Vous êtes sur la page 1sur 65

DeOÙeelce jefMceJeerj(Yeeie-1)

%eeveesoÙe «evLeceeuee keâe heg<he veb. 507


(1)
ISBN-978-93-87891-17-3

DeOÙeelce jefMce
(Yeeie-1)
-uesKekeâ-
keâce&Ùeesieer heer"eOeerMe
mJeefmleßeer jJeervõkeâerefle& mJeeceerpeer
Ûew$e ke=â. veJeceer, YeieJeeve $e+<eYeosJe pevcepeÙebleer kesâ DeJemej hej
$e+<eYeosJehegjced-ceebieerlegbieer efmeæ#es$e hej efJejepeceeve Meejos ceeB ieefCeveerØecegKe
ßeer %eeveceleer ceeleepeer Éeje Ieesef<ele ‘‘YeieJeeve $e+<eYeosJe efJeÕeMeebefle Je<e& (ceeÛe& 2018-2019)’’
kesâ Devleie&le keâce&Ùeesieer heer"eOeerMe mJeefmleßeer jJeervõkeâerefle& mJeeceerpeer kesâ heer"eOeerMe
heoejesnCe efoJeme-ceieefmej ke=â. oMeceer, 2 efomecyej 2018 kesâ MegYe DeJemej hej ØekeâeefMele

-ØekeâeMekeâ-
efoiecyej pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve
pecyetÉerhe-nefmleveehegj (cesj") G.Øe., heâesve veb.- (01233) 280184, 280994
Website : www.jambudweep.org, www.encyclopediaofjainism.com
E-mail : jambudweeptirth@gmail.com, rk195057@yahoo.com

ØeLece mebmkeâjCe Jeerj efve. meb. 2545 cetuÙe


1100 ØeefleÙeeB ceieefmej ke=â. oMeceer, 2 efomecyej 2018 24/-®.
(2) Jeerj %eevees(o2Ùe) «ebLeceeuee

efoiecyej pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve Éeje mebÛeeefuele


Jeerj %eeveesoÙe «evLeceeuee
Fme «evLeceeuee ceW efoiecyej pewve Dee<e&ceeie& keâe hees<eCe keâjves Jeeues efnvoer,
mebmke=âle, Øeeke=âle, keâVeÌ[, Deb«espeer, iegpejeleer, ceje"er Deeefo Yee<eeDeeW
kesâ vÙeeÙe, efmeæevle, DeOÙeelce, Yetieesue-Keieesue, JÙeekeâjCe Deeefo
efJe<eÙeeW hej ueIeg SJeb Je=nod «ebLeeW keâe cetue SJeb DevegJeeo meefnle
ØekeâeMeve neslee nw~ meceÙe-meceÙe hej Oeeefce&keâ
ueeskeâesheÙeesieer ueIeg hegefmlekeâeSB Yeer
ØekeâeefMele nesleer jnleer nQ~

-: mebmLeeefhekeâe SJeb ØesjCeeœeesle :-


hejcehetpÙe ieefCeveerØecegKe DeeefÙe&keâeefMejesceefCe ßeer %eeveceleer ceeleepeer
-: ceeie&oMe&ve :-
Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe ßeer Ûevoveeceleer ceeleepeer
(heerSÛe.[er. keâer ceeveo GheeefOe mes Deuebke=âle)
-: efveoxMekeâ SJeb mecheeokeâ:-
keâce&Ùeesieer heer"eOeerMe mJeefmleßeer jJeervõkeâerefle& mJeeceerpeer
-: ØeyebOe mecheeokeâ :-
[e@. peerJeve ØekeâeMe pewve
meJee&efOekeâej ØekeâeMekeâeOeerve

keâcheesefpebie - %eeveceleer vesšJeke&â


pecyetÉerhe-nefmleveehegj (cesj") G.Øe.
DeOÙeelce jef
( 3Mce
) (Yeeie-1) (3)

ØeyebOe mecheeokeâerÙe
-[e@. peerJeve ØekeâeMe pewve
cebieueb YeieJeeve Jeerjes, cebieueb ieewlecees ieCeer~
cebieueb kegâvokegâvoeÅees, pewve OeceexÓmleg cebieueb~~
Øemlegle cebieueeÛejCe ceW YeieJeeve ceneJeerj kesâ he§eeled ßeer ieewlece ieCeOej mJeeceer keâes
veceve keâjles ngS hetJee&ÛeeÙeeX ceW DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvoosJe keâes DelÙevle ßeæe-Yeefòeâ kesâ meeLe
veceve efkeâÙee ieÙee nw~
Ùes Jener DeeÛeeÙe& kegâvokegâvoosJe nQ, pees efJeosn#es$e ceW peekeâj mee#eeled meercebOej mJeeceer
kesâ meceJemejCe ceW Gvekeâer efoJÙeOJeefve megvekeâj DeeS Les Deewj Yejle#es$e ceW Deekeâj YeJÙeelcee
peerJeeW kesâ efueS Deveskeâ GÛÛe keâesefš kesâ «ebLeeW keâer jÛevee keâer~ he©evebefo, ie=æefheÛÚeÛeeÙe& Deeefo
heeBÛe veeceeW mes meceefvJele Gve ceneve DeeÛeeÙe&JeÙe& ves DeOÙeelcehejkeâ «evLe meceÙemeej keâer
jÛevee keâer, efpemeceW efve§eÙe-JÙeJenej kesâ keâLeve Éeje Deelcee keâe meej yeleeÙee ieÙee nw, Gme
«ebLejepe hej hetpÙe ieefCeveerØecegKe ßeer %eeveceleer ceeleepeer ves %eevepÙeesefle šerkeâe keâer jÛevee
keâer Deewj Gvekeâer kegâÚ efJeMes<e ieeLeeDeeW keâes ueskeâj mJeefmleßeer jJeervõkeâerefle& mJeeceerpeer Éeje
Ùen hegmlekeâ efueKeer ieÙeer nw~
Deehe meye peeveles nQ efkeâ hejcehetpÙe ieefCeveerØecegKe ßeer %eeveceleer ceeleepeer Éeje Deepe
lekeâ efpeleves Yeer keâeÙe& ngS, Ûeens Jen efMe#eelcekeâ neW, me=peveelcekeâ-efvecee&Ceelcekeâ neW Ùee
Oece&ØeYeeJevee kesâ neW DeYetlehetJe& Deewj mJeÙeb ceW yesefceMeeue jns nQ, cee$e Flevee ner veneR Gvekeâer
ØesjCee Øeehlekeâj cees#eceeie& hej efvekeâues Gvekesâ efMe<Ùe Deewj Gve efMe<ÙeeW keâer keâeÙe&ØeCeeueer Yeer
DeodYegle jner nw, efpemekesâ peerJevle GoenjCe nce ÙegJeeDeeW kesâ DeeoMe&, Deveskeâ mebmLeeDeeW,
ieg®DeeW Deewj pewve meceepe Éeje veevee GheeefOeÙeeW keâes Øeehle mJeefmleßeer jJeervõkeâerefle& mJeeceerpeer
nQ, efpevekesâ keâeÙe&keâueeheeW mes Deepe meeje osMe heefjefÛele nw~ mJeÙeb ceW meJeeËieerCe ÙeesiÙelee kesâ
nesles ngS Yeer meowJe hejcehetpÙe ieefCeveerØecegKe ßeer %eeveceleer ceeleepeer kesâ DevevÙe efMe<Ùe kesâ ™he
ceW Gvekeâer ØelÙeskeâ Dee%ee keâes efMejesOeeÙe& keâj Gmes cetle& ™he osles ngS Gvekeâe nbmelee-cegmkegâjelee
DeeFves mee mJeÛÚ JÙeefòeâlJe Deepe pewve meceepe kesâ efueS JeboveerÙe, hetpÙeveerÙe Deewj DevegkeâjCeerÙe
nw~ ØelÙeskeâ keâeÙeeX keâes megJÙeJeefmLele {bie mes keâjkesâ ‘‘cewvespeceWš ieg™’’ keânueeves Jeeues mJeeceerpeer
GÛÛekeâesefš kesâ uesKekeâ Yeer nQ Ùen yeele MeeÙeo ner kegâÚ ueesie peeveles neW, uesefkeâve Deye Deepe
mes heÛÛeermeeW Je<e& hetJe& efueKeer ieF& Gvekeâer Fme GÛÛe keâesefš keâer ke=âefle kesâ ceeOÙece mes Deehe meYeer
efJe%epeve Deheves DeelcemJe™he keâes henÛeeveW Deewj osoerhÙeceeve ve#e$e keâer Yeebefle pewve peiele kesâ
Fme Ûecekeâles efmeleejs mes Ùen efpeveMeemeve meoe-meoe Je=efæ keâes Øeehle neslee jns, Ùener
efpevesvõosJe mes cebieue ØeeLe&vee nw~
(4) Jeerj %eevees(o4Ùe) «ebLeceeuee

ØemleeJevee
-yeÇ. kegâ. Fvog pewve (mebIemLe)
Jebefoòeg meJJeefmeæs, OegJeceÛeueceCeesJeceb ieFb heòes~
JeesÛÚeefce meceÙeheeng[efceCecees megÙekesâJeueerYeefCeÙeb~~
pewveOece& kesâ ÛeewyeermeJeW leerLeËkeâj YeieJeeve ceneJeerj kesâ efveJee&Ce kesâ ueieYeie
500 Je<e& he§eeled DeeÛeeÙe&ßeer kegâvokegâvoosJe keâe meceÙe ceevee peelee nw~ Jele&ceeve ceW
DeeÛeeÙe&ßeer kegâvokegâvoosJeke=âle efpeleves Yeer «ebLe nQ, GveceW meceÙemeej «ebLe meJeexheefj Deewj
Øeefmeæ nw, Deiej Ùen keâne peeS lees keâesF& DeefleMeÙeesefòeâ veneR nesieer efkeâ DeeÛeeÙe&ßeer
kegâvokegâvoosJe SJeb meceÙemeej «ebLe Skeâ-otmejs kesâ heÙee&ÙeJeeÛeer nes Ûegkesâ nQ~ Jele&ceeve ceW
meceÙemeej «ebLe kesâ yenguelee mes nesles ØekeâeMeve mes Ùen mhe° neslee nw efkeâ ueesieeW keâe
PegkeâeJe DeOÙeelce keâer Deesj yeÌ{e nw~
leerLeËkeâj YeieJeeve ceneJeerj keâer efoJÙeOJeefve keâes megvekeâj ßeer ieewlece ieCeOej
mJeeceer ves Gmes 11 Debie Deewj 14 hetJe&™he ceW ietbLee Deewj Gme DebiehetJe& kesâ %eeve keâes #eerCe
nesles ngS osKe DeveskeâeW ceneve hetJee&ÛeeÙeeX ves Gmes MeeŒe ™he ceW efueefheyeæ efkeâÙee~
keâeueoes<eJeMe GveceW mes DeveskeâeW nmleefueefKele ceneve «ebLe keâerškeâeW keâer YeWš ÛeÌ{ ieS,
Oece&efJeÉsef<eÙeeW Éeje ve°-Yeü° keâj efoS ieS DeLeJee ues peeS ieS Deewj pees Yeer Mes<e yeÛes
GveceW mes Yeer Deepe efpeveeiece cenemecegõ ™he ceW nw efpemeceWs DeJeieenve keâjves Jeeuee
%eeve™heer veewkeâe mes mebmeej peueefOe mes heej nes mekeâlee nw~ ceneve «ebLeeW keâer Gmeer
ëe=BKeuee ceW efpeme meceÙemeej «ebLe keâes DeeÛeeÙe&ßeer kegâvokegâvoosJe ves ieeLeeDeeW ceW efveyeæ
efkeâÙee Gme hej DeeÛeeÙe&ßeer Dece=leÛevõ metefj ves DeelceKÙeeefle šerkeâe SJeb DeeÛeeÙe&ßeer
peÙemesve mJeeceer ves leelheÙe&Je=efòe veecekeâ mebmke=âle šerkeâe efueKeer~ kegâÚ MeleeefyoÙeeW mes
Øeeke=âle Deewj mebmke=âle Yee<ee pevemeeceevÙe keâer Yee<ee ve neskeâj efJeÉled meceepe keâer
Yee<ee yevekeâj jn ieF& Dele: meeceevÙepeveeW kesâ efnleeLe& Deveskeâ efnvoer šerkeâeSb Fme
«ebLe hej efueKeer ieFË hejvleg Jen Skeâ ner DeeÛeeÙe& keâer šerkeâe kesâ meeLe ØekeâeefMele Leer~
Gve oesveeW ner DeeÛeeÙeeX keâer šerkeâe keâes Skeâ meeLe ueskeâj Gmekeâer efnvoer šerkeâe keâer
efJeMes<e DeeJeMÙekeâlee keâes osKeles ngS hejcehetpÙe ieefCeveerØecegKe ßeer %eeveceleer ceeleepeer
ves %eevepÙeesefle veecekeâ efnvoer šerkeâe keâes efJeMes<eeLe&, YeeJeeLe& SJeb iegCemLeeveeW meefnle
efueKekeâj DeeÛeeÙe&ßeer kegâvokegâvo kesâ ceveesYeeJeeW keâes hetCe&le: mhe° keâj pewve meceepe hej
ceneve Ghekeâej efkeâÙee nw~
DeOÙeelce jef
( 5Mce
) (Yeeie-1) (5)

YeieJeeve ceneJeerj kesâ Meemevekeâeue ceW efkeâmeer veejer Éeje jefÛele keâesF& «ebLe Jele&ceeve
ceW GheueyOe veneR nw, yeermeJeeR-FkeäkeâermeJeeR Meleeyoer ieewjJeMeeueer nw, efpemes Ssmeer mejmJeleer
mJe™hee hetpÙeveerÙee ceeleepeer Øeehle ngFË, pees pewve meceepe keâer DecetuÙe Oejesnj nQ,
efpevneWves mJeÙeb heÌ{keâj Deewj efMe<ÙeeW keâes heÌ{ekeâj efpeveeiece keâes Deheveer DecetuÙe 400
GÛÛe keâesefš keâer ke=âefleÙeeB Øeoeve keâer nQ~ Fme meceÙemeej «ebLe keâer efnvoer šerkeâe keâjves kesâ
meeLe ner GvneWves Deheves efMe<Ùe-efMe<ÙeeDeeW keâes Fmekeâe DeOÙeÙeve keâjJeekeâj JÙeJenej
Deewj efve§eÙe keâer GheeosÙelee hej efJeMes<e ØekeâeMe [euee nw efpemekeâe Øeefleheâue Gvekesâ
DevevÙe efMe<Ùe mJeefmleßeer jJeervõkeâerefle& mJeeceerpeer Éeje jefÛele Ùen ‘‘DeOÙeelce jefMce’’
veecekeâ hegmlekeâ nw, efpemeceW meceÙemeej keâer keâefleheÙe ieeLeeDeeW keâes ueskeâj Ùen yeleeÙee
ieÙee nw efkeâ JÙeJenej Deewj efve§eÙe keâe DeJeuecyeve efkeâmes efkeâme Øekeâej «enCe keâjvee
ÛeeefnS, efve§eÙeveÙe efkeâmeceW hetCe&™hesCe Ieefšle neslee nw Deewj ie=nmLe ßeeJekeâ kesâ efueS
FmeceW mes keäÙee «enCe keâjves ÙeesiÙe nw~ DeeOÙeeeflcekeâ Yee<ee ceW Deelcee kesâ mJe™he keâes
yeleeves Jeeueer Fme hegmlekeâ kesâ Éeje Deelcee kesâ ÙeLeeLe& mJe™he keâes peevekeâj Deehe meYeer
Deheveer Deelcee keâes mecegVele yeveeves kesâ heg®<eeLe& ceW meheâue nesJeW Deewj Deheveer ceeveJe
heÙee&Ùe keâes meeLe&keâ keâjW, Ùener cebieue keâecevee nw~
(6) Jeerj %eevees(o6Ùe) «ebLeceeuee

hejcehetpÙe YeejleieewjJe, efoJÙeMeefòeâ, ieefCeveerØecegKe DeeefÙe&keâeefMejesceefCe


ßeer %eeveceleer ceeleepeer keâe
cebieue DeeMeerJee&o
hejceJeboveerÙe DeeÛeeÙe&ßeer kegâvokegâvo mJeeceer keâes iegJee&Jeueer ceW ßeer iegefhleieghle Yeõyeeng
Deeefo mes ueskeâj 108 DeeÛeeÙeeX keâer heóeJeueer ceW heeBÛeJeW heó hej efueÙee ieÙee nw~ Ùes ceneve
mebIe kesâ DeeÛeeÙe& Les, efpevneWves 84 heeng[Ì «ebLe, <ešdKeC[eiece šerkeâe, oMeYeefòeâ, De°heeng[Ì ,
ØeJeÛevemeej, hebÛeeefmlekeâeÙe, efveÙecemeej, jÙeCemeej, yeejmeDeCegheskeäKee, meceÙemeej,
cetueeÛeej Deewj kegâjuekeâeJÙe «ebLeeW keâer jÛevee keâer~
Deepe Jele&ceeve Ùegie ceW ve lees leerLeËkeâj YeieJeeve nQ Deewj ve ner Jes ceneve DeeÛeeÙe&
efkeâvleg Gve DeeÛeeÙeeX kesâ «ebLe ner nceejs efueS cees#eceeie&ØeoMe&keâ nQ efpevekeâe mJeeOÙeeÙe
keâj nce Deheveer Deelcee kesâ ÙeLeeLe& mJe™he keâes henÛeeve mekeâles nQ~ DeeÛeeÙe&ßeer kegâb okegâb oke=âle
meceÙemeej «ebLe DeeOÙeeeflcekeâ «ebLe nw, efpemeceW Deelcee kesâ menpe mJe™he keâes oMee&Ùee
ieÙee nw~ Ùen «ebLe efJeMes<e ™he mes cegefveÙeeW kesâ efueS nw keäÙeeWefkeâ ßeeJekeâpeve ie=nmLe ceW
jnkeâj JewjeiÙe YeeJevee keâes Yeekeâj Yeer Megæelce DeJemLee veneR Øeehle keâj mekeâles nQ~
Fme «ebLejepe keâer %eevepÙeesefle šerkeâe keâjles ngS cegPes efJeMes<e Deeuneo ngDee Deewj ceQves
Deheves efMe<Ùe-efMe<ÙeeDeeW kesâ ceOÙe Fmekeâe DeOÙeÙeve Yeer keâjeÙee, Gme DeOÙeÙeve kesâ
ceOÙe cesjs megÙeesiÙe efMe<Ùe yeÇ. jJeervõ peer Fme «ebLe keâes peye heÌ{les Les, lees GvnW efve§eÙe-
JÙeJenej keâer ÛeÛee& ceW efJeMes<e Deevevo Deelee Lee, hegve: ceQves FvnW Fmekeâer kegâÚ ieeLeeDeeW
hej efueKeves kesâ efueS Øesefjle efkeâÙee, efpemes meceÙe-meceÙe hej mecÙei%eeve ceeefmekeâ
heef$ekeâe ceW ØekeâeefMele efkeâÙee ieÙee~ yeÇ. jJeervõ peer leer#Ce yegefæ kesâ Oeveer, meJeeËieerCe
ÙeesiÙeleemecheVe, DelÙevle keâeÙe&kegâMeue JÙeefòeâlJe Deewj ieg™ Dee%ee ceW meowJe lelhej nQ,
Deepe heer"eOeerMe heo hej jJeervõkeâerefle& mJeeceerpeer kesâ ™he ceW jnkeâj Yeer Jes cesjer ØelÙeskeâ
Dee%ee keâe De#ejMe: heeueve keâjles nQ hejvleg Deveskeâ efpeccesoejer Deewj JÙemlelee kesâ
keâejCe uesKevekeâuee ceW o#e nesles ngS Yeer Jes uesKeve veneR keâj heeles nQ~ cegPes DelÙevle
ØemeVelee nw efkeâ 28-29 Je<e& hetJe& Gvekesâ Éeje meceÙemeej hej efueefKele efJe<eÙe Deepe
hegmlekeâ ™he ceW efveyeæ neskeâj Deehe meYeer kesâ meccegKe Dee jne nw~ heer"eOeerMe jJeervõkeâerelf e&
peer kesâ efueS cesje yengle-yengle DeeMeerJee&o nw efkeâ Jes Deheves keâeÙe&keâueeheeW mes efpeveOece& keâer
Fmeer Øekeâej ceneve ØeYeeJevee keâjles ngS mJemLe SJeb efÛejeÙeg jnW Deewj Gvekeâer Ùen ke=âefle
efJe%epeveeW kesâ DeelcemJe™he keâes Øeieševes ceW efveefceòe yeves, hegve:-hegve: cebieue DeeMeerJee&o~
DeOÙeelce jef
( 7Mce
) (Yeeie-1) (7)

uesKekeâ kesâ meboYe& ceW


-Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe Ûevoveeceleer
le SJe keâerefle&lee: efMe<Ùee, Ùes iegJee&%eevegJeefle&ve:~
JeemleJe ceW Jener megÙeesiÙe efMe<Ùe keânueeles nQ, pees ieg® Dee%eevegJeleea nesles nQ~ hejcehetpÙe
ieefCeveerØecegKe ßeer %eeveceleer ceeleepeer pewmeer ceneve meeOJeer kesâ ÛejCe meeefVeOÙe ceW jnkeâj
Ûeeefj$eÛe›eâJeleea DeeÛeeÙe&ßeer Meebelf emeeiej cenejepe SJeb hetpÙe DeeÛeeÙe& ßeer Jeerjmeeiej cenejepe,
DeeÛeeÙe& ßeer osMeYet<eCe cenejepe kesâ Øeefle hetpÙe ceeleepeer keâer DevevÙe ieg®Yeefòeâ osKekeâj
nce efMe<ÙeeW ves (Ûeens Jes #eguuekeâ ceesleermeeiej peer cenejepe jns neW, mJeeceer jJeervõkeâerefle&
peer neW DeLeJee ceQ mJeÙeb nesTb) Ùener meerKee efkeâ ieg®Dee%ee meJeexheefj nw Deewj ieg® efove keâes
jele keânW lees jele Deewj jele keâes efove keâns lees efove DeLee&led nce meyekeâes efkeâmeer KÙeeefle,
ueeYe, hetpee ceW ve heÌ[keâj cee$e ieg®Yeefòeâ keâes Dehevee ue#Ùe yeveevee nw keäÙeeWefkeâ-
ieg®Yeefòeâ mebpecesCe Ùe lejbefle mebmeej meeÙejb Ieesjb~
efÚCCebefle Deªkeâcceb pecceb cejCeb Ce heeJeWefle~~
peye yeele mJeefmleßeer jJeervõkeâerefle& mJeeceerpeer kesâ yeejs ceW efueKeves ceW Deeleer nw lees Ùen
veneR mecePe ceW Deelee nw efkeâ Fvekeâer efkeâme ÙeesiÙelee keâe henues JeCe&ve keâ™B, keäÙeeWefkeâ Fleves
Je<eeX lekeâ ieg® keâer Ú$eÚeÙee ceW jnkeâj Yeer efvejefYeceevelee, efve<Úuelee Deewj keâce&"lee keâe
peerJevle mJe™he nQ mJeeceer peer, cegPes lees pÙes‰ Yeüelee kesâ ™he ceW FvneWves ieeso ceW Yeer
efKeueeÙee nw, ieg®mebIe ceW meeLe-meeLe jnkeâj meowJe Fvekesâ meeLe ner Oece& DeOÙeÙeve keâe,
hetpÙe ceeleepeer keâer ØesjCee mes nesves Jeeues ØelÙeskeâ ueIeg SJeb Je=nled keâeÙeeX kesâ meceeÙeespeve ceW
meeLe jnkeâj cetle&™he Øeoeve keâjves keâe DeJemej Øeehle ngDee nw~ heue-heue Fvekeâer keâeÙe&Mewueer,
iegCe«eenkeâlee, DevegMeemeveefØeÙelee, meùoÙelee keâes ceQves cenmetme efkeâÙee nw, Ssmeer meJeeËieerCe
ÙeesiÙelee keâer peerJevle efceMeeue nQ nceejs mJeeceer jJeervõkeâerefle& peer, pees peneB efpeme keâeÙe& keâes
neLe ceWs uesles nQ Gme meceÙe Gvekeâer GmeceW levceÙelee oMe&veerÙe nesleer nw~ keâF& yeej ceeleepeer
kesâ Øeele:keâeueerve mJeeOÙeeÙe ceW Fvekesâ %eeve kesâ leer›e #eÙeesheMece keâes Yeer nce meyeves osKee nw
efpemekeâe cetle&™he Ùen ‘‘DeOÙeelce jefMce’’ hegmlekeâ nw pees ueIeg neskeâj Yeer DeOÙeelce efpe%eemegDeeW
kesâ efueS ieeiej ceW meeiej kesâ meceeve ke=âefle efmeæ nesieer, Fme ke=âefle kesâ ceeOÙece mes
%eeveefheheemeg Deheveer Deelcee keâes %eeveece=le mes DeefYeefmebefÛele keâjW Deewj jJeervõkeâerefle& mJeeceerpeer
meowJe Fmeer Øekeâej Oece&ØeYeeJevee kesâ keâeÙeeX keâes keâjles ngS pewveMeemeve keâes ieewjJeeefvJele
keâjles jnW, Ùener cebieue keâecevee nw~
(8) Jeerj %eevees(o8Ùe) «ebLeceeuee

heer"eOeerMe mJeefmleßeer jJeervõkeâerefle& mJeeceerpeer


keâe peerJeve heefjÛeÙe
-yeÇ. kegâ. Fvog pewve (mebIemLe)
keâne peelee nw jlveeW keâer Keeve mes jlve ner efvekeâueles nQ leYeer jeveer ceoeuemee kesâ
meceeve Deheveer mebleeveeW keâes Ietbšer ceW Oecee&ce=le kesâ mebmkeâej osves Jeeueer ceelee ceesefnveer keâer
heefJe$e kegâef#e mes ieefCeveerØecegKe ßeer %eeveceleer ceeleepeer pewmes Skeâ veneR DeveskeâeW jlve GlheVe
ngS, efpeveceW mes Skeâ nQ veJeÙegJekeâeW kesâ DeeoMe&, mebmeej keâes Deheveer efoJÙe DeeYee mes
ØekeâeMeceeve keâjves Jeeues mJeefmleßeer heer"eOeerMe jJeervõkeâerefle& mJeeceerpeer, efpevekeâe peerJeve
efkeâmeer heefjÛeÙe keâe ceesnleepe veneR nw Deewj Øeefleheue Deheves keâeÙe&keâueeheeW mes Dehevee
heefjÛeÙe Øeoeve keâjlee nw~
DeJeOe Øeevle kesâ efškewâleveiej «eece kesâ Oece&hejeÙeCe, osJe-MeeŒe-ieg® kesâ Øeefle
DekeâešŸe ßeæe jKeves Jeeues ßes‰er ßeer Úesšsueeue peer SJeb Gvekeâer Oece&hejeÙeCe helveer
ßeerceleer ceesefnveer osJeer keâer heefJe$e kegâef#e mes pÙes‰ Megkeäuee hebÛeceer ‘‘pees ßeglehebÛeceer kesâ
veece mes efJeKÙeele nw’’ keâer heefJe$e efleefLe ceW veJeceer mebleeve kesâ ™he ceW Gvekeâe pevce ngDee~
efheleepeer ves Deheves Ûeej heg$eeW ceW mes Fmeer heg$e keâes ueKeveT ÙetefveJeefme&šer mes yeer.S. lekeâ
DeOÙeÙeve keâjJeeÙee Lee~ ÙetefveJeefme&šer mes mveelekeâ nesves kesâ he§eeled Yeer ceesnÛe›eâ ceW
hebâmevee FvneWves mJeerkeâej veneR efkeâÙee~ YeesieeW keâes Yeesieves kesâ yeeo efJejefòeâ lees osKeves ceW
Deeleer nw efkeâvleg hetCe& ÙeewJeve Deewj YeesieesheYeesie kesâ mecemle meeOeve GheefmLele nesves hej
Gvekeâe lÙeeie efJejues ner ØeeCeer keâj heeles nQ~ Gmeer ëe=BKeuee ceW Skeâ keâÌ[er Deewj pegÌ[er peye
meved 1968 ceW ieefCeveerØecegKe ßeer %eeveceleer ceeleepeer ves Fvekeâer leer#Ce cesOeeMeefòeâ
osKekeâj FvnW Oece&«ebLeeW kesâ DeOÙeÙeve nsleg Øesefjle efkeâÙee Deewj mebmeej keâer Demeejlee keâe
yeesOe keâjekeâj meved 1972 ceW veeieewj (jepe.) Yespekeâj hetpÙe DeeÛeeÙe&ßeer Oece&meeiej
cenejepe mes Deepevce yeÇÿeÛeÙe& ›ele efoueJee efoÙee~ Gmekesâ yeeo mes pecyetÉerhe-nefmleveehegj
kesâ meJe&leescegKeer efJekeâeme nsleg yeÇ. ßeer ceesleerÛebo peer kesâ meeLe mebmLeeve keâe mechetCe&
oeefÙelJe mebYeeueles ngS meved 1987 ceW Ùen hetpÙe ceeleepeer kesâ heeme mehlece Øeeflecee kesâ
›ele «enCe keâj ie=nefJejle nes ieÙes~
pecyetÉerhe mLeue Deehekeâer efJeMes<e keâce&Yetefce nw, ÙeneR mes Deheveer Oeeefce&keâ ef›eâÙeeDeeW
keâe efvejefleÛeej heeueve keâjles ngS Deehe mecÙei%eeve ceeefmekeâ heef$ekeâe keâe mecheeove SJeb
hetpÙe yeÌ[er ceeleepeer SJeb Úesšer ceeleepeer Éeje efueefKele mewkeâÌ[eW «ebLeeW keâe mecheeove keâjles
DeOÙeelce jef
( 9Mce
) (Yeeie-1) (9)

jns nQ~ Deheveer ieg®ceelee hetpÙe ieefCeveerØecegKe ßeer %eeveceleer ceeleepeer Éeje efveoxefMele
ØelÙeskeâ ueIeg SJeb Je=nled keâeÙeeX keâes efJeMes<e ØeYeeJevee kesâ meeLe cetle& ™he Øeoeve keâjles ngS
Deehe peneB efoiecyej pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve (pecyetÉerhe-nefmleveehegj), DeÙeesOÙee
efo. pewve leerLe&#es$e keâcesšer (DeÙeesOÙee-G.Øe.), YeieJeeve $e+<eYeosJe 108 hegâš cetefle&
efvecee&Ce keâcesšer (ceebieerlegbieer-ceneje°^), leerLeËkeâj $e+<eYeosJe lehemLeueer ØeÙeeie leerLe&#es$e
keâcesšer (Fueeneyeeo-G.Øe.), YeieJeeve ceneJeerj pevceYetefce kegâC[uehegj efo. pewve meefceefle
(kegâC[uehegj-veeueboe, efyenej), YeieJeeve heg<heobleveeLe pevceYetefce keâekebâoer efo. pewve
leerLe&#es$e keâcesšer (keâekebâoer-ieesjKehegj, G.Øe.), meccesoefMeKej ceW efveefce&le nes jns ‘‘DeeÛeeÙe&
Meebeflemeeiej Oeece’’ Deeefo kesâ ÙeMemJeer DeOÙe#e nQ, JeneR De.Yee. efo. pewve ÙegJee heefj<eo
leLee leerLeËkeâj $e+<eYeosJe pewve efJeÉled cenemebIe kesâ DeOÙe#e heo keâe Yeej Yeer keâF& Je<eeX
lekeâ Deeheves mebYeeuee nw~ efJeMes<ele: Fve meyeceW meJeexheefj nw-YeieJeeve $e+<eYeosJe keâer
DeKeC[ hee<eeCe ceW efveefce&le 108 hegâš Gòegbie Øeeflecee keâe DemeeOeejCe keâeÙe&, 20 Je<eeX
lekeâ keâer ieF& keâ"esj ßecemeeOevee mes Øekeâš efieveerpe yegkeâ Dee@heâ Jeu[& efjkeâe[& ceW ope& Fme
DeefÉleerÙe Øeeflecee kesâ DeefYeveJe ÛeecegC[jeÙe keâe ieewjJe Øeehle keâjves Jeeues mJeeceer jJeervõkeâerelf e&
peer ceW Fve Deveskeâeveskeâ keâeÙeeX keâes keâjles ngS Yeer efMeefLeuelee Ùee ›eâesOe kesâ YeeJe veneR
efoKeles~ Deehekeâer meyemes yeÌ[er efJeMes<elee Deehekeâer keâce&"lee, mhe°Jeeefolee, menpelee,
mejuelee, DeespemJeer JeeCeer, DeodYegle keâeÙe&Mewueer Deewj ncesMee nbmelee-cegmkegâjelee, ceOegjlee
efyeKesjlee, DeeFves keâer lejn mJeÛÚ JÙeefòeâlJe nw leYeer lees Deehekesâ Fve iegCeeW kesâ keâejCe
Deepe meeje osMe mJeeceerpeer mes heefjefÛele nes Ûegkeâe nw~ hetpÙe ceeleepeer mes Øeehle mebmkeâejeW
kesâ Devegmeej mebIe<e& Pesuekeâj Yeer melÙe keâes Gpeeiej keâjvee Deehekeâer henÛeeve yeve ieF&
nw~
efpevekesâ peerJeve keâe ØelÙeskeâ #eCe Oece&, Oecee&Ùeleve, leerLe& efJekeâeme, mebj#eCe leLee
ieg®DeeW keâer mesJee ceW JÙeleerle ngDee nw, Ssmes hetJe& ceW ‘‘YeeF& peer’’ Deewj Jele&ceeve ceW hetpÙe
ceeleepeer mes ceieefMej ke=â. oMeceer-20 veJecyej 2011 ceW oMece Øeeflecee Øeehle keâj
pecyetÉerhe-nefmleveehegj kesâ efÉleerÙe heer"eOeerMe yevekeâj ‘‘mJeeceerpeer’’ kesâ veece mes peevee
peeves Jeeuee Ùen JÙeefòeâlJe DeefKeue YeejleJe<eeaÙe efoiecyej pewve MeeŒeer heefj<eo Éeje
meved 1992 ceW ‘keâce&Ùeesieer’ keâer GheeefOe mes efJeYetef<ele efkeâÙee ieÙee, pees efkeâ ÙegJeeDeeW kesâ
DeeoMe& yeve Ûegkesâ nQ~ Fmekesâ meeLe ner FvnW meceÙe-meceÙe hej DeveskeâeW GheeefOeÙeeW mes
Deuebke=âle efkeâÙee ieÙee, efpemeceW ‘Oece&mebj#eCeeÛeeÙe& (meved 1996 ceebieerlegib eer hebÛekeâuÙeeCekeâ),
mebmke=âefle mebj#ekeâ (pecyetÉerhe ceW meved 2016 ieefCeveer %eeveceleer oer#ee mJeCe& peÙebleer
hej), pewve kegâue ieewjJe (YeejleJe<eeaÙe efo. pewve cenemeYee), DeefYeveJe Ûevõieghle (oef#eCe
(10) Jeerj %eevees( o10Ùe )«ebLeceeuee

Yeejle pewve meYee), cewvespeceWš ieg® (leerLeËkeâj ceneJeerj efJeÕeefJeÅeeueÙe-cegjeoeyeeo),


