Vous êtes sur la page 1sur 983

A propos de ce livre

Ceci est une copie numérique d’un ouvrage conservé depuis des générations dans les rayonnages d’une bibliothèque avant d’être numérisé avec
précaution par Google dans le cadre d’un projet visant à permettre aux internautes de découvrir l’ensemble du patrimoine littéraire mondial en
ligne.
Ce livre étant relativement ancien, il n’est plus protégé par la loi sur les droits d’auteur et appartient à présent au domaine public. L’expression
“appartenir au domaine public” signifie que le livre en question n’a jamais été soumis aux droits d’auteur ou que ses droits légaux sont arrivés à
expiration. Les conditions requises pour qu’un livre tombe dans le domaine public peuvent varier d’un pays à l’autre. Les livres libres de droit sont
autant de liens avec le passé. Ils sont les témoins de la richesse de notre histoire, de notre patrimoine culturel et de la connaissance humaine et sont
trop souvent difficilement accessibles au public.
Les notes de bas de page et autres annotations en marge du texte présentes dans le volume original sont reprises dans ce fichier, comme un souvenir
du long chemin parcouru par l’ouvrage depuis la maison d’édition en passant par la bibliothèque pour finalement se retrouver entre vos mains.

Consignes d’utilisation

Google est fier de travailler en partenariat avec des bibliothèques à la numérisation des ouvrages appartenant au domaine public et de les rendre
ainsi accessibles à tous. Ces livres sont en effet la propriété de tous et de toutes et nous sommes tout simplement les gardiens de ce patrimoine.
Il s’agit toutefois d’un projet coûteux. Par conséquent et en vue de poursuivre la diffusion de ces ressources inépuisables, nous avons pris les
dispositions nécessaires afin de prévenir les éventuels abus auxquels pourraient se livrer des sites marchands tiers, notamment en instaurant des
contraintes techniques relatives aux requêtes automatisées.
Nous vous demandons également de:

+ Ne pas utiliser les fichiers à des fins commerciales Nous avons conçu le programme Google Recherche de Livres à l’usage des particuliers.
Nous vous demandons donc d’utiliser uniquement ces fichiers à des fins personnelles. Ils ne sauraient en effet être employés dans un
quelconque but commercial.
+ Ne pas procéder à des requêtes automatisées N’envoyez aucune requête automatisée quelle qu’elle soit au système Google. Si vous effectuez
des recherches concernant les logiciels de traduction, la reconnaissance optique de caractères ou tout autre domaine nécessitant de disposer
d’importantes quantités de texte, n’hésitez pas à nous contacter. Nous encourageons pour la réalisation de ce type de travaux l’utilisation des
ouvrages et documents appartenant au domaine public et serions heureux de vous être utile.
+ Ne pas supprimer l’attribution Le filigrane Google contenu dans chaque fichier est indispensable pour informer les internautes de notre projet
et leur permettre d’accéder à davantage de documents par l’intermédiaire du Programme Google Recherche de Livres. Ne le supprimez en
aucun cas.
+ Rester dans la légalité Quelle que soit l’utilisation que vous comptez faire des fichiers, n’oubliez pas qu’il est de votre responsabilité de
veiller à respecter la loi. Si un ouvrage appartient au domaine public américain, n’en déduisez pas pour autant qu’il en va de même dans
les autres pays. La durée légale des droits d’auteur d’un livre varie d’un pays à l’autre. Nous ne sommes donc pas en mesure de répertorier
les ouvrages dont l’utilisation est autorisée et ceux dont elle ne l’est pas. Ne croyez pas que le simple fait d’afficher un livre sur Google
Recherche de Livres signifie que celui-ci peut être utilisé de quelque façon que ce soit dans le monde entier. La condamnation à laquelle vous
vous exposeriez en cas de violation des droits d’auteur peut être sévère.

À propos du service Google Recherche de Livres

En favorisant la recherche et l’accès à un nombre croissant de livres disponibles dans de nombreuses langues, dont le frano̧ais, Google souhaite
contribuer à promouvoir la diversité culturelle grâce à Google Recherche de Livres. En effet, le Programme Google Recherche de Livres permet
aux internautes de découvrir le patrimoine littéraire mondial, tout en aidant les auteurs et les éditeurs à élargir leur public. Vous pouvez effectuer
des recherches en ligne dans le texte intégral de cet ouvrage à l’adresse http://books.google.com
| lu

|
|


~

~~

„versiTerrsBlBLIOT
·
-

III,||||
¢

.
' ,,
[HIERONY'j
,MI CA R D ANI
μ£ p I o L AN E N s IS,
M E D Ι C I,
w *
4.

DE R E R y M. V A R I E
-r T A T E L I B R 1 --
x V I I.
*. -

'I 4 prutliiimtab ipß demù authore


ftrgniti,ac pluribus locù locuple
tati;im %iiiquemenda
rtpurgati
• *

1«6tCapitum, Rerum;* Sententiarum


mOtatu dignißimarum, 4 N D Ε Σ

ámplißimus.
• *

.
, , 1 n 1 o N *»
,,, j, AT T H AEVM
| -
,, n c e N T I V *;
mp 1 w 1 1 1•
^.
II L V S T R I S S I M O
f R 1 N c I P I T R I D E N T 1 N o,
.
i
Bri(;ianoni;Epifcopo ac Chriftopho-
άoregionis Infúbriae Cardinali,praefe- -

ro Madrutio , Hieronymus -

Cardanus Mediolanen
fis,Medicus,
$.p.1o.
x*

s
vicv nQvt res diuinas atque humanas dilt
;7$â$§'gentius contemplati funt, optime Princeps,
i -
3; illudprzcipuum in Diuinis a mirantur,quòd
jtum diuerfâ, atque adeò inter fe differehtia,
jabuno indiuiduo ac fimpliciffimo principio
ígitimtinhumanis,quòd cum tam exiguo corpore,bre
ijuita,actam grauimateriæ impcdimcnto, noftra mens
ii;rlcfiapenétrare potuerit. Quæ quum & ego mecum
jtftuolutcm,duo illa maxima eííe éxiftimaui, ut ab illa
kitttinuiolata unitate atque indiuidua,infinita perpetuò
íüía:fingulis temporibus diuerfà profluerent:& quòd
•His fortaliîquanturhillis liceret,adâiuinitatem contcn
kista:prope accederent:Duo igitur cùm fint capita hu
i;idmirábili$ proceffus, primùm quòd & Vniuerfiprinci
fjm cft, quo diuina atqueimmortalis natura in hæc mor
iútque caduca diffufiditur : alterum quo humana mens
"Vtilia atque caduca, fludio atque fcientia ad diuinum
fuiprincipium contrario quafi ordine reuocet: hoc fecun
tingenus,quòd folùm nóftrum eft, tantifecerunt maio
ffobi, ut pythagoras è Samo in Aegyptum,ut Magos
* iii:ttiinfcrit:deifidein Cretam acLàccdæmonem: íla
10 Italiam& Ae yptum cx Athenis adierit. Quod exem
fim£cutimedici,etiam clariores ferme omnes, lon gin
jfimas regiones peragrarunt., Tanta enim eft fàpiehtiae
illttdo,tam gloriofà pöffeßio, tä utilis exercitatio eius,
tmiutiusaíor fruâus illius, tam fecura quies in eiu§
fºnttmplatione, ut omnes homines hoc natürali dcfidc
50 teneantur.Quamobrem neque miror maiores noßros.
,%tjitum&άiplinarum inuentores, pro diis coluiffe,
f $. & beneficio humanigeneris & própria excellentia
juiicttntur;tametfiquodã{icno dofio fuerentur, à diis
2 mul

]
:nt.Sic Apollinem ob muficae,Aefculapium 'At
oëmlegum, Mercurium arithmeticae, Ce- & ,
tum ob agriculturae inuentionem pro diis $sa,
rùm,ut reör, non minor etiam laus eorum \<; §.
ucntapofteris fcribendo tradiderint, quàm J
:orum.Vtminus etiam mirum fit,libros præ §
bliothecas adeò fuiffe cordi, atq; in hono- s
os ac praeftätiffimos reges. Alexänder Ho- `
:o fcrinio conclufit, quo Darius unguenta ss.
;. Ptolemæus Philadelphus bibliothecam fic J
idiq; libros maximis pretiis conquireret. Si Jj
m quis aeftimarit,regni unius pretium facilè §.
: M. enim librorum coégiffe dicitur. Videat
anti emerit fingulos:quinti exemplaria per- s
exfcribi iubet. Nequé folùm amor & honor J.
»s, fed&in ipfos aftifices emanauit. Berofo < §.
:o,quòd praeíiáiones eius ueræ effent, {ta- §
tua áurea', Athenicnfes in Gymnafio pofue- J
quamuis tyrannus, Stefichorum poëtam à j
intolerabilibusiniuriis affe&us fuérat, cùm JS
cret, extremaq; antea fiipplicia comminatus §.
m rcddidit, múneribusάillum egregiis pro- ζ
us fapientiae foli tribuehs, quàiï pöteritiae, j
quàm iracundiæ, ac etiam exemplo, quo fe
5rem redderet, Pyndarò Lacedaemonij,dum …
Burerent, pepercerunt. Domui enim in- J
uovooneiuv τύα%yw μέlæ,
lytis uiris folihomines pepercêre, fed dij, A
lò expulit Archilochi interfeótorem, dicens:
iftruin interfecifti,exiè templo. Simonidem ,
m feruarunt Caftor & Pollux, dum apud Sco
:illo enim foras euocato,ftatim Å; cor
conuiuas.lnfinitum efTet,fi uellem tot exem
occurrunt,infiftere.Sed iam non hic confiftit
nim fumma uidetur effe laus inuentorum atq;
ita maxima uoluptas difccntium. Quod cùm
a,maximè fapicntum exemplo coniicere licet.
orat quadragintaannis in monte habitauit,ut
ui orbis deprehéderet, nec fatis affecutus eft.
flultitiam fimulauit,ut uifccra animalium dif
fecare
NVNCVPAT OR 1 A. -

Alij* *ximietaboiorìstotamuiam in pete


0$ £. C£.
- J£fc* Apo||nem
ítafium*
-

άς imitattonim;it;utplantas agnofceret.
-
»

t0 Ariftóteles
-* íientionem ? £i* iiiuiiö,quadrígenties & o&uagies
£££££££ l*iir;$ti$simjthdit,uànimaiiumìiùíï
£;^ttict $t;rnam,6 magnánimePrinceps,tam ti
$uujjicëfentíam ííí&íçìïëï.
Nt; cum íiííio,quifiultò maioratiaiià fplen
$ili&hytoçQÉÉÉÉÉÉ
*jcimi:i;itcr;fìntarühifioì Š. mos

