Vous êtes sur la page 1sur 21

26.03 > 27.

06 2010

guide du visiteur / bezoekersgids


symbolisme
le / het

en Belgique / in België
guide du visiteur

bezoekersgids
1 Vivre la crise
Leven in crisis

2 L’inquiétude devant l’étrange


De onbehaaglijke onrust tegenover het vreemde 12 11 8 6 5
3 Visage nature
Het aanschijn van de natuur
9 7
4 Métamorphoses du bleu

4
Metamorfosen van blauw

5 Allégorie et symbole
Allegorie en symbool
10
6 Les figures du Christ
De figuren van Christus 13 3
7 La Tentation
De verzoeking

8 « Se torturer savamment »
« Zichzelf vernuftig kwellen »

9 De la fleur du Mal à l’emblème de l’Idéal


De bloem, van Les Fleurs du mal tot embleem van het Ideaal 2
expo shop
10 Le songe des Primitifs
De droom van de primitieven

11 Idéalisme et ésotérisme
Idealisme en esoterie

12 De l’Afrique à l’opéra de la Monnaie


Van Afrika tot de Koninklijke Muntschouwburg
1
13 Loin des villes
Ver van de steden
Vivre la crise Constitué en « moment » plus qu’en mouvement,
ainsi que l’a montré l’historien d’art Jean-Paul
sur laquelle nous reviendrons en fin de visite, Rops
fait du vice le fondement de l’humanité déchue.

Leven in crisis
Bouillon, le symbolisme plonge ses racines dans une Des Fleurs du Mal de Baudelaire au Vice suprême de
tradition romantique qu’incarnent ici Jean Portaels Joséphin Péladan, un même imaginaire se déploie.
et Antoine Wiertz. Avec sa Belle Rosine, celui-ci D’inspiration littéraire, le symbolisme se nourrit de
transforme la scène d’atelier en une méditation sur textes qu’il transpose en image. Jusqu’à déborder
l’acte de peindre que Léon Frederic reprendra dans celle-ci en « visions » que le texte rattrapera ultérieu-
son Intérieur d’atelier. Avec Le Vice étranglant la vertu, rement. Rops y aboutit en 1882, avec les Sataniques.
Portaels touche à un thème que le symbolisme, dans La série forme un récit visuel d’inspiration baude-
son aspiration décadentiste, reprendra à son compte. lairienne que le graveur, dans un second temps,
Félicien Rops et, à sa suite Armand Rassenfosse, met- « rehausse » de textes de sa plume. Entre invisible
tent en scène une société dont la déliquescence est et visible, une dialectique naît qui transforme en
la condition même de son statut moderne. Alors que profondeur la notion de peinture littéraire.
Portaels liait vice et primitivisme en une perspective

1 Het symbolisme – meer een ‘moment’ dan een be-


weging, zoals de kunsthistoricus Jean-Paul Bouillon
hieraan haar moderne status ontleende. Terwijl
Portaels een verband legde tussen ondeugd en pri-
meester maakte van de beelden. Rops deed dit in
1882 in Les Sataniques. De reeks is een visueel verhaal
schreef – kwam voort uit een romantische traditie mitiviteit, in een zienswijze waarop wij aan het einde in baudelairiaanse geest, dat in een tweede fase
die in België belichaamd werd door Jean-François van onze rondgang terug zullen komen, maakte door de graveur werd ‘gehoogd’ met eigen teksten.
Portaels en Antoine Wiertz. Met De mooie Rosine Rops van de ondeugd de grondslag van de moderne Hier ontstond tussen het leesbare en het zichtbare
maakte Wiertz van een genrescène in het schilders- samenleving en de gevallen mensheid. Eenzelfde een dialectiek die het begrip literaire schilderkunst
atelier een meditatie over het schilderen zelf. Léon verbeeldingswereld ontplooide zich van Les Fleurs du ingrijpend veranderde.
Frederic zou later iets soortgelijks doen in Het atelier. mal van Charles Baudelaire tot Le Vice suprême van
Met De ondeugd wurgt de deugd behandelde Portaels Joséphin Péladan.
een thema dat later door de decadentistische De voedingsbodem van het symbolisme was de
richting van het symbolisme zou worden gekoesterd. literatuur. Teksten werden omgezet in beelden, die
Félicien Rops en in zijn kielzog Armand Rassenfosse de teksten uiteindelijk overstegen in ‘visioenen’,
presenteerden een maatschappij in verval, die juist waarna de literatuur zich op haar beurt weer
L’inquiétude devant l’étrange Reflet d’une crise économique, sociale, psycholo-
gique, religieuse et culturelle, le symbolisme brosse
les traits d’Orphée ou de Parsifal. Un mouvement
permanent entre réel et idéal consacre l’image à la

De onbehaaglijke onrust
le panorama névrotique d’une société gagnée par fois comme critique et comme utopie.
un doute systématique. La réalité y paraît aussi
inquiétante qu’étrange : les forêts lépreuses de

tegenover het vreemde


William Degouve de Nuncques y répondent aux
visions d’une société vouée à la perversité. Avant
de s’imposer comme un des représentants majeurs
de l’art dit « social », Eugène Laermans livre d’abord
un constat teinté de décadentisme : la modernité

2
industrielle conduit à l’aliénation de l’homme par
l’homme. Ce regard renoue avec les grands mythes
de la tradition : l’homme victime de la société se
mue en Caïn ou en Sisyphe ; l’acteur du futur prend