Ùegieheg®<e (De.Yee. efo. pewve ÙegJee heefj<eo), %eevejLe meejLeer (De.Yee. efo. pewve
ceefnuee mebie"ve), meJeexòece JÙeJemLeeheve ieg® (oef#eCe Yeejle GheeOÙeeÙe meefceefle,
FÛeuekeâjbpeer), ueewn heg®<e (meJeexoÙe leerLe&-Oee™nsÌ[e, nefjÙeeCee), DeeefÙe&keâe jlveceleer
kegâue ieewjJe (hetpÙe mJeeceerpeer kesâ ie=nmLe heefjJeejpeve) (heâjJejer meved 2016 ceW YeieJeeve
$e+<eYeosJe 108 hegâš cetefle& hebÛekeâuÙeeCekeâ ceneceneslmeJe kesâ efJeješ DeeÙeespeve DeJemej
hej Øeoòe) ØecegKe nQ hejvleg Fve meYeer efJeMes<eleeDeeW kesâ nesles ngS Yeer efvejefYeceeve,
KÙeeefle, ueeYe, hetpee keâer Deekeâeb#ee mes otj hetpÙeveerÙe mJeeceer meowJe ieg® Dee%ee ceW
jnkeâj mJeÙeb keâes Gvekeâer heojpe ner ceeveles nQ~
hetpÙe ceeleepeer kesâ Éeje mebkeâefuhele ØelÙeskeâ #es$e ceW meeefneflÙekeâ, efvecee&Ceelcekeâ,
me=peveelcekeâ keâeÙeeX keâes cetle&™he Øeoeve keâjves Jeeues, efJeÉòee kesâ Oeveer mJeeceerpeer ves YeeF&
peer kesâ ™he ceW meved 2000 ceW hetpÙe ceeleepeer keâer ØesjCee mes DeeÙeesefpele YeieJeeve
$e+<eYeosJe Debleje&°^erÙe efveJee&Ce ceneceneslmeJe Je<e& kesâ Devleie&le vÙetÙeeke&â-Decesefjkeâe
(Ùet.Sve.Dees.) ceW DeeÙeesefpele ‘‘efJeÕeMeebefle efMeKej meccesueve’’ ceW pewve Oecee&ÛeeÙe& kesâ ™he
ceW meefcceefuele neskeâj pewveOece&& keâe JÙeehekeâ ØeÛeej-Øemeej efkeâÙee Deewj Deepe Yeer pewveOece&
kesâ ØeÛeej-Øemeej nsleg melele mebueive nQ~ Jemlegle: ÙeesiÙe JÙeefòeâ keâer henÛeeve Gmekesâ
keâce&" JÙeefòeâlJe mes ner nesleer nw~ hetpÙeveerÙe mJeeceerpeer pewve peiele kesâ JÙeesce hej
osoerhÙeceeve Jen ve#e$e nQ efpevekeâe peerJeve, efpevekeâe ØelÙeskeâ #eCe DevegkeâjCeerÙe, JevoveerÙe,
DeefYeJeboveerÙe nw, Ssmes mJeeceerpeer kesâ oerIe& SJeb mJemLe peerJeve keâer cebieue keâecevee kesâ meeLe
keâesefšMe: veceve~
DeOÙeelce (jef11Mce) (Yeeie-1) (11)

efoiecyej pewve ef$eueeskeâ MeesOe mebmLeeve-mebef#ehle heefjÛeÙe


-peerJeve ØekeâeMe pewve (ØeyebOe mecheeokeâ)
F&meJeer meved 1972 ceW hetpÙe ieefCeveerØecegKe DeeefÙe&keâeefMejesceefCe ßeer %eeveceleer ceeleepeer keâer
ØesjCee mes mLeeefhele Gòeâ mebmLee kesâ Éeje pecyetÉerhe jÛevee kesâ efvecee&Ce nsleg cesj" (G.Øe.) kesâ
Ssefleneefmekeâ leerLe& nefmleveehegj ceW veefMeÙee ceeie& hej pegueeF& 1974 ceW Skeâ Yetefce ›eâÙe keâer ieF&, peneB
meJe&ØeLece 24JeW leerLeËkeâj YeieJeeve ceneJeerj mJeeceer keâer DeJeieenvee ØeceeCe meele neLe (meJee ome hegâš)
TBÛeer Ke[dieemeve Øeeflecee efJejepeceeve keâjves nsleg heâjJejer 1975 ceW Skeâ ueIegkeâeÙe efpeveeueÙe keâe
efvecee&Ce efkeâÙee ieÙee, pees meved 1990 ceW Skeâ DeveesKes ‘keâceue cebefoj’ kesâ ™he ceW efveefce&le ngDee nw~ ÙeneB
efJejepeceeve keâuheJe=#e YeieJeeve ceneJeerj mes Ùen DeefleMeÙe #es$e efvejblej Øeieefle heLe hej De«emej neslee
ngDee efvelÙe veÙes efvecee&CeeW kesâ Éeje mebmeej ceW DeefÉleerÙe heÙe&šve mLeue kesâ ™he ceW Øeefmeæ ngDee nw~ Fme
Øeeflecee kesâ oMe&ve keâjkesâ YeòeâieCe Deheveer ceveeskeâeceveeSB hetCe& keâjles nQ~
pecyetÉerhe efvecee&Ce keâe ØeLece ÛejCe-pegueeF& meved 1974 cesW jKeer ieF& veeRJe kesâ DeeOeej hej
pecyetÉerhe kesâ yeerÛeeWyeerÛe ceW meJe&ØeLece Deeiece JeefCe&le megces®heJe&le (101 hegâš TBÛee) keâe efvecee&Ce DeØewue
meved 1979 ceW SJeb meved 1985 ceW pecyetÉerhe jÛevee keâe efvecee&Ce hetCe& ngDee~ meesuen efpevecebefojeW mes
meceefvJele Gme megces®heJe&le kesâ Deboj mes efveefce&le 136 meerefÌ{ÙeeW mes ÛeÌ{keâj ßeæeueg Yeòeâ mecemle
YeieJevleeW kesâ oMe&ve keâjkesâ peye meyemes Thej heeC[gkeâefMeuee kesâ efvekeâš hengBÛeles nQ, lees veerÛes pecyetÉerhe
jÛevee kesâ meYeer veoer, heJe&le, cebefoj, GheJeve Deeefo ÂMÙeeW kesâ meeLe-meeLe nefmleveehegj kesâ Deemeheeme kesâ
megotjJeleea «eeceeW keâe Yeer Øeeke=âeflekeâ meeQoÙe& osKekeâj hetâues veneR meceeles nQ~
Ùee$eer megefJeOee-nefmleveehegj leerLe& ceW pecyetÉerhe mLeue kesâ hetjs heefjmej ceW mebmLeeve Éeje
keâeÙee&ueÙe keâe meef›eâÙe mebÛeeueve efkeâÙee peelee nw~ JeneB Ùeeef$eÙeeW kesâ "njves nsleg DeeOegefvekeâ megefJeOeeÙegòeâ
200 keâcejs, 50 mes DeefOekeâ [eruekeäme heäuewš SJeb DeveskeâeW iesmš neGme (yebieues) yeves ngS nQ~ Fmekesâ meeLe
ner ÙeneB megvoj YeespeveeueÙe nw peneB Ùeeef$eÙeeW keâes megefJeOeehetJe&keâ Megæ Yeespeve Øeehle neslee nw~ Fmekesâ
Deefleefjòeâ 2 efkeâceer. otj nefmleveehegj mesvš^ue šeGve ceW mejkeâejer Demheleeue, [ekeâKeevee, yeepeej,
Fbšjkeâeuespe leLee DevÙe efMe#eCe mebmLeeSB Deeefo meYeer DeeJeMÙekeâ megefJeOeeSB GheueyOe nQ~
nefmleveehegj kewâmes hengBÛes ?-Yeejle keâer jepeOeeveer efouueer mes 110 efkeâceer. heef§eceer GòejØeosMe
ceW efpeuee-cesj" mes 40 efkeâceer. otj nefmleveehegj leerLe& nw~ jepeOeeveer efouueer mes nefmleveehegj kesâ efueS
Debleje&pÙeer yeme Deñs DeLeJee Deevebo efJenej yeme Deñs mes GòejØeosMe jes[Jespe leLee [er.šer.meer. yemeeW
keâer efvejblej mesJee GheueyOe nw~ cesj" mes Yeer Øeefle DeeOes Iebšs kesâ Deblejeue mes pecyetÉerhe-nefmleveehegj
hengBÛeves nsleg jes[Jespe keâer yemeW megueYelee kesâ meeLe GheueyOe jnleer nQ~ ‘pecyetÉerhe’ kesâ veece mes Ùes yemeW
Ûeueleer nQ pees meerOes pecyetÉerhe kesâ meeceves ner ®keâleer nQ Deewj pecyetÉerhe mes ner cesj", efouueer, eflepeeje
Deeefo Ùee$ee nsleg yemeW GheueyOe jnleer nQ~ efouueer Deewj cesj" kesâ yeerÛe jsue mesJee Yeer nw~ osMe-efJeosMe kesâ
Ùee$eerieCe nefmleveehegj heOeejkeâj Fme Oejleer keâe mJeie& ceeveer peeves Jeeueer ‘pecyetÉerhe jÛevee’ kesâ oMe&ve keâjW
Deewj ceeveefmekeâ Meebelf e keâe DevegYeJe keâjles ngS ceveJeebeÚf le heâue Øeehle keâjW, Ùener cebieuekeâecevee nw~
(12) Jeerj %eevees( o12Ùe )«ebLeceeuee

Jeerj %eeveesoÙe ieÇvLeceeuee kesâ efMejesceefCe mebj#ekeâ


1. ßeerceleer efvece&}e pewve Oe.he. mJe. ßeer heÇcs eÛevoÇ pewve, lelheg$e heÇoerhe kegâceej pewve, Keejer yeeJe}er, efouueer-6~
2. ßeerceleer megceve pewve Oe.he. ßeer efoeqiJepeÙe eEmen pewve, Fboewj~
3. ßeer ceneJeerj heÇmeeo pewve mebIeheefle, peer-19, meeTLe SkeämešsvMeve, veF& efouueer~
4. ßeer censvõ heeue njsvõ kegâceej pewve, metjpece} efJenej, efouueer~
5. ßeerceleer ceesnveer pewve Oe.he. ßeer megveer} pewve, heÇerle efJenej, efouueer~
6. ßeer osJesvoÇ kegâceej pewve (Oee™nsÌ[e Jee}s) iegÌ[ieeBJe (nefj.)~
7. ßeerceleer Meejoe jeveer pewve Oe.he. mJe. efjKeyeÛebo pewve, yeengyeueer SvkeäuesJe, efouueer-92~
8. [e@. osJesvõ kegâceej pewve, Yeesheeue (ce.Øe.)
9. ßeerceleer mebieerlee pewve Oe.he. ßeer mebpeerJe kegâceej pewve, Mesjkeâesš (efyepeveewj) G.Øe.
10. ßeer Deefveue kegâceej pewve, oefjÙeeiebpe, efouueer
11. ßeer yeer.[er. ceoveeFkeâ, cegcyeF&
12. ßeer Oevekegâceej pewve, yeengyeueer SvkeäuesJe, efouueer-92~
13. ßeer efpelesvõ kegâceej pewve SJeb ßeerceleer megveerlee pewve keâesšefÌ[Ùee, heäueesefj[e, Ùet.Sme.S.
14. ßeerceleer efJeceuee osJeer pewve Oe.he. ßeer DeesceØekeâeMe pewve, mJeeefuekeâ veiej, nefjÉej (GòejeKeb[)~
15. ßeer Deefcele, mebYeJe pewve megheg$e ßeerceleer Deveerlee pewve Oe.he. ßeer cetueÛebo pewve heešveer, efomehegj (Deemeece)
16. ßeerceleer Deefpele kegâceejer pewve Oe.he. ßeer censvõ kegâceej pewve, Deesyesoguueeiebpe (jeÙemesve) ce.Øe.~
17. ßeer veeefYekegâceej pewve, pewve yegkeâ ef[hees, meer-4, heer.Jeer.Deej. hueepee kesâ heerÚ,s keâvee@š huesme, veF& efouueer~
Jeerj %eeveesoÙe ieÇvLeceeuee kesâ hejce mebj#ekeâ
1. ßeer ceeBieer}e} yeeyet}e} heneÌ[s, nwojeyeeo (DeevOeÇ heÇosMe)~
2. [e@. heÇkeâeMeÛevoÇ pewve, 792 efJeJeskeâevebohegjer, efmeefJe} }eFve, meerleehegj (G.heÇ.)~
3. ßeer megcele heÇkeâeMe pewve, ieppet keâšje, Meenoje, efouueer~
4. ßeer megveer} kegâceej pewve, Éeje-megveer} šwkeämešeF&ume, mejOevee (cesj") G.heÇ.~
5. mJe. ßeer heÇkeâeMe Ûebo Decees}keâ Ûebo pewve meje&Heâ, meveeJeo (ce.heÇ.)~
6. ßeer heÇÅegcve kegâceej peJesjer, jeskeâefÌ[Ùee}sve, yeesjerJe}er (Jesmš) cegbyeF&~
7. ßeerceleer Ge|ce}e osJeer Oe.he. ßeer keâevleer heÇmeeo pewve, $e+<eYe efJenej, efouueer~
8. ßeerceleer G<ee pewve Oe.he. ßeer efJece} heÇmeeo pewve, $e+<eYe efJenej, efouueer~
9. ßeer Deevevo heÇkeâeMe pewve (meewjce Jee}s) , ieebOeerveiej, efouueer~
10. ßeerceleer meefjlee pewve Oe.he. ßeer jepekegâceej pewve, efkeâoJeF& veiej, keâevehegj~
11. mJe. ßeerceleer kewâ}eMeJeleer Oe.he. ßeer kewâ}eMe Ûevõ pewve , leesheKeevee yeepeej, cesj"~
12. ßeer Yeevesvõ kegâceej pewve, Éeje-ßeer efJeÅee pewve, Yeiele eEmen ceeie&, peÙehegj~
13. ßeer heÇoerhe kegâceej Meeeqvle}e} efye}e}e, Devetheveiej, Fboewj, (ce.heÇ.)~
14. ßeer megjsMeÛebo heJeve kegâceej pewve, yeejeyebkeâer (G.Øe.)~
15. ßeer veLeceue heejmeceue pewve, keâuekeâòee-7~
16. ßeerceleer mJe. MeebleeyeeF& Oe.he. ßeer keâceueÛebo pewve, meveeJeo (ce.Øe.)~
17. ßeer ™heÛebo pewve keâšeefjÙee, efouueer
18. ßeer DeeMeg pewve, keâeuekeâe peer, veF& efouueer
19. ßeer ØeÅegcve kegâceej pewve Úesšer mee., ßeer DecejÛebo pewve meje&heâ, ueKeveT (G.Øe.)
20. ßeerceleer MeefMe pewve Oe.he. ßeer efovesMeÛebo pewve, efMeJeeefuekeâ veiej, nefjÉej (GòejeKeb[)~
21. mJe. megMeeruee osJeer-mJe. S[Jeeskesâš pecceveueeue, mebIeheefle Øeceeso-meew. megveerlee, kegâ. Debpeueer, $e+<eYe,
ceveespe keâemeueerJeeue pewve, Deewjbieeyeeo (cene.)
22. [e@. heVeeueeue-meew. kegâcekegâceosJeer, mebpeÙe-meew. Debpeueer, DepeÙe-meew. efjæer, kegâ. yeÇeÿeer heeheÌ[erJeeue, hew"Ce-
Deewjib eeyeeo, efJepeÙe-meew. ceeOegjer, ØeMeevle-meew. keâesceue, efÛe. ÙegJece heeheÌ[erJeeue, hew"Ce-Deewjib eeyeeo (cene.)
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (13)

DeOÙeelce jefMce
(meceÙemeej keâer keâefleheÙe efJeMes<e ieeLeeDeeW kesâ DeeOeej hej)
JeJenejesÓYetÙelLees YetÙelLees osefmeoes og megæCeDees~
YetÙelLeceefmmeoes Keueg mecceeFšd"er nJeF peerJees~~11~~
JÙeJenejveÙe YetleeLe& DeYetleeLe& ™he nw~
efve§eÙe kesâ Yeer YetleeLe& DeYetleeLe& Yeso nQ~~
YetleeLe& kesâ DeeßeÙe mes pees mecÙekeälJeØeeefhle nw~
Jen peerJe keâne mecÙeiÂef° Jeerlejeie nw~~11~~
DeLe&—JÙeJenejveÙe DeYetleeLe& nw Deewj efveMÛeÙeveÙe YetleeLe& nw Dele: YetleeLe& keâe
DeeßeÙe uesves Jeeuee peerJe JeemleJe ceW mecÙeiÂef<š neslee nw~
DeeÛeeÙe& ßeer Dece=leÛevõ metefj ves DeelceKÙeeefle šerkeâe ceW Fme ieeLee kesâ YeeJe keâes mhe<š
keâjles ngS efueKee nw—‘ÙeLee Øeyeue hebkeâmebJeueve......’ DeLee&led pewmes yengle meer keâerÛeÌ[ kesâ
efceßeCe mes efpemekeâe menpe Skeâ mJeYeeJe DeeÛÚeefole nes ieÙee nw Ssmes ievos peue keâes ner keâesF&
vej heerles jnles nQ leLee keâesF& Gme peue keâes ØeÙeesieeW kesâ DeeOeej hej Megæ keâjkesâ heerles nQ~ Fmeer
Øekeâej keâce& keâerÛeÌ[ mes mebÙegòeâ Deelcee keâe DevegYeJe lees JÙeJenejerpeve keâjles nQ SJeb keâce& mes
Deelcee keâes Deueie keâjkesâ Megæ Deelcee keâe DevegYeJe efveMÛeÙeveÙe Jeeues Megæelce OÙeeveer keâjles nQ~
DeeÛeeÙe& ßeer peÙemesve mJeeceer ves leelheÙe&Je=efòe šerkeâe ceW Keesuee nw efkeâ JÙeJenejveÙe
YetleeLe& Deewj DeYetleeLe& kesâ Yeso mes oes Øekeâej keâe neslee nw leLee efve§eÙeveÙe Yeer YetleeLe&-
DeYetleeLe& kesâ Yeso mes oes Øekeâej keâe neslee nw~
GheÙeg&keäle ieeLee mes Jele&ceeve ceW kegâÚ ueesie Ssmee DeLe& efvekeâeue uesles nQ efkeâ MegæveÙe keâe
DeeßeÙe uesves Jeeues mecÙeiÂef<š nQ Deewj JÙeJenejveÙe keâe DeeßeÙe uesves Jeeues efceLÙeeÂef<š nesles
(14) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

nQ efkeâvleg Ssmeer yeele keâLeceefhe veneR nw keäÙeeWefkeâ DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvo mJeeceer ves mJeÙeb ieeLee
veb. 7 ‘JeJenejsCegJeefommeF .......... ceW JÙeJenej jlve$eÙe keâes yeleueeÙee nw, efveMÛeÙeveÙe mes
lees Deelcee kesâ ve oMe&ve nw, ve %eeve nw Deewj ve Ûeefj$e ner nw~ Jen lees cee$e %eeÙekeâ mJe¤he
Megæelcee nw Dele: ÙeneB DeeÛeeÙe& hejchejevegmeej Ùen DeLe& «enCe keâjvee ÛeeefnS efkeâ peye
MegæveÙe keâe DeeßeÙe uesves Jeeues Megæ mecÙeiÂef° DeLee&led efveMÛeÙe mecÙeiÂef<š nQ lees JÙeJenejveÙe
keâe DeeßeÙe uesves Jeeues JÙeJenej mecÙeiÂef<š Ùee mejeiemecÙeiÂef<š nQ~ Deieueer ieeLee ceW mJeÙeb
ßeer kegbâokegbâoosJe JÙeJenejveÙe keâer meeLe&keâlee yelee jns nQb~
ØeeLeefcekeâ DeJemLee kesâ efMe<ÙeeW kesâ efueS DeeÛeeÙeeX ves JÙeJenejveÙe ØeÙeespeveerYetle keâne
nw~ DeOÙeelce keâer Yee<ee ceW Ùes ØeeLeefcekeâ efMe<Ùe ÛelegLe&, hebÛece, Ú"s Deewj meeleJeW iegCemLeeveJeleea
peerJe efueS ieS nQ, ÙeneB efceLÙeeÂef<šÙeeW keâes ØeeLeefcekeâ efMe<Ùe ceW Yeer veneR efueÙee ieÙee nw~
efve<keâ<e& Ùener efvekeâuelee nw efkeâ DemebÙele mecÙeiÂef<š mes ueskeâj Ú"s iegCemLeeveJeleea
peerJe JÙeJenej Deewj efveMÛeÙe oesveeW veÙeeW kesâ Éeje Jemleg keâe mJe¤he mecePekeâj JÙeJenejveÙe
keâe DeJeuebyeve ueskeâj MegYe ØeJe=efòe keâjles nQ Deewj Fmekesâ Deeies kesâ cenecegefve efveMÛeÙeveÙe kesâ
efJe<eÙeYetle Megæ Deelcee keâe DeeßeÙe ueskeâj MegæesheÙeesie ceW efmLele nes peeles nQ, FmeefueS Ùen efmeæ
nes peelee nw efkeâ JÙeJenejveÙe efceLÙeeÂef<š kesâ veneR neslee nw efkeâvleg Gvekesâ lees cee$e JÙeJenejeYeeme
ner jnlee nw Dele: Jen JÙeJenejveÙe nceejs Deewj Deehekesâ efueS ØeÙeespeveerYetle ner nw, Ùen efJeÕeeme
jKeles ngS efpeveYeefòeâ, oeve, mebÙece, ieg®Yeefòeâ Deeefo JÙeJeneefjkeâ keâeÙeeX mes keâYeer efJecegKe veneR
nesvee ÛeeefnS DevÙeLee Jele&ceeve ceW efveMÛeÙeveÙe keâer Øeeefhle kesâ DeYeeJe ceW JÙeJenej keâes Yeer
efleueebpeefue osves mes ‘‘Flees Yeü<šmlelees Yeü<š:’’ Jeeueer efmLeefle GlheVe nes peeJesieer~
Fmeer yeele keâes ieeLee veb. 12 ceW mhe<š keâj jns nQ—
megæes megæeosmees CeeÙeJJees hejceYeeJeojmeereEn~
JeJenejosefmeoe hegCe pes og Dehejces efóoe YeeJes~~12~~
pees hejce Megæ YeeJevee keâes Øeehle ngS nQ~
Gvekesâ efueS ner GheeosÙe MegæveÙe keânW~~
ße%eJekeâ Je cegveer pees mejeie YeeJe ceW efmLele~
Fve meyekesâ DehejceYeeJe ceW JÙeJenejveÙe keâefLele~~12~~
DeLe&—pees hejceYeeJe kesâ oMeea nQ Gvekeâes Megæ Deelcee keâe keâLeve keâjves Jeeuee
MegæveÙe ner peeveves ÙeesiÙe nw efkeâvleg pees DeMegæ YeeJe ceW efmLele nQ Gvekeâes JÙeJenejveÙe keâe
GheosMe osvee ÙeesiÙe nw~
leerLe& Deewj leerLe&heâue keâer JÙeJemLee DeeÛeeÙe& ßeer Dece=leÛevõmetejf ves Yeer JÙeJenejveÙe mes
ceeveer nw~ GvneWves ‘‘Gòeâb Ûe’’ keânkeâj Skeâ Mueeskeâ efoÙee nw, efpemekeâe YeeJeeLe& Fme Øekeâej nw—
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (15)

Ùeefo legce efpevecele ceW ØeJe=efòe keâjvee Ûeenles nes lees JÙeJenej Deewj efveMÛeÙe Fve oesveeW
veÙeeW keâes cele ÚesÌ[es keäÙeeWefkeâ Skeâ JÙeJenej kesâ efyevee leerLe& keâe veeMe nes peeSiee Deewj DevÙe
efveMÛeÙe kesâ efyevee leòJe keâe veeMe nes peeSiee DeLee&led JÙeJenejveÙe mes ÛeewLes iegCemLeeve mes
ueskeâj ÛeewonJeW iegCemLeeve lekeâ Oece&leerLe& Ûeuelee nw Deewj efveMÛeÙeveÙe mes Ùen Deelcee Megæ nw,
Ssmee YeeJe nesves mes DeelceleòJe keâer GheueefyOe nesleer nw~ Ùen GheueefyOe ÛeewLes mes Ú"s lekeâ
ßeæe mes, meeleJeW mes yeejnJeW lekeâ GheÙeesie ceW SJeb lesjnJeW-ÛeewonJeW iegCemLeeve ceW hetCe& ¤he mes
nes peeleer nw~
efJeÛeej keâjkesâ osKee peeS lees GheÙeesie keâer Ùen Megæ DeJemLee yeejnJeW iegCemLeeve ceW ner
Iešsieer~ peneB hej yegefæhetJe&keâ heÃehejces<"er Deeefo mecyevOeer MegYe jeie Yeer veneR nw, Ssmeer
efvee|Jekeâuhe oMee ceW ner MegæesheÙeesie keâne peelee nw hejvleg Fmemes hetJe& peneB yegefæhetJe&keâ jeie-
És<e ØeJe=efòeÙeeB nes jner nQ Ssmes ÛelegLe&, hebÛece Je Ú"s iegCemLeeve ceW ‘hejceYeeJe’ keâe DevegYeJe
DemecYeJe ner nw~ ‘‘DemebÙelemecÙeiÂef<š pees efkeâ melele ner efJe<eÙe keâ<eeÙeeW ceW mebueive nes jne
nw Gmekeâes Megæ hejceYeeJe keâe DevegYeJe Dee jne nw’’ Ssmeer yeele keâesF& Yeer yegefæceeve mJeerkeâej
veneR keâj mekeâlee nw~ neB, ßeæe ceW Gmekesâ Ùen yeele DeJeMÙe nw efkeâ cesjer Deelcee Megæ
efveMÛeÙeveÙe mes hetCe& Megæ nw, efmeæ meÂMe nw, GmeceW hegodieue keâceeX keâe efceßeCe veneR nw,
DeCegcee$e Yeer hegodieue õJÙe keâe cesjs meeLe mecyevOe veneR nw~ Ssmeer ßeæe nesles ngS Yeer GheÙeesie
ceW lees efJe<eÙe keâ<eeÙeeW kesâ hees<eCe kesâ meceÙe DeMegYe GheÙeesie Yeer nes peelee nw Deewj oeve, hetpee,
meeceeefÙekeâ, mJeeOÙeeÙe Deeefo MegYe keâeÙeeX ceW ØeJe=òe nesves mes MegYe jeie efceefßele GheÙeesie jnlee
nw keäÙeeWefkeâ meeleJeW iegCemLeeve lekeâ Yeer MegYeesheÙeesie ceevee nw~ meJem$e DeJemLee ceW lees keäÙee
efveJe&m$e DeJemLee ceW cegefveÙeeW kesâ Yeer DeeJeMÙekeâ Deeefo ef›eâÙeeDeeW kesâ meceÙe efvee|Jekeâuhe OÙeeve
veneR ceevee nw Deewj efvee|Jekeâuhe OÙeeve kesâ efyevee MegæesheÙeesie kewâmes nes mekeâlee nw ?
otmejer yeele Ùen Yeer nw efkeâ mJeÙeb Dece=leÛevõmetejf Yeer keân jns nQ efkeâ leerLe& Deewj leerLe&heâue
keâer JÙeJemLee JÙeJenejveÙe mes ner nesleer nw~ peneB lekeâ mejeie Ûeeefj$e nw JeneB lekeâ leerLe& keâer ØeJe=eòf e
¤he JÙeJenejveÙe ØeÙeespeveerYetle nw~ Skeâ keâueMekeâeJÙe ceW Yeer GvneWves yeleeÙee nw—
‘‘efpevneWves mJeÙeb oMe&veceesn keâe Meceve keâj efoÙee nw Ssmes mecÙeiÂef<š peerJe JÙeJenej
Deewj efveMÛeÙe Fve oesveeW veÙeeW kesâ efJejesOe keâes otj keâjves Jeeues, mÙeelheo mes efÛeefvnle Ssmes
efpevesvõosJe kesâ JeÛeve ceW jceCe keâjles nQ—Øeerefle keâjles nQ Jes MeerIeÇ ner meceÙemeej keâes—Megæ
Deelcee keâes osKe uesles nQ~ kewâmee nw Ùen meceÙemeej ? pees Glke=â<š hejcepÙeesefle mJe¤he nw,
Deke=âef$ece nw Deewj SkeâebleJeeefoÙeeW kesâ kegâveÙe he#eeW mes Kebef[le veneR nes mekeâlee nw Ssmes meceÙemeej
keâes Jes cegefvejepe Øeehle keâj uesles nQ~
(16) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

oesveeW ieeLeeDeeW keâe efve<keâ<e& Ùener efvekeâuelee nw efkeâ Deepe Fme hebÛecekeâeue ceW ie=nmLe
Deewj cegefve oesveeW kesâ efueÙes JÙeJeneveÙe YetleeLe&—ØeÙeespeveerYetle nw Dele: meYeer keâes ÙeLeeÙeesiÙe
ÛeÙee& keâe heeueve keâjles ngS Megæ efveMÛeÙeveÙe keâe ßeæeve DeJeMÙe keâjvee ÛeeefnS Deewj
meceÙemeej «ebLe keâe meogheÙeesie keâjles ngS efveMÛeÙeeYeemeer veneR yevevee ÛeeefnS~
ØeMve—meceÙemeej keâer 13JeeR ieeLee ceW YetleeLe& mes peeves ieS 9 leòJe (heoeLe&)
keâes ner mecÙekeälJe keân efoÙee nw mees Jes leòJe Yeuee mecÙekeälJe kewâmes nes mekeâles nQ ?
Gòej—meyemes henues DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvo mJeeceer keâer Fme ieeLee keâe OÙeeve mes
DeJeueeskeâve keâjW—
YetÙelLesCeeefYeieoe peerJeepeerJee Ùe hegCCeheeJeb Ûe~
DeemeJemebJejefCeppej yebOees ceeskeäKees Ùe mecceòeb~~13~~
YetleeLe& mes peeves ieS pees peerJeepeerJe nQ~
pees hegCÙe heehe DeeœeJe mebJej Yeer leòJe nQ~~
efvepe&j Je yebOe cees#e Ùes mecÙekeälJe keâns nQ~
JÙeJenej mes Ùes cegefòeâ kesâ meeOekeâ Yeer ngS nQ~~13~~
DeLe&—YetleeLe& mes peeves ngS peerJe, DepeerJe, hegCÙe, heehe, DeeœeJe, mebJej, efvepe&je,
yevOe Deewj cees#e Ùes veJe leòJe ner mecÙekeälJe nQ~
Ùetb lees mecÙeioMe&ve kesâ ØekeâjCe ceW Deelcee keâe ßeæeve¤he YeeJe mecÙeioMe&ve keânueelee
nw efkeâvleg ÙeneB veJe leòJeeW keâes ner mecÙeioMe&ve keânves keâe leelheÙe& Ùener nw efkeâ keâejCe ceW keâeÙe&
keâe GheÛeej keâjkesâ DeYesoesheÛeej mes Ùes leòJe Yeer mecÙeioMe&ve nQ~ ÛetBefkeâ Ùes veJe leòJe pees
ßeæeve ¤he mecÙekeälJe nQ Gmekesâ efueS keâejCe nQ DeLeJee Gmekesâ efJe<eÙe nQ, Fme Âef<š mes Yeer
efJe<eÙe veJeleòJe Deewj efJe<eÙeer mecÙekeälJe FveceW DeYeso keâjkesâ DeYesoesheÛeej mes FvnW ner
mecÙekeälJe keân efoÙee nw Dele: Fme keâLeve ceW keâesF& oes<e veneR mecePevee ÛeeefnS~
ØeMve—YetleeLe& keâe ue#eCe keäÙee nw ?
Gòej—eqveMÛeÙeveÙe Ùee MegæveÙe keâes YetleeLe& keânles nQ DeLeJee Jemleg kesâ JeemleefJekeâ
mJe¤he keâes yeleueeves Jeeuee YetleeLe&veÙe keânueelee nw~ DeeÛeeÙe& ßeer peÙemesve mJeeceer keâer
leeòheÙe&Je=efòe šerkeâe ceW Fme efJe<eÙe hej ØeMve DeeÙee nw pees õ°JÙe nw~
ØeMve—veJe heoeLe& YetleeLe& mes peeves ieÙes mecÙekeälJe nesles nQ Ssmee Deeheves keâne
nw lees Jen YetleeLe& heefj%eeve kewâmes nes mekeâlee nw ?
Gòej—ÙeÅeefhe leerLe& ØeJe=efòe kesâ efueS ØeeLeefcekeâ efMe<ÙeeW keâer Dehes#ee mes Ùes veJe heoeLe&
YetleeLe& keâns peeles nQ efheâj Yeer DeYesojlve$eÙe ue#eCe efvee|JekeâuhemeceeefOe kesâ keâeue ceW DeYetleeLe&
DeLee&led DemelÙeeLe& nQ keäÙeeWefkeâ Ùes Megæelcee kesâ mJe¤he veneR nQ~ Gme hejcemeceeefOe kesâ keâeue ceW
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (17)

Fve veJe heoeLeeX ceW mes Megæ efveMÛeÙeveÙe mes Skeâ Megæ Deelcee ner ØeÅeeseflele neslee nw—
ØekeâeefMele neslee nw, Øeleerefle ceW Deelee nw Deewj DevegYeJe ceW Deelee nw~
Fme Øekeâej Jen DevegYetefle ner iegCe Deewj iegCeer ceW efveMÛeÙeveÙe mes DeYeso keâer efJeJe#ee
keâjves hej Megæelcee keâe mJe¤he nw, Ùen DeefYeØeeÙe ngDee~
ÙeneB hej lees mhe<š ¤he mes ßeer peÙemesveeÛeeÙe& ves keân efoÙee nw efkeâ Ùes veJe heoeLe& DeYeso
jlve$eÙe ue#eCe efvee|JekeâuheOÙeeve ceW DeYetleeLe& nQ Fmekesâ henues lekeâ YetleeLe& nQ~ Fmemes Ùen
yeele Yeer mhe<š nes peeleer nw efkeâ MegæesheÙeesie kesâ henues-henues Ùen efveMÛeÙe mecÙekeälJe Yeer veneR
neslee nw~
ØeMve—meceÙemeej ceW leòJeeW keâe ›eâce leòJeeLe&met$e «ebLe mes efyeuekegâue efYeVe nw
lees keäÙee kegâvokegâvomJeeceer ves ieeLee yeveeves nsleg Ùen ›eâce jKee nw DeLeJee otmeje keâesF&
nsleg nes mekeâlee nw ?
Gòej—leòJeeW keâe Ùen ›eâce ieeLee jÛevee kesâ efnmeeye mes veneR nw~ DeeÛeeÙe&ßeer
kegâvokegâvomJeeceer ieewlece mJeeceer kesâ ›eâceevegmeej Ûeues nQ~ Fmekeâe meyeue ØeceeCe Ùen nw efkeâ
cegefve-Deee|ÙekeâeDeeW keâe heeef#ekeâ Øeefle›eâceCe pees efkeâ ØelÙeskeâ Ûelego&Meer keâes meeOegieCe heÌ{les nQ
GmeceW JeerjYeefòeâ mes hetJe& Deelee nw—
‘‘mes DeefYeceo—peerJeepeerJe—GJeueæ—hegCCeheeJe—DeemeJe-mebJej—efCeppej—yevOe
ceeskeäKeceefnkegâmeues’’ osKees ! Fve hebefkeäleÙeeW ceW Yeer leòJeeW keâe Jener ›eâce nw pees Thej meceÙemeej
keâer ieeLee ceW nw~
ØeMve—Deehekeâes Ùen kewâmes helee Ûeuee efkeâ kegâvokegâvo osJe ieewlece mJeeceer kesâ
Devegmeej Ûeues nQ FmeefueS Ssmee ›eâce jKee nww~ Devegceevele: lees Ùen Yeer keâne pee
mekeâlee nw efkeâ ieeLee keâer meseEšie nsleg GvneWves Ùen ›eâce jKee nesiee, keäÙeeWefkeâ leòJeeW
keâer megÛee® JÙeJemLee lees leòJeeLe& met$e kesâ ›eâceevegmeej ner "erkeâ yew"leer nw ?
Gòej—veneR, Ssmeer yeele veneR nw~ GvneWves kesâJeue Fme Úvo ceW ner veneR yeefukeâ Deheves hetjs
meceÙemeej kesâ DeOÙeeÙeeW keâes Yeer Fmeer ›eâce mes efJeYeeefpele efkeâÙee nw~ pewmes meyemes henues peerJeepeerJeeefOekeâej,
hegve: keâle=k& eâcee&eOq ekeâej, hegCÙe—heehe DeefOekeâej, DeeœeJe DeefOekeâej, mebJej DeefOekeâej, efvepe&jeefOekeâej,
yevOeeefOekeâej, cees#eeefOekeâej Deewj Devle ceW meJe&eJf eMegeæ f %eeveeefOekeâej nw~
cetueeÛeej ceW Yeer GvneWves leòJeeW kesâ JeCe&ve ceW Ùener ieeLee jKeer nw~ meceÙemeej «ebLe
DeOÙeelce «ebLe nw, cetueeÛeej ÛejCeevegÙeesie keâe «ebLe nw Dele: FmeceW Fme ›eâce mes keâLeve keâjves
ceW keâesF& neefve veneR nw~ leòJeeLe& met$e efmeæevle«ebLe keânueelee nw Dele: JeneB ›eâcehetJe&keâ ner
leòJeeW keâe keâLeve heeÙee peelee nw~
(18) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