£$£ftpsiaiizrecondit:ônâtûíôïö§
%*£&vico£ìorìïíôïíôïö fimus e
$it'nrico,undefpss omnium bonórum …
È uirorumints, defideriumά; augendae rei
5**iuocauerat Plinius utVefuujniontis conßa
£*t'tttt, periculomortis maniféfto fe fùbiecit,&
ĘTantiííituelminimamfapientiae partem,uir
ibi 11°: ione$ eiu5 uCf3. €

$$ii:fru£;ns,imperatoriçiarus,ííôïã
Ä, £ £? (e$t£ Špetitulum ad€öpræferís,difcendicaufà fùb
££ ÉÉV;
ἈAfii%
Š
suº*' tant'';
$ymisgiriiic omniäuäe dignus,in folitudinem
*dtitmfiusuacaretftudiis,&te$ (ut ferunt) li
agim' iniu! ΊHcbrza ac Chaldaica aptius expriáé
£mt0 -
Štishtuit perpetuò quinquentiofileníiúfiíe
ά mósille taciturnitatis in É iulos eius dima
#\iti; $uóq;temporibusnon de £re, qui mäiora
$#fîaufifint,Cadaueraexfeguiàtisfìùí,
ɤ collesac montes aifiduè luftra.
$útumpfintárum caufà, utilluftriftinia JSMI.
ĘEieftenimftudiofìfàpietitiæ dulceáôça
Ętiguiseideguftauerit, quafipóculis CÉÉÉ
%£9ppofitunquã à5illis in uitädifcëdere.fnpoMS
£%£j çuiagiht,quiimperät, quifpeétât. N6nne
£jnftitiífimííünt fpe&atores àbomini cura&föí
Égici: Cxteripaitim curis, partim etiãìáíôïíç
$ibiispiiiiiisimplicitiîäqjuęíôéêïí
*££;uli hxcpom;a,quafi omnium fapientüfo.
sigáááaef(e. Síquiíeátìfùnt atq; fœlice$, bir eges
*$#&gtsfiint, quotá omniainfumimo uerfàntur É
ÉÉÉ iyeijtomnibus horäfüúrájuitis,uoluptates,
$it,delitix&omnes.Et tamen hi,fi cú íàpiente con
tu';.;aÑy. fi $ig;minusbeatifùnt. Quid enim ei uoluítati cóparx
£j£$% 1
{mt3*'. m££*".„Îâ *it//umdi(ccndo capimus? Quid sepa- p. $í.
%? dù ,} m2 ÉÉÉÉÉ ß*
bc?'.<;3» ? j* .
s,quid fuerimus,quid erimus, atq; cum his
:qj fuprema illa póft obitum mundiq; uicif
ijs præterita nofcere,atq; futura? Qüam ob
iiluim bifrontem antiquifinxerunt,in quo fa
.eipublicae pofita erat, nifi ut docerent, fcien
rum atq; fùturorum diuinam effe,ac omniú
m? Ariftoteles, qui regum caufç ac potcntiae
quiá; amicitiam & famiiliaritatem fœliciffimi
i Regis, imò quod maius eft, praeftantiffimi
mi confecutus eft,non in regiâ poteftate,nó
m,imò neq; in fa&is ftrenuisfuihmã faelicita i*
t,fed in fapientia fola.Inquit enim,de diis lo
is perpetuò qualis nobis pauco tépore,opti
rò cogitatio per fc optima cft, & co mclior
$
iora atq; optima cognofcuntur.Itaq; conté
eft eorü quc nobisinfunt,& maximè iucun
maius hoc teftimoniú eft,quod ad Alexandrü
a dixi)regé fœliciffimum fêtibens,haec habet:
yulchrius ac regale magis animo effe bene có
habitum corpóris ueßibus ornatum pulchris ,
m enim humänarü auguftilfimum eft re&è có
„Hoc enim unum eft, quo cæteris animalibus
uóq; Fí! quiddam ab immortali Deg
mur. Etenim fi oçulis cerncre iucundum eft,
bus cernere longè admirabilius e(t. Objdin;
s adeò dele&amür, ut non fecus ac pro filiis;
i periclitemur.Rurfus & alibi:Vt quifq; optimè
itutus cft, rationcmq; ducem in ùita obferuat,
iffimus eft.Quum enim djrc quæ in nobis o
eneris eorum focietate coniuin&ifsima dcle
alis mens effe uidetur, par eft ut his qui eam 4;
nt (uelutirem ipfis châriftimam)beficficia rcd
erò dubium eft, quin haec ipfà infint omnia fà
» Deo fapiens chatiffimus eit,idemq; beatiffi
»et. Quòdfi forfanfamam refpicias, non pait
»tclis quàm Alexandri meminerunt. Quirí etiã
m Alexandri res geftae narrantur fua aetate, ac
is clades, cùm æqualium Ariftoteli fàpientum
gioria fioreat, Spcufippi, Xenocratis, De
, Aefchini. Sed É etiam de Alexandro habe
r puram ac fimpliciffimam memoriam nóminis
- & ge
lyiommffmAtiflotelestotusuiuatin monumentis?
dil%.-*.**
■}; '** £ (jitnm etcoyttiit,nifificubilibri aliqui interierunt?
amkis&αγγquidadeumpertinebant? Quae co
quidAę?
j;;:■! ? ja$ AJ
-

-
| po$it&uà,qu£ipfùm diligebat,& totum cómpre
- - -

júg9%
etj cniq? ,:& Ę ,tota fuperuiuit,tota
remant,Ę -- - -

dffi gpem' 5fon


»
j* - .,*

nobiumuefám, Dcantiquitate, quis regum Orpheo


Ę. compaiiib orbe condito,utreferünt, bis mil
*'.umau; txiqtngrianisfioruit.Etnunc etiam uegetaillius
{e5, ÉÉ í? EtniinuTiisccrnitur.Eorum autem regum quitüc
;{ìmam';
tií £'j;im
ti jej?• rí forurms moraperiit.Trifmegifihus ille férue maxi
-

íe; fî£; £; homim!£? ; £rica mujuimrwfipicntiam, non autem ob regnum aut fà


o;</ ;|/"?,£aitu*:?
jrj' Hedwi-' (absim;iluftris eft ltalicet uidere cöllatis condi
Ätfpof$'; tJ* Ę,idnominisperpetuitatem nihil ÉÉ; prodeffe
„fì*%.qim -

$TU!*T; „q;10
foli 9£%£
ut *
#£uQgrrimusiifrlices nos effe, cùm iá cóntingat,
§.11j1°''
ty0% 30 1
$ola:fimtnieabipfìueritate, rerumά; cognitióne,
cr! ía; ;;: iug£ $ibwiiuturingitore,lucemq; quaerimus in tene
$quittmimbello,fecuritatem inpericulo,tranquillita
figmltu V$intfciasquid fitfœlicitas,quomodo fœ
ii£pofis:vbinonnoris, ubi finis fit nofttarum a&io
unitidiriges uitam? Quisnam nautatam peritus, ut fi
$itudit,ficfiat, nauim quò tendat dirigere poffit?
Ckristi:£ptfiuntcogitatioiies noftras animi uehemé
*}*Titioncs,quzfimusάunguentum in cœno.Ex
Κέ:inemnoftram,acfùbftaítiam & originé,qüaeâ,
wigintadbene beateq; uiuendum.Magna ergo átque
sigiiaintcr mortales, licet fint opes, amici, atque po
kiiiumcnadhorum ftudia, notitiamac contempla
p£'”.;;12 fm -
tantm ttftantur,cùm breuitatem uitae noftrae refpici
£i,&mimbecillitatem uirium, cùm morbos', affeâus,
£?
340%.pu'* Éa?
„6; 3'' kuriatìlitatem,& quodintolerabilius omnibus e(t
£, joljd; Ἀέj: $umtnplerunque eücnit)ut inde maximè torquca
e0£ 303£ ;c!;! Jfm {οημ' Jj£
*;mùçíoueniänt, unde maiora bona fperabámus
of0 ?ę ζ âÉ
$0 ;|10°7., ofû 'I • -
- ;: %fiojifines,dientes,(eruos,& quod maximum eft,
*, quos beneficiis affecimus) nihil profc&tò iucundum
,£'*;?É
'Ia£0** afyl'''T.z¢1?*?.a&; Ętt£:ntiam, nihilbeatum praeter fàpientiam inuenire
???É
,q? £?
jÉ ęgg?
;„ cti*
k$it $imilis autem mihi uidétur cxterorum mortalium
tuvqueconditio maritimæ negociationi:ut qua omnes
qutsibiparent,finc quibus ipfâ negotiatio exercetine
ÉÉÉÉÉÉÉ
30''££?%Q9%
$}itmotamcn nauiget: Ä? in his quæ alterius folùm
' jjaucntafùnt, tanquam ipfà fintueraacfolida bona,
qiiàicet,honoribüs,amiçis,atquc potcntia,uclut in
* * 4 ' fabri
nnes confiftant:eaά; folùm admirentur.Ita &: -

»us orbis,extanta pulchritudinc luftranda,


opibus comparandis faéti fumus ipfius na
rés. ltaque quum hæc mecumreguto, nihil
:ntiae frü&tibus dignius effe exiltimo: nam
rtalitate ipfa feiuiigitur, & ex uiliffima hac
lucem elicit, ac uelut è luto aut topho
nihil gemmis cùm tam claris, cùmtam per
: diuinis uifibus commune eft: omnia quae
i
S.
-

yentur, Ę prata,menfæ, ædes,


•fa,pulchritudinem ex fuminailia pulchritu &•*s.
itur, illiusά; folùm umbram referünt. Mor
nmortalia:hæcimpura,illa puriflima:hgcfor
t:haec fragilia,illa folida: hæc inconftantia&
ecura atque quieta.Nihii hic noftrum cft, ni
odifle non poffis:atilla omnia noftrafunt,
io amore digna.Efurimushicim copiabono
itilium £ÉÉ Illa nos faturant, & non S.
:rò fatiant,& non faturant: nemo quiilla de -

rere poteft: hi quia non deguftarunt, non a §.


gnifaciunt.Arcana cocli,naturæ fecrcta atque
üimas mentes,ordinem hunc uniuerfinofcere s.
maioris certè eft fœlicitatis atque dulcedinis,
gitationc ipfa quis affequi poffit, aut mortalis s
ros obtefíor,non tam Chriftianü effe, quàm
li ratione comprobatum , fi nihil à morte fu
am deteriorem futuram conditionem huma
bona omnia illa corporea, omnes fenfuum \,
{có uanae ac mendacés funt,ut malabonis iun A.

ppareant.Sed ut fingula diligentius profequa


i5erim generalibus Ferttemus, uideamurj;e
onis,&uerborum grnatu magis uclle fâllere,
c,laudare opus quàmillius utilitatem explica
cuidcntius, quid ccrtius demonftrationibus
;? quid fùbtilius arithmeticis inuentionibus?
ius muficis rationibus? quid diuinius aftrono
irabílius? quid commodius architecturæ præ
quid utilius medicis contemplationibus ? quid
ngula perfequar, maius magicis naturae arca
:go quummecum reuoluerem, & quanta no
: in rcbus, quanta admiratio in inucntione,
quam

I. „„„■;hirrlt, $umautiusinfti
-rrrsTvER .- : • • • • n • v R 1 n• - -

μ$tianauisomnes coníiintaóß* | $umautilitus in fcribendo git, commoditas atque ì


ex me ÄÈÉÊ £ jí kgentibus fituraéîèt, intelligerem, immcn
. * ï:itail » - -

tanti$Huinisopibuscom'?#. ā | Ę fim. Quantaarte, ôüali È emio ï


uigj {imitatorcs.lt'33
iumhrcm:T"'I I ï'
„..i.ari*): * I itmfumpti
Ę ÉÉÉ , uaDU
íícuia jisai:j. £; É· | √ Ę itmporibus agnofcimus, atque fenti
& homo â ÉÉ : ibat* I tittt,& Ę Quaeunouolumine comprehcnde
£tde rtcinm, Uccm
-

Àndris,cira'* I p. . i *. •, Ta qu.
'* miakytzf quàm quae mens mea aßequi polfet. - -

emptus. Scdnl*8''. Ἀmuneeit: έ ÉÉÉ cnsilludnumen cui aßißimus, fios ad


ênnibns í ££ priumcni** ttmi; É É; , operis άδ
emtur d. *■* - .Nam
it Åminuiapu*
w - - - - -

Hicpalthraha*;"; limiailla, atque diuina quæque,


"tm^ftrtttPloti,
Íieres,lur?*## folùm Íïmttfjii;;'% $iú$ mortalium rerum
&ineffant**jîim ā;:; fliimno;ÉÉÉÉÉ; de Aeternitatis arcanis,am
aliafizgii*mor : Ę Éçã cmuerò uniuerfi,ac fingulorum §£ m
ā; fiagìlia; Nihil Ęnotum:';*' Ę de Fato. Priícipia î rc
in ĘÉ Ἑomanoì* kisi: ÉÉÉÉÉÉ hiftoria in xxi É
άm.Efi:
Hiiam135" amoredigm*
Ę igtur erat,ut
oíensí'ínæju* Éiulaiiufj; Ę
Ἀ - - - -

mo!
-

-
-

» ionem fu
-

-
- - -

Ę
# *utj ā dtg „non*| $it. Ę Éariähiftoriam aptè §.í; §*
giiurj äacæli, Ërf;d:u**
»

É ctexéplar operi: fiquum omniain


#ant,necmi£' g?ɤ¤É illius jɤ¤¤ atqueihdiuifibiliferic
Ζήμ, diu? É atque igit; Š. usquafitypum quemdam ad illius È
ííc,nij;Ëjpj? ;} ïî fùfciculum expluribus quæ unà
îg; ipag
Éô:io;%; Éïïtf:,£l $utate §. 'gerem. Porròin fingulis, & ueratan
íiim* £§ nouainuenire, maioris ãäåíùíí
jrationeiorcm
obJ
-
j*°*quimnoftrx.Eímarimè ut laus
co"; ìncondiËadem ha* 1 *;i; F°fingüisinueni$ debeb
m.
i.
-

- -
- -
Š v.

i„|acoipo/eº , atur,mihium, quòà mul


£Qyonia"; # acésfünt, mulabor* άΒ is inueni((
tia Ę uamobrem cùm impu
-.

