Vous êtes sur la page 1sur 39

ENEAGRAMCOACHING

UW GRATIS PROEFLES
Weet wat u gaat leren! CIVAS geeft u, voordat u daadwerkelijk
met uw studie begint, deze gratis proefles. Zo raakt u alvast ver-
trouwd met ons heldere, moderne en professionele lesmateriaal.
Studeren bij CIVAS betekent bovendien:

• deskundige begeleiding door ervaren docenten


• contact met medestudenten via internet
• studeren in alle vrijheid, waar en wanneer u wilt
• nieuwe kansen en carrièremogelijkheden

GA SNEL VAN START


Schrijf u vandaag nog in en ontvang het studiemateriaal binnen
twee werkdagen thuis. Inschrijven kan via de website of telefonisch
via 03 204 19 75. Dit nummer staat tijdens kantooruren ook open
voor al uw vragen. Wij zijn u graag van dienst!
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

Inleiding
Welkom bij de eerste les van de cursus ‘Enneagram coaching’. De
bedoeling van deze eerste les is dat je een helder beeld krijgt van
het Enneagram: waar staat het voor en wat zijn de achtergronden?

Ook krijg je uitleg over de toepasbaarheid van het Enneagram in


je coachingspraktijk. De basisbeginselen van coachen komen in
een notendop aan bod om je geheugen op te frissen. Het uitgangs-
punt is echter dat je ervaring hebt met het coachen van cliënten en
dat het werken met het Enneagram een verdieping geeft in je coa-
chingstrajecten.

Je krijgt verder een eerste schets van de toepasbaarheid van het


Enneagram en alvast een protocol dat je kunt gaan gebruiken om
cliënten te typeren op hun Enneagramtype. We besluiten deze eer-
ste les met een uitleg van de complete opbouw van de cursus, die
in totaal uit tien lessen bestaat.

In elke les hebben we een aantal oefeningen en opdrachten opge-


nomen. Deze zijn bedoeld om de stof concreet en praktisch te
maken. Ze zullen je helpen om de theorie makkelijker op te nemen
en levendiger te maken.

Neem voor deze cursus een leeg, nieuw schrift of cahier om de


oefeningen in uit te werken. Zo krijg je een persoonlijk ontwikkel-
document waarin je heel gemakkelijk je eigen leerproces kunt vol-
gen en nog eens wat zaken kunt opzoeken.

In deze cursus spreken we over de cliënt en de coach in de ‘hij’-


vorm. Dit is puur voor het gemak; je kunt daar zelf ook ‘zij’ van
maken.

Het woord ‘persoonlijkheidstypering’ vind je regelmatig terug in de


tekst en het is bedoeld als equivalent voor ‘Enneagramtypering’.
Deze woorden kun je dus hetzelfde interpreteren.

We sluiten elke les af met een aantal meerkeuzevragenzodat je


kunt toetsen of je je de behandelde leerstof al helemaal eigen hebt
gemaakt. Maak de vragen in eerste instantie zonder steeds de tekst

CIVAS 1
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

erbij te pakken. Op die manier krijg je een duidelijk beeld van wat
je al wel of nog niet onder de knie hebt. Onduidelijke stukken kun
je dan alsnog opzoeken.

Veel plezier en succes met de cursus gewenst!

Het Enneagramsymbool

Het Enneagram is een cirkel met negen punten; dat is ook de ver-
taling van het Grieks: Ennea = 9, gram = punten. De vorm is een
sterveelhoek of stervormige veelhoek, wat wil zeggen dat het een
zichzelf snijdende veelhoek is met even lange zijden en even lange
hoeken. De hoeken liggen steeds op een cirkel.

Figuur 1.1 Het Enneagramsymbool

CIVAS 2
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

Er zijn drie vormen te ontdekken in het symbool:

1 de cirkel
2 de driehoek
3 het hexagram

We geven een korte toelichting op deze vormen:

• De cirkel staat voor het oneindige, voor alles wat geen begin en
einde kent en alles wat zich steeds blijft herhalen.

Figuur 1.2. Cirkel

• De driehoek staat symbool voor het feit dat alles in het leven drie
fundamenten heeft, zoals wij mensen bestaan uit lichaam, ziel en
geest en wij ons uiten in denken, voelen en handelen.

Figuur 1.3. Driehoek

CIVAS 3
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

• Hexagram betekent zeshoek en is een symbool van stromende


energie. Het heeft zes hoekpunten en een transformatiepunt. De
symboliek leidt onder ander terug tot het verhaal van de schepping
in zes dagen, waarbij de zevende dag een rustdag was.

Figuur 1.4 Hexagram

Al met al kun je zeggen dat de achtergrond, de oorsprong en


het model van het Enneagram bol staan van de symboliek. Het
is niet noodzakelijk daar veel van te weten of de oorsprong pre-
cies te kunnen duiden om er goed mee te kunnen werken. Het
Enneagram biedt een handzaam instrument in je coachingspraktijk.
Daar komen we later in de cursus op terug. Maar eerst nog even
iets over de achtergrond.

Waar komt het Enneagram vandaan?


Het Enneagram is een eeuwenoud model dat gebruikt wordt voor
persoonlijke groei en ontwikkeling. De precieze oorsprong van het
Enneagram is niet helemaal bekend. Sommige bronnen melden dat
het model is ontstaan in de veertiende of vijftiende eeuw. Het is
aannemelijk dat het al veel ouder is; de numerologische symboliek
van het Enneagram (negen punten) is namelijk terug te vinden in
allerlei heilige boeken van de verschillende wereldreligies.

De kennis van het model is eeuwenlang bewaard gebleven


door mondelinge overlevering en is vooral gebaseerd op de

CIVAS 4
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

soefiwijsheid: Het soefisme is eenmystieke traditie die haar oor-


sprong heeft in de vroege islam.

Als grondlegger voor het Westen wordt meestal George Ivanovitsj


Gurdjieff genoemd, een Armeense filosoof en mysticus uit het
begin van de twintigste eeuw. Een leerling van hem zorgde voor
een eerste publicatie rondom het Enneagram in 1949: ‘Op zoek
naar het wonderbaarlijke’.

In de jaren zestig bereikte het Enneagram de Verenigde Staten.


Claudio Naranja is de belangrijkste westerse grondlegger van het
huidige Enneagram. Hij gaf de aanzet tot allerlei studies en publica-
ties over dit onderwerp, maar de kennis werd heel lang toch voor-
namelijk mondeling doorgegeven. Pas in de jaren zeventig kwa-
men er publicaties, onder andere van Helen Palmer. Zij is degene
die, als belangrijke vertegenwoordigster van de mondelinge tradi-
tie, het model begrijpelijk maakte voor een breder publiek en toe-
gankelijke boeken ging schrijven.

Vooral de newagebeweging in de jaren tachtig heeft de leer over-


genomen en in allerlei vormen gegoten die te maken hebben met
het verbeteren van jezelf.
Sinds de jaren negentig volgt een opmars in het bedrijfsleven, bij
coaches en psychologen. Het Enneagram wordt meer en meer
ingezet als een instrument voor zelfbewustzijn en persoonlijke ont-
wikkeling op een concrete, nuchtere, praktische manier. Dat is
waarschijnlijk ook de reden dat de populariteit van het model nog
steeds groeiende is.

CIVAS 5
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

De filosofie achter het model

In den beginne…
Het uitgangspunt van de Enneagramfilosofie is dat wij mensen op
aarde komen als kwetsbare wezens. We staan helemaal open voor
anderen en vertrouwen ze. We gaan er ook van uit dat we alles
krijgen wat we nodig hebben. In veel situaties is dat voor een tijdje
ook zo, zeker als je omringd bent met warmte en liefde en er op al
je uitingen van honger, boosheid en verdriet adequaat gereageerd
wordt. Het is een veilige wereld.

Zo lijkt het tenminste, totdat we erachter komen dat we niet altijd


volledige en onvoorwaardelijke liefde ontvangen van onze ouders
of verzorgers. Let wel: het gaat hier helemaal niet om mishande-
ling of andere traumatische gebeurtenissen. Maar zelfs in de bes-
te omstandigheden kunnen onze ouders of verzorgers niet al onze
ontwikkelingsbehoeften volmaakt bevredigen. Hoe goed ze het
ook met ons voor hebben, op bepaalde momenten kost het ze
moeite om aan onze behoeften tegemoet te komen.

