Vous êtes sur la page 1sur 130

Aleksandra Kawecka-Endler

ORGANIZACJA
TECHNICZNEGO
PRZYGOTOWANIA
PRODUKCJI
- PRAC ROZWOJOWYCH

Wydawnictwo Politechniki Poznanskiej


Recenzent
prof. dr inz. Mieczyslaw DWORCZYK

Sklad tekstu i projekt okladki


Marek Derbich

Redakcja
Aleksandra Springer

Utwór w calosci ani we fragmentach nie moze byc powielany ani


rozpowszechniany za pomoca urzadzen elektronicznych, mechanicz-
nych, kopiujacych, nagrywajacych i
innych bez pisemnej zgody po-
siadacza praw autorskich.

ISBN 83-7143-462-6

Wydanie I

© Copyright by Politechnika Poznanska, Poznan 2004

WYDAWNICTWO
POLITECHNIK]
POZNANSKIEJ
60-965 Poznan, pl. M. Sklodowskiej-Curie 2
tel. (0-61) 665-3516, faks (0-61) 665-3583
e-mail: office_ed@puLpoznan.pl
http://wvvw.ed.puLpoznan.pl

Sprzedaz publikacji:
Ksiegarnia Politechnik
61-138 Poznan, ul. Piotrowo 3
tel. (0-61) 665-2324; faks (0-61) 665 2326

Druk: Wydawnictwo i Drukarnia UNI-DRUK s.j.


61-485 Poznan, ul. 28 Czerwca 1956 r. 223/229
tel. (0-61) 831-1186, -90, faks 831-1194,
e-mail: unidruk@defacto.icneLpl
Spis tresci
WPROWADZENIE 5
2 PODSTAWOWE POJECIA I DEFINICJE 13
2.1 Proces produkcyjny i wytwórczy 13
2.2 Produkt, wyrób 16
2.3 Przedsiebiorstwo przemyslowe 24
2.3.1 Przedsiebiorstwo jako system 25
2.3.2 Dzialalnosc badawczo-rozwojowa przedsiebiorstwa w UE 27
3. TECHNICZNE PRZYGOTOWANIE PRODUKCJI - TPP 29
3.1. Zakres technicznego przygotowania produkcji 29
3.2. Zadania technicznego przygotowania produkcji 31
3.3. Pracochlonnosc przygotowania produkcji 34
4. KONSTRUKCYJNE PRZYGOTOWANIE PRODUKCJI - KPP 37
4.1. Zakres i zadania konstrukcyjnego przygotowania produkcji 37
4.2. Typowe etapy konstrukcyjnego przygotowania produkcji 38
4.3. Proces projektowania konstrukcji wyrobu .41
4.3.1. Zadania projektowe 42
4.3.2. Dane wejsciowe do projektowania .43
4.3.3. Struktura procesu projektowania .44
4.3 A. Technologicznosc konstrukcji wyrobu .46
404. Faza konstrukcyjnego przygotowania produkcji .46
4.5. Dokumentacja konstrukcyjna 49
4.6. Wspomaganie komputerowe w projektowaniu konstrukcji
wyrobu (CAD) 51
4.7. Wspólczesne metody projektowania wyrobu 53
5. TECHNOLOGICZNE PRZYGOTOWANIE PRODUKCJI 55
5.1. Zakres i zadania technologicznego przygotowania produkcji 55
5.2. Opracowanie procesów technologicznych obróbki 57
5.2.1. Wplyw technologicznosci konstrukcji
na opracowanie technologii 60
5.2.2. Typowy cykl przygotowania, rozruchu i produkcji
nowego wyrobu 61
5.3. Procesy technologiczne montazu 63
5.3.1. Podstawowe definicje 65
5.3.2. Ksztahowanie konstrukcji wyrobu dla montazu 66
5.3.3. Zapewnienie technologicznosci konstrukcji w montazu 67
5.304. Projektowanie procesów technologicznych montazu 68
5A. Dokumentacja technologiczna 71
504.1. Karta technologiczna ijej funkcje 73
4

5.4.2. Wplyw informacji zawartej w dokumentacji tpp


na dzialalnosc przedsiebiorstwa 75
5.5. Metody automatyzacji projektowania procesów technologicznych 76
5.6. Wspomaganie komputerowe w projektowaniu
i wytwarzaniu wyrobów (CAD/CAM) 78
6. URUCHOMIENIE NOWEJ PRODUKCJI 79
6.1. Proces rozruchu nowej produkcji 79
6.2. Struktura procesu rozruchu nowej produkcji 80
6.3. Rozruch nowej produkcji w konwencjonalnych systemach
produkcyjnych 81
7. ORGANIZACYJNE PRZYGOTOWANIE PRODUKCJI 85
7.1. Organizacja produkcji 85
7.2. Struktura jednostek organizacyjnych przygotowania produkcji 86
7 .2.1. Formalna struktura organizacyjna 87
7.2.2. Formy struktury organizacyjnej w przygotowaniu produkcji 87
7.3. Praca grupowa i zespolowa 92
7.4. Zadania zwiazane z organizacja pracy zespolowej
w przedsiebiorstwie 94
7.5. Koncepcja lean production 95
8. CYKL ZYCIA WYROBU 99
8.1. Cykl zycia wyrobu w przedsiebiorstwie 99
8.2. Cykl zycia wyrobu na rynku (interpretacja marketingowa) 104
9. KOSZTY PRZYGOTOWANIA PRODUKCJI 105
9.1. Rachunek kosztów w przedsiebiorstwie 105
9.1.1. Koszty produkcji w ukladzie kalkulacyjnym 105
9.1.2. Koszty stale i zmienne 106
9.2. Przyczyny powstawania zbednych kosztów 108
10. PROCESY INNOWACyJNE 109
10.1. Innowacj e a potrzeby spoleczne 109
10.2. Procesy innowacyjne i postep techniczny 110
10.3. Innowacyjne aspekty projektowania wyrobu 113
10.4. Innowacyjne aspekty wytwarzania wyrobu 114
10.5. Innowacje ekologiczne 115
10.6. Dzialalnosc innowacyjna przedsiebiorstwa przemyslowego 116
11. KSZT AL TOW ANIE JAKOSCI WYROBU
W PROCESIE TPP W ASPEKCIE NORM ISO SERII 9000 119
Literatura 123
Spis rysunków 127
Spis tabel 129
1 . WPROWADZENIE

Rewolucyjne przemiany w rozwoju techniki i technologii (inzynieria materia-


lowa, informatyka, tzw. technologie kosmiczne itp.) w przemysle spowodowaly, ze
w ciagu ostatnich dwudziestu lat na rynku swiatowym pojawiaja sie systematycz-
nie, ale w coraz krótszych odstepach czasu, coraz bardziej nowoczesne i funkcjo-
nalne wyroby o bardzo dobrej jakosci i w konkurencyjnej cenie (ksztahowanej na
tzw. wolnym rynku). O zakupie wyrobu decyduje klient. Wobec tego wyrób (pro-
dukt) powinien w jak najwiekszym stopniu spelniac wymagania i oczekiwania
klienta, poniewaz tylko wtedy bedzie on sklonny go kupic. Jesli klient dokona za-
kupu, wytwórca "odzyska" srodki finansowe, które zainwestowal (najczesciej sa to
kredyty, pozyczki i inne zasoby pozwalajace na uruchomienie produkcji danego
wyrobu), i osiagnie zaplanowany efekt ekonomiczny (zysk) umozliwiajacy dalsza
dzialalnosc. Najkrócej mozna wiec powiedziec, ze sukces przedsiebiorstwa na
rynku zalezy od klienta.
Kazdy wyrób, zanim zostanie wyprodukowany w przedsiebiorstwie i trafi na
rynek, wymaga zaplanowania i wykonania pewnych scisle okreslonych zadan,
realizowanych w ustalonej logicznie kolejnosci, niezbednych do przygotowania i
uruchomienia jego produkcji. Zadania te wiaza sie z technicznym przygotowaniem
produkcji (tpp), które we wspólczesnej statystyce l zastapiono pojeciem "prace
badawczo-rozwojowe" (B+R). Te dwa pojecia, tpp i B+R, sa tozsame.
Techniczne przygotowanie produkcji wyrobu i jego organizacja zwiazane sa z uru-
chomieniem produkcji powtarzalnej, tzn. seryjnej i masowej. O tym, czy produkcja
,,nowego wyrobu,,2 w danym przedsiebiorstwie zostanie podjeta, czy tez nie, decyduja
wyniki szczególowych i systematycznych badan rynku (rozpoznanie i antycypacja
wymagan klientów), wielkosc prognozowanego zapotrzebowania na dany wyrób oraz
okreslony poziom rozwiazan technicznych (jakosc, nowoczesnosc, funkcjonalnosc).
Jesli wyniki przeprowadzonych badan i analiza techniczno-ekonomiczna gwarantuja
uzyskanie dobrych efektów ekonomicznych (zysk), podjecie decyzji o uruchomieniu
produkcji ,,nowego" wyrobu jest obarczone mozliwie najmniejszym ryzykiem, ponie-
waz jako aksjomat nalezy przyjac nastepujace twierdzenie.

l Miedzynarodowa statystyka OECD (Organizacja Wspólpracy Gospodarczej i Rozwo-


ju) z zakresu nauki i techniki wprowadzila lad pojeciowy, który uwzgledniono w publika-
i
cji GUS pt. Definicja pojec z zakresu statystyki nauki techniki, Warszawa 1999.
2 Pojecie "nowy wyrób" jest umowne. Dla przedsiebiorstwa kazdy wyrób, którego
produkcje przygotowuje sie po raz pierwszy, jest nowy, mimo ze produkuja go inni.
6 1. Wprowadzenie

Celem dzialalnosci wspólczesnego przedsiebiorstwa przemyslowego jest pod-


jecie produkcji wyrobów (lub realizacji uslug) odpowiadajacych na okreslone
zapotrzebowanie klientów, co zapewni ich sprzedaz (nie tylko na rynku we-
wnetrznym, ale równiez na miedzynarodowym) i zagwarantuje pewien zysk.
W Polsce ostatnia dekada przyniosla zasadnicze zmiany w organizacji przedsie-
biorstw przemyslowych (a wiec równiez w technicznym przygotowaniu produkcji),
poniewaz zgodnie z podejsciem systemowym3 przedsiebiorstwo jest sprzezone z
otoczeniem (wystepuja miedzy nimi sprzezenia zwrotne).
Do zachodzacych w otoczeniu przeobrazen nalezy zaliczyc zmiany:
psychologiczne - powstajace pod wplywem gwaltownych zmian w otoczeniu,
gdy nastepuje zagrozenie bytu ekonomicznego lub pozycji spolecznej; koniecz-
nosc przestawienia sie na inny kierunek myslenia i dzialania wywoluje okreslo-
ne zmiany w psychice czlowieka i jest najtrudniejsza do przezwyciezenia;
spoleczne - wynikajace najczesciej ze zmian politycznych i wymiany miedzy-
narodowej, prowadzace do zmiany norm i sposobów zycia, wyzwalajace daze-
nie do lepszej jakosci zycia oraz wzrost aktywnosci czlowieka w zespolach i or-
ganizacjach;
kulturalne - zwiazane z rozwojem wiedzy, wymiana mysli, rozwojem srodków
komunikowania, przy stabilnym systemie ekonomicznym ewoluujace w kierun-
ku rozwoju wartosci wyzszego rzedu, tzn. satysfakcji i samorealizacji;
polityczne - wynikajace z nowego ukladu politycznego i dazenia Polski do
Unii Europejskiej; wywieraja istotny wplyw na koniecznosc wprowadzania
zmian (kraje Europy Centralnej i Wschodniej), wymuszaja dzialania o charakte-
rze innowacyjnym i adaptacyjnym (przeksztalcenia, restrukturyzacja i budowa
gospodarki rynkowej w krajach postkomunistycznych);
ekonomiczne - bedace wynikiem wczesniej wymienionych przemian oraz wy-
stepujacych dysproporcji majatkowych (koncentracja kapitalu w krajach rozwi-
nietych technicznie i technologicznie, koniecznosc dostosowywania sie do tego
poziomu krajów biednych o malych mozliwosciach finansowych i technicznych);
technologiczne - wynikajace z postepu technicznego i rozwoju informatyki,
telekomunikacji, robotyki, automatyzacji produkcji, systemów wspomagania
komputerowego w projektowaniu i wytwarzaniu wyrobów itp.; determinuja ko-
niecznosc dostosowania techniki, technologii i warunków pracy do psychicz-
nych i fizycznych mozliwosci czlowieka oraz do zintegrowanych dzialan pro-
wadzacych do ograniczenia negatywnego wplywu procesów i technologii na
srodowisko [42].
Dynamiczny postep techniczny wymusza ciagly rozwój w przygotowaniu pro-
dukcji i polega na wdrazaniu innowacyjnych rozwiazan w zakresie: konstrukcji,

3 Podejscie systemowe polega na rozwiazywaniu zlozonych problemów przedsiebior-


stwa jako systemu (jest czescia inzynierii systemów).
1. Wprowadzenie 7

technologii wytwarzania i montazu oraz organizacji procesów produkcyjnych.


Glówne przyczyny postepu technicznego w przygotowaniu produkcji to:
systematyczne skracanie sie cyklu zycia wyrobów ze wzgledu na ich przyspie-
szone zuzycie moralne (w okresie przydatnosci eksploatacyjnej "starego" wyro-
bu pojawiaja sie na rynku wyroby nowe o nowoczesniejszej konstrukcji, lepszej
sprawnosci i uzytecznosci, wypierajace wyroby starszego typu - nadal sprawne,
ale po prostu mniej nowoczesne) (rozdz. 2 i 8);
dazenie do sprostania wysokim wymaganiom w zakresie jakosci i nowoczesno-
sci oraz zróznicowania asortymentowego i ceny; coraz powszechniejsze staja
sie wymagania odbiorców dotyczace wyrobów o dobrej jakosci w zróznicowa-
nych wersjach, dostosowanych do scisle okreslonych potrzeb i zamoznosci, np.
wyroby w wersji profesjonalnej, luksusowej czy popularnej (rozdz. l iII);
koniecznosc skracania cyklu przygotowania produkcji, aby jak najszybciej
wprowadzic na rynek nowy lub zmodernizowany wyrób (rozdz. 3, 6 i 10);
komputerowe wspomaganie dzialalnosci inzynierskiej CAE (computer aided
engineering) (rozdz. 4);
dynamiczny rozwój metod komputerowego wspomagania projektowania CAD
(computer aided design) (rozdz. 4);
integracja systemów wspomagania komputerowego w projektowaniu z syste-
mem wytwarzania CAD/CAM (computer aided manuJacturing - komputerowo
wspomagane wytwarzanie) i wynikajace stad mozliwosci tworzenia baz danych
do przygotowania produkcji, pozwalajacych na szybkie opracowanie (i produk-
cje) wyrobów zgodnie z indywidualnymi wymaganiami klienta (rozdz. 5);
stosowanie nowoczesnych, przyjaznych dla srodowiska metod wytwarzania
oraz spelnienie wymagan okreslonych w normach ochrony srodowiska;
kompleksowosc i integracja przygotowania produkcji z tzw. procesami pomoc-
niczymi (gospodarka materialowa, procesy logistyczne, gospodarka remontowa
itp.) i z innymi obszarami dzialalnosci przedsiebiorstwa przemyslowego;
wdrazanie nowych koncepcji rozwiazan do struktur zarzadzania i produkcji w
przedsiebiorstwach przemyslowych; przykladem sa coraz powszechniej wyko-
rzystywane koncepcje lean management ("szczuplego", czy raczej oszczednego
zarzadzania) oraz lean production (oszczednej produkcji) (rozdz. 7).
Podstawowym warunkiem postepu technicznego jest umiejetnosc i mozliwosc
korzystania z osiagniec swiatowej nauki i techniki. Z praktyki w zakresie transferu
techniki i technologii wynika, ze:
wystepuje problem braku mozliwosci adaptacji miedzynarodowej wiedzy tech-
nicznej (co wynika przede wszystkim z róznic technicznych, technologicznych i
organizacyjnych wystepujacych w przedsiebiorstwach przemyslowych oraz z
doswiadczenia i wyksztalcenia kadry pracowniczej),
najwieksze zyski i korzysci ze stalego doskonalenia wynalazków osiagaja kraje,
w których zastosowano je po raz pierwszy [40].
8 l. Wprowadzenie

Wnioski te nie oznaczaja oczywiscie, ze nalezy rezygnowac z efektów ekono-


micznych, które mozna osiagnac, wykorzystujac nowoczesne rozwiazania stoso-
wane w innych krajach (np. osiagniecia Japonii w zakresie organizacji pracy, takie
jak: praca zespolowa, rotacja na stanowiskach roboczych, wprowadzanie odpo-
wiednich systemów motywacji itp.). Jednak zawsze nalezy pamietac o tym, ze
kazdorazowe zastosowanie "obcych" rozwiazan (np. patentów, licencji lub proce-
dur) wymaga odpowiedniego "przelozenia", tzn. przystosowania do rzeczywistych
warunków polskiego przedsiebiorstwa.
Postep techniczny i procesy innowacyjne (omówione w rozdziale 8) charaktery-
zuja rozwiniete gospodarki rynkowe. Niestety, dystans technologiczny dzielacy
polska gospodarke od krajów przodujacych w rozwiazaniach technicznych i tech-
nologicznych nadal sie zwieksza. Jednym ze wskazników pozwalajacych na obiek-
tywna ocene poziomu technicznego danej gospodarki oraz dynamiki postepu tech-
nicznego jest liczba wynalazków rejestrowanych w urzedach patentowych na 100
tys. mieszkanców. Dane takie przedstawiono w tabeli 1.

Tabela 1
Wynalazki zgloszone w Polsce (zródlo: Roczniki Statystyczne)

-
--
Rodzaj zgloszenia
1174
1214
1242
1997
1996
1995
2411
2202
2001
1999
1998
2404
2285
2407
2399
1160
2874
4128
3948
1179
1405
1022
989
1151
1171
1524
3262
4894
4671
1619
851
1051
903
2451
635
1697
110
43
121
81
65
2000
2595
4344
939 4105
1990
3242
1316
405
146
154
Patenty
wPatenty
ne udzielone
Urzedzie
udzielone
zgloszone Patento-
w RP

W 1990 r. wskaznik dynamiki wynalazczosci w Polsce (wskaznik ten okresla


liczbe wynalazków zgloszonych w urzedach patentowych na 100 tys. mieszkan-
ców) wynosil 11 i byl gorszy od najlepszego wyniku, osiagnietego po II wojnie
swiatowej w 1975 r. (19,6). W Niemczech w 1990 r. wskaznik ten wynosil 138, a
w grupie krajów najwyzej rozwinietych srednio w roku udziela sie 40+80 patentów
na 100 tys. mieszkanców.
W Polsce za glówne przyczyny malej liczby zglaszanych patentów i ich wdro-
zen uwaza sie:
brak polityki w zakresie postepu naukowo-technicznego po 1989 r.,
- systematycznie malejace od 1985 r. naklady na cala sfere badan i rozwoju (B + R),
- jednostronna liberalizacje w handlu zagranicznym, która powoduje m.in. nie-
oplacalnosc wdrazania krajowych rozwiazan naukowo-technicznych,
----------

1. Wprowadzenie 9

niedostateczne preferencje dla krajowej, oryginalnej twórczosci naukowo-tech-


nicznej [40].
Efektywnosc wykorzystania importowanej techniki i technologii zalezy od kultury
technicznej i poziomu wiedzy technicznej spoleczenstwa - moga one byc czynnikami
sprzyjajacymi innowacjom i postepowi technicznemu lub hamujacymi te procesy.
Zyski z importowanych osiagniec naukowo-technicznych sa wieksze, jesli w
kraju jest rozwijana wlasna, oryginalna wiedza naukowo-techniczna, poniewaz:
rosnie zasób wiedzy niezbednej do adaptacji importowanej techniki i technolo-
gii w kraju,
wzrasta doswiadczenie kadry, co pozwala na efektywne wdrazanie i doskonale-
nie importowanych rozwiazan.
Postep techniczny odniesiony do procesów produkcyjnych moze miec charakter
innowacyjny lub imitacyjny; moze byc materialooszczedny lub pracooszczedny;
jego
... efektem moga byc nowe maszyny lub urzadzenia albo nowoczesne rozwiaza-
ma orgamzacYJne.
W Polsce ze wzgledu na duze marnotrawstwo materialów, pracy ludzkiej, paliw
i energii (ich zuzycie jest 2-:- 3-krotnie wieksze na jednostke produktu niz w krajach
Europy Zachodniej) konieczne jest przyspieszenie obu rodzajów postepu technicz-
nego [40].
Zasadniczych zmian prawnych i organizacyjnych wymaga ochrona srodowiska
naturalnego (m.in. w zakresie systemu podatkowego, ochrony i regeneracji srodo-
wiska naturalnego, dostosowania norm emisji dopuszczalnych zanieczyszczen do
standardów europejskich oraz wysokosci kar za ich przekroczenie lub nieprze-
strzeganie). Stan srodowiska naturalnego w Polsce jest alarmujaco zly, poniewaz:
stosowane sa przestarzale technologie i metody produkcji nieprzyjazne dla sro-
dowiska naturalnego,
zostal przejety i jest powielany zachodni model konsumpcji o przewazajacym
udziale tzw. produktów jednorazowego uzytku; sa to zarówno opakowania ar-
tykulów konsumpcyjnych (wszelkiego rodzaju produktów mleczarskich, napo-
jów, zywnosci porcjowanej itp.), drogeryjnych (srodki piorace, czyszczace, za-
bezpieczajace itp.), paliw i srodków wykorzystywanych w eksploatacji, jak
równiez znaczna czesc dóbr trwalego uzytku, która po wykorzystaniu staje sie
odpadem pokonsumpcyjnym (np. aparaty radiowe, telewizyjne i fotograficzne,
zabawki itd.).
Spowodowane takimi dzialaniami zanieczyszczenie srodowiska naturalnego ro-
snie w miare wzrostu liczby panstw uprzemyslowionych o wysokim standardzie
zycia. Dlatego w krajach europejskich podejmuje sie szereg przedsiewziec, których
celem jest konsekwentne i skuteczne poszukiwanie racjonalnych rozwiazan zapo-
biegajacych dalszej degradacji srodowiska naturalnego [40].
Analiza procesów produkcyjnych poza typowymi fazami technicznego
przygotowania produkcji (odniesionymi do cyklu zycia wyrobu), takimi jak:
projektowanie konstrukcji, technologii wytwarzania i montazu oraz przygo-
-
10 1. Wprowadzenie

towania eksploatacyjnego wyrobów, obejmuje coraz czesciej analize materia-


lów wykorzystywanych w procesach wytwórczych pod katem mozliwosci ich
ponownego odzyskiwania do produkcji po zuzyciu wyrobu (recykling) [7].
Podstawowe fazy przygotowania produkcji w ujeciu procesowym (obejmuja-
cym pelny cykl zycia wyrobu) przedstawiono na rysunku l.

PO
ZUZ:YCIU

PRZYGOTOWANIE PRODUKCJI WYROBU

Rys. l. Podstawowe fazy przygotowania produkcji wyrobu [62]

Jedna z glównych przyczyn takiego "odwrotnego" spojrzenia na wyrób jest ba-


riera surowcowa, czyli systematyczne wyczerpywanie sie zasobów surowcowych
lub koniecznosc korzystania ze zlóz coraz trudniej dostepnych, a wiec drozszych.
Czynnikiem, który lagodzi bariere surowcowa, jest postep techniczny, który jednak
wiaze sie z wielkimi nakladami finansowymi. Duze mozliwosci oszczednosci zu-
zycia materialów i surowców stwarza obecny postep techniczny (stosowanie na
duza skale mikroelektroniki, swiatlowodów, mas plastycznych, kompozytów, tech-
nologii bezodpadowych, inzynierii materialowej) ukierunkowany na odzyskiwanie
materialów do produkcji po zuzyciu wyrobów oraz koncepcja oszczednej produkcji
lean production.
Dzialalnosc gospodarcza wplywa na srodowisko naturalne w sposób dostrze-
galny i budzacy coraz wiecej obaw specjalistów. Polega ona na naruszeniu rów-
nowagi wystepujacej w relacji czlowiek-przyroda, poniewaz ilosc wytwarzanych
zanieczyszczen jest wieksza niz mozliwosc ich wchlaniania przez srodowisko.
Stanowi to bariere ekologiczna dalszego rozwoju swiatowej gospodarki. Poprawa
stanu srodowiska naturalnego wymaga rozwiazania wielu problemów w skali
miedzynarodowej i podejmowania wspólnych przedsiewziec w celu jego ochro-
ny. Punktem wyjscia do rozwiazania tego problemu powinno byc utworzenie
systemu informacyjnego o stanie srodowiska. Wtedy mozliwe byloby okreslenie
stopnia zagrozenia w poszczególnych krajach i w skali calego swiata oraz uzgod-
------

l. Wprowadzenie 11

nienie kierunków wspólpracy miedzynarodowej. W spólpraca w tym zakresie


polega na:
zawieraniu umów miedzynarodowych dotyczacych rezygnacji z uzytkowania
lub wytwarzania dóbr o szczególnie duzym zagrozeniu dla srodowiska;
ustaleniu norm okreslajacych dopuszczalny poziom zanieczyszczen wspólnie
uzytkowanych elementów srodowiska (np. atmosfery, rzek, mórz, oceanów),
przyjeciu i przestrzeganiu przez poszczególne kraje standardów emisji zanie-
czyszczen oraz standardów technologicznych, co pozwoliloby na kontrolowanie
emisji zanieczyszczen w biosferze;
prowadzeniu szeroko rozumianej wspólpracy naukowo-technicznej, której ce-
lem byloby opracowanie i upowszechnianie technologii przyjaznych dla srodo-
wiska [40].
Szczególowa analiza norm zarzadzania systemem jakosci PN ISO 9000:2000
wykazuje, ze stanowia one równiez podstawe budowy i rozwoju norm dla systemu
zarzadzania srodowiskiem. Europejskie zarzadzenie nr 1836/93 (EMAS), a takze
polska norma PN 14001, zawieraja ramowe wymagania prawne i normatywne
dotyczace zarzadzania srodowiskiem oraz procedure oceny zakladowego srodowi-
ska pracy. Zgodnie z tymi dokumentami ochrone srodowiska nalezy traktowac i
rozwijac jak zadanie strategiczne, które wymaga integracji srodków w celu reduk-
cji (lub wyeliminowania) produktów ubocznych realizowanych procesów produk-
cyjnych zagrazajacych srodowisku. W praktyce oznacza to konsekwentne i syste-
matyczne wycofywanie technologii nieprzyjaznych dla czlowieka i srodowiska
oraz szczególowa analize procesów planowanych do wdrozenia, ze wzgledu na
swiadomosc ich pózniejszych skutków dla srodowiska.
Róznorodnosc zagadnien przedstawionych w tym rozdziale jest zamierzona i
zaplanowana. Celem autorki bylo ukazanie ogromnej zlozonosci zadan i proble-
mów zwiazanych z dzialalnoscia wspólczesnego przedsiebiorstwa przemyslowego
w warunkach gospodarki wolnorynkowej. Dzialalnosc ta wiaze sie scisle z tech-
nicznym przygotowaniem produkcji wyrobu i organizacja tego procesu. Dlatego
jako podstawowe odniesienie w kontekscie wspomnianej zlozonosci nalezy rozu-
miec rysunek 2; na przedstawionym schemacie ochrona srodowiska traktowana jest
jako czesc skladowa kompleksowego systemu zarzadzania przedsiebiorstwem.
Z praktyki krajów przodujacych pod wzgledem technicznym i technolo-
gicznym w produkcji przemyslowej wynika, ze: osiagniecie zalozonych dobrych
rezultatów w zakresie jakosci (konkurencyjnosc wyrobów i uslug) jest mozliwe
jedynie w ramach kompleksowej produkcji przemyslowej, traktowanej jako proces
zintegrowany, w którym najwazniejszym i decydujacym czynnikiem produkcji jest
czlowiek [6, 28].
Równiez dazenie do uzyskania dobrej jakosci wyrobów wyznacza okreslony kie-
runek dzialalnosci polskich przedsiebiorstw, a w szczególnosci stawia okreslone
zadania przed jednostkami organizacyjnymi technicznego przygotowania produkcji.
T
12 1. Wprowadzenie