Als weerspiegeling van een economische, sociale, vreemding van de mens. Deze visie knoopte aan bij
psychologische, religieuze en culturele crisis pre- de grote mythen uit de overlevering: de mens die
senteert het symbolisme een neurotisch panorama het slachtoffer van de maatschappij wordt, verandert
van een samenleving die aan systematische twijfel in Kaïn of in Sisyphus; de mens die de toekomst
ten prooi is. De werkelijkheid verschijnt zowel vorm wil geven, krijgt de trekken van Orpheus of
onrustwekkend als vreemd: de betoverde wouden van Parsifal. Een voortdurende beweging tussen
van William Degouve de Nuncques naast visioenen werkelijkheid en ideaal geeft de voorstelling tegelijk
van een door perversiteit getekende samenleving. het karakter van een kritiek en van een utopie.
Voordat Eugène Laermans een van de grote verte-
genwoordigers van de ‘sociale’ kunst werd, leverde
hij eerst een door decadentisme gekleurd beeld van
de industriële moderne tijd – een moderniteit die
beschouwd werd als de oorzaak van de zelfver-
Visage nature Le doute nourrit la peinture. Paysages et portraits
affirment moins la chose représentée qu’ils
d’un désir d’inscrire le portrait dans un jeu de
références qui lie l’être présent à la tradition. Avec

Het aanschijn van de natuur


n’interrogent la place de l’homme dans un monde Fernand Khnopff, le portrait devient le lieu d’une
déserté. Loin des formes d’expression de l’instant, interrogation essentielle. Contrairement à sa
le paysage symboliste se veut théâtre de mémoire. fonction première, le portrait donne moins à voir sa
Jusqu’à exprimer avec Degouve de Nuncques sœur mise en situation qu’il n’exprime l’impossibilité
l’irréalité d’une maison éclairée de l’intérieur et de saisir l’autre en une représentation définitive.
dont le rayonnement perturbe l’équilibre de la nuit
aveugle. La formule annonce L’Empire des lumières
de Magritte. L’art du portrait peut paraître en soi
aux antipodes du projet symboliste. Pourtant, les
évocations médiévales ou Renaissance (Gustave-

3 Max Stevens) ainsi que les emprunts à la création


des préraphaélites anglais (Jean Delville) témoignent

De schilderkunst werd door twijfel beheerst. symbolistische denken. Niettemin getuigen de por-
Landschappen en portretten waren niet meer zozeer tretten, door hun evocatie van het middeleeuwse en
voorstellingen van de reële wereld als wel vraagstel- renaissancistische portret (Gustave-Max Stevens) en
lingen omtrent de plaats van de mens in een wereld door hun ontleningen aan de kunst van de Engelse
die men had verlaten. Het symbolistische landschap prerafaëlieten (Jean Delville), van een verlangen om
verwijderde zich van de gangbare expressievor- het portret op te nemen in een spel van verwijzin-
men en werd het theater van de herinnering. De gen om zo de moderne mens met de traditie te
onwezenlijkheid van het van binnenuit verlichte huis, verbinden. Fernand Khnopff gebruikte het portret
dat met zijn uitstraling het evenwicht van de nacht als een medium waarin hij fundamentele vragen kon
verstoort, maakt van dit schilderij van Degouve stellen. De afbeeldingen van zijn zus in een bepaalde
de Nuncques een voorloper van Het rijk der lichten situatie of in een gezochte pose geven uiting aan het
van René Magritte. De portretkunst zou op het wezenlijke onvermogen om de ander op definitieve
eerste gezicht onverenigbaar kunnen lijken met het wijze in een portret te vatten.
Métamorphoses du bleu « sensation d’art » opère à l’instar d’une narcose qui
éloigne l’imagination des contingences matérielles.
sa toile et la rehausse de couleurs. Au rouge natura-
liste, succède une dominante bleue. Celle-ci renvoie

Metamorfosen van
La pratique du nocturne renvoie aussi au culte voué à une thématique que le peintre a développée dans
à la musique comme art de la suggestion par excel- des œuvres idéalistes comme L’Aile bleue. À l’azur
lence. Celle-ci est au cœur de l’œuvre de Khnopff répond une aspiration mystique qui fait de l’image

blauw
exécutée en 1883. En ecoutant du Schumann relève un « logogriphe visuel » – selon la formule employée,
encore d’une esthétique bourgeoise empreinte de en 1898, par la critique viennoise – voué au silence.
naturalisme. Explicite – un piano, une main qui joue, Figure emblématique d’un culte désormais aboli, la
L’étrangeté du monde perçu conduit l’artiste à une partition –, la présence de la musique conduit prêtresse de L’Aile bleue voit ses lèvres scellées par
transformer le paysage en une rêverie placée sous le peintre à s’intéresser au phénomène d’absorption une pièce de métal à la signification hermétique. Son
le signe du nocturne. Inspirée de l’œuvre du peintre musicale. Cachée derrière sa main, la mère de l’artiste geste évoque l’obligation de tenir secret un savoir
anglo-américain James Abbot McNeill Whistler, s’abandonne à sa rêverie musicale. Vingt ans plus perdu pour la masse et dont seul l’initié a conservé
cette pratique témoigne d’une emprise des thèses tard, tirant parti de sa collaboration avec le photo- le sens.
de « l’art pour l’art ». Par sa qualité artificielle, la graphe Alexandre, Khnopff tire une photographie de

4 De symbolistische kunstenaars, die de waarneem-


bare wereld als een vreemde, haast unheimliche plek
van Luisteren naar muziek van Schumann van Fernand
Khnopff. Dit werk uit 1883 draagt nog de stem-
een overheersende blauwe kleur. Dit blauw verwijst
naar een thematiek die de schilder ontwikkelde in
ervoeren, maakten van het landschap een droom- pel van het naturalisme, conform de toenmalige Een blauwe vleugel en andere idealistische werken. Het
beeld, bij voorkeur in een nachtelijke sfeer. Zij werden burgerlijke schoonheidsopvatting. Vertrekkend van azuur staat voor een mystiek verlangen dat – zoals
beïnvloed door het werk van de Engels-Amerikaanse expliciete elementen zoals een piano, een hand die de Weense kritiek in 1898 schreef – van het beeld
schilder James Abbot McNeill Whistler en door de speelt en een partituur, verdiept de schilder zich in een stilzwijgende ‘visuele logogrief’ (een visueel
stellingen van l’art pour l’art. Door haar artificiële het fenomeen van ‘geheel opgaan in de muziek’. woordraadsel) maakt. De emblematische figuur van
karakter werkte de ‘kunstervaring’ als een bedwel- Zijn moeder schermt zich af van de werkelijkheid en De blauwe vleugel, als het ware de laatste priesteres
ming die de verbeelding vrijmaakte van materiële geeft zich over aan muzikale dromerij. Twintig jaar van een verdwenen eredienst, is in eeuwige stilte
bijkomstigheden. later gebruikte Khnopff de ervaring die hij opdeed gehuld. Haar lippen zijn verzegeld met een metalen
De voorliefde voor het nachtelijke was verwant met door zijn samenwerking met de fotograaf Alexandre, schijfje en haar gebaar wijst op de plicht om een
de cultus van de muziek, de suggestieve kunst bij om een foto van het schilderij met kleuren te bewer- aloud weten geheim te houden.
uitstek. De muziekervaring is het centrale thema ken. Het naturalistische rood is hier verdrongen door
Allégorie et symbole Allégorie et symbole renvoient à deux réalités que
les écrivain de la fin de siècle entendent distinguer.
fications épars qu’elle organisera de façon à guider le
lecteur, par voie de suggestion, au terme d’une série