ØeMve—Jele&ceeve ceW pees Øeefle›eâceCe Deeefo ef›eâÙeeDeeW keâer hegmlekeWâ ØekeâeefMele


nes jner nQ GveceW lees «ebLe mebheeokeâeW ves Fme ›eâce keâes megOeejkeâj leòJeeLe&met$e kesâ
Devegmeej DeeœeJe kesâ yeeo yebOe, mebJej, efvepe&je keâj efoÙee nw~ Deehe Yeer Ùeefo Fmes
megOeej keâj heÌ{W, heÌ{eJeW Ùee ÚheJeeJeW lees keäÙee neefve nw ?
Gòej—Deepekeâue lees megOeejerkeâjCe keâe Ùegie Ûeue ieÙee nw Jewmes Ùen JÙeJemLee yengle
ieuele nw~ hetJee&ÛeeÙeeX keâer JeeCeer ceW efkeâS ieS ceveceeves megOeej Gvekeâe DeJeCe&Jeeo nQ~ cesjer
OeejCee ceW heeheYeer¤ efJeÉeveeW keâes Ssmee veneR keâjvee ÛeeefnS DevÙeLee Skeâ efove ØeeÛeerve
DeeÛeeÙeeX keâer JeeCeer keâe lees ueeshe ner nes peeSiee~
YeieJeeve ceneJeerj keâer mee#eeled efoJÙeOJeefve keâe heeve keâjves Jeeues ieewlece ieCeOej kesâ
cegKe mes efvekeâues MeyoeW ceW MeyoeW kesâ ›eâce keâe heefjJele&ve keâjvee peneB oes<eemheo nw JeneR Skeâ
veweflekeâ DehejeOe Yeer nw~ kegâvokegâvoeÛeeÙe& efpevekeâe veece ieewlece mJeeceer kesâ heMÛeeled efueÙee peelee
nw GvneWves Yeer Fmeer ›eâce keâes Deheves «ebLeeW ceW mLeeve efoÙee nw efkeâvleg efmeæevle «ebLe kesâ
leòJeeLe&met$e jÛeefÙelee GceemJeeceer ves Deheveer he=Lekeädâ ke=âefle ceW ‘peerJee-peerJeeœeJeyevOemebJejefvepe&je-
cees#eemleòJeced’ Fme met$e kesâ Éeje mewæeefvlekeâ ›eâce yeleeÙee nw, Fmeer ›eâce keâes Dekeâuebkeâ osJe,
hetpÙeheeo, efJeÅeeveefvo Deeefo DeeÛeeÙeeX ves Deheves leòJeeLe&jepeJeee|lekeâ, meJee&Le&efmeefæ Deewj
MueeskeâJeee|lekeâ Deeefo šerkeâe «ebLeeW ceW DeheveeÙee nw~
Keeme yeele lees Ùen nw efkeâ «ebLe jÛeefÙelee Deheveer Deueie ke=âefle ceW efpeveMeemeve keâer ceÙee&oe
keâes OÙeeve ceW jKeles ngS efkeâmeer Øekeâej keâer Yee<ee keâe ØeÙeesie keâj mekeâlee nw efkeâvleg hetJee&ÛeeÙeeX
DeLeJee Jele&ceeve ceW otmejs keâer ke=âefle ceW Úesše mee heefjJele&ve Yeer DeveLe&keâejer nes mekeâlee nw Dele:
peneB pees hee" nw JeneB Gmeer ›eâce mes Gme hee" keâes heÌ{vee ÛeeefnS, efMe<ÙeeW keâes heÌ{evee ÛeeefnS
leLee «ebLeeW kesâ hegvehe&ÇkeâeMeve ceW Jewmee ner ØekeâeefMele keâjvee ÛeeefnS~ Deepe kesâ efJeÉeve ieewlece
mJeeceer Deewj kegâvokegâvo mes DeefOekeâ %eeveer veneR nes mekeâles nQ Dele: Gvekeâer ke=âefleÙeeW ceW jbÛecee$e
Yeer heefjJele&ve veneR keâjvee ÛeeefnS~
ØeMve—nceejs efueS lees meYeer hetJee&ÛeeÙe& ØeceeCe nQ efheâj hejmhej ceW ner Fve
leòJeeW kesâ yeejs ceW Ssmee Devlej keäÙeeW efoKe jne nw ?
Gòej—pewmee efpeme DeeÛeeÙe& ves peneB keâne nw Deehekeâes lees ØekeâjCe kesâ Devegmeej Gmes
JeneR ØeeceeefCekeâ ceevevee ÛeeefnS~ pewmee efkeâ ceQves henues yeleeÙee nw efkeâ DeOÙeelce «ebLe Deewj
ÛejCeevegÙeesie ceW keâF& keâLeveeW ceW De›eâce osKee peelee nw efkeâvleg efmeæevle «ebLeeW ceW meJe&$e
›eâceevegmeej ner JeCe&ve nw, pewmes—heebÛe FefvõÙe, yeejn lehe, yeejn YeeJevee Deeefo kesâ ›eâce ceW
Yeer Devlej nw~
cetueeÛeej ceW ‘‘ÛekeäKet meesob IeeCeb’’ FlÙeeefo ieeLee met$e Éeje Ûe#egFbefõÙe, ßees$esefvõÙe,
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (19)

IeÇeCesefvõÙe keâe ›eâce nw efkeâvleg efmeæevle «ebLeeW ceW mheMe&ve, jmevee, IeÇeCe, Ûe#eg Deewj keâCe& Ùener
›eâce nw~ Fmeer ›eâceevegmeej SkesâefvõÙe mes ueskeâj hebÛesefvõÙe peerJeeW lekeâ keâer henÛeeve nesleer nw
uesefkeâve Ùeefo cetueeÛeej kesâ GheÙeg&òeâ keâLeve ceW heefjJele&ve keâjkesâ ›eâceevegmeej keâj oW lees Ùen
DeveefOeke=âle Ûes°e keânueeSieer Dele: efYevve-efYevve DeeÛeeÙeeX keâer ceevÙelee keâes GvneR kesâ Devegmeej
«enCe keâjvee ÛeeefnS~
pees hemmeefo DehheeCeb Deyeæhegšd"b DeCeCCeÙeb efCeÙeob~
DeefJemesmecemebpegòeb leb megæCeÙeb efJeÙeeCeeefn~~14~~
pees peerJe efvepeelcee keâes meoe osKe jns nQ~
mheMe& yebOe DevÙelJe jefnle peeve jns nQ~~
DeefJeMes<e DemebÙeeseif e keâes Jen MegæveÙe ner nw~
Fve meyemes meefnle peerJe mJeÙeb MegæveÙe ner nw~~14~~
DeLe&—pees Deelcee keâes keâce&yebOe mes jefnle, hej kesâ mheMe& mes jefnle, DevevÙe, DeJeefmLele,
efJeMes<e jefnle Deewj DevÙe kesâ mebÙeesie mes jefnle osKelee nw, legce Gmes ner MegæveÙe peevees~
ØeMve—Fme ieeLee ceW DeeÛeeÙe&ßeer kegâvokegâvo osJe ves Megæ veÙe keâe JeCe&ve
efkeâÙee nw, efheâj keäÙee keâesF& veÙe DeMegæ Yeer nw?
Gòej—DeOÙeelce «ebLeeW ceW cegKÙe ¤he mes efveMÛeÙeveÙe Deewj JÙeJenejveÙe Fve oes ner
veÙeeW keâe JeCe&ve heeÙee peelee nw leLee efveMÛeÙeveÙe keâes Megæ veÙe Deewj JÙeJenej veÙe keâes DeMegæ
veÙe Yeer meb%ee Øeehle nw~ Fve oesveeW veÙeeW kesâ oes-oes Yeso Yeer nesles nQ~ JÙeJenejveÙe kesâ meodYetle
JÙeJenejveÙe, DemeodYetle JÙeJenejveÙe~ efveMÛeÙeveÙe kesâ Megæ efveMÛeÙeveÙe Je DeMegæ efveMÛeÙeveÙe~
ØeMve—leòJeeLe& met$e «ebLe ceW DeeÛeeÙe&ßeer GceemJeeceer ves ‘‘vewiecemeb«enJÙeJenej-
$e+pegmet$e MeyomeceefYe¤Ì{SJebYetleeveÙee:’’~ Fme Øekeâej meele veÙeeW keâe efJeJesÛeve
efkeâÙee nw leLee DevÙe Deeueehe heæefle Deeefo «ebLeeW ceW Yeer Fmeer Øekeâej veÙeeW kesâ
Deveskeâ Yeso efkeâÙes nQ~ FmeceW lees keâneR MegæveÙe Ùee DeMegæveÙe Ssmeer meb%ee veneR DeeF&
nw, hegve: keäÙee DeeÛeeÙeeX kesâ keâLeve ceW celeYeso ceevee peeÙes?
Gòej—he=Lekeädâ-he=Lekeädâ «ebLeeW ceW Skeâ ner efJe<eÙe keâe efYevve-efYevve ¤he mes Ùeefo keâLeve
heeÙee peelee nw lees FmeceW keâesF& oes<e veneR mecePevee ÛeeefnS yeefukeâ Fme efYeVelee keâes mecePeves keâe
ØeÙeeme keâjvee ÛeeefnS meceÙemeej, efveÙecemeej Deeefo «ebLe lees DeeOÙeeeflcekeâ «ebLe nQ, Fve «ebLeeW
ceW veÙeeW kesâ veevee Yeso ve ueskeâj kesâJeue oes ner veÙeeW mes JemlegleòJe keâe yeesOe keâjeÙee ieÙee nw,
keäÙeeWefkeâ DeOÙeelce «ebLe veÙeeW kesâ efJemleej kesâ «ebLe veneR nQ leLee leòJeeLe&met$e Je Deeueeheheæefle
Deeefo «ebLe efmeæeble «ebLe nQ, FveceW veÙeeW keâe efJemleej mes JeCe&ve heeÙee peelee nw~ ØeeLeefcekeâ
DeJemLee ceW veÙeeW keâes efJemleej mes mecePevee DeeJeMÙekeâ nw~ heMÛeeled veÙeeW kesâ mechetCe& YesoeW keâes
(20) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

MegæveÙe Deewj DeMegæveÙe Ssmes oes efJeYeeieeW ceW efJeYeòeâ efkeâÙee pee mekeâlee nw FmeefueS DeeÛeeÙeeX
kesâ keâLeve ceW efJejesOe veneR mecePevee ÛeeefnÙes~
ØeMve—Ùen nceves ceeve efueÙee efkeâ veÙeeW kesâ Deveskeâ YesoeW keâes mebef#ehle ¤he mes
keâLeve keâjves hej MegæveÙe Je DeMegæveÙe Fve oes veÙeeW kesâ ¤he ceW efJeYeeefpele keâj
mekeâles nQ Deewj ÛetBefkeâ DeOÙeelce «ebLe ceW veÙeeW keâe efJemleej ve neskeâj Jemleg leòJe keâes
mecePeeves keâe ØeÙeeme efkeâÙee ieÙee nw FmeefueS cegKÙelee mes oes veÙeeW keâe JeCe&ve efkeâÙee
nw~ efheâj Yeer peye ØelÙeskeâ veÙe Deheves—Deheves efJe<eÙe keâes «enCe keâjles nQ lees efkeâmeer
veÙe keâes Megæ veÙe keânvee Deewj efkeâmeer keâes DeMegæ veÙe keânvee Ùen yeele lees GefÛele
veneR ueieleer nw?
Gòej—ÙeneB hej keâeÙe& ceW keâejCe keâe GheÛeej efkeâÙee ieÙee nw~ ceesšs leewj hej Jemleg kesâ
oes mJeYeeJe nQ—Skeâ Megæ mJeYeeJe SJeb Skeâ DeMegæ mJeYeeJe~ Megæ mJeYeeJe keâe pees JeCe&ve
keâjs Jen Megæ veÙe nw Deewj DeMegæ mJeYeeJe keâe pees JeCe&ve keâjs Jen DeMegæ veÙe nw~
ØeMve—ÙeneB hej pees Deeheves Megæ mJeYeeJe SJeb DeMegæ mJeYeeJe keâer yeele
keâner nw lees Skeâ ner heoeLe& Megæ Deewj DeMegæ oesveeW kewâmes nes mekeâlee nw ?
Gòej—Fmeer yeele keâes mecePeeves kesâ efueÙes lees Ùes DeOÙeelce Meem$e nQ~ pewmee efkeâ Fme
meceÙemeej keâer ieeLee veb. 14 ceW DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvoosJe ves keâne nw efkeâ pees Deelcee keâes
keâce&yevOe mes jefnle, hej kesâ mheMe& mes jefnle, DevevÙe, DeJeefmLele, efJeMes<e jefnle Deewj DevÙe kesâ
mebÙeesie mes jefnle osKelee nw Gmes legce MegæveÙe peevees~ Fme keâLeve mes Ùen yeele mhe<š nesleer nw
efkeâ Deelcee keâce&yebOe mes jefnle nw, Ùen MegæveÙe keâe keâLeve nw~ DevÙe ieesccešmeej Deeefo «ebLeeW
kesâ Devegmeej Ùener Deelcee keâce&yebOe meefnle ceeveer ieF& nw~ peneB hej keâce&yebOe meefnle Deelcee keâe
JeCe&ve efkeâÙee peeSiee Jeneb Gme keâLeve keâes keâjves Jeeuee DeMegæveÙe Ùee JÙeJenejveÙe nesiee~ Ùes
oesveeW veÙe Deheves-Deheves ner efJe<eÙe keâes «enCe keâjles nQ~ ØelÙeskeâ heoeLe& keâer Megæ-DeMegæ
oesveeW DeJemLeeSB heeF& peeleer nQ, FvneR DeJemLeeDeeW keâe %eeve keâjeves kesâ efueÙes Fve veÙeeW keâe
keâLeve nw~
ØeMve—Deye ØeMve neslee nw efkeâ Skeâ ner heoeLe& ceW oesveeW DeJemLeeSB Skeâ meeLe
kewâmes heeF& peeleer nQ ?
Gòej—Fmes Fme Øekeâej mecePevee ÛeeefnS pewmes efkeâ Skeâ ner jece—heefle Yeer nw, efhelee
Yeer nw, YeeF& Yeer nw, heg$e Yeer nw~ meerlee kesâ heefle nQ, ueJekegâMe kesâ efhelee nQ, ue#ceCe kesâ YeeF& nQ
leLee oMejLe kesâ heg$e nQ~ Fmeer Øekeâej Skeâ ner meceÙe ceW Skeâ ner heoeLe& kesâ efYeVe-efYeVe Oece&
nesves ceW keâesF& yeeOee veneR nw keäÙeeWefkeâ mebmeejer DeJemLee ceW Deelcee kesâ Thej keâceeX keâe DeeJejCe
heÌ[e ngDee nw FmeefueS keâce&yebOe mes meefnle nw~ peye JeneR Deelcee keâce&yebOe mes Útškeâj Deheveer
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (21)

Megæ heÙee&Ùe keâes Øeehle keâj ueslee nw leye cegòeâ keânueelee nw keäÙeeWefkeâ keâceeX mes yebOee jnvee Ùen
Gmekeâe mJeYeeJe veneR nw Deewj Ssmeer Megæ Deelcee kesâ mJe¤he keâe ßeæeve Yeer Fmeer mebmeejer
DeJemLee ceW efkeâÙee pee mekeâlee nw FmeefueÙes Skeâ ner meceÙe ceW oesveeW DeJemLeeSb jnleer DeeJeW,
FmeceW keâesF& efJejesOe veneR Deelee nw~
efJeMes<e yeele Ùen nw efkeâ mebmeejer DeJemLee ceW ÛeewLes iegCemLeeve mes Ú"s iegCemLeeve lekeâ
JÙeJenejveÙe keâe Deeuecyeve ueskeâj Deelcee keâer Megæ oMee keâes Øeieš efkeâÙee peelee nw~ meeleJeW mes
yeejnJeW iegCemLeeve lekeâ efveMÛeÙeveÙe keâe DeJeuecyeve ueskeâj Deelcee keâer Megæ oMee keâes Øeieš
efkeâÙee peelee nw~ meeleJeW mes yeejnJeW iegCemLeeve lekeâ efvee|Jekeâuhe meceeefOe, DeYeso DeJemLee SJeb
MegkeäueOÙeeve kesâ Éeje pees Megæ Deelcee keâe DevegYeJe efkeâÙee peelee nw Jener MegæveÙe nw Fmekesâ yeeo
veÙeeleerle DeJemLee Øeehle nes peeleer nw~ šerkeâekeâej ßeer Dece=leÛevõmetejf kesâ MeyoeW ceW oseKf eÙes—
DeelceevegYetelf eefjefle MegæveÙeeeflcekeâe Ùee, %eeveevegYetelf eefjÙecesJe efkeâueself e yegæJd ee~
Deelceeveceelceefve efveJesMÙe megevf e<Øekebâheceskeâesemf le-efvelÙeceJeyeesOeOeve: mecebleeled~~13~~
pees MegæveÙe mes Deelce DevegYeJe %eeve JewYeJe nw Ùener~
nw iegCe iegCeer ceW Yeso meb%ee Jemleg Yeso keâYeer veneR~~
pees efJe%epeve efvepe ceW ner efvepe keâes Oeej efve§eue OÙeeJeles~
meye Deesj mes efvele %eeve-Ieve Fkeâ Megæ™he efn Yeemeles~~13~~
‘‘pees MegæveÙe kesâ Deeefßele nesves Jeeueer Deelcee keâer DevegYetefle nw Jener %eeve keâer DevegYetefle
nw Ssmee efveMÛeÙe mes mecePe keâjkesâ Deheveer Deelcee ceW ner Deheves keâes DeefJeÛeue mLeeefhele keâjkesâ
efvelÙe ner meye lejheâ mes Ùen Deelcee Skeâ %eeveOeve mJe¤he nw, Ssmee DevegYeJe keâjvee ÛeeefnS~’’
Fme Øekeâej JÙeJenejveÙe SJeb efveMÛeÙeveÙe DeLee&led DeMegæveÙe SJeb MegæveÙe oesveeW keâe
mJe¤he mecePekeâj Fve oesveeW veÙeeW keâe DeJeuecyeve ueskeâj Deheveer Deelcee keâes veÙeeleerle
DeJemLee pees efkeâ keâce& keâuebkeâ mes jefnle efve<keâuebkeâ nw, Ssmeer Øeiešlee ¤he DeJemLee keâes Øeehle
keâjves keâe ØeÙeeme keâjvee ÛeeefnS Deewj peye lekeâ Fme DeJemLee keâer Øeeefhle ve nes leye lekeâ
Fmekeâe ßeæeve Je heg®<eeLe& keâjvee ÛeeefnÙes, Ùener DeeÛeeÙe&ßeer kegâvokegâvoosJe keâer Fme ieeLee keâe
meej nw~
keâye lekeâ Ùen peerJe DeØeefleyegæ DeLee&led De%eeveer jnlee nw Fme yeele keâes DeeÛeeÙe& ßeer
kegâvokegâvoosJe ves «ebLejepe meceÙemeej keâer ieeLee veb. 19 ceW yeleeÙee nw~
keâcces Ceeskeâcceefÿe Ùe Denefceefo Denkebâ Ûe keâcce Ceeskeâcceb~
pee Smee Keueg yegæer Dehheef[yegæes nJeefo leeJe~~19~~
Ùes keâce& Deew veeskeâce&™he ceW ‘‘ceQ’’ keâes ceevÙelee~
cesjs ner nQ Ùes YeeJe meoe Fvekeâe ceQ keâòee&~~
(22) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

efve§eÙe mes Ssmeer yegæer yeefnjelecee keâer nes~


Fmemes ve keâYeer Øeeefhle Megæ Deelecee keâer nes~~19~~
DeLe&—keâce& Deewj veeskeâce& ceW ceQ ntb Deewj Ùes keâce&, veeskeâce& cesjs nQ~ peye lekeâ Ssmeer yegefæ
jnleer nw leye lekeâ efveefMÛele ner Ùen peerJe De%eeveer jnlee nw~
efJeMes<eeLe&—meceÙemeej, efveÙecemeej Deeefo «ebLeeW ceW DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvoosJe ves
peneB-peneB De%eeveer Meyo keâe ØeÙeesie efkeâÙee nw Gve meYeer mLeeveeW hej De%eeveer Meyo kesâ DeLe&
ceW efYevvelee DeeF& nw—meJe&ØeLece Fme yeele keâes mecePe uesvee DeeJeMÙekeâ nw~ De%eeveer meb%ee
DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvoosJe kesâ Devegmeej efceLÙeeÂef<š ØeLece iegCemLeeveJeleea peerJe keâes lees nw
ner~ Ùes lees ØeLece Øekeâej kesâ De%eeveer nQ DeLeJee efceLÙeeÂef<š keâes De%eeveer lees ØeeÙe: meYeer keânles
ner nQ uesefkeâve mecÙeiÂef<š keâes De%eeveer efkeâme Øekeâej keâne ieÙee nw Fmes nceW DeeÛeeÙe& ßeer
kegâvokegâvo kesâ MeyoeW ceW meceÙemeej Deeefo «ebLeeW mes osKevee nw~ DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvoosJe ves
Jeerlejeie Ûeeefj$e mes ÛÙegle DeLee&led MegæesheÙeesie, hejcemeceeefOe, DeYeso jlve$eÙe Deeefo ue#eCe
Jeeueer Skeâe«e heefjCeefle mes ÛÙegle peerJe keâes Yeer De%eeveer keâne nw Deewj Ùen De%eeveer keâe ue#eCe
Ú"s iegCemLeeve ceW Ieefšle neslee nw keäÙeeWefkeâ meeleJeW iegCemLeeve mes hetJe& lees MegæesheÙeesie Deeefo
Ghejesòeâ ue#eCe efkeâvneR Yeer DeeÛeeÙeeX ves ceeves veneR nQ lees JeneB hej mecÙeiÂef<š MegYeesheÙeesie ceW
Jele&ve keâjves Jeeues cegefvejepeeW keâes De%eeveer keânkeâj mecyeesefOele efkeâÙee ieÙee nw, Ùes meceÙemeej kesâ
efÉleerÙe Øekeâej kesâ De%eeveer nQ~ Fmemes Deewj Thej le=leerÙe Øekeâej kesâ De%eeveer Yeer DeeÛeeÙe& ßeer
kegâvokegâvo kesâ MeyoeW ceW keâns ieÙes nQ, Ùes nQ 12JeW iegCemLeeve lekeâ kesâ peerJe~ FvnW 13 JeW
iegCemLeeveJeleea kesâJeue%eeveer keâer Dehes#ee De%eeveer keâne nw keäÙeeWefkeâ Fvekeâe %eeve #eeÙeesheMeefcekeâ
%eeve nw, ÙeneB lekeâ DeYeer ÚõcemLeuee nw FmeefueS %eeve keâer hetCe&lee ve nesves mes FvnW De%eeveer
keâne nw~ Fme Øekeâej meceÙemeej ceW De%eeveer Meyo keâes Dehes#eeke=âle Ieefšle keâjkesâ DeeÛeeÙe& ßeer
kegâvokegâvo kesâ DeefYeØeeÙe keâes ùoÙebiece keâjvee ner F<š jnsiee~
Ghejeskeäle meceÙemeej keâer ieeLee veb. 19 keâer šerkeâe keâjles ngS DeeÛeeÙe& ßeer Dece=leÛebõ
metefj, DeeÛeeÙe& ßeer peÙemesve Yeer SJeb efnvoer šerkeâe ceW het. ieefCeveerØecegKe Deee|Ùekeâejlve ßeer
%eeveceleer ceeleepeer ves keäÙee keâne nw, Fmes osKevee nw~
DeeÛeeÙe& ßeer Dece=leÛebõ metefj ves efueKee nw efkeâ Deelcee kesâ eflejmkeâej keâjves Jeeues pees
hegodieue kesâ heefjCeceve nQ, Ssmes ceesneefo Deblejbie heefjCeece¤he keâce& leLee Mejerj Deeefo yeefnjbie
heoeLe& FveceW peye lekeâ Fme Øekeâej keâer yegefæ nw efkeâ Ùes YeeJe keâce& Je õJÙe keâce& ¤he ceQ ntB Deewj
Ùes cesjs nQ DeLee&led Ùes DeelcemJe¤he nQ—Deelcee kesâ nQ leye lekeâ Ùen peerJe De%eeveer jnlee nw,
Ùen ue#eCe DeeÛeeÙe& ßeer Dece=leÛebõ mJeeceer kesâ DeefYeØeeÙeevegmeej efceLÙeeÂef<š ceW Ieefšle neslee
nw keäÙeeWefkeâ hej ceW Deelceyegefæ nesvee lees yeefnjelcee keâe ner ue#eCe meJe&$e keâne ieÙee nw—
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (23)

Fme ue#eCe Jeeues peerJe ceW lees YesoefJe%eevecetuekeâ efkeâjCeW ner DeYeer Øemhegâefšle veneR ngF& nQ Dele:
efceLÙeeÂef<š ØeLece iegCemLeeveJeleea De%eeveer ner nw~
Fmeer yeele keâes keâueMekeâeJÙe ceW DeeÛeeÙe&ßeer Dece=leÛebõmetefj ves Deewj mhe<š efkeâÙee nw—
keâLeceefhe efn ueYebles YesoefJe%eeve cetueeceÛeefuelecevegYetefleb Ùes mJelees JeevÙelees Jee~
ØeefleheâueveefveceiveevebleYeeJemJeYeeJewceg&kegâjJeoefJekeâeje: mebleleb mÙegmle SJe~~21~~
pees JÙeefòeâ mJeÙeb DevÙe kesâ GheosMe Ùelve mes~
efvepe Yeso %eevecetue efve§eue DevegYeJe uens~~
Jes meble efvepe ceW veble YeeJe Øeefleheâefuele efkeâS~
ohe&Ce meceeve efheâj Yeer efveefJe&keâej ner jns~~21~~
DeLee&led pees cenecegefve efpeme efkeâmeer Yeer lejn mJele: Ùee DevÙe kesâ efveefceòe mes Fme Yeso
efJe%eevecetuekeâ, efveMÛeue, DevegYetefle keâes Øeehle keâj uesles nQ Jes ner cenemeeOeg ohe&Ce kesâ meÂMe
Deheves ceW ØeefleeEyeefyele ngS Deveble YeeJeeW, heoeLeeX kesâ mJeYeeJeeW mes efvejvlej efJekeâej jefnle nes
peeles nQ DeLee&led Jes meeOeg Deheves %eeve ceW %esÙeeW kesâ Deekeâej kesâ Peuekeâves hej Yeer jeieeefo YeeJe
keâes Øeehle veneR nesles nQ cee$e %eelee Â<še yeves jnles nQ~
hejJeleea DeeÛeeÙe&ßeer peÙemesvemJeeceer ves Yeer Ghejeskeäle Dece=leÛebõmetefj kesâ ner DeefYeØeeÙe
keâes Deheveer leelheÙe&Je=efòe šerkeâe ceW Øeieš efkeâÙee nw~ osefKeÙes—
‘‘DeYeso¤he mes peye lekeâ keâce& veeskeâce& kesâ meeLe Megæ-yegæ Skeâ mJeYeeJe efvepe hejceelcee
ceW Skeâlee ¤he mhe<š yegefæ yeveer jnleer nw leYeer lekeâ Ùen Deelcee DeØeefleyegæ mJemebJesove mes
MetvÙe yeefnjelcee yevee jnlee nw~’’ Ùen ue#eCe Yeer efceLÙeeÂef<š yeefnjelcee De%eeveer ceW Ieefšle
neslee nw~
hej heoeLeeX ceW Deelceyegefæ keâe nesvee ner lees mecÙekeälJe keâe Ieele keâjves Jeeuee nw
FmeerefueÙes mebmeej kesâ Deveble %esÙe %eeveer kesâ %eeve ceW Peuekeâles nQ uesefkeâve %eeveer GvnW Deheves veneR
ceevelee nw, efpeme Øekeâej ohe&Ce ceW DeÛÚs-yegjs Deveble heoeLe& Peuekeâves kesâ yeeo Yeer keâesF& Yeer
heoeLe& ohe&Ce ¤he veneR neslee nw, ve ner ohe&Ce Gme heoeLe& ¤he neslee nw, ohe&Ce mes Jes mecemle
heoeLe& efYeVe ner jnles nQ Gmeer Øekeâej %eeve ceW %esÙe keâe Deevee De%eeve oMee veneR nw~ GveceW
Deelceyegefæ nesvee De%eeve oMee nw Ùener oMee mebmeej kesâ De%eeveer peerJeeW keâer nes jner nw~ Ùen
peerJe Deelcee kesâ Megæ yegæ %eeÙekeâ YeeJe¤he mJeYeeJe keâes ve mecePekeâj keâce& veeskeâce& mes Øeehle
megKe ogKe ceW leLee veevee heefjCeeceeW ceW Deelceyegefæ mLeeefhele keâj ueslee nw Deewj Gme Deelceyegefæ
keâer heefjCeefle kesâ keâejCe yeefnjelcee efceLÙeeÂef<š De%eeveer yevee jnlee nw Dele: Ghejeskeäle ieeLee
keâes heÌ{keâj nceW mecemle %esÙeheoeLe& keâce&, veeskeâce&, YeeJekeâce& meYeer keâes hej mecePekeâj DeelceejeOevee
ceW ueievee ÛeeefnS leLee Ùes cesjs veneR nQ, ceQ Fvekeâe veneR ntB, Ùes meYeer %esÙe nQ JewYeeefJekeâ nQ, nševes
(24) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

ÙeesiÙe nQ, Ssmeer yegefæ keâjkesâ Deheveer ceveg<Ùe heÙee&Ùe keâes meeLe&keâ keâj uesvee ÛeeefnS keäÙeeWefkeâ
ceveg<Ùe heÙee&Ùe kesâ DeueeJee Fme Øekeâej kesâ Yeso efJe%eeve keâes Øeehle keâjkesâ efve§eue DevegYetefle ¤he
MegæesheÙeesie keâer Yetefcekeâe ceW Jele&ve keâjvee, MegæesheÙeesie kesâ heâuemJe¤he hejceelce heo keâes Øeehle
keâjvee DevÙe efkeâmeer Yeer heÙee&Ùe ceW meYeJe veneR nw~ Ùen ceveg<Ùe heÙee&Ùe DelÙeble ogue&Yelee mes
Øeehle ngF& nw, GmeceW hejheoeLeeX keâes ner Deheves ceeve-ceevekeâj peerJeve Yej n<e&-efJe<eeo , jeie
Deewj És<e keâjkesâ Deheves peerJeve keâes efvejLe&keâ Keesvee GheÙegòeâ veneR nw~ Ssmeer efveMÛeue DevegYetefle
keâer Øeeefhle kesâ efueS jeie, És<e, ceesn SJeb õJÙekeâce& veeskeâce& mes Deelceyegefæ keâes meceehle keâjkesâ
%eeveer yevevee ner Fme ieeLee kesâ heÌ{ves keâer meeLe&keâlee nesieer~
DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvo mJeeceer De%eeveer ØeeefCeÙeeW keâes mecePeeves keâe heg®<eeLe& keâjles ngS
keânles nQ—
DeCCeeCeceesefnoceoer cepPeefceCeb YeCeefo hegiieueb oJJeb~
yeæceyeæb Ûe lene peerJees yengYeeJemebpegòees~~23~~
meJJeCngCeeCeefoªes peerJees GJeDeesieuekeäKeCees efCeÛÛeb~
keân mees hegiieueoJJeer Yetoes peb YeCeefme cepPeefceCeb~~24~~
peefo mees hegiieueoJJeer—Yetoes peerJeòeceeieob Fojb~
lees meòees Jegòegb pes cepPeefceCeb hegiieueb oJJeb~~25~~
De%eeve mes ceesefnleceleer efpeme peerJe keâer ngF&~
hegoid eue DepeerJe Deeefo keâes Deelcee keânW Jen ner~~
osneefo ™he yeæ Deyeæ heewodieefuekeâ «enCe~
efceLÙeelJe YeeJe meefnle, peerJe FveceW ner ceieve~~23~~
meJe&%e%eeve Âef° ceW pees peerJe õJÙe nw~
Jen efvelÙe %eeve oMe&ve GheÙeesieÙegòeâ nw~~
leye lees Yeuee Jen peerJe kewâmes hegodieueelce nw~
cesjs nQ Ùes hegodieue lesje keâLeve Deveelce nw~~24~~
Ùeefo peerJe Jen hegoid eueceÙeer nes peeÙe keâYeer Yeer~
hegodieue Yeer peerJe™he keâjs heefjCeceve keâYeer~~
leye lees cesjs hegodieue nQ lesje keâLeve melÙe nw~
hej leerve keâeue ceW Yeer Ùen nesvee DeMekeäÙe nw~~25~~
De%eeve mes ceesefnle yegefæ Jeeuee peerJe Fve mebyeæ Deewj Demebyeæ hegodieue õJÙeeW keâes cesje
keânlee nw Gmeer Øekeâej Ùen yengle YeeJeeW mes meefnle nes jne nw efkeâvleg meJe&%e kesâ %eeve ceW osKee
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (25)

ieÙee Ùen peerJe meoe ner GheÙeesie ue#eCe Jeeuee nw Jen hegodieueõJÙe¤he kewâmes nes mekeâlee nw
? pees keânlee nw efkeâ Ùen cesje nw, Ùeefo Jen hegodieueõJÙe ¤he nes peeJes lees DevÙe hegodieue
peerJe¤he nes peeJesiee leye lees Ùen keânvee MekeäÙe nesiee efkeâ Ùen hegodieue õJÙe cesje nw~
FvneR ieeLeeDeeW keâer šerkeâe keâjles ngS DeeÛeeÙe& ßeer Dece=leÛevõ metefj ves keâne nw efkeâ
De%eeveer peerJe Ssmee DevegYeJe keâjlee nw efkeâ DeÛesleve hej õJÙe cesjs nQ~ Gme De%eeveer keâer
henÛeeve keäÙee nw ? DelÙevle DeeÛÚeefole ngS Deheves mJeYeeJe mes efpemekeâer mecemle Yeso%eeve
pÙeesefle Demle nes ieF& nw, cene De%eeve mes efpemekeâe ùoÙe Deheves Deehe ner efJeceesefnle nes jne nw,
Deheves Deewj hej keâe DeLee&led Deelcee Deewj hegodieue keâe Yeso veneR keâjves Jeeues ØeeCeeW keâes DeeÛeeÙe&
ves De%eeveer keâer meb%ee Øeoeve keâer nw~
pewmes mheâefškeâ ceefCe mJeÙeb ceW efyeuekegâue Megæ, efvece&ue, heejoMe&keâ nesleer nw efkeâvleg Gmekesâ
heerÚs Deveskeâ jbie Jeeues efÛe$e-efJeefÛe$e heoeLe& jKe efoS peeJeW lees mheâefškeâ keâe mJeÙeb mJeÛÚ
efvece&ue YeeJe veneR efoKelee nw Gmeer Øekeâej keâceeX keâer GheeefOe mes Deelcee keâe Megæ mJeYeeJe
DeeÛÚeefole nes jne nw Dele: Megæ mJeYeeJe keâes veneR osKeves kesâ keâejCe peerJe DevÙe hegodieue
õJÙeeW keâes ner Dehevee ceeveves ueielee nw~ Gmeer De%eeveer ØeeCeer keâes DeeÛeeÙe& mecePee jns nQ—
js ogjelceved, Deelcehebmeved , penerefn penerefn hejceeefJeJeskeâIemcejmele=CeeYÙeJeneefjlJeb~
efnleesheosMeer ieg®Jej hejce keâ®Cee YeeJe mes nce Deewj Deehe pewmes De%eeefveÙeeW keâes keâšg
MeyoeW ceW Yeer mebyeesefOele keâjles nQ—
ns ogjelceved ! Dejs DeelceIeeleer ! DeelceJebÛekeâ ! let ÚesÌ[, ÚesÌ[~ hejce DeefJeJeskeâ mes
Deefleie=efæ keâes keâjkesâ le=Ce meefnle Yeespeve keâes ÚesÌ[ DeLee&led pewmes megvoj Yeespeve ceW Yeer Ieeme
Deeefo le=CeeW keâes efceueeves hej ner neLeer Deeefo heMeg ®efÛehetJe&keâ Keeles nQ Gmeer Øekeâej mes let Yeer
megvoj DeelceleòJe keâes hegodieue Deeefo le=CeeW meefnle ®efÛehetJe&keâ DevegYeJe keâjlee nw Dele: Deye
Fme mJeYeeJe keâes ÚesÌ[ os keäÙeeWefkeâ pewmes vecekeâ peue ¤he Deewj peue vecekeâ ¤he lees nes mekeâlee
nw efkeâvleg Deelcee hegodieue ¤he Deewj hegodieue peerJe ¤he keâYeer Yeer veneR neslee nw FmeefueS
Deelcee keâes Megæ ¤he mes DevegYeJe keâjves keâe DeYÙeeme keâj ues~
Fmeer yeele keâes Skeâ keâueMe keâeJÙe ceW ßeer Dece=leÛevõ metefj ves keâne nw—
—ceeefueveer Úvo—
DeefÙe keâLeceefhe ce=lJee leòJekeâewlegnueer meved , DevegYeJe YeJe cetòex: heeMJe&Jeleea cegnlt eË~
he=LeieLe efJeuemebleb mJeb meceeueeskeäÙe Ùesve, lÙepeefme Peefieefle cetlÙee& meekeâceskeâlJeceesn~b ~23~~
ns YeJÙe let efkeâmeer lejn menkeâj efn ogKe G"e~
leòJeeW keâe yeve kegâletnueer Fkeâ heue Mejerj keâe~~
(26) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

