai. Omeisius tamen in coti. Un. tarent, melrum non procedere cum Instruite stra-
inventocordesecretoreservat, vacillante metro. Idem tas. Verum exploratum esl, ultimanti in instruite
conjiciebal cuncia intra cordis secreta reservat. Wes- produci posse, et ex quorumdani seiileniia deliere
Ibemerus in texlu edidit reservant, ad margiuem ob si dictionis sequentis. Ex ejus rei ignoratone
reservai. nonnulli versus in Prudenlio corrupti fuerant. Vide
341. Poelm., prò d. s., vedabal. Westhemerus quae notata a me sunt in Protagora, ad Prudent.,
ad marg., vedebai, in lexiu neclebai, cum aliis, quod pag. 186 et seq.
melius usi. Hadamar., mendose, semperque cogens. 551. Ald., Poelm., prod. d. s., qum Domini planlis
Rom,, nedabat prò neclebai, aut veclabal. calcando beatis. Reg., Rom., Otiob. cum plertsque,
544. Nonnulli iiiierpimgunt Zachtirim soboles, de- qum Domini digne vestigia gestet.
serlis vailibus, omnes : quod sustioeri ne<iuii. Clama- 355. Reg., Rom., Óu., Tom., ileris. Alii cum
bat enim Joannes in ipsis deserlis vallibus, seu lo- Aldo, callis.
cis. 354. Rom., corrupte, tradate sereniler.
NOTA.
Atlrcb. S. Vedasti : Nescitis, guod in domo Patris C propinquans. Veferisscripli, videlicet veleris Testa-
mei oporlet me esse? Significans, ejus se esse filium, menti.
cujus essetel templum. Armeni elimi, Syri ci Persa; 514. MaUh. in : Venii Joannes prmdicans in de-
legunl, In domo Palris mei. Neque alium sensum serto Judmm. Marc, i : Fuit Joannes in deserto bapli-
babeut verba lexlus Grscci h rof? TOUTTKT/IÓS- p-ov, zans el prmdicans. Juvencus poetarum more sine
ut idoneis exemplis continuai Lamyus, in llarmon., prsepositione in usurpat deserlis vallibus prò in de-
ad hunc locum. Videndus eliam Spencerus, de leg. serlis vallibus. Rursus v. 549 : Vox late resonai de-
hebr. Rit. pig. 1186. Plerique inlerpreles ila expo- serlis vallibus.
nunt : Nesciebatis, me in his negotiis esse oporiere, 346. De nomine lavacrum, quo bapiismus solet
quse mihi a Palre commissa sunl? A quibus ullro appellari, egregie disserto Àntonius Maria Luptus,
disseulio, ut Juvenci interpretaiionein sequar. iiidKserlatioiitì italica de sacris baptisleriis, quanì
558. Pondera verbi, ut apud Ciceronem, ii de ausilivit, erudiiisque notis ornavit v. e. Franciscus
Orai. cap. 17 : Omnium sentendurum gravitale, om- AniOHIii^ Zacharias.
nium verborumponderibus est ulendum. Hoc sensu 347. Species anima}, pulchritudo.
Horaiius, in Art. poei. \ers. 519 : Fabula nullius 548. Numine jussus, ut v. 299.
veneris, sine pondere et arte. 554. Luca-, in, 6 : Et videbit omnis caro salutare
540. Prmduldbus; hoc vocabulo Lucretius, Vir- Dei. Phra-is noianda est oculis traclare lumen prò
gilius, abique opl'ini scriplbres usi sunt. videre, aut lumen accipere. Pertinet tracture ad sen-
541. Ad proprium cogens amorem, impellebai, ul sum attreciandi. Cicero, v Tuscul. e. 38 : Ea
eum aiuareiit : inni cogere prò compellere, vini al- qum gustamus. olfacimus, traclamus, audimns, in ea
ferre ad aliquid facienùuin poni solet. Neaebnt ha- D ipsa, ubi senttmus, parte versamur. Ssepe aulem unus
bere potasi sigoiGcaiionem, quam ex B.irihio expli- sensus prò alio ponilur.
cui ad v. 42. Videmr idem accusaiiviis cum praepo- 356. Passimqiie Itine inde : hoc exemplo, ait
siiione ad regi a vei b >neclebat, el participio praesenli Reuschius, augeri potest Index \k\tuv CVOSUVKUOÙO-ÌÌV
cogens. Vide lect. var., ad vers. 504 1. ni. queiti Vechnerus exhibet, llellenolex. i, 6, pag. 9Ì
Mi. CAPUT XIV. Baplisma Joannis in Jordane, seqq. Ruere interdum accipitur prò ardenier ac fes-
elviclus, habilusqueejusdem. ltem Christus bapliza- tinanter ire. Cicero, ad Attic. 1. vii, ep. 19, al. 20 :
tur, cmlumaperilur, vox Palris auditur. Malto, in, Al illuni mere nuntìant, et jam jamque adesse. Poe-
1 seqq.; Marc. ì, 1 sqq.; Lue. ni, 1 sqq, ; Joann. ì, lis id familiare est. Post. v. 363: Irruere ad fiu-
19 sqq. vium.
543. Ordo verborum hic est : Inlerea series sede- 35S. Maitheus, loc. cit. : Ipse aulem Joannes ha-
rum, currens per debita, trahebat omnia promissa bebat vesdmenluin de pilis camelorum. Id nonnulli
veteris scripli. Per debila currens, explens, quse in ita explicant, ut pellem cameli prò vesle habuerit
lege veleri prsedicta erant, sive debito tempore ap- Joannes. Verior est inierpretalio Juvenci, qui ves-
PATROL. XIX. 4
io? e. y. AftJJIL- JUVEN01 m
Et zonse pelles medium cinxerc prophetam, A Nam facile e saxis etiam prò nomine plebes
360 Arvis qui solitus ruralilms esse locuslas, Succedenlvestro, soboles, quiadegener errai. "
117'Ettenuem victum praebent silvestria niella. 370 Proxima roboreis jam jam radicjbus instat
Isque ubi tot populos diversis sedibus ortos Cunctorum aule oculos, aciesque levata securis.
Irruere ad fluvium cernii, sic increpat ore : Caedentursilvsesieriles, ignemque fovebunl.'
Viperea; gentis soboles, quis debita vobis 118 Nunc ego prseteritus maculas in fluitane
565 Supplichi, urgentesque iras evadere monstrat ? Abluere instimi : veniet sed l'ordor alier, [puro
Sed facile, o miseri, fructum, si poenitet, aptum, 575 Cujus vincla pedum non sum conlingere di-
Nee generis vestri lollai fiducia menles. [giuis.
LECTIONES VAIUANTES.
559. Reg., pelles : in Ott., peltìs, sed a veleri v. 252.
maini factum pelles. Sic zona; erit casus gignendi 563. Rotti., sic incipit ore.
in numero singulari. Alii : El zonmpellis. Evange- 567. Iti Olt., prò d. s., videlur esse vestras lol-
lista Matlhaeus ait : Et zonam pelliceam circa Inni- la!.
bos suos. 368. Reg.,- Ott., Tom., Poetai., prò d. s., Nam
360.Reg.,.Davenlr.,Ott.,Rom.,A!d.t'dereioc«s/as facile e saxis eliam prò nomine plebes — Succedei!t
solilus ruralibus arvis : sed in Oli. versus ila a restro, .soboles quia degener errai. In Reg. scribkur
mauu eadem veleri in fitte pagina?, ascribiiur; r. so.bplk, et in Oli. plebis, sed id facilini plebes. Aldus
nam suo loco omnino deest. In eodem Oli. hedere cum aliis : Nani polis est dura supemm rex cole
pónilur prò edere. Tom., Hadam., Poetai., Fabr., creare—Progeniem, quando sobolessua degener er-
el alii, ATOSqui solilus riiralìbiis esse locuslas : quse rai, quam iedionempreferchai Sclicetigenius, quia
scriptum verior mihi videlur; nani prima in edere proxime ad verba Evangelista; ac.cedjl.,dissentiente
prò coinederecorripienda esset, et Latini prò coni- Reuscbio, ccuiethiiieismu.s videlur pjirasis Superimi
edere dicebant esse, non edere. Fonasse quia prima rex, io Juvenco non fereu.dus. Sabatieriius edidit, rese
in locusta brevis a plerisque ereditar, nonnulli caule, ei, prò d. s.., degener crai.: id cura metro
substitueruni Edere locuslas, etc. Veruni elsi apud non stai.
veteres Latinos Locusta, nomen femiusp, occttrral, 571- Tom., Poelm., in lexlu, Hadam.. aciesque
prima producia, non lamen facile osiendes, pri- levala. Ald., Westh., in lexta, Fabr., Poelm., pr,o
mam in locusta insecio, necessario esse protraben- d, s.„ apies subiata, Reg., Ou., Rum., acies levala,
dam. Eam computo Prudentius, in Diliocli. v. 117. resistente metro, ul in Daventr. aci.esque elevata.
Conici1eommetnarium meum in cum locum. Poiest Li Reg. est glossa subre.daprò levala. FiOrlasse prius
niliilomiiius sustineri lecliocodicttm mss. auctorj- fuit sìtbrecla, cuj.usglossa Inerii levata : nani id ver-
late Itustici Helpidii in Hislor. vel. et nov. Teslam. bum glossam sapit, jjuae poslea in lesinili commi-
v. 17: Discus habet, qum cuncta jubet Pater edere grarit. Conjici potesti arics elala, vel Cunctorum ante
Pelrum. oculos, [aciesquelevata seenris,
361. Toni., Fabr., Poelm., prò d. s., viclum sil- 572. Itag., Olt., Rom., cmdunlur : lege cmdenlur,
vestriamandere niella. Reg., Ott., 'Rom. cum Ald. et nani sequiiur foveftunf.'Ytilgaia,Excidelur, et inig-
aliis, vietimi prmbenl silvestria niella. Conjici po!esl„ C nem mittetur. Codex Cantata1,el Saugerm. 1, el Lu-
Cui lenuem prò Et lenuem. cifer Calaritanus, 1.n prò S. Alhanasio : Excinditur
562. k\A.,Vsque ubi tot populos miiius bene, For- et in igneìii mitiilur.
lasse Juvencus scripsit Is ubi. Vide vai1, lec.i. ad 374. Tom., corruple, imtììuti.

MOTA.
lem Joannis pilis camelorum conlexlam reproeseu- sta ail :Jam enimsecurisad radicemarborwn posilaest.
lal. Ila etiam Hilarius, in Malth. : Pilis camelorum 575. Mald.onalusobjicieutes, Prudaniium, et Ju-
vesds adtexta. ElPaulinus, in carni, vide S. Jeanne vencum baptisinum Joauais Bnpjismo Chris-li videri
Baptista : Vcsiis crai curvi selis conlexta cameli, al. acquinarasse, sic r.efellil : Possem respondere. non
conserta. Couferri possunt disserlaiioncs, sive subliliter, sed podice loculos. Sed non opus est poesi
exercitationes Bilthasaris Holberg de amicai et sententiam excusare, cum possimusin boiiain parlem
vìclu Joannis Baplistm; Conradi Oldii de domicilio, interpretali. Multi enim veteres auclores eodem modo
vieta et amictu ejusdem, Frideriei Spatiltemii, de eo- loculi sunl... Dicunt enim, baplisnimnJoannis dalum
dem argumenio; Salomonis Deylingi, de Joannis fuisse in pmiiileuliam, in rentissionem peccutorum,
Baplistmnalalibus, educaiione, eie.; Pauli R.ibe, de Lue. in, non quod per illuni peccala rcmillerentur,
vìclu el vestiti!ejusdem. 'Vile.mfuisse nniictum , vic- sed quod ad pmiiitenliamexciiaret. Adi.-is coinmeut.
lumque eonlra nonnullos lenendum esl. ' ad IVudenitam, bymn. 7 Caibem, v. 7<l.
13560. Rursus, v. 578-, occurril ruralis. Hoc vocabulo D 57ò.Sicexponit verba Evangelistarum. Manli.ail:
utuntur Macrobius, Nemesianus, Aminituius, Ju- Cujus non sum dignus calceamenla portare. Marcus :
lius Firniicus, et ex fide quorumdam excniplariuni Cujus non sum dignus procumbens solverecoirigiam
Csrsar, 1.in B. Gali. e. 14, apud quem plerique non calceanien'orumejus. Lucas :Cujusnonsumdignus sol-
ruraliani, sed muralium legnili. In codice Reg. verecortigianicalceamentorumejus.Balduimis, deCal-
glossa est locuslas—uzillas, vel aves parvas; l'orlasse cco auiiquo,e. 11, probai, \incula a poelis prò nuo-
legendum acndas ex verbo Grateo, quo locusisesi- vis calceo usurpari, sed prseciptie pio soleis. Calcei
gnifìeanttir. De hujiismodi locuslis et incile siives- Hebroeorumplaulas pedum solimi legebant, leieii-
ti-i. quibus Joannes vescebniur, legesis Comincili. bus habeuis, seu cortigiis supra coiligaii : ai-me
nosir. in Piudentium hyinn. 7 Perisl. v. 69. adeo similes emnl soleis Roiuanorum. Figuram ejus-
566. Facile fructum ; hebraismum hunc esse ait mudi calceoruin Lauiyus exiàbel in Jiarm. Evang.
Schceiigenius, ui cap. i Genes. 11. Ejusiuodi opera ad hunc locuni. Prudeniius, liyinii. 5 Caihem. v. 55,
pcenileniia; distiticiins euuineranlur,a Paulo F.phes. de Moyse ila habet : Jussus nexa pedumsolverevin-
v, 8 : Fruclus enim lucis, eie. cula. Aratar, 1. n, v, 81 : Qumligai excelsas iiumilis
567. Virgilius, An. lib. i, v, 156 : Tanlane vos corrigia planias. Cicero vocat corrigias calceamenii-,
generis tenui! fiducia vestri ? i'elronius calceamentorumv'incula. Eral autem fa-
070.Roboreis,species arboris prò genere.Evangeli- inuloi.um inunus non solimi vincula calceoruni sol-
m EVANGELICA HISTORIA LIB. I. . 119
Abinetille hominessancloin spiraminemergens, ^385 Time «eis manibus .dignaris mergier undis,
Flammarumque globis purgabit noxia corda. Cum tua me nielius possili t purgare lavacra ?
1,19 Illius el manibus ruralis'pala lenelur. Dixil Joannes, cui lalia reddit lesus.
El propria ipsiusfurgabitur «area .fiugum, Nunc sine; nani decet hoc: sic sancla per
380 Horreaque implebil secreti copia farris, [omnia nobis
Atemusque leves paleas populabittir ignis. J usti lise conseclandus compklriiur onta,
Ilice ail, et properis per silvam-passibus ipsum 390 120 Hsec memorans, vilreas penelrabal flu-
Cernii Jordanis veneranda lavacra peienteta. [ minis undas.
Sed velai increpitans vatcs, et lalia fato : genti manifesta -dei fwajseaiia cìaret.

LÉCTIONES VAR1ANTE5.
376. Reg., Rom., cum edilis, sanclo spìramine. '58tì. Sabalierius edidit mundare, et prò d. s. pur-
Oli., sancto inspiramine, ex quo ila lego sanclo in gare, quod plures alii prieferunl.
spiramine. MaUh. ni, 11 : Ipse vos baptizabit in Spi- '337. Rom., reddìdìì lesus, quod non videlur ex
riiu sondo, ettgni. Ila etiam Versionesveteres. S. Am- iisu Juvenci. P.rudeiithiS quidem ila ssepe JCSMS exiu-
brosius siepe in Spiritu, sed in libr. de Spirita sancto lìl, ut ex primis duabus vocalitais ima fieret per
sine praeposiiioiiefiajta'safiii Spiriiu ;el eodem modo synseresin.
Vigilius Tapscnsis, 1. n de Triti. ILscoiifìrmari po- •390. Cotlex Ilei rasi., penelrabal flumen in undas :
iest leclio volgata Juvenci. B quse, ait Reuschius, mira est empitasi-;, qua illaquo-
3b2.- Ald., Rom.,, propert; alii, properis, ruindam interpreium obsenalio immiiur, seipsimi
585. Poelm. prò d. s., Cernii JoatmeSr Cumini immersisse: neullqiiain vero a Joaune fuisse
585. Hadamar., Tom., Fabr., Poelm., digneris. submersum. Sed obstat supra v. 585.
Reg., Rom., Olt. cum Aldo, dignaris.
NOTA.
vere, sed etiam eos portare, quo domini jussisseiil, rdis : — Iiurepel absumpluinnec sua mater It.yn. Ju-
ulta conviviis, aut abis in loeis diverso caleeoruni vencus infra v. 456. Nunliat, mcrepilnns prmconw
genere uleretaur. i-:tcrai id quidem V'dissimimimi- larga salutis.
nisietium, ut videri poiest apud Joano. Christopho- 588. Verba Malthsei sunt : Sine modo : sic enim
ruin Woluum,Cur.Pbilolog.adN.T.,aliosque ibi cita- decet MOS implere omnemjutiitiam. Reuschius dubi-
los. Aliquand« etiam domini propter locum sacrum lat,itimi Juvencus sacramenta intellexerit : sed mal-
caiceos depouebaiit, quos inlerea portare lainulus lei, ad omnia legis prAcepla eum respexisse.
jubebatur : vel cene cura dominus loca sacra iugre- 590. Epitheton vitreus prò pellucido siepe aquis
deretur, famulus calceamentorum ligutas solvcbat, tritali tur a poelis.
easque servabat. Apud Ilebrseos discipuli magisttis 591. Glossa Reg-, Surgelili — elevanti capai Chri-
suis, el inferiores dignilate superioribus honoris sto. Tiia disimele affinimi Juvencus, tiiauife=iain
causa deìrahere caiceos solebant.uti primi Chrisliani r Dei prseseiitiam claiuisse , ccelos aperlos fuisse, et
episcopi»,et adhuc subdiaconus episcopo celebrami. L Spiritimi sancium corporati specie siciucoiumbam
In Smyrnseorum epistola, de S. Polycarpi passione : descendissc. Videlur ergo aliquid in Evaugeliis Ic-
Caiceos edam sibi ipsi deìrahere lentabai : quod qui- gisse, cpiod mine non exstat. Maithaetishsec refert :
dem antea minime consueverat, quippe cum singulifi- Baptizatus aulem Jesus confestiinascendit de aqua, et
delium quotidie iuter se ambitiose ceriarent, quisnam ecceapertisuntcceli, el vidil Spiiitum Deidescendenlem
prior corporis ipsius cuiem conlingerel. Huie consue- sicul cottimbam,et venientemsuper se. Marcus vero:
tudini osculimi pedum Romani Ponlificis successjsse El baptizatus est a Joanne in Jordane. El stallili
cmijicitur. Praiter scriptores de catceo antiquo, Bal- asceudens de aqua, vidil cmlos aperlos, el Spiritum
di)inuni et Bynaeum, legi poiest clisserlalio Joannis tamquaìn columbam descendenlem, et muneiiiein in
Adami Jluenigii, de ri/a porlandi caiceos. ipso. Luc"as aulem : Et Jesu bapliznto , et orante ,
378. Pala est instrumentum ferrami, quo terra apertum esl cmlum. El éesceiulit Spiritus sanctus cor-
versatur, etegeritur, sed tigone lalius, ci piantai.. porali specie, sicul columba in ipsum. Juvencus igi-
Hujus instrumenii imilalione erant alise pala; Jigneae, tur furiasse nadiis fuit codicem Evangelii S. Mat-
quas Calo De re rustica cap. 11 memorai; quse ad thaei similem Sansermanenst 1 apud Sahaiicrium et
ventilandoli! in area frumeuium uliles erant. Ter- Marliaiui'um : Et cum baptizarelur Jesus, lumen
lulitaiius de Prsescript. cap. 5 : Palam in marniportai magnimi fulgebal de aqua : ita ul limerent omnes,
ad purgandam aream suoni. Isidorus libr. xx Orig. qui congregali erant. liis concilili codex Evangelio-
cap. 14 : Pala, qum veniilabium vulgo dicilur, a ven- nini manu, ut ereditar, S. Eusebii Vcrcx'llensisexa-
lilandis paleis nominata. Apud Terlulliaiium nonnulli ralus col. 2: El cum bap'izaretur, lumen ingens
mss. habent veiitiiabrum, sed palam prsefeit Pame- D cìrcumfulsit de aqua ita ut dmcrent omnes, qui udve-
lius ex libro ejusdem Terminata de Fuga in perse- nerqnt. Manifesta piasentia Dei, quae claruil, et
cut., ac praelerea ex Cypriano et Hieroiiymo. lumen magnum fulgeus de aqua non mulinili inler
5SÒ. Secreti, separali a paleis. Etiam prò eximio, se differirai, vel unum, idemque sunl. Videndus est
selecto adhibeiur secrelus a Quintiliano 1. ix, e. 5. ad butte locum Millius in Protagora, ad nuvum Te-
581. Populor de igne cousiimeiitc saiis frejjuen- stamenium grsecum num. 7(J6, pag. 75, ubi de Ju-
ler usurpatur, ut a Floro I. n, e. 2, Ovidio n Me- venco iigit, et Grolius ad li. 1., qui in Liturgia
tani, v. 519. Adde Senecam Tragicum , Virgiiium Syrorum idem narrari ohseiral, Joannes Andreas
el alios. Iricius io pra-fal., et not. ad codicem Vercel-
3ò5. (Juvencus, el alii prodticuul a in Jordanis. lensein , et in primis Jusliuus Martyr Dialog. cum
Teriullianus 1. in cotitta Marcio.n. corripit: Jordane Trypli. § 88. Fabricius Cod. aptu ryph. noviTe-Lim.
percussopedibusviafadaregressus.Bapiisinus Joannis p. 547, t. I.CUIHDodwello negat, Jiistinuni ex Evan-
voeatur lavacra veneranda, ul v. 346, miranda lavacra. gelio Ebionitarum suam nairaiioneni acccpisse. Est
584. /iicre^itaits, elamans , dictiians, iutonans; enim paululum -diversa, et ex alia tradiuone vide-
esl enim eju-dcui fere signiftcalionis, atque increpo, lur desiimpia. Non aulem repugnabo, siquis ita Ju-
quod prò dictUo usurpami 1 a Propenio libr. in, vencum exponal, ut hic versus sit voluti e-xplicaiio
eleg. 8, v. 9 ; Alcyonumpositis requiescaiil ora que- sequentis, quo magis ad verbum textus evaugelicus
HI C. V. AQUIL. JUVENCI H2
Scindiiur auricolor coeli septemplicis selhra, A. Tum vox missa Dei longum per inane cucurrit,
121 Corporeamque gerens speciem descendit Ablulumque undis Christum , flaiuque per-
[ ab alto [unctum.
Spiritus, aeream simulans ex nube colum Alloquitur : Te, nate, hodie per gaudia testar
[barn, 122 Ex me progenitum; placet haec mihi
395 Et sancto flatu corpus perfudil lesu. [ gloria prolis.
LECTIONES VARIANTES.
392. Poelm. mendose auriculor. Ald., Poelm. prò rem, et reverenliorem. Sed verior prseferenda
d. s., septemplicis mlhera cmli. Alii, cmli septempli- est.
cis eihra,-sed in Reg. miher prò mthra. 395. Rom., perfundil. Alii, perfudil.
594. Reg., Tom., aeream simulans. Ald., Rom. et 396. Legerem, si haberem exemplar ms., quod
alii, aeream similans; in Oli. a sec. manti veteri, sequerer, eoa;missa Deo. Supra v. 219. Quod Marim
celhereamsimulans. Magisplacet simulans, quam si- vox missa Deo prmeepit; et v. 311, «0.1;ìnstincla
milans. Infra occurrit simulatio eodem sensu libr. n, Deo.
v. 548. Vide etiam 1. in, vers.266. Reuschius veram 597. Poelmann. prò d. s. , ambitumque un-
liane leclionem putat, sed alleram similans caslio- dis.

NOTA.
exprimitur: Et ecce aperti sunt ri cmli, quod Sua- B quo mihi compiami. Marcus : Et vox facla est in cm-
rius io 111pari., qusesi. 39, disp. 27, seri. 1, expo- lis :Tu es Filius meus dilectus, in le eomplacui. Lucas:
nit de mulatione aliqna in aere supra Salvaiorem Et voxde cmlo facla est : Tu es filius meus dilectus,
facla, atque omnibus, qui prsesentes aderanl, mani- in te eomplacui mihi. Huic qiiaestioni respnndelnr,
festa. Quod enim Vulgata habet aperti sunt eì, ex inliala veleri versione ms. Caniabrig^ liane leclio-
textu Gracco veni possel aperti sunl supra eum, et nem exhilieri apud Lucani : Factum est cuiem,
in multis mss. veleris versionis simpliciier dicilur cum baptizatus esset omnis populus, el Jesu bapti-
aperti sunt cmli sine et. Scboettgenius pula!, Ju- zaio, et oratile, aperiri cmlum, et descendere Spiriium
vencum manilesia hae prsesenlia respexisse ad anti- sancium corporali figura quasi columbam in eum : et
quati) Iradilionem, quam eliauinum servali! imagi- «oceinde cmlo factum : Filius meus es tu, ego hodie
nes, Deum nempe Palrem una cura S. Spirita se genitite. Respondet liisiexiiisGraecus in eodem codice.
conspicieiidum prsebui-se. Ail enim, Dei prse-en- Cohserei codex Colbert. El vox de cmlo facla est :
liam visam, postquam Salvator ex aquis ascendi!. Filius meuses tu, ego hodie gami te. In codice Ver-
392. Ccelum sepiemplex cur a veieribus dicium cellensi post verbum eomplacui in Mauliteo aliquid
iuerit, explicui in noi. ad Dracont. I. 1, vers. 5, et vetustaie consiiniptum e.-t, quod ad liane ipsam
in Comment. ad Prudeul. hymn. 7 Salii, vers. 56 : scripiuram perliimisse non numerilo conjicii Iricius.
Non ante cmli principali septemplicis. Non reperio Ila etiam legerat Hilarius libr. vni de Trinit. num.
scriplorem Juvenco aiitiquiorem, qui verbo aurico- 25, el rursus lib. xi, num. 18. Ascendenteeo de Jor-
lor usus fueril : sed recle illud formatimi esl, et ex dane, vox Dei Patris audita esl : Filius meus ès tu,
analogia, ut versicolor, unicolor. p ego hodie genui te, ut per hoc leslinioidum sanclificalm
594. S. Thomas, quem multi scholastici sequun- in eo carnis unclio spìriialis vìrlulis cognosceretur;
lur, 111,p. qusesl. 59, art. 7, ducei columbam , in et in psalm. 11,num: 29, el in Commeui. ad .Mainisi
qua Spiritus sanctus apparuit, fuisse veruni animai. cap. 11.Concimi Juslinus Manyr dial. eonlra Trypb.:
Anibrnsius id aperte negai I. I de Sacram.cap. 5 : Postquiim namque Christusex amne Jordane ascendil,
Non columba descendit, sed quasi columba. Christus voce de eo edita, Filius meus es tu, ego hodie genui
carnem suscepit, non sicut cameni, sed carnis verità- te. Eanidem scripiuram agnov'uLaciauiius I. ìv, cap.
lem. Spiritus autem sanctus in specie columbm.non in 15, et Fausius ManichaeusapudS. Augusiinum l.xxm
ventale columbm. liane inleriireiationem magis pro- couira ipsum Fausium. Ipse Augusiinus De eonsen-
ba! Suarius ad toc. cil. S. Tlimna; disp. 27, seci. 2, su Evangel. lib. il, num. 51 : Illud vero quod non-
quam seculus etiam i'uerat S. Thomas in 1. d. 16, nulli codices habeni secundum Lucani, hoc illa voce
a. 5, q. unica, el multi interpretes ampleciuntiir. sonuisse, quod in psalmoscriptum est : Filius meuses
Pra'ivil Juvencus, tleqanler admodum, ac graphice tu, ego hodie genui le :qnami\vam in nntiquiorìbusco-
liane apparidonem Spiritus sancii depingens, ut ail dicibus Grmcìsnon inveitili perhibeaiur, tamen si ali-
Ausi. Yarenns in Dissert. De Columba super caput quibus fide dignis exempluribuscon/innari possit, quid
Chrisli descendeme. aliud, quam ulrumque inielligendum esl quolibelver-
595. Corpus perfudil lesu, quia descendit super borum ordine de cmlosonuisse?An vero in Evangelio
ipsum, et mansii in ipso. Mailhsei hsec ipsa verba. Filius meus es tu, ego ho-
596. Inane prò aere. Vide not. ad Dracont. 1.1, die genui te, aliquando exsliierint, res est miiiiis ex-
vers. 152. ploiaia:elt-ieminex Empiiamohseresi30constai,Ehio-
597. Flaiuque perunctum, ut supra flatu corpus D neos in Evangelio Manhaei,quo uno uiebauiur, ila le-
perfudil. Hieronymus in Evangelio , quod sermone gisse.limieni|iseEpipbaiiiusadvi'riil,hocEbioniiarum
Heliraco consciipium legebaiit Nazarsei, haec reperii, Evangelium itilei-potatura fuisse., multis<|ue in locis
in Isaiamcap. xi. ioni. HI : Facilini est aulem. cum comiptum. Vide Sabaiierium in noiis ad Maiihaeum,
ascendisset Dominus de aqua, descendit fons omnis el Lucimi, et Fabricium Cod. Apocryph. novi Tesia-
Spiritus sancii, et requievil super eum.. liilaiiusad menli tom. 1, pag. 347 seq., ubi ex Epiphanio Irag-
hunc locum Maiihseisic habet : Ordo eliam in eo ar- menium Evangelii Ebionilarum exscnbii, el scrip-
cani cielestis exprimitur : nani baptizato eo, resera is tores iionnullos
- recensel, qui de hoc arguraeulo
cmlorum aditìbus, Spiritus sanctus emitiitur, et specie agunl.
columbm visibilis agnoscitur, el istinsmodi pnlernm 599. Barlhius, lib. XLVIII Advers. cap. 9, explicat
pietath unclione perfundilur : vox deinde de cmlis ita versiciilum Mailhsei: Hic est Filius meus dilectus, in
oquilur. quo mihi eomplacui,quem taierpres Geruianicus male
598. Quseral aliquis, undenam Juvencus id sum- reddiderat, eum non aliud innueril, nisi quod Paler
pseril : Te, naie, hodie per gaudia tesioi%—Ex me Filio deleeieiur. Ex senleniia vero MailhseiPaler in
progenitum. Nani Maithseus solum habet : Et ecce Filio sibi complacuit, atque adeo ui per eum, qui
vox de cmlis dicens : Hic est Filius meus dilectus, in sapienlia ejus ipsius, et virlus est, condiderit anie,
113 EVANGELICA HISTORIA LIB. I. 114
400 Tum petit umbrosos montes, et lustra ferarum, A 410 Horrendi interea sceleris fallacia lentans,
Obsequiumque illi Palris praebere min'slri 124 Si te prò certo genuit Deus, omnibus, inquii,
123 Cerlabant, rabidi mox livor dsemonis His poteris saxis forti sermone jubere
[atram Usura triticei, formamque capessere panis.
Cum lerrore rapii mentem, nec defuit segro Christus ad hsec fatur Nil me jam lalia terreni.
Teiitandi interea Christum versuiia fallax. 415 Nam memini scriptum, Quoniam non sola te-
403 Quadraginta illi fuerant ex ordine soles, [nebit
Ex quo nulla cibi, polusve alimenta dabantur : Vilam credeniis facilis substanlia panisi
Sed cuntexta simul firmi jejunia cordis Sed sermone Dei compiei pia pectora virtus.
Terrarum ad regnum mentis secreta tenebant. Rursus at ille dolos versuiis arlibus apians
Tunc epulas demum montai conquirere corpus. Nectere tentalor properat. Nani mcenibus urbis
LECTIONES VARIANTES.
400. Ald., nunc; alii, tutn, vel timc. conquirere epulas. Verbum Evangelisiarum est Esu-
401. Ottoboii., putrii, sed prius videtur fuisse riit.
Palris. Ulriiuilihet bmiumest. 413. Ald. scribit capescere.
402. R'-g., Rom., Ottob. cura Ald., Tom., atram, 414 Reg. nihil, quod retineri potest per synav-
quam leciionem SchceUgenius probat. Htidam., H resi.i. Rom., me tam lalia, non male.
Poelmaun., el ali:, aler. Nec , inilii displieerei atro 415. Ald., Poelm. prò d. s., scriptum, quod non
cum terrore. Marius Victor libr. in , col. 344 ediiio- sii sola datura.
nis Fabrieii, Exlerrelque animOs niger horror ; idem 419. Barlhius , lib. xxvi, cap. 7, corrigit properat,
eod. I. col. 545 : Ecce niger lerror, Iremor horridus. quam mmnibitsurbis—Moxinferre pedtm tendi!: vis,
In Reg. meudum est Certabal rapidi cum glossa eie, quia Milihseiis refert, Dominuma diabolo as-
celeres supra rapidi. Corrigi potest Cerlabant rapidi, sumpinin in sanclani civitatem, non ipsum eam in-
mox. Rom., Cerlabant: rapidi mox. Plerique, Cer- gressum fuisse. Inlelligit ameni Barlhius tmesin in
labant. rabidi mox. quam inox, quam librarli non adverterint, adeoque
405. Oti. a pr. m., furrunt, quod defendi posset : veram scripiuram corruperint. Paulo post apud
sed melius est fuerant. Forte, illic fuerat. Aldum eccomi lendit prò suasit, aut fedi. Veruni
406. Oli. a pr. ni., polusque, quod edidil Fabri- Barthii correciio necessaria non est: seniiobat enim
cius. diabolus, Christum, ab eo assumptum, pedein in
41-8. Ott., Rom., cordis secreta. urbem intulisse. Neque vero Christus ducius, aut
409. Reg., Rom., Oli., Tuncque epulas. Ald., et assuniptiis esl quasi coaclus, sed libens, ul multi in-
alii, Tunc epulas, quod habet Oli. a pr. in. Rom., terpreles senliuui, quibus facile asseniior : et flir-
dmmon, aul demon prò demum. Nonnulli ita inter- tasse liane iiiierpreiaiionem miniere voluit Juven-
pungimi, quisi fallacia monueril corpus conquirere cus. Rerum v. 434 redit idem verbum sensìi, ea-
epulas. Sensus verus est : Corpus monuit Christum demque conlroversia.
NOTA.
et nunc conserve! omnia, ut per eum genus huma- G hymn. 7, v. 189 : Firmans salubri sciliceljejunio —
num benedixerit : Sentenliam, addii, hujus versiculi Vas avpelendis imbecillum gaudiis. Glo-sa in Reg.,
elegantissimeexpressit paraphrastes, poedeus quidem, Terrarum ad regnum, ad desiriiendum diaboli re-
sed quem egoprò opiiino explanalore multis mihi locis gnum, lenebani, coiifirmabani. Possis etiam intei\-
salis[ecissememini, Juvencus Aquilius. Hsx ergo Ju- prciari ail obtinendum lerrariim regnum, vel ad
venci verba, Placet hmc mihi gloria prolis prò npti- regnum graiise bis in lerris ineboandum. Fonasse
ma explicatione versiculi Mailbsei non numerilo ha- etiam mentis secretan<l nominaiivus, a quo regiiur
bebat Barlhius. verbum lenebanl, non contra jejunia : ac sensns erii,
400. CAPUT XV. Post jejunium quadraginta die- Mens secreta lenebal, seu observabai jejunia cordis
rum, et nocliumJesus lenlalur a diabolo. Manli, vi, 1 continuata ad terrarum regnum : Mentis secreta, ul
seqq.; Marc, i, 12 seq. ; Lue. ìv, 1 seqq. Quod ait vers. 559, Cordis secreta.
Juvencus et lustra ferarum, ex Evangelio Marci pe.ti- 410. Sceleris fallacia figurale prò sceleraii falla-
tum esl : El lentabalur a Satana, eralque cum besiiis, cia. Vide leclion. variant. ad vers. 644, 1. tv.
quod de daimonihus minus bene alii exponunl. Mon- 411. Noia; sunt hae phrases prò certo scire, prò
tóni Quaraiitana locum desenum esse, in uno Chris- certo habere, prò certo pittare, prò certo credere, prò
tus jejunavii, iraditione veteri consiat. De Chrisli cerio dicere, prò certo negare, prò certo polliceri. Ta-
tcniniionis hisloria legendus Saloni. Deylingus Obser- men tionnihil esl diversero prò certo genuit, uhi prò
vat. sue. lom. II, cap. 27, et alii, quorum exslanl certo idem esl ac certo ; sed non mtilium dissimile
Disserlaiiooes in Thesaur. Theolog. Ihilobg. esl prò cerio polliceri.
402. Barlhius 1. xxxni Advers. cap. 19, observal, r. 415. Quoniam prò quia. S. Ambrosius libr. ìv in
veteres omnia male graia aut contraria, nigra el Lue. : Respondil dicens : Scriptum esl: Quoniam non
atra, appellare consuevisse, precipue poetas Chris- in solo pane vivit homo. Pro vivii nonnulli codices
lia'uos. lialsc Versionis in Luca, et plerique in Manlisco le-
405. Livor hucilluc menlem daenionis trnhebal, gunt tiitiet, ut legit Juvencus. Grsece ciani, '^trert/.t.
cum de Christi divittitale et redemp-ione humani Augustimis pariter 1. n de Cons. Evangelist., et
generis suspicaretur. JEqer loc. loco ponitur prò Arnohius Annoi, in Evangel., vivet pio vivit. Tenebit
sollicitii, invido, tristi : quae signifiratio satis obvia viiam, cusiodiel, coiiservabit. Martialis 1. xiv, ep.
esl prii'serlim apud poetas, aliosque idoneos auc- 108 : Qum non sollicilus leneoi, servelque minisler,
lores, ul observal Reuschius. — Suine saguniino pocula fida luto.
405. Quadraginta soles, dies, phrasi a honis poetis 416. Substanlia panis, ut hoe libr. vers. 651 :
usilala. Vitalisque hodie sancii substanlia panis. Pro cibo
407. Conlexta, continuala virtute divina, vel etiam usurpat eliam substantiam Prudentius liymii. 7 Ca-
a Deo Patre jussa, ac veluti parala. Illud prius ma- llietn. v. 40 : Omnicarentem cernerei substanlia : ubi
gis placet, in 1. in, vers. 580 : Mullaquerobustijeju- Iso apponii glossimicibo, ciborum.Confer cod. Theo-
nia peclorisarcent. dos. til. 3 leg. ult. de Cusi.reor., et u't. 27 leg. 2 de
408. Prudentius de eodem jejunio Chrisli Calhem. Alim., et Ducangium verbo Subitantiu, alimentimi:!,
115 Gi, V. AftOTL. J'UVENef 116
420 Mox inferro pedem sensit, vis lìvida Christnm A Ne vires Domita fìdeiis audacia lenlet.
125 Culmine marmoreo suasit consistere lem.- Rursus in abrupti iitontis consistere celsis
[Pli- Mox furìbunda jugis sensit fallacia Christum,
Tunc sic aggreditnr vocis fallente venen-o-: 455' Oslendens illi fulgenlia regna per orbem,
Si deus est vere geuilor libi, culmine t'empii Cèrnis, ail, qua; sit tantarum gloria rerum ?
Aera per vacuura; salta jacuiabere corpus. Ciiìicta tuo possimi-jamjam concedere regno,
425 Teslis eril scriplura libi, quse spondei aperte Talia donanlem me si veneratus adores.
Mandatimi stimmi-genftoris l'ale niiuisiris, Tum sic instan-temdictis rejecit Jesus :
Ut lapsum studeant casiidefendere corpus, 440 Effuge, pestiferi rabies vesana veneni,
Et fainulis manibus curent tua membra levare, Hiereaf ut semper mibis imtnTobilejiissum,
Ne rapidis i«dsat siimmas ofìétisio planlas-. Bl: jiistus cceli Domiivum;dtevot'usadsorel,
450 Reddidit bis Christus dictis coniraria dieta : (ilìniiiseì famulans veneretur nunien in scviim.
126 Me: memiiiisse magis, scripli' cceiesiis, Talibu» excussus fugjiiipei;devia;dacnuMU
f oporlet-, 445 127' Pte'Ubi'J'oanueto eognoviicareeris umbris

LECTIONES YARIANTES.
42U. un. viuetur ila distinguere scusa vis livida B sensit eadem excitan potest conjecinca, qua; supra
Christuin, quod minus prohalur ; nani vis livida ad ex Bartlìio propesila est ad vers. 420» In Rom. le-
solum verbum suasit melius accommoda.lur. gilur scensit. Hoc vero loco libentius legato suasit,
421. Alci.,.Davenlr., Poelm. pio d'. s., marmoreo aut feci!, aul tendit, ut vers. 421. Bad'ius verba.
tendit. Tom., Oli., marmoreo fedi, in Oli. supra Evangelista;, i'/emm asìiimpsit' eiun diabolus inler-
suasit. Reg., Rom. marmoreo suasit. Fabr., Poelm. preiaiui1., ui iila, Assumpsil Jesus discipulos suos,_
in texlu cum Hai!'., ul solel, marmorei suasit. nempe non portandos, sed comiies.
422. Hic veisus, et sequens deeranl in Reg., sed' 455. Reg.,; Ott., Ald., Toni., itti. Hadamar.,
a manu veteri addili sunt margini'. Poelm., et alii, olii, quod perinde est.
426. Tom., Aid., P'oelmaiin. prò d. s.,Jd esse prò 457. Ald., Poelmann. prò d. s., Fabr., libi prò
tale. Rom. non inepte tale, ministri— Vi lapsum tuo, el regna prò regno.
studeant. In Tom. numdatum est meiidum. 438. Sabalierius cum Aldo, si me : prò d» s. assi-
427. Toni., discendere corpus, corrige defend'ere. gnai me si, quod in reliqnis invenitur.
450. Ald., Tom., His dictisChristus: Alii, his Chris- 441. Olt., Hmreat, ul nobis semper :. postea factum
tus dictis, ul semper nobis. Ueg. male Hmreat semper ut nobis.
451. Rom., Te meminisse. Alii, Me meniì'nisse.In Ih Olt., donum. supra j'ussum.
1
Reg. prius ponimi Ne vires, eie. ; deiu,. Me memi- 442. Reg.., Dominumcmli.
nisse. In Rom. deest1 versus Ne vires. 443. Reg., Rom., Oli., nunien cum Aldo. In Olt.
454. Aid , Poelm. d. s. iimais prò jugis. De verbo; a,, pr. m. fuit nomen, quod habenl plerique editi.