Allegorie en symbool
Albert Mockel s’y attache dans ses Propos de littérature de déchiffrements. Le symbole atteint cet indicible
(1894). Il y expose une philosophie du symbole que Xavier Mellery décrit dans sa série de dessins
détachée de la notion d’allégorie. Celle-ci s’affirme baptisée « L’Âme des choses ». Dans l’imprécision
par sa valeur illustrative : elle représente de façon voulue et travaillée par l’artiste, le symbole doit
analytique une abstraction prédéfinie en l’in­carnant « chercher moins à conclure qu’à donner à penser,
dans cette réalité qu’est l’image : la Justice aux yeux de telle sorte que le lecteur, collaborant par ce qu’il
bandés, tenant balance et épée. Sa lisibilité relève devine, achève en lui-même les paroles écrites ».
d’une convention de représen­tation qui ne souffre L’allégorie représente, le sym­bole évoque.
nul écart vis-à-vis de l’illusion de la réalité.

5
À l’inverse, le symbole part de la réalité pour s’en
détacher au terme d’une recherche purement intui-
tive. Celle-ci extrait du réel des fragments de si­gni­

Voor de schrijvers van het fin de siècle was er een afgeweken van de illusie van realiteit. als wel tot nadenken te bewegen, zodat de lezer, die
afgetekend verschil tussen de allegorie en het sym- Het symbool daarentegen vertrekt van de werkelijk- meewerkt door wat hij aanvoelt, in zijn binnenste de
bool. Albert Mockel ontwikkelde in zijn belangrijke heid maar maakt zich ervan los aan het eind van een geschreven woorden voltooit’. De allegorie stelt iets
essay Propos de littérature (1894) een filosofie van het louter intuïtief zoeken. In dit zoekproces worden voor, het symbool roept iets op.
symbool, dat hij loskoppelde van het begrip allegorie. hier en daar uit de realiteit betekenisfragmenten
Kenmerkend voor de allegorie is haar illustratieve gehaald die, op een bepaalde wijze samengevoegd,
waarde: zij stelt duidelijk en op analytische wijze de lezer kunnen leiden, door middel van suggestie
een welomschreven abstract begrip voor, door het en via een reeks ontcijferingen. Het symbool staat
te belichamen in de realiteit van een beeld. Zo is dicht bij het onzegbare, datgene wat Xavier Mellery
de Gerechtigheid met geblinddoekte ogen en een beschrijft in zijn tekeningenreeks L’Âme des choses (de
weegschaal en een zwaard in de handen een allego- ziel der dingen). De functie van het symbool, in de
rie. De allegorie is leesbaar dankzij zekere conventies onduidelijkheid die de kunstenaar met opzet gecre-
in de wijze van voorstellen, waarbij niet mag worden ëerd heeft, is ‘niet zozeer tot een conclusie te leiden,
Les figures du Christ Le Christ s’impose comme une figure centrale du
symbolisme témoignant de la permanence de la
de l’hôtel de ville de Louvain. Le même thème anime
le cycle que Jef Lambeaux traduit en sculpture et qui

De figuren van Christus


question religieuse. Il est à la fois un de ces « Grands sera installé dans un pavillon réalisé par Victor Horta
Initiés » auxquels Édouard Schuré consacra un dans le Parc du Cinquantenaire. Dans ces œuvres,
ouvrage essentiel en 1889 : Jésus englobe des figures l’épanchement des corps traduit la dissolution des
qui vont de Prométhée à Orphée en passant par consciences et l’oubli du réel.
Platon. Visionnaire, l’artiste s’identifie au réprouvé
condamné par la foule. De Constantin Meunier à
Henry de Groux, en passant par James Ensor, cette
identification s’avère constitutive du statut de
l’artiste. À rebours de la figure du Christ, celle de
Satan incarne l’empire du désir et des passions hu-
maines auquel Delville consacra une grande peinture
murale qui sera détruite, en 1914, lors de l’incendie

6 Het religieuze speelde een belangrijke rol in het de begeerte en de menselijke driften. Een grote
symbolisme, en Christus verscheen daarin als een muurschildering die Jean Delville aan dit thema
centrale figuur. Hij werd ook gerekend tot de ‘grote wijdde, werd in 1914 vernield tijdens de brand van
ingewijden’ waarover Edouard Schuré in 1889 zijn het stadhuis van Leuven. Jef Lambeaux maakte over
beroemde boek Les Grands Initiés schreef: in Jezus hetzelfde onderwerp een monumentaal haut-reliëf
zijn uiteenlopende figuren vervat, van Prometheus dat in 1905 werd ondergebracht in een door Victor
over Orpheus tot Plato. De kunstenaar-ziener Horta speciaal daarvoor ontworpen tempeltje in het
identificeerde zich met de door de volksmassa Jubelpark. Geheel los van de reële wereld, beelden
veroordeelde verstotene. Bij Constantin Meunier, de wriemelende mensenkluwens immorele driften
Henry de Groux, James Ensor en anderen bepaalde en zedelijke verval uit.
die vereenzelviging met Christus in zekere mate
hun status als kunstenaar. De antipode van Christus
was Satan, de vertegenwoordiger van het rijk van
La Tentation Le thème de la tentation est au cœur de l’imaginaire
symboliste. De Rops à Redon en passant par
puissance exceptionnelle qui éblouira Mallarmé. De
l’expansion de l’encre surgit une fantasmagorie qui

