Vous êtes sur la page 1sur 36

‫هو‬

‫‪121‬‬

‫لمعات‬
‫دیّن ابراهيم بن‬
‫فخر ال د‬
‫بزرجمهر‬
‫مشهور به‬

‫عراقی‬
‫فهرست‬

‫بسم الله الرحمن الرحیم ‪3............................................................................‬‬


‫مقدمه ‪4....................................................................................................‬‬
‫ۀ اول ‪4................................................................................................‬‬‫لمع ۀ‬
‫ۀ دوم ‪5................................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ سوم ‪6...............................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ چهارم ‪6.............................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ پنجم ‪7...............................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ ششم ‪8.............................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ هفتم ‪9...............................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ هشتم ‪10...........................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ نهم ‪11..............................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ دهم ‪11..............................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ یازدهم ‪12..........................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ دوازدهم ‪13........................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ سیزدهم ‪13........................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ چهاردهم ‪14........................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ پانزدهم ‪15.........................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ شانزدهم ‪16.......................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ هفدهم ‪16..........................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ هژدهم ‪18..........................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ نوزدهم ‪18..........................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ بیستم ‪19...........................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ بیست و یكم ‪20...................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ بیست و دوم ‪21...................................................................................‬‬ ‫لعم ۀ‬
‫ۀ بیست و سوم ‪21.................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ بیست و چهارم ‪22................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ بیست و پنجم ‪22..................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ بیست و ششم ‪23................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ بیست و هفتم ‪24.................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬
‫ۀ بیست و هشتم ‪25................................................................................‬‬ ‫لمع ۀ‬

‫‪2‬‬
‫هو‬

‫بسم الله الرحمن الرحیم‬


‫الحمدلله الذی نور وجه حبیبه بتجلیات الجمال فتللامنه نوراا‪ ً،‬و ابصر فیه غایات الكمال‬
‫ففرح به سروراا‪ ً،‬فصدره علی یده و صافاه و آدم لم یكن شیئا امذكورا و لا القلم كاتبا ا و‬
‫لااللوح مسطوراا‪ ً،‬فهو مخزن كنزالوجود و مفتاح خزاین الجود و قبلة الواجد و الموجود و‬
‫صاحب لواء الحمد و المقام المحمود‪ ً،‬الذی لسان مرتبته یقول‪:‬‬
‫فلصصصی فیصصصه معنصصصی شصصصاهد بصصصابوتی‬ ‫وانصصصی و ان كنصصصت بصصصن آدم صصصصورة‬

‫شعر‬
‫از روی مرتبصصصت بهمصصصه حصصصال برتصصصرم‬ ‫گفتصصا بصصصورت ار چصصه ز اولاد آدمصصم‬
‫گصصردد همصصه جهصصان بحقیقصصت مصصصورم‬ ‫چصصون بنگصصرم در آینصصه عكصصس جمصصال‬
‫ذرات كاینصصصات اگصصصر گشصصصت مظهصصصرم‬ ‫خصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصویش‬
‫اشباح انصصس چیسصصت؟ نگهصصدار پیكصصرم‬ ‫خورشید آسمان ظهورم‪ً،‬عجب مدار‬
‫نصصور بسصصیط لمعهای از نصصور ازهصصرم‬ ‫ارواح قدس چیست؟ نمودار معنیصصم‬
‫در پیصصصصش آفتصصصصاب ضصصصصمیر منصصصصورم‬ ‫بحصصصر محیصصصط رشصصصحهای از فیصصصض‬
‫گر پردۀۀ صفات خود از هصصم فصصرو درم‬ ‫فایضصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصم‬
‫آن آب چیسصصت؟ قطصصرهای از حصصوض‬ ‫از عرش تا بفرش همصصه ذرهای بصصود‬
‫كصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصوثرم‬ ‫روشصصن شصصود ز روشصصنی ذات مصصن‬
‫یصصك نفخصصه بصصود ازنفصصس روح پصصرورم‬ ‫جهصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصان‬
‫بل اسم اعظمم‪ ً،‬بحقیقت چصصو بنگصصرم‬ ‫آبصصی كصصه زنصصده گشصصت ازو خضصصر‬
‫جصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصاودان‬
‫آن دم كزو مسیح همی مرده زنصصده‬
‫كصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصرد‬
‫فی الجملصصه مظهصصر همصصه اشیاسصصت‬
‫ذات مصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصن‬

‫صلوات الله و سلمه علیه و علی اصحابه و صحبه اجمعین‪.‬‬


‫اما بعد‪ :‬كلمهای چند در بیان مراتب عشق بر سنن سوانح بزبان وقت املء كرده‬
‫میشود‪ ً،‬تا آینه معشوق هر عاشق آید‪ ً،‬با آنكه رتبت عشق برتر از آنست كه بقوت فهم‬
‫وبیان پیرامن سراپردۀ ۀ جلل او توان گشت‪ ً،‬یا بدیدۀ ۀ كشف و عیان بجمال حقیقت او نظر‬
‫توان كرد‪.‬‬
‫و عصصصن وصصصصف التفصصصرق و الوصصصصاف‬ ‫تعصصالی العشصصق عصصن فهصصم الرجصصال‬
‫یجصصصصصل عصصصصن الاحاطصصصصصة و المثصصصصصال‬ ‫مصصصتی ماجصصصل شصصصیئی عصصصن خیصصصال‬

‫به تتق عزت محتجب است و بكمال استغنا متفرد‪ ً،‬حجب ذات او صفات اوست و‬
‫صفاتش مندرج در ذات‪ ً،‬و عاشق جمال او جلل اوست و جمالش مندمج در جلل؛ علی‬
‫الدوام خود با خود عشق میبازد و بغیر نپردازد‪ .‬هر لحظه از روی معشوقی پرده‬
‫براندازد و هر نفس از راه عاشقی پردۀ ۀ آغاز زد‪.‬‬
‫نظم‬
‫عاشصصصصقی كصصصصو كصصصصه بشصصصصنود آواز؟‬ ‫عشصصصق در پصصصرده مینصصصوازد سصصصاز‬
‫هصصصصر زمصصصصان زخمهای كنصصصصد آغصصصصاز‬ ‫هصصصر نفصصصس پصصصردهای دگصصصر سصصصازد‬
‫كصصه شصصنید ایصصن چنیصصن صصصدای دراز؟‬ ‫همصصه عصصالم صصصدای نغمصصه اوسصصت‬
‫خصصصصود صصصصصدا كصصصصی نگصصصصاه دارد راز؟‬ ‫راز او از جهصصصصصان بصصصصصرون افتصصصصصاد‬
‫خصصود تصصو بشصصنو كصصه مصصن نیصصم غمصصاز‬ ‫سصصصصصصصر او از زبصصصصصصصان هصصصصصصصر ذره‬

‫‪3‬‬
‫هر زمان بهر زبان راز خود باسمع خود گوید‪ ً،‬هردم بهر گوش سخن از زبان خود شنود‪ً،‬‬
‫هر لحظه بهر دیده حسن خود را بر نظر خود عرضه دهد‪ ً،‬هر لمحه بهر روی وجود خود را‬
‫بر شهود خود جلوه دهد‪ ً،‬وصف او از من شنو‪:‬‬
‫و غمزعیصصصون ثصصصم كسصصصر الحصصصواجب‬ ‫یحصصصدثنی فصصصی صصصصامت ثصصصم نصصصاطق‬

‫دانی چه حدیث میكند در گوشم؟ میگوید‪:‬‬


‫عنقای مغربم كه نشصصانم پدیصصد نیسصصت‬ ‫عشقم كه در دو كصصون مكصصانم پدیصصد‬
‫منگر بدان كه تیر و كمانم پدید نیست‬ ‫نیسصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصت‬
‫از غصصایت ظهصصور عیصصانم پدیصصد نیسصصت‬ ‫ز ابصصرو و غمصزه هصر دو جهصان صصصید‬
‫وین طرفهتر كه گصصوش و زبصصانم پدیصصد‬ ‫كصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصردهام‬
‫نیسصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصت‬ ‫چون آفتاب در رخ هصصر ذره ظصصاهرم‬
‫مانند در دو عالم از آنصصم پدیصصد نیسصصت‬ ‫گویم بهر زبان و بهر گصصوش بشصصنوم‬
‫چصصون هرچصصه هسصصت در همصصه عصصالم‬
‫همصصصصصصصصصصصصصصصصصصصه منصصصصصصصصصصصصصصصصصصصم‬

‫مقدمه‬
‫بدان كه در اثنای هر لمعهای ازین لمعان ایمائی كرده میآید بحقیقتی منزه از تعین‪ ً،‬خواه‬
‫حبش نام نه خواه عشق‪ ً،‬اذلامشاحة فی الالفاظ‪ ً،‬و اشارتی نموده میشود بكیفیت‬
‫سیراو در اطوار و ادوار‪ ً،‬وسفر اودر مراتب استیداع و استقرار‪ ً،‬و ظهور او بصورت‬
‫معانی و حقایق‪ً،‬و بروز او بكسوت معشوق و عاشق و باز انطوای عاشق در معشوق‬
‫عیناا‪ ً،‬و انزوای معشوق در عاشق حكماا‪ ً،‬و اندراج هر دو در سطوات وحدت او جمعاا‪ .‬و‬
‫هنالك اجتمع الفرق و ارتتق الفتق و استتر النور فی النور وبطن الظهور فی الظهور‪ ً،‬و‬
‫نودی من وراء سرادقات العزة‪ :‬الا كل شیئی ما خلالله باطل‪ ً،‬و غایت العین لارسم و‬
‫لااثر‪ ً،‬و برزوالله الواحد القهار‬

‫ۀ اول‬
‫لمع ۀ‬
‫اشتقاق عاشق و معشوق از عشق است و عشق در مقر خود از تعین منزه است و در‬
‫حریم عین خود از بطون و ظهور مقدس‪ ً،‬ولیكن بهر اظهار كمال‪ ً،‬از آن روی كه عین ذات‬
‫ۀ عاشقی و معشوقی بر خود عرضه كرد و حسن‬ ‫خود است و صفات خود‪ ً،‬خود را در آین ۀ‬
‫خود را بر نظر خود جلوه داد‪ .‬از روی ناظری و منظوری نام عاشقی و معشوقی پیدا‬
‫آمد‪ .‬نعت طالبی و مطلوبی ظاهر گشت‪ .‬ظاهر را بباطن بنمود‪ ً،‬آوازۀ ۀ عاشقی برآمد‪.‬‬
‫باطن را به ظاهر بیاراست‪ ً،‬نام معشوقی آشكارا شد‪.‬‬
‫چون گشت ظاهر این همه اغیار آمده‬ ‫یك عین متفق كه جز او ذرهای نبود‬
‫مطلصصوب را كصصه دیصصد طلبكصصار آمصصده؟‬ ‫ای ظصصصاهر تصصو عاشصصق و معشصصوق‬
‫بصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصاطنت‬

‫ۀ جمال خود كند‪ ً،‬و از روی‬ ‫ذات عشق از روی معشوقی آینه عاشق آمد‪ ً،‬تادروی مطالع ۀ‬
‫عاشقی آینه معشوق آمد‪ ً،‬تا در او اسماء و صفات خود بیند‪ ً،‬هرچند در دیدۀ ۀ شهود یك‬
‫مشهود بیش نیاید‪ .‬اما چون یك روی بدو آینه نماید‪ ً،‬هر آینه در هر آینه روئی دیگر پیدا آید‪.‬‬
‫اذا انصصصصت اعصصصصددت المرایصصصصا تعصصصصددا‬ ‫و مصصصا الصصصوجه الاواحصصصد غیصصصر انصصصه‬

‫بیت‬

‫‪4‬‬
‫عیصصصن دگصصصر یكیسصصصت پدیصصصدار آمصصصده‬ ‫غیری چگونه روی نماید؟ چو هر چه‬
‫هسصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصت‬

‫ۀ دوم‬
‫لمع ۀ‬
‫سلطان عشق خواست كه خیمه بصحرا زند‪ ً،‬در خزاین بگشاد گنج بر عالم پاشید‪.‬‬
‫شعر‬
‫تصصصا بهصصصم بصصصر زنصصصد وجصصصودو عصصصدم‬ ‫چصصصتر برداشصصصت و بركشصصصید علصصصم‬
‫شصصصصر و شصصصصوری فكنصصصصد در عصصصصالم‬ ‫بیقصصصصصراری عشصصصصصق شصصصصصورانگیز‬

‫ورنه عالم بابود نابود خود آرمیده بود‪ ً،‬و درخلوتخانه شهود آسوده‪ ً،‬آنجا كه‪ :‬كان الله ولم‬
‫یكن معه شیئی‪.‬‬
‫بصصصر لصصصوح وجصصصود نقصصصش اغیصصصار نبصصصود‬ ‫آن دم كصصه زهصصر دو كصصون آثصصار نبصصود‬
‫در گوشصصصه خلصصصوتی كصصصه دیصصصار نبصصصود‬ ‫معشصوقه و عشصصق تصصابهم میبصودیم‬

‫ناگاه عشق بیقرار‪ ً،‬از بهر اظهار كمال‪ ً،‬پرده از روی كار بگشود‪ ً،‬و از روی معشوقی‬
‫خود را بر عین عاشق جلوه فرمود‪ً،‬‬
‫عصصصصالم انصصصصدر نفصصصصس هویصصصصدا شصصصصد‬ ‫پصصصرده حسصصصن او چصصصو پیصصصدا شصصصد‬
‫حسصصصن رویصصصش بدیصصصد وشصصصیدا شصصصد‬ ‫وام كصصصصصرد از جمصصصصصال او نظصصصصصری‬
‫ذوق آن چصصصصون بیصصصصافت گویصصصصا شصصصصد‬ ‫عصصصاریت بسصصصتد از لبصصصش شصصصكری‬

‫فروغ آن جمال عین عاشق راكه عالمش نام نهی نوری داد‪ ً،‬تا بدان نور آن جمال بدید‪ً،‬‬
‫چه او را جز بدونتوان دید كه‪ :‬لا تحمل عطا یاهم الا مطایاهم‪ .‬عاشق چون لذت شهود‬
‫یافت‪ ً،‬ذوق وجود بخشید‪ ً،‬زمزمه قول »كن« بشنید‪ ً،‬رقص كنان بر در میخانه عشق دوید‬
‫و میگفت‪ :‬رباعیة‪.‬‬
‫پر كصصن قصصدحی كصصه جصصان شصصیرین مصصن‬ ‫ای ساقی از آن مصصی كصصه دل و دیصصن‬
‫اسصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصت‬ ‫مصصصصصصصصصصصصصصصصصصصن اسصصصصصصصصصصصصصصصصصصصت‬
‫معشوق بجام خوردن آئین مصصن اسصصت‬ ‫گصصر هسصصت شصصراب خصصوردن آئیصصن‬
‫كسصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصی‬

‫ساقی بیك لحظه چندان شراب هستی در جام نیستی ریخت كه‪:‬‬
‫در هصصم آمیخصصت رنصصگ جصصام و مصصدام‬ ‫از صصصصفای مصصصی و لطصصصافت جصصصام‬
‫یصصا مصصدام اسصصت و نیسصصت گصصوئی جصصام‬ ‫همه جام است و نیست گصصوئی مصصی‬
‫رخصصصصصت برداشصصصصصت از میصصصصصانه ظلم‬ ‫تصصصصا هصصصصوا رنصصصصگ آفتصصصصاب گرفصصصصت‬
‫كصصصصار عصصصصالم از آن گرفصصصصت نظصصصصام‬ ‫روز و شصصب بصصا هصصم آشصصتی كردنصصد‬

‫صبح ظهور نفس زده‪ ً،‬آفتاب عنایت بتافت‪ ً،‬نسیم سعادت بوزید‪ ً،‬دریای جود در جنبش‬
‫آمد‪ .‬سحاب فیض چندان باران‪ :‬ثمر ش علیهم من نوره‪ ً،‬بر زمین استعداد بارید كه‪:‬‬
‫واشرقت الارض بنور ربها‪ ً،‬عاشق سیراب آب حیات شد‪ ً،‬از خواب عدم برخاست‪ً،‬قبای‬
‫وجود درپوشید‪ ً،‬كله شهود بر سر نهاد‪ ً،‬كمر شوق بر میان بست‪ ً،‬قدم در راه طلب نهاد و‬
‫از علم بعین آمد و از گوش بآغوش‪ ً،‬نخست دیده بگشاد و نظرش بر جمال معشوق آمد‪ً،‬‬
‫گفت‪ :‬ما رأیت شیئا الاورأیت الله فیه‪ .‬نظر در خود كرد همگی خود او را یافت‪ ً،‬گفت‪:‬‬
‫فلم انظر بعینی غیر عینی‪.‬‬
‫عجب كاری! من چون همه معشوق شدم عاشق كیست؟‬

‫‪5‬‬
‫اینجا عاشق عین معشوق آمد‪ ً،‬چه او را از خود بودی نبود تا عاشق تواندبود؛ او هنوز‪:‬‬
‫كمالم یكن؛ در عدم برقرار خود است و معشوق‪ :‬كمالم یزل‪ ً،‬در قدم برقرار خود‪ ً،‬و هو‬
‫الن كما علیه كان‪.‬‬
‫چون وصل درنگنجد هجصصران چصصه كصصار‬ ‫معشوق و عشصصق و عاشصصق هرسصصه‬
‫دارد؟‬ ‫یصصصصصصصصصصك اسصصصصصصصصصصت اینجصصصصصصصصصصا‬

‫ۀ سوم‬
‫لمع ۀ‬
‫عشق هر چند خود را دایم بخود میدید‪ ً،‬خواست تا در آینه نیز جمال و كمال معشوقی‬
‫ۀ عین عاشق كرد‪ ً،‬صورت خودش در نظر آمد‪ ً،‬گفت‪:‬‬ ‫خود مطالعه كند‪ ً،‬نظر در آین ۀ‬
‫حاشصصای‪ ً،‬حاشصصای‪ً،‬مصصن اثبصصات اثنیصصن‬ ‫أ انت ام انا هذا العیصصن فصصی العیصصن؟‬

‫ۀ‪ :‬یحبهم‪ ً،‬در جهان انداخت و چون در نگری‪:‬‬ ‫عاشق صورت خود گشت و دبدب ۀ‬
‫كس نیسصصت در ایصصن میصصان تصصو خصصوش‬ ‫بصصر نقصصش خصصود اسصصت فتنصصه نقصصاش‬
‫بصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصاش‬

‫ۀ آفتابست‪ ً،‬همچنانكه از ذات مهر در ماه هیچ نیست‪ ً،‬كذلك لیس فی ذاته من‬ ‫ماه آین ۀ‬
‫سواه شیئی ولافی سواه من ذاته شیئی‪ .‬و چنانكه نور مهر را بماه نسبت كنند‪ ً،‬صورت‬
‫محبوب به محب اضافت كنند‪ ً،‬والا‪:‬‬
‫رباعی‬
‫آن صورت آن كس اسصصت كصصان نقصصش‬ ‫ۀ هستی پیداست‬ ‫هر نقش كه برتخت ۀ‬
‫آراسصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصت‬ ‫دریصصای كهصصن چصصو برزنصصد مصصوجی نصصو‬
‫موجش خوانند و در حقیقت دریاسصصت‬

‫كثرت و اختلف صور امواج بحر را متكثر نگرداند‪ ً،‬مسما را من كل الوجوه متعدد نكند‪ً،‬‬
‫دریا نفس زند بخار گویند‪ ً،‬متراكم شود ابر خوانند‪ ً،‬فرو چكیدن گیرد باران نام نهند‪ً،‬جمع‬
‫شود و بدریا پیوندد‪ً،‬همان دریا خوانند كه بود‪.‬‬
‫قطعه‬
‫ان الحصصصصصصوادث امصصصصصصواج و انهصصصصصصار‬ ‫البحر بحر علی ما كصصان فصصی القصصدم‬
‫عمصصصن تشصصصكل فیهصصصا فهصصصی اسصصصتار‬ ‫لا تحجبنصصصصصك اشصصصصصكال تشصصصصصاكلها‬