NOTJG.
420,. Plerique palata Chrisium a; diaboli) fuisse-C hàbet' verbum offensio: sed buie loco,magis cotignuit
asportatimi vel:ih manibus, vel super humeros, veti pi-ima.
ila uCdiiilMus-iiuimlSirrnin corpore Chrisli impres- 450. Supra v. 245 : jOic(ain contraria.
scrit, quo delatus fuerit in pinhaculiim templi. Miil- 454r Furìbunda fallacia, figurale prò dmmon furi-
donatus emu Origene, Eullìymio, et Anselmo een- bundus et fallux, ut v. 410, Sceleris fallacia-, v. 420,
sei, Clirrstimi ibi a diabolo diiclum, in suis ipse Vis livida.
pedibus tiev egerit. Vis livida, ut vers. 402', Rabidi 456. Iuiiiaitane Yirgilii libr. iv Ma-, vers. 272 :
mox livor d'mmonìs.Haec loquendi ratio saepe ad-hi- Si-te nulla-movei tanlarum gloria rerum.
belur a poelis, ut vis equi prò equo, tu's animi prò 440. Eliam id figurate dictum, ut vers. 434, furì-
animo, DÌSflammea prò-fiamma, seu niaxtaio igni, bunda fallacia.
uis canum prò canibus. Confer Cil'antani Ind. Luci1, 442. Devolus,deditus, nddictus, voto conseeratiis:
verbo vis. quo sensu ab optimis scriptóribus lime vox ustirp-a-
422. Venenum voci invidi et maledici s-xpe iri- tur. Pro pio, religioso verbum est proprium Cltris-
buiiur. Ovidius de invidia libr. ii Metani-, v. 777 : lianorum, Arnobii, Lactanlii, Pruiieniii, Hieronymi
Peotora felle virenl, lìngua est snffusiiveneno. Silius 1. et a'qualitim, ac multo magis postei'iorum.
vii, v. 21Ì0 : Fruudisque veneno—Aggredilurmentes. 444, Excussus, vi- ac veiuti quaiiendo ejecius,
Prudentius Dittoch. v. 1 : Eva columba fidi tum can- dejecius. Hilarius, in MaUh. ìv. Post liane ergo dia-
dida; pigra deinde — Facto- per anguinam malesuada boli fugam. Angeli Clnislo minislranl. In Evangelio
fraude venenum. Sic alii passim. solum iegitur, Reliquit eum diabolus, aut dimisil eum,
424. Joculari, vi emili-ere. Libr. in, vers. 406 : p. aut dìscessit ab eo, aut recessil ab eo. Prudenlius
Prmeipitemque-maris sese jaculelur in-undas. Fforus eamilem Iuguli dsemonis sic expressii hymit. 7 Ca-
libi1, r, cap'. 1l : In conferiissiina se lioslium tela ja- themer. vers. 195 : Sed, increpata fraude-, post ler-
culaius. Pt-iuinslibr. II, cap. 25 : In quas paries sese gum mi: Prudenlium veruni lapsum diaboli in
jaculelur. Bartiiius libr. xxxiii Advers. cap. 19obser- lergum- aflìrmasse, puiabat Mazocliius, ul in Com-
vat', ex Democriti philosopliia poetas Latinos dicere nieni. ad eum locum expticui. Confer Centoncm
Aera vacuimi, quos eltarus poetarum Giiiistianorum Proba;.
secutus est. 445. CAPUT XVI. Jesws, Jeanne capto , secedit in
427. Propria significaiio verbi defendv esl prohi- Galilmam. Manli. ìv, 12 seqq. ; Mare, i, 14 ; Lue. ìv,
eere,. arcere, propulsare, quod cxemplis cotairmare 14. Lamyus in Harmon. Evang. contra omnium
supei'vacaneum est. inlerpretum senleiiliam , ut profitetìir, astruii, car-
42;S. Adjective famulus; ut apiid'Ovidlum non se- cere™, de quo hic flt-seimo, non fuisse llerodiamim.
mel, et Piudentium vers. 80 Hamariig. Putai enim, bis ta carcerem Joannem traditimi
429". Offensio lapidis, incursus in lapidem , vel fuisse, primum a proceribusjsynedi-ii.Hierosoiymi-
noxa ex hoc incursti. Ctramque enim significaiionem tnnj, deinde, iiiterposito aliquo tempore, ab Herode
117 EVANGELICA HISTOR1/E LIB. 1. 118
Immersum, tristi compressi! corda dolore, A Prseteriensque videt ponti per littora fratres,
Finibus et slattatZabulonum ponere sedes, PrscsolidiiiiiqtìeSimon, digitata cognófflìne Pe-
Ut dicium Isaia; concorrerei ordine sedi : rori ,
Terra Zabulonum,elregionisNephibala nomen, Aiidreataque simul, sinuosa vofnmina'lini,
450 Et via trans pelagtis longe , Galilseiaque arva, 460 Piscibus iiisidias disponere marmoris undis.
128 Trans el Jordanem gentes, populique Nunc, inquii, pisces capilis mar'fs aestibusaltis :
[tenebris 129 Sed me si libeaf sectari, fonìa vobis
Inclusi, magnum lumen, subitumque videbunl: Provenient hominum praepulclira indagine lucra.
In morlisque illis umbra resideiitibus alma Mi contesimi firmato pectore certi,
Exoriiur fidèi resplendens luce vóluntàs. 465 Reiibos abjeclis, pariter prsecepta seqmmtur.
455 Ergo instare Dei regnanlis munera Christus Post fratres Jacobum, Joannemque marinis
Nuutiat, increpilans prseconia larga salutis. Insidias gregibus maculoso innectere textu
LECTIONES VARIANTES.
446. Hadam., Poelnian.. Ald., Fabric, Snbmer- fi pugnai melrum.
sum. Tom. , Reg., Demersum. Ott., Rom., Immer- 455. Oli., a pr. m. , miniere; a sec. m., munera,
sum. Poelm., in texlu, Hadam., Eabr., Reg., Ott. a cum multis. Rom:., Bas., Ald., munia.
sec. ni., tristi compressil corda dolore. A!d., Tom. , 457. Rom., vidit : retinendum videt. Sabatiertas
Ott. a pr. m., Rom. corde dolorem : quasi dolOrem edidit geminos, et, prò d. s. ; ponti, quod alii edili
signis et verbis non manil'estaveril, quatti poeta; et mss. exliibent.
mentem non esse. Reuschius censet. Cseteroquin 458. Rom. Prosotidum : lege Prmsólidum. Aldus
comprimerecorda dolore pio concipere,.accìpere,phra- edidit : Prmsólidum Simonemdrammi cognominéPe-
sis panini usitata est. tri; correxit in Erralis Prmsoliduntque Simonem di-
449. Hadam., Reuschius, Poelnian. in textu, gnumcognominePetri; sed furiasse voluit corrigere
Fabr. : Terra Zàbulon, et regio cui Nephlhala nomen. Prmsolidunique Simonem, dignum nomine Pelri,
Ila Ald., Davenlr., et Tom-.-, sed Zabulonum prò correpio si , ul.ab aliis fieri solet, vel Prmsólidum-
Zàbulon, el Tom., mendose, Nephthalìa. Rom. et que Simon, indeclinabili modo. Juvencus alibi in
Vali. Reg,, et Oli., ila haheiit : Tèrra Zabulonum , Simonis primain semper corripit, secundam produ-
et regionis Nephlhala nomen. In qualibel ex bis Scri- ca. Vide not. ad Diaconi. 1. in,, v. 230, ubi de
pluris diverso intervallo quantilatis effeetur Zubulsn qiiantitaie prima; et seduta* in.trac voce disserta.
in hoc versu , et in versu 447, quod in aliis numini- Legi posset Prmsólidum Simonem, dignum nominei
bus propriis lecisse Juvencum liquet. Ca'leriim cum 461. Reg., altos, el glossa,, profundos.
in sacris lilleris proferaiuv Zàbulon indeclinabile , 405. Rom. perpulchra: plerique prmpulchrH,qnod
et secimda ejus nominis Graece per dipbthougum ex uso Juvenci ail Gallandius esse, pio perputdìra-,
scribatur, possem ita hi versus restituì : Finibus et C ut v. 458, prmsólidum prò persolidum.
stantii Zàbulon poneresedes. Terra Zàbulon, regio cui 466. Ald., Rom. Bas., Tom., Post fratres geininos
Nephlhala nomen.Nolandum eliam,a interra produ- Jacobum, Joannemque marinis. Ita etiam Ott., a sec.
ci obts diclionis sequenlis, quii' vira duplicis conse- ni., nisi fratres appositi™ sto prò diversa scriplura,
nanlis obtinel. vel glossa. Plerique: Post fratres Jacobum, Joannem-
450. Barthii codex, Rom., Reg., Oli., Basi!., que marinis: Poelm.,. prò diversa lecitane, Reus-
Ald.. Gatilmaquearva, ex quo Barlhius recle couji- chius: Post geminos Jacobum, etc. In hae scriplnra
cit Galilmiaquearva. Edili plerique Galilmaquerum. B idius ail, Jacobum quaiuor syllabarum vocem esse,
Tom., mendose, Galilmmj.uerura. Nonnulli scrl- quaium tertia longa. Si© et Clatidianus (vel alius
buiil Galilcarjue. polius) Ne laceres versus, dux Jacobe; meos. Poterli
451. Reg. dislinguit : Jordanem. Gentes, Alii: tamen esse trisyllabum lam Jacobum, quam Joan-
Jordanem gentes. nem, productis duabus primis in Jaccbum, Mirtini
453. Rum., In morleque illius umbra., quod raen- quantum poeue chrisliani varieiil ini quaniiiate syl-
dosum est. labarum hujus vocis.
454. Reg., et, a pr. m. , Ott., splendens : sed.re-
NOTiE.
Ila ergo ordinem histonae collocai : Post Chrisn 458. Prmsólidum: alludit ad nomen Petri, et ad
jijuniiim Joannes se pnecursorem Chrisli esse ju- verba Chrisli : Tu es Petrus, et super liane petram
dseis asseruit, el testimonimi) de Jesi*Cifrista' Mes- mdificabo-Ecclesiam meam'.
sia reddidit : quo testimonio andito, Petrus, et D 459. Sinuosa volumina: de serpente divit Virgi-
Andreas, Joannis discipulr, secuii sunt Salvaloreta'-. lius , I. xi, v. 755 : Saucius al serpetts sinuosa tiólù-
Cura autem pauto post, aut die sequenti post levli- mina versut. Pro linea piscatoria1,"ex qua pendei
monium. Joannis de eo audivisset, Joannem in c.w- bamus , linoni sfmplieiter ponilur alìquando, ut
cerem conjectiini' fuisse (setacei a proceribus syne'- apud Ovidium , libr. xni' Metani. V. 923 : rViinc in
drii Hierosolymitani, ) in Galibeam secessto. Juvcn' mole sedens moder'abar arundine Unum, et palilo
cus , ut vides ,. aliier hisloriam cnntexii ; quem nos posi, Cespite consedi, dum linamadenliasicco. Adde
libeniibiis animis sequimur, nei a communi omnium Juvenaleni, Sedulium, Fortimatum , Solpicium Se-
interprelum senlentia recedamus. verum.
448. Concurrere eodem sensu libr. n, v. 546-: 460. Marmor prò mari a poetis ssepe adliibetar,
Ille ubi cognovilceriumconcurrere leinpus; et ibidem ut notavi ail'Dracont'. v. 578-, libi1.ì.
v. &2S: Órdine seclorunijussis concurrererebus-. 463. Indago est vox venalorum propria : iiaeniin
452. Inclusi, immersi. Simili modo hoc libr., vocaiit inctasionem ferarum in aliquem locum, ex
v. 165 : Morlisque lenebras— Abrumpent omnes. quo ferie evadere non possimi ; quacinciiisio diVerris
456. Increpilans, praedicans, itiionans. Vide nota- modis (ieri-sole*. Virgilius, lib. ìv JEa. V. 121: Bum
la ad v. 584. trepidimi alm, saltusqucind'agìne cingunt. Hic sonai
457. CAPUT XVII. Peirum et Andream, Joan- inquisiiioiiem-.NOVaiidiim quoi|ue forvia-tucra.
nem et Jacobum piscatores convocai. Màtth. ìv, 18 467. GrtgWusmarinis; piscibu?, quos Proteu's gre-
seqq. ; Marc, i, 16 seqq. gaiim ageie dicilur. Maculmsunt fóramina rèìis,
119 C. V. AQU1L.JUVENCI 120
Ul vidil, similemque dedil de littore vocem, A Jamque anima; ipsius morbi, saeviquefurores,
Illi Zebedeum genitorem in puppe relinquunl Et luna; cursum comilata insania menlis
470 Illico, sectantes pulcherrima jussa salulis. Discessere gravi sermonis pondere jussa.
Exin per terram Galilseaesancta serebat 131 IUurtisiipuntes miracula magna movenlem
Insinuans populis regni praeconia Christus, 485 Mixtaeséclantur turbse, Solyinique, Syrique,
Donabalque ebani fessis, aegrisquentedelam, Et Judctìa frequens populis, Galilseaqueplebes,
130 Et mox crebra procul Syriam jam fama te- Quos el Jordanis dirimil siagnante fluenlo.
[nebat, Hos popnlosceriiens, prsecelsain ruperesedit,
475 Mille sonans linguis praesenlia munera Cbrisii. Ac sic discipulis gremium ciugentihus infil:
Denique certaiim languoris tabe peresos, 490 Felices humiles, pauper quos spiritus ambii:
Diversisque malis nexos, queis longa dolorum Illos nani coeli regnum sublime receptat.
Absumpsii populans membioriim robora labes, His similes iniies, quos mansueiudo coronai,
Monstrabant Cbristo : facili sed munere cunctos Quorum debeiur juri pulcherrima tellus.
480 Reddebal propere miranda ad gaudia sauos. Hos modo lugenles solatia digna sequenlur.
LECT10NES VARIANTES.
469. In nonnullis editis male scriptum est Zebe- B 476. Ald. Bas., languores.Mss. el plerique edili,
dmum. languoris.
477. Reg., Tom., dolorum. Oli., doloris. Rom.
471. Reg., Olt., per terram Galileam. Rom. cum cum pleiisque editis, dolore.
edilis Galilem, vel Galilmm. Poetai., prò diversa le- 479. Rom., Monstrabant: Christus facili sed mur-
citane, sancta :
ferebal qua; leclio incommodanon est, murc cunctos,el correemm id per Christusfacile sub
sed melior est serebat. munere cunctos. Reliqui omnes , quos vidi, Monstra-
473. Reg., Tom., citam fessis,mgrisque; et glossa bant Christo: facili sed munerecunctos.
Reg., invalidis supra fessis. Plerique citam invalidis, 480. Rom., sanclos: corrige, sanos,
mgrisque. 494. Reg., Hoc modolugenlessolatio digna sequen-
XOTM.
Hispaiiice mallas, ul explicui ad Prudent. hymn. 5 cabulumsumpsit, quod mentem apprehendens, pariler
Cathem., v. 42. Hinc maculosus lextus prò maculis, et corpus possìdeal.
seu reti : quo lamen sensu non invenio, quisnam 483. Saipe Juvencus hoc verbum adhibet, ul vini
alius maculosus dixeril. divini imperii ostendat. Confer Ovidium, Mei. u,
469. Eodem intervallo syllabarum iterum occurrit 844 ; in , 105 et 130. Conirarium est injussus de iis,
Zebedeus, libr. in, v. 516 : Pelrum Zebedeìqueduos quaesponie proveniunt.
per devia natos, quod non damilo. I21 48b. Plebes in numinaiivo singulari ; de quo di-
471. CAPUT XV111.Jesus Galilmamcircuiens, pm- cam ad v. 694 1. ìv. in var. lec-.i.
nilentiamprmdical, elvarios languoreshominumcurai. 488. CAPUT XIX. Qui beati futuri sita. Matth. v,
Matlh. ìv, 25, seq. ; Marc in, 7 ; Lue. vi, 17. 1 seqq. ; Luca; vi, 20 seqq. Videtur innnere Juven-
474. Servius, ad v. 10 jEneid., lib. vi, pulat, pro- cus, in mouie sermonem hunc babilum. Magnaqui-
cul diiplicem signilicaiinuem habere et juxla, et lon- dem est inierpretum hae in re dissensio, quorum
ge, quasi porro ab oculis, aut prm oculis. Alii reclius diversa; opinìones legi tsossunlapud Nic. Alberlum
existimani, procul el parvam, el magnani disianliam de Viia Chrisli p. 2, num. 101. Nonnulli ptaanl,
significare. Hoc loco a Juvenco procul sumitur prò Christum sermonem habuisse ad discipulos supra
longe lateque: nam verba Mailhseisunl : Et ubiil opi- montóni, ui ait Mailhseus, quem ad tiirbas in loco
mo ejus in totani Syriam. Reuschius alio sensu ex- campestri, ut ail Lucas, repeiiverii.
plicat: Fama per Syriam prope adjaceniem, vel cir- 489. Ovidius libr. ìv ex Pomo eleg. 9, v. 17: Dum-
cumjacentem dispersa eral; quod minus placet. que latus sancii cìnget libi turba senaius. Sic cingere
475. Famse mille linguse, hoc est, mulise iribuun- sinum, vel gremium,quamvis neminem alium ila lo-
tur. Virgilius, lib. ìv Mnttià. v. 181, de fama : Mon- queniem mvenerim. Badius exponit gremium cin-
slrum horrendumingens: cui quol sunlcorpore plumm, gemibus, hoc est, in circuim sedeulibus.
— Tot vigiles oculi subler (mirabile dictu), — Tot 490. Mulli auclores harmoniaruin Evanaelicarum
lingum, totidemora sonant, tot subrigit aures. Ovi- hunc sermonem serius a Dominofactum exisiimant.
dius, 1. xn -'Melani.47, de fama : Tota fremii, voces- Lamyus fere cum Juvenco facto. Qui novani legem,
que refert, iteratque, quod'audit. Cenlum, el mille .." inquit, prolatnrus venerai, slatini ac plures discipu-
poeta; adbibere solent prò plurimis, ut oratores, et los collegii, el miraculis suis obtinuit, ul credereiur,
liisiorici sexcenla. cur illam legem non protulissel, opiima docirina
478. Membrorum robora, membra, vini membro- imbuens discipulos, el plebem, quseeos sequebatur?
rum. Sic Lucretius prò saxo, aul durilia saxi, dixil An aulem in prima hae beatitudine pauperes spirita
I. I, v. 881 : robur saxi. Virgilius, prò ferro, 1. VII, omnes illi inielligantur, qui tumore animi cai enl, an
v. 609, roiora/em. VideGifanium,Ind. Lucret., veri). illi, qui vere penuria laboram, sed lamen sorte sua
robur saxi, el vis morbi. sunt conienti, disputatimi est inler inlerpretes. Ju-
481. Morbianimi a Latinis cupiditates, perlurba- vencus priorem exposilionem potius exprimit, mi
liones animi, el vitia interdum dicuntur, quamvis eliam sentiuni Augusiinus, Hieronyihus, Cluysoslo-
Cicero, in Tuscul. e. 4, liane,traiislaiioneiu minus mus, llilarius, Basilius, Gregorius, aliique plures
probel. Ipse cene ssepe ea uiitur. Juvencus uiorbos. patres. Confer Hcinsium in Exercit. sacr. ad hunc
anima; vocat eos, qui mentem e suo sialo natiitali Matlh. locum cap. ìv, pag. 25.
dejicium, ut insaniam, furores, vel viiia mentis ex 491. Receptat,tarlasse ex imilalione Lucrelii libr.
diuturna daemonispra;senlia contrada. il v. 9y8 : Quod inissumest ex-miherisoris — Id rur-
482. Lnnaiicus morbus describilur. Nonnulli de sum cmlirellatiim tempia receptant.
epileplieis exponuin. Isidorus, Orig. ìv, 7 : Hos (epi- 492. Observaudum, Juvencum non lexlum Grsc-
lepticos) vulgus lunaticos vocat, quod pio lunm cursu cuin sequi, in quo baie beaiitudo sequenii posiponi-
comitelurinsania : quod tonasse ex hoc Juvenci loco lur, sed ltalam versionem veierem, in qua idem
i diluiti est. Prsecédil enim in Isidoro : Epilepsia vo- ordo at in Volgala, servaiur.
121 EVANGELICA [USTORIA LIB. I. 122
495 132 Pabula justitiae qui nunc, polusque re- A Namque prophelarum fuit insectatio talis.
[quirunt, Discile, vos hae in terra saiis esse saporem.
Illos piena manet saturandos copia mensse. Hic sapor aniissa si jam virtute senescit,
Felix, qui miseri doluto de pectore sortem : 510 Qua; saiis absumplos acuel substantia gustus?
Illuni nam Dominimiseratili larga manetta. Nec quisquam vani pusl hsec superesl saiis usus,
Felices, puro qui coelumcorde luentur : Ni louge abjectum cuncia ut vestigia calcenl.
S00 YisibilisDeus iis per sseeulacuncta patebit. Vos eslis mundi clarum (ne abscondite) lu-
Pacìficos Deus io numerimi sibi prolis adoplat. [men.
Felices nimium, quos inseclatio frendens Nam quis prsccelsis imposlam rupibus urbem
Propter jusiiiiam premit : iis mox regia coeli 515 Occultare queal? Vestrum sed lumen ad omnes
Pandetur. Gaudete, operum quos justa lenentes 134 Perveniat, rerumque decus sub luce serena
505 Urgebit praeceps siimulis injuria saevis. Ponatur. Cunclis geniloris gloria vestri
133 Plurima nam merces vobis servalur in Laudetur, celsi ibronus est cui regia coeli.
» [setbra ; Non ego nunc priscas leges dissolvere veni,

LECTIONES VARIANTES.
tur. Ila etiam Rom., sed magis videlur solatia, quam g 509. Reg., senescet.
solatio. Glossa in Reg. est Hoc modo — tali modo, 511. Reg. prò div. script., Nequicqttamvani. Reus-
et solatio— consolatìo.Fonasse legeiidum Hocmodo chius censet, Parisina; leciionem, Nec cuiquam non
lugenlessolatio digita sequelur. Reliqui omnes, quos incommodam esse, el fonasse reliquis prseslare. Pro
vidi, habenl Hic modolugenlessolatia digna sequentur. vani nonnulli legnili fatui, leste Reuschio, qui ait,
499. Reg., Rom., Otl., puro qui cmlum. Editi, codices lueri vani. Sabalierius fatui, prò d. s. vani.
puro cmlumqui. 512. Sabalierius, abjecti, prò d. s. abjectum, quod
500. Reg., Olt., Rom., patebit. Edili, manebit, reliqui 514.
praeferunt.
Westhem. in texlu Nani qui, ad marg. Nani
quod prsecessil, et minus placet. quis.
501. Ald., Pacificum. 516. Ald., Provenial; alii, Perveniat. Tom., re-
505. Ald., Bas., premei ; alii, premit. rumque decus. Rom., rerum decus, mendose.
508. Reg. a pr. ni., Dicile vos. 518. Rum., llironi esl : lege thronitsest.
tiOTJE.
495. Pabula el polus, meiaphora, intensa») cupi- justorum operibus per graiiam Dei faclis gloria, seu
ditalem nolans. Hnraiius 1. i, ep. 18, v. 25 : Quem viia a'ierna conceditur lamquam merces. Definimm
tenel argenti silis importuna, famesque. aperte id est in concilio Tridentino sess. 6. can. 53 :
•497.De pectore: interdirai de supeifluum est, ut Si quis dixerit, hominis justificaiì bona, opera ita esse
notavi in Comment. ad Prudenl. Psychom. v. 5, _ dona Dei, ul non sint etiam bona ipsiusjusiificali me-
interdirai ponitur prò ex, ut apud Propertium, na- d rila, aut ipsumjusdficatum bonis operibus, qum ob eo
tante Koeiiigin. per Dei gradoni, et per Jesu Chrisli mt-ritum, cujus
499. Itala velus, el Vulgata; Beali mundo corde vivummembrumest, fiunt, non vere mereri augmenium
S. Cyprianus episi. 46 tiicii, Bealos esse puros corde: gratim, viiam mternam, et ipsius vìtmmternm[si tamen
el S. Augusiinus semi. 12 ioni. V, Beali, qui puro in grada decesseril) consecuiionem,atque eliam glorim
sunt corde. Tueri saepesignificai avide et cum summa augmenium, anaihema sii. Meriitiin hujusmodi viise
allenitane conspicere. aeterna; condigmim esse, quamvis conceptis verbis
501. Hic versus exemplum est scansionis mixlse defiiiiium non sit, lamen ex sacris li11eris, conciliis,
apud Bedani De metr. cap. de scansiouib. Vide su- acPairibus evidentissime colligiiur. Quod satis fuerit
pra uot. ad v. 25. contra Kceuigii nolani hoc loco indicasse.
502. Insectatio iterum v. 507. D. Brutus in epist. 508. CAPUT XX. Apnstolos sol terrm vocat.
famil. Cicer. libr. xi, epist. 1, Tanta esl hominum Mailh. v, 13; Marc, ix, 49.; Lue. xiv, 54. Quod
insolenlia, et nostri inseclalìo. Ila alii optimi scripio- ail Juvencus hae in terra, iulelligo in hoc mun-
res loculi sunl. do. Evangelista sic habet : Vos eslis sai terrm, ut
504. Operumjusta prò operajusta : quse loquendi paulo post : l'os eslis lux mundi. Ponitur aulem sa-
raiio familiaris esl Juvenco. Schcettgenius hendia- iis sapor, ul infra saiis substanlia, pio sale. In liane
dyn vocare voluit. rem exslal dissertata) Vatcrii Greissengii inscripla :
503. Lucanus libr. i, v. 262 : Dubimquein prmlia Sai iiifaiuatum. Scliostlgeiiius, cum Lomeicro ex-
menti— Vrgenlesaddunt stimulos. Juvencus slimulos ponit hae in terra, li. e., in Juda'a, non in universa
snudi prò molestia, vexalioue, inseciaiione : sic sli- D terra.
mulos doloris Cicero, aliique dicuul. Expriniit Ju- 510. Saiis subslantia eo mododictum, quo v. 410,
vencus v. 11 Maith. v: Beati eslis, cum maledixerini 1). 1. substanlia panis.
robis , et persecuti vos fuerint , et dixerinl omne 511. Versio Itala, el Vulgata, Quod si sai evanue-
malum adoersus vos menttehies propter me. De ril : veruni Itala in nonnullis mss., el mulli Patres :
quibus omnibus siltiisse. Juvencum numeriti) pro- Quod si sai infaluatum fueril,
nnniiai Sabalierius, qui ad versieulum 12 ejusdem 512. Vestigia, meionymice prò ima pedis parte,,
cap. 5 refert haecverba : Gaudete, operumquosjusta et prò ipsis pedibus.
lenentes— Vrgebit prmeepssiimulis injuria smvis,si- 515. CAPUT XXI. lidem apostoli lumina mundi
mul cum duobus versibus sequeniibus. Sequiiur Ju- dicunlur. Matlh. v, 14; Marc. ìv, 21 ; Lucae vili, 16,
vencus versionem veierem, qualem exhibel codex el xi, 33.
ms. Colbert., Dicent omnemalum adversusvos, pro- 517. Cunclis prò a cunclis : daiivus prò ablativo
pter juslidam : cui conciliiini codex Sangenn. l,Can- in bis verbis passivis saepe a Juvenco adhibetur.
tabrig., Uilarius, Anibrosius, Ambro-iaster, Sym- 518. Thronus : dixi de hae vuce ad Prudcniium
machus pontifex et alii a Sabatierio relaii. v. 102 Apolli.
506. Utilur verbo Evangelista; : Candele, elexul- 519. CAPUT XXII. Quodnon veneritsolverelegem,
. late, quoniam mercesvestra copiosaest in cmlis.Bonis sed adimplere. Malti), v* 17 seqq.
123 C. V. AQUIL. 1DVENC1 121
520 Vertere necìveteres ponunlquaejussa prophelae. .S 550 Inviolata simol tradel prseeepla priorum,
Omnia nani vobis per me coniplenda manebunt. Magimserit, magnique feret trans sidera nomen.
Vera loquor, donec coeli, terrseque, marisque Audisiis velerisjussum moderamine legis:
Interitus venìat, legis ne filiera saliera, Humano si quis macularit sanguine palnias,
Aut apicis parvi gracilis distinctio deerit, Ille reus ferro persolvel vindice pcenas.
525 Omnia quii) fiant digesta ex ordine ssecli. 535 Astego prsecipiam, ne quis consurgere in iras
Siqiiis enim minima-mmandali solvere partem Audeat, alque odio fratris fervente moveri.
Aususerit, parilerqnehòminessuadendodocebil, 136 Nam reus hic sequo pcenas sub judice
135 Nta minimi nomen ccelesliin sedelenebit. [reddel.
At quicumque operis propri! moderamina scr- Nec minor illoruin cornicia fiamma sequeiur,
ivalis, Qui fatui, mìserive eient sub nomine fialrem.
LECTIONES VARIANTES.
522. Rom., Verba loquor minus.bene. 550. Tom., etBgs., piorum : catoeri melius, prio-
525. Reg., el a pr. ni. Ott., legumnec. Rom., ulla rum.
nec. Plerique, legis ne. 555. Bas., palmos: reline palmas.
525. Rom., Omnia quando fiant : corrige quin fiant. 555. Sabalierius edidit prmeipio, el prò d. s., prm-
Rom., et Ald., digesto, ut hoc libro v. 39. cipiam, quod in aliis exiai. Exisiimo, Sabaiicrium
527. Reg., audendo, Oltob., suadendo cum pleris- has muiationes ex ingenio inlerdum invehere. Prm-
que, sed supra audendo, quod praefert Reuschius cipiam.magispoelicum est, necmuianduiii.
cura tribus codicibus : uui exponto audendo, hoc est, .B 557, Reg. et, ut videtur, Ot. , mque pmnas.
malo exemplo. Evangelista poiius dislinguit opus Rom., pendei,quod edidit etiam Fabricius.
pravum, el pravain doclrinam. 559. Oli. a pr. m. miserique, a sec. m. miserive.
529. Ott. a sec. m. , moderamine. Ordo videtur exposcere Qui miseri, fatuive.
NOT,E.
521. Omnia per me complencla vobis manebunt, bis, quia omnisqui irascìtur frolli suo sine causa, Reus
ut vos ila eliam ea implealis. Deusenim per graliam erit judicio. In Vulgata, et in probaiissimis codicibus
suain siipernaluralem facto nos legem itnplere. lexlus Gra'ci deest sine cawsa: quam Iectionerii pro-
523. Noiànda signilicalio pariicube sallem, quse tiare vide'ur Augusiinus libi1,i Retracl. cap. 19, et
hoc loco significai solum, tantum, tanlummodo.Cel- aporie defendil Hieronymus Comment. in Matlh. In
larius in Cur. posier. append. misceli, de line signi- quibusdam codicibusaddiiur SINECAUSA : cmlerumin
fìcaliune eonlra Btirrichiiim disputai. Borricbius Vir- veris definita senleiitia est, el ira penilus tollitur, di-
giiium , el Ovidium ila locutos existimat : Cellariiis ecineScriptum : Qui irascìtur fratti suo, reus erit, etc.
vix argenteo siedilo ita dici cceptum concedi!. Infe- Radendum est ergo SINECAUSA, liane scripiuram con-
riorem laliniiaiem ab hoc minus abhoiruisse, exem- firmant hi versus Juvenci, aniiquiiate sua veneia-
plo Hieronymi, et Apuleii confirmat. Forceflinus om- biles. Nonnulli ila explicani hsec veiba Evangelii,
nia loca, quse prò hae significalione affermimi1,alitar p*- ut qui irascitur fratri suo, sit dignus, ul in judicio
posse explicari couiendit. Equidcm non video, quem ejus exploretur causa. Malilonaius inlerprelaiiouem
alium sensum apud Juvencum hoc loco habeat par- Juvenci et Eutliymii' piaceri, reum esse peemr.ca-
ticola sallem. pitalis, qasc contra lioniicidas in judicio decerne-
524. Gracilis distinctio apicis parvi, quia apex erat batur. Significai Christus, eum qui in Evangelio sola
gracilis virgula appicta supra vocaletn, ul brevis a occidit voluntate, non minore dignum e*se pcena,
longa distinguereiur, ul docel Scaurus io fine sua; (piani qui re ipsa occ!deliat in Lege.
Orlliograpbia;. Quiuiilianus lib. ì, cap. 7, al. 15 : 557. Pmnas reddel, dabit. Sallustius de BelloJu-
MALUS uirum orborem significet, an hominem non bo- gurtb. e. 17 : Impietaiis in parentali nostrum graves
riimi, apice dislinguitur. Nonnulli pimela Ilebrseorum pmnas reddal. Evangelisia; verba sunl: Reus erilju-
inuui exisiiniaruni : quse optalo omnino rejicienda dicio, quod inierprelcs refernnt ad quoddam tribu-
est. nal, ab Hebrseis Mispat, id est, judicium nuncupa-
528. Minimi nomen lenebil, vocabitur minimus, tum. Ila eliam alia verba Reus erit concilioexponunl
quod idem sonat, ac erit minimus, ut expiiciii ad v. de graviori alio tribunali, quod Synedrion diceba-
107. Minimus vero esl itovissimus, prope nullus, vel lur. Significai ergo Evangelista, solermi poemi pu-
poiius nullus. Hilarius Comment. in Malth : Fuiuros niendtim, qui gravi odio fral-risuo iraitis fuerit ; sed.
minimos,id esl, novissimos,ac pene nullos denumians graviorem [Ceuam its esse iiifligendam, qui-in veiba
minima solven'es. Koenigiusliebraismuni esseait mi- comumelke ernmpuni. Eanidem senienliam expn-
nimus prò nullus, sive unitimi locum haheiis. mil' .tavencus, sed de tribunali judicii el concila,
529. Moderamina : frequens usus hujus vocis seti Sauedrim disimele nihil expromii. Etenim verba
apud Juvencum, neque obvise sign-ifìcationis.Paulo '[) mquo sub judice de Deo poiius accipio.
post v. 55-i : Moderaminelegis. Hoc loco Operis prò- 538. Nec minor, hoc esi, major; liane enim vini,
prii moderamina servans idem est, ac qui fecerit man- ut poto, babent haec verba.
dala. 559. Glossa in mss. Reg., cieni—vocanl. Ovidius
530. Priorum, majorum : qua; significalio prubai, libr. ìv Fasi., v. 484: Clamai, el altentis nomen
et cognita est ex Virgilio, Tacilo, Plinio Juniore. ulrumque del. Suetoiiins io Nerone cap. 46: Exau-
531. Trans sidera, in regno ccelorum, ail Evan- diia vox est-,nomine eum cieniis.Redundat sub iti Ju-
gelista. venco sub-nomine, ut saipc apud Dracoiiiium, in cu-
532. CAPUT XXIII. De homicidio.Matih. v, 21 jus indice 1verborum plura loco-notala sunl verbo
seqq. sui. Corifei eliam Comment. ad Prudeut. 1. n con-
555. Ego ex Evangelio sum plinti, quod empitasin tra Symmadi. v. 102. Hoc versu Juvencus duplex
habet. Dmiaius ad Terent. Euirach. v, &: Quod Ego convìciuni cmiipreheiwlii, ab Evangelista- sic ex-po-
addidit, co diclo usus est, quo uli solent, qui plus in ne- siliim : Qui aulem dixerit frolli suo, Roca, reus crii
golio videm. Consurgerein iras, ut I. rv, v.564 : Coii- concilio. Qui autem dixerit. Faine, reus erit gelieiinw
surgat in iras —Rclligio. ignis. Juvencus prius fallatili proferì, inni Raca,
536.Itala ycius in niultismss.: Ego ameni dico-vo- quod inlerprelalur miserum, videlicet calamilosum,
K"> EVANGELICHEWJSTORLELIB. I. 126
540 Sin offerrevoles,. vcasrans aliarla donis, A Dum rapidi» leeoni gradit'or per compila vita*.
Et tua lune tacila; mentis petieiralia, tanget, 550 138 Accusabit enim peduli corporis usus,
Quod libi sii-cum fraire domi siiscepta simul las, Et le sublimi statuet sub judice viuclum.
137 iMuuera cuncta illic adytis admota relin- Damnalum rapient ad v'incula sseva ministri,
[que: Nec prius e leuebris solveris carceris atri,
Et prius, ad pacem properans transcurre peten- Ultima quam minimi reddatur perdo nummi.
[dam. 555 Hauti ignota, reor, vobis stai cautio legis,
545 Fraterno demum jam eonciliaius amori, Corpus adulterio prohibens : sed mine mea jussa
Offer grata deo tranquillo pectore dona. Occulta interna; frenent molimina mentis :
Est libi praelerea virlus contraria semper Nec minus optali, quam facii pcena luenda.
Corporis : hoc casti celeri curelur amore, Si te forle oculi dextri laqueaveril error,
LEGTIONES VARIANTES.
540. Reg., el,. ul videtur, Ott. a pr. ni., coleus. cum sequeniibus, ubi Christo sermo est de adulte-
Log. voles. Reg., munus , et prò div. script., donis. rio. Intelligit Reuschius per Virlutemcontrariain co-
541. Aldi.,Bas., tangent : Rom., languiti. In Reg. gitatamelo inalano, cui-remedium hoc parami1.
el Oli. , tangent correcium per langei. 549. Reg., Ollob., Rom., rapide; sed diphlliengi
542. Rom. in texlu fratre cum aliis omnibus : ad g in bis codd. modo omitluntur, modo abundaut. Edili,
marg., fraude. rapidoe. Rom., Cum prò Duin.
5i5. Alti., cuncta adytis illic admota, cum Tom., 550. Olt. a pr. ni., Accusabatenim.
et Bas. hi aliis edilis cuncta adytis illis admota. Mss. 553. Rom., Fabr., Ald., solveris: qua.'esl diversa
Reg., Oltob., Rom., cuncta illic-adytisadmota. leclio in .Reg-., Oli., Poetai., in quibus a pr. ni. est
547. Ald., Rom., Poelm., pio div. s., Davenlr., mitleris. Ex v. praec. colligi poiest, solverisledionem
semper contraria virlus : pierique virlus contraria esse magis genuiuam.
semper. 554. Rom. Ultra quam minimi : legi'.Ultimaquam.
54s. Rom., Reg., Oltobon., Ald., Davenlr., Bas., 557. Oli. interne ferianl : corrige frenenl. Rom,
Corporis: lioc casti.. Poelm. cum aliis edilis, Corporis eliam interne prò,interim.
limecasti, quam inierpunclionem praefertReuschius:; 558. Reg., el Oli. luenda.: Rom. cum editis luenda
quia Juvencus conuectit liane textus sacri parlem est.
NOTJS.
Danimnosum.Aliiracaseu, radia exponuni hominem modo in concordiam rediguntur. Virtus corporis po-
vacuai» l'èrebi1»,,vammi-,hoiimucioiieni:alii ex Grae- nimi- prò corpus, utv. 478, Membrorum-robora prò
c<>- òay.og,pannus, hominem-panperoni et paimosum: membra. Vide nolani ad cum versimi. Omeisiusex-
quo CorUit-se. respinto juvencus, Evangeli-ta tresgia- plicatiuiiem Juvenci hodie recipi negai. Maldonaius
dus peclomm, ci pce larum ila dislinguit, ut primus plures interpreiaiioncs proferì, ac faielur, opinio-
sii ira in verba.non cruuipens, judicbi punienda, se nem batic Juvenci, adveisarium esse cameni, qua;
ciuidus verlmm coninmeliosuni, quo fraier raca, le- Ij eoncupiscil adversus spirilnni, teneri etiam ab At-
vi<, incoiisians, aut iufelix, misen homo dicilur, con- hanasio qunesl.62, quam H.eroiiyinus quoque in com-
dili pcena, seti sementili dignum , lenius verbum ment. ad hunc tacuin videlur apprettare.
magis conlumeliosuni, quo fraier faluus appellata!', 549. Glossa Keg. : graditili-—illavirlus contraria.
geheima ignis pniiiendiim. Elsi aulem idem sii pce-- Seilicet corpus, seu virtus corporis, ul ego quidem
ne genus, nenipe mors seierna, gradus lamen pGe- interpretar. Per compila viime>l exposilio ejus, quod
me ex diversa gravitale distiiiguiintur. ait Maitiueiis in via. Hilarius Comment. in Manli. :
540. CAPUTXXIV.De obUttìone.Manli, v, 23, 24. Cito in omnivide nosirmvia reconciliari.nos adversario
Offerre prò consecrare Deo vox a Clirisiiartis siepe benigniialeprmeepit.
usurpala, et in re liturgica, p.issim obvia. Pruden- 550. Polhtli corporis usus, adversarius luus libi
tius liymn. 5 Calhem. v. 15T. Lumen , quod fa- repugmuis. Caro enim eoncupiscil adversus spiritali),
mulans offero. suscipe. In Juvenco subiulelligi poiest nisi casiiialis amore curelur : lune enim iuter se con-
dona, seu munera, ul v. 54G: Offer grato Deo tran- sentami caro, et spiritus. Innuil Juvencus libkìiuem,
quillo pectore dona. Evangelista ait : Si offers munus et fornicaiionem :• connetti i enim liane sacri lexlus
tuum ad altare, vel in il ala versione : Si offeres mu- parlem cum sequeniibus de adulterio.
nus tuum ad,altare. Christus de veieribus Judaìorum 554. Evangelii' veiba sunl : Donec reddas novissi-
sacrificiis loquiiur : sei multa, magis id iiitelligere iiìum quadrantem. Tenullianus, el (Jyprianus habeul
oportet de Eiicharislia. ulliinum quadrantem. Pro novissimus, et uliimus non
547. CAPSJT XXV. Adversario, virimi scilicel, et male esl minimus. Vide nolani ad vers. 528 : Hic
ralioni; qum viliis adversantur, consendendumessein r. minimi nomen cmlesti'-insede teiu.bit. Prudeulius Ha-
via, hoc est, in vita. M-itib. v, 25.seq. Glossa in co- mari. v. 950 : Cuncta cxuciurus ad usque—Quadran-
dice Reg. Virtus contraria—sermo divinus libi, dum tem minimum. Forlunatus de-ex Iremo Judicio : Co-
vadis cum adversario ino in via. Ita. etiam verba gentur minimi quadrantem solverenummi. Sic eliam
Evangelista; interpretami- S. Paultaus. Matihiuussic auctor libri de Quadraginta man-ion. : Dico, libi,
habet : Esio consenliens adversario tuo cito, dum es Non exics inde , donec eliam minimum quadrantem
in via cum co : ne forle iradal te adversariusjudici, reddas.
el judex iradal le ministro, et in. carcerali mitiaris. 555. CAPUT XXVI. Adulleriumfugìeiidum.Matlh»
Pio cslo.consenliensnonnulli babenl eslo benevolus, v, 27 seq,. Vulgata : Dietum est anliquis. Plerique
ani concorda cum adversario tuo. Exposilio commu- Grseciornitiuni anliquis.
nis obvia est. Juvencus aliam sequi videlur, nimi- 556. Sic Juvencus reddil verba Maltinta : Omnis,
riim per vinutem corporis contrariai!! bollitaliintel- qui videril mulierem ad concupiteendum eam , jam
ligit carnis coiicupisceutiain,qusece'etu amore casii, mmcliatusest eam in cordesuo.
seu casiiialis curanda esl. Ratio ergo*coiiseniieiìdi 557. Molimina a poelis potissiinum usurpami' prò
buie adversario, seu concordami!cura,ilio, aiJuvenco moliltauc, conati). Fo verbo, saepe ulitur Juvencus.
in co collocatur, quod casiiialis-amor pravas coglia^ Libr. li, vers. Is : Geiilis sic sunt moliminaveslrm.
tioncs exriellat : sic enim coi pus et anima quodain- 559. CAPUT XXVIJ. Eruendum esse oculum-,et
127 C, V. AQUIL. JUVENCI 128
560 Auclorem misera; properans convellilo labis, A Scribere discidium, juris fcralia verba.
139 Et jaculare procul. Nam membrum per- Sola viri recte discedei adultera leclis,
dere refert 570140 A.stalise maneant : nam casti jura pudoris
Exiguum, flammis quam lolum dedere corpus, Auctore amiitet mulier deserta marito.
Perpeiuisque animam pariter convolvere pcenis. Aniiquie leges prohibent perjuria linguis.
Et si dexlra niaiius mentem per devia ducit, Sed noslris cedaljurandi audacia jussis ;
565 Erroris causam praeslat decidere ferro, Nec fas est boraini ccelum jurare per alium ,
Quam totani selcinis corpus concedere flammis. 575 Quod sedes Dominiesl, nec quse vestigia geslat
Prsecipiunt veteres, siquis connubia rumpet, Terra Dei, SolymsequeUrbis venerabile nomen,

LECTIONESVARIANTES.
561. Reg., Ott., Rom., et Poelm. prò div. s. , 571. Ott., amitlit: alii, amiitet.
refert ; edili plerique prmstat. 575. Sabalierius perperam, et contra regulam
562. Ald., tradere corpus. metri, Sed nosirisjurandi cedal audacia jussis.
565. In Onob. facilini est prmsla ex prmstat : sed 575. Tom. cormpte, sede Domini. Reg., Rom.,
hoc retinendiim est. Poelm. prò d. s., causam magis o Bas. , Ott. , Ald., Dominiesl , nec. Alii edili, Do-
utile veliere ferro. mini, nec sine est. Hadamar, nec qui, Poetatami, prò
567. Poelm. prò div. s., Permittunt veteres. Reg., div. s., nec quod. Rom., geslat. ad marg., gestel.
Oli., Rom., Ald., rumpet. Alii, rumpit. 576. Reg., Terra : Solymmve, sopra Dei, ut sit
568. Reg., Oli., Dav., Rom., Ald., Ras. , dis- Terra Dei : sed vers. prsec. glossa inepia nostra ad
cidium: alii, dissidium. Omeisio reciius videlur dis- vestigia, nani sunt vestigia Dei. In Oli. orbis corre-
cidium. cium per urbis.