De verzoeking
Khnopff, il offre au peintre l’occasion de transposer témoigne d’une vie psychique ramenée à l’origine.
la littérature en vision. Celle-ci dépasse les limites du
récit. Avec Rops, la représentation met en scène les
mécanismes du refoulement ainsi que Freud le sou-
lignera. Avec Khnopff, l’approche change. Marqué
par les visions mythographiques de Gustave Moreau,
la tentation se cristallise dans la confrontation de
l’ermite et de l’hétaïre. Son aventure se révèle moins
sexuelle que visuelle. Elle obéit à une progression
lumineuse qui, de l’ombre aux lumières hautes,
joue avec sensualité des effets de matière. Partant
du même thème, Redon donne à ses noirs une

Ook de verleiding, of de verzoeking, was een terug- overgang van schaduw naar fel licht springt de sensu-
kerend element in de symbolistische verbeeldings- aliteit van de materie-effecten in het oog. Redon
wereld. Dit thema uit de literatuur werd bijvoorbeeld legde zich in een reeks litho’s toe op hetzelfde
door Félicien Rops, Odilon Redon en Fernand thema. De ongeëvenaarde diepte van zijn ‘zwarten’
Khnopff omgezet in visioenen die de grenzen van fascineerde Stéphane Mallarmé. Uit de inktvlekken
het geschrevene ver overstegen. Zoals Freud zou doemt een fantasmagorisch beeld op van een intens
opmerken, voerde Rops in zijn werk verdringings- psychisch leven dat tot de oorsprong teruggaat.

7 mechanismen ten tonele. Bij Khnopff, die beïnvloed


werd door de mythografische visioenen van
Gustave Moreau, zien we een andere benadering. De
verzoeking kristalliseert zich in de confrontatie van
de kluizenaar en de hetaere. Deze ontmoeting lijkt
eerder visueel dan seksueel te zijn. In de progressieve
« Se torturer L’image de la serre chaude, au cœur de l’œuvre de
Maurice Maeterlinck, traduit une aspiration double
lieu solitaire. L’autoportrait devient le théâtre d’une
annulation de soi au monde. Spilliaert transforme
le poids d’un destin sombre. Aspirée par son vide
intérieur, la figure traduit l’impossibilité d’être au

savamment »
à la séparation et à la réclusion. Elle se décline en ses yeux et sa bouche en un trou obscur ou en monde. Ainsi, les deux versions de Mère pleurant son
figures aquatiques où, pro­gressi­vement, l’artiste une tache d’ombre d’où surgira un œil aveugle. La enfant mort expriment une même douleur selon des
trouve un milieu qui lui serait favo­rable, puis un état représentation de soi débouche sur un sentiment de dispositifs plastiques opposés : tantôt par une forme

« Zichzelf ver-
d’immobilité qui correspondrait à ce qu’il ap­pelle son vertige qu’apaise seulement la fréquentation de la qui s’enferme dans sa solitude, tantôt par une désar-
bonheur, avant d’être le lieu d’où il observera le mon- littérature. Ainsi en va-t-il des trois volumes des œu- ticulation du corps qui traduit plastiquement le cri.
de de manière critique sinon désabusée. En même vres de Maeterlinck appartenant à Edmond Deman Annonciatrice de l’expressionnisme, l’œuvre de

nuftig kwellen » temps, ce lieu clos sera synonyme de tension ainsi


que le révèle le premier théâtre de Maeterlinck aussi
que Spilliaert illustre de 348 dessins qui se déploient
dans les marges, dans l’intertexte ou dans les blancs
Minne plonge ses racines dans une culture gothique
à laquelle Maeterlinck communie avec la même
bien que les figures comprimées de la douleur que de la mise en page. ferveur. Les saintes femmes au tombeau renouent ainsi
réalise George Minne. De Spilliaert à Minne, une même expression de la avec une tradition bourguignonne qui participe de la
D’origine bourgeoise, l’artiste s’oppose à sa classe Comme chez Léon Spilliaert, la mort s’y fait la me- douleur s’exprime par la ligne. Chaque figure semble redécouverte des Primitifs flamands que consacrera

8
sociale et aux valeurs dont celle-ci se revendique. sure de toute chose. Aussi bien de la figure que du enclose dans sa silhouette. Celle-ci paraît écrasée par l’exposition organisée à Bruges en 1902.