Ochrona srodowiska
jako skladowa ogólnego systemu zarzadzania

------...------
Jakosc produktu i procesu, zgodnosc srodowiska z normami,

f9 -
zapewnienie konkurencyjnosci

O TECHNICZNE PRZYGOTOWANIE

CYKL ZYCIA PRODUKTU


PRODUKCJI

* Srodki
technicznej
konstrukcja \.. r r
produkcja\..
montaz r
zuzycie \.. zuzyclu
po. * Spoleczna
od~vwie-
ochrony Metody dzialnosc
srodowiska Techniki jakosci przedsie-
Techniki zarzadzania srodowiskiem biorstwa
Techniki wytwarzania i montazu
* Jawnosc
* Techniczne interesów
wytyczne przedsie-
dotyczace biorstwa
ochrony I
* Ustawodawstwo krajowe i europejskie * Otwartosc
srodowiska I
i bezpieczen-i myslenia
* Zarzadzenie europejskie 1836/93 EMAS
stwa pracy I dotyczace zarzadzania srodowiskiem * Perspektywy
i oceny srodowiska na
przyszlosc
* Stan * Normy i rozwiazania modelowe systemu
techniczny zarzadzania srodowiskowego * Ochrona
srodków np. ISO 14001 srodowiska
produkcji i wyko-
* Wdrozone systemy zarzadzania jakoscia rzystanie
- certyfikaty srodków
ochronnych

Rys. 2. Ochrona srodowiska jako czesc kompleksowego systemu zarzadzania przedsiebior-


stwem (oprac. wlasne na podst. [7])
---~----------

2. PODSTAWOWE POJECIA I DEFINICJE

2.1. Proces produkcyjny i wytwórczy

Proces produkcyjny wystepuje wszedzie tam, gdzie chodzi o naj szerzej pojeta
produkcje, czyli w przemysle, budownictwie, rolnictwie itd. Mamy z nim do czynie-
nia równiez w sferze uslug zwiazanych z dzialalnoscia przemyslowa, budowlana czy
rolnicza (np. remonty maszyn i urzadzen, wytwarzanie i przesylanie energii, wytwa-
rzanie oprogramowania i software 'u, przetwarzanie i przesylanie informacji).
Proces produkcyjny to uporzadkowany ciag dzialan, w wyniku którego
uzytkownik otrzymuje produkty (tj. wyroby) lub uslugi [11].
Podstawowymi cechami systemu produkcyjnego sa: celowosc, dynamika i eko-
nomicznosc, co oznacza, ze:
- proces produkcyjny jako uporzadkowany zespól dzialan i czynnosci musi byc
zaprojektowany i zorganizowany z zamiarem osiagniecia okreslonego celu lub
grupy celów (cele moga byc zmienne);
- proces produkcyjny, chociaz zaprojektowany wg okreslonych regul dzialania,
wykazuje zmienne charakterystyki ilosciowe, jakosciowe, materialowe, energe-
tyczne i informacyjne, co swiadczy o dynamice jego funkcjonowania;
- proces produkcyjny powinien byc zgodny z zasadami ekonomii, tzn. zgodnie z
zasada maksymalizacji efektu produkcyjnego w okreslonych warunkach, powi-
nien minimalizowac zuzycie czynników produkcji;
zgodnie z zasada dynamiki, warunkiem koniecznym przebiegu procesu produk-
cyjnego jest przeplyw ludzi, materialów, informacji oraz czynników energe-
tycznych [11].
Do najwazniejszych mierników oceny efektywnosci procesów produkcyjnych
nalezy wskaznik produktywnosci, który wyraza sie stosunkiem nakladów ponie-
sionych w procesie produkcyjnym do efektów tego procesu (wytworzonych wyro-
bów lub uslug).
W literaturze wystepuja duze rozbieznosci w definiowaniu terminu produk-
tywnosc. Jako szczególny przypadek traktowana jest "ekonomicznosc odnoszaca
sie do produkcji", okreslana jako wydajnosc. Z kolei w literaturze anglosaskiej
produktywnosc to wynik uzyteczny przypadajacy na jednostke nakladów. Jeszcze
inne znaczenie tego terminu podaje J. Zieleniewski, proponujac rózne wskazniki
obliczania produktywnosci w zaleznosci od kategorii zasobów, których ona doty-
czy. Wyróznia produktywnosc:
14 2. Podstawowe pojecia i definicje

pracy (stosunek wyników spolecznie uzytecznych do sumy czasów pracy mno-


zony przez wskaznik intensywnosci i jakosci pracy), zwana równiez wydajno-
sciapracy;
materialów (stosunek wyników do ilosci zuzytych materialów);
pomieszczen (stosunek wyników do kubatury pomieszczen zajetych przez dana
dzialalnosc, mnozony przez czas zajecia);
energii obcej (stosunek wyników do ilosciowego zuzycia energii);
przyrzadów itp. [48].
Ze wzgledu na rozbieznosci terminologiczne (wystepujace zarówno w literatu-
rze polskiej, jak i zagranicznej) oraz stosowanie róznych wskazników nalezy zaw-
sze szczególowo okreslic, o jaka zaleznosc chodzi. W praktyce nalezy przyjac, ze
wystepuja dwa typy produktywnosci:
produktywnosc calkowita, która odzwierciedla równoczesnie poziom techno-
logiczny wytwarzania, metod organizacji produkcji i zarzadzania, umiejetnosci
zatrudnionych pracowników oraz zmiany w nakladach kapitalowych i inne rela-
cje w sferach projektowania i eksploatacji systemu produkcyjnego. Miernikiem
produktywnosci calkowitej jest nastepujaca zaleznosc:

p=-y
c X
gdzie:
Pc - produktywnosc calkowita,
y - efekty,
X-naklady.
- produktywnosc czastkowa, np. produktywnosc pracy, produktywnosc maszyn i
urzadzen, produktywnosc kapitalu, produktywnosc energii itp. Mierniki produk-
tywnosci czastkowej odnosza sie kazdorazowo do pojedynczego nakladu [11].
Obecnie we wszystkich krajach wysoko rozwinietych produktywnosc jest jed-
nym z podstawowych kryteriów oceny funkcjonowania systemów produkcyjnych.
Efektem malej produktywnosci sa zawsze wysokie ceny i wzrost zapotrzebowania
na czynniki produkcji (materialy, energie, powierzchnie produkcyjna itp.), co nie
wplywa na wzrost wyników produkcji. Niska produktywnosc ma zasadniczy
wplyw na wystepujace problemy gospodarcze i spoleczne (powoduje m.in. wzrost
inflacji i bezrobocia, pogorszenie jakosci zycia). Zwiekszenie produktywnosci
oznacza obnizenie kosztów wytwarzania oraz wzrost produkcji i zysku, a to z kolei
umozliwia wzrost wynagrodzen indywidualnych, wplywa pozytywnie na rozwój i
motywacje pracowników (zadowolenie z pracy i jej efektów), poprawia ogólna
satysfakcje spoleczna [11].
Wobec tego podstawowym celem projektowania i realizacji procesów produk-
cyjnych oraz organizacji i zadan technicznego przygotowania produkcji w przed-
siebiorstwie jest tworzenie warunków umozliwiajacych wzrost produktywnosci.
2. Podstawowe pojecia i definicje 15

Z przedstawionych rozwazan wynika, ze jest to wazne zagadnienie w gospodarce


kazdego kraju, a szczególnie istotne dla gospodarki polskiej.
Charakterystyke procesu produkcyjnego i jego elementów oraz wystepujacych
pomiedzy nimi zaleznosci ujeto w postaci schematu struktury procesu produkcyj-
nego (rys. 3).

Proces produkcyjny

~-( \N-G , _
~
$
~' Proces przygotowa-
nia produkcji
,
,
,

Proces wytwórczy
podstawowy
Proces wytwórczy
pomocniczy

Rys. 3. Struktura procesu produkcyjnego [11]

Proces wytwórczy to proces wytwarzania produktu, czyli przetwarzania


czynników produkcji w wyroby lub uslugi. Wiaze sie z planowaniem operacji,
harmonogramowaniem operatywnym, sterowaniem iloscia i jakoscia wytwarza-
nych produktów. Proces wytwórczy obejmuje trzy skladowe:
proces wytwórczy podstawowy, stanowiacy caloksztah procesów technolo-
gicznych wytwarzania i montazu realizowanych w produkcji;
proces wytwórczy pomocniczy, zapewniajacy utrzymanie ruchu maszyn i
urzadzen produkcyjnych, planowanie remontów, zapewniajacy dostarczenie
energii i funkcjonowanie tzw. infrastruktury;
proces wytwórczy obslugowy, dotyczacy obslugi administracyjnej, bezpie-
czenstwa pracy, ochrony obiektów itp.
Pomiedzy procesem przygotowania produkcji, procesem wytwórczym oraz proce-
sem dystrybucji i obslugi klienta wystepuja powiazania materialowe, informacyjne i
energetyczne. Marketing wiaze je w jeden sprawnie dzialajacy obszar funkcji [11].
--

16 2. Podstawowe pojecia i definicje

Poniewaz zarówno w praktyce, jak i wielu publikacjach nie zawsze wystarczajaco


jednoznacznie okresla sie pojecia "proces wytwórczy", "proces produkcyjny" i "proces
technologiczny", ponizej przytoczono równiez definicje procesu technologicznego.
Proces technologiczny to glówna czesc podstawowego procesu produkcyj-
nego, w którym nastepuje zmiana ksztaltów, wlasciwosci fizykochemicznych,
zewnetrznego wygladu przetworzonego materialu lub trwala zmiana wzajem-
nego polozenia poszczególnych czesci wchodzacych w sklad produkowanego
wyrobu, czyli montaz podzespolów i wyrobów [11].
Do zadan procesu dystrybucji i obslugi klienta nalezy:
organizowanie sieci sprzedazy i obslugi serwisowej,
- zapewnienie ich sprawnego funkcjonowania,
prowadzenie badan marketingowych [11].
System dystrybucji i obslugi klienta klasyfikuje sie jako systemy:
pierwszej strony, gdy stanowia kapitalowa wlasnosc podmiotów bedacych
wlascicielem systemów produkcyjnych (np. sprzet lotniczy),
drugiej strony, gdy stanowia wlasnosc odbiorcy (zorganizowanego w profe-
sjonalne struktury uzytkowe, czesto o charakterze monopolu, jak np. kolej, sys-
temy lacznosci itp.),
trzeciej strony, gdy sa to organizacje kapitalowo odrebne od dostawcy i od-
biorcy, wyspecjalizowane w procesach sprzedazy lub uslugi (np. systemy dys-
trybucji na rynku samochodów i systemy tej galezi).
Trudno odpowiedziec na pytanie, które z tych trzech rodzajów systemów za-
pewniaja lepsze spelnienie oczekiwan klienta. Nie jest mozliwe równiez empirycz-
ne okreslenie sprawnosci dzialania.
Systemy dystrybucji i obslugi sa wzajemnie powiazane i musza sprostac wspól-
nym wymaganiom na drodze zarzadzania jakoscia, w sposób komplementarny.
Wystepujace róznice w systemach mozna wyrównac, stosujac alianse strategiczne,
np. koncesje na wylacznosc dystrybucji lub napraw, autoryzacje, kontrakty na
szkolenia dla pracowników dystrybucji i obslugi, kontrakty na wyposazenie w
katalogi czesci wymiennych, podreczników i instrukcji konserwacji i napraw,
klauzule kontraktowe wymagajace stosowania okreslonych narzedzi lub sprzetu
diagnostycznego itp.
Z drugiej strony kazdy dostawca ma prawo oczekiwac, ze dystrybucja i serwis
beda wyposazone w profesjonalne rejestry danych, sluzace za sprzezenie zwrotne
dla calego systemu zarzadzania jakoscia w pelnym cyklu od projektu wyrobu do
jego recyklingu [59].

2.2. Produkt, wyrób

Pojecie produktu jest terminem bardzo ogólnym i obejmuje wszystkie mozliwe


efekty procesów produkcyjnych i uslugowych w kazdej dziedzinie gospodarki.
54 4. Konstrukcyjne przygotowanie produkcji - (KPP)

towanie produkcji nowego wyrobu i mozliwie naj szybsze wprowadzenie go na


rynek stwarza szanse na wyprzedzenie konkurencji i osiagniecie dobrego zysku.
Do takich wlasnie metod mozna zaliczyc:
projektowanie równoczesne (eoneourrent engineering) (inne nazwy to simulta-
neous engineering lub eoneurrent development), polegajace na tym, ze przygo-
towanie produkcji nowego wyrobu wiaze sie z jednoczesnym (równoleglym)
przygotowaniem konstrukcji, produkcji oraz zbytu;
projektowanie zintegrowane (integrated produet development lub integrated pro-
duet and proeess development), które obejmuje pelny cykl opracowania i wdroze-
nia do produkcji nowego wyrobu; ten sposób projektowania pokrywa sie ze
znaczna liczba zalozen projektowania równoczesnego (eoncourrent engineering);
projektowanie dla produkcji i montazu (design Jor manuJaeture and assembly)
(metoda DFMA) jest metoda typu systemu ekspertowego (doradczego) wraz z
oprogramowaniem, wykorzystywana do projektowania czesci i zespolów w
sposób ulatwiajacy montaz reczny lub automatyczny;
projektowanie wspomagane komputerowo (CAD - eomputer aided design),
wykorzystujace specjalne oprogramowanie, pozwala na konstruowanie i kresle-
nie na ekranie komputera rozwiazania przyszlego wyrobu i jednoczesne two-
rzenie bazy danych konstruowanego obiektu; prezentacja rozwiazania konstruk-
cji wyrobu moze byc dwu- lub trójwymiarowa;
metoda szybkiego opracowania prototypu (rapid pro totyp ing), która z wyko-
rzystaniem trójwymiarowej komputerowej bazy danych dla wyrobu lub jego
czesci oraz specjalnego urzadzenia (budujacego technika warstwowa jego prze-
strzenne odwzorowanie) pozwala na szybkie opracowanie prototypu;
metoda szybkiego reagowania (agile manuJaeturing), która laczy efektywnosc i
dynamicznosc ze zdolnoscia szybkiego reagowania na potrzeby rynku; pozwala
to na rozwój dzialalnosci w warunkach silnej konkurencji, gdy wymagana jest
szybka reakcja na ciagle i trudne do przewidzenia zmiany na rynku; metoda sto-
sowana do szybkiego przygotowania (w zakresie konstrukcji, produkcji i mar-
ketingu) nowego wyrobu [56].
5. TECHNOLOGICZNE PRZYGOTOWANIE PRODUKCJI

5.1. Zakres i zadania technologicznego przygotowania produkcji

Technologiczne przygotowanie produkcji (w praktyce technologiczno-organi-


zacyjneJ przygotowanie produkcji) nastepuje po przygotowaniu konstrukcyjnym i
stanowi kolejna glówna faze technicznego przygotowania produkcji, której prze-
bieg zilustrowano na rysunku 19.

KONCEPCJA procesIl
wytwarzania! montazu
• technologicznosc konstrnkcji
• warunki tecbniczno-organizacyjne

SERIA PRÓBNA
(informacyjna)

Rys. 19. Faza technologiczno-organizacyjnego przygotowania produkcji


(oprac. wlasne)

Zasadniczy wplyw na pracochlonnosc i efektywnosc rozwiazan w fazie przy-


gotowania technologicznego ma technologicznosc konstrukcji wyrobu, która w
najwiekszym stopniu jest zalezna od konstruktora i przez niego ksztahowana.
Z tego powodu technologiczne przygotowanie produkcji jest scisle zwiazane z jej
przygotowaniem konstrukcyjnym i wymaga dobrej wspólpracy miedzy konstrukto-
rem i technologiem przy podejmowaniu decyzji o wyborze wariantu rozwiazania
konstrukcyjnego danego wyrobu.

l Zakres zadan realizowanych w tej fazie przygotowania produkcji wiaze sie z opracowa-
niem lub projektowaniem technologii (obróbki lub montazu) oraz organizacja przebiegu tego
procesu. Jest zatem poprawne okreslenie "technologiczno-organizacyjne przygotowanie pro-
dukcji", uzywane przez wielu autorów polskich [12, 15, 18] i zagranicznych. Oddzielne
omówienie technologicznego i organizacyjnego przygotowania produkcji w tym opracowaniu
zastosowano wylacznie w celu przedstawienia podstawowych zagadnien, prac i etapów.
56 5. Technologiczne przygotowanie produkcji

Do podstawowych zadan technologicznego przygotowania produkcji wyrobu,


realizowanych w dziale technologicznym2 przedsiebiorstwa, nalezy:
szczególowa analiza technologicznosci konstrukcji wyrobu i jego czesci,
opracowanie (planowanie i projektowanie) i wprowadzanie do produkcji proce-
sów technologicznych obróbki oraz montazu podzespolów, zespolów i kom-
pletnych wyrobów,
doskonalenie procesów technologicznych obróbki i montazu,
ustalenie zakresu produkcji wlasnej i kooperacji,
projektowanie i adaptacja oraz typizacja i normalizacja pomocy warsztatowych
(narzedzi i oprzyrzadowania) oraz urzadzen specjalnych,
przygotowanie wstepnej kalkulacji kosztów wlasnych produkcji wyrobu,
opracowanie zmian lub wprowadzenie nowych metod wytwarzania,
opracowanie dokumentacji technicznej.
W technologicznym przygotowaniu produkcji (podobnie jak w przygotowaniu
konstrukcyjnym) prowadzone sa prace zwiazane z opisana wyzej dzialalnoscia
biezaca oraz dotyczace poszukiwania rozwiazan technologicznych planowanych w
dluzszej perspektywie. Do nich nalezy zaliczyc m.in. próby pozyskiwania tzw.
technologii bezpiecznych, tzn. takich, które gwarantuja dobre warunki pracy dla
bezposrednich wykonawców (pracowników na stanowiskach roboczych) i nie za-
grazaja srodowisku. Wobec tego przyjmuje sie, ze w technologicznym przygoto-
waniu produkcji wystepuje podzial na perspektywiczne i
wlasciwe technologiczne
przygotowanie produkcji [18].
Perspektywiczne technologiczne przygotowanie produkcji wyrobu (lub grupy
wyrobów podobnych) obejmuje:
studia wstepne,
prace naukowo-badawcze,
studia nad zastosowaniem licencji,
badania patentowe,
opracowanie koncepcji nowego procesu technologicznego wyrobu.
Wlasciwe technologiczne przygotowanie produkcji dotyczy realizacji takich
zadan, jak:
prace technologiczne-badawcze,
technologiczno-organizacyjne przygotowanie do uruchomienia produkcji,
nadzór techniczny nad uruchomieniem produkcji przemyslowej,
technologiczna obsluga biezacej produkcji i eksploatacji oraz doskonalenie
procesów technologicznych wykonania wyrobu,
opracowanie dokumentacji technologicznej [18, s. 176].

2 W praktyce i na schematach organizacyjnych do okreslenia dzialu technologicznego


stosuje sie skrót TT.
----------------------------------------------~--

5. Technologiczne przygotowanie produkcji 57

5.2. Opracowanie procesów technologicznych obróbki

Proces technologiczny obróbki skrawaniem danej czesci polega na stopniowym


nadawaniu jej ksztaltu i wlasciwosci uzytkowych z zachowaniem dokladnosci wy-
konania. Sposób uzyskiwania gotowego ksztaltu i rodzaj obróbki zaleza od wyma-
gan (np. dokladnosci wymiarów, chropowatosci powierzchni) okreslonych przez
konstruktora. Ksztalt i wymiary pólfabrykatu (odlew, odkuwka, pret walcowany)
bardzo czesto róznia sie znacznie od ksztaltu i wymiarów gotowej czesci. Te rózni-
ce maja byc zdjete podczas obróbki skrawaniem. W zaleznosci od wymagan kon-
strukcyjnych poszczególne powierzchnie danej czesci moga byc obrabiane na go-
towo w rózny sposób, np. moga wymagac obróbki zgrubnej, ksztaltujacej, wykan-
czajacej lub bardzo dokladnej [14].
Opracowanie procesów technologicznych obróbki (i montazu, który bedzie
omówiony w rozdz. 5.3) dla czesci, podzespolów i zespolów przedstawionych w
dokumentacji konstrukcyjnej nalezy do podstawowych zadan technologicznego
przygotowania produkcji. Zakres szczególowy tych zadan obejmuje:
- zaprojektowanie poszczególnych operacji dla danych procesów technologicz-
nych lacznie z doborem obrabiarki i pomocy warsztatowych (narzedzi i oprzy-
rzadowania) oraz ustaleniem stanowiska roboczego,
- obliczenie i ustalenie naddatków na obróbke,
- okreslenie warunków i parametrów obróbki,
- obliczenie czasu trwania kazdej operacji [15, s. 82]
Wlasciwe i racjonalne technologiczne przygotowanie produkcji wymaga szcze-
gólowej analizy i oceny rozwiazan konstrukcyjnych wyrobu i jego elementów z
punktu widzenia technologicznosci konstrukcji, a wiec spelnienia nastepujacych
wymagan:
- normalizacji (oznaczanej skrótem PN - polska norma), która dotyczy produko-
wanych masowo czesci maszyn, takich jak np. sruby, nakretki lozyska,
- unifikacji, która jest wyzszym stopniem normalizacji i polega na dalszym ogra-
niczaniu typów i wymiarów nie tylko w ramach jednej maszyny lub urzadzenia,
ale grupy maszyn podobnych,
- racjonalnego doboru i oszczednosci materialu,
- wlasciwego ksztaltu pólfabrykatów,
- wlasciwej technologii obróbki poszczególnych czesci,
- racjonalnych rozwiazan dla procesu technologicznego montazu poszczególnych
zespolów i calego wyrobu [15, s. 82].
Proces technologiczny jest podstawowa czescia procesu produkcyjnego, w któ-
rej nastepuje zmiana ksztaltu, wymiarów, jakosci powierzchni i wlasciwosci obra-
bianego przedmiotu. Z tej definicji wynika funkcja procesu technologicznego, po-
legajaca na zmianie stanu przedmiotu: przedmiot obrabiany (czyli material wej-
sciowy lub pólfabrykat) ze stanu poczatkowego Sp przeksztalca sie (w wyniku
realizacji okreslonych operacji) w stan koncowy Sk.
58 5. Technologiczne przygotowanie produkcji

Strukture procesu technologicznego przedstawiono na rysunku 20.

Operacja 2

Pozycja n

Zabiegi
l
------l-~i~T~~2--~~I r=-~-;~~====I-r~Z~e9~_:=J

Rys. 20. Struktura procesu technologicznego [14]

Funkcja procesu technologicznego jest przeksztalcenie zbioru cech poczatko-


wych obrabianego przedmiotu w zbiór cech koncowych:
F: Sp ~ Sk

gdzie:
F - funkcja procesu,
Sp - stan poczatkowy,
Sk - stan koncowy [14, s. 12].
Projektowanie procesów technologicznych nalezy do zakresu projektowania in-
zynierskiego i obejmuje realizacje kolejno (logicznie) nastepujacych kroków:
odczytanie rysunku i danych wejsciowych,
- ustalenie koncepcji procesu,
.~--------------------------------------------------------

5. Technologiczne przygotowanie produkcji 59

ustalenie kolejnosci i liczby operacji oraz stanowisk (maszyn),


ustalenie tresci poszczególnych operacji i parametrów narzedzi,
obliczenie norm czasu pracy,
opracowanie dokumentacji.
Przedstawione ogólne etapy procesu projektowania wraz z omówionymi dany-
mi wejsciowymi i kolejnym etapem uszczególowienia procesu technologicznego
zilustrowano na rysunku 21.
Dane wejSCiowe
(ograniczenia rzeczywiste) 1 stopien uszczególowienia

Dane o czesci obrabianej Odczytanie


(geometryczne, rysunku i danych
technologiczne) wejsciowych

Dane o materialach
wyjsciowych

Dane o wystepujacych
czesciach
podobnych

Normatywy budowy
procesu
i jego struktury

.., Zaprojektowanie
poszczególnych operacji,
ustalenie
oprzyrzadowania

Opracowanie zabiegów
poszczególnych operacji,
ustalenie N i parametrów
obróbki

OPRACOWANIE OPRACOWANIE
DOKUMENTACJI DOKUMENTACJI

Rys. 21. Schemat blokowy procesu projektowania technologii obróbki


(oprac. wlasne za [14, 61])
60 5. Technologiczne przygotowanie produkcji

W procesie projektowania technolog (najczesciej w sekcji opracowan procesów


technologicznych) wykorzystuje dane wejsciowe w postaci szczególowych infor-
macji o obrabianych czesciach (dane geometryczne i technologiczne), materialach
wyjsciowych, czesciach podobnych i procesach typowych, normatywach budowy
procesu i jego struktury oraz o rzeczywistych warunkach techniczno-organizacyj-
nych w danym przedsiebiorstwie.
W wyniku analizy tych danych powinien on tak zaprojektowac proces techno-
logiczny, aby w sposób maksymalny wykorzystac posiadane maszyny i urzadzenia
techniczne oraz pracowników z odpowiednimi kwalifikacjami, natomiast do mini-
mum ograniczyc nowe inwestycje.
Takie zalozenia sa z jednej strony podstawa technologicznosci konstrukcji, a z
drugiej stanowia techniczno-ekonomiczne zasady osiagania produktywnosci.

5.2.1. Wplyw technologicznosci konstrukcji na opracowanie technologii

Istnieje wiele defmicji technologicznosci konstrukcji. Jedna z nich zawarto w roz-


dziale 4.3.4. Róznice miedzy tymi defmicjami dotycza jedynie wymagan koniecznych
do zapewnienia technologicznosci w róznych fazach przygotowania produkcji wyrobu
(z punktu widzenia konstrukcji, technologii obróbki lub technologii montazu).
W odniesieniu do technologicznego przygotowania produkcji definicja techno-
logicznosci konstrukcji sformulowana przez M. Pelda brzmi nastepujaco: "Tech-
nologicznosc konstrukcji - wlasciwosc konstrukcji, zapewniajaca uzyskanie, przy
okreslonej wielkosci produkcji wymaganych wlasciwosci wyrobu, przy minimal-
nych kosztach wytwarzania w danych warunkach produkcji" [14, s. 82].
Zgodnie z powyzsza defmicja nalezy przyjac, ze jesli dwie konstrukcje wyrobu
(maszyny lub urzadzenia) spelniaja wymagane zalozenia konstrukcyjne, to za kon-
strukcje technologiczna zostanie uznana ta, która w danych warunkach produkcyj-
nych (w konkretnym przedsiebiorstwie) wymaga mniejszych kosztów wytwarzania.
Od poprawnosci opracowania i doboru rozwiazan technologiczno-organizacyj-
nych w procesach technologicznych obróbki i montazu zalezy jakosc wyrobu. Ta
poprawnosc, nazywana technologicznoscia konstrukcji, jest osiagana przez:
upraszczanie ksztaltu poszczególnych czesci,
zastosowanie zunifikowanych i typowych elementów,
projektowanie czesci wg zasad obróbki grupowej,
- wybór latwych do obróbki w danych warunkach, tanich i dostepnych materialów,
- ograniczenie do minimum liczby czesci i podzespolów, czyli zmniejszenie zlo-
zonosci technologicznej,
podatnosc wyrobu na stosowanie automatyzacji wytwarzania,
mozliwosc wykorzystania w procesie produkcyjnym zespolowych form organi-
zacji pracy i produkcji [18, s. 130].
Glówna tendencja, która wystepuje w obecnej fazie postepu technicznego, jest
dazenie do eliminowania obróbki skrawaniem i stosowania bardziej ekonomicznych
5. Technologiczne przygotowanie produkcji 61

procesów, np. odlewania, spawania i obróbki plastycznej. Wybór metody technolo-


gicznej zalezy od kosztów wytwarzania i wielkosci produkcji danej czesci [18].
Przyklad
Na rysunku 22 przedstawiono dzwignie dwuramienna wykonana czterema róz-
nymi metodami: odlanie z zeliwa szarego, kucie w matrycy, kucie reczne i spawanie.

a}~~"'_@:[j~
G:~~1=}
; I......!.......; 3D
': l
t.1

@I~Tj§)

Rys. 22. Równowazne rozwiazania konstrukcyjne dzwigni dwuramiennej:


a) odlew z zeliwa szarego, b) odkuwka matrycowa, c) odkuwka kuta swobodnie,
d) czesc spawana [18]

W wyniku przeprowadzonej kalkulacji mozna stwierdzic, ze najbardziej eko-


nomicznym rozwiazaniem dla produkcji maloseryjnej jest wariant (d), dla produk-
cji srednio- i wielkoseryjnej - wariant (a), natomiast dla masowej - wariant (b).
Wariant (c) dla kazdego programu produkcyjnego jest nietechnologiczny [18].