W1M.
amputandam essemanum, si erraverint. Matlh. v, 29 tara viro ; quod cum fit, mairimonii vincnlum non
seq. Verbum laqueo , laqueas deest in Fornellino , dissolvilur , quod natura sua indissolubile est ; et a
deest in Ducangio : sed apposite fonnatum esi ex Clirislo novis suis legibus indissolubile declaralur.
laqueas. Composilo illaqueo uluulur Horaiiu%et Pru- Vir aulem, qui sine causa fornicaiionts, atti alia
dentius, et illaqueatus Cicero , ul laquealus Colu- pari, vel majori, uxorem a se dimillit, facil eam
mella , el Solinus. Hinc laqueatores in circo ditti, mcechari, quia sine uba uxoris culpa eam li-
qui laqueis alios implicare didicerant. Alio sensu bidini sua; permitiii. Juvencus rionnihil obscurus
laquealus esl laquearibus ornaius. Juvencus alibi est, sed ad liane certe sementami esl revocamlus.
dixii Erroris laqueosprò scandalis. Vide 1. HI, vers. 571. Muliersine causa idonea deserta , aul e viri
12, cura noia. C domo ejecia , si alteri nubal, aut mcecheiur, amii-
561. Jaculare , projice. Vide nolani ad v. 421 h. teljura casti pudoris, hoc est, violabit pudorem ,
1. Notanda esl consiructio ha-c, Refert perdere mem- auciore marito. Videlicetculpsemarito dabilur, quod
brum, quam prò magis refert. quam. Ita eliam Vul- uxor ejus vinlel pudorem.BadiusexponiwAmillel,eie,
gata, et Italica vetus: Expedit enim libi, ulpereat non ducetur abalio, quia qui dimissamduxerit, adulte-
unum membrorumtuoruin, quam corpus totani luum rai. Juveuc. I. ni,vers. 47tì,iieruindeliocargumeiilo:
eoi in gehennam. Boni eliam scripiores Latini ali- IVamemereexsolvelcastiqui jura cubilis,—\tteraque il-
quando in comparationibusejusmodi magis vel poiius lius thalamissociabituruxor, — Crimenadulteritipopulo
omitlunt. Tacitiis Annal. i, cap. 58 : Pacem , quam sublestesubibit.Fonasse ergo senlentia hujus lociesl:
betlumprobabam. Console Forcellinum verbo quam, Mulier perlibellum repudii deserta, auciore marito ,
et poiius. Prima in refero comniunis est : sic enim amitiei jura casti pudoris, sive cubilis. aut coojugii.
mulli exi-limant de praepositione re. Impersonale 572. CAPUTXXIX. Non«ssejurandum ulto modo,
refert semper producilur. sed Est, et Non est, dicendum. Mutili, v , 55, seqq.
565. Perpeluis pmnis: quia in Evangelio fìt men- 575. Vestigia, pedes , seu imam pedum parlem.
tio geliennae, sive ignis perpetui. Sabatierius suspi- Vide noi. ad vers. 512.
cainr, Juvencum legisse quam corpus lotum luum , 576. Judaei summopere vitabant jurare per
et anima millalurin gehennam, quod oi^quaui repe- Deum : sed tacile , et temere jiirabanl per coelum ,
rilur. Veruni Juvencus nihil aliud agii, nisi ul vul- lerram, Hierosolymam , caput proprium : qua; vera
galatti lectioneni evplicct. juramenia esse non credehanl. Maimouidesin trac-
507. CAPUTXXVIII. Uxorem non nisi ob adulle- Txlato Shebuoth , sive De jurameniis cap. 12 , num. 5
rium diimllendam. Manli, v, 31, xix, 7 seqq. ; et 4 : Si quis juraverit per cmlum, et terram , et so-
Marc, x, 11, 12; Lue. xvi , 18. lem, et similia, torneisi cogilaverit tantum de eo, qui
568. Maliliteusv, 51: Quìcumque dimìserit uxo- ea creavìv, juramenlum niliilominusnon est. Ha-cest
rem suoni, det ei libellumrepudii. Verba, quibus li- causa, cur Mariialis I. xi, epigr. 95 , Verpum , sive
bellus repudii scribeliatur , dicuntur feralia , hoc Judieum sic alloqnilur: Ecce negus, jurasque mihi
es', funesta , iristia, dira,et fonasse litibus obuoxia. per tempia Tonaniis.—A'oucredo. Jura , l'eipe, per
Inter alia vir uxori libellum repudii tradebal, in quo Ancldalum, Sic vocal juraineiilura per Deum, quod
scriptum eral : Dedi illi libellum repudii in maini , Hebraeiila formabant An chi alon, Non : vivit Al-
schedata abscissiotiis,sigiiaculumdivirionis. Alioquin tissimus. Alii AnchialumHebraice sonare aiuul per
libellus repudii conferehat mulieri jus ad alias nu- Deum viventem, vel per eum, qui vivit in mternum.
ptias. Confer noi. ad 1. ni, vers. 475. Isaac Vossius ad Pompon. Melam. 1. 1, e. 8, conigit
509. Manliasi luce verba sunt : Omnis, qui dimi- Ancharium, li. e., asinum : quia Judaeis impuiaha-
serit uxoremsuam, exceptafornicalioiiis causa, facil lur, quod asinum adorarenl. 'Christus prohibet om-
eam mwchari: el qui dimissam duxerit, adulterai. nia haec juramenia , quae vere esse juramenta de-
Imerpretes caiholici id ila exponunl. Sola fornica- clarat: prohibet, inqtiam, non solimi ne falso , sed
lionis , sive adulicrii causa , aut quse buie par, gra- etiam ne lemere, et sine causa emitianlur. Juris-
viorve ea sit, idonea esse potest, ut uxor, quan- jurandi exempluui per lerram apud Theocrilum oc-
tum quidem ad torutn el domum altinet, separé- eurrit K« à«v dorice prò v«rfiv.
129 EVANGELICHEHISTORIA LIB. I. 150
Quodregis magni propria est, jurabilur unquam. ,IV.590 Cede libens, pariierque ferat tua pallia secum.
141 Nec capul in proprium cuiquam jurare Si te forle aliquis passus per mille jubebit
flicebit, Ire viam , gravidique oneris perferre laborem ,
Namque poteslalem minimi non esse capilli Mox perges, aliudque iteris comiiabere du-
580 Cernitis, albumve, aut nigrum mutare colo- [ plum.
[rem. Siquis egens poscet, vel se simulabit egenlem,
Est, est, sufficiat; quod non est, dicite, Non 595. Ex animo miserans largire ; aul mutua si quis
[est. Orabit, tribue , et miteni ne sublrahe vultum.
Quod superesl islis, totani fallaciter segro Nec libi sii piacinini solis succurrere amicis,
Suggerii obreptans animo vis tetra veneta. AulcsBcis odiis inimicos ducere diguos.
Pervulgaia diu legis praecepla tenetis, 143 Qum eo° praccipiam' blando super esse
585 Liedentein semper similis vindicta sequatur. [per omnes
Sed tranquilla malum melius patienlia vincet. 600 Obsequio, precibusque Deum mollire benignis
Ac si quis parlem palma percusserit oris, Pro vita ipsorum, qui vos excindere gaudent,
142 M°x aliam parlem vultus praebere me- Adversisque truces animis, odiisque sequuntur.
[ mento, B Nam genitor noster communia lumina solis,
Auferat aul lunicam si quis vi judicis itisians, Communesque dedit pluvias justisque malisque.
LECTIONES VARIANTES.
577. Rom. , Olt., propria est. Reg. cum plerisque serit in dexleram maxillam luam , prmbe et illi al-
editis patria est. Gallaudio magis placet propria est terala. Et Lucaecap.vi, vers. 29 :El qui le perculit in
ex Manli, v, 35 ; Neque per Jerosolymam, quia civiias maxillam, prmbeet afteram.Nihilominusleclio codicillo
est magni regis, et Ps.ilm. XLVII,3 : Civitas regis elediiionum Ac siquis. bene procedere mihi videtur.
magni. Haeclamen utramlibei leciionem seque con- 589. Reg., Auferat aut tunicam siquis libi : litico
lirmani. Koenigiusprò propria addii cap. vi, vers. 6 cuncta - Cede libms, el glossa cuncta - vestimento.
I. Il Paralip., et Virgiiium, in ^Eneid. v. 85 : Da Caeteri ut edituui est. 0;t. a sec. m. scribit tonicam.
propriam, Thymbrme, domum, hoc est, sedera, quam In Rom. error est Aufert prò Auferat.
jure meo teneàm. '592. Edili, gratis atque oneris. Rom. depravate,
580. Iteg., albumque, aul. grandiqneoneris. Reg.,graviduinqueoneris.Olt., gravi-
581. Ald., Est, est, ferie quod est : quod non est, dique oneris, qmid magis an-idel, ut gravidus po-
dicite, non esl. Alii, ut editimi est; sed Tom. et natur prò gravis : mima gravis dicitur gravidus.
Poetai, prò div. s.. dicere non est. Vide, num prae- 595. Mss. nostri aliudque iteris cura noniiiillis edi-
Slei interpungere. Esl? est, sufficiat. tis. Ald., Poelm., et alii aliudque vim.
581. Rom. , tenebal: lege lenelis. 591. Reg., Oti. a pr. in-, Tom., Bas., Ald. vel si.
585. Rom., sequetur: retine sequatur ex Evangelii Ott. a sec. ni., Rom., Poelmann., et alii vel se.
veriiis. 596. Reg., et tristem, melius , et miteni.
587. Rom., Te siquis parlem, quod sensu ca- C 5i)S. Ald., Nec cmcis.
rd. Ald. si libi quis partcm. Reg., Oitob., el ple- 599. Davenlr., Ald. et alii editi, prmcipiam sem-
rique editi, Ac si quis partem. Barlhius libi1, xxvi, per blando esse. Conira mss. Rom., Reg., Olt., prm-
cap. 7, eoi. 1265, ex senlen ia id emaculandiim ail: cipiam blando super esse; et glossa in Reg., super
Hanc si quis partem; quod et eleganlius, et verbis —
esse super eminere.Sic restituii Reuschius, qui su-
Evangelii convenieinius esse aflirmat. Verba Mat- per accipii prò insuper , et per omnes prò in omnes ,
thsei sunl cap. v. vers. 59 : Sed si quis le percus- quod latinius est.
NOTiE.
573. Manialisl. ix, epigi1.49 : Per lua jurares te , ne averlaris. Nonnulli etiam prima verba expli-
sacra, capuique tuum. canldeeo, qui petit, ut sibi aliquid commodetur.
583. Obreptans. Plauti Ciceronisque verbum. Vis Juvencus diserte refert ad eleeniosynain , quse fa-
tetra veneta, ut vers. 420, Vis livida; et vers. 440, cienda est illis quoque, qui se egenles simulata.
Effuge, pestiferi rabies vesana veneni. Etiam hoc loco Nam in nonnullis Iialae mss. ila hsec verba expri-
sermo de diabolo esse videtur. Matibseus ait: Quod muutiir : Ornili qui petit a te , vel Omni petenti.
aulem his abundanlius est, amalo esl. Maldonatus Isidorus libr. ni. Sentent. cap. 60, num. 13 :
eamdem inierprei-ittanem cum Theophylactu luelur. Quicumiue non egens poscit , eliamsi indigentem
Alii alio modo expommi. se simulel, ex loto illi corde commisereri oportet. Et
- 584. CAPUT XXX. Qualem quisque inflixerit pm- licei ille fonasse falsam indigentis speciem prmferat,
nam, taleni et ipse sustinere cogebatur ; quia par pari is tamen. qui simpliciter imperlit, fructum misericor-
veleri Lge referendum. Manli, v, 38 se.iq. dia}non ami'tit. Fortasse legendiim Quicumque egens
585. Sequatur, ul vers. 55s : Nec minor illorum poscit, vel Quicumqueposcit, eliamsi, etc.
conviciafiammasequetur. Vide not. ad Qracónt. 1. il, 597. CAPUT XXXIII. Diligendos esse Inimicos.
v. 470. Manli, v, 43 seqq; Luca; vi, Ì7.
588. Prmbere, passim usitaium in re simili, ul 598. Cmcusad al'fecliisanimi, qui hominescircos,
prabere collimicullro prmberejugulum , prmberecer- et praiciiiiies faciunt, sa'pe tralntur, ut cmca cupidi-
vicali , os ad coiitiime.liam. las, ira , avarino, et similia.
591. CAPUTXXXI. Jubenti ire viam, onusveferre, Q 601. Excindere eleganter, quasi de urbe aliqua di-
parendum. Matthsei,v, 41. ruendti agatar.
592. Ire viam, ul vers. 266. li. 1., Venisse viam. 6u2. .Seguiadversis animis, odiisque, scilicet perse-
59». CAPUT XXXII. Eleemosynas erogandas, et qui, insettari. Taciius libr. ìv Hisi. cap. 29, Hostem
muluuni dandum gratis. Maith. v, 42. Evangelista; pilo sequi. Sic loculi Virgilius, Ovidius, Csesar, Florus.
verba sunt : Petenti a te, da et, et volentimutuali a 60 ì. Confer nolani ad I. ii, vers. 560.
m & -V. AQUIL. JUVENCI i&
605 Quod si conjunclos lantani veneramur amicos, ^ Et precibuspropriis gaudent assistere lurbas,
Quis locus hic justa; poierit mercedis Italieri ? Multifluisquediem verbis ducendo faligant.
Servit amicitioetantum gens dedita lucris. His v-olispompa; fructus succedit inanis.
Sed vos perfetto similes estole parenti. 620 Sed secreta domus precitati penetralia castis
.Sicubi justiliie pundetur pulchra faenltas, 145 Claudnnlur, paucisque Deum veneraberfi
610 Devitate oculos hominnm : nani nulla manebil [verbis.
144 Merces, posieiius qua; factum tale sequa- Seit Pater ipse, lui guse sii trepidalio cordis.
[tar. Nil, absente Deo, loquimur, nil abdita clausum
Applaudet tantum sterilis laudatio vulgi. Pectoris antra legunt : pnesens Deus omnia
Sed tu quod dextra facias,, nescire sinisiram [cernii.
Convento, et justls merilis lune digna rependet 625 His igitur votum placeat concludere verbis :
615 Occulti solus scruialor proemia cordis. Sidereo genitor residens in vertice coeli,
Sunl, quos prseiumida; tallii jaclaiio mentis, Nominis, oramus, veueratio sanciifìcelur
LECTIONES VARIANTES.
606. Ald.,/iic/«sle. B strani —Conventi, ci jusiis. Sensus exìgerel, Sed tu,
• 608. Poelm. prò diu. script., perfecli. eie. Et ila placet baie scriplura. Reliqui, Sed quod
609. Basii., Sicui : ita ediderat Aldus, sed in Er- dextra facil, facias nescire sinistram, de.
ratis emendavit Sicubi, vel Sic ubi. Poelm., Sicubi, et 014. Aid., Poelm., Hadam., Ott., sinistram, —
prò div. script., Si libi. Rom. cum Hadamar., Poetai, Conveniet:— jusds. Reg., ut vers. praec. dixi. Boni.,
et aliisjusta.Reg., Oii.ctmiAld. eialiisediiis, pulchra. sinistram. Cum veniet, jnsiis. Iiaedidil Fabricius.
Westhemerus in lexlu, Si libi,jusliiim pendelur justa Ald., Rom. a sec. ni., condigna : alii, timi digna.
faculias. ad marg., Sicubijusliiim pandeiur pulchra fa- 616. Reg., jadaiilia, pro div. script., jadatio cum
CMftas.Baditis, Sicubijusliiimpendelurpulchra facullas. aliis.
el interpretaiur pendette) 1, b.c., impendelur, «17. Toni., gaudel, lege gaudent.
610. Plerique, Devitaie. Pueimann. prò d. s., De- 61S. Rom., Multiftuìque; melius, Multifluisque.
vitcs. Westbemerus in lexlu D'wites; opinor, corri- 619. Hadam., mend,ise, His vocis pompm. Rom.;
gendum Deviles, ad marg. , lievitare. In Rom. a succedei.
pr. ni. est Devitale,a sec. in. Devitare. 621. Poelm., Hadam., Clatidenlur. Codice; mss.,
611.. Reg., Oltob., Rom., Poelm., prò div. script., et multi edili, Clandanlm.
Merces posteriusqum. Ald,, et plerique edili, Merces 622. Reg. , Olt., Torn , Bas., Rom., Ald., ipse,
in erniaqum. lui. Poelm., Hadam., ipse, libi.
612. Rom-, Ald., Bas., Ut lauda tantum. Li Torn. 625. In codicealtero vaticano Regime Sueciie num.
menduni esl Vt audei. Ott., Reg. cum multis edilis, 1785, in quo parici hi versus commentai-, legilur nil
Applaudet tantum. Rom., Reg., Olt., Fabr., laudatio abdila cimisi.
vulgi. Ald., Poelm., el alii jactalio vulgi. Schcettge- G 027. Reuschius, vulgata inierpuiictioìie rejecla, ut
nius mallet, Si laudet tantum sterilis juciatio vulgi. ail, distìnguil sanciificelur—In nobis, paler alle, lui:
613. Reg., Sed te quod dextra facias, nescire siili- tranquillaque.Ila fere jam dislinxeriitPoelm. curaaliis.
NOT;£.
1)03. Plerique mss. Gncci, el Patres apud Welste- precum, qua multis verbis multa pelunlur, aul ea-
nram legunt cap. v Matlh. vers. 47, amicos, pro dem verba iterum, atque iterum inani sono lepetun-
fratres. tur.
607. Hic versus explicandus est ex Evangelii tex- 620. Ilebrscorum mos erat secrela cubicula intra
tu : Nonne el publicani hoc facilini? scilicet diligere sedes quasi oratoria habere. Vide Judith cap. vili,
amicos. Gens ergo dedita lucris, hoc. est publicani vers. 5. Ovidius n Metam. vers. 757, Pars secreta
servimi! lamuni amicis. domus, ex quoeamdein consiietudiiiem apud eilmicos
608. Perfecius, nunieris omnibus absolutus, etiam viguisse colligilur. In hunc Maithoeilocum expetiden-
de. homine dicilur. Cicero de Oflic. libr. ì, cap. 15 : dae sunl observaiiones B.dlhasaris Italberg , el Sa-
Quoniam vivilur non cum perfeclis hominibus, plcne- loni. Deylingii De battologiaprecum. Disitaguendani
que sapìenlibus, eie. quippe esl mulliloqiiium inane, quod jure reprehen-
609. CAPUT XXXIV. Osienladoneminanan in bo- ditur, a jttgi precatioue ad pietalis regulas confor-
nis operibusdevilandam esse. Manli, vi, 1 seqq. Jus- mala. Auguslinus episi. 131), al. 121, cap. 10 : Ab-
titiae nomine elecmosynam bue loco tatetligi, pleri- sil enim ab oralione multa locutio, sed non desìi multa
que doceni : Hebrseietani simili vocabulo eleemosy- precotto, si fervens perseverai intendo. Nam multimi
nam appellabanl. loqui esl in orando rem necessariam superfluis agere
611. Posterius more adverbii prò post, poslea, Ci- D verbis. Multimi aulem precari est ad eum, quem pre-
cero, Nepos, Plauius, aitarne usurpa»!. Ut pcenacri- camur, diuturna et pia cordis exerciialionepulsare.
inen sequitur, sic merces borami opus. Sallusiius in 622. Trepidaiio, iremor, palpitalo cordis rei ali-
orai. Pliilippi coutra Lepidum ante med. libr. i cujus desiderio, vel meta commoli. Esieuiui cor se-
Fragmeiii. llistor. cap. 14 : Ubi malos prmmia se- des affecluum.Tibullus 1.1, eleg. -il, v. 11 : ATeciristia
quiintur, hauti facilequisquam grattalo bonusesl. nossem— Arma, nec audissem corde micanle tubain.
616. CAfUT XXXV. Caplalionem laudum in ora- Plauius Aulul. ìv,, 5, 3, Confinilo meum cor empii
lione declinandola.Matti), vi, 5 seqq. Verbum prm- arlem facere ludicram, — Atque in peclus amicare.
lumidus apud Claudianum non semel occurrit. 625. Votum interdirai esl optatami, desideiium,
617. Glossa Reg., assistere — adessesibi. Haecest volunias : aliquamlo precario. Uirolibet modo hic
propria significano verbi assisto , quasi prò osto, vi- siimi poiest : sed rectius videtur, ul pio precibus
dimili me siilo. Esemplorum opiimorum piena ubi- sumatur.
que sunl Lexica. 626. CAPUT XXXVI. Oratio dominica. Mail, vi,
618 Mullifluis,ul vers. 137, Largìfluis. Arator 1. II, 9 seqq.; Lucse xi, 2 seqq.
vers. £,064 : Poetila dot de vasesuo, cunciosquerigori 627. Sanciificelur : de hoc verbo recole uolmi ad
— Muitifluo sermone jubet. Sic Draconktas effinxit vers. 55. b. 1.
dulcifluus libr. i, vers. 164. Sermo est de battologia
MS EVkWFmM HMOBìM LIB. I. tèi
In nobis, pater alte, tai ; iranq.ujll.acjuèmundo A 147 Sedprjopriam multi faciemfoedarelaboraui,
Adveniat, regni.que ini lux alma palesali, Quo vammi captenl hominum jejunia famam.
650 Sic, ccelo ul, (erris tua fiat Clara voiuni.as, Tu vero el grato erinem nilefacius olivo,
14S Vilalisque hodie sancii substanlia panis Laeianlem puris de fontjbusablue vulliim :
Proveniat nobis, tua mox largilio solvat 645 Ul solus .genilor devoli pectoris aptum
Iiinumera indulgens erroris debila pravi ; Serviiium cernens, laudem , meritumque re-
Et nos haud aliler concedere fenera fas esl, [pendai.
655 Tetri sseva procul tenlaiio daenioijis absii, Valium est defossis terra invigilare talenlis :
Eque malis lua nos in lucem dexlcra lollat. Illic certigo, et tinese dominaniur edaces,
Sic etenim genilor populis delieta remittei, Cunclaque diripìunt fures egesla latebris.
Si vestra alterni vobis peccata velilis 650 Condita tbesauros vobis in vertice coeli.
Cedere, nec durum erralis impendere pectas. Non serugo jllos, lineaeve, aut horrida furimi
640 Sunt eliam pergraia Deo jejunia pietas. Factio diripiel. Vobis ubi condita res est,

LECTJONES VARIANTES.
629. Oli., Poelm., Fabr., lux ampia patescat. B remiltel. Nonnulli, Tunc etenim genilor popitl.it pec-
Ald., Reg., ataia palescal, et glossa, seu diversa lec- cata remittet.
lio in Reg., lux sancla redundei, in quo a pr. m. in 658. Conjici potasi allernis.
lexlu videlur fuisse lux ampia. Rom., et codex aitar 659. Badius pro cedere, r-emitlere, legit credere
Reg. num. 1785 , lux alma redundei. Reuschius con- cum inlerprctaltone in confessione.Reg., Ald., Fabr.,
gruenti ns putat lux alma. Toni., Basi!., intendere, nempe indurare per odtam,
650. Ald. dislinguit Sic, cmlo, ul terris fiat. Ex et iracundiain : alii ms-s.et edili impendere.
Evangelii verbis oporlet interpungere Sic, cm'iout 643. Ald., Poelm. prò d.script. Basii, madefaclus.
terris. Reg., Oli-, Rom., tua fiat. Codex alter Regi- Mss., et plerique edili, nilefacius , -quod reiinen-
nae Succise num. 17iS5,In cmlo, el terris tua fiat. dtini.
Edili plerique, Sic, cmlo ul, terris firn tua. •646. Oli., Ald., Rom. ad marg., la^tdet, meritum-
634. Reg., fenera fas esl melius, quam alii omnes que rependat, quod fonasse vet untesi. Rom. men-
fenera nostris. dose, merilumqHerepeudet.
153(5.Fabr.. Dequemalis; alii, Eque malis. 6v7. Reg., Toni., terrm; alii, terra.
657. Poelm., lladaiiiar., Fabr., Ald., TM«Cetenim 649. Oli. scribil deripiuni.
genilorpopulis delieta remiltel, Reg., Sic etenim ge- 65i. Ald., Poetatami., Fata1., Hadam., Reg., Ott.,
nilor populis peccata remine'.. Olt., Sic etenim geni- Padio. Rum., Toni., Factio, quod probum videtur :
lor populis delieta remiitit. Codex alter Regina; Suc- el Juvencus quidem siepe hoc vocibulo factio utitar.
cise num. 1785; Sic eienim qeitilor populis delieta Vide Indicem verborum.

NOTM.
bai. In nonnullis mss. Italica; v-etens ver-sicmis(] ad hunc loc. verbum EXTERMJNANT, quod in ccclesia-
legilur : Panetti nostrum supersubslanlialem da nobis slicis scripiuris villo interpre.tum tritimi est, aliud
hodie pro Panem nostrum quotidianum, eie. Grasce multo significai, quam vulgointelligitur : exterminan-
est ÈTTtous-tov, quod nonnulli reddunl superveuientetn, lur quippe exuies, qui tnUtuntur extra terminos. Pro
alii craslimmi, alii substantivum, alii egregium, ple- hoc ergo sermone demoliunlur semper accipere debe-
rique supersubslanlialem. Pillai Sabatierius, aditane mus. Re vera in nonnullis mss. legilur demoliunlur.
Ieciioueui respicere Juvencum. Sed incerta res est : In Juvenco fmdare est explicaiio utriuslibei verbi,
nam Juvencus prò pane dixil vers. 416, subslantia sive demoliunlur, sweextermhtaM.TiìrwHus Phorm.
panis, et pro sale vers. 550, subs'.anlia saiis. Scboeil- i, 2, id dixil formam exslinguere, Matjvjjimeolurem
geuius putat , vilulem did panem vita spirituali, in pallorem convcrtere alicujus medicataiejUiartificio
quia sanctus vocalur. veteres didieeraul.-
655. Debilitiliabsoluie esl res debita, sesalienuin. JJ45. Nilefacius m nilefado.. Gellius !.. uni, eli:
In plurali raro usurpaiur ab aniiquiorjbus, Venlusmare cmmleumcrispicanslìiiefacil,$>iffiiiin apud
654. Fenus est lucrum ex pecunia preveniens : alios sunt inanefactus, cadefaetns, aliefadm, ardefa-
ponilur et pro ipsa sorte. Verba Eyaiigelii sunt : clus. Kceuigius nilefacio alienili inveuiri ignorabat.
SicHiet nos dimildinus debitoribus nostris. Kcenigiiis 644. De abuudai, ut sa'pe apud poetas Uiiisiiauos.
/iettereiprò debito abusive posiium ait : et deesse Haecautem vel de privaiis jejuniis tateUiguniu-r, vel
puiat fac, aut aliqutidaliud, scilicet in vulgata scri- eo speciant, ut jcjunanies non affecteui pallorem
ptum.Locus bica uobis resiituius bonosensu procedil. vulius.
055. Exponit verba : Et ne nos inducas in leiita- 647. CAPUT XXXVIII. Terreno ih.esauro non esse
tionem. In ìtala versione : El ne passus nos fueris in- '.D immiueiidum,sed cedesti. Malih. vi, 19 seqq. ; Lue.
duci in tenlaiionem. Hilarius ju Psatm. cxvm : Non xii, 55.
derdinqttas nos in lenlalione, quam ferre non possimits. 648. Serentis Sntnmonicus De medie, prodiixàt
Coiictauiit alii Paires, qui lui-tasse magis sensum, primam in linea: Natura, -interno cum viscere linea
quam verba or.iiionis liomtaioae exliibent. serpens. Coha'ret Seduiius iy, 20 ; Non morda/e
636. Illa verba ora liotas Doniinica;, Lìberanos amalo mrugo vorat, non linea sulcal. Computo Prudentius
cxGrtr.co multi expouut!i,;Libe!'a nos a dsemone,'qui Psycli.om. vers.GQQ:Maieriein,lineh eliam marsupio
malus antonmuustice dicilur. Juvencus cum pleris- crebris. CorripueruiUauiiquiores floralius, Ovidius,
que a malo accepit neutro genere. Lux hic, et alibi Juvenalis, nisi malis synsgresiji agu«scere , i-\mm
statarli prosperimi denotai. pai-iter in Juvenco et Prudentio debes admiiiere.
640. CAPUT XXXYil. Jejuiuindum esse, non ta- Sei) potuis lenendum est, primam esse Jirevem :
menad captandovifamam, ul faciunt hypecritm,Matlh, nam apud Serenum legendum est lamia serpens,
vi, 16 seqq. 652. Res pro re familiari,, opSbits„censii, patrimu-
641. Fmdare loco verbi «stermino, quod Itala ver- nio, bonis sa3j>eupud poetas et .quosFis uli©s Scvir
sta , ci Vulgataproferunt. Hieronymus in Comineiii. ptones occurrit.
135 C. V. AQUIL. JUVENCI Ì36
148 '"IC corda eliam simili dittane teneninr. A 665 149 Inservire simul. Sed vos hsec jussa tenete.
Corporis esl lumen, quopublica lumina cernis : Sollicilet proprio ne vos pro corpore vestis,
655 Sed si pura acies oculis, simplexque niiebit, Neu faciles viclus segradisquirite cura.
Totius dare splendebuni corporis arius. Nonne animam pluris facimus, quam corporis
Sin vero nequam fueril, pravumque videhit, [escas ?
Ohscuraeincumbent super omnia membra le- Aut dubiiat corpus quisquam praeponere vesti ?
[nebrse. 670 Aerias speciemus aves ; non vomere presso
In nigras lumen sed si converlitur umbras, Terga soli subigunt, jaciunl aut semina farris,
660 Ipsis horror erit quantus sine luce lenebris? Aut segetum culmos incurva falce reciduta.
Nemo poiest dominis aeque servire duobus: Proveniet tamen his satias potusque, cibique.
Unius aut odiis cedei, vel cedet amori. Nonne Deo magis est hominum curaiio cordi?
Nec pariter dominum servus paiietur utrumque. 675 150 Nec dignum fueral veslis suspendere cu-
Haud unqitam poterit quis divitiisque, Deoque [ram

LECTIONES VARIANTES.
655. Poelm., Had., Fabr., Sed si pura acies oculi, B 669. Poelm., Ald., Hadam., Reg., Ott., Aut dubiiat.
simplexque. Olt., Ald., Bas., Torn., Sed si pura acies Reg. a sec. m., Aul dubitel. Rom..Haud dubiiat. Tom.,
oculis, simplexque. Reg., Sed si pura oculis acies , haud dubitel. Si legatur Haud dubitat, sine inlerroga-
simplexque. Rom., Quod si pura oculos acies, sim- lione id efferendum est. Furie praesiabii scrtbere An
plexque ,sed oculos dare mendum est pro oculis. dubitai, vel An dubilei. Sententia eadem esl.
656. Poetai., Fabr., Ald., Davenlr., Ilad., aliique 670. Oli., et a sec. ni. Reg, scrihunt Aerias; alii,
edili, Giare totius splendebunl. Codices mss. variata. Aereas. Bas., Ald., num vomere presso — Terga soli
Reg., Toliusdare; ad marg. eadem veleri manu, subigunt ? Alii, non vomere, sine inierrogatione, quse
Tunc totius dare. Rum., Et totius dare. Oli., Totius, eliam a lexlu Evangelii abesi. Reuschius, num, cum
dare; sed a pr. m. fuit, Tunc totius dare, aut Et to- inierrogalinne prie reliquis leclionibus digit.
liusdare: nam anta totius aliquid abrasum est. For- 671. Rom., subeunt : corrige, subigunt. Poetai, in
tasse ila scriptum fuii a Juvenco, Tunc totius dare, texlu, Hadam., Toni., haud. Mss., Bas., Poelm., pro
aut Et totius dare, ut inouosyliabum sit fotias per div. script., aul. Fabr., nec. Sensus idem est. Aldus
syriseresin. Sed cum me necessarium non sit El, vel interrogationem pergit adliibere jaciunt aut semina
Tunc, omitlaiur, per licei. farris ? Sic etiam v. seq.
657. Basii., pronKmaae videbìl : retine pravumque 673. Reg., Proveniet his lamen sades, quod metri
videbit. ratio non patitur. Fabr., Proventi el tamen his sa-
662. Oli. a pr. ni., aut odiis cedit, aut cedit amore: tias. Alii., Rom., Tom., Bas., Proveniet tamen his
correctum supra veleri manu. cedei, vel cedei amori. sades. Ott., Poelm., Proveniet tamen his satias. Magis
Furiasse, cedei, aul cedet. Aliquaudo lamen post. p, probalum est satias, quam safies.
unum aut sequitur vel. 674. Rom., Numne Deo magis est hominumcuratio
664. Basii., poteris quis. cordis? quod profecio sustineri nequii.
665. Rom., sed hmc vos jussa; alii, sed vos hmc 675. Vide, num meiius, Et dignum fuerit veslis
jussa. suspendere curam, hoc est, differre curam.
667. Oli., iVea facilis; lege Neu faciles.
NOTJE.
657. Oculus nequam, viliosus, aut inutilis, et ad lius libr. 1. Georg, vers. 97 : Et qui proscisso qum
videndura inepms. Pravum adverbii more: quod Ju- susntat mquore terga, — Rursus in obliquimi verso
venco frequens est. perrumpil aratro. Et libr. il, vers. 250 : Glebas cun-
658. Incumbcre pro instare, ingruere, ut lempestas clantes, crassaqueterga — Exspecla, et vaddis terroni
incubuit, venti incubuerunl. Reuschius tmesim agno- proscinde juvencis. Juvencus saepe idem vocabulum
scit in incumbent super: sed melius est super membra ad lerr.e superfieiem indicandam adliibet. Columelta
incumbent. 1. H, cap. 2, vers. fin.: Exiguis vomeribus, et dentali-
660. Sine luce lenebris; quia tenebra; nullam un- bus terram subigere.
quain lucenti habeni, aut habere possunt. Matlhaeus 675.Cellarius De Barbarism. in Cur. poster, aii, iun
ail : Si ergo lumen, quod in te esl, tenebrmsunt : ipsm saiis constaredeamloriiale verbisaties pro sutietas. At
tenebrmqnanlm eruni ? TJ verbum satias prò satietas probai idem Cellarius, quia
661. CAPUT XXXIX. Non posse quemqiiamservire non solum aniiquissinmrum est Teremii et Lncretii,
duobus domìnrs. Ilem nìiniam ciborum , et vestium sed eliam Livii, et Tacili. Alios addii Forcelliuus.
curam e corde eliminandam, nec plus mquo sollicilos t>74.Curatio proprie est cura, admiiiisirati». Hinc
esse oportere. Matlh. vi, 24 seqq., Lucae xu, 22, transl'ertur ad illam curam, qu;e morbis adhibetur.
et xvi, 13. 675. Senlentia inversa est in Juvenco, aiti tra-
666. Sollicilet .-idem verbum in simili argumenlo jecta sunl verba, et aliquod hemistichium deesl.
apud Pi-udeniium, el Columbanuin, ul leges in noi. Evangelista ait : Nonne vos magis pluris eslis illis ?
ad v. 685, h. 1. Quis autem vestrum cogiians palesi adjicere ad stalu-
667. Faciles viclus, quia viclus uomini necessa- ram suam cubitum unum ? Et de vestimentoquid sol-
rius facilis est, et parabilis, sive facile obtinetur. lìac liciti eslis ? Considerale lilla agri, quomodo crescimi:
significaiione viclus dicilur tara in singulari, quam non laborant, neque nenl, eie. Igiiurhaec verba, Nec
in plurali. dignum fueral vestis suspenderecuram , conjmigenda
670. Virgilius 1. ì Georg, vers. 45 : Depresso inci- sunl cum verbis, Cernile per pingues, eie. Obscuruin
piat jam tum mihi laurus aratro — Ingemere. Plinius eliam est, Nec dignum fueral vestis suspendere cu-
1. xvii, cap. 4, dixil vomeremimprimere. Hoc sensu ram — Pecloribus prò Nec dignum fueral curam de
vomere presso pro depresso, aut impresso. vesterelinere pectore. Verbum autem cubilalia pro-
671. Terga prò superfìcie, ut terga maris. Virgi- bum est : quo uluntur Livius, Plinius, Palladius.
157 EVANGELICA HISTORLE LIB. I. 158
Pectoribus nostris. Numquid cubilalia possunt A Genlibus infìdis terrenam linquite curam.
Incremenia suis bomines imponere membris ? Vos poiius digne coelestia quserile regna,
Cernite, per pingues agros ut liba (lorent. Justitiamque Dei : spontanea cselera currenl :
Non ulti tamen iis umquam incubuere labores. 690 Crastina nec vobis curelur copia rerum.
6s0 Nec Salomona iltum, cum regni divilis aula 152 Quisque dies sibimet satis est pro fraude
151 AIDuerel, talis conlexit gratia veslis. [diurna.
Naturale bonum lerris commune placehit. Judicium vesirum fugiat damnatio sseva.
Quod si pralorum, frulicumque virenlia lseta Nam Dominus juris vestri documenta sequetur.
Ipse Deus vestit, nostris obnoxia flammis, Quse vos in lerris siaiuetis tempore capii,
685 Cur vobis poiior non est fiducia patris ? 695 Hiec eadem vobis Genilor servabii in aethra.
Ergo cibum,polum,vestemque, et inania cuncta, Mensuram libi, quam ponis, portare necesse est.
LECTIONES VARIANTES.
676. Oli., Pectoribus nostris non sicubilalia possent, B Juvencus 1. ti, vers. 84.
ut xix appareat distinctio in sicubitalia. Reg., necsi- b79. Reg., Ott.. Poelmann. pro d. s., Rom., labo-
cubitalia, fere eodem modo, sed glossa inepta supra res. Ald., Had., Fabr. et alii, lìgones. Conjiciat ali-
si ubicumque.Rom., nani sicubi talia possent. Fabr., quis, tigone.
Poetatami, in lexlu, Hadam., num sicubitalia pos- 680. Ald., Fabr., Hadam., Poelmann. in texlu,
sunt. Poelm. pro d. s., Ald., Tom., Bas., Pectoribus, Davenlr., et alii, Nec Salomona gravem. Reg., Oli.,
si nunc habilam transire figuram — Per se nemo po- Nec Salomona illuni. Rom., Nec Salomon illuni. Ex
test, aut quicquam imponere membro. Koenigius con- vulgata lectione Nec Salomona gravemconjici poiest.
jecil, Peclorioas nostris. Numquid cubilalia possunt Nec Salomona tamen. Poelm. pro d. s. posuit JVec
— Incrementa suis homines imponere membris? Quam Salomona illuni, quod eliam amptexus est Omeisius.
conjeciuram coufinnavii Reuschius ex codd. Helmst., Vide lect. var. 1. II, vers. 712.
el Fuld. Favent nostri codices Vali., Reg.,Ott.Suspi- 682. Abest hic versus ab edilis, eliam ab ediiione
cabiiur aliquis, nani sic cubilalia possunt, etc. Reus- Reuscliiana. Sedcumadsitin nosiris mss. Reg., Oli.,
chius ex suis codicibus legit Pectoribus nosiris : non, Rom., cur eum diutius abesse patiemur?
si cubitalinpossent, eie, eteonimenialur : Ne dignum 685. Rom., Car nobis poiior non est fiducia prm-
quidem esl discipulo meo curis angi, si vel maxime sens ? Retine quod editum est.
efflcere posset, ut siaturam suam excederet, atque 689. Ald., Bas., currunt? alii, currenl.
corporis altitudini partem allerius adderet. Pro 695. Mss. nostri Reg., Olt., Rom., juris vestii.
Pectoribus nostris melius videlur Pectoribus vestris. Edili, Destrijuris.
677. Ita Poelm. in lextu, Fabr., Hadam., et alii 694. Ott., Bas., Tom., Ald., Poelm. pro d. s.,
u
cum mss. nostris. Aldus et alii editi Perse, eie, ut Qumcumque in lerris. Reg., Rom. et alii, Qum vos
nuper explicui. in terris. Ald., Bas., tempora ; alii, tempore. Badins
678. Reg., Ulta fulgent. Tentaham ordinem horum exliibet, et explicat tempora, hoc est temporalia
versuuni ila resiituere : Nonne Deo magis est homi- judicia : capii, hoc esl, illecebris, et divitiis. Reu-
num curatio cordi ? — Pectoribus, noslis , numquid schius prsel'erl staluetis, tempore capti, ubi lempiis
cubitalìa possint — Incrementa suis homines imponere meionymice sumilur pro eo, quod male fit in tem-
membris?—Et dignum fueral vestis suspendere cu- pore, ul in ilio : o tempora, o mores!
ram. — Cernile per pingues, eie. (nielligli Pectoribus, 696. Vulgo mute hic versus inierpungitur. Sensus
cogitanles, aut cogitando : quamvis enim id durum enim est : necesse libi est portare mensuram quam
sii, lamen referlur ad Evangelium : Numquid potest ponis, scilicet aliis imponis.
homo cogitans, etc. Pro cogitalione peclora posuit
NOTiE.
680. Inleltigo, cum Salomon affinerei regni divi- cont. I. i, vers. 184 : Nostris obnoxia flammis, quia
tis aula, ut aula sit in au l'erelidi casu. Evangelista Mallhaeus ail : Si aulem fmnum agri,
681. Grada pro elegantia, venustate, pulchritu- quod hodie est, et cras in clibanum miltitur, Deus sic
dine. Sic hoc verbum accipiunt Plinius, Celsus, vestii, eie. Nempe in furnum miltitur. Clarius Itala
Quiniiliaiius, Apuleius, et sequales. Hinc ires Gratiae vetus in ms. 1 Sangerm., Et cras in ignem miltitur.
nomen iraxerunl. ]D Badius de exuslione solis verba Juvenci prseposieru
685 Barlhius libr. xxxv Advers. cap. 12 hsec exponebai.
observat : Neminì non -ìgnarissimo non est notum 689. Spontaneus, Seneca;, et posieriorum verbum.
CULTA poetis loca fertilia, fecunda, el subacla esse. At A Cellario siedilo argenteo restituitili 1 contra Ves-
vero non est proletarium, L^ETA. eadem significati. Ju- simi! : sed locus Plinto, quem allegai ex Borrichio '
vencuslibr. i : Quod si pralorum, frulicumque virenlia incerta; lectionis est.
lata — Ipse Deus vestit, Et in talibus lales scriplores 690. Prudentius Psych. v. 615 : Arecte sollicilet
non sunt aspernandi, quos vulgus nulla ratione con- res crastina. Columbamis : Nec le sollicilet circumflua
lemnit : essentaulem majoiis auciorilatis, nisi per tot copia rerum : quod ex cit. loco Prudenti! sumpiuni,
barbaras monachorummanus ad nos pervenissenl.Ro- et ex alio llamarlig. v. 533 : Et nilidis fallens cir-
garem a Banbio, per quas alias doctiores manus ad cumfluacopia rebus.
nos pervenire poluissenl haeccarmina ? Aul quo pa- 691. Evangelii lexlus esl : Craslinus enim dies tol-
tto nos ea nunc baberemus , nisi per monachorum licitus erit sibi ipsi : sufficit enim dici malitia sua.
manus ad nos tandem essenl delaia ? Neiiue vero Grsece pro malitia est -/.axi«,afflictio, molestia. Recle
probo, quod ai! Bartldus, Imta poetis esse loca fertilia ergo Juvencus pro fraude : nam fraus dainnum eliam
ex hoc loco Juvenci : nam cum Imta conjungatur significai. Confer noi. ad Dracont. 1. in, v. 326.
cum virenlia, hoc poiius nomen absolute posilum 692. CAPUT XL. Non esse temere judicandum.
esse censeudum est, ut 1. ii, vers. 8i7 : Seminibus- Tum cernere nos feslucam in alieno oculo, trabem vero
que illud minus omnibusesse«trentuni. Colmnellalibr. in nosiro non sentire. Iiem non jaciendas esse porcìs
i, cap. 5 : Armentts, et virentibus, eorumquefruciibus. margarìias. Manli, VII, 1 seqq. ; Lucse vi, 57 ;
Et I. in, cap. 8 : Natura parem legemfecundilads di- Marc. ìv, 24.
xit virentibus, atque hominibus, cmterisqueanimalibus. 695. Juris vestri documentasequetur : judicabit vos
684. Vestii : de hae metaphora vide not. ad Dra- in judicio, quo vos judicavcrilis. Par pari referet.
PATROL. XIX. 5
139 C- V, AOJUiL.JUVENCI 140
Cernìs adhaerentem feslucam in lumine frairis, 4 Durities, vestris dabilis semper bona natis.
Nec tamen in proprio tignimi consistere senIis? Indulgens hominum Genilor bona milia digne
Atque oculum prius allerius purgare laboras ? Quam prsestare magis gaudei poseentibus scquis!
700 Diripe sed proprio fallaxde lumine tignimi. Qusecnpilis vobis hominum benefacta venire,
Tum minimam allerius curabis demere aristam. 715 154 Wa;ceadem vestrocunclis praestaiefavore.
Ne canibus sancium dederilis, neve velilis Hseclegis summa est, hoc jus dixere propbetsc.
153 Turpiter immundis jactare monjlia porcis. Ite per angustimi, jusii, supra sidera porlam.
Nanique illa in cceno pedibus subjecta jacebunt, Quam laia, el spaliosa via esl, quse limite Isevo
705 Conversique sues vasto vos vulncre rumpent. Prseruptam convolvil iter caligine morlis,
Poscenti dabilur, quaerens inventa lenebil, 720 limumerseque illam penetrant per prona ca-
Pulsantique aditus foribus pandelur aperlis. [lervse !
Vos homines natis panem poscenlibus omnes Viialis vaslis stipalur semita saxis,
Num lapidem dabilis , piscemve pelenlibus, Celsaqtae vix paucos ducii per scrupea virlus.
[anguem ? At si quos tamtam fallax, illexque malorum
710 Vos, inquam, rigidi, quibus alle esl insila cordi Planities suasit deformi lubrica lapsu,
LECTIONES VARIANTES.
697. Ott. scribi! fisiucqm. Ji 709. Reg., Ott., Rom., Non lapidem dabilis, pis-
698. Badius legit Ugnimi, seti conjiciebat legeu cemvepetenlibus, anguem. Editi, Num lapidem dabi-
dum tignum, guod liabeni reliqui. lis, piscemve petenlibus, anguem? Id magis accedil
699. Rom., labores ; alii, laboras, Poelm., et alii ad lexlum Evangelii : el SS. Paires eiiam ple-
laboras ? cum interrogationis noia, qua; in Evangelio ruinque cuoi inierrogalione liane sciiienliani effe-
etiam exstat. Nonnulli laboras sine inierrogalione, min.
700. Poelm. pro d. s., Eripe; in textu, Diripe, cura 711. Fabr., dabilis dona optima natis : nescio a quo
plerisque. Olt., Deripe. Reg., Oli., Ald , Davenlr., id muUiatus fueril; nani mss. el edili liabenl dabilis
Bas., luminetrabem: quod mirum est, nani a in trabem semper bona nalis, quod probum est.
compitar. Rom., Had., Poelm,, et alii recie, tignum. 715. Fonasse, poscenlibusmquus, \eì poscenlibus
702. Lupus abbas Ferrariensis legebat Ne sancium a>qua.
canibus. In mss. nostris et edilis invenio : Ne canibus 711. Poelm, in texlu hominum cum plerisque:
sancium. prò d. s., hominì.
703. Reg., et a sec. m. Oli. scrihunt muttilia pro 717. Reg., Olt., Rom., supra sidera. Edili, super
monilia. mthera.
704. Hadam., Namque ilio in cmno: lege cum 7)8. Poelm. in textu cum aliis Quam, prò d. s.,
aliis illa. Quod.
705. Bas., conversiquesuosmendose. Fabr., Toni-, 721. Reg., strìclis, supra pro d. s., vaslis, quod
Conversique canes. Poelm. prò d. s., Conversmque exsial in Oli., Rom. el edilis.
sues, in textu curii mss, et plerisque editis, Conver-' -' 1%%.Reg., Rum., et, Olt. a s. m., ducii, quod edi-
sique sues. dil torn. Alii plerique edili cum Oli. in lexlu ducei.
707. Bas., adylus, quo fonasse respicit Rom., Ott. et Rom. scrihunt scropm.
adytis. Sed adìlus veruni esl. In Rom. est aperte, el 723, In mss. Reg., Olt., Rom. scribilur inlex pro
supra tamquam diversa leclio aperiìs. illex.
NOTJE.
702. Audiendus hoc loco est Lupus abbas Ferra- est- Evangelista ait : latrale per angustam porlam,
riensis epist. 8 : Servius auctor est, qui in eo versu, quia lata porla, el spatiosa via est, qum ducii ad per-
ubi Virgiliussystoleiifedi his verbis, Egerimus, nosli, dilionein, et multi sunl, qui introni per eam. Al in
el nimium meminìssenecesseesl, Ri, inquit, metri ne- versiculo seq. cum admiraiione : Quam angusta por-
cessitale corripuit. llem Juvencus : Ne sanctum cani- la, el arda via est, qumducii ad vilam ; el pauci sunt,
bus dederilis , neve velilis, licei quidam prmleritum qui inveniuni eam ! Crediderim lamen, abesse posse
perfectum subjunctivi, el fuiurum differre scribant. eliam a lexlu sacro eam nolani admiraiionis : nani
Quidquid id esl, grammalices tuia regnla est, Ri sub- reclus est hic scnsus, Valde angusta porla, el arda
junctivi poierii variare poesis. Exempla in oplimis qui- via est, eam enim vim haliel parlicula quam. Ilaque
busque poelis invenire licei. in hae ipsa senlentia exprimenda eam particulam
703. Monilia : hoc esl, inargaritas, quibus ornati- omitlunl flilarius, Ambrosius , Leo Magnus , el alii.
tur monilia. Plerique mss. codices G.rseci apud Welstenium , et
705. Rumpent, laceratami. Ovidius in ibin v.—603 : Malihoeiimhabentnon óVcsed TI.Hsecparlicula inier-
Quidque Lycurgiden l.elliavitet arbore natum , Mar- Id- rogatìoiiem, vel admiraiionem eliam in Juvenco ar-
monaqiie audacem, le quoquerumpat aper. Adde guere potest.
lialem 1. xn, epigf. 14. 720. Per prona, per declive, quia facilis descensus
706. CAPUT XL1. Petendum, qumrendum,el pitl- aventi. Silius libr. xv, 254 : Pugiiabul natura soti,
sandum esse. Manti, vii, 7 seqq., xxi, 22 ; Marc, xi, parvoque superne— Bellanlumnisu, passim ver prona

24 ; Lue. xi, 9 ; Juan, xtv, 15. •p.voluti Truncato instabiles fundebanlcarpare vilam.
711. Durities, quii homines rigidi, et duri sunl, Seneca epist. 123 : Qui per proiiumeunl, resupinant
hoc est. ad benigniialeni parimi proclives. corpora, qui in arditimi, incumbunt.
713. Quam magis gaudei, hoc est, quanto magis : 722. Scrupus est saxum aspeium : bine scrupeus,
nani quam proprie significai quantum, quauiopere. saxis asperis plenus , et scrupea loca adita difficilia
Pro bmiis, jusiis adhibetur mquis. Virgilius jEueid. vaslis saxis horrida. Celsocura virlus poiius coujim-
lib. vi, 129 : Pauci, quos mquus, amavil — Jupiter, geiidiiin, quatti cum scrupea.
Vide 125 I). 1. 725. Illex ab illiciendo : vide comment. ad Pru-
717. CAPUT XL1I. Lutimiesse w'am, qum dadi ad dent v. 528 Psychom. Cum genitivo apud Apuleium
perdiiionein, angustam vero, qum ad salulem. Mal-Ili. in Apologo : Illex animi Vcnus.
vii, 13 seqq. ; Lue. xm, 24. 72i. Sitasti cum accusativo loco dativi. Sic etiam
748. Quam lata, forte valde lata, et spaliosa via Apuleius, Terlullianus, el alii loculi sunt. Si sequa-
U« EVANGELICA HISTORIA LIB. I. ii9.
7"i5 155 Arripit hos, pronosque trahit, veliti im- A 740 Non ego palpanium verbis, et honore mo-
[petus amnis, [vebor,
Aul alacer sonipes ruplis effrenus babenis, Nec me quod Dominum pérblanda adulatio dicit.
Aut rectoris egens ventosa per sequoia puppis. Praemia ccelestis capiet spontanea sedis.
Observale illos, falso qui nomine vobis Illi sed merito gaudebunl munere regni,
Insidias facilini, appellanturque prophetae. Qui faciuut nostri Geniloris jussa volenles.
750 Hos ovium species vestit, sed sseva luporum 745 Adveniet mox summa dies, quaejure severo
Peclora fraude legunt , laceranlque incauta Praemia justitise tribuel, scelerique gehennam.
[trabeities Tum mihi multonim clamabit lalia fle'tus.
Agmina credenluin, ssevns quos decipiterror. Nonne luo quondam magnse sub nomine nobis
Fruclibus e propriis noscuntttr talia moustra : Virtuies sanctis domuerunl omnia jussis?
Quemque pelai filiera fallax doctrina, viden- 750 Saepe etiam nostra est vox annumerala pro-
[ dum. [ phetis :
755 Quapropter rerum molitio perspiciaiur. Servivilque tuo nobis sub nomine daemon.
Nam neque de iribulis ficus, nec sentibus uvas Tunc jurabo illis, quod lalis cognila numquam
Provenisse umquam ruris per terga notastis. B 157 Vita oiihi est bominum, gestis qua; sor -
Uique arbor proprio vesiilur germine pomi, [det iniquis.
156 Sic clolus ilIorUm fructu monstrante pa- Quisque meis monilis auresque, el fatta dicabit,
[ leseli. 755 Hunc sequtiboviro, solidis fundamina saxis

LECTIONES VARIANTES.