‫قعر این بحر ازل است و ساحلش ابد‪ .‬مصراع‪ :‬ساحلش قعر است و قعرش بیكران‪ً،‬‬
‫برزخ توئی تو‪ ً،‬بحر بجز یكی نیست‪ ً،‬از توئی موهوم تو دو مینماید‪ ً،‬اگر تو خود را فرا آب‬
‫این دریا دهی‪ ً،‬برزخی كه آن توئی تو است از میان برخیزد و بحر ازل با بحر ابد بیامیزد‪ ً،‬و‬
‫اول وآخر یكی بود‪.‬‬
‫هصصصر چصصصار یكصصصی شصصصود‪ ً،‬تصصصو فصصصرد آ‬ ‫امصصصصصصروز و پریصصصصصصرودی و فصصصصصصردا‬

‫آنگاه چون دیده بگشائی همه تو باشی و تو در میان نه‪.‬‬


‫بیت‬
‫رو بنزدیصصصصك خصصصصویش هیصصصصچ مبصصصصاش‬ ‫همه خواهی كه باشصصی‪ ً،‬ای او بصصاش‬

‫‪6‬‬
‫ۀ چهارم‬
‫لمع ۀ‬
‫غیرت معشوق اقتضا كرد كه عاشق غیر او رادوست ندارد و بغیر او محتاج نشود‪ .‬لاجرم‬
‫خود را عین همه اشیاء كرد‪ ً،‬تا هر چه را دوست دارد و به هرچه محتاج شود او بود‪.‬‬
‫لاجصصصصرم عیصصصصن جملصصصصه اشصصصصیا شصصصصد‬ ‫غیرتصصش غیصصر در جهصصان نگذاشصصت‬

‫و هیچكس هیچ چیز را چنان دوست ندارد كه خود را‪ ً،‬بدان اینجا كه تو كیستی‪.‬‬
‫رباعیة‬
‫یك توست ز اصل و فرع‪ ً،‬بنگر تو نكو‬ ‫تاظن نبری كه هست این رشصصته دو‬
‫شك نیست كه ایصصن جملصصه منصصم‪ ً،‬لیصصك‬ ‫تصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصو‬
‫بصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصدو‬ ‫این اوست همه‪ ً،‬ولیك پیداست بمن‬

‫و چون آفتاب در آینه تابد‪ ً،‬آینه خود را آفتاب پندارد‪ ً،‬لاجرم خود را دوست گیرد‪ ً،‬چه همه‬
‫چیز مجبول است بر دوستی خود‪ ً،‬و در حقیقت اوئی او آفتابست‪ ً،‬چه ظهور او راست‪ً،‬‬
‫آینه قابلی بیش نیست‪.‬‬
‫شعر‬
‫فصصصصاذا اشصصصصرقت فصصصصذالك شصصصصروقی‬ ‫ظهصصصرت شمسصصصها فغیبصصصت فیهصصصا‬

‫اوست كه خود را دوست میدارد در تو‪ ً،‬اینجا معلوم شود كه‪ :‬لایحب الله غیرالله‪ ً،‬چه‬
‫معنی دارد؟ مفهوم گردد كه‪ :‬لایری الله غیرالله‪ ً،‬چه اشارتست؟ روشن شود كه‪:‬‬
‫لایذكرالله الا الله چرا گویند؟ مبرهن گردد كه مصطفی صلوات الله علیه بهر چه‬
‫میفرماید‪ :‬اللهم متعنی بسمعی و بصری واجعله الوارث منی‪ .‬مگر میگوید‪ :‬متعنی بك‪ً،‬‬
‫چه سمع و بصرمن توئی‪ً،‬و انت خیر الوارثین‪.‬‬
‫شعر‬
‫فلیصصصصس یعلصصصصم الا اللصصصصه مصصصصا اللصصصصه‬ ‫تبصصصارك اللصصصه وارت عینصصصه حجصصصب‬
‫ماشصصصئت عنصصصه فصصصان السصصصامع اللصصصه‬ ‫خصصذحیث شصصئت فصصان اللصصه ثصصم وقصصل‬

‫اظهار چنین اسرار هرچند تازگی دارد‪ ً،‬اما معذور دار كه‪:‬‬
‫بیت‬
‫زان روی كه خصصود نمصصود خصصود را خصصود‬ ‫خصصود گفصصت حقیقصصتی و خصصود شصصنید‬
‫دیصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصد‬

‫جنید قدس الله روحه گفت‪ :‬سی سال است با حق سخن میگویم و خلق پندارد كه با‬
‫ایشان میگویم‪ ً،‬بسمع موسی صلوات الله علیه همو بشنید كه بزبان شجره سخن گفت‪.‬‬
‫بیت‬
‫وز مصصا و شصصما بهصصانه بصصر سصصاختهاند‬ ‫خود میگویصصد و بصصاز خصصود میشصصنود‬

‫ۀ پنجم‬
‫لمع ۀ‬
‫محبوب در آینه هر لحظه روئی دیگر نماید و هر دم بصورتی دیگر برآید؛ زیرا كه صورت‪ً،‬‬
‫بحكم اختلف آینه هر دم دیگرمیشود و آینه هر نفس بحسب اختلف احوال دیگر‬
‫میگردد‪.‬‬
‫قطعه‬
‫مینمایصصصصصصصد جمصصصصصصصال او هصصصصصصصردم‬ ‫در هصصصصصر آیینصصصصصه روی دیگرگصصصصصون‬
‫گصصصصصصصصه نمایصصصصصصصصد بصصصصصصصصصورت آدم‬ ‫گصصصصصه برآیصصصصصد بكسصصصصصوت حصصصصصوا‬

‫‪7‬‬
‫از این جاست كه هرگز در یك صورت دوبار روی ننماید و در دو آینه بیك صورت پیدا نیاید‪.‬‬
‫ابوطالب مكی میفرماید كه‪ :‬لایتجلی فی صورة مرتین و لایتجلی فی صورة لاثنین‪.‬‬
‫قطعه‬
‫بصصصصود در هصصصصر ذره دیصصصصداری دگصصصصر‬ ‫چصصصون جمصصصالش صصصصدهزاران روی‬
‫از جمصصصال خصصصویش رخسصصصاری دگصصصر‬ ‫داشصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصت‬
‫تصصصصا بصصصصود هصصصصر دم گرفتصصصصاری دگصصصصر‬ ‫لاجصصصصرم هصصصصر ذره را بنمصصصصود بصصصصاز‬
‫چون یك است اصل عدد از بهر آنك‬

‫لاجرم هر عاشقی از او نشانی دیگر دهد و هر عارفی عبارتی دیگر گوید و هر محققی‬
‫اشارتی دیگر كند‪ ً،‬سخن همین است‪:‬‬
‫شعر‬
‫وكصصصصل الصصصصی ذاك الجمصصصصال یشصصصصیر‬ ‫عباراتناشصصصصتی و حسصصصصنك واحصصصصد‬

‫قطعه‬
‫چصصصصصصصصو در نگرنصصصصصصصصد از كرانهصصصصصصصصا‬ ‫نظارگیصصصصصصصصصصان روی خصصصصصصصصصصوبت‬
‫زیصصصصصن جاسصصصصصت تفصصصصصاوت نشصصصصصانها‬ ‫در روی تصصصصو روی خصصصصویش بیننصصصصد‬

‫دانی كه بر این شهود كرا اطلع دهند؟ لمن كان له قلب‪ ً،‬آن را كه بتقلیب خود در احوال‬
‫تقلیب او در صور مطالعه داند كرد و از آن مطالعه فهم داند كرد كه مصطفی صلی الله‬
‫علیه وآله چرا فرماید‪ :‬من عرف نفسه فقد عرف ربه‪ ً،‬و جنید رحمة الله علیه بهر چه‬
‫گوید‪ :‬لون الماء لون انائه‪ .‬مگر گوید صورت‪ً،‬بحكم اختلف آینه هر دم بصورت دیگر‬
‫متبدل شود‪ ً،‬چنانكه دل بحسب تنوع احوال‪ ً،‬در خبر است كه‪ :‬مثل القلب كمثل ریشة فی‬
‫فلة یقلبها الریاح ظهرا ا لبطن اصل اين رياح كه ريح تواند بود كه مصطفی فرمود لاتسبوا‬
‫الریح فانها من نفس الرحمن اگر خواهی كه از نفحات این نفس بوئی بمشام تو رسد‪ ً،‬در‬
‫كارستان‪ :‬كل یوم هو فی شأن‪ ً،‬نظاره شو‪ ً،‬تا عیان بینی كه‪ :‬تنوع تو در احوال از تنوع‬
‫اوست در شئون و افعال‪ ً،‬پس معلوم كنی كه‪:‬لون الماء لون انائه‪ ً،‬اینجا هم آن رنگ دارد‬
‫كه‪ :‬لون المحب لون محبوبه‪ ً،‬پس گوئی‪:‬‬
‫شعر‬
‫فتشصصصصصصصابها و تشصصصصصصصاكل الامصصصصصصصر‬ ‫رق الزجصصصصصاج و رقصصصصصت الخمصصصصصر‬
‫و كأنمصصصصصصصصا قصصصصصصصصدح ولا خمصصصصصصصصر‬ ‫فكصصصصصصأ نمصصصصصصا خمصصصصصصر ولا قصصصصصصدح‬

‫ۀ ششم‬
‫لمع ۀ‬
‫ۀ او‬
‫نهایت این كار آنست كه محب محبوب را آینه خود بیند و خود را آین ۀ‬
‫قطعه‬
‫گردد همصصه جهصصان بحقیقصصت مصصصورش‬ ‫هر دم ك ه در صصفای رخ یصار بنگصرد‬
‫بینصصد چصصو آفتصصاب‪ ً،‬رخ خصصوب دلصصبرش‬ ‫چون باز در فضای دل خود نظر كند‬

‫گاه این شاهد او آید و او مشهود این‪ ً،‬و گاه او منظور این شودو این ناظر او‪ ً،‬و گاه این‬
‫برنگ او برآید و گاه او بوی این گیرد‪.‬‬
‫قطعه‬
‫كصصصصه حقیقصصصصت كنصصصصد برنصصصصگ مجصصصصاز‬ ‫عشصصق مشاطهایسصصت رنصصگ آمیصصز‬
‫بطصصصصصرازد بشصصصصصانه زلصصصصصف ایصصصصصاز‬ ‫تصصصصصصا بصصصصصصدام آورد دل محمصصصصصصود‬

‫ۀ بها و كمال درپوشاند و بحلی حسن و جمال خودش بیاراید‪ ً،‬چون‬ ‫گاه عاشق را حل ۀ‬
‫عاشق در خود نظر كند‪ ً،‬همه رنگ معشوقی بیند‪ ً،‬بلكه خود را همه او بیند‪ ً،‬لاجرم گوید‪:‬‬

‫‪8‬‬
‫سبحانی ما اعظم شأنی و من مثلی‪ً،‬و هل فی الدارین غیری و گاه لباس عاشق در‬
‫معشوق پوشد تا از مقام كبریا و استغنا نزول فرماید و با عاشق لابه گری كند‪ :‬انی و‬
‫حقی لك محب‪ً،‬فبحقی علیك كن لی محبا‬
‫گاه دست این بدامن او آویزد كه‪ :‬الاطال شوق الابرار الی‪ .‬و گاه شوق او از گریبان این‬
‫سر بزند‪:‬انی الیهم لاشد شوقاا‪ .‬و گاه این بینائی او شود تا گوید‪:‬‬
‫فقلصصصصت مصصصصن انصصصصت؟ فقصصصصال انتصصصصا‬ ‫رأیصصصصصصت ربصصصصصصی بعیصصصصصصن ربصصصصصصی‬

‫گاه او گویائی این آید كه‪ :‬فاجره حتی یسمع كلم الله‪ ً،‬در عشق از این بوالعجبیها باشد‪.‬‬

‫ۀ هفتم‬
‫لمع ۀ‬
‫عشق در همه ساریست‪ ً،‬ناگزیر جمله اشیاءاست و كیف تنكر العشق و مافی الوجود‬
‫الاهو‪ ً،‬ولولاالحب ماظهر ماظهر‪ ً،‬فبالحب ظهر الحب سارفیه‪ً،‬بل هو الحب كله‪ ً،‬ذات‬
‫محب و عشق او محال است كه مرتفع شود‪ ً،‬بلكه تعلق او نقل شود‪ ً،‬از محبوبی به‬
‫محبوبی‬
‫شعر‬
‫مصصصصصصا الحصصصصصصب الا للحصصصصصصبیب الاول‬ ‫نقل فئوادك حیث شئت مصصن الهصصوی‬

‫هر كرا دوست داری او رادوست داشته باشی‪ ً،‬و بهرچه روی آوری‪ً،‬روی بدو آورده باشی‪ً،‬‬
‫واگر ندانی‪.‬‬
‫شعر‬
‫جمیعهصصصم لصصصك قصصصددانواو مصصصا فطنصصصوا‬ ‫فكصصل مغصصری بمحبصصوب یصصدین لصصه‬

‫قطعه‬
‫گر شناسند واگر نصصه سصصوی تصصو اسصصت‬ ‫میصصصل خلصصصق جملصصصه عصصصالم تصصصا ابصصصد‬
‫دوسصصتی دیگصصران بصصر بصصوی تصصو اسصصت‬ ‫جز تراچصصون دوسصصت نتصصوان داشصصتن‬

‫غیر او را نشاید كه دوست دارند‪ ً،‬بلكه محال است‪ ً،‬زیرا كه هرچه را دوست دارند‪ ً،‬بعد از‬
‫محبت ذاتی كه موجبش معلوم نبود‪ ً،‬یا بهرحسن باشد‪ ً،‬یا بهر احسان‪ ً،‬و این هر دو غیر او‬
‫را نیست‪.‬‬
‫شعر‬
‫معصصصارله‪ ً،‬بصصصل حسصصصن كصصصل ملیحصصصة‬ ‫فكصصصل ملیصصصح حسصصصنه مصصصن جمالهصصصا‬

‫الاآنست كه پس پردۀ ۀ اسباب و چهرۀ ۀ احباب محتجب است‪ ً،‬نظر مجنون هرچند بر جمال‬
‫لیلی است‪ ً،‬اما لیلی آینهای بیش نیست و لهذا قال‪ :‬می عشق و عف و كتم و مات‪ ً،‬مات‬
‫شهیدا نظر مجنون در حسن لیلی بر جمالی است كه جز آن جمال همه قبیح است و‬
‫اگرچه مجنون نداند‪ .‬ان الله جمیل‪ :‬غیر او را نشاید كه جمال باشد‪.‬‬
‫بیت‬
‫او را ز كجصصصصصصصا جمصصصصصصصال باشصصصصصصصد؟‬ ‫آن را كصصصصه بخصصصصود وجصصصصود نبصصصصود‬

‫و هو یحب الجمال جمال محبوب بذات خود است‪ ً،‬اوست كه بچشم مجنون نظر بجمال‬
‫خود كند در حسن لیلی‪ ً،‬و بدو خود را دوست میدارد‪.‬‬
‫دایمصصصصا ا بصصصصر جمصصصصال خصصصصود نگصصصصران‬ ‫مرد عشق تو هصصم تصصوئی‪ ً،‬كصصه تصصوئی‬

‫پس بر مجنون كه نظرش در آینه دوست بر جمال مطلق بود قلم انكار نرود كه نظر در‬
‫آینه حسن لیلی بر جمال مطلق آید‪.‬‬
‫بیت‬

‫‪9‬‬
‫در همصصصصه آفصصصصاق گصصصصردش نیسصصصصت‬ ‫ایصصن چنیصصن عاشصصقی كصصه میشصصنوی‬

‫٭٭٭‬
‫كانجاكه شیر عشق است انسصصان چصصه‬ ‫دعوی عشق مطلق مشصصنو ز نسصصل‬
‫كصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصار دارد؟‬ ‫انسصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصان‬

‫هرچه بینی جمال اوست‪ ً،‬پس همه جمیل باشد‪ ً،‬لاجرم همه را دوست دارد‪ ً،‬و چون‬
‫درنگری خود را دوست داشته باشد‪ ً،‬هر عاشقی كه بینی جز خود را دوست ندارد‪ ً،‬زیرا‬
‫كه در آینه ز روی معشوقی جز خود را نبیند‪ ً،‬لاجرم جز خود را دوست نگیرد‪ .‬المؤمن‬
‫مرآة المؤمن‪ ً،‬و الله المؤمن‪ .‬بیان این همه میگوید‪.‬‬
‫بیت‬
‫جصصصامی اسصصصت جهصصصان نمصصصای‪ ً،‬چصصصون‬ ‫تصصو دیصصده بدسصصت آر‪ ً،‬كصصه هصصر ذره ز‬
‫درنگصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصری‬ ‫خصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصاك‬

‫ۀ ذات خود صورت محبوب بیند‪ ً،‬آن محبوب باشد كه صورت‬ ‫اینكه بینی كه محب در آین ۀ‬
‫ۀ محب میبیند زیرا كه شهود محب ببصر بود‪ ً،‬و بصر او بمقتضای‪ :‬كنت‬ ‫خود را در آین ۀ‬
‫سمعه و بصره ویده و لسانه‪ ً،‬عین محبوب است‪ً،‬پس هرچند عاشق بیند و داند و گوید و‬
‫شنود‪ ً،‬همه عین محبوب آمد‪ .‬فانما نحن به وله‪ ً،‬و لباس محب و محبوب و طالب و‬
‫مطلوب و مستمع و سمیع و مطاع و مطیع از روی ظهور همه یكی آمد‪ ً،‬اما فهم هر كس‬
‫كجا رسد؟‬
‫پشصصهای آخصصر سصصلیمان كصصی شصصود؟‬ ‫هر گدائی مرد سصصلطان كصصی شصصود؟‬
‫چصصونكه سصصلطان اسصصت‪ ً،‬سصصلطان كصصی‬ ‫نی عجب این اسصصت كصصان مصصرد گصصدا‬
‫شصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصود؟‬ ‫بوالعجب كاری است‪ً،‬بس نادر رهی‬
‫كاین چو عیصصن او بصصود‪ ً،‬آن كصصی شصصود؟‬

‫ۀ هشتم‬
‫لمع ۀ‬
‫ۀ معنی‪ ً،‬یا ورای صورت و معنی‪ .‬اگر جمال بر‬ ‫ۀ صورت روی نماید‪ ً،‬یا در آین ۀ‬ ‫محبوب یادرآین ۀ‬
‫نظر محب در كسوت صورت جلوه دهد‪ ً،‬محب از شهود لذت تواند یافت و از ملحظه‬
‫قوت تواند گرفت‪ .‬اینجا سر‪ :‬رأیت ربی فی احسن صورة با او گوید‪ :‬فاینما تولوا فثم‬
‫وجه الله‪ ً،‬چه معنی دارد؟ و معنی‪ :‬الله نور السموات والارض باوی در میان نهد كه‬
‫عاشق چرا گوید‪:‬‬
‫چصصه جسصصم و چصصه جصصان؟ جملصصه جهصصان‬ ‫یاری دارم كه جسم و جان صصصورت‬
‫صصصصصصصصصصصصصصصصصصورت اوسصصصصصصصصصصصصصصصصصت‬ ‫اوسصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصت‬
‫كاندر نظر من آید آن صصصورت اوسصصت‬ ‫هصصر صصصورت خصصوب و معنصصی پصصاكیزه‬

‫اگر جلل او از درون پردۀ ۀ معنی در عالم ارواح تاختن آرد‪ ً،‬محب را از خود چنان بستاند‬
‫كه از اونه رسم ماند و نه اسم‪ ً،‬اینجا محب نه لذت شهود یابد و نه ذوق وجود‪ .‬اینجا‬
‫فنای‪:‬من لم یكن و بقای‪ :‬من لم یزل‪ ً،‬باوی روی نماید كه‪:‬‬
‫شعر‬
‫فكصصصصصصان بلكصصصصصصون لانصصصصصصك كنتصصصصصصه‬ ‫ظهصصصرت لمصصصن ابقیصصصت بعصصصد فنصصصائه‬