5.2.2. Typowy cykl przygotowania, rozruchu i produkcji nowego wyrobu

Typowy cykl (dla produkcji seryjnej w przemysle elektromaszynowym i w po-


dobnych galeziach przemyslu) przygotowania, rozruchu i produkcji nowego wyro-
bu obejmuje nastepujace etapy:
- opracowanie zalozen,
- projekt wstepny,
- projekt techniczno-roboczy,
- wykonanie prototypu,
badania prototypu i poprawki w dokumentacji,
- opracowanie technologii,
- projektowanie oprzyrzadowania,
- wykonanie oprzyrzadowania,
wykonanie serii próbnej i naniesienie poprawek,
rozruch produkcji seryjnej,
normalna produkcja,
wprowadzanie usprawnien [11].
0\
tv

Tabela 5
Zakres opracowania poszczególnych etapów przygotowania produkcji [11, s. 282}

i -oonny materialowe itypu


inne
produkcji
•- -techniki
V'konstrukcji
projekty
czesci
wytwatzania,
koncepcja -ekonomiczna
/4-•YPosa:Zenia
53•-produkcji
wytwarzania
wstepna
analiza
produkcyjnego
projekty górnarysunki
analiza
warunki
i2rysunki
wvrobu
•zespolów
Zakresokreslenie
wstepnaanallza
wytwarzania
wlasnych
proponowana
ekonomiki analiza granica
techniCznewyrobu
dotychczasowych
-etapów wstepne
podstawowe
zalozenie
zakres
wstepneprototypu
wyrobu
kryteria
wyniki i szkice
aztechniczno-
w••••.•.
eksploatacyjne robu
programy
wymagania
techniki
infomlllcyjnej
próbnej zzakupami
wyrobu
-•technologicznosci
kosztypropozycja
uruchomienia
'"'v.ymbu
procesu
jakoscimetody
wyniki koszt6wwykonawcze
technicxne
ijakosci
wyników
opracowania techniczno·
wykonania
wgbadan
yprzygotowania
strategia
prac cena
rysunków itechniki
konstrukcyjne
badan wyniki
nowych
konstrukcji
oceny
parametry
gwarancyjne
yrobu
partii prac
poszczególnych
badan
parametry
jakosci
inowoczesnoscimodeli
badania
próbnej
zbytu
badan
odnosnie
wytwarzania donormy
badan
wyrobu
wyrobu
serii
konstrukcyjnych
informacyjnej
inzynierskiej
.jakosci WYrobu Zakres opracowania uzupelniajacego dotyczacego
dlazezapotrzebowanie
uroceSów
• wstepne
i• ·•wlasny wyrobu
planowana parametry
produktu
cena
iWYmaganyorientacyjny Zakres opracowania
technolo"icznvch
techniczne
rynkowe
zbytu koszt • cena orientacyjna wyrobu
nloatacii
czny (PW)
epny konstrukcji

Ul
>-'l
("D
(")

So
O"
(JQ

N
~
("D

"O
...,
N
'-<
(JQ
o
....•
o
~
§
(ji.
"O
...,
o
§"
~
..9._.
-------------------------------------

5. Technologiczne przygotowanie produkcji 63

Prace w zakresie technicznego przygotowania produkcji rozpoczynaja sie od


konstrukcji. W miare zaawansowania i postepu prac coraz wieksze znaczenie maja
powiazania z technologia i organizacja. Ze wzgledu na wzajemne relacje i powia-
zania wystepujace pomiedzy czynnikami konstrukcyjnymi, technologicznymi i
organizacyjnymi uzyskanie optymalnego rozwiazania wymaga ich kompleksowego
uwzgledniania w calym procesie przygotowania produkcji.
Etapy prac i zakres przygotowania produkcji zaleza od jej rodzaju i typu (jed-
nostkowa, seryjna, masowa) oraz od warunków techniczno-organizacyjnych dane-
go przedsiebiorstwa. W produkcji seryjnej przemyslu elektromaszynowego (i w
podobnych galeziach przemyslu) przyjmuje sie najczesciej 4+5 etapów przygoto-
wania w naj szerszym zakresie [11].
Strukture i zakres przygotowania produkcji dla czterech glównych etapów ujeto
w tabeli 5.
Obecnie obserwuje sie ciagly i systematycznie rosnacy wplyw postepu tech-
nicznego na techniczne przygotowanie produkcji w ogóle, a glównie na poszcze-
gólne etapy tego procesu.

5.3. Procesy technologiczne montazu

Procesy technologiczne montazu w przedsiebiorstwach przemyslowych sa


ostatnim etapem produkcji wyrobów finalnych i dlatego na tym etapie ujawniaja
sie wszelkie braki i niedociagniecia techniczne i technologiczne, nieprawidlowosci
organizacyjne oraz zaklócenia rytmu powstale w poprzednich fazach procesu pro-
dukcyjnego. Najczesciej powoduja one opóznienie terminu rozpoczecia montazu
(np. wskutek nierytmicznosci w fazach wytwarzania, zaklócen dostaw materialo-
wych, nieterminowosci dostaw kooperacyjnych itp.), czego nastepstwem jest wy-
muszenie realizacji procesu montazu przez "wypychanie" opóznionych partii lub
serii montowanych wyrobów. W atmosferze pospiechu, przypadkowosci i impro-
wizacji trudno oczekiwac dobrej jakosci.
Procesy technologiczne montazu spelniaja dwa podstawowe zadania:
nadanie ostatecznego ksztaltu i cech funkcjonalnych montowanym wyrobom,
kontrola ostateczna, podczas której moga sie ujawnic ewentualne niedoklad-
nosci konstrukcyjne lub technologiczne oraz inne niedociagniecia z poprzednich
faz procesu produkcyjnego.
W odniesieniu do pierwszego z wymienionych zadan montaz zalezy od:
poziomu organizacji procesu produkcyjnego,
stopnia zlozonosci i zadanej jakosci wyrobu; np. duza zlozonosc i wysoka ja-
kosc wyrobu determinuja rodzaj i charakter procesu, który wymaga okreslonych
prób jakosciowych i wytrzymalosciowych oraz operacji kontrolnych,
seryjnosci produkcji, która ma zasadniczy wplyw na mechanizacje i automaty-
zacje procesu montazu.
64 5. Technologiczne przygotowanie produkcji

Z drugim zadaniem wiaze sie kontrola dokladnosci wykonania, która jest pod-
stawa oceny jakosci wyrobu. Operacje kontrolne wystepuja przede wszystkim po
wykonaniu operacji glównych i stanowia rodzaj "filtru", który zapobiega przeka-
zywaniu jednostek montazowych lub podzespolów wykonanych wadliwie do ko-
lejnego etapu montazu.
Nowoczesna organizacja procesów technologicznych montazu obejmuje:
planowanie procesów montazu i sterowanie ich przebiegiem,
rozmieszczenie i organizacje stanowisk montazowych,
dobór pracowników (liczba, kwalifikacje),
ogólny stan warunków pracy (m.in. poziom tzw. mierzalnych parametrów sro-
dowiska pracy - halasu, temperatury, oswietlenia, promieniowania, wibracji,
ruchu powietrza, zanieczyszczen itp.) oraz bhp,
organizacje dostaw - zaopatrzenie stanowisk w czesci, jednostki montazowe i
podzespoly przewidziane do montazu,
organizacje kontroli jakosci - kontrola ostateczna wyrobu, stacje prób, kontrola
opakowan i ekspedycji [26].

a)
Bledy 91%
~--'~~'='.~-.~.~- ,

Zaklócenia 9%
- ..•.. ~

b)

ce
warsztatowe
\ (narzedzia. srodki
~o;~
\,-e?n,~i~?~El2
...

Rys. 23. Bledy i zaklócenia w montazu w przemysle niemieckim; a) ogólny rozklad ble-
i
dów, b) szczególowy rozklad bledów zaklócen (oprac. wlasne na podst. [64])

Podczas montazu w samym procesie laczenia wykorzystuje sie wiele zróznico-


wanych metod technologicznych (np. spawanie, klejenie, lutowanie itp.) oraz spo-
5. Technologiczne przygotowanie produkcji 65

sobów laczenia (np. sruby, kolki, wpusty itd.). Rózne metody technologiczne oraz
stopien zlozonosci konstrukcyjnej czesci i elementów maszyn skladanych w danym
procesie montazu (w jednej operacji technologicznej lub w ich ciagu) stanowia
podstawowa przyczyne mniejszej podatnosci procesów montazu na mechanizacje
i automatyzacje (w porównaniu z procesami obróbki) [50].
Prowadzone w szerokim zakresie badania3 procesów montazowych realizowa-
nych w niemieckich przedsiebiorstwach przemyslowych w latach dziewiecdziesia-
tych wykazaly bledy i zaklócenia z innych faz procesu produkcyjnego, które ujaw-
niono w montazu. Udzial tych bledów zilustrowano na rysunku 23.
Z rysunku wynika, ze w procesach montazu 91% ogólnej liczby bledów stano-
wia bledy z poprzednich faz, natomiast 9% - bledy wykonania samego montazu
(rys. 23a). W wyniku dalszej analizy ustalono, ze w ogólnej liczbie 91% bledów
50% to bledy wytwarzania, na które procesy montazowe nie maja zadnego wply-
wu. Pozostale to: bledy pomocy warsztatowych - 1%, sama konstrukcja (brak
technologicznosci dla montazu) - 6% oraz bledy wykonania montazu, wynikajace
z niewlasciwego przygotowania pracy - 34% (rys. 23b).
Zlozonosc zagadnien zwiazanych z procesem montazu rzutuje bezposrednio na
dokladnosc i jakosc wykonania wyrobu. Najwieksze mozliwosci w zakresie po-
prawy jakosci wykonania montazu wystepuja w procesie ksztahowania pracy w
tym etapie [24].

5.3.1. Podstawowe definicje

W literaturze spotyka sie wiele definicji zwiazanych z montazem, a stosowanych


przez róznych autorów. W niniejszym opracowaniu zgodnie z norma PN-89/M-
08508, zalecana w zakresie nazewnictwa w montazu, przyjeto nastepujace defInicje i
okreslenia:
Montaz - ogól czynnosci majacych na celu polaczenie czesci lub zespolów w
zespoly bardziej zlozone lub w gotowy wyrób (maszyne, urzadzenie) z zastosowa-
niem róznego rodzaju polaczen.
Proces technologiczny montazu - czesc procesu produkcyjnego obejmujaca
ogól wykonywanych w okreslonej kolejnosci operacji montazowych zwiazanych z
laczeniem oddzielnych jednostek montazowych w okreslona jednostke wyzszego
rzedu lub w gotowy wyrób (maszyne, urzadzenie) wedlug okreslonych warunków
technicznych.
Operacja montazowa - zamknieta czesc procesu technologicznego montazu
obejmujaca dzialanie wykonywane bez przerwy na jednym stanowisku montazo-
wym na okreslonych jednostkach montazowych.
Operacja montazowa jest podstawowym elementem struktury procesu techno-
logicznego [49]. W wymienionej normie wyodrebniono siedem rodzajów operacji

3 W przedsiebiorstwach polskich nigdy takich badan nie prowadzono.


66 5. Technologiczne przygotowanie produkcji

wystepujacych w procesach technologicznych montazu (glówna, specjalna, po-


mocnicza, pomocnicza przygotowawcza, pomocnicza zasadnicza, pomocnicza
wykanczajaca, kontrolna) i dokladnie je zdefiniowano.
Najmniejsza jednostka podlegajaca projektowaniu w technologii montazu jest
jednostka montazowa [14].
Jednostka montazowa to czesc maszyny lub urzadzenia, wystepujaca w proce-
sie montazu jako calosc (PN-89/M-08508).
Podstawowym celem tworzenia jednostek montazowych jest:
skracanie cyklu montazowego,
uzyskanie poprawy organizacji pracy w montazu,
dazenie do lepszego wykorzystania obszaru montazu,
zmniejszenie pracochlonnosci napraw i przegladów wyrobu (latwy montaz i
demontaz maszyny lub urzadzenia).
Rozróznia sie jednostki montazowe proste (czesci montazowe), zlozone (podze-
spoly i zespoly montazowe), a takze jednostki bazowe, tj. jednostki montazowe, do
których przylacza sie inne jednostki stanowiace zwykle konstrukcje nosna monto-
wanego obiektu (zespolu lub wyrobu).

5.3.2. Ksztaltowanie konstrukcji wyrobu dla montazu

Prawidlowe (ze wzgledu na wymagania montazu) uksztaltowanie konstrukcji


wyrobu umozliwia przedsiebiorstwom przemyslowym osiagniecie wielu róznorod-
nych celów przedstawionych na rysunku 24.

Mozliwosc
wykorzystania
prostych
i niezawodnych
pomocy
warsztatowych

, Wieksza
I produktywnosc

Poprawa
ergonomii

Rys. 24. Cele ksztaltowania wyrobu ze wzgledu na wymagania montazu


(oprac. wlasne na podsl. [6])
5. Technologiczne przygotowanie produkcji 67

Cele te moga byc wymierne jakosciowo (np. poprawa warunków pracy, popra-
wa bezpieczenstwa pracy itp.) i ilosciowo (np. minimalizacja pracochlonnosci
montazu oraz redukcja kosztów).
Montaz okreslonych jednostek w gotowy wyrób realizuje sie za pomoca proce-
sów technologicznych wykorzystujacych rózne formy organizacyjne, sposoby wy-
konania, rodzaje polaczen i srodki technologiczne. Wybór tych elementów, a
szczególnie sposób i dokladnosc wykonania montazu ma zasadniczy wplyw na
wlasciwosci eksploatacyjne oraz jakosc i niezawodnosc montowanych wyrobów.
O podziale wyrobu na jednostki montazowe zazwyczaj decyduje konstruktor w
procesie projektowania konstrukcji wyrobu (w fazie konstrukcyjnego przygotowania
produkcji). Prawidlowy podzial wyrobu (ze wzgledu na montaz) jest mozliwy wy-
lacznie przy scislej wspólpracy konstruktora z technologiem. Efektem takiej wspól-
pracy jest technologicznosc konstrukcji wyrobu, uwzgledniajaca wymagania monta-
zu. Technologicznosc konstrukcji w montazu jest najwazniejszym czynnikiem, de-
terminujacym opracowanie calego procesu technologicznego [11, 12, 14, 18,39,49].

5.3.3. Zapewnienie technologicznosci konstrukcji w montazu

Do zapewnienia technologicznosci konstrukcji w montazu konieczne jest


uwzglednienie kilku omówionych ponizej zasad.
Zasada zespolowosci. Przy projektowaniu wyrobu, maszyny lub urzadzenia
konstrukcja powinna byc podzielona na zespoly i podzespoly w taki sposób,
aby nadawaly sie w calosci do montazu koncowego. Takie rozwiazanie pozwala
uniknac koniecznosci wprowadzania operacji obróbczych podczas realizacji
procesu technologicznego montazu. Poza tym zasada zespolowosci pozwala na
wykorzystanie zespolów, które sprawdzily sie juz w praktyce w innych wyro-
bach lub urzadzeniach, oraz ulatwia i upraszcza naprawe, która polega na wy-
mianie calego zespolu. Ma wiec bezposredni wplyw na zmniejszenie kosztów
eksploatacji wyrobów i urzadzen.
Zasada unifikacji czesci. Normalizacja czesci maszyn (wg polskich norm)
wiaze sie z produkcja masowa (m.in. srub, nakretek, lozysk itp.). Unifikacja po-
lega na jeszcze wiekszym ograniczeniu typów i wymiarów, które odnosi sie nie
tylko do danego wyrobu zlozonego, maszyny lub urzadzenia, ale do pewnej
grupy wyrobów lub maszyn podobnych (np. obrabiarek zespolowych, platform
podlogowych w przemysle motoryzacyjnym).
Zasada baz montazowych polega na jednoznacznym okresleniu bazy monta-
zowej w projektowanej konstrukcji i moze dotyczyc ustalenia poosiowego cze-
sci, bazowania na powierzchniach walcowych i plaskich.
Zasada eliminowania naprezen. Przyczyna powstawania naprezen, które naj-
czesciej prowadza do odksztalcania czesci, sa bledy konstrukcji, a takze wadli-
wie lub niedokladnie wykonany montaz.
68 5. Technologiczne przygotowanie produkcji

Zasada eliminowania mozliwosci wykonania blednego montazu. Czesci


powinny byc zaprojektowane w sposób wykluczajacy niewlasciwe wykonanie
montazu [14, s. 252-267].
Przy projektowaniu okreslonego wyrobu (maszyny lub urzadzenia) nalezy kon-
strukcje podzielic na zespoly i podzespoly w taki sposób, aby byly przygotowane
do montazu koncowego. Przyklad takiego rozwiazania dla zaworu przedstawiono
na rysunku 25.

al bJ

Rys. 25. Rozwiazanie konstrukcji zaworu: a) nietechnologiczne, b) technologiczne


[14, s. 263]

W rozwiazaniu (a) gniazdo wykonano bezposrednio w korpusie, co stanowi du-


ze utrudnienie technologiczne, a ponadto operacja docierania musi byc wykonana
w procesie montazu. Rozwiazaniem technologicznym jest wariant (b), w którym
zawór jest wykonany jako oddzielny zespól.
Stosujac w konstrukcji zasade zespolowosci, mozna wykorzystac zespoly
sprawdzone wczesniej (rozwiazanie czesto stosowane w przemysle motoryzacyj-
nym). Poza tym upraszcza sie naprawe, poniewaz mozliwa jest wymiana calego
zespolu [14].

5.3.4. Projektowanie procesów technologicznych montazu

W technologicznym przygotowaniu produkcji jest projektowany bardzo duzy,


lecz ograniczony zbiór procesów technologicznych montazu. Zbiór ten mozna opi-
sac w nastepujacy sposób:
i=n

Tl.PP = { PPMJ, PPTM2, •.• PPTMn} = L PPTM


i=!
(1)

gdzie:
Tl.PP - technologiczne przygotowanie produkcji,
PPTM - projektowany proces technologiczny montazu,
i -liczba projektowanych procesów technologicznych montazu;
i = 1, 2, ... n, gdzie i EN; i przybiera wartosci ze zbioru liczb naturalnych.
5. Technologiczne przygotowanie produkcji 69

DANE KONSTRUKCYJNE
• DOKUM. KONSTRUKCYJNA
- WARUNKI TECHNICZNE

--- /,,'r n·

ANALIZA TECHNDLDGlffiNDSCI
fg~N~~~~~~t"oL
---r I DNiYCH
-GDClYTANIE WEJSCIDWYCH
RYSUNKU W DBAZ

w
z
a.
W'
~
en
pp
(PODZIAL
:;:
w
PRACY)
z
WYBÓR ~
I
o
fORMY ORGANIZACYJNEJ
~
/~ MONTAZU . .,o
w

'6) ,. a:
a.
KONTROLA POPRAWNOSCI
WYBRANEGO WARIAI,TU
ROZWIAZANIA

!.
USTALENIE lAKRESU
POSZCZEGOLNYCIj
OPERACJI MONTAZOWYCH
l'
sr
y (STANOWISKA
.l},
uJ
:;:

'T
'I' PROJEKTOWANIE
WYBÓR, ADAPTACJA LUB
o..,
,.,//~i
/"~ STANOWISK ROBOCZYCH
"N
<)
ZBiÓR INFORMACJI
MOZLlWOSCI
ISTNIEJACYCH
ADAPTACJI
O EW.
STANOWISK / @>
DOBÓR, ADAPTACJA
r N
W
(J
N
LUB PROJEKTOWANIE en
(NARZEDZIA) w
I NARZEDZI
/
J
Z
~
!/1·-' DOBÓR, ADAPTACJA OP
o
~l<:

oa:.,
; LUB PROJEKTOWANIE (OPRZYRZA-
W
DOWANIE)
/ / i OPRZYRZADOWANIA
o..
/ //
I.1/
a";-·-'#wz,w. T f
HP
NORMATYWY PARAMETRÓW (NORMOWANIE
TECHNICZNYCH NARZEDZI PRACY)
I OPRZYRZADOWANIA

ZNAJOMoSC METOD
PROJEKTOWANIA NARZEDZI
I OPRZYRZADOWANIA

Rys. 26. Schemat blokowy projektowania procesu technologii montazu (oprac. wlasne)
70 5. Technologiczne przygotowanie produkcji

Kazdy proces technologiczny montazu sklada sie ze scisle okreslonej liczby


operacji technologicznych montazu realizowanych w ustalonym przedziale czaso-
wym t. Mozna wiec zapisac:
j=m

PPTM = {opmI, Opm2, ... opmn} = PPTM = Lopm (2)


j=l
gdzie:
opm - operacja montazowa,
j - liczba operacji montazowych; przybiera wartosci ze zbioru liczb natural-
nych; j = 1,2, ... m, gdzie JEN.
Struktura projektowania procesu technologicznego montazu jest funkcja naste-
pujacych elementów (zmiennych):

PPTM = f( PP, ST, N, OP, NP) (3)

gdzie:
PP - podzial pracy,
ST - stanowisko pracy w montazu,
N - narzedzia,
OP - oprzyrzadowanie,
NP - normowanie pracy.
Wymienione elementy struktury projektowania zostaly okreslone zgodnie z
logicznym nastepstwem czynnosci4 technologa realizowanych kolejno w procesie
projektowania technologii montazu. Czynnosci te ujmuje schemat blokowy przed-
stawiony na rysunku 26.
Proces projektowania technologii montazu w porównaniu z procesem projekto-
wania technologii obróbki jest zdeterminowany w znacznie mniejszym stopniu.
Technolog projektujacy procesy montazowe ma pewna swobode wyboru, przeja-
wiajaca sie w podejmowaniu decyzji dotyczacych wyboru elementów struktury
procesu projektowania.
Mozna zatem stwierdzic, ze dzialalnosc technologa wiaze sie z podejmowaniem
decyzji racjonalnych z punktu widzenia technicznego i ekonomicznego. Jednak ze
wzgledu na warunki pracy, które sa nastepstwem wczesniej zaprojektowanych
procesów, decyzje te powinny byc równiez (jezeli nie przede wszystkim) racjonal-
ne z punktu widzenia ergonomii.
Ksztahowanie warunków pracy w montazu tylko w pewnym stopniu zalezy od
technologa, poniewaz podstawowe rozwiazania techniczne (np. wyposazenie hali)
oraz ogólne warunki (tzw. materialne parametry srodowiska pracy) sa czesto rezul-
tatem dzialalnosci innych jednostek organizacyjnych przedsiebiorstwa (np. realiza-
cja inwestycji, która byla budowa hali montazowej).

4 Logiczne nastepstwo czynnosci to taka ich kolejnosc, w której jedyna mozliwoscia

wykonania czynnosci nastepnej jest calkowite zakonczenie czynnosci poprzedzajacej. -


5. Technologiczne przygotowanie produkcji 71

Na podstawie badan oceny i weryfIkacji warunków pracy w montazu wykazano, ze


najwiekszy wplyw na warunki i jakosc pracy w montazu oraz na jakosc samego mon-
tazu (uzyskiwana w tych warunkach) maja czynniki techniczne i organizacyjne, za
uksztaltowanie których odpowiada technolog projektujacy proces technologiczny mon-
tazu. Problem ten zostal szczególowo przedstawiony w publikacjach [28, 29, 30].
Jakosc procesów pracy determinuje jakosc wyrobów, ale jest skutkiem okre-
slonych warunków pracy. Jezeli proces technologiczny montazu zaprojektowano
w taki sposób, ze czynniki techniczne, organizacyjne i materialne srodowiska pracy
zostaly uksztaltowane ergonomiczni e (optymalizacja obciazen systemu czlowiek-
praca), to sa to warunki pracy sprzyjajace uzyskiwaniu dobrej jakosci.

5.4. Dokumentacja technologiczna

Dokumentacja technologiczna obejmuje zbiór dokumentów, w których opisano


technologiczny proces produkcji. Zakres i sposób opracowania dokumentacji tech-
nologicznej jest zróznicowany i zalezy od etapu przygotowania produkcji. W kaz-
dej fazie opracowywania dokumentacji technologicznej nalezy uwzglednic mozli-
wosc wykorzystania wzorów typowych dokumentów [20].
W tabeli 6 wyszczególniono rodzaje dokumentacji technologicznej stosowanej
w przedsiebiorstwach przemyslowych.