heÌ[esmeer yevekeâj Deelce DevegYeJe keâj peYeer he=Lekeâd~


keâj DeelceoMe& Skeâheve kesâ leve keâe ceesn lepe~~23~~
ns Jelme ! let efkeâmeer lejn cej-heÛekeâj Yeer leòJeeW keâe keâewletnueer neslee ngDee Fme Mejerj
kesâ heÌ[esmeer—Deelcee keâe Skeâ cegntle& lekeâ Yeer DevegYeJe keâj, efpememes efkeâ Deheveer Deelcee keâes
ØekeâeMe¤he hej õJÙeeW mes he=Lekeädâ osKekeâj Fme Mejerj kesâ meeLe SkeâòJe kesâ ceesn keâes MeerIeÇ ner
ÚesÌ[ mekesâ~
ßeer peÙemesveeÛeeÙe& ves Yeer keâne nw—
meJe&%e%eeve ceW osKee ieÙee Ùen peerJe heoeLe& efvelÙe ner kesâJeue%eeve, oMe&ve ue#eCe GheÙeesie
Jeeuee nw, hegve: Jen peerJe hegodieue õJÙe kewâmes nes mekeâlee nw ? Ùeefo keâoeefÛeled Ùen peerJe õJÙe
hegodieue õJÙe nes peelee Deewj Mejerj Deeefo hegodieue õJÙe peerJeheves keâes Øeehle nes peeles leye lees
‘hegodieue cesje nw’ Fme Øekeâej lesjer ceevÙelee melÙe nes mekeâleer Leer uesefkeâve ØelÙe#e ceW ner FmeceW
efJejesOe efoKelee nw, osKees ! Mejerj kesâ Yeerlej mes Deelcee DeeÙeg meceehle nesles ner efvekeâue peeleer
nw, keâYeer keâesF& Deelcee Mejerj keâes ueskeâj hejueeskeâ veneR peelee nw~
JeemleJe ceW efveMÛeÙeveÙe mes Ùen peerJe Megæ, yegæ, efÛeÛÛecelkeâej ¤he Skeâ %eeve oMe&ve
mJeYeeJeer ner nw leLee JÙeJenejveÙe mes hegodieue veÙe Mejerj kesâ meeLe mebyebOe jKeles ngS Yeer mJeÙeb
keâYeer DeÛesleve—peÌ[¤he veneR ngDee nw FmeerefueS DeeÛeeÙe&ieCe Gmes yeej-yeej mebyeesefOele
keâjles ngS keânles nQ efkeâ ns Deelceved ! ‘DeefÙe keâLeceefhe ce=lJee’ let pewmes-lewmes cej-heÛekeâj Yeer
DeLee&led hetCe& heefjßece keâjkesâ efkeâmeer lejn DeelcelelJe keâer ÛeÛee& ceW jme ues~ pewmes—heÌ[esmeer kesâ
megKe-og:Ke ceW otmeje heÌ[esmeer Deheveer menevegYetefle efoKeueeles ngS Yeer Deblejbie mes megKeer-ogKeer
veneR neslee nw; Gmeer Øekeâej mes Mejerj kesâ megKe—ogKe ceW let Yeer n<e&-efJe<eeo mes heefjCele ve neskeâj
DeelceleòJe ceW ueerve neskeâj Gmekeâe DevegYeJe keâj Deewj Gme Mejerj kesâ meeLe Dehevesheve keâe ceesn
ÚesÌ[ os~
pewmes ceelee-efhelee Deheveer mebleeve keâes ÙeesiÙe yeveeves nsleg Gmes oC[ Yeer osles nQ Gmeer Øekeâej
ieg™ Yeer Deheves efMe<ÙeeW keâes cees#e Øeehle keâjeves nsleg keâ[gJes MeyoeW kesâ Éeje Gmekeâer leeÌ[vee Yeer
keâjles nQ, FmeceW oes<e veneR ØelÙegled iegCe nw~ ieg™ kesâ keâšg MeyoeW keâes menve keâjves Jeeuee efMe<Ùe
ner MeerIeÇ Deelcee keâe GlLeeve keâj heelee nw~
ßeer peÙemesveeÛeeÙe& kesâ Devegmeej GheÙeg&keäle ieeLeeDeeW keâer ›eâce mebKÙee 28, 29, 30 nw~
Ùes leerveeW ieeLeeSB jlve$eÙe keâer hetCe&lee keâes yeleueeves Jeeueer nQ~ ØelÙeskeâ meeOeg keâes FvnW ùoÙebiece
DeJeMÙe keâjvee ÛeeefnS leLee ßeeJekeâeW keâes Fve hej ßeæe keâjles ngS Devlejelcee yeveves keâe
ØeÙeeme keâjvee ÛeeefnS~ efve§eÙeveÙe mes peerJe kesâ yeejs ceW yeleeles nQ-
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (27)

peefo peerCees Ce mejerjb eflelLeÙejeÙeefjÙebmebLegoer ÛesJe~


meJJeeefJe nJeefo efceÛÚe lesCe og Deeoe nJeefo osnes~~26~~
JeJenejCeÙees Yeemeefo peerJees osnes Ùe nJeefo Keueg Fkeäkeâes~
Ce og efCeÛÚÙemme peerJees osnes Ùe keâoeefJe Skeâªes~~27~~
ØeYeg! Ùeefo Ùes peerJe Deew Mejerj Skeâ veneR nw~
lees leerLe&keâj Je cegefveÙeeW keâer mlegleer JÙeLe& nw~~
Fvekesâ Mejerj JeCe& Deeefo keâLeve JÙeLe& neW~
DeleSJe osn Deelce Skeâ keâLeve melÙe nes~~26~~
JÙeJenejveÙe keânlee nw peerJe osn Skeâ nw~
ns efMe<Ùe! Jen mebÙeesie keâes mJeerkeâej keâjs nw~~
uesefkeâve veneR efve§eÙe mes peerJe osn Skeâ nw~
JÙeJenej mes osneefo keâer mlegefle Yeer melÙe nw~~27~~
DeLe&—Ùeefo peerJe Mejerj veneR nw lees hegve: meYeer leerLeËkeâjeW, DeeÛeeÙeeX keâer mlegefle keâjvee
efceLÙee ner nes peeÙesiee, FmeefueS Deelcee Mejerj ner nw Ssmee mecePe ceW Deelee nw~
JÙeJenejveÙe keânlee nw efkeâ peerJe Deewj Mejerj efveefMÛele ner Skeâ nw efkeâvleg efveMÛeÙeveÙe
keâe keânvee nw efkeâ peerJe Deewj Mejerj keâYeer Yeer Skeâ heoeLe& veneR nQ~
efJeMes<eeLe&—Deblejbie Je yeefnjbie heefj«en keâes efpevneWves ÚesÌ[ efoÙee nw Ssmes efpeveeEueie
kesâ Oeejer, efJeMeeue mebIe kesâ veeÙekeâ, hebÛecekeâeue kesâ ØeYeeJekeâ DeeÛeeÙe& 108 ßeer kegâvokegâvo ves
Deheveer heefJe$e uesKeveer mes 84 heengÌ[ «ebLeeW keâer jÛevee keâer nw, Ssmee FeflenemekeâejeW ves Keespe keâj
mhe<š efkeâÙee nw~ Ssmes ceneve DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvo osJe ves meceÙemeej, efveÙecemeej, ØeJeÛevemeej,
jÙeCemeej Deeefo «ebLeeW ceW efveMÛeÙeveÙe Je JÙeJenejveÙe oesveeW veÙeeW kesâ efJe<eÙeeW keâe mLeeve-
mLeeve hej efJeJesÛeve keâjles ngS Deveskeâeble Âef<š keâes hee"keâeW kesâ mece#e Øeieš efkeâÙee nw keäÙeeWefkeâ
oesveeW ceW mes keâesF& Skeâ veÙe keâe keâLeve lees Skeâeble keâLeve nesiee Deewj Skeâeble keâLeve Deveskeâeble
veneR nes mekeâlee leLee pees Deveskeâeble veneR nesiee Jen mecÙekeädâ veneR nes mekeâlee~ Fmeer yeele keâes
Ghejeskeäle meceÙemeej «ebLejepe keâer ieeLee 26-27 mes mecePee pee mekeâlee nw~
ieeLee veb. 26 ceW efMe<Ùe ves DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvoosJe kesâ mece#e Skeâ ØeMve GheefmLele
efkeâÙee nw, efpemekeâe meceeOeeve DeeÛeeÙe& hejces<"er Éeje ieeLee veb. 27 ceW efoÙee ieÙee nw~
efMe<Ùe ves Deheves ØeMve keâes Fme Øekeâej Øeieš efkeâÙee nw efkeâ Deelcee Deewj Mejerj Ùeefo oes
heoeLe& nQ—he=Lekeädâ—he=Lekeädâ nQ leye lees leerLeËkeâjeW Deewj DeeÛeeÙeeX keâer mlegefle keâjvee efceLÙee nes
peeJesiee keäÙeeWefkeâ leerLeËkeâjeW keâer mlegefle keâjles ngS mJeÙeb DeeÛeeÙeeX ves efueKee nw ‘Éew kegâvosvogleg<eej
(28) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

nej OeJeueew ÉeefJevõveerueØeYeew—FlÙeeefo, DeLee&led oes leerLeËkeâj kegâvoheg<he, Ûevõcee, yehe&â Ùee
nej kesâ meceeve MJesle JeCe& Jeeues nQ FlÙeeefo Øekeâej mes leerLeËkeâjeW keâer mlegefle keâer nw leLee
DeeÛeeÙeeX keâer mlegefle keâjles ngS efueKee nw—
osmekegâuepeeFmegæe efJemegæceCeJeÙeCekeâeÙemebpegòee~
legcnb heeÙeheÙees®nefcen cebieuecelLeg ces efCeÛÛeb~~1~~ DeeÛeeÙe& Yeefòeâ~
DeLee&led osMe, kegâue Deewj peeefle mes Megæ, efJeMegæ ceve, JeÛeve, keâeÙe mes mebÙegòeâ ns
DeeÛeeÙe&JeÙe& ! Deehekesâ ÛejCekeâceue efvelÙe ner cesjs cebieue kesâ efueS nesJeW~ Ùen meye mlegefleÙeeB
JÙeLeË nes peeJeWieer keäÙeeWefkeâ Fve mlegefleÙeeW ceW lees Mejerj keâer ner mlegefle nw, Deelcee kesâ iegCe keâer yeele
lees nw ner veneR—Ssmeer cesjer Skeâebeflekeâ ceevÙelee nw~
Ghejeskeäle ØeMve keâe meceeOeeve DeeÛeeÙe&ßeer kegâvokegâvo osJe ves Deieueer ieeLee veb. 27 ceW
Fme Øekeâej efoÙee nw efkeâ JÙeJenejveÙe keânlee nw efkeâ keâLebefÛeled peerJe Je Mejerj Skeâ nw hejvleg
efveMÛeÙeveÙe keânlee nw efkeâ peerJe Je Mejerj keâoeefhe Yeer Skeâ veneR nw~ Ùener Deveskeâeble nw Deewj
Ùener Deveskeâeble Âef<š pewve oMe&ve keâe meej nw, ùoÙe nw~
Fme ieeLee keâer šerkeâe keâjles ngS DeeÛeeÙe&ßeer Dece=leÛebõ metefj ves efueKee nw—
‘‘Fn Keueg hejmhejeJeiee{eJemLeeÙeeceelceMejerjÙees: meceeJee|leleeJemLeeÙeeb
keâvekeâkeâueOeewleÙeesjskeâmkebâOeJÙeJenejJeodJÙeJenejcee$esCewJewkeâlJeb ve hegvee|veMÛeÙele:~
efveMÛeÙelees ¢eelceMejerjÙees®heÙeesieevegheÙeesiemJeYeeJeÙees: keâvekeâkeâueOeewleÙees:
heerleheeb[jg lJeeefo mJeYeeJeÙeesejf JeelÙebleJÙeefleefjkeälelJesvewkeâeLe&lJeevegheheòes: veeveelJecesJeslÙesJeb
efn efkeâue veÙeefJeYeeie:~ lelees JÙeJenejveÙesvewJe MejerjmleJevesveelcemleJevecegheheVeb~’’
‘‘Fme ueeskeâ ceW Deelcee Deewj Mejerj keâe Skeâ #es$eeJeieener mecyevOe nesves mes JÙeJenejcee$e
mes ner Fve oesveeW ceW SkeâlJe nw efkeâ ve efveMÛeÙeveÙe mes~ pewmes efkeâ meesvee Deewj ÛeeBoer keâes ieueekeâj
Skeâ keâj osves mes oesveeW Skeâceskeâ ¤he ceW efceue peeles nQ leye GveceW Skeâ mkebâOe—Skeâ eEhe[ keâe
JÙeJenej neslee nw, Jen JÙeJenej mes ner nw ve efkeâ JeemleJe ceW~ efveMÛeÙe mes Deelcee GheÙeesie
mJeYeeJe Jeeuee nw Deewj Mejerj peÌ[ mJeYeeJe Jeeuee nw, Fve oesveeW ceW DelÙevle efYeVelee nesves mes
FveceW Skeâ heoeLe& keâe nesvee mecYeJe veneR nw ØelÙegle efYeVe-efYeVehevee ner nw, Ùener lees veÙe
efJeYeeie nw~ pewmes efkeâ meesvee heerues mJeYeeJe Jeeuee nw Deewj ÛeeBoer mehesâo mJeYeeJe Jeeueer nw, Fve
oesveeW ceW mJeYeeJeYeso nesves mes DelÙevle efYeVelee ner nw, Skeâ¤helee veneR nw FmeefueS JÙeJenejveÙe
mes Mejerj keâer mlegefle keâjves mes ner Deelcee keâe mleJeve nes peelee nw~’’
Fmeer Øekeâej keâer šerkeâe efueKeles ngS DeeÛeeÙe&ßeer peÙemesve mJeeceer ves Deheveer šerkeâe kesâ
Deble ceW efueKee nw—
‘‘lele keâejCeeled JÙeJenejveÙesve osnmleJevesveelcemleJeveb Ùegkeäleb YeJeleerefle veeefmle oes<e:~’’
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (29)

‘‘FmeefueS JÙeJenejveÙe mes Mejerj keâe mleJeve keâjves mes Deelcee keâe mleJeve nes peelee nw
Ssmee Ùegòeâ GefÛele ner nw, FmeceW keâesF& oes<e veneR nw~’’
efJeMes<e—Fve oesveeW ieeLeeDeeW kesâ jÛeveekeâej YeieJeeve DeeÛeeÙe&ßeer kegâvokegâvo osJe SJeb
hejJeleea šerkeâekeâej DeeÛeeÙe& ßeer Dece=leÛevõ metefj Je ßeer peÙemesvemJeeceer leerveeW DeeÛeeÙeeX keâer
uesKeveer kesâ Éeje leòJe keâe Øeefleheeove keâjles ngS JÙeJenejveÙe kesâ keâLeve keâes GefÛele "njeÙee
ieÙee nw hegve: Deepe Ùeefo keâesF& cenevegYeeJe JÙeJenejveÙe keâes Pet"e—efceLÙee—DeØeÙeespeveerYetle
keânkeâj Gmekeâer Ghes#ee keâjW Ùee Gmekeâes nsÙe keânW lees Gvekeâe keâLeve ØeeceeefCekeâ kewâmes nes
mekeâlee nw ? Ùee lees Gvekesâ keâLeve keâes ieuele keânvee nesiee Ùee Ghejesòeâ leerveeW DeeÛeeÙeeX kesâ
keâLeve keâes efceLÙee keânvee nesiee keäÙeeWefkeâ oesveeW keâLeve hejmhej efJejesOeer nesves mes oesveeW lees melÙe
veneR nes mekeâles~ oesveeW ceW mes keâesF& Skeâ ner melÙe nes mekeâlee nw~ efheâj DeeÛeeÙeeX kesâ keâLeve keâes
efceLÙee "njevee lees yevesiee veneR FmeefueS mhe<š ¤he mes Ùener keânvee nesiee efkeâ pees JÙeJenejveÙe
keâes nsÙe keânkeâj ØeJeÛeve keâjles nQ Gvekeâe keâLeve DemelÙe keâLeve nw Je DeØeceeCeerkeâ keâLeve nw~
Dehes#ee Âef<š mes ner oesveeW veÙeeW keâe keâLeve keâjvee mecÙekeädâ nw Deewj oesveeW veÙe Deheves-Deheves
keâLeve kesâ Øeefle mecÙekeädâ nQ, GveceW peje Yeer mebMeÙe keâer yeele veneR nw FmeerefueS Ghejesòeâ ieeLee
keâer šerkeâe ceW Ùen efmeæ efkeâÙee ieÙee nw efkeâ JÙeJenejveÙe kesâ Éeje Mejerj keâer mlegefle keâjves mes
Deelcee keâer mlegefle nes peeleer nw Ssmee mecePevee ÛeeefnS Dele: Fme yeele keâes Deewj efJemleej mes
mecePeves kesâ efueS meceÙemeej keâer Ghejesòeâ ieeLeeDeeW keâes yeej-yeej heÌ{keâj Deheves ßeæeve keâes
mener keâj uesvee ÛeeefnÙes leLee osJe, Meem$e, ieg® keâer JÙeJenej mlegefle ceW keâYeer Øeceeo veneR
keâjvee ÛeeefnS yeefukeâ efJeveÙehetJe&keâ, ßeæeYeeJe mes keâer ieF& Yeefòeâ Je mlegefle mJeie& Deewj cees#e
keâes hejcheje mes Øeoeve keâjeves Jeeueer nw FmeceW Dešue efJeMJeeme jKevee ØelÙeskeâ mecÙeiÂef<š keâe
keâle&JÙe nw~
cegefvejepe keâes efpeleceesn yeleeles ngS keâne nw efkeâ-
pees ceesnb leg efpeefCeòee, CeeCemeneJeeefOeÙeb cegCeF Deeob~
leb efpeoceesnb meengb, hejcešd"efJeÙeeCeÙee eEJeefle~~32~~
efpeoceesnmme og peFÙee, KeerCees ceesnes nefJeppe meengmme~
leFÙee ng KeerCeceesnes, YeCCeefo mees efCeÛÚÙeefJeoteEn~~33~~
pees ceesn keâes GheMeeble keâj ßesCeer ceW ÛeÌ{ jns~
efvepe %eeveÙegòeâ Deelecee ceW ueerve nes jns~~
hejceeLe& kesâ %eelee GvnW efpeleceesn keân jns~
GheMeeble ceesn iÙeejJeW iegCemLeeve keâes keânW~~32~~
(30) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

efpemeves mecemle ceesnkeâce& veeMe keâj efoÙee~


Gmeves ner #eerCeceesn heo keâes Øeehle keâj efueÙee~~
Gvekeâes efn ieCeOejeefo #eerCeceesn keân jns~
Ùes yeejJeW iegCemLeeve kesâ efve«e&vLe cegveer nQ~~33~~
DeLe&—pees cegefvejepe ceesn keâes peerlekeâj Deelcee keâes %eeve mJeYeeJe mes heefjhetCe& DevegYeJe
keâjles nQ Gme meeOeg keâes hejceeLe& kesâ %eelee heg®<e ‘efpeleceesn’ keânles nQ~~32~~
ceesn keâes peerleves Jeeues meeOeg keâe efpeme meceÙe ceesn ve<š nes peelee nw Gme meceÙe
efveMÛeÙe kesâ Jesòee cegefve efveefMÛele ner Gve meeOeg keâes ‘#eerCeceesn’ Ssmee keânles nQ~~33~~
DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvo osJe ves Deelcee keâer efveMÛeÙemlegefle keâjles ngS Fve oesveeW ieeLeeDeeW
ceW efpeleceesn Deewj #eerCeceesn meb%ee Jeeues cegefveÙeeW keâes vecemkeâej efkeâÙee nw~ ÙeÅeefhe efpeleceesn
SJeb #eerCeceesn heoeW ceW keâesF& Meeefyokeâ DeLe&Yeso veneR nw leLeeefhe iegCemLeeve keâer Dehes#ee Yeso
yeleeles ngS ßeer peÙemesveeÛeeÙe& ves Deheveer leelheÙe&Je=efòe šerkeâe ceW ‘efpeleceesn’ mes ‘GheMeeble ceesn’
DeLee&led iÙeejnJeW iegCemLeeveJeleea cegefve keâes efueÙee nw keäÙeeWefkeâ ßeer kegâvokegâvo mJeeceer ves ner
Deieueer ieeLee ‘‘efpeoceesnmme og peFÙee KeerCees ceesnes nefJeppe meengmme’’ ceW Ùen mhe<š keâj
efoÙee nw efkeâ peye efpeleceesn cegefve kesâ mechetCe& ceesn ve<š nes peelee nw leye Jes #eerCeceesn cegefve
keânueeles nQ~
ÙeneB YeeJeer vewieceveÙe keâer Dehes#ee mes pees ceesn keâes peerleves ceW lelhej nQ GvnW efpeleceesn
keâer meb%ee Øeoeve keâj oer nw~ pewmes keâesF& jepee Ùegæ#es$e ceW Deheves Me$eg keâes yevoer yevee uesJes, Gme
meceÙe Me$eg kesâ peerefJele jnles ngS Yeer Gme jepee keâes efpeleMe$eg keân efoÙee peelee nw keäÙeeWefkeâ Me$eg
lees jepee kesâ DeOeerve nes Ûegkeâe nw leLee Jener jepee peye Deheves Me$eg keâes ceejkeâj mecetue ve<š
keâj oslee nw leye Jen hetCe&¤he mes efve<kebâškeâ neskeâj jepÙe keâe DeefOekeâejer yeve peelee nw leye Jen
#eerCeMe$eg Ùee Me$egÀeÙe keânueelee nw~ Fmeer Øekeâej mes ceesn keâes efpevneWves Deheves JeMe ceW keâj
efueÙee nw GvnW GheMeevle ceesn keâne nw Deewj efpevneWves ceesn keâce& keâes ve<š keâj efoÙee nw leLee
leerve IeeefleÙee keâceeX keâes ve<š keâjves kesâ meccegKe nQ GvnW #eerCeceesn keâne nw~ oesveeW ceW Devlej
Flevee nw efkeâ #eerCeceesn Jeeuee hegve: keâYeer ceesn keâes Øeehle veneR nes mekeâlee nw Deewj GheMeevle
ceesn Jeeues keâe ceesn hegve: Øeieš nes mekeâlee nw~
meceÙemeej keâes heÌ{les meceÙe ßeer peÙemesveeÛeeÙe& kesâ mejue MeyoeW hej DeJeMÙe OÙeeve osvee
ÛeeefnS pees meJe&$e cetue «ebLekeâej keâer ieeLeeDeeW keâe Deeies-heerÚs mevoYe& peesÌ[keâj ner DeLe&
keâjles nQ leLee ßeer Dece=leÛevõmetefj kesâ cevleJÙe keâe ner Kegueemee keâjles nQ~
otmejer yeele Fve ieeLeeDeeW ceW YeieJeeve keâer mlegefle keâes JÙeJenejveÙe Deewj efveMÛeÙeveÙe kesâ
efJeYeeie mes mhe<š efkeâÙee nw~ hetpÙe ieefCeveerØecegKe Deee|Ùekeâejlve ßeer %eeveceleer ceeleepeer ves 33
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (31)

JeeR ieeLee keâer DeelceKÙeeefle efnvoer šerkeâe kesâ YeeJeeLe& ceW efueKee nw—
‘JeemleJe ceW ÛelegLe& iegCemLeeveJeleea Deewj hebÛece iegCemLeeveJeleea ßeeJekeâ lees JÙeJenejveÙe
kesâ DeeßeÙe mes ner mlegefle keâjles nQ~ cegefvejepe ceve, JeÛeve, keâeÙe keâer ef›eâÙeehetJe&keâ JÙeJenejveÙe
kesâ DeeßeÙe mes ner mlegefle keâjles nQ Deewj hegve: efvee|Jekeâuhe OÙeeve ceW efmLele neskeâj efveMÛeÙemlegefle
¤he mes heefjCele nes peeles nQ~ henues Ùeefo keâesF& cegefve GheMece ßesCeer ceW ÛeÌ{ ieS lees Jes
‘efpeleceesnefpeve’ keânueeles nQ Deewj Ùeefo Jes ner cegefve ßesCeer mes Glejkeâj hegvejefhe #ehekeâ ßesCeer ceW
ÛeÌ{les nQ lees Jes ‘#eerCeceesnefpeve’ keânueeles nQ~ Ùes efpeleceesn iÙeejnJeW iegCemLeeveJeleea nQ Deewj
#eerCeceesn cegefve yeejnJeW iegCemLeeveJeleea nQ Ssmee mecePevee~’
Ùen lees ngF& yeele efpeleceesn Deewj #eerCeceesn keâer, Deye efveMÛeÙemlegefle kewâmes nesleer nw ? Fme
keâLeve keâe Øeefleheeove efkeâÙee peelee nw—DeeÛeeÙe& ßeer Dece=leÛevõ metefj ves 27 ceW keâueMekeâeJÙe
ceW JÙeJenej Deewj efveMÛeÙemlegefle keâes mhe<š efkeâÙee nw~
‘SkeâlJeb JÙeJenejlees ve leg hegve:........FlÙeeefo DeLee&led Mejerj Deewj Deelcee ceW JÙeJenejveÙe
mes SkeâlJe nw ve efkeâ efveMÛeÙeveÙe mes, FmeefueS Mejerj keâer mlegefle mes Deelcee keâer mlegefle
JÙeJenejveÙe mes nesleer nw ve efkeâ efveMÛeÙeveÙe mes~ efveMÛeÙeveÙe mes lees ÛewlevÙe keâer mlegefle mes ner
ÛewlevÙe keâer mlegefle nesleer nw~
ÙeneB efpeleWefõÙe nesvee ner efveMÛeÙemlegefle nw Ssmee keâne nw, Ùen efpelesefvõÙe DeJemLee cegefve
ngS efyevee mebYeJe veneR nw~
OeJeuee hegmlekeâ 9 ceW ‘‘Cecees efpeCeeCeb’’ met$e kesâ Devleie&le DeeÛeeÙe& ßeer Jeerjmesve mJeeceer
ves efpeve Meyo keâer JÙeeKÙee keâjles ngS keâne nw—
efpeCee ogefJene meÙeueosmeefpeCeYesSCe.....DeLee&led mekeâueefpeve Deewj osMeefpeve kesâ Yeso mes
efpeve oes Øekeâej kesâ nesles nQ~ pees IeeefleÙee keâceeX keâe #eÙe keâj Ûegkesâ nQ Jes mekeâue efpeve nQ~ Jes
keâewve nQ ? Dejnble Deewj efmeæ~ Fvemes Flej DeeÛeeÙe&, GheeOÙeeÙe Deewj meeOeg leer›e keâ<eeÙe,
FefvõÙe SJeb ceesn keâes peerleves Jeeues nesves mes osMeefpeve keânueeles nQ~
efveMÛeÙemlegefle lees efvee|Jekeâuhe OÙeeve ceW ner nesleer nw~ peneB hej mlegefle, mleglÙe Deewj
mleeslee keâe Yeso ner veneR jnlee nw JeneR efveMÛeÙe mlegefle Øeieš nesleer nw~ Fmemes henues ÛeewLes
iegCemLeeve mes ueskeâj Ú"s iegCemLeeve lekeâ Yeer JÙeJenejveÙe kesâ Deeefßele JÙeJenejmlegefle nesleer
nw~ pewmee efkeâ mJeÙeb ßeer kegâvokegâvo osJe ves oMe YeefkeäleÙeeW keâer jÛevee keâjkesâ JÙeJenejmlegefle keâe
ØeceeCe Øemlegle efkeâÙee nw~
DeeÛeeÙe&ßeer efpevemesve mJeeceer ves DeeefohegjeCe ceW YesoveÙe keâer efJeJe#ee mes mlegefle Deeefo
Ûeej YesoeW keâe megvoj JeCe&ve efkeâÙee nw—
(32) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

mlegefle: hegCÙeiegCeeslkeâere|le: mleeslee YeJÙe: ØemeVeOeer:~


efveef<šleeLeex YeJeebmleglÙe: heâueb vewßesÙemeb megKeb~~
YeieJeeve kesâ hegCÙe iegCeeW keâe mleJeve keâjvee mlegefle nw, ØemeVe yegefæ Jeeuee YeJÙeelcee
mleJeve keâjves Jeeuee mleeslee nw, ns YeieJeved ! Deehe ke=âleke=âlÙe ngS YeieJeeved mlegefle kesâ ÙeesiÙe
nesves mes mleglÙe nQ Deewj Gme mlegefle keâe heâue cees#emegKe nw~ Ùes ÛeejeW Yeso peneB meceehle nes peeles
nQ JeneR DeYeso DeJemLee ceW efveMÛeÙe mlegefle Ieefšle nesleer nw~
Fme Øekeâej GheÙeg&keäle Fve oes ieeLeeDeeW ceW efpeleceesn Deewj #eerCeceesn keâe ue#eCe yeleekeâj
DeelceeLeea cegefve keâes efve§eÙe mlegefle keâjves keâer ØesjCee Øeoeve keâer nw~ FvnW mecePekeâj Jele&ceeve kesâ
meeOeg leLee ßeeJekeâeW keâes JÙeJenej mlegefle keâjles ngS efveMÛeÙe keâe ßeæeve keâjvee ÛeeefnS
ceesn cesje veneR nw Fme yeele keâes yeleeles ngS keânles nQ-
pen Ceece keâesefJe hegefjmees hejoJJeefceCebefle peeefCeogb ÛeÙeefo~
len meJJes hejYeeJes CeeTCe efJecegbÛeos CeeCeer~~35~~
CeeflLe cece keâes efJe ceesnes yegpPeefo GJeDeesie SJe Denefcekeäkeâes~
leb ceesnefCecceceòeb meceÙemme efJeÙeeCeÙee eEJeefle~~36~~
pewmes keâesF& heg®<e hejeF& Jemleg peevekeâj~
efveef§ele ner ÚesÌ[ oslee nw hejõJÙe ceevekeâj~~
Jewmes ner hejJemlet keâes ÚesÌ[ cegveer pees yeves~
Jes hej efJeYeeJe YeeJe ÚesÌ[ efvepe ceW ner jceW~~35~~
efve§eÙe mes cesje keâesF& veneR ceQ ve efkeâmeer keâe~
ceQ Skeâ %eeÙekeâ ™he ntB hej ceW veneR jcelee~~
Gme cenemeeOeg keâes ner efvece&celJe keâne nw~
Megæelce %eeefveÙeeW ves GvnW Megæ keâne nw~~36~~
DeLe&—pewmes peiele ceW keâesF& heg®<e ‘Ùen hejõJÙe nw’ Ssmee peevekeâj Gmes ÚesÌ[ oslee nw
Jewmes ner mecemle hejYeeJeeW keâes ‘hej’ Ssmee peevekeâj %eeveer GvnW ÚesÌ[ oslee nw~~35~~
‘‘ceesn cesje keâesF& Yeer veneR nw, ceQ Skeâ GheÙeesie mJe¤he ner ntB’’ Ssmee pees peevelee nw
Gmekeâes meceÙe kesâ peeveves Jeeues heg®<e ceesn mes efvece&ce keânles nQ~~36~~
efJeMes<eeLe&—DeeÛeeÙe&ßeer kegâvokegâvoosJe keâer Ghejeskeäle ieeLeeDeeW keâer šerkeâe keâjles ngS
DeelceKÙeeefle šerkeâekeâej efoiecyej pewveeÛeeÙe& ßeer Dece=leÛevõmetjer ves Deheveer šerkeâe ceW efueKee nw
efkeâ pewmes keâesF& heg®<e Yeüce mes Oeesyeer kesâ Iej mes otmejs keâe Jem$e ueekeâj Deewj Gmes Dehevee mecePe
keâj mees ieÙee~ Gmeves Ùen veneR peevee efkeâ Ùen DevÙe efkeâmeer keâe Jem$e nw hegve: DevÙe heg®<e
Gmekesâ Jem$e kesâ DebÛeue keâes KeeRÛekeâj Gmes peyejomleer veive keâjles ngS yeesuee ‘‘let peuoer
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (33)

G"’’ Ùen yeoue keâj DeeÙee ngDee Jem$e cesje nw, cesje Jem$e cegPes os os~ yeej-yeej Ssmes JeÛeve
megvekeâj Deewj meYeer efÛevneW mes Gme Jem$e keâes DeÛÚer lejn osKekeâj Gmeves efveefMÛele keâj efueÙee
efkeâ Ùen Jem$e hejeÙee ner nw~ leye Ssmee peevekeâj %eeveer mecePeoej neslee ngDee Gmekesâ Jem$e keâes
MeerIeÇ ÚesÌ[ oslee nw~ Fmeer Øekeâej Ùen Deelcee Yeer Yeüeefvle mes hejkeâerÙe YeeJeeW keâes DeLee&led
hejheoeLeeX keâes «enCe keâj GvnW Dehevee mecePe keâj Deheves ceW ner mLeeefhele keâj DeLee&led Deheves
mes Skeâ¤he ceevekeâj mJeÙeb De%eeveer neskeâj mees jne Lee leye ieg®osJe ves Gmes hejYeeJe keâe
YesoefJe%eeve keâjekeâj Skeâ DeelceYeeJe¤he keâjeles ngS keâne efkeâ ‘‘let MeerIeÇ ner peeie—
meeJeOeeve nes pee, Ùen lesjer Deelcee Skeâ ner nw~’’ Fme Øekeâej yeej-yeej ieg® kesâ Éeje keâns ieÙes
ßegle kesâ JeÛeveeW keâes megvekeâj leLee mechetCe& efÛevneW mes DeÛÚer lejn hejer#ee keâjkesâ Fmeves
efveefMÛele keâj efueÙee efkeâ Ùes meye hej YeeJe nQ—heewodieefuekeâ nesves mes hej nQ, hegve: Ssmee
peevekeâj Jener peerJe %eeveer neslee ngDee MeerIeÇ ner Gve mecemle hej YeeJeeW keâes ÚesÌ[ oslee nw~
Fmeer yeele keâes leelheÙe&Je=efòe šerkeâekeâej ßeer peÙemesveeÛeeÙe& ves Yeer mhe<š efkeâÙee nw efkeâ
efpeme Øekeâej Jem$e kesâ Demeueer ceeefuekeâ kesâ Éeje yeej-yeej mebyeesOes peeves hej Jen De%eeveer peerJe
Gme Jem$e keâes hejeÙee mecePe keâj ÚesÌ[ oslee nw Gmeer meceÙe mes Jen %eeveer nes peelee nw Gmeer
Øekeâej mebmeej ceW heefjYeüceCe keâj jns De%eeveerpeveeW keâes efoiecyej pewve Deelce%e cegefvejepeeW kesâ
Éeje mecyeesOes peeves hej hejJemleg SJeb hejYeeJeeW keâes hej mecePe keâj ÚesÌ[ oslee nw Deewj
MegæesheÙeesie ceW efmLele neskeâj Deheveer Deelcee kesâ efÛevleve ceW ueie peelee nw, Gmes meodieg® kesâ
GheosMe mes ner Fme yeele keâe %eeve nes heelee nw efkeâ ceQ Skeâ ntB, Ùes hej YeeJe cesjs veneR nQ~ Ssmes
Yeso efJe%eeve keâes Øeehle ieg® efoiecyej pewve efve«eËLe cegefveÙeeW kesâ mecyeesOeves mes ner Ssmeer Âef<š Øeehle
nesleer nw~
Deieueer ieeLee veb. 36 keâer šerkeâe keâjles ngS Fmeer yeele keâes Deewj mhe<š efkeâÙee nw
DeeÛeeÙe& ßeer Dece=leÛevõ metefj ves~ Fme ieeLee ceW DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvo osJe ves keâne nw efkeâ
ceesn cesje keâesF& Yeer veneR nw, ceQ lees Skeâ GheÙeesie mJe¤he ntb~ JeemleJe ceW Ùen yeele yengle ner
mejue meer Øeleerle nesleer nw efkeâ ceesn cesje kegâÚ Yeer veneR nw uesefkeâve YesoefJe%eeveer Deelcee efpemeves
mecemle yee¢e heefj«en keâes efleueleg<e cee$e mecePekeâj Deewj Gmes ÚesÌ[keâj efve«eËLe oer#ee «enCe
keâj ueer nw Gmes ner Fme yeele keâe %eeve keâjeÙee pee jne nw efkeâ ceesn veecekeâ pees YeeJe keâce& nw
Jen Yeer lesje keâesF& veneR nw FmeefueS let efkeâmeer mes Yeer ceesn cele keâj! Ùen Âef<š Yeer Gmeer keâer
nes mekeâleer nw efpemeves mecemle hejheoeLeeX mes cegBn hesâj efueÙee nw, cee$e keâce&Me$egDeeW mes Ùegæ
keâjkesâ Gve hej efJepeÙe Øeehle keâjvee Ûeenlee nw~ Gme meceÙe keâoeefÛeled efMe<Ùe heefjkeâj Deeefo
hejheoeLe& Ùee efceLÙeelJe jeieeefo heefjCeeceeW ceW SkeâlJe veneR mLeeefhele keâj uesJes, FmeerefueS yeej-
yeej mecyeesOeve keâjkesâ Gmes Yeso %eeve Øeehle keâjeves keâe Ghe›eâce nes jne nw~
(34) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