726. Fabr. effrenis : mss. et alii edili effrenus, servat Omeisius. Reg. scribi* adolatio : el baie scri-
quod unitari non debuto. ptum magis congruit metro, quam adulatio, ut lia-
752. In Oli. factum esl cedentum tarlasse ex cre- benl cseteri mss. et edili : nam seeunda in adulatio
denluin : nam aliquid est abrasimi. Magis probo esl longa. A Juvenco per systolen corripi, Omeisius
credenlum. astruit. Rom., qum Dominum, ncque aliud flirtasse
734. Olt., videndum sine est, quod eleganliam voluit Aldus in nexu Iitterarum. Reg., a s. m.
pnr-fert. Plerique tamen videndumest. Rom., dicci : alii, dicit.
755. Hic versus Quapropter in Olt. virgula inclu- 743. Poelm., in textu, Olii : plerique, UH.
sus est, et cireumscriptus. In aliis nostris mss. el 744. Codex Helmst., volenter, quo adverbio Apu-
edilis sine ulla noia reperilur. Omeisius el Schcett- lehis etiam usus est.
geuius Fabricium et codd. Helmst. el Ca. secuii, 745 Bas. awa.-lege qum. In Reg. non saiis ex-
illuni commode abesse posse censuerunl. Reuschius, primitur, an sellerò, an severa, an aliud legendum sii.
quamvis hsesitans, rettami lamen, et sermonem esse Q - 748. Reg., Oit., Rom., —
Poelm. pro d. s. quondam
ail de illis, qui vilam corruptam dissimulata : quos magnm sub nomine nobis Virtuies sanclis domuerunt
ut caveamus, non solum doctrina, sed el vita est omnia jussis. Alti., Hadam., Fabr., et alii edili quon-
inspicienda. dam nobis sub nomine virlus — Exslidt, et nostris pa-
756. Fabr., ficus, de sentibus. Alii, ficus, nec sen- rebant omnia jussis. Priorem lectionem lueinr Reu-
tibus. schius, qui ail, nobis esse dativttni persona;, cui
738. Reg., c7f<?ue arbor veslitur proprio; emenda: aliquid aeqniritur. Noiatur arrogantia istorum bo-
Vtque arbor proprio vestitur. minum, qui virtuies, quas per eos Deus operalus
740. Sabalierius ad cip. vu Matlh. edidit Non esl, sibi transcribere non verenlur : quo etiam v.
ergo : sed lex metri exigit Non ego. seq. respiciunt verba sanctis jussis.
'741. Reg., Oli., Rum., Fabr., pérblanda. Ald. et 753. Rom ; genids : corrige gestis.
alii edili, prmblanda, quam vocein novam esse ob- 754. Reg., mentis; lege monitis.

NOTtE.

tur infinitivus-, tane non ita ramni est suadeo cum mine, intraluros in regnum cmlorum, sed qui faciunt
accusativo persona;, ul Suadeo le qitiescere. Semper jussa Dei. Matlh. VII, 21 seqq. Omeisius per hen-
tamen melius est Suadeo libi. diadyn ex ponto verbis, et honore, videlicet verbis
725. Pronosque, ul v. 720, per prona. honorificis.
726. Sonipes poeticum pro equo. Hsec a Juvenco 742. Spontanea : vide noi. ad v. 6*9.
addila sunl, ut senientiam evangelicam confìrmet. 745. Virgilius, libr. II ^Eneid. v. 524 : Venti
Quo loco saiis oslendil, quam sublimi slylo canore .D siouma dies, et ineludabile lempus.
potuissei, si liberi-us vagari voluissei. 749. Virtutes : hoc vocabulum ii| sacris litteris,
727. Hoialius, 1. ni, od. 4, v. 45 : Qui lerram et ab ecclesiastieis seiipiorrbus passim miraculis
inerlem, qui mare temperai—Ventosum. tribuiiur.
728. CAPUT XLIII. De pseudopropheiis et hypo- 755. Res gestmet gesta sunt insigniora qusedam
crilis. Manli, vii, 15 seq.; Ime. vi, 44. Observare acla. Ideirco Baditis melius piiiaret faclis, quia de
aliquein inlerdiuii est venerari et colere : sed ali- privalis loquilur.
quandi) significai considerare, et Speculari, ut ab 754. CAPUT XLY. Domum supra petranimdiftca-
ejus insidiis caveal is, qui observat. tam manei-eillmsam, supra arenani'vero mere. Matth.
755. Molitio, conatus : de re bona et mstla pro- VII, 24, seqq., Lue. vi, 47 seqq. De vocabolo quisque
miscue adìiibeiur. tasidianiium non solum doctrina prò qmsquis vide not. ad Dracont. libi1, n. 719, el
perspicienda esl, sed etiam mores explorundi. comment. ad Prudent. hymn. 7 Catti', v. 216.
7ó7. Rtiiis per terga : Vide not. ad v. 671. 755. Fundamina vox poetica Virgili!, Ovidii el
740. CAPUT XL1V.Non qui dicunt, Domine, Do- alioi'um.
U* C. V. AQUIL. JUVENCI 144

Ponenti, librala super quae meenia surgent. A 770 Denique linquenlem celsi fasligia monlis
Illa domus pluviis, ventisque illscsa manebit, Slipabat gaudens populurum turba sequenlum.
Torrentumque ihinas firmato robote vincet : Ecce sed horrenda confixus visceri) tabe,
Haerenl immota; quoniam fundamina pelrse. Quem loto obsessum foedaral corpore lepra,
760 Qui vero audilu tantum mea jussa lenebit, Procubuil venerans juvenis, Chrisiumquc pre-
Diversisque procul factis per lubrica perget, [calur ;
Hunc similem facìam volucri qui futcil arena 775 Ut caream tandem languoris pondere tanti,
Fundamenta domus, primo cui flamine venti, Sufficiat voluisse luum. Tum dexlera Chrisli
Et pluvia effusis ccepit cum incumbere rivis, Atladu solo purgavil lurida membra.
765 Omnis subverso procumbit pondere moles, Incoliimique dehinc , celarel gaudia, jussii,
rui-
158 Insequiturque gravi tectorum strage 159 El legi parens offerret munera lemplo.
[na. 780 Inde recedenti supplex se proiinus offert
Talia dicenlem magna admiratio plebis Ceuturio, et precibus projeclus lalibus orai.
Immensum slupuil, quoniam trascenderai Impubis pueri cruciami1 spiritus seger,
[alle Cujus cuncta repens membrorum munialanguor
Doclrinam veterum Chrislo conce ssa potesti is. Dissolvit, vitamque tenei jam pcena supersles.
LEGTIONESVARIANTES.
756. Bas., ponente, mendose.Rom.,: super cui, mi- ]B vis alii omnes habeanl careat.
nus bene. Poelm., prò d. s., surqunl immola. alii, surgent. 776. Poelm., prod.s., sufficiet: plerique, Suffi-
759. Ald., immoto. Tom., Bas., Pleri- ciai.
que immoim.Ald., fundamine : sic etiam Bas., et 778. Reg., Ott., a sec. m. scrihunt Incolomi.
Torli. Alii, fundamina. Poelm. in textu immola}q. Poetai., — in textu, Tom., Italiani., celare lime g-iudia
immolo q. fundamine. Et legi pnrens offerii miniera lemplo.
fundamina, pro d. s.,: cseteri. jussii,
761. R''g-, pergil perget. Poetai., pro d. s., Fabr., celarel gaudia... offerret.
762. Fabr. Hunc : emenda Hunc. — Reg., a pr. in., celare gaudio... offerret. Reg., ex
705. Ou., primo cui flamine venti , Et pluvia ef- correttimi!', Olt., Daveiìir., Ald., Rom., Bas., celare
fusis empìteun incumbere rivis. Reg. sic, sed infusis lime... offerret.
òro effusis, el glossa in venti—cum emperuntincum- 781. Ald., projectìs.
bere. In Oli., a pr. ni., tane tato flamina, ex quo 785. Ald., Davenlr. , Had, , Poelm. . et plerique
facilini esl flamine. Rom., Fundamentacum domus, cui editi, tepens. Fabricius edidit repens , tarlasse pro
flamineverni, —El pluvia; fusis empii incumbe- repente , non a repo , quod exstai etiam in Reg. et
re rivis. Deesi primo, in editis aliter id expressum Ouobou. Consonai Rom. , ubi mendum esl reperis
cui mox ut flamina pro repens, el pro Cujus legilur Ejus. Duo etiam
est iienipe Fundamenta domus ; incumbere
venti — El plana effusis ampere rivis. codices apud Omeisiuiti exbilienl repens. Reuschius
76ti. Reg., Oli-, Rom., Ald., grani. Fabr., Poelm., edidit tepens , el explicai remitiens: sed adverlit,
et nonnulli alii, gravis. . Priidentimn corripiiisseetiam priimunin repo, bymn.
.... ,
767. Reg- : Talia dicane fixa admiratio ; el glossa, p^ 5 Perist. v. 161 : Emicai inde columba repens. Milli
dìcaite— Domino. non satis id constai : nani eo in loco repens fonasse
768. Reg-, Oli., Rom., transcenderal; editi , positura esl prò repente : et Louis vetus glossa ex-
trascenderei. ., plicai repens—subita. In not. ad Dracoiiiiuui, libr. i
Ut. Conjicere licei Vt v. 28J : El maculosa repit squamis per pisceràser-
775. Rom., Et, ad marg. Adorabat
caream. Malihaeusenim ait :mandare. Simili eum dicens: pens, oslendi noiinullam esse rationem, cui- prima in
Domine , si vis , poles me modo repo corripi possil. Repo per meiaihesin a verbo
Marcus el Lucas. liaque conjecluram sequor, quam- grseco épm>originem (ratiere coitfirmai Forcellinus.
NOT^E.
756. Librala, quasi ad libram collocala , ad li- Dracont. libr. i, v. 567.
bram condita , ut nuiare nequeant , libellse inslrti- 777. Virgilius, libr. vii, v. 350 : Volvilur attactu
mènio aiquata. Surgent , ex Virgilio , 1.1 JEaeid. v. nullo. Varrò eliam ablativo attactu usus est : ac ne-
411 : O fortunati, quorum jam mmniaconirariis
surgunl. gai Forcellinus , extra ablativiim casum exempla re-
761. Diversi*: uempe oppositis , , nani perir'!... Purgare verbum est buie rei accommodatis-
hae etiam significalionenomen diversusgaudei, quod simum, ut notavii Ainizenius, Observal. Spec. cap.
multis exemplis Lexicograpbi coulirmant, Lubiicum 9. Cypnanus, dentai. Vanii., Leprosospurgnret.
substanlivi mure dixerunl Plinius , Macrobius, Ul- 7òU. CAPUTXLV1I.Puerum centurioitis paralyli-
pianus el alii. cumcuraium. Matlh. viti, 5 seqq.; Luca; VII,1.
76S. Iinmensumadverbii more eflemnl Sallusliiis, 7i>2.Quem Malihaeuspuerum semper, Lucas ple-
Ovidius Taci'.us et alii. Slupuil de stupore ex ad- runique servum, aliquando pueràm vocat. Romani
nnralioiie orto cura accusativo iterum 1. n, v. 297: " servus suos eliam senes vocabaut pueros. Confer
Stupuere magisirum.Matlhaeusail : trai enim docens comment. ad cur Prudent. Itymn. 9 Caibem. v. 1. Non
709. Evangeìisia igitur video, Juvencus impubem puerum dicat
eos sicul potestalem habens, et non sicul scribm centiirionis servum. Siepe juvenem vocal hominem
eorùni, et pharismi. luielligii ergo Juvencus i-ete- adulttim : al puer impubesad veram pueriliain om-
rum nòmine scribas , el pbarisaeos, aut etiam se- nino referendum est.
niores. 784. Dissolvit: verbum proprium ad paralysin ex-
770. CAPUTXbVl. DescendensJesus de monte , plicaudam. Vide noi. ad Dracont. I. lì, v. 118 -.Ossi-
leprosum curai. Maith. vm , 1. seqq., Marc, i, 40; bus et nervisresoluta carne reteciis. Quod pmna su-
Luc.v , 12. . persies viiani leuerei, ila inlelligo, in membris pa-
774. Juvenis . tanno tur plenus lepra, ut an Lucas. ralysi resoluii-, et morttiis poenain fuisse, quaesu-
Adisis not. ad l. n v. 532, 419, de hae voce juve- persles erat vitaealiorum membrorum. Cunler not,
nis. ad v. 6U5t. II.
776. Voluisse luum , volunlas tua. Vide noi. ad
lir, EVANGELICA HISTORLE LIB. I. 146
785 Sed jussii miserere, precor: nani lecta subire A Dentibus horrendum stridens , fletumque fre-
Crimina nosira velata viiae, lucisque pareniern. [quenlans
Nunc verbo saiis est jubeas remeare salutóni. Perpetuis pcenam cruciaiibus atta subibit.
Subjeclos mihi saepe viros sic nostra poteslas 800 Al libi jam juveiii menlis virtute fidelis,
Ofliciis verlio jussis parere coegit. 161 Ut credis, veniet fractus curaluce salutis.
790 Dixerat: ille viri motus precibusque , fideque, Dixerat, el dicio cilius cum voce loquentis
Talia conversus populo dat elicla sequenli. Ad puerum celeris transcurriint ninnerà verbi.
Haud umqnam tatara memini megeniis aviiae Ingressusque domum iniles properante reeursu
160 Invenisse fidem : sed veris discite dictis , 805 Pisevenis>e Dei lselatur dona medenlis.
Quod mullos homines diversis partibus orbis yEdes inde Petri sanctus penetrabat lesus,
*795 Progenilos coeli regnum sublime vocabit Cujus anhela soerus sesta, febrique jacebat.
Cum palribus nostris vitali accumbere mensa; : Utque illi dexlram teligli Salvator lesus,
Progenies quorum caecisdemersa tenebris 809 Sana ministerium prsebebat femiiia mensis.

LECTIONES VARIANTES.
794. Reg., OH., Rom., Ald., Tom., Bas., Quod \B Aclibi. Ald. , Fabr., Rom. , Tom. , Bas., juvenis.
multos. Hadam. , Fabr. , Poelm. , prò d. s. , Quam Alii, jureni. In Reg. ex fidelis factum fideli, scilicet
mnltos. virtute. Reuschius, At tibi jam jureni menlis vintile
796. Ald., veslris : alii, nostris. fidelis, etc. Scilicet, Tibi, o ceolurio, fidei tuie l'ruc-
797. Toni., Fabr., sciibuni demersa : plerique , tus veniei : juvenis, quem adeo fldelem tibi ei obse-
dimersa. Bas. , diverso, inimis bene, quamvis liono qiientem predicasti, accipiet lucem salulis, sive sa-
aliquo sensu explicari id possit, nempe apposita, niiaiem. Duo dativi eidem verbo adjungunmr in hae
ani in parie contraria el apposita. Vide noi. ad v. 761. Reuscbii scriptum el exposiiione.
798. Olt., a pr. m., fletamque, in Reg., a pr. ni., 805. Ald., Bas., Poeta»., pro d. s., percurrunt :
fonasse fuit ftenlumqiie. Sctiplura cominuuis , fle- alii, Iranscurrunl.
tumque. 805. Rum., Provenisse : melius casieri Prmvenisse.
7y9. Reg., pmnm; reliqui, pmnam. 808. Reg., Servator : reliqui, Salvator.
800. Reg., Olt., Rom. , Ald., At libi. Ita etiam 809. Post hunc v. Reg. : Explicil Iiber i, Incipit
Torn., et Bas. Alii cum Hadam. Poelm. , in texiu , Iiber n.

N0T.E.
791. Dat dieta : aliquando dare verba significai lo- 288 : Horrendumstridens. Millo alios.
qui, nonfiliere. Exempla protali in not. ad Dracont. 799. Ada, coatta, impulsa, subatta. Has enim
libi-, in, v. 456. signilicaiiooes aliasque id verbum babel.
792. Meminime invenisse: elegans esset cum infi- 802. 6'HIHvoce: vide var. Lect. ad 1. n,v. 597, Cum
nitivo prtcsenii, eliamsi de re praeierita sermo sit. i-i dicto.
Verunietiam cura iufiniiivo prseierilo apud Cicero- 804. Recitrsus proprie significai redilum, qui cur-
netti, Virgiiiumaliosque probos scriptores reperilur. reudo fil. Mailliaus in Yulgatasoliini babel: El dixil
795. Cmli regnum sublime figurale pio regnator Jesus centurioni : Vade. et sicul credidisii, fiat libi :
cmlisubtimis. Reuschius supplehat, Vel cmliregnum etsanaiiis est puerili illa hora. Itila in nonnuilis mss.,
lenensvocabit,vel Paler cmleslisad cmliregnum voca- pli-rique Greci codices, Versio ^Eihiopica, el Syra
bil. Nolaodiim vocabitcum infinitivo accumberevitali altera, addimi : Et conversuscemurio in domumsuoni,
mensm.Horalius, libr.il. od. 18, in (in., de (.baronie: eadem hora inveiti!puerum saniini.
Hic levare /'anelimi— Paupertm laboribus— Vocalus, 805. Lmiaitir coni iufiniiivo saiis usilatiim est.
alque non vocalusaudit. Nonnulli ila ordinem collo- 806. CAPUT XLVIH. Socruin Petri febricitanlem
cani : Charonvocalus, alque nonvocalusaudii levare , laciu tiberaiam. Matt. VIII,14 seq.; Marc, i, 50 seq.;
etc. Alii, melius: Vocalus levare pauperem fuuclum Lue. ìv. 5».
laboribus,alque non vocalus, audit. Nimiriiin paupe- 807. Seduiius, libr. ni v. 35 : Forte Petri validm
rem a laboribus sublevut, sive ad id voceiur, sive torrebal lampadis mstu — Febris anhela socrum. Pro-
non voceiur. Noiandum eliam verbum ipsum i-oca- prie anhela est iinhelans, ut soerus anhela. Seduiius
bit, quod absolute positura solemne est pro invitare febrim anhelam vocat, quia anhelare facil. Consule
ad cmnam. Mine vocalor, et vocalio. Exempla, qui notas in ediiione Arnizenii. Jacebat apposite eliam
voles, leges apud Forcelliniim, aliosve lexicugra- didimi : nani hoc verbum sa'pe adliibetur, cum de
plios. segris sermo est.
796. Virgilius, I Mn. v. 85: Tu das epulis accum- 808. Salvator : vox anliquioribus ignota, a ebris-
bere Divum. D lianis scripinrihus, Tertulliano. Laclanlio, el aliis
797. Malihaeushic, el cap. XXH,v. 13, vocat le- nsurpari rQ'pta : cujus proinde usura egregie
nebras exleriores. Mazoebius, ad Manli, vili, 12, vindicat Augusiinus, semi. 299, sect. 6. Proferìur
lom. ni Spicil., liane appellaiionera desumit ex eo, eliam veius inscriptio ex Gruiero, pag. 15, num. 5 :
quod Incus carceris secrelior, et oliscurior erat ve- Jori custodi Quirino Salvatori pro salute CmsarisNer-
1liLìcareer exira carcerem. Ada S. Vinceulii, sect. vm Trajani,e\c. Isidorus, 1. vii Orig. cs.p.2, eum
8 : Qumrite locum tenebrosiim,et oppressimi urgente S. Angustino idem verbum defendit. Annoialor Isi-
leclura, ab ornitipublica luce seposilum, perpeluaque dori adverlil, solerà, seu Salvatorellinon saiis expri-
noele damnaium, realtà ejuspeculiarem, extra videli- nii servalorisvoce.
cet carcerescarcerem. 809. Ministerium prmbere dixit Ulpianus, ul alii
798. Horrendum adverbii more. Virgilius, lib. vi, ministeriumprmslare,facere.
*47 C. V. AQWL. JUVENCI 118

LIBER SECUNDUS.

162 Jamque dies prono decedens lumine, A Omnibus indulgens prsebebal munera Patris.
[ponluin Ecce sed exorlus major cum luce lumultas
Inciderat,furvamque super nox cceiula pallimi 10 Gralatilis populi cum (urbis : anxius ille
Sidereis piclam flammis per inane Irahebat : In mare velivolum celsam deducere jussii
Citai mullos homines, menlis languore ruentes, Discipiilis pitppim. Precibus tara scriba profusis*
5 Devinclosque animam scelerata da;moois arte, Navigio Sancii parilcr poscebat abire.
163 Certaiim pbpuli csecajam nocte ferebanl. Olii Chrisius ait : Quo me tu, scriba, seqneris ?
Sèd verbum Chrisli, lauto languore remoto, 15 164 Vulpibus in salta rupes excisa latebram
LECTIONES VARIANTES.
2. Reg., Toni., Coniigerat, et in Reg. supra tam- 10. Plerique sic inlerpungunl Gralanlis populi, cum
quam glossa Inciderai, vel inlraverat. Communis lec- titrbis anxius ille : quod sic exponendum est, cum
lio Inciderai proba est. Apud Reiis.chinra nonnulli ille anxius pro turbis. Distinguo , Gralanlis populi
cum Aldo Wmulu: sed còirula epilheton noeti con- cum lurbis : anxius ille.
veiiieiilissimurn esse, ex Graécorum appellalione 12. Plerique, Discipulis; nonnulli apud Omeisium,
apposita nolavit Koenigius. Discipulos. Ulrumque recium esl. Rum., profusus .-
5. Reg., Oli., Rimi., Poetai., prò d. s., Devinc- B reeliusalii, profusis.
iosquè anhiluìn, qui Grsecismus est vulgo uotus. Ple- 15. Omeisius leslalur, noniieiiiinein legere malte
, rique edili Devinctasque animas. In Tom. menduui 'sancio prò Sancti : quo nomine Juvencus per anto-
videlur De.viclasqueanimas. nomasiam Christum frequentar appellai. Et haecest

7. Rom., ferebant Ad verbumChrisli : tactu lan- glossa Reg., Sancti—Christi.
guore remolo. 14. Hic, et aliis in locis variata mss., et edili-:
8. in Poelm. error vidéinr munere : ili aliis est modo olii, modo illi scribilur.
munera, et glossa iti Reg. saniìàtes. •15.Reg-, Oti. scrihunt rupis. Observat Reuschius,
9. Oli., Rom., To~ni., èxorla. Reg. exlorla , noti in Fuldensi non male legi rupes exesa, ntexesuman-
bene. Aldus edidit exorlas in Erralis correxit exoftus, irum apud Seuecam Tiagieutii, exesa saxa apud Se-
quod habent Hadam., Poetili, in lexiu, el alii. necam Philosophum.
NOTTUE.
1. CAPUT I. Plufiinos wtìroìos ctìrhlós, oc vei-ba nec vidisseopìnamur.
Domini ad scribarìi,qui fai» segai volebal.Manli, viti, 5. Fiamma, el ignis ab anliquis, sed prsesertim a
16, seqq.; Mare.! , 32; Lue. ix, 58. AdVeriendumcsl, poelis passim sideribus tribuilur. Permane;ideliam
in èa distinttione capitoni Evangelii Mailhsei, qua poelicum est pro per aerem. Vide 1. i, v. 596.
nunc ulimtir, librimi secundum Juvenci ineboari v. (rj 6. Cmcanocte, obscura. Ferebant : adverbium lém-
46 cip, VIH.Al-olim alio mudo fcapiìaìndichbanlttr, poris bum indicativo juugilur , cum meniio lém-
ut videre licei apnd Manianienrii et Sabaiierium. poris praecessil. Vide.I. i vers. 517 seqq.
Jii'venoùs igitai-, MaitiiseumpoUssimiimsecutns, pri- 9. Libro i, vers. 80J : Cimi luce salulis.
inum libmini perdu'xìt ad capta xx Mailinci jnxt.i ve- 10. Graiimlis, giatulaniis, vel poiius gralias agen-
ierem captoimniflkiineiioneiu : inde a cap. xxi exor- tis, Nam gr/ttor liane etiam siguificaiioncm habet,
sus sesi librii'in secundum 'sui earrnhiis, quem per- quamvis dubia nonnullis vidcalur lectio apud Ovi-
duxit ad capili usque xt. Librum ili a cap. xLi ad diuml. in. Fast. vers. 418. qui pro Gralare iegunt
caput txit conlinuavit. Postremù's Iiber bi.siorise Cralcra. Anxius, ut alii distinguimi, ponitur cum
evangèlicse.rcliipia Mawhaeicapila a e. i,xnt ad capul dativo. Ovidius lleroid. epist. 20, vers. 198 , Ansia
ultiin'ùm LXX-IV' comprèhendit. In primo liujiis libri sant vilmpedora nostra tum, hoc est, pro tua vita.
versu nolandum est prono lumine : nani prona dies, 11. ìlare velivolum,ex Virgilio. Vide noi. ad Dra-
pronum sidus, 'pròna lux elfeganter a poetis dicilur, cont. 1. n vers. Dedueerepuppim ; pbrasis nau-
eum ea prope occasum sunt. Badius ait : Descriplio tica, cura naves 185, ex navalibus, seu pomi in mare du-
lémporis vespertini, qua nihil eleganlius. cuniur. Loca similia scriplotum Lexicographi indi -
-2. Incìderai pontum pro 'Inciderai in pontum : sic cant.
Evangelista paucis ait : Videns aulem Jesus
posilea, v. 591 : Foveain si forle pecuscula vestra — liirbas mulias circum-se,'jussii ire trans freluin. Versio
Inciderint, Prudentius, Psychom. v.^O: Hunc eques, antiqua : Jussii discipulos suos ire trans (return.
illa dolimi, dum ferlurprmpele cursu, —fiicid.ir.Nepos
in Attico,'cap. l<k Nequodpericulùmiiiciderct,quod rv Omeisius15. Navigium de quovis navis genere dicilur.
noctu fiebal, praesidium'ei misit, Quiedam alla Virgilii navigio pro navi morescripiorum sequioris
et Lucreiii ailegantur, sed dubise leciionis. 'Super iatinitaiis posiium ail.
videlur hic posinim prò desuper. Noeti tribuitur 14. Inlerpretalio verborum Matlh.i'i : Et accedens
palla, qua; est vestis muliebris. Vide hot, ad Dra- auas scriba, ail UH: Magisler, segnar te quocumque
cont. t. il '«. 521-,el comment. ad PruUeni.liymn. 5 ieris, Et dicit ei Jesus : Vulpes foveas habent, et vo-
Catliem. v. 27,-28,(f|tio loco Prudetaius Juvencum lucres cmlinidos : filius aulem hominisnon habet, ubi
visus -est Gi.selino Militari: A'bsentimquediem lux reclinet caput. Simili modo explicai Hieronymus,tinnì
agit amala-, Baribius, libr. x Advers. cap. 20 : Pe- Jfesum sic 'taquentewi inducii : Quid me prop'er divi-
plum illuni (noctis) non ineleganierdescribit Juvencus lias, el smculi lucra.sequi vis, cum nechospitiolumha-
inilio 1. n : N'cquisinpoetaiìltrìsiu'in professoins'olens beain. Juvencus aulem potius notare videlur perfi-
hoc opinetur. Jamque, eie. Eleganwr tpiidera; et non diam Judieorum eum ìnseciantium : ait enim vers.
panca in eo poeta, qumpressisse ingenium in graliain 18 : Gejiìissic sunl moliminaveslrm.
malerim arguitili, ut docebimiis aliquando prolixius, 15. Lalebrm in plurali magis usiiatum : sed toi
prmeipuecum optimo exemplari membraneosimus in - sunt exempla singularis tatebra apud probatissimos
slrucli, quo melius iteminemhactenus contutisse, sed scripiores. ut in conlroversiam id vocari non debeat.
149 EVANGELICHERISTORILE LIB. II. 450
Prsebet, et aeriis avibus dal sìlva quietem, A Pontus , et immensis hinc inde tumescere
Ast hominis nato nullis succedere teclis [ventis
Esl lieilum : gentis sic sunt molimina vesirse. Instat, et ad coolumrabidos suslollere nionies.
Tunc e discipulis unus sic ore rogabat : 3)9 Et mine mole ferii puppim, nunc turbine pro-
20 Ultima defuncto debentur munera patri. frani,
Hinc spalium iribuat nobis tua, Sancte, volunlas, Illisosque super laterum tabulata receplant
Ut liceat miseri geniloris condere corpus. Flucuis, disjeetoque aperiiur (erra profundo.
Christus ad hsec : Iliner potius comilahere nos- Inierea in puppi somitum' carpebat lesus.
El sinedetanciis defunclos condere terree, [irum, Illuni discipuli pariter, nautseque paventes
25 165 Conscendunt navem , ventoque infiala 35 Evigilare rogant, pontique pericula monslrant.
[tumescunt lite dehinc : Quam nulla stibesl fiducia vobis!
Vela suo,flucluque volai stridente carina. 166 lufidos animos timor irruii ! Inde proceltis
Poslquam altum tenuto puppis, consurgere in tmperat, et placidam siernit super sequora pa-
[iras [cem.

LECTIONES VARIANTES.

16. Rom., JElhereis avibus prmbet ut silva quietem, B cero dixit pariter immensus aer, Virgilius immensa
non inepte, el fonasse legendum est ac silva. Prius uubes.
fuit silvani. Alii aeriis, alii aereis scrihunt. 29. Reg., Instai, et ad cmlum rapidos sustollere.
i7. Bas., secedereteclis : melius casieri, succedere. Ald., Bas., Torn., Colpii,el ad cmlumrapidos. Rom.,
18. Ollob., Poelm. pro d. s., gentis sic est inlentio Oli., Had. , Poelm. in lexlu, et alii, lnsiat, et ad
vestrm.Ahi. gentissic sunt inoliiniiiaveslrm.Infra vers. cmlum rabidos. Fabr., Cmpit, et abruptos ad cmlum
310, Ille sed interna; cernens molimina mentis. Alibi lollere monles. Poelm. prò d. s. ires versus appunto
pariler eodem vocabulo ulitur Juvencus. pro hoc solo , scilicet, Veniorum rabies, mixiis Itine
21. Rom., Ahi., Bas , Sed : alii Hinc. Ott., Reg., inde procellis.— Cmpit,el ad cmlumrapidos suslollere
Rom., Ald. , Torn. Bas. , nobis tua. Rad., Fabr., monles: — Pontus el abruplos tollit trans sidera mon-
Poelm., tua nobis. Plerique, sonda ; in Oli. videlur tes. Omeisius ail, verbum suslollere probum esse,
esse Sonde, quod, ut puto , a manu Juvenci esl : quo et antiquiores usi, et Juvencus 1. n, vers. 599,
nani solet ila Christum appellale : el infra vers.181 libi1, HI, vers. 536.
simili modo ait : Haud dubium est, quin larga Dei te, 51. Poelm. pro d. s., receptat : melius receptant ,
Sancte, volunlas, eie. Consule, si placet, uotam ad nempe tabulata super, vet desuper receptant. Id
vers. 9tì bymni 5 Cathemerinwii Prudentii : Nos igi- placebal eliam Reuschio, qui in nonnullis codd. ait
tur tua, Sancte, n anus. legi receptat. Non aulem absurdum censet, si super
23. Ollob. a pr. m., ilener, correclum per iliner, Griecorum more cum casu secundo laterum con-
quod habent plerique. Bas., Poelm. pro d. s., cai- struatur. Vide Vossium de Conslruct. cap. 65,
lem. Aldus, calcem. Fabricius legit iliner, el in com- p. 585.
ment. observal, prò ilineris passim ileris apud Juven- 0 52. Poelm. pro d. s., Tom. , dìssedoque : alii,
cum reposuisse Georgitim Cassandrum : se aulem disjccioqne,quod melius est.
ail in suo vetusto codice aliier inverasse : nimirum 53. Rom , capiebat : cseteri, carpebat.
vide , aut aliquid aliud. Vide lect. vai1, ad vers. 325 36. Reg., Otiob., Rom., Poelm. pro d. s., quam
I. i. Rom. depravale. Christus ad hmc: itinere melius nulla subesl. Ald., el plerique edili, quamparva sub-
controllorenaiuram. Tom., ttiiier melius comitabere est. Nullus ssepe esl levis, exiguus, inanis. Teren-
nostrum. Alii poiius pro melius. tius ilee. v, ò, 2 : Obrem nullam misit.
24. Rom., Tom., Bas., Ald., terrm. Alii , terra. 57. Fabr., timor arguii: mss. et omnes alii edili,
Vide 1. in, vers. 69, ubi omnes legunt Discipuli con- timor irruit,el in Reg. glossa, Mirantisvox.Fabricius
ditili terrm. tarlasse ex Virgilio ìv Mn. vers. 13 arguti stimpsit :
25. Rom. seribit navim. Degeueres animos timor arguii. Omeisius vulgatam
26. Olt. pro d. s., flatuque volai. lectioneni, quse codicura aucloriiate nitilur, praefe-
28. Reg., ci iininissishic ;Torn., el imntissishinc : rendam recle existimat. Nonnulli cum inlerrogatio-
alii, el immensishinc : quod mavult Reuschius, ut nis noia efferunt Infidos animos timor irruit?
repetita; voculae tumesceresignificatus augeatur. Ci-

NOT^E.

17. Succedere, subire, de eo, qui domum aliqnam ;D 25. CAPUT III. Jesum in navi dormientem excitaut
subit, frequenler usurpaiuin. Cicero Pro domo sua discipuli, quolempeslalemsedei.Manli, vili, 25 seqq.;
cap. 44 : Vi is, qui in Marsis, ubi natus est, leclum Marc. ìv, 35 seqq.; Lue. vm, 22 seqq.
quoimbris vitandi causa succederei, nulluin haberet, 26. Verbis in re nautica maxime propriis utiiur,
mdesin Palalio nobilissimascitasse se diceret. Virgilius Conscendunt, volai, stridente, ete., quibus explican-
libr. i ^Eneid. vers. 631 : Quare agile, o teclis, ju- dis diulius immorari nos non licet.
venes,succedile nostris. 27. Libr. t,vers. 535 : Ne quisconsurgerein iras—
18. Molimina vide 1. i vers. 557. Audeat.
19. CAPUTIL Jesus discipulo^prmcipil,ut sequatur, 51. Tabulatum est superfìcies, labulis junclis
patre inhunmto relieto. Matlh. vin, 21 seq.; Lue. ix, consirata.
59 seq. 52. Profundnm prò mari. Vide not. ad Dracont.
20. Munera ultima, sive officia suprema de funere 1. i, vers. 394.
scile dicium. Virgilius libr. vi vers. 213 : Et cineri 56. Evangelii hsec sunt verba, Quid timidi eslis,
ingrato suprema ferebal. Munera. Confer comment. modiemfidei?
ad Prud. hymn. 10 Calli, vers. il, Honor ultimus 38. Slernere mquor, undas vulgo notimi. Siernit
accipit artu's. pacem, id est, tranquillitatem indiicit.
151 C. V. AQU1L. JUVENCI 1,52
Illi inter sese limidis miracula miscenl A Et jam compedibus levis insultare solulis
40 Colloquiis : quse lanla idi permissa poteslas, Ludus erat, saxisque ferum concidere pecius.
Quodve sit imperium , cui sic frela concila Isque ubi pergeniem Christum per lillora vidil,
[venlis, Cum clamore ruit, longeque accurrii adorans :
Ereetseque minis summiiiant colla procella;. 55 Regnantis semper Domini certissima proles,
Jam Gernsenorum sieterat sub littore puppis; Oramus, ne nos solita: regionis ab oris
Ecce sed egresso juvenis (mirabile dieta) Excuiias, longe lormenlis exerueiatos.
45 Occurrit, miseram cui mentem spiritus aler 168 Nam nomen Legio est nobis, mullosque
167 Immunda implebat lacerans vintile furoris. [sub uno
Illi graia domus tetris habiiare sepulcris : Nomine consociai flatus vis sola nocendi.
Nec poterai rabidum quisquam retinere furorem. 60 Cernis, ut imniundi subigant haec pascua porci?
Fortia quin etiam rumpebat vincula ferri, His sallem liceat rabiem satiare repulsam,
50 Scindebalque graves, ul lanea fila, caienas. Per Palris allithroni nomen sublime rogamus.
LECTIONES VARIANTES.
59. Oli., timidi; alii, limidis. B 49. Sabatierius edidit rumpebanl,quod mendosum
40. Ald., Had., Fabr., Poelm., el alii editi, qum est. Rom., Olt., Ald., Poelm. prò d. s., Fortia....
tanta illi permissa. Reg., qum lanla sibi esl permissa. (erri. Reg. cum aliis, Ferrea.... vincula membris.
Rom., qum tanta sibi permissa. Oit., qum lama silei 50. Rom., Reg., Oli., Ald., lanea fila. Hadam.,
permissa, ut videlur. Aliud prius erat, sed abrasum Poetai., Fabr., linea fila.
est. In Reg., sibi est pro ei. . 51. Mss. Torn. et Poelm. pro d. s., solulis.
42. Ald., Torn., Bas., nimis. Alii edili cum mss., Plerique editi soluto.
minis. 52. Oli., Nudaiis : saxisque. Alii, Ludus erat,
43. Reg. scribit, Jerasenorum. saxisque. Rom., feris.
45. Reg. a pr. m., el Olt. a pr. ni., misero cui , 55. Poelm. pro d. s., ibi: alii, ubi. Libenlerlegc-
uterque a sec. m., miseram cui cum Rom. et aliis. rein Is ubi.
Ott., acer pro aler. 56. Hadam., Poelm., Fabr., solilmne nos. Aldus
46. Editi plerique, Immunda implebat, quod etiam cura mss., ne nos solilm.
in Rom. legilur. Poel.-pro d. s., Reg., Il orrenda, et 57. Reg., Exlrudas longe. Olt., Rom., Hadam.,
in Reg. glossa vavenda. In Olt. forle fuit lmmundam, Excutias longe. Aldus, Exculias, valde.
nunc est Immunda. 60. Ald., Poelm., Had., Fabr., et alii edili, safci-
47. Aldus edidit lerris pro tetris : in Erratis sic gunt. Mss. Ouob., Reg.,Rom., subigant. In Olt. prae-
legit hunc versum Illi grata domus habitare sepulcris: lennissiis fueral hic versus, sed adjectus esl in
1
desideratili tetris. principio paginae.Interrogatili deesl in aliis.
48. Tom., Fabr. cum mss. Reg., el Olt., rabidum. 61. Poelm. pro d. s-, sallem lìbeal.
Alii, rapidum. In Reg. videlur fuisse poterant pro 62. In Reg. videtur fuisse numen pro nomen.
poterai.
NOTJE.
39. UH inler sese: hemistichium Yirgilianumlibr. i2 lamen scapitar. Slalius libr. xi Theb. inil.: Posl-
vili, vers. 452. quammagnanimus furìas virlutis iniqum—Consimipsit
42. Summiiiant colla : desumptum ex more veleri Capaneiis.
trimnplianlium, quorum pedibus colla bello caplo- 51. Sacer textus apud Marcimi : Quoniam smpe
rum proterebantur. Vide not. ad Dracontii Satisfact. compedibuset catenis vinctus, dirupissel catenas , el
v. 167. compedescomminidssel,el nemo poterai eum domare.
45. CAPUT IV. In terra Gerasenorum ammonioab Igitur illi uomini a daemoneobsesso, soluiis compe-
homineexpulsa, et in porcos missa. Mutili, vm, 28 dibus, levis ludus erat insidiare eos qui eum domare
seqq.; Marc, v, 11; Lue. vm, 3'2. Apud Juvencum , vellenl. Insultare aliquem, vel in aliquemest vexare,
ejusque sequales sub siepe redundat,aut ponitur pro infestare.
in, ut sleieral sub Ultore puppis. 52. Ludus erat : facile erat. Phrasis bene Latina.
44. /«Denis. Lucas ail vir quidam, neque aliunde Cicero lib. i de Fin. cap. $ : Cum prmser.im illa
conslat fuisse juvenem. Sed Juvencus pio homine perdiscerc ludus esset. Silius libi1, xvi, vers. 575, al.
alibi eliam ponto Juvenem, ut paulo posi v. 76, el 1. 560 : Cai ludus indiani cursu non tollere damam. Vir-
i, vers. 774. Duos dseinoniacos lune a Domino sa- gilius 1. ìx, vers. 600 : Fleclere ludus equos.
natos narrai Matihseus, unius tantum meulionem 56. Regionis ab oris : beitdiadys, unum per duo.
faciuut Lucas et Marcus, vel quia uuus ssevior,.no- Vide not. ad Draconi. vers. 21, lib. in.
tiorque fuerat, vel quia satis esseduxeriint, si unum 57. Marcus sic babel : Adjuro te per Deum, ne me
commemorassenl. Fabricius in Comment. poet. lorqueas. Sic etiam obsessi alii exorcismis se lor-
Chrisi. verbo Bustialis, el in expositione ad hymii. - queri professi sunt. Vide commenl. ad vers. 415
9 Caihem. Pnideniii vers. 52 observavit, Sedulium *L*Apoiheos. Prudentii.
cum Marco (corrige cwmMaithmo)duos dscnioniacos 59. Multos flatus, seu spiritus sub uno nomine
postasse, Prudentium, el Juvencum cum Luca et consociat vis sola nocendi.
Mallhseo(corrige et Marco) unum tantum. In expo- 60. Subigant pascua, quia lerram quasi aratro
sitione hymni 10 Peristeph. v. 57 recte ail, Pruden- versata. Id enim significai subìgere arva. Denotat
tium, et Juvencum cum Marcode uno tantum dse- etiam subigo, in alluni ago, quod buie loco cougruere
mouiaco loqui. poiest.
45. Spiritus aler de dsemone.Seduiius I. ìv, vers. 61. Glossa Reg., His—porcis—repulsam—abho
160 : Nec tantumhoc gaudete, viri, quodspiritus aler mine.
— Subjaceal vobis. Chrisliani dscmonetn nigrum , 62. Allithroni : vide not. ad. 1. i, vers. 32. Rat-
airum, aeibiopemappellare solent. benus carni. 2 edilionis Rivini non solum hae voce
46. Virlus in rnalam parlem raro j aliquando atiithronus, sed etiam eekilhronu*\mm e§i,
153 EVANGELICA HISTORIA LIB. II. 154
Imperai iis hominis mentem dimittere Christus, A Ecce revertenli juvenis torpentia membra',
Porcornmque sinil gregibus finire furores. Officiumquorum morbus dissolverai acer,
65 Jamque hominis slupidum , decusso dsemone, Ante pedes Chrisli ledo posuere cubantem.
[peclus Quem miserans animo verbis compellat lesus :
Insperata suse veneraturdona salutis. 80 Adsit cerla luse, juvenis, constatala menti,
Et jam praccipites scopulorum margine porci Nani libi prseterilus vilie donabitur error.
In mare dejecii properant disperdere viias. l70H°C(l'ctum Scribse menlis, peroperta ma-
At vero e speculis miracula lanla pavenles ligna;
70 DifTugiunt,urbisque ruunt ad lecia subulci, Carpebant, quod verba Dei virtute ferenda
Et famam accendimi, populosque ad liitora Prenderai. Cbrislus sed pectora lalia cemens,
[cogunt. 85 Hoc, inquii, verbum Scribarum ditta relraclant.
169 Insanum vero juvenem poslquam resipisse Quod quanto levius fueril dixisse, sequenlis
Credere cementimi populorum turba concia est, Et dicli, et fatti pariter virlule probabunl,
Orabant pavidi, regionem linqueret illam. Et iiìilii concessum peccata remittere cernent.
75 Inde domum repedat terrarum lumen lesus.
LECTIONES VARIANTES.
65. Pro decusso Koenigius suspicatur disclnso. B banda ledo. Reuschius priorem lectionem genuinam
Sic I. ni, vers. 193 legit, Virginis el mentem, discluso esse Juvenci confìrmat : qua synihesis generis ele-
aminone, virlus. Alii, discusso. Pro expellere alibi gantissima fit. Niniirum juvenis torpentia membra po-
eliam Juvencus usurpai discludere,ul\.IH, vers. 162. silum est pro juvene habente torpentia membra. De
68. Reg., In mare conjecii. Ald., Poelm. pro d. s., ejusmodi mulalione generis vide not. ad Dracont.
vitam; alii, vitas. vers. 153. Salisfuct. Eadem figura alibi eliam occur-
69. Reg., At vero ex scopulis. Rotti., Al vero sco- rit apud Juvencum.
pulis. Oli. cura edilis, At veroe speculis. 85. Sabalierius, nescio, unde profert virlule ve-
71. Reg., Olt., Rom., Tom., Et famam accendunt. renda. Probum esl ferenda , hoc est, proferenda.
Plerique edili, Et famam spargimi. Poelm. pro d. s., 84. Editi interpungimi, Prolulerat Chrislus : sed
Et famam inlendunt, quod in Pnrisina reperlum pectora. Melius videiur cura Rom., Prolulerat. Chris-
Omeisio non displicebat, ut apud Tacitimi, Intendi- tus sed pectora.
tur socordia, bue est, aogetur. Ila eliam edidit 85. Alii. cura nonnullis relrectani; alii, relraclant.
Reuschius. Veruni accendunt eadem signìficatione Rom., mendose , retraelans.
eleganlius videlur. Sic dicilur accendere tiduciam, 86. Ald. , Poelm. pro d. s., Bas. , Quod quantum
alacritatem, stoini, spera, curam, desiderium, vitia, facile fueril dixisse. Rom., Sed quanto levius fueral,
pretium. dixisse. Olt. , Quod quanto levius dixisse , supra in-
72. Mss. Reg., Oli., Rom. cum edilis Bas. , Ald., sertimi fuerit inler levius , ci dixisse. Reg., lladam,
Poelm. pro d. s. , Insanum vero juvenem poslquam Poelm. in lexlu , Tom., Quod quanto levius fueril
resipisse. Hadamar., Torn., Fabr., Poelm. in texlu , 'G dixisse.
Retiseli., Insanum juvenem poslquam resipisse vide- 87. Ald. , Fabr., Had. , Poelm. in texlu, Tom. ,
bant. probabo... Poelm, pro. d. s. cum mss. Rom., Reg.,
74. Rom., regionemul linqueret illam. Oli., probabunl : glossa in Beg., probabunl—Scribm;
77. I\eg., dissolveraimger. in Oli. a pr. ni. fuit probabant. Reuschius suslinel
78. Reg., Olt. , Rom. cura Poelmann. pro d. s., probabunl, nini quia sequitur cernati, limi quia Do-
Ante pedes Chrisli ledo posuere ctibuniem. Ald. et mini laudes populus celebrasse dicilur vers. 93 seq.
fere omnes alii edili, Ante pedesponuni tepido recu- 88. Ald. , Fabr. , ceniinit. Poelm., Hadam, cer-
NOTJE.
65. Hominis peclus figurale pro homo stupidus. modo venuslius est. Donabitur error, remilielur, ut
Virgilius I. xi, vers. 215: Hic cltara sororum— 1. in, vers. 436 : Sed deruplala super donentur vul-
Pectora mmrenlum, puerique parentibus orbi. nera frali-i. Alia indicai Anitzeniiis ad Sedulium 1.n
66. Dona salutis : scilicet datorem saluiis. vers. 26. Similia exempla attilli ad Dracont 1. n
68. Viias in plurali ramni; sed ab A. Gellio non vers. 550, Doualque reulum. Addo nunc, ex hae si-
semel usurpatimi, et in edilis a Cornelio Nepole : gnìficatione verbi dono militili, quoti sequiori sseculo
nani codices mss. hujus vitam proeferre, nonnulli pro verdoniconcederemulli usurpaverint perdonare;
lesianiur. de quo vide Diicangiitm. Yocabuli 1iis panici perdon,
69. E speculis: vide vers. 715, 1. ìv. et perdonar alium originem incassimi alii quierunl.
72. liesipiscere esl ad pristìoum sensuuni slalnm D 82. Operluin subsiantivi moie. Cicero Parad. iv
redire. Priuteritum verbi resipisco, el resipio esl re- sub fin., Prudentius hynin. Il Pelisi, vers. 169.
sipivi, resipii, resipui; hinc per contraclionem resi- Vide comment. ad biine locum Priidenlii.
pisse. Plauius Mil. ìv, S , 55 : Jam resipìsli ? Syn- 84. Malihaeusait : Et cum vidìssel Jesus cogilalio-
laxis hortim versuum est : Poslquam turba centellinili nes eorum, ole. Niniiruni pectore Consilia, ei cogi-
populorumcoacla est credere, insanitilijuvenem resi- l.iiiones versari veteres, presentai poeta;, dicebaìit.
pisse, orabant pavidi, eie. Qttare peclus prò cogiiaiione, et Consilio nonnuni-
75. CAPUTV. Jesas paralylico sanalo jussii abire, quam sumiiitr. Livius 1. i, cap. 59 : Ibi oraiio ha-
hinneris imposilo ledo. Matib. ix , 1, etc. ; Marc, n , biia , nequaquam ejus pecloris, iiigeiiiique, quod
1, etc. ; Lue. v, 17 seqq. Jesas terrarum lumen pos- simiilatumad cani diem fuerat.
lea etiam dicitur vers. 755 li. I. 85. Relraciare praeter alias signifìcalioncs denotai
76. Juvenis, scilicet homo, qui erat paralylicus, eliam improbare , reprehendere , reprobare. Gel-
ut ail Lucas. Confer noi. ad vers. 44. lius 1. xiv, e. 5 : Eo facto, scriptoque ejus usque adeo
77. Dissolverai, paralysi conveniens verbum , ut permolnm esse Plalonem ferunl , ul quodam in libro
dixiad vers. 784 libr. i. mentioiieCyri regis habiia retraclandi, levandiqueejus
81. Prmtcriitts vita;error ; figurale, et poluit qui- operis grada , eie. Videlicet ul CyropasctiamXeno"
dem dixisse pmi&itm viim donabitur error. ecd filio phortii» nctoarei; ae- reprehenderel.
155 C. V. AQÙIL. JUVENCI 156
Quapropter juvenis, firmalo corporis usu, A Ut primum justo concurril Nathanaeli,
90 Surge vigens, stf aiiraique luum sub tetta referto. 172 Eu nostris, inquit, concessum est visere
Surrexit, leclutnque bumeris jam fortibus aptal, [seclis,
171 Per mediumque vigens populi miraniis Quem voces veterum, et sancii cecinere pro-
[abibat. < [phetse.
Tunc timor, el laudes Dominiper pectora plehis 105 Hunc genuit veniens Davidis origine Ioseph.
Concelebrata, similimiracula laetafrequentata. Nazara cui felix patria est, el nomen lesus.
95 Progrediens lune inde ad veciigalia, vidit Ille refert : Genuit quidquam si Nazara , miror,
Coiisessu in medio Matthseum: protinus illi Quod dignum tanlis iimqiiam virlulibus esset.
Discipulis haerere jubet; nihil ille recusans Inde Phìlippus ait: Cernes, dubitare quiesce :
Imperio Chrisli paret, gaudetque secutus. HO Progrediensque vide ; nani oculis spedare li-
Indeileringrediens, simili sermonePhilippum [cebit.
100 Hortalur, comitènique suis ascivit amicis. Illuni ubi leuJeitteni longe respexit lesus :
Ille ubitcognovil Chrisli viresque, viamque, Vir venil huc justus, cui pectora nescia falsi,
LECTIONES VARIANTES.
neiit, sed Poetai, pro d. s., cernani, Mss. Rom. , ft quiesce. Ott., Reg., a sec. m., Davenlr., cernis :
Reg., Olt. cernetti, sed in Reg., et Ott. prius luto dubitare quiesce. Ald., Bas., cernensdubitare quiesce.
cernunt. Qui legnili cernant, prsemitlunt Vt ; qui Pro desine dubitare recte usurpatur dubitare quiesce.
cernent, prsemitlunt Et. A. Gellins , 1. n , cap. 28 : Staiuere , et edicere
90. Poelm. prod. s., Fabr. , sub leda reporta. quiescebanl.Sacer lexltis habet, Veni, el vide. Con-
1
96. Mss. Reg., Olt., Rum. constante! scrihunt jiciebam cernens dubitare quiesces, ornisso versu
Maliheum. seq. , qui inulilis est. Hadamar. , Poel. , in lextu ,
98. Reg. gaudet secutus : emenda gaudetque se* cernensnoli dubitare.
cwtas, quod lex metri posiulat. 110. In mss. ila legilur hic versus : Progrediens
102. Ald., Had., Twin primum. Rom., Reg. cum vide, nam oculis lucri licebil: in Rom., Progre-
aliis edilis Vi primum, et glossa in Reg, postquam.- diensque, in Oli. factum luere ex taeri. Edili omnes,
Oli., El primum. Poelm., in lextu , Tum primum , Progrediensque vide, nam oculis spedare licebil. For-
pro d. s., Vt primum. tasse toius hic versus glossa est, qnie ab aliquo in
105. Reg., In nostris surgere seclis. Ott., lexiiim invecta fueril.
En nostris . . . visere, sed videlur prius fuisse, Et 112. Rom., Otl. , Reg. . Vir venit huc justus, cui
nostris. Rom., In nostris. . . . visere. Edili plerique, nescia pectora falsi, subaudiio ail, vel dixit. In Reg.
En nostris . . . visere. Poelm. , pro d. s. , Et no- videtur fuisse buie , aut hunc prò huc. Poelm., in
stris .. . surgere. lexlu ; Hadam., Fabr., Vir venil hic justus., Poelm.,
101. Oltob., Qumvoces: melius , Quemvoces. pro d. s., Torn., Vere, ail, hic justus. Ald. , Bas.,
105. Rom., Oli., Tom., Bas., Ald., Poelm. , l'ir, ait, hicjustus. Reuschius ait, ad.scriptoris divini
pro d. s., Hunc genuit veniensDavidis origineJoseph. C verba magisaccedere Vere, ail, hic justus: sed vereiur,
Sic Hadam., F.ibr., Poelm. in textu, sed virgo pro ne Juvencus scripserit : Vir venil hic justus. Poelm.,
Joseph. Reg., Filius inventusDavidis origineJoseph. pro d. s. , Parisina ediiio apud Reiischium, nescia
106. Rom., patria, el nomine Jesus non bene. fellis , quod haud inepium esl, ul Reuscbio videlur.
109. Rom., Vnde : alii Inde. Rom., Reg., a pr. Leclio vulgata verior esl ex sacro textu : In quo
m., Fabr., Poelm., d. s. , Toni., cernes, dubitare dolus non est.
NOTJE.
90. Straluni proprie esl id , quo leclus operilur : fecisse, Juvencus vocationem Petri multo ante narra-
sed prò letto ipso accipi solei. vii; poslea plura addidii miracula a Clirislo palraia:
91. Fortibus, bene valenlibus , robustis : elsi tic tandem vccalionem Mailhsei, Philippi et Natha-
enim foriis ad animmn plerumque referaiur, tamen naetis recenset. Non ig'nur putabat, miraculum in
de robore corporis inlerdum ab optimis scriptoribus Cana Galilseae,quo aquam in vinum convertii, fuisse
usurpatili-. primum emum omnium, qua; palam fecit Jesus, sed
92. Quinliliainis, libr. ìv, cap. 2 : Necliceat ire primum eorum , quse fecit in Cana Galilaese: non-
per medium. nulli enim sic interprelaninr Joannem. Plerique
95. CAPUT VI. Malllimusad apostolalum vocatur. 1n lamen inlelligunt, revera conversionem aquae in
Manli, ix , 9, eie. ; Marc, li, 13 , eie. ; Lue. v, 27, '" vinum in Cana Galilaesefuisse primum omnium mi-
seqq. raculorum , quae saliera publice fecit Jesus, ut se a
99. CAPUT VII. Phìlippus ad apostolalum vo- Paire missum ostenderet.
catur : et verba Clirisd ad Nathanaelem. Joann. i, 45 101. Viam, ratìonem vitse, aut etiam legem, aut
seqq. Stalim post vocationem Petri narrai Joannes vo- mores : nani in sacris lilieris tiia-has aliasque similes
cationem Pliilippi;/ntmta,;aaic.'iieiimJesas, dixit:Tu habet sigiiificaiiones.
es Simon filiusJona : tu vocaberisCephas;quod inter- 102. Concurrit Naihanaelì, convento Nathanaelem.
pretaiur Petrus. In crastinum voluitexireìnGalilmain , Terenlius, Eunuci), n , 2, 25 : ConcurruntImti mihi,
etin venil Ph'dippum.Etdicii eiJesus : Sequereme,eie. obviaincupedinurii.
Lamyus huncipsum ordinem lenel: elsi enim alii evan- 105. Phìlippus dixit Nathanaeli : iitueiiiwMS/esiti»
gelista; narrent, Jesum secessisse in Galilaeam,post- filium Joseph a Nazareth. Pulabal lune Phìlippus,
quam audieral, Joannem carceri Iraditum esse, lamen Jesum a Josepho geniium. Hoc certe Juvencus Phi-
id ila interpretaiur, ul dical, bisJoannem in carcerem lippo tributo.
fuisse conjeclum , piimum a proceribus synedrii 107. Miror si Ciceronianimi est.
Hierosolymitani, postea procedente tempore ab 111. Tendere pro iter facere , pergere , venire.
Herode/Alii , rejecia hae Lamyi opinione, censent, Saepelamen hoc sensu accusalivum aliquem habet ,
eadem die Christum el a Judsea in Galilseam mi- quem hic facile supplebis : illuni ubi lendenlem ad
grasse, el Philippimi Aposiolura vocasse, el ad nup- se e longinquo,eie.
tias invitatura miraculum illud mutata; in vinum aqua;
157 EVANGELICA HISTORIA LIB. IL 158
173 Virlulcm puram servans , sine fraude A Cbrislus ad hsec : Facilis suasil libi credere
[maligna. [virlus,
Ille sub haec : Ubinam , vel quo me tempore Arborea quod te vidi recubare sub umbra.
[nosti? 174 Sed majora dehinc rerum miracula re-
115 Cui Dominusdieta haecdivino pectore promit : [stant.
Cum te diffusaelegerent umbracula ficus, 125 Cernetis, pariter lotum se scindere ccelum,
Ante eliam quam le vociiarent verba Philippi, Atque Dei celcres sethram penetrare minisiros,
Vidit, et elegil comilem le spiritus aucior. Inde hominis nulo claram deferre coronam. •
Talibus attoniti sequitur vox Nathanaelis : Interea tbalamisconnubia festa par.ibant
120 Progenies veneranda Dei, rex inelyle gentis, In regione Canan, ubi clari maler lesu
Tu populi, terrseque salus, vilsequemagister. 150 Nato cura pariter convivia concelebrabat.