ÉÉ,ai:* - Èao Š yiens uana gloriatio, flultâque


- 4C dutfia dil;
- cntus?gir,
fedgJ* O. - - - ua
-

áípefa££%Ê jÉÉ| ję sinuifum grzconium, nobis tamen


ÉÉjcri; £a£íÉÉ É¤ e alictis ueiba facere: Quòd mentem
É¤É Íìat^°? í §£î: docuerimus: Efféqúe hanctamu$ u *. • om - -- - - -- - - -

v Š. Š .laudarc9? Ἀ; ā;
'…rricis? q"
- É| √ Ę
taftitatimiA; cereinuentis,inanis uerò étiá
• -*

ɤ iteáur* fit; Édinon audere quae acc Š


jionibus*%"* fttte Ę operis prodefte pluribus,& aga9
tbe Ęe rem. Praefertim quum illee immortalis
Ëicis,autm"*
£? f. âÉÉÉÄ,
pris? aut „g;cis!”&¥rutrufca-
-

£ I fueri
tumfiin Š -

incögnitarumi rerum:E: -
-

- -
-

qj, ego q! míam rc iratio hiucou* kai j ualaritans, aliquid pulchrum inueneris, -

mis? 'j; t jn F quum fistiampretiofùm ût,nùltò magis:etfi


3 â ti*
Bilitas £iis * ; {aa
fàurus,adhuc longè plus. Quid igitur fiin hac generalie- J
mnium noftrùm domo, Vniuerf6fcilicet, cùm tam multa I.
tot feculis latuerint: nunc uerò dcmum inuenire licuerit,
- nónne res fumma laude digna, & de qualaetaripoßit, qui
inuenerit, & ei qui oftenderit, gratias agere, uideri debet? S*
quid dicam de coelimotu tam rapido, támquemultiplici,
cometarum & ÉÉ atque quçin his
habitant,poteftatémque maximam erant,plantis, lapidi- `
bus,animalibus,artibus,gentium ritibus, tótque magnifi- _ -

cis rebus,quae uetuftas dédit & perdidit, de tot arcanis na- '
turae uiribüs?ut uideripoßimus, cum ipfo Opifice uoluiff*
contendere.Sed abfit:non hoc ftudio nobis quaerendi fcri- *
bcndiue quæ füpra mentis noftrae uires fùnt,fed quafi pro- §
moti maióriuiparemus ac poteftati, Et licet aliqua fint ab $c
aliis tradita,non parum tamen fuit illa à tot mendis, à tot $
crroribus repurgaffe:inter totaliafalfâ folo iudicie fe legif *;
fe,rationem caujfâmque addidiffe, experimcntóque cóm- s.
probaffe:& quæ diffufius fcripta erant,paucis uerbis expli- «
caffe.Quo Äî, etiam eft,ut coa&us fim quibußá, qüöd
ÉÉ effent, obfcuritatcm induere:in aliis breuitate
umma uti,ne uilefcerent quòd pertrita effent : denique in
plerifquc quòd difficiliorâ effefit, dilucidiori cxplicätione
ufus füm.Turpifsimum enim effe reor,ita fcribefe, ut non
intelligaris.In utroque enim genere par artis cxccllentiare
quiritür,feu euulgataad altiorem reiioces fenfum,feu diffi
cillima(ut dicifoIet)fub oculis ponas. Cùmuerò tot uaria
rum rerum tra&tatio effet,Έ mihi hoc opus titulo di
gnius uideri potuit, quàm eo quòd totam fefiem illius ex
plicaret,uniüerfümqüe eius uim unico uerbo oftenderet,
Quamobrem iuftè mihi uideor illi titulum præfixiffe,deRo
fiifjuarietate.Atque hæc fatis cffe poterafit de libriutilita
t£âgçnti,fi aequisiudicibus haec res ja£taretur, Vcrù cùm
multi adcò peruicaces fint,ut non nifi ab Ariftotele tradita
rccipiant,inimenfùmque illud diuinae fapicntig pelagus exi
gud humano uafculo,ncc fatis integro concludere nitan
tur:n6nne ftultos,ficrcdant: inuidòs,fi non credant,exifti
mare eos oportet?Turpius alij obiicient, quòd nihil admi
iabileintcrtot tantâquę experimcnta cófifcripferim, affüe
timendacifsimorum fyco ìantarum libris, quafi quis non
laude dignus effe ;£í: iè folum,féd ctiam im
Pudeat& mcntiatur.Ego uerò ôc illos quitalia dissi;
- - - T bros.
** v * ■ ■ • ■ - -v- wv -*-* -
fìurus, dh o
adhuc! Ę Quidgfiag*•-l. Ę.
w '. , . . •. t -

cùm non minora&uer »


- a

mniumnoftrüm domo, Vîctîälicit,&inuf* Ę agnonniíi Ę # eis contineantur:fed


shofimiííbulonùmine;
ingeniis atque ;íü pu! e

to; feculislatuerint: nuncucio demuminºri:* &hQminituo Princeps eruditiseru


(!siiijjfolüm
i Ę £; &dequiri;**
* nOnnC - -

artibus ɧĘ
Quiddi d $u; §it, gatus igi*
» em
ÉÉÉÉÉimotuam ifi^, ámqi:ai* £d harum quòdbonis
tuam Ictum
exaétus cenfor
epoßis:ut
e
eris,

cometarum&gt;oIum, aufis,ckmcntiaij* mfiuefaclt äî 3ICana natur3c íü 1nc11


rij £naturaliaquämdiui
| Ępoteftatémquemai-* Antji * fìntum Ę
Éíiusaiig;$i *£ Š £tisrejublica;
tumcupati Ęquibus
,in
3tlOnem
Š pphil $*»Š;
fententia
ilofophid ,bca

-

'
-

* -
- -

tuIae jÉjoíimuí*
çisicbus,quxuctit;Ä;i;£££ ltfmuiim multo mágis tibídi omnaretur
1.-f
-

agis tib
ĘÉŠ
$uua*$*•••
u$
VV\

contcndcie
bcndius $i abfitihopho;
qu££££ mentisnol Ā§āiqu! pro
nidifciplina Šc- -

svswv**a •
motimáiori uiparemus* po:tii ;;Icctaliqualim;! nitus patriam
iam inoflr
-

áíiradita,noh parumi*' tihi tot priis,à* *£ Ę Ę- · - - --

erroribus rcpurg? ę:inttr Ęafìß^ itidekk£


jÉÉ;dragí
ά';
onereááes.Valexi i.
áíusftiyucg%?
Ërationem caiifj! Cl
M D l W 1.
taffe.Quo äî etiamcliui coaâusfim
probaf::£!£ • *
* .
ÄÄçfent,9bíuiíí, íe:iiiii;*
plerifquequòd difficilioraquô]
immauti;ne uilefcercnt pcrft
£t,diuidi?" cipiat*
{√m.Turpißimu?Âïe£fcorii*!
intelligaris in utroque enimgentis?' artis;
- - dalti ţ ;:ur
onus, Ci uerò totu*
mihi hoc9?"* tituloi*
$otum [etc", j]jus£*
rumrerum tr?
nius üidcripo$uit, quamευ; icoum)ucrbo
Ę oflcndct*
R*
íicaret,uniu;
uamobrcm
ámque eius uim !"
Ę 1 II
aätö: Ebriuti;*
2C
fjuaricg* ieiudici
tq
-
-

iiifiadeò äniacesfij' nnigº?'


iíÉ
jiltiad*?£*#jluddiu* -*
intc Ἀacnig* ÉÉÉ
B V L A L I B R O.• .
'M X V I I. D E RE RvM -

v A R I Ε τ Α τ Ε.

& partibus eius


libu4.
Dometæ,uento
Cap. 1
tiae.

ficantes.
-

* R 1 M v s, E s r Plantæ & earum differen


Plantæ aquam fubeffe figni

Plantarum miracula.
zo

**
**
i
m natura. * z. Plantarum cura. 23
:a & natura. 3 Vinum & acetum. ':4
Dnes. 4 Succialij& mel. 2;
:ula. 5 Conferuatio eorum quæ à ;
i » & genera, ac plantis proueniunt. 2 , l ';
6 llB E R s E P r 1 M v s,
ula. 7 De animalibus & produe
& genera. 8 . ἐli, ab eù. - -

ula. ' ». Animalium generalis ratio


martificia. 1o ac differentiae. 27
s E cv N d v s. Animalia imperfe&a. - 28
partibus diwi, Serpentes. 29
ribus. Reptilium fugandorum ra
It tio. 5o
m. 12 Quadrupeda. 3r
13 Quadrupedum cura. 3*
τ Ε R r ■ v s, Quadrupedum proprieta
th generaliter. tes. 33
Froprietates. 14 Aues. 34
1; Auium cura. 33.
Q v A r r v s, Auium proprietates. 36
metallis. Pifces uarij generis. 37
16 Pifcium curâ & proprieta
Q_v 1 N r v s, tes. 38
lapidibw. Produéta ab animalibus, 3»
atura,generatio, 118E R o c r A w w s,
iae. 17 De homine,
18 Humana natura. 40
iracula. z9 Senfus. 4£
s ex r v s, Mens. 4?
'i, & produ£li, Hominis proprietates. 43
ab eis. Morbi mirabiles, curzóue
figer ,
| fiyttfitioß
T. A B VI, A. HÈ(yl Ę
£j* . * .Ę;
p* iiuinati | 43
.

, yM xVIL DE *|"j"junfhis.45
lBER N . mnibus. 6 -

í-í."
rariffaff.
-

Jgnea oftenta.
1**] :
tuisti fity'£ fit, & aa- $signeiu; Aerisoftenta. 7o
Éîêfes** „*„£|*i. 0-47 Aquæ oftenta. 7r
Åia. Plintraquml;tis?
famtcs :| *'!** becruvs 48 Tértæ Oftenta.
oß 7*
Mile$im,Comct* £n'? p! £hia :|,_.°*•rtifiti, . Plantarum oftenta. 73
rumratio. 4p, 1 Étumalia ? Ę. 49 Animaliumagreftiumofieí
Ferentorumpitur, 2 Åtum, *l £*i. - ta
*• . 74.
Tagencra&nutua 3 Vinum &; ] 1%tia 3° Animalium domeßicorum
$ecioncs
Ioa&rgof* ; ὰtio
$<j$£corum 4**l'istis[i4, $t Hoi√
** oftenta 7;
mird Ἀenianè il *'*** vndi- P minum oftenta. 76
- ä;sfe*; í, strri***, I „*'**s, artuum oftenta. 77
; motu; Daaimiiw¢ fri- jaminiiw, f4rfifi., - lI
B E R D E c 1 mv s.
• Adurmiacli í {lwab*, . Š 33 De di Qy£Nrvs,
* i;;natura&gtntr* „;„, centristis] j*$iis, fumatione artificiofa.
j Aiisti g; jfida,
Aërismiracula. 10 Animálym
9 3
¤£ftitit. j|£ì:ìurì
ílímiú 34; '
Præfagia É genera
refìper fingula /

]? femcntorumami'*." Animiiaim?
iint , sic'*P'* $erpentcs. §j$ pulchr.
fI`;$tiones % $ ciòìnti
manticae 78
obferuatio

… ɤî¤i·
piirihu.
ÉÉg¤¤**|
£ *"':.£yo5i ” .$.
%1%-i;; '££ulamis&fi(iss. 79
41 , %iii fùbtilia,; tiones.
£; em n. ÉÉa· -

;! Ę*-. Miracula. *;
Iur&lumcn. i; QU* fup topi:* Ę :..,.. *8 Aufpicia.

| lnfurus.
'ɤî¤!
f 1y$.
,, , ■ rf *f£'*

Mirtorum própicus* '


llica
ïjcdum ?°?
te
$.

j°.
ímari.
j £tat: 'I`. *mitabiles.
-
#
34 ά
É 39 Arufpicia
(jí*. efcriptio-
-

-
r•-•••
f; Soniacuoces
í;
83
praeter natú
â v ram.
9cum uariaratio.
84
8;

i Metallida.
Íìuer
1Metalla
.
Qy4**"*
pemttal,

,, gy1 nr "*
r y$

16
Auiumpr9?

teS
-
Ä . 'I
pifcesuj£'j„*
Pifcium dìfà & pro; ;!