‫چگونه باشد؛و اگر محبوب حجاب صورت و معنی از پیش جمال و جلل برافكند‪ ً،‬سطوت‬
‫ذات اینجا با محب همه این گوید‪:‬‬
‫بیت‬
‫كاشصصصصفته بصصصصود كصصصصارولایت بصصصصدوتن‬ ‫در شهر بگوی یصصا تصصو باشصصی یصصا مصصن‬

‫‪10‬‬
‫محب رخت بر بندد كه‪ :‬اذا جاء نهرالله بطل نهر عیسی‪.‬‬
‫پشه پیش سلیمان از باد بفریاد آمد‪ ً،‬فرمود كه‪ :‬خصم خود را حاضر كند‪ ً،‬گفت‪ :‬اگر مرا‬
‫طاقت مقاومت او بودی بفریاد نیامدمی‪.‬‬
‫خلصصصصصصق را روی كصصصصصصی نمایصصصصصصد او؟‬ ‫در كصصصصصصصدام آینصصصصصصصه درآیصصصصصصصد او؟‬

‫ۀ نهم‬
‫لمع ۀ‬
‫ۀ محبوب‪ً،‬كه در او‬ ‫ۀ محب است‪ ً،‬در او بچشم خود جز خود را نبیند و محب آین ۀ‬ ‫محبوب آین ۀ‬
‫اسماء و صفات و ظهور احكام آن بیند‪ ً،‬و چون محب اسماء و صفات او را عین او یابد‪ً،‬‬
‫لاجرم گوید‪:‬‬
‫شعر‬
‫كصصصصصصثیرةذات اوصصصصصصصاف و اسصصصصصصماء‬ ‫شصصهدت نفسصصك فینصصا و هصصی واحصصدة‬
‫ا‬
‫عینصصصا بهصصصا اتحصصصدا لمرئصصصی و الرائصصصی‬ ‫و نحصصصن فیصصصك شصصصهدنا بعصصصد كثرتنصصصا‬

‫چنین میگوید‪:‬‬
‫بیت‬
‫گرچه حقیقت مصصن اسصصت جصصام جهصصان‬ ‫جصصام جهصصان نمصصای مصصن روی طصصرب‬
‫نمصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصای تصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصو‬ ‫فصصصصصصصصصصصصصصصصزای تواسصصصصصصصصصصصصصصصصت‬

‫ۀ این‪ ً،‬آنگه كه محبوب آینه بود‪ ً،‬محب نظر كند‪ ً،‬اگردر‬ ‫ۀ او بود‪ ً،‬گاه او آین ۀ‬ ‫گاه این آین ۀ‬
‫صورت محبوب باطن و معانی خود بیند متشكل بشكل ظاهر او‪ ً،‬نفس خود را دیده باشد‬
‫بچشم خود‪ ً،‬و اگر صورتی بیند جسدی غیر شكل او و ورای آن چیزی دیگر داند كه هست‪ً،‬‬
‫صورت محبوب دیده باشد بچشم محبوب‪ ً،‬اما اگر محب آینه بود نظر كند‪ ً،‬اگر صورت‬
‫محبوب مقید است بشكل آینه‪ ً،‬حكم او را باشد‪ :‬لون الماء لون انائه‪ ً،‬و اگر خارج از شكل‬
‫خود بیند‪ ً،‬بداند كه آن مصور است كه محیط است بهمه صور‪ .‬والله من ورائهم محیط‬
‫چون محب مفلس از عالم صور قدم فراتر نهد‪ ً،‬همتش محبوب متعالی صفت خواهد‪ً،‬‬
‫ۀ صور از شهود او‬ ‫سر به محبوبی فرود نیارد كه مقید بود بقید شكل و مثال‪ً،‬تا به قید جمل ۀ‬
‫ۀ صورت و معنی بیند‪ ً،‬چه‪ :‬انما یتبین الحق عند اضمحلل‬ ‫محو شود‪ ً،‬محبوب را بیواسط ۀ‬
‫الرسوم‪.‬‬
‫شعر‬
‫در كلبه گدایان سلطان چصصه كصصاردارد؟‬ ‫در تنگنصصای صصصورت معنصصی چگصصونه‬
‫گو‪:‬با جمال جانان پنهان چه كار دارد؟‬ ‫گنجصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصد؟‬
‫صورت پرست غافل معنی چه دانصصد‬
‫آخصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصر؟‬

‫ۀ دهم‬
‫لمع ۀ‬
‫ۀ‬
‫ظهور دایم صفت محبوب است و خفا و كمون صفت محب‪ ً،‬چون صورت محبوب در آین ۀ‬
‫عین محب ظاهر شود‪ ً،‬آینه بحسب حقایق خود‪ ً،‬ظاهر را حكمی بخشد‪ ً،‬چنانكه ظهور‬
‫ظاهر را اسمی‪.‬‬
‫وابی شیخ كبیر فی حجور المرضصصعات‬ ‫ولدت امی اباهصصا ان ذامصصن اعجبصصات‬

‫‪11‬‬
‫اینجا منی و مائی پیدا آید‪ ً،‬توئی و اویی آشكارا گردد‪ ً،‬مادام كه محب را شهود جمال‬
‫ۀ صورت رو نماید؛ لذت و الم صورت بندد و اندوه و شادی ظاهر شود‪ً،‬‬ ‫محبوب در آین ۀ‬
‫خوف و رجا‪ً،‬قبض و بسط دامن گیرد‪ً،‬اما چون لباس صورت بركشد و در محیط احدیت‬
‫غوطه خورد‪ ً،‬او را نه از عذاب خبر بود و نه از نعیم‪ ً،‬نه امید دارد نه بیم‪ ً،‬نه خوف شناسد‬
‫نه رجا‪ ً،‬چه تعلق خوف و رجا بماضی و مستقبل بود‪ ً،‬او در بحری غرق است كه آنجا نه‬
‫ماضی است نه مستقبل‪ ً،‬بلكه آنجا همه حال در حال است و وقت در وقت‪.‬‬
‫شعر‬
‫من این دریصصای پرشصصور از نمصصك كمصصتر‬ ‫كسی كاندر نمك زار اوفتدگم گصصردد‬
‫نمیدانصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصم‬ ‫انصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصدروی‬

‫و نیز غایت خوف یا از حجاب بود و یا از رفع حجاب‪ ً،‬اینجا از هر دو ایمن است‪ً،‬زیرا كه‬
‫حجاب میان دو چیز فرض تواند كرد‪ ً،‬و اینجا جز یكی نتوان بود‪ ً،‬و از رفع حجاب هم باك‬
‫ندارد‪ ً،‬چه از رفع حجاب كسی را باك بود كه ترسد از تاب سبحات سوخته شود‪ ً،‬و من‬
‫هوالنار كیف یحترق؟‬
‫بیت‬
‫سصصایه را دوزخ و بهشصصت یكصصی اسصصت‬ ‫نیست را كعبه و كنشت یكی اسصصت‬

‫شعر‬
‫تسصصصصصاوی فیصصصصصه سصصصصصكران وصصصصصصاح‬ ‫اذا طلصصصصصع الصصصصصصباح بنجصصصصصم راح‬

‫نور نور را نسوزد‪ ً،‬بلكه نور در نور مندرج شود‪ :‬پس اهل احدیت را نه خوف باشد نه رجا‪ً،‬‬
‫نه نعیم بود نه عذاب؛ بایزید را گفتند‪ :‬كیف اصبحت؟ گفت‪ :‬لاصباح عندی ولامساء‪.‬‬
‫نی بیم نی امید‪ ً،‬نصصه حصصال و نصصه مقصصام‬ ‫اینجا كه منم نه بامصصداد اسصصت و نصصه‬
‫شصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصام‬

‫انما الصباح و المساء لمن یتقید بالصفة و انالاصفة لی‪.‬‬


‫مصراع‪:‬‬
‫چون نیست مرا ذات صفت چون باشد؟‬

‫ۀ یّازدهم‬
‫لمع ۀ‬
‫بدانكه میان صورت و آینه بهیچ وجه نه اتحاد ممكن بود نه حلول‪.‬‬
‫كصصصصصه تجلصصصصصی ندانصصصصصد او ز حلصصصصصول‬ ‫گوید آن كس در ایصصن مقصصام فضصصول‬

‫حلول و اتحاد جز در دو ذات صورت نبندد‪ ً،‬و در چشم شهود در همه وجود جز یك ذات‬
‫مشهود نتواند بود‪.‬‬
‫شعر‬
‫و ذاك سصصصر لاهصصصل العلصصصم ینكشصصصف‬ ‫العیصصصن واحصصصدة و الحكصصصم مختلصصصف‬

‫صاحب كشف كثرت در احكام بیند نه در ذات‪ ً،‬داند كه تغیر احكام در ذات اثر نكند‪ ً،‬چه‬
‫ذات را كمالی است كه قابل تغیر و تأثیر نیست‪ ً،‬نور بالوان آبگینه منصبغ نشود‪ ً،‬اما چنان‬
‫نماید‪.‬‬
‫شعر‬
‫شصصصصصعاعه فصصصصصترا آی فیصصصصصه الصصصصصوان‬ ‫لالون فی النصصور‪ ً،‬لكصصن فصصی الزجصصاج‬
‫بصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصدا‬

‫و اگر ندانی كه چه میگویم‪.‬‬

‫‪12‬‬
‫مصراع‪ :‬در چشم من آی و مینگر تا بینی‪.‬‬
‫پس برنگ هر یكی تابی عیان انصصداخته‬ ‫آفتصصصابی در هصصصزاران آبگینصصصه تصصصافته‬
‫اختلفصصی در میصصان ایصصن و آن انصصداخته‬ ‫جمله یك نصصور اسصصت لیكصصن رنگهصصای‬
‫مختلصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصف‬

‫ۀ دوازدهم‬
‫لمع ۀ‬
‫بر هر كه این در حقیقت بگشاید‪ ً،‬در خلوتخانه بود نابود خود نشیند و خود را و دوست را‬
‫ۀ یكدگر میبیند‪ ً،‬بیش سفر نكند‪ :‬لاهجرة بعد الفتح‪.‬‬ ‫در آین ۀ‬
‫بیت‬
‫كصصان پصصذیر ای صصصورت از نصصور اسصصت‬ ‫ۀ صصصورت از سصصفر دور اسصصت‬ ‫آینصص ۀ‬
‫از این خلوتخانه سفر نتوان كرد‪ :‬فاین تذهبون؟ اینجا غربت ممكن نبود‪ .‬لاسیاحة فی‬
‫امتی‪ .‬اینجا راه بسر شود‪ ً،‬طلب نماند‪ ً،‬قلق بیارامد ترقی تمام شود‪ ً،‬اضافت ساقط‬
‫افتد‪ ً،‬اشارت مضمحل گردد‪ ً،‬حكم‪» :‬من« »والی« طرح افتد‪ ً،‬چه وجود را ابتدا و انتها‬
‫نیست تا طرف تواند بود‪ ً،‬و آنجا زبان صاحب خلوت همه این گوید‪:‬‬
‫ولصصو كصصان غیصصری لصصم یصصصح وجودهصصا‬ ‫خلصصوت بمصصن اهصصوی فلصصم یصصك غیرنصصا‬

‫بلی! بعد از این اگر سفری بود در خود بودودر صفات خود‪ ً،‬ابویزید این آیت بشنید‪:‬یوم‬
‫نحشر المتقین الی الرحمن و فدا ا نعرهای زد و گفت‪:‬من یكون عنده الی این یحشر؟‬
‫آنكس كه نزد او باشد بكجا حشر شود؟ دیگری بشنید گفت‪ :‬من اسم الجبار الی الرحمن‬
‫و من اسم القهار الی اسم الرحیم‪.‬‬

‫ۀ سیزدهم‬
‫لمع ۀ‬
‫محبوب هفتاد هزار حجاب از نور و ظلمت بهر آن بر روی فرو گذاشت تا محب خوی فرا‬
‫ۀ شوق بجنباند‪ ً،‬بمدد‬ ‫كند و او را پس پرده بیند‪ ً،‬تا چون دیده آشنا شودو عشق سلسل ۀ‬
‫عشق و قوت معشوق پردههایكان یكان فرو گشاید‪ ً،‬پرتو سبحات جلل غیریت وهم را‬
‫بسوزد و او بجای او بنشیند و همگی عاشق شود‪ ً،‬چنانكه‪:‬‬
‫هرچصصصصه بخشصصصصد از او بصصصصدو بخشصصصصد‬ ‫هرچصصصصه گیصصصصرد از او بصصصصدو گیصصصصرد‬

‫اشارت مصطفی صلوات الله علیه در حدیث كه‪ :‬صلوة بسواك خیر من سبعین صلوة‬
‫بغیر سواك نخستین چیزی تواند بود‪ ً،‬یعنی یك نماز تو بی تو‪ ً،‬به از هفتاد نماز تو با تو‪ ً،‬زیرا‬
‫كه تا تو با توئی‪ً،‬این هفتادهزار حجاب مسدول بود‪ ً،‬و چون تو بی تو باشی هفتاد هزار‬
‫حجاب كرا محجوب گرداند؟ و همچنین سر‪ :‬فان لم تكن تراه‪ ً،‬فانه یراك‪ ً،‬چنان تواند بود‬
‫كه اگر تو نباشی به حقیقت ببینی‪.‬‬
‫گفتهاند‪ :‬این حجب صفات آدمی است نورانی‪ ً،‬چنانكه علم و یقین و احوال و مقامات و‬
‫ۀ اخلق ذمیمه‪.‬‬ ‫جمله اخلق حمیده‪ ً،‬و ظلمانی‪ ً،‬چنان كه جهل و گمان و رسوم و جمل ۀ‬
‫بیت‬
‫در گمصصصصان و در یقیصصصصن دانسصصصصتهاند‬ ‫پردههصصای نصصور و ظلمصصت را زعجصصز‬

‫لیكن اینجا حرفی است‪ :‬اگر چنانكه حجب این صفات نبودی سوخته گشتی‪ :‬زیرا كه‪:‬لو‬
‫كشفهالاحترقت سبحات وجهه ماانتهی الیه بصره من خلقه‪ .‬هاء‪ -‬بصره‪ -‬عاید با خلق‬
‫تواند بود‪ .‬یعنی اگر خلق و اوصاف خلق ادراك سبحان كندی سوخته شدی و میبینیم كه‬
‫با رؤیت نمیسوزد و حجب دایم مسدول میبینیم‪ .‬پس این حجب‪ً،‬اسماء و صفات او‬

‫‪13‬‬
‫تواند بود‪ ً،‬حجب نوری‪ :‬چنانكه ظهور و لطف و جمال‪ً،‬و ظلمانی‪ :‬چنانكه بطون و قهر و‬
‫جلل‪ .‬نشاید كه این حجب مرتفع شود‪ ً،‬كه اگر احدیت ذات از پردۀ ۀ صفات عزت بتابد‪ً،‬‬
‫ۀ اسماء و صفات تواند بود‪ً،‬‬‫اشیاء بكلی متلشی شود‪ ً،‬چه اتصاف اشیاء بوجود بواسط ۀ‬
‫هرچند وجود اشیاء بتجلی ذات باشد‪ ً،‬اما تجلی ذات پس پردۀ ۀ اسماء و صفات اثر كند‪.‬‬
‫پس حجب او اسماء و صفات او آمده‪ ً،‬چنانكه صاحب قوت القلوب فرمود‪:‬حجب الذات‬
‫بالصفات‪ ً،‬و حجب الصفات بالافعال‪ .‬و اگر به حقیقت نظر كنی حجاب او همو تواند بود‪ً،‬‬
‫بشدت ظهور محتجب است و بسطوت نورمستتر‪.‬‬
‫شعر‬
‫فكیصصصف یصصصدرك مصصصن بصصصالعین مسصصصتتر‬ ‫لقصصد بطنصصت فلصصم تظهصصر لصصذی بصصصر‬

‫میبینم و نمیدانم كه چه میبینم‪ ً،‬لاجرم میگویم‪:‬‬


‫قطعه‬
‫نهانی از همه عالم‪ ً،‬ز بس كه پیصصدائی‬ ‫حجاب روی توهم روی تو اسصصت در‬
‫از ایصصن بیصصان همصصه در چشصصم مصصن تصصو‬ ‫همصصصصصصصصصصصصصصصصصصصه حصصصصصصصصصصصصصصصصصصصال‬
‫میآئصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصی‬ ‫بصصه هصصر كصصه مینگصصرم صصصورت تصصو‬
‫جمصصال خصصود بصصه لباسصصی دگصصر بیصصارائی‬ ‫میبینصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصم‬
‫زرشك تا نشناسد كسی ترا هصصر دم‬

‫نشاید كه او را غیری حجاب آید‪ ً،‬چه حجاب محدود را باشد او را حد نیست؛ هرچه بینی در‬
‫عالم از صورت و معنی او بود و او بهیچ صورتی مقید نه‪ ً،‬در هر چه او نباشد آن چیز‬
‫نباشد‪ ً،‬و در هرچه او باشد آن چیز هم نباشد‪.‬‬
‫جمله جصصانی لیصصك چصصون گصصردی نهصصان؟‬ ‫تصصو جهصصانی لیصصك چصصون آئصصی پدیصصد؟‬
‫چون نهصصان گصصردی كصصه جاویصصدی عیصصان‬ ‫چصصون شصصوی پیصصدا كصصه پنهصصانی مصصدام‬
‫هم نه اینی هصم نصصه آن‪ ً،‬هصم ایصن و آن‬ ‫هم عیانی هم نهصصان‪ ً،‬هصصم هصصر دوئصصی‬

‫ۀ چهاردهم‬
‫لمع ۀ‬
‫محب و محبوب را یك دایره فرض كن كه آن را خطی بدو نیم كند بر شكل دو كمان ظاهر‬
‫گردد‪ ً،‬اگر آن خط كه مینماید كه هست و نیست‪ ً،‬وقت منازله از میان محو شود‪ ً،‬دایره‬
‫چنانكه هست یكی نماید‪ ً،‬سر قاب قوسین پیدا آید‪.‬‬
‫قطعه‬
‫جصصصز خطصصصی در میصصصان نصصصور و ظلصصصم‬ ‫مینماید كصصه هسصصت‪ ً،‬نیسصصت جهصصان‬
‫بشناسصصصصصصی حصصصصصصدوث را ز قصصصصصصدم‬ ‫گصصر بخصصوانی تصصو آن خصصط موهصصوم‬

‫هر كه این خط را چنانكه هست بخواند كه‪ :‬همه هیچاند هیچ اوست كه اوست‪ .‬اما اینجا‬
‫حرفی است بداند كه‪ :‬اگرچه خط از میان محو شود و طرح افتد‪ ً،‬صورت دایره چنان‬
‫نشود كه اول بود وحكم خط زایل نشود‪ً،‬اگرچه خط زایل شود اثرش باقی ماند‪.‬‬
‫هر آن كو در خدا گم شد خصصدا نیسصصت‬ ‫خیصصصال كصصصژ مصصصبر اینجصصصا و بشصصصناس‬

‫زیرا كه هر وحدانیت كه از اتحاد و دوگانگی حاصل آید‪ ً،‬فردانیتش نگذارد گرد سراپردۀ ۀ‬
‫احدیت گردد‪.‬‬
‫شعر‬
‫و مصصصا كتمصصصه احظصصصی لصصصدیه و اجمصصصل‬ ‫و مصصن بعصصد هصصذا مصصا یصصدق صصصفاته‬

‫احدیت از روی اسماء احدیت كثرت تواند بود و از روی ذات احدیت عین‪ً،‬و هر دو صورت‬
‫اسم او از واحدآمد‪ ً،‬و احد در اشیاء همچنان ساری است كه واحد در اعداد‪ ً،‬اگر واحد‬

‫‪14‬‬
‫نباشد اعیان اعداد ظاهر نشود و اعداد را اسم نبود و اگر واحد باسم خود ظاهر شود‪ً،‬‬
‫عدد را عین ظاهر نشود‪.‬‬
‫قطعه‬
‫ور هیچ نیصصم مصصن ایصصن فغصصان چیسصصت؟‬ ‫گر جمله توئی همه جهان چیسصصت؟‬
‫آن چیز كه غیر تو اسصصت آن چیسصصت؟‬ ‫هصصم جملصصه تصصوئی و هصصم همصصه تصصو‬
‫آوازۀۀ ایصصصن همصصصه گمصصصان چیسصصصت؟‬ ‫چون هست یقین كه نیست جصصز تصصو‬