ÙeneB Ùen efJeMes<e mecePeves keâe nw efkeâ Ùen YesoefJe%eeve ÛelegLe& iegCemLeeve kesâ ÙeesiÙe
YesoefJe%eeve keâer yeele veneR nw, ÙeneB hej mehlece iegCemLeeve kesâ ÙeesiÙe MegæesheÙeesie keâer Yetefcekeâe
ceW ues peeves kesâ efueS cegefvejepeeW keâes mebyeesOeve efkeâÙee pee jne nw~ leYeer lees DeeÛeeÙe& ßeer peÙemesve
mJeeceer ves efueKee nw efkeâ õJÙe ceesn SJeb YeeJe ceesn Ùes oesveeW cesjs kegâÚ Yeer veneR nQ keäÙeeWefkeâ cesjer
Deelcee Megæ efve§eÙeveÙe mes š¿eslkeâerCe& Skeâ %eeÙekeâ mJeYeeJe Jeeueer nw, Ssmeer cesjer Deelcee keâe
Fve ceesn Deeefo mes keäÙee mecyevOe nw keäÙeeWefkeâ Ùes lees heewodieefuekeâ nQ Deewj cesjer Deelcee ÛewlevÙe
Oeeleg mes efvee|cele nw~ pewmes megJeCe& Deewj jpele oesveeW OeelegSb Deueie-Deueie nQ Gmeer Øekeâej
Deelcee Deewj hegodieue oesveeW ceW DelÙevle ue#eCe Yeso nw~ Fme keâejCe Fve oesveeW keâe efveMÛeÙeveÙe
mes keâesF& mecyevOe nes ner veneR mekeâlee nw~ Fme yeele keâes mecePekeâj Deelcee ceW efmLele nesves Jeeues
mJemebJesove %eeveer, Jeerlejeie Yeso efJe%eeveer, MegæesheÙeesie ceW efmLele cegefvejepe MeerIeÇ ner ceesn mes
Deheves keâes efYeVe keâj uesles nQ Fmeer Øekeâej ceesn kesâ meceeve ner DevÙe efpeleves Yeer YeeJe keâce&, õJÙe
keâce& Je veeskeâce& ¤he efJeYeeJe heefjCeece Je hejheoeLe& nQ Gve meyemes Deheveer Deelcee keâes he=Lekeädâ
keâj uesves hej ner Jeerlejeie Yeso efJe%eeve neslee nw, Jeerlejeie mecÙekeädâoMe&ve neslee nw~ Fmeer kesâ
DeJeuecyeve mes MegkeäueOÙeeve ceW Dee®Ì{ neskeâj Ùen peerJe kesâJeue%eeve ¤heer ue#ceer keâes Øeehle
keâjves ceW meheâue nes heelee nw Dele: hejheoeLeeX mes Deheveer Deelcee keâes he=Lekeädâ keâjves keâe efvejvlej
DeYÙeeme keâjles jnvee ÛeeefnS leeefkeâ Skeâ efove Ssmee DeeS efkeâ hejheoeLe& Deelcee mes he=Lekeädâ
neskeâj cee$e %eeÙekeâ mJe¤he Deelcee keâe ner DeJeuecyeve Mes<e jn peeÙes~ Fmeer yeele keâe
DeYÙeeme keâjves Jeeues Jeerlejeieer mevle efMej hej Debieer"er peuee osves hej Yeer Deheves OÙeeve mes
ÛeueeÙeceeve veneR nesles nQ, Ùener meÛÛeer Jeerlejeielee nw, Fmeer meÛÛeer Jeerlejeielee keâer Øeeefhle keâe
GheeÙe Ghejesòeâ oesveeW ieeLeeDeeW ceW keâ®Ceeyegefæ mes DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvoosJe ves yeleeÙee nw~
Deelcee kesâ ÙeLeeLe& mJe™he keâes yeleeles ngS 38JeeR ieeLee ceW keâne nw-
Denefcekeäkeâes Keueg megæes obmeCeCeeCeceFDees meoe¤heer~
CeefJe DeeflLe cepPe eEkeâefÛeefJe DeCCeb hejceeCegefceòebefhe~~38~~
ceQ MegæveÙe mes Skeâ ntB Megæelce ™he ntB~
oMe&ve meg%eeveceÙe meoe jnlee De™efhe ntB~~
hejõJÙe Yeer hejceeCeg cee$e cesjs veneR nQ~
JÙeJenej mes nQ ÙeÅeheer efve§eÙe mes veneR nQ~~38~~
DeLe&—ceQ Skeâ ntb, efveefMÛele ner Megæ ntb, oMe&ve-%eeveceÙe ntb Deewj meoe De¤heer ntb~
DevÙe hejõJÙe hejceeCegcee$e Yeer cesje kegâÚ Yeer veneR nw~
efJeMes<eeLe&—Fme ieeLee ceW DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvoosJe ves Deelcee keâer JeemleefJekeâ
efmLeefle keâe efÛe$eCe Øemlegle efkeâÙee nw~
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (35)

mebmeejer ØeeCeer Deelcee keâes veevee Øekeâej mes YeüeefvleJeMe efJeefYeVe ¤heeW ceW osKelee Ûeuee Dee
jne nw FmeerefueS Fmekesâ meeLe ueieer ngF& Deveeefokeâeueerve efceLÙeelJe keâer Jeemevee Útšleer veneR nw~
ØeeflemeceÙe jeie És<e ceesn kesâ JeMeerYetle neskeâj Deheves mJe¤he keâes Yetue Ûegkeâe nw Deewj %esÙe
heoeLeeX ceW ner DeelcemLe neskeâj megKe-og:Ke keâer hejbheje keâes meceehle veneR keâj hee jne nw~
hejcekeâe®efCekeâ DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvoosJe ves Fmeer yeele keâes mecePeeves kesâ efueS Fme ieeLee ceW
Deelcee kesâ mJe¤he keâes Keesuekeâj jKe efoÙee nw~ Skeâ-Skeâ Meyo DecetuÙe nw Deewj efÛevleve
keâjves ÙeesiÙe nw~
ØeLece efJeMes<eCe efueÙee nw ‘‘ceQ Skeâ ntB’’—Fmekeâe mhe<šerkeâjCe keâjles ngS DeelceKÙeeefle
šerkeâekeâej efoiecyej pewveeÛeeÙe& ßeer Dece=leÛebõmetefj ves efueKee nw efkeâ mecemle ›eâce Deewj De›eâce
mes nesves Jeeues pees JÙeeJeneefjkeâ YeeJe, Gve YeeJeeW mes ceQ Yeso keâes Øeehle veneR neslee nttB Dele: ceQ
Skeâ ntb keäÙeeWefkeâ ceQ efÛevcee$e Deekeâej Jeeuee ntB~ otmeje efJeMes<eCe efueÙee nw efkeâ ‘‘ceQ efveefMÛele
ner Megæ ntB’’—Fme efJe<eÙe keâe mhe<šerkeâjCe DeeÛeeÙe& ßeer Dece=leÛevõmetefj ves Deheveer šerkeâe
ceW Fme Øekeâej efkeâÙee nw efkeâ veejkeâer, efleÙeËÛe, ceveg<ÙeeW Deewj osJe heÙee&Ùe Ùes Ûeej Yeso leLee peerJe
keâes ÚesÌ[keâj Mes<e Dee" lelJe—DepeerJe, hegCÙe, heehe, DeeœeJe, yebOe, mebJej, efvepe&je Deewj
cees#e, Ùes meye JÙeJenejveÙe mes nQ, ceQ Fvemes DelÙevle efYeVe ntB Dele: ceQ efve§eÙeveÙe mes Megæ ntb
keäÙeeWefkeâ ceQ šbkeâeslkeâerCe& Skeâ %eeÙekeâ mJeYeeJe Jeeuee ntB~ leermeje efJeMes<eCe ieeLee ceW DeeÛeeÙe& ßeer
kegâvokegâvoosJe ves ØeÙegòeâ efkeâÙee nw efkeâ ‘‘ceQ oMe&ve%eeveceÙe ntB’’—Fmekeâe mhe<šerkeâjCe Fme
Øekeâej nw efkeâ Ùen Deelcee GheÙeesie mJe¤he nw Deewj GheÙeesie oMe&ve%eeveceÙe nw FmeefueS
oMe&ve%eeve keâes ÚesÌ[keâj DevÙe ¤he Deelcee nes ner veneR mekeâlee~ Deieuee efJeMes<eCe nw efkeâ ‘‘ceQ
meoe De¤heer ntB’’—¤he kesâ Ûeej Yeso ceeves ieÙes nQ—mheMe&, jme, iebOe Deewj JeCe&~ Deelcee
keâe ve lees keâesF& mheMe& nw, ve efn Deelcee keâe keâesF& jme nw, ve iebOe nw Deewj ve efn Gmekeâe keâesF&
JeCe& nw FmeefueS hejceeLe& Âef<š mes lees Deelcee De¤heer ner nw FmeerefueS meoe De¤heer keâne ieÙee
nw~ Deefvlece yeele efueKeer nw efkeâ ‘‘DevÙe hejõJÙe hejceeCegcee$e Yeer cesje kegâÚ veneR
nw’’—mebmeej ceW Deveble %esÙe nw efpevekesâ efveefceòe mes, Ùen Deelcee jeie, És<e, ceesn, efceLÙeelJe
ceW heÌ[keâj Deheves mJe¤he keâes Yetuekeâj hejheoeLe& keâes ner Dehevee ceeve yew"lee nw leYeer lees GveceW
Deemeefkeäle nesleer nw uesefkeâve ÙeneB hej DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvoosJe ves yeleeÙee nw efkeâ Deheveer
Deelcee keâes ÚesÌ[keâj DevÙe hejceeCegcee$e Yeer hejõJÙe cesje veneR nw~ peye Fme Øekeâej keâer Âef<š
Øeehle nes peeleer nw lees Ùen Deelcee ceesn keâes peÌ[cetue mes ve<š keâj Deheves ceW %eeve keâer pÙeesefle
keâes Øeieš keâjles ngS Megæelcee keâe DevegYeJe keâjkesâ kesâJeue%eeveer hejceelcee yeve peelee nw~
Fme ieeLee keâer šerkeâe keâjles ngS DeeÛeeÙe& ßeer Dece=leÛevõmetefj ves šerkeâe kesâ Deble ceW
keâueMe keâeJÙe efueKekeâj peerJe keâes Meeble jme ceW [tyeves keâer ØesjCee keâer nw GvneWves keâeJÙe ceW
(36) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

efueKee nw—‘ns mecemle ueeskeâ kesâ peerJeeW ! pees Meeble jme mecemle ueeskeâ heÙeËle GÚue jne nw
Ssmes Fme Meevle jme ceW Deehe meye Skeâ meeLe ner ceppeve—DeJeieenve keâjes—FmeceW [gyekeâer
ueieeDees~ Ùen YeieJeeve Deelcee %eeve mecegõ nw Ùen efJeYeüce—Yeüeefvle¤he Ûeeoj keâes Meefòeâ mes
[gyees keâjkesâ—otj keâjkesâ Deehe meJeeËie mes Øeieš ngDee nw~ Fmekesâ Meeble jme ¤he peue ceW Deehe
DeJeieenve keâjes~’ Fmekeâe DeefYeØeeÙe Ùen nw efkeâ pewmes mecegõ keâer DeeÌ[ ceW kegâÚ Dee peeS leye
peue veneR oerKelee nw Deewj peye DeeÌ[ otj nes peeS leye peue efoKeeF& osves ueielee nw Deewj
ØesjCeemJe¤he nes peelee nw efkeâ DeeDees FmeceW [gyekeâer ueieeDees~ Gmeer Øekeâej Ùen Deelcee peye
ceesn mes DeeÛÚeefole nes jne Lee leye Fmes Fmekeâe mJe¤he veneR efoKelee Lee hej peye Yeüce otj
ngDee leye Gmes Deheves mJe¤he keâe Yeeve nes ieÙee Dele: DeeÛeeÙe&osJe ØesjCee osles nQ efkeâ Ùen
Deelcee %eeve¤heer jme mes ueyeeueye Yeje ngDee nesves mes Skeâ mecegõ kesâ meceeve nw~ Fme %eeve
mecegõ ceW Deehe meYeer ueesie Skeâ meeLe efveceive nes peeJees Deewj FmeceW DeJeieenve keâj Deveeefokeâeueerve
mebmeej leehe keâes otj keâj hetCe& metKe keâe DevegYeJe keâjes~
Fmeer yeele keâes hetpÙe ieefCeveerØecegKe Deee|Ùekeâejlve ßeer %eeveceleer ceeleepeer ves Fme ieeLee
keâer efnvoer šerkeâe keâjles ngS efueKee nw efkeâ Deveeefokeâeue mes Ùen peerJe ceesn GoÙe mes De%eeveer
nes jne Lee, peye efoiecyej cegefvejepe ßeerieg® ves keâ®Cee keâjkesâ Deelcee keâe yeesOe keâjeÙee leye
Fmeves Ùen mecePe efueÙee efkeâ ‘‘ceQ Skeâ nttb, Megæ ntB, oMe&ve%eeveceÙe ntB, Decete|lekeâ ntb, DevÙe
hejceeCegcee$e Yeer hejõJÙe cesje kegâÚ Yeer veneR nw~’ Ssmee Yeeve nesves mes oMe&ve, %eeve, Ûeeefj$e kesâ
meeLe Skeâlee ngF&~ celeueye henues Yeso jlve$eÙe keâes «enCe keâj Ú"s iegCemLeeve ceW ØeJe=efòe¤he
Ûeeefj$e keâes heeueves ueiee heMÛeeled DeYesojlve$eÙe kesâ yeue mes ßesCeer ceW DeejesnCe keâj hetCe&%eeveer
yeve ieÙee leye ceesn keâce& keâe peÌ[cetue mes veeMe nes ieÙee~
Ghemebnej—ÛelegLe&-hebÛeceiegCemLeeveJeleea ie=nmLe Deewj ßeeJekeâ keâes peye YesoefJe%eeve
kesâ yeue mes Ùen Âef<š Øeehle nes peeleer nw efkeâ ceQ Megæ-yegæ Skeâ ntB, DevÙe hejceeCegcee$e Yeer cesje
veneR nw leye Fme Âef<š keâes Øeehle keâj Jen heg®<eeLe& kesâ yeue mes Deheveer efÚheer ngF& Megæ-yegæ
Meefòeâ keâes Øeieš keâjvee Ûeenlee nw~ Ùen efveef§ele nw efkeâ efve§eÙe Âef° keâes Øeieš keâjves kesâ efueS
Yeso%eeve Yeer pe¤jer nw Deewj Yeso%eeve kesâ meeLe ner JÙeJenej Ûeeefj$e Yeer pe¤jer nw FmeefueS Jen
ßeeJekeâ efpeveeEueie keâes OeejCe keâj DeLee&led pewvesÕejer oer#ee «enCe keâj ueslee nw keäÙeeWefkeâ peye
lekeâ pewvesÕejer oer#ee «enCe veneR keâjsiee leye lekeâ MegæesheÙeesie keâer Yetefcekeâe keâe, Jeerlejeielee keâe
met$eheele ner veneR nes mekeâlee Deewj peye lekeâ Gme Yetefcekeâe ceW DeejesnCe ner veneR nesiee leye lekeâ
Gmekeâer Øeeefhle Yeer DeekeâeMeheg<he kesâ meceeve ner jnsieer FmeefueS efoiecyej pewve cegefvejepe ner
ßesCeer ceW DeejesnCe keâjkesâ MegkeäueOÙeeve keâer Yetefcekeâe ceW Deheves keâes hejõJÙe mes he=Lekeädâ keâj uesles
nQ Deewj #ehekeâ ßesCeer ceW DeejesnCe keâj oMeJeW iegCemLeeve ceW ceesn keâes mecetue ve° keâj 12 JeW
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (37)

iegCemLeeve ceW hetCe& Jeerlejeie meb%ee keâes Øeehle keâj heeles nQ, he§eeled yeejnJeW iegCemLeeve kesâ Devle
ceW Mes<e leerve IeeefleÙee keâceeX keâe veeMekeâj kesâJeue%eeveer DenËle DeJemLee, hejceMegæ DeJemLee
Øeieš nes peeleer nw Dele: Fme ieeLee keâes heÌ{keâj Ùen peerJe heg®<eeLe&Meerue yeves leLee Deheveer
JeemleefJekeâ mecheefòe keâer Øeeefhle nsleg efve«eËLe DeJemLee OeejCe keâj mecemle hej heoeLeeX mes cecelJe
nšekeâj Megæ, yegæ Skeâ %eeÙekeâ YeeJe Deelcee ceW efveceive nesves keâe meewYeeiÙe Øeehle keâjW~ Deye
peerJe keâes šbkeâeslkeâerCe& ue#eCe Jeeuee yeleeles ngS 49JeeR ieeLee ceW keânles nQ-
Dejmece¤JeceiebOeb DeJJeòeb ÛesoCeeiegCecemeöb~
peeCe DeeEueieiienCeb peerJeceefCeeföªmeb"eCeb~~49~~
efve§eÙe mes peerJe jme iebOe jefnle keâne nw~
DeJÙeòeâ, cetefle& FefvõÙe efJejefnle keâne nw~~
efve:Meyo nw veefnb «enCe efÛevneefo mes nes~
mebmLeeve Deeefo veefnb efve§eÙe peerJe ceW neW~~49~~
DeLe&—peerJe jme jefnle nw, ¤he jefnle nw, iebOe jefnle nw; DeJÙekeäle nw, Ûeslevee iegCe
mes jefnle nw, Meyo jefnle nw, efkeâmeer Yeer efÛevn mes «enCe ceW Deeves Jeeuee veneR nw leLee efpemekeâe
Deekeâej keâne veneR pee mekeâlee, Ssmee peevees~
YeeJeeLe&—DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvo mJeeceer ves Fme ieeLee ceW ‘‘peerJe hejceeLe& mJe¤he
Skeâ šbkeâeslkeâerCe& ue#eCe Jeeuee nw’’ Ssmee yeleeÙee nw~
Fme ieeLee keâer DeelceKÙeeefle šerkeâe keâjles ngS ßeer Dece=leÛevõ metefj ves efueKee nw—pees
Ùen peerJe nw Jen efveÙece mes 1. hegodieueõJÙe mes efYeVe nw, GmeceW jme iegCe efJeÅeceeve veneR nw
FmeefueS Dejme nw~ 2. hegodieueõJÙe kesâ iegCeeW mes efYeVe nesves mes mJeÙeb jmeiegCe Jeeuee veneR nw
Dele: Dejme nw~ 3. hejceeLe& mes hegodieueõJÙe keâe mJeeceer veneR nw FmeefueS õJÙesefvõÙe kesâ
DeJeuecyeve mes Deehe jme ¤he veneR neslee nw Dele: Dejme nw~ 4. mJeYeeJe mes #eeÙeesheMeefcekeâ
YeeJe keâe DeYeeJe nesves mes Ùen YeeJesefvõÙe kesâ DeJeuecyeve mes jefnle nesves mes Yeer Dejme nw~ 5.
mekeâue efJe<eÙeeW ceW meeOeejCe Skeâ mebJesove heefjCeece mJeYeeJe Jeeuee nesves mes Ùen kesâJeue Skeâ
jme kesâ Jesove—DevegYeJe heefjCeece Jeeuee veneR nw Dele: Dejme nw~ 6. mechetCe& %esÙe—peeveves
ÙeesiÙe heoeLe& Deewj %eeÙekeâ—peeveves Jeeuee Deelcee Fve oesveeW ceW leeoelcÙe—Skeâ¤helee keâe
efve<esOe nesves mes Ùen peerJe jme keâes peeveves ¤he mes heefjCele nesles ngS Yeer mJeÙeb jme ¤he mes
heefjCele veneR nesves mes Yeer Dejme nw~ ÙeneB ‘Ún’ Øekeâej mes peerJe kesâ jme keâe efve<esOe keâjkesâ
‘Dejme’ efmeæ efkeâÙee nw~
Fmeer Øekeâej DeeÛeeÙe& ßeer Dece=leÛevõ mJeeceer ves peerJe keâes Dejme, De¤heer, iebOe jefnle,
DeJÙekeäle Deeefo efmeæ keâjles ngS ØelÙeskeâ kesâ meeLe Ghejesòeâ Ún-Ún nsleg oskeâj peerJe Gme
(38) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

¤he keäÙeeW veneR nw, Ùen YeueerYeeBefle yeleeÙee nw~


Fmeer ieeLee keâer šerkeâe keâjles ngS DeeÛeeÙe& ßeer peÙemesve mJeeceer ves DelÙevle mejue MeyoeW
Éeje ieeLee keâe YeeJe Keesuekeâj Fme Øekeâej jKee nw—
efveMÛeÙeveÙe mes Ùen peerJe jme, ¤he, iebOe, mheMe& Deewj Meyo mes jefnle nw~ ceve ceW nesves
Jeeues keâece, ›eâesOe Deeefo efJekeâuhe kesâ efJe<eÙe mes jefnle nesves mes Ùen peerJe DeJÙeòeâ nw—met#ce
nw~ hegve: kewâmee nw ? Megæ Ûeslevee iegCe Ùegòeâ nw~ hegve: efkeâme ¤he nw ? efveMÛeÙeveÙe mes
mJemebJesove %eeve keâe efJe<eÙe nesves mes Ùen peerJe DeeEueieiienCe nw—efkeâmeer nsleg mes «enCe veneR
efkeâÙee pee mekeâlee nw~ hegve: Ùen meceÛelegjœe Deeefo Ún mebmLeeveeW mes jefnle nw~ Fme Øekeâej Fve
GheÙeg&òeâ efJeMes<eCe mes efJeefMe<š pees keâesF& heoeLe& nw Jener Megæ peerJe nw, GheeosÙe—«enCe keâjves
ÙeesiÙe nw, ns efMe<Ùe ! Ssmee legce mecePees~
ÙeneB leelheÙe& Ùen nw efkeâ Megæ efveMÛeÙeveÙe mes pees meye hegodieueõJÙe mecyevOeer JeCee&efo
iegCe Deewj Meyoeefo heÙee&ÙeeW mes jefnle nw, meJe& õJÙesefvõÙe, YeeJesefvõÙe, ceveesiele jeieeefo efJekeâuheeW
keâe efJe<eÙe veneR nw~ Oece&, DeOece&, DeekeâeMe Deewj keâeue õJÙe leLee Deheves mes Deefleefjòeâ Mes<e
peerJe õJÙe Fve meyemes efYevve Deveble oMe&ve, %eeve, megKe, JeerÙe& Jeeuee nw Jener Megæelcee nw~ Jener
DehetJe& nw Deewj Jener GheeosÙe nw~ Ssmee ceevekeâj heJe&le, iegheâe, ieJnj ceW efmLele neskeâj
efvee|Jekeâuhe, efveceexn, efvejbpeve, efvepe Megæelcee kesâ OÙeeve ¤he hejcemeceeefOe mes GlheVe megKe¤heer
Dece=lejme keâer DevegYetefle ue#eCe OÙeeve ceW efmLele neskeâj meJe& ØeÙelve mes efvepe Megæelcee keâe
OÙeeve keâjvee ÛeeefnS~
efJeMes<eeLe&—DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvo mJeeceer ves meceÙemeej ceW mLeeve-mLeeve hej
Megæelcee keâer Øeeefhle kesâ efueS efve§eÙeveÙe Deewj JÙeJenejveÙe Fve oesveeW veÙeeW keâe DeJeuecyeve
uesles ngS peerJe õJÙe kesâ JeemleefJekeâ mJe¤he keâes Deheves efMe<ÙeeW kesâ mece#e Øemlegle efkeâÙee nw
keäÙeeWefkeâ Ùen efveleevle melÙe nw efkeâ JÙeJenej kesâ efyevee efve§eÙe veneR nesiee, Gmeer Øekeâej Ùen Yeer
hetCe& melÙe nw efkeâ efve§eÙe kesâ efyevee Megæelce oMe&ve veneR nesiee~ meceÙemeej keâe mee#eeled DevegYeJe
keâjves Jeeues efoiecyej pewve cegefvejepe Ú"s-meeleJeW iegCemLeeve ceW DemebKÙeeleeW yeej Petues kesâ
meceeve Petueles ngS MegæesheÙeesie keâer Øeeefhle kesâ efueS ØeÙelveMeerue jnles nQ~ GvnW ner mecePeeles ngS
DeeÛeeÙe&ßeer kegâvokegâvoosJe ves Ghejesòeâ ieeLee keâes efueKekeâj yeleeÙee nw efkeâ hegodieue õJÙe kesâ pees
iegCe nw leLee Gve iegCeeW mes Ùegòeâ pees Yeer heoeLe& ™he heÙee&ÙeW %esÙe ¤he mes Fme mebmeej ceW
efJeÅeceeve nQ Gme Deelcee keâe—Megæ peerJe keâe ue#eCe Yeso nesves mes Ùen peerJe Gme ¤he veneR
nw~ GoenjCe kesâ efueS jme, ¤he, iebOe, mheMe& Ùes hegodieue kesâ iegCe nQ SJeb Ûeslevee ue#eCe peerJe
keâe iegCe nw Dele: hegodieue õJÙe keâYeer Ûeslevee ue#eCe Jeeuee nes veneR mekeâlee, ve ner peerJe õJÙe
keâYeer jme ¤he Deeefo mJe¤he nes mekeâlee nw~ Fmeer Øekeâej Meyoeefo hegodieue keâer heÙee&ÙeW nQ hegve:
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (39)

peerJe Gme ¤he Yeer kewâmes nes mekeâlee nw ? peerJe õJÙe lees Skeâ %eeÙekeâ, šbkeâeslkeâerCe& YeieJeeve
Deelcee nw Gmekeâe hegodieue kesâ meeLe JÙeJenejveÙe mes mebmeej DeJemLee ceW efceßeCe lees efoKe jne
nw uesefkeâve Gme efceßeCe DeJemLee ceW Yeer Yeso%eeveer mecÙei°er Deelcee Ùen mecePelee nw efkeâ cesje
Deelcee hegodieue kesâ efJekeâejeW mes DelÙevle efYeVe nw, Ùen cee$e mebÙeesie mecyevOe nw Deewj mebÙeesie
mecyevOe Gme Øekeâej Deelcee mes efYeVe nw efpeme Øekeâej m$eer mes heg®<e, efhelee mes heg$e Deeefo LeesÌ[s-
LeesÌ[s meceÙe kesâ efueS mebÙeesieer yeve peeles nQ~ hegve: Ùes meye Yeer Deheveer-Deheveer meòee mes Deueie
jnles nQ Deewj Skeâ efove Deueie nes peeles nQ Gmeer Øekeâej JÙeJenejveÙe mes Ùen peerJeelcee mebmeej
ceW hegodieue kesâ meeLe Skeâ #es$eeJeieener mecyevOe mLeeefhele keâj ueslee nw efheâj Yeer efve§eÙeveÙe mes
oesveeW õJÙe he=Lekeädâ-he=Lekeädâ meòee Jeeues nQ Deewj 16 leeJe kesâ Éeje Megæ efkeâÙes ieÙes mJeCe& kesâ
meceeve Ùen Deelcee Yeer MegæesheÙeesie ¤he MegkeäueOÙeeve kesâ Éeje Megæ keâer pee mekeâleer nw, peYeer
Deheves JeemleefJekeâ mJe¤he keâes Øeehle keâj mekeâleer nw DeLee&led hejceelcee mJe¤he yeve mekeâleer nw~
Ùen ieeLee DeeÛeeÙe&ßeer kegâvokegâvo mJeeceer keâes DelÙevle efØeÙe jner nw peYeer lees GvneWves
meceÙemeej kesâ meeLe-meeLe hebÛeeefmlekeâeÙe Deewj ØeJeÛevemeej ceW Yeer Fme ieeLee keâes efueÙee nw~
DeleSJe Fme ieeLee keâes heÌ{keâj nceW Deheveer Deelcee kesâ JeemleefJekeâ mJe¤he keâes henÛeeve
keâj Deeiece heæefle mes MegYeesheÙeesieer yevekeâj MegæesheÙeesie keâer Yetefcekeâe keâes Øeehle keâjves keâe
GheeÙe pees efoiecyej oer#ee nw Gmes mJeerkeâej keâj mecemle hej heoeLeeX mes efJecegKe neskeâj Deelcee
keâe OÙeeve keâjvee ÛeeefnS Deewj peye lekeâ Fme DeJemLee keâer Øeeefhle ve nes mekesâ leye lekeâ
efoiecyej cegefvejepe pees Fme Yetefcekeâe keâer Øeeefhle kesâ efueS ØeÙelveMeerue nQ Gvekeâer Yeefòeâ keâjles
jnvee ÛeeefnS~ iegCemLeeve kesâ yeejs ceW yeleeles ngS DeeÛeeÙe& 68JeeR ieeLee ceW keânles nQ-
ceesnCekeâccemmegoÙee og JeefCCeÙee pes Fces iegCeªeCee~
les keân nJebefle peerJee pes efCeÛÛeceÛesoCee Gòee~~68~~
iegCeLeeve Deeefo pees Deeiece ceW yeKeeves~
Jes ceesnkeâce& kesâ GoÙeeefokeâ mes ceeves~~
Ùes efvelÙe ner DeÛesleve ceeves ieS nQ~
efheâj peerJe kewâmes Yeuee Jes ner ngS nQ~~68~~
DeLe&—pees Ùes iegCemLeeve nQ Jes ceesnveerÙe keâce& kesâ GoÙe mes ner keâns ieÙes nQ Jes hegve:
peerJe kewâmes nes mekeâles nQ ? keäÙeeWefkeâ Ùes efvelÙe ner DeÛesleve keâns ieÙes nQ~
GheÙeg&òeâ ieeLee kesâ Thej DeeÛeeÙe&ßeer Dece=leÛebõ metefj SJeb ßeerpeÙemesve mJeeceer Fve oesveeW
DeeÛeeÙeeX ves Deheveer-Deheveer šerkeâeSB efueKeer nQ efkeâvleg Dece=leÛevõ mJeeceer kesâ Devegmeej Ùen 68
veb. keâer ieeLee nw peyeefkeâ ßeerpeÙemesveeÛeeÙe& kesâ Devegmeej 73 veb. keâer ieeLee nw~ pees Yeer nes, oesveeW
DeeÛeeÙeeX ves DevevÙe ßeæe YeefòeâhetJe&keâ ßeer kegâvokegâvoeÛeeÙe& kesâ ieeLeeiele YeeJeeW keâes ner
(40) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

Deheves-Deheves MeyoeW ceW JÙekeäle efkeâÙee nw~ Fmemes Deefleefjòeâ GvneWves keâesF& Meyo efvepe ceevÙeleeJeeÛeer
veneR jKee nw~
meJe&ØeLece DeelceKÙeeefle šerkeâe ceW Kegueemee nw efkeâ—‘efceLÙeeÂ<šÙeeoerefve iegCemLeeveeefve
efn.......~
DeLee&led pees Ùes efceLÙeeÂef<š Deeefo iegCemLeeve nQ, Jes heewodieefuekeâ ceesnveerÙe keâce& Øeke=âefle
kesâ GoÙehetJe&keâ nesves mes efvelÙe DeÛesleve nQ keäÙeeWefkeâ keâejCe kesâ Deveg¤he ner keâeÙe& nesles nQ~ pewmes
efkeâ peew kesâ yeerpe mes peew ner GlheVe nesles nQ Gmeer Øekeâej hegodieue keâceeX mes GlheVe ngS iegCemLeeve
Deeefo hegodieue ner nQ ve efkeâ peerJe, Ùen yeele mJeÙeb efmeæ nes ieF& DeleSJe jeieefo YeeJe peerJe
veneR nw Ùen efve§eÙeveÙe keâe keâLeve ngDee~
Deeies keâueMekeâeJÙe ceW ßeer Dece=leÛevõ metefj keânles nQ—
DeveeÅevebleceÛeueb mJemebJesÅeefceob mhegâšb~
peerJe: mJeÙeb leg ÛewlevÙecegÛÛew§ekeâÛekeâeÙeles~~41~~
Deveeefo Devevle efve§eue, pees mJeevegYeJe Øekeâš Ûesleve mJe™he~~
peerJe mJeÙeb oerhekeâJeled ØekeâeMeceeve DeefleMeÙe mJe™he~~41~~
Ùen peerJe õJÙe hegodieueeefo DevÙe õJÙeeW keâer Dehes#ee veneR jKeves mes mJele: efmeæ nw
keäÙeeWefkeâ ÛewlevÙe kesâ Deefleefjòeâ Ùen DevÙe ¤he mes GheueyOe ner veneR neslee nw~ Ùen meJe& õJÙeeW
ceW ßes<" nesves mes ÛekeâÛekeâeÙeceeve—osoerhÙeceeve neslee jnlee nw~ Ùen peerJe õJÙe Deveeefo,
Deveble nw keäÙeeWefkeâ ve lees Fmekeâer keâYeer Glheefòe nesleer nw Deewj ve ner Fmekeâe Deble mebYeJe nw~
Deheves Éeje Deehe DevegYeJe ceW Deeves mes mJemebJesÅe nw, ÛewlevÙemJeYeeJeer nesves mes JÙeòeâ nw~ Fve
efJeMes<eCeeW mes Ùegòeâ DeefJeveeMeer Deelcee keâe %eeve keâjeles ngS DeeÛeeÙe&ßeer keânles nQ efkeâ ns
Yeso%eeefveÙeeW! Ssmes peerJe keâe ner Deehe DeJeuebyeve uesJees~
hegve: ‘‘peerJeeopeerJeefceefle......FlÙeeefo 43 JeW keâueMekeâeJÙe ceW yeleeÙee nw efkeâ’’ ÛewlevÙeue#eCe
peerJe õJÙe mes DepeerJe õJÙe efyeuekegâue efYeVe nw~ mJeÙeb MeesYeeÙeceeve Ssmes peerJe keâe %eeveerpeve
DevegYeJe keâjles nQ lees Yeer De%eeveerpeveeW keâe Ùen Je=eEæiele ngDee DeceÙee&efole ceesn kewâmee ve=lÙe
keâj jne nw ? Denes ! DeeMÛeÙe& keâer yeele nw DeLeJee yeÌ[s Keso keâer yeele nw~
Fme Deveeefokeâeueerve mebmeej ¤heer veešdÙeMeeuee ceW Ùen hegodieue ner ve=lÙe keâj jne nw
keäÙeeWefkeâ jeieeefo pees hegodieue kesâ efJekeâej nQ Gvemes efJe®æ Megæ ÛewlevÙe OeelegceÙe cete|lemJe¤he
Ùen peerJe nw~ peye Deelcee efvee|Jekeâuhe OÙeeve ceW ueerve neskeâj Yeso%eeve ¤heer Deejs mes keâceeX keâes
keâeš-keâeškeâj Deueie keâj oslee nw lees peerJe Deewj DepeerJe oesveeW he=Lekeädâ-he=Lekeädâ nes peeles nQ~
Gmeer ieeLee keâer leelheÙe&Je=efòe šerkeâe ceW DeeÛeeÙe&ßeer peÙemesvemJeeceer keânles nQ—
efveceexnhejceÛewlevÙeØekeâeMeue#eCe hejceelceleòJe.......~
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (41)