„áaabamim*
b
"**T £ R prò
j Ę*humiliori,
„,|bus. 91 §\tami
fartifi;
r 1 Mws. * Vifusfalfà

qi.,jï'"mima.
1 vs,
86 caufà,» &

&
& fpeârâ.
ip
Menti
Ęus Praefagia &
a.
-

oracu
8

1, 18 palpidib*
tapidumÅra,gencr*';
f;;f;
tur,
„crat**,
6,
Étuis;
Š. ;. Praefagia tempeftatum. 837
%; L1BER
-

DEc1mv s
- - 7 3. Col… SΕX rv S
is Human1n1tur
enti?. 0lo:
âiffer
£*%„,. w Scnfìs.
4!
£I j¥oti,ßaPorüm-
§§si orí 33. De rcbus -

prater naturam
admiramdiu
»

1#.;Arim mirácul*
sex rw9;
p 18 1 r . pro ,
Ërofitº* & I
-

HoTìì, au£
- tih ;,T
'* P* c iws. 67 Sigilla.
JAkr y s
- -

Magia naturalis.
-
-

69
9o
Pra? μorbi mu* £;t; r Magia Artefij. 9t
a/ • Præ
præcantationes, '•* Thefàuri. 97

Dagmnones & mortui• 93


Bibliothecae & libri, ac ua
*■ 1 B E R DEc1Mvs SE Iria uetuttæ magnificétiae
* • p r I M v S, cxempla. 98
.- De rebus ignu. Rcfolutio à fine, undc ufus
inucntorum. 90
centium ritus. 94.
Linguarum uarietas. 95 Caufà fcribendi hoslibros.
ioo -

vrbés, resque aliae infignes.


... 26
F I N I S.
$ti, at ua
giííit98
undculus
%%

hoslibros
-
-
HIERONY
MI C A R D A N I
ME D I 0 L A N E N s i s M E.
P ' C I, D E R E R v M v A_
RIE T A T E L I
B E R I.
*;
-
DeVninerfo, & partibus eius
fènfibilibus.
VNIVERS v M, C O M E T A E, v ENTo
RV M R A T I o. CAPvT I.
§Ă§ 1 v E R S v M hoc, fiue fit unum,
??/?£lfius Plura: Et fi unum, feu finitum,
an infinitum:& fi finitum, an ali
Quid exttafehabeat, an nihil; & fi
i$uippiam extra fehibet, an Imobi
$ignimmobile: fit quoq; genitum
& Å3|uclingenitum:
Ἀ$i
Et fi plura, finitâne
numcro,an infinita:in libris de Ar
-

- canis æternitatis, cùm iam dictum


*-:;imaïnm fyderaq; pertinent,tum naturales
*°nitas mutatio pss quæ in aëre fiunt,in libris de Sub
**£t,dcmon;
-, '"'***** fiat:reliquum eft,ut de comctis ,quo
J*$*iitrationem folùm Prioribus libris tantùm attigi
et i -

- **monem comPicamüs. Simuldicturietiam de fym


-

§*$athiaq;ipfius
tcm re
uniuerfi: qua plurima, fi nofi o
$$inuntur,
$isyfius ""■
- Adderìus & de uentis, atquc
ti,quaefolareltateuiáéôïíôùí.
*tiiimisfimiî exordium, hoc folùm attingens
$igilimi, stat$ confpicuum, undecim taùtùm
Š, conftat.Quòåetfi plura fint, non tamé ad húc
Ęnet,quiù Scnfilibus tra&at,deillis có
“c.Sunt au;e
$trum“Potius
- 'corpora haec,
quàm circa primùm
eáí, aqua: quidem
inde circatetra,
hæc
$idcal; $aër, Hunc ambitiùs cœlum orbisuc
ɤ Mercurius,inde venus, s 21, Mais,lupitc*»
f°iiprcmum cœlú ftellarum, An uerò $ecu ;
2.
v
m Venusά;?& an epicyclis íí eccentricis fe
ol ipfe in medio cófiftat mundi, terra circum
autem multos per orbcs, uni centro circum
lim Calippus,& Eudoxus,inde Auerroës, nu
mus Frãcàftorius Veronenfis.An alius quifpiá
mnibus fit melior? An etiam inter ipfàs erra
cras aliquod fit corpus fluxile, dicere fuperfe
iam quaedam ad libros de Aeternitatis arcanis
Similiter & de la&tea uia, abundè aliàs di&tum
o fupereft amplius, quàm quod propofuimus
' Non fit cometes in elementari fegione, quae
conftans: cometes auté diu manet,nec etiam
opter uapores,nec afcendit 9b ignem:horum
ufim alterüm fieri neceffe effet, Ê. effet ex
:cenfus: nec tripliciil!o motu moueretur fem -

cula,aut ftellæ incenfae.Hoc auté aliàs demon


um ex hoc,quòd tam ingés machina adeò cele s
fà,quin diffiparetur, fieri non poffet. Quòdfi
non cft ex inerrantibus,haud dubium eft. Non
riis motibus moueretur,adeoό; celeriter: non
nimis celeriter feratur,& adeò rarò appareat.
t quidam exiflimant, ab ipfis planetis per fym
ni É non confiflerét tám uelo
ec motus illorú fimilis eft motui planetæ, cùm
pfo ferme po!o ad æquino&ij cifculum tranf
q; haud dubiè, nulla fùbftantia propria c6ftant,
iút:neq; uno folo, fed in fingulis,quemadmo
*a ɧ.' cft id naturæ cœlefti repugnans, ut
aedireßexio fiat. Capax enim cocli miateria eft
ialifcunq; fa&ta ob diflantiam rotunda uidetur.
:em celerrimè, uelut & ignis & reliqua omnia
ntur.Sic irides & Éä quia hæ in fragilinu
ia confiftunt,celeriuis definuint effe quàm fiant. .
x cogitur in coeli parte, atq; augetur, & rotúda …«

i & caudam producit, lumine $olis eam pene -

niam id fieri fenfu percipitur, ut cùm lux magna


m permeat. Neq; enim cometes tam claramha
ut permeare lux Solis abfq; impediméto poffit:
§. denfam,qua lumé refie&tat.Hoc enim
ìellis conuenit:cometes media natura eft,cùm
atio luminis in cœliparte.Iamigitur habes cau
fàm
- V- il 1 • ■-
- I. -3. - -

f-'.-:-:
a
Venus&:&ingię stat? \; iminis,&augméti
lii-

ggmgt;at ;rotunditatis cometes: necnö


ftfipra Solem íímiiiedio cófiliitmm*** tim iui* uretiitiniiim
$ionemreddi.Quòd cipoteft.Reliquum eft, ut mo
rantür An Soli? Itospcr orbcs,urit: Tº •OftnteinOccidë enim feratur, dum in coelo eft
uertatur? An autem
ofitos:utolimC mU
alippus,&íorusini:** T&£tumÉ' ab Occidentein Orie »

et Hieronymus Frácaftori íioneis Ani*** tt::nt:im()ri ä quòd


tittOmttesmoto inem,nihil abfurdum,cœlo
celerrimè, &l £o in $
inquo -

ÉÉÉómnibusfitf $i An et imit;*** Cttm:fio fitntcm,quàm qui$piã ongè plus ab


ticarum fphaeras aliquod fit co ïutile,dit:"*
deo: cùm ctiam qu£dam, j}$;o;de$crct* 3ft:* ignorum,&àpolô ad quifq; P anetarum, & cótra
-i.

lzquinoâijcirculum,& tranf
i£miIumuidetur, ne
Ätincant. Similiter% delaάeiii,aíiii:iiii* íumpíim Š cratióïöïíéêïíôçã
$ jiiniíí ouetur quidé cometes uelut ÄÄ?
camttarum çft.Quid crgQ ÄÈɤΕ.
… & ne* cxcquamur? N6nfitcometesim titm:nttiftgon*' “Vtqiitcmftatur
ttm ()r-iâ; tu:quo fit, ut femper ab öä
0tæ motu; »
-
-

,qu0
femper jínconftans: com* sit:
imminttm:;** ab êi.Š
hofti* i^ntimtm f.mper cœlum tìlitcr fertur: -

iu generatio çftitin
cœlo,cuius plane tein Orientem , quoniam
///, ÉÉiiitpropteru??? {:; Quæ contra ordi taretrocedat, fueritô, in ea
alterum Š. í$ fertur ÄÈ
uaporibus Äìs; negtffl &|$itiEiqu
$uttaign0rum
$. ordi
erraticas i. Ę , quamdiu
“Isticulis; lter Comet on ferriin epicyclis, fed
, 1'im :-. î Κ poííet contra fignorú
g|£i 5£i,nifipropii ä ualde Planctæ retro
i. ÉÉÉ j
z|*undumor&; ue
orum habet Š fit planetarum,
M. )rdinemfign
p. I*mftfiexio& fus fî& inlatitudine:quo
„:»|*i;im concur multum ob l planetarum & fixa
j|j£ inradio Soli uminum obliquitaté,
: smus expreffe am reflexio is in aquæ urceum inci
$. i; ii$ refiexo.Natcaquæ u multum uariatur à loco
i. Tumimauarier ropinquo É; Accedit quòd come
$itinloco
Súfictas; Polo pä i paruo fpatio magna
$int,$tas inl6n
Polos,quoniã
gitu | ingunt auté àcilius &íe
fedincr' § Cometarum
*
ux Solis cùm fit remota
dun, &id -
4

generationé,quæ ab exigua §.
fuminum $ suute fit:fiicut & aft
iß ittnn^ »quàm Ę noâe quàm die uidétur:
-

Iucis, luxque <titĘlos


;Ęunie
$tationiquod A riftoteles dixit, uiß
æquinoâialem.Quinimò att c -

Auget„autem ££*'
Sic fide $it poteh
¥ir , ullum cometem
„;j|luftrantur; ßßunt,c£k*' I.
$* inerrantibus o&aui
» Cum aut orbi
orbis. - - -

iìmmateria°' offit Š derum § 5δ'§;$.


uidetur.
Iam erg
a lux cog''
trante:quo" Sed&ca!
Ę
Ę άŠ ôcet can- Ca*d
ΣΤma Š luminú ÄÉ; illius ignem tram-
atte -

conncf
;ìmidfieri'*
minus j; Ät Hoç*** ! jIsman cri queat,la&ea uiaeft.¤;
Supereft igitur ut §.
•αύu$ et, fidé facere pot
-

5et lucem;
nec mater?'"*. :-• »'ut tam diiu perfe
Perfeueret,& nó aiite feptimum dicy-