LECTIONES VARIANTES.

113. Reg., Torn., servant, quod videlur fuisse in B Versus hic si ita edatar Cam nato pariter convivia
Olt., ubi nunc apparet servans cum Rom. el edilis. concìlebrabatesl fislularis : ita enim vocatur versus,
Reg., sine fraude nocendi. Ott., Rom., sine fraude. in quo syltabarum tiumems citai singulis verbis creì-
maligna. Poelm. pro d. s., maligni, ve! reueni. Edili cit ; qualis esl, apud Prudenlium. Apolli, vers 86 :
plerique maligna. Reuschius edidit maligni cimi Ba- A'cecapiihnmanìs angoribusexeruciari. Exislimo, Ju-
die, qui diabolura iiuiui existimat : sed leciionem vencum scripsis-e Nato cum parila-, ul poslponalur
ParisiuaeneHeii!non inconvenientem esse dicit. cum, quia scilicet Cicero in Orai. cap. 45, el Quin-
115. Rom., Cai Deus: lege Cui Dominus. lilianus libr. vm, cap. 5, plaudentibus grammaiicis,
116. Reg., Oli., diffusa, et glossa in Reg., ex- veiaui, jungi cum vocihus ab n incipienlibus, vel
pansa. Boni, cum edilis difj'usm,quod reiineri poiest. quia otaceenius conctirrerent liiteriE, ul ail Cicero,
121. Reg., Rom., Ald., Toni., Bas., Tu populis. vel poiius quia, ut ait. Quintilianiis, tollera m labris
Olt., cimi aliis, Tu populi. coeuntibus exptimi debet, adeoque nos intcrsisiere
125. In Olt. ex Cernitisrecto factum Cernetis. cogii, si sequatur iittera n, quae labris aperlis prol'er-
126..Otiob. scritta celeris : clarius est celeres, lur, ani in naturam hujus linerie n corrunipiiur. Ob-
riempe miiiistros. servalum tamen est, a Cicerone cap. 9. Pro domo
129. Toni., Bas., Ald., Fabr. milis. Mss.cura Had., siiti didimi : Cum nominibus.Alia exempla ex eodem
Poetai., clari : quo cpilhelo usus eli miesl Juvencus Cicerone indicai Turscllinus Panie, cap. 40, num.
l.iu, vers. 3. II. Pro domo sua ad Poulif., Cum neque servus ;
150. Rom., Ollob., Nato cum pariter. Reg., Nato Verr. ull., Cum nihil ; 5 leg., Cam nullo magìsiralu.
compuriler, et glossa, nolo—cum.Editi, Cumnotopa- Plura ex aliis facile essel proferre.
riter, sed in Ald. el Dav. mendose concelebrabanl.C

NOT;£.
116. Libr. ni, vers. 653 : Tendentem diffusa um- n ui liquet.
bracula fienili. Macrobius, libr. vi Saltini, cap. 4 : 125. Sescindere cmlum.Virgilius ì /En. vers. 591 :
Visne, en, qum restanl, in illis alnorum umbructilis Scindil se iiubes,et in mlherapurgai aperlum.
prosequaniur? quae verba ex Cicerone prolttiii, ut 127. Joannis verba sunt : Videbiliscmlumaperlum,
«.simulai, non prinumi fuisse Virgiiium, qui iioc vo- el angelos Dei ascendenles, el descendentessupra Fi-
Cabulousu*fueril. Allegai eliam Varronem. dimi hominis.Nntanda Juvenci interpretalio : Angeli
118. Spiritus aucior, spiritus divinus qui in me est. in codimi ascendeni, et inde, descendentes deferent
VocationemNathanaelis eisdem verbis Juvencus ex- coronai» Filio hominis. Ila enim explicat verba su-
ponit, ac vocationem Philippi vers 100 b. I. : Comi- pra filium hominis. Quo tempore id acciderit, incer-
temquesuis ascivitainicis. Joannes solum id refert: lum. Nominili pulunt, sermonem esse de ascensione
Priasquam te Phìlippus vocaret, cum essessub fica, Domini, el per angelus ascendenles, ci dcscendenies
vidi te. Fonasse Juvencus in ea erai opinione, hunc significali iiiinisteriirai angeloriim Cbristo faraulan-
Naihatiaelem distincium non esse a' Barlholnmseo tium, ut Jacob videbat in scala angelos ascendenles
apostolo, cujus vocatio nullo alio Evangelii loco de- et descendentes, videlicet minisiranies Deo. Ascen-
scripta esl, cura aliorum omnium aposlolorum voca- dere et descendere, cum deangelis dicitur, significai
tio diamele referaiur. Ita quidem seniiuni Ritperius, niinisierium ordiiiarium angeloruin, ul ingredi, et
Abulensis, Jansenius, Cornelius a Lapide, et alii : egredi tniuisierium ordiiiarium hominum, quoephra-
quorum tamen senleniiam Maldonaius cum S. Au- sis frequens est in sacra pagina. Alii Joannis hunc
guslino rejieit. rj locum ad diem judicii extremi referunl, curii Chris-
120. Gentis: antonomasiice pro gente Israeliiica : tus cura angelis sibi ministranlibiis venturiis est, ut
Tu es filius Dei, tu es rex Israel. Vide Dilherr. Far- mundum judice!. Jansenius cum aliis existimat, liane
rag. rit. sacror., el stecul. I. n cap. 6, el Dictionar. visioneni Cbristo quidem in terris obiigisse, sed ab
sacr. Script. Caroli Mure, veri), gens. Evangelislis sileiilio fuisse praiiermissani. Tbeophy-
122. Facilis virlus : facile prodigium, facile, sive lacttis ad h.l. : Porro lime in cruce, el ascensione
non arduiim miraculum. Virtits pio miiaculo siepe evsnerunt. Nam et ante lempus passionis angelus de
in sacris litieris , et ab ecclesiaslieìs scriptoribus cmlo coiìforlavileum, ei in sepulcro visi sunl angeli,
usurpalur. Console noi. ad Diaconi. 1. in vera, 211. et in assumplione,sicut Lucas prodil.
Omeisius explicabat : Virlus niea ubique praesens, 128. CAPUT Vili. Jesus cum discipulis vocalusad
qua le sub ficu vidi, facile libi persuasil, utere- nuptias, aquam in vinumconvertii. Joann. il, 1, etc.
deres. Non ad venerei», festa adjectivum esse, et connubio
123. Joannes ila : Quia dixi tibi : Vidi te sub ficu, substaniiviim, nisi Omeisius contea docuisset, con-
credis. Majus his videbis. Ambrosius libr. i de Gain nubio adjectivum esse, hoc est, connubialia : quod
cap. 8 : Priusquam stares sub arbore fici, eie. Fuit minime mihi probatur.
quidem Nallianael sub ficu, slans vero, an recubans,
159 C. V. AQUIL. JUVENCI 160
175 Vina sed interea convivis defìciebanl. A Prseceptis parent juvenes, undasque coronant,
Tunc mater Chrisium per talia dieta prccatur : Completis labiis lapidum : tirai spuma per oras
Cernis, laetitiacjam defecisse Iiquorem ? 145 Commixias undis auras ad summa volulat.
Adsint, naie, bonis ex te data munera mensis Hinc jubet, ulsummo tradanl gusianda ministro.
135 Olii respondit terrarum gloria Christus : 177 l"e UDipercepii venerandi dona saporis.
Fesiinas, geniirix ; nondum me talia cogit Nescius, in vini gratuiti transisse Iiquorem
Ad viclus hominum lempus concedere dona. B Egeslas nuper puris de fontibus undas,
Meusarum lune inde vocat lanata ministros 150 Increpat ignarum sponsum, quod pulchra re-
Mater, el imperiis nuli parere jubebat. [servans,
140 Sex illic fderant saxis prsepulcbra cavatis Deteriora prius per mensas viita dedisset.
176 Vascula, quse ternis aperirenl ilia inetris His signis digne credenlum discipulorum
Hsec jubet e fonlis gremio compiere mini Perpeluam slabili firmavil robore mentem.
[stros. Inde ubi Judseis aderant solemnia paschse,
LECTIONES VARIANTES.
131. Deesl hic versus in Reg., sed in fine pagina; B Poetai., prò d. s., et Rom., ubi error esl labis pro
suppleiur. labiis. Alii, Completislapidum labiis.
135. Alii, Olii respondei; alii, Olii respondit; alii, 145. Reg., undis, aurasque ad summa. Forle ita
Illi respondit, vel respondet. inielligendiim esl : Spuma volutat (subinlellecto se)
141. Mss. cum edilis, aperirenl illia melrìs, et in per oras commixias undis, el per auras. Veruni
Reg. glossa , ilia — caviialemsui quasi venlris. — quamvis in participio praisenti volvensssepe se sub-
metris — metreiis, vel mensuris. Fabricius edidit atiiliaiur , lamen in aliis temporibus verbi volvo,
aperirenl ora metreiis, sed, ut opinor, ex conjectura, aut volalo non facile id adtniserim.
non ex fide codicum. Sic Ara'.or, libr. II, v. 892 : 146. Fabr., magislro : reliqui ministro: quod prse-
Sic etenim ternas capiunl sex vaso metretas. Iteus- ferendiitn est ; praecedit euim sunimo.
chius legit i7t'a meiretis, ut i/ia sii disyllabum per 149. Rom., Agqeslas. Alii, Egestas.
synseresin, nisi hic pro spondaeoanaptestum agnos- 150. Mss. et plerique edili, quod. Poelm., quid,
cere velimus. Ponitur ilio pro cavitale , seu venire, minus bene.
quia hujusmodi vasis plura nomina ex humanis 154. Reg., Inde ubi aderant Judmis. Oli., Inde
membris translata assignantur, ul v. 144 : lapidum ubi aderant, el supra inler ubi el aderant insertimi
labiis. Judmis, quod rectum esl.
144. Reg., Olt., Completis labiis lapidum cum
NOTTE.
132. Per lalia dieta : latibus dictis , sic enim traile dai Cimiteri di Roma 1737.
usitaiitis dicilur. Seduiius, I. v vers. 217 : Alteri 3 141. De sex hydriarum capacitale scripsit Mal-
adoralo per verba precanlia Chrislo. thneus llosius. Joannes Taliingiiis, De hydriis in
1
135. Lmlilim Iiquorem : vinum cui ila dicalur, Canti Gallianoin NovoTbes. Tbeol. Ph'.l.
vide noi. ad Dracont. 1. i, v. 172: Minieralmlilim,eie. 142. Fontis gremio, quasi sinu. Confer noi. ad
154. Bonis mensis : aniicis mensis, lauiis, lac-iis. 1.1, v. 212, el Gifaniiindicem in Lucret., verbo gre-
Plauius, Mensechiii.n, 2, dixii bonitmprandium. mjitm terrm.
Ioli. Joannes, loc. cit. : Quid mihi, ei libi est, 145. Ex Virgilio, 1. i iEueid. v. 728, Crateras
mulier? Nondum venit hora mea. Augiisiiiius, libr. magnos statuitili, et vinocoronant, hoc esl, usque ad
de ver. Relig. ioni, i, col. 757 : Recedea me, mulier? marginimi impletit. Alia osi interpretata), Serio, aut
uditi, el tibi quid est? Nondum venithora mea. Juven- corona cingimi pocula. Juvencus priori adbacsii.
cus explicai : Fesiinas, geniirix, eie. Cur aulem non Locrclius, I. in v. 92S : Hoc etiam facilini, tibidis-
redimii mulier? Potuto enim elicere Fesiinas, mulier. cubuere, icnentqitc— Pocula smpe.homines, el inum-
Fonasse innnere voluit interprolationem Tlieophy- braìil ora coronis, secundam poiius raiionem coro-
lacti : Dicit enim, Si non adest vinum, oportet illos nandi respicit.
ipsos, quibus deest, accedere, et rogare, et non te mn- 145. Commixiasundis auras : physica haecesl ra-
trem. Nani quando liortantur domestici,scandalum fu tio, cui1 spuma fìat, quia aune undis commiscenlur,
videnlibus: quando autem hi rogant, qui opus habent, Descripiione ergo niiiur, ut spitmain indicet.
suspicioneres card. 146. Stimino ministro : ardi .iridino, ut ait Joan-
Ìù8. Lmtata : elsi enim responsio filii repreben- nes. Nominili inielliguiit, esse eum, qui enrator,
sionis quadatn formula concepia essel, ut plerique nu seu inagister erat convivii , et cibos ac vina prae-
iinerpretes doceni, lamen iniellexit Deipara, suis gusiabat. Pignorius, de Servis pag. 54, docci, plu-
preeibus fittomifuisse permoiutn , ul vinum procu- res fuisse se.rvos tricliiiiares, quorum aliqui aquani
rarci. Maldonatus versum hunc Juvenci hoc sensu in rnanus iiifundebant, aliqui lercnla inferehanl, in-
accipit. Lmlalam enim dìcil Chrisli responso, quia (erlores appellati, etc. Servus triclinio prtefecius in
cognovìt,eumvelie facere miraculum. Ex quo colligii, veleri ep'giainiuate noniinaliir Iricliuiarclia. Hic ertio
Malrem a Cbristo non foiose reprehensam. a Juvenco dicitur sanimas minister. Alius erat rex
140. Prmpulchra, ut vers. 465 libr. i, Saxis ca- convivii.
vatis : hydria', sive vasa aquari» fieri solebant e la- 150. Pulchra vina : bona. Accipilur enim ali-
pidibus exeavalis, ni cernere adirne licei in multis, quando pulchriim prò borni in qnocumque genere.
qute exslant. Confer Ohservalmnes Angeli M. Man- Horaiius, libr. i epist. 15, v. 41 : Cam sit obeso—
dimi in anliqumi tabulam eburnenm, in qua hoc Nil melius lurdo, nil vulva pulchrins ampia. Calo,
Cbristi miraculum exbibeiur. Juvencus Evangelii De Re rust. cap. 104 : Acetum acerrimumet pulclter-
verba expressit : Erant autem illic lapidem hydiim rìmum erit. Infra , v. 5u5 : pulchri cibi, et v. 517 :
sex. Ad liane regulam judicandum est de vasis, qua; pulcher labor.
inter cinielia sacra in nonnullis ecclesiis nsiendun- 151. Per mensas : hoc ipsum dixil mensadm,I. ut,
1
tur, lamquam ea fuerint, qua: in Cana Galilsea nii- v. 214. Frcqiiens haec est adverbii circumlocutio
raculo inservieruni. In picturis et monunientis anli- tara apud Graecos, quam apud Laiinos.
quis hoc miraculum ssepe reperilur expressum , ut de.154. CAPUTIX. Jesus emcnleeet vendtnles ejeril
cernerò licei in. opere ; Sculture e- pitture sagre es* lemplo, .loumiié '»*,ÌZ\ etcì Mitili*,sxc't?,
161 EVANGELICA HISTORIA LIB. II. 163
153 Ad Solymos direxil iter, temploque subibat. A Ut meus hic Genitor, non sordida lucra, co-
Repperil lue populum venalia multa locantem : [lalur.
Pars vendcbal oves, pars corpora magna ju- Tunc poscens signum plebes Juda?a fremebat,
[vencum, 165 Quo fidens animos in lalia fatta levaret.
178 Pars rnhians nummis artem numerare Ventura nbscuris tunc Christus lalia miscel :
[vacabat. Solvite pollulis manibus venerabile templum
Reslibus hic Christus conneciit verbera ilagri, 179 Hoc: ego restituam cum lerlia lumina solis
ìOO Et lales populos sancta proturbat ab sede, Incipient rutitam terris infundere lucem..
Et mensas vertens, seris profundii acervos, 170 Illi inter sese iraclantes murmure cseco,
Et superincrepitans : Procul haec auferte, pro- Hoc , aiuta, vix sex et quadraginta per annos
fani, Cunsiructum veleris regni molimine templum
LECTIONES VARIANTES.
155. Reg., OH., deflexit : in Olt., supra, direxit, 162. Ott., Tum super increpìtans.
cum Rom èl edilis. Reg., Ott. cum aliis, temploque. 165. In Ott., cnlaiur, factum ex colanlur. Rom.,
Rom. cura reliquis, templuinque. Ulrolibet modo unice, colulur. Scilicet, Vi meus hic Genitor, non
recle dicitur. B sordida lucra, colaiur. Plerique colanlur.
158. Reg., Ott., Pars inliìaiis nummis artem nu- 104. Bas., Ald., A'auc poscens : lege Tunc.
merarevacabat.CobaeretRom., ubi estorte pro artem. 166. Reg., tane Christustempora miscel, el glossa
In Reg., glossa est arlem—predi, vel qumslus con- in obscuris—temporibus.
quirendi. Edili omnes : Pars inhìans nummis mensas 16S. Poelm. dislinguit templum — Hoc, ego re-
oneraveralmre. Reuschius vulgalam liane scripiuram stituam. Alduset alii, templum:—Hoc ego restituam.
edidit, sed non dissimulai, priorem, quam, ut opi- Distiiiciionem Poeliiianni pra'ferl Kcenigiits, qui pu-
nor, in mss. invento, doctiorem videri. Inielligit, tat Christum id dixisse digitis corpus suum mon-
artem per inetaleiisiu denotare pecuniam , dolo el strando. Joannes ail : Solvile templumhoc, et in tri-
fraude partam. Vide, num liceat resc.ribere arti bus diebusexcilaboillud.
numerare, scilicet vacabat arti numerandi. 169. Mss., Poelm., in lexlu, et alii editi, rutilam
160. Rom., Tom., proturbai : alii, periurbat. Illud terris infundere lucem. Aldus, cura cseieris, rutilum
maiiis placet. lerris infundere lumen. Sed v. prox. jam praoeessit
161. Rom., Oli., Ac pro El. Olt., menses, cor- lumina.
rectum per mensas. Reg., mres corredimi per mris. 170. Wesihemerus, in lextu, et Poet., pro d. s.,
Rei;., Oli., Fabr., profundii. Rom., Had., Poelm., Hoc inler. Coinmiinis seripiura, ul supra, v. 39 :
proludit. Ald., Torn., Bas., mrisque profudii. A Illi inter sese, quam babel Westli. ad marg.
Lucilio quidem et aliis prima in profudit compitar, 171. Ald., Wesib., in textu, Bas. , Illud aiunl.
sed piodueitiir a Catullo aliisque miitiis. Melius Wesih., ad marg., cura plerisque, Hoc aiunl , quod
ergo enEt mensasvertensmris profundii acervos. lex metri exigiì. Rom., lime aiunt : Vix sex, eie.
NOT.E.
Marc, xi, 15; Lue. xix, 45. Juvencus pergil narra- C| seris, in mensis habebant, quibus qusestum f'acerent
lionem cnnlcxere ex Joanne, qui post nupiias in peenniis penniilandis.
Cana celebralas Jesum in urbem Capliarnaum cum 162. Superincrepitans, formatimi ex analogia cum
matre el discipulis suis descendisse refert. Et ibi, aliis similibus verbis, superincunibo, superingero,
ait, manserunlnon multis diebus. Et propc erat pas- superiinpono. li, qui a sacris removebaiiiur, profuni
cila Judivorum,et ascendìl Jesus Hierosolymam, eie. vocari solebant : Procul, o procul este profani, Vir-
Nonnulli ea verba, El prope erat pascila ita inier- gilius vi, 258.
prelantur, ul sensus sit, El quando prope (uh pas- 104. CAPUTX. Judmi a Jesu signum pelunt. Joan.
cila. Alii aiunt, evangelisti^ soeperes dissitas con- II, 18 seq. ; Manli, xxvi, 61; xxvu, 40; Marc, xiv,
tinua narratione conjungere,cum de tempore, quod 58; xv, 29. Plebes pro plebs, ut siepe alias.
intercessi!, inentiouem non tacere decrevenml. Sic 105. In talia facto levaret : excilaret. Reuschius
opinatur l.amyus, qui inler nupiias Cuna, et ad- inlerpreiaiur lalibus faciis. Vide noi. ad v. 223 li.
venlum buuc Ciirisii in urbem llierusalem multarti 1. Marini, Excilaret ad exsequenda facla, quse Jesus
temporis, ac plura gesta Chrisli intercessisse sta- praiscribebal.
tuii. Theopbylt.ctus duo facla distinguii, alterimi 167. Venerabile templum. Badius adverlit, in
quod narrai Joannes in inilio signoroni, allerum Evangelio templum non dici venerabile , ne de se
quod Maillut'uscommemorai propelempus passionis. Christus arroganter, aul de tempio jacianier loqui
Ila eliam exislimat Toleius ad cap. n Joannis. videalur.
156. Locantem, coilocaniem, vel addiceniem iis, 168. Tenia lumina solis pro tenia die, vel sole
qui freiio dato emeienl. p. terlio die resttrgenie. Lucrclitis, I. vi vers. 1195: Oc-
157. Corporajuvencum : hoc esl, corpora juven- tavoqne(ere candenti lumine solis, — Aut edam nona
corum. Idem autem est corpora magna juvencorum, reddebat lampadevilam.
ac juvenci inagnis corporibus. Sic corpora germana 109. Videtur aslruere , Christum e mortuis sur-
sepie»!prò sepiem Germani li. I. vers. 751. Virgi- rexisse sub solis, aut saliera sub aurora; ortum.
lius, Imr. li ./Eneid. v. 18 : Huc delccia virum sortiti Tenebra; quidem erant, cum resurrexii, ut ex sa-
corpora. Sic corpus Turni apud euiudem Virgiiium, cris litieris constai. Id autem lune ipsum accidisse,
1. vn., v. 050, corpus Divum apud Lucrelium,v. cura iiiciler splendescere creperai, inter lenebras
1014 ì. i. Iuterduiii corpora pro animalibiis simpli- scilicet, et lucem , probabilis esl opinio, quam con-
citer pouuniur. Graeci etiam diclini corpus fluviì, firmavi in not. ad Dracont. vers. 542 lib. n.
corpus venti. 170. Murmure emeo, quod atidiri non poierat, ut
159. Verberaflagri : heudiadys, ut vulgo vocant, inleriiretaiur Schceitgenius, vel inconsulto.
unum perduo. 171. Quadraginta : posireinam esse couimuiiem
161. Joannes, loc. cit. : Et nummulariorumeffudit cenis exemplis probaiur. Radius licenter a Juvenco
as, et mensassubverlil.Numuiularii, sive trapeziiae, corripi, nulla ratione duclus , affirmavil.
sic dicii a mensis, acervos pecunia; minuta;, sive 172. Quserì potest, de quo veteri regno Juvencus
Ì65 C. V. AQUIL JUVENCI 164
180 Tu poteris tribus in spatiis renovare die- • Nec quisquam tantis tribuit miracula signis ,
[rum? 181 Ni Gomitata Dei jubeat splendesccre
Hoc verbum quondam post tempora debita digiti [ virlus.
175 Cognovere viri, proprio de corpore Chri- 185 Christus ad haec : Iteris jusli si culmina quaeris,
[slum Nullus ad excelsum polerto conscendere regnum,
Delubrum dixisse Dei : sed signa videnies Reddila ni penetret nascendi exordia rursus,
Tunc multi cepere fidem , Sanctumque secuti. Alque novara capiat divino munere vilam.
Nocte sub obscura celso sublatus honote Ille autem tantis slupefaclus corda loquelis,
Primorum procerum Judsei nominis unus 190 Hoc, inquit, noslrse non esl coinpreheiiderc
180 Venit, et ad Christum summissa voce profa- [ menlis.
[lur : Quis poterà ccepisnrevocare exordia vitte ?
Haud dubium est, quin larga Dei te , Sancte , An rursus senior matris correptel in alvum,
[ voltmtas Ut novus in lucem veniat, vilamque resumat?
Humanis lucem concessit surgere rebus, Ille sub hsec : Liquido si quis de fonte renatus,