DeLee&led efveceexn ÛewlevÙe ØekeâeMe ue#eCe pees hejceelceleòJe nw Gmekesâ Øeeflehe#eYetle Deveeefo
DeefJe%ee keâoueer-kesâues kesâ keâo—peÌ[mJe¤he mebleeve—hejcheje mes Øeehle ngS ceesnveerÙe
keâce& kesâ GoÙe mes nesves Jeeues iegCemLeeve keâns ieÙes nQ~ ÙeÅeefhe DeMegæ efveMÛeÙeveÙe mes Ùes Ûesleve
nQ efheâj Yeer Megæ efve§eÙeveÙe mes efvelÙe ner DeÛesleve nQ~
GheÙeg&òeâ oesveeW šerkeâeDeeW keâer hetpÙe ieefCeveerØecegKe Deee|Ùekeâe ßeer %eeveceleer ceeleepeer ves
‘‘%eevepÙeesefle’’ efnvoer šerkeâe keâjles ngS meceÙemeej «ebLe ceW efJeMes<eeLe& efueKee nw—
‘‘Fme ieeLee ceW DeeÛeeÙe&ßeer kegbâokegbâoosJe ves ceesnveerÙe keâce& kesâ efveefceòe mes nesves Jeeues
iegCemLeeve ¤he heefjCeeceeW keâes Yeer DeÛesleve keân efoÙee nw~ efJeÛeej keâjkesâ osKee peeS lees lesjnJeW
iegCemLeeve ceW DenËle kesâJeueer nQ DeLeJee iÙeejnJeW iegCemLeeve ceW ceesnveerÙe keâce& meJe&Lee GheMeeble
nes Ûegkeâe nw Dele: ÙeneB Yeer ceesnveerÙe keâce& keâe GoÙe veneR nw~ celeueye 11JeW mes 14JeW
iegCemLeeve lekeâ ceesnveerÙe keâce& keâe GoÙe ve nesles ngS Yeer Ùeesie kesâ efveefceòe mes Ùee DevÙe keâceeX
kesâ GoÙe mes iegCemLeeve meb%eeSb nQ~
Ùes meYeer iegCemLeeve ¤he heefjCeece meJe&Lee DeÛesleve veneR nQ, keâLebefÛeled Megæ efveMÛeÙeveÙe
keâer Âef<š mes ner DeÛesleve nQ, DeMegæ efve§eÙeveÙe mes Ûesleve ner nQ keäÙeeWefkeâ mebmeej ceW DenËle
YeieJeeved lekeâ Yeer meYeer peerJe Fve iegCemLeeve ¤he ner nQ, cee$e Skeâ efmeæ hejceelcee ner
iegCemLeeve mes hejs nQ~
leelheÙe& Ùen efvekeâuee efkeâ ÛelegLe& iegCemLeeve mes Ú"s iegCemLeeve lekeâ peerJe ßeæe mes ner
Deheves keâes iegCemLeeve mes jefnle efmeæ, Megæ YeieJeeve mecePeles nQ~ Deeies efvee|JekeâuheOÙeeveer cegefve
MegæesheÙeesie ceW efmLej neskeâj Deelcee keâes iegCemLeeve YeeJeeW mes jefnle Megæ DevegYeJe keâjles nQ,
hegve: oMeJeW iegCemLeeve ceW hengBÛekeâj ceesn keâes meJe&Lee ve<š keâj kesâJeueer nes peeles nQ, Deveblej
DeIeeefleÙee keâceeX keâes Yeer ve<š keâj iegCe mLeeveeleerle efmeæ nes peeles nQ Dele: mJeYeeJeÂef<š mes
Deelcee keâes Megæ iegCemLeeveeleerle mecePekeâj JÙeJenejveÙe kesâ Deeefßele Ûeeefj$e keâes OeejCe keâj
Deelcee keâes Megæ keâjves keâe heg®<eeLe& keâjvee ÛeeefnS~ efveMÛeÙeeYeemeer yevekeâj Deelcee keâes Megæ
keânles ngS lÙeeie Deewj lÙeeieer mes De®efÛe veneR keâjveer ÛeeefnS~
Skeâ DevÙe YeeJeeLe& ceW Yeer hetpÙe ceeleepeer ves peerJe kesâ ÛewlevÙeue#eCe keâe Kegueemee efkeâÙee nw—
‘peerJe keâe ÛewlevÙe ue#eCe Ssmee nw efkeâ pees DeJÙeeefhle, DeefleJÙeeefhle Deewj DemebYeefJe Fve
leerveeW oes<eeW mes jefnle nw~ Ùeefo peerJe keâe cee$e Decete|lekeâ ue#eCe keâj oW lees Ùen ue#eCe Oece&,
DeOece&, DeekeâeMe Deewj keâeue FveceW Ûeuee peelee nw efkeâvleg ÛewlevÙe ue#eCe Skeâ Ssmee ue#eCe nw
pees DevÙe õJÙeeW ceW veneR heeÙee peeves Jeeuee DemeeOeejCe ue#eCe nw~ Fme ue#eCe kesâ Éeje ner
peerJe kesâ melÙemJe¤he keâes mecePekeâj Gmekeâer Gheemevee keâjveer ÛeeefnS~’
Fme meceÙemeej «ebLe ceW lees cee$e cegefveÙeeW keâes ner DeelcemeccegKe nesves kesâ efueS mebyeesOeve
(42) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

efkeâÙee ieÙee nw~ efpevneWves mecemle yee¢eeYÙeblej heefj«en keâes ÚesÌ[keâj veive efoiecyej Jes<e OeejCe
efkeâÙee nw Jes ner Fme ÛewlevÙe Deelcee keâer Gheemevee kesâ mee#eeled DeefOekeâejer nes mekeâles nQ keäÙeeWefkeâ
pees ie=nmLe ßeeJekeâ DeYeer DeMegYe jeie, hebÛesefvõÙe efJe<eÙeeW keâe ner lÙeeie ve keâj mekeâe Jen Yeuee
Deelcee keâe oMe&ve kewâmes keâj mekeâlee nw ? Dele: henues lees yee¢e heefj«en ÚesÌ[vee ner heÌ[siee
leYeer meceÙemeej keâer hee$elee Øeehle nes mekeâleer nw pewmes—ÛeeJeue keâe Thejer efÚuekeâe Glejs
efyevee Devoj keâer ueeefuecee otj veneR nes mekeâleer nw Gmeer Øekeâej yee¢e «ebLeer ÚesÌ[s efyevee mJeYeeJe
keâer Øeeefhle veneR nes mekeâleer nw~
Fme ieeLee kesâ Devle ceW ‘‘peerJeepeerJeeefOekeâej keâe meejebMe’’ hetpÙe ßeer %eeveceleer ceeleepeer
ves efJemleej mes efoÙee nw pees ØelÙeskeâ meceÙemeejer hee"keâ kesâ efueS he"veerÙe nw~ FmeceW ØeejbYe mes
ueskeâj 73 ieeLeeDeeW lekeâ kesâ mecemle efJe<eÙe keâes meb#eshe ceW Keesuee ieÙee nw leLee oesveeW DeeÛeeÙeeX
Éeje ceevÙe ieeLeeDeeW keâe uesKeepeesKee Yeer efoÙee nw~
cegKÙe ¤he mes Fme ieeLee keâe leelheÙe& Ùener nw efkeâ ceesnveerÙe keâce& mes GlheVe ngS jeieeefo
heefjCeece efve§eÙeveÙe mes Deelcee kesâ veneR nQ Dele: heg®<eeLe& kesâ yeue hej Fve jeieeefo YeeJeeW keâes
ÚesÌ[ves keâe ØeÙeeme keâjvee ÛeeefnS~
GheÙeesie kesâ efJekeâejer heefjCeeceeW keâes yeleeles ngS 89JeeR ieeLee ceW keâne-
GJeDeesiemme DeCeeF& heefjCeecee efleCCe ceesnpegòemme~
efceÛÚòeb DeCCeeCeb DeefJejefoYeeJees Ùe CeeÙeJJees~~89~~
ceesner mebmeejer ØeeCeer kesâ leerveeW Deveeefo heefjCeece keâns~
keäÙeeWkeâer Gmekeâe GheÙeesie meoe leerveeW mJe™he heefjCeceve keâjs~~
efceLÙee, De%eeve leLee DeefJejefle Ùes YeeJe efJekeâejer nesles nQ~
Ùes keâns DeMegæ peerJe ceW ner veefnb Megæ peerJe kesâ nesles nQ~~89~~
DeLe&—ceesn mes meefnle nesves kesâ keâejCe efceLÙeelJe, De%eeve Deewj DeefJejefle Ùes leerve
efJekeâejer heefjCeece Deveeefokeâeue mes GheÙeesie (Deelcee) kesâ nQ, Ssmee peevevee ÛeeefnS~
meceÙemeej «ebLejepe ceW DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvo mJeeceer ves mLeeve-mLeeve hej YesoefJe%eeve
keâes oMee&les ngS Ùen efmeæ efkeâÙee nw efkeâ Fme osn¤heer osJeeueÙe ceW efJejepeceeve šbkeâeslkeâerCe&,
Megæ-yegæ, ÛewlevÙe mJe¤heer Skeâ YeieJeeve Deelcee efJejepeceeve nw, Jen YeieJeeve Deelcee
Deveeefokeâeue mes keâce& kesâ efveefceòe mes mebmeej ceW YeüceCe keâjleer ngF& Yeer Megæ-yegæ, ÛewlevÙe
mJe¤heer Deheves mJeYeeJe YeeJe keâes veneR ÚesÌ[leer nw efpeme Øekeâej mes keâerÛeÌ[ ceW heÌ[keâj meesvee
Deheves mJeYeeJe keâes veneR ÚesÌ[lee nw~ efveMÛeÙeveÙe mes Deelcee keâer Meefòeâ keâes yeleeves Jeeueer Ssmeer
yeele keâes megvekeâj efkeâmeer efMe<Ùe ves DeeÛeeÙe&ßeer mes ØeMve hetÚe efkeâ ns YeieJeved ! peye Deelcee Fme
Øekeâej keâer Megæ heefjCeefle Jeeueer nw lees efceLÙeelJe, De%eeve Deewj DeefJejefle Ùes heefjCeece hegve:
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (43)

efkeâmekesâ nQ~ Fme ØeMve kesâ nesves hej ner ßeerkegâvokegâvo mJeeceer ves Fme ieeLee keâes efueKeles ngS
efMe<Ùe keâes mecePeeÙee efkeâ efceLÙeelJe, De%eeve Deewj DeefJejefle Ùes leerveeW GheÙeesieceÙeer ÛewlevÙe
mJeYeeJeer Deelcee kesâ ner heefjCeece nQ Deewj Gmekeâe keâejCe nw ceesnveerÙe keâce&~ ceesnveerÙekeâce& kesâ
keâejCe ner Ùen Deelcee Fve leerve efJekeâejer heefjCeece mes Ùegòeâ nes jner nw~
Fmeer yeele keâes Fme ieeLee keâer šerkeâe keâjles ngS efoiecyej pewveeÛeeÙe& ßeer Dece=leÛevõ metefj
efueKeles nQ efkeâ Ùen Deelcee ÙeÅeefhe mJeYeeJe heefjCeceve keâer meeceLÙe& Jeeuee nw efheâj Yeer
Deveeefokeâeue mes ceesnveerÙe keâce& kesâ GoÙe mes Ùegòeâ nes jne nw FmeerefueS efceLÙeeoMe&ve, De%eeve
Deewj DeefJejefle Ssmes leerve Yeso¤he heefjCeece kesâ efJekeâej Jeeuee osKee pee jne nw~ efpeme Øekeâej
mes mheâefškeâ ceefCe mJeÙeb ceW mJeÛÚ nw leLee mJe mJe¤he keâer GppJeuelee keâer Øeiešlee ¤he
heefjCeece Jeeuee nw efheâj Yeer veerues, njs, heerues Ssmes leerve jbie kesâ DeeßeÙe mes Gme-Gme jbie Jeeuee
efoKeves ueielee nw Ssmes ner Deelcee kesâ Deveeefokeâeueerve ceesn keâe DeeßeÙe nesves mes efceLÙeeoMe&ve,
De%eeve Deewj DeefJejefle Ùes leerveeW heefjCeece efJekeâejer heefjCeefle Jeeues nQ Ssmee peevevee ÛeeefnS~
Fme ieeLee keâes mhe<š keâjles ngS hetpÙe ieefCeveerØecegKe Deee|Ùekeâejlve ßeer %eeveceleer
ceeleepeer ves efJe<eÙe keâes Deewj Kegueemee keâjles ngS mecePeeÙee efkeâ Fme ieeLee kesâ Devegmeej GheÙeesie
kesâ DeLee&led Deelcee kesâ leerve Øekeâej nQ Deewj Ùes Deveeefokeâeueerve nQ~ ØeMve Ùen neslee nw efkeâ pees
Deveeefo neslee nw Gmekeâe Devle kewâmes nesiee, pewmes megces® heJe&le Deveeefo nw Dele: Deveble nw,
uesefkeâve meJe&Lee Ssmeer yeele veneR nw~ Fme yeele keâes Skeâ GoenjCe osles ngS hetpÙe ceeleepeer ves
yeleeÙee efkeâ—YeieJeeve ceneJeerj kesâ efhelee jepee efmeæeLe& keâer efhelee-heg$e hejbheje Deveeefo mes
Ûeueer Dee jner Leer efkeâvleg YeieJeeve ceneJeerj ves efJeJeen veneR efkeâÙee efpememes Gvekeâer efhelee-heg$e
hejcheje keâe Ùeneb mes Devle nes ieÙee Dele: Deveeefo nesles ngS Yeer Deveble veneR keâne pee mekeâlee~
otmeje GoenjCe Deewj osefKeÙes—yeerpe—Je=#e keâer hejcheje Deveeefo nw—yeerpe mes Je=#e Deewj
Je=#e mes yeerpe Deveeefokeâeue mes Ûeuelee Dee jne nw efheâj Yeer Deepe Ùeefo Skeâ yeerpe keâes peuee
efoÙee peeJes lees Gmekeâer Deeies keâer hejcheje ÙeneR meceehle nes peeÙesieer~ Fmeer Øekeâej ceesn mes Ùegòeâ
GheÙeesie kesâ Ùes leerve Yeso Deveeefokeâeueerve nQ—efceLÙeelJe, De%eeve Deewj DeefJejefle~ FvnW ner
efceLÙeeoMe&ve, efceLÙee%eeve Deewj efceLÙeeÛeeefj$e keânles nQ~ Fvekeâes ve<š keâjves kesâ efueS mecÙeioMe&ve,
mecÙei%eeve Deewj mecÙekeädâÛeeefj$e ceeves ieÙes nQ, Ùen jlve$eÙe ner cees#e keâe ceeie& nw Deewj Fmekeâer
efJekeâejer efmLeefle mebmeej ceeie& nw Ssmee mecePekeâj Deveeefo mes Ûeues Dee jns efceLÙeeoMe&ve, De%eeve
Deewj DeefJejefle keâes Deveble ve mecePekeâj FvnW meceehle keâjves keâe GheeÙe keâjvee nw Deewj Fmekeâe
meerOee-meeOee GheeÙe Skeâ ner nw—jlve$eÙe keâes mJeerkeâej keâjvee~ jlve$eÙe keâer mJeerkeâejlee
keäÙee nw ? jlve$eÙe kesâ oes Yeso nQ-Skeâ nw JÙeJenej jlve$eÙe Deewj otmeje nw efveMÛeÙe
jlve$eÙe~ efveMÛeÙe jlve$eÙe meeOÙe nw Deewj JÙeJenej jlve$eÙe meeOeve nw~ JÙeJenej jlve$eÙe kesâ
(44) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

meeOeve mes ner efveMÛeÙe jlve$eÙe ¤he meeOÙe keâer efmeefæ nes mekeâleer nw~ Ú"s-meeleJeW iegCemLeeve
ceW heefjCeefle keâjves Jeeues YeeJeeEueieer efoiecyej cegefvejepe kesâ ner JÙeJenej jlve$eÙe ceevee ieÙee nw
Deewj Fme JÙeJenej keâes OeejCe keâjves Jeeues ner cegefvejepe efveMÛeÙe jlve$eÙe ‘‘pees efkeâ OÙeeve keâer
Skeâe«e heefjCeefle ¤he Megkeäue OÙeeve kesâ Éeje Øeehle efkeâÙee pee mekeâlee nw’’ Gmes Øeehle keâjles nQ~
Ùener OÙeeveeefive Fme Deveeefokeâeueerve ceesn keâer Jeemevee keâes ve<š keâjves ceW meceLe& nes heeleer nw
efpemekesâ Éeje efceLÙeelJe, De%eeve Deewj DeefJejefle keâes Yemce keâjkesâ IeeefleÙee-DeIeeefleÙee keâceeX
keâes peueekeâj Fme Deelcee keâes kesâJeue%eeve Øeehle keâje oslee nw~
meceÙemeej keâer Fme ieeLee keâes heÌ{keâj Ùener DeJeOeejCee keâjveer ÛeeefnS efkeâ Deveeefokeâeueerve
DeMegæ GheÙeesie keâes Megæ efkeâÙee pee mekeâlee nw Deewj Gmekesâ GheeÙe keâes Deheveevee DeJeMÙe ner
ÛeeefnS~ Deelcee kesâ keâòe=&lJe YeeJe keâes yeleeles ngS 91JeeR ieeLee ceW keâne nw efkeâ-
peb kegâCeF YeeJeceeoe keâòee mees nesefo lemme YeeJemme~
keâcceòeb heef j Ceceos leef ÿ e meÙeb heg i ieueb oJJeb ~ ~91~~
pees peerJe efpeme meceÙe efpeve YeeJeeW mes efpeve YeeJeeW keâes keâjlee nw~
Gve ner YeeJeeW keâe keâòee& yeve heefjheefjCeefle keâes efvepe keânlee nw~~
Fme lejn efJekeâejer nesves hej pees hegodieue hejceeCet Deeles~
Jes Deelcee kesâ mebie yebOe keâjkesâ mJeÙecesJe keâce&meb%ee heeles~~91~~
DeLe&—Deelcee efpeme YeeJe keâes keâjlee nw Jen Gme YeeJe keâe keâlee& nes peelee nw~ Ssmeer
efmLeefle ceW hegodieue õJÙe mJeÙeb keâce& ¤he mes heefjCeceve keâj peelee nw~
YeeJeeLe&—efheÚueer ieeLeeDeeW ceW DeeÛeeÙe&ßeer kegâvokegâvo osJe ves Ùen yeleeÙee Lee efkeâ
efceLÙeelJe, De%eeve Deewj DeefJejefle Ùes leerveeW heefjCeece Deveeefokeâeueerve nQ Deewj ceesn mes meefnle
Deelcee kesâ nQ~ Fmeer yeele keâes šerkeâekeâej DeeÛeeÙe&ßeer Dece=leÛevõ peer Je DeeÛeeÙe& ßeer peÙemesve
peer ves GoenjCe osles ngS mhe<š efkeâÙee Lee efkeâ efpeme Øekeâej mheâefškeâ ceefCe mJeÙeb mJeÛÚ
heefjCeceve mJeYeeJeer nesles ngS Yeer veerues, njs, heerues Deeefo JemlegDeeW kesâ DeeßeÙe kesâ efveefceòe mes
Gme-Gme jbie keâer efoKeleer nw Gmeer Øekeâej Ùen Deelcee Megæ %eeve oMe&ve mJeYeeJeer nesles ngS Yeer
Deveeefokeâeue mes Ûeues Dee jns ceesnveerÙe keâce& kesâ efveefceòe mes efceLÙeelJe, De%eeve Deewj DeefJejefle
¤he leerve heefjCeece Jeeueer nes jner nw~
Fme ieeLee ceW DeeÛeeÙe&ßeer kegâvokegâvo mJeeceer Ùen efmeæ keâj jns nQ efkeâ Ùen Deelcee efpeme
YeeJe keâes keâjlee nw Gme YeeJe keâe keâle=&lJe Deelcee keâes ner peelee nw, Ûeens Jen efceLÙeelJe YeeJe
nes Ùee mecÙekeälJe YeeJe nes~ De%eeve YeeJe nes DeLeJee %eeve YeeJe nes keäÙeeWefkeâ YeeJeeW keâes keâjves
Jeeuee lees Deelcee ner nw, Ùener YeeJe efveefceòe heekeâj hegodieue õJÙe keâce& ¤he mes heefjCele nes
peeles nQ DeLee&led YeeJekeâce& kesâ Éeje õJÙe keâce& keâe yebOe nes peelee nw~
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (45)

Fme ieeLee keâer šerkeâe keâjles ngS DeeÛeeÙe&ßeer Dece=leÛevõ metjer ves efueKee nw efkeâ efpeme
Øekeâej Skeâ ceb$e keâe meeOekeâ peye OÙeeve ¤he YeeJe kesâ Éeje ceb$e keâer efmeefæ keâjlee nw lees Gme
ceb$e keâe ØeYeeJe osKeves ceW Deelee nw, Gme ceb$e kesâ ØeYeeJe mes keâeÙe& keâer efmeefæ osKeer peeleer nw
Gmeer Øekeâej Ùen Deelcee De%eeve mes Deheves Éeje efkeâÙes ieÙes efceLÙeeoMe&ve Deeefo YeeJeeW mes
heefjCeceve keâjlee ngDee mJeÙeb efceLÙeeoMe&ve Deeefo YeeJeeW keâe keâlee& neslee nw Deewj Fme efceLÙeeoMe&ve
Deeefo YeeJeeW keâe efveefceòe heekeâj Yeer hegodieue keâce& mJele: ner ceesnveerÙe Deeefo De<š keâce& ™he
mes heefjCele nes peeles nQ~ ÙeÅeefhe hegodieue keâce& he=Lekeädâ nQ Deewj Deelcee he=Lekeâ nw efheâj Yeer YeeJe
keâce& kesâ efveefceòe mes õJÙe keâce& keâe yebOe ngDee, Deewj YeeJe keâce& keâes keâjves Jeeuee nw Deelcee,
FmeerefueS hejcheje mes Deelcee keâes Fve keâceeX keâe keâòe=&lJe ceevee peelee nw~
DeeÛeeÙe&ßeer peÙemesve mJeeceer ves Yeer Fmeer yeele keâes mhe<š keâjles ngS efueKee nw efkeâ Megæ
mJeYeeJe mes ÛÙegle ngDee Ùen Deelcee efpeve YeeJeeW keâes—efceLÙeelJe, De%eeve Deewj DeefJejefle
Deeefo efJekeâejer heefjCeeceeW keâes keâjlee nw Jen GvneR YeeJeeW keâe keâlee& nes peelee nw efpememes hegodieue
õJÙe mJeÙeb keâce& ¤he mes yebOe peeles nQ Deewj efpeme meceÙe Jen Deelcee efve§eÙe jlve$eÙe mJe¤he
MegæesheÙeesie heefjCeece keâes keâjlee nw Gme meceÙe ceesnveerÙe Deeefo õJÙe keâce& mJeÙeb Deelcee mes
he=Lekeädâ neskeâj efvepe&je keâes Øeehle nes peeles nQ~
ieeLee keâe mJeeOÙeeÙe keâjeles meceÙe hetpÙe ieefCeveerØecegKe Deee|Ùekeâejlve ßeer %eeveceleer
ceeleepeer ves Kegueemee keâjles ngS Fme ieeLee ceW yeleeÙee efkeâ ieeLee ceW pees mJeÙeb Meyo DeeÙee nw
Jen hegodieue kesâ keâce&¤he mes heefjCeceve keâjves ceW hegodieue õJÙe keâer Gheeove¤helee keâe metÛekeâ
nw, meeLe ner peerJe kesâ efJekeâejer YeeJeeW keâes meeOekeâlece Yeer yeleuee jne nw FmeerefueS šerkeâekeâej
ßeer Dece=leÛebõ metefj ves cev$e kesâ meeOekeâ keâe °bele efoÙee nw~ peye keâesF& cev$eJeeoer efpeme efkeâmeer
Yeer GösMÙe mes ceb$e peehÙe keâjlee nw leye Gme cev$e kesâ efmeæ nes peeves hej Gmekeâe keâeÙe&
DeveeÙeeme ner efmeæ nes peelee nw~ pewmes iee®efÌ[keâ cev$eJeeoer Deheves mLeeve hej yew"keâj cev$e
pehelee nw Deewj otj mes efmLele Yeer efpemekesâ efueS ceb$e pehee Lee Gmekeâe efJe<e Glej peelee nw Ùee
keâesF& pesue ceW yesefÌ[ÙeeW mes yebOee nw lees ceb$eJeeoer kesâ ceb$e kesâ ØeYeeJe mes Gmekeâer yesefÌ[Ùeeb Kegue
peeleer nQ~
Fmeer Øekeâej mebmeej DeJemLee ceW peerJe ceW efJeYeeJe ¤he heefjCele nesves keâer Skeâ JewYeeefJekeâ
Meefòeâ nesleer nw efpemekesâ efveefceòe mes peerJe jeieer, És<eer, ceesner neslee nw Deewj efpeme meceÙe efpeme
Øekeâej kesâ heefjCeece keâes Jen keâjlee nw Gme meceÙe Gme YeeJe kesâ Devegmeej heewodieefuekeâ keâce& Je
Jeie&CeeSb peerJe kesâ meeLe efÛeheš keâj yebOe peeleer nQ, Ùes Jeie&CeeSb ner õJÙekeâce& keânueeleer nQ~ Ssmes
ner efpeme meceÙe efoiecyej cenecegefve efvee|Jekeâuhe OÙeeve ceW ueerve neskeâj DeYeso DeJemLee ceW
heefjCele nes peeles nQ lees Gvekesâ hetJe& ceW yebOes ngS keâce& mJele: ner yebOeve mes Útškeâj efvepeeaCe& nesves
(46) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

ueieles nQ Deewj Ùener DeJemLee Deeies yeÌ{keâj peye MegkeäueOÙeeve keâe ¤he ues uesleer nw lees #ehekeâ
ßesCeer ceW Dee®Ì{ cenecegefve kesâ MeerIeÇ ner ÛeejeW IeeefleÙee keâce& ve<š neskeâj kesâJeue%eeve Øeehle nes
peelee nw~
Ghejesòeâ DeefYeØeeÙe keâes Yeueer Øekeâej mecePekeâj Ùen efveMÛeÙe keâjvee ÛeeefnS efkeâ nceejer
Deelcee peye lekeâ mebmeej ceW nw leye lekeâ nceW keâce& keâe Øeefle#eCe yevOe nes jne nw keäÙeeWefkeâ nce
efkeâmeer ve efkeâmeer Øekeâej kesâ YeeJe lees Øeefle#eCe keâjles ner nQ FmeefueS peneB lekeâ yeve mekesâ JeneB
lekeâ DeMegYe YeeJeeW mes nškeâj MegYe YeeJeeW ceW ØeJe=efòe keâjveer ÛeeefnS keäÙeeWefkeâ MegYe YeeJe ÛeewLes
iegCemLeeve mes Ú"s iegCemLeeve lekeâ lees DeOÙeelce Âef<š mes nQ ner, FmeefueS Megæ YeeJe lees
efpevekeâuheer cenecegefve kesâ ner mecYeJe nw Deepekeâue kesâ hebÛecekeâeue kesâ cegefvejepeeW keâes Yeer mebYeJe
veneR nw, keäÙeeWefkeâ Megæ YeeJe, MegæesheÙeesie, hejcemeceeefOe Ùen meye MegkeäueOÙeeve keâer heefjCeefle ceW
mecYeJe nw Deewj Jen Deepe Fme hebÛecekeâeue ceW Gòece mebnveve kesâ DeYeeJe ceW nesieer ner veneR,
FmeefueÙes peye efoiecyej pewve cegefvejepeeW keâes Deepe MegYeYeeJe keâer heefjCeefle ner yeleueeF& ieF& nw
lees ie=nmLeeW keâes lees MegYe YeeJe ner nes mekeâles nQ, Megæ YeeJe keâe lees meJeeue ner veneR G"lee
Dele: DeMegYe mes yeÛeves kesâ efueS MegYe keâe DeeßeÙe ueskeâj Deheveer Deelcee keâes heefJe$e yeveevee ner
Fme ieeLee keâes heÌ{ves keâe meej mecePevee ÛeeefnS~ Deeies 161JeeR ieeLee ceW nceW mecÙekeälJe keâer
ceefncee kesâ yeejs ceW peevevee nw efkeâ-
mecceòeheef[efCeyeæb, efceÛÚòeb efpeCeJejsefn heefjkeâefnÙeb~
lemmeesoÙesCe peerJees, efceÛÚeefoefªefòe CeeÙeJJees~~161~~
—Ûeecej Úvo—
peerJe kesâ mecÙekeälJe iegCe keâes jeskeâlee efceLÙeelJe nw~
Fmekesâ ner GoÙe mes efceLÙeeÂef<š veece Øeehle nw~~
Ùen keâLeve ßeer ef p eves v õos J e ves keâne mener ~
ve<š nes efceLÙeelJe keâes keâjW uenW Jes efMeJecener~~161~~
DeLe&—efceLÙeelJe Øeke=âeflekeâce& mecÙekeälJe nes jeskeâves Jeeuee nw Ssmee efpevesvõosJe ves keâne
nw keäÙeeWefkeâ Gmekesâ GoÙe mes peerJe efceLÙeeÂef<š nw, Ssmee peevee peelee nw~
‘mecÙeioMe&ve keâer ceefncee DeefÛevlÙe nw’ Fmeer yeele keâes DeeÛeeÙe&ßeer kegâvokegâvo mJeeceer ves
Øemlegle ieeLee ceW oMee&Ùee nw~ cees#eØeeefhle keâe meyemes henuee nsleg mecÙeioMe&ve ner nw, Gmekesâ
efyevee peerJe keâe mecemle %eeve Deewj DeeÛejCe efceLÙee%eeve SJeb efceLÙeeÛeeefj$e keânueelee nw~
DeeÛeeÙe&ßeer Dece=leÛebõmetefj ves DeelceKÙeeefle šerkeâe ceW keâne nw—
‘‘mecÙekeälJemÙe cees#enslees: mJeYeeJemÙe ØeefleyebOekebâ efkeâue efceLÙeelJeb.......
DeLee&led mecÙekeälJe cees#e keâe nsleg nw Ùen peerJe keâe mJeYeeJe nw~ Fme mecÙekeälJe mJeYeeJe
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (47)

keâes jeskeâves Jeeuee efceLÙeelJe nw, Ùen efveÙece nw Deewj Jen mJeÙeb keâce& ner nw keäÙeeWefkeâ Gmekesâ
GoÙe mes ner peerJe kesâ %eevemJeYeeJe ceW efceLÙeeÂef<šhevee Dee peelee nw~
pewmes otOe keâes keâÌ[Jeer letceÌ[er keâe mebmeie& efceueves hej otOe keâÌ[Jee nes peelee nw leLee
DeÛÚs meeheâ yejleve ceW jKeves hej Jen otOe Deheves efce<š mJeYeeJe ceW ner jnlee nw Gmeer Øekeâej
efceLÙeelJe keâce& kesâ mebmeie& mes peerJeelcee Yeer efceLÙeeÂef<š meb%ee keâes Øeehle nes peelee nw Deewj
mecÙeioMe&ve pees efkeâ peerJe keâe mJeeYeeefJekeâ iegCe nw Gmes efceLÙeelJe jeskeâ oslee nw~ mecemle keâceeX
keâe jepee ceesnveerÙe keâce& keânueelee nw~ ceesnveerÙe kesâ Skeâ Yeso oMe&veceesnveerÙe ceW ner efceLÙeelJe
keâce& Meeefceue jnlee nw FmeerefueS efceLÙeelJe keâce& mecemle mebmeej keâe cetue neslee nw~
leòJeeLe&met$e keâer Dee"JeeR DeOÙeeÙe keâe ØeLece met$e nw—
‘‘efceLÙeeoMe&veeefJejefleØeceeokeâ<eeÙeÙeesiee yevOensleJe:~’’
DeLee&led yevOe kesâ keâejCeeW ceW meyemes henuee keâejCe efceLÙeelJe keâes ner DeeÛeeÙeeX ves
yeleueeÙee nw~ pees Fme efceLÙeelJe keâe veeMe keâj osles nQ Gvekesâ efueS cees#e keâe jemlee mJeÙecesJe
Kegue peelee nw~ pewmee efkeâ FvõYetefle ieewlece kesâ peerJeve ceW ngDee Lee~ Jes efJeefMe<š %eeveer nesles ngS
Yeer efceLÙeeÂef<š ner Les~ YeieJeeve ceneJeerj kesâ meceJemejCe ceW hengBÛeves mes hetJe& ceevemlecYe keâe
oMe&ve keâjles ner Gvekeâe ceeve ieefuele nes ieÙee Deewj efpeme efceLÙeelJe ves Gvekesâ mecÙekeälJe keâes
jeskeâ jKee Lee Jen heueeefÙele nes ieÙee~ heâuemJe¤he meceJeMejCe ceW hengBÛekeâj pewvesMJejer oer#ee
«enCe keâjles ner Jes Ûeej %eeve kesâ Oeejer leLee ØeLece ieCeOej yeve ieÙes~
Fmeer yeele keâes Deeies keâer ieeLee ceW Øekeâejevlej mes ßeer kegâvokegâvo osJe keânles nQ—
JeeCemme heef[efCeyeæb DeCCeeCeb efpeCeJejseEn heefjkeâefnÙeb~
lemmeesoÙesCe peerJees DeCCeeCeer nesefo CeeÙeJJees~~162~~
—Ûeecej Úvo—
Deelcee kesâ %eeveiegCe keâes jeskeâlee De%eeve nw~
Fme GoÙe mes peerJe õJÙe nes jne De%eeefve nw~~
Ùen keâLeve ßeer efpevesvõosJe ves keâne mener~
ve<š pees De%eeve keâes keâjW uenW Jes efMeJe cener~~162~~
DeLe&—%eeve keâes jeskeâves Jeeuee De%eeve nw Ssmee efpevesvõosJe ves keâne nw~ Gmekesâ GoÙe
mes Ùen peerJe De%eeveer peevee peelee nw~
pewmes efvekeâueles ngS metÙe& kesâ mece#e peye yeeoueeW keâe mecetn Skeâ$e nes peelee nw leye metÙe&
Deheves ØekeâeMe keâes hewâueeves ceW DemeceLe& nes peelee nw~ Gmeer Øekeâej %eeve keâe metÙe& Gefole nesves
mes hetJe& ner De%eeve %eeveeJejCe keâce& ¤heer yeeoueeW Éeje {keâ efoÙee peeves mes Jen Øeieš veneR nes
heelee~ Deelcee keâer Fmeer DeJemLee keâe veece De%eeve nw~ De%eeve keâes ve<š keâjves Jeeuee ceeveJe
(48) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

hetCe&%eeveer hejceelcee yeve peelee nw~


meceÙemeej ceW oMeJeW iegCemLeeve lekeâ kesâ peerJeeW keâes Yeer ÚodcemLe nesves keâer Dehes#ee
De%eeveer ceevee nw~ pewmee efkeâ 110 JeW keâueMe keâeJÙe ceW ßeer Dece=leÛevõ metefj keân jns nQ—
ÙeeJelheekeâceghewefle keâce&efJejefle%ee&vemÙe mecÙe*d ve mee, keâce&%eevemecegÛÛeÙeesÓefhe .......
Fmekeâe DeLe& Ùen nw efkeâ peye lekeâ keâce& keâe GoÙe nw Deewj %eeve keâer mecÙekeädâ Øekeâej mes
keâce& mes efJejefle-cegefòeâ veneR ngF& nw leYeer lekeâ keâce&-DeeJeMÙekeâeefo ef›eâÙeeSB Deewj %eeve Fve
oesveeW keâe mecegÛÛeÙe-Skeâ$eerkeâjCe Yeer keâne ieÙee nw leye lekeâ FmeceW kegâÚ Yeer neefve veneR nw~
ÙeneB hej Ùen efJeMes<e yeele nw efkeâ Deelcee ceW keâce& kesâ GoÙe keâer peyejomleer mes Deelcee kesâ JeMe
kesâ efyevee keâce& keâe GoÙe neslee nw Jen lees keâce&— ef›eâÙeeSb yevOe kesâ efueS ner nQ Deewj cees#e kesâ
efueS hejce%eeve ner nw~ Jen %eeve mJeÙeb Deehe keâce& mes jefnle nw Ùen yeele efmeæ nes peeleer nw~
%eeve lees ÛewlevÙe Deelcee keâe mJeYeeJe nw SJeb De%eeve JewYeeefJekeâ heefjCeefle nw~
kesâJeue%eeveeJejCe keâce& kesâ GoÙe mes Ùen peerJe kesâJeueer nesves mes hetJe& lekeâ De%eeveer ner jnlee nw~
Gmeer De%eevelee keâer ØeOeevelee GheÙeg&òeâ ieeLee ceW oer ieF& nw~
Ûeeefjòeheef[efCeyeæb keâ<eeÙeb efpeCeJejsefn heefjkeâefnÙeb~
lemmeesoÙesCe peerJees DeÛeefjòees nesefo CeeÙeJJees~~163~~
—Ûeecej Úbo-
peerJe kesâ Ûeeefj$e iegCe keâes jeskeâlee keâ<eeÙe nw~
Fmekeâe GoÙe ner Ûeefj$enervelee efJeYeeJe nw~~
Ùen keâLeve efpevesvõosJe ves keâne meYeer~
ve° pees keâ<eeÙe keâes, keâjW uenW Jes efMeJecener~~163~~
DeLe&—Ûeeefj$e keâes jeskeâves Jeeueer keâ<eeSb nQ Ssmee efpevesvõosJe ves keâne nw~ Gvekesâ GoÙe
mes Ùen peerJe Ûeeefj$e jefnle DeefJejleer peevee peelee nw~
Ûeeefj$e cees#e keâe mee#eeled nsleg nw, Gme Ûeeefj$e mJeYeeJe keâer ØeefleyebOekeâ keâ<eeSb nQ
efpevekesâ efveefceòe mes mekeâuemebÙece veneR nes heelee~ keâ<eeÙeeW keâe pÙeeW-pÙeeW veeMe neslee peelee nw
lÙeeW-lÙeeW Ûeeefj$e keâer Je=efæ nesleer peeleer nw Deewj mebpJeueve ueesYe keâe veeMe nesles ner ÙeLeeKÙeele
Ûeeefj$e Øeieš nes peelee nw~
DeeÛeeÙe& ßeer peÙemesve mJeeceer ves šerkeâe ceW keâne nw—
‘‘Fefle mecÙekeälJeeefopeerJeiegCee cegefòeâkeâejCeb........
Fme Øekeâej mecÙekeälJe Deeefo peerJe kesâ iegCe cegefòeâ kesâ keâejCe nQ DeLeJee Gve iegCeeW mes
heefjCele Ùen peerJe ner cegefòeâ keâe keâejCe neslee nw FmeefueS Megæ peerJe mes efYeVe MegYe-DeMegYe
ceve-JeÛeve-keâeÙe kesâ JÙeeheej ¤he pees ef›eâÙeeÙeW nQ DeLeJee Gve ef›eâÙeeDeeW mes Gheee|pele pees
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (49)