Íìng,illud ftellis δῆig; 2\ 2 finia


fît congrcgatio jiisincor"}
L 1 B. ] -

1 eft,quoniam quæ ù paruo lumine fiunt,non


ntur;quæ magnum häbent incrementum, nó
iter fiiiiri.Fiuiit enim à luce, & caufàm habét,
m,& lucis magnitudinem in aftris: quae omnia
abfolui necélfe eft. Fiunt auté multo frequen
leantur: & circa crepufcula, quia tunc hómi
»feruationum cupidi uigilant,noéte dormiüt,
ò poteft. Scd illuftres, iuxta medium noctis
res fit exilis,ut uifum eft, multis nebula uide- .
cnitus non uidét. Nec fi fiat, femper uidetur,
ùm aër tenuiflimus eft: ob id etiâ frequcntius
hyeme.Cùm ergo uidctur, tenué aetcm effe
l. ---'

sceffe eft:quapropter & omnia confequi necef


cnuitati aëris iuncta funt. Primùm igitur fùnt
aqua mouetur, quia tenuior terra eft: & terra
craflior.Et magis aqua mouetur aër, quia a
eft,& inter aëris partes tenuiffima, & in confti
um tenuior eft. Inde mors imbecillium qui nó
qui curis multis diftrahuntur , qui cibis delica
ntur, qui Veneri indulgent, quijs facilè ægro
nium inclinant,& partim dormiunt.Tales igi
ti fint Principes, niori aliquem eorum, in qué
magis conuenerint,plerunq; contingit. Succc
lerunq; etiam , quòd nimis tenuis áër non re
rcs,ex quibus fit pluuia: uenti quoq; ficcât mul
etiam & fterilitas aliquando fuccedit,fubtračtis
: lues,uel ob hoc, uel fi in regioné iam uiribus
inciderit.Cùm enim uel Principes,uel multimo
maduertunt in iliis proptcr nobilitatem : in his,
iltitudinem: & peftem appellant: in paucis auté
cum tamen neceffe fit,ob rationem diótam, in
ometae generatione multos tales, quales dixi
re. Fit ctiá inde,ut feditiones emergänt,& bella,
moribus in bilem , ob aëris tenuitátem: omne
tcnue,ficcum eft.Fiunt & pluuiæ quandoq;im
Ioniam acris tenuitas multos uapores gignit,in
liicic:indc craflefcente aëre rapitintur congrega
tos dies, fiuntq; nimbi: tuncq; ceflant, pcricula
yuoniam iam aërem ad naturaim reuerfüm fuiife
int ctiam imbrcs, ubi à Veneris radiis fiat come
um quifpiam qugret,undc uarius ille
-
motus;1S ht
4 L 1 B. I. C AP. I.
. . . 1 IB. I. c A p. 1. 5
finiatur:Cauß eß,quoniamquxiproi=*'* ““nitioncillorumtrium naturalium motuum , qui
animaducrtuntur:quae magiumhittr;*? 5$*fittnt,imagineminordinatiunius motus prç
poííuntceicriterfiiiti.Fiuitcnini igit $a-* Ê “tutiö&aiiafignificatacometes unicuique pro;
fitum,motum,&lucis magmtudincmini*3° Ę exipfius £aufisjendent. Atque dehis,do&rinâ à
ubi corperint,abfoluinecéíeeft.Fiuntafits*; ÉÉÉÉÉ¢it; in Commèntariis fùper Ptole *•

tius quàm uideantur:& circaci£pu'uli, sr*


nes harum obferuationum cupiiugant;■*** ïçã eft.Nunc üerò ipfius sympathie
*

die uideritatopoteft. Scdilútis, uitantia* (■; Š caufàs atq; modos perqui??- ffeciei pri
fiunt.Cumq;rèsfit $inttfcaufimatq;e£aum, feihpet effealit?.
tut;quidam penitusexilis,utuiimst misis'i!$ dimitiini, ínter coelum
i-^ -*-. r.!• : A § r-i
. - .•
- -

nonuidë:.\:£i:;££$° atq;affinitatis:obidigitur, - -

$tat, ipfì$oliquidcm cum aëre &his quæ a$


fedtantùm çùm aërtcnuiflimusetcj;istit*}**|;iis; i
:m*|ios, $ui$t:Lunae çum humidis omnibus gb ag!?;
v - -

jaetate,quàmhyeme.Cùm ergouiûç:
quid* immodice neceffe et quaprj;ci&•■&**j Š §*ibiis,cangris,lignis,atquc humoribus. Eft
artum quae tenuitatiaërisiunctafin: ?tmum gτ tt; C.
5. genusob confenfurii qualitatum, n9n fimplici
uenti: nam aquamouetur, quiutcnliorig:att &*1is; $us: omnia effet,fed quae fimilem habe£;£'°
||--|

b.„onfiratio
|
quiefcit,quiaάalior.Etmagisaqumo;*? I. 1°
Quatcnuior eft,&inter aëris pitis: nimis?*
-

ut
Ęqualitatesíim
L. mtilor&hiim; íuraiias áiétum eft,qu* iT duepr*"
idum.Nam cùm duo uerè funt contra „f, w
$a non f*'*'
•rymae
{.
tutionibus cum
exercentur, tenuiorcft.hic morsim…*'
quicutismiiiisi|iiuntur,£$°
t: É$scöfurgit:atficaloripfe
Ę; ŠĘ
tttx: nik; ab acti
gujî
35. f., et hum.
tioribus utuntur, qui Venefiindulgcat, qui fig: j?|sagitur, feúmimus.Etfiih patiente hg*'°
iti;e; tant,&adftnium inclinant,& parùm dormiunt.Ti; i$tulacöntrária paffio eius loco fuccedit; fed fo
r, tur cum multifint Principes, fiofiil,gemeorum,*
, tj; ueluti fi quis minus bene uideat , g
Qmniahæc magis conuêùsint pictunj;onting*$. Ęgt;£dfòlùm miiiíéêùíået,quo uidendi?
$iliofigitur cæcitas priuatio eft,nonaúdiit;
$.
ditficcitas plctunj, etiàiìì , quod uimis tenuisis;*'
$• •. "*?!í$$íitinihiîîïíôïöáíminus
tineat uaporcs,exquibus fit liuj;nantiquo;!**? Š 1nabent,nili qugg.
tum.()5 id ά ï Ęl , et $it,etfola priuatio. Sic quęfrigida fùnt folù
ùm
aljusgsneient:
LI ~tutut quæ mifiushuinida, vt miniti$ - ' 1 _.

pluniis.Inde lues,uelobhoc,ué inregion**"* t*; :lictum igitur &frigidum, funt priuationes , nof
exhauftuminciáérit.Cùm enimus Trinifc us*
-
.' -
-
- -
fiuntur,animaduertunt iniiiisproptcr nobilitatcm:" Š; igiturómmóåe;im
§. É smt&fjmpathiam hę
inter fe, talia funt fimilia,
Proptcrmiiiuiiici&;fimiydiftafi?
- - - Hi,?:■, ;
ôm
ztate;i - ininqua, ut h°
inde fòla fpecie,ueletiam pr9pinq Ëiitu -

connitient,cùm tamen necefîè fit,obfuton<* &;


Quacunq; cometxgeneratione multos tales c*
&: a ; *
t
;- Š $*&gumeqüo.
ÉÉÉÉ& à catuloHomo
fuper enim ab ęqui an
uentricu!um -
contet , * - o

mus,interire.Fit ctijinde,ut£ditiones emergi; ijitur.Tertium génus ßmpathis eft, qgo


mutatishumoribusinbiem, obststcii*;' " Isii,tuinsfibì procéìit. Sic homo pati?
o• - - - . -- - - -

snin ualde tenue,ficcum Äji**'


modicæ,quoniam actis tenuitas multos jggi
£ì;alętetur,&animapueri
Ê*immutatur.Etúceraunius, ab animaui;i:'}ú
folo £pi£° altc
terrae fupeiiicie.indcc;sfefcente aërea,£|$$$$$$$$ííí
*t:iil
ta perniultos dies, fiun;, nimbi: tunç$'%£;il $jitij,
* "'lt;utaliâs
* '

$. p. Štabilla
dixi
diximus.Hocautem
..... •*• manifcfti
m; cft
exemplo fumpto,no É -

$ometæ, quoniam;ima&cmadnitum teucrùm Ęj


íum
$$$ubitare. Qiiìtì, et éorum
-

quae?maxii'''
imnc
-

indicat.Fiüit etiamimbres, ubi à Vcncnsi* : γζ {'*dunt, undèí, utmulri( ob comct**


£s.Caeterumquijium qugct;undc uárisla-;
-
p-, û, *$,&inillius, etiamincogniti » jurc fit;
1u1 $% * •• • • . • ;*; A
L I B. I. C A P. I. l'.t
fentis fratris incommodis occultè afficitur, s*
:m patétibus gcniti fint.Quae enim apud nos s ,
ta üidentur,uinum tamen funtfubftãtia, nos ss.,
c fcnfu: adeò ut multi etiam à me admoniti, s...
mplis hanc unitatem, quæ cum loci diuifionc, se;
magna ditantia intclligere nequirent.Eadem s…
ticis filium & alumnum.Quintüm eft interim sj
ruiens,ut inter cor, reliquaj; membra:&in- S<;
aftra reliqua:uidcntur enim fimul affici, quo- S`
:cipiüt múximam fuarum uirium partem. Se- JI
t nutrimentum feu alimentum,&id quod nu S.
elibet planta,quod fibi conuenit,trahit: adeò si.
am ab amaritate purgent. Atq; hic confenfùs SJ
tatur in animalibus.Septimum eft caloris cu- J
uo conferuatur. Sic flammam,quamuis non J
ium in formam fle&ti uidemus ad partem ubi s.
atq; mirum in modum extendi ad illam.O&ta J.
ne confenfus cómunis,quo calor humido iun J.
ca trahit.Sic
,cùm fuccinä,fic
affricantur adamas,&gemmgple
panno,trahere É' Hæc J J
nnituntur rationi quòd quemadmodum in hu J
»re omnia fibi inuicem cónfentiunt,diucrfis ta …
is,ita in mundo. Anima, cœli rationem habet: -*.

uminis.Vt coelum cun&ta mutat, ita anima cor •


R·*

corde affe&to corpus patitur,ita luce mundus.


rebro patiente totum corpus afficitur,proptcr §.
n partés fingulas defertur à cercbro : ita mun -

Luna. Itaque fympathia conftat in mun


humano corpore, confenfusó, partium cft in
,aeris:cerebrum,elementi aquæ:iecur, terræ ui
embra generationis,lucis & luminis uicem ge
itcm melius fciripofíunt, quàm doceri: multo
is doceri, quàm fcribi. Sünt & quædam quae
n habere uidentur,& non habent: ut butyrum,
is, ouiq; cididum: hæc enim omnialiquoribus
taó;,forditiem omnem ad fe trahere uidentur,
mpathia: uerùm quia omnia haec uifcida fint, &
itur,ctiam talia manent: cùm igitur ob ca'9
mifceantur,quæcunque his adhèfèrint, rurfùs
lacitatem feparari ncqucunt,ob idq; j§ ù
rgant.Et maximè & celcritcr,cüm fordities fè
ipfam
- - L IB. I. C A P.
€ LIB. I. CAP, I
Sic frater ab$ntis fiatris incommoi* ;£T
| ɤgi, uiKiia,utmellis faccharij. Hc£ fiq*
;' Š çunurh quidem fo
$atioab ei$:in patétibusgcnti intQa^;* $$$ # inflaretin corpore,utau;£? & tribus
diremptaüidentur,iinumtimta-* £j
Eí ìgeps;cipietmundi & hugati corporis fi
f;icntcin hóc fenfù:adeò ut multiciniº §i uerò ob confenfumtggg; (euÉ
siì
non nifiexemplishinc unitatem qus&*j -
.
fi# generatione,unius finis caufa?
& prxícrtim magna ditantiâni:ig:i:;=** fibiconüeniunt:imò & plantarum, q%$
inutid: palmi
ÉÉÉÉÉÉɤ¤Q =*? jimis mafculis ac£emininis diëtum fuPra °'°*
„Ut
perans&inferuiens,utintcrco;;iti- ra;
ter folem,& aftrareiiqu:uidcn;:n
inuiifc* ç modus, quo animi ££ ßbi inuicem con
niam ab eo recipiút maximam ErimurTi;i?:|
'.
Š. illafympathia: atque ; iuera cft Ę;
xtumeftinteriiuttimentum ftuirº &d:! $i; Haec enim harmonia qu£ am,
tritur.Sicquælibet planta,quodiis* tit: ΣΚ &interipfâ coeleftia fydera.Sic £?
:\:£fi< f';? Ę uacüi di&a attraétio: in*9 É
ut lupinitetfamabamaritate?Igit uirk ofi* ittqurinm ; ntiae corporum. Communi $#,H:
1

maxime fpe&aturin animalibus.Scptim §n:ur,&; undo fünt,uelut & in uno corporc cuncta a
-

iufj; , adidquo conßruitur, $&íimrr;iº $inunum fineíTíîâumeftautefi de ho* aliâs,