LECTIONES VARIANTES.
173. Reg., Ott., Rom., Ald., Daventr., Weslh., B conjunctivo ponere. Confer Vossium, m de Analog.
in texlu, Tu poteris tribus in spatiis renovare dierum? e. 15, el Freinshemium , ad Pbsndrum , 1. i fab.
Hadam., Poelm., in lextu, et alii : Tu polerisne 14.
trium spalio renovare dierum? Reuschius liane con- 183. In Reg et Ott. videtur fuisse, a pr. m., tri-
slruetionem sine prsepositione in usiiatiorem esse buat.
animadvertit, sed priorem scripiuram edidit. 184. Ald., diu : corrige Dei*.
174. In Reg. et Oli. prius erat verbo , postea fac- 185. Mss. Reg., Olt., Rom., iteris: edili Col-
tum verbum. lis.
176. Ott., sed tanta videnies. 192. Fabr., Poelm., pro d. s., correpet. Mss. et
177. Keg., Oli., Ald., scribunl empere, al cepere plerique edili, correptet : Reg. scrihit compiasi,
veruni esl. Toro, correpiel, ut videlur.
178. Oli.: Nocte sed obscura, sed forle fuit sub pro 193. Reg., vitamque resolval, supra glossa, vel di-
sed, et sensus poiius postulai sub. versa leclio, resumat. Rom., mendose, vilaque resu-
180. Rom. prostrami- : corrige profaiur. mat. Reuschius Icstalur plures ediliones legere t'i-
181. Oli., Reg., Rom., Ald., le, Sancte, volunlas. lariiqicerevolvai, quod ad Parcarum fabulam alludere
Hadam. el alii edili, te sonda volunlas. In Daventr., videlur. Tuelur vero vitamque resumal, quia scriplo-
te, Sonde, el manu glossatoris factum te'sancla. res sacri crebrins vitam sumere, el vilam ponere di-
Ald., Bas., Toni., quin; alii, quod, male, ul ait xeriint, ut Prudentius, hymn. 5 Perist. circa fin.;
Reuschius. Concessitdicilur pro concesseriiarebaismo Seduiius, libr. ìv iniiio ; Juvencus saepe.
notissimo. Neque poetis inusiialum iiidicativum prò
NOTiE.
loqualur. Joannes tantum ail : Quadraginta et sex an- G Jtidmum nomen de gente Judaea usurpaiur. Unus prò
nis mdificalumest templum hoc , el lu in tribus diebus aliquis , quidam.
eascitaWsi/tud.'Existimo,Juvencum lisecverba intelle- 182. Surgere pro oriri, nasci, exislereobvium est.
xisse de tempio, quodZorobabel subCyro inchoavìt, Concessit Dei volunlas, te, tamquam lucem, surgere
et sexio anno Darii post annos sex et quadraginta ab- humanis rebus. Jo. Vorstius, de Lai. merito sus-
solvii : ea scilicet ratione, quam exponil Sigonius, pecta.c. 20 p. 180, 181 : Latini, inquii, non dicunt,
de Republ. Hebneor. 1. u cap. 5. Jtidmi cumredar- Surrexil malus logicus, sed Exslidt, exortus eslmalus
guere Chrisium vetlail , et scirent, lempiumprimum a logicus. Sed Juvencus, ut,a nobis exponilur, repre-
Salomone condilum spalto sepiemannorum, secundum hensione hae vacai.
a Zorobabele quadraginta sex, lerlium ab Ila-ode 1S3. Joannes , toc. cit. : Nemo enim potest lime
unius anni, et paulo amplìus , neque primum , neque signa facere, qumlu (acis, nisi fueril Deuscum eo.
tertium nominaruni ,utea, qum parum causm sum fa- Miracula tantis signis videtur esse hendiadys. Tri-
verent, sed secundum : multo enim longius absunl buit hic est facil, prmstat, distribuii, impendit, ex-
tres dies a quadraginta sex annis , quam ab uno. Non- hìbet. Infra , vers. 641 : El potiora dehinc tribuet mi-
nulli pillata, Herodeni templum vetus amplificasse, racula rerum.
non aulem novum condidisse , velcre desimelo , ut 187. Reddila rursus, pleonasnius frequens, de quo
narrai Josepbus. Alii, ne Josephum in re lam insigni in not. ad Diaconi. 1. i vers. IH.
mendacii arguant, ac Judseos lam ineplos fingant, 189. Slupefactus corda : Grsecismus Juvenco fa-
ut de templi Zorobabelis aedificaltane loculi fuerint, miliaris.
cum senno esset de tempio lune presenti, conieii- r. 192. Correpo esl irrepo, occulte iniro : compio
dunt probare , ab armo quo Herodes ccepil tempiiim eadem sigiiilicatioiie, quod a Forcellino rejecium
reficere, usque ad annum quo Christo iure Judtri est ad barbara.Ul a repo formalur reptq, sic correplo
objiciebant, quadraginta sex annos effluxisse : quo a correpo : sedreplo honorum scripionira aaclorita-
loto tempore semper aliquid tempio additimi fuit, le se lueiur, ei elegante!- adhibetar, eum de infau-
neque perfecluni illud esl, nisi sub Agrippa juniore. libus, sed jam naiis, esl sermo. Juvencus tarlasse
Haec autem opimo verbis Juvenci parum congruil : huc respexit. In alvum, in ulerum. Cicero., Li de
non enim lune dixisset, Veteris regni'moliatine. Divin. e. 20: Cumprmgnanshunc ipsumDiouysiumalvo
177. Sancium , Christum : sic enim Cbristuin vo- coiitineret. Adde Plauium, et alios, qui alvum prò
care solet Juvencus. muliebri ulero accipiunl.
178. CAPUT XI. Jesus Nicodenmm alloquitur de 194. Phrasis est ecclesiastica De fonte renasci, pro
baplismale et aliis multis..Juana, in, 1 seipj,. aqiiis lusiralibtis ablui. Raptisterii numeu maxime
179. Unus primorum procerum Judmi iio.ninis. Ut notimi in ecclesia esl (onsb.aptismalis. Vide disser-
Latinum nomen de Laiinìs, sive gente Lai ina, sic tai. Anlonii M. Lupi de sacri» bapiisieriis.
16S EVANGELICA HISTORIA LJB. II. 166
195 El fiata sancto, rudibus consistere membris A Tune eliam metileni vilse de lumine raptam
Cceperit, selheream Iiber conscendei in aulam. Demergis praeceps furvis miserande lenebris,
Terrenum corpus terreno corpore natura est. 210 Nec poies obtuso comprendere lalia sensu?
Spiritus band alitar similem general sibi flaium, Eccelides nulla esl, tantum tei restria dixi.
182 Spiritus hic Deus esl, cui parent omnia Quid, si ccelestis vires conscendere senno
[ mundi. Cceperit, et superas rerum comprendere for-
200 Hic, ubi vult, quocumque volat, vocemque per [mas?
[ auras Quis vestrumduram poterit inibì pandere men-
Jactat, sed uescis, quae siili exordia vocis, [tem ?
Quamque petaut ejus currenda (lamina parlem. 215 Accipile ergo, novis quse sii senlentia rebus.
Quisque igitur justse repelit primordia vilse, Sidereum nullus poterit conscendere ccelum,
Hunc similem sancii flatus revigescere certum Ni solus, coelivenit qui missus ab aula,
[est. Idem hominis natus, coeli qui in sede moralur.
205 Et Judseus ad hsec : Nihil horum cernere possum. Ul serpens olim regionibus in deserlis
Talia lum Christus : Solymorum magnemagister, 220 184 Mosei manibus summo sublatus bonoi e
183 Israelitarum sublimis gloria gentis, [esi,
LECTIONES VARIANTES.
196. Bas., Ald., conscendit. Oli., conscendei-et,vel B Weslh. ad marg. cum mss. el aliis edilis, Demergis,
conscendere. in Ald. mìserandm, et in Rom. miseram de emenda
197. Plerique nataiit esl. Poetai., prò d. s., natum, per miserande.
sine est. 210. Reg., Olt., obtunso Rom. eum edilis, obtu-
199. Rom., citi palali : lege, parent, ad regulas so. Apud alios pariler scriplores nonnulli ex mss. le-
metri. Ott., mandi, cum reliquis, sed pro d. s., vel gunt obtunso: sed plerique obtuso.
glossa, rerum : quam lectionem apud alios etium 212. Rom. Quod si cmteslesvires descendere senno.
invento Koenigius,qui eam non improbat. Non male essei quod : sed in aliis melius esl cmleslis,
200. Poelm., prod. s., Rie, cum vult, quocumque el conscendere.Reuseliio non displicet cmlesies hoc
volat. Eamdem sigiiificationem babere poiest. Hic, sensu : si senno meus ad virtuies coelestes enarrau-
ubi vult, quocumquevolat. das asceoderit. Texlus sacer : Quomodo, si dixero
201. Ald. Bas., qum sunt exordia : plerique qum vobis cmleslia, credelis?
sint. 215. Ott., Tom : , Accipe: legeudum Accipite, tu
202. Reg., ejus coiicurrentìa, sed non satis clarum versus consiet. Omeisius, Koenigius, et Reusebiiis
est, an ejus, an ei sit scriptum. Matura admillunt Accipeergo, cujus apud .solum Vir-
204. Oltob.', Rom. Ald., rei'iuiscere. Reg. rerisues- giiium 43 exempla Nic. Eiythrtcus observavit. Sed
cere, ex quo factum revisviscere, el glossa renasci. cum prsecedal Quis vestrum, sensus ipse exigere vi-
Veruni cura meiro non stai revisviscere, aul revi- delur Accipite.
vescere, immo nec reviviseere, nisi contra suam na- 217. Oli., Reg., Nisi solus : correclum utrobique
turami secunda corripiatur. Hinc est, quod Hadam. p per Ni solus. Ald., cmli qui missusvenit : plerique,
et plerique edili habent revigescere.Omeisius id vo- ^ cmli veni! qui missus.
lebat, quamvis apud aiiliquiorem Juvenco scriplo- 219. Plerique edili, Ul serpens olim vastm regionis
rem eam vocem non Iegissei : sed Nonius, cap. 9, in oris : ubi est hendiadys, sive una res per duo no-
n. 12, apud Cicerone)», l. i Tusctil. cap. 16, tege- mina regionis et oris. Poetai., pro d. s., Ut serpens
bat reviguit, pro quo alii habent sic vìguii. Reuseliio in desertis regionibus olim. Tom., Oli., Reg., Rimi.,
ex conjectura magis placehai revirescere, quod certa venusto verso spondaicn. Vi serpens olim regionibus
verbum et metro congrui!, el a muliis usurpaiur in desertis: sed Rom., mendose, inque prò in.
pro renasci, renovari, reviviseere. 220. In edilis fere omnibus, Moseis. Poetai., prò
205. Rom., possim : lege possum. d. s., Moysi, ul Vlysses, Ulyssi, vel Vlyssis, Reg.,
206. In Reg., hic el sequens versus manu glossa- Oli., Mosei, ìi\ Oli., supra, factum est Moysei. Ora-
toris videntur addili. contius bis usus est Moscoin casu daudi el aufereti-
209. Bas., Wesihem. in lexlu, Ald., Demerges. di, scilicet libr. il, v. 162, et in eleg. vers 17.
NOTiE.
195. Rudibus, novis, receitlibus. Conl'ercomment. vers. 669, conjunxil : Ad sonìium vocis.
ad Psycli. Prudeniii vers. 219. 203. Quisque, quicumque, ut alibi dicium.
199. Joann. ni, 6: Quod natum est ex carne, caro 205. Cernere, intelligere. Cerno pro videre ssepe ad
est, et quod natum est exspiritu, spiritus est. In codice animum iransfertur. Cicero, lib. ni de Orai. cap. 31:
Verceliensi additili1, Quod natum esl de spiritu, spi- Neque tanta tamen {est)in rebus obscuriltis, ut eas non
ritus est, quia Deus spiritus esl, et ex Deo natus est. penilus acri vir ingenio cernat, sì modo
Sic legerai Juvencus, et Hilarius 1. VII de Tritai., D lerdum additar animo cernere. aspexerit. In-
et codex Corbdensis. Vide Ivonem, epist. i, el Iri- 207. Libi1,t vers 242 : Israelitarum cumulata; glo-
cium, in predai, et noi. ad codicem Vercelten-em. ria plebis.
Eamdem lectionem luetur Ambrosius, 1. n de Spi- 208. Raptam, abreptam, excsecalamOmeisius sus-
rita sancto e. 7, el I. tu, e. 10 : Ipse Dominus dixit picatur Juvencum respexisse ad originem animae
in Evangelio : QuoniamDeus spiritus est. Quem locum cum allusione ad fabulam Promettici.
ila expresse.Ariani, testificamini esse de Spiritu, ul 215. A'ouis rebus, hoc èst, de novis rebus. Di
eum de vestris codicibusauferalis : atque utiuani de enim aliquandoabundat, aliqiiando subaudiltir. Vel
veslris, et non etiam de Ecclesimcodicibustollerelis... intellige poiius : Accipile, qtite subsii senlentia re-
El (orlasse hoc edam in Oriente fedstis. bus novis liacteiius dictis.
200. Sacer lexlus : Spiritus, ubi vult, spirai, et 220. Summo sublatus honore : hemislichiuni rupe-
vocemejus audis, et.-. Tribuilur vox spiritai, quia lilum ex vers. 178.
vox pro quovis sono accipitur. Virgilius, in ^Eiieid.
167 f C. V. AQUIL. JUVENCI 168
Sic hominis natum tolli in sublime necesse est, .A Et magis amplexi csecas lenuere latebras.
Ul quicumque fidem menlis penelralibus altis Sic quicumque malis mentem maculaveril aclis,
Illius ad numen statuii, sub turbine sedi 240 Ad lenebras pavidus refugit, ne lumine claro
Proculcet pedibus lethum, et trans sidera sur- Sordida poìlutse paieant contagia mentis.
[gens At quicumque pia; tenuit vestigia vilae,
225 Sublimis capiat donum inviolabile vitae. Ad medium properat, lucemque nilescere gau-
Namque Deus mundum tanto dilexit amore, [det,
Ejus ut in terras descenderet unica proles, Splendeat ul claris virtuiis gloria faelis.
Credentes Dominovilae junclura perenni. 245 Inde Galilseam repetit Salvator lesus :
Nec Deus hunc naium disquirere jure severo, 186 Prseleriens sed forle venit Samarilida
230 Judiciove truci terras expendere mìsil : [Sichem.
185 Mitia sed populis veniant ut munera vilse. Illic fundus erat, Jacob de nomine pollens,]
Namque ubi cena fides merit complexa salutem, Et puteus gelido demersus in abdila fonte.
Non erit ulla illic anceps agitatio juris. Sederat hic rapido Servator anhelus in sesta :
Ast ubi dona procul fuerint exclusa medelse, 250 Discipulique escas meicantes meenibus urbis
235 Jam propria ipsorum menietn damnatio torquet. .B Passim dispersi, solum liquere magisirum.
Unica nam Domini fuit his incognita proles. Meenibus egrediens Samaritis femina venit,
Advenlum lucis miseri fugete superbi, Haurilura cavis pulei penelralibus undas.
LECTIONES VARIANTKS.
222. Ott., penelrabilibus: ila ìuit euam in neg., 2a8. Rom., lenebras : alii, latebras.
sed rette poslea correctum per penelralibus. 240. Rom., e lumine: lege ne lumine.
IS223. Reg., Tom., Bas., Ald., Rom., sialaet ; 243. Poelm., pro d. s., In medium: in lexlu cum
Oli., cum aliis edilis, statuii : quod magis congruit aliis. Ad medium.
lextui evangelico : Vi omnis, qui credilinipsum, non 244. Oli., caris, a pr. m., ex quo factum claris.
pereat, sed habeat vilam miernam. Cyprianus tamen, 245. Reg., pelili servator, sed ex peliti factum re-
libr. li Teslim. : Ut omnisqui crediderit in Filium, petil.
habeat vitam mtemam. 246. Reg., Sichm, Olt., Sicmni, supra Sichmm:
224. Ald., Poelm., pro d. s.,Conculcet : alii, Pro- alii, Sichem: sic appellabant Samaritani; Judaei vero
culcet., Rom., depravate, Propulcher. Reg., lethum Stellar per ludibrium, quasi urbem ebriorum.
trans, et scribil Imtum. 247. Reg., Oli., Rom., Ald., Fabr. Torn., Jacob
225. Ald., capici : retine capiat. de nomine pollens. Poelm., in lexlu, Hadam. Jacob
226. Otiob., Nam Dominusmundum. Reg., Rom. cognomine pollens. In Ott., a pr. ni., fuerat Jacobi
cum editis, Namque Deus. de nomine pollens: quod non esl absoitam, el exsiat
228. Ott., Credentes Dominum. Melius Domino. in codice Caniuariensi. Sic Forlunalus duas priores
Reuschius posi Domino posituram, seu virgulam computo in Jacobus, 1. ìv de Judicio extremo: Di-
collocavit ex prseceplo, ut ait, grammalicorum, ne G rigit el Jacobos terra beala sacros. Reuschius prsefert
quis Domino perenni, aul Domino vitm conjungeret. Jacobi nomine pollens, ut 1.m vers. 258 : Clara Phi-
Ex saerse Scriplurse slylo diceudum esset credentesin lippmoqumpollati nomine rura.
Dominum. 248. Variani mss. et editi : nam alii habent dimer-
231. Rom., Diva sed populis, et forte fuit Divm, sus, alii melius demersus.
vel Dim, quod minus inepium est. 249. Arnizenius ad Sedulium, libr. u vers. 58,
233. Ald., ulta anceps illic. emendari jubel hoc loco rabido pro rapido: cui ta-
254. Rom., excussa: alii, exclusa. men morem non gerani. Rom., Salvator : alii, Ser-
236. Mss. et nonnulli edili, fuit his: in aliis vator, quod habel eliam Rom. ad marg.
fuit iis. 253. Ald., Poelm., pro d. s., Extraclura. Mss. el
237. Mss. Reg.,Ott., Rom..Poetai., pro d.s.,sapci- plerique editi, Hauritura. Prscteriium haurivi et su-
bi. Ald. el alii editi superna;.Koenigiusconjicitsaperoe piiiuni hauritum minus sunt in usu; sed lamen non
adverbialiter. Reuschius liane conjeciuram nonsper- est, cur rejiciamus scripturam codictim Hauritura,
nendam ail, sed prsefert supernm, et per lucem su- cum apud bonos auclores id reperialur. In Rom.,
pernara inielligit Chrisium, vel Evangelium, quod e male, est cavis puleis; et in Ott., penelrabilibus.
ccelo demissum omnia collustrat.
NOTJE.
222. Staiius libr. in, silv. ull. vers. 56 : Animi.D agitatio, ut agilalioues fliictuiim, et similia. Perinde
penelralibus imis. est, ac si dicat, Non condemnabilur. Joannes ail:
225. Statuere fidem ad numen, pro credere nove Qui credit in eum, non judicatur : qui aulem non cre-
dietimi. Reuschius sic accipiebat versum 165 li. 1. dit, jam judicalus esl.
Animos in talia facla levarci. 237. Miseri superbi, peccatores superbi. Rursus
224. Proculcet pedibus."triumphantium ritu, de h. 1. v. 663 : Judicioque gravi miseros exurgere pra-
quo ad vers. 42 h. 1. vos. Slylo ecclesiastico veleri peccatores vocari mi-
229. Disquirere terras : in disquisitionem vocare. seros ostendi ad Dracont. 1. i vers. 11 , ei I. u
Eo verbo usus esl Horaiius. vers. 150.
230. Exponit verba Joannis : Non enimmisit Deus 258. Amplexi tennere energice dietnm : ac notan-
Filium suum in mundum, ut judicel mundum, sed ut dum, eumdem casum accusandi regi a duobus ver-
salvelur mundus per ipsum. Grseceesl he. v.ph-g,ul bis ; quod apud Juvencum non semel occurrii.
damnet mundum, poenas abeo exigai. Primus Chri- 243. Ad medium, ad lucem publicani. Cicero, Fa-
sli advenlus fuit, ul salvaret mundum : secundus mil. xv, ep. 2 : Se lamen ante illud lanpus eam rem
erit, ul judicel mundum. Expendere est quasi pen- numquam in mediumpropler periculi metani protulisse.
dendo examiiiare. Vide comment. ad Prudentium Eodem perlinet ponere in medio , sumere de me-
hymn. 4 Perisleph. vers. Il : Gentibus justam posi- dio, etc.
turus mquo— Pondere libroni. 245. CALPUTXII. Jesas cum muliere Samaritana
233. Agitatio, commotio : recte de jure anceps lnquilur. Joann. ìv, 1 seqq.
169 EVANGELICHEHlSTORl/E LIB. IL 170
Olii Christus ail: Lalicis da, femina, polum. A 188 Ex isla piene nullus satiabitur linda,
255 Respondeusmulier: Mirummihi prsecipis, inquit, Nam rursus siliet : sed noslri dona liquoris
Ut libi Judseo mulier Samarilica polum, 270 Ardorem excludent seterna in seda bibendi.
Dispernens veterum Samaritum jussa, miui- Dulcia provenient nostri cui poetila fonlis,
[slrem. Largior inde fluet vitalis gralia fluclus.
187 Tum Servator ait : Dominisi munera nosses, Sed desiderium nostra; si te capto undse,
El quis te sitiens putealia pocula poscat, Excilus veniat tecum mox urbe marilus.
260 Tu potius peteres, vivam libi traderet undam. 275 Conjugio sese mulier negat esse revinclam.
Illa sub hsec : Puteus gremium sinuatur in alium, Tum sic prosequilur mentis perspector lesus :
Urceus est nullus, nec sunl libi vincula funis. Femina, veridicis loqceris de conjuge verbis.
Unde igilur poteris undam mihi trattare vivam? Nani lu connubiis nexa es jam quinque virorum,
Num tu major eris nostri virtute parenlis? Nunc aliena super ihalamorum vincula tollis.
265 Hunc Jacob etenim puleum cum prole bibebal, 280 Tura mulier : Sancium te cerumi est esse pro-
Et proprios huc ssepegreges ad pocula duxit. [plielam.
Olii respondit mundi regnator lesus : Sed nostri istius venerandum mentis in arce
LECTIONES VARIANTES,
254. Ald., Poelm., in lextu ; Bas., Olii Christus B Torn., Fabr., Hoc etenim Jacob puteo. Westh., in
ait: Laticis da, femina, polum. Had. Olii Christus ail textu, Hoc Jacob enim puteo, productis duabus pri-
lalius: Da, femina,polum, quod mendosum esl. Rom. mis in Jacob, et correpta postrema. Reuschius nia-
SicolimChrisius:Lalicis da, (emina polum. Wesihem., vull puteum, quam puteo, ut bibere aquam, pocula, et
in textu, ait laticis da: ad marg. ait lalus da, quod similia. Omeisius relinet Hoc etenim Jacob puteum
nullutn recium sensum habet. Poelm. pro d. s., ex Varrone, qui neutro genere puteum dixit.
Torn., Illam deposcit polum sibi tradere Christus. 267. Bas., sminili regnator olympi. Ald., UH re-
Reg., et Òli. utrumque versum conjungunt: Ulani spondit sunniti regnator olympi. Plerique, Olii respon-
deposcit polum sibi tradere Christus — UH Christus dit mundi regnator lesus.
ait: Lalicis da, (emina polum. Reuschius posteriorem 268. Reg.,p/ane; et glossa, certe : alii piene. Ald.,
omiltit, priorem prsefert, quia Juvencus ssepius ita corruple, plenm.
loqui ani.it, ul 1. n, vers. 259, 536, 430. Aliud lenéo. 270. Ott., llbendì .-corrige bibendi.
256. Poelm. in textu, Reg.. Hadam., Fabr., Ju- 272. Ald., Tom., Bas., unde. Mss. et alii edili,
dmo mulier Samaritica potum. Ald., Bas., Judmo Sa- inde. Rom., luel; emenda fluet.
mariiis feminapolum. Poelm., pro d. s., Olt., mulier 276. Torn. prospedor : qua; vox occurrit apud
Samaritida polum, quod nullo modo est admittendum. Apuleium, et Tertullianum. Omeisius cum meliori-
In Rom. ita legunlur hi duo versus: Vi tibi nunclri- bus mavult perspector, quod apud anliquiurem Ji>
buam mulier Samaritida polum— Disperdens veterum venco non legilur.
Samaritum jussa ministrum. 278. Reg. vivoritm ; corrige virorum.
258. Reg., Olt., Rom., in textu; Ald., Bas., Ser- 281. In Reg. glossa est prmeeptum venerandum—
vator. Poelm. el alii edili, Salvator, quod exstat Q adorandi : ex quoconjicio, legendum venerandi,scili-
eliam in Rom. ad marg. Pro nosses, Rom. el Tom., cet liquere nobis prseceplum venerandi, seti adorandi
nosces. in arce nostri istius monlis. Infra, vers. 286 : Om-
260. In Reg. et Ott. ex tradere factum recle trade- nibus et Solymìs aberil veneratio longe. Venerarì pio
ret. Rom., Vivam ut tibi traderet undam. colere, orare usitaium esl a probis latinitatis auciori-
265. Olt., Rom., Ald., Bas., Hunc Jacob etenim pu- bus. In lecitane vulgata sensus esl, Liquere prsecep-
leum. Poelm., in textu; Hadam., Reg., Westh., ad lum, venerandum esse, etc, ut vers. 285, Òrandum
marg., Hoc etenim Jacob puteum. Poelm., pro d. s., dicilis. Nonnulli Plauto altribuunl venero activum.
NO™.
257. Dispernens ; participio disprelus usus esl Gel- 266. Pocula, potus. Virgilius, eclog. 8, vers. 27 :
lius I. VII, cap. 18, ubi alii legunt discerpd, non di- Cum canibus timidi veitieiit ad pocula damm.
spreti. Ambrosius, serra. 27, al. 18, toner serraones 268. Ex abundal, ul saepe de.
ipsiadscriptosin Append. edit. Maur. : Prmcepta ejus 272. Omiltilur pronomeri ei : videlicet Largior
minime dispernamus. Samaritum vel est contracium gratta fluet ei, cui provenient, eie.
prò Samaritarum a Samariia, aut Samarites, vel est 274. Excilus : secunda produda ab excìo; quse cor-
a Samarites in plurali, ut Caretes, Curetum. Rursus p. ripiiur, cum est ab excieo.
vers. 524 : Ecce Samaritum populi, ubi secunda pro- 277. Veridicis : proba vox, qua Cicero eliam tiLi—
ducimi1, cum alibi corripiatur. Vide var. lecl., ad tur. Calullus, carm. 63, deNupt. Pel. clThet. dixit,
vers. 456. Oraclum veridicum.
269. l'osco cum duobus accusativis. Vide var. lecl., 278. Nexa ul supra revinclam, malrimonii vincn-
ad vers. 254 li. I. lura denoiat, et significanlius esl, quam si dixisset,
261. Gremium de puteo, ut supra, vers 142, fonlis juncta es.
gremio. 279. Conferenda sunt cum Juvenco verba Evan-
265. Bai lliius, libr. xxxv Advers. cap. 16, gelii : Dicit ei Jesus : Bene dixisli, quianon habeo vi-
pag. 1616; vivus, ait, apud Christianos poelas, imila- rum. Quinque enim viros habuisli, et nunc quemhabes,
lione cmterorum, iiigenuum,floreniem suis opibus, vi- non est tuus vir. Nimirum is, quo libidinis explendse
vidumque denotai. Allegatque Paulinum, Marium causa uteris, non est tuus vir, sed concubiiiariits.
Victorem, Tertullianum, ac Juvencum hoc loco. Al Ita ergo Juvencum inlelligo : Nunc super te lollis,
Juvencus Evangeliuni potius sequilur : Et dedìsset seu fers aliena vincula thalamorum. Ac l'orlasse iu-
Ubi aquam vivam. Dicilur autem aqua viva, ut fonles ntiii, virum, quo Samaritana abutebatur, fuisse ma-
perennes fontes vivi. ritimi allerius. Sic exponunt Schoeitgenius el Reus-
264. Noslri virtute parenlis, hoc esl, nostro parente chius, qui Samaritanam causam fuisse, cur scortator
Jacob, cujus virlus tsniopere celebratur. Horatius, ejus uxorem legiiime ductam dimisisset, arbiiran-
libr. n, sat. t : Quin ubi se a vulgo et scena in secreta lur. Super esl insuper.
remoranl — Virlus Scipiadm, el milis sapicnlia Lmli. 281. In arce, in vertice. A poelis prseseriini aia;
PATROL. XIX. 6
in fi- V. AQUIL. JUVENCI m
189 Prcocepmin nobis quondam liquore paren- A. Ei jam discipuli reduees slupuere mngisirunij
[tes. Quod secreta illius poteretur femina verbis.
Al vos in Solymis orandum dicitis oris. At properans umani mulier prò Tonte reliquit,
Talia dicenli mox talia reddit lesus : 300 Et populum totis eduxil meenibus urbis.
285 En aderii lempus, monliscum vertice vestri, Omnia nani memorat sibimcl sermonepropheta;.
Omnibus et Solymis aberit veneralio longe. Gesserai ipsa prius quaecumque,ex ordine dieta.
Sed nunc cena salus Judseis surgit ab oris. Tum propere Christum fusa; petiere caterva;.
El nunc instanti? cursus jam temporis' urget, Discipuli interea mgiiabanl sumerei escas.
Cum veri sancium Genitoreni, errore remolo, 505 Ille satis sibi pulchrorum supercsse ciborum
290 Cullores, justis armali legibus, orent. Respondit. Sed lum miranlum discipulorum
Spiritus his, ac piena fides erit, el Paler alius Inler se occullis currebat sermo loqudis :
Talia conquirit cultaium pectora lerris. 191 Eorie aliquis prior hic epulas dedit aule
Illa dehinc : Scimus, quod Christus niinlius [magislro,
[orbi Noslras ut merito satiatus respuat escas.
190 Adventu proprio vitalja secnla pandet. 510 Ille sed interna; cernens molimina mentis :
295 Et lune peccanlum largus miseralor lesus jj Haemihi sunl epulse, peclus satiabitur islud,
Se lumen terris Christum venisse fatelur. Si faciam piagni Geniioris jussa per oibem.

LECTIONES VARIANTES.
285. Rom,, Et vos : alii, Al vos. bene,essel secreto, vel secreto.
28*. Rom., reddìdil lesus, quasi dissyllabum 299. Rum., mulier cum fonte reliquit. Reg., mulier
sii lesus, ul siepe apud Prudenltoim. Juvencus irisyl- prope fonte reliquit. Olt., mulier prò fonie reliquit,
labum solet effene lesus. quam leciionem exhibuil Keuscliius ex cod. Helms-
287. Reg., venit ab oris. lad. Eadem scriptum probabatur eiiam Gallandio ;
291. Olt., Christushis, correctum Spiritus his, Pro sic infra, vers, 586 : Pro limine cernii, el vers.
his alii habent iis. 728 : Pro (oribus mater cum (rairibus astìtil Ulte. Ci-
292. Oli., Rom., Ald , Toni., Bas., cott.yttiret; cero, prò Sidone, iiiilio ; Illa prmsidìa, qua; pro lenir
Reg., et alii, conquirit. plis omnibuscernìtis. In editionibus veieribus legilur
297. Rom., At; alii, Et. fonlem prope liquit,
298. Ott.,ì'//iws, sed fattura illis. In Reg., illis et 501. Mss. Reg., Rom., Ollobon., Ald., Bas.,
glossa, pro illius. Rom., t'Hiscura mullis editis. Ald. rogitabant sumerei escas. (ladani, et alii, rogitanl ul
cum aliis, piis. Reuschius umilino legeudtim ceuset sumerei escas : quse leclio, ail Reuschius, ut ut cura
illius, ex mss. Cani. ; ne lamen aliquem offeudat regulis grapiinaiicorum pugnare videaiur, eonlra
crasis illius, in lexlu ponenduni ctiravit ejus, ex auctorilatem vciernm non e.-t.
cod. Un. Ex glossa Reg., supra secreta, nenipe sola, C 509. Reg- sociqtos, ex quo factum sociatus. Ott.
conjici possel Q.iod sola illius. Mss. Reg., Rom., prius sociatus, lum satiatus. Idem Oli., respuii, su-
Oli. cum multis edilis, polìrelur. Sed melrum exigit pra, respuat. Lege satiatus respuat.
poleretur cura Hadam. et aliis, a poiior poteris ler- 511. In Reg. ex sociabiiur factum satiabitur.
liaj conjugalionis, non a poiior potiris. Pro secreta
NOTJE.
decadutane nioniis siepe dicilur. Virgilius, de sep- cullores tali pectore, vel talcm coastaiiiiani in cul-
iem cnllibus Roma;, libi1,u Georg, vers. 535 : sep- lorihus. Vide vers. Si h. I. : Sed lalia pectora cer-
lemque una sibi muro circumdedit arces. nens, et noi. ad vers. 65 h. I.
283. Orandum, simpliciter de oraiione, seu pre- 295. Miseralor : ante Juvencum usus hoc. voca-
cibus ad Deum fadis. Vide noi. ad l. i, vers. 48. bulo est Tertollianus, libr. v contra Marcimi, cap. II.
Reuschius expanii adorandum. 297. Stupeo, pro valde admirari, regit accusa-
288. Nunc jam pleonasmus, qui alibi eliam oc- livitm apud poetas, quod exemplis confirmare super-
currit. vacaneum esset.
:
289. Duriuscul.t syntaxis inlelligtour enim, quod 500. Figurale populum totis eduxil mwnibus, pro
veri cultofes, errore remolo, orent sancium Geni- populumtotum, eie.
lorem. D 505. Fusm, hoc esl, effusa;, mulise. Cicero, 1. n
290. Leges muiiiu.nl, ac defendunt, Vide Com- de Orai. cap. 58 : Genussermouis offerì non liquidum,
ment. ad Prudent. 1. II, conira Synim, vers. 179, non fusimi, ac profluens, sed ex-ile,aridum, concisum,
ubi pneter alia in hinc senlcntiam rei'ernnlur verba ac ininutuin.
Trebellii Pollimiis : liiiperatoriam'iivijeslutem non 305. Pulchrorum ciborum : vide nolani ad vers.
solum annis decoraiam, sed e! legibusoportet esse ar- . 150.
maiam. Illud autem qiiacrcndiim, cur veros Dei cul- ó07. Inter se reciprocum pro relaiivo inler illos,
tores Juvencus dical justis armatas legibus? Sacer qtto.t aliquando u urpaiur, frustra repugitanie Valla.
icxiits ila babot : Sed venil hora, et nunc esl, quando 508. Prior ante, pleonasmus, ut apud Virgiiium,
veri aioralores adurabunt Palrem in spirita el ve- l. ìv jEneid. vers. 24: Vel lellus, optem, prius ima
ritaie. Nani et Palei- lales qumrit, qui adorenl eum. dehiscat... Aule puclor, quam te violo.
Sìdritus osi Deus : et eos, qui udorant eum, in spi- 509. Respuat, repiidiet, non admitiat ; liane enim
riti! el veritaie oporlet adorare. Juvencus in veritaie signilicationem prseler alias babel respv.o.Ncque as-
ex poni! errore remolo : superesi ergo, ut jusds ar- seulior Reuseliio, qui annotai : Durior vox, quam
mali legibus sii interpretatici horura verborum in casligaiiores veterumaures vix ferrent.
spiritu: quari Spiritus ac religio Christiana id jubeat, 310. Molimina mentis, vide vers. 18.
qua veri cnliores armali intrepide Deum tibique 511. Peclus islud ; praislilisscl dicere peclus hoc ;
ailarabuni. Huc etiam revocati potest, quoti Pater nani de se loquilur Christus. Veruni esl nihiluminus
til'us talia conquirit culloruin pectora. lerris. iuterdum a Cicerone el aliis iste pro hic poni, el con-
292. Conquirit, requirit. Talia cuitomm peclora, ila hic pro iste.
PS EVANGELICA HISTORIA LIB. lf. m
Quatuor hinc menses Iseta;ad primordio messis A Nec jam femineis lanium coneredere verbis
Frugifera; sestalis certa superesse pulaiis. lpso=, sed corani virlus manifesta docebat,
515 Ericite ergo oculos, alhenles cernite campus, Venisset sedi quod jam Servator lesus.
192 Cuiicl.ique maturati! jam tura exposcere 330 Jamque Galilaeam remeaverai in regionem,
[messem, 193 Quondam ubi fonlanns vino mulaverat un-
Nunc quicumque metal, pulchri mercede la- [das.
[boris, Regius hic juvenis, cui naium morbus anhelo
Vilalique dehinc gauilebit fruge redundans, Ardore extremis vilae torrebat in oris,
Et sator accipiet messnrnm gaudia laetus. Comperii ut Chrisium cerio remeasse recursu,
520 Vos ego nunc misi gravidam succidere messem. 335 Advolai, el precibus soholjs prò sorta profusis
Quaenon esl vestro suleis inserla labore. Orabai, celeris deposceus dona salutis,
Vos aliena bonoe ditabunt numera frugis. Ne pitis ad leilium natus Irahereiur acerbum.
Talibus alioquiis comitum dura pectora complet, Christus ad luce : Signis nisi suadeat omnia
Ecce Samaritum populi venere rogantes, [virlus,
325 Exorantque illic geminos impendere soles. Non erit ulla fides : sed perge, et sospite vita
Jamque fides mullos plebis fundaveral alia, 340 ^Edibus in vestris dulcem complectere natum'
I.ECTIONES VARIANTES.
315. Oli , lite. Reg., Boni., editi, Itine. B 327. Ald. distingui! verbis, — Ipsos sed.
514. Reg., Rum., Olt., mslatis : videlicet primat- 529. Reg., Rom., Olt., Servator. Editi, Salvator.
dìa messis msiads frugiferm, vel sunl duo genitivi, 550. Reg., Jamque iterum lerram remeaveraiin Gali-
qui coiìjuiiguiiiiir cum primordio. Vide not. ad I. 1 Imam. Oli., Rom. cimi edilis, Jamque Gali'mam re-
vers. 195. Edili plerique mslati, hoc esl, uS'iue ad meaveraiin regionem.
sesiatem. 531. Rum., vinum: forle, (omanam in vinum
519. Ald., excipiet, pro accipiet. mulaverat undam, vel vinum in Rom. e.-l noniinaii-
5z0. M-s. cum plerisuue editis, Vos ego. Poelm., vus. Nihil lamen mulo.
Fabr., Hos ego. Rom., supra, ergo pro ego impu- 552. In Ollob. ex morbis rccie fai limi morbus.
gnante metro. 535. Duo codd. apud Reuscbium, horis, sed oris
322. Reg., a pr. m , bona : forte legendiim : Vos magis poelicum est; el in mss. aspirati» tollera saepe
aliena bona ditabunt miniera fruge, nenipe fruge vocalibiis adjungiiiir, ssepe deiraliitur, velini ha-
bona. rundo, ymnus. Postea vers. 544. Luminis oras.
325. Mss. Reg., Rom., Oli., impendere soles, quod 357. Rum., IVeprius : alii, Ne pius. Apud Virgi-
melius est pro insumcre, quam expendere, quod edili iium et alios, pius et prins inler se permutala sunl.
exhibenl. Suelonius, in August. cap. 98 : Caprearum Reuschius digit prius ex codice sacro, Priusquam
secessuìquatriduum impendit. Reuschius, ex Fuld., morialur. Alimi malo. •
impendere; et quadam ediiione illis conjiciebal cum 559. Ald., JVoiieroi itila fides : alii, erit.
Zelinero, illis geminosimpendere soles. 540. Rom., Sedibus: alii, /Edibus.
NOTJE.
515. Joann. loc. cit : Nonne vosdicitis, quod adhuc G die. et ivsiu. Silius, 1. xv vers. 556: Immatura seges
quatuor menses sunl, et messis venit ? Ecce dico vobis: rapido succidilur ense.
Levateoculosveslros, et videte regiones, quia albmsunl 324. Supra non semel duas prituas in Samaritum,
jam ad messem.Ila eliam Pala veitis. Explical id Ju- el Samariiis corripuii. Coitici1var. lecl. ad vers. 436.
vencus, posi quatuor menses futura primordi-i messis. 523. Exoram, oblineut, orando iiupciiaiit. .Io ui-
Lamyus, in ilarmoniti Evang., ex gneco texlu, TET/JK- nes, loc. cit: Cimi venisseniergo,ad illuni Samaritani,
fiiivov,quadrimestrespalmili, sieexplicat : Proverbiulis rogaverunt eum, ut ibi mimerei, et maiisit duos dies.
est sermo : quasi dixerit Christus: Inter vos irilus est 226. Noianda phrasis mullos plebis, pro mullos e
senno : Adhuc quadrimestre est spalium. per quod mes- plebe.
sis colligi poiest ; messis venit, sed non prm'-eiiil: ila 530. CAPUTXIII. Filium Reguli a mo:te liberatimi.
nunc celerilaleopus non est. Mazocliius, ad II. 1. qua- Joann.ìv, 46 seqq.
iuor non amplius menses in Judsea sementali) inter 532. Evangelii veiba sunt : Erat quidam regutus,
ac messem intercessisse putii, atque ita exponit: cujus filius ìnfirmabalur, etc. Gra-ce pro Reguius
Vos, saliente (oda, irituni illud :
usurpatis Qum suleis fìatiù.iY.hc,al. ^7.a-ìlixrx.og.
Juvencus regiilutii vo-
mandaviinus,exiis post quaiuor mensesfructum deme- cili regium juvenem, videlicet virimi ex aula regia ,
lemus : at salionis spìritualis fructus longe prmcocìor; - fonasse Herodis. Siepe Juvencus juveitept prò homi-
jam enim regiones(lavescuni ad messem. Processerai ne, seti viro, ponto, in dixi ad vers, 44 h. I. Cicero,
Maldouatus, qui simile proverbimi! Laiinum proferì : li Famil., ad Curioiiem jam 54 annos ìialntii, ot ob-
Adhuc seges in herba est. servat Gothofredus : Vt mtas nostra iiigravescens Ut
1
315. Atbentes messes, flavescenles. Uiitm verbo n" adolescentiatua conquiescal. Confer e!iam noi. ad |.
Evangelii albm. Hieronymus, coniment. in Mieli, VII: ni -vers 55.
Videte regiones,quia jam candidm sunl ad inelendum. 535. Ovidius. fleroid. epist. ult. vers. 169 : At
Mazocliius, ad h. 1., observal, genus tritici in regno mihi {vmmiserm !) torrenliir febribus arlus. Sic msius
Neapoliiano esse, quod album.vulgo appellata : cujus (ebris, l.i, vers. 799.
seges dura messem exspeciai, albicai, non tlavescit. 535. Pro sorte , prò stata, pio salute. Portasse eo
Non tamen inde colligain, ejus generis fuisse (ritienili respexil Juvencus, quod soboles sor» patiis diceba-
judaicum. tur. Ovidius, 1. vi Fast. vers. 29 : Si genus aspici-
517. Pulchri laboris, ut pulchra liberlas apud Vir- tur, Saturnum prima pareqtcm — Feci'. Saturni sors
giiium, el similia, de quibus ad vers. 150. ego prima fui.
319. Joannes ail : Vi el qui seminai, simul gaudeal, 557. Lethum acerbum, funtis imitialiirum : elegan-
el qui medi, ili saiores sunl propheta', qui olim pri- tia noia.
ma semina verbi divini jecerant. 5Ì0. /Edibus in vestris, pio tuis, ea loquemli ra-
520. \ irgilius, 1.i Georg, vers. 2'j7 : At rubicunda tione, quse.jcadenloInimitate, iiiYalescereccepto. Vel
Ceres medio succidilur mslu, hoc esl, meiitur medio intcllige tuis, el luormn.
175 C. V. AQUIL. JUVENCI 476
His verbis fructum mox perceptura salutis A 555 195 Ille sed inspiciens, quid pectora saeva te-
Pulchra fides animum Isetanli in pectore firmat. [uerent,
Jamque iter ingresso properanlibus obvia servis Non, inquii, medicis opus est, ubi fortia membra
194 Nuntia fama venil, pueroque in luminis Intemerata salus vegetat virlulis honore.
[oras jEgris sed merito miserans adhibenda medelaesl.
345 Limine de mortis subitam remeassesalutem. Discitenuncsaltem.jubeantquid verba prophelae:
Ille ubi cognovit, certum concurrere tempus 560 Non ego sacra magis, quam milia pectora quaero.
Sananlis Chrisli verbis, seseque. domumque Haud etenim justos veni ad diretta vianles ,
Sed revocare malos peccanlum a limine gress.us.
Mancipat, amplexus fidei venerabile donum.
Ecce sed e numero miranlum munera Chrisli
Forte dies epulis mullos sociaveral una,
Unus Joannis qucerehat discipulorum,
550 Publica conductis qui vecligalia lucris 565 Cur ipsi legis jejunia crebra tenerent,
Professi, rapiunt alieno nomine prsedam. Nullaque sub Cbristo plebes jejunia ferrei.
Hos cum discipulis simul accipiebat lesus. Christus ad hseccontra placido sic ore profatur :
Ecce Pharissei occulto reprehendere nisu, Qui sponsi lselis comilantur vola choreis,
Quod legis doctor convivia lalia iniret. 196N°n, prsesenle ilio, jejunia nistia portata.
LECTIONES VARIANTES.
541. Rom., fralrem : lege fructum. g adirei.
342. Rom., male, animi, pro animum. Oli., Im- 555. Ald., Fabric, Bus., Poelm., pro d. s., clausa.
miti pectore, sine in. Mss. cum aliis edilis, smva : quod prsefero, quamvis
344. Ald., Bas., Poetai., pro d. s., puero reso- non displiceai clausa, hoc est, leda et fitta.
nai que jacenli. Reg., Otiob. cum aliis editis, pueroque 556. Un. apud Retischiuni, per mierrogalionem :
in luminis oras : Rom., perperam, puerumque. Non Numquid, ait, medicis opus est, eie
male esset paero sub luminis oras, eie. In lectione 357. Rom., Reg., Ollob., Poetai., prod. s., vegetai
commiiniori subinlelligi potest refert, vel narrai virtiilis honore. In Ollob., pro d. s., vegetaiviresque
remeasse salulem. ministrai, quod reperilur in plerisque edilis. Reus-
347. Reg., Sanati. In Ott. videtur fuisse Sanalis. chius amplexus est virlulis honore, hoc est, virtute
Rom., Sdnantis, cum edilis. et viribus. Similis locuiio apud Ovidinm , n Metani.
349. Reg-, Rom., Ott., Torn., Poelm., pro d. vers. 285, al. 285.
s., una : alii, anas. Mss. cum plerisque editis, so- 558. Wopkensius, ad Sedulium, 1.1 vers. 22, con-
ciaveral. Ald., Torn., Bas., saliaverai. In Davenlr., jiciebai miseris pro miserans.
sociaverat unus ; sed glossa mss. repleveral videtur 559. Reg. scribit sabini.
fatta pro saliaverat, quod minus probo. 564. In OH. ex Joannes rette faelum Joannis.
353. Mss. et edili conslanler, occulto reprehen- 566. Reg., Ott., Tom., Fabr., ferrei. Rom. cum
dere risii. Sed quid rogo, est occultus hic risus ? Nul- Ald., et aliis editis ferrent, quod fonasse fuit inOll., a
lus dubita, quin legere oporteat occulto reprehen- pr. m. Sed, ut opinor, ferrent a librariis scriptum ,
dere nisu , scilicet occulta molatane et conam. Su- C qui plebes in nominativo plurali esse pulaverint.
pra vers. 18 : Geniis sic sunl molimina vestrm , et Hauti equidem negaverim, eleganter cum plebes seu
vers. 310 : Ille sed inlemm molimina mentis. Lib. in populus in singulari posse conjungi verbum ferrent
vers. 152 seq., pariter legam, Quod verba loquentis in plurali. Sed cum de hae elegantia non constat,
—Occulto carponi scribarum pectora nisu. aegre eam admitiam in poelis chrisiianis. Elsi autem
354. Reg., Olt., velici: in Oli., supra, iniret, plebes in plurali aliquando dictum fuerit, lamen
quod habent plerique edili. Poelm: pro d. s., Fabr., longe usitaiius est in singulari.
NOT;E.
542. Pulchra fides ea significatione, quae vers. 150, 560. Rursus vers. 581 : Quod non sacra Deus, sed
et 317 explicata est. malici milia corda.
546. Concurrere, congrucre, convenire. Vide I. i 365. CAPUT XV. Discipulis Joannis interrogan-
vers. 448, eih. 1. n vers. 831. tibus, quare non jejunarent discipuli ejus, parabola
348. Glossa in cod. Reg., Mancipat-subdit Clnisto. proponilur panni scìssurm,et ulris. Malti). ìx, 14 seq.;
349. CAPUT XIV. Jesas pliarìsmis murmuranlibus Marc, II, 18 seq.; Lue. v, 53 seq.
de convivio publicanorum dicit, non opus esse sanis 568. Sponsi vota : sic nuptise appellatala 1 in cod.
medico. Manli, ix, 10, eie. ; Marc, n, 15, etc. Tbeodos. 1. HI, til. 5, leg. 7. Apuleius, 1.ìv Metam.,
350. Pulchra descriptio publicanorum, qui pro- post med. : Vods nuptialibus pacln jugali pridem
fessi publica vecligalia conductis lucris, rapiunt sibi destinatus. Malihaeus et Lucas comiles sponsi, qui
praidam nomine fìsci. Jansenius Gandavensis hoc ip- 2) eum laeiis choreis comilabantur et ad ibalamum de-
sum lenei, Judoeis publtcanos invisos, quod vi, et ducebani, vocant fìlios sponsi, Marcus vero filios
rapini? -grassarentur. nupliarum. De hoc ritu deducendi et comiiandi
551. Quaestus publicanorum recle prmdam vocat. sponsum cum lampadibus, seu facibus, choreis
Cicero v in Verr,, al. 1. in cap. 50 : Maximos qum- et canlieis, consule Martinum Roa, 1. II Singular.
stus, prmdasque ferisse. Vide noi. ad Dracont. 1. n e. 21.
vers. 769. 569. Vulgata Evangelii Malth,«i: Et ail illis Jesus :
552. Videtur hypallage, quasi velil Juvencus di- Numquid possunt filii sponsilugere, quamdiu cum illis
cere : Hi accipiebant convivio Je^um cum discipulis. esl sponsus? Venieniautem dies, cum auferetur ab eis
Sed poiius Juvencus verba Evangelii exprimere vo- sponsns, et lune jejunabunl. Itala vetus : Numquid
lueril. Millhaeus : Et factum est, discumbenteeo in possimifilii sponsi jejuiiare. Hilarius ad lume locum :
domo, multi publicani et peccatores venerimi, et re- Prmsenle sponso, jejiinandi necessitatemdiscipulis non
cumbebanl cum Jesu, et cum discipulis ejus. Marcus esse respondet Ablato aulem se, jejunaluros'esse
addit -.Erantenim multi, qui et sequebanlur eum. dicit.
177 EVANGELICHEIIISTORLE LIB. II. 178
570 Jamque dies aderii, cura sponsus turbine ssecli A Talia iraclanli perculsus pectora luctu
E medio comilum rapielur : Iristibus illi 380 Ecce sacerdotum princeps procumbit adorans ;
Languida concipient animis jejunia flenles. Et sibi defunctam , funus miserabile , naiam
Quam slullum esl rudibus veteres subtexere Impiotar lacrymans, cerlamque venire saiutem
fpannis, Defunctis eliam poscebal munera Christi.
Veslibusul turpis pejus scissura paiescal ? Haud mora, consurgens gradi tur Servator lesus.
575 Aut uirihus calidum trilis commillere ntuslum, 385 Progressi mulier sequitur vestigia servans ,
197 Queis ruptis lolum sequitttr disperdere 198 Quam languore gravi ,bis sex labemibus
[vinum? [annis
Sed rudibus recium estulribus spumanlia musta Carpebat fluxus, laceranssine fine, cruoris,
Condere : sic vinum conservata fonia vasa. •Viribus absumptis , et loto corpore fessam.
LECTIONES VARIANTES.
371. Poetai, in lextu, Dauvenlr., Hadam., Ald., B corripiaiur, ut nuper aiebam.
Fabr., Tristibusilli—Tuncquedubunlanimos lacrymis 580. In Ollob. videlur factum ad oras pro adorans.
honore ciborum, — Languida concipient animis jeju- 581. Rom. Ut sibi defunctam. Bas., Et sibi de-