MegYe-DeMegYe keâce& nQ Jes cees#e kesâ keâejCe veneR nQ Ssmee ceevekeâj MegYe-DeMegYe keâce& nsÙe nQ—
lÙeeie keâjves ÙeesiÙe nQ~’’ hejvleg efkeâmekesâ efueS nsÙe nQ? MegkeäueOÙeeveer cegefvejepe kesâ efueS Ùes oesveeW
keâce& nsÙe nQ, Ùen DeLe& «enCe keâjvee ÛeeefnS~
hetpÙe ieefCeveerØecegKe Deee|ÙekeâeefMejesceefCe ßeer %eeveceleer ceeleepeer ves Fve ieeLeeDeeW kesâ
YeeJeeLe& ceW efueKee nw—
‘‘Fve meye GæjCeeW mes Ùen efveefMÛele mecePe uesvee ÛeeefnS efkeâ hegCÙe Deewj heehe keâes Skeâ
meÂMe mecePeves Jeeues cenecegefve ner nesles nQ~ Ùeefo ßeeJekeâ Ùee De›eleer Ssmeer ÛeÛee& keâjles nQ lees
Jes MegæesheÙeesie ceW lees hengBÛeles veneR nQ Deewj MegYe ef›eâÙeeDeeW keâes ÚesÌ[keâj Ùee nsÙe keânkeâj
Deveeoj mes keâjkesâ Yeer DeMegYeesheÙeesie ceW Ûeues peeles nQ FmeerefueS cegefveÙeeW kesâ Glke=â<š hejceeLe&Yetle
OÙeeve keâes Øeehle ve keâjkesâ ie=nmLeeßece ceW MegYe ef›eâÙeeDeeW keâes nsÙe veneR keânvee ÛeeefnS~
DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvo mJeeceer kesâ keâLeve mes ner Ùen mhe<š nes peelee nw efkeâ ÙeefleieCe
ner hejceeLe& keâe DeeßeÙe ues mekeâles nQ ve efkeâ De›eleer Ùee ßeeJekeâieCe~ pewmes MJesle Jem$e cewuee
nes peelee nw Jewmes ner mecÙekeälJe, %eeve Deewj Ûeeefj$e Ùes iegCe Yeer efceLÙeelJe, De%eeve leLee
keâ<eeÙe¤heer cewue mes {kesâ ngÙes nQ~ Fmemes efceLÙeelJe DeeEkeâefÛelkeâj nw Ssmee ceeveves JeeueeW keâe Yeer
efvejekeâjCe nes peelee nw leLee peerJe mebmeej ceW keâce& ceue mes DeeÛÚeefole nw Ùen yeele Yeer efmeæ
nes peeves mes ‘‘Deelcee Megæ nw’’ Ssmee Skeâevle ogje«en efvejmle nes peelee nw~ GoenjCe ™he ceW
168JeeR ieeLee ceW osKeW-
hekeäkesâ heâueefcn heef[S pen Ce heâueb yepPeS hegCees eEJešs~
peerJemme keâcceYeeJes heef[S Ce hegCeesoÙecegyesF&~~168~~
pewmes heâue kesâ hekeâ peeves hej peye Jen le® mes efiej peelee nw~
leye hegve: Je=#e keâer [eueer mes mecyevOe veneR pegÌ[ heelee nw~~
Jewmes ner keâce&YeeJe hekeâkeâj peye Deelcee mes PeÌ[ peeles nQ~
Jes hegve: GoÙe keâes Øeehle ve neW efvepe&je leòJe keânueeles nQ~~168~~
DeLe&—pewmes hekesâ heâue kesâ efiej peeves kesâ yeeo hegve: Jen [b"ue ceW—Deheveer šnveer
ceW veneR ueielee, Jewmes ner peerJe kesâ hegodieue keâce& Deheves keâce&YeeJe mes Deueie nes peeles nQ leye Jes
GoÙe ceW veneR Deeles nQ~
meceÙemeej kesâ DeeœeJe DeefOekeâej ceW DeeÛeeÙe&ßeer kegâvokegâvo mJeeceer ves GheÙeg&keäle ieeLee
efueKeer nw~ Fme ieeLee keâer DeelceKÙeeefle šerkeâe ceW ßeer Dece=leÛevõmetefj keânles nQ—
‘‘ÙeLee Keueg hekeäJeb heâueb ........’’ DeLee&led pewmes hekeâe ngDee heâue [eue mes Skeâ yeej
Deueie nesves kesâ yeeo hegve: Je=#e ceW peekeâj veneR ueie mekeâlee nw Gmeer Øekeâej mes keâce& kesâ GoÙe
mes nesves Jeeuee pees YeeJe nw Jen Skeâ yeej peerJe heoeLe& mes he=Lekeädâ nes peeJes lees hegve: Jen peerJe
(50) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

YeeJe keâes Øeehle veneR neslee nw~


Fme ieeLee keâe YeeJeeLe& Ùen nw efkeâ peye %eeveer cegefve efvee|Jekeâuhe OÙeeve ceW efmLele nes peeles
nQ leye Jes õJÙe keâce&Jeie&Cee ¤he Deeles ngÙes hegodieue keâceeX keâes jeskeâ osles nQ leYeer Gvekesâ
efceLÙeelJe, jeie, És<e Deeefo YeeJe ve nesves mes YeeJeeœeJe Yeer ®keâ peeles nQ DeLeJee ceesn, jeie,
És<e Deeefo YeeJeeW kesâ ve nesves mes heewodieefuekeâ õJÙe keâceeX keâe Deevee ®keâ peelee nw Dele: hejmhej
ceW Skeâ-otmejs keâe DeYeeJe Skeâ meeLe ner nes peelee nw~
DeeÛeeÙe& ßeer peÙemesve mJeeceer ves Fme ieeLee keâer leelheÙe&Je=efòe šerkeâe ceW keâne nw—
‘mecÙeiÂef<špeeaJemÙe efvee|JekeâejmJemebefJeefòeyeuesve .....’’ DeLee&led mecÙeiÂef<š peerJe kesâ efveefJe&keâej
mJemebJesove kesâ yeue mes mebJejhetJe&keâ efvepe&je nesleer nw, ÙeneB Ssmee DeefYeØeeÙe mecePevee~
meceÙemeej «ebLe ceW cegKÙe ¤he mes efoiecyej cegefvejepe keâes mecyeesOeve keâjles ngS DeeßeJe
YeeJeeW mes otj jnves keâer ØesjCee Øeoeve keâer nw~ leòJeeLe&met$e keâer Ú"er DeOÙeeÙe ceW DeeœeJe lelJe
keâe efJeMes<e JeCe&ve DeeÛeeÙe& ßeer GceemJeeceer ves efkeâÙee nw pees efkeâ pevemeeceevÙe kesâ efueS mecePeves
keâe efJe<eÙe nw~ ceve, JeÛeve, keâeÙe kesâ Éeje pees keâce& Deelcee ceW Deeles nQ Gmes ner DeeœeJe keâne
peelee nw, Ùen DeeœeJe ØelÙeskeâ ØeeCeer kesâ Øeefle#eCe neslee jnlee nw, efpemes ÚgÌ[eves kesâ efueÙes
ieg®osJe yeej-yeej ØesjCee osles nQ~
meceÙemeej ceW DeeÛeeÙe& ßeer Dece=leÛevõmetefj Deewj DeeÛeeÙe&ßeer peÙemesve mJeeceer keâer
mebmke=âle šerkeâeDeeW hej hetpÙe ieefCeveerØecegKe Deee|Ùekeâe ßeer %eeveceleer ceeleepeer ves ‘‘%eevepÙeesefle’’
veecekeâ efnvoer šerkeâe efueKeles ngS meeje efJe<eÙe mejue MeyoeW ceW mhe<š efkeâÙee nw GheÙeg&òeâ ieeLee
kesâ efJeMes<eeLe& ceW GvneWves mhe<šerkeâjCe efkeâÙee nw—
pewmes heâue hekeâkeâj mJeÙeb [eue mes efiej peeJes hegve: Jen heâue Gme Je=#e keâer [eue ceW veneR
ueie heelee nw Jewmes ner peerJe kesâ hetJe& ceW yeebOes ngS meelee-Demeelee Deeefo keâce& peye GoÙe keâeue
ceW GoÙe ceW Deekeâj megKe-og:Ke heâue os Ûegkeâles nQ leye Jes peerJe mes he=Lekeädâ neskeâj efvepeeaCe&
neskeâj PeÌ[ peeles nQ hegve: Ùeefo peerJe Gve keâceeX keâe GoÙe Deeves hej n<e&-efJe<eeo ¤he mes
heefjCele veneR neslee nw, jeie-És<e Deeefo efJekeâej YeeJe veneR keâjlee nw leye Deeies kesâ efueÙes keâce&
veneR yebOeles nQ~ pees heâue oskeâj PeÌ[s Les Jes lees hegve: peerJe ceW efÛehekeâles veneR nQ~ jeieeefo YeeJe
kesâ ve nesves mes Deeies kesâ efueS yebOeles veneR nQ leYeer mebJej Deewj efvepe&je nes peeleer nw~ Ùen DeJemLee
efvee|Jekeâuhe Megkeäue OÙeeve ceW cenecegefve kesâ ner mebYeJe nw, Ssmee mecePevee~
neB, keâce& GoÙe ceW Deekeâj heâue oskeâj PeÌ[les nQ hegve: Jes ner veneR efÛehekeâles nQ Ùen lees
meYeer peerJeeW ceW Iešlee nw efkeâvleg peerJe kesâ n<e&- efJe<eeo Deeefo YeeJe nesves mes Deeies kesâ efueÙes
keâce& yebOeles jnles nQ~ Ùener keâejCe nw efkeâ ÙeneB Gme peerJe keâer efJeJe#ee veneR nw ØelÙegle
iepekegâceej, heeb[Je Deeefo pewmes cenecegefveÙeeW keâer efJeJe#ee nw, Ssmee mecePevee ÛeeefnS~
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (51)

ÙeneB DeeÛeeÙe&osJe ves Fme DeeœeJe DeefOekeâej ceW efceLÙeelJe Deeefo Ûeej ØelÙeÙe Ûesleve
Deewj DeÛesleve ¤he mes oes Øekeâej kesâ keâns nQ, hegve: Ùen yeleeÙee nw efkeâ Ùes YeeJe¤he efceLÙeelJe
Deeefo pees efkeâ peerJe kesâ heefjCeece nQ Jes %eeveeJejCeeefo õJÙekeâce& kesâ efueS keâejCe nQ Deewj õJÙe
keâceeX keâe GoÙe nesves mes jeieeefo YeeJe nesles nQ Dele: Ùen õJÙekeâce& YeeJekeâce& kesâ efueS keâejCe
nQ~ ßeer peÙemesveeÛeeÙe& ves Fme efJe<eÙe ceW ØeMveesòej mes DeÛÚe meceeOeeve efkeâÙee nw efkeâ efkeâmeer Yeer
cenecegefve kesâ Demeelee Deeefo keâceeX keâe GoÙe Dee jne nw, Gve hej Ghemeie& DeeÙee ngDee nw Ùee
hejer<enW Dee ieF& nQ efheâj Yeer Ùeefo Jes OÙeeve ceW ueerve nQ lees õJÙekeâce& GoÙe ceW Deekeâj heâue
oskeâj PeÌ[ peeSbies efkeâvleg Deeies kesâ efueÙes keâce& yevOe veneR nesiee~ leYeer lees keâceeX keâe veeMe neskeâj
cees#e efceuelee nw DevÙeLee efkeâmeer peerJe keâes cees#e ner veneR nes mekesâiee keäÙeeWekf eâ keâceeX keâe GoÙe lees
meoe keâeue ner mebmeej ceW mebmeejer peerJeeW kesâ jnlee nw~ Ùen DeJemLee ßesCeer ceW efmLele cenecegevf eÙeeW kesâ
ner nesleer nw, Fmemes hetJe& meYeer kesâ lejlece YeeJeeW mes keâce&yevOe neslee ner jnlee nw~
keâce&keâeb[ «ebLe kesâ Devegmeej iegCemLeeveeW ceW pees Øeke=âefleÙeeB yevOe mes JÙegefÛÚVe nesleer nQ,
Gleveer ner Øeke=âefleÙeeW keâe Jen iegCemLeeveJeleea DeyevOekeâ nw Deewj Deheves-Deheves ÙeesiÙe Øeke=âefleÙeeW
keâe yevOekeâ neslee nw~ omeJeW iegCemLeeve lekeâ yevOe neslee nw Dele: JeneB lekeâ mejeie mecÙeiÂef<š
ceeves ieÙes nQ, Deeies iÙeejnJeW, yeejnJeW iegCemLeeve ceW Jeerlejeie—ÙeLeeKÙeele Ûeeefj$e mes meefnle
Jeerlejeieer cenecegefve JeerlejeiemecÙeiÂef<š nesles nQ Jes ner meJe&Lee keâceeX kesâ yevOe mes jefnle
DeyevOekeâ nes peeles nQ Dele: ÛelegLe& iegCemLeeve ceW Deheves keâes DeyevOekeâ veneR ceevevee ÛeeefnÙes~
Deeies keâer kegâÚ ieeLeeSB Deelcee kesâ SkeâlJe YeeJe keâes oMee&leer nQ-
DehheeCecehheCee ®befOeTCe oes hegCCeheeJepeesSmeg~
obmeCeCeeCeefcn ef"oes FÛÚeefJejDees Ùe DeCCeefcn~~187~~
pees meJJemebiecegkeäkeâes PeeÙeefo DehheeCecehheCees Dehhee~
Ceef J e keâcceb Cees k eâcceb Ûes o e Ûes Ù es F SÙeòeb ~ ~188~~
DehheeCeb PeeÙeblees obmeCeCeeCeceDees DeCeCCeceDees~
uenF DeefÛejsCe DehheeCecesJe mees keâcceheefJecegkeäkebâ~~189~~
pees ØeeCeer Deelcee keâes Deelcee kesâ Éeje heehe ef›eâÙeeDeeW mes~
Úg[Ì Jeelee hegCÙe ef›eâÙee keâes Yeer jle nes ÛewlevÙe ef›eâÙeeDeeW ceW~~
oMe&ve %eeveeJeefmLele neskeâj hej ceW veefnb JeebÚe keâjlee nw~
DeeœeJe keâes lepekeâj Jener cegveer mebJej megleòJe DeeÛejlee nw~~187~~
pees meJe& heefj«en keâes lepekeâj efvepe Deelcee keâes ner OÙeeles nQ~
Jes cegefve Deelcee kesâ Éeje ner Deelceeveboece=le heeles nQ~~
(52) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

pees keâce& Deewj veeskeâceeX kesâ Yeer veefnb keâlee& keânueeles nQ~
Jes Ûesleve megKe kesâ GheYeesòeâe SkeâlJe DeJemLee heeles nQ~~188~~
Jes oMe&ve%eeveceÙeer DevevÙe DeelceerÙe OÙeeve keâes keâjles nQ~
FmeefueS DevÙe õJÙeeefokeâ ceW heefjCeceve veneR Jes keâjles nQ~~
MeerIeÇeefleMeerIeÇ Jes keâce&jefnle Deelcee keâer Øeeefhle keâjles nQ~
Ssmes heefjCeeceeW mes mebÙegle cegefveJej ner mebJej keâjles nQ~~189~~
DeLe&—pees peerJe hegCÙe-heehe oesveeW ÙeesieeW mes Deelcee keâes jeskeâkeâj oMe&ve-%eeve ceW
efmLele nQ Deewj DevÙe Jemleg ceW FÛÚe mes jefnle nQ leLee pees mechetCe& heefj«eneW mes jefnle neskeâj
Deelcee keâes Deelcee kesâ Éeje OÙeeles nQ, keâce& Deewj veeskeâce& keâes veneR~ Ssmes ÛesleefÙelee Deelcee
SkeâlJe keâe DevegYeJe keâjles nQ~ Jes oMe&ve, %eeveceÙe nesles ngS DevÙe mes ceve keâes nšekeâj,
Deelcee keâes OÙeeles ngS MeerIeÇ ner meJe& keâce& mes jefnle Deelcee keâes ner Øeehle keâj uesles nQ~
efJeMes<eeLe&—hejcehetpÙe efoiecyej pewveeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvo mJeeceer ves meceÙemeej
«ebLejepe ceW peerJe, DepeerJe, hegCÙe, heehe, DeeœeJe, mebJej, efvepe&je, yebOe Deewj cees#e Fme ›eâce mes
9 heoeLeeX keâe efJeJesÛeve efkeâÙee nw~
Ghejesòeâ ieeLeeSb mebJej DeefOekeâej keâer nQ~ ÙeneB hej DeeÛeeÙe& YeieJevle ßeer kegâvokegâvoosJe
ves mebJej keâe JeCe&ve keâjles ngS mhe<š efkeâÙee nw efkeâ pees peerJe hegCÙe-heehe oesveeW ÙeesieeW mes Deelcee
keâes jeskeâkeâj oMe&ve-%eeve ceW efmLele nes peeles nQ, Ssmes meJe& heefj«en mes jefnle Deelcee keâes Deelcee
kesâ Éeje OÙeeles ngS SkeâlJe keâe DevegYeJe neslee nw~ ÙeneB hej meJe&ØeLece Fme Yetefcekeâe keâe hee$e
osKevee nw efkeâ Ssmeer keâewve Deelcee nw pees Fme efmLeefle keâes Øeehle keâj mekeâlee nw lees DeeÛeeÙe& ßeer
kegâvokegâvoosJe keâer met$e¤he ieeLeeDeeW mes Yeer Ùen yeele lees mhe<š ner nw efkeâ meJJemebiecegkeäkeâes
DeLee&led mechetCe& heefj«en mes jefnle efoiecyej cegefvejepe nesvee ÛeeefnS~
efheÛÚer keâceC[ueg mes meefnle SJeb yee¢e-DeYÙevlej mecemle heefj«eneW mes jefnle Jeerlejeieer,
YeeJeeEueieer cegefvejepe heehe keâe mebJej lees Øeefle#eCe keâjles ner nQ uesefkeâve hegCÙe Deewj heehe oesveeW
keâe mebJej keâjves keâer Yetefcekeâe ceW peye Dee heeles nQ leYeer Deelcee cee$e oMe&ve %eeve ceW efmLele
nesleer nw~ Ùen Yettefcekeâe efvee|Jekeâuhe OÙeeve mJe¤he mehlece iegCemLeeve mes ØeejcYe nesleer nw
keäÙeeWefkeâ Ú"s iegCemLeeve ceW mejeie DeJemLee nw Deewj hegCÙe keâe DeefleMeÙe ¤he mes yebOe Ûeue jne
nw~ DeOÙeelce Âef<š mes mehlece iegCemLeeve ceW Jeerlejeie Ûeeefj$e mes DeefJeveeYeeJeer Ssmee Jeerlejeie
mecÙekeälJe, MegæesheÙeesie, hejcemeceeefOe, SkeâlJe keâe DevegYeJe Ssmeer DeJemLee Deeleer nw Deewj
Ùener DeJemLee MegkeäueOÙeeve ceW ues peekeâj MeerIeÇ ner mee#eeled hejceelce DeJemLee—kesâJeue%eeve
keâes Øeehle keâje osleer nw~
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (53)

Deye ØeMve neslee nw efkeâ ÛelegLe& Deewj hebÛece iegCemLeeveJeleea ie=nmLe Je ßeeJekeâ Fme
Yetefcekeâe keâe DeefOekeâejer nw Ùee veneR ? Fmekeâe meceeOeeve Ùen nw efkeâ ie=nmLe Je ßeeJekeâ kesâ
efueS ‘meJJemebiecegkeäkeâes’ meJe& heefj«en mes jefnle Ùen efJeMes<eCe ØeÙegòeâ ner veneR nes mekeâlee;
keäÙeeWefkeâ Deeiece kesâ Devegmeej cee$e Skeâ uebieesšer keâe heefj«enOeejer Ssuekeâ Yeer hebÛeceiegCemLeeve
lekeâ ner jnlee nw Deewj Gmes Yeer ‘meJJemebiecegkeäkeâes’ veneR keân mekeâles nQ~ Gmes Yeer Glke=â<š
ßeeJekeâ meb%ee nw~ Ùeefle, cegefve, $e+ef<e, Deveieej Deeefo meb%eeSb lees hetCe&¤hesCe yee¢e heefj«en keâes
lÙeeie keâjkesâ efoiecyej oer#ee OeejCe keâjves hej ner Deeleer nQ FmeerefueS Ùeneb pees SkeâlJe keâe
DevegYeJe Je hegCÙe-heehe mes mebJej keâer Yetefcekeâe nw Jen hejce Jeerlejeieer, efve«e&vLe cenecegefve keâes
ner Øeehle nes mekeâleer nw~ ßeeJekeâ lees heehe keâe mebJej keâjkesâ DeefleMeÙe ¤he mes hegCÙe keâe ner
yevOe keâjlee jns lees mecePevee ÛeeefnS efkeâ Gmekeâe mebmeej efvekeâš Deelee pee jne nw keäÙeeWefkeâ
hegCÙe yevOe hejcheje mes cees#e keâe keâejCe yevelee nw~ Ùen DeJeMÙe nw efkeâ mee#eeled cees#e keâe
keâejCe lees hegCÙe-heehe oesveeW keâe ner efvejesOe nw uesefkeâve ie=nmLe DeJemLee ceW Ùen leerve keâeue ceW
Yeer mebYeJe veneR nw; FmeefueS ie=nmLe Je ßeeJekeâ keâes ÛelegLe&-hebÛece iegCemLeeve kesâ ÙeesiÙe
Yetefcekeâe ceW hengBÛekeâj Øeefle#eCe Ùen YeeJevee keâjveer ÛeeefnS efkeâ ns YeieJeved! nce Yeer Ssmeer
DeJemLee keâes Øeehle keâjW peneB heehe Deewj hegCÙe oesveeW keâe mebJej neskeâj hetCe&¤hesCe Megæ Deelcee
keâes Øeehle keâjves ceW me#ece nes mekeWâ~ Yetefcekeâevegmeej keâeÙe& keâjves mes ner megheâue ner Øeeefhle nesleer
nw~ Deeies keâer ieeLee ceW yebOe kesâ yeejs ceW yeleeles ngS DeeÛeeÙe& keânles nQ-
SJeceefueS Deoòes DeyebYeÛesjs heefjiiens ÛesJe~
keâerjF DepPeJemeeCeb peb lesCe og yepPeS heeJeb~~263~~
lenefJe Ùe meÛÛes oòes yebYes DeheefjiienòeCes ÛesJe~
keâerjF DepPeJemeeCeb pe lesCe og yepPeS hegCCe~~264~~
Ssmes ner Pet" yeesueves ceW Ûeesjer Deeefokeâ ceW Yeer peevees~
DeyeÇÿeÛeÙe& Je heefj«en ceW keâlee& kesâ YeeJe ØecegKe ceevees~~
Ùen DeOÙeJemeeve YeeJe ner lees heeheeW keâe yebOe keâjelee nw~
Fvemes Úgšles ner Megæelece %eeveer keâe heo hee peelee nw~~263~~
ÙetB ner pees melÙe DeÛeewÙe& Deheefj«en yeÇÿeÛeÙe& heeueve keâjlee~
Fve meYeer ›eleeW kesâ heeueve keâe MegYe YeeJe ùoÙe ceW nw Oejlee~~
›ele heeueve kesâ heefjCeeceeW mes ner hegCÙe yebOe nes peelee nw~
efve§eÙeveÙe lekeâ hengÛB eeves ceW Ùen keâejCe Yeer nes peelee nw~~264~~
DeLe&—henues eEnmee keâe DeOÙeJemeeÙe keâne nw~ Gmeer Øekeâej DemelÙe,Ûeesjer, kegâMeerue Deewj
(54) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

heefj«en ceW pees DeOÙeJemeeÙe efkeâÙee peelee nw Gmemes lees heehe keâe yebOe neslee nw leLee melÙe, DeÛeewÙe&,
yeÇÿeÛeÙe& Deewj Deheefj«en ceW pees DeOÙeJemeeve efkeâÙee peelee nw Gmemes hegCÙe keâe yebOe neslee nw~
efJeMes<eeLe&—DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvo Éeje ØeCeerle meceÙemeej «ebLe ceW Ghejesòeâ ieeLeeÙeW
yebOe DeefOekeâ keâer nQ~ heebÛe heehe SJeb heebÛe ›ele ceW mes Fve ieeLeeDeeW ceW 4 keâes efueÙee ieÙee nw~
ØeLece eEnmee keâe ØekeâjCe Fmemes hetJe& ieeLeeDeeW mes Ûeuee Dee jne nw Deeies ØekeâjCe kesâ Devegmeej
ner Ùeneb hej Mes<e Ûeej heehe SJeb ›eleeW keâe keâLeve DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvo osJe ves efkeâÙee nw~ Fve
ieeLeeDeeW mes Ùen lees Skeâoce mhe° nw efkeâ eEnmee—Pet"—Ûeesjer—kegâMeerue Deewj heefj«en ceW efkeâÙee
ieÙee heefjCeece heeheyebOe keâe ner nsleg nw, Fmemes efJehejerle DeeEnmee—melÙe—DeÛeewÙe&—yeÇÿeÛeÙe&
Deewj Deheefj«en ceW efkeâÙee ieÙee heefjCeece hegCÙe yebOe keâe ner nsleg nw, Ùen yeele šerkeâekeâej ßeer
Dece=leÛevõ metefj SJeb DeeÛeeÙe&ßeer peÙemesve peer ves Yeer Deheveer-Deheveer šerkeâeDeeW ceW efueKeer nw~
Ghejesòeâ keâLeve ceW heefj«en heefjCeece keâer ÛeÛee& ve keâjkesâ Deheefj«en keâer ÛeÛee& keâer ieF&
nw, Fmemes heebÛeeW ›ele cene›ele ¤he mes efJeJeef#ele nQ Ssmee mecePevee ÛeeefnS pees efkeâ cegefve oer#ee
«enCe keâjves hej efueÙes peeles nQ~ Deeies Ùen Yeer OÙeeve jKeves ÙeesiÙe nw efkeâ Fve heebÛeeW ›eleeW keâes
OeejCe keâjkesâ ner cegefve yeveles nQ Deewj cegefve yevekeâj ner efve§eÙe›ele ¤he OÙeeve DeJemLee ceW
hengBÛekeâj meJe& veÙeeW mes, meJe& efJekeâuheeW mes Útškeâj keâce& yebOe mes jefnle nes mekeâles nQ~
ÙeneB hej nceW Ùen mecePevee nw efkeâ efceLÙeeÂef<š peerJe kesâ efnbmee-Pet"-Ûeesjer—kegâMeerue
Deewj heefj«en Fve heebÛe heeheeW keâe lÙeeie ve nesves mes efvejvlej heehe keâe ner yebOe neslee nw leLee
mecÙeiÂef<š peerJe peye efJeefOehetJe&keâ Fvekeâe SkeâosMe lÙeeie keâj oslee nw Je heefj«en keâe heefjceeCe
keâj ueslee nw Deewj DeCeg›eleer ßeeJekeâ meb%ee keâes Øeehle keâj ueslee nw leye DemebKÙeele iegCeßesCeer
keâceeX keâer efvepe&je nesleer nw efheâj Yeer heeBÛeeW keâe hetCe& ¤he mes lÙeeie ve nesves mes ßeeJekeâ DeLeJee
ie=nmLe kesâ cene›ele veneR neslee nw~ Ùen DeJemLee ßeeJekeâeÛeej ceW yeleeF& ieF& otmejer Øeeflecee mes
11JeeR Øeeflecee lekeâ DeLee&led #eguuekeâ, Ssuekeâ lekeâ lejlecelee mes mecePevee ÛeeefnS~ Fmemes
Thej Fve heeBÛeeW heeheeW keâe hetCe&¤he mes lÙeeie nesves hej ner cene›ele meb%ee Deeleer nw Deewj Ùes
cene›ele efoiecyej cegefve keâes ner Øeehle nesles nQ~ efyevee cene›ele OeejCe efkeâÙes Megkeäue OÙeeve,
MegæesheÙeesie, hejcemeceeefOe SJeb efvee|Jekeâuhe DeJemLee ve Deepe lekeâ efkeâmeer keâes ngF& nw Deewj ve
Deeies nesieer~ Ùen pewve efmeæeble keâe DekeâešŸe efveÙece nw~ hegve: ØeMve neslee nw efkeâ Ùes heebÛe ›ele
OeejCe keâjves hej lees hegCÙe yebOe neslee nw Deewj peneB lekeâ hegCÙe yebOe neslee nw JeneB lekeâ yebOe keâe
meJe&Lee DeYeeJe ve nesves mes cees#e kewâmes nesiee ?
Ùen yeele efmeæeble kesâ Devegmeej Fme Øekeâej mecePevee ÛeeefnS efkeâ meJe&ØeLece lees efveÙecehetJe&keâ
SJeb efJeefOehetJe&keâ heebÛeeW heeheeW keâe lÙeeie keâjkesâ cene›ele «enCe keâjvee heÌ[lee nw, Ùener efJeefOe
leerLeËkeâj, Ûe›eâJeleea, yeueYeõ pewmes leodYeJe cees#eieeceer heg®<eeW keâes Yeer keâjvee heÌ[lee nw Deewj
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (55)

meYeer ves efkeâÙee nw~ cene›ele «enCe keâjves kesâ yeeo efoiecyej DeJemLee Øeehle nesleer nw Fme
DeJemLee ceW peye lekeâ mejeie DeJemLee jnleer nw leye lekeâ lees hegCÙe yebOe nesiee ner uesefkeâve heehe
keâe DeyebOe neslee peeÙesiee, Ùen DeJemLee Ú"JeW-meeleJeW iegCemLeeve ceW DeefleMeÙe ¤he mes
ØeJele&ceeve jnleer nw, Fmemes Thej peye lekeâ oMeJeW iegCemLeeve lekeâ jeie keâe meodYeeJe heeÙee
peelee nw leye lekeâ hegCÙe keâe yebOe lees Ûeue ner jne nw, Fmemes Thej peye Jeerlejeie DeJemLee
ÙeLeeKÙeele Ûeeefj$e DeJemLee Øeehle nesleer nw leye hegCÙe-heehe oesveeW Øekeâej kesâ yebOe ®keâ peeles nQ
Deewj oesveeW Øekeâej kesâ keâceeX keâer efvepe&je keâjles ngS Ùes peerJe 11JeW-12 JeW iegCemLeeve ceW
DeejesnCe keâjlee nw Deewj #ehekeâ ßesCeer ceW DeejesnCe ngDee peerJe Devleceg&ntle& ceW kesâJeue%eeve keâes
Øeehle keâj ueslee nw~ Ùen ßesCeer Deepe Gòece mebnveve kesâ DeYeeJe ceW hebÛecekeâeue ceW mebYeJe veneR
nw FmeefueS Megkeäue OÙeeve keâer 8JeW Ùee 11 JeW-12 JeW iegCemLeeve keâer DeJemLee Fme hebÛecekeâeue
ceW efkeâmeer Yeer cenecegefve keâes nesves Jeeueer veneR nw, cee$e Ú"JeW—meeleJeW iegCemLeeve ÙeesiÙe mejeie
DeJemLee-meefJekeâuhe DeJemLee-MegYeesheÙeesie DeJemLee-Oece&OÙeeve DeJemLee Fme keâeue ceW mebYeJe
nw Deewj Ùeefo Ùen nes peeÙes lees efveefMÛele ¤he mes hejcheje mes MeerIeÇ ner cees#e keâer Øeeefhle nes
peeÙesieer keäÙeeWefkeâ Ùeefo Fme DeJemLee keâes Øeehle keâj hegCÙe yebOe veneR efkeâÙee ieÙee lees Fmekesâ veerÛes
heehe yebOe ner lees nesiee~ hegCÙe Deewj heehe kesâ yeerÛe keâer leermejer DeJemLee lees keâesF& nw veneR
FmeefueS Fme hebÛece keâeue ceW ie=nmLe DeLee&led mecÙeiÂef<š ÛelegLe& SJeb hebÛece iegCemLeeveJeleea kesâ
lees hegCÙe SJeb heehe oesveeW keâe yebOe Ûeuelee jnlee nw, Fmemes veerÛes efceLÙeeÂef° keâes heehe yebOe ner
neslee jnlee nw Deewj Fve oesveeW mes Thej cene›eleer cegefve keâes Ú"JeW-meeleJeW iegCemLeeve ceW hegCÙe
keâe yebOe neslee nw Deewj heehe keâceeX keâer DemebKÙeele iegCeßesCeer efvepe&je Øeefle#eCe nesleer jnleer
nw—Ùener DeJemLee hejcheje mes MegYeesheÙeesie mes MegæesheÙeesie ceW heefjCele nes peeleer nw, Ùen
ÛelegLe& keâeue ceW ner mebYeJe nesieer Dele: Deepe nceW Fmekeâer YeeJevee keâjles ngS hegCÙe yebOe keâjvee
ÛeeefnS Gmes Deheves efueS, Deheveer Yetefcekeâe ceW nsÙe veneR mecePevee ÛeeefnS DevÙeLee heehe yebOe ner
nesiee Deewj nce ve FOej kesâ jnWies ve GOej kesâ~
ÛeewLes SJeb hebÛece iegCemLeeve ceW meJe&Lee heeheeW keâe lÙeeie veneR nesves mes leLee heefj«en keâe
Yeer hetCe& lÙeeie veneR nesves mes efvejvlej hegCÙe Je heehe oesveeW keâe yebOe neslee ner neslee nw~ Fmes
keâjCeevegÙeesie mes, OeJeuee «ebLeeW mes SJeb keâce&keâeb[ Deeefo «ebLeeW mes mecePevee ÛeeefnS~ ÛeewLes-
heeBÛeJeW iegCemLeeveJeleea ie=nmLe DeLeJee ßeeJekeâ Ùeefo hegCÙe keâes nsÙe ceevekeâj hegCÙe ¤he
Deveg‰eve keâjWies lees hegCÙe keâce& Deuhe nes peeÙesiee FmeefueS Yetefcekeâevegmeej ef›eâÙee ner keâeÙe&keâejer
nw Ssmee efmeæeble SJeb DeeÛeej «ebLeeW mes Yeueer Øekeâej mecePekeâj DeeÛejCe Je keâLeve keâjvee
ÛeeefnS, Ssmee DeefYeØeeÙe DeefYeØesle nw~ hegCÙe heeheeefOekeâej ceW mecÙekeälJe-efceLÙeelJe kesâ yeejs ceW
yeleeÙee nw-
(56) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