-

uiuã: uiuentium informjmfict Iiitm**? rea ***iitutainditum etomnibus generalitcr;ut fîbiini


citalimenti,atq;mirum inodumcftni*Aur? ***iint,feu ob communem gênerationem; {eu ut
uumetitię;oi√iscómuniy*{£:i-:t , ttJmitiifimuletur.Haec omniafîquis optime perceP°
ûus kmaitcatrihit Scliccníiciº*
raeq;fcftucas,cumaffiicantur pingtu* [0kM'. H£ Ni$ ï i£;
rationcm ténebit £g;$
£tts $itiua,infympathia quadam .3{\ituta eft ; 9°''''
: -

oniniauni innitunturationi quòd$**' £%*


unt,**' tur ut COrporibu$ mortuorum multa aefumpferun**
mano corporeomnia fibiinuitem c01lt'
- „ .; I *** Uiui;
aifiron:**1$ aduérfirentur. Nam nihil c(t tam «oiitrarium;
- -

Tum
mcnex caülis,itainmundo.Anima; - -

$.
Similitudo.
corlucis acluminis.Vtcœlumdiniu*q;i;i;aii* Š.ΕΒm eft,uelmortuum,ucl
i;. ζTacendafunt hæc, quia nimis eft huc P; -
ftulj::fi
pus.Etuelut cordeaf:to corpus?i'*1 ¢ ŠŠides Ântipathiam h£££; -

Rurfiisutcercbropatient:totum®
Ęg:** Š.í marinus lepus contra pulmonej erfis,
fenfùm quiinpartésfingulisdcftru£
dus, ai;iaiii iiìus fimffi:*conti: 1 *£; ú i.É
uoeiííáíôémpla, äliapr£ 'jä
commune
us Imò Iocußarum genc*'
nequidemcumhomine £?cęÉ cú of£.[4 &
*°'';
do, uelutinhmnocoifoIe,&ik*præ :! Tt Omi Arif! defe
utrif;. Cot,actis:cercbrim,clem:* agri:* Galemi
}.;„;r::T£
mini:**: Êmpropriaaciiigulari.Vellemutij; Afí
§gí; Ęg; in clariííimis rebus tant* É } {lud,
cesgetit.Membra generationisJuds* "; ait:|$$g
runt Haec autem michusfür pofuit; quin.:;mq* 'ζ ingoniuntucra: Etfi uetafunt;% fi jú
ctiam mclius doceri, quám íibi. % .t3.:* ,ttfi $itGalenus, qui quòducta effentpg? uo -

fmpathiamhabcreiiiäentur,&nonh islauor* $.uámillorüignotauerit, At Peripatetig?* Š


-

creta,ßtigiis, oujcididum; hrccniret; 31:, *}{τα, $itgs quaeítíónes de calido, fiigido g?


\..

mixtaincöitaj,forditem omncm ,}$tit:i;i:* %nihilaiitem de Ariiis difficultätibu* atttjg,


nlm s
fednonfmpathia: ucrùmquia 3miiit:" 05 t:^ { Š -

dumcojuitur,etimtaiiiinmcn;* ;am ;"m: „tra eas diffimulantes cum fui*


ij°aiuratis,quis æqu9 Animo ferat*S° £, ua*
*
gj?
his sí
rem omniamificantur,quæcunque * ;to:
. “kindecum temetipfo çonfidcra$$ít
Proptcrtcnacitatemfepirarinejicum;' íiit:* umorcajút, qui cum 2,?*''*"\.
iorditie purgunt.Etmiim:&&kis* J% f^ - - 4
L 1 B. 1. C A P. I.
•» 'Ä id fatis bene multa fcire uideri uolue
caufàm huius rei dicam,cantharides maguo
urinâ, indicio eft quòd Hippocrates in afcite
tandam aquam:cum uerò nátura ulcerent,ut
mtis exterius , in quibus cutim exulcerare & -

re confilium eft, apparet, urinam ipfam mi- .


m exacuunt & irritant. At urina nullum mem
folet aut poteft, praeter ueficam: tum quia
ram trahãt, & fànguini immixta fit, & ueficæ
ruofà fit & abfque çarne. Quid igitur mirum
irides communi ratione qua omnia quæ uri
:, urinam cieant & agitent? alia communira
t & exulceret, quòd è numero fit efcharoti
camentorum? Et rurfus, quòd ab urinae acre
membrum tentari præter ueficam & penem -

is cantharidibus ftatim & folam afficiuéficam? $.


T.
on folùm epotae cantharides,fed etiam in ma .
*.
el capiti admotæ , id faciunt. Quafi fuperius
s.
mus,medicamenta omnia,prgfertim tenuium
r arteriarum & uenarum ora,quæ adfummam
tur, ingrcdicntia: cüm concäluerint, cadem
iterius affumpta. Ecce uides quomodo cx
rum unumquodque admiratione dignum non
nctis unum fiat, quod omnibus eít admira \.
Leporis uerò màrini fubftantia terrea eft&
ftc Galeno,tcnuis tamen atque calidior: quae
xcitet, Diofcoridc tcfte , atque exacuat, nec
;imè afficit mernbrum id quod tenuiflimo fan
:ur atque biliofiffimo : hoc autem, ut Galenus
pulmo.Immiffa enim repentè fànguinibilc, ut
iicenna teftatur , feruet fànguis ut in lebete iti
& in doliis muftum : quare ut disfrangat uas,
Nullum autetn aptius eft uas fia&turâ in toto
uàm uenalis arteria pulmonis, quae cùm fit te
pulfat,&fpiritum continet,& fànguinem cali
Hæc igitur cùm adeò manifefta fint, definant
ieptirc,quinos ideo folùm non probant, quòd
ab Ariftótele diflentiamus : putántque fe folùm
ites uideri deberc,quòd ÄÈÉ fe profi
m magnitituli illorum uecordiam obtcgant.
utem folùm,fi fieri poffct,illis, qui tamen í
ciflimi
g I. IB, 1. C AP, 1 4»
... . [lIB. I. c A P. I.
atquepertrita,neq;idátisbtnemiae** $int,imò uirunus aut duo, non fcripfiffe. Modò
thariles runt.Igitur ut cauíámhuiusrci dicam trir:i-;' Ę nonprobant,utper quos profecerint , his gra
exuitrit impetüciunturini, indicio et quòdH;:==* isiiÉ ,nccgebere uideatitur. In hos igitu£»
am.
da at adpurgandam aquam ciimtsfonr* $$uélaude magna dignum fcmper cxi
tmuit
in mediámôtis extcris,in quibuscraa* §Ă f. aliud feciflè,quàì quòd Ę:
ueficas excitare conflumeli,i;:;::,iftar** aíint î. tumbonis artibus luminis contulit) gc
rum inmodum exacuunt&imiiit.AtuIu-** Ę$. uerò minusin Galenum ueritat? •;
brumlrderefolet autpoteft,;r: utiir.** s£\onenim Ę Sedaudi quantum ;í.■ -

ibifoliimmoramtrahit,&á;uiam;ii'*
fùbftantianeruofìfit &abfqueänt. Qydgtrt* §¤î¤ÉÉÉÉÉÉÉ
Εsis; admirabile, licebit nobis & id É
eft, ficantharides communi ntm:;giomm ig-i? Il Š$i; utilitate humani generis, authoris q; gio
nam mouent, urinam cicant&gt;iu$tin \i:ii; É & deinceps, &afitca, &alibi gggj
tiones $&ζύιττύς** li:;ei Ę exßmpathia ánie££$ -

corum medicamentorum: Etrurìs,g****** Š £nera, Quot & alterius,eademj; f$; íí


dine nullum meminim tenari pr£*i£*? kitt ?ut iafinsfjmpathia efíe non poßit. Ora
poffit, epotiscantharidibusftatim&!ômâ:a ç$* runìficconferitieítiís dííèntieiitibusά*3t9*f
-

Scd dice§, nonfòlùm epotzcaniiindri:** É*^perfympathiâÄÄ. antipathiam fiunt, fed cg


**
nuretentrud capitiadmotx,idfidum. Qg ;* t, äj $$as, uelutde argiliâ atq;buty? dictum
non docuerimus,medicamenta omnis ;i;?r* istitis:fitéôéêëìíîïòóïe qüámin''
partium, perartcriarum&ueniftmoti$!** a:
cutim finiüntur, ingredientia:cum tollalucrint; æ ÉÉÉÉÉÉÉÉÉÉ.
To É um pcfibus:ut ininufiàionibus qua** u£

pofíe quae inteiius ìmpa. Et cuk*$**? ÉÉ is Ę uidetur Eadem Ę.q i -

multis, quorum unumquódqucadmrityn:igtt* *inciâ ííí , ab his quæ in calidilfima ÉÄ.$ orbi; diui/
eft,fimüliun&isummi fit, quod omniis citat? ssę dicojer quod Sol, Lufi£ m figu
T. biliffimum ? Leporis ucrömürini íbluit? ista?
I.
Tar*
otiuaις ἀ; eruntur. Cuius circulus,à uiuenti!'
crodens , tefte Galeno,tcnuistamcn di$"* digio;? É*dictus os
mio -

t;
eft. Extremæ autem quae iuxta po
cadut* -

ĘAtάicum,atque Anάarticum.Ea úerò quà*°* -

* cùm bilem excitct, Diofçoride tcft, at}!*


purget, maxime aiictmembrumjquoig'
ffimo* -iu

- ÉÉÉÉÉÉ; dicitur;rcii Waj


-

guiiie nutritur atqnebiliofiííimo:hocui:-'"' ge


ictatut,eftpulmö immiíìenimrcpcnte*$%j.inlé:t:*
§¤Κ adpolum duashabet $**' '*, I.
tùm
qttum,ac dimidiae fingulas, mcdiam * '.rufit
Aëtius&Aüicennatefiatur,fructánguis"" §í iyolo ad polum pariés fint c l**3j.
rtaigncm,&inibiismiim: quis ig* ? !: % fimul iunâae, paites Lxxxv i. fingulæ !£
neceffceft, Nullamantcm aptiuscitui; faä**? §¤ÉÉÉÉÉÉgus; Bsre.inhabit. 2;}
-

corpore, quàm ucnalisartcáptimonis; siraag*-Isto** partefi,


^latcreuides. Vérum ab
li Bote.
habit. *' +
nuijfima &pulfat,&fpiritumcóntinet,& fingit;**
dtfjg $tabil; At áliæ totidem;ut ííií, 47
-

diffimum. Hxcigturcum adeòmanifciafi'*'''' iii, ; Borealis fùprà & in- Äîa.habit: fi


aliquandoaÉAriftötele dilkntiamus;nonprobi$
garrire&ineptiréquinosidcofòlùm Ê cA §. ä'; tantundem Auftra- íú.inhab. 3 !
sticos £?* j¥$t; Quaeiibct c ZZTcjtia -

obidfàpientes uidcridcbcrc,quòd Ari! dium obttg* ttt \ Lxxxvi, quarum nu}'j'Éfais; - -