nia flenles. Quam stullum. In Rom., el Poelm., a funclum. Lege El sibi defunctam.
sec. in., Spondebunl pro Tuncque dabuni. In Ott. 382. Koenigiuseonjicii, Comploratlacrymis.
eliam , Spondebunt, sed deest versus Languida. In 585. In Rom. deest hic versus. Reg., Ollob., De-
Reg. pariter, Spondebunt, sed prius ponitur versus functis eliam poscebal mimerà Chrisli, quod edidit
Languida; lum alius Spondebunt. Sane alteruier su- Poelm. pro d. s. Plerique editi, Defundm vita posce-
perfluus est : sed magis spurius milii videtur Spon- bal munere Chrisli. Hadam., Defilitelovita, poscebal
debuntanimoslacrymishorrore ciborum.Kcenigiuscoii- munera Christi.
jieiebai Sponte dubunlanimos. lu cod. Ca. scriptum 584. Rom. a pr. m., Ald., Davenlr., Reg., Olt.,
erat Languida concupieni. Bas., Servator : alii, Salvator.
575. Reg., a sec. ni., Ott., pannis, — Fesliutisat 585. Mss.et plerique edili, Progressi. Hadamar.,
turpis pejus scissura paiescal : quse videlur proba Poelm., in texlu, Progressos ; quam lectionem iole-
leclio, el distinctio. Alii pannos— Veslibus, ut. rari posse ail Reuschius : sed aliam prsefert hae
oli. Rom., Torn., Vestibus,ul turpis pejor scissura syniaxi : Progressi Salvaioris vestigia servans mutici-
patescal. Codex Fuld., ul pejor turpis. Codex Cani., sequitur, ut aiisorbealur alter accusandi casus , qui
at ruptis pejor. Poelm. in lexlu, Hadam., ul veleris facile suppleri potest. Vel die eumdem accusaiivum
pejor scissura paiescal, quod exponit Reuschius, vestigiaregi a duobus verbis.
uova scissura pejor veleri scissura , per consiruciio- 587. Reg., Rom., Fabr., Carpebatfluxus lacerans
G
nem comparativi cum genitivo. Ald., Poelm. , pro d. sine fine cruoris. Ald., Ras., Torquebal fluxus mace-
script., ut turpis pejusscissura notetur. Teneoscripiu- rans sine fine cruoris. Rum., Hadamar., Poetai.,
rani, quam ex mss. Reg. el Olt. vers. pi-iec.indicavi!. Carpebatfluxus lacerans sine fine cruoris. In macero ,
375. Mss. Rom., Reg., Oli., Aul ulribus calidum. a producitur : bue ratione rejeci etiam liymn. 8 Ca-
Editi, Viribus aut calidum. Fonasse id factum ab thein. Prudeitiii vers. 22 : Sordidus cultu macerare
ediioribus, quia ptilabani, priniam iti ulribus neces- frontali, ut legit Nebrissensis : prò quo alii, melius,
sario esse longam : quod lamen liiiidamento caret, Sordidus cultu lacerare frontem. Koenigiussuspicar
quamvis in aniiquioribus exempluni non occnrral, tur : mananssine fine. Post hunc versum in Poelm.,
ex quo liqueat. corripi eam posse. Hadam., Tom., inseritur alius, scilicet : Torquebat
577. Oli., Rom., Sed rudibus recium esl ulribus solvensmorbus pallore virenlem : sed Torn. et, pro
spumanlia musta. Ita Reg. sed sine est, el cum d. s. , Poelm. legit Torquebalquegravi morbus. In
glossa rudibus — novis. Edili, Ulribus esl reclum ru- plerisque deest hic versus.
dibus spumantia musta, ne scilicet prima in ntribus 588. Ald., Tom., Bas., Rom., fessa — Pectoris
NOT^E.
570. Turbine smeli, iti ul vers. 225 li. 1. filiam principis sacerdotum, mulierem a profluvio
"72. Ferie jejunia, portare, conciperepro jejunare. sanguiiiis sanatJesus. Matlh. ìx , 18 seq. ; Maic. v,
573. Matlhseiis: Nemo autem immitlil commissu- 22 seq. ; Lue. vm, 41 seq. De verbo tracio slylo ec-
rali pnini rudis investimenlum velus: lollit enim ple- clesiastico pro dissero vide comment. ad Prudent.
nitudiiHinejitsa vestimento,et pejor scissura fit. Hsec]0 hymn. 15 Peiist. vers. 101.
senieniia melius furiasse cxpriineretur sic : Quam 380. Ab Evangelislis dicilur arebisynagogus, sive
slullum est rudes pannos veieribus subtexere? Pan- princeps synagogse, qui scilicet caput erai synago-
nns novus assiiius panno veleri eam panni veleris gae, cujus jussu res in synagoga fieri solita; decer-
panem auferre solet, cui per suiuram adhseret. Id nebaniur.
autem accidii, sive ex duplici panno veleri, el novo 582. Implorai lacrymans est pleonasmus : nam in
veslis fiai, sive panno veslis jam trita: novus, el implorai jam Iacrymae intelliguiilur. Noianda vero
rudis paiuius assualur. Juvencus igitur subtexere hoc loco significata) non obvia verbi imploro : idem
usurpai pio conlexere : et ulroque modo recium esl enim implorai naiam, ac nominai, appellat cum
est, sive rudes pannos veieribus conlexere, sive ve- lacrvrais naiam, et numen ejus ri-petit. Cicero,
teres pannos novis. Reuschius existimat, non lam Verr. VII,al. libr. v cap. 49 : Me suamsalulem appel-
sciluiu fuisse veterum suendi mudimi, quam quidem liins, le suum carnificemnominaiis,filii nomen tmpto-
apud nos est, sed crassius fuisse TÒTÙ^papa,quod rans. Reuschius explical, Implorai lacrymans, b. e.,
inserenduin erai ve.slimenlo veleri, adeo ut proinde lacrymis et suspiriis continuai veruni esse id quud
exslaiiiius essel, el vesiem ciiius deiereret. de morie filinedicit. Seduiius Juvencum imitami-,
Ó75. Pro calidummuslumin sacro lextu esl vimini 1. IH, vers. 298, Imploratquegemens; quem ad locum
novum. videndus Wopkensius.
576. Disperdere pro disperdi per enallagen, ul ait 585. Vestigiaservans , observans.
Reuschius. 587. Sine fine: pìirasis ecclesiasticis scriptoribus
579. CAPUTXVI. Inter eundum ad suscitandam familiaris. Vide noi. ad Dracont. vers. 21 libr. i.
179 C. V. AQUiL. JUVENCI ISO
Pecloris lisce tamtam volvebal credula mentem A Ultima supremi» cOlcbrabaiil'mimerà pompae;
590 Arcano, secumque fide jam certa lenebat, Abscedant, inquii, teetis liane Irisliii vestris.
Acluium fesso fugerei quod corpore tabes, Namquepnella jacet placido demersa sopore ,
Exiremam Chrisli posset si tangere vesiem. 200 Defunctam retar flentum quam nescia
Hsecubi per populum sunnui peiulemia pepli [plebes.
Fila manu trepida tractiivit, proiinus alle, 405 Talia clicenlemridentum turba reliquit,
595 139 El causas morbi et crcdeiUia pettora Quod morte abreptam dixil dormire puellam.
[cernens, Sed Christus tethi vicior, vitaque repertor
Concessi! celerem tali cura voce saluiem : Frigeniis dexiram dignalus prendere dextra,
Accipe, quod meruit (ideieonslaniia , munus, Surgere mox jussii miranda ad gaudia palris*
Et mox restriclo viguerunt sanguine vena;, [gens 410 Inde reyerlenti clamor se prolittus offerì
Poslquam pervenlum est, ubi funera virginis in - Ca'cormn pariter gressu tallente duoruin.
400 Plangentis populi fremilus, clangorque lubarum Illis Christus ait : Sicredunt pectora ve;lra ,
LECTIONESVARIANTES.
hmc, eie. Alii, (éssam. — Pecloris. Reuschius, fessa. li ] pungendum ubi funera virginis, ingens, scilicel uhi
— Pcctoris, in sexto casti fessa, ut subinielligatur erant funera virginis. Melius vero legelur vers. 401,
mulicre : <quodnon probo. munera pompm.
389. Oit., hic, recie factum hmc. 401. in Reg., el Olt. factum esl celebrabal ex
590. Reg., Daventr., Tom., Ras., Poelm-, prò d. celebrabanl. Edili, et mss., funera : sed Iibeuicr le-
s. ; Ald., Falli'., Arcana, secumquefide. In Oli., Ar- gnili miniera. Quid enim sunl ultima funera supremm
cano, secumque fide, et forte fuit fidem. In l>om., pompm? At munera ultima scile positura est.ex dic-
Arcanum secumque fides. Hadam., Poelm. in lextu, tis ad vers. 20 hujus libri : Ultima defilitelodebentnr
ircanaque fide secum. Coirjicialaliquis Arcana sccu- munera patri. Est autem miniera aceusativus apposi-
ra file. Ctuerum scripiui-a Olt. cmteris melior vide- lus ; el sensus est : Poslquam pervenlum est, ubi
lur. Arcano advei-biumest a Plauti), Cassare , et Ci- fremilus, clangorque celebrabaut funera virginis,
cerone usurpaiuffl : quamquam ap,ud hunc incerla ultima munera, etc. Porto batic coìijecluram, qua;
est leclio. Potasi aulem interpungi vel mentein — olim Rivini eliam fuit, Codd. Caiilabrigienses ful-
Arcano; vel mentem,—Arcano. ciunt, et seculus esl Reuschius.
392,Rom., si posset : alii, possct si. 405. Le;;o potius demersacura oiss. nostris, quam
3y.T. Reg., causam, sed videtur fuisse causas. dimersa, quod liabenl Ald., et arto.
398. Mss. nostri , et alii restriclo . Ald. , et non- 404. Puelm. pro d. s., ferlur: sed sensus exigil
nulli editi, coiismao; alii, consiriclm. Fabr.-pro »i- retar.
guerunt babel rigiieruni, nescio an ex conjectura, 403. Rom., reliuquit, quod eliam videtur a pr. in.
an ex fide alicuj s codicis.Hane scripturam canlimiat p fuisse io Oli. prò reliquit.
Reuschius,, quamvis .albini ipse lenoni, ex Lucanoi 'J 411. Mss. nostri, et Poetai, pro d. !»., Cmcorum
I. IV: Sicca rigensastrìnxil minerà sanguis. In Westh. pariter gressu. Edili plerique, Lumine capiorumgres-
ad marg. ju-o consirido in lextu legilur ronsiani.im, su. iiweiicus t'orlasse scripsit gressu labanie, .pro-
quod videlur uieudum. duci» prima io labanle, tu I. li. vers. 457, et 1. ili,
399. JAute funere. Reg. cum Ald., et aliis .distin- vers. 573 , Labal quìa pectore vestro — Juslt-bilis
gua, fmier-aviiginis , ingens, Sed .cum poslea vers. fidei nulans per lubrica gressns-
401 «eourrat firn-erapumpm, videlur huc loco intar- 412. Fabr., Westb. in lexlu, Atque iis Christus
NOT^E.
589. Pecloris mentem, cogiiaiionem, Heodiadys , listam Mni-lha;um in Vulgata, tamen multis ex locis
unum per duo, ul siepe alibi occurrit, nisi malis jiec- constai, adbibilam quoque fuisse tribuni. Virgilius
,oris arcano, 1. xi, vers. 92, de funere Pallantis : li cmlo clamor-
591. Fabricius in Comment., verbo Acluium, ail que virum clangorquelubarum. Adde Ovidium, IIo-
dictionem liane esse coinicam , qua eliam usus esl ralium, Pcrsium , ci alios. Notai vero Gellius 1. xx ,
Alcinius libr. ì : Adulimi suovi producens omnia (m- e 2 , eos , qui apud silos canere solili essenl, hoc
tu. Veruni- eamdem vocem usurparunt Cicero, Li- esl, vita functos, el sepultos, sideines dictos, diver-
vius, Virgilius, aliique non comici. sumque a ca;teris tuba; genus habuisse. lricius in
393. Per populum: Marcus ait : Vena in turba re- codice Vercellensi Versionis llalse apud Matihseum
tro, el'tetìgii vestìmentum-ejus.Peplum quodvisami- invelili lubicines, sed prsel'erendiimail libìcinescura
culum dici, ex hoc. versu probaL Barlhius I. xxxiv Vulgata, quia minoris iclalis funera ad libiain , ma-
Advers. ca.p. 4, col. 1532. Fabricius, in comment. , r. jorìs ad lubam proferebanlur ex Servio ad v ALn.
verbo Peplum, ail esse vestein ftaxam el laiarem , Laudumquearreda cupido. Sed, ul veruni sit hoc
sine manieis, vir'is feminisque communem. Univer- discrimeu, ex Vulgata non constai, puellam, de qua
sali stimimi1peplum pro quacumque veste laxa. agimus, in minori setate fuisse consiiiulam. Favet
594. Descripiio fimbrìae: Fila pendentia sanimi lamen lextus graccus pttellula, filiola ; al Marcus
.pepli. Nam extrema vestium, praesertim si iticisuras aperte ait eam fuisse annorum duodecim. Servius
habeanl, fimbria dicutttur. Traciavit, teligli ; eadem autem per ininorem seialem intelligere videtur in-
signilìcalioiie 1. i, vers. 554: Corporeisqueoca/isTa- f'ataes. Vide Berald ad Stai, vi Theb. 121.
wen traclare serenai». 407. Ul diabolus mortis repertor, sic eonlra Chris-
7>9h.Caitsmaliquando pro morbis simpliciler po- tus lethi Victor, vilmquerepertor dicilur. Vide quse hi
nuntur, ul coniitmavi ad Prudent. hymn. ì Peri- liane rem disi comment. ad Prudera, liynm. 4 Calli,
steph- vers.^0 •.Supplicumcausaspeiilis qummedelis v. 9.
irriganl. 408. Frigentìs, h. e. mortuae. Virgilius libr. vi
596. Tali.cum voce, ut libr. h, v. 597, Cam dicto. vers. 219 : Corpusqae làvant frigentìs, el ungunt.
400. MusicanoTunebrem lubarum sonoexornaiam Hinc frìgida mors ab effecta.
fuisse, ex hoc loco arguii Barlhius 1. xx.xiv, cap. 5. 410. CAPUTXVII. Duo emeìliberantur. Malta, ix,
Sed quamvis.usus tibia!in fmieribus frequentici- fue- 27, eie.
tto, atque adeo menilo libìcinum fiat apud evange- 411. Gressu labenie ; ecctir ita? An Claudi eliam
!8I EVANGELICA HISTORIA LIB. II. ÌU
Nunc virtute mea se reddel lumen adempium. A 425 Ingenito, ut ruris Dominus, cui pascua lana
liti firmato se credere corde fatenlur. Innumerae tondelli pecudes, rectoris egentes.
415 Tùm Christus fallir : Credenlcs cernile lueem , Tunc ad discipulos depromit lalia verba i
201 Nec cuiquam nostrum post haec edicite Quam lacla;segetes ruris per terga palescunt!
[nomen. 202 Sed rarusmessorfrugissuperaiur acervo.
Dixit : sed major per gaudia lanla videntum 430 Jam superest dominum segelis deposcere tantae,
Ardor inexplelus famam per cuncla ferebat. Ut sua rura velit numero compiere colentum.
Offerturque dehinc juvenis, cui rapia sonora; Haecfalus, populo ex omni delecla seorsum
420 Dsemonisincursu fueral substanlia vocis. Fonia conglomerai bisseno pectora coelu.
Asi ubi propulsus fugil de pectore daemon, Hos ubi delegit, prueceptis talibus implet :
Confestim sanseredierunl miniera lingua;. 435 Deviiate iliner, quod gentes perfidiosa;,
Talia mirantis populi stipante tumulili El Samaritarum fraudis vestigia calcant.
Vallatur : cernens sed millia tanta virorum, Pergile, qua palrii pecoris custodia labal.
LECT10NES VARIANTES.
ail ; ad marg., Ollis Christus ail. Ald., Bas., Islis ; B factam colentum. Pierique, «amero compiere colen-
alii, Illis, vel Ollis. In Reg., el Tom. elegantercum tum.
inlerrogatione : Quidcredunt pectora ves'.ra? — IVam 452. In Olt. ex dìlecta factum delecla. Ibidem
virlule mea se reddel lumen adempium? Ila a pr. m. dose scornilipro seorsum. Nonineptain esset men_
fuit, ut videtur, inOit. Plerique sineinterrogaiione: suorum,
Malihaeus : Et convocalìsduodecim discipulis suis, eie]
Si credimi pectora veslra, — Nunc virane mease red-
del lumen adempium. Mailhaeiisait: Creditis, quia 453. Editi, el mss. plerique, Fortia conglomerai
hoc possimi(acere vobis? Nilii'ominus Reuschius ma- bisseno pectora—cmlu, — Bis sex consociai fidorum
vult sitte inlerrogatione. Alii, eliamsi scribatur si corda virorum. Hos ubi, eie. Oli. prius habet
Bis sex, tum Fortia. In Tom. deest hic ver-
credimi, inleirogationem apponunl, quia si acci- versimi sus Fortia, qui eliam omissus esl a Fabricio, ncque
piunl prò nam, ut I. ìv, vers. 355.
. 414. Alii, Olii; alii, UH. est certe valde necessarins. Poiest etiam hic reti-
415. Ott., Tom., Bas., Ald., el alii, lucem. Reg,, neri, et oniìIti versus Bis sex, eie. Iti igitur sequor.
Rom., Had., et alti, lumen. 434. Oli., dilegil, a sec. m., delegit.
416. Rom., Nec cuiquam vestrum videlur mendum 435. Mss., et plerique edili, Devitale iliner, quod.
pro nostrum. Oltob., post limevos dicite. Ald., Falli1., Deviiateviam, quam.
417. Reg., Toni., Rom., Bas., Ald., sei! propere. 430. Reg , Oli., El Samaritum, sed in Reg. forte
Oli. cum aliis edilis, sed major. fuit Et Samaritarum. Rom., Ald., Bas., Et Samarita-
418. Rom., per cuncla serebat; ad marg. diversa rum. Ilad., Poetai., in lexlu, Alque Samaritum, ut
leclio, vel eorrectio ferebat. supra vers. 524, Ecce Samaritum, nisi eo loco legere
419. Alti.. Poelm. prod. s., Affertnrque; plerique, C malis En Samaritarum. Juvencus socpiusduas primas
Offeriurque.Ald., sonore, corrige sonorm. corripit. Alii aiio modo. In Oli., fraudes; in Torn.,
421. Reg., Rom., Oli., Ald., Torn., Bas., Asl ubi fraudibus, pro fraudis, quod reiinendtim esl.
propulsus. Poetai, in lexlu, Fabr., Alque ubi propul- 457. Mss.nostri Reg., Bora., Ollob. cura Davenlr.,
sus. Hadam., Poelm. pro d. s., Alquepropulsus ubi. Wesih. in lexlu, Ald., labat, cum glossa in Reg.,
Lex melri ulrumque patilur. deficit : sed in hoc eodem Reg. forle fuit baiai, quod
425. In Oli. ex Ingemmi rette, factum Inganit. exsiai in Hadam , Poelm., el aliis edilis. Videtur
. 427. Rom., Ald., et alii, lalia dieta. prsefcreiulum labat ex lexlu Evangelii Manli, x, 6 :
428. Ald., Bas., Quam late segetes ruris per tergi Sed poiius ile ad oves, qum perienmi domus Israel.
laiescunt. Tom., En late segetesruris per terga pa- Obsiat prima in labal, quae brevis esl. Sed quid est
lescunt, quod habet etiam Poelm. pro d. s. Plerique baiai custodia? Milli enim dubium non est, quin cas-.
editi cura mss. nostris, Quam Imimsegetesruris per todia significet ciislodes.Tcnco igitur labat, producia
terga patescunt! prima contra aiitiquioruni usura. Koenigius rettaci
451. Reg., numeros; sed videtur correctum per custodia baiai, el custodiam accipit passive prò re
numerocum glossa de numero. In Oli., ex colentem custodita. Verum eliam sic Evangelii senlentia non
NOT^E.
crani? Silel Evangelista. Labebatur ergo, sivelaba- iium i Georg. 15.
bai, aut nuiabat gressus eorum , quia, ctim cseci 428. Lmim segetes, ut dixi ad v. 425, fìaris per
essent, non ila expetlite ambulare polerant. •p.terga, ut I. ì vers. 671.
418. Per cuncta, per omnia, ubique. Dixi de hae 450. Sacer textus ail : Rogale ergo dominummes-
loquendi ratione ad Dracont. lib. i, vers. 292. sis, ut titillai operarios in messem suoni. Usus verbi
419. CAPUT XVIII. Dmmoniummulum ejeclurn,el deposcereexigeret a domino messis. Orare ulrumque
lurbam ad Jesum confluxisse. Mutili, ix, 52 seqq.; admitlil, rogare petit accusalivuin.
Lue. xi, 14, eie. Juvencus juvenem vocai hominem 431. Numerus pro muliiiiidine, et copia ssepepo-
mulum, daenioniumliaheniem, ul ail Malihaeus.Vide niuir, ul numerus frumenti, numerus vini.
noi. ad I. ì vers. 774, et li. 1.vers. 532. 432. CAPUT XIX. Quid (aduri siili, prmeipit dis-
420. Substanlia vocis, vox, -ut sitbstantia saiis cipulis. Manli, x, 1, etc; Marc, in, 1>, vi, 8; Lue.
libr-i vers. 510. Vide nolani ad vers. 651 libr. i. vi, 13, ix, 1.
425. Tumullushoc loco significai tiirham, et mul- 455. Conglomerai: hoc verbo usi sunt Liicnelius,
liludiiiem discursaiiiitim, et sirepentinm oh adniira- el Enuius, conylomeralus Celsus, conglomeratio Co-
liutiem. Liicanusl. ni, vers. 102 : Non fidas Imiovo- dex Jusiiuianams. Juvencus hoc I. vers. 579 : Veslra;
ces simularelumultu. gloineruiio turba},el alibi siepe glomerandi verbum
424. Tanta pro tot: vide noi. ad Dracont. 1. in, usurpai.
vers 554, ubi occurrit quanti prò quoi. 456. Samaritarnin fraudis vestigia,videlicet fraudu-
425. Pascuu Imta, ul Virgilius libr. i Georg, letaa vestigia Samariianoruiii, vel vesiigia fraudis
vers. 1 : Quid factat Imlas segetes, eie. Saniariianoruni. Videntur esse duo genitui, qui al)
426. Tondelli, carpuul, pascunlur : qua; hujus; eodem nomine rcguniur. Vide supra v. 513.
Verbi signiticaiio poetis faniiliaris esl. Vide Virgi-
183 C. V. AQL'IL. JUVENCI 184
203 Pergenles vero similem mihi sumite A Diffugiet, veslrumque abitimi pax vestra se-
[mentem, f quetur.
Ut vobis subigat virtuies daemonisatri Excludel quicumque ferus vos limine tedi,
440 Sancta fides, curamque piani languoribus apiet. Auribus aut duris spernet viialia verba :
Hsevires nulla vobis mercede dabuntur. 455 Exculile egressi domibus vestigia vestra,
Et vos haud aliter gratis impendile dona. Hsereat injusle ne vobis porlio viias.
Non ami, argeniive domei possessio mentem , Illos deierior Sodomorum pcena manebit
Nec vos iiummorum subigat scelerala cupido : Suppliciis, veniel mundo cum lerminusonmi.
445 Nec geminas vesles, nec plantis legmina bina Pergitis en, ut oves, sa-vorum praeda luporum :
Virtutis nuda; cupial servare minister. 460 Sed vos arguto serpentum corde vigele,
Ingressi miiros urbis, perquirite semper, 205 Simplicitate lamen dulces superale co-
'
Hospitio quorum par sii succedere juslis. [lumbas.
Ingressique dehinc pacem sub tetta vocale : Nam saepe incumbet vobis injuria prscceps,
450 Si tranquilla domus fueril, pax illa manebit. Conciliisquebominum slatuenlur corpora veslra.
204 Si» crii indignis habitanlum moribus hor- Vos flagris, vindisque feris, durisque lyrannis
[rens, 465 Frendens urgebit pro me violentai saccli.
LECTIONES VARIANTES.
saiis exprimilur. Posset ex conjectura restitui cas- B —Hospiiiique (ocos miscerc gravala vetabil. Absunt
lodia lapsat : sed hoc verbum minus significat, quam ab Aldo, et a nostris mss. Rom., Reg., Oli., et
labal. Libr. iv, vers. 501, mss. nostri seque relerunt ab aliis prseslanlissimis codicibus mss. ex fide Rcu-
sed corpus debilelabat, pro quo nonnulli edili habent scliii : itaque eos loco line expellere oportet, ui-
lapsat. Confer eliam vers. 573 I. ni. pote spurios, prseserlim cura Evangelii senlentia
439. Poelm., pro d. s., virtulem: in lexlu, cum sine eis egregie sii explicata a Juvenco. Manli, x,
aliis, virtuies. 14 : Et quicumque non receperit vos, ncque atidierit
441. Tom., vocis: lege vobis. sermonesveslros: exeuntes (oras de domo, vel civiiale,
442. Olt., gravita pendile, corredimi per gratuita exculile pulverem de pedibus vestris ; et simili mo-
pendile. Reg., gratuita impendile; sed pro Iri'bnsex- do Marc, vi, 11 : El quicumquenon receperintvos,
tremis lilleris in impendite aliud fuisse videtur. neque audierint vos, exeunies inde, exculile pulverem
Rom. , gratis impendite. Editi omnes , quos vidi, de pedibus vestris, eie. In priori versu e duobus,
cunclis impendite. Prseferendum, opinor cum Rom., quos rejicio, Poelm. noiat diversam leciionem,
gratis impendite, ex Mallh. x, 8: Gratis accepislis, Sive adversa pro Sive aversa.
gratis date. 455. Poelm. pro d. s., egresso ; in lexlu cum
445. Ald., Non geminas. Ald., Poetai, pro d. s. reliquis, egressi.
cura mss. Oli., Rom., legmina bina— Virlulis nudm 456. Ott., vobisne. Reg., Rom. cum edilis, ne
cupìat servareminister. Sic Reg,, sed portare pro ser- vobis.
vare. Hadam., aliique edili legmina bina, — Virtuli 457. Apud Kcenigium alii Illos, sdii Illis. Rom.
nudm cupial servire minister. p horridior, cseleri deierior.
452. Rom., Oli., hcg. seribunt Imbiutili, et in 458. Sabatierius legit omnis, quod tarlasse casu
Reg. glossa apponilur sanctilalis. Ex edilis etiam illi excidit: nani alii habent ornai.
Ald., Davenlr., Vesta, in lextu prseferunt habiium. 459. Rom., Ald., Bas., Pergile nunc, ut oves.
Hadam., Poelm., et alii, abilum. Haec scriptura Alii, Pergitis en, ul oves, quod magis accedil ad ver-
proba est, eiEvangelii verbis consonans. Manli, x, ba Evangelii Malli), x, 16: Ecce ego milto vos, sicut
15 : El siquidem fueril domus illa digna , valici pax ovesin medio luporum ; et Lucie x , 5 : Ile ; ecceego
cestro super eam : si autem non fueril digna, pax ve- milto vos, quemadmodumagnos in medio luporum. In
slra revertelur ad vos. Apud liilarium in hunc lo- hoc eodem versu Rom., Reg., cum multis edilis,
cum : Qum si digna esl, el pacis communionesit di- habent smvorum; Ott., cura aliis, durorum.
gita : si indigna, pax invicemrevertatur. 461. Reg., Oli. cum Poelm. in texlu, Hadam.,
455. Reg. , Rom., Olt., Poelm. pro d. s., ferus ; dulces; Rom. dulci, scilicet simplicilate. Ald., cura
alii, ferox. Rom., de limine: melius, cum reliquis, aliis edilis, puras; ita eliam edidit Fabricius ex ma-
voslimine. nuscripto, ul ait: qui etiara observal, non aliter Ie-
454. Reg., Olt., Rum., Ald., Daventr., spernet. gissc Ravisium.
Hadam., Poelm. in texlu,- el nonnulli alii, penetra. 463. Poelm. pro d. s., consistetti; in textu cum
Post hunc versum in edilis Daventr., Poelm., et aliis, stalucniur.
aliis inseruntur duo alii versus ejusdem senlentia;, 461. Ott., dirisque, sed videtur fuisse durisque.
videlicet, Sive aversa Dei famulos succedereteclis,
mim:
459. Dmmonisatri: supra vers. 45, Spiritus aler; \0 Succedere tectis.
et infra v. 616, Si dmmonepellilur atro. 450. Inlelligi poiest, Pax manebit illa teda.
445. Tegmina bina: sic exponil Matihseum, Nc- 456. Reddit raiionem, cur discipuli exculere pul-
que duos tunicas, neque calceamenta. Nam Marcus verem e pedibus jubeantur.
e. vi ait: Sed calceatossandalìis. Non ergo veianlur 461. Cur simplicitas columbselaudelur, lege Bar-
calceamenla discipulis, sed bina calceamenta, ut tbium I. XXXIII Adv. cap. li.
binse tunica;. Hujus opinionis ducem Juvencum se- 462. Incumbel: Scaliger I. iv, e. 16 Poetic. noiat,
qiiuiiittr S. Thomas, Cajetanus, etMaldonalus, ut hoc verbum, quo sa-pius Maro ulitur, grave, el sonu-
notavi! Julius Nigronus de Caliga cap. 2, num. 52. rum esse. Eodem Juvencus pariter delectaiur.
446. Virlus nuda, simplex. Lacianlius init. libr. 463. Slatuenlur corpora veslra : sialuemini. Saepe
i lnsiitul. : Ul sotam, nudamque virtutem nudi, expe- Juvencus corpora ponto pro hominibus, aut supposi-
diliquesequerentur: alii veritaiempro virtulem. lis, qua; corpore, el anima constata. Staluentur: pro
448. Hospitio succedere.Cmil'ernoi. ad vers. 17, sklcre ponitur stadio: nani sistere verbum juris est.
183 EVANGELICA H1ST0R1/E LIB. II. 180
Cum vos prodiderint, verborum ponitecuram: A Discipulo saiis est vires sequare magislri,
Spente fluens dabitur sermonis grafia vobis. 480 Vel domini similem virlutem prendere servo.
Spiritus in vobis pro vobis digna loquelur. Pectoribus vesiris semper timor omnis aberret :
Prodetenim fralrem sceleraia insania frairis, Nani nudala suis pronninlur cuncta lalebris.
470 Ad lethumque dabunl genitorum corpora nati. In lenebris lacite vobis qasecumquejubentur,
Vos odiaurgebunt semper pro nomine nostro, 207 Dicite preclaro nitidi sub lumine solis.
Sed (inora (ideicomitatur gloria vilse. 485 Auribus et vestris dicam qusccumque susur-
Profugiie ex teclis, quse vos sectabitur, urbis : [ rans ,
206 h'de aliam, mox inde aliam conquiriie se- Excelso in populos sparganlur culmine tetti.
[dem. Despìcile illnrum rabiem, qui corpora vestra
475 Nam vobis urbes semper superesse necesse est, Prosternimi ferro : non est his ulla poieslas
Israelitarum quse dent sub nomine plebem. Vivacem letho pariter demitlere mentem :
Discipulus numquam iranscendil celsa magislri 490 Illuni sed poiius cordis secreta pavescant,
Culmina, nec Dominum tentd propellere ser- Corporis est, animooque simul cui cuncta po-
[vus. [testas.
LECTIONES VARIANTES.
566. Ald., cum nonnullis, tradiderint'-: Mss. nostri, B enim operium esl, quod non revelelur, et occultum,
et meliores apud Reuscliium cura plerisque editis, quod non scialar ; et ex mss. Corti., Niliil esl enim
prodiderint. operium, quod nonrevelelur: et occullum, quod non
4U9. Poetai, prò d. s., Fralrem autem (radei : in manifesteiur. Consonai eliam auctor operis imperf.
lexlu cura caeteris, Prodel enim fralrem. in Manli, boni. 25 : Nihil operium, quod non revele-
470. In Aldo meiiduui puto genilorem pro genito- lur; et occultum,quod nonscialur. Necdissimili modo
rum. luce exponimtur Marc. ìv, 22, et Lue. vili, 17, xn,
471. Ald., Bas., Poelm. pro d. s., odio; alii edili 2. Poelm. in textu Label cuncla cum aliis; pro d. s.
cum mss., odia, quod majoretti cmphasin liabei. lata, quod minus placet. Suspicor autem, irrepsisse
475. Edili, e (ectis; mss. Reg., Rom., Olt., ex errorem typographi, quo diversa leclio lata pro
teclis. cunclabuie versili nflingaiur, cimi ea magis propria
477. Rom., Iranscendil ; alii mss. et edili, transcen- sii versus 491, Corporis, eie.
dut: uijvers. seq., teutei. Mihilamen non displicet hoc 484. Rom., sub nomine; codd. nonnulli apud Reu-
vers. iranscendil, elvers. seq. tenlel : nam iranscendil schium, sub limine ; lege sub lumine.
positura videtur pro est super apud Manli, x, 2ì: 486. Ald., Ras., spargenlur : quo special Rom.,
Non est discipulussuper magistrum, nec servus super quamvis depravale scribat populo speigentar.Reliqni,
dominum suum. Aliud est de verbo tentai': non enim sparganlur.
rette dicelur, servus non tentai praecelleredominum 488. Reg., Rom., Prosternimi. Oltob., cum edi-
suum, ul sigtiilicetur id, Servus non esl super domi- tis, Prosternent. Iu Vulgata est, Occidunt corpus.
num suum. P Patres alii ita, alii; Qui possunt occidere corpus;
482. Rom., Jam; ahi, Nam. Ott., Reg., Rom., nonnulli, Qui corpus occidant. Reg., et Oli., non his
promunlur. Edili onines, promenlur. H.TCleclio ma- est itila. Rom., cura edilis, non esl his, vel iis.
gis congruil Vulgalse Manli, x, 26; Niliil enim esl 489. Rom., dimiiterè: melius alii, demitlere.
operiumquod non revclabiiur, el occullum, quod non 491. Reg. a pr. m., itemque Oiiobon. a pr. m.,
scielur. Reiineo tanien scripiuramcodicum nostro- animique pro animmqite.Ald., Bas., loia pro cuncla.
rum mss., quae magis consentanea esl versioni Itali- Confer. leclioncin variiun ad v. 482.
eseex ras. Colbert.apud Sabaiieiiuin hoc loco: Nihil
NOT^E.
4G6. Ponile, deponile. Ponere curas dixit Livius succedent.
1. !., e. 19. Alii, ponere melum, moras, arma,eie. 480. Vel pio et. Vide not. ad Dracont. 1.1, vers.
469. Insania frutris, insanus frater. 266: Virtulem similem Domini, videlicet similem
470. Genitorumcorpora, genitores, ul paulo ante vintili Domini. Noti dissimile esl, quod vers. 458
v. 465, Corpora vestra.Nolanda eliam phrasis, Ad le- dixit: Similemmihi sumilememem.
thum dabunt, ut ned, letho demitlere. 486. Culmine ledi : sacer textus, saper teda. Co-
472. Hunc verborum ordinein stimo: Gloria (idei dex Cantata1., in teclis. Andiendus Hieronymus ep.
comitatur lineili vilae. Mattlia-us babel: Qui autem 106, al. 4J5, num. 65, ad Sun. et Fretell., post
perseveraverilusque in finem, hic salvus erit. medium : In JEgypto, el Palmsdnu... non habent in
475. Seclari vel pro asseciari, eicomiiari, vel pro teclis culmina, sed domala qum Rommvel solarla, vel
insettari, et urgere accipitur. Uiraqtte signilicalio menianavocanl, id esl, plana teda, qumtransversistra-
proba est : secunda hoc loco obtinet. bibus suslenianiur. Hinc in Evangelio : Qum auditis
474. Accipe verba Evangelii Mailhsei: Cimiaulem D iu aure, dicetis super domata.Grsece esl ÈTTI TWV Sap.à-
persequentur vos in civitate ista, fughe in aliam. Ju- TGJV. Nihilominus Juvencus citimeli letti nomiuat,
vencus veierem Ilalam legerat, qualis in ras. Corb. quia re vera citimeliaccipi solet pro altiore domus
reperilur: Cam autem persequentur vosincivìiale ista, parte, et pro quocumque ledo. Juvencus ergo eam-
fugile in aliam: quod si in aliam persequentur vos, fu- dem inierpretaiioiiem lenet, ac Hieronymus. In le-
gite in alteram. Concintint in re ipsa duo mss. San- clis domorum soliti erant Jodaei confabulari ; sed
germ., Ciaromont., S.Gat., et Maj. Mon., versioAn- cum facile a vicinis audiri possent, minime secreta
glo-Saxonica, ras. Cantata., textus Grsecus in era ut, de quibus ibi sermonem babebant.
pluribus mss., Hilarius, Ambrosius, etc. 489. Leiho demitlere. Virgilius n, Ma. 85, demi-
475. Pergit Malihaeus: Amen dico vobis: Non con- sere ned. Similia alii poeta; passim.
summubiiiscivilales Israel, donec venialfilius hominis. 4U0.Cordissecreta.Libr. 1, vers. 559, el 1. ut, vers.
Quae verba elegauler, ait Scboeiigenius, explicat 146, Cordissecreta. Lib. i, vers. 4l)8, Menlissecreta.
Juvencus. Semper vobis usque ad diem novissimum Lib. in, vers. 169. Secreto cordis.
r-hint urbes, et populi, qui in JUdaeurum populurh
187 C V. AQUIL. JUVENCI 18S
Passeribus pretini», -nummi vis porli» paj'va A Contemnet quicumque animam prò nomine
Pwveniel : non est tamen unum credere di- InveitociJaelaflorentem fruge salutis. [nostro,
[gnum, 209 Qui vfls suscipiet, me suscepisse benignis
Ni JMSSU Donimi, laqueos incurrere vestros. Obsequiis, idem me pro Genitore supremo
493 208 Quis dubitai sapiens Domini sub pe- 510 Suscepisse sibi gaudebil perpete vila.
. [ctore multis Talia discipulis bis sex cimi jussa dedisset,
Credere pentiatis hominem pro milibus unum ? Justus Joannes cacci de carceris umbris
Qui me confessus fueril sub judice lerne, Settantuni e numero deisdos lalia ditta
Hunc ego non aliter corani Genitore fatebor. Ad Chrisium portare jubet, verumque referre :
Sic iiidem corani Genitore negabo negantem. 515 Tune piis animis requies, quam regia cedi
500 Non ego nunc pacem lerris immitiere veni, PoUicila est lerris, nostro sub tempore fulges ?
Sed glatliiim, patrio diriniai qui pectore natum, An aliam superest posihac sperare salutóni 1
El dulcetn natam .dirimat qui pectore matris. Talibus hsecChrisms dictis mandata remillit.
Si quis amore meo genilorem pluris habebii, Csecorumtenebra; mutanlur lumine Iucis,
Vel mali-i, sobolive menni posinone! amorem, 520 Debiliumque vigenl firmalo robore membra.
50i Sentiet burribilem nostra de sede repulsam. B Lurida disculilur squamoso corpore lepra,

LECTIONES VARIANTES.
494. Mss. Rom., Reg., cnm plerisque edilis, Ni 504. Rom., Vel malris, sobolisve meum : elarius
jussu ; et glossa io Reg., itisi cum jussione. In Oli., est Vel mairi, sobolive. Idem Rom. posiponil, pio
apparei jussu, et abrasimi esl ni, imi aliud. Ald,, quo melius alii poslponel.
Bas., Injussu, quod pnvferl, el optimum dicit Gal- 507. Rom., Ald., florentem fruge salulein. Reg.,
laiidius, elegans Reuschius, ut Injussu populi.Veruni Ott. cum plerisque editis florentem fruge salutis,-vt
verba Evangelii seque bene explicaulur,sive Injussu, explical glossa in Reg., florentem—animamvelvitam.
sive Ni jussu legamus. Manli, x, 29 : Nonne duo In Ott. prius forte fuit salutali.
passeres asse vernimi: et unus ex illis non cadii super 509. Rom., ilidem, prò idem.
terram sine voluniate Palris vestri ? 512. Olt., Rom., Alci., Bas., cmcis. Reg., Had.,
495. Sehoeltgenins ad verba, Quis dubitel, ail, Poetili., emei, quod pisetulil Reuschius.
nullam piane in hoc versu esse diificuliaiem, si le- 516. Daventr., Torti., Largitili-terris. Mss. el ple-
gamus vel judicel, vel dical : sed si vers. seq. legatur rique edili, PoUicila est lerris. Reg., Oli., fulgens;
Credere, sic bene est dubitel, pro quo melrum non alii, fulges.
paitourjadicet. Rom., multos : corrige multis. 517. Hadam., Poetai., Fabr., An superesl aliam
496. Gallandius reclius ail esse Cederecura Omei- posihac. Reg., Daventr., An aliam superest posthac.
sio, quam Credere. Equidem credere in ms. Rom. Olt., Ald., Bas., Anne aliam superesl posi hmc spe-
invenio, in edilis cedere. Olt. male scribit cmdere. rare. Sic Toni., et Rom., sed posihac pro posi hmc.
In Reg. glossa est, cedere—antecedere.Idem Gallan- Milli placet leclio Reg., An aliam superest posthac.
dius ex editane Pi ristorasiallegai prm milibus: ple- p Neque obstai, quod an corripi soleat : nani el quse-
rique habent pro milibus. Reg., Olt., Daventr., Ald., dam exempla sunl, quibus producilur, licei nonnulli
Toni., hominem, quod magis placet, quatti homi- in scriptum varient, legeuies amie, el mihi valde
num iti Rom., Poelm., et aliis. probabile est, hujusmodi tnouo<yllatoa,qua; brevia
502. Rom., Davenlr., Hadam., Poelm., Etdulcem a plerisque dieunlur, communi gaudere intervallo
natam dirimai qui pectore malris. Sic Reg., etOito- qunufiiaiis, ut dixi ad Dracouiium, vers. 557 libr. i
bon., sed dulci prò dulcetn. Ald., Toni., Bas., Et Carrainis de Deo. JuvenCus alibi etiam pioducit an,
dulcem malris dirimai qui pectore natam. ut vers. 526, 682, 1. tu, et 529 I. ìv.

NOTJE.
492. Passeribus pretium, etc. Manìlius de pauperi- saepe perpes prò perpetuo usurpane Vide Indicem
bjis aviculas venales cireumf'erenlibus lib. v, vers. verborum Draconlii.
580 : Tolamqueper urbem—Qui gestant caveis volu- 511. CAPUT XX. Joannes ad Jesum discipulos
cres ad jussa paratas,—Quorum omnis parvo consisiil miidi, el Jesus de Joanne ad lurbas loquilur. Mallli.
passere census. xi, 7, eie; Lue. VII, 24, eie.
496. Similis versus his, quos Ovidius proferì lib. 514. Portare, ferre, ul portare preces, salutem,
i Mei. v. 525 : Et superesse videi de tot modo mi- eie. Vtogilius, 1. ix, vers. 512 : Multa patri portando
libus unum, — El superessevidet de tot modo milibus dabal mandala.
imam. 516. Sub vel superfiuum est, vel ponitur pro in.
502. Dulcis epiihetoii filiis maxime conveniens : Draconiius, l. i, vers. 230 : Sub temporeprimo; I. il,
quo alibi etiam utilur Juvencus. f.
u vers. 356 : Sub tempore parvo.
505. Matthoeus: Qui amai patrem, aut malrem, 517. Virgilius, 1. ii Mne'id. vers. 554 : Una salus
plusquam me, non esl me dignus, eie. Juvencus ergo vìclisnullam sperare salutali.
sic fere : Si quis pluris habebit genilorem, quam 519. Lumine lucis, liendiadys.
amare me, eie, Amor meus poiest esse vel amor 521. Latini antiquioreS in plurali miniero semper
quo ego amo, vel amor quo alius me amaL Hoc se- lepras proferebanl. Scribonius Largus, compos. 250,
cando sensu Deus ait : Si quis amore meogenilorem in singulari lepram dixit. Juvencus et alii chrisliani
pluris habebii. scripiores plerumqiie ita efferunl. Dicilur antera
5U7. Invenio pro acquirere, adipisci, ut nomenin- lepra a Xaroj, vel Wì?, squama, quia lepra; sse/ie
venti eie., et similia nonnulla. cutem asperam ei squamòsam reciduta:ex quo scile
510. Sifii gaudebil, suo boni) gaudebil. Sibi ila Juvencus. squamosocorpore. In liane senlenliam dis-
sape abundai, sed deganier lumen adhibelur ni serto Goillelnius Ader, de jEgroiis et Morbis in
quid sibi vult? quid sibi quarit? Poelse chrisliani Evangelio, pan. ni, enarrai. 1, pag. 267.
"
183 EVANGELICA UISTOBJJE LIB. II. 190
2 j.0 Aerise vocis penetrai sttrdas gonns aures. A Cur eliam molli vestitura veste videre?
Reddilur amissse Ielhi posi funera vilse In domibus regum molli cum veste tenentur.
Deposilum repeiens anima; substanlia corpus, Ille prophetanim solus transcendere vires
525 Pauperibusque suis non dediguaia palescit 555 Indicio veleris scripti promitlilur olim.
Fulgenlis splendens advenlus gloria nostri. Hunc etenim memorat veneranda; leetiovocis:
Ille beatus erit, quem non deceperit error. En ego milto meum stratas aptare minìslrum
Talia discipuli referunl mandala magisiro. Ante luos vulltis : genuit nec femina quemquam,
Hoc super ad populum deprom'n talia Christus: Major Joannis nostri qui viribus esset.
550 Cur in deserto voluisiis visore nuper 540 212 Sed minor hoc coeli Bel sublimior aula.
211Stranienaruiidineura venlo vibrante nioveri? Hujus ab exorlu vim coeli regia seniit,
LECTIONES VARIANTES.
523. Reg., Rom., amissm [etili post funera vita;, disimele nominant. Juvencus ulrumque videlur ex-
quod teneo, et Davisius ex quodam ms. reposuerat primere voluisse. Slramen est stipula, culmus, et
ad cap. 70 § 6 Csesaris, de Bell. Alexandr. Vide alia similia, quse letto rustico sterilendo deservir*
Arnizenium, ad Sedulium, libr. ìv, vers. 157 : Alii sotent. Stamen per metaphoram dicunlur fibra; in
amissa Utili posi (unera vita. Post lume versum in 15 ligno, et fila iu herbis, et floribus recio ordine in
Reg. et Rom. legilur : Deposilum repetens anima; lungum protensa : adempie .aliquopatto possel etiam
subslantia corpus, Ad corpus remeans anima} jam li- suslineri Stamen arundineum.
bera virtits. In Poetai., Hadam.. Davenlr. et aliis, 552. In Oli. prius fuit videri, recle emendalum per
S'idemsunl versus, sed inx'erso ordine, prius Ad cor- videre.
pus, (uni Depositimi.Ott., Ald., Bas., Fabr., omnino 53ì. A!d., Bas., Poetai., prod. s., Falidiris longe
omitluni versum Deposilum, et stilimi referunl ver- prmponilur ille prophetis, — Vt veteris quondam ce-
simi Ad corpus; quse scriptum reìineri possei. Sed cinereoracula scripti. Mss. el plerique edili, lite pro-
versus Deposilum, eie. magis redole! aniiquiialem, phetarum solus transcendere vires — Indicio veteris
et Juvenci slylum : allei 1versus Ad corpus glossema scripli promitlilur olim. Reuschius prò solus alienili
sapil. Chr'sliaui antiqui corpus defiiuclorum deposi- invento socius, qm d rejicil. Hoc ipsuro advenii Si-
lum scilicet ad diem judicii ssepe dicebam. Constile gebertus llavercampus, luci. crii, in Sallustiuui,
noi. ad Dracont. 1.1 vers. 681 : Animmsubslantia a verb. indicare: qui ex optimis membranis reponit
Juvenco dicitar, ut vers. 420 li. 1., subslantia vocis; solus. Toni., viris, male, prò vires. Reg., et Rom ,
libr. ì vers. 510, subslantia solis, etc. Reuschius cum Judicio veteris, quod non displicet. In-dìciuinet jadi-
aliis versum Ad corpus renimi!, alternili Deposilum cium in veteribus exemplaribus saepe contundi, ob-
repeiens rejecit. servaium ab aliis, observaium eliam a me esl in noi.
52d. Mss. Reg., Rum., Ott., Poelm., prò d. s., ad Diacontium, vers. 560 libr. il Carni, de Deo. Hoc
nostri. Ald. et plerique edili, lerris, quod melius pu- ameni loco pneferam Indicio.
tat Reuscbius. 535. Oli., a pr. ni., Hinc; a sec. m., cum aliis
529. Rom. cum plerisque edilis Hmc super. Reg., G mss. et plerisque edilis, Rune. Poelm., prò d. «.,
Oli., Hoc super, quod Omeisio elGallandin placato; Nunc.
el Gallaiidi-us ait, id esse ex contexui Evangelii. 657. Ald-, Rum., Bas., mitio illuni : alii, milto
Malta, xi, 7. in versane Itala ; Abcuulibusautem il- meum, quod magis verbis Evangelii consenianeuffl
lis, empii Jesus dicere de Joanne Baplisla : Quid exi- esl. Manli, x, 10: Hic est enim, de quo scriptum est:
stis in desertum videre, eie. Hilarius in Mino locuin • Ecce ego milto angelum menni ante (aciem luam, eie.
Abeunùbus illis, ad turbas de co locutus est : Quid 559. Poelm., pro d. s., Qui major nostris Joanne
ex:slis iu desertum videre, eie. Itaque hoc super idem hoc viribus esset; in lextu cum reliquis, Major Joan-
est ac de hoc niagistro, scilicet Jeanne Bapiista. nis nostri qui viribus esset.
550. Mss. Reg., Ott., Rom., deserto, quod edidit ft40. Poelm., prnd. s., Fabr., Sed minimus cmli
etiam Ald. Laiiuius quidem esl desertis, in habent qui in regno est, major habelur. Mss. ei plerique edili,
Hadam., Poelm-, in lexlu, el alii : sed praeferendum Sed minor hoc cmli fiet sublimior aura. In Rom. el
esl deserto, quo verbo utiiur eliam Hilarius ; et ver- Ald., prò hoc est lime,el in Rom. ad marg. fecit pro
i-io antiqua sacra; Scripnirm quae tempore Juvenci fiet. Syntaxis implexa ed, ilaexplicanda : Sed minor
videlur fuisse in imi, apud Sabatierium : Quid exislis {in) coeli aula fiet sublimior hoc, Joanne scilicet. In
in desertum videre ? Graccoesl minor, non minimus. Reuscbius sic ordi-
551. Rom., stameli : in Oli. eliam, stamen factum ìicm collocai : 0_ui minor est hoc Jeanne in aula
ex slramen. Eadem tedio exstabat in codice Barthii, cedi fìd, esistei, erit in tota bealilale sublimior,
quam is approbare videim-, cjuando iti margine ap- auguslior, bealior. Quae explicatio vix clarior est
posuit Oplime, ut refert Koenigius. Reg. cimi editis, n ipso Juvenci versu.
stramen. Verba versionis Italica; sunt, Arundinema v 544. Rom., Cujus : alii, Hujus. Mss. Rom., Reg.,
vento agitavi; Vulgata;, Arundinem vento agitaiam. Oli., sentii. Edili sensit. Meliusest sentii. Sic Manli,
Ilieriiiiymus, iu Ezechiel. XL: Calamum vento agitali. xi,12: A diebusaulem Joannis Baplistmusquenunc re-
Aucior operis imperfetti, in Maitli., boni. 27 : Cala- gnum cwlorum,vimpalitur, et violenti rapiunt illud.
mum a vento mot-eri. Alto plerique Patres arundinem
NOT^E.
522. Voxaeria a causa, vel a natura ipsa. Seneca, 539. Joannis viribus, pro Joanne, ut alibi virlus
libr, il Nat. Quaesl. cap. 29 : Cam vox nihil aliud animm, scribarumpeclcra, vis vulneris, robur saxi.
sit, quam ictus aer. 511. Maltinta Evangelium : A diebus autem Joan-
525. Seduiius, 1. ìv, vers. 437 : El licei amissa} nis Baplisla; usque nunc regnum cmlorumxim palitur,
passits discrimina vitm. Lelld post funera : Reuschius et violenti rapiunt illud. Versta antiqua codicis Col-
lethi abslraclum accipii pro concreto leihalia. bert., Regnum cmlorum cogitur, et cogenlesdiripiunt
555. Malihaeus : Ecce qui mollìbus vesliuntur, in illud. Sic mulli alii, et consumer Ambrosiiis multis
domibus regimi sunl. Apud Juvencum igitur molli cuin in locis. Omeisius tini sensit cxponil : Homines ma-
vest-eidem esl ac ii qui molli veste utuiitur : tenentur, gno numero, et quasi violenti, in costanti irrumpunl.
sunt, existunt, degtinl. Animadverlenda; enim sunt Maldoi.alus inierpielaiur, regnum ccdoruin omnibus
istiusinodi significatione» minus ohviae. exuosituin esse, ut quicumque velil, iriuai iu illud.
191 C V. AQUIL. JUVENCI 132
Et coeli regnum violentia diripit atrox. A 214Celasti nunc quodsapienlibusisla superbis,
Lex omnis siimmam Baplisla; a tempore cepit, Parvulaqueinfantumvishseccomprenderecorda.
Atque prophetarum finis concludilur idem. Jam mihi regnanlis sunl omnia tradita Palris,
515 Si vultis volucris penelralia noscere ssecli, 555 Necquisquam Domini poterit cognoscere Natum,
Corpus Joannis felix habitabile sumpsit Ni solus Genilor; Genilorem mente videbit
213 Elias, quondamquem turbine jussa corusco Filius, aul idem pandel cui lalia Natus.
Flammipedum rapuii simulaiio quadrijugornni. Huc omnes veniant, oneris quos sarcina vasti
Audiat haec dictis pandens vilalibus aures. Comprimi!, is poterit virtus mea munere Palris
550 Nunc tibi confiteor, Genilor, cui gloria servit 560 Anliquas vires talari reparare quiete.
Fulgenlis coeli, et terrarum frugiferenlum, Sumile forle jugum, levis esl mea sarcina juslis,
LECT10NES VARIANTES.
545. Reg., Ott., Ald., Bas., Lex omnis suminam, 547. Rom., Oli., missa, quod in Ott. factum esl ex
Baplistm a tempore cepit. Hadam., Poelm. in textu, misso. Reg. cum plerisque edilis, jussa : quo verbo
Westh. ad marg., ad tempora. Torn., a temporecm• deleclatur Juvencus. Aplum quidem hoc est ad si-
pit. Poetai., pro d. s., in tempore. Bas., Lex omni. mulatameli! quadrijugorum exprimendam, qusejussu
Rum., Vox omnis summa Baptislm a temporeempii. divino peracta est. Aldus vero edidit missa.
544. Ald., Bas., conclusus eodem. Casieri, conclu- E>i8.Rom. quadrigarum. Alii quadrijugorum, quod
dilur idem. B melius cohaerel cum Flammipedum,
545. In Reg. hic versus et seqq., usque ad versum 551. Hadam., Poelm., Fabr., et alii frugi/erarum.
Quanto igitur nobis, desimi, et in folio aiinexo sup- Mss. omnes nosiricum Ald. et Davenlr., frugiferen-
plcli sunl reeentiorì manu. lum, quod arridebat etiam Gallandio, quia hsec vox
546. Posi vers. Si vultis, Ilad., Poetai., Ipse est Lucretii est libr. i vers. 5 : Qummare navigerum,
Elias felix venlurus in mvum,— Corpus Joannis felix qum terras frugiferentes.
habitabile sumpsit — Elias quondam. Sic Davenlr., 552. Toni., Poetili., prò d. s., Namque abscondisti.
sed Ipse est Joannes, pro Ipse esl Elias. Rom., Reg., Westli., in lexlu, ita; ad marg., Cmlestinunc quod,
Corpus Joannes felix habitabile sumpsit, — Ipse est mendose, pro Celasti nunc quod, quod exhibenl mss.
Joannes (elix venlurus in mvum — Elias quondam. et plerique edili. In Ott., post hunc versum, inseritur
Oli., el Ald., post vers. Si vultis, omisso ninnino hic alius : Occulislimequondamparvesapienlibusorsa,
versu Ipse est, statim legunt : Corpus Joannis (elix —Parvulaque, eie. Fonasse, prave sapienlibus.
habitabile sumpsit — Elias, quondam. Id magis vi- 555. Reg. Parvula qui infantimi,quod subobscure
delur esse ex lextu Manli, xi, lì : Et si vultis reci- indicami1in Rum., ubi mendiim esl vix pro vis.
pere, ipse est Elias, qui venlurus est. Reuschius pulat, 554. Conjiciel aliquis ex textu Evangelii, Jam mihi
poetam per hypallagen inverso ordine dietimi Christi regnanti sunl omnia tradita Patri, pro a regnante Pa-
de Elia novi Foederis testimonium enuniiare : quod lle. Solet enim Juvencus bis dativi* pro abl.ttivis uli.
artificium, addit, glossatoridisplicuil, qui ideo verba In re presemi nimis implexa sic evaderei syntaxis,
textus accuraiius exprimere satagens, hunc versimi el parum clara senlentia.
obirusil : Ipse esl Elias , (elix venlurus in mvum. Su- Q 559. Poetai., Olt., a pr. ni., manera, ex quo in Olt.
spicabar : Si vultisvolucris penelralia noscere smeli, recte factum munere, consentieniibus aliis mss. et
— Ipse esl Joannes (elix venlurus in mvum — Elias editis.
quondam quem, etc. 561. Schoettgeniusstispicalur ferre pro forte : hoc
NOT^E.
5i2. Atrox, in bonain parlem, vebemens, con- tione analogia; formatura. Simulaiio inlerdum simili?
stans. Horalius, I. n, od. 1, vers. 25 : El cuncla ludinemimilaiionemque significai; quod hoc Juvenci
terrarum subada — Prmler alrocem animum Calonis. versu continuai Forcellinus. Glossa in cod. Reg. est
Silius, 1. vi, vers. 378: Airoxilla fides. simulaiio—sicafuisasest. Libr. ni, vers. 265, ineodem
545. Summam, finem, complementum. Quintilia- argumenio : Quem prmpele curru—Turbine cmlesti
nus, 1. in e. 2: Huic sludium, el incrementumdederil quondam simulata quadrigis— Aslris insertiti rapidm
ulilitas, summamrado et exercitado. Confer Barlhium vis fervida flaminm. Seduiius, i, 165 : Aurea flammi-
et Burmannum, ad Grulli Cyneget. vers. 517. geris eveciusin astra quadrigis. Arnlzenius, ad li. I.,
545. Malihaeus solum lisce; Ei si vultis recipere. non dissimile ail esse hoc Juvenci, sed legit Flam-
Versta vetus in cod. Cellieri, cimi Tertulliano, I. de migerumrapuii. Conl'erendusesl eliam Muncker ad
Anima cap. 55: Et si vultis audire. Codex Sangerm. Ftilgeut. I. i Mylbol. p. 616.
1, cum Claramont., El si vultis scire. 549. Supra, vers. 454 : Auribits aul duris spernet
546. Verba Mattaticisunt: Ipse esl Elias, qui ven- D vìtalìa verba.
lurus est. Quod autem Elias sumpserit habiiabile 550. CAPUT XXI. ConfessioJesu ad Palrem, el
corpusJoannis, nielempsychosinredolei.Eraiquidcin jugum Dominileveesse. Manli, xi, 25 seq.; Lue. x, 21
hoc dogma saiis frequens inter JudseosChrisli selate: seqq.
qui propterea putabant Christum esse Joannem Bap- 554. Omnia Palris, nempe omnia, qusePatris sunt,
lislain, ani Jeremiam, aut Ebani, aut alium ex pro- ut 1.li. vers. 199 : Omnia mundi; el 1. ìv, vers. 218 :
pbeiis. Eodem pertinet quod Herodes dicebal Mat- Omnia pompm. Malthseus ait : Omnia mihi tradita
lliaei xiv, 2 : Hic est Joannes Baplisla: ipse surrexit sunl a Palle.
a mortuis. Christus de Joanne eodem modo ail: Ipse 560. Malthseus: Et egoreficiam vos. Sangerm. 2 :
est Elias ; sed cura addai : Qui habet aures audiendi, Et ego reficiam, vos requiescere(aciam. Hieronymus,
audiat, mystice illud iuielligendum esse aperie de- in Isaiam LVHI: El ego vobis dabo requiem: hoc enim
clami. Eadem inlerpreialio quadrat in Juvencum, significai, ait ipse, KW.KKVO-M vp.ag. Cobserent Prai-
qui illieo subjuugìt: Audiat hmcdictis pandens vila- destinatus, libr. in, toni. I Sirtnondi, aucior operis
libus aures. Reuscbius lamen suspicaiur ex hoc loco, imperfetti in Man., el hoc loco Juvencus. Schcell-
et ex vers. 524, Jtivencum ex Plutnnis sdraia pro- genius observat, eleganier Juvencum circumscripsisse
ibisse : agnoscil enim apenam melempsychnsiii eo TÒàvanava-u cum interprete Syro. Simile quid ani-
vers. 524, nuem sic legit : Ad corpus remeans animm niadvenit ad cap. v Mail. 45 : Qui solem suum oriri
jam libera virlus. (acit super bonoset malos.
t 548. Flammipes, vocabuluni novum a Juvenco ra- 961. Forte accipiendum est adverbii more*pro fot --
195 EVANGELICA HISTORIA LIB. II. 194
Namque burnito dulcem largibor corde saluiem. A Cura populo quondam panes sumpsisse sacratos,
215 Bxc nùi dieta dedit, messis per culla Et propriam comitumque famem sedasse ; sed
[ gravata; [ illos
Prscterit, et populus seclantum discipulorum 575 Hlicitum cuiquam fueral conlingere panes,
565 Spicarurn gravidam carpebat in ordine frugem. Sumere quos solus poterat de lege sacerdos.
Ille dies veteri poscebal lege quietem : 216 Ejusdem scriptum est justo moderamine
Sabbaia nam priscis repetebant olia jussis. [legis :
Ecce phaiissei corani reprehendere Christum, Sabbaia profanata lemplo sine crimine vales.
Quod sancta; legis calcarent jussa metenles Nec minor est isthic vestrae glomeralio turba;,
570 Discipuli. Legum sed lune completar lesus 580 Quam templi virlus. Caperent si pectora vestra,
Incipit, his veteris scripli monumenta retexens:: Quod non sacra Deus, sed mallet mitia corda,
Legislis certe, in lemplo Davida canorum Non lam saepe viros damnasset factio sacros,