‫وحدت او از وحدت تو توان دانست‪ ً،‬زیرا كه تو یكیی و او را ندانی جز بدان یكی؛ پس‬
‫یكی نفس خود را دانسته باشد و تو و او در میان نی‪ .‬توحید بدین حرف درست میشود‬
‫وكم كسی داند‪ ً،‬و بدانكه‪ :‬افرادالاعداد فی الوحدة واحد‪.‬‬
‫یكی اندر یكی یكی باشد‬

‫ۀ پانزدهم‬
‫لمع ۀ‬
‫ۀ محبوبست‪ ً،‬هر جا كه رود در پی او رود‪ .‬مصراع‪:‬‬ ‫محب سای ۀ‬
‫سایه از نور كی جدا باشد؟‬
‫ۀ او بر دست‬‫ۀ‬ ‫ناصی‬ ‫مستقیم‬ ‫صراط‬ ‫علی‬ ‫ربی‬ ‫ان‬ ‫بحكم‪:‬‬ ‫نرود‪ً،‬‬ ‫و چون در پی او رود كژ‬
‫اوست جز بر راست نتواند رفت‪.‬‬
‫شعر‬
‫و ان لصصصم تكصصصن افعصصصالهم بالسصصصدیدة‬ ‫فل عبث والخلق لصصم یخلقصصوا سصصدی‬
‫و حكمة وصف الصصذات للحكصصم اجصصرت‬ ‫علصصی سمةالاسصصماء تجصصری امصصورهم‬

‫از جنید پرسیدند كه‪ :‬ما التوحید؟ گفت‪ :‬از مطربی شنیدم كه میگفت‪:‬‬
‫شعر‬
‫و كنا حیث ماكانوا‪ ً،‬و كانوا حیثما كنا‬ ‫و غنی لي منصی قلصبی و غنیصت كم ا‬
‫غنصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصی‬

‫حلج را گفتند‪ :‬تو بر چه مذهبی؟ گفت بر مذهب خدای‪ً،‬یعنی تخلقوا باخلق الله‪.‬‬
‫بیت‬
‫خصصصراب انصصصدر پصصصی آن بصصصوی رفتصصصم‬ ‫نمیرفتصصصم بل شصصصد بصصصوی زلفصصصش‬

‫رباعی‬
‫رنگ من و تو كجصا خصرد؟ ای ناداشصت‬ ‫آن كصصس كصصه هصصزار عصصالم از رنصصگ‬
‫او بیرنگ است‪ ً،‬رنصصگ او بایصصد داشصصت‬ ‫نگاشصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصت‬
‫این رنگ همه هوس بود یا پنداشصصت‬

‫و اگر از ناهمواری زمین در سایه كژی بینی‪ ً،‬آن كژی عین استقامت او دان‪ ً،‬چه راستی‬
‫ابرو در كژی است‪ ً،‬مصراع‪ :‬از كژی راستی كمان آید‪.‬‬
‫و الحقیقة كالكرة‪ ً،‬هرجا انگشت نهی حاق وسط او باشد‪ ً،‬راه كجا افتادم؟ بدانكه آفتاب‬
‫ۀ خود بر صحن ظهور كشید‪ ً،‬آنگاه‬ ‫محبت از مشرق غیب بتافت‪ ً،‬محبوب سراپردۀ ۀ سای ۀ‬
‫ۀ من نكنی؟ الم تر الی ربك كیف مد الظل؟ تا در امتداد‬ ‫محب را گفت‪ :‬آخر نظری بسای ۀ‬
‫سایه او مرا بینی؟ مصراع‪ :‬از خانه به كدخدای ماند همه چیز‪ .‬قل كل یعمل علی شاكلته‪.‬‬
‫اعتبار نكنی كه اگر حركت شخص نباشد سایه متحرك نشود‪ .‬و لو شاء لجعله ساكنا‪ .‬و‬
‫اگر خود آفتاب احدیت ما از مطلع عزت بتابد‪ ً،‬از سایه خود اثر نماند‪ ً،‬چه هر سایه كه‬
‫ۀ آفتاب شود‪ ً،‬آفتابش بحكم‪ :‬ثم قبضناه الینا قبضا ا یسیراا؛ دربرگیرد‪.‬‬ ‫همسای ۀ‬
‫نتواند نفسی سایه بصصر آن صصصحرا شصصد‬ ‫روی صحرا چصصو همصصه پرتصصو روی تصصو‬
‫گرفصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصت‬

‫‪15‬‬
‫عجب كاری؟ هر كجا آفتاب بتابد سایه نماند‪ ً،‬و سایه را بی آفتاب خود وجود نیست‪ ً،‬هر‬
‫چیزی را ذاتی است‪ ً،‬ذات سایه شخص است‪ ً،‬حركت سایه بحركت شخص تواند بود كه‬
‫پرتو است‪.‬‬
‫سصصصصصایه متحصصصصصرك اسصصصصصت ناكصصصصصام‬ ‫تصصصا جنبصصصش دسصصصت هسصصصت مصصصادام‬
‫پصصس نیسصصت خصصود انصصدر اصصصل سصصایه‬ ‫چصصون سصصایه ز دسصصت تصصافت مصصایه‬
‫هسصصصتیش نهصصصادن از خصصصرد نیسصصصت‬ ‫چیصصزی كصصه وجصصود او بخصصود نیسصصت‬
‫او نیسصصصصصصصت‪ ً،‬ولیصصصصصصصك نصصصصصصصام دارد‬ ‫هسصصصصتی كصصصصه بحصصصصق قصصصصوام دارد‬

‫شیخ الاسلم عبدالله انصاری گفت‪ :‬هرگه مخلوقی بنا مخلوقی قایم گردد‪ ً،‬آن مخلوق در‬
‫آن نامخلوق متلشی شود‪ ً،‬چون حقیقت صافی گردد‪ ً،‬منی عاریت بود‪ ً،‬منی چیست؟‬
‫گفت من و تو؛ اگر توئی بحقیقت‪ ً،‬پس حق كو؟ و اگر حق است‪ ً،‬حق یكی است نه دو‪.‬‬

‫ۀ شانزدهم‬
‫لمع ۀ‬
‫یك استاد از پس ظل خیال چندین صور مختلف واشكال متضاد مینماید‪ ً،‬حركات و‬
‫سكنات و احكام و تصرفات همه بحكم او‪ ً،‬و او پس پرده نهان‪ ً،‬چون پرده براندازد ترا‬
‫معلوم شود كه حقیقت آن صور و افعال آن صور چیست؟‬
‫شعر‬
‫بمفصصصصصرده لكصصصصصن بحجصصصصصب الاكنصصصصصة‬ ‫و كصصل الصصذی شصصاهدته فعصصل واحصصد‬
‫و لصصم یبصصق بالاشصصكال‪ ً،‬اشصصكال ریبصصة‬ ‫اذا مصصصا ازال السصصصتر لصصصم ترغیصصصره‬

‫ۀ كاینات ستر او باشد‪.‬‬ ‫سر‪ :‬ان ربك واسع المغفرة‪ ً،‬آن اقتضا میكند كه جمل ۀ‬
‫پیصصصش او سصصصایه بصصصان همصصصی یصصصابم‬ ‫آفتابی است حضرتش كصصه دو كصصون‬

‫و او فاعل پس آن سایه بان‪:‬و هم لایشعرون‪ ً،‬كه اگر سر‪ :‬والله خلقكم و ماتعملون‪ ً،‬با‬
‫ایشان غمزه زدی‪ ً،‬جبرا ا و قهرا ا همه را معلوم شدی كه‪:‬‬
‫بیت‬
‫هصصصصم از آن رو بصصصصود كصصصصه او باشصصصصد‬ ‫نسصصصصصبت فعصصصصصل و اقتصصصصصدار بمصصصصصا‬

‫والا‪ :‬آن را كه بخود وجود نبود فعل چگونه بود‪ ً،‬اقتداركی تواند بود؟‬
‫ابصصصصر هصصصصم ز آفتصصصصاب جصصصصود كنصصصصد‬ ‫هم از او دان كصصه جصصان سصصجود كنصصد‬

‫اصل همه فعل یكی است‪ ً،‬الا آنست كه در هر محلی رنگی دیگر مینماید و در هر جائی‬
‫نامی دیگر باید‪ :‬یسقی بماء واحد و نفضل بعضها علی بعض فی الاكل‪.‬‬

‫ۀ هفدهم‬
‫لمع ۀ‬
‫ۀ هر صفتی با عاشق روی دیگر نماید‪ً،‬عین عاشق از پرتو روی‬ ‫معشوق هر لحظه از دریچ ۀ‬
‫او هر دم روشنائی دیگر یابد‪ ً،‬هر چند جمال بیش عرضه كند‪ ً،‬عشق غالب تر آید‪ ً،‬و هرچند‬
‫عشق مستولیتر گردد‪ ً،‬جمال خوبتر نماید و بیگانگی معشوق از عاشق بیشتر شود‪ ً،‬تا‬
‫عاشق از جفای معشوق در عشق گریزد و از دو گانگی در یگانگی آویزد‪ ً،‬گفتهاند‪ :‬ظهور‬
‫انوار بقدر استعداد است و فیض بقدر قابلیت‪.‬‬
‫از پی ضصعف خصود‪ ً،‬ن ه از پصی اوس ت‬ ‫گر ز خورشصصید بصصوم بصصی نصصور اسصصت‬

‫٭٭٭‬

‫‪16‬‬
‫زو تجلصصصصصصصصصصصصصصی ترامهیصصصصصصصصصصصصصصاتر‬ ‫هرچصصصصصصه روی دلصصصصصصت مصصصصصصصفاتر‬

‫این خود هست و لكن‪ :‬یا مبتدئا ا بالنعم قبل استحقاقها‪ ً،‬بیان میكند كه چون محبوب كه‬
‫خواهد خود را بر عین عاشق جلوه دهد‪ ً،‬نخست از پرتو جمال خود عین او را نوری عاریت‬
‫دهد‪ ً،‬تا بدان نور آن جمال ببیند و از او تمتع گیرد‪ ً،‬و چون بدان نور از آن شهود حظی تمام‬
‫استد‪ ً،‬بازفروغ نور روی او عین عاشق را نوری دیگردهد‪ ً،‬تا بدان نور ملحظه‪ ً،‬نوری‬
‫روشنتر از اول كسب كند‪ ً،‬و علی هذا بر مثال تشنهای كه آب دریا خورد‪ ً،‬هر چند كه‬
‫بیش خورد تشنهتر گردد‪ ً،‬هرچند یافت بیش‪ ً،‬طلب بیش‪ .‬همه چیز را تا نجوئی نیابی‪ ً،‬جز‬
‫ۀ این آب هرگز از این سیراب نشود‪.‬‬ ‫این دوست را تا نیابی نجوئی‪ .‬تشن ۀ‬
‫حصصصتی یعصصصود الیصصصه الطصصصرف مشصصصتاقا ا‬ ‫لایرجصصصع الطصصصرف عنصصصه عنصصصدرؤیته‬

‫یحیی معاذ رازی رحمة الله علیه به بایزید نوشت‪:‬‬


‫یك جرعه از این بیصصش خصصورم نیسصصت‬ ‫مست از می عشق آنچنانم كه اگصصر‬
‫شصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصوم‬

‫بایزید قدس سره در جواب نوشت‪:‬‬


‫فمصصصا نفصصصد الشصصصراب و مصصصا رویصصصت‬ ‫شصصربت الحصصب كاسصصا ا بعصصد كصصأس‬

‫شعر‬
‫در آرزوی بصصصصار دگصصصصر خصصصصواهم بصصصصود‬ ‫گصصصر در روزی هصصصزار بصصصارت بینصصصم‬

‫وراق گفت‪ :‬لیس بینی و بین ربی فرق الا انی تقدمت بالعبودیة‪ ً،‬گفت افتقار و استعداد‬
‫من مفتاح جود اوست‪ ً،‬دیگری بشنید‪ ً،‬گفت‪ :‬من اعدك الاول؟ گفت‪:‬مفتاح نخستین چه‬
‫بود؟ وعنده مفاتح الغیب‪ ً،‬خرقانی اینجا رسید گفت‪ :‬انااقل من ربی بسنتین‪ ً،‬بوطالب‬
‫مكی گفت‪ :‬بوالحسن راست گفت‪ ً،‬و هو خالق العدم كما هو خالق الوجود‪ ً،‬دیگری گفت‪:‬‬
‫مشیت در استعداد اثر نكند‪ ً،‬حقیقت استعداد دیگر نشود‪ ً،‬بلی اثر او در تعیین محل خاص‬
‫باشد مر استعداد خاص را‪ ً،‬حاصل این اشارات آنست كه حق تعالی در عالم غیب در عین‬
‫بنده استعدادی ظاهر گرداند‪ ً،‬تا بدان تجلی غیبی قبول كند‪ ً،‬و چون این حاصل شد‪ ً،‬آنگه‬
‫ۀ آن تجلی استعدادی دیگر یابد در عالم شهادت كه بدان استعداد تجلی شهادی و‬ ‫بواسط ۀ‬
‫وجودی قبول كند و بعد از آن بحسب احوال هر دم استعدادی دیگر حاصل میشود و در‬
‫تجلیات بینهایت باین سبب بروی گشاده گردد و چون تجلیات را نهایت نیست‪ ً،‬و هر‬
‫تجلی مستلزم علمی است‪ ً،‬پس علم او را نهایت و غایت نباشد‪ ً،‬لاجرم‪ :‬قل رب زدنی‬
‫علما‪ ً،‬اصحاب رأی پنداشتند كه چون واصل شدند‪ ً،‬غرض حاصل شد و بغایت مراد پیوسته‬
‫و به‪ :‬الیه ترجعون‪ ً،‬بسندیده شدند‪ ً،‬هیهات! منازل طریق الوصول لاینقطع ابدالباد‪ ً،‬چون‬
‫رجوع نه بدانجا بود كه صدور بود‪ ً،‬سلوك كی منقطع گردد؟ راه كجا بآخر رسد؟ اگر مرجع‬
‫عین مصدر باشد پس آمدن چه فایده دهد؟ نوری رحمةالله علیه از بینهایتی و دوری این‬
‫راه چنین خبرداد‪:‬‬
‫شعر‬
‫و حسصصب لحصصاظ شصصاهد غیصصر مشصصهد‬ ‫شصصهدت ولصصم اشصصهد لحاظصصا ا لحظتصصه‬

‫اگر واصلن را شوق باعث نیاید‪ ً،‬بر طلب اولی و اعلی‪ ً،‬و بدان قدر كه یافتند اقتصار كنند‬
‫و در مقام قصور؛ ثم ردوهم الی قصورهم‪ ً،‬بمانند‪ .‬خالدین فیها‪ ً،‬لایبغون عنها حولا‪.‬‬

‫‪17‬‬
‫ۀ هژدهم‬
‫لمع ۀ‬
‫عاشق با بود نابود آرمیده بود و در خلوتخانه شهود آسوده‪ ً،‬هنوز روی معشوق ندیده كه‬
‫ۀ‪ -‬كن‪ -‬اورا از خواب عدم برانگیخت‪ ً،‬از سماع آن نغمه او را وجدی ظاهر گشت‪ ً،‬از‬ ‫نغم ۀ‬
‫آن وجد وجودی یافت‪ ً،‬ذوق آن نغمه در سرش افتاد‪ .‬عشق شوری در نهاد ما نهاد‪.‬‬
‫مصراع‪ :‬والاذن تعشق قبل العین احیاناا‪.‬‬
‫ۀ‪ :‬ان المحب لمن یهواه زوار‪ ً،‬روان‬‫عشق مستولی شد‪ ً،‬سكون ظاهر وباطن رابتران ۀ‬
‫برقص و حركت درآورد‪ ً،‬تا ابدالابدین نه آن نغمه منقضی شود و نه آن رقص منقرض‪ ً،‬چه‬
‫مطلوب نامتناهی است‪ ً،‬اینجا زمزمه عاشق همه این گوید كه‪:‬‬
‫تصصا گصصوش برگشصصادم آواز تصصو شصصنیدم‬ ‫تا چشم باز كردم‪ ً،‬نور رخ تصصو دیصصدم‬

‫پس عاشق دایم در رقص و حركت مشغول است‪ ً،‬اگرچه بصورت ساكن نماید‪ .‬و تری‬
‫الجبال تحسبها جامدة و هی تمر مر السحاب‪ ً،‬خود چگونه ساكن تواند بود؟ كه هر ذره از‬
‫ذرات كاینات را محرك اوست‪ ً،‬چه هر ذره كلمه است و هر كلمه را اسمی و هر اسم را‬
‫زبانی دیگر است و هر زبانی را قولی دیگر و هر قولی را ازمحب سمعی‪ ً،‬چون نیك‬
‫بشنوی قایل و سامع را یكی یابی كه‪ :‬السماع طیر یطیر من الحق الی الحق؛ جنیدبا‬
‫شبلی قدس سرهما عتاب كرد‪ ً،‬گفت‪ :‬سری كه مادرسردابها پنهان میگفتیم تو بر سر‬
‫منبر آشكارا كردی‪ ً،‬شبلی گفت‪ :‬انا اقل و انا اسمع و هل فی الدارین غیری؟‬
‫مگر چنین میگوید‪:‬‬
‫رباعی‬
‫از دولصصت آن زلصصف چصصو سصصنبل شصصنوی‬ ‫هر بوی كه ازمشك و قرنفل شنوی‬
‫گصصل گفتصصه بصصود گرچصصه ز بلبصصل شصصنوی‬ ‫ۀ بلبصصل از پصصی گصصل شصصنوی‬
‫چصصون نالصص ۀ‬

‫ۀ نوزدهم‬
‫لمع ۀ‬
‫عاشق را دلی است منزه از تعین كه مخیم قباب عزت است و مجمع بحر غیب و‬
‫شهادت‪ ً،‬و این دل را همتی است كه‪:‬‬
‫هنصصصوز همصصصت او بصصصادۀۀ دگصصصر خواهصصصد‬ ‫اگصصر بسصصاغر دریصصا هصصزار بصصاده كشصصد‬

‫ۀ اوناپدید‬
‫ۀ عوالم در قبض ۀ‬ ‫لاجرم سعت او بمثابتی است كه آنكه در همه عالم نگنجد‪ ً،‬جمل ۀ‬
‫بود‪ ً،‬سراپردۀ ۀ فردانیت در ساحت وحدانیت او زند‪ ً،‬بارگاه سلطنت آنجا سازد و كارگاه‬
‫كارها اینجا پردازد‪ ً،‬حل و عقد و قبض وبسط و تمكین و تلوین همه اینجا بود‪ .‬فاذا قبض‬
‫اخفی ما ابدی‪ ً،‬و اذابسط اعادما اخفی‪.‬‬
‫بیت‬
‫كصصه دایصصم در دل تنگصصم چگصصونه خصصان و‬ ‫بصصتی كصصز حسصصن در عصصالم نمیگنجصصد‬
‫مصصصصصصصصصصصصصصصصصصصان سصصصصصصصصصصصصصصصصصصصازد؟‬ ‫عجصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصب دارم‬

‫ابویزید از سعت دایرۀ ۀ دل خود چنین خبر داد كه‪ :‬اگر عرش و صد هزار چند عرش وآنچه‬
‫ۀ دل عارف گذر یابد‪ ً،‬عارف از آن خبر نیابد‪ .‬جنید گفت‪ :‬چگونه خبر‬ ‫در اوست‪ ً،‬در گوش ۀ‬
‫یابد؟ كه‪ :‬المحدث اذا قورن بالقدیم لم یبق له اثر‪ ً،‬ابویزید چون نظر در چنین دلی كند كه‬
‫محدث را در او اثر نبود‪ ً،‬همه قدیم بیند‪ ً،‬لاجرم گوید‪:‬سبحانی‪.‬‬
‫یكی از یخ كوزهای ساخت و پر آب كرد‪ ً،‬چون آفتاب بتافت‪ ً،‬كوزه را و آب را یك چیز‬
‫یافت‪ ً،‬گفت‪ :‬لیس فی الدار غیرنا دیار‪.‬‬
‫شصصمع و لگصصن و آتصصش و پروانصصه همصصو‬ ‫ساقی و مصی حریصف و پیمصانه همصو‬