Tabela 6

Rodzaje dokumentacji technologicznej stosowanej w przedsiebiorstwie budowy maszyn [61]

karty
zestawienia
wykazynormowania
rysunkiinstrukcyjne
projekty materialów
harmonogramy pracochlonnosci
technologiczne
narzedzi,
pomocy
narzedzi
modeli
pomocy
organizacji
Rodzaj czasu
zuzycia
uruchomienia
i pomiarowych
form -
-wyrobu
wyjsciowych
stanowisk
materialów
warsztatowych
do
przyrzadów
obróbki
komórek
wykonania roboczych
odlewniczychi surówek
plastycznej
iprodukcji
produkcyjnych
uchwytów
czesci
itd.ii montazu
do
cyklogramy
obróbki
wraz
2 z skrawaniem
obliczenia-
wykonania
Wyszczególnienie
-- wyrobów
mi organizacyjnymi
72 5. Technologiczne przygotowanie produkcji

ewidencja
zbiory
wykazy
karty
protokoly:
zmian:wniosków
1opanowania
klasyfikatory,
inne
wnioski
dokumenty,
oewidencyjne
zmiane
typowe
normatywów
norm jak i izmian
procesu
np.
panstwowych,
konstrukcyjnych, -
grupowe
zaswiadczenia
technologicznego
technologicznych
pomocy
dokumentacji
produkcji, procesy
branzowych i oorganizacyjnych
i wykonaniu
warsztatowych,
technologicznych,
sprawdzenia
technologicznej
zakladowych
lacznie
2metodyi zodbiorze
materialo-
techno-
ich
dyscy- - zastosowaniem
logicznej itp.
Domocvnumerycznych
wych, warsztatowychitp.specjalnych, notatki sluzbowe

Ponizej wymieniono rodzaje dokumentów zaliczanych do dokumentacji tech-


nologicznej w przedsiebiorstwie budowy maszyn [za 12, s.129].
l. Dokumentacja procesów technologicznych
1.1. Karty technologiczne wykonania czesci wedlug faz technologicznych
1.2. Karty technologiczne montazu
1.3. Karty instrukcyjne wykonania operacji
1.4. Karty normowania czasu pracy operacji
1.5. Wykazy pomocy warsztatowych
2. Dokumentacja materialowa
2.1. Rysunki: przygotówek, odlewów, odkuwek, rodzajów wytloczek i materia-
lów wyjsciowych
2.2. Karty norm zuzycia materialów: na czesci, na zespoly, na wyrób
2.3. Wykazy materialowe wedlug grup materialów
3. Rysunki pomocy specjalnych
3.1. Rysunki narzedzi
3.2. Rysunki przyrzadów obróbczych
3.3. Rysunki wykrojów i tloczników
3.4. Rysunki matryc kuzniczych
3.5. Rysunki przyrzadów pomiarowych
3.6. Rysunki modeli i form odlewniczych
3.7. Karty uniwersalnych przyrzadów skladanych dla danych detalooperacji
4. Dokumentacja organizacji procesów produkcyjnych
4.1. Zestawienie pracochlonnosci wyrobu i zespolów w róznych przekrojach
4.2. Projekty organizacji stanowisk roboczych
4.3. Projekty organizacji gniazd produkcyjnych wraz ze szczególowymi wyli-
czeniami produkcyjnymi
4.4. Projekty organizacji transportu miedzystanowiskowego
4.5. Cyklogramy wykonania wyrobów
5. Technologiczne przygotowanie produkcji 73

5. Dokumentacja pomocnicza
5.1. Paszporty technologiczne wyrobów
5.2. Karty technologiczne typowych procesów
5.3. Karty technologiczne grupowych procesów
5.4. Zbiory norm: panstwowych, branzowych, zakladowych
5.5. Zbiory uzywanych normatywów
5.6. Klasyfikatory czesci na potrzeby typizacji technologicznej
5.7. Wykazy dokumentacji technologicznej
6. Dokumentacja zmian
6.1. Wnioski zmian
6.2. Karty zmian konstrukcyjnych
6.3. Karty zmian technologicznych
6.4. Karty zmian materialowych
6.5. Karty zmian numerycznych
6.6. Karty zmian doraznych
6.7. Akt opanowania produkcji

5.4.1. Karta technologiczna i jej funkcje

Karty technologiczne to podstawowe dokumenty technologiczne okreslajace


kolejnosc operacji przy wytwarzaniu czesci lub przy montazu podzespolów, zespo-
lów lub wyrobu finalnego. Karta technologiczna jest dokumentem zródlowym dla
planowania produkcji i sporzadzania dokumentacji warsztatowej [20]. Wzór karty
technologicznej przedstawiono na rysunku 27.
-
74 5. Technologiczne przygotowanie produkcji

--- ---
can.
rukcii
u!<eli
Spr.wthil
WydtJnLC
--
--
---
---
---
-.-----
----
- - ---
---
---
---'
----
----
-,---
----'
-----
----,-
---
Szlif.
S:dirow.c
_' '_'_m_"_'
W}'YCb M«h:m.
M~h.n.
NQfmo\V~1
mai ••
---_
-'--
------,-"
----
.-----
----,
----
------------"-"
••SU$;nowbko
Nr QpnYrz:l,"'owani
po'.
h.n.
han.
kg/.le
0,49
Wy(lzi.1
I I
---
l
wg ----
,-,--- -'-' wgwg
-"-"
pl.
-- "'_".U_"

- - IIK'I·g'·I~1
Meeh.n.
'__

l'",at,
Mech.n.
TOC'<Y';wg
M \Mech.n.
Meel>.n.
Meehlln.
M_eh.n.
M.dt11n.
Módl.n.
M.chan.
---

-
----
Wll
----
-----
••Prtl
---
.. wymiary
-,

Fle~ow.c
Vncei~ll.o!
Dh.no\ll-ut
• T.
Kontrol.
Usu,,~e
Att.
-...
in'llukcii
-, ----
- ----
--' .. ,
i.n.u~kcH
---.~
in.trukcji

---
inttrukej;
in,\%ukeH U
Nr
.........

----
-Mnt~rial
Nazwa
Norma
,---------.---
_tuiaJu
u~,bienie
uz~b-imic wg
S>-luk/zlo".
KeleciunionYllltow.kSWI
~b'l~ (2~ci
50.103.,020
S.litow.ó
wg
.I(f_ni. irlmu""li
rnild,yoper.cyjn~
",.dziory
SD hNr ' h'/>u.
ZPN-ól/H-84ll19
mlilitt'f~
in~t:rultcji
in.t'lI\;cli
Wiinstrukcii
Symbol, wg
instrukcji
insttul.cil
lnstrolu:3l
inllrukc:Ji
zI/WYfÓb
:w-g
n,.p~dnl""e 11"
VI
IV
0,155 wg ks/mul<c
,,,mukcn
I:)'.un);u, .........
intlrukeii
"" .......,

WSiIJltluk~ji '
.•
VV
VI
IV
• Dodatek fi
I""""""":
-----
....

,Oprarowal
80
70
90 'l I 'I N_lIo

Rys. 27. Karta technologiczna [18]


5. Technologiczne przygotowanie produkcji 75

Karta technologiczna zawiera szereg informacji i spelnia wiele funkcji meryto-


rycznych. Wykaz tych funkcji ujeto na rysunku 28.

1.1. Struktura wyrobu

1. Proces technologiczny ~ ~~~~~~_~!~_9..I:..':.~=-~~


_
1.3. Wybór metod wytwarzania

---------------------
2.1. Maszyny i urzadzenia
2. Planowanie srodków 2.2. Narzedzia, uzbrojenie
wytwarzania maszyn, instruktaz
2.3. Oprzyrzadowanie specjalne

3.1. Normowanie czasu pracy

i 3. Planowanie czasu pracy~-L~~:. •.czas~~~y_~~_~~~~9~~


3.3. Systemowe ustalanie czasu pracy

, 4 .1. Fabryczny i wydz. plan obciazenia


4. Planowanie zakladowe 4.2. Planowanie warsztatowe

4.3. Obciazenie stanowiska pracy

---------.------.--.--
5.1. Sila robocza na jednostke
-.- --- -
.. .. --- wyrobu
5. Planowane zuzycie 5.2. Srodki pracy na jednostke wyrobu
5.3. Material na iednostke wyrobu

Terminy wykonania _. _
6. Planowanie okresowe Statystyka wykorzystania czasu pracy
Modele przeplywu i symulacja
procesu technologicznego

Robocizna_._-_
--_._-_ bezposrednia
_.~---
-----
.. ....

7. Planowanie kosztów Amortyzacja


Koszty materialowe

Rys. 28. Karta technologiczna - wykaz funkcji merytorycznych [36]

5.4.2. Wplyw informacji zawartej w dokumentacji tpp


na dzialalnosc przedsiebiorstwa

Dokumentacja technicznego przygotowania produkcji zawiera informacje, których


wplyw na rózne sfery dzialalnosci przedsiebiorstwa zilustrowano na rysunku 29.
76 5. Technologiczne przygotowanie produkcji

!zapotrzebowanie
pracowników.
Wydajnosc

Koszty
produkcji

'-, 'i'

.~ IZby!
Ceny
Pianowanie operatywne Zyski
Rekiamacie

Rys. 29. Wplyw informacji zawartej w dokumentacji tpp na dzialalnosc przedsiebiorstwa


[za 18, 36]

5.5. Metody automatyzacji projektowania


procesów technologicznych

Automatyzacja projektowania procesów technologicznych realizowana jest z


wykorzystaniem nastepujacych metod.
Projektowanie na podstawie typowych procesów technologicznych polega na
przyporzadkowaniu przez komputer (wg kodu klasyfikacyjnego) odpowiednie-
go typowego procesu do danej czesci. Kod klasyfikacyjny zawiera informacje
dotyczace klasy, grupy, podgrupy i typu. Dla zbioru czesci technologicznie po-
dobnych po przeprowadzonej analizie technologicznosci konstrukcji oraz unifi-
kacji rozwiazan opracowuje sie struktury procesów technologicznych dla kaz-
dego z ustalonych typów technologicznych. Jest to metoda bardzo prosta w re-
alizacji, ale nie uniwersalna. Zakres jej stosowania ogranicza sie jedynie do
okreslonych grup czesci i typowych procesów, które wczesniej musza byc opra-
cowane. To ograniczenie jest jej istotna wada.
Projektowanie na podstawie powtórnego zastosowania indywidualnych proce-
sów technologicznych jest pewna odmiana powyzszej metody i ma równiez po-
dobne wady. Polega na wykorzystaniu gotowych rozwiazan na wszystkich po-
ziomach projektowania.
Projektowanie iteracyjne jest metoda projektowania oparta na syntezie procesu
technologicznego.
5, Technologiczne przygotowanie produkcji 77

Projektowanie oparte na syntezie procesu technologicznego, w którym jako podsta-


wowe zalozenie przyjeto podzial procesu projektowania na szereg poziomów oraz
podzial ogólnego zadania projektowego na szereg prostych zadan [14, s. 319-322].
Mechanizacja i automatyzacja procesów montazu wymaga duzych nakladów,
które dzieki racjonalnemu opracowaniu procesów powinny przyniesc znaczne
efekty w produkcji. Jednak nie wszystkie operacje i zabiegi w procesach montazu
mozna efektywnie automatyzowac, co wynika zarówno ze wzgledów technicznych
(np. brak znormalizowanych zespolów urzadzen technologicznych do automatyza-
cji, duza róznorodnosc montowanych elementów, trudnosci w uzyskaniu duzej
koncentracji zabiegów itp.), jak i ekonomicznych [15].
Szczególowa charakterystyke zadan w procesie automatyzacji przygotowania
produkcji ujeto w tabeli 7 [12].

Tabela 7
Charakterystyka zadan w procesie automatyzacji przygotowania produkcji [12]

Obszar zadan Charakterystyka


l 2
Zapisywanie w pamieci Komputerowo wspomagana, zalezna lub niezalezna od tresci zlecen
tresci specyfikacji, czesci produkcyjnych, emisja zródlowej dokumentacji konstrukcyjno-
marszrut i kart operacyjnych -technologicznej, Dogodne warunki do unifikacji rozwiazan organiza-
obróbki cyjnych i wielokrotnego ich uzycia zapewnione sa przez zunifikowana
ostac dokumentacji technologicznej,
Wprowadzanie zmian w Zmiany wynikle z przyczyn konstrukcyjnych, technologicznych lub
tresci zbiorów danych organizacyjnych wprowadzane sa do banku danych przez kasowanie,
dopisywanie oraz modyfikacje struktury i tresci odpowiednich infor-
macji, co odzwierciedla sie w emitowanej potem dokumentacji, Tryb
wprowadzania zmian zdeterminowany jest przez czynnosci organiza-
cyjne i srodki techniczne (np, wprowadzanie konwersacyjne zmian z
monitora ekranowego badz w trybie wsadowym),
Opracowanie dokumentacji Ograniczenie zakresu dokumentacji, kontroli postepu robót i rozlicze-
produkcyjnej przez powiaza- nia produkcji umozliwia zastosowanie komputerowego wspomagania
nie zbiorów danych kon- do rozwiazywania zadan w dziedzinie ekonomiczno-organizacyjnego
strukcyjno-technologicznych przygotowania produkcji, takich jak: tworzenie zlecen produkcyjnych i
ze zbiorami danych o zlece- opracowanie dokumentacji produkcyjnej, okreslanie zapotrzebowania
niach produkcyjnych, pocho- na materialy i ksztaltowanie procesów magazynowania, przygotowy-
dzacych z planowania pro- wanie i dostawy materialów do produkcji, planowanie i organizacja
dukcji srodków produkcji, srednio- i krótkookresowe planowanie produkcji
oraz wczesna re'estrac'a dan ch rodukc 'n ch,
Rozwiazywanie pojedynczych Komputerowo wspomagane rozwiazywanie zadan wymagajacych
niezaleznie funkcjonujacych wielkiego nakladu czasu na czynnosci manualne, czesto powtarzajace
zadan konstrukcyjno-techno- sie, jednoznacznie oddzielone od pozostalych zadan lub zadan recznie
logicznych (wspomaganie niewykonalnych ze wzgledu na ich skomplikowanie,
ojedynczych czynnosci)
Rozwiazywanie wspólzalez- Zintegrowane, wieloprogramowe wspomaganie komputerowe projekto-
nych zadan konstrukcyjno- wania okreslonych klas obiektów technicznych lub realizacji czesto po-
-technologicznych wtarzajacych sie czynnosci albo fragmentów metod przy projektowaniu
wiekszei liczby klas obiektów technicznych (systemy oDrogramowania),
78 5. Technologiczne przygotowanie produkcji

kierowania,
tworzenia
planowania
opracowania kontroli
l i przeksztalcania-
i rozliczenia
technologicznego
informacji zwiazanych zautomatyzowanej
struktur
oraz
wraz organizacyjnego
niado: geometrycznych
zz wykonywaniem
procesem
Wyspecjalizowane
produkcji.
dla2technologicznym
przygotowania
wyrobów
obliczen,
okreslonego typuocen, wymiarowania,
wyrobu transfor-
systemy oprogramowa-
przygo-
gicznego
- wraz
zowanego
z podaniem
produkcji, wytwarzania,
informacji sterujacych
macji graficznych oraz kreslenia rysunków, na potrzeby zautomaty-

5.6. Wspomaganie komputerowe w projektowaniu


i wytwarzaniu wyrobów [CAD/CAM)

W rozdziale 4.5 omówiono zagadnienie komputerowego wspomagania procesu


projektowania konstrukcji wyrobu oraz wynikajace z tego korzysci dla przedsie-
biorstwa. Stosowanie systemu CAD w praktyce nie tylko zwieksza wydajnosc
pracy projektantów (konstruktorów) i znacznie przyspiesza cykl opracowania kon-
strukcyjnego wyrobu. Sluzy równiez do tworzenia ogólnozakladowej bazy danych,
która jest niezbedna do wytwarzania tego wyrobu w systemie CAM. Podstawa
takich rozwiazan sa zintegrowane systemy CAD/CAM, polaczone wspólna baza
danych, przedstawione na rysunku 30.

Rys. 30. Wspólna baza danych dla systemów CAD/CAM [za 11]

Rozwiazanie takie jest korzystne dla przedsiebiorstwa, m.in. pozwala na szyb-


kie reagowanie na zmiennosc rynku, skraca cykl opracowania i przygotowania
produkcji i minimalizuje jego koszt, zapewnia wplyw klienta na ksztahowanie
wyrobu zgodne z jego wymaganiami. Jednak podstawowym warunkiem jego
wprowadzenia jest automatyzacja systemu produkcyjnego.
6. URUCHOMIENIE NOWEJ PRODUKCJI

6.1. Proces rozruchu nowej produkcji

Innowacyjnosc przedsiebiorstwa, a wiec zdolnosc do pobudzania, projektowa-


nia i wdrazania innowacji, pozwalajaca na przystosowanie sie do aktualnych i
przyszlych (prognozowanych) zmian gospodarczych, jest najwazniejszym czynni-
kiem sukcesu przedsiebiorstwa. W realizacji procesu innowacyjnego wystepuje
faza wdrozenia - uruchomienia nowej produkcji, czyli wykorzystania w praktyce
nowych rozwiazan technicznych (zagadnienia dotyczace innowacyjnosci i postepu
technicznego zostaly scharakteryzowane w rozdziale 10).
W ujeciu procesowym technicznego przygotowania produkcji, obejmujacym
pelny cykl zycia wyrobu (szczególowe omówienie cyklu zycia wyrobu omówiono
w rozdziale 8) istotna role odgrywa organizacja rozruchu produkcji nowego wyro-
bu, laczaca podsystem TPP z podsystemem produkcji [13].
Rozruch nowej produkcji jest procesem szeroko pojetego uczenia sie (learning by
doing), czyli zdobywania doswiadczenia przez caly system produkcyjny podejmuja-
cy nowe uruchomienie [4, s. 40]. Proces uczenia dotyczy wszystkich pracowników
bioracych udzial w wytwarzaniu wyrobu - bezposrednio wykonujacych poszczegól-
ne operacje i personelu zarzadzajacego, który koordynuje prace poszczególnych
jednostek produkcyjnych. Mozna powiedziec, ze jest to proces "docierania" zarówno
w odniesieniu do podstawowych procesów produkcyjnych, pomocniczych i obslu-
gowych, jak i do procesów zarzadzania, którego celem jest mozliwie szybkie i sku-
teczne osiagniecie celu, czyli docelowego poziomu produkcji.
Proces uczenia sie przedsiebiorstwa ma strukture analogiczna do procesu ucze-
nia sie pracowników. W jego wyniku nastepuje:
- zwiekszanie sie liczby przyswajanych elementów czynnosci (zadan),
skracanie czasu wykonywania czynnosci (zadan),
zmniejszenie sie liczby popelnianych bledów [4, s. 41].
W procesie projektowania organizacji produkcji opracowuje sie model procesu i
systemu produkcyjnego, który stanowi pewien wzorzec (do którego sie dazy) lub
odwzorowanie konkretnej rzeczywistosci. Model taki ulatwia okreslenie i interpre-
tacje zlozonych powiazan wystepujacych w strukturze procesu produkcyjnego i
systemu produkcyjnego. Problemy zwiazane z modelowym opisem procesu rozru-
chu nowej produkcji beda omówione w nastepnych podrozdzialach [4, s. 33].
80 6. Uruchomienie nowej produkcji

6.2. Struktura procesu rozruchu nowej produkcji

Pelne wykorzystanie zdolnosci produkcyjnych w nowo uruchamianych jednost-


kach produkcyjnych (gniazdo, oddzial, wydzial, zaklad) zalezy w duzym stopniu
od organizacji poszczególnych faz skladajacych sie na cykl wdrazania obiektów
produkcyjnych. W rozruchu inwestycji nalezy sprawnie przeprowadzic kolejne
etapy, az do osiagniecia projektowanej zdolnosci produkcyjnej (PZP) [4].
Modelowy przyklad uruchomienia (wdrozenia) nowej produkcji w nowo uru-
chamianej jednostce produkcyjnej zaprezentowano na rysunku 31.

Eksploatacja
Eksploatacja wstepna stala
Nowo
I uruchamiana "" I Rozruch I jednostki
'\frozruch produkc.
rozruch 1"rozruCt1- jednostki produkcyjnej
jednostki
..I pro dUk'cYJna / /11j mecha*
. II (osiaganie PZP)
jednostka / OIczny II techno!.!
maszyn komple-
ksowy produkcyjnej

Poziom Docelowy poziom produkcji


produkcji
[szt.]

Czas

Faza
Okres rozwoju produkcji
ustabili-
uruchamiana
I produkcja
Nowo I"/
"
zowanej
produkcji

__n_n. wyroby ewentualnie uzyskiwane


w rozruchu technologicznym maszyn

Rys. 31. Struktura procesu rozruchu nowej produkcji [4, s. 34]

... Z procesem nowych uruchomien przedstawionym na rysunku wiaza sie nastepu-


Jace pOJeCIa:
nowo uruchamiana (wdrazana) jednostka produkcyjna,
rozruch jednostki produkcyjnej - czas, w którym nastapi rozruch mechaniczny,
technologiczny i kompleksowy (produkcyjny i organizacyjny),
rozruch mechaniczny - powinien doprowadzic do sprawnego dzialania maszy-
ny i urzadzenia zwiazane z nowym procesem,
rozruch technologiczny - jego zadaniem jest sprawdzenie i regulacja maszyn i
urzadzen przy czesciowym obciazeniu zgodnie z rezimem technologicznym (w
tym okresie nastepuje wytwarzanie niewielkiej liczby sztuk wyrobu),
6. Uruchomienie nowej produkcji 81

- rozruch kompleksowy (zwany równiez produkcyjnym lub organizacyjnym) -


sprawdzenie maszyn i ciagów technologicznych pod obciazeniem i doprowa-
dzenie ich do zharmonizowania oraz pelnej gotowosci techniczno-produkcyjnej
i organizacyjnej, niezbednej do rozpoczecia eksploatacji wstepnej jednostki
produkcyjnej,
- eksploatacja wstepna jednostki produkcyjnej - okres, w którym jednostka stop-
niowo przechodzi od eksploatacji próbnej do eksploatacji stalej, osiagajac doce-
lowe wskazniki techniczno-organizacyjne i ekonomiczne okreslone dla eksplo-
atacji stalej (osiagniecie PZP - projektowej zdolnosci produkcyjnej) [4].

6.3. Rozruch nowej produkcji w konwencjonalnych systemach


produkcyjnych

W odniesieniu do nowo uruchomionej produkcji obowiazuja nastepujace poje-


cia i defmicje.
- Nowa produkcja (nowo uruchamiana produkcja) to taka, która w programie
produkcyjnym danego przedsiebiorstwa pojawia sie po raz pierwszy, niezalez-
nie od tego, czy byla wczesniej wytwarzana w kraju lub za granica. Nowa pro-
dukcja wiaze sie z nowym (lub zmodernizowanym) procesem produkcyjnym.
- Rozruch produkcji obejmuje okres rozpoczynajacy sie od produkcji pierw-
szych sztuk wyrobu (z wylaczeniem serii próbnych) przez kolejne serie rozru-
chowe, az do uzyskania parametrów produkcyjno-organizacyjnych okreslonych
dla opanowanej (ustabilizowanej) produkcji.
- Cykl przygotowania i uruchomienia (wdrozenia) produkcji to etapy technicz-
nego przygotowania produkcji oraz wykonania prototypów, serii próbnych i se-
rii rozruchowych [4, s. 35].
Rozpoczecie rozruchu produkcji jest zwiazane z typem i forma produkcji. Przy
produkcji malo- i srednioseryjnej o nierytmicznej formie organizacji rozruch roz-
poczyna sie od pierwszych sztuk wyrobów serii próbnej, a przy produkcji rytmicz-
nej - po ukonczeniu serii próbnych. W produkcji jednostkowej, która polega na
wykonaniu jednego lub kilku wyrobów, faza rozruchu nie wystepuje [4].
SpecyfIka nowo uruchamianej produkcji polega na tym, ze poczawszy od chwili
rozruchu, stopniowo w okreslonym przedziale czasu systematycznie wzrasta liczba
produkowanych wyrobów, az do uzyskania docelowej wielkosci produkcji. Wiaze sie
to z procesem opanowywania produkcji, czyli uczenia sie i realizacji nowego procesu
produkcyjnego. Problem ten zilustrowano na rysunku 32, wyrózniajac dwa okresy:
- startu produkcji (rozruch wstepny lub poczatkowy),
rozwoju produkcji (wlasciwy rozruch produkcji) [4].

Model funkcji produkcji dla tych okresów przybiera nastepujaca postac [4]:
- dla okresu startu - funkcja liniowa
82 6. Uruchomienie nowej produkcji

YH=dx, d>O,
gdzie:
YH - poziom produkcji w okresie startu,
d - parametr charakteryzujacy tempo narastania produkcji,
x - czas,
dla okresu rozwoju - funkcja logistyczna

y R = al 1 + be -ex, a, b, c> °
gdzie:
y R - poziom produkcji w okresie rozwoju,
a - asymptota funkcji logistycznej,
b, c - parametry charakteryzujace tempo narastania produkcji,
x - czas.

Faza
Techniczne Faza Faza
ustabili-
przygotowanie proto- serii Faza rozruchu produkcji
zowanej
produkcji typów próbnej
produkcji

Poziom Docelowy poziom produkcji


produkcji
[szt.]

Czas [zJ

I ~~ .
: H Okres rozwoju produkcji R
!+...._. -l .._~kres J
. ..._....•. .. ..._m_._mm .._.__ m.
, Faza fidcznego opanowania produkcji
"

Cykl przygotowania i uruchomienia produkcji

Rys. 32_Fazy cyklu przygotowania i uruchomienia produkcji wyrobu


oraz ich wzajemne powiazania w konwencjonalnych systemach produkcyjnych [4, s. 36]

Wzrost produkcji w kolejnych przedzialach czasowych fazy rozruchu zaklóca wiele


czynników opózniajacych, poniewaz okres rozruchu produkcji jest w rzeczywistosci
(w pewnym zakresie) dla pracowników wdrazajacych nowa produkcje etapem cze-
sciowego eksperymentowania. Do przyczyn takiego stanu nalezy zaliczyc:
slabosc zaplecza naukowo-technicznego w stosunku do zadan realizowanych w
przemysle,
6. Uruchomienie nowej produkcji 83

niedocenianie znaczenia dobrej jakosci i kompletnosci technicznego przygoto-


wania produkcji (tpp) przez kierownictwo wszystkich szczebli,
brak wiedzy pozwalajacej okreslic ekonomiczne skutki czynników opózniaja-
cych oraz ich wplyw na koszty rozruchu nowej produkcji, a wiec na efektyw-
nosc ekonomiczna calego przedsiewziecia,
przyspieszanie rozruchu produkcji, co uniemozliwia zakonczenie wszystkich
zadan tpp,
- brak metodyki proj ektowania rozruchu nowej produkcj i [4, s. 37].
Problem bledów wystepujacych w tpp i koniecznosci ich usuwania wystepuje w
najlepiej rozwinietych przemyslach na swiecie (USA, Anglia, Niemcy). Jednak
jego skala jest niewspólmiemie mniejsza, poniewaz w tych krajach zarówno ja-
kosc, jak i kompletnosc tpp zalicza sie do priorytetów dzialalnosci przedsiebiorstw
przemyslowych.
W polskim przemysle problem ten jest zasadniczy i dlatego poczatkowy okres
fazy rozruchu (rozruch wstepny) jest naj istotniejszy dla efektywnosci nowego uru-
chomienia. Powinien on spelniac rodzaj "bufora", który wychwytujac bledy tpp,
nie dopuszcza do dalszego ich wystepowania w okresie rozwoju produkcji (rozru-
chu wlasciwego) [4].
Kazda nowo uruchamiana produkcja w nowym systemie produkcyjnym (jed-
nostce lub komórce produkcyjnej) zawsze przechodzi przez stadium przejsciowe,
które po pewnym czasie pozwala na uzyskanie zaplanowanej docelowej eksploata-
cji. Czas uzyskania tej docelowej sprawnosci produkcyjnej w naszym przemysle
waha sie od kilku miesiecy do kilku lat, w zaleznosci od branzy i wielkosci jed-
nostki produkcyjnej oraz od zlozonosci konstrukcyjno-technologicznej i technicz-
nej uruchamianej produkcji.
Badania przedsiewziec uruchomieniowych w warunkach przemyslowych (dla
400 wyrobów o róznej zlozonosci konstrukcyjno-technologicznej, produkowanych
w konwencjonalnych systemach produkcyjnych) zostaly przeprowadzone i opisane
przez M. Brzezinskiego [4]. Badania te pozwolily na ustalenie czynników i wa-
runków towarzyszacych nowo uruchamianej produkcji. Zostaly one ujete w dwie
grupy:
1. Czynniki wynikajace z niedoskonalosci (jakosci) tpp:
- bledy konstrukcyjno-technologiczne,
bledy i niepelne oprzyrzadowanie specjalne,
niewlasciwy dobór materialów,
stosowanie zastepczych technologii i materialów,
niewlasciwe przygotowanie organizacji rozruchu produkcji.
2. Czynniki zasileniowe i bledy realizacyjne:
- zaklócenia w zaopatrzeniu i kooperacji materialowej,
- zaklócenia w dostawach narzedzi i pomocy warsztatowych,
braki kadrowe,
niewlasciwa koordynacja sluzb pomocniczych,
84 6. Uruchomienie nowej produkcji

nieterminowe oddawanie obiektów przemyslowych do eksploatacji,


niewlasciwe i nieterminowe prowadzenie rozruchu mechanicznego i techno-
logicznego maszyn i urzadzen [4].
Na rysunku 33 przedstawiono etapy prac w procesie projektowania i urucho-
mienia nowej produkcji w praktyce przemyslowej.