LECTIONES VARIANTES.
esl, ad ferendum.'Reuschius relinet forte, nempe fane/, etc. Poelm., Fabr., Vales in lemplo sine cri-
bonum et salutare, vel adverbii more pro (ortiter, mine (està profanali; sic Westh., Ald., ei Bas., sed
constanti animo. profananl. Magis consonat Evangelii verbis profa-
562. Torn. cum mss. nostris omnibus , largibor. nata, quam profanati. Manli, xn, 5 : Aut non legistis
Plerique edili, largitur. Plauius usus est largibor, a' in lege, quia sabbatis sacerdotes in lemplo sabbatum
Bach. ìv, 7, SO. Sic prisci in verbis quarta; faclita- violant, et sine crimine sunl ? Elsi aulem prima in
bant. Gallandius edidii largibor, sed ex quadam edi- profano corripi soleai, lamen censeo veram esse no-
tiòne Parisiensi pro diversa lectione annotai prm- stromi» mss. codicum lectionem Sabbaia profananl :
bebo. non enim video, cur produci ea non possit, ul saepe
567. Olt., Sabbati, rette emendalum per Sabbaia. producimi 1in propino, profundo, procuro, etaliquan-
568. Poelm. in textu , Hadam., Fabr., curant. do in profari, profiteor, profugio, profectus. Immo in
Mss. omnes nosiricum prsestaniissimis editis, corani: Latinis plerumque protrahilur, ut in promoveo, pro-
quia scilicet iuielligilur cmperuni, aut aliud simile fero.
verimni. Alii scribunl reprehendere; alii reprendere. 579. Rom. ista ; alii, istic, vel isthic. In eodem
569. Ald., Qui : lege Qaod. Rom., mendose, minorem pro minor est.
571. Puelm., iis. Ald., cura mss., his. 581. Reg., Toni., malit. Ott., malet; supra, mal-
574. Reg., Rom., Et comitum, propriamque fa- let, cum aliis.
mem. Ott., cum editis, Et propriam comitumquefa- 582. On. vìres; supra, recle, viros. Idem Ott.,
mem. Ald., Daventr., Bas-, Rom., faedo sacros, quod dis-
577. Reg., scriptum justo : alii, scriptum esljuslo. plicel Reuseliio, quia sequitur Expertes culpw. Reg.
578. Olt., Tom., Hadàm., Sabbata profanali tem- factio prmeeps cura glossa, vel diversa lectione veslra.
pio sine crimine vates. Reg., eiRom. ila, sed profa- Poelm. in textu, Had., factio vestra.
nant; Westhemerus aulem, ad marg., Sabbaia pro-

NO™.
tiler. Cum enim sarcina dicalur levis, jugum nullo <" C 577. Justo moderamine: vide lecl. var. et not. ad
commodo sensu furie appellari poiest, quamvis Reu- 1. i, vers. 22.
schius aliter opinetur. 579. Adipe verba Mallhaei : Amen dico vobis,
562. Inielligo : Largibor dulcem salutem ei, qui quia lemplo major est hic. Sic versta vetus in codic.
est humilis corde. Colbert. Codex Sangerm. 1, cum Clarom., et Cori».
563. CAPUT XXII. Discipuli spicas vellunt. Matt. 2 : Quia sabbato major est hic. Corb. 1 : Quia majus
xn, 1 seq.; Marc, u, 25; Lue. vi, Ì.Culta, absolule est hic, quam templum. Cantabrig. : Quia a tempio
suutagri culti non solum apud poetas,

sed et apud major esl hic. Irenseus, lib. ìv, cap. 9 : Plus est enim
alios. In Reg. glossa est'gl'anatre matura:. tempiohic. Hilarius, in Matlh. : Templum seipsumin-
564. Prmlerit per culla. Plauius, Mere, v, 4, 46 : dicat.... quia major ipse sit sabbato. Hieronymus, in
Qui prmlereaniper vias. Populus significai, mulliiu- Malth. : Hic non pronomen, sed adverbium loci legen-
dinem, ul I. i, vers. 322 et alibi. dum, quod major tempio sit locus, qui Dominum
565. Virgilius, I. Hi Georg, vers. 176 : Sed fru- templi laieat. In Graeco lextu alii mss. habent major;
mentomanu carpes sala. Sic alii verbo carpo eadem alii, majus. Juvencus ergo legit, Quia majus tempio
significatione utuntur. Addit Juvencus in ordine, quia est hic, el interprelatur, Quia in hoc loco majus ali-
id licebat judaeis. Deuteron. xxm, 24 seq. : Ingres- quid est tempio : ipsa videlicet turba discipulorum
sus vineam proximi lui, comede uvas, quantum libi praiferenda esl tempio : sunt enim justi templum
placuerit : (oras autem ne auferas lecum. Si intraveris vivum Dei. Poterani ergo esurientes sibi veliere spi-
in segetemamici tui,(ranges spicas, et manu conteres: cas sabbato, quin peccareut, ul sacerdotes non pec-
(alce autem non metes. Omeisius aliud pulabat. In cabant, dum sabbato ea facerent, quae (empii culmi
ordine : Non extra viam, inquit, vagabanlur disci- J) erant necessaria. Huicinterpretalioni accedit eliam
puli. Reuschius. Glomeralio, apud Plinium, 1. vili, e. 42,
570. Completor: nemo Juvenco anliquior , quod in fin., esl acius glomerandi : huc loco est congre-
sciam, hoc verbo usus est. gano, quia glomero, liti conglomero, agglomero, pro
571. Retexens, denuo explicans, recensens, evol- cogere, congregare, sumuntur.Confer vers. 435,723
vens. Hanc sigilificalionem verbo relexo tribuunt h. 1.; et 581, 756, Lui.
Claudianus, Ausouius, Apuleius, aliique sequales : 581. Recole vers. 360 h. I., ubi eadem expressa
immo Cicero. esl senteulia.
572. Libr. i, vers. 184, simili modo, Davida cano- 582. Ssepe hoc vocabulum factio in malam parlem
rum. usurpat Juvencus : et paulo posi, vers. 608 : Cmca
576. De lege pro ex lege ; aul de superfluum est,, pharismmcognovitfactio gentis.
ut same evento.
iSS C. V. AQUIL. JUVENCI |9§
r. 217 Expertes euipae. Sed nunc ego sabbaia A Quanto igitur nobis hominum curano major
[cuncla, 595 Ad benefacia animos tollens accendere debet !
Sponle mea dominans, legis sub jure lenebo. Ergoage tu, juvenis, sanam protendilo dexiram.
585 Tunc conveniicula ipsorum post lalia dieta Cimi ditto palmam sanus porrexit utramque.
Ingredilur : mox hic juvenem pro limine cernii, 218 H's lum Pro signis, quae vix veneratio
Siccalum ex humero cui poitdus iniiiile palma: [posset
Pendebat : sed tura dittis tentando dolosis, Miraniisdigno populi suslollere cultu,
jEgris an liceal per sabbaia ferre medelam, 600 Conciliis trucibus conclamanidecipiendiini.
590 Quserunl, calcata; ut legis viudida maneret. Talia prospiciens procerum molimina Christus,
Christus ad hsec : Foveam si furie pecuscula Discedens, variis hominum languoribus aplai
[vestra Concessam in populos patria virlule medelam.
Incidermi, certe transibilis olia legis, 219 Oblatusque ibidem est, quem damoiiis
V S,El pecus abrupto tolletis vile profundo. [horrida vinus
LECTIONES VARIANTES.
585, Ald., Puelm., pro d. s.,i//orutn..Mss., et alii 1B nempe pbarissei. Eidem Reuschin conjeclura Badiiar-
editi, ipsorum. ridet, omniiio vero displicet istis. Deinde Ald., Bas.,
^586. Rimi., Torn., pro lumine. Poelnian., pro d. signis quem vix : plerique signis , qumvix ; Rom. , mi-
S., de limine; in texlu, cum plerisque, pro Untine,ea rais opportune signisqumvisveneratio.Reline qum vix.
signtoicatioiiequa; ad vers. 299 hujus libri notataes|. 600. Pro Conciliisl'orlasse reponeiidum Consiliis,
587. Rom., Cmcatum; corrige Siccalum :nec male quovocabulo utiiur Evangelista. Sabalierius quidem
essei Siccqim. edidit Consiliis, tarlasse casu , aul ex conjucitiia. Ol-
592. Reg. Oli, Inciderenl. Oli., supra, Rom. lob., a pr. ni., despicienditm,ani dispiciendum; prò
cupi edilis, Incìdermi. Alii apudOmeisium, Inciderit, d. s., decìpien imi, quod exsiai in plerisque mss. et
ut pecuscula sii feniintaum singularis numeri, quod edilis.GallandiuscumTorn. edidit daipiendum, neque
insoiilum est. approbai decipiendum. Veruni mihi i i magis placet
595. Kceoigio suspeclum esl tollens: qui prop- quam alimi. Verba Malli), xn, 54, ha-c suol : Exeun-
lerea conjicil molles. Reuschius existimat tollens les aulem pilatismi consUiumfaciebaul advirsus eum,
respicere ad lollelis vers. 593. quomodoeum perderent. Sumilur scilicet verbum hoc
596. Mss. Rom., Reg., 0\\., juvenis, sanam proten- decìperepro cireuinvenire, et capere fraude.
dilo dexiram, quod indicavit Poelm., pro d. s. 601. Reg., Perspicieus, sed forle fuit Prospiciens :
Alii editi, Juvenis, redivivamexlenditodexiram, quod nani aliquid est abrasimi.
minus placet. C02. Hadam., Fabr., Poelm., in textu, Decedens.
597. Poelm. prò d. s., Cum dixit. Alii mss. et Poelm., prad. s-, Decessi!.Mss. nostri Rom., Reg.,
edili, Cumdieta, quod probuni esl, el qualer ab, «l'Oli.,u Discedens, quod YVesihcmerus,ad marg-, po-
Apuleio, libr. i, usitatum, Ut observavil Barlhius, suil. Ald., Tom., Bas., Westh., in lextu, Discessìl:
libr. xxxv Advers. cap. 14, col. 1612, olii similem quod praemlil Reuscbius , pulans, muialianein pra;-
locuiionem proferì ex Juvenco, lib. ìv, vers. 512 : leriii in participium naiam ex inuiaiione lemporis,
Cam diclo Judas numero stipante calerxm— Advenil. poelis non infrequenii.
Marliamis Capella eliam usurpavi! Cam diclo pro 603. Ald., Bis., Poelmann., pro d. s., in populis;
nulla inlerposita mora, libi1, ix, inilio, pag. 302. Ita- Rum., in populo ; plerique, in populos. Ald. primo ;
que elsi possit conjici Quo diclo , lamen reiiuenda Rimi., in texlu, oliscine, patria; ad marg., propria;
esl veius srripiura. Juvencus, libr. i, vers. S02, alii mss. el editi, patria virtute quod recte se habet.
eamdem pbrasin usurpai : Dixerat, el diclo citius cum 604. Davenlr., Oblatusque ibidem inox dmmonis.
voceloquenlis,eie. Re™.,Oli, Fabr., Poelm., Hadam., Ald. , Oblaiusqueibidem nox dmmonis. Oli., Rom.,
palmam sanus porrexit utramque. Reuschius, Rom., Oblatusque ibidem est, quem dm»tottis. Reg. culti
palmam sanam porrexit utramque. Ahi., Davenlr., mtillis editis , Oblaiusque illi esl, queii,'.; quod t'or-
Toni., Bas., palmas sanas porrexit ulrasque. lleus- lasse facilini , ne secunda in ibidem ccirripiatur. Al
chius aliquam cinphasin in1repelhìone palmam sanam constai ex mss. nostris òmnibus , ac praeslaulissi-
reperii. Sed cum addami utramque, li.ee vere non mis editionibus , compi a Juvenco, libr. ui vers.
esl repelilio. Melius ergo esl palmam sanus porrexit 80 : Ille jubet cunclis ibidem convivioponi, quamvis
utramque, el eam, qua; sanala luto, et alteram qua; aliqui eiiam eo loco muleni Ulte, aul iiidem prò
sana semper fueral. ibidem. In cannine Claudiani Marnerei, seu Mamer-
598. Reg., Oltob., His lum pro signis : quod prae- li, quod eliam Paulino Nolano adscribilur, vers.
fero aliis leclionibus, et praclulit etiam Gallandius, 1^ 84 : Cognoscesibidem , ne pagai tradere fcitis. Vos-
ex-codice Helmst. Reuschius immisi) Justum pro sius, pari. ì de ArC grammat. 1. li, e. 20, lume
signis : quod habet Poelm., pro d. s. In Rom., Ald., Juvenci versuip ila reformaiidum puiabal : Obla-
Davenlr., ut videlur, lstuiii pro signis. Poelm. in tusque ibi mox, yuan. Was'uis., Senar, e. 15, a
lexlu , Hadam., Fabr., Istis pio signis. Badius suspi- Piamo correptum ibidem prpbat.'
caiur Chrisium pro signis; Reuschius Isti pro signis,
NOT^E.
585. CAPUT XXIII. Mainivi aridam hominis sana- benefacia. Sic enim persaepe Juvencus eidem accu-
tati!esse, JUaUi'-su » 9 seqq. ; Marc, ni, 1 ; Lue. vi, satovi)duo verba accommodat.
6. Conventiculum,el in plurali conveniicula Lalinis 598. CAPUT XXIV. Hominem a ammonio, el cm-
est, qund Graecissynagoga. cum, el mutimicuralos esse, et inprincìpe dmtnoiiioruni
589. Per sabbaia,•diesabbati. id facete opìnantes refellisse. Manli, xn, 14 seqq. ;
591. Pecnscntun dimiimtiviim, quod ante Juven- Marc. ni. 22 seq.; Lue. xi, 15.
cum noi! reperilur. 601. Molimina: vide lecl. var. ad vers. 18 li. I.
593. Prpfundiiiii, absolule prò -loco profundo, vel 604. Dmmonishorrida virlus, sic ver.-. 420 1. i : vis
fovea. livida, de damione.
595. Delie! accendere nobis animor, tollens eos ad
m EVANGELICA HISTORIA LIB. ffe 4ag
605 Et iingua , et vì>u iruncatum vivere pcenae, & Quis poterit praedam teetis auferre virorum ,
Et propriis escara cruciatibus esse volebal, Ni prius aggressus eustodum brachia nodis
Hunc uhi curatum, visuque el voce vigenlem 620 Vincial , ut facilis venial direplio prsedoe?
Cseca pharisseaccognovil faciio gentis , Quisque meis aberil discretus miles ab annis ,
Dsemonisausilio, qui princeps dsemonioruni Hoslis in adversa consisiet frcfnieduelli.
610 Solus nequitiae vires dittane teneret, Quisque meis gregibus cogendis Iiber aberrai,
Hsecilluni fecisse ferunl, Sed lalia Christus Disjicit ille mei pecoris per devia paslus.
Veridicis aperto coni incens peciora verbis : 625 Sed quicumque hominum fueril super omnibus
Si gemina regnum dislraclum parie dehiscat, [error,
Et scissa adversum sese divista pugnet, 22 IDimilli poterit: tantum ne Spiritus unquam
615 Disrtiptis propere labentur cuncta medultis. Yocibus insana laceretur mente profusis.
220 Horridus el dsemon si dsemone pellitur Sive furens hominis Nato convicia quisqiiam
[alro, Ingeret, haec eliam polenrat peccala remilti.
Adversa sibimel scissus virlule repugnat. 630 Spiritus at sanctus tanlum cuicumque profana

LECTI0NES VARIANTES.
605. Ald. vivere pene , videlicet pene pro fere , B h. e., huc illuc vagatili1, ci rejicit aberrai. Westh.,
vel poiius vix, ut Hispani dicunt apenas , quod ab in texlu perperam , cogentibus; ad marg., cogen-
hoc adverbio originem fortasse trahit. Rectius scri- dis.
bilur pmneex quorumdam opinione. Rom. tarlasse 624. Reg., Oli., Dissicet, quo respicit Rom., Dis-
bue respicit viverepone. Plerique, rir-erepmnm,quod silet. In Reg., glossa, dispergit. Plures editi , Disji-
senleniise apposite congruit, et clarius e.xpliealur cit ; Ald. Disjket ; Ras., Dejiciel, quod metro a'd-
vers. seq. Poelm. pro d. s., Bas., afflixit amare, versatur. Mail!', xn , 30 : Qui non est mecum , con-
quod a Juvenci maini alienimi videlur. tro me est : el qui non congregai mecum , spargi/-: el
608. Reg., Pharìswm cognoscunl pectora plebis: in versione antiqua ex ms. Colbert. apud Sabalie-
alii , pharismmcognovit (aedo gentis, quod magis sa- rium : Et qui mecum non cdligìt, dispergit. Reiinco
pit slylum Juvenci. igiiur Disjicit, quamvis non negem scribi eliam
614. Fabr., distraedo ; Reg., divulsio , sed aliud posse Uissicit, ut apud alios quoque scripiores iu
prius fuit, et, prò d. s., ponitur divisio. Editi et multis veieribus exemplaribu! exaraium legilur. De
mss. plerique divisio. quo verbo rfissicit, aui disiai cura uno s , prò quo
615. Rom., Dìruplis : alii , Disruptis. Ulrolibet nonnulli scribuiu dissecai, constile comment. ad
modo scribi solel et poiest, diriimpo , et dìsrumpo. Prudeniii liymn. i Cailietn. vers. 97, et hynin. 2
617. Rom., non male, repugnet, pro repugnat. Perisieph. vers. 20) ; et Priscianum, libr. xiv , in" ' D
Supra, labentur. 1002 , edit. Putsch.
619. Reg., aggressus, voluti aggrediens ; escieri 625. Rom., horror ; retine error , prò crimine.
aggressor, quod ramni vocabiilum ail Omeisius
1 , a „u 629. Rom., Ingeret; Reg., Ingerat; reliqui, Inge-
nemine veterum usurpaiuni. Sed fallimi : nam eo rit. Prsefereiidum videtur Ingeret, aul Ingerat, ex
utitur saepeUlpianus in Digest., qui prò prsedone et Matlh. xn, 52 : Et quicumquedixerit- verbum contra
raptoreilbidspeciaiim adbibet 1. XLVH,tit. 9, leg. 5. filium hominis, remiUeturei. Sic vers. 6s5, (uerit; et
Nihilominus prsnferoaggressus. Rom., nobis, corrige 631, violabilur. In Ott. fuit, a pr. ni., relinqui, cor're-
nodis. ctiira remilti.
620. Ald., Bus,, et facilis, pro ul facilis. Verba 610. Sabalierius edidit tanlum a quocumque, et,
Manli, xn , 29, hsec sunl : Aat quomodo palesi quis- prò d. s., tantum cuicumque.,quod sotam. invento ili
quam mirare in domum fortis , et vaso ejus diripere , mss., et editis, pro quo, mendose, Rum.', cujuscum-
nisi prius alligaverit fortem ? el lune domimiillius di- que. Et est phrasis propria Juvenci clandi casus pro
ripiel. Qusesèriptitrx Aldi l'avelli. Reuschius etiam casti auferendi cum verbo passivo. Pottjiur quidem
mallet et (acilis veniel. cuicumque pro a quocumque significationc sutis. usi-
623. Mss. et plerique editi, aberrai. Ald., Bas., lata salteni a seqùioris aivi scriptoribus.
oberrans ; Toni., oberral. Reuschius digit oberrat,
NOTJE.
605. Plinius, 1. xvt, e. 1 : Multis (oriuna pardi in bellum, vel duellum. Scripiores sequioris sevi duellum
pmnam , quod sumptum esl ex Laberio: Fortuna ad bellum inier duos restringere coeperunl, quae
multis parcere iiipmnam solel. Paulinus, de obilu significano iu vulgares linguas permanuvit.
Celsi vers. 569 : Vita erit his sine fine mori, el mors 623. Nottinda esl interprelatio Juvenci. Mallliseus
vivere pmnis Juvencus, 1. j, vers. 784 : Viia-.nquele- JJ tantum ait: El qui non congregai mecum, spargi!.
ne!jam pmna superstes, pro vitam supersiiteni per JuvenciisTeeie exponto de gregibus , quus Domtaus
hypallagen ,' ut explicat Omeisius. congregatane adveueral.
610. Neqititimvires : alios dsemouas. 627. Spiritus sanctus laceratur vocibus insana
615. Medullis, ex comparaiione regni cura Ira- mente profusis, cum opera ejus daemoni attribuuii-
niano corpore. Civitatem cum corpore htimana com- tur; quod l'aciebant Judiei, cum dicebani, in Beelze-
parai eliam elegauter Maximus Tyrius, serra. 41. bith principedsemuiiioi-uiii Chrisium ojicere liaimo-
616. Dminqneatro , supra , vers. 45 ci 459. nes. Tanta est hsec iniquità», ul vi.x uiriquam et
622. Fabricius in comment., duellum exponit bel- difficillime reniitiatur ; et cum excusaiionem uuliam
lum inter duos, quo! hoc versu confumat. Sed habeat, qualis solel in aliis peccatis esse , natura sua
Juvencus duellum prò bello simpliciier accipit, veniain non meretur : quo sensu explicanda sunt
cum dical in (ionie,durili, nempc in prima acie hos- verini Salvaioris. Alii aliter.
lium : ei luce esl vera signilicaliQhujii > vocis duel- 628. Sive conflaium esl ex si, et ne/; ut icipsa inter-
lum. Veteres enim prò b intardum du adhibebant ; duui poniiii;- prò vel si, et si. Hasc sigpifìcaiio buie
qui usus in duellum permansit, et promiscue dicilur loco congruit.
§99 C. V. AQUIL. JUVENCI 200
Verborum rabie violabitur, irrevocatis A Qusevolet, ad superos surgeliti» corpora ducei.
Suppliciis, nunc et semper lorrebilur igni. 645 223 Nec Genitor quemquam veslri, se judice,
Quando veneniferi serpentis sseva propago [quserit,
Sermonum dulci poterit mitescere fructu? Sed dedit hsec Nato quserendi jura per orbem,
635 Nam bona thesauris promuntur dulcia justis, Gloria quo maneat similis Naloque, Palrique.
Et mala lelhifero proceduta ore venena. Namque repulsus erit veslro si Nalus honore,
222 Verborum merilis veniet sub judice vita, Improbilate pari Genilorem despicieiis.
Verborum mertois dabitur sub judice pcena. 650 Sed sui nostra fidem sermouis gralia tìgit,
QuseGenitor faciet, sectabilur omnia Natus. Mux me mitienlìs Genitoris dona paiesceni.
640 Namque idem Nato manifestat cuncta videnda, jEtemamque dabit prsesens constanlia vitam.
El poliora dehinc tribuet miracula rerum. Judiciumque illi non esl, sed migrat ab atra
Sicul enim Genilor demorlua corpora reddit Morte procul, lucisque vigens ad liniina tendit.
Ad claram vita; lucem, sic omnia Natus, 655 Adveniet tempus, cum mortua corpora vocem
LECTIONES VARIANTES.
652. Reg., torrebìlur igni, quod editum fuit a Fa- B fonasse ut effugeret aliquis librarius, mutavit Geni-
bricio, et mihi arridet, quia magis concinit Matthseo tor emorlua in Genilor demorlua. Sed quoniam fide
xn, 32 : Qui autem dixerit cantra Spiritual sancium, codicis ms. Reg. meri possumus danortua, id liberai
non remittetur ei neque in hoc smculo, neque in futuro. animo retinemus. Olt., reddel : alii, reddit.
Alii : Suppliciis nunc et semper torrebìlur ignis. 644. Reg., ad lumen surgentia. Ald., ducit, quod
653. Rom. venenifici: alii, veneniferi, quod magis fuii in Ott., ex quo factum ducei, quae est commu-
Latinum esl, et ab Ovidio, libr. ni Metam. vers. 85, nis leclio. Legerem, si per mss. licerci, Qum vult,
usurpaium. Fabricius, mendose, sare, pro smva. ad Superos surgentia corpora ducit, ex Joann. v, 21 :
654. Ott., a pr. ni., miliscere; a sec. m., mite- Sic et Filius, quos vult, vivificat. Reuschius faletur,
scere. in Grseco texlu esse lempus prsesens; sed putat, Ju-
' 635. Reg., promuntur congruajustis. vencum ad judicium novissimum id retulisse.
637. Rom., Ald., Bas., referunt hunc versum : 645. Reg., Rom., Poelm., pro d. s., quemquam
Verborummerilis dabitur sub judice vita, et omitiunt veslri. Ott., quicquam vestii. Plures editi, quemquam
versum sequeniem. Olt. Solum habet : Verborum veslrum. Reg., quarti' ; cseteri, qumrel. Magis acce-
mentis dabitur subjudice pmna, supra pmna , et in dil ad verba Evangelii queeril. Joann. v, 22 : Neque
principio pagina; idem versus describiiur cum voce enim Pater judical quemquam: sedjudicium omne de-
pmna. Hic solus versus sai judice pmna exstat in dil Fido.
Toni. In Reg. sunt hi duo : Verborummerilis veniel 650. Fabr., figit, cum Poetai, et Oltob., a pr. m.,
sub judice vita, —•Verborum merilis dabitur sub ju- ex quo in Ott. videtur factum figet, quod habent alii
dice pmna. In Davenlr., inverso ordine, Verborum Q mss. et edili. Joannes ait : Qui verbummeum audit,
merilis veniet sub judice pmna, — Verborum merilis et credit ei, qui misit me. Reuscbius lextum sacrum
dabitur sub judice vita, sed mendose sub indice vita. secutus, cessante enallàge, quam in prsccedenlihus
Poelm., Had,am., Fabr. : Verborummerilis dabitur sub admiserat, prasens pro futuro recepii. Nec refert,
judice vita,— Tertiorwinmerilis venietsub judice pmna. quod vers. seq. sit patescenl. Ita enim Latini loqui
Matlh. xn, 57 : Vnusquisqueenimverbissuis justificabi- amant, Si das, accipies.
tur, aut verbissuis condemnabitur.Hinc scrìpturaReg. 651. Codex Un., ilio»;me emitlentìs. Reuschius ex
autlladain. praeferendaest.Prseierquam quod frequen- codd. restituit dona patescenl, quod nostri mss. Rom.,
teserantapud veteres poetas isliusmodi repetitiones. Rag., Ott., comprobani, Veteres ediliones dona vi-
639. Bas., facial : lege faciet. debit. Omisit Juvencus daudi casum et ; quod aliis
641. Oltob., pr. m., tributi : a sec. m., tribuet, eliam scriptoribus familiare est.
cum reliquis mss. et editis. 652. In Oltob., a pr. m., videtur fuisse JElernum-
642. Ott., Ald., Bas., emorlua. Reg., Hadam. et que, quod more adverbii non essel coniemnendum.
plerique editi, demorlua. Rom., male, Genitor sua 654. Tom., Rom., lumina, quod Schoettgenio dis-
mortua corpora. Verbum Ciceronis est demorluus; plicet. Plerique mss. et edili, Umilia.Non dissimu-
sed mihi noii displicerei emorlua in Juvenco, de quo lato lamen, b. 1.vers. 519, a Juvenco dieium lumine
vocabulo confer, si lubet, qua; notavi ad Dracontium, lucis.
libr. ii, vers. 623. Solemne est nostris cbristianis 655. Reg., Olt., Rom., lempus cum mortua. Ald.,
poetis, ut ratione ceesuraebrevcm producanl : quod Hadam., Poelm., Fabiic. tempusquo mortua. Accom-
NOT,iE.
631. JiTetiocatis; bue voce Horatius et Ovidius D 639. CAPUT XXV. QumcumquePater fecerit-, fa-
ululimi-. Juvencus irrevocatis ponit pro irrevocabi- cturum et Filium, et nunc esse horam, qua morlui au-
libus. dient vocemfilii Dei, et alia item multa dicit Jesus
635. Thesauris justis : Evangelista ait, De bona Judmis. Joan. v, 19. Sectabilur idem esl ac faciei,
thesauro. imitabitur, exsequelur.
656. Venenum ssepe in malam parlem accipilur ; 645. Notandus est ablativus absolntus se judice,
sed ex prima signifìcalione vox est media, quse in nempe ipse judex. Plura similia ex Avita, Aratore,
utramque partem suini potest. Libr. LDig. tit. 16, Fortunato prolert Arntzenius ad Sedulium, I. ìv,
de verbor. signif. leg. 256 : Qui venenumdicit, adji- vers. 8, Se judice prmstat. In inscriptiombus non
cere debet, uirum malum, an bonum: nam et medica- ramni esl se vivo, fecit. Qumrit, in qusestionem vo-
menta venena sunt. Cicero, pro Cluenlio cap. 54 , ex cat, inquirit in quemquam. Saiis vulgata esl hsec
veteri lege : Qui venenum malum fecit, fecerit. significano verbi qumro : ex quo qumstio, et qumsi-
637. Sabalierius observal, Juvencum practermi- lores dicuntur.
sisse vers. 56 Maithsei : Dico aulem vobis , quoniam 648. Repulsus honore pro repulsus ab honore. Ovi-
omne verbum oliosum, quod loculi fuerint homines, dius, in Amor., eleg. 11, vers. 9 : Ergo ego sitslinui
reddent rationem de eo in die judicii ; Sed Juvencus foribus lam smpe repulsus , etc. Adde Horalium,
hoc el seq. vers. saiis senieniiam liane ipsam Evan- Serm. 1. n, sat. 7 : Foribusque repulsum — Per-
gelii comprehendit. futidit gelida.
901 F.VANCF.T.ir.^.HlRTftni/F. T.1R.II. 902
224 Accipient nostrani, et vilam cum voce A j Falsa loquar;aliusque itidem quia teslis habetur.
[tenebunt. 225 Pr0 nobis , recle mihi lalia temnere
Nam sicut Genitor vitam sibi possidet in se, [fas esl.
Sic tribuit Nato vilam, et jus dicere jussit 670 Nani veris operum signis manifestior omiii
In lerris, hominis quoniam de corpore venil. Luce nitet prsesens nostris leslalio faciis.
660 Nec vobis mintili videalur, corpora cuncta Talia concedens Genitor mihi lestis adhseret,
Vocis ad audilum propriis exsurgere buslis, Qui me dimisit terris sua ponere jussa.
Justorumque animas redivivo corpore netti, Hujus enim vocem numquam comprendere
Judicioque gravi miseros exsurgere pravos. [ quistis,
Nec mihi judicium tribuit mea sola polestas ; 675 Nec speciem propriam concessit visere vobis.
665 Arbitrio quoniam Geniloris cuncla jubentur, Nec sermo ipsius potuit per vestra sedere
Qui me justitiam lerris disquirere jussit. Pectora , credendi quoniam substanlia nulla est.
. Namque ego .si proprio lestis pro nomine sur- Quaeratur veterum scriptorum leclio vobis ,
Perpeluam cunclis vitam quam ferre pulatig.

.LECTIONES VARIANTES.

modatius videlur ad lextum Evangelii eam, quam quo. ]B habetur, nescio, an casu, an de industria : nam in
Joannis v, 25: Amen, amen dico vobis, quia venit mss. et edilis solum reperio quia tesds. Verba apud
bora, et mine est, quando morlui audient vocemFilii Joannem, v, 31, sunt : Si ego lestimonium perhibeo
Dei: et in versione antiqua, ex ms. Caniabr., apud de meipso, teslimoniummeum non est verum. Itaque
Sabalierium : Quoniam venit hora, el nunc est, cum retineo Falsa loquor..Illico vers. seq. : Alius est, qui
morlui audient, eie. Non tamen ineptum est ano ; lestimoniumperhibet de me, et scio quia verum esl te~
simili enim modo nonnulli Patres eum locum exhi- stiinoniumquod perhibet de me. Furiasse legeiidum
bent. est Falsa loquor, alius itidem quia lestis habetur,
657. Rom., Genitor sibi vitam possidel: alii, Geni- omissa conjunctione que posi alius, qua; superflua
tor vitamsibi possidel. esl. Ratione csesura; produci potest secunda in lo-
659. Reg., Rom., Poelmann., prod. s., In terras, quor, et tenia in atias, quod non advertentes librarli
quod edidit Reuschius, quia Joannes indicare vult leciiunem veram corruperunt.
reum, non locum judicii. Ott. cum plerisque edilis, 669. Ald., Pro vobis: emenda Pro nobis. In Bas.,
In terris, quod rettoratoGallandius. Nonnulli sic in- fai» vero , mendum , pro temnere. Reg., semper prò
terpungimi jus dicere jussit, — In terras hominis, vel recle, non male. Rom., temnere talia, sed corrupte
In terris hominis. Ald., Daventr., Bis., Toni., Gal- tenere pro temnere. Plerique mss. et editi, talia
landius, cani corpore. Mss. nostri cum Hadamar., et temnere.
multis aliis editis, de corpore. Senlentia eadem est. 672. Oli., lestes , bene ibidem correclum per
662. Hi duo versus Justorumque, Judicioque omissi lestis.
erant in Ott., sed suppleti sunt eadem veieri manu (p, 673. Rom., Ald., Fabr., demisil : alii dimisit '
in fine pagina;. eadem significalione.
665. Tom., Judicioque gravi: corrige Judicioque. 676. Rom., poterai : Olt. cum plerisque poterti,
664. Torn., cum mss. Reg., Rom., tribuit: Oli., pro d. s., poluit. Bene est poluit : sed suspicabar
tribuat : editi plures, tribuei. Reg., voluntas: alii, polis est; quam phrasin nonnulli librarii non intel-
poteslas. Uiraque leclio snstineri poiest. Joannis v, ligentes in quibusdam mss. exemplarihus, aliam
30 : Non possumego a me ipso facere quidquam. Sicut leciionem invexerunt. Verba Joann. v, 5tf, lempus
audio, judico : el judicium meumjuslum est : quia non praesens innuunt : El verbum ejus non habelis in vo-
qumro voluniatem meam, sed voluntateinejus qui misti bis manens.
me. Magis placet tribuit, quam tribuet; rejiciendum -679. Reg., Pcrpetuam cuncti vita quam, el glossa
vero esl tribuat. in pulalis: vobis, quod aul obscurum, aut corruptum
668. Reg., Olt., Daventr., Ald., Falsa loquor, est. Rom., Perpeluam cuncti vitam qua ferre putatis.
alìusque itidem quia. Sic Rom., sed inde minus bene Id satis accedit ad texlum Joann. v, 39 : Scruta-
pro itidem. Hadam., Poelm., Fabr. : Falsa loquipos- mini Scripluras, gaia vos pulalis in ipsis vitam mter-
sem: osialius quia. Sic Tom., sed est pro ast. Saba- nam habere. Communis lectio eodem recidii : Perpe-
tierius edidit Falsa loqui possem: est alius, qui lestis luam cunclisvilam quam ferre pulalis.

NOT^E.

656. Accipient, audient, intelligent. Obvia hsec D 671. Testatìo , testimonii dictio. Verbum in iuris-
signiticalio verbi accipìo apud Ciceronem, et alios. consultomm libris frequens.
Tenebunt,asseqiieniur. Usus verbi teneomirimi quan- 672. Adhmrel, pro me stai, meas parles a<*it °
tum palei. Hic est oblinebunl.Obiinebimt ergo vilam Elegantissima melaphora , ait Reuschius.
camroce, cum ditto, ut supra, vers. 597. 675. Joannes, loc. cit. : Nec speciemejus vidistis.
659. Joannes, loc. cit. ; Et potesiatem dedit eiju- Versio vetus in nonnullis mss., et aliqui SS. Patres'
dicium facere, quìa Filius hominisesl. Cbrisius Filius paulo aiiler, neque figuram ejus, vel negae formatti
esl hominis, quia ex Maria virgine natus est, adeoque ejus, vel negae (aciem ejus.
hominis de corpore venit. 676. Per vestra sedere pectora, vestris pecloribus
665. Miserospravos: ut 1. ìv, vers. 504 : jElernum insidere, itifigi.
tntseri pmna fodienlnr iniqui. Vide lect. var. ad vers. 677. Joannes : Quia quem misit ille, huic vos non
257 I. b. : Miseri fugere superbi. creditis. Varius est usus hujus vocis subslantia apud
666. Joannes : Qaia non qumro votuntatem meam, Juvencum. Vide 1. i, vers. 416. Cyprianus, de Bono
sed voluulatemejus qui misil me. patientiae, p. 216, palicniiam vocat sustinendi iole-
669. Talia temnere, cilumtiias Jtidaeorum, et fal- randique substaniiam.
siloquia", seu falsa hominum de me judicia.
PATROL.XIX. T
303 C- V, AQDIL. JUVENCI 204
680 226 Ha;c eliam nostrum lesta tur leclio donum. A 695 Vocibus indubitata fides comilabitur islis,
Nec lamen audelis propius consistere nobis , Si virlus certis firmei miracula signis.
Ne verse vobis contingat gralia vitse. Ille dehinc : Polluta malis generatio quaeril
Non mihi captatur terrena; gloria laudis. Signa sibi : rebus stabunt sed signa futuris,
Namque ego quod summiGenitoris nomine veni, Namque propbeta cavo quantum sub pectore
685 Respirar a vobis : veniet sed discolor alier, ceti
Nomine quem Cultura proprio gens vestra se- 700 Temporis absumpsit, terra; in penelralibus aliis.
[quetur. Progenies hominis, tantum demersa manebit.
Alterna; vobis captatur gloria famse, Adveniel lempus, cum surgel reddila vita;
Unius et solatìi fugilis disquirere laudem. Gens hominum, propriis in fletum dedila geslis.
Nec vos arguerim corani Genitore, sed illic Haecislam digno damnahit crimine gentem,
690 Àccusator erto, quem spes modo vestra cele- 705 228 Q"od maris e fundo surgeutis voce pro-