‫‪18‬‬
‫ۀ‬
‫و سعنی قلب عبدی؛ و القلب بین الاصبعین من اصابع الرحمان‪ .‬او در دل و دل در قبض ۀ‬
‫او‪ ً،‬بنگر كه بر زبان ترجمان این حال چگونه میرود‪.‬‬
‫قطعه‬
‫در میصصصصصصصان دل حزیصصصصصصصن منصصصصصصصی‬ ‫گرچه در زلف تصصو اسصصت جصصای دلصصم‬
‫هصصصم تصصصو در بنصصصد زلصصصف خویشصصصتنی‬ ‫تصصا بصصدانی كصصه از لطصصافت خصصویش‬

‫هركه در بند خود بود پروای غیر ندارد‪ ً،‬جز در خود نگنجد‪ ً،‬بیگانگی جز در یگانگی قرار‬
‫نگیرد‪ ً،‬فردانیت جز در وحدانیت قرار نگیرد‪ ً،‬از این حرف حقیقت دل نتوان دانست و كم‬
‫كسی داند صاحبدلی از مناجات خود چنین خبر داد كه‪:‬‬
‫رباعی‬
‫گفتصصا‪ :‬خصصود را‪ ً،‬كصصه خصصود منصصم یكتصصائی‬ ‫گفتم كه‪ :‬كرائصصی تصصو بصصدین زیبصصائی؟‬
‫هصصم آینصصه هصصم جمصصال و هصصم بینصصائی‬ ‫هصصم عشصصقم و هصصم عاشصصق و هصصم‬
‫معشصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصوقم‬

‫ۀ بیستم‬
‫لمع ۀ‬
‫عشق سلطنت و استغنا بمعشوق داد ومذلت و افتقار بعاشق‪ ً،‬عاشق مذلت از عزت‬
‫عشق كشد نه از عزت معشوق‪ ً،‬چه بسیار بود كه بنده معشوق بود‪ .‬یا عبادی انی اشتقت‬
‫الیكم وعلی كل حال‪ ً،‬غنا صفت معشوق آمد و فقر صفت عاشق‪ ً،‬پس عاشق فقیری بود‬
‫كه‪ :‬یحتاج الی كل شئی و لایحتاج اليه شیئی‪ .‬او بهمه اشیاء محتاج بودو هیچ چیز بدو‬
‫محتاج نه‪ ً،‬اما آنكه او بهمه اشیاء محتاج بود جهت آنكه نظر محقق بر حقیقت اشیاء آمد‪ً،‬‬
‫چه در هر چه نظر كند رخ او بیند‪ ً،‬لاجرم بهمه اشیاء محتاج باشد‪.‬‬
‫بیت‬
‫در هصصصر چصصصه نگصصصه كنصصصم تصصصرا پنصصصدارم‬ ‫از بس كه دو دیصصده در خیصصالت دارم‬

‫الفقر احتیاج ذاتی من غیر تعبین حاجة‪ ً،‬و اما آنكه هیچ چیز بدو محتاج نبود‪ ً،‬سبب آنكه‬
‫احتیاج به موجود تواند بود‪ ً،‬و عاشق در حال تجرید و مقام تفرید‪ ً،‬خلعت هستی و توابع آن‬
‫در نزد او امانت بود‪ ً،‬بحكم‪ :‬ان تؤدوا الامانات الی اهلها‪ ً،‬به محبوب بازگذاشته است و با‬
‫ۀ نایافت خود رفته و هو الان مع الله كما هو فی الازل‪ ً،‬حال او آمده در چنین حال‬ ‫سرخرق ۀ‬
‫هیچ چیز بدو محتاج نتواند بود‪ ً،‬و در فقر مقامی است كه فقیر نیز بهیچ چیز محتاج نبود‪.‬‬
‫چنانكه آن فقیر گفت‪ :‬الفقیر لایحتاج الی نفسه و لا الی الله‪ ً،‬زیرا كه احتیاج صفت‬
‫موجود تواند بود‪ ً،‬و فقیر چون در بحر نیستی غوطه خورد‪ ً،‬احتیاجش نماند و چون‬
‫احتیاجش نماند‪ً،‬فقرش تمام شود و اذاتم الفقر فهو الله‪ ً،‬زیرا كه‪ :‬الشیئی اذاجاوز حده‬
‫انعكس ضده‪ ً،‬والله سبحانه در هیچ چیز بهیچ چیز محتاج نیست‪.‬‬
‫بیت‬
‫همصصصه باشصصصی چصصصو هیصصصچ گصصصردی تصصصو‬ ‫فصصرد باشصصی چصصو جفصصت گصصردی تصصو‬

‫پس رتبت فقیری كه‪ :‬لایحتاج الی الله‪ ً،‬عالیتر آمد از منزلت فقیری كه‪ :‬یحتاج الی كل‬
‫ۀ اشیاء‪ ً،‬مطلوب را پس پردۀ ۀ اشیاء‬
‫شیئی‪ً،‬ولا یحتاج الیه شیئی‪ ً،‬چه آنكه محتاج است بهم ۀ‬
‫ۀ بود نابود‪ ً،‬با یافت نایافت بساخت‪ ً،‬فهو كما قال الجنید‪ :‬الفقیر‬
‫مییابد‪ ً،‬آنكه در خلوتخان ۀ‬
‫لایفتقر الی نفسه ولا الی ربه‪ ً،‬و قال الشیخ لبوبكر الجریری‪ :‬الفقیر عندی من لاقلب له‬
‫ولا رب له‪ ً،‬خود در این حال كه فقیر از سر وجود برخاست و با عدم خود بساخت‪ ً،‬اگر‬
‫بچشم خود نظر بر جمال دوست كند‪ ً،‬عكس ظلمت نابود خودش در نظر آید‪ ً،‬خود را بیند‬
‫كه برقع‪ :‬الفقر سواد الوجه فی الدارین‪ ً،‬بر روی افكنده‪ ً،‬نه در سرای وجود خود را نوری‬

‫‪19‬‬
‫بیند كه بدان سپید روی گردد‪ ً،‬و نه در سرای عدم ظهوری كه از سیه روئی خلص یابد‪.‬‬
‫كاداالفقر ان یكون كفرا‪.‬‬
‫ا‬
‫در مذهب ما سواد اعظم آنست كه سواد فقر پوشد‪ .‬بدانكه توانگر غالبا در غایت قرب‬
‫بعید است و درویش در غایت بعد قریب است‪.‬‬
‫شعر‬
‫غنصصصاء و لصصصو بصصصالفقر هبصصصت لربصصصت‬ ‫متی عصفت ریصصح الصصولا قصصصف اخصصا ا‬

‫دانی چه میگوید؟ اگر توانگری و درویشی قصد عالم عشق كنند‪ ً،‬مثل ا در دست توانگر‬
‫چراغ افروخته و در دست درویش هیزم نیم سوخته باشد‪ ً،‬نسیمی كه از آن عالم بوزد‬
‫چراغ افروخته توانگر را بنشاند و هیزم درویش را افروزاند‪ ً،‬انا عند المنكسرة قلوبهم‪.‬‬
‫مصراع‪ :‬بردند شكستگان از این میدان گوی‪.‬‬

‫ۀ بیست و یّكم‬
‫لمع ۀ‬
‫عاشق باید بیغرض بادوست صحبت دارد‪ ً،‬خواست از میان بردارد و كار بر مراد او‬
‫گذارد‪ ً،‬ترك طلب گیرد‪ ً،‬چه طلب عاشق را سد راه اوست‪ ً،‬زیرا كه هر مطلوب كه پس‬
‫ۀ طالب باشد‪ ً،‬فی الجمله ترك طلب و مراد خود‬ ‫از طلب یافته شود‪ ً،‬آن بقدر حوصل ۀ‬
‫گیرد‪ ً،‬و هرچه در عالم واقع شود مراد خود انگارد تا آسوده و شادمان بماند‪.‬‬
‫بیت‬
‫یصصصك بصصصصار مصصصراد در كنصصصارش نایصصصد‬ ‫تصصا تصصرك مصصراد خصصود نگیصصرد صصصد بصصار‬

‫و اگر مواقع نامرضی باشد‪ ً،‬در دفع و تغییر آن چندان كه تواند جهد كند‪ ً،‬باشد كه واقع غیر‬
‫آن بود و محبوب آن را خواسته باشد و اگر محب مكاشف باشد‪ ً،‬چنانكه در هر صورتی‬
‫روی دوست عیان بیند‪ ً،‬باید كه در هر صورتی نامرضی اگرچه وجه او بیند رضا ندهد چه‬
‫وجه او در نامرضی آنست كه راضی نیست‪ .‬ولایرضی لعباده الكفر‪ ً،‬محبی كه حق را‬
‫بحق بیند و عالم را همه حق بیند‪ ً،‬بر منكرات انكار كند بحق بر حق برای حق‪ ً،‬و حجتش‬
‫قایم بود‪ ً،‬چه در هر چه شرعا ا حرام است جمال حق نبیند‪ ً،‬لاجرم از آن اجتناب نماید‪ً،‬‬
‫بلكه در آن طبعا ا رغبتش نبود‪ ً،‬اینجا شبههای زحمت میدهد كه‪ :‬چون او محكوم تجلی‬
‫است و تجلی هم اشیاء را شامل است‪ ً،‬تجلی را از نظر خود چگونه دفع تواند كرد؟‬
‫گوئیم‪ :‬تجلی دو نوع است‪ :‬تجلی ذات و تجلی اسماء و صفات‪ ً،‬تجلی ذات دفع نتواند‬
‫كرد‪ ً،‬اما در تجلی اسمائی و صفاتی تواند كه تجلی قهری را بتجلی لطفی دفع كند و‬
‫درهرچه نامشروع باشد نشان قهر و جلل بیند ودرهر چه مرضی بود نشان لطف و‬
‫جمال‪ ً،‬اینجا گوید‪ :‬اعوذ برضاك من سخطك‪ ً،‬و در تجلی ذات‪ :‬اعوذ بك منك‪.‬‬
‫بیت‬
‫پیش كه روم‪ ً،‬قصه بدست كصصه دهصصم؟‬ ‫از تصصو بتصصو گصصر نگریصصزم چصصه كنصصم‬

‫ۀ بیست و دوم‬
‫لعم ۀ‬
‫شرط عاشق آنست كه هرچه دوست دوست دارد او نیز دوست دارد و اگر همه بعد و‬
‫فراق بود‪ ً،‬و غالبا ا محبوب فراق و بعد محب خواهد‪ ً،‬تا محب از جفای او پناه بعشق برد‬
‫كه‪ :‬النار سوط یسوق اهل الله الی الله‪ ً،‬اشارت بچنین چیزی تواند بود‪ ً،‬پس محب را بعد‬
‫دوست میباید داشت و بفراق تن در بایدداد‪ .‬معنی این بیت كه‪:‬‬
‫فصصصصصصاترك مصصصصصصا اریصصصصصصدلما یریصصصصصصد‬ ‫اریصصصصد وصصصصصاله ویریصصصصد هجصصصصری‬

‫‪20‬‬
‫مقتدای خود باید ساخت‪ .‬اما فراق را بعینه دوست ندارد؛ بل از آن روی كه آن محبوب‬
‫محبوب است‪.‬‬
‫مصراع‪ :‬و كل ما یفعل المحبوب محبوب‪.‬‬
‫محب مسكین چه كند جز آنكه گوید‪:‬‬
‫بیت‬
‫من فصصارغم از هصصر دو‪ ً،‬مصصرا عشصصق تصصو‬ ‫خصصواهی بفصصراق كصصوش و خصصواهی‬
‫بصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصس‬ ‫بوصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصال‬

‫بلكه باید فراق را دوست تر دارد از وصال؛ و بعدش مقربتر از قرب بود‪ ً،‬و هجرت‬
‫سودمندتر از وصل‪ ً،‬زیرا كه در قرب و وصال بصفت مراد خود است و در بعدو فراق به‬
‫صفت مراد محبوب‪.‬‬
‫از وصصصصصصل هصصصصصزار بصصصصصار خوشصصصصصتر‬ ‫هجصصصری كصصصه بصصصود مصصصراد محبصصصوب‬

‫شعر‬
‫و فصصصی الهجصصصران مصصصولی للمصصصوالی‬ ‫لانصصی فصصی الوصصصال عبیصصد نفسصصی‬
‫احصصصب الصصصی مصصصن شصصصغلی بحصصصالی‬ ‫و شصصصصغلی بصصصصالحبیب بكصصصصل وجصصصصه‬

‫ما را نه برای آن آورد كه از او برگیریم‪ ً،‬بلكه برای آن آورد كه مراد خود از مابرگیرد‪ .‬اگر‬
‫محبی بود كه محبوبی صفت او شده باشد‪ ً،‬اگر بعد دوست دارد‪ ً،‬محبوب را دوست داشته‬
‫باشد و این غایت وصل بود در عین بعد و فهم هركس اینجا راه نبرد‪.‬‬
‫بدانكه‪ :‬موجب بعد اوصاف محب است و اوصاف او عین محبوب به مقتضای‪ :‬كنت‬
‫سمعه و بصره‪ ً،‬لاجرم‪:‬اعوذ بك منك‪ ً،‬میگوید‪.‬‬
‫دسصصصصصصت او را درآسصصصصصصتین دیصصصصصصدم‬ ‫دامنصصصش چصصصون بدسصصصت بگرفتصصصم‬

‫پس گوید‪ :‬لااحصی ثناء علیك‪ ً،‬انت كما اثنیت علی نفسك‪.‬‬

‫ۀ بیست و سوم‬
‫لمع ۀ‬
‫عشق را آتشی است كه چون در دل افتد هرچه در دل یابد بسوزد‪ ً،‬تا حدی كه صورت‬
‫معشوق را نیز از دل محو كند‪ .‬مجنون مگردر این سوزش بود‪ ً،‬گفتند‪ :‬لیلی آمد‪ً،‬‬
‫گفت‪:‬من خود لیلیام و سر بگریبان فراغت فرو برد‪ ً،‬لیلی گفت‪:‬سر بر آر كه منم‬
‫محبوب تو‪.‬‬
‫مصراع‪ :‬آخر بنگر كه از كه میمانی باز؟‬
‫گفت‪ :‬الیك عنی‪ ً،‬فان حبك قد شغلنی عنك‪.‬‬
‫بیت‬
‫از عشق تو پروای توام نیسصصت كنصصون‬ ‫آن شد كه بدیدار تصصو میبصصودم شصصاد‬

‫در دعا مصطفی علیه السلم از این مقام چنین خبرداد كه‪ :‬اللهم اجعل حبك احب الی‬
‫من سمعی و بصری‪ ً،‬گفت ای آنكه شنوائی و بینائی من توای‪.‬‬
‫بیت‬
‫كز عشق تو با تصصو هصصم نصصپردازم بیصصش‬ ‫خصصصواهم كصصصه چنصصصان كنصصصی بعشصصصقم‬
‫مشصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصغول‬

‫واگر نظر بالاتر كنی‪ ً،‬اشارت‪ :‬فنسیهم‪ ً،‬با تو گوید كه محبوب مغلوب عشق چگونه گردد؟‬
‫فهم من فهم‪ ً،‬و من لم یذق لم یعرف‪ ً،‬جملگی شرح این امور‪ ً،‬آنست كه عشق نخست‬
‫سر از گریبان عاشقی بحكم‪ :‬احببته‪ ً،‬برزند‪ ً،‬آنگاه بدامن معشوق درآویزد‪ ً،‬و چون هر دو‬

‫‪21‬‬
‫را به سمت دوئی و كثرت موهوم یابد‪ ً،‬نخست روی هر یك از دیگری بگرداند‪ ً،‬آنگاه به‬
‫لباس خود كه یگانگی صرف است برآرد‪.‬‬
‫بیت‬
‫خصصصم وحصصصدت كنصصصد همصصصه یصصصك رنصصصگ‬ ‫ایصصصن همصصصه رنگهصصصای پصصصر نیرنصصصگ‬

‫ۀ بیست و چهارم‬
‫لمع ۀ‬
‫ۀ طلب معشوق است‪ ً،‬خود هر صفت كه عاشق بدان‬ ‫طلب و جستجوی عاشق نمون ۀ‬
‫صفت متصف شود‪ ً،‬چون حیا و شوق و فرح و ضحك‪ ً،‬بل هر صفتی كه محب بر آن‬
‫مجبول است‪ ً،‬باصالت صفت محبوب تواندبود‪ ً،‬در پیش محب امانت است‪ ً،‬او را در آن‬
‫هیچ شركتی نیست‪ ً،‬چه مشاركت در صفات دلیل كند بر مباینت در ذات‪ ً،‬و در چشم‬
‫شهود در همه وجود بحقیقت جز یك ذات موجود نتواند بود‪.‬‬
‫بیت‬
‫جمله یكی است‪ً،‬چصصون بحقیقصصت نظصصر‬ ‫اشیا اگر صداست و گصصر صصصد هصصزار‬
‫كنصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصی‬ ‫بیصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصش‬

‫پس صفات جمله محبوب را باشد‪ ً،‬محب را از خود هیچ صفت وجودی نتواند بود‪ ً،‬عدم را‬
‫ۀ محب قدم نهد و خانه را‬ ‫صفت وجودی چگونه بود؟ اما اگر محبوب از راه كرم در خان ۀ‬
‫بجمال خود منور گرداند و صاحب خانه را بكسوت صورت خود مشرف كند‪ ً،‬خود رادر‬
‫لباس محب بر خود جلوه دهد‪ ً،‬محب را در خود بغلط نباید افتاد كه‪ :‬همه هیچاند هیچ‪ً،‬‬
‫اوست كه اوست‪.‬‬
‫شیخ الاسلم گفت‪:‬حق تعالی خواست كه صنع خود را ظاهر كند‪ ً،‬عالم آفرید‪ ً،‬خواست كه‬
‫خود را ظاهر كند‪ ً،‬آدم آفرید‪.‬‬

‫ۀ بیست و پنجم‬
‫لمع ۀ‬
‫محب خواست كه بعین الیقین جمال دوست بیند‪ ً،‬عمری در این طلب سرگشته‬
‫میگشت‪ ً،‬ناگاه بسمع سر او ندا آمد‪:‬‬
‫بیت‬
‫در منزل تصصو اسصصت‪ ً،‬لیكصصن انباشصصتهای‬ ‫آن چشصصمه كصصه خضصصر یصصافت زو آب‬
‫حیصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصات‬

‫چون بعین الیقین در خود نظر كرد‪ ً،‬خود را گم یافت‪ ً،‬آنگه دوست را باز یافت‪ ً،‬چون نیك‬
‫نگه كرد‪ ً،‬خود عین او بود‪ ً،‬گفت‬
‫رباعی‬
‫هصصر دم خصصبرت از ایصصن وآن میجسصصتم‬ ‫ای دوست ترا بهر مكان میجسصصتم‬
‫خجلت زدهام كز تو نشصصان میجسصصتم‬ ‫دیصصدم بتصصو خصصویش را‪ ً،‬تصصو خصصود مصصن‬
‫بصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصودی‬

‫این دیده هر دیدهوری را حاصل است‪ ً،‬الا آنست كه نمیداند كه چه میبیند هر ذره كه از‬
‫خانه به صحرا شود‪ ً،‬ضرورت آفتاب بیند‪ ً،‬اما نداند كه چه میبیند؟ عجب كاری همه بعین‬
‫الیقین جمال او میبیند‪.‬‬
‫بیت‬
‫و یصصا در چشصصم تصصو عصصالم سصصیاه اسصصت‬ ‫ز یصصك یصصك ذره سصصوی دوسصصت راه‬
‫اسصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصت‬