Meestal geldt dat voor de behoeften die niet zo goed bevredigd


zijn bij henzelf. Voor de kleine, afhankelijke schepsels is het een
natuurlijke zaak om ongeremd uiting te geven aan alle emoties
en ervaringstoestanden die zich aandienen. Als deze kwaliteiten
geblokkeerd zijn bij onze ouders of verzorgers, zullen zij zich wei-
nig op hun gemak en misschien zelfs geïrriteerd voelen op het
moment dat een kind er uiting aan geeft. Hoe logisch en begrijpe-
lijk ook, voor een klein, kwetsbaar wezen heeft een geringe afwij-
zing of teleurstelling grote gevolgen. Er ontstaat namelijk angst,
angst om het niet te redden, dus feitelijk angst om dood te gaan.
En dat is een terechte angst, want als pasgeboren wezens zijn we
compleet afhankelijk van anderen.

Een voorbeeld:
Als een kind heel blij is, is het belangrijk dat deze blijdschap weer-
spiegeld wordt door de moeder. Als zij echter bedrukt of verveeld is,
dan is de moeder niet blij met de vreugde van het kind. Het kind

CIVAS 6
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

zal dan snel leren om de blijdschap minder uitbundig te laten zijn


om zo de moeder goedgezind te blijven.

Het gaat er in dit voorbeeld en in het algemeen niet over om te


zeggen dat ouders verkeerd bezig zijn. Het principe is dat wij men-
sen alleen maar kwaliteiten kunnen spiegelen die bij onszelf niet
geblokkeerd zijn. In een ouder-kindrelatie heeft deze wisselwer-
king veel impact op het kind.

Vanuit de basisangst om niet te kunnen overleven, ontstaat dus een


eerste aanpassing in ons gedrag: we leren snel hoe we ons moeten
gedragen om toch weer de liefde en verzorging van onze opvoe-
ders te kunnen ontvangen. Om ons daarmee weer veilig te voe-
len. Tijdens onze kindertijd hebben we allemaal een heleboel ver-
schillende boodschappen ontvangen van onze ouders en andere
belangrijke figuren (zoals leerkrachten en andere nabije familiele-
den).

Die boodschappen oefenen een ingrijpende invloed uit op onze


nog te vormen identiteit. We gaan bijvoorbeeld presteren om te
behagen. We doen stoer omdat kwetsbaarheid geen veilige weer-
klank vindt. Of we ontwikkelen waakzaamheid vanuit de ervaring
dat mensen niet altijd te vertrouwen zijn.

Het ontstaan van het Enneagramtypepatroon


Om in de vroegste jaren van ons bestaan goed te kunnen overle-
ven, is het dus onvermijdelijk dat we een aantal overlevingsstrate-
gieën gaan bedenken.
Zo ontwikkelen we ons allemaal uiteindelijk tot een soort expert
in een bepaalde vorm van ‘coping’: coping staat voor de manier
waarop je met problemen omgaat.

Het Enneagram gaat ervan uit dat er meerdere strategieën zijn en


dat we op basis van onze aanleg, ons emotioneel temperament,
daarin bepaalde keuzes maken. Die keuzes worden dus vooral
beïnvloed door onze eigen, unieke reactie op onze ouders/verzor-
gers. Het is namelijk niet zo dat alle kinderen uit een gezin hetzelf-
de Enneagramtype hebben. Bepaalde boodschappen pikken we

CIVAS 7
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

9
8 1

7 2

6 3

5 4
Figuur 1.5. Negen typeringen

dus meer of minder op en we vertalen deze op onze eigen manier


met een gedragspatroon dat ons gaat typeren.

Het Enneagram heeft negen van deze strategieën/gedragspatronen


gedefinieerd en daarmee is het Enneagram het model van negen
verschillende levensvisies.

Het getal negen


Waarom precies negen typeringen? Helemaal duidelijk is dat niet,
maar in elk geval komt het getal negen in de geschiedenis vaak
voor. Vanuit de Egyptische mythologie bijvoorbeeld neemt de
wereldschepper Aton een belangrijke positie in. Met het uitspugen
van zijn eigen zaad ontstonden er negen principes van de schep-
ping.
In onder andere het Germaanse en Griekse gebruik van het getal
negen stond dit getal voor de negen stappen naar vervolmaking
van een proces. In de kabbala noemt men de negen ook wel ‘de
horizon der getallen’.

CIVAS 8
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

Dit komt voort uit een opmerkelijk wiskundig gegeven: met welk
getal je de negen ook vermenigvuldigt of tot welke macht je de
negen ook verheft, de som van de cijfers komt altijd weer uit op
negen.

Een symbolisch getal dus, die negen. Met veel van deze historische
en mythische verhalen ontstaat dan ook een beeld van een krach-
tig, bijna magisch, maar in elk geval doorleefd getal.

Verschillende stromingen
Nu is er onder Enneagramdeskundigen veel discussie over de abso-
luutheid van de typering. Uit de ‘school’ van Helen Palmer is het
beeld afkomstig dat ieder mens zich vooral in één typering herkent
en dat het mogelijk is binnen deze typering een steeds gezonder
ontwikkelingsniveau van denken, voelen en handelen te bereiken.
Daarnaast bestaat er een stroming die gelooft in het kunnen evo-
lueren van het ene type naar het andere type. Je bent dan op een
gegeven moment als het ware ‘uit een type gegroeid’ en toe aan de
uitdagingen van een volgend type.

Als je het belangrijk of interessant vindt om hierover meer te weten,


is het raadzaam verschillende boeken over het Enneagram te lezen
(zie literatuurlijst op pagina 10-31) en vooral je eigen mening te
vormen. Om met het Enneagram te werken en te coachen, is het
prettig als je zelf een visie of mening hebt over het model waar-
mee je werkt.

Verschillende interpretaties kunnen daarbij meestal heel goed naast


elkaar bestaan. Een model of instrument is immers niet meer of
minder dan een middel om te komen tot een doel. Als je helder
hebt welk doel je in de begeleiding nastreeft, weet je ook welke
middelen je daarvoor kunt gebruiken. Vertegenwoordigers van bei-
de stromingen coachen met veel succes cliënten in hun persoonlij-
ke ontwikkeling. Ze leggen alleen de focus net iets anders.

CIVAS 9
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

Wat het Enneagram te bieden heeft

Het Enneagram als persoonlijkheidsmodel biedt kansen om ons


gedrag beter te leren onderzoeken en herkennen, waardoor we
onszelf en anderen beter leren begrijpen.

Het Enneagram is vaak beschreven als een psychologisch en


als een spiritueel model. Op psychologisch niveau betekent dat
zoveel als het verkrijgen van zicht op je persoonlijke levensvisie,
je typespecifieke reacties en interacties en de geconditioneerde
gedragspatronen die daarbij horen. Het gaat daarbij eigenlijk over
een drietrapsraket:

• Het ‘herkennen’ van je alledaagse manieren van denken, voelen en


handelen
• Het ‘erkennen’ van je eigen houding en aandeel
• Het ‘verkennen’ van nieuwe gedragsmogelijkheden

Het spirituele model laat een iets ander licht schijnen. Een eer-
ste vraag om te beantwoorden is: wat is spiritualiteit eigenlijk? Het
woord is veel gebruikt, maar wat verstaan we er eigenlijk onder?
De ‘Dikke van Dale’ geeft als definitie: ‘De geest, het niet-stoffelijke
betreffend’.

Op spiritueel niveau biedt het Enneagram de mogelijkheid om


gericht te werken aan je geestelijk welzijn. Begrippen als ‘essentie’
en toegroeien naar je ‘ware kern’ zijn daarbij veel gebruikt. Dat wil
eigenlijk zeggen dat je kunt groeien naar diegene die je in wezen
bent, achter je persoonlijkheid, achter de maskers die je opgetrok-
ken hebt, achter je overlevingsmechanismen.

Het uitgangspunt daarbij is dat elk mens op aarde is gekomen met


een hoger gelegen, spiritueel doel. Met ondersteuning van het
Enneagram kun je zicht krijgen op dat doel en de weg ernaartoe
uitzetten.

Het Enneagram kent ook een procesmodel. Dat model gaat uit
van negen stappen die ieder proces bepalen, zowel persoonlijke

CIVAS 10
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

processen als organisatieprocessen. Die stappen zijn als volgt


opgebouwd:

1 Een gevoel van onvrede met je huidige situatie


2 Een duidelijk beeld krijgen van de gewenste verandering
3 Zoeken van externe hulp om de weg naar verandering te kunnen
inslaan
4 De confrontatie met twijfel en emoties
5 Daadwerkelijk de stap naar verandering zetten
6 Toetsen van de verandering aan de realiteit, aan de buitenwereld
7 De laatste ‘puntjes op de ‘i’ zetten
8 De verandering is een afgerond proces
9 Start van een eventueel nieuw veranderingsproces

Je kunt het model onder alle omstandigheden aanwenden om


inzicht te krijgen in waar je staat in je proces en om duidelijk te
krijgen wat je volgende stap zou kunnen zijn. Dit model wordt
veel gebruikt bij teambuildingstrajecten en veranderingsproces-
sen in organisaties. Misschien doet het je ergens aan denken: het
model heeft heel veel overeenkomsten met de ‘Creatiespiraal’
zoals Marinus Knoope die heeft ontwikkeld. Met slechts een aan-
tal accentverschillen, beogen beide modellen uiteindelijk hetzelfde
resultaat.