$eantur, cùm magnitituiiillorum ue?' ' Š fíìcet totius?'?jyel


iioiibusiunctas,licct zonas feu :;;
- - -

Ê, cr

Cupsicmautcmôùm,/ifisfipofi:; siu-; 5
L I B. I. C A P. I.
prima & quinta anguftae funt:& iuxta po
ius quafi fiditur, frigöréque & noétium im- .
udine torpent, ob id malè habitantur. Et
erfatio quiafi ferina eft: non tamen quòd non
rorfus itihabitabiles hæ regiones funt appel
tia feu media, maxima eft, atque multas ac
inet prouincias, & ipfà inhabitabilis, id eft,
ilis, propter calores immenfos , & inopiam
rugum. Mediae inter has , fecuirda & quar- *
bitantur generaliter, licet non ubique.Inno- s
es bencficio Hifpanorum, qui non folum ad
idam accefferunt,fed ctiam in ipfam habitabi
m , demumq; in inhabitabilem penetrarunt. *
noftrae temperatæ fuperior medietas (cuius s
s tres med;etates inteliigiuolo)in tres partes ,
am,quae quicquid eft ab oriente Auftrali com
ùs ad Borealem.Europam, quæ Borealem oc
em ample&titur.Et Africam, quafi frigoris ex- ;
Auftralem ambit occidentis,ut ita dicam,me
ii uerò extrema harum incolunt partium,qui
bilibus committuntur(non inter fe)atq; ipfàs
; , Barbari appellantur. Dicuntur autem Bar
feritatc, cùm multis Græcis atquc Italis fint ,
: ncc à cultu morum negle&o,cùm multæ de
»s nationes damnatæ fint: non ob ingcnium,
:runque maius eft: non ob afperitatcin , cùm
infuctiflimi ex his,ut Germani atque Galli:fed
te intelle&tam rem furere incipiant: & poft
int,eos fedare fit difficillimum:ob id facilè eft
m generi imponere, non quidem ob fimplici
perfuadeantur ab his quos cffe exiftimant a
i enim aduerfùs laqueós ruunt eorum, à qui
deceptos,in retia fuorü adulatorum incidít,
s fe transfodiunt.Caufa ucrò horum eft,uehe
utatio, quæ ob magnâ dierum cum no&tibus
atque uicifsitudinem contingit. Quòd fi aër
öß maris propinquitatem, uentos pluri
»s effe neceffe e(t, quibus magni animorum
taq; ut dificilius eft equum currétem, quàm
retinerc: ita difficilius Barbari ab irareuo
•crtatem ctiam magis amant, quia à qu£
ct
ro LIB. I. CA?, I L l B. I. C A P. I. II

Ę prima & quinasst*** ę; oftenduntur, ut illorum imperia


ios, ubimunùs quafifinitur, igit;*** Et;o&ltí ï I. jj etiamfeditiofi euadunt, Grae
mcnà longitudin€torcnt, òiìmis ra - i**itii & quimedias incolunt regiones, mitioreS
illorum coîuerito quafiffiniti non:z:** Ę & odia & iias gerunt in
habitentur,prorfùs fihabitábis; h.*'
::u- :ì;
diuturnior et gs diuturniores:ut egg9;g, in
junâae, Teftia£u media, miImi t* *** ÉÉ et cutícutius enim, etiam fi con$i$
magnas continet prouincus, & yjihir jí Ê omnes igitur gente§§§;
maiehubitabilis, propterçiis meis,*** É, sitbus nequeunt imperare. Et Gui apu
aquarum &fiugum. Mçirnicis, ki***
-
sgfçiplinas colunt & mores íhi autem pauciorS*
t*f ihn. ;....:
*.-..•*'

ta, oprmshabitanturgcnsjig*** io.: $uiis Sätha Anacha:fis, minim: Barbari contu!^°


ÉÉÉÉÉÉÉHir***i*imis igiííííííííí,
Ε Ę gnifùnt.
nimiis*, n. Nam mores, r;on regioncs, £° -
* .

mcdiam torridam acceífum::a-** diltinguunt. Qgamuis regigncs F% us


femAîm, istumjiniis-*** * ftamhosäutillos Filtu turgeic & irnp%$
Huius igiturnofir* tcmpcfitr iras**, Ę iis proprium eft,nunquäguele exiftimare
exemplo alias tres mcdictatcsin;:gis, a? (Tigere É citótum pænitere?offunt , £s? £?
diuiditur,Afiam,quae quicqui3«:;bít: ut* Ê Κ cft,quod temporum uicißitudo
prehendit ufq; jɤ Ę; £erc : fcilicet ut aureo feculo uiuatur.
cidentispartem ampleátur.EtAfiat, ç? Ia!tmt E inoribus. Siquidem omnes ho$ cc
pertem,qux Auftralemambit occidcniiit* §ĂŠ; effigiem. Et fponte c
Ę uerò extremaharuminºlur;ir>*
- - -
J?*? £tenijöáíôïôåéíapud
$it,uciidem
*. :n. *>
ia *
om"'*' ut omniafim,
móres:quoniam feneícuntomn£!"?
'ari quid bus inhabiùbibus committuntur ■'■"*.ut ait: *l ui /,.tb er*•
rium ha- inhabitabiles,Barbariappcllantur, Ę j*Attanis æternitatis,
-

iiaum eft. Dico £££,


f,
bari,noni fcritate, cùm multis G?áo dr a.: Ętias, genté, íi
iis,attes j'
irnpe
hominiores:ncciditumorum* d::;::? Ę n
iiiiŠ ¤É
Oriaan Š ipta ííbeát,
uc C

Inruintcrillosnitioncsdimmisit* $u$ e moriam Loco uero hofum aiia ! fiu


quodillis plerunquemaiuseft:n9nob ;;::::::* £ Š mitimare, montes montibus; Humina
-

multiim frigiiimieihis,utCanum'** Ε -gus, itii libris, alinâ;iis.Mors enim uniu$• "''* a!te
quoniamante intelle&am rem fürstriIdyiit;*; '! Eg$;
íuiíí*l § iiuiia olim auftraliparte fioruit, nunc fene£cit,£)^
1. -

quamexarferint,cosfciiieftdifici $?utrefcente lapidc exæquata: 353 Horet h9


5:)it; - - -

huichominum genetimponti;;no? qu;:m 05 Et $u; copia. Contrà Scotia , nj!° afpe£i9; &
u5 &; - - -

J.**^!?

tatem,fedfipéfiadeiniurabhisqu
miroç, íîïshquô rur**?l*i;i:iiì. „;ef:rtm* $$uogRofcam ref;iciat & altior fi; 6§ idqucc*
bus putant£ deceptos,inrctia É adii;;rº i. Š montes quogue habet rudcs ¤É
qi*obmagniiquºĘ
füisj;ipfiteiisfètànsfodiunt.Cauià;q?
mensicrismutatio, É ú, mittu$ , g$.
tijm j 1: $que Ę ndi £9;in; , nec futura íí conco^

diueritatem atqucuiáfiitudincmconti'* Qu iuf- $ę epeifpicuum cft:pam £ §iora


non inutetur ob maris propinquitutem'; iaro; £ $imiî, orea sg9ra reddút ro ' ; 61 ;£bos,
mos &talidos effe ÉÉ ííbusr::£*£| %tfj ę ageßës,nontains***$; È paf
motus fiunt.Itaq;ut difficijs£tequum di$$ | $ona, „ qualore mags uindiggt; úti
tubuhntem, retinere: ita diffidiis Bib*Ę . Ę ETętatamen
* - •-• • ut mirarl
'Ä.* ÄÈdixerit
****. ' _ ..„,.
antur. Etlibcrtatcmctiam magisauum*?"*";a i **tis,uíî effe ᾶ & É cx ade$
- - -
s non folùm circa mare,fed etiã fluuios,qua -

entos fpirare.Sed&ipfe fuas habet ratiohes.


fit humiidus, fi aër uentus effet , motus hu
dò autem plerunque ficcat. Deinde uicifsim
:i fuccedunt:& uigentibus uentis, pluuiæ cef
:fcenderit pluuia, ceffant uicifsim uenti. Suc
terræmotibus, & chafmati, & globis quibuf
Lunam apparent, & cùm obfcurantur exi
fieri non poifet,nifi uapor prgcederet,qui ftel ,
»rem occuparet, globosque illos cftingeret. *
mento eft terras iiftulofas,uelut Siciliâ,ucn
quafiquc perpctuis. Quòd fi à uaporibus fi
& ficcisfieri ncceffe eft:nam à frigidis & humi ;
Droculdubio. Itaque exiftimat uapores hos ca
delatos ad aëris fublimcm regionem(qug ut
altior eft, co purior &frigidiör)
rcfccti uer
m impetu,ficque uentum excitari.Qui ab ini
is riuuli primùm, atque ex his riui , indc flu
admodum inde fucceflu fit maior & amplior. §
n augeatur ab aliis,co cft ualidior,quo princi
lior Totus uerò maioris partis imipetum fe- s
etur uerò ad contrariam partem iilius à qua
læ facere folent:ob id etiam circulari quodam s.
i terra furgens refilità nubibus & ad nubcs:
em lineæ circularis ex pluribus rectis compo- `
dicit Auerroës, efl nubium motus , quæ cùm
litcr diflent,per circuli fit circunforentiam.Nó
à naturali aëris, tum propter multa, cum etiá
at ucntorum motus mille modis: naturalis au
femper ab orientein occidenté,ut in repenti
is ignibus apparct.A fole igitur, qui uapores
entüs:& ab illius immenfo çalorc, qui cofdem
tur. Ob id calidißimis & fiigidifsimis regio
cs uenti ac rariores, quàm à mediis. Verùm
ta funt, partim uera fünt, partim etiam non o
que non omnes uentos fieri à uaporibus cali
üt dixi, indicio primum eft illos abundare in
serpetuo:ncque ucrifimilc cft totum oceanum
n Angliam perueniant:præfertim quòd tráfeun
, hcbetamtür. Humectánt etiam atque refrige
:,acmagis quàm calidi calcfaciät, âtquc ficgct.
Alitcr
I. TTTCIII LIB. I. CA p.Τ. 1;
!estorum taw fiperpetuosuentos
vratiti, cùm tiiicimus non jiare
fòlùm dicimi:kia-*
:J-**
*-££*
$ci&jsi x:::::: omnes
sumo quifiliccm ufter, effe neceffe effet.
u£ntos, qualis eft Auft
-•-*,*.-
* • -..
-

» e ciuet

Ê £.-* aut marmor


'mtuento habent leue,facile agno
Nám cum aër fit humidus, fi:ru£tis;I:*|**fimdi $mhituram: quoniam quidam,imò plerique •
-

-- - •
- - - -

meâaret, modò iUttmpltfungi:itu '|*fgdifùnt &humidi,üt cùm Hafit, lapides illos made
Iuuia&tentificccduni&ugusta, #* t,& eti - - -

Quiaëreimaquae guttis afpergant. Sunt etiam uenti


i.
ìnt:& ubidefccnderit pluuia;;:ii:igia t: , . f. \ -

jsmexpurgant:fiäuajoribus effent , omnes


çïçmotus,&di** 5:1:a£rem • 9btenebraréntqus. Quòd uerò uentus
dam quicirca Lunam app;;cnt,&cui C:= *, generalirari
$ncraliratione gontingit, quia mouetur celerri - - - -

urfi:||: Idficiinonpoííct,ni£v£*?
árum jiendorem occuparet,gę. :t;
£j;
*}*.\i{. multaficcantitabäqua, quae ra idifsimo
-

ά $uamuistamen aqua ob craßitiem hæreat &


$itęgmentostiansit: έ' £tiam Ocy * Ventus uerò non póteft ob tenuitatem hær£££;
Équifquejejtts ©* tm:(,4; u$ & maio. reimpctum - t fertut q uam aqua. E c -
o w

unt,icalidis&ficcisfiéîinéccftctti-***'
*• S- •!•.
**iis tantum apoium, utroíés orbi replendo
.… ££*-...: - -

disi; pluiiaproculdubio Ia;titi** fíÉÉumeft. Nari; íííííííííííííí É ui


-

flos&ficco; dchrosadactisíinani** si, Dicen3


íim,quo33$imigitur, uentorum cffe duo genera. Pr9
dixi, quantoaltioret, copuro:&f5°
fústeriam cum impetu,ficjueucmtum* ©!-
ŠE$t; iuaporibusuaporum:&hic
fit,&uix unamueníüs
régioncm excę;
calidus cft
-

tio, utinaquis fiuíliprimum; atqueexhisfu* fa;minustamentalis uidetur, ob immixtum


ijîcieiisadmodùm inici<iiiT** Ε unde uentus, quanto frigidior & humidior, co
Sitamcn non augeaturabali$co elígilię $fpurior eß.E; cómmuncjquod ex fola acris ino
vukugt - ... *

ûna -.