‫‪22‬‬
‫چه در حقیقت جز آن ذات مجرد نیست‪ ً،‬اما نمیداند كه چه میبیند‪ ً،‬لاجرم لذت نمییابد‪ً،‬‬
‫لذت آن یابد كه بحق الیقین بداند كه چه میبیند؟ و به چه میبیند؟ و بهر چه میبیند؟ و‬
‫لكن لیطمئن قلبی‪ ً،‬مگر اشارات بچنین یقینی حاصل بود‪ ً،‬اطمینان قلب و سكون نفس‬
‫جز بحق الیقین حاصل نیاید‪ .‬از سهل پرسیدند‪ :‬ما الیقین؟ گفت‪ :‬الیقین هوالله‪ ً،‬پس تو‬
‫نیز‪ :‬و اعبدربك حتی یأتیك الیقین‬
‫بیت‬
‫یقیصصن گصصردد تصصرا كصصو تصصو‪ ً،‬تصصو اوئصصی‬ ‫در ایصصن ره گصصر بصصترك خصصود بگصصوئی‬

‫ۀ بیست و ششم‬
‫لمع ۀ‬
‫محب چون خواهد كه مراقب محبوب باشد‪ ً،‬چارۀ ۀ او آن بود كه محبوب را بهرچشمی‬
‫مراقب باشد و بهرنظری ناظر‪ً،‬چه او را در هر علمی صورتی است و در هر صورتی‬
‫وجهی است‪ ً،‬و در همه اشیاء ظهور او را مراقب بود‪ ً،‬چه ظاهر همه اشیاء اوست‪ً،‬‬
‫چنانكه باطن اوست‪ .‬هوالظاهر و الباطن‪ .‬هیچ چیز نبیند كه او را پیش از آن یا پس از آن‬
‫یا درآن یا با آن نبیند‪ .‬محب اینجا بیش خلوت نتواند نشست‪ ً،‬عزلت نتواند كرد‪ ً،‬چه او را‬
‫عین اشیاء بیند‪ ً،‬مقامی بر مقامی نگزیند‪ ً،‬و از هیچ چیز عزلت نتواند كرد؛ چه غایت‬
‫ۀ اسماء و صفات حق و خلق‬ ‫عزلت آن بود كه در خلوتخانه نابود وجود نشیند و از جمل ۀ‬
‫ۀ‬
‫عزلت گزیند‪ .‬لیكن پس از آنكه ناظری او جویان منظوری دوست آمد و دانست كه مرتب ۀ‬
‫معشوقی را به عاشقی او تعلق گونهای است‪ ً،‬عزلت چگونه كند كه‪ :‬الربوبیة بغیر‬
‫ۀ معشوقی را‬ ‫العبودیة محال‪ .‬اینجا عاشق هم بحسابی درمیآید‪ ً،‬چه اگر عاشق كرشم ۀ‬
‫قابل نیاید تهی ماند‪ .‬ان للربوبیة سرا ا لو ظهر لبطلت الربوبیة‪ ً،‬هرچند معشوق را حسن و‬
‫ملحت به كمال است و از روی كمال هیچ در نمییابد‪.‬‬
‫بیت‬
‫بت را چه زیان چو بت پرستش نبود؟‬ ‫نصصی حسصصن تصصرا شصصرف زبصصازار مصصن‬
‫اسصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصت؟‬

‫اما از روی معشوقی نظارۀ ۀ عاشق درمییابد‪ .‬از سهل پرسیدند كه‪ :‬ما مراد الحق من‬
‫الخلق؟ گفت‪ :‬مساهم علیه‪ .‬حریت اینجا از جانبین متعذر مینماید‪ ً،‬چه هرجا كه نسبت‬
‫آمد حریت رفت‪.‬‬
‫بیت‬
‫بنده شدم ونهادم از یك سو خواسصصت‬ ‫آزادی و عشق چون نمیآید راسصصت‬

‫حریت مطلق در مقام غنای مطلق یافته شود‪ ً،‬والا از روی معشوی‪ ً،‬همچنانكه نیاز و عجز‬
‫ۀ معشوق دریابد همچنین كرشمه و ناز او را نیز طلب و نیاز عاشق‬ ‫عاشق را ناز و كرشم ۀ‬
‫بكار آید‪ ً،‬و این كار بییكدیگر راست نیاید‪ ً،‬اینجا ناز و كرشمه و دلال معشوق با نیاز و‬
‫تذلل و انكسار عاشق همه آن گوید‪:‬‬
‫لیصصصصصس الا بكصصصصصم یتصصصصصم السصصصصصرور‬ ‫نحصصن فصصی اكمصصل السصصرور ولكصصن‬

‫دانی چه گفت و شنود میرود؟ میگوید‪ :‬هرچند‪.‬‬


‫بیت‬
‫بیگصصوی‪ ً،‬درون میصصدان‪ ً،‬چوگصصان چصصه‬ ‫تشریف دست سلطان چوگصصان بصصود‬
‫كصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصاردارد؟‬ ‫ولیكصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصن‬

‫شعر‬
‫گرچصصه مصصا از عشصصق او انصصدر جهصصان‬ ‫نصصی غلصصط گفتصصم كصصه اینجاعاشصصق و‬

‫‪23‬‬
‫افسصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصانهایم‬ ‫معشصصصصصصصصصصصصصصوق اوسصصصصصصصصصصصصصصت‬
‫روی اورا آینه‪ ً،‬یا زلصصف او را شصصانهایم‬ ‫ما كهایم؟ ازما چه آید؟ تصصا نپنصصداری‬
‫كصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصه مصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصصا‬

‫ۀ بیست و هفتم‬
‫لمع ۀ‬
‫عاشق را طلب شهود بهر فناست از وجود‪ ً،‬دایم در عدم برای آن میزند كه در حال عدم‬
‫آسوده بود‪ ً،‬هم شاهد بود و هم مشهود‪.‬‬
‫بیت‬
‫كصصصه بنزدیصصصصك خصصصویش هیصصصچ نبصصصود‬ ‫زان قبصصصل بصصصود شصصصاهد و مشصصصهود‬

‫چون موجود شد غلطای بصر خود شد و از شهود محروم ماند‪ ً،‬بصر او بحكم‪ :‬كنت سمعه‬
‫و بصره‪ ً،‬عین معشوق آمد و اوئی او غطای آن بصر‪ .‬انت الغمامة علی شمسك‪ ً،‬فاعرف‬
‫حقیقة نفسك‪ .‬اگر این غطا كه توئی تو است از پیش بصر كشف شود‪ ً،‬معشوق را بینی و‬
‫تو در میان نه‪ ً،‬آنگاه به سمع سر توندا آید كه‪:‬‬
‫شعر‬
‫ولاح صصصصصباح كنصصصصت انصصصصت ظلمصصصصه‬ ‫بصصصذالك سصصصر طصصصال عنصصصك اكتتصصصامه‬
‫ولصصصولاك لصصصم یطمصصصع علیصصصه ختصصصامه‬ ‫فانت حجاب القلصصب عصصن سصصر غیبصصه‬

‫رباعی‬
‫شصصب بصصا تصصو غنصصودم و نمیدانسصصتم‬ ‫روزت بسصصصصصتودم و نمیدانسصصصصصتم‬
‫مصصن جملصصه تصصو بصصودم ونمیدانسصصتم‬ ‫ظن برده بدم بمن كه من میبصصودم‬

‫اینجا دعای عاشق همه این بود كه‪ :‬اللهم اجعلنی نوراا‪ ً،‬یعنی مرا در مقام شهود بدار تا‬
‫بینم كه من توام‪ ً،‬آنگاه گویم‪ :‬من رآنی فقد رأی الحق‪ ً،‬و تو گوئی‪ :‬من یطع الرسول فقد‬
‫اطاع الله‪ :‬كه اگر من باشم ترا نبینم‪ ً،‬لاجرم گویم‪ :‬نور انی اراه؟‬
‫در كصصصصصصصدام آینصصصصصصصه در آیصصصصصصصد او؟‬ ‫خلصصصصصق را روی كصصصصصی نمایصصصصصد او؟‬

‫و ماقدروا الله حق قدره‪.‬‬

‫ۀ بیست و هشتم‬
‫لمع ۀ‬
‫معشوق چون خواهد كه عاشق را بركشد‪ ً،‬نخست هر لباس كه از هر عالمی با او همراه‬
‫شده باشد از او بركشد وبدل آن خلعت صفات خودش در پوشاند‪ ً،‬پس بهمه نامهای‬
‫خودش بخواند و بجای خودش بنشاند‪ .‬اینجا باز در موقف مواقفش موقوف گرداند‪ ً،‬یا‬
‫بعالمش بهر تكمیل ناقصان بازگرداند‪ ً،‬و چون بعالمش مراجعت فرماید‪ ً،‬آن رنگهای عالم‬
‫كه از اوبركشیده بود برنگ خود در وی پوشاند‪ ً،‬عاشق چون در كسوت خود نگرد‪ً،‬خود را‬
‫برنگ دیگر بیند‪ ً،‬حیران بماند‪:‬‬
‫چصصصه لبصصصاس اسصصصت بصصصدین یكتصصصائی؟‬ ‫این چصصه رنصصگ اسصصت بصصدین زیبصصائی؟‬

‫از خودبوی دیگر یابد‪ ً،‬گوید‪:‬‬


‫اشم منك نسیما ا است اعرفه‪ .‬بلكه همگی خود او را یابد گوید‪ :‬انا من اهوی و من اهوی‬
‫انا‪ .‬در هر چه نگه كند وجوددوست بیند‪ ً،‬معلوم كند كه‪ :‬كل شیئی هالك الا وجهه‪ ً،‬چه وجه‬
‫دارد؟ چرا نشاید كه هاء‪-‬وجهه‪ -‬عاید شیئی باشد‪ ً،‬چه هر شیئی از روی صورت هالك‬
‫است و از روی معنی باقی‪ ً،‬چه ازوجه معنی آن وجه ظهور حق است كه‪ :‬ویبقی وجه‬

‫‪24‬‬
‫ربك‪ ً،‬ای دوست چون دانستی كه معنی و حقیقت اشیاء وجه اوست‪ ً،‬پس‪ :‬ارناالاشیاء كما‬
‫هی‪ ً،‬میگوی تا عیان بینی كه‪:‬‬
‫شعر‬
‫تصصصصصصصدل علصصصصصصصی انصصصصصصصه واحصصصصصصصد‬ ‫ففصصصصی كصصصصل شصصصصیئی لصصصصه آیصصصصة‬

‫قل لمن الارض و من فیها‪ ...‬سیقولون لله‪ .‬سبحان الله‪ :‬سخن مستانه میرود معذور دار‬
‫كه‪:‬‬
‫شعر‬
‫و كصصل ناطقصصة فصصی الكصصون تطربنصصی‬ ‫من كل معنی لطیف احتسی قصصدحا ا‬

‫بیت‬
‫بگرد اهل مناجات و زهد كصصی گصصردم؟‬ ‫مرا چو دل بخرابات میبصصرد هصصر دم‬

‫نیز در بحری افتادهام كه كرانش پدید نیست‪.‬‬


‫بیت‬
‫اگرچصصصصه زور یصصصصك شصصصصبنم نصصصصدارم‬ ‫حریفصصصی میكنصصصم بصصصا هفصصصت دریصصصا‬

‫اگر معانی این كلمات به نسبت با بعضی فهوم مكرر نماید معذور دارد‪ ً،‬كه هر چند‬
‫میخواهم كه خود را بساحل اندازم‪ ً،‬ساحل یافته نمیشود از هر سوئی موجیام ربوده‬
‫است و در لجهای افكنده‪.‬‬
‫شعر‬
‫كضصصصصصفدع سصصصصصاكنة فصصصصصی الیصصصصصم‬ ‫الحمصصصصصصصصدلله علصصصصصصصصی اننصصصصصصصصی‬
‫اوسصصصصصكتت مصصصصصائت مصصصصصن الغصصصصصم‬ ‫ان هصصصصصصی فصصصصصصاهت ملت فاهصصصصصصا‬

‫و چندان كه خود را ملمت میكنم‪:‬‬


‫شصصاید كصصه شصصبنمی بكنصصد قصصصد آشصصنا‬ ‫آنجا كصه بحصر نامتنصاهی اسصت مصصوج‬
‫زن‬

‫باز همت میگوید‪ :‬ناامیدی شرط راه نیست‪.‬‬


‫شعر‬
‫دسصصت و پصصائی بصصزن چصصه دانصصی؟ بصصوك‬ ‫انصصدر ایصصن بحصصر بیكرانصصه چصصو غصصوك‬

‫دل نیز در بحر امید دست و پائی میزند و با جان بلب رسیده این خطاب میكند‪:‬‬
‫كی بود مازما جدا مانده؟‬
‫من و تو رفته و خدا مانده‬
‫٭٭٭‬

‫‪Fakhruddin Iraqi estalahat‬‬

‫هو‬
‫‪121‬‬

‫‪25‬‬
‫رساله اصطلحات‬
‫ديّن ابراهيم عراقی‬
‫فخرال د‬

‫مد بيدآباد‬
‫به كوشش‪ :‬مح د‬

‫‪26‬‬
‫ن الررحیم‬ ‫ببسْم بالل ٰد ب‬
‫ه الررحْمٰ ب‬
‫و به نستعین‬

‫شکر و سپاس موجودی را که اعیان اشیاء را به ظهور نور خویش بنواخت‪ ً،‬که »الل دٰه نور‬
‫السسسموات والرض« و علصصم عشصصق در کشصصور عاشصصقی برافروخصصت و بصصه معشصصوقی‬
‫درتاخت‪ ً،‬که »یّحبهم و یّحبونه« و نقش و اثر غیر از بسیط مملکت هستی بپرداخت که‬
‫»لاله معالل دٰه«‪.‬‬
‫و صلوات غیرمتناهی بر حضرت افضلالرسل و اکملالکمل‪ ً،‬محمدالمصطفی ‪ -‬صلیالل لٰه‬
‫علیه وسلم‪ -‬و اصحاب و خلفاء او باد‪.‬‬
‫ۀ‬
‫اما بعد‪ :‬این کلماتی چند است‪ ً،‬از مصطلحات و نبذهای از مشهورات که در میصصان طایفصص ۀ‬
‫متصوفه‪ -‬ایدهم الل لٰه بتوفیقه‪ -‬در نثر و نظم وارد و واقع است و در این رساله آن بصصر سصصه‬
‫مطلب بنا افتاد‪:‬‬

‫مطلب اول‬

‫در کلماتی که اکثرش مخصوص به محبوب است و بعضی از آن متعلق به‬


‫ب‪:‬‬
‫مح د‬

‫میل‪ :‬رجوع را گویند به اصل خود‪ ً،‬بیشعور و آگصصاهی از اصصصل و مقصصصد‪ ً،‬همچصصون رجصصوع‬
‫طبیعی‪ ً،‬چون جمادات به طبایع اربعصه‪ ً،‬کصه بیاختیصصار مایصصل اصصلند‪ ً،‬و همچصون رجصوع‬
‫عناصر به اصل خود‪ ً،‬بیاختیاری‪.‬‬
‫آرزو‪ :‬میل است به اصل خود‪ ً،‬با اندک آگاهی و علم به بعضی از اصل و مقصد‪.‬‬
‫مهر‪ :‬میل به اصل خود است با وجود علم و آگاهی از یافت لذت دریافت مقصد‪.‬‬
‫محبت‪ :‬دوستی را گویند‪ ً،‬بیسبب و علقه و بیحرکتی‪ ً،‬با حق سبحانه و تعالی‪.‬‬
‫محب‪ :‬صاحب محبت را گویند‪ ً،‬با حق تعالی عامتر از آنکه طلب مقصصارن آن باشصصد یصصا نصصه؛‬
‫حینئذ طلب باشد و حینئذ طلب نباشد‪.‬‬
‫ا‬
‫محبوب‪ :‬حق تعالی را گویند وقتی که مستغنی از دوستی دانند او را مطلقا بیقیدی‪.‬‬
‫طلب‪ :‬جستن حق را گویند‪ ً،‬اعم از آنکصصه دوسصصت دارنصصد یصصا نصصه‪ ً،‬بلکصه بیشصصتر از عبصصدیت و‬
‫معبودیت بود‪.‬‬
‫طالب‪ :‬جوینده حق را گویند‪ ً،‬از راه عبودیت و محمدت کمال‪ ً،‬نه از روی دوستی‪.‬‬
‫مطلوب‪ :‬حق تعالی را گویند‪ ً،‬وقتیکه جوینده عامتر از آن باشد که به دوستی منسصصوب‬
‫بود‪.‬‬
‫عشق‪ :‬محبت مفرط را گویند‪.‬‬
‫سر‪ :‬جذبه الهی را گویند‪ ً،‬گاه سلوک بر او مقدم و گاه او بر سلوک‪.‬‬
‫نیل‪ :‬دوستی حقتعالی را گویند با وجود طلب و جد تمام‪.‬‬
‫معشوق‪ :‬حقتعالی را گویند وقتی که طلب کنند بصصه جصصد تمصصام از آن جهصصت کصه مسصصتحق‬
‫دوستی او است من جمیعالوجوه‪.‬‬
‫عاشق‪ :‬جویندۀ ۀ حق را گویند‪ ً،‬وجود دوستی تمام و جد بلیغ‪.‬‬
‫شوق‪ :‬انزعاج را گوینصد‪ ً،‬در طلصب معشصوق‪ ً،‬بعصد از آنکصه یصافت و بصاز در زمصان فقصدان‪ً،‬‬
‫بشرط آنکه اگر بیابد معشوق را انزعاج ساکن شود ولیکن عشق همچنان باقی باشد‬
‫و از دوام یافت نقصان نپذیرد‪ ً،‬بلکه زیادت شود در عشق‪.‬‬
‫اشتیاق‪ :‬کمال انزعاج را گویند‪ ً،‬در میل کلی و طلب تمام و عشق مصصدام‪ ً،‬بصصه طصصریقهای‬