In deze cursus ligt het accent vooral op het psychologisch model,


met een klein uitstapje naar het spirituele model. Het staat je uiter-
aard vrij om je verder te verdiepen in het spirituele Enneagram
en het procesmodel. Een boek dat dieper ingaat op het spirituele
aspect is ‘De wijsheid van het Enneagram’ van Don Richard Riso
Russ Hudson. Jan Willem van de Wetering heeft een boek geschre-
ven over het procesmodel: ‘Het Enneagram als procesmodel’. In
zijn boek ‘De Enneagramcode gekraakt’ wijdt hij ook een hoofd-
stuk aan het spirituele Enneagram.

Het Enneagram kent zijn toepassingen op alle levensterreinen,


zowel in privésituaties als in werkrelaties. Je neemt jezelf immers
overal mee naartoe. Het is dan ook aannemelijk dat motieven
en overtuigingen op de verschillende levensterreinen tot uiting
komen.

CIVAS 11
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

Waarom coachen met het Enneagram?


In een coachingstraject staat altijd de leervraag van de cliënt cen-
traal. Het kan zijn dat een cliënt vooral gericht is op het aanle-
ren van nieuwe vaardigheden en gedrag. Meestal betreft dat con-
crete dingen en de leervraag begint dan met ‘hoe’: ‘Hoe kan ik
leren mezelf beter te presenteren in een groep?’ ‘Hoe kan ik ervoor
zorgen dat ik duidelijker overkom?’ Op dit leerniveau ben je met
elkaar heel praktisch bezig. Als het hierbij blijft, is de inzet van
het Enneagram niet aan de orde. Het Enneagram is een middel tot
meer zelfkennis en bewustwording. Dus als het uitgangspunt een
streven naar gedragsverandering is zonder diepergaande reflectie
op het eigen handelen en het onderzoeken van oorzaken, kun je
beter andere methoden en technieken inzetten.

Als de leervraag van de cliënt gericht is op het stilstaan bij de


achtergronden van een ervaren probleem of obstakel, is het
Enneagram een uitermate bruikbaar instrument. Het gaat dan
veel meer over het leren op inzichtniveau en leren van binnen-
uit. Samen besteed je dan aandacht aan automatische patronen die
veelal nog onbewust zijn en aan de persoonlijke drijfveren die het
alledaagse gedrag veroorzaken.

In de praktijk komt het veel voor dat een cliënt binnenkomt met
een ‘hoe’-vraag en dat bij nadere verkenning blijkt dat er een vraag
achter de vraag verborgen zit. Het is aan jou als coach om deze
vraag naar boven te krijgen. Het wil niet zeggen dat het altijd
noodzakelijk is om dieper te graven dan een ‘hoe’-vraag. Maar als
een cliënt regelmatig tegen dezelfde problemen aanloopt, er een
patroon van herhaling lijkt zijn, kan het zo zijn dat de oplossing op
het praktische niveau niet (meer) toereikend is.
Het is altijd belangrijk dit met de cliënt af te stemmen en te chec-
ken of deze ook met de ‘vraag achter de vraag’ aan de slag wil.
Zoals gezegd, is het Enneagram een prima bruikbaar instrument bij
deze dieperliggende vragen.

De werkwijze
De basis van het werken met het Enneagram in coaching is het
verkennen van het meest dominante typepatroon van de cliënt.

CIVAS 12
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

Zodra het type bekend is, kun je ermee gaan werken, kun je het
type tegen het licht houden. Aan de hand daarvan onderzoek je
wat de drijfveren van de cliënt in werken en leven zijn en wat wel
of niet effectief werkt. De leervraag van de cliënt kun je meestal al
snel in relatie tot het typepatroon brengen. Als een cliënt zich een-
maal bewust is van zijn basismotivaties, komt er ruimte voor een
stap naar ontwikkeling.

Dat concrete proces van ontwikkelen doe je aan de hand van


methoden en technieken die aansluiten bij de ontwikkelingsweg
van het type. Wat je daarbij inzet, is afhankelijk van je kennis en
ervaring en je gevoel voor wat wel of niet goed past. Het is dus
zeker niet zo dat je tijdens een coachingstraject met het Enneagram
alleen nog maar het Enneagram als instrument inzet. Het model
is heel goed bruikbaar in combinatie met andere technieken en
methoden. In het vervolg van de cursus besteden we daar nog
meer aandacht aan.

De toepassing van het Enneagram in een coachingstraject is als


volgt samen te vatten:

• Het traject start met een aantal interventies om het dominante


Enneagramtype vast te stellen.
• Daarna volgt een verkenning van en reflectie op het vastgestelde
Enneagramtype.
• Bij het ontwikkelingsproces zet je ‘typespecifieke’ opdrachten in
die goed aansluiten bij de leervraag van de cliënt.
• De evaluatie van het traject gebeurt met het Enneagramtype als lei-
draad.

Het bepalen van het Enneagramtype


In de loop van de jaren zijn er veel verschillende manieren ontwik-
keld om het Enneagramtype te bepalen. We kijken eerst even naar
de diverse invalshoeken en bespreken daarna in hoeverre deze
methoden meer of minder effectief zijn voor coaching.

CIVAS 13
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

• Observeren van gedrag


• Een test invullen
• Zelfanalyse
• Interviewen

Observeren van gedrag


Door te luisteren en te kijken naar mensen, verzamelen we veel
informatie. Meestal koppelen we heel snel conclusies en oorde-
len aan deze informatie. Hierbij loert dus direct een valkuil om de
hoek: de valkuil van het invullen en (ver)oordelen.
Observatie van gedrag is daarnaast ook nog een redelijk opper-
vlakkige manier van analyseren, want het waargenomen gedrag
alleen biedt te weinig voeding om te achterhalen waar iemands
drijfveren en motieven liggen.

Observeren van gedrag kun je dus gebruiken als deelmethode,


waarbij het belangrijk is dat je daarbij objectief waarneemt: wat
zijn de feiten?

Oefening 3
Ook coaches zijn maar gewoon mensen. En net zoals ieder ander
mens heeft ook een coach zekere voorkeuren en oordelen. Het is
belangrijk dat jij vanuit je rol als coach je daarvan bewust bent. Als
voorkeuren of (voor)oordelen binnensluipen in de coachingsrelatie,
kan dat de onderlinge verhouding verstoren en daarmee de effecti-
viteit van de coaching.

Stel voor jezelf een lijst samen van je eigen voorkeuren en oordelen

Voorbeelden:
• Mensen die ik leuk vind, zijn meestal……
• Ik heb een bloedhekel aan mensen die……..
• Waar ik echt niet tegen kan, is………..
• Mannen zijn altijd…………
• Vrouwen zijn altijd…………..
• Wat ik graag zou willen veranderen aan mensen is….

CIVAS 14
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

Maak er je eigen persoonlijke lijst van en ga bij jezelf na in hoever-


re je deze opvattingen en overtuigingen ook gebruikt in gesprekken
met anderen.
Als je dit voor jezelf helder hebt, kun je daar voortaan op gaan let-
ten. Het gaat er niet om dat je een perfect mens of perfecte coach
moet worden zonder vooroordelen, want dat bestaat nu eenmaal
niet. Belangrijk is een verhoogd bewustzijn op je oordelen zodat je
jezelf snel kunt corrigeren als ze zich voordoen.

Een test invullen


Op internet kom je een ongelooflijke hoeveelheid Enneagramtests
tegen. Het is niet te doen om al deze testsn te analyseren; elke dag
komen er bij wijze van spreken weer nieuwe bij.

Als je een aantal van deze tests goed bekijkt, dan kom je erachter
dat de vraagstelling vooral gericht is op gedragsmatige aspecten.
Een test is ook een beetje een ééndimensionaal instrument omdat
het geen rekening houdt met verschillende fasen van ontwikke-
ling.

Een ander risico bij het invullen van een test is dat veel mensen de
neiging hebben om sociaal wenselijke antwoorden te geven. Dan
krijg je meer een beeld van hoe iemand graag zou willen zijn dan
dat hij in werkelijkheid is.

Het wil niet zeggen dat een test volledig onbruikbaar of onbe-
trouwbaar is, maar er kleven dus wel wat nadelen aan. Als je een
test inzet, is het dan ook belangrijk om te nuanceren en de uit-
komst niet als een wetmatigheid te bekijken. Het kan een mooie
opening bieden voor een gespreksonderwerp, een startpunt voor
verdere verkenning.