ODBIORCA
Rys. 33. Etapy prac w procesie projektowania i uruchomienia produkcji w przemysle [10]
7. ORGANIZACYJNE PRZYGOTOWANIE PRODUKCJI

7.1. Organizacja produkcji

Z organizacja produkcji wiaza sie trzy nastepujace zagadnienia:


1. Typ produkcji jest okreslany w zaleznosci od stopnia specjalizacji poszczegól-
nych stanowisk roboczych i ich obciazenia (stanowiska robocze o masowym,
seryjnym lub jednostkowym typie produkcji). W zaleznosci od typu produkcji
stosuje sie podzial stanowisk roboczych na:
uniwersalne (D), wyposazone w uniwersalne narzedzia i oprzyrzadowanie,
specjalizowane (Sp), które maja przydzielona pewna grupe czesci i operacji
wraz z mozliwoscia przezbrojen (w ograniczonym zakresie),
specjalne (S), do których przydziela sie 2-:-3 scisle okreslone czesci i opera-
cje (bez mozliwosci przezbrojen).
2. Forma organizacji produkcji charakteryzuje sposób przeplywu czesci, podze-
spolów, zespolów i wyrobów pomiedzy stanowiskami roboczymi w pelnym cy-
klu produkcyjnym. Zasadniczo wyróznia sie dwie podstawowe formy:
- niepotokowa, stosowana najczesciej w gniazdach technologicznych lub
przedmiotowych,
potokowa [11].
W realizacji procesów montazu wyróznia sie dwie podstawowe formy organi-
zacYJne.
Montaz stacjonarny wykonuje sie na jednym stanowisku bez przemieszcza-
nia montowanego wyrobu (jednostki montazowej). Wystepuja dwie odmiany
montazu stacjonarnego. Pierwsza uwzglednia tzw. zasade koncentracji ope-
racji (operacje montazu zlozona z wielu zabiegów i czynnosci wykonuje
jedna brygada na stanowisku montazowym. Taki montaz, zwany jednobry-
gadowym, ma zastosowanie w produkcji jednostkowej i maloseryjnej du-
zych i ciezkich maszyn i urzadzen. Druga odmiana jest oparta na tzw. zasa-
dzie róznicowania operacji - montaz podzespolów i zespolów wykonuje kil-
ka brygad jednoczesnie, a inna brygada realizuje montaz ogólny. Odmiana ta
stosowana jest glównie w produkcji seryjnej,
- Montaz potokowy, zwany równiez przeplywowym, stosowany w produkcji
wielkoseryjnej i masowej, jest uwazany za najbardziej racjonalna forme or-
ganizacji procesu montazowego. Wyróznia sie dwie odmiany montazu poto-
kowego: skoncentrowany i zróznicowany. Montaz skoncentrowany jest sto-
sowany przy malych wyrobach o prostej konstrukcji i jednej linii potokowej.
86 7. Organizacyjne przygotowanie produkcji

Montaz zróznicowany wystepuje przy montazu wyrobów zlozonych reali-


zowanym w kilku liniach potokowych. Pewna jego odmiana, a raczej kom-
binacja, jest tzw. montaz stacjonarno-potokowy zróznicowany, w którym
niektóre zespoly sa montowane stacjonarnie, a inne potokowo. Montaz tego
typu jest stosowany w produkcji malo- i srednioseryjnej, a takze w montazu
wyrobów o duzym ciezarze [14].
3. Odmiana organizacji produkcji jest konsekwencja stosowanego typu i formy
organizacyjnej produkcji. W celu okreslenia odmiany organizacji produkcji ko-
nieczne jest sprecyzowanie specjalizacji wyposazenia technologicznego, roz-
planowania urzadzen, przyjecia okreslonej metody planowania i sterowania
procesem produkcji. Okreslona odmiana organizacji produkcji wiaze sie rów-
niez z konkretna forma przeplywu produkcji, a to z kolei wplywa na zapasy
produkcji w toku i gospodarke zapasami produkcyjnymi [11].
W odniesieniu do procesów przygotowania produkcji róznice w ich organizacji
polegaja na:
róznym stopniu szczególowosci opracowania dokumentacji konstrukcyjnej i
technologicznej,
róznym stopniu przygotowania pomocy warsztatowych (narzedzi i oprzyrzado-
wania),
róznym sposobie przygotowania dokumentacji dotyczacej planowania i stero-
wania produkcja [11].
Nalezy pamietac zasade, ze im liczniejsza produkcja, tym wiekszej dokladnosci
i szczególowosci wymaga opracowanie dokumentacji. Wymagania te sa najwiek-
sze przy produkcji masowej.

7.2. Struktura jednostek organizacyjnych przygotowania


produkcji

W miare powiekszania sie przedsiebiorstwa rosnie liczba stanowisk roboczych i


dzialów. Wzrasta równiez liczba szczebli nadzoru. Zarówno pracownicy, jak i kie-
rownicy coraz bardziej oddalaja sie od koncowych wyników realizowanych prac.
W szyscy pracownicy powinni dokladnie znac elementy procesów produkcyjnych,
które realizuja na rzecz calego przedsiebiorstwa. Aby przedstawic strukture tych
powiazan, opracowuje sie schemat organizacyjny, uwzgledniajacy piec podstawo-
wych aspektów struktury organizacji.
1. Podzial pracy. Kazdy prostokat odpowiada osobie lub komórce odpowiedzialnej
za dana czesc pracy organizacji.
2. Kierownicy i podwladni. Linie ciagle oznaczaja podporzadkowanie (kto komu
podlega).
3. Rodzaj wykonywanej pracy. Opisy prostokatów wskazuja na rózne zadania lub
obszary odpowiedzialnosci organizacji.
----------

7. Organizacyjne przygotowanie produkcji 87

4. Grupowanie segmentów pracy. Calosc schematu przedstawia podzial dzialalno-


sci organizacji, np. w ukladzie funkcjonalnym lub regionalnym.
5. Szczeble zarzadzania. Schemat obejmuje cala hierarchie kierownicza. Wszyscy
pracownicy podporzadkowani jednemu kierownikowi znajduja sie na tym sa-
mym szczeblu (poziomie) zarzadzania, niezaleznie od ich miejsca w schemacie.
Schematy organizacyjne maja swoje wady (stanowia niedokladny obraz organi-
zacji, nie ujawniaja nieformalnych zwiazków i kanalów informacji) i zalety (po-
zwalaja okreslic stopien specjalizacji pracy, oszacowac wielkosc organizacji, za-
wieraja wiele pozytecznych wskazówek), które czesto sa przedmiotem sporów
specjalistów z zakresu zarzadzania.

7.2.1. Formalna struktura organizacyjna

Wydzialy produkcyjne moga byc formalnie zorganizowane wg trzech podsta-


wowych form (funkcji, rynku lub wyrobu) oraz w postaci macierzowej.
Struktura wg funkcji - grupuje w jednym dziale wszystkich, którzy zajmuja sie
jednym rodzajem czynnosci lub kilkoma zblizonymi czynnosciami. Struktura ta
moze miec odrebne dzialy produkcji, marketingu i sprzedazy. Kierownik w ta-
kiej strukturze odpowiada za sprzedaz wszystkich wytwarzanych przez fIrme
wyrobów.
Struktura wg wyrobu (lub rynku) skupia w jednej jednostce roboczej wszyst-
kich zajmujacych sie produkcja i marketingiem wyrobu (lub pokrewnej grupy
wyrobów), wszystkich pracujacych w danym regionie geografIcznym lub
wszystkich zajmujacych sie okreslonym rodzajem klientów (np. organizacja ma
odrebne zaklady srodków chemicznych, czystosci i kosmetyków).
Struktura macierzowa, w której istniejajednoczesnie dwa uklady. Stale wydzia-
ly funkcjonalne odpowiadaja za efekty i poziom zawodowy swoich jednostek,
natomiast do realizacji konkretnych programów tworzy sie doraznie zespoly za-
daniowe. Struktura macierzowa wystepuje w organizacjach znacznie rzadziej
niz struktura funkcjonalna lub wg wyrobów. Jednak niewiele przedsiebiorstw
stosuje wylacznie jedna z nich [68].

7.2.2. Formy struktury organizacyjnej w przygotowaniu produkcji

Struktury produkcyjne w zakresie przygotowania produkcji, podobnie jak struk-


tury zarzadzania, maja budowe hierarchiczna. Powstaja w efekcie grupowania
funkcji organizacyjnych obejmujacych procesy informacyjno-decyzyjne. Podstawa
grupowania funkcji organizacyjnych sa:
intensywnosc sprzezen informacyjnych,
- podobienstwo funkcji,
- zgodnosc kompetencji fachowych niezbednych do spelniania funkcji itp.
88 7. Organizacyjne przygotowanie produkcji

Struktury produkcji i zarzadzania nie powstaja samodzielnie. Na strukture pro-


dukcyjna skladaja sie uwarunkowania, które musza byc uwzgledniane przy projek-
towaniu struktury zarzadzania. Oznacza to, ze ksztaltujac strukture zarzadzania,
przesadza sie o strukturze organizacyjnej (czyli produkcyjno-administracyjnej)
przedsiebiorstwa.
Podstawa wzajemnych relacji, uzaleznien, przebiegów organizacyjnych i prze-
plywów informacyjno-decyzyjnych jest podzial pracy.
Podzial pracy zalezy od sposobu grupowania funkcji w jednostkach zarzadza-
nia. W praktyce najczesciej stosowane sa nastepujace kryteria grupowania:
- wg funkcji, czyli wg zgodnosci procedury,
- wg produktów, klientów, rynków, co odpowiada grupowaniu wg intensywnosci
sprzezen informacyjnych funkcji zarzadzania,
- wg procesów lub wyposazenia produkcyjnego, które odpowiada strukturze pro-
dukcyjnej.
Z punktu widzenia potrzeb projektowania struktury organizacyjnej najwazniej-
szymi relacjami sa zaleznosci organizacyjne, które przybieraja forme zaleznosci
funkcjonalnych, tzn.
- informacyjnych,
- doradczych,
- operacyjnych,
hierarchicznych, wynikajacych z podzialu wladzy na rozkazodawcza (sluzbo-
wa) i regulacyjna.
Ze wzgledu na sposób uksztaltowania zaleznosci hierarchicznych wyróznia sie
piec nastepujacych rodzajów struktur organizacyjnych.
1. Liniowe - ich cechy charakterystyczne to: duza koncentracja róznorodnych
form organizacyjnych w zakresie stanowisk kierowniczych. Struktury takie wy-
stepuja w zarzadzaniu, najczesciej przy niewielkiej pracochlonnosci praC' w
produkcji jednostkowej (rzemieslniczej).
2. Sztabowe - funkcje zarzadzania, ze wzgledu na ograniczona liczbe stanowisk
kierowniczych, realizuja w nich wydzielone jednostki, które przygotowuja de-
cyzje dla stanowisk kierowniczych, kontroluja ich wykonanie i pelnia funkcje
doradcze. W zakresie niektórych funkcji moga miec uprawnienia decyzyjne.
Powstaje wtedy struktura liniowo-sztabowa, stanowiaca dominujace rozwiaza-
nie strukturalne (na swiecie).
3. Funkcjonalne - w strukturach tego typu nie respektuje sie zasady jednosci
rozkazodawstwa, poza tym nie wystepuja one nigdy w skali calego przedsie-
biorstwa. Wylaniaja sie wtedy, gdy kierownicy zatrudnieni na róznych stanowi-
skach kierowniczych kieruja niezaleznymi aspektami dzialalnosci tej samej jed-
nostki organizacyjnej (taka role odgrywa np. dzial jakosci w stosunku do róz-
nych jednostek produkcyjnych.
4. Macierzowe - to struktury, w których respektuje sie zasade jednosci rozkazo-
dawstwa. Z reguly w strukturach macierzowych istnieje podwójna zaleznosc
hierarchiczna, ale moga powstawac równiez struktury trójwymiarowe w sytu-
7. Organizacyjne przygotowanie produkcji 89

acji, gdy wystepuja rózne przekroje koordynowania wspólpracy jednostek orga-


nizacyjnych. Szczególnie podatne na wyksztalcanie sie struktur macierzowych
sa obszary funkcyjne:
technicznego przygotowania produkcji,
- produkcji,
- sprzedazy.
5. Zespolowe czyli tzw. struktury ogniw laczacych. Jezeli podstawowym sposo-
bem koordynowania tych funkcji sa dzialania regulacyjne, to wymagaja one ze-
spolowego przygotowania i podjecia decyzji przez kierowników jednostek or-
ganizacyjnych z nimi powiazanych. Utrwalenie takiej formy prowadzi do
uksztahowania struktury zespolowej [68].
Na rysunku 34 zilustrowano scharakteryzowane powyzej struktury organizacyjne.

d.

--0--0
~ - stanowiska kierownicze
---0--0
O- stanowiska i komórki doradcze (sztabowe)

D- stanowiska i komórki wykonawcze (liniowe)

Rys. 34. Rodzaje struktur organizacyjnych: a) liniowa, b) sztabowa, c) funkcjonalna,


d) macierzowa [68, s. 90]

Na dwóch kolejnych rysunkach przedstawiono przyklady schematów organiza-


cyjnychjednostek przygotowania produkcji w przedsiebiorstwie - dzialu konstruk-
cyjnego (rysunek 35) oraz technologicznego (rysunek 36).
Z-ca glównego inzyniera o
\O

ds. przygotowania produkcji

Biuro Dzial dokumentacji Sekcja


nonnalizacyjne i informacji technicznej planowania

Oddzial
rozwojowy
-.J

Sekcje O
....•
OQ
specjalizowane P:>
::l

P:>
()
::5.
::l
(1)
"O
....•

~
OQ
o•..•.
o
~
§

"O
o
....•

§-
Sekcja
~
..9._.
obslugi produkcji
Warsztat
budowy prototypów Sekcja
patentowa

Rys. 35. Schemat organizacyjny dzialu konstrukcyjnego [18]


Sekcje
opracowan norm

--.l

O
...•
(lO

§
N'
p:>
()
::5.
::s
(1)
"O
...•

~(lO
o
.-+
o
:E
§
(D'
"O
...•
o
§"
~
2._.

Montaz
Rys. 36. Schemat organizacyjny dzialu technologicznego [18]
Kontrola
'-O
92 7. Organizacyjne przygotowanie produkcji

7.3. Praca grupowa i zespolowa

Podstawowym kryterium rozwiazan pracy grupowej i zespolowej jest paradyg-


mat humanocentryczny oraz szeroko pojeta humanizacja srodowiska pracy. Za-
równo na podstawie analizy literatury, jak i rozwiazan praktycznych trudno w spo-
sób jednoznaczny zdefiniowac obie te formy. Prace grupowa moze wykonywac
wielu pracowników (rozwiazanie czesto wystepujace w montazu stacjonarnym),
ale nie kazda grupa moze zostac zespolem. Z kolei zespól moze sie skladac z kilku
grup.
Cechami charakterystycznymi grupy roboczej sa: jej wielkosc i sklad oraz in-
dywidualne cechy jej uczestników. W literaturze wymienia sie rózna licznosc pra-
cowników grupy, zalecajac dla efektywnej wspólpracy liczbe 4+10. Sprawnosc
grupy do pewnego stopnia wzrasta wraz z jej licznoscia, ale przy wiekszej liczbie
pracowników moga wystapic pewne negatywne skutki, uzaleznione przede
wszystkim od indywidualnych cech (psychicznych i fizycznych) poszczególnych
pracowników. Wielkosc grupy nie jest determinanta sprawnosci wykonania zadan.
O tym decyduja indywidualne cechy wspólpracowników, m.in.:
gotowosc, zdolnosc i chec do uczenia sie,
cechy indywidualne, jak: ruchliwosc, fantazja twórcza, sumiennosc, skrupulatnosc,
umiejetnosc przetwarzania informacji,
otwartosc na nowe rozwiazania i idee,
gotowosc do samokrytyki i krytyki zewnetrznej (sposób argumentowania, rze-
czowosc),
pozytywne nastawienie wewnetrzne i gotowosc do pracy w grupie [54].
Czynniki wplywajace na ksztaltowanie pracy zespolowej zostaly ujete w tabeli 8.
Tabela 8
Samosterowanie i samokontrola - zakres kwalifikowanej pracy zespolowej
(oprac. wlasne na podst. [54])

Samosterowanie i samokontrola
Zadanie robocze

Czas pracy

Kwalifikacje

Wykonanie
Jakosc

Przydzial zadan, podzial i czas trwania przerw, obsadzenie zmian roboczych


oraz planowanie urlopów dla pracowników grupy reguluje grupa robocza w ra-
mach wlasnej samodzielnosci. Grupa ustala równiez czynnosci podlegajace "rotacji
pracy" oraz sposób jej realizacji. Kazdy pracownik grupy moze wykonac kazde
7. Organizacyjne przygotowanie produkcji 93

zadanie. Takie rozwiazanie stwarza mozliwosc elastycznego reagowania systemu


pracy na zróznicowane sytuacje i aktualny stan zatrudnienia oraz ulatwia przy-
uczenie nowych pracowników bez koniecznosci zmian lub restrukturyzacji pracy.
Wspólna realizacja zadan, wzajemne doksztalcanie oraz poszerzanie kwalifikacji
pozwalaja pracownikom grupy samodzielnie rozwiazywac róznorodne problemy
wystepujace w systemie pracy. Efektem tego jest ciagly i systematycznie kontynu-
owany proces poprawy, polegajacy na wnoszeniu poprawek do rozwiazan procesu,
stosowanych metod wykonania i organizacji pracy. Ma to ogromne znaczenie i
pozytywne konsekwencje dla rozwoju kwalifikowanej pracy w przedsiebiorstwie.
Licznosc zespolu przy planowaniu pracy zespolowej l proponowana w literatu-
rze to 6+20 pracowników. W praktyce ze wzgledów organizacyjnych duze zespoly
dzieli sie na 2 lub 3 grupy. O wyborze pracowników do pracy zespolowej decyduja
nastepujace czynniki:
struktura kwalifikacji,
wartosc pracy (podzial pracy),
struktura wiekowa,
narodowosc [38].
Do najwazniejszych cech pracy zespolowej nalezy zaliczyc:
kompleksowosc (wykonania zadan),
róznorodnosc wymagan,
autonomie,
mozliwosci socjalne,
mozliwosci ksztalcenia i rozwoju osobowosci [6, 52, 54].
Wiele z tych cech realizuje sie od dawna w przedsiebiorstwach róznych branz i
na tej podstawie zbiera sie informacje i doswiadczenia, które wzbogacaja dotych-
czasowy stan wiedzy o nowoczesnych metodach organizacji pracy i produkcji.
Praktyczne korzysci z zastosowania pracy zespolowej maja dla przedsiebiorstwa
okreslona wartosc finansowa·
Praca zespolowa przyczynia sie równiez do poprawnego (w sensie ergonomicz-
nym) ksztahowania pracy oraz rozwoju organizacji pracy i produkcji. Sprostanie
tym zlozonym zadaniom wymaga prawidlowych rozwiazan funkcjonujacych w
czterech zakresach:
integracji zadan i funkcji,
samo sterowania i samokontroli,
wspólpracy i sposobów wzajemnej komunikacji,
integracji kwalifikacji [54].
W tabeli 9 zestawiono funkcje i zadania integrujace zakres kwalifikowanej pra-
cy zespolowej.

l Kompleks zagadnien zwiazanych z projektowaniem grup w Niemczech obejmuje


norma DIN 69901.
94 7. Organizacyjne przygotowanie produkcji

Tabela 9
Integracja zadan i funkcji - zakres kwalifikowanej pracy zespolowej
(oprac. wlasne na podsL [54])

kontrola
optymalizacja
proces //sprawnosci
projektowanie
przygotowanie
praca
ustawienie
konserwacja
obsluga
reczna
zapewnienie sterowanie
zapotrzebowanie
dodatkowa
produkcja
planowanie ustawienie
maszyn
kontrolny
Integracia jakoscina
/ funkcH
utrzymanie
imaterialowe,
pracy
programowanie
i montaz
wykonania -
/ materialy
sterowania
automatów i-pracowników
/przezbrojenie
dobrego
transport
programu stanu maszynIntegracja
i urzadzen zadan
--

7.4. Zadania zwiazane z organizacja pracy zespolowej


w przedsiebiorstwie

Tradycyjne rozwiazania organizacji pracy uwzgledniajace poziom i rozwój tech-


niki wynikaja stad, ze technika wprowadza okreslone formy organizacji pracy wraz z
wymagana struktura kwalifIkacji. Wobec tego w danym okresie w przedsiebiorstwie
obowiazuje i jest uzasadniona organizacja pracy odpowiednia do rzeczywistego sta-
nu technicznego. Obecny i przewidywany rozwój techniki wymaga stosowania no-
wych form organizacji pracy, które nie tylko zapewnia realizacje okreslonych
wskazników efektywnosci ekonomicznej przedsiebiorstwa, ale równiez spelnia wy-
magania humanizacji pracy (zapewnienie rozwoju czlowieka i jego osobowosci w
procesie pracy, zadowolenia z pracy, ergonomicznych warunków pracy itp.)
Organizacja pracy zespolowej wymaga wielu szczególowych rozwiazan, np.
okreslenia zbieznosci interesów zespolu z interesami zakladu, okreslonej polityki w
zakresie wydajnosci pracy, ustalenia obowiazkowych godzin pracy (tzw. pensum),
organizacji kontroli, okreslenia wymagan w zakresie kwalifIkacji, ustalen odnosnie
do hierarchii w zespole, struktury plac, autonomii itp.
W przemysle niemieckim w celu praktycznego zorganizowania pracy zespolo-
wej opracowano zestaw dziewieciu kryteriów, z których kazdorazowo wystepuje
piec podstawowych (kryteria l +5).
1) swiadomosc jakosci,
2) gotowosc do pracy w zespole,
3) gotowosc do uczenia sie,
4) znajomosc jezyka,
7. Organizacyjne przygotowanie produkcji 95

5) swiadomosc kosztów,
6) wiedza o dotychczasowej pracy,
7) talent organizacyjny,
8) gotowosc do wskazywania bledów,
9) gotowosc do kierowania zespolem [52].
Wielokrotnie przeprowadzane eksperymenty i projekty pilotazowe udowodnily,
ze nowe struktury podzialu pracy wynikajace z orientacji humanocentrycznej, sto-
sowane przede wszystkim w procesach montazu, przyczyniaja sie do wzrostu pro-
duktywnosci i elastycznosci, do zasadniczych zmian organizacyjnych (innowacje) i
do poprawy bezpieczenstwa pracy.

7.5. Koncepcja lean production2

Nowa koncepcja tzw. "oszczednego zarzadzania,,3 - lean management i


"oszczednej produkcji" - lean production rozwinela sie w Japonii po zakonczeniu
II wojny swiatowej. Powstala z koniecznosci, poniewaz zniszczenia wojenne i
restrykcyjna polityka USA wobec Japonii znacznie ograniczyly mozliwosci pozy-
skiwania surowców, materialów i innych srodków niezbednych do produkcji.
Rozwijajacy sie wspólczesnie system oszczednej produkcji lean production
obejmuje caloksztah problemów produkcyjnych, laczac róznorodne rozwiazania
podporzadkowane koncepcji "oszczednej produkcji". Ta oszczednosc zmierza
przede wszystkim do eliminowania szczególnie energo-, materialo-, koszto- i pra-
cochlonnych rozwiazan technicznych, które ponadto sa nieprzyjazne dla czlowieka
i srodowiska pracy.
Podstawowe zalozenia filozofii "oszczednosci" wewnatrz przedsiebiorstwa do-
tycza realizacji nastepujacych zadan:
radykalnej odbudowy wszystkich funkcji (nie tworzacych wartosci),
osobistej odpowiedzialnosci wszystkich pracowników,
zmniejszenia liczby szczebli zarzadzania (splaszczanie struktur organizacyjnych),
eliminowania zbednych technologii,
redukcji zbednych kosztów,
przygotowania pracy grupowej i zespolowej (np. cross-Junctional-teams),
organizowania wieloplaszczyznowych powiazan komunikacyjnych.

2 Rozwój koncepcji lean jest zwiazany z firma Toyota w Japonii (przemysl motoryza-
cyjny). Koncepcja lean przeciwdziala wszelkim przejawom marnotrawstwa w przedsiebior-
stwie. W Japonii slowo muda okresla marnotrawstwo i niepotrzebne zuzycie.
3 Autorzy polskich publikacji tlumacza okreslenie lean (z jezyka angielskiego) jako
"szczuple". Poniewaz koncepcja lean dotyczy dzialalnosci przedsiebiorstwa, a jej istota jest
propagowanie oszczednosci w kazdym obszarze jego funkcjonowania - autorka proponuje
okreslenia: "oszczedna produkcja" i "oszczedne zarzadzanie".
96 7. Organizacyjne przygotowanie produkcji

Podstawowe komponenty lean management to:


Segmentacja przedsiebiorstwa, uzyskana przez decentralizacje struktur.
Lean wymaga wzrostu odpowiedzialnosci i kompetencji w grupach roboczych,
co powoduje skracanie czasu realizacji zadan i zdecydowane zmniejszenie
kosztów produkcji.
Zarzadzanie humanocentryczne. Pracownik o duzych kompetencjach i odpo-
wiedzialnosci aktywnie dziala na rzecz jakosci. Identyfikacja z okreslonym ob-
szarem zadan motywuje do pracy, a w powiazaniu z odpowiednim systemem
wynagrodzen jest zacheta do wysilku. Powoduje zadowolenie z pracy, poprawe
jej efektów, pobudza dalszy rozwój.
Zarzadzanie jakoscia zorientowane na klienta. System jakosci powinien
zapewnic jakosc procesu i jakosc produktu. Dostawy materialów i komponen-
tów (problem szczególnie wazny w procesach montazu) zgodne z wymaganiami
norm ISO 9000 integruja proces zapewnienia jakosci. Stad wynika orientacja
lean management na klienta.
Lancuch tworzenia wartosci, zintegrowany z dostawcami i klientami. Opie-
ra sie na udziale dostawców i klientów w procesie rozwoju produktu. Klienci i
dostawcy sa zródlem informacji niezbednych do planowania, produkcji i rozwo-
ju produktu. Wzrasta funkcjonalnosc produktu, rosnie akceptacja dla relacji
wykonanie-cena oraz troska o klienta [44].
Analiza zalozen i komponentów koncepcji lean pozwala dostrzec wiele odnie-
sien do organizacji i ksztaltowania procesów technologicznych montazu, co stwa-
rza duze szanse jej upowszechnienia równiez w tym zakresie. Znajduje to szcze-
gólne uzasadnienie w teorii humanocentrycznej, stanowiacej idee pracy grupowej i
zespolowej, na podstawie której jest budowany system motywacyjny pracowników
(osobista odpowiedzialnosc za jakosc i efekty pracy), stanowiacy podstawe dalsze-
go, systematycznego rozwoju. Lean production jest zorientowana na czlowieka,
któremu zgodnie z ta koncepcja w procesie pracy powinny sluzyc ergonomiczne
zasady pracy integrujace nowoczesne metody i strategie konieczne do wykonania
planowych zadan jakosciowych przedsiebiorstwa [26, 30].
Nowy w ujeciu lean production jest sposób ksztaltowania pracy. Jego zasadni-
czym celem jest mozliwosc biezacego wnoszenia poprawek przez wspólpracowni-
ków, zgodnie z wystepujacymi potrzebami systemu pracy (w rozwiazaniach trady-
cyjnych zasada bylo dazenie do uzyskania rozwiazan optymalnych w dluzszym
czasie). Omawiana koncepcja pozwala równiez na rezygnacje z bardzo kosztownej
automatyzacji systemu technicznego i na zastosowanie elastycznego oprzyrzado-
wania produkcji, które mozna dopasowac do róznych wymagan realizowanych
procesów [44]. Koncepcja lean zaklada budowe i rozwój specyficznej kultury
przedsiebiorstwa, opartej na zasadach pracy zespolowej oraz ciaglym i systema-
tycznym doskonaleniu procesów i pracowników. Zaklada równiez konsekwentna
realizacje przedsiewziec reorganizacyjnych i ciagle dostosowywanie sie do zmien-
nych potrzeb rynku i konkurencji.
7. Organizacyjne przygotowanie produkcji 97