De uit de burgerij stammende kunstenaar keerde gadeslaat. Tegelijk wordt dit afgesloten oord ook een gekalmeerd. Zo illustreert hij de drie volumes van van tegengestelde plastische procedés: enerzijds
zich af van zijn sociaal milieu en verwierp de waarden synoniem van spanning; dit komt tot uiting in het het volledige oeuvre van Maeterlinck – uit de biblio- een vorm die zich in eenzaamheid op zichzelf
die bij deze klasse hoog aangeschreven stonden. Het Théâtre van Maeterlinck, en ook in de samengesmol- theek van Edmond Deman – 348 tekeningen die terugplooit, anderzijds een verwrongen, uitgerekt
beeld van de serre, een centraal motief in het werk ten treurende figuren van George Minne. zich naast en tussen de teksten ontvouwen en zich lichaam dat een plastische vorm geeft aan de kreet
van Maurice Maeterlinck, drukt een verlangen naar Voortaan is de dood de maat van alle dingen. Bij verspreiden over het wit van de bladspiegel. van wanhoop.
afscheiding en isolement uit. De serre als idee neemt Léon Spilliaert dringt zij zowel de menselijke figuur Bij Spilliaert en bij Minne geeft de lijn uitdrukking aan Het werk van Minne, voorbode van het expres-
verschillende gedaanten aan, ze verschijnt in de vorm als de eenzame plek binnen. Het zelfportret wordt een zelfde smart. De figuren lijken elk in hun silhouet sionisme, had zijn wortels in een gotische cultuur
van waterfiguren bijvoorbeeld, waarin de kunstenaar het toneel van een annihilatie van zichzelf in de we- opgesloten, een silhouet dat verpletterd wordt waarmee ook Maeterlinck zich sterk verbonden
gaandeweg een gunstige omgeving voor zichzelf reld. Spilliaert maakt van zijn ogen en mond gapende door het gewicht van een duistere lotsbestemming. voelde. De heilige vrouwen bij het graf verwijzen naar
vindt, of ze wordt een toestand van onbeweeglijk- zwarte openingen of een schaduwvlek waaruit een Opgeslorpt door een innerlijke leegte getuigt de een Bourgondische traditie, die herontdekt werd in
heid die zou beantwoorden aan zijn opvatting blinde blik opdoemt. De voorstelling van zichzelf figuur van de onmogelijkheid om op de wereld te samenhang met een vernieuwde belangstelling voor
van geluk, of ze verandert uiteindelijk in een plek leidt tot een gevoel van duizeling dat alleen door de zijn. Uit de twee versies van Moeder beweent haar dode de Vlaamse primitieven, waarvan de tentoonstelling
vanwaar hij de wereld kritisch en zelfs ontgoocheld intense omgang met de literatuur kan worden kind spreekt hetzelfde lijden, maar door middel in Brugge in 1902 het hoogtepunt was.
De la fleur du Mal Aux sombres méandres de l’inconscient, la fleur
oppose les circonvolutions de son expansion dans
Thorn Prikker, Maurice Denis). Prétexte ornemental,
la fleur investit l’ensemble de la création décorative

à l’emblème de l’Idéal
l’espace. Sa signification se révèle aussi ouverte donnant, par exemple, aux cristalleries du Val Saint-
que multiple. Dans le prolongement de Baudelaire, Lambert son motif privilégié dans une veine inspirée
certains, comme Joseph Middeleer, soulignent la par l’École de Nancy.

De bloem,
valeur névrotique d’une floraison maléfique. À cette
assomption du vice répond la sensation de narcose
dont témoignent les œuvres de Léon Frederic ou de

van ‘Les Fleurs du mal’ Constant Montald. Par son parfum, la fleur invite à
une abolition de soi. Elle s’inscrit donc dans le propos
idéaliste qui vise à s’émanciper du réel.

tot embleem van het Ideaal Cette aspiration prend une autre forme : celle
d’une stylisation croissante qui unit en une même
perspective la femme à la fleur (Jan Toorop, Johan

De bloem had in het symbolisme een duidelijke mens te bevrijden uit de aardse werkelijkheid.
maar ook meervoudige betekenis, van de duistere Dit verlangen nam nog een andere gedaante
meanders van het onderbewuste tot de sierlijke aan: een steeds meer gestileerde vorm die de
windingen van haar vormen die zich over de ruimte vrouw en de bloem tot één beeld verenigde (Jan
verbreiden. In het voetspoor van Baudelaire ver- Toorop, Johan Thorn Prikker, Maurice Denis).
kenden sommige kunstenaars, onder wie Joseph Het bloemmotief overwoekerde alle sierkunsten
Middeleer, de neurotische waarde van een verdorven en werd bijvoorbeeld het favoriete motief van
bloeseming, evocatie van de ondeugd. Léon Frederic de kristalbewerkers van Val Saint-Lambert die dit
9 en Constant Montald daarentegen legden zich toe
op de weergave van de bedwelmende kracht van de
ornament toepasten in een door de Ecole de Nancy
geïnspireerde stijl.
bloemengeur. Door haar parfum verleidt de bloem
tot een wegzweven, weg van zichzelf. Zo paste zij
in het idealistische streven dat erop gericht was de
Le songe des Primitifs La redécouverte de l’héritage des Primitifs flamands
nourrit profondément la culture symboliste. Dans
les, celles-ci ne se limitent pas à la seule poésie.
Ainsi, la pre­mière édition en vo­lume de Bruges-

De droom van de primitieven


son aspiration mystique, l’œuvre de Khnopff traduit la-Morte de Georges Rodenbach porte-t-elle le
une conception de l’image placée sous le signe de sous-titre « roman ». L’auteur entend écrire un récit,
ce que l’historien d’art Erwin Panofsky qualifiera une « étude pas­sion­nelle » comme il le précise dans
de « symbolisme caché ». L’Encens témoigne d’une son Avertissement, mais aussi camper un « paysage
mystique de l’image qui transforme la peinture en urbain », un décor, qui nimbe l’événement « d’une
tableau d’autel d’un culte voué au passé. Ce travail aura poétique ». On ne peut décider à quel genre,
de mémoire se nourrit d’une pratique de la grisaille poétique ou romanesque, appartient l’œuvre.
inspirée des œuvres du XVe siècle flamand. L’immense succès rencontré par cette œuvre relève
Dans cette perspective, Bruges, désertée par la pour une large part des conséquences sty­listiques de
mer, revient voilée de mélancolie sous la plume de ce jeu fondé sur l’ambiguïté des genres.
Georges Rodenbach. Si le symbolisme littéraire se
définit d’abord sur le plan des réformes formel-

Het door de zee verlaten, eeuwenoude Brugge of roman. Het dankte zijn immense succes vooral
verschijnt in het werk van Georges Rodenbach onder aan zijn stilistische kwaliteiten die steunden op dit
De herontdekking van de Vlaamse primitieven een sluier van melancholie. Eerst kwam het literaire ambigue spel met literaire genres.
had een diepgaande invloed op de symbolistische symbolisme in de poëzie tot uiting, als een streven
cultuur. Khnopffs werken met mystieke aspiraties naar vormvernieuwing, maar al snel drong het tot de