Oefening 4
Bekijk op internet een aantal tests, bijvoorbeeld via
www.enneagram.startpagina.nl.
Analyseer ze aan de hand van de genoemde kenmerken en valkui-
len. Zijn er tests die jou meer of minder aanspreken?

CIVAS 15
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

Zelfanalyse
Aan de hand van boeken die over het Enneagram zijn geschreven,
kun je ook tot een conclusie komen over je eigen meest dominan-
te typepatroon. Het kan heel leuk zijn diverse boeken te lezen om
een eerste verkenning te maken. Ook kan dit een opdracht voor
een cliënt zijn. Meestal is het alleen niet voldoende, omdat type-
beschrijvingen vaak over gemiddelden gaan. Boeken en ook tests
zijn dus vooral interessant om kennis te maken met het Enneagram
en een eerste beeld te vormen over de persoonlijkheidstyperingen.

Interviewen
De meest gedegen manier om het dominante Enneagramtype te
achterhalen, is het voeren van een interview met je cliënt. Dat is
meteen ook de meest tijdrovende manier, maar in een coachings-
traject zeker de moeite waard. In een interview heb je namelijk alle
ruimte en kans om nuances aan te brengen, door te vragen en de
diepgang te bereiken die jij nodig vindt. Aan het eind van deze les
werken we dit onderdeel verder uit met een soort protocol zodat je
alvast een richtlijn hebt voor het werken met een interview. Tijdens
de cursus ga je zelf dit protocol invullen met de informatie die je
uit de verschillende lessen verzamelt.

Typeren in plaats van stereotyperen


Aan de hand van kennis van het Enneagram en een goede inter-
viewtechniek kun je jezelf en de mensen om je heen dus op een
adequate manier typeren. Daardoor weet je al snel hoe je interac-
ties met deze mensen zullen verlopen. Dat heeft een groot voor-
deel, namelijk dat je de verschillen tussen typen mensen leert
inzien. Daarnaast leer je hun specifieke levensvisie meer respecte-
ren. Er kan ook een nadeel aan zitten: Als we gedrag van andere
mensen interpreteren in het kader van hun negatieve karakteristie-
ken, schuiven we van typeren erg makkelijk door naar stereotype-
ren. Er is dus een subtiel maar belangrijk verschil tussen ‘iets weten
over de verschillende typen’ en ‘mensen alleen nog maar als hun
type zien’.

Stereotyperen leidt er vaak toe dat we gedrag van anderen inter-


preteren binnen een raamwerkje van oordelen. Alle relaties en dus

CIVAS 16
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

ook coachingsrelaties zijn er bij gebaat als beide partijen vanuit


acceptatie, nieuwsgierigheid en openheid werken. Of je cliënt dat
doet, daar heb je geen invloed op. Maar je hebt wel invloed op je
eigen houding en die kan dienen als een voorbeeld voor anderen,
inclusief je cliënt.

Als coach heb je ook een Enneagramtype


Als je als coach gaat werken met het Enneagram, doet je eigen
persoonlijkheidstype er net zoveel toe als het type van je cliënt.
Want jouw typespecifieke motieven, gedragingen en overtuigin-
gen hebben veel impact op het coachingsgesprek. Die impact kan
zowel positief als negatief zijn. Het is daarom heel belangrijk om te
weten welke karakteristieken van jou wel of geen positieve bijdra-
ge geven aan het ontwikkelingsproces van je cliënt. In deze cursus
start je dan ook een dubbelzijdig proces: Je doet aan de ene kant
diepgaande kennis op van de Enneagramtypen en hoe je daar-
mee kunt werken. Tegelijkertijd krijg je meer bewustwording op je
eigen patronen van denken, voelen en handelen.

Je ontdekt op welk ontwikkelingsniveau jouw Enneagramtype zich


momenteel bevindt. Het Enneagram laat jou dus ook in je eigen
spiegel kijken. Het maakt je bewust van je eigen patronen en hoe
die doorwerken in je coachingsrelatie Tevens krijg je handvatten
aangereikt om toe te groeien naar een hoger ontwikkelingsniveau.
Je bent dus eigenlijk leraar en leerling tegelijk, niet alleen in deze
cursus maar ook in het contact met je cliënten.
Niet elke coach is gelijk en even ver in zijn ontwikkeling. Er
zijn altijd niveauverschillen. Maar je kunt ervan uitgaan dat onze
typespecifieke neigingen altijd aanwezig zijn, bij de een wat pro-
minenter en bij de ander wat latenter. Dus door alleen al te letten
op je eigen ‘eigenaardigheden’ kun je de coachingsrelatie enorm
positief beïnvloeden.

CIVAS 17
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

Het interviewprotocol

Zoals eerder aangegeven, is het Enneagramtyperingsinterview de


meest gedegen manier om iemands dominante persoonlijkheids-
type te onderzoeken en te ontdekken. Even voor de duidelijkheid:
het gaat er daarbij niet om je cliënt in een hokje te duwen. Het
is niet de bedoeling dat al je inspanning zich gaat richten op het
‘exact diagnosticeren’. Het gaat vooral om een gezamenlijk ver-
kennen wat meer en minder bij de cliënt past.

Het is wel jouw deskundigheid om, door de juiste vragen te stel-


len, minder waarschijnlijke typen te kunnen uitsluiten. Op die
manier ontstaat helderheid en inzicht. Vaak blijft er dan een enkel
type over. Maar soms ook twee of drie. Dat is geen punt. Het biedt
in elk geval een startpunt tot nader onderzoek. Ook kan het zijn
dat een cliënt even tijd nodig heeft om alles te laten bezinken. Na
een interview nog eens een boekje over het Enneagram lezen of
met andere mensen spreken over het interview kan ook leiden tot
nieuwe gedachten en inzichten.

Doelstelling
Het is belangrijk je te realiseren wat de doelstelling van het inter-
view is. De doelstelling is gericht op het verkennen en bepalen
van het Enneagramtype van je cliënt. De doelstelling is in die zin
(wel) eerder diagnostisch dan coachend of begeleidend. Laat je
dan ook niet verleiden om heel erg in te gaan op de inhoud van
de antwoorden die je krijgt. Deze inhoud kan van groot belang zijn
voor het coachingstraject, maar voor het interview werkt het sto-
rend als je steeds allerlei zijpaden bewandelt.

Onthoud dus goed met welk doel je aan het interview begint en blijf
daar alert op.

Het protocol
Een algemene richtlijn voor de lengte van het interview is onge-
veer anderhalf uur. Probeer het niet veel langer te laten duren,
want na anderhalf uur is het aannemelijk dat de aandacht bij je

CIVAS 18
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

cliënt of bij jou verslapt. Meestal heeft een Enneagraminterview


behoorlijke impact op je cliënt omdat hij veel vragen op zich krijgt
afgevuurd. Je doet een sterk appèl op het reflecterend vermogen
van je cliënt, daarom is het goed de tijdspanne af te bakenen.

Er kunnen omstandigheden zijn waardoor het heel lastig is om een


typeringsinterview af te nemen. Allereerst is het belangrijk dat een
cliënt enigszins kan reflecteren op zijn eigen denken, voelen en
handelen. Als iemand niet weet hoe hij zich verhoudt tot angst of
jaloezie, is het heel moeilijk om vragen te beantwoorden die daar-
over gaan. Daarnaast, en dat lijkt misschien tegenstrijdig, kan een
interview met een hoge graad van persoonlijke ontwikkeling ook
heel moeizaam verlopen.

Bij een typeringsinterview vraag je naar oorspronkelijke, ruwe


gedragingen en overtuigingen. Als iemand zich sterk heeft ontwik-
keld en zich een heel gezond patroon van denken, voelen en han-
delen eigen heeft gemaakt, is die ‘ruwe bolster’ niet meer zo mak-
kelijk terug te vinden. Vraag in dat soort situaties altijd naar het
verleden: ‘Hoe was/ging dat vroeger, zo rond je puberteit en in
je jonge volwassenheid?’ Als iemand heeft geleerd van het verle-
den, betekent dat niet dat de oorspronkelijke impuls is verdwenen.
Daarom blijft het interessant de onderliggende motieven te onder-
zoeken, ook als iemand al ver ontwikkeld is.

Om een typeringsinterview zo prettig mogelijk te laten verlopen,


is het dus raadzaam aan het begin van het gesprek, of vooraf, te
checken hoe het staat met het reflecterend vermogen en de per-
soonlijke ontwikkeling van je cliënt.

Om in de beoogde tijd tot een effectief resultaat te komen, kun je


de volgende stappen aanhouden:

1 Check eerst bij je cliënt in hoeverre hij bekend is met het


Enneagram. Als je cliënt daar nog niets van weet, is het prettig dat
je in het kort een algemene uitleg geeft, zoals die ook in deze les
is behandeld. Gebruik altijd je eigen woorden en je eigen visie, dat
komt het meest natuurlijk over.