‫‪27‬‬
‫که یافت و نایافت یکسان شود؛ نه دریافت ساکن گردد و نه در نایافت زیصصادت شصصود‪.‬‬
‫بلکه حالی باشد سرمدا الیالابصد و ایصن اعلصی مصرتبهای اسصت از مراتصب محبصت ک ه‬
‫زیصصادت و نقصصصان وتبصصدیل را بصصدو راه نبصصود‪ ً،‬نصصه در اتصصصال مشصصاهده و نصصه در افصصتراق‬
‫مجاهده‪.‬‬
‫حسن‪ :‬جمعیت کمالات را گویند در یک ذات‪ ً،‬و این جز حقتعالی را نباشد‪.‬‬
‫جمال‪ :‬ظاهر کردن کمالات معشوق است‪ ً،‬به جهت زیادتی رغبت و طلب عاشق‪.‬‬
‫جلل‪ :‬ظاهر کردن بزرگی معشوق است‪ ً،‬از جهت استغناء از عاشق و نفی غرور عاشق‬
‫و اثبات بیچارگی او و بزرگی معشوق‪.‬‬
‫لقا‪ :‬ظهور معشوق است‪ ً،‬چنانکه عاشق را یقین حاصل شود که اوست‪.‬‬
‫شکل‪ :‬وجود حقتعالی را گویند‪.‬‬
‫لطف‪ :‬پرورش دادن عاشق را گویند‪ ً،‬بطریق مواسات و موافقت‪.‬‬
‫ملحت‪ :‬بینهایتی کمالات الهی را گویند‪ ً،‬کصصه هیچکصصس بصصه نهصصایت آن نرسصصد تصصا مطمئصصن‬
‫شود‪.‬‬
‫ظرافت‪ :‬ظهور انوار است از راه مشاهدات و مجرد از ماده‪.‬‬
‫شنگی‪ :‬احکام طوالع و لوامع انوار است‪ ً،‬از حضرت الل لٰه تعالی و تقدس در ماده‪.‬‬
‫شوخی‪ :‬کثرت التفات را گویند‪.‬‬
‫شمایّل‪ :‬امتزاج جمالیات و جلليات را گویند و سرعت ورود آن‪.‬‬
‫کرشمه‪ :‬التفات را گویند‪.‬‬
‫شیوه‪ :‬اندک جذبه الهی را گویند‪ ً،‬در هر حالتی که باشد سالک را‪ .‬لیکن گاه باشصصد و گصصاه‬
‫نباشد‪ ً،‬تا سالک مغرور و مغلوب نشود‪.‬‬
‫مکر‪ :‬غرور دادن معشوق است عاشق را‪ ً،‬گاه بطریصصق لطصصف و مصصوافقت و گصصاه بطریصصق‬
‫قهر و مخالفت‪.‬‬
‫فریّب‪ :‬استدراج الهی را گویند‪.‬‬
‫وفا‪ :‬عنایت ازلی را گویند‪ ً،‬بیواسطه عمل خیر و اجتناب از شر‪.‬‬
‫جفا‪ :‬پوشانیدن دل سالک را گویند‪ ً،‬از معارف و مشاهدات‪.‬‬
‫جور‪ :‬بازداشتن سالک را گویند از عروج‪.‬‬
‫ناز‪ :‬قوت دادن معشوق است عاشق را‪.‬‬
‫خشم‪ :‬ظهور صفات قهر را گویند‪.‬‬
‫کین‪ :‬تسلط صفات قهری را گویند‪.‬‬
‫جنگ‪ :‬امتحانات الهی را گویند‪ ً،‬به انواع بلهای ظاهر و باطن‪.‬‬
‫صلح‪ :‬قبول اعمال و عبادات را گویند و وسایط قریب‪.‬‬
‫پرده‪ :‬مانعی را گویند که میان عاشق و معشوق باشد و از لوازم طریق باشد نه از جهت‬
‫عاشق و نه از جهت معشوق‪.‬‬
‫حجاب‪ :‬مانعی را گویند‪ ً،‬که عاشق را از معشصصوق بصصازدارد‪ ً،‬بصصه نصصوعی از انصصواع‪ ً،‬از جهصصت‬
‫عاشق‪.‬‬
‫نقاب‪ :‬مانعی را گویند که عاشق را از معشوق بازدارد به حکم ارادت معشوق‪.‬‬
‫بام‪ :‬محل تجلیات را گویند‪.‬‬
‫خانه‪ :‬خودی خود را گویند‪ ً،‬گه عینیت وجود است‪.‬‬
‫ۀ عالمیصصان‪ ً،‬و از انبیصصا‪ً،‬‬
‫ۀ‬ ‫صص‬
‫ف‬ ‫کا‬ ‫صصات‬‫ک‬ ‫ادرا‬ ‫از‬ ‫مستوری‪ :‬تقدیس کنصه ماهیت الهی را گویند‪ ً،‬که‬
‫سلم‪ ً،‬و از اولیا پوشیده است‪.‬‬ ‫علیهمال س‬
‫تبری‪ :‬رد کردن اعمال عباد را گویند‪.‬‬
‫سلطانی‪ :‬جریان احوال و اعمال را گویند‪.‬‬
‫سرکشی‪ :‬مخالفت ارادت و مراد سالک را گویند‪ ً،‬بحکم ارادت الهی‪.‬‬
‫تندی‪:‬صفت قهاری را گویند بر عاشق‪ ً،‬چنانکه حکم الهی باشد‪ ً،‬نه بر مقتضای مراد او‪.‬‬
‫امیری‪ :‬ارادت سالک جاری داشتن است بر سالک‪.‬‬
‫توانائی‪ :‬صفت فاعل مختار را گویند‪.‬‬

‫‪28‬‬
‫توانگری‪ :‬حصول جمیع کمالات را گویند‪.‬‬
‫دستگاه‪ :‬حصول جمیع صفات کمال است‪ ً،‬با وجود قدرت بر همه صفتی‪.‬‬
‫تواری‪ :‬احاطت و استیلی الهی را گویند‪.‬‬
‫تاختن‪ :‬اتیان الهی را گویند‪.‬‬
‫ترکتاز‪ :‬جذبه الهی را گویند‪ ً،‬وقتی که سلوک مقدم باشصصد و بزحمصصت و مجاهصصدت بسصصیار‬
‫کاری گشاده نشود‪ ً،‬ناگاه جذبهای در رسد و کردههای او را قبول کند و بصصاقی احصصوال‬
‫او تمام کند و به مقصد رساند‪.‬‬
‫ۀ الهی را گویند‪ .‬که بیواسطه بر سلوک و اعمال مقدم باشد به مثابتی‬ ‫غارت‪ :‬جذب ۀ‬
‫که سالک مقهور باشد‪ ً،‬تا به مقصصصد برسصصد‪ .‬اگرچصصه از اوامصصر و اعمصصال بصصر وی جصصاری‬
‫باشد‪.‬‬
‫تاراج‪ :‬سلب اختیار سالک را گویند در جمیع احوال ظاهری و باطنی‪.‬‬
‫آشنائی‪ :‬تعلق دقیقه ربوبیت را گویند‪ ً،‬که با همه موجودات پیوسصصته اسصصت‪ ً،‬چصصون تعلصصق‬
‫خالقیت به مخلوقیت‪.‬‬
‫بیگانگی‪ :‬اشصصتغال عصالم الصصوهیت را گوینصد‪ ً،‬کصه بهیچوجصه تقصصصر و بهیچچیصصز مشصصابهت و‬
‫مماثلت ندارد‪.‬‬
‫تکبر‪ :‬بینیازی است از انواع اعمال سالک‪.‬‬
‫شهر‪ :‬وجود مطلق را گویند‪.‬‬
‫دیّه‪ :‬وجود مستعار را گویند‪.‬‬
‫کوی‪ :‬مقام عبودیت را گویند‪.‬‬
‫محله‪ :‬متصف شدن به صفات کمال را گویند‪.‬‬
‫آستان‪ :‬اعمال و عبادات را گویند‪.‬‬
‫در‪ :‬مطاوعت را گویند‪.‬‬
‫ۀ مخلوقصصات را و هیصصچ اسصصم مصصوافقتر از‬ ‫یّار‪ :‬صفت الهی را گویند‪ ً،‬که ضروری است کاف ۀ‬
‫ۀ توحید بر این اسم دایر است‪.‬‬ ‫این نیست سالک را‪ ً،‬زیرا کلم ۀ‬
‫غمگسار‪ :‬صفت رحمانی حقتعالی را گویند‪ ً،‬که شمولی و عمومی دارد‪.‬‬
‫غمخوار‪ :‬صفت رحیمی حقتعالی را گویند‪ ً،‬که آن خصوصیتی دارد‪.‬‬
‫مهربان‪ :‬صفت ربوبیت را گویند‪.‬‬
‫دلدار‪ :‬صفت باسطی را گویند به سرور و محبت در دل‪.‬‬
‫دلبر‪ :‬صفا قابضی را گویند‪ ً،‬به اندوه و محنت در دل‪.‬‬
‫دلگشای‪ :‬صفت فتاحی را گویند در مقام انس در دل‪.‬‬
‫جانان‪ :‬صفت قیومی را گویند‪ ً،‬که قیام جملصصه موجصصودات بصصدو اسصت‪ ً،‬کصه اگصصر آن دقیقصصه‬
‫پیوسته موجودات را نبودی هیچچیز وجود و بقا نیافتی‪.‬‬
‫جانافزای‪ :‬صفت باقی ابدی را گویند که فنا را راه بدو نبود‪.‬‬
‫دوست‪ :‬سبق محبت الهی را گویند‪ ً،‬بر محبت سالک‪.‬‬
‫قد‪ :‬استواء الهی را گویند‪.‬‬
‫قامت‪ :‬سزاواری پرستش را گویند‪ ً،‬که هیچکس را‪ ً،‬جز حقتعالی این سزاواری نیست‪.‬‬
‫زلف‪ :‬غیب هویت را گویند‪ ً،‬که کس را بدان راه نیست‪.‬‬
‫موی‪ :‬ظاهر هویت را گویند‪ ً،‬یعنی وجود‪ ً،‬که همهکس را به معرفت وجود او عل م حاصصل‬
‫است و بدان راه نیست‪.‬‬
‫گیسو‪ :‬طریق طلب را گویند‪.‬‬
‫پیچ زلف‪ :‬اشکال الهی را گویند‪.‬‬
‫تاب زلف‪ :‬اسرار الهی را گویند‪.‬‬
‫سر‪ :‬صفت ارادت الهی را گویند‪.‬‬
‫پیشانی‪ :‬ظهور اسرار الهی را گویند‪.‬‬
‫فرق‪ :‬صفت حیات الهی را گویند‪.‬‬
‫ابرو‪ :‬اهمال کردن و سقوط سالک است‪ ً،‬از درجات‪ ً،‬بواسطه تقصیری که از او در وجود‬

‫‪29‬‬
‫آید‪.‬‬
‫کمان ابرو‪ :‬عرض کردن سقوط است بر سالک‪ ً،‬بسصصبب تقصصصیر و بصصاز بصصه حکصصم عنصصایت‬
‫ساقط ناكردن از درجه و مقام‪.‬‬
‫جفت ابرو‪ :‬سقوط سالك است از درجه و مقام بسبب تقصیر و باز تصصصعيد او بصصه حکصصم‬
‫جذبه و عنایت بمقامي و درجهاي كه بود‪.‬‬
‫طاق ابرو‪ :‬اهمصصال کصصردن اسصصت در سصصقوط سصصالک از درجصصه و مقصصام بسصصبب تقصصصیر و‬
‫گذاشتن سالک را در آن‪.‬‬
‫ا‬ ‫ا‬
‫مژه‪ :‬اهمال اعمال است مرسالک را‪ ً،‬سرا و جهرا به حکم‪ ً،‬حکمت الهی‪.‬‬
‫تیر مژه‪ :‬اهمال ناکردن سالک است‪ ً،‬سرا ا و جهراا‪.‬‬
‫چشم‪ :‬صفت سر بصیری الهی را گویند‪.‬‬
‫دیّده‪ :‬اطلع الهی را گویند‪ ً،‬بر جمیع احوال از خیر و شر‪.‬‬
‫چشم مست‪ :‬ستر کردن الهی را گویند‪ ً،‬بر تقصیر و خردهای که از سالک در وجود آید و‬
‫غیر او نیز‪ ً،‬چنانکه هیچکس را بدان اطلع نیفتد و آن معفو باشد‪.‬‬
‫چشم خماری‪ :‬ستر کردن تقصیر سالک را گویند‪ ً،‬از سالک‪ ً،‬لیکصصن کشصصف آن بصصر اربصصاب‬
‫کمال‪ ً،‬که از او اکمل و اعلی و اجل باشند‪ ً،‬گاه روش بزبان ایشان باشد و گاه نه‪.‬‬
‫چشم آهوانه‪ :‬ستر کردن الهی را گویند‪ ً،‬تقصیرات سالک را‪ ً،‬از عین سالک ولیکن آگصصاه‬
‫کردن سالک را از تقصیر که کرده باشد‪ ً،‬و از آن نیز که از غیر او مستور اسصصت‪ ً،‬و بصصه‬
‫حقیقت این غایت عنایت باشد که سالک از تقصیر بازایستاده باشصصد و تصصدارک تقصصصیر‬
‫کند‪.‬‬

‫مطلب دوم‬

‫در اسامئی که میان عاشق و معشوق مشترک و دایّر است و در اسمی‬


‫اطلق خصوصیت ندارد ولیکن از روی معانی گاهی خصوصیت گیرند و گاه‬
‫نگیرند‪.‬‬

‫مجلس‪ :‬آیات و اوقات حضور را گویند‪ ً،‬با حقتعالی‪.‬‬


‫عشرت‪ :‬لذت انس است‪ ً،‬با حقتعالی و شعور و آگاهی از لذت‪.‬‬
‫طرب‪ :‬انس است با حقتعالی و سرور دل در آن‪.‬‬
‫عیش‪ :‬دوام حضور است و فراغت آن به تمامی‪.‬‬
‫شراب‪ :‬غلبات عشق را گویند‪ ً،‬با وجصود اعمصصال‪ ً،‬کصه مسصتوجب ملمصت باشصصد و آن اهصل‬
‫کمال را باشد‪ ً،‬که اخصاند‪ ً،‬در نهایات سلوک‪.‬‬
‫شراب خام‪ :‬عیش تام ممزوج را گویند‪ ً،‬یعنی مقارن عبودیت‪.‬‬
‫شراب پخته‪ :‬عیش صرف را گویند‪ ً،‬مجرد از ماده‪.‬‬
‫شرابخانه‪ :‬عالم ملکوت را گویند‪.‬‬
‫می‪ :‬غلبات عشق را گویند‪ ً،‬با وجود اعمال‪ ً،‬کصصه مقصصارن سصصلمت باشصصد و ایصصن خصصواص را‬
‫باشد که در سلوک متوسطاند‪.‬‬
‫میخانه‪ :‬عالم لاهوت را گویند‪.‬‬
‫میکده‪ :‬قدم مناجات را گویند‪.‬‬
‫خمخانه‪ :‬مهبط غلبات عشق را گویند‪ ً،‬که عالم قلب است‪.‬‬
‫باده‪ :‬عشق را گویند‪ ً،‬وقتی که ضعیف باشد و این عوام را نیز باشد‪ ً،‬و در بصصدایت سصصلوک‬
‫بود‪.‬‬
‫ساقی‪ :‬شرابدار را گویند‪.‬‬
‫قدح‪ :‬وقت را گویند‪.‬‬

‫‪30‬‬
‫جام‪ :‬احوال را گویند‪.‬‬
‫صراحی‪ :‬مقام را گویند‪.‬‬
‫خم‪ :‬موقف را گویند‪.‬‬
‫جرعه‪ :‬اسرار و مقامات و جمیع احوال را گویند‪ ً،‬که در سلوک از سالک پوشیده باشد‪.‬‬
‫مستی‪ :‬فرو گرفتن عشق است‪ ً،‬جمیع صفات درونصصی و برونصصی را و عبصصارت از او سصصکر‬
‫اول است‪.‬‬
‫مست خراب‪ :‬استغراق را گویند‪ ً،‬بیهیچ آگاهی از هیچ وجه‪.‬‬
‫نیم مستی‪ :‬آگاهی از استغراق را گویند و نظرداشتن بر استغراق خود‪.‬‬
‫خرابات‪ :‬خرابی را گویند‪.‬‬
‫ۀ عشق صفات درونی و بیرونی را و عبارت از او صصصحو اول‬ ‫ۀ‬ ‫غلب‬ ‫هشیاری‪ :‬آفات است از‬
‫است‪.‬‬
‫خمار‪ :‬رجعت را گویند‪ ً،‬از مقام وصول به قهر‪ ً،‬نه بطریق انقطاع‪.‬‬
‫رندی‪ :‬قطع نظر است‪ ً،‬از انواع اعمال در طاعت‪.‬‬
‫قلشی‪ :‬معاشرت و مباشرات اعمال است‪ ً،‬چنانکه اقتضای احوال است‪.‬‬
‫اوباشی‪ :‬ترک ثصصواب اسصصت‪ ً،‬هصصم از کصصردن طصصاعت و هصصم از اجتنصصاب معصصصیت‪ ً،‬در غلبصصه‬
‫محبت‪.‬‬
‫لابالی‪ :‬باک نداشتن است‪ ً،‬از هر نوع که پیش آید و گوید و کند‪.‬‬
‫شمع‪ :‬نور الل لٰه را گویند‪.‬‬
‫کباب‪ :‬پرورش دل است‪ ً،‬در تجلیات‪.‬‬
‫صبوحی‪ :‬محادثه را گویند‪.‬‬
‫غیوقی‪ :‬مسامره را گویند‪.‬‬
‫شاهد‪ :‬تجلی را گویند‪.‬‬
‫نقل‪ :‬کشف معانی و اسرار را گویند‪.‬‬
‫صبح‪ :‬طلوع احوال و اوقات را گویند‪.‬‬
‫بامداد‪ :‬مقام گشتن احوال و اوقات را گویند‪.‬‬
‫شبانگاه‪ :‬ملک شدن احوال را گویند‪.‬‬
‫روز‪ :‬تتابع انوار را گویند‪.‬‬
‫شب‪ :‬عالم غیبی را گویند و جبروت را نیز گویند و این عالم خطی است ممتد میان وجود‬
‫و عدم‪ ً،‬و بعضی گویند‪ :‬که میان عالم خلق و امر‪ ً،‬و بعضی گویند‪ :‬میان عالم عبودیت‬
‫و ربوبیت‪.‬‬
‫شب قدر‪ :‬بقای سالک را گویند‪ ً،‬در عین استهلک به وجود حقتعالی‪.‬‬
‫شب یّلدا‪ :‬نهایت الوان انوار را گویند‪ ً،‬که سواد اعظم بود‪.‬‬
‫عید‪ :‬مقام جمع را گویند‪.‬‬
‫نوروز‪ :‬مقام تفرقه را گویند‪.‬‬
‫کافر‪ :‬صاحب مقام اعمال تفرقه را گویند‪.‬‬
‫کفر‪ :‬تاریکی عالم تفرقه را گویند‪.‬‬
‫ترسا‪ :‬معاني و حقايق را گويند‪ ً،‬وقتي كه دقيق و رقيق باشد‪.‬‬
‫دیّر‪ :‬عالم انسانی را گویند‪.‬‬
‫کلیسیا‪ :‬عالم حیوانی را گویند‪.‬‬
‫بت‪ :‬مقصود و مطلوب را گویند‪.‬‬
‫ناقوس‪ :‬یاد کردن و ذکر مقام تفرقه را گویند‪.‬‬
‫چلیپا‪ :‬عالم طبایع را گویند‪.‬‬
‫توبه‪ :‬بازگشتن از چیزی ناقص نازل را گویند‪ ً،‬و روی آوردن به چیزی کامل عالی‪.‬‬
‫ایّمان‪ :‬مقدار دانش را گویند به حضرت حقتعالی‪.‬‬
‫اسلم‪ :‬اعمال و متابعت را گویند‪.‬‬
‫دیّن‪ :‬اعتقادی را گویند‪ ً،‬که از مقام تفرقه سر بر کرده باشد‪.‬‬