10
getuigen van een opvatting van het beeld die beant- overige letterkundige genres door. De eerste uitgave
woordt aan wat de kunsthistoricus Erwin Panofsky in boekvorm van Rodenbachs Bruges-la-Morte draagt
omschreef als ‘verborgen symbolisme’. Door de de ondertitel ‘roman’. De auteur wilde een verhaal
mystiek van de voorstelling wordt het schilderij De schrijven of, zoals hij in zijn woord vooraf preciseer-
wierook een altaarstuk dat aan de eredienst van het de, een ‘hartstochtelijke studie’, maar tegelijk ook
verleden is gewijd. De grisailletechniek waarin het een ‘stadslandschap’ neerzetten, een decor dat het
werk is uitgevoerd, gaat terug tot de Vlaamse kunst gebeuren met een aura poétique omkranst. Het blijft
van de 15e eeuw. onduidelijk tot welk genre dit werk behoort, poëzie
Idéalisme et À la crise du sujet répond l’ambition marquée de
rompre avec la modernité et d’en revenir à une con-
connaîtront un succès qui ira en décroissant. Péladan
se mue en animateur et annonce la consécration de
au sein du cercle, la mouvance acquise à Delville fera
sécession et se radicalisera dans son rejet de toute

ésotérisme
tinuité que seule garantirait le respect de la tradition. « L’Art-Dieu » à travers une mise en scène specta- forme de réalisme. L’idéalisme se mue alors en une
Sous ce jour antimoderne, le symbolisme joue aussi culaire des synesthésies. Désormais consacré en faction coupée du principe de réalité. Delville met
un rôle central dans l’affirmation d’une esthétique Mage – il restaure le titre mésopotamien de Sâr – sur pied un Salon d’Art idéaliste dont les principes

Idealisme en
qui contribuerait à la rénovation de la foi chrétienne. l’écrivain espère orienter le symbolisme sur le terrain esthétiques paraîtront en 1900 dans un essai intitulé
Entre allégorie et symbolisme, un idéal primitif prend de l’ésotérisme. Voulu international, le mouvement La Mission de l’Art. Rallié à l’académisme et lauréat
corps comme l’antidote d’une culture latine, perçue fédère essentiellement des artistes français et belges du Prix de Rome, Delville développe désormais une

esoterie – en France – comme décadente après le désastre de


1870 et de la Commune.
comme Fernand Khnopff et, surtout, Jean Delville.
Dans le sillage des Salon de la Rose+Croix, Bruxelles
esthétique hantée par l’ésotérisme, l’occultisme et le
néo-humanisme.
C’est sur ce terrain nourri de baudelairisme que est gagné par la frénésie idéaliste. Remarqué à
Joséphin Péladan lance en 1884 sa saga de la « Déca- l’occasion de la Première Geste, Delville y fonde
dence latine » avant de participer au renouveau de la en 1893 le cercle Pour l’Art soutenu par la revue Le
Rose+Croix. Initiés en 1891, ses Salons d’art idéalistes Mouvement littéraire. Trois ans plus tard, minoritaire

De crisis van het subject deed een hevig verlangen aanse geest, vooraleer hij zich aan de vernieuwing (het eerste congres) van La Rose+Croix stichtte

11
ontstaan om de moderniteit af te wijzen en terug van La Rose+Croix ging wijden. Vanaf 1891 richtte Delville in 1893 in Brussel de kring Pour l’Art met
te keren tot een continuïteit die alleen door eerbied hij tentoonstellingen van idealistische kunst in, Le Mouvement littéraire als eigen tijdschrift. Drie jaar
voor de traditie gewaarborgd kon worden. Dat aanvankelijk met groot succes. Hij was de propagan- later scheurde hij zich met een groepje aanhangers af
antimoderne gevoel speelde een belangrijke rol in dist van L’Art-Dieu (de God-Kunst), via een specta- en werd radicaler in zijn verwerping van iedere vorm
de ontwikkeling van een esthetica die bijdroeg tot culaire mise-en-scène van synesthesieën, en hoopte van realisme. Vanaf dan leefde het idealisme door als
de heropleving van het christelijk geloof. Tussen als verheven Magiër – hij kende zichzelf de oude een kleine beweging die zich van de realiteit had af-
allegorie en symbool krijgt een primitief ideaal Mesopotamische titel ‘Sâr’ toe – het symbolisme te gesneden. Delville lanceerde een Salon d’Art idéaliste
gestalte als tegengif tegen de Latijnse cultuur die in kunnen oriënteren naar de esoterie. Zijn beweging op basis van esthetische beginselen die hij in 1900 zou
Frankrijk als decadent werd ervaren na de nederlaag met internationale aspiraties verenigde grotendeels toelichten in zijn essay La Mission de l’art. Hij schaarde
van 1870 en de mislukking van La Commune in Parijs. Franse en Belgische kunstenaars, onder wie Fernand zich achter het academisme en werd laureaat van de
In die historische context schreef Joséphin Péladan Khnopff en vooral Jean Delville. Prijs van Rome. Zijn esthetiek werd meer en meer be-
in 1884 zijn saga La Décadence latine, in baudelairi- Na zijn opgemerkte deelname aan de eerste Geste heerst door esoterie, occultisme en neohumanisme.
De l’Afrique à l’opéra L’aspiration à l’idéal touche tous les horizons de la
culture de cette fin de siècle. À travers l’aventure
même, dans les jeux irisés du cristal comme dans les
matières les plus précieuses, l’objet d’art transfigure
africaine initiée par Léopold II, les artistes renouent le réel en un idéal dégagé de toute entrave sociale.
de la Monnaie avec un primitivisme qui fait de l’Afrique une terre de
mysticisme qui aurait conservé le sens d’une beauté

Van Afrika tot de


originelle vierge de toute outrance moderne.
À travers Wagner, l’opéra s’impose comme le lieu de
transmutation de l’art en religion. Le culte se voudra

Koninklijke Muntschouwburg syncrétique en alliant des références aussi différentes


que la musique de Wagner, le préraphaélisme anglais
ou la mystique des Primitifs flamands. De même les
arts décoratifs apparaissent comme le refuge d’une
rêverie d’art dégagée indemne de toute réalité. Dans
les circonvolutions d’une ligne qui tourne sur elle-