Podstawowa cecha przedsiebiorstw praktykujacych koncepcje lean production


jest duza integracja procesów produkcyjnych. Racjonalne stosowanie optymalnych
metod organizacji produkcji (np. just-in-time) pozwala na znaczne zmniejszenie
kosztów magazynowania oraz liczby braków (poniewaz sposób kontroli jakosci w
poszczególnych fazach procesu produkcji jest duzo bardziej skuteczny).
System organizacji produkcji zgodnie z koncepcja lean jest scisle zwiazany z
systemem organizacji pracy, w którym dominuja nastepujace rozwiazania:
praca w zespolach,
stosowanie rotacji pracy,
- duze mozliwosci pracowników w zakresie podejmowania decyzji i odpowie-
dzialnosci za ich skutki (np. jezeli szeregowy pracownik firmy Toyota zauwazy
konkretna usterke, moze sam zatrzymac linie produkcyjna,
aktywna dzialalnosc pracowników w kolach jakosci,
wlaczanie sie przedstawicieli grup pracowniczych do prac zarzadu przedsiebior-
stwa w celu wykorzystania uprawnien do decydowania o przyszlosci firmy (np.
o polityce inwestycyjnej, kadrowej itp.).
Struktury organizacyjne przedsiebiorstw realizujacych koncepcje lean produc-
tion sa bardzo elastyczne, co ulatwia szybkie wdrazanie i realizacje przedsiewziec
o charakterze innowacyjnym i modernizacyjnym oraz blyskawiczna reakcje na
czesto zmieniajace sie potrzeby rynku. Opracowaniem i rozwiazywaniem przed-
siewziec innowacyjnych lub modernizacyjnych zajmuja sie okreslone (wyspecjali-
zowane wedlug kompetencji) zespoly projektowe. Zespoly pracuja równolegle, co
przyspiesza i ulatwia rozwiazanie wystepujacych problemów. W miare postepu
prac (który polega na rozwiazaniu kolejnych zwiazanych z projektem problemów)
zmniejsza sie liczba pracowników zespolu (w tradycyjnych rozwiazaniach, które
nie wynikaja z koncepcji lean, jest odwrotnie, tzn. w miare zaawansowania prac
rosnie liczba pracowników uczestniczacych w rozwiazywaniu problemu). Szyb-
kosc i skutecznosc realizacji przedsiewziec i zadan, które wraz z oszczednoscia sa
warunkiem powodzenia koncepcji "oszczednej produkcji", wymaga wysokich
kwalifikacji pracowników oraz ich wiedzy o funkcjonowaniu calego przedsiebior-
stwa. Stad tez podstawowym zalozeniem tej koncepcji jest ciagle i systematyczne
ksztalcenie pracowników, aby mogli sie latwo przystosowac (lub przekwalifiko-
wac) do zmieniajacych sie wymagan.
Charakterystyczny dla koncepcji lean jest równiez system wspólpracy z do-
stawcami, która opiera sie na zasadach partnerstwa i wieloletniej wspólpracy. Na-
lezy podkreslic, ze najwazniejsza cecha koncepcji "oszczednej produkcji" jest
kompleksowosc i integracja, obejmujace caloksztah zagadnien produkcyjnych i
organizacyjnych w przedsiebiorstwie. W praktyce lean production tylko wtedy jest
skuteczna i efektywna, gdy wszystkie stanowiace o jej powodzeniu elementy i
czynniki pozostaja w okreslonej (oszczednej) relacji. Zasady koncepcji lean pro-
duction mozna wykorzystac nie tylko w przemysle motoryzacyjnym.
Zasadnicze róznice miedzy zarzadzaniem tradycyjnym i wedlug koncepcji lean
managemant przedstawiono w tabeli 10.
98 7. Organizacyjne przygotowanie produkcji

Tabela 10
Podstawowe róznice miedzy zarzadzaniem tradycyjnym i wg koncepcji lean management
(oprac. wlasne napodst. [64])

Zarzadzanie przedsiebiorstwem tradycyjne Zarzadzanie przedsiebiorstwem zgodnie


z koncepcja lean management
mala integracja procesu produkcyjnego duza integracja procesu produkcyjnego
zespolowosc i rotacja pracy - wystepuje zespolowosc i rotacja pracy - wystepuje
sporadycznie powszeclmie
wysoki stopien centralizacji i formalizacji, niski stopien centralizacji i formalizacji.
struktura organizacyjna - rozbudowana struktura organizacyjna - plaska
rozwiazania dotyczace humanizacji pracy czlowiek - najwazniejszy aktywny i
wystepuja w niewielkim zakresie decydujacy czynnik procesu produkcyjnego.
ciagle szkolenie, doksztalcanie i podnoszenie
kwalifikacji
wspólpraca z wieloma dostawcami - wspólpraca z ograniczona liczba dostawców -
egzekwowanie realizacji umów zasada partnerstwa i wspólpracy wieloletniej.
handlowcy i klienci - maja znikomy udzial - handlowcy i klienci biora udzial w
w procesach wytwarzania i innowacji procesach wytwarzania i innowacii

Podstawowe róznice pomiedzy produkcja rzemieslnicza, masowa i lean produc-


lian zestawiono w tabeli 11.

Tabela 11
Podstawowe róznice pomiedzy produkcja rzemieslnicza, masowa i lean production
(oprac. wlasne na podst. [44])

Produkcja rzemieslnicza Produkcja masowa Lean production


pracownik o wysokich pracownik wyuczony lub pracownik
kwalifikacjach przyuczony kwalifikowany
proste lub elastyczne drogie maszyny przeznaczone do elastyczne maszyny
narzedzia produkcji masowej "zero defektów"
produkcja wg - wysoki stopien wykorzystania - duza róznorodnosc
wymagan klienta - tworzenie podstaw produktów
bardzo drogie produkty produktywnosci niskie ceny
tanie produkty o malej systematyczny proces
róznorodnosci poprawy (ulepszania)
produkcja o akceptowanei iakosci

Wedlug R. Rifkina4 "zasady oszczednej produkcji umozliwiaja zarówno osia-


ganie korzysci wynikajacych z produkcji rzemieslniczej i masowej, jak i unikniecie
wysokiego kosztu jednostkowego oraz nieelastycznosci produkcji masowej" [51, s.
130].

4 W pracy [51] mozna znalezc wyczerpujace uzasadnienie tej tezy.


8. CYKL ZYCIA WYROBU

8.1. Cykl zycia wyrobu w przedsiebiorstwie

W literaturze spotykane sa rózne terminy zwiazane z tym zagadnieniem - cykl


zycia wyrobu, cykl trwania wyrobu, cykl trwania produktu, a takze cykl zycia pro-
duktu. Z kolei nazwy live-cycle (j. angielski) i Lebenszyklus (j. niemiecki) wyko-
rzystywane w literaturze swiatowej i normach miedzynarodowych sa powszechnie
przyjete. Wobec tego w tym rozdziale stosowany bedzie termin zawarty w tytule
rozdzialu. Pozostale terminy sajego synonimami.
Pojecie cyklu zycia wyrobu w przedsiebiorstwie obejmuje okres od momentu
przyjecia koncepcji nowego wyrobu do produkcji (pelny zakres zadan realizowa-
nych w technicznym przygotowaniu produkcji) do chwili wycofania go z rynku.
Cykl ten ilustruje krzywa przedstawiona na rysunku 37.

Rys. 37. Krzywa cyklu zycia wyrobu (za [35, 40])

Kazdy wyrób produkowany w przedsiebiorstwie ma swój cykl zycia, na który


skladaja sie cztery nastepujace fazy:
I - faza wprowadzenia wyrobu do produkcji,
II - faza wzrostu produkcji,
100 8. Cykl zycia wyrobu

III - faza dojrzalosci (osiagniecie pelnych mozliwosci produkcyjnych),


IV - faza spadku.
Jak wynika z rysunku, krzywa cyklu zycia wyrobu dla przedsiebiorstwa obej-
muje równiez zadania poprzedzajace wprowadzenie wyrobu do produkcji seryjnej,
czyli etap analiz i prognoz (A) oraz faze innowacji (B).

A. Etap analiz i prognoz


1. Analiza otoczenia i przedsiebiorstwa polega na okresleniu sytuacji wyjscio-
wej przedsiebiorstwa, a przede wszystkim na ustaleniu:
- mocnych i slabych stron przedsiebiorstwa (analiza SWOT),
- szans i zagrozen wynikajacych z otoczenia,
- mozliwych granic rozwoju i wzrostu przedsiebiorstwa.
Do przeprowadzenia takiej analizy niezbedny jest system informacyjny, który
wykorzystuje zewnetrzne i wewnetrzne zródla informacji w celu pozyskania ak-
tualnych danych o tendencjach rozwojowych konstrukcji, technologii i rynku.
Analiza otoczenia na potrzeby planowania produkcji powinna obejmowac in-
formacje dotyczace: rozwoju przemyslu, techniki i rynku, mozliwosci eksportu i
importu, rozwoju polityczno-ekonomicznego oraz sytuacji konkurencji.
Analiza przedsiebiorstwa powinna okreslic aktualne zapotrzebowanie na: mate-
rialy, maszyny, pracowników (o odpowiednich kwalifikacjach), wyroby oraz
metody dzialania i ich zasieg.
2. Prognozy powinny stanowic podstawe uzyskania informacji o:
rynku i rozwoju przyszlego zapotrzebowania (ilosc, cena, jakosc),
przewidywanym rozwoju gospodarczym, spolecznym i politycznym (ten
aspekt jest obecnie szczególnie wazny przy postepujacej globalizacji),
sytuacji i rozwoju konkurencji w zakresie produktów, udzialów w rynku, ob-
rotów,
postepie technicznym i rozwoju techniki w odniesieniu do nowych materia-
lów, technologii i zródel energii oraz przyszlych zadan w zakresie badan i
rozwoju (B+R).
Decyzje podejmowane w przedsiebiorstwie odnosnie do przyszlej dzialalnosci
produkcyjnej sa zawsze obarczone pewnym ryzykiem, poniewaz dotycza przy-
szlosci. Prawidlowo opracowane zalozenia wynikajace z prognoz zdecydowanie
zmniejszaja to ryzyko.
3. Ustalenie celów. Podstawowym celem przedsiebiorstwa jest osiagniecie zalo-
zonych wyników dzialalnosci. Dotycza one takich parametrów, jak: produk-
tywnosc, wzrost, obrót, zysk i cele organizacyjne, które okresla sie jakosciowo i
ilosciowo.
4. Okreslenie strategii. W zakresie planowania strategicznego nalezy opracowac
sposób osiagniecia zamierzonych celów. Przy zastosowaniu metod strategicz-
nych nalezy opracowac pewna taktyke dzialania, która pozwoli ustalic, co nale-
zy robic, w jakim czasie, w jakiej kolejnosci, kto (jakie jednostki organizacyjne)
8. Cykl zycia wyrobu 101

powinien to wykonac, jak duza powinna byc produkcja i jaki bedzie koszt reali-
zacji tego przedsiewziecia.

B. Faza innowacji
W fazie innowacji wyróznia sie nastepujace zagadnienia:
l) planowanie wyrobu,
2) rozwój wyrobu,
3) przygotowanie do wprowadzenia wyrobu (do produkcji seryjnej).
Ad. 1. Planowanie wyrobu obejmuje trzy etapy:
- okreslenie i zestawienie parametrów wyrobu (podstawowe informacje to: polity-
ka, strategia i cele przedsiebiorstwa, krzywa cyklu zycia wyrobu, prognozy i
okreslenie prawdopodobnego kierunku rozwoju dla danego wyrobu);
- systematyczne poszukiwanie wyrobów mogacych przyniesc zyski (zródla po-
myslów, kryteria i systemy oceny, magazyn pomyslów, krzywa odpadów);
- opracowanie propozycji wyrobów (i ich ocena); w tym celu nalezy: okreslic
zadanie i koncepcje konstrukcji, opracowac rysunki, zbudowac prototyp (wzór,
model), przeprowadzic próby (sprawdzic zasady funkcjonowania), przeprowa-
dzic analize kosztów, zaprojektowac pomoce warsztatowe, opracowac serie in-
formacyjna (sa to klasyczne zadania konstrukcyjnego przygotowania produkcji
szczególowo omówione w rozdziale 4).
Ad. 2. Rozwój wyrobu wiaze sie z systematyczna praca, której efektem moga byc
zmiany modernizacyjne lub inne w zakresie ogólnych cech wyrobu (np. rozszerze-
nie funkcji, ergonomicznosc, kolorystyka, bezpieczenstwo). Wprowadzenie zmian
w wyrobie kazdorazowo wymaga kalkulacji kosztów, okreslenia optymalnej wiel-
kosci produkcji i obliczenia jej rentownosci.
Ad. 3. Przygotowanie do wprowadzenia wyrobu do produkcji seryjnej wymaga
realizacji nastepujacych zadan: planowania produkcji i marketingu, opracowania
planu czasowego realizacji (np. z wykorzystaniem metod sieciowych) oraz podzia-
lu organizacyjnego, utworzenia zapasów magazynowych i kontroli [35].
Kolejne cztery fazy krzywej cyklu zycia wyrobu nalezy interpretowac w naste-
pujacy sposób:
- Faza I (wprowadzenia). W tej fazie zysk jest ujemny, poniewaz przygotowanie i
wprowadzenie wyrobu do produkcji wiaze sie z bardzo duzymi kosztami (na-
klady, kredyty, inwestycje itp.). Poza tym w tej fazie rozpoczyna sie produkcje
(system produkcyjny "uczy sie" nowej marszruty produkcyjnej) i wytwarza sie
ograniczona liczbe wyrobów.
- Faza II (wzrostu). W tej fazie wzrasta produkcja wyrobów (realizacja nowego
procesu jest sprawna), rosna obroty, a przy dobrym wprowadzeniu wyrobu na
rynek (skuteczny marketing) mozliwe jest wyprzedzenie konkurencji.
- Faza III (dojrzalosci). W tej fazie wielkosc produkcji jest docelowa (wynika z
mozliwosci produkcyjnych, które oblicza sie zawsze indywidualnie dla danego
przedsiebiorstwa), jednak obroty maleja, poniewaz na rynku pojawiaja sie wy-
roby konkurencyjne. Z punktu widzenia efektywnosci produkcji faza ta jest ko-
102 8. Cykl zycia wyrobu

rzystna dla przedsiebiorstwa, poniewaz moze ono produkowac zaplanowana


ilosc wyrobów, inwestycje i kredyty zwiazane z przygotowaniem i uruchomie-
niem produkcji zostaly splacone, ale zaczynaja sie problemy ze sprzedaza. Dla-
tego konieczne jest obnizenie ceny wyrobu. Aby opóznic wystapienie kolejnej
fazy spadku, przedsiebiorstwo musi juz w tej fazie podjac zdecydowane dziala-
nia na rzecz rozwoju wyrobu. W takim przypadku zmodernizowany wyrób (któ-
ry jest pewnym wariantem pierwotnego wyrobu) uzyskuje swoja indywidualna
krzywa cyklu zycia.
Faza IV (spadku). W tej fazie nastepuje bardzo duzy spadek obrotów w przed-
siebiorstwie, spowodowany brakiem zainteresowania rynku danym wyrobem, a
wiec równiez niemozliwosciajego sprzedazy.
W poszczególnych fazach krzywej cyklu zycia nastepuje zmiana relacji rze-
czywistych kosztów produkcji wyrobu do jego ceny (ustalonej w przedsiebiorstwie
jako podstawa kalkulacji kosztów i obliczenia rentownosci produkcji nowego wy-
robu). Zaleznosci te, pokazujace zmiany kosztów jednostkowych i cen sprzedazy
przy skumulowanych ilosciach produkcji wyrobu, pokazano na rysunku 38.

FAZA
wmOWAOlBlIA

Rys. 38. Zmiany kosztów jednostkowych i cen sprzedazy


przy skumulowanych ilosciach produkcji wyrobu (za [35, 40])

Poszczególne fazy moga róznic sie dlugoscia. Zalezy to od wielu róznych czyn-
ników, a przede wszystkim od: rodzaju wyrobów, struktury zapotrzebowania (mo-
ze byc zupelnie inna w róznych regionach kraju), zmian metod produkcji, wreszcie
od mody, indywidualnych gustów i reklamy. W zaleznosci od dlugosci faz krzywe
cyklu zycia moga miec zróznicowany ksztah. Pokazano je rysunku 39.
Cykl zycia wyrobu w odniesieniu do dzialalnosci produkcyjnej przedsiebior-
stwa wykracza znacznie poza faze produkcji i spelnia kryterium procesowego po-
dejscia do kompleksowego ksztahowania jakosci wyrobu. Z cyklem zycia wyrobu
wiaze sie jego jakosc (projektowa i wykonania), która ksztaltuje przedsiebiorstwo
produkcyjne i za która ponosi pelna odpowiedzialnosc (17, s. 138+139).
8. Cykl zycia wyrobu 103

-o <J
o: o:
aJ aJ
Q. Q.
'"o '"o
w W
N N
>='(\>='
o:
O-
U)
o:
O-
U)

CZAS CZAS

>='
,o
o:
aJ
Q.
-~
o
W
N
o:
O-
U)

CZAS CZAS

Rys. 39. Krzywe cyklu zycia wyrobu [35, 68]

W strukturze typowego cyklu zycia wyrobu mozna wyróznic chronologicznie


uporzadkowane podstawowe fazy, zwiazane z generowaniem jego kompleksowej
jakosci. Fazy te zostaly szczególowo omówione w [17, s. 139+149].
Obecnie wystepuje tendencja do ciaglego skracania cyklu zycia wyrobów, która
latwo zaobserwowac:
w przemysle elektronicznym; np. czas zycia komputera od 1980 r. skrócil sie
od 7,8 do 4,4 roku; obecnie jest znacznie krótszy, a nowe typy komputerów i
ich skomplikowane podzespoly (np. procesory naj nowszych generacji) wpro-
wadza sie na rynek 1+2 razy w roku.
w przemysle budowy maszyn i urzadzen (nowoczesne, energooszczedne, bez-
pieczne i ergonomiczne urzadzenia wypieraja dotychczasowe),
w przemysle motoryzacyjnym (nowe typy, warianty i odmiany samochodów sa
wprowadzane na rynek w coraz krótszych odstepach czasu [24]).
Uwaga ogólna: czas zycia wyrobu zbliza sie coraz bardziej do okresu jego
amortyzacji.
W wyniku postepu technicznego i technologicznego systematycznie skracaja sie
krzywe cyklu zycia wyrobów. Powoduje to wymuszanie na przedsiebiorstwach
nastepujacych dzialan:
przyspieszenie amortyzacji duzych nakladów niezbednych do podjecia nowej
produkcji;
mozliwie najszybsze wprowadzanie wyrobów na rynek, poniewaz tylko wtedy
mozna zarobic na ich sprzedazy oraz zamortyzowac zakupione do tej produkcji
maszyny i urzadzenia (amortyzacja srodków trwalych);
przyspieszenie rozwoju produktów, analize szans zbytu oraz optymalizacje
inwestycji; w niemieckich przedsiebiorstwach przemyslowych (badania prowa-
104 8. Cykl zycia wyrobu

dzone w latach dziewiecdziesiatych) obliczono, ze jesli z powodu zaklócen w


fazie rozwoju produktu nowy wyrób (o zywotnosci 5 lat) pojawia sie na rynku z
pólrocznym opóznieniem, to przedsiebiorstwo traci na tym 1/3 (ok. 30%) pla-
nowanego zysku;
- czas zycia wyrobu najczesciej jest tylko dwukrotnie dluzszy odjego czasu rozwoju;
dlatego przyspieszenie prac badawczych i rozwojowych staje sie koniecznoscia;
- lepsze i dokladniejsze planowanie, mozliwe dzieki temu, ze krzywa cyklu zycia
wyrobu pozwala na prosta analize programu produkcji i sprzedazy; aby stwier-
dzic, w której fazie cyklu zycia znajduje sie wyrób, nalezy na biezaco prowa-
dzic obliczenia.

8.2. Cykl zycia wyrobu na rynku [interpretacja marketingowa]

Cykl zycia wyrobu na rynku (odniesiony do ksztaltowania sie jego sprzedazy)


opisuje zaobserwowana w praktyce prawidlowosc zwiazana z ksztaltowaniem sie
intensywnosci sprzedazy wyrobu w funkcji czasu; przedstawiono ja na rysunku 40.
Faza:
I-wprowadZenie
n- wzrost spr 2 edaiy
ID· dojrzewanie
IS
s ...... ma><.. ••• _ ••• _ ••• __ u u ••••• __ •••••• IV - nasycenie rynku
V • spadek sp" zedazy

>,
1::l!

fa
fE , •.
ISk
- ....
.. __.u ... _....
en
.(,)
o
·en

~
en
iD
~J..
t (czas)
I n m IV
Rys. 40. Typowy cykl zycia wyrobu na rynku [3]

Na typowy cykl zycia wyrobu na rynku skladaja sie nastepujace fazy:


faza I - wprowadzenie wyrobu na rynek (poczatek sprzedazy),
faza II - wzrost sprzedazy,
faza III - dojrzalosc wyrobu na rynku; popyt zbliza sie do stanu nasycenia,
faza IV - nasycenie rynku,
faza V - spadek sprzedazy.
Krzywa cyklu zycia wyrobu w aspekcie strategii marketingowej jest szeroko
opisana w literaturze. Szczególowe omówienie tego zagadnienia przedstawia np. P.
Kotler [34, rozdz. 14], K. Oblój iM. Trybuchowski [68, rozdz. 3], poz. [3] i inne.
9. KOSZTY PRZYGOTOWANIA PRODUKCJI

9.1. Rachunek kosztów w przedsiebiorstwie

Z pojeciem kosztu wiaze sie obiekt jego identyfikacji, przy czym dopiero laczne
ujmowanie kosztu i okreslonych obiektów jego odniesienia zapewnia skutecznosc
rachunku kosztów.
Wystepuja trzy glówne rodzaje obiektów identyfikacji kosztów:
- podmioty (w tym przedsiebiorstwa) oraz dowolne skladniki ich struktury orga-
nizacyjnej (podmiotowe ujecie kosztów),
- dzialalnosc (w tym dzialalnosc gospodarcza) oraz dowolne skladniki jej struktu-
ry czynnosciowej (czynnosciowe ujecie kosztów),
skutki dzialalnosci (w tym produkty i przychody) oraz dowolne skladniki ich
struktury przedmiotowej (przedmiotowe ujecie kosztów).
W odniesieniu do przedsiebiorstwa przemyslowego mozna mówic o kosztach
wlasnych ponoszonych w zwiazku z konkretna dzialalnoscia gospodarcza, np. wy-
twarzaniem produktów w celu osiagniecia zysku z ich sprzedazy.
Rachunek kosztów przedsiebiorstwa spelnia okreslone zadania. Do najwazniej-
szych zadan i celów przedsiebiorstwa w tym zakresie mozna zaliczyc:
- optymalizacje poziomu kosztów oraz maksymalizacje efektów finansowych,
- ocene efektywnosci ekonomicznej przedsiewziec, dzialan, produktów, techno-
logii, innowacji, inwestycji itp.,
- prowadzenie optymalnej polityki w zakresie cen, marketingu, rozwoju, zaku-
pów, przeplywów pienieznych itp.,
- optymalizacje ekonomiczna i kontrole dzialalnosci w sferze programowania,
projektowania, planowania i wykonania [41].

9.1.1. Koszty produkcji w ukladzie kalkulacyjnym


Kalkulacyjny uklad kosztów sluzy do ustalania (kalkulowania) kosztów jed-
nostkowych wyrobu. Wszystkie koszty zwiazane z dzialalnoscia przedsiebiorstwa
dzieli sie na dwie grupy:
1) koszty bezposrednie, które mozna odniesc bezposrednio do poszczególnych
wyrobów na podstawie dokumentów zródlowych; naleza do nich koszty:
- materialów bezposrednich i pólfabrykatów wlasnych,
paliwa lub energii technologicznej,
plac bezposrednich,
- specjalne;
106 9. Koszty przygotowania produkcji

2) koszty posrednie, tj. koszty, których nie mozna rozliczyc bezposrednio na pro-
dukowane wyroby; w tym celu stosuje sie rózne "klucze" podzialowe; do kosz-
tów posrednich zalicza sie koszty obslugi produkcji, koszty organizacji oraz
koszty zarzadzania, a szczególowo:
koszty wydzialowe (koszty organizacji i obslugi produkcji na wydzialach),
koszty ruchu maszyn i urzadzen (równiez koszty energii, remontów, kon-
serwacji, zuzytych narzedzi, maszyn i urzadzen),
koszty ogólnowydzialowe,
straty z tytulu braków (koszty braków nienaprawialnych oraz koszty napra-
wybraków),
koszty ogólnozakladowe: administracyjno-gospodarcze oraz ogólnoprodukcyjne,
koszty sprzedazy (koszt opakowan, wysylki, ekspedycji, transport itp.) [41, 63].
Kalkulacyjny uklad kosztów sluzy do ustalania kosztów jednostkowych wyro-
bu, do analizy dynamiki ich zmian w miare wprowadzania postepu techniczno-
-organizacyjnego oraz do ustalania cen wyrobu.
Poszczególne grupy kalkulacyjnego rachunku kosztów jako podstawe okresle-
nia ceny sprzedazy wyrobu przedstawiono na rysunku 41.

fabryczny koszt
techniczny
koszt koszt wlasny oma
wytv.arzania wytwarzania produkcji wyrobu

Rys. 41. Skladowe kalkulacyjnego rachunku kosztów [za 69]

9.1.2. Koszty stale i zmienne

W pracy inzyniera szczególnie wazna jest znajomosc zmian zachodzacych w re-


lacji wielkosci kosztów K do wielkosci produkcji P. Przyjecie takiego kryterium
stanowi podstawe podzialu kosztów na stale i zmienne. Na rysunku 42 zilustrowa-
no te dwa rodzaje kosztów w zaleznosci od wielkosci zatrudnienia.
W praktyce mozna wyróznic trzy zasady ksztaltowania kosztów:
wystepuje prawidlowosc, ze jezeli P rosnie, to rosna równiez koszty K, ponie-
waz wzrasta zuzycie wszelkich czynników produkcji, czyli: materialów, pracy
(robocizny), energii itp.;
9. Koszty przygotowania produkcji 107

x ..•.._.
x x ~_ ..... -."l.l x
x x _._.-.-.- x k~
._ x zmtenne
_._.-.- x x
._._.-- x

koSzty
stale

J-
Stopien zatrudnienia

Rys. 42. Koszty stale i zmienne [63, s. 135]

jezeli produkcja P maleje (a w granicznym przypadku, jezeli produkcja w ogóle


nie wystepuje, czyli P = O), to zawsze wystepuja pewne koszty, a wiec K:t:- O; sa
to wlasnie koszty stale (Ks), scisle okreslone dla kazdego przedsiebiorstwa;
mozna je dokladnie obliczyc;
w miare wzrostu wielkosci produkcji P stosunek K do P zmniejsza sie, tzn.
koszt jednostkowy KJ (wyrazony tym stosunkiem) maleje; jednak maleje tylko
do pewnej granicy, po przekroczeniu której zaczyna rosnac; przy wzroscie pro-
dukcji P niektóre skladniki kosztów rosna coraz szybciej (nastepuje zwiekszone
zuzycie maszyn, narzedzi, materialów, paliwa itp.); przyczyna tego jest prze-
kroczenie pewnej optymalnej granicy wielkosci produkcji (P apI), W wyniku cze-
go produkcja staje sie mniej ekonomiczna.
Tabela 12
Przyklady kosztów jednostkowych i ogólnych [63]

odsetki
materialy
koszty
pensje
odpisy
specjalne
Kosztypracowników
place itd.
energii
najmu
amortyzacyjne
koszty
do produkcji
bezposrednie
jednostkowe -
-w-funkcji
eksploatacyjne
jednost-
pomocni- zmienne
Koszty
zuzycia
w funkcji ogólne
czasu
stale ogólne
Koszty
czych itd.