CIVAS 19
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

Oefening 5
Wat zou je, op basis van wat je nu van het Enneagram weet, over
dit instrument aan iemand anders vertellen?

2 Leg uit aan je cliënt wat je eigenlijk gaat doen. Dat kan bijvoor-
beeld zo:

Het komende anderhalf uur ga ik je heel veel vragen stellen. Die


gaan over heel veel verschillende thema’s. De bedoeling daarvan
is dat ik zicht krijg op wat jou beweegt, wat jou bezighoudt in het
leven. Het zijn allemaal persoonlijke vragen. Als er een vraag is
waar je liever geen antwoord op geeft, dan is dat prima, geef het
dan even aan. Wel is het zo dat we makkelijker tot een diepe ver-
kenning komen als je heel open en eerlijk antwoord geeft. Ik kan me
voorstellen dat dat soms lastig is, maar weet ook dat alles wat je zegt
vertrouwelijk is.
Na de eerste uitgebreide vragenronde wil ik even met je doornemen
welke Enneagramtypen vooral naar boven komen drijven en wel-
ke afvallen. Ik ga dat niet in mijn eentje bepalen, maar ik leg je het
een en ander voor en hoor dan graag jouw feedback. Daarna vol-
gen nog meer vragen en we besluiten met een gezamenlijke conclu-
sie over een of meer typeringen die dicht bij jou staan.
Heb je daar nog vragen over?

3 Stel in eerste instantie een aantal algemene vragen aan de cliënt.


Deze zijn bedoeld om jou alvast wat kernbegrippen mee te geven
en een idee te krijgen van het reflectief vermogen van de cliënt:

•• Hoe zou jij jezelf in vier, vijf woorden omschrijven?


•• Als we die vraag aan familie of vrienden van je stellen, komen
daar dan nog andere woorden bij?
•• In hoeverre ben je het eens met de beschrijvingen van jou uit
je omgeving?
•• In hoeverre ben je gewend om over jezelf na te denken?
•• Heb je al eens iets gedaan op het gebied van persoonlijke ont-
wikkeling of coaching?

CIVAS 20
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

4 Stel daarna enkele kernvragen per type.


Deze kernvragen ga je zelf bedenken aan de hand van de komen-
de drie lessen.
Besteed ongeveer 5 minuten per kerntype. Daarbij zijn drie à vier
vragen meestal voldoende. Het doel van deze ronde is nog niet
zozeer het vaststellen van het type maar het uitsluiten van onwaar-
schijnlijke typen.

5 Stem met de cliënt af welke typen eventueel al kunnen afvallen.


Meestal houd je na deze ronde nog twee tot drie typen over.

6 Nu volgt een zogenaamde ‘uitsluitronde’. Daarbij kun je de vol-


gende dingen doen:

••  ervolgvragen stellen voor de overgebleven typen. Ook deze


V
ga je zelf samenstellen.
•• Vraag naar stress- en ontspanningssituaties.

7 Rond het gesprek af met je bevindingen en check deze weer bij de


cliënt. Het is belangrijk dat jullie een gezamenlijke eindconclusie
definiëren.

8 Zo nodig geef je de cliënt documentatie mee en/of verwijs je naar


literatuur.

De valkuilen
Interviewen brengt ook een aantal valkuilen met zich mee. Ter
afronding van deze eerste les zetten we de belangrijkste nog even
voor je op een rijtje:

• De meest voorkomende valkuil is dat je als coach al snel denkt dat


je de cliënt helemaal ‘doorhebt’ en het type in je hoofd al vastlegt.
Toch is het belangrijk het hele protocol te volgen, want wij mensen
zijn meestal complexer en diverser dan het op het eerste gezicht
lijkt. Blijf dus altijd openstaan, trek niet te snel je conclusies.

• Een andere valkuil betreft het te lang doorvragen, zeker in de eer-


ste ronde. De eerste ronde is bedoeld om te kunnen uitsluiten, nog

CIVAS 21
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

niet om een definitieve conclusie te trekken. Houd ook altijd de


tijd in de gaten; doseer de vragen in de verschillende vragenron-
des.

• Een cliënt geeft je veel mondelinge informatie. Die is heel belang-


rijk, maar het is niet het enige waar je aandacht op gericht moet
zijn. De lichaamstaal van de cliënt is minstens zo belangrijk, even-
als zijn uitstraling. Neem dus alle informatie in je op zodat je een
‘rijker’ beeld krijgt.

En ten slotte: weersta de verleiding om aan het eind van het inter-
view de ‘Alwetende’ te zijn en de cliënt wel eens te vertellen hoe
het ervoor staat. Stem je bevindingen altijd in samenspraak af. Geef
je deskundige mening, maar neem de mening van je cliënt ook
serieus. Samen kom je uiteindelijk tot een beter resultaat!

Oefening 6
Maak een lijst van zo veel mogelijk kwaliteiten die mensen die jou
goed kennen, over je zouden kunnen noemen. Maak ook een lijst
van zo veel mogelijk minder sterke punten die mensen uit je directe
omgevingen zouden kunnen noemen.
Streep vervolgens vijf kwaliteiten en vijf valkuilen uit deze lijst aan
die je goed bij jezelf herkent. Houd deze lijst bij je wanneer je onder-
zoek gaat doen naar je eigen Enneagramtype.

De drie centra

We gaan de Enneagramtypen stuk voor stuk verkennen, doorgron-


den en analyseren; steeds in een cluster van drie. Dat is omdat
de negen typeringen terug te brengen zijn tot drie groepen die
zich ontwikkeld hebben vanuit een eigen centrum. Met een mooi
woord kunnen we dat ook ‘Triade’ (drie-eenheid) noemen. Dus
elk type heeft zijn eigen karakter maar ook overeenkomsten en
samenhang met twee andere typeringen.

Voor deze clusters zijn verschillende namen in de omloop.


Gelukkig komen ze allemaal op hetzelfde neer. Maar voor de dui-
delijkheid geven we de veel voorkomende namen:

CIVAS 22
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

Cluster 1: intuïtie
Type 1, 8 en 9

• Buiktypen
• Instincttypen
• Intuïtietypen
• Effectieve typen
• Handelende typen
• Motorische typen

Het buikcentrum, dat ook wel eens het lichaamscentrum wordt


genoemd, is de zetel van onze intuïtieve intelligentie. Hier kunnen
we ons ‘zijn’ gewaarworden, in tegenstelling tot ons denken en
voelen. Via dit centrum ervaren we onszelf lichamelijk ten opzichte
van mensen en de omgeving. Het is de bron van onze energie en
geeft ons de kracht om in de fysieke omgeving actief te zijn.

De typen van het buikcentrum hebben de neiging om in de wereld


te zijn door te handelen. Ze hebben het vermogen om primair, dat
wil zeggen instinctief, te reageren. Ze volgen dus hun eerste vitale
impuls omdat ze iets aanvoelen. Ze zoeken veiligheid. In conflict-
situaties hebben ze dan ook de neiging om te vechten of te vluch-
ten. Ze eisen veel van zichzelf en anderen en houden van actie.
De emotie waar ze moeite mee hebben en alle drie op een eigen
manier mee omgaan, is woede. Deze drie typen hebben natuurlijk
niet het alleenrecht op de emotie woede. Maar de emotie van woe-
de, of de vervorming daarvan, is voor de intuïtieve typen in grote
mate van invloed op de manier waarop ze hun aandacht richten.

Cluster 2: gevoel
Type 2, 3 en 4

• Harttypen
• Gevoelstypen
• Affectieve typen

Harttypen hechten het meeste belang aan de intermenselijke rela-


tie en beslissen vooral op basis van hun gevoel. Ze hebben veel

CIVAS 23
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

interesse in gevoelens, emoties en onderlinge verstandhoudingen.


Ze gaan daarbij vaak voorbij aan de objectieve feiten, vinden die
ook niet zo interessant. Hun eigenwaarde ontlenen ze veelal aan
het contact met anderen. Ze beoordelen zichzelf door de bril van
anderen en hebben daarom een grote neiging zich aan hun omge-
ving aan te passen.

Problemen lossen ze op door zich open te stellen voor de gevoe-


lens van anderen, die te erkennen en te benoemen. Zo brengen ze
de verbinding terug in de relatie.
De emotie die harttypen veel bezighoudt en waar ze elk op hun
eigen manier een vorm voor zoeken, is verlangen.