De hunkering naar het ideale manifesteerde zich tiek van de Vlaamse primitieven. De sierkunsten
in alle domeinen van de fin de siècle cultuur. Door werden een toevluchtsoord waar pure dromerij, los
de Afrikaanse onderneming van koning Leopold II van de werkelijkheid, mogelijk was. In de eindeloze
ontdekten de kunstenaars een primitivisme waar- windingen van een lijn die om zichzelf heen draait,

12 door Afrika verscheen als een mystiek continent,


dat de zin voor authentieke schoonheid had weten
te bewaren, in alle zuiverheid, ver van de moderne
in de iriserende lichtspelingen van het kristal, in de
kostbare materialen doet zich een transformatie
van het kunstobject voor: het reële verandert in een
buitensporigheden. ideaal dat van elke maatschappelijke belemmering
Door Wagner werd de opera het medium waar bevrijd is.
kunst in religie veranderde. De godsdienstbeleving
kenmerkte zich door een syncretische vermenging
van uiteenlopende elementen, van de muziek van
Wagner over de Engelse prerafaëlieten tot de mys-
Loin des villes Urbain, le symbolisme s’est largement constitué en
mesurant, à l’aune de la modernité et de ses innova-
paysan désarticulé qui, semant loin, met en scène un
avenir incertain.
tique de la première école de Laethem-Saint-Martin.
Saturée de couleur vive, la pomme tentatrice s’y

Ver van de
tions technologiques, la relation – nécessairement De la Fagne au village de Laethem-Saint-Martin, fait annonciatrice d’un bouillonnement qui trou-
conflictuelle – qui lie nature et culture, civilisation certains artistes sont pris d’un même désir de revenir vera dans le déclenchement de la Première guerre
et campagne. Doublée d’une crise sociale qui à un temps d’harmonie. Celui-ci paraît lié à un état mondiale le prétexte à se réaliser. Aux doutes de la

steden
déséquilibre les structures ancestrales, celle-ci prend de nature qui définirait pour d’aucuns l’esprit d’un génération symboliste succèdera l’éruption expres-
la forme d’un nouvel « appel aux primitivités » qui christianisme des origines. Dans cette perspective, sionniste témoignant d’une rupture définitive avec
redéfinit le rapport à la nature. Au projet socialiste la réalité sociale fait retour dans le champ clos d’un l’esprit de la fin de siècle.
qu’illustre l’affiche pour l’ouverture de la Maison du monde idéal. En proie au doute systématique,
Peuple réalisée par Jules Van Biesbroeck, s’opposent l’écrivain et le peintre y renouent avec un sentiment

13
les visions antagonistes du thème du semeur. Semeur communautaire qui forge une identité elle-même
maléfique illustré par Rops et son Satan semant reflet d’une crise inscrite dans l’âge contemporain.
l’ivraie ; Le Mauvais semeur campé par Gustave Van de En guise de conclusion, l’Ève ou La Pomme de Gustave
Woestyne dans l’ignorance de l’ordre de la nature ; De Smet relève de l’esthétique symboliste caractéris-

Als stedelijk fenomeen heeft het symbolisme zich in visies. Félicien Rops voert in Satan die het onkruid zaait heid in het gesloten domein van een ideale wereld. te barsten. Na de vertwijfeling van de symbolistische
grote mate gevormd door de confrontatie met de een onheilbrengende zaaier ten tonele; De slechte Schrijvers en schilders die aan systematische twijfel generatie volgde de expressionistische uitbarsting
moderniteit en de ervaring van de onvermijdelijk zaaier van Gustave Van de Woestyne negeert in ten prooi waren gevallen, knoopten opnieuw aan bij die de definitieve breuk met de geest van het fin de
conflictueuze relaties tussen natuur en cultuur, zijn blinde onwetendheid de natuurlijke orde; in de een gemeenschapsgevoel waaruit een identiteit tot siècle bezegelde.
beschaving en plattelandsleven. Van het landelijke ontwrichte silhouet en het verloren evenwicht van stand kwam die zelf ook een weerspiegeling was van
bestaan – dat werd bedreigd door een sociale crisis De ver werpende zaaier herkennen we het beeld van de crisis in het hart van de eigen tijd. Het schilderij
die de oeroude structuren ondermijnde – ging een onzekere toekomst. Eva of De appel van Gustave De Smet, het laatste
een ‘lokroep van het primitieve’ uit, waardoor de Sommige kunstenaars, van Sint-Martens-Latem tot werk van de tentoonstelling, vertoont de typische
verhouding tot de natuur veranderde. Naast het de Hoge Venen, verlangden naar het herstel van symbolistische esthetiek van de eerste Latemse
socialistische streven van de arbeider, zoals Jules een tijd van harmonie. Zij brachten deze harmonie school. De verlokkende, van levendige kleur verza-
Van Biesbroeck het voorstelde in zijn affiche voor in verband met een natuurlijk leven in eenvoud, dat digde appel is hier de voorbode van een onstuimig-
de opening van het Volkshuis in Brussel, tekende ook als een kenmerk van het eerste christendom heid die in het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog
het thema van de zaaier zich af in antagonistische werd beschouwd. Zo belandde de sociale werkelijk- een voorwendsel zal vinden om ook in de kunst los
cycle de conférences

lezingenreeks
cycle de
Le Symbolisme en Belgique Léon Spilliaert George Minne:
Mardi 27 avril à 10h Jeudi 29 avril à 10h entre Symbolisme et Art Nouveau.
par MICHEL DRAGUET, directeur général des Musées royaux par ANNE ADRIAENS-PANNIER, conservatrice aux Musées royaux Mardi 4 mai à 10h