W pelnej rachunkowosci przedsiebiorstwa wystepuje znacznie wieksza liczba


grup kosztów. Naleza do nich:
rachunek finansowy,
rachunek kosztów,
statystyka,
rachunek budzetowy [63].
Pelny zakres rachunkowosci wystepujacy w przedsiebiorstwie przedstawiono w
tabeli 13.
108 9. Koszty przygotowania produkcji

Tabela 13
Rachunek finansowy w rachunkowosci przedsiebiorstwa [63]

rachunek finansow rachunek kosztów sta s ka rachunek budzetow


- ksiegowosc przedsie- rachunek wg rodzaju analiza liczb, - sporzadzanie
biorstwa kosztów danych z ra- wycinkowych pla-
- bilans (rachunek stanu' - rachunek wg miejsc chunku fman- nów zakladowych,
srodków trwalych i powstawania kosz- sowego oraz ra- np. planu sprzeda-
obrotowych) tów chunku kosztów zy, planu produk-
- rachunek zysków i - rachunek wg nosni- w celu kontroli cji (rachunek
strat (rachunek wyni- ków kosztów (rozra- gospodarnosci przyszlosci ex an-
ków) chunek kosztów (rachunek prze- te)
finansowanie przedsiebiorstwa i szlosci - ex
kalkulacja) post)

9.2. Przyczyny powstawania zbednych kosztów

Przyczyny powstawania zbednych kosztów w przedsiebiorstwie mozna podzie-


lic na cztery zasadnicze kategorie. W kazdej z nich mozna wyodrebnic nastepujace
elementy:
1) bledy w zarzadzaniu:
brak zadan z zakresu poprawy wartosci,
niedokladne planowanie,
brak kontroli,
brak odpowiedniego wyszkolenia;
2) nieswiadomosc istnienia problemu wartosci:
brak informacji,
- brak sprawnego obiegu informacji,
- brak nowych pomyslów;
3) ludzkie slabosci:
przekonanie o wlasnej slusznosci,
przyzwyczajenia i postawy,
"przedobrzanie" lub nadmierna asekuracja,
duma;
4) nacisk konkurencji (brak czasu).
Nalezy podkreslic, ze wiekszosc powyzszych przyczyn okresla sie jako braki.
W wiekszosci racjonalnie zorganizowanych przedsiebiorstw mozna je bez trudno-
sci usunac. Grupa przyczyn pod nazwa "ludzkie slabosci" towarzyszy czlowiekowi
w kazdej dzialalnosci (znaczenie profesjonalizmu).
Juz sam fakt uswiadomienia sobie istnienia przyczyn powstawania zbednych
kosztów ma znaczenie pozytywne, niezaleznie od ich roli i znaczenia w poszuki-
waniu wartosci.
10. PROCESYINNOVVACYJNE

10.1. Innowacje a potrzeby spoleczne

Stare przyslowie, które mówi, ze "potrzeba jest matka wynalazków", równiez


wspólczesnie ma wielu zwolenników, poniewaz innowacje w znacznie wiekszym
stopniu wynikaja ze wzrostu potrzeb niz ze zwiekszonego doplywu wiedzy nauko-
wej. Poglad ten potwierdzily wyniki badan ankietowych przeprowadzonych m.in.
w przemysle brytyjskim w latach szescdziesiatych przez C. Cartera, B. Williamsa i
1. Langrisha. Wynikalo z nich, ze ponad 70% badanych innowacji powstalo w wy-
niku zapotrzebowania rynku [22].
Na takiej podstawie mozna sformulowac zasade, ze punktem wyjscia do poszu-
kiwania nowych, oryginalnych rozwiazan technicznych powinna byc analiza po-
trzeb spolecznych. Istotne znaczenie ma identyfikacja potrzeb w powiazaniu z
kierunkami rozwoju techniki, przy czym w realizacji róznych zamierzen rozwojo-
wych wyróznia sie:
l) innowacje, która jest pojeciem bardzo szerokim i postuluje wprowadzanie po-
stepu (a wiec nowoczesnych rozwiazan) nie tylko do produkowanych wyrobów
i swiadczonych uslug, ale równiez do technologicznych, organizacyjnych i eko-
nomicznych rozwiazan w systemach produkcyjnych;
2) modernizacje, która naj ogólniej polega na wprowadzaniu do produkcji i uslug
nowych procesów technologicznych, maszyn, urzadzen, organizacji itp. w celu
zwiekszenia wydajnosci lub uzyskania oszczednosci; pozwala ona na zmiane
lub udoskonalenie przestarzalych srodków wytwarzania, przeciwdziala moral-
nemu starzeniu sie maszyn i urzadzen; jej zastosowanie powinno opierac sie na
rachunku ekonomicznym;
3) dywersyfikacje, czyli rozszerzanie sfery dzialania o nowe cele, wzbogacanie wy-
robów o nowe cechy oraz wykorzystywanie róznych metod prowadzacych do osia-
gniecia okreslonego celu (przykladem jest sytuacja, gdy przedsiebiorstwo wytwa-
rzajace odbiorniki radiowe z róznych tworzyw i w róznych kolorach obudowy po-
dejmuje produkcje np. elektronowych lamp blyskowych); w krajach kapitalistycz-
nych rozróznia sie trzy modele dywersyfikacji produkcji (np. wg H.I. Ansoffa):
wertykalna - rozwiniecie produkcji wszystkich róznorodnych czesci, detali,
materialów do wytwarzania okreslonego wyrobu, np. samochodu., co powo-
duje eliminowanie specjalizacji kooperacji,
horyzontalna - wprowadzanie nowych wyrobów, które nie naleza do dane-
go rodzaju produkcji, ale sa zwiazane z know-how danego przedsiebiorstwa
(doswiadczenie technologiczne, mozliwosci finansowe, marketing itp.),
110 10. Procesy innowacyjne

lateralna - równolegla produkcja zupelnie odmiennych rodzajowo wyrobów,


która zmienia strukture produkcyjna i rynkowa przedsiebiorstwa [22, 48].
Celem projektowania innowacji jest opracowanie prawidlowej, kompleksowej i
jednoznacznej dokumentacji technicznej. Zakres projektowania nowych rozwiazan
technicznych zalezy od:
stopnia nowosci danego rozwiazania,
stopnia zlozonosci technicznej (konstrukcja i technologia),
warunków techniczno-organizacyjnych przedsiebiorstwa, w którym produkcja
ma byc realizowana,
liczby i kwalifikacji pracowników uczestniczacych w tym procesie.
Im bardziej nowe rozwiazania sa nowoczesne i odbiegaja od aktualnego stanu
techniki, tym wiekszy musi byc udzial zadan twórczych i tym wieksze jest ryzyko
niepowodzenia.
Wedlug A. Chabota, który zajmowal sie problemami twórczosci wynalazczej,
zaden z wynalazków w chwili ich dokonania nie byl przygotowany do bezpieczne-
go i efektywnego (w skali produkcji) zastosowania; np. zarówke mozna bylo wy-
twarzac na skale produkcyjna ok. 10 lat po jej wynalezieniu, z kolei Alfred Nobel
podczas eksperymentów nad produkcja materialów wybuchowych wysadzil i kom-
pletnie zniszczyl fabryke swego ojca.

10.2. Procesy innowacyjne i postep techniczny

Innowacja jest pojeciem szerokim i wieloznacznym, zwiazanym z szeroko poje-


tym postepem techniczno-ekonomicznym. Dynamika i skala przemian technicz-
nych, ekonomicznych i spolecznych (szczególnie w ostatnich 20 latach XX wieku)
spowodowala, ze rozumienie pojecia innowacji równiez uleglo przeksztalceniu.
Poczatkowo odnoszono je do pojedynczego wynalazku, który dopiero po osiagnie-
ciu mozliwosci wytwarzania na wieksza skale (produkcja seryjna i masowa) wy-
wieral wplyw na ewolucje spoleczna!, natomiast obecnie oznacza kompleks zja-
wisk i procesów tworzacych nowe wzorce produkcji i eksploatacji.
Najogólniej mozna powiedziec, ze innowacje okreslaja twórcze zmiany w róz-
nych sferach zycia spolecznego i przyrody. Z kolei procesy innowacyjne sa twór-
czym cyklem rozwojowym, który nalezy rozpatrywac w ukladzie logicznym nauka
(badania naukowe) - technika (prace rozwojowe) - produkcja (dzialania rynkowe).
Charakterystyke i zlozonosc procesu innowacyjnego przedstawiono na rysunku 43.
W bogatej literaturze krajowej i zagranicznej prezentuje sie róznorodne watki i
aspekty zagadnien zwiazanych z innowacja, procesami innowacyjnymi oraz ich

l W przypadku tak donioslych dla rozwoju cywilizacji wynalazków, jak np. silnik elek-
tryczny, radio czy telefon, okres od momentu powstania wynalazku do czasu, gdy mozna
bylo go produkowac seryjnie, trwal dziesieciolecia.
10. Procesy innowacyjne 111

odniesieniem do postepu technicznego, czy tez cywilizacyjnego. Ich rezultatem jest


znaczna liczba prezentowanych definicji i klasyfikacji dokonywanych ze wzgledu
na rózne kryteria. Z technicznego punktu widzenia za najbardziej adekwatne uzna-
no nastepujace definicje:

Proces innowacyjny· twórczy cykl rozwojowy

Rys. 43. Skladowe procesu innowacyjnego [za 47]

Innowacja - celowo zaprojektowana przez czlowieka zmiana produktu, metod


wytwarzania lub organizacji pracy i produkcji, zastosowana po raz pierwszy w
danej spolecznosci w celu osiagniecia okreslonych korzysci spoleczno-gospodar-
czych, spelniajaca okreslone kryteria techniczne, ekonomiczne i spoleczne [40].
Innowacja techniczna - wprowadzenie do praktyki produkcyjnej nowych wyna-
lazków technicznych lub usprawnien, które umozliwiaja wzrost ilosci i jakosci
wyprodukowanych dóbr, wzrost wydajnosci pracy oraz poziomu inwestycji [38].
Mozna tez zapisac równanie, zgodnie z którym innowacja jest suma trzech
skladowych [47, s. 17]:

Innowacja = koncepcja + wynalazek + eksploatacja


teoretyczna techniczny komercyjna

Innowacje jako niezbedny czynnik rozwoju i postepu technicznego pozwalaja


na osiagniecie róznych celów szczególowych, takich jak:
przystosowanie wielkosci i struktury produkcji do zmieniajacych sie potrzeb
spolecznych,
dostosowanie jakosci wyrobów do potrzeb uzytkownika,
optymalizacja wykorzystania zasobów naturalnych,
modernizacja i usprawnienie srodków produkcji,
minimalizacja nakladów, .
poprawa warunków pracy i wzrost bezpieczenstwa pracy,
ochrona naturalnego srodowiska pracy,
wzrost kwalifikacji pracowników,
ksztaltowanie nowoczesnych form organizacji pracy (np. praca zespolowa),
optymalizacja rozwiazan procesowych i strukturalnych [1].
Postep techniczny polega na wdrazaniu innowacji do praktyki spolecznej,
przez co generuje w technice, technologii i organizacji produkcji zmiany przyno-
szace wymierne korzysci ekonomiczne (np. wzrost wydajnosci pracy), spoleczne i
ekologiczne.
112 10. Procesy innowacyjne

Na rysunku 44 przedstawiono rózne rodzaje innowacji mozliwych do stosowa-


nia w przedsiebiorstwie.

Innowacje w przedsiebiorstwie
strategiczne menedzerskie
* benchmarking * zarzadzanie
* reengineering * marketing
* dywersyfikacja ** organizacja
* ofensywne finanse
*i

TECHNOLOGICZNE
* know·ho
* licencje

* patenty PRODUKTOWE

: mOdernizacja
Zrntana cech

* ~~a$tn·
arUkcYJnYCh
cech
UzytkoWYCh

Rys. 44. Rodzaje innowacji w przedsiebiorstwie (oprac. wlasne)

Pojecie innowacji jest znacznie szersze, poniewaz oznacza twórcze zmiany w


róznych dziedzinach zycia spolecznego, natomiast postep techniczny dotyczy tylko
zmian w technice, technologii i organizacji produkcji.
Postep techniczny w zastosowaniu do procesów produkcyjnych moze miec cha-
rakter innowacyjny lub imitacyjny; moze byc materialooszczedny lub praco-
oszczedny;
... jego efektem, moga byc nowe maszyny lub urzadzenia albo nowoczesne
rozwIazama orgamzacYJne.
Dynamiczny rozwój postepu technicznego wymusza ciagly postep w przygoto-
waniu produkcji wyrobów i polega na wdrazapiu innowacyjnych rozwiazan w za-
kresie: konstrukcji, technologii wytwarzania i montazu oraz organizacji procesów
produkcyjnych.
Wracajac do terminologii - termin "innowacja" odniesiony do dzialalnosci
przedsiebiorstwa jest wykorzystywany w dwóch podstawowych znaczeniach:
rzeczowym (jako produkt),
czynnosciowym, gdy oznacza wprowadzenie produktu, jego modyfikacje lub
zmiane sposobu postepowania [40].
Ze wzgledu na odniesienie problemu innowacji do podstawowych faz przygo-
towania produkcji przedmiotem dalszej analizy beda innowacje techniczne, repre-
zentowane przez:
nowe wyroby i proces ich projektowania,
- nowe procesy (technologiczne i organizacyjne), zwiazane z wykonaniem wyrobu.
10. Procesy innowacyjne 113

10.3. Innowacyjne aspekty projektowania wyrobu

Zakres projektowania innowacyjnych rozwiazan technicznych jest zdetermino-


wany przez stopien ich nowosci i zlozonosci oraz przez warunki organizacyjno-
-techniczne.
Im bardziej nowoczesne rozwiazania techniczne - im bardziej odbiegaja od aktual-
nego poziomu techniki, tym wiekszy jest udzial zadan twórczych i tym wieksze ryzyko
niepowodzenia. Nalezy tez uwzglednic koniecznosc wielokrotnego lub ciaglego sto-
sowania okreslonego rozwiazania technicznego (a nie tylko jednorazowe wykonanie).
Projektowanie konstrukcji wyrobu wymaga uwzglednienia wielu wymagan
okreslonych w tzw. zalozeniach projektowych. Aby przyszly wyrób spelnial coraz
liczniejsze wymagania przyszlych klientów, niezbedne jest ich uwzglednienie na
etapie projektowania wstepnego. W tabeli 14 przedstawiono czynniki innowacyj-
nego ksztaltowania produktu, zwiazane z róznorodnymi wymaganiami projekto-
wymi [25, 31].

Tabela 14
Innowacyjnosc produktu w aspekcie procesu projektowania (oprac. wlasne)

korzystna
ksztalt
moda
ochrona
desifm
latwosc
recykling
wlasciwosci
nowe
obnizenie
ulatwienie
uproszczenie
wzrost
zgodnosc
koszt
dostepnosc srodowiska
zcena
oprzyrzadowanie
obslugi,
materialy
metody
upraszczanie
bezpieczenstwo
warunki
funkcje
kolorystyka
Wymagania kosztów
produkcji
technologie serwisu
funkcionalne
wytwarzania
bezpieczenstwa
(podstawowe,
pracy
procesu
na
normami
konstrukcji
procesu
rynku
wytwarzania
uzytkownika-
wytwarzania
projektowe montazu -i montazu
i napraw
produkcji
(moc,
dodatkowe)
dzialania wielkosc,
i obslugi masa,Innowacyjnosc
wYmiary itp.) produktu
--
114 10. Procesy innowacyjne

Projektowanie innowacji produktu ma takze wplyw na ochrone srodowiska, a w


rezultacie moze prowadzic do:
mniejszego zuzycia surowców naturalnych,
wzrostu odzysku materialów wtórnych,
ulatwienia utylizacji zuzytych materialów,
mniejszego zuzycia energii,
zmniejszenia emisji substancji szkodliwych,
zwiekszenia zywotnosci,
wzrostu walorów uzytkowych dla konsumenta [33].

10.4. Innowacyjne aspekty wytwarzania wyrobu

Dzialania innowacyjne w zakresie technologicznego i organizacyjnego przygo-


towania produkcji wyrobu polegaja m.in. na stosowaniu przyjaznych dla srodowi-
ska technologii, które moga sluzyc do jego ochrony czynnej lub biernej.
Ochrona czynna wiaze sie z rozwojem technologii eliminowania odpadów o
malym wspólczynniku emisji substancji szkodliwych, natomiast ochrona bierna
polega na zastepowaniu technologii energo- i materialochlonnych tzw. technolo-
giami delikatnymi (intermediate technology).
Ochrona bierna stosowana jest szczególnie w krajach rozwijajacych sie (do któ-
rych nalezy równiez Polska), poniewaz wymaga zaangazowania mniejszych srod-
ków finansowych, ale wiekszej pracochlonnosci (koszt pracy - sily roboczej - jest
w tych krajach mniejszy).
Badania naukowe w tym zakresie koncentruja sie na rozwoju technologii o ma-
lym wspólczynniku emisji zanieczyszczen. Zastosowanie technologii mniej ko-
rzystnych pod wzgledem ekologicznym wymaga rozszerzonej analizy korzysci i
zagrozen dla technologii alternatywnych [33].
Innowacyjnosc procesowa sluzy poprawie jakosci. Jest wiec procesem, który
przynosi przedsiebiorstwom okreslone wymierne efekty. Wedlug E. Skrzypek "In-
westowanie w jakosc to takze inwestowanie w innowacje, przyczyniajace sie do
efektywnosci dzialania, miedzy innymi przez obnizke kosztów wytwarzania przy
zachowaniu wysokich parametrów jakosciowych" [55, s. 202].
Innowacyjnosc procesowa wiaze sie z technologicznym i organizacyjnym przy-
gotowaniem produkcji wyrobu i ma bezposredni wplyw na warunki pracy (ergo-
nomiczne warunki pracy), a nastepnie na uzyskiwane w tych warunkach efekty
(przede wszystkim jakosciowe, zwiazane z jakoscia wykonania). Podstawowe za-
dania zwiazane z innowacyjnoscia w technologicznym i organizacyjnym przygo-
towaniu produkcji ujeto w tabeli 15.
10. Procesy innowacyjne 115

Tabela 15
Innowacyjnosc w procesie wytwarzania (oprac. wlasne)

Innowacyjnosc procesowa

doskonalenie procesów wytwarzania i montazu


wprowadzanie nowych technologii
zapewnienie bezpiecznych warunków pracy
ergonomiczna weryfikacja srodków produkcji
- ochrona srodowiska naturalnego

organizacyjne
Przygotowanie 1-- wprowadzanie nowych metod wykonania
wytwarzania montazu
stosowanie optymalnych rozwiazan w zakresie: form organizacyjnych, tempa i
rytmu pracy, norm pracy
wprowadzanie pracy grupowej i zespolowej
stosowanie efektywnych metod ustalania czasu mac

10.5. Innowacje ekologiczne

Innowacje ekologiczne obejmuja zmiany w technologii, strukturze organizacyj-


nej i zarzadzaniu przedsiebiorstwem, które zapobiegaja negatywnym oddzialywa-
niom na srodowisko naturalne lub je zmniejszaja [9].
W dzialalnosci przedsiebiorstwa innowacja ekologiczne moga dotyczyc pro-
duktów lub uslug, procesu produkcyjnego i pomocniczego, dzialalnosci zwiazanej
z zarzadzaniem i organizacja przedsiebiorstwa [9].
Innowacje ekologiczne w przedsiebiorstwie mozna podzielic na:
zwiazane z otoczeniem (minimalizacja zagrozen dla srodowiska naturalnego,
pozyskanie nowych klientów, zwiekszenie udzialu w rynku, budowanie nowego
wizerunku, wzrost atrakcyjnosci na rynku pracy);
zwiazane z dzialalnoscia wewnetrzna (wzrost konkurencyjnosci wyrobów, rozwój,
poprawa warunków pracy i bhp, identyfIkacja pracowników z celami fIrmy) [9].
Do celów ekonomicznych (ustalonych wg podrecznika OECD), mozliwych do
osiagniecia przez przedsiebiorstwa stosujace innowacje w procesie technicznego
przygotowania produkcji mozna zaliczyc (miedzy innymi):
tworzenie produktów przyjaznych dla srodowiska,
podnoszenie jakosci produktów,
obnizanie poziomu zagrozenia dla srodowiska.
Oznacza to, ze istnieje bezposredni zwiazek problematyki ekologicznej z eko-
nomicznymi celami innowacji [9].
Taka zaleznosc pozwala na ujecie tpp w zamierzeniach strategicznych fIrmy i
tworzenie innowacyjnych biznesów. W odniesieniu do centralnego miejsca, które
w dzialalnosci fIrmy zajmuje klient (zgodnie z zalozeniami nowej koncepcji mar-
ketingowej), pozwala to na tworzenie nowego wizerunku i kreowanie wartosci
ekologicznych jako wspólczesnych zalozen marketingowych [9].
116 10. Procesy innowacyjne

Wprowadzanie innowacji ekologicznych do produktów i procesów realizowa-


nych w przedsiebiorstwie jest warunkiem jego rozwoju. Poza tym innowacje eko-
logiczne traktowane sa obecnie jako glówne zródlo budowania przewagi konku-
rencyjnej przedsiebiorstwa [9].

10.6. Dzialalnosc innowacyjna przedsiebiorstwa przemyslowego

Rocznik statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej defIniuje ja nastepujaco: ,,Dzialal-


nosc innowacyjna w przemysle polega na uruchomieniu produkcji nowych i zmoder-
nizowanych wyrobów, a takze wdrazaniu nowych procesów technologicznych (przy
czym wyroby te i procesy sa nowe przynajmniej z punktu widzenia przedsiebiorstwa)
oraz wprowadzaniu innowacji organizacyjno-technicznych" [71, s. 8].
Poza dzialalnoscia badawczo-rozwojowa (B+R), której odpowiednikiem jest
techniczne przygotowanie produkcji, w procesie innowacyjnym wyróznia sie szesc
kategorii czynnosci innowacyjnych:
oprzyrzadowanie oraz prace inzynieryjno-przemyslowe,
- uruchomienie produkcji oraz przedprodukcyjne prace rozwojowe,
- marketing nowych produktów,
zakup technologii w formie niematerialnej (nabywanie obcych technologii w
formie patentów, wynalazków, nieopatentowanych licencji, know-how, znaków
towarowych, projektów, wzorców i uslug o tresci technicznej i technologicznej),
zakup technologii w formie materialnej,
prace projektowo-konstrukcyjne (plany, szkice, których celem jest okreslenie
procedur [71, s. 8].
W odniesieniu do dzialalnosci innowacyjnej przedsiebiorstwa w fazie przygo-
towania produkcji nowego wyrobu realizuje sie kompleks nastepujacych zadan:
wykorzystanie wyników badan stosowanych (ich przeprowadzenie wedlug
przedmiotu zainteresowania producenta) uzytkownika innowacji,
- przygotowanie dokumentacji konstrukcyjnej i eksploatacyjnej produktu, mode-
li, prototypów, uslug,
przygotowanie technologiczne produkcji, oprzyrzadowania, wyposazenia, uslug
technologicznych,
przygotowanie, adaptacja, modernizacja bazy produkcyjnej dla nowego produktu,
przygotowanie jakosciowe produkcji,
- przygotowanie logistyczne produkcji,
- przygotowanie kadrowe produkcji i jej obslugi,
przygotowanie normalizacyjne produktu, produkcji,
przygotowanie patentowe w zakresie wlasnosci intelektualnej, pod katem udzia-
lu racjonalizatorów,
- przygotowanie w zakresie informacji dotyczacych dzialalnosci handlowej,
przygotowanie w zakresie kierowania produktem i projektem,
10. Procesy innowacyjne 117

przygotowanie finansowo-ekonomiczne calego przedsiewziecia w calym proce-


sie przemyslowym [13].
Innowacyjna dzialalnosc badawczo-rozwojowa jest zlozonym podsystemem
przedsiebiorstwa. Elementy systemu wynikaja z podzialu funkcji w przedsiebior-
stwie, przyjetej strategii rozwojowej, mozliwosci kooperacyjnych oraz zasobów
ludzkich i finansowych. Funkcje te podzielono na podstawowe, zwiazane z dostar-
czaniem produktów informacyjnych i materialnych sluzacych do przygotowania i
realizacji procesów produkcyjnych i obslugowych, oraz zwiazane z dzialalnoscia
ogólnotechniczna, która mozna zlecic kooperantom [13].
Wiekszosc przedstawionych funkcji podstawowych i uzupelniajacych moze byc
pelniona w kooperacji, natomiast technologiczne przygotowanie produkcji i tech-
niczna obsluga produkcji biezacej musza byc realizowane w glównym zakresie w
przedsiebiorstwie produkujacym dane wyroby.
Obecnosc stalych sluzb technicznego przygotowania produkcji, które realizuja
w sposób ciagly procesy badawczo-rozwojowe i innowacyjne w przedsiebiorstwie,
w istotny sposób zwieksza poziom jego innowacyjnosci [13, s. 108].
W tabeli 16 wyszczególniono i scharakteryzowano typowe funkcje zarzadzania
i wspomagajace zarzadzanie w dzialalnosci badawczo-rozwojowej przedsiebior-
stwa przemyslowego, istotne dla dostawcy oraz uzytkownika innowacji.