Cluster 3: denken
Type 5, 6 en 7

• Denktypen
• Hoofdtypen
• Analytische typen
• Theoretische typen

Deze laatste groep reageert vooral vanuit het verstand. Denktypen


hebben veel interesse in het maken van afwegingen. Ze oriënte-
ren zich op feiten en objectieve informatie. Ze hebben een leven-
dige verbeelding en een sterk vermogen om dingen met elkaar
in verband te brengen. Het zijn mensen die goed afstand kunnen
nemen van situaties en personen, zodat ze ruimte hebben om na te
denken en weloverwogen kunnen handelen. Ze zijn daardoor niet
emotioneel betrokken bij een relatie, ze vinden dat ook spannend.
De denktypen proberen op hun eigen wijze manieren te vinden
om de emotie angst te reduceren.

Oefening 1
Idealiter integreren we denken, voelen en handelen in alle aspec-
ten van ons leven. Maar elk type heeft dus een voorkeurscentrum,
een eerste gerichtheid. Meestal functioneert een van de twee ande-
re centra als secundair dat we als ondersteuning gebruiken. Het
derde centrum vergeten we meestal te benutten.

CIVAS 24
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

Vragen: In welk van de drie genoemde clusters herken jij jezelf het
meest? In hoeverre komt een tweede centrum nog aan bod? Welk
centrum is dat? En een derde?

Het eerste cluster

In deze les nemen we het eerstgenoemde cluster onder de loep.


Voor het gemak noemen we dit het cluster van de Buiktypen: type
1, 8 en 9. We zetten de typen hier ‘scherp’ neer, dat wil zeggen met
weinig nuance. Dat is om een helder, duidelijk beeld te krijgen van
de gedragspatronen en motieven. In een later stadium brengen we
meer subtiliteit, diepgang en differentiatie aan.

Kennismaken met type 1


Voor het type 1 zijn veel namen bedacht: de leraar, de perfectio-
nist, de hervormer, de activist, de moralist, de pedagoog, de rech-
ter, de kruisvaarder. In deze cursus gebruiken wij de benaming
‘perfectionist’.

‘Ik kan wel zeggen dat ik erg kritisch ben, zowel naar mezelf als
naar mijn omgeving. Ik wil graag dat dingen goed geregeld zijn
en zie eigenlijk altijd waar het nog een beetje beter kan. Ik ben dus
niet zo heel snel tevreden. Als ik ergens verantwoordelijkheid voor
draag, dan kun je erop vertrouwen dat alles goed komt. Ook voor
anderen kan ik me heel verantwoordelijk voelen, bijvoorbeeld als
ze zich onverantwoordelijk of oneerlijk gedragen. Het kost me veel
moeite om me niet met alles te bemoeien. De meeste mensen zien
mij als een serieus iemand die heel taakgericht is. Wat ik als een
redelijk resultaat beschrijf, blijkt tot mijn verbazing voor mijn col-
lega’s een topprestatie te zijn. Ik zit regelmatig in tijdnood omdat
het heel arbeidsintensief is om een goed resultaat neer te zetten. Als
het nodig is, gaat het werk of de taak dan ook zeker voor het plezier.
Want me er een beetje makkelijk van afmaken, dat kan ik bij mezelf
(en bij anderen trouwens ook) niet goed verdragen.

In mijn hoofd ben ik altijd aan het afwegen: wat is goed, wat is
fout? Ik draag een innerlijke criticus bij me die me vertelt wat hoort

CIVAS 25
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

en wat niet. Dat is soms wel lastig. Ik voel dingen vaak goed aan
maar vind het moeilijk te vertrouwen op mijn intuïtie. Daarom
gebruik ik mijn verstand vaak. Het is meestal erg vol in mijn hoofd.
Ik vind het lastig om goed onder woorden te brengen hoe ik me pre-
cies voel. Gevoelens van irritatie probeer ik weg te drukken, want
het hoort eigenlijk niet om die gevoelens te hebben. Toch komen ze
wel eens naar buiten, in de vorm van (verkapte) kritiek of oordelen.
Daar voel ik me dan vaak weer schuldig over.
Verlangens of wensen kan ik goed onderdrukken om iets voor
elkaar te krijgen.

Ik heb een aantal principes en idealen en daar probeer ik zo goed


mogelijk naar te leven. Die principes inspireren mij om daadkrach-
tig, actief en doortastend te zijn en iets neer te zetten in de wereld.
Ik vind het belangrijk de wereld een beetje mooier te maken, op
mijn eigen manier. Daar wil ik me met al mijn beschikbare energie
voor inspannen.’

Oefening 2
Wat valt je op aan de bovenstaande beschrijving? Welke thema’s en
onderwerpen spelen volgens jou vooral een rol bij dit type?

De belangrijkste thema’s bij type 1, de perfectionist


• Ze willen altijd graag het goede, het juiste doen.
• Fouten maken is iets wat ze graag willen voorkomen.
• Ze hebben een sterke neiging tot oordelen en vergelijken.
• Ze hebben een sterke innerlijke kritische stem.
• Hun verantwoordelijkheidsgevoel is heel groot
• Ze hebben de gewoonte om impulsen en eigen behoeften te
onderdrukken.
• Ze hebben een sterke drijfveer om kwaliteit te leveren.
• Idealisme is hun niet vreemd: ze zien altijd wat er nog ontbreekt,
waar het nog beter of mooier kan.
• Ze hebben een sterk rechtvaardigheidsgevoel.
• Ze kunnen goed organiseren en plannen.
• Ze kunnen goed zelfstandig werken.
• Ze handelen consciëntieus.

CIVAS 26
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

Hoe het allemaal zo gekomen is


Zoals we in de eerste les al hebben besproken, vormt een typepa-
troon zich op basis van persoonlijke aanleg in een context (thuis-
situatie). Van onze ouders/verzorgers ontvingen we een heleboel
verschillende onbewuste boodschappen (context). Op een aantal
van die boodschappen reageerden we heel gevoelig (persoonlijke
aanleg). De boodschap die een perfectionist helemaal geïnterna-
liseerd heeft, is: ‘het is niet goed om fouten te maken’. De bood-
schap die vaak uitbleef is: ‘je bent goed zoals je bent’.

Een perfectionist leert zichzelf al van jongs af aan om liefde en


zelfwaardering te krijgen door verantwoordelijk en gewetensvol te
zijn. Door alles op de juiste manier te doen. Veel perfectionisten
ontwikkelen op jonge leeftijd al een ernstige inslag en het verant-
woordelijkheidsbesef van een volwassene. Dit komt relatief gezien
vaker voor bij het oudste kind uit een gezin. Het oudste kind moet
het voorbeeld geven en de ouders verwachten veel van dit kind.

Een andere factor die een grote rol kan spelen, is de aanwezig-
heid van een dominante ouder (meestal de vader) die bepaalt dat
er slechts één manier is om iets (goed) te doen. Als gevolg daar-
van, ontstaat heel snel het gevoel iets verkeerd te doen. Om aan
de schuldgevoelens die hieruit kunnen ontstaan, te ontsnappen,
construeert een jonge perfectionist een identiteit die hem in staat
stelt om zichzelf als goed en verantwoordelijk te zien. En daarmee
anderen als slordig, onverantwoordelijk en lui. Deze zelfrechtvaar-
diging vormt het fundament van de identiteit van perfectionisten
en van de gedragspatronen waar zij hun leven lang in terechtko-
men. Onder andere door in discussies altijd gelijk te willen krijgen
(‘ik heb het goed en weet het beter’) en kritiek uit te oefenen op
anderen.

De talenten van de perfectionist


Elke typering heeft een schaduw- en een zonzijde. Het overle-
vingsmechanisme ontstaat uit pijn en gemis. Maar het brengt ons
ook veel goeds: het zorgt ervoor dat we onszelf op een eigen wijze
in de wereld kunnen zetten en profileren. Je zou dus kunnen zeg-
gen dat in ons ‘trauma’ ook ons talent verborgen zit. Voor de per-
fectionist werkt dat als volgt:

CIVAS 27
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

Geen enkel type voelt zich erg op zijn gemak met onwaarheden.
Maar perfectionisten zijn in het bijzonder heel sterk gedreven om
in al hun daden eerlijk te zijn. Ze vinden het belangrijk dat ze
consistent en betrouwbaar zijn en zullen dan ook niet snel hun
mening of standpunt wijzigen. Ze zeggen wat ze bedoelen en ze
doen wat ze zeggen. Dat maakt hen tot bijzonder integere mensen.
Perfectionisten leven hun leven meestal volgens een aantal heel
duidelijke principes die ze graag vooral als richtsnoer voor henzelf
laten dienen. Zolang ze anderen er niet mee lastigvallen, kan dat
heel inspirerend werken voor de omgeving.