conférences des Beaux-Arts de Belgique et commissaire de l’exposition « Le


Symbolisme en Belgique »
des Beaux-Arts de Belgique
Artiste solitaire, à la fois ancré dans la tradition
par Inga Rossi-Schrimpf, attachée scientifique des Musées
royaux des Beaux-Arts de Belgique
Le symbolisme, art de la suggestion, de la pensée, du symboliste fin de siècle et attiré par l’avant-garde, L’œuvre de George Minne est généralement associé
mystère, deviendra un des courants les plus impor- Léon Spilliaert n’a jamais trouvé une place bien au symbolisme. Cependant et surtout dans les pays
tants de la fin du XIXe siècle. Comme ultime flambée définie dans le cadre de référence de l’esthétique germanophones, les critiques perçoivent aussi un
du romantisme, le symbolisme retrouve la même de son temps. Né à Ostende, tout comme James côté Art Nouveau voire pré-expressionniste dans ses
subjectivité et la même sublimation de l’individu. Le Ensor, il partageait avec ce dernier un esprit enclin sculptures. La conférence retracera l’évolution de
symbolisme était plus un état d’esprit en réaction à la dérision et à l’ironie, le non-conformisme et le son œuvre en essayant de distinguer les différents
contre le positivisme dominant et la perte de la spiri- désir d’analyser le monde différemment. Spilliaert éléments qui sont à l’origine de ces qualifications.
tualité qui caractérisent la deuxième moitié du XIXe parvient à évoquer un univers empreint de mystère,
siècle qu’un courant artistique officiel. « S’enfuir, où de magie et d’étrangeté.
Gustave Van de Woestyne que ce soit, mais loin de ce monde », voilà ce à quoi
Mardi 20 avril à 10h aspirent les symbolistes.
par CATHÉRINE VERLEYSEN, co-curatrice de l’exposition au Musée Le Symbolisme et les arts décoratifs

des Beaux-Arts de Gand Jeudi 29 avril à 14h

Parallèlement à l’exposition « Le Symbolisme en Dans le temple du rêve : Maeterlinck et la par JENNIFER BEAULOYE, aspirante F.R.S.-FNRS et collaboratrice

Belgique » de ce printemps, le Musée des Beaux- scène scientifique des Musées royaux des Beaux-Arts de Belgique RENDEZ-VOUS

Arts de Gand organise une rétrospective consacrée Mardi 27 avril à 14h Les arts décoratifs, en pleine mutation depuis Billetterie des Musées royaux des Beaux-Arts de Belgique

à l’œuvre de Gustave Van de Woestyne. L’artiste par DENIS LAOUREUX, Chaire Art du XXe siècle, Université Libre l’Exposition du Crystal Palace de Londres en 1851, rue de la Régence, 3 - 1000 Bruxelles

est l’un des représentants les plus originaux de l’art de Bruxelles se trouvent au centre des débats artistiques et
moderne en Belgique. En tant que symboliste et Prix Nobel de littérature en 1911, Maeterlinck est une esthétiques des scènes d’avant-gardes européennes. TARIFS

admirateur de l’art médiéval, mais également en tant figure majeure du symbolisme. Il a marqué, à des Cette conférence évoquera les différentes passerelles Par séance : 8 € / 6 € (Amis des Musées, seniors, chômeurs,

que partenaire spirituel des courants modernistes degrés divers, des artistes comme Minne, Khnopff, qui se tissent entre le symbolisme littéraire et pictural étudiants)

tels que l’expressionnisme et le néoréalisme, il créa Delville ou encore Spilliaert. Son théâtre, apprécié et les arts décoratifs pour en dégager les contours du
une œuvre qui, de son temps, ne laissa personne autant par Mallarmé que par Debussy, entretient renouveau de l’objet d’art à la fin du XIXe siècle.
indifférent. avec la peinture des affinités électives qui feront
l’objet de cette conférence
lezingenreeks publication
in samenwerking met AMARANT

Le Symbolisme en Belgique
Gustave Van De Woestyne Ouvrage réédité et actualisé à l’occasion de l’exposition

Op vrijdagen 30 april, 7, 21 en 28 mei Auteur : Michel Draguet


van 14u00 tot 16u30 300 illustrations
Docent: Peter De Smet
Op het einde van de 19de eeuw waren het de luministen
(Emile Claus) en de symbolisten die de leiding van de
moderne kunst op zich namen. Naast Franse en Belgische
Franstalige kunstenaars waren er ook belangrijke Vlaamse
vertegenwoordigers zoals de eerste school van Sint-Mar-
tens-Latem met de gebroeders Van De Woestyne. In deze
cursus wordt ingegaan op het oeuvre van Gustave Van De
Woestyne.

publicatie
DEELNAME HET sYMBOLISME IN BELGIË
Herziene en geactualiseerde uitgave verschenen ter gelegenheid van de
Inschrijvingen en info: bij Amarant
tentoonstelling
www.amarant.be
cursussen@amarant.be Auteur: Michel Draguet
300 illustraties
070 23 30 48

AFSPRAAK
De cursussen gaan door in het Museum voor Oude Kunst
Auditorium B – Regentschapsstraat 3, 1000 Brussel
L’exposition est placée sous le Haut Patronage Musées royaux des Beaux-Arts de Belgique
de LL. MM. le Roi et la Reine des Belges Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België
3, rue de la Régence – Regentschapsstraat 3
De tentoonstelling staat onder de hoge bescherming 1000 Bruxelles – Brussel
van HH. MM. de Koning en de Koningin der Belgen www.expo-symbolisme.be

© mrbab kmskb 2010


Textes ı Teksten Michel Draguet
Traduction ı Vertaling Irene Smets
Eindredactie ı Rédaction finale Brigitte de Patoul
Sophie Van Vliet
Francisca Vandepitte
Brita Velghe
Anne Adriaens-Pannier
Mise en page ı Vormgeving Piet Bodyn
Impression ı Druk Sintjoris, Merendree
Papier (couverture ı kaft) Carta Integra
Papier (pages intérieures ı binnenwerk) Cyclus Print

Éditeur responsable ı Verantwoordelijke uitgever

Michel Draguet, Museumstraat 9 rue du Musée, 1000 Bruxelles ı Brussel


Musées royaux des Beaux-Arts de Belgique
Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België