Tabela 16
Zarzadzanie dzialalnoscia innowacyjna przedsiebiorstwa
przemyslowego [13, s. 109+111]

obsluga
Element
przygotowanie
prognozowanie
prowadzenie
techniczna
badania
techniczne
swiadczenie
w -
normalizacyjna,
kierownictwa.
laboratoryjne,
zakresie
przygotowanie
obsluga
uslug
prac
modeli,
konstrukcyjno-doswiadczalne,
technologiczne
projektów,
systemów
techniczne,
naukowo-badawczych,
instruktazowo-szkoleniowych,
informacji
ochrony
biezacej
prototypów,
Dzialalnosc informatycznych
uslug
obiektów
programowanie,
produkcji,
wlasnosci
naukowo-technicznej
produkcji,
urzadzen
serwisowych.
podstawowa inwestycyjnych,
przemyslowej,
badawczych,
zarzadzania
konsultacyjnych,
ikontrolno-pomiarowych
ekonomicznej,
licencji,
w 2niezbedna i projektowania, itp.
- - l
eoce-Dzialalnosc
potrzeb wytwarzania,
I metod pracowników
Zaopatrzenie
efektywniezatrudnionych
ogólnotechniczna
pozwalajace
przedsiebiorstwa
wjego
(uzupelniajaca)
obiektów
realizowac
Charakterystyka
systemie.
produkcyjnych,
cele i wprogramy,
dokumentacje konstrukcyjna
elementu
plany rozwoju
w tym technicznego,
zaspokojenie
wyrobów,
r;r

118 10. Procesy innowacyjne

srodki
finansowe.
ochrona
pomoce
sprawowanie
marketing
planowanie
gospodarka
obsluga
dane
wyposazenietrwale,
rachunkowosc,
stanowiska
urzadzenia
energetyczne,
materialy,
zaopatrzenie
oprzyrzadowanie
programy,
plany
dokumentacja
informacje
modele,
krótkie
wyroby,
zasoby
zaloga
otoczenie
makrootoczenie ----Informacyjne
finansowe.
wlasnosci,
l oinformacyjne
warsztatowe,
rynkowe
racionalizuiace
badawcze,
kadrami,
wieloletnie
marketingowe
rozwoju
wyrobach,
(kadra
ogólnego
serie nowych
nauki przeciwpozarowa,
techniczno-ekonomiczne,
(obca),
kalkulacje
ozzbytu
administracyjno-techniczna,
prototypy,
badawczo-rozwojowe
blizsze
wewnetrzny
plany
na
techniczno-handlowe
zagraniczne.
rozwoju
metodach doswiadczalne,
kalendarzowo-operatywne,
finansowa,
srodkami
doswiadczanie
materialowo-techniczne
badawcze,
funkcji
naukowo-badawcza,
potrzeby (strategiczne)
przeznaczenia,
produkcyjne,
systemu
owlasnychkrajowego,
srodkach,kosztów,
wprodukcje.
izarzadzania
potrzebach
trwalymi,
techniki
wyrobów,
isterowania
laboratoryjne,
zewnetrzny
technicznego
wytwarzania
wyrobów, bhp.
rozwoju
przedsiebiorstwie,
zasobów
metodach
(RNiT)
aparatura
przemyslu,
dokumentacje,
itp.
imetod
przez
programach
procesami technicznego,
inz.-techniczna,
wytworów
informatyczne
sluzb
w
pomiarowe,
przedsiebiorstwa,
kierownictwo
owytwarzania,
informacyjnych,
pracy
przedsiebiorstwie,
stanie
naukowo-badawcza,
technicznych
makrootoczenie
tpp,
2dzialania
(normy,
konkurencyjnosci
zasoby
technicznych,
zarzadzania postepu
produkcyjne,
administracyjna,
systemy
wszystkich
obiektów
informacyjne,
przepisy,
otoczenia,
banków naukowo-
i administracyjnych,
kraju,
zarzadzania,
dzialalnoscia.
remontami,
produkcyjnych,
przemyslowej,
wzorce
szczebli
danych
algorytmy,
robotnicy),
nowej
kon-
ieiWE
adzania,
spomaga-
proce-
WY
--Materialowe
-strukcyjnych,
-pakiety
patentów,programów
prowadzenie
techniki, próbki,
wniosków
inwestycji,
-technicznego
Informacyjne
jednostki
systemów
technologicznych CAD,
przedsiebiorstwa,
organizacyjnej,
itp. CAP, CAM, CAQ).
racjonalizatorskich,
11. KSZTALTOWANIE JAKOSCI WYROBU
W PROCESIE TPP
W ASPEKCIE NORM ISO SERII 9000

Jakosc produkcji jest podstawowym kryterium uzytecznosci spolecznej i dlatego


musi byc traktowana jako cel strategiczny w dzialalnosci produkcyjnej (i uslugowej)
przedsiebiorstw. Mechanizmy gospodarki wolnorynkowej, miedzynarodowa wymiana
towarowa, postepujaca prywatyzacja przedsiebiorstw przemyslowych i koniecznosc
stosowania norm miedzynarodowych serii ISO 9000 (z dniem 1.01.1994 r.) to czynni-
ki, które decyduja o konkurencyjnosci wyrobów i uslug. Mimo to wiele przedsie-
biorstw wciaz jeszcze nie dostrzega koniecznosci poprawy warunków pracy, komplek-
sowego i systematycznego stosowania metod i technik organizatorskich gwarantuja-
cych poprawe efektów ekonomicznych i jakosciowych procesów produkcyjnych przy
najczesciej wystepujacych nieprawidlowosciach (zbyt wysokie koszty produkcji i ich
wplyw na ksztaltowanie cen produktów i uslug, duza wadliwosc wyrobów, niska ja-
kosc czesci, podzespolów i zespolów wchodzacych w sklad montowanych wyrobów,
nieprawidlowo zorganizowana wspólpraca kooperacyjna, brak konkurencyjnosci, za-
klócenia w dostawach surowców i materialów lub ich mala dostepnosc itd.).
Podstawowym celem dzialalnosci produkcyjnej przedsiebiorstw przemyslo-
wych jest wytwarzanie wyrobów lub uslug (produktów). Dynamiczny rozwój tech-
niki powoduje wzrost wymagan nabywców, które przede wszystkim dotycza jako-
sci i nowoczesnosci wyrobów [16, 21, 32, 37, 60].
Jakosc wyrobów jest scisle okreslona i powinna byc zgodna ze standardami mie-
dzynarodowymi wyrazonymi w normach ISO 9000-9004 lub w ich odpowiedni-
kach, jak EN (normy europejskie), DIN (Deutsche Institut fUr Normung), BS (Bri-
tish Standard) czy ANSI (American National Standards Institute) [46].
Jakosc wyrobów zostala uregulowana w przepisach o miedzynarodowej wy-
mianie towarowej, a to obliguje polskie przedsiebiorstwa i jednostki gospodarcze
do wprowadzania systemów jakosci opartych na wytycznych ISO.
Zgodnie z ustaleniami prawnymi producent odpowiada za jakosc wytwarzanych
wyrobów oraz za podejmowanie przedsiewziec technicznych, organizacyjnych,
ekonomicznych i motywacyjnych, które sa skladowymi systemu jakosci. Te przed-
siewziecia sa realizowane w trzech sferach:
- przedprodukcyjnej (projektowanie) - zakres konstrukcyjnego przygotowania
produkcji,
- produkcyjnej (wytwarzanie i montaz) - zakres technologiczno-organizacyj-
nego przygotowania produkcji,
- poprodukcyjnej (eksploatacja) - zakres eksploatacyjnego przygotowania produkcji.
120 11. Ksztahowanie jakosci wyrobu w procesie przygotowania produkcji ...

W zagranicznej praktyce gospodarczej zbiór norm ISO serii 9000 coraz czesciej
wykorzystuje sie przy zawieraniu umów, co jednoczesnie stanowi dla odbiorców
gwarancje, ze otrzymaja oni zgodnie z umowa wyroby o wysokiej i ustabilizowa-
nej (jednorodnej) jakosci.
Decydujaca role w ksztaltowaniu wysokiego poziomu jakosci wyrobów odgrywa
organizacja procesu sterowania jakoscia produkcji, obejmujaca wszystkie fazy
ksztaltowania jakosci (badania rozwojowe konstrukcji i technologii, wykonawstwo,
obsluga wyrobu). Nie mozna jednak nie doceniac mozliwosci, które w zakresie po-
prawy jakosci pracy i produkcji wynikaja z aspektu humanizacji pracy, zwlaszcza w
odniesieniu do warunków pracy, ergonomicznego ksztaltowania podzialu pracy oraz
tworzenia spójnego systemu motywacyjnego, integrujacego dobra prace (o znacza-
cych efektach jakosciowych) z dobra placa oraz z ekonomicznymi interesami przed-
siebiorstwa (np. wzrost udzialu pracowników w zarzadzaniu) [6, 26].
Miedzynarodowe normy ISO 9000-9004 opisuja systemy zapewniania jakosci
dla róznorodnych uwarunkowan produkcyjnych i wraz z norma terminologiczna
ISO 8402 zostaly przyjete i zalecone do powszechnego stosowania przez Miedzy-
narodowa Organizacje Normalizacyjna (ISO) w marcu 1987 r. [65]. Regulujaca
role tych norm w miedzynarodowej wymianie towarowej potwierdza równiez fakt,
ze Europejska Wspólnota Gospodarcza wydala je w formie rozszerzonej jako euro-
normy serii EN 29001-29004. Norma ISO 9000 to zbiór wytycznych regulujacych
sposób doboru norm miedzynarodowych w zakresie systemów jakosci, które moz-
na stosowac w celu:
wewnetrznego zapewnienia jakosci (ISO 9004),
- zewnetrznego zapewnienia jakosci (ISO 9001, 9002, 9003).
Zakres norm ISO serii 9000 dla przedsiewziec inzynierskich przedstawiono na
rysunku 45.

f1J!) WJ19
Przewodnik do wykorzysta'nia norm serii ISO 9001-9004

!wwm
System zarzadzania
rozwoju, jakoscia I w
proaukcji, montazu projektowaniu,
obsluaze klienta

!wW!1J
System zarzadzania jakoscia w produkcji i montazu

!wWW
System zarzadzania jakoscia w kontroli
ostatecznej

!w(jJW!j
Przewodnik do budowy systemu zarzadzania jakoscia

Rys, 45. Zakres norm ISO dla przedsiewziec inzynierskich [16]


11. Ksztahowanie jakosci wyrobu w procesie przygotowania produkcji .,. 121

Zgodnie z ustaleniami prawnymi producent odpowiada za jakosc wytwarzanych


wyrobów oraz za podejmowanie przedsiewziec (technicznych, organizacyjnych,
ekonomicznych i motywacyjnych), które sa skladowymi systemu jakosci i powinny
sie wiazac z:
szerokim udzialem zaplecza naukowo-badawczego w ksztaltowaniu i rozwoju
jakosci,
- ciaglym rozwojem i doskonaleniem metod badan i kontroli jakosci,
tworzeniem i wykorzystywaniem zbioru informacji o jakosci wyrobów,
wspólpraca z dostawcami, kooperantami oraz jednostkami obrotu towarowego i
uzytkownikami wyrobów,
powiazaniem wysokosci wynagrodzen z efektami jakosci pracy na kazdym
stanowisku pracy.
Kazda jednostka gospodarcza wdrazajaca system jakosci oparty na normach ISO
9000-9004 powinna opracowac wlasny system sterowania jakoscia, który powinien:
stanowic systemowa koncepcje rozwiazan oparta na zaangazowaniu i wiedzy
zarówno kierownictwa, jak i zalogi;
jednoznacznie okreslac i precyzowac cele i zadania dla poszczególnych elemen-
tów (sfer) systemu tworzenia jakosci w skali calego zakladu.
Opis procedury bedacej podstawa systemu powinien odpowiadac na pytania:
kto i co?, po co?, kiedy?, gdzie?, jak?
System zapewnienia jakosci musi byc elastyczny i powinien funkcjonowac w spo-
sób dynamiczny, obejmujac wszystkie jednostki organizacyjne uczestniczace posred-
nio lub bezposrednio w tworzeniu okreslonej jakosci wyrobów [65].
Norma ISO 9001 stanowi model zapewnienia jakosci podczas projektowania
(konstruowania), produkcji, montazu i obslugi klienta. Jest zalecana w przypadku,
gdy zgodnosc z wymaganiami ma byc zapewniona przez producenta (dostawce) w
. wymienionych w normie etapach. Zgodnie z norma ISO 9001 problem ksztaltowania
jakosci wyrobu nalezy analizowac w trzech sferach. Oto ich krótka charakterystyka:
faza ,przedprodukcyjna (projektowanie i konstruowanie) determinuje uzyska-
nie technologicznosci konstrukcji dla montazu i ma priorytetowe znaczenie dla
nastepnych faz;
faza produkcyjna (wytwarzanie i montaz) - realizacja zaprojektowanych pro-
cesów; na jakosc produkcyjna skladaja sie nastepujace elementy: jakosc wyko-
nania, jakosc materialów, jakosc urzadzen, jakosc technologii i jakosc otocze-
ma;
faza poprodukcyjna, wystepujaca w trakcie eksploatacji wyrobu przez uzytkow-
nika (przeglady, naprawy, remonty), ma istotne znaczenie dla oceny jakosci wyro-
bu oraz ewentualnych przyszlych zmian modernizacyjnych, poprawy niezawodno-
sci i uzytecznosci, obnizenia kosztów eksploatacji, eliminowania lub minimalizacji
szkodliwego oddzialywania na srodowisko naturalne itp. [21,26,32].
Na podstawie tej charakterystyki mozna stwierdzic, ze w wyrobach przemyslo-
wych jakosc wyrobu stanowi wypadkowa tych trzech rodzajów jakosci, tj. jakosci
projektu, jakosci wykonania i jakosci eksploatacyjnej. Tak okreslona jakosc wyro-
122 11. Ksztahowanie jakosci wyrobu w procesie przygotowania produkcji ...

bu odniesiona do zakresu dzialalnosci przygotowania produkcji w przedsiebior-


stwie przemyslowym przedstawiono na rysunku 46.
Badania i studia.
Koncepcja wyrobu

Przygotowanie
konstrukcyjne

l Przygotowanie
: eksploatacji
i i obrót towarowy

Rys. 46. Schemat powstawania jakosci wyrobu [32]

Liczba i róznorodnosc czynników wplywajacych na jakosc (w kazdej fazie jej po-


wstawania) sa dowodem na to, ze wprowadzanie w jednostkach gospodarczych syste-
mów jakosci wg norm ISO wymaga konsekwentnej i systematycznej realizacji celów
strategicznych stojacych przed nowoczesnym przedsiebiorstwem. Cel ten jest mozliwy
do osiagniecia w wyniku systemowych, racjonalnych i zintegrowanych dzialan gwa-
rantujacych uzyskanie ergonomicznych warunków pracy i produkcji, tworzacych pod-
stawe lepszej jakosciowo, wydajniejszej i bezpiecznej pracy, a w rezultacie poprawe
jakosci i rentownosci (efektywnosci ekonomiQznej) przedsiebiorstwa.
Podstawa wielu wspólczesnych koncepcji (np. TQM, Kaizen, lean production)
sluzacych do rozwiazywania zlozonych problemów zapewnienia jakosci w przed-
siebiorstwach przemyslowych jest paradygmat humanocentryczny, na podstawie
którego przyjmuje sie, ze:
Jakosc, w kazdej fazie jej tworzenia, przez kontakt z czlowiekiem, który
(posrednio lub bezposrednio) uczestniczy w calym procesie produkcyjnym,
wiaze sie nierozerwalnie z ergonomia. Wynika to ze scislych zwiazków i
wspólzaleznosci wystepujacych pomiedzy formami organizacji pracy, ergo-
nomia warunków pracy a uzyskiwana w tych warunkach jakoscia [26].
Wymienione zagadnienia i czynniki zwiazane z procesem tworzenia jakosci
wyrobu sa przykladem ogromnej zlozonosci problematyki jakosciowej w technicz-
nym przygotowaniu produkcji oraz odpowiedzialnosci okreslonych jednostek or-
ganizacyjnych w przedsiebiorstwie za uzyskiwana rzeczywiscie (a nie tylko pro-
jektowana) jakosc produkowanych wyrobów.
Literatura

[1] Baruk J., Innowacje ajakosc wyrobów, Problemy Jakosci nr 3/1999.


[2] Baginski J., Nosowski W., Zarzadzanie jakoscia, srodowiskiem i bezpie-
czenstwem pracy - ujecie systemowe, Problemy Jakosci nr 8/1998.
[3] Branowski M., Mantura W., Marketing w zarzadzaniu przedsiebiorstwem,
Poznan, Wydawnictwo Politechniki Poznanskiej 1992.
[4] Brzezinski M., Podstawy metodyczne projektowania rozruchu nowej pro-
dukcji, Warszawa, PWN 1996.
[5] Bullinger H.-J., Ergonomie Produkt- und Arbeitsplatzgestaltung, Stuttgart,
B.G. Teubner 1994.
[6] Bullinger H.-J., Integrative Gestaltung innovatiever Montagesysteme, IAO-
Forum, Berlin, Springer Verlag 1993.
[7] Butterbrodt D., Umfassendes Management beinhaltet Umweltschutz, QZ
Nr 2/1995.
[8] Chajtman S., Podstawy organizacji procesu produkcyjnego, Warszawa,
PWE 1971.
[9] Chodynski A., Innowacyjnosc i jakosc w modelach biznesowych a ekolo-
gia, Przeglad Organizacji nr 7-8/2003.
[10] Durlik I., Organizacja i zarzadzanie produkcja, Warszawa, PWN 1992.
[11] Durlik I., Inzynieria zarzadzania. Strategia i projektowanie systemów pro-
dukcyjnych w gospodarce rynkowej, Katowice, Wyd. Naukowe amp., An-
drzej Matczynski Publisher 1993.
[12] Dworczyk M., Organizacja technicznego przygotowania produkcji, War-
szaWa, PWE 1973.
[13] Dworczyk M., Szlasa R., Zarzadzanie innowacjami. Wplyw innowacji na
wzrost konkurencyjnosci przedsiebiorstw, Warszawa, Oficyna Wydawnicza
Politechniki Warszawskiej 2001.
[14] Feld M., Technologia budowy maszyn, Warszawa, PWN 1993.
[15] Feld M., Projektowanie i automatyzacja procesów technologicznych czesci
maszyn, Warszawa, PWN 1994.
[16] Glaubitz D., Ein Qualitatssicherungs - System nach ISO 9001 in einem In-
genieurunternehmen [w:] Qualitatsmanagement und Zertifizierung, T 40,
Spring er Verlag 1993.
[17] Hamrol A., Mantura W., Zarzadzanie jakoscia. Teoria i praktyka, Warsza-
wa-Poznan, PWN 1998.
[18] Haratym F., System technicznego przygotowania produkcji, Warszawa,
WNT 1979.
[19] Heeg F.-J., Moderne Arbeitsorganisation, Wien, Hansen Verlag 1998.
124 Literatura

[20] Jodelko Z., Marks B., Dokumentacja techniczna w przedsiebiorstwie bu-


dowy maszyn, Warszawa, WNT 1979.
[21] Juran J.M., Gryna F.M., Jakosc, projektowanie analiza, Warszawa, WNT
1974.
[22] Kasprzyk S., Innowacje - od koncepcji do produkcji, Warszawa, Instytut
Wydawniczy CRZZ 1980.
[23] Kasprzyk S., Projektowanie innowacji, Warszawa, WNT 1998.
[24] Kawecka-Endler A., Zarzadzanie przez jakosc w technicznym przygotowa-
niu produkcji, Wydawnictwo Politechniki Poznanskiej, cykl "Unia Europej-
ska i Polska", Poznan 1998.
[25] Kawecka-Endler A., Innovative Aspects in Design and Manufacturing of
Products [w:] Systems, Soda1 and Intemalization Design Aspects ofHuman-
-Computer-Interaction, Vol. 2, red. Michael J. Smith, G. Salvendy, New Jer-
sey-London, Lawrence Erlbaum Associates, Publishers Mahwah, IEA'2001.
[26] Kawecka-Endler A., Wspólczesne tendencje ksztaltowania montazu w
swietle wymagan jakosciowych (wedlug norm miedzynarodowych ISO), Ze-
szyty Naukowe Politechniki Poznanskiej, seria Organizacja i Zarzadzanie
16/1995.
[27] Kawecka-Endler A., Zarzadzanie jakoscia to równiez ochrona srodowiska,
Problemy Jakosci nr 5/1995.
[28] Kawecka-Endler A., Ergonomiczne warunki pracy, Zeszyty Naukowe Poli-
techniki Poznanskiej, seria Organizacja i Zarzadzanie nr 19/1996.
[29] Kawecka-Endler A., Ergonomiczne warunki pracy - analiza czynników,
Zeszyty Naukowe Politechniki Poznanskiej, seria Organizacja i Zarzadzanie
nr 20/1997.
[30] Kawecka-Endler A., Na dJ;odze od ISO do TQM - strategia zarzadzania,
Zeszyty Naukowe Politechniki Poznanskiej, seria Organizacja i Zarzadzanie
nr 25/1999.
[31] Kawecka-Endler A., Innowacyjnosc - droga do sukcesu przedsiebiorstwa
[w:] Materialy miedzynarodowej konferencji naukowej FUTURE'2002 Za-
rzadzanie przyszloscia przedsiebiorstwa, Kazimierz Dolny, 28.11.-
1.12.2002, cz. 1.
[32] Kindlarski E., Jakosc wyrobów, Warszawa, PWN 1988.
[33] Kreikebaum H., Strategiczne planowanie w przedsiebiorstwie, Warszawa,
PWN 1997.
[34] Kotler P., Marketing, Warszawa, Gebethner & S-ka 1994.
[35] Kramer F., Appelt H.G., Innowacje w przemysle, Warszawa, WNT 1978.
[36] Kuczynski A., Problemy projektowania formularzy dokumentów technolo-
gicznych i produkcyjnych [w:] Materialy konferencji nt. "Kierunki uspraw-
niania przygotowania dokumentacji technologiczno-produkcyjnej", Rydzy-
na, SIMP 1984.
Literatura 125

[37] Leist R., Praktyczne zarzadzanie jakoscia, Warszawa, Wyd. ALFA-WEKA


1997.
[38] Leksykon Naukowo-Techniczny, Warszawa, WNT 1994.
[39] Lis S., Organizacja i ekonomika procesów produkcyjnych w przemysle ma-
szynowym, Warszawa, PWN 1984.
[40] Makro- i mikroekonomia. Podstawowe problemy, red. S. Marciniak, War-
szawa, PWN 1998.
[41] Mantura W., Rachunkowosc przedsiebiorstw dla menadzerów, Wyd. Poli-
techniki Poznanskiej, Poznan 1996.
[42] Mikolajczyk Z., Techniki organizatorskie w rozwiazywaniu problemów za-
rzadzania, Warszawa, PWN 1994.
[43] Organizacja i sterowanie produkcja. Projektowanie systemów produkcyj-
nych i procesów sterowania produkcja, red. M. Brzezinski, Warszawa, A-
gencja Wydawnicza Placet 2002.
[44] Peters H., Lean Production aIs neuer Denkansatz im Unternehmen, REFA-
Nachrichten Nr 2/1993.
[45] PN-EN 45020:2000 Normalizacja i dziedziny zwiazane. Terminologia ogól-
na.
[46] PN-EN ISO 9000:2001. Systemy zarzadzania jakoscia. Podstawy i termino-
logia.
[47] Pomykaiski A., Zarzadzanie innowacjami, Warszawa-Lódz, PWN 2001.
[48] Pszczolowski T., Mala encyklopedia prakseologii i teorii organizacji, Wro-
claw, Ossolineum 1978.
[49] Puff T., Soltys W., Podstawy technologii montazu maszyn i urzadzen, War-
szawa, WNT 1980.
[50] Richter E., Schilling W., Weise M., Montage im Maschinenbau, Berlin,
VTB 1974.
[51] RitKin J., Koniec pracy, Wroclaw, Wydawnictwo Dolnoslaskie 2001.
[52] Schipfer J., Gruppenarbeit in der Motorenmontage [w:] Mensch-Arbeit-
Organisation, Materiallen Herbstkonferenz, Stuttgart 22.-23. September 1994.
[53] Schultetus W., Montagegestaltung, Koln, Verlag TUV Reinland 1980.
[54] Seitz D., Gruppenarbeit - mehr aIs ein Schlagwort, REF A-Nachrichten Nr
3/1993.
[55] Skrzypek E., Jakosc i efektywnosc, Lublin, Wydawnictwo Uniwersytetu
Marii Curie-Sklodowskiej 2000.
[56] Tarnowski W., Podstawy projektowania technicznego. Wspomaganie kom-
puterowe CAD/CAM, Warszawa, WNT 1997.
[57] Tomaszewski Z., Bezpieczenstwo wyrobów oraz ich zgodnosc ze standar-
dami Unii Europejskiej, Wyd. Politechniki Poznanskiej, Poznan 2002.
[58] Waclawik L., Analiza wartosci - narzedziem wprowadzania innowacji,
Ekonomika i Organizacja Zarzadzania nr 9/1998.
126 Literatura

[59] Wasielewski L., Otoczenie firmy i jego wplyw na jakosc, Problemy Jakosci
nr 4/98.
[60] Wasielewski L., Rozwazania o jakosci, Warszawa, OBJW ZETOM 1999.
[61] Was A., Izdebski R., Kopczynski L., Automatyzacja projektowania proce-
sów technologicznych w przemysle maszynowym, Warszawa, WNT 1994.
[62] Warnecke H.-J., Der Produktionsbetrieb, Berlin-Heidelberg-New York,
Springer Verlag 1993.
[63] Warnecke H.-J., Bullinger H.-J., Rachunek kosztów dla inzynierów, War-
szawa, WNT 1993.
[64] Westkamper E., Eigenvorantwortung, AV (Arbeitsvorbereitung, Nr 2/1994,
s.43-53).
[65] Wykaz norm miedzynarodowych ISO 8402 i ISO 9000-9004, Zarzadzanie
jakoscia· Systemy zapewnienia jakosci, Warszawa, PKNiM 2000.
[66] Zarzadzanie innowacjami. Wybrane problemy, praca zbiorowa, red. 1. Bog-
danienko, Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 1998.
[67] Zarzadzanie jakoscia, praca zbiorowa, red. 1. Lancucki, Bydgoszcz, TNOiK
1997.
[68] Zarzadzanie. Teoria i praktyka, praca zbiorowa, red. A. Kozminski, W. Pio-
trowski, Warszawa, PWN 1996.
[69] Zbichorski Z., Ekonomika i organizacja produkcji, Warszawa, Ksiazka i
Wiedza 1981.
[70] Zuber R., Planowanie i kierowanie przygotowaniem produkcji, Warszawa,
PWN 1991.
[71] Zuber R., Tendencje i kierunki w transferze innowacji w warunkach pol-
skich [w:] Doswiadczenie transferu i wdrazania innowacji, Warszawa, Ofi-
cyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej 2000.
Spis rysunków

1. Podstawowe fazy przygotowania produkcji wyrobu [62] 10


2. Ochrona srodowiska jako czesc kompleksowego systemu zarzadzania
przedsiebiorstwem (oprac. wlasne na podst. [7]) 12
3. Struktura procesu produkcyjnego [11] 15
4. Trójwymiarowa przestrzen róznicowania cech technicznych i jakosci wyrobów [59] 18
5. Schemat pelnego cyklu rozwoju wyrobu [12] 19
6. Cechy ogólne wyrobu [35] 20
7. Obszary potrzeb posrednich pojawiajace sie wraz z wyrobem fmalnym [22] 22
8. Podstawowe obszary dzialalnosci przedsiebiorstwa przemyslowego [za 18] 25
9. Przedsiebiorstwo w ujeciu systemowym (oprac. wlasne na podst. [5]) 26
10. Fazowa struktura procesu przemyslowej realizacji wyrobu [13] 30
11. Ogólny schemat technicznego przygotowania produkcji (oprac. wlasne na podst. [68]) 33
12. Pracochlonnosc przygotowania i wykonania produkcji w funkcji postepu technicznego
i organizacyjnego [18] 35
13. Pracochlonnosc konstrukcyjnego i technologicznego przygotowania produkcji w zaleznosci
od typu produkcji [69] 36
14. Zasada grupowania wspólnych zespolów i podzespolów podobnych technologicznie
[11, s. 279] .42
15. Projektowanie lampy stolowej z wykorzystaniem "drzewa celów" [za 56] .44
16. Algorytm procesu projektowania maszyny wg metody LEMACH 4 [56, s. 209] .45
- 17. Ogólny schemat projektowania konstrukcji wyrobu (oprac. wlasne) .47
18. Tradycyjny proces projektowania wyrobu z zastosowaniem wspomagania komputerowego
w poszczególnych etapach [11] 52
19. Faza technologiczno-organizacyjnego przygotowania produkcji (oprac. wlasne) 55
20. Struktura procesu technologicznego [14] 58
21. Schemat blokowy procesu projektowania technologii obróbki (oprac. wlasne za [14, 61]) 59
22. Równowazne rozwiazania konstrukcyjne dzwigni dwuramiennej: a) odlew z zeliwa szarego,
b) odkuwka matrycowa, c) odkuwka kuta swobodnie, d) czesc spawana [18] 61
23. Bledy i zaklócenia w montazU w przemysle niemieckim; a) ogólny rozklad bledów,
b) szczególowy rozklad bledów i zaklócen (oprac. wlasne na podst. [64]) 64
24. Cele ksztaltowania wyrobu ze wzgledu na wymagania montazu
(oprac. wlasne na podst. [6]) 66
25. Rozwiazanie konstrukcji zaworu: a) nietechnologiczne, b) technologiczne [14, s. 263] 68
26. Schemat blokowy projektowania procesu technologii montazu (oprac. wlasne) 69
27. Karta technologiczna [18] 74
28. Karta technologiczna - wykaz funkcji merytorycznych [36] 75
29. Wplyw informacji zawartej w dokumentacji tpp na dzialalnosc przedsiebiorstwa [za 18,36] 76
128

30. Wspólna baza danych dla systemów CAD/CAM [za 11] 78


31. Struktura procesu rozruchu nowej produkcji [4, s. 34] 80
32. Fazy cyklu przygotowania i uruchomienia produkcji wyrobu oraz ich wzajemne powiazania
w konwencjonalnych systemach produkcyjnych [4, s. 36] 82
33. Etapy prac w procesie projektowania i uruchomienia produkcji w przemysle [10] 84
34. Rodzaje struktur organizacyjnych: a) liniowa, b) sztabowa, c) funkcjonalna,
d) macierzowa [68, s. 90] 89
35. Schemat organizacyjny dzialu konstrukcyjnego [18] 90
36. Schemat organizacyjny dzialu technologicznego [18] 91
37. Krzywa cyklu zycia wyrobu (za [35, 40]) 99
38. Zmiany kosztów jednostkowych i cen sprzedazy przy skumulowanych ilosciach produkcji
wyrobu (za [35, 40]) 102
39. Krzywe cyklu zycia wyrobu [35, 68] 103
40. Typowy cykl zycia wyrobu na rynku [3] 104
41. Skladowe kalkulacyjnego rachunku kosztów [za 69] 106
42. Koszty stale i zmienne [63, s. 135] 107
43. Skladowe procesu innowacyjnego [za 47] 111
44. Rodzaje innowacji w przedsiebiorstwie (oprac. wlasne) 112
45. Zakres norm ISO dla przedsiewziec inzynierskich [16] 120
46. Schemat powstawania jakosci wyrobu [32] 122