JelLemme mesoYeeJees pen Ceemeseof ceuecesueCeemeòees~


efceÛÚòeceueesÛÚCCeb len mecceòeb Keg CeeÙeJJeb~~157~~
JelLemme mesoYeeJees pen Ceemeseof ceuecesueCeemeòees~
DeCCeeCeceueesÛÚCeCeb len CeeCeb nesefo CeeÙeJJeb~~158~~
JelLemme mesoYeeJees pen Ceemeseof ceuecesueCeemeòees~
keâmeeÙeceueesÛÚCCeb len Ûeeefjòeb efhe CeeoJJeb~~159~~
(ef$ekeâueced)
pewmes Õesle JeŒe keâe cewue kesâ mecheke&â mes~
Õeslehevee ve° neslee efvepe mJeYeeJe ÚesÌ[ kesâ~~
Jewmes ner mecÙekeälJe iegCe efceLÙeelJe kesâ ØeYeeJe mes~
ve° neslee Deelecee keâe iegCe efceLÙeelJe YeeJe mes~~157~~
pÙeeW efJeMes<e cewue mes Jem$e ceefueve nes jne~
Õesleheve keâes ÚesÌ[keâj efvepe mJeYeeJe Kees jne~~
lÙeeW ner peerJeleòJe %eeveYeeJe iegCe keâes Úes[
Ì keâj~
De%eeve™heer cewue mes oyelee mJeYeeJe Úes[ Ì keâj~~158~~
pewmes JeŒe keâe mehesâo jbie cewue mebie mes~
ve° neslee cetue YeeJe pÙeeW mJeYeeJe Yebie mes~~
Jewmes ner keâ<eeÙe ceue Ûeeefj$e Ùegie keâes veeMelee~
keäÙeeWekf eâ Jen Ûeeefj$e Yeer DeÛeeefj$e Yeemelee~~159~~
DeLe&—efpeme Øekeâej Jem$e keâer mehesâoer cewue kesâ efceueves hej ve<š nes peeleer nw Gmeer
Øekeâej efceLÙeelJe ceue keâe cesue ve nesves hej Deelcee keâe mecÙekeälJe iegCe ve<š nes peelee nw
DeLee&led DeeÛÚeefole nes peelee nw, Ssmee mecePevee ÛeeefnS~
pewmes Jem$e keâer Megkeäuelee cewue kesâ mebyebOe efJeMes<e mes ve<š nes peeleer nw Jewmes ner De%eeve¤heer
ceue kesâ meeLe mecyevOe nesves hej Deelcee keâe JeemleefJekeâ %eeve ve<š nes peelee nw DeLee&led
DeeÛÚeefole nes peelee nw, Ssmee efveMÛeÙe keâjvee ÛeeefnS~
efpeme lejn Jem$e keâe MJeslehevee cewue kesâ meeLe efceue peeves hej veeMe keâes Øeehle nes peelee
nw Gmeer lejn keâ<eeÙe ¤heer ceue kesâ meeLe efceue peeves hej Deelcee kesâ Ûeeefj$e iegCe keâe veeMe nes
peelee nw, Ssmee peevevee ÛeeefnS~
efJeMes<eeLe&—mee#eele DenËled heLeevegieeceer, efoiecyej pewve ceneve mevle, efJeMeeue mebIe
kesâ veeÙekeâ DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvo osJe ves meceÙe ØeeYe=le Dehejveece meceÙemeej veecekeâ «ebLe ceW
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (57)

efoiecyej pewve meeOegJeie& keâes mecyeesefOele keâjles ngS ‘hegCÙeheeheeefOekeâej’ kesâ ceOÙe Ghejesòeâ 3
ieeLeeSb Skeâ meeLe efueKeer nQ~ Ghejesòeâ leerveeW ieeLeeDeeW ceW mejue ¤he mes Ùen mecePeves keâer yeele
nw efkeâ mecÙekeädâoMe&ve, mecÙei%eeve Deewj mecÙekeädâÛeeefj$e Ùes leerveeW Deelcee kesâ iegCe nQ leLee
efceLÙeelJe, De%eeve Deewj keâ<eeÙe Ùes leerveeW ›eâceMe: Ghejesòeâ iegCeeW keâes ve<š keâjves Jeeues ceue nQ~
efpeme meceÙe lekeâ Ùen mebmeejer Deelcee mebmeej keâer veevee heÙee&ÙeeW keâes, ÙeLee—efveieeso
heÙee&Ùe, vejkeâ heÙee&Ùe, efleÙeËÛe heÙee&Ùe, ceveg<Ùe heÙee&Ùe Je osJe heÙee&Ùe keâes OeejCe keâjlee ngDee
mebmeej ceW ner YeüceCe keâjlee jnlee nw; leye lekeâ Gmes Ghejesòeâ leerveeW ceue mes Ùee leerveeW ceW mes
efkeâmeer Skeâ Ùee oes ceue mes mebmeòeâ mecePevee ÛeeefnS~ keâoeefÛeled hegCÙeÙeesie mes Fmeer mebmeejer
Deelcee keâes Ssmeer ceveg<Ùe heÙee&Ùe efceue peeJes efpemeceW YeieJeeve Jeerlejeie meJe&$e osJe Éeje keâefLele
efpeveeiece hej ßeæeve keâjves ÙeesiÙe ÙeesiÙelee keâer Øeeefhle nes peeJes lees mecePevee ÛeeefnS efkeâ
Deveble mebmeej mes efvekeâueves kesâ efueS efkeâveeje Dee ieÙee nw~ Ssmeer DecetuÙe ceveg<Ùe heÙee&Ùe keâes
heekeâj peye Ùen peerJe Deheves mJeYeeJe keâes mecePeves keâer Ûes<še keâjves ueielee nw leye Ùen
meesÛelee nw efkeâ nceejer Deelcee Deewj mebmeej kesâ mecemle DevÙe heoeLe& ncemes he=Lekeâ nQ nceeje
mJeYeeJe lees %eeve YeeJe ¤he nw Deewj nceeje Ùen %eeve YeeJe Deveeefokeâeue mes ve<š nes jne nw,
Yeü<š nes jne nw, DeeÛÚeefole nes jne nw~ Ssmeer efJeJeskeâ keâer efkeâjCe peeie=le nesles ner Ùen peerJe
owiecyejer oer#ee OeejCe keâjkesâ Deheves Deelce mJeYeeJe keâes Øeieš keâjves ceW ueie peelee nw~ Jen
mJeYeeJe mecÙeioMe&ve, mecÙei%eeve Deewj mecÙekeädâÛeeefj$e mes Deueie kegâÚ Yeer lees veneR nw
Fmeereuf eS Jen Fve leerveeW iegCeeW keâer Øeiešlee efpemeceW nesleer nw Ssmes DenËle eEueie DeLee&led jlve$eÙemJe¤he,
hejce Jeerlejeie cegõe, iee$e cee$e heefj«enOeejer, ceÙetj efheefÛÚkeâe SJeb keâe<" keâe keâceC[ueg
OeejCe keâjkesâ DeelcemJe¤he ceW efveceive nes peelee nw~ Ssmes DeelcemJe¤he ceW efveceive efveMÛeÙe
Deewj JÙeJenej oesveeW veÙeeW Éeje Gheefo<š Ssmes Yeso-DeYeso ¤he leerveeW iegCeeW keâes Skeâekeâej
keâjves Jeeues efoiecyej pewve cegefvejepeeW keâes DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvo osJe mecePee jns nQ efkeâ Ùen
mebmeejer Deelcee Yeer Gmeer Øekeâej Megæ, efÛeoevebo mJe¤he Skeâ %eeÙekeâYeeJe ¤he nw, efpeme
Øekeâej efmeæ hejceelcee keâer Deelcee nw~ ØeMve neslee nw efkeâ efheâj Fmekeâe mebmeej ceW YeškeâeJe
keäÙeeW ? Fmeer keâe meceeOeeve lees DeeÛeeÙe& YeieJevle, hejce Ghekeâejer ßeer kegâvokegâvoosJe ves Fve
leerve ieeLeeDeeW ceW efkeâÙee nw Deewj pewmes efkeâmeer yeeuekeâ keâes mecePeeves kesâ efueS keâesF& ØeÛeefuele
GoenjCe osvee heÌ[lee nw leye Jen yeeuekeâ "erkeâ Øekeâej mes efJe<eÙe keâes mecePe ueslee nw Gmeer
Øekeâej efkeâleveer keâ®Ceeyegefæ mes DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvo mJeeceer Deheves meceeve ner efoiecyej
Jes<eOeejer Ùeeef$eÙeeW keâes mejue megyeesOe GoenjCe oskeâj mecePee jns nQ efkeâ ns cegefveJejeW! pewmes Skeâ
mehesâo Jem$e hej nje, ueeue Deeefo efkeâmeer DevÙe jbie keâe cesue keâj osves hej Gme Jem$e keâer
mehesâoer ve<š nes peeleer nw Deewj Jen nje Ùee ueeue Deeefo jbie keâe efoKeves ueielee nw Gmeer Øekeâej
(58) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

legcnejer Deelcee kesâ mJe¤he keâes {keâves Jeeuee—ve<š keâjves Jeeuee efceLÙeelJe, De%eeve Deewj
keâ<eeÙe nw, Fmekesâ DeueeJee Deewj kegâÚ veneR nw, Fmes ØeÙelvehetJe&keâ nše oes lees Megæ Deelcee keâe
oMe&ve nes peeÙesiee Deewj efÛelmJe¤he hejceJeerlejeieer Ssmeer %eeÙekeâ YeeJe™he Deelcee keâe mJeYeeJe
Øeieš nes peeÙesiee~
Fve ieeLeeDeeW keâer šerkeâe keâjles ngÙes efoiecyej pewve DeeÛeeÙe& ßeer Dece=leÛevõ metefj ves
efueKee nw efkeâ mecÙekeälJe, %eeve Deewj Ûeeefj$e Ùes cees#e nsleg Deelcee kesâ mJeYeeJe nQ hejvleg hejYeeJe
¤he ceue Ssmes efceLÙeelJe, De%eeve Deewj keâ<eeÙe Ùes leerveeW Fve mJeYeeJe keâes eflejesYetle efkeâÙes ngS
nQ Deewj leerveeW efceLÙeelJe, De%eeve Deewj keâ<eeÙe keâce& nQ FmeefueS keâce& keâes nševee ÛeeefnS~ keâce&
nšves mes ner efve<keâce& DeLee&led efvee|Jekeâuhe DeJemLee Øeehle nesves hej veÙeeleerle DeJeuecyeve Øeehle
nesves hej šbkeâeslkeâerCe& %eeÙekeâ cee$e Skeâ menpe mJeYeeJe ceW ueerve Ssmeer Jeerlejeie oMee keâe
DevegYeJe nesves ueielee nw~
Fve ieeLeeDeeW kesâ heÌ{ves mes nceW Dehevee keäÙee ØeÙeespeve efmeæ keâjvee ÛeeefnÙes Ùen yeele
efJeÛeej keâjves ÙeesiÙe nw~ JeemleJe ceW efoiecyej pewve hejcheje ceW meJe&$e meYeer «ebLeeW ceW mecÙeioMe&ve,
mecÙei%eeve Deewj mecÙekeädâÛeeefj$e Fve leerveeW keâer Skeâlee keâes ner cees#eceeie& keâne nw~ Fmeer yeele
keâes ßeer GceemJeeceer DeeÛeeÙe& ves Deheves ceneve «ebLe, hejceeiece mJe™he cees#eMeem$e Dehejveece
leòJeeLe&met$e kesâ henues met$e ceW ner efveyeæ efkeâÙee nw—
‘‘mecÙeioMe& v e%eeveÛeeef j $eeef C e cees # eceeie& : ’’ Fme met $ e keâer JÙeeKÙee
lelJeeLe&jepeJeee|lekeâkeâej ßeer DekeâuebkeâosJe ves keâjles ngS yengle ner mhe<š efkeâÙee nw efkeâ leerveeW
keâer Skeâlee mes ner cees#eceeie& yevelee nw efkeâmeer Skeâ mes Ùee efkeâvneR oes mes cees#eceeie& veneR yeve
mekeâlee~ GvneWves jepeJeee|lekeâ ceW efueKee nw efkeâ keâesF& keâns efkeâ nce %eeve cee$e mes cees#eceeie&
ceeveles nw lees leerve keâeue ceW Yeer Ùen mecYeJe veneR nw, keâesF& keâns efkeâ nce mecÙeioMe&ve Deewj %eeve
mes cees#eceeie& efmeæ keâjles nQ lees Ùen Yeer leerve keâeue ceW mecYeJe veneR nw~ keâesF& keâns efkeâ nce
cee$e Ûeeefj$e mes cees#eceeie& ceeveles nQ lees Ùen Yeer mecYeJe veneR nw keäÙeeWefkeâ peye lekeâ mecÙeioMe&ve
veneR nesiee leye lekeâ %eeve mecÙei%eeve veneR yevesiee Deewj Ûeeefj$e veJe«ewJesÙekeâ lekeâ ues peekeâj kesâ
cees#e keâes Øeehle veneR keâje mekeâlee, FmeefueS cee$e Ûeeefj$e mes Yeer mJeYeeJe keâer Øeeefhle veneR, cee$e
%eeve mes ner mJeYeeJe keâer Øeeefhle veneR Deewj cee$e oMe&ve mes Yeer mJeYeeJe keâer Øeeefhle veneR~
mJeYeeJe keâer Øeeefhle kesâ efueS mecÙeioMe&ve, mecÙei%eeve Deewj mecÙekeädâÛeeefj$e leerveeW keâe Skeâ
meeLe nesvee DeefveJeeÙe& nw FmeefueS Ùeneb Ùen mecePeves ÙeesiÙe efJe<eÙe nw efkeâ ie=nmLe ßeeJekeâ
ÛelegLe& iegCemLeeve ceW mecÙeioMe&ve keâes Øeehle keâj mekeâlee nw Deewj ßeæeve nes peeves hej
mecÙei%eeveer Yeer yeve mekeâlee nw uesefkeâve meceÙemeej Deewj efveÙecemeej yeveves kesâ efueS meJe&
heefj«en keâes ÚesÌ[keâj efoiecyej oer#ee OeejCe efkeâÙes efyevee mecÙekeädâÛeeefj$e keâes veneR Øeehle keâj
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (59)

mekeâlee nw~ efyevee mecÙekeädâÛeeefj$e keâes Øeehle efkeâÙes meJemebJesove %eeve, efvee|Jekeâuhe meceeefOe,
MegæesheÙeesie Deeefo keâe nesvee Gmeer Øekeâej DemecYeJe nw efpeme Øekeâej DeekeâeMe ceW heg<he
DemecYeJe nw DeLeJee efpeme Øekeâej hetâue kesâ efyevee heâue DemecYeJe nw, yevOÙee m$eer kesâ
heg$eeslheefòe DemebYeJe nw Gmeer Øekeâej jlve$eÙe keâer Skeâlee efoiecyej Jes<e ¤heer hee$e ceW ner jnleer nw~
ÙeneB Ùen Deewj Â<šJÙe nw efkeâ efceLÙeelJe Deewj De%eeve lees ÛeewLes-heebÛeJeW iegCemLeeve ceW
Yeer nš mekeâlee nw uesefkeâve keâ<eeÙeW omeJeW iegCemLeeve lekeâ Fme peerJe kesâ meeLe jnleer nQ FmeerefueS
pewmes-pewmes keâ<eeÙeW nšleer nQ Jewmes-Jewmes Fme peerJe keâe jeie-És<e, ceesn ¤he heefjCeece nšlee
peelee nw Deewj meeleJeW iegCemLeeve mes MegæesheÙeesie keâer Yetefcekeâe ØeejcYe nes peeleer nw, leYeer lees
hetCe& Jeerlejeieer meb%ee iÙeejnJeW-yeejnJeW iegCemLeeveJeleea cegefvejepeeW keâes Øeehle nesleer nw keäÙeeWefkeâ
Ú"s-meeleJeW iegCemLeeve ceW lees yeej-yeej Glejvee ÛeÌ{vee nw~ Ú"s mes meeleJeW Deewj meeleJeW mes
Ú"s Ssmes YeeJeeEueieer mebleeW keâes peerJeve ceW DemebKÙeele yeej neslee ner jnlee nw~ Ú"s ceW lees
yegefæhetJe&keâ ner meefJekeâuhe DeJemLee-MegYeesheÙeesie DeJemLee jnleer nw Deewj meeleJeW iegCemLeeve ceW
DeyegefæhetJe&keâ meefJekeâuhe Je efvee|Jekeâuhe DeJemLee jnleer nw~
Devle ceW Fve leerveeW ieeLeeDeeW keâe meej Ùener mecePevee ÛeeefnS efkeâ Deveeefokeâeue mes
efceLÙeelJe, De%eeve Deewj keâ<eeÙe Ùes leerve keâce& ¤heer cewue peerJe kesâ meeLe ueies ngS nQ FmeerefueS
Deelcee keâe Megæ mJe¤he eflejesYetle nw, Fve leerveeW kesâ nšles ner Deelcee keâe Megæ mJe¤he Øeieš
nes peeSiee, hetCe& Øeiešlee lees efoiecyej Jes<e OeejCe keâjves kesâ yeeo ner nesieer, SkeâosMe ¤he ceW
ßeeJekeâ Je ßeeefJekeâeSb Yeer Ûeeefj$e OeejCe keâj mekeâles nQ leLee Jen DeJemLee keâye Øeehle nes
Fmekeâer YeeJevee keâj mekeâles nQ~ efceLÙeelJe, De%eeve Deewj keâ<eeSb Ùes Deelcee keâer ceneve Me$eg nQ,
Fvekeâes otj keâjves keâe melele ØeÙelve keâjles jnvee ÛeeefnS~
Skeâ yeele efJeMes<e %eeleJÙe nw efkeâ keâesF& peerJe Ketye #eÙeesheMece %eeveer neskeâj, DeÛÚe-
DeÛÚe ØeJeÛeve keâjkesâ Yeer Ùeefo cegefve eEveoe keâjlee nw Ùee cegefveÙeeW keâes veneR ceevelee nw,
vecemkeâej, Deenej Deeefo ef›eâÙeeÙeW veneR keâjlee nw; lees Jen keâYeer mecÙekeädâÂef<š nes veneR mekeâlee
keäÙeeWefkeâ cegefve eEveoe Deewj mecÙekeälJe keâe hejmhej ceW efJejesOe Gmeer Øekeâej nw pewmes Meerle Deewj
G<Ce Skeâ meeLe jn veneR mekeâles~ Gmeer Øekeâej cegefve efvevoe Deewj mecÙekeälJe Skeâ meeLe keâoeefhe
jn veneR mekeâles FmeefueÙes peye lekeâ cegefve ve yeve mekeWâ leye lekeâ cegefveÙeeW keâer Yeefòeâ, JewÙeeJe=efòe
ner mecÙekeälJe nw, Ssmee ceevevee ÛeeefnS~ %eeveer peerJe keâes keâce&yebOe keâye Deewj kewâmes neslee nw, Fve
ieeLeeDeeW kesâ ceeOÙece mes nceW peevevee nw-
pecne og penCCeeoes CeeCeiegCeeoes hegCees efJe heefjCeceefo~
DeCCeòeb CeeCeiegCees lesCe og mees yebOeiees YeefCeoes~~171~~
(60) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

obmeCeCeeCeÛeefjòeb peb heefjCeceos penCCeYeeJesCe~


CeeCeer lesCe og yepPeefo hegiieuekeâccesCe efJeefJensCe~~172~~
peerJeelcee keâe iegCe %eeve peIevÙe DeJemLee peye lekeâ heelee nw~
veefnb ÙeLeeKÙeele Ûeeefj$e efceuee DevÙeevÙe ™he yeve peelee nw~~
iegCeLeeve oMece lekeâ Jener peerJe keâceeX keâe yebOe efkeâÙee keâjlee~
efheâj ÙeLeeKÙeele Ûeeefjle heekeâj keâceeX mes cegòeâ ngDee keâjlee~~171~~
meb%eeveer kesâ oMe&ve meg%eeve Ûeeefj$e peIevÙe peneB lekeâ nw~
jlve$eÙe keâer mechetCe& DeJemLee Øeehle ve nesleer leye lekeâ nw~~
Fme keâejCe %eeveer Deelcee kesâ heewodieefuekeâ keâce& yebOeles jnles~
efyeve ÙeLeeKÙeele Ûeeefj$e ngS cegefve DeelcemeewKÙe JebefÛele jnles~~172~~
DeLe&—Deelcee keâe %eeveiegCe peye lekeâ peIevÙe DeJemLee ceW jnlee nw DeLee&led ÙeLeeKÙeele
Ûeeefj$e keâes Øeehle veneR neslee nw leye lekeâ Devleceg&ntle& kesâ heMÛeeled DevÙeheves keâes Øeehle neslee
jnlee nw FmeefueS Gme meceÙe Jen veJeerve yebOe Yeer keâjlee nw~
oMe&ve, %eeve Deewj Ûeeefj$e Ùes leerveeW peye lekeâ peIevÙe DeJemLee ceW jnles nQ leye lekeâ %eeveer
peerJe Yeer veevee Øekeâej kesâ heewodieefuekeâ keâceeX mes yebOelee ner jnlee nw~
efJeMes<eeLe&—cetuemebIe kesâ veeÙekeâ, YesoeYesojlve$eÙeOeejer, ÛeejeW DevegÙeesieeW kesâ ceneve
Jesòee, cegefve SJeb ßeeJekeâ Oece& kesâ Gheos<še ßeerceod DeeÛeeÙe& ßeer kegâvokegâvo osJe ves meceÙemeej
veecekeâ ØeeYe=le ceW Ghejesòeâ ieeLeeSB efueKeles ngS Ùen mhe<š efkeâÙee nw efkeâ %eeveer peerJe keâes keâce&
yebOe keâye Deewj kewâmes neslee nw? Ùen ØekeâjCe meceÙemeej kesâ DeeœeJe DeefOekeâej keâe nw~
meceÙemeej ceW mecÙekeädâÂef<š Meyo Deewj %eeveer Meyo Fve oes MeyoeW keâer yenguelee nw Deewj
FvneR oes MeyoeW keâer JÙeeKÙee mecePe uesves mes meceÙemeej «ebLe ceW keâYeer Yeer DeLe& keâe DeveLe& veneR
nes mekeâlee nw~
GoenjCe kesâ efueS Ghejesòeâ oes ieeLeeDeeW keâer meJe&ØeLece šerkeâe keâjles ngS DeeÛeeÙe& ßeer
Dece=leÛebõ metjer ves mhe<š efueKee nw ‘‘%eeveiegCemÙe efn ÙeeJeled peIevÙees YeeJe:, leeJeled
lemÙeevleceg&ntle&efJeheefjCeeefcelJeeled hegvejvÙeleÙeeÓefmle heefjCeece:~ me leg ÙeLeeKÙeeleÛeeefj$eeJemLeeÙee
DeOemleeoJeMÙeb—YeeefJejeiemeodYeeJeeled yevOenslegjsJe mÙeeled’’ DeLee&led ‘‘%eeve iegCe keâe peye lekeâ
peIevÙe ceW YeeJe neslee nw leye lekeâ Gmekeâe Devleceg&ntle& kesâ heMÛeeled efJeheefjCeeceer nesves mes
DeLee&led DevÙe ¤he mes heefjCeceve neslee nw Deewj ÙeLeeKÙeele Ûeeefj$e mes veerÛes jeie YeeJe keâe
meodYeeJe DeJeMÙe heeÙee peelee nw FmeefueS JeneB lekeâ yebOe neslee ner neslee nw~’’
Fme ieeLee ceW Dece=leÛebõmetefj ves DeyebOekeâ DeJemLee SJeb yebOekeâ DeJemLee keâe efkeâlevee
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (61)

mhe<š efoioMe&ve keâje efoÙee nw~ ÙeLeeKÙeele Ûeeefj$e 11 JeW-12 JeW iegCemLeeve ceW neslee nw—
JeneB mes veerÛes DeLee&led 10 JeW iegCemLeeve lekeâ jeie YeeJe keâe meodYeeJe DeJeMÙebYeeJeer nw DeLee&led
Ûeeefj$eceesnveerÙe 10 JeW iegCemLeeve lekeâ peelee nw, Ûeeefj$e ceesnveerÙe ner jeieYeeJe nw, FmeefueS
peye lekeâ hetCe&¤hesCe Ûeeefj$e ceesnveerÙe keâe veeMe veneR nes peelee nw leye lekeâ keâce&yebOe lees neslee
ner nw~ Fmemes Ùen DeefYeØeeÙe mhe<š ¤he mes uesvee ÛeeefnS efkeâ %eeveer peerJe keâe %eeveYeeJe Ú"s-
meeleJeW iegCemLeeve ceW ØelÙeskeâ Devleceg&ntle& ceW heefjJee|lele neslee jnlee nw keäÙeeWefkeâ efmeæevle keâe
Ùen efveÙece nw efkeâ YeeJeeEueieer cegefvejepe keâe meeOevee keâeue ceW Ú"e-meeleJeeb iegCemLeeve ner
neslee nw Deewj Fve oesveeW iegCemLeeveeW keâe keâeue Devleceg&ntle& mes DeefOekeâ veneR nw Dele: Ú"s-
meeleJeW iegCemLeeve ceW Deevee-peevee yejeyej DemebKÙeeleeW yeej Petues kesâ meceeve Ûeuee ner keâjlee
nw~ Skeâ Je<e& keâer Ieesj leheMÛeÙee& keâjves Jeeues cegefve DeJemLee ceW yeengyeueer cegefvejepe kesâ Yeer
Ú"e-meeleJeeb iegCemLeeve ner Lee~ 1 Je<e& kesâ yeeo efJekeâuhe keâe DeYeeJe nesves hej #ehekeâ ßesCeer
hej Dee¤Ì{ ngS DeLee&led Dee"JeW iegCemLeeve ceW, efvee|Jekeâuhe DeJemLee ceW Dee¤Ì{ nesles ner
Dee"JeW mes 9, 10 SJeb 12 ceW ÛeÌ{keâj #eÙeesheMece DeJemLee keâe veeMe keâjkesâ kesâJeue%eeve
Øeehle keâj efueÙee Lee, 13 JeW iegCemLeeve keâes Øeehle keâj efueÙee Lee~ Fmemes Yeer mhe<š nw efkeâ 6—
7 iegCemLeeve lekeâ meefJekeâuhe DeJemLee ner jnleer nw efvee|Jekeâuhe DeJemLee Dee"JeW iegCemLeeve
mes, Megkeäue OÙeeve mes ner ØeejcYe nesleer nw Deewj Gmekeâer hetCe&lee 12 JeW iegCemLeeve ceW nesleer nw
Dele: efoiecyej pewve cegefvejepe kesâ Ú"s-meeleJeW iegCemLeeve ceW %eeveiegCe peIevÙe DeJemLee ceW
ceevee ieÙee nw JeneB hej Gme—Gme iegCemLeeve kesâ ÙeesiÙe yebOe keâe meodYeeJe efvejvlej heeÙee peelee
nw, ÙeneB lekeâ efkeâ efmeæevleevegmeej 10 JeW iegCemLeeve lekeâ jeie heeÙee peelee nw FmeefueS omeJeW
iegCemLeeve lekeâ Yeer yebOe neslee jnlee nw~ 10 JeW iegCemLeeve ceW met#ce ueesYe pees Skeâcee$e yeÛee
Lee Gmekeâer Yeer yebOe JÙegefÛÚefòe nes peeleer nw leye ÙeLeeKÙeele Ûeeefj$e DeLee&led hetCe& efJeMegæ
Ûeeefj$e Øeieš neslee nw leYeer yebOe keâe DeYeeJe neslee nw FmeefueS Deepekeâue pees Ùen keâne peelee
nw efkeâ %eeveer peerJe kesâ keâce& yebOe veneR neslee Ùee %eeve mes keâce& yebOe veneR neslee, Ùen keâLeve ieuele
nw~ hejce Jeerlejeieer efve«eËLe cegefvejepe kesâ efueS %eeveer Meyo ØeÙegòeâ ngDee nw ve efkeâ ÛelegLe&-hebÛece
iegCemLeeve kesâ efueS~ meceÙemeej ceW mLeeve-mLeeve hej cegefve Meyo keâe mecyeesOeve Ùee cegefveJeeÛeer
Ùeefle, ßeceCe Deeefo MeyoeW keâe mebyeesOeve Yeer efkeâÙee ieÙee nw~ Fmemes Yeer mhe<š nw efkeâ ÛelegLe&
iegCemLeeve mecÙeiÂef<š kesâ efueS Ùen ceevevee efkeâ keâce&yebOe veneR neslee nw Ùen efmeæevle efJe®æ
lees nw ner, Skeâ Øekeâej mes DeelceJebÛevee SJeb hejJebÛevee ner nesieer~
Ghejesòeâ ieeLee ceW efoiecyej mevle peye lekeâ 10 JeW iegCemLeeve lekeâ nQ, efJeMes<ekeâj 6-
7 JeW iegCemLeeve ceW nQ leye lekeâ peIevÙe YeeJe ceW nQ FmeerefueS yebOe DeJeMÙebYeeJeer heeÙee peelee
nw lees peye 6-7 JeW iegCemLeeve ceW yebOe heeÙee pee jne nw leye ÛeewLes ceW DeyebOe DeJemLee kewâmes
(62) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

nes mekeâleer nw~ neB, Ùen efveefMÛele nw efkeâ ØelÙeskeâ iegCemLeeve ceW Gme-Gme iegCemLeeve kesâ ÙeesiÙe
yebOe neslee nw~ ÛeewLes iegCemLeeve mes hetJe& 41 Øeke=âefleÙeeW keâer yebOe JÙegefÛÚefle nes peeleer nw lees ÛeewLes
ceW 41 keâe yebOe veneR nesiee~ Fmeer Øekeâej Deeies kesâ iegCemLeeveeW ceW keâjCeevegÙeesie kesâ Devegmeej
efpeleveer-efpeleveer Øeke=âefleÙeeW keâe DeYeeJe nes peelee nw Gleves-Gleves keâe yebOe ®keâ peelee nw
uesefkeâve meceÙemeej keâe %eeveer Meyo hejceJeerlejeieer ÙeLeeKÙeele Ûeeefj$e Jeeues mee#eeled kesâJeue%eeve
kesâ meccegKe ngS 12 JeW iegCemLeeve kesâ efueS ner ØeÙegòeâ nw, Ssmee ner meJe&$e mecePevee nw~ ÙeneB
Ùen ØeMve DeJeMÙe G"lee nw efkeâ efheâj keäÙee 6-7 iegCemLeeve Jeeues cegefve De%eeveer keâns peeÙeWies
Ùee ÛeewLes-heebÛeJeW Jeeues ßeeJekeâ De%eeveer keâns peeÙeWies~ lees Ùen Yeer mecePe uesvee DeeJeMÙekeâ nw
efkeâ meceÙemeej ceW kegâvokegâvo mJeeceer ves DevÙe$e ieeLeeDeeW ceW efvee|Jekeâuhe DeJemLee, DeYeso
DeJemLee, MegæesheÙeesie DeJemLee, hejcemeceeefOe DeJemLee kesâ veerÛes-veerÛes DeJemLee, JÙeJenej
DeJemLee keâes De%eeveer ner ceevee nw uesefkeâve Fme De%eeveer keâe DeefYeØeeÙe efceLÙeeÂef° nesvee veneR
nw, Fme De%eeveer keâe DeefYeØeeÙe Deuhe%eeveer DeJemLee mes nw peye lekeâ kesâJeue%eeve veneR neslee nw
leye lekeâ mebmeej keâe mecemle %eeve Yeer Deuhe%eeve Ùee Øekeâejevlej mes De%eeve ner keâne peelee nw
keäÙeeWefkeâ hetCe&lee vener nw kesâJeue Ùen Dehes#ee nw, pewveMeemeve ceW Deveskeâeble keâe meneje efueÙes efyevee
lelJe keâe «enCe mebYeJe ner veneR nw FmeefueS meJe&$e Dehes#eeke=âle ner keâLeve mecePevee ÛeeefnS~
keânves keâe DeefYeØeeÙe Ùener nw efkeâ meceÙemeej ceW mecÙeiÂef<š ‘Jeerlejeie Ûeeefj$eeefJeveeYeeefJe Ùeled
mecÙekeälJeb’ DeLee&led Jeerlejeie Ûeeefj$e mes DeefJeveeYetle pees mecÙekeälJe nw leLee ÙeLeeKÙeele Ûeeefj$e
mes DeefJeveeYetle pees Ûeeefj$e nw Jen Jeerlejeie veece heelee nw Dele: mecÙeiÂef<š Deewj %eeveer Meyo
hejceJeerlejeieer mee#eeled cees#eieeceer 12 JeW iegCemLeeve Jeeues ner efve«eËLe nQ, hejcheje mes Ùen
JÙeJemLee Ú"s-meeleJeW iegCemLeeve mes ØeejcYe nesleer nw~ ÛeewLes keâe keâLeve ÙeneB nw ner veneR
keäÙeeWefkeâ Gmekesâ lees mejeie Ûeeefj$e Yeer veneR nw Jeerlejeie lees mejeie kesâ yeeo ner nesiee~ ieeLee veb0
172 ceW Yeer Ùener yeele kegâvokegâvo mJeeceer ves Je Gvekesâ mecemle šerkeâekeâejeW ves efueKeer nw efkeâ
peye lekeâ oMe&ve, %eeve, Ûeeefj$e peIevÙe YeeJe ceW jnlee nw leye lekeâ %eeveer peerJe hegodieue keâceeX
mes yebOelee nw~ mhe<š nw efkeâ oMe&ve, %eeve, Ûeeefj$e cegefve kesâ ner heeÙee peelee nw~ SkeâosMe Ûeeefj$e
ßeeJekeâ kesâ heebÛeJeW iegCemLeeve ceW neslee nw~ Jen Yeer peye, peye Jen efkeâmeer Yeer efoiecyej pewve
cegefve mes ßeæehetJe&keâ-efJeefOehetJe&keâ Ûeeefj$e keâes Øeeflecee ¤he Debieerkeâej keâjlee nw leye~ Ùeefo
keâesF& ßeeJekeâ Deheves ceve mes keâesF& ›ele uesJes Ùee ceeve uees kesâMeueeWÛe keâjs, Ùee KeÌ[s neskeâj Keevee
Keeves ueie peeÙes, efheâj Yeer Gmes cegefve veneR keân mekeâles, ve efn Gmekeâe iegCemLeeve heebÛeJeeB Ú"e,
meeleJeeb nes peeÙesiee~ ›eleefleefLeefveCe&Ùe «ebLe ceW DeeÛeeÙe& ßeer eEmenveefvo ves ›eleeW keâes ieg® mes «enCe
keâjves keâe mhe° efveoxMe efoÙee nw—
DeOÙeelce jefMce (Yeeie-1) (63)

›eleeoeve›elelÙeeie: keâeÙeex ieg®mece#ele:~


vees ÛesòeefVe<heâueb %esÙeb kegâle: efMe#eeefokebâ YeJesled~~
kesâJeue leerLeËkeâj kesâ efueS Ùen efveÙece veneR nw keäÙeeWefkeâ leerLeËkeâj efkeâmeer keâes Gme heÙee&Ùe
ceW ieg® veneR yeveeles nQ Jes lees meYeer kesâ mJeÙeb ner ieg® nQ FmeefueS pewve efmeæevleevegmeej ›eleeW keâes
SkeâosMe «enCe keâjves Jeeuee ßeeJekeâ hebÛece iegCemLeeveJeleea neslee nw Deewj Ùes ›ele 1 Øeeflecee mes
ueskeâj 11 Øeeflecee lekeâ nQ leLee cene›eleeW keâes «enCe keâjves Jeeuee cegefve neslee nw leLee peye lekeâ
›eleeW keâes «enCe veneR keâjlee nw leye lekeâ Jen De›eleer ner keâne peelee nw Deewj De›ele DeJemLee
ceW lees yebOe DeefOekeâ ner neslee nw keäÙeeWefkeâ ÙeneB Øeceeo keâe ØeÛegjlee mes meodYeeJe heeÙee peelee nw~
Flevee DeJeMÙe nw efkeâ efpevekesâ mecÙekeälJe Øeieš nes peelee nw Ssmes mecÙekeädâÂef<š ie=nmLe
keâes mecÙei%eeveer keâer Dehes#ee %eeveer meb%ee keânves ceW keâesF& yeeOee veneR nw keäÙeeWefkeâ Gmekesâ
efceLÙee%eeve keâe DeYeeJe nes ieÙee nw~
meejebMe Ùener nw efkeâ %eeveer Je mecÙeiÂef<š meb%ee meceÙemeej ceW peneB-peneB Øeehle nesleer
nw meJe&$e ÙeLeeKÙeele Ûeeefj$e Jeeues 11-12 JeW iegCemLeeve ceW ner hetCe& ¤he mes Ieefšle nesleer nw
keäÙeeWefkeâ Gmekesâ veerÛes-veerÛes jeie YeeJe keâe meodYeeJe nesves mes yebOe DeJeMÙebYeeJeer nw~ Ssmee ner
DeefYeØeeÙe šerkeâekeâej DeeÛeeÙe& ßeer Dece=leÛebõmetefj mes ueskeâj meYeer Ghejeskeäle Jee|Cele šerkeâekeâejeW
keâe nw~ Ùener ÙeneB Yeer mhe<š efkeâÙee ieÙee nw~
(64) Jeerj %eeveesoÙe «ebLeceeuee

Yepeve
-Øe%eeßeceCeer DeeefÙe&keâe Ûevoveeceleer
lepe&—cew......
ceQ meceÙemeej keâes efvepe Deelece ceW OÙeeTBiee,
yeve Devlejelce Megæelce YeeJevee YeeTBiee~
Ùes keäÙee nw ? hejceeiece nw, DeeOÙeeeflcekeâlee keâe meeOeve nw~
Ùen kegâvokegâvo keâe kegâvove nw, efpememes neslee ceve heeJeve nw~~
Ùes keäÙee nw......~~ šskeâ.~~
ØeYeg kegâvokegâvo ves meceÙemeej keâes mecePeeÙee,
Deelcee keâe menpe mJe™he «evLe ceW ojMeeÙee~
Ùes keäÙee nw ? ØeYeg ceefncee nw, Deelece mJeYeeJe keâer ieefjcee nw~
Ùes peerJeeW keâe keâuÙeeCe keâjs, mebmeej peueefOe mes heej keâjs~~
Ùes keäÙee nw......~~1~~
ßeeJekeâ ie=nmLe ceW Yeer Jewjeieer yeve keâjkesâ,
Megæelce DeJemLee eEkeâefÛeled Yeer veeEn hee mekeâles~
Ùes keäÙee nw ? efpeveJeeCeer nw, peve-peve keâer Ùener keâuÙeeCeer nw~
cegefveOece& nceW efmeKeueeleer nw, Deelcee keâe meej yeleeleer nw~~
Ùes keäÙee nw......~~2~~
DeMegYeesheÙeesie keâes lepe nce MegYe ceW ueie peeJeW,
Ùen YeeJe ‘Ûeboveeceleer’ Megælee hee peeJeW~
Ùes keäÙee nw ? efpeveYeòeâer nw, yeme meceÙemeej keâer Meòeâer nw~
pees peve Fmekeâe ßeæeve keâjW, Jes efvepe mJe™he keâe heeve keâjW~~
Ùes keäÙee nw......~~3~~
MM 6 NN