Perfectionisten hebben een behoorlijke dosis zelfdiscipline, waar-


door ze vaak in staat zijn hun doelen te verwezenlijken. Ze benut-
ten hun tijd goed en werken effectief en efficiënt. Ze zijn betrouw-
baar: afspraak is afspraak!

Perfectionisten zijn ervan overtuigd dat ze verschil kunnen maken


en zijn gedreven om uitdagingen aan te gaan. Ze hebben een enor-
me motivatie om iets te doen aan problemen die ze in zichzelf en
om hen heen waarnemen. Ze zijn oplossingsgericht en zullen niet
snel opgeven.

Wat perfectionisten graag vermijden


Als volwassenen hebben we de onvoorwaardelijke liefde van
ouders of verzorgers niet meer nodig om te overleven. Wanneer
we goed in ons vel zitten, zullen we ook niet snel terugvallen in
oude patronen. Maar soms komen we in situaties terecht die ons
(onbewust) aan vroeger doen denken. Als we daarin emotioneel
geraakt worden, grijpen we vaak terug naar onze vertrouwde over-
levingsmechanismen. Twee mechanismen die we daarbij vooral
gebruiken zijn de typespecifieke verdedigingsmechanismen en de
neiging tot vermijdingsgedrag. Deze mechanismen zetten we dus
heel concreet in om onze basisangst niet te ervaren of te voelen.
Voor de perfectionist is deze basisangst: ‘Ik ben niet goed genoeg.’
Iemand met een perfectionistische inslag houdt daar dus op een
onbewust niveau aan vast zolang hij ervan overtuigd is dat hij
alleen een goed mens is als hij nooit fouten maakt.

CIVAS 28
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

Perfectionisten kennen veel woede. Ze zijn vaak boos op de


wereld en op zichzelf. Die woede komt voort uit de constatering
dat de wereld en zijzelf niet perfect zijn. De woede laten zien doen
ze niet, want ook woede is een uiting van imperfectie. Deze woe-
de houden ze dus onderdrukt, ze vermijden de emotie. Soms komt
de woede er wel uit en dan vaak ook meteen als een enorme uit-
barsting. Meestal is dat een optelsom van al die kleinere en gro-
tere onderdrukte irritaties. Om de woede goed verdrongen te kun-
nen houden, kennen perfectionisten een verdedigingsmechanisme
dat ‘reactieformatie’ heet. Dit betekent het tegenovergestelde zeg-
gen van wat je eigenlijk denkt of voelt. Dus bij irritatie een aardige
opmerking maken of vriendelijk lachen.

Dit gebeurt in een fractie van een seconde: innerlijke censuur vindt
plaats (mag niet!), waardoor de eerste impulsen geen ruimte krij-
gen. Dit mechanisme kan zo sterk zijn, dat de perfectionist de irri-
tatie niet eens meer herkent. Daardoor is er ook geen bewustzijn
op de eigen onvolkomenheid en beperktheid, en dat was nou net
de bedoeling!

Een voorbeeld:
Anita heeft afgesproken met een vriendin om eens gezellig een mid-
dagje te gaan winkelen en aansluitend ergens een hapje te eten.
Anita heeft er een vrije middag voor genomen en verheugt zich erg
op het uitstapje.
Dan belt de vriendin op en zegt dat ze vergeten is dat ze die middag
nog even bij haar schoonmoeder langs zou gaan. Ze vraagt of het
erg is om het winkelen te verzetten naar een volgende keer. Anita
zegt direct: ‘O, maakt niets uit, dat kan gebeuren, wat in het vat
zit, verzuurt niet, toch?’ Eigenlijk is ze erg teleurgesteld, misschien
wel geïrriteerd dat haar vriendin zo slordig is en haar schoonmoe-
der blijkbaar belangrijker vindt. Om zich tegen de teleurstelling te
beschermen en niet naar haar eigen (niet zo nette) gevoelens te
hoeven kijken, formuleert ze het tegenovergestelde.

Belangrijk!
Kennis van vermijdingsgedrag en verdedigingsmechanismen is
voor een coach belangrijk werkmateriaal. Vaak is het voor men-
sen moeilijk en lastig om naar deze mechanismen te kijken en

CIVAS 29
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

te erkennen dat ze er zijn. Logisch ook, want de mechanismen


zijn opgebouwd ter verdediging, om een gevoel van veiligheid en
controle te creëren. Maar ze creëren ook veel stress, spanning en
ongenoegen, zeker in de interactie met anderen. Als coach kun je
iemand goed helpen door zelf eerst deze mechanismen te herken-
nen bij de ander en je coachee daar rustig, mild en onderzoekend
op te bevragen.

Hoe de perfectionist omgaat met stress


Eerst iets over stress in het algemeen
Over stress is veel gezegd en geschreven. Maar wat is het eigenlijk
precies? Heel feitelijk gezien is stress van oudsher een fysieke reac-
tie op (mogelijke) gevaarlijke situaties. Fysiek in de zin dat de hor-
monen adrenaline en cortisol vrijkomen bij spanningsvolle gebeur-
tenissen. Zij zorgen voor meer zuurstof, een verhoogd bloedsuiker
en een diepere ademhaling, zodat we beter in staat zijn om te
vechten of (heel hard weg) te vluchten.

Dit is nog een heel oud werkend systeem vanuit de oertijd toen
het nog wel eens nodig kon zijn om letterlijk te moeten vluch-
ten voor gevaar. Nu is dat meestal niet meer aan de orde, maar
ons lichaam reageert nog alsof dat wel zo is. Dus ook het hou-
den van een presentatie kan deze fysieke signalen teweegbrengen.
Dat hoeft niet altijd negatief te zijn. Stress kan schade berokkenen,
maar het kan ons ook helpen om creatief te zijn en een goede pre-
sentatie te leveren.

Dus regelmatige blootstelling aan een overzichtelijke dosis stress


houdt ons in goede conditie. Het wordt anders als de stress lang-
durig aanhoudt en niet onderbroken wordt door een periode van
ontspanning.

CIVAS 30
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

Negatieve stress die lang Acute stressmomenten


aanhoudt

Lagere weerstand Betere weerstand tegen pijn

Verminderde concentratie Meer energie

Hoge bloeddruk Verbeterde immuniteit

Moeite met het opnemen van Meer scherpte, alertheid


informatie

Verhoogde spierspanning Betere concentratie en focus

Vermoeidheid, uitputting Efficiency

Zoals je in dit overzicht ziet, zijn stresssignalen niet alleen fysiek


van aard. Stresssignalen doen zich voor in verschillende categorie-
ën. Als je daar kennis van en inzicht in hebt, is het makkelijker om
de stressoorzaken te duiden en naar oplossingen te zoeken.

Veel voorkomende stresssignalen:

Gedragsmatig Lichamelijk Emotioneel Mentaal

Meer/minder Hartkloppingen Prikkelbaar Vergeetachtig


eten

Roken Hoofdpijn Opgejaagd Suf

Drinken Onrust Schrikachtig Piekeren

Pillen slikken Vermoeidheid Boos Uitstellen

Sociale isolatie Transpireren Schuldig Desinteresse

Agressie Impotentie Machteloos Cynisme

Geremdheid Duizeligheid Lusteloos Vergeetachtig

Impulsiviteit Veel struikelen Apathisch Verharden

Er bestaat een groot aantal definities van stress. Sommigen gebrui-


ken het woord om de oorzaak van een probleemsituatie aan te

CIVAS 31
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

geven, anderen hebben het juist over de gevolgen. Een mooie defi-
nitie van stressprofessor Theo Kompernolle is de volgende:

‘Stress is een ernstige verstoring van het evenwicht tussen de eisen


die door een bepaalde situatie worden gesteld en de capaciteiten die
aanwezig zijn om aan die situatie het hoofd te bieden, terwijl de
hantering van deze situatie belangrijke gevolgen heeft.’
(Uit: ‘Stress, vriend en vijand’, Theo Kompernolle)

Stress staat dus vooral voor het verschil tussen wat er van je wordt
gevraagd en wat je aankunt. Of anders gezegd: stress ontstaat
doordat je het gevoel hebt geen adequate actie meer te kunnen
ondernemen bij problemen die zich voordoen.

Oefening 3
Welke vorm van stress herken je bij jezelf het meest: de positieve
kortdurende of de langdurig aanhoudende negatieve stress? Welke
stresssignalen zijn voor jou heel herkenbaar in je dagelijkse leven?

Veroorzakers van stress


Stress kan verschillende voedingsbodems hebben. Veel stress ont-
staat in de werksituatie waar werkdruk, conflicten, gebrek aan
waardering en moeilijke samenwerkingsverbanden een rol kunnen
spelen.
In de privésituatie kun je onder andere denken aan relatie- of
gezinsproblemen, het overlijden van naasten, een verhuizing,
geboorte van een kind of ongewenste kinderloosheid en financiële
problemen. Ook allerlei situaties rondom werk en privé uit het ver-
leden kunnen nog hun negatieve invloed uitoefenen op je leven
nu. Voorbeelden daarvan zijn jeugdtrauma’s en het faillissement
van een organisatie waarvoor je hebt gewerkt.