‫‪31‬‬
‫زهد‪ :‬اعراض را گویند‪ ً،‬از زیادتی و فضول دنیاوی‪ ً،‬لیکن وقتی که نفصصس را در آن شصصوقی‬
‫باشد‪.‬‬
‫عبادت‪ :‬اجتهاد سالک را گویند‪.‬‬
‫نماز‪ :‬مطاوعت را گویند‪.‬‬
‫روزه و امساک‪ :‬قطع التفات را گویند‪.‬‬
‫زکوة‪ :‬ترک و ایثار را گویند و تصفیه را نیز گویند‪.‬‬
‫کعبه‪ :‬مقام وصلت را گویند‪.‬‬
‫حج‪ :‬سلوک الیالل لٰه را گویند‪.‬‬
‫بیابان‪ :‬وقایع طریق را گویند‪.‬‬
‫طامات‪ :‬معارف را گویند‪.‬‬
‫خرقه‪ :‬صلحیت را گویند و سلمت صورت را نیز گویند‪.‬‬
‫سجاده‪ :‬سد باطن را گویند‪ ً،‬یعنی هرچه روی نفس در آن باشد‪.‬‬
‫فروختن‪ :‬ترک تدبیر و اجتهاد را گویند‪ ً،‬با خدای عزوجل‪.‬‬
‫وام‪ :‬مقادیر بیاختیاری را گویند‪.‬‬
‫گرو کردن‪ :‬تسلیم وجود است‪ ً،‬به حکم مقادیر و ترک تدبیر و اجتهاد به اختیار خود‪.‬‬
‫بدل کردن‪ :‬عدول را گویند‪ ً،‬از چیزی به چیزی به جهتی و غرضی از اغراض‪.‬‬
‫درباختن‪ :‬محو کردن اعمال ماضیه را گویند از نظر باطن‪.‬‬
‫ترک کردن‪ :‬قطع امل را گویند از چیزی‪.‬‬
‫رفتن‪ :‬عروج را گویند‪ ً،‬از عالم بشریت‪ ً،‬به عالم ارواح‪.‬‬
‫برخاستن‪ :‬قصد و عزیمت را گویند‪.‬‬
‫نشستن‪ :‬سکینه را گویند‪.‬‬
‫آمدن‪ :‬رجعت را گویند‪ ً،‬به عالم بشریت‪ ً،‬از عالم ارواح یا عالم استغراق و سکر‪.‬‬
‫درون‪ :‬عالم ملکوت را گویند‪.‬‬
‫عقل‪ :‬آلت تمییز را گویند‪ ً،‬میان خیر و شر و نیک و بد‪.‬‬
‫فهم‪ :‬آلت دریافتن را گویند‪.‬‬
‫بیرون‪ :‬عالم ملک را گویند‪.‬‬
‫پائیز‪ :‬مقام خمود را گویند‪.‬‬
‫بهار‪ :‬مقام علم را گویند‪.‬‬
‫تابستان‪ :‬مقام معرفت را گویند‪.‬‬
‫زمستان‪ :‬مقام کشف را گویند‪.‬‬
‫ا‬
‫گلزار‪ :‬گشادگی را گویند مطلقا‪ ً،‬پس به هرچه اضافت کنند به آن اضافت کرده باشصصند و‬
‫به آن بازخوانند‪.‬‬
‫بستان‪ :‬محل گشادگی را گویند‪ ً،‬عامتر از آنکه به چیزی مخصوص باشد‪ ً،‬یا نه‪.‬‬
‫نرگس‪ :‬نتیجه علم را گویند‪ ً،‬که در دل پیدا شود‪ ً،‬از طرب و فرح و مزید عمل‪.‬‬
‫گل‪ :‬نتیجه عمل را گویند‪ ً،‬که در دل پیدا شود‪.‬‬
‫لله‪ :‬نتیجه معارف را گویند‪ ً،‬که مشاهده کنند‪.‬‬
‫شکوفه‪ :‬علو مرتبه را گویند‪.‬‬
‫بنفشه‪ :‬نکتهای را گویند‪ ً،‬که قوت ادراک در آن کار نکند‪.‬‬
‫ریّحان‪:‬نوری را گویند‪ ً،‬که از غایت تصفیه و ریاضت حاصل شده باشد‪.‬‬
‫نشو‪ :‬ترقی را گویند‪.‬‬
‫نما‪ :‬عزت یافتن را گویند‪ ً،‬از پرورش ربوبیت‪.‬‬
‫زردی‪ :‬ضعف سلوک را گویند‪.‬‬
‫سرخی‪ :‬قوت سلوک را گویند‪.‬‬
‫سبزی‪ :‬کمال مطلق را گویند‪ ً،‬باقی کلها بر این قیاس کنند‪ ً،‬از این رنگها که گفته شد از‬
‫هر قبیل که باشد‪ ً،‬و تأویل از آن گیرند‪.‬‬
‫ابر‪ :‬حجابی را گویند‪ ً،‬که سبب وصول شهود باشد‪ ً،‬بواسطه اجتهاد که بنمایند‪.‬‬

‫‪32‬‬
‫باران‪ :‬نزول رحمت را گویند‪.‬‬
‫جویّبار‪ :‬مجاری عبودیت را گویند‪.‬‬
‫سپیدی‪ :‬یکرنگی را گویند‪ ً،‬که به توجه تام یابند و قطع ماسوی‪.‬‬
‫کبودی‪ :‬تخلیط محبت را گویند‪ ً،‬به هرچه غیر محبت باشد‪.‬‬
‫آبروان‪ :‬فرح دل را گویند‪.‬‬
‫ۀ احوال دل را گویند که فرح و ترح باشد‪.‬‬ ‫سیل‪ :‬غلب ۀ‬
‫بوی‪ :‬آگاهی از علقه و پیوستگی دل را گویند‪ ً،‬کصصه در اصصصل بصصوده اسصصت‪ ً،‬در مقصصام جمصصع‬
‫اول‪ ً،‬اکنون در حالت تفرقه افتاده است‪.‬‬
‫نسیم‪ :‬باد آورد عنایت را گویند‪.‬‬
‫مطرب‪ :‬آگاه کننده را گویند‪.‬‬
‫نای‪ :‬پیغام محبوب را گویند‪.‬‬
‫دف‪ :‬طلب معشوق را مر عاشق را گویند‪.‬‬
‫ترانه‪ :‬آئین محبت را گویند‪.‬‬
‫ۀزار‪ :‬حنین محت را گویند‪.‬‬ ‫نال ۀ‬
‫ۀزیّر‪ :‬آئین محب را گویند‪.‬‬ ‫نال ۀ‬
‫سماع‪ :‬مجلس را گویند‪.‬‬
‫پای کوفتن‪ :‬تواجد را گویند‪.‬‬
‫دست زدن‪ :‬محافظت و مراقبت وقت را گویند‪ ً،‬باقی سازها را از چنگ و رباب و غیر آن‬
‫از روی کل بر این قیاس کنند و دقیق نظر را رسد که هریکی را علیالانفراد به معنی‬
‫کشد‪ .‬این مقدار بر سبیل اختصار گفته شد‪ .‬بعضی از ایصصن اسصصامی بصصه تأویصصل حصصاجت‬
‫دارد و غیر بر ظاهر رانند‪ ً،‬که معنی صحیح بیشتر به خواص تعلق دارد‪ ً،‬تا از دهان چصصه‬
‫بیرون آید و اذهان چه حکم کند‪.‬‬
‫ۀ سالک را گوینصصد و غیصصر او و منبصصع‬ ‫چشم شهل‪ :‬ظاهر کردن احوال و کمالات و علو مرتب ۀ‬
‫شهرت از این مقام خیزد و این از مکر و استدراج کمتر خالی شود‪.‬‬
‫ۀ سالک را گویند از خودی‬ ‫چشم ترک‪ :‬ستر کردن احوال و مقامات و کمالات و علو مرتب ۀ‬
‫سالك و غیر او و او را جز خدای تعالی نداند و این کمال مستوری است‪.‬‬
‫ۀ سالک‪ ً،‬چه از خود که مصصردم او‬ ‫چشم نرگس‪ :‬سر احوال و کمالات را گویند و علو مرتب ۀ‬
‫را دانند که ولی است ولیکن خود ندانصد‪ ً،‬و چصصه خصصود ولایصت خصود را دانصد ولیکصن او را‬
‫ندانند و این دو قدم از یک جنس است‪.‬‬
‫روی‪ :‬مرآت تجلیات را گویند‪.‬‬
‫ماهروی‪ :‬تجلیات را گویند‪ ً،‬در ماده‪ ً،‬وقتی که در خواب باشد‪ ً،‬یا در حال باخودی و عقل‪.‬‬
‫چهره‪ :‬تجلیات را گویند‪ ً،‬که سالک بر کیفیت آن مطلع شود و علم او در او باقی باشد‪.‬‬
‫رخ‪ :‬تجلیات محض را گویند‪.‬‬
‫چهره گلگون‪ :‬تجلیات را گویند‪ ً،‬وقصصتی کصصه در غیصصر مصصاده باشصصد‪ ً،‬در خصصواب یصصا در حصصالت‬
‫بیخودی‪.‬‬
‫خال سیاه‪ :‬عالم غیب را گویند‪.‬‬
‫خط سیاه‪ :‬عالم غیبالغیب را گویند‪.‬‬
‫خط سبز‪ :‬عالم برزخ را گویند‪.‬‬
‫لب‪ :‬کلم را گویند‪.‬‬
‫لبلعل‪ :‬بطون کلم را گویند‪.‬‬
‫ۀ ملک باشصد و اولیصا را‬ ‫لب شکریّن‪ :‬کلم منزل را گویند‪ ً،‬که انبیا را علیهمالسلم بواسط ۀ‬
‫بواسطه تصفیه‪.‬‬
‫دهان‪ :‬صفت متکلمی را گویند‪ ً،‬ظاهرا‪.‬ا‬
‫دهان شیریّن‪ :‬صفت متکلمی را گویند‪ ً،‬بطریق تقدیس از فهم وهم انسانی‪.‬‬
‫سخن‪ :‬اشارت و انتباه الهی را گویند مطلقاا‪.‬‬
‫سخن شیریّن‪ :‬اشارت الهی را گویند‪ ً،‬انبیا را بواسطه وحی و اولیا را بواسطه الهام‪.‬‬

‫‪33‬‬
‫دددر سسسخن‪ :‬مکاشصصفات و اسصصرار و اشصصارات الهصصی را گوینصصد‪ ً،‬در مصصاده و غیصصر مصصاده‪ ً،‬در‬
‫محسوس و معقول‪.‬‬
‫گوهر سخن‪ :‬اشارات واضح را گویند‪ ً،‬در ماده و غیرماده‪ ً،‬محسوس و معقول‪.‬‬
‫سخن چون گوهر‪ :‬اشارات مدرکه را گویند در محسوس و ماده‪.‬‬
‫زبان‪ :‬اسرار را گویند‪.‬‬
‫زبان تلخ‪ :‬امری را گویند‪ ً،‬که موافق طبع سالک نباشد‪.‬‬
‫زبان شیریّن‪ :‬امری را گویند‪ ً،‬که موافق تقدیر باشد‪.‬‬
‫ذقن‪ :‬محل ملحظه را گویند‪.‬‬
‫زنخ‪ :‬محل لذات را گویند از مشاهده‪.‬‬
‫چاهزنخ‪ :‬مشکلت اسرار مشاهده را گویند‪.‬‬
‫غبغب‪ :‬اقتران ملحظه و لذت علم را گویند‪.‬‬
‫سیبزنخ‪ :‬علم لذت را گویند از مشاهده‪.‬‬
‫بناگوش‪ :‬دقیقه را گویند‪.‬‬
‫سلسله‪ :‬اعتصام خلیق را گویند‪ ً،‬به حضرت الهی‪ ً،‬بطریق عموم‪.‬‬
‫دوش‪ :‬صفت کبریای حقتعالی را گویند‪.‬‬
‫سینه‪ :‬صفت علم الهیت را گویند‪.‬‬
‫برچون سیم‪ :‬پروردن سالک را گویند‪ ً،‬وقتی که پرورش موافصصق طبصصع او باشصصد و قطعصصا ا‬
‫مخالفت ظاهر نشصود ک ه تکلیصف و کلفصت در آن از مخ الفت پصرورش باشصد بصا طبصع‬
‫سالک‪.‬‬
‫میان‪ :‬سابقهای را گویند‪ ً،‬که در میصان طلصب و مطلصوب مانصده باشصد‪ ً،‬از سصیر و مقصام و‬
‫حجاب و غیره‪.‬‬
‫میان باریّک‪ :‬حجاب وجود سالک را گویند‪ ً،‬وقتی که حجابی دیگر نمانده باشد‪.‬‬
‫موی میان‪ :‬نظر سالک را گویند بر قطع حجب از خود و غیره‪.‬‬
‫دست‪ :‬صفت قدرت را گویند‪.‬‬
‫انگشت‪ :‬صفت احاطت را گویند‪.‬‬
‫ساعد‪ :‬صفت قوت را گویند‪.‬‬
‫بازو‪ :‬مشیت را گویند‪.‬‬
‫هدیّه‪ :‬نبوت و ولایت را گویند و هر نوع که باشد از اصطفا و اجتبا‪.‬‬
‫بعثت‪ :‬وحی را گویند‪ ً،‬به الهام صریح‪.‬‬
‫سلم‪ :‬درود و محمدت را گویند‪.‬‬
‫پیام‪ :‬اوامصصر و نصصواحی را گوینصصد‪ ً،‬کصصه خلیصصق بصصدان عمصصل کننصصد و آن بطریصصق وجصصوب بصصود‪ً،‬‬
‫انشاءالل لٰه توفیق رفیق گردد‪.‬‬

‫مطلب سوم‬

‫در کلماتی چند که مخصوص به عاشق و احوال او است و اگرچه بعضی در‬
‫نوعی به معشوق تعلق گیرد‪.‬‬

‫وصال‪ :‬مقام وحدت را گویند‪ ً،‬معالل لٰه‪ ً،‬در سرا و ضرا‪.‬‬


‫کنار‪ :‬دریافت اسرار و دوام مراقبت را گویند‪.‬‬
‫بوس‪ :‬استعداد قبول کیفیت کلم را گویند‪ ً،‬علمی و عملی‪ ً،‬صوری و معنوی‪.‬‬
‫فراق‪ :‬غیبت را گویند‪ ً،‬از مقام وحدت‪.‬‬
‫هجران‪ :‬التفات به غیرحق را گویند درونی و بیرونی‪.‬‬
‫غم‪ :‬بند اهتمام طلب معشوق را گویند‪.‬‬
‫اندوه‪ :‬حیرت را گویند‪ ً،‬در کاری که ندانند وجد و فقد آن‪.‬‬

‫‪34‬‬
‫حزن‪ :‬حالتی را گویند که در دل پدید آید بعصصد از مفصصارقت و بصصاعث طلصصب باشصصد‪ ً،‬باهتمصصام‬
‫تمام و متأسف از مفارقت‪.‬‬
‫ۀ احزان‪ :‬وقت حزن را گویند‪.‬‬ ‫کلب ۀ‬
‫غم کده‪ :‬مقام مستوری را گویند‪.‬‬
‫محنسست‪ :‬زحمصصت و الصصم را گوینصصد‪ ً،‬کصصه از سصصبب معشصصوق بصصه عاشصصق رسصصد‪ ً،‬اختیصصاری و‬
‫غیراختیاری‪.‬‬
‫میدان‪ :‬مقام شهرت را گویند‪.‬‬
‫چوگان‪ :‬تقدیر جمیع امور را گویند‪ ً،‬بطریق جبر و قهر‪.‬‬
‫گوی‪ :‬مجبوری و مقهوری سالک را گویند‪ ً،‬به حسب حکم تقدیر‪.‬‬
‫تظلم‪ :‬استعانت و استغاثت بردن است‪ ً،‬به حضرت الهی‪ ً،‬از شیطان نفس‪ ً،‬یا از تقصصصیر‬
‫خود‪.‬‬
‫ناله‪ :‬مناجات را گویند‪.‬‬
‫فریّاد‪ :‬ذکر به جهر را گویند‪.‬‬
‫ولل‪ :‬علمت کمال عاشق را گویند‪ ً،‬که زبان و بیان از آن قاصر باشد و به حقیقت‪ ً،‬از راه‬
‫نبود از غایت اضطرار راه برآید‪.‬‬
‫فغان‪ :‬ظاهر کردن احوال درون را گویند‪.‬‬
‫رنج‪ :‬وجود امری را گویند‪ ً،‬که برخلف ارادت دل بود‪.‬‬
‫درد‪ :‬حالتی را گویند‪ ً،‬که از محبوب طاری شود و محب طاقت حمل آن ندارد‪.‬‬
‫بیمار‪ :‬قلق و انزعاج درون را گویند‪.‬‬
‫مردن‪ :‬طرد و راندگی را گویند‪ ً،‬از حضرت حق سبحانه‪.‬‬
‫راحت‪ :‬وجود امری را گویند‪ ً،‬که موافق ارادت دل باشد‪.‬‬
‫زندگی‪ :‬قبول و اقبال را گویند‪ ً،‬به حضرت حصصق سصصبحانه و ایصصن زنصصدگی بصصه تدریصصج ابصصدی‬
‫شود‪.‬‬
‫تندرستی‪ :‬برقرار ماندن دل را گویند‪ ً،‬و قوای درون و بیرون‪.‬‬
‫ناتوانی‪ :‬بیقدرتی و دست نارسیدن را گویند‪ ً،‬بهرچه مراد و مقصود باشد‪.‬‬
‫افتادگی‪ :‬ظهور حالات الهی را گویند‪ ً،‬و رویت عدم قدرت از ادای عبصصودیت‪ ً،‬بسصصزای آن‬
‫حضرت‪.‬‬
‫خرابی‪ :‬قطع تصرفات و تدبیرات عقل را گویند‪ ً،‬به توجه و تسلیم تمام‪.‬‬
‫بیهوشی‪ :‬مقام طمس را گویند که محو صفات شود‪.‬‬
‫مدهوشی‪ :‬استهلک ظاهر و باطن را گویند‪ ً،‬در عشق‪.‬‬
‫دیّوانگی‪ :‬ظفر احکام عشق را گویند‪ ً،‬بصصر صصصفات عاشصصق در اعمصصال کصه مقصام محفصصوظ‬
‫است‪.‬‬
‫بندگی‪ :‬مقام تکلیف را گویند‪.‬‬
‫آزادی‪ :‬مقام حیرت را گویند‪.‬‬
‫بینوایّی‪ :‬ناتوانی را گویند‪.‬‬
‫فقیری‪ :‬عدم اختیار را گویند که علم و عمل‪ ً،‬از او مسلوب شده باشد‪.‬‬
‫سعادت‪ :‬خواندن ازلی را خوانند‪.‬‬
‫شقاوت‪ :‬راندن ازلی را گویند‪.‬‬
‫دوری‪ :‬شعور به معراف کیفیات عالم تفرقه و دقایق آن را گویند‪.‬‬
‫نزدیّکی‪ :‬شعور به معارف اسماء و صفات و افعال الهی را گویند‪.‬‬
‫کاهلی‪ :‬بطئیالسیران را گویند‪ ً،‬و اینگاه باشد که بسبب دانستن طریق باشد سصصالک را‬
‫و کمال سالک باشد و این چنین سیر اکمل سیرها بود‪ ً،‬که به رجعت محتصصاج نباشصصد‪ .‬و‬
‫گاه باشد که به سبب تقصیر سالک باشد که دیر عبور کند و این سیر نازلترین سیرها‬
‫باشد‪.‬‬
‫شتاب‪ :‬سرعت سیر را گویند‪ ً،‬بیشعور به معرفت دقایق و مقامات و ایصن سصصیر گصاه بصه‬
‫حکم جذبه باشد و گاه به حکم اجتهاد سالک‪ ً،‬در اعمال و ریاضات و عبادات و تصفیه‪.‬‬

‫‪35‬‬
‫پاکبازی‪ :‬توجه خالص را گویند‪ ً،‬که نه در اعمصصال صصصواب خواهصصد و نصصه علصصو مرتبصصه‪ ً،‬بلکصصه‬
‫خالص خدای را کوشد‪.‬‬
‫حضور‪ :‬مقام وحدت را گویند‪.‬‬
‫غیبت‪ :‬مقام اثنینیت را گویند‪.‬‬
‫گرمی‪ :‬حرارت محبت را گویند‪.‬‬
‫سردی‪ :‬برد نفس را گویند‪ ً،‬و این نهایت مقام محبت است‪.‬‬
‫خواب‪ :‬فنای اختیاری را گویند‪ ً،‬در بشریت‪ ً،‬از افعال‪.‬‬
‫بیداری‪ :‬عالم صحو را گویند‪ ً،‬جهت عبودیت‪.‬‬
‫شتر‪ :‬انسانیت را گویند‪.‬‬
‫قطار‪ :‬نوعیت را گویند‪.‬‬
‫محمل‪ :‬آرام تکلیفی را گویند‪.‬‬
‫علف‪ :‬شهوات و مشتهیات نفس را گویند‪ ً،‬و هرچه نفس را در آن حظی باشد‪.‬‬
‫ساربان‪ :‬راهنمای را گویند‪.‬‬
‫زر‪ :‬ریاضت و مجاهدت را گویند‪.‬‬
‫ۀ ظاهر و باطن را گویند‪.‬‬ ‫سیم‪ :‬تصفی ۀ‬
‫شست و شو‪ :‬برداشتن خردهها را گویند‪ ً،‬که از تقصیر در وجصصود آمصصده باشصصد‪ ً،‬و صصصفای‬
‫حضور عاشق و معشوق‪.‬‬
‫جست و جو‪ :‬خردهگیری را گویند‪ ً،‬از هر طرف که باشد‪.‬‬
‫گفت و گو‪ :‬عتاب محبتآمیز را گویند‪.‬‬
‫گوهر‪ :‬معانی و صفات را گویند‪.‬‬

‫و بالل لٰه التوفیق و صلی الل لٰه علی محمد و علی آله و صحابه و عترته و سلم تسلیما‪.‬‬

‫‪36‬‬