Daarnaast heeft onze levensstijl invloed op ons stressniveau. Je


kunt je voorstellen dat chronisch te weinig slapen en een inac-
tief leven leiden, kunnen bijdragen aan stress en vermoeidheid.
Evenals ongezonde voeding, veel autorijden en het innemen van
grote hoeveelheden alcohol of drugs.

CIVAS 32
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

Al met al zijn er dus veel factoren die een rol spelen bij het wel of
niet in balans zijn, het ervaren van veel of weinig stress. Maar naast
al deze mogelijke veroorzakers heeft vooral ons karakter een door-
slaggevende rol. Want hoe komt het dat sommige mensen genieten
van reorganisaties, verhuizingen en overvolle agenda’s en ande-
ren bij de gedachte alleen al vermoeid raken? Uiteindelijk gaat het
er dus met name om hoe wij omgaan met de situaties die we in
ons leven tegenkomen. Bij elk Enneagramtype onderzoeken we
dan ook wat de stressverhogende eigenschappen van het type
zijn. Want uiteindelijk gaat het om onze eigen specifieke interpreta-
tie van een gebeurtenis die tot stress leidt. En elk Enneagramtype
heeft daar weer een eigen, unieke kijk op.

De stressverhogende karaktertrekken van perfectionisten


Inmiddels heb je een beeld van wat een perfectionist zoal denkt
en voelt, hoe hij handelt en wat hem beweegt om dingen te doen.
Veel onderzoek toont aan dat perfectionistische mensen een meer
dan gemiddeld risico lopen op overspannenheid en burn-out. Als
je de stressverhogende eigenschappen van perfectionisten onder
de loep neemt, blijkt al snel de aannemelijkheid van de onder-
zoeksuitkomsten:

• Perfectionisten komen regelmatig in tijdnood omdat ze veel tijd


nodig hebben om hun werkzaamheden zo goed mogelijk, het
liefst foutloos, te verrichten. Hun verantwoordelijkheidsgevoel en
plichtsbesef kan een zware last op de schouders leggen. Zeker als
de perfectionist zich niet alleen voor zijn eigen werk/activiteit ver-
antwoordelijk voelt maar bijvoorbeeld voor dat van het hele team
of de hele familie.

• Perfectionisten zijn over het algemeen punctueel, netjes en geor-


dend. Chaos, rommel, onduidelijkheid en snelle veranderingen
kunnen voor hen heel stresserend zijn omdat ze de controle drei-
gen te verliezen.

• Het feit dat niet iedereen dezelfde normen en waarden naleeft als
de perfectionist, is voor hen een grote stressbron. De onmacht dat
niet alles en iedereen ten goede te veranderen is, kan veel frustra-
tie met zich meebrengen. De perfectionist verspilt zijn energie dan

CIVAS 33
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

aan weg te stoppen ergernissen. Maar zijn innerlijke overtuiging


staat het niet toe om los te laten en te ontspannen.

• Daarmee hebben we meteen de vicieuze cirkel in beeld. Als reac-


tie op stress kan een perfectionist heel hard gaan werken of juist
apathisch worden. Dit vanuit de overtuiging dat ‘het toch allemaal
niet meer goed komt’. Dit zijn ‘weksignalen’ voor een perfectionist
én voor een coach dat het nodig is om even stil te staan bij de situ-
atie.

Hoe je het beste kunt omgaan met een perfectionist


Iedereen heeft zo zijn eigen gebruiksaanwijzing. Als je die van
jezelf en van anderen een beetje kent, dan kun je daar je voordeel
mee doen. Meer kennis van en inzicht in de gedragingen van een
perfectionist geeft je een paar richtlijnen voor de onderlinge com-
municatie en omgang:

• Een perfectionist zal niet snel aangeven iets niet meer aan te kun-
nen. Het is dus belangrijk om regelmatig te checken of hij niet te
veel hooi op zijn vork neemt en hij zich ook regelmatig kan ont-
spannen. Dit geldt zeker niet alleen voor de werksituatie. Het ver-
antwoordelijkheidsgevoel van de perfectionist uit zich uiteraard
ook in het privéleven. Zadel een perfectionist dus niet op met gro-
te hoeveelheden klusjes en werk, maar probeer hem een beetje uit
de wind te houden. Uit zichzelf doet hij namelijk meestal al meer
dan genoeg.

• Een perfectionist is heel kritisch op zichzelf. Wees een beetje


voorzichtig met het geven van scherpe kritiek, want dat ligt heel
gevoelig; nog meer zaken die niet goed zijn, die verbetering nodig
hebben! De kritiek met een beetje humor brengen maakt dat de
perfectionist het wat makkelijker kan relativeren.

• Vraag een perfectionist naar wat hij belangrijk vindt. Perfectionisten


leven sterk vanuit hun normen en waarden. Als je die kent, kun je
daar rekening mee houden en kun je er in elk geval meer begrip
voor opbrengen.

CIVAS 34
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

• Leg je ideeën en mening liever op een logische dan op een gevoels-


matige manier uit. Perfectionisten houden van realistische opvattin-
gen en staan meer open voor nieuwe dingen als die logisch bere-
deneerd zijn.

De belangrijkste zaken nog even op een rijtje

Type1, perfectionist

Zelfbeeld: Ik heb gelijk

Gerichtheid: Volmaaktheid

Emotie: Woede

Vermijding: Fouten

Kenmerk: Pedagogisch, kritisch

Verdediging: Reactieformatie

Communicatiestijl: Verantwoordend

Soort vragen die veel gesteld - Is dit wel de juiste manier?


worden: - Wat zijn de afspraken, de regels?

Raakt geïrriteerd door: - Slordigheden


- Inconsequent gedrag
- Onverantwoordelijk gedrag

Waardeert: - Idealen
- Principes
- Kwaliteit

CIVAS 35
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

Oefening 4
Neem even de tijd voor de onderstaande vragen:

• Wat herken je van jezelf in het type 1, de perfectionist? Let daarbij


op gedrag dat je herkent (bijvoorbeeld hard werken) en motieven
(bijvoorbeeld de wereld mooier maken).
• Wat herken je beslist niet?
• In hoeverre vormt dit typepatroon een deel van je persoonlijkheid?

Oefening 5
Vragen voor het Enneagram typingscript

Je gaat nu een begin maken met het typingscript. Voor elk


Enneagramtype formuleer je drie tot vier kernvragen en drie tot
vier vervolgvragen. De kernvragen hebben als doel duidelijkheid
te krijgen over de belangrijkste motieven en thema’s van het type.
De kernvragen vormen je middel om na een eerste ronde vragen
een aantal typen te kunnen laten afvallen. De vervolgvragen gaan
dieper in op het typespecifeke patroon.

Om je op weg te helpen alvast een paar voorbeelden:

Kernvragen type 1, perfectionist


• Als iets goed moet gebeuren, in hoeverre geef je het dan makke-
lijk uit handen?
• In welke mate zijn principes en idealen belangrijk voor je?
• Hoe ga je om met irritaties en boosheid?

Vervolgvragen type 1, perfectionist


• Hoe is het voor jou om tijd te verspillen?
• Hoe ga je om met rommel en chaos?
• Wanneer ben je tevreden over je werk?

In de praktijk zul je merken dat je typingscript een levendig docu-


ment is. In gesprekken met cliënten merk je snel genoeg welke
vragen wel en niet aanslaan. Begin dus gewoon en stel bij waar
dat nodig blijkt te zijn.

CIVAS 36
ENNEAGRAM COACHING PROEFLES

Zeker als je van jezelf veel herkent in het Enneagramtype van de


perfectionist, kan dit nog wel eens een lastige opdracht zijn!

Kennismaken met type 8


Het type 8 kent de volgende namen: de leider, de beschermer, de
uitdager, de rots, de onafhankelijke, de baas, de bepaler. In deze
cursus werken we met de naam ‘baas’.

CIVAS 37
GEEF UW LEVEN EEN NIEUWE WENDING
Bent u na het lezen van de proefles ook overtuigd dat dit úw
studie is? Schrijf u dan direct in en ga binnen enkele dagen van
start. Vele duizenden cursisten gingen u voor en gaven hun
leven een nieuwe wending met een studie bij CIVAS!

HEEFT U NOG VRAGEN?


Heeft u nog vragen over studeren bij CIVAS? Stuur dan een e-mail
naar info@civas.be of bel tijdens kantooruren 03 204 19 75. Wij
helpen u graag verder.