niuions
piopropinquior. Totus lictómuio pits** .
.•I tAjt ΣĘ
aër ab aftrorum impetu; §; 1
άuiüit.'Möuetur uerò ad confifiumf** * v'timàqua Ę : uelut cum uiiga uibratur , & ftri
&iiditur,utpiirficerefòlento; dctiiigai** É C à Luna, ita aër ab aliis aftris, quafi pcr;
• .. "
Ę
motu,dumiitcIIa füigcns rc(|iti nubibus & ύζ ümuerò aër multo aquamaior fit,P';
quafiinjccicm incrägligcs pluribus Ita '1*}
ftr.Inditio,dicitAuerroës,eftnibi
ŠIteininí;tiam aftris moueatur. Mouetur autcm a!** . •• • •
um m0tuS '
» Äictaristº íj $ininferiorcm plerunque: indicióque eft ?'
1

£mpergqualitcrdillcnt,pcrdidit;& •
$'fiimmitatibustiiiîïëïãtiles fùnt,tum etiam'
veni, fithicmbtusinaturaliaeris, tum?toj: multis: $}as Š: fiatus uentorum hic ius;ateria? mouc
ob idquòdfiatuentorummotis íémodis: rr^'i*' $ij, alij re&è, ut natura fert omnium e9
-

,•• - •
tem aëris cft£mpcraboiicntc in occidentë,u:in/?
impeíuper fé mouentur. Siquidem? **''*
nis füblimibus ignibus apparctâ (0kgtf, §#*; $.'MI:$e (I) stuntur, nifi fint folida, ut caelim: gg! $
ûi

excitat, fituentis:&abillius ImmcnÊåø;:,£u*


ut moueãtur,ut mare.Indicio ctiam eft,qug
i"'''?us
»*

abfimit, finitur, Obid calidißimis & íigüíïimis!Vc/.f 1 $it,


«5*
v iu '*"*
itism
ics,fiante ucnto non premuntur,imò £*? an
-.
-

nisiîeiïorcs, simi* }tj;is eriguntur &fuftìeitur. Nubes etiam <*''"


- -

hxc qux diâafùnt,partimuerafing?*intum non°£* 1 *;us $ustaf, de£endunt, tum ob grauitatem ???
mnino.Namque non omnes uentos íiipofî*:! !
*_T - -
°,tumon; \

;;humili:* I;ij"'!uiadum rectâ feruntur, magis terræ ????


-

dis&ficqs, irdiii,indico primumflecfttotum


sit; octaut1. i:lo, fusla;
' \9nigitur uenti circulari moiù ferunt!;!'
Uali v.

marifermeperpetuo:ncqucicriiim jdun - -

' 1...1
δdt;- ! ::te.
$.§.$; difiîCùmuerò declinant,ut
praeftat deillorum
$
reliqua*
natura&
-

cau!'* diffe
-

tranfirc,utiìAìgiampcicniintpitfetm% í;. -

do,fùbpolis ficítantit. Humeiintciimaj: tj''"'conltat, illos undequaquc uenire,non **


antcgicge,acmagis quimaiiiaitfiui; i;u:£*
Ai;:
4
““Mos ueniunt cxmcridic,ucniunt cx olo an
- - - -

tar&ic9
-
: nam neque nofter Borealis ad æquino&ialem .
,fed ab immenfà Solis caliditate finitur. Potentior `
qui cx Auftro ad nos uenit, quàm apud illos no
as.lmpetus enim fit ex tribus caufis,& robur. Pri
magna uifurfum feruntur uapores, fi à uaporibus …
enfus.Secunda,cùm multus üentus in faucibus ali
etinetur,inde exit, tunc ualidior longè exit quàm Sc
tit:quod etiam aquis ipfis &ú commu- *•
unc cùm in Scotia cffem,adeò faeuiebatuentus, ut *
:ntes per locum qui Š minor erat,non *
is tranfire:cùm tamen & id ualidifsimi iuuenes,qua
iine propofito,experirentur.Cgterum, quanto uen
imior c{t initio, tanto ualidior. Ob id ualidißimi
s Boreas, Circius & Corus. Ob id etiam ferenißi `
ob nimiam frigiditatem,cùm debiles fuerint,humc ?
t.Nunquam autcm contrarij fimul perflant, quia *
uenti, generales motus funt aëris quidam,quafi ut 3: ,
:i. Idem autem in contraria fimul ferri non poteft. *
cin fint contrarij, & quot fintuenti,di&um éftin fé '
isper Ptolemæi libros de Aftrorum iudiciis com- sis
io. Verùm contrariorum uentorum natura ferme
eft , ut ctiam Eurus fit ferenus. Humidi ea ratione, **;
iia Cæcias: & Caecias humidus , ouia adeò ualidus ìs
s ferat, non adeò ualidus ut expellat. Qua ratione $
»!:nus. Siccus Corus,& oppofitus ei Eurus: fed in *•
» di&am caufam , Eurus humidus cft.Boreas autem *
lo, ob uchcmcntem frigiditatem nebulofi fünt.Grá
igidißimique Boreas , Circius atque Corus: ualidi s
iii fint& fiigidi, grandines generant. Sed & iidem si
tiones, turì etiam Aquilo. Nam & ipfe frigidus eft »
obuflus.Aeftuofi Aufter,Eurus, Phœnicius, propter *
:s unde ueniunt : quamobrem etiam nubcs addu *
alidiores autem funt otientalcs occidétalibus, quo '
ientales dum Solem fequuntur, illius habita ratio &
ty
us mouentur occidentalibus,ob ídque magis calét,
im cft etiam aliàs, oriens ipfum calidius éffe occi .
\
Driginem uentorum difficillimum eft fentire, tum !
initio fit exiguus , tum quia feratur è fublimiper
rfum, ut diétüm eft: ob id uerò origo quandoque
in montibus. Eft enim triplex, à fpecubus,ab exha
à uibrationc. Flat autcm quafi contraria ratione
tempo
• * u• i• v ru ■ . ■. * p.
14 — I 1 E. i. • • • - - -

a&io : mm nsque mole $iti;** Vernaliaequinoâio,Caecias:autumnali, Lybs:


peruenit, (èdabimmcnà Soiistitisi- t ••*. ÉÉÉ¢, Zephjrus:hyemali, fùbfolanus: Boreas,
ieto eft,quiexAuftoadfpsurft, °
fíerBoreis.lmpctus enim i;erträg;ci$
È £; • uere:Ecnephias, autumno. Ab aeftiuo
*|*ti,quifi $usxx fint.Etefi£ diebusx. Boreales hifunt
v .. - - ;0tts, ti- qui - - - .

Éóminugiìuiffimfturjujïg; magnos calores,íagimus


oriaturueníüs.Sccunia,&immi*? 3**tumadcfiáaíalorautem liquefcentibus niui
eo tempore A.
quibus itinetur,iniecit,tur: uji*$*j*$ui$ante,indemora,ut uapores eleuétur Diu f.

Ęquodcumqu;¥jíjatis; calor,nec materiâ deficit.Contrà% ;


heel Nuncàmin Scotia eitm *£* $***Borealesuenti, ixxdiebus ab hyemali folfti -

niiicurrentes perlocumquid;Ë=* Š iiidi, necperpetui, propter ca!oris imbecillita- -

pofíemus:fanfit:qm umcn&gt; tism! =. sigero uentorum&fifies,inccefîàriò ab aura & le- .


çï Ęqua uentum aër praecedit, & Š
fi
veiifti.'proximiărciiinitio,figu- *'; TA *°intermittatuicißimacrefiet, caufà eft plcrum-
}
t

aptiános forcas, Circ;s&Cor- $. 1ï*uporum, autlocorum anguftia. In mari au


mi, nifi Š Èg;ieritur, quafifemper, ôÉ¢oncußionem a -

diuerintNunquamiiitcm cort;iti"* Ê. … 'stimhis reliáis,deGtdifietra&ationis potit!* puo quafit^*


(ut diri uenti gencrilcsmotu;i'î.3$. “Omnis quxftio cirûåùòüerfatur. Hortim Prí rumgenera- !
;íïíïemin contifft* £. ΣŠdicitur, ieiúíiíutio, an in offtn*
Quiautem Ptolemrilbrosquot;**
âioi;stfintcontrari,& Š c,in aliquo autem
i; Altofum:ut- j^neaniiullum non.velutian
prorfùs;ut mira£f!'"'
Epicuraei, -

Videtur i
,,m m;;:. -.* i*m
mentario. Vcrùm contrariorum ucn'" £t km *°°mne:nam nec léges affirmafit omnia qg*'°
, * . . * - -

animi, çïçí,istumEufusf*£****
- -

i. 1 Š ueraéî§äïíôåior eft diffiçul


-

„l,;. pp.436tJ**|*'J0
- jjci-*- - - -

Lybs qui, Caecias:&C*ti* humilis,


-i.- -..:. ^..-.• • •
ri;'] j'*®inaliquo fic,in aliquo autem nô,adhucha
- - - - - -

utnubes£;at, non idcô uilidis etc; $? çm in quo fic,autnön.Non funt autcf' uer
,„„;., & Subfòl;nus, $ig; Corus,& 0?Ęā '- $Jìnullum&aliquid:uel omne,& aliquid nog;
nebulofi. fine, ob di$im caufàm, Eu;us £. iï j:it ζη opinionem: quoniam noltra {cicntia
Aigij % Aquilo obuchcmcntem ÉÉÉ, uctor ºfíít; $tratiäoriis conftat.Similiter&in$'££
> gran- dinof fii iííimiqusfore; Circiu$ Jf; $ 4$ *ntarde, an à mediocritempore aliquid pro
cnim cùnìfint&fiigidi, finisgt* .i;;** t*§%morte
„„ con$tiones,iieiiiiAgu$$.fe3:15 Ędolor. lentitutioììima,uelfùmma
Nam uidetur inquibiifiam extrem'"°
celeri?:
atque robuflus.Aeftuofi Außtr,£uras,?h*£. $im contrarium, útitute&mixtione»a''? • I

regiones undeueniunt: quimoSiT : ';ttbus £tificiofis.Intclligit autemhæc mens;$ ut pe menf*


cuit.calidiores autemfifitoiicntiks" Taetâ primis tincijiis,eo praeftantio;% t,
ΕΜn
Êáciem
niamorientales dum $olemfequintu{
-

j.fijshujti£? $.
II; qunnt
$ itis,uc fiii$,qujedam prgficißi po
- - - - * .: ^.. r. r. f

netardius mouentur occidcntulo'°''''?;>|*j, Ittmultorum intel!e£}us unus, *dem uidetur \.*

olienfimstetiam aliis, oriensiffim dìs :*'


{{&mtft.
§'0tum,dic i{totelis, gr*
¥ico Socratis&Platonis & Ariftotei*£'. - -

$ig;antorum
dente.
i tumdifficillimum
- -<"''' . IJ?i:
quia ftatur? |5r''
»

ittffi diuerforum $iuerfi,utcanis $$.


. - tttm - - £ , qu1a 1*

quiaabinitio fit exiguus ; tim$


- :ob iductöofi;? qu*$&iní sunus, autplures uniidem fünt.fufio
-* - * -
Q!!???
feqg*, • - •

Ęenimtriplex**?**"*?*
latione.iuibrari
obi ô Äaifis;&
finiti,immóntibus.Eßlatautcm ufiàntfiru?
$im $ub$non expræmißi$gt;
J*"mentüm
'. \u$tum efl
1

e ,nonaütem intclle&tus!
£\us uitium, £°
[e&tus -
, • -

atione,iuibratione, Flutauitm% i;^; $“ntPropter intclleâû.At uerò cùmintel íú


qui
xiomatibus, ut Græci dicunt , uelutin mathe
s uerò ex his quæ fenfu percipiuntur, ut in na- '
ontingit ob ea quae à fehfu accepta funt aliter -.

)omines aberrare.In quibufdam uerò fit impe …


eorum quæ funt ante mentem: mens autemi- > .
it, nec offufcatur,fed turbantur quae fùnt anteil
rò, ut in caligine atra Sol,mancã uidetur & læ s -.

m fit à funétione impedita.Eft etiam per fe per-^


:rna extrinfecus adtieniens. Quæ cùm quiâam s
uerint, falsò mortalem exiftimârunt. Res igitur ;
aufis primis , uelin uniuerfi ordine, ueliiina---
mente, uel in fimulacris, ut piótura, fculptura,**
riptura. Totigitur oportuit acccpiffe principias
ut mutationum,aut fcientiæ ipfarum.Nunc üe-*
de clementis dicamus. ss.
E M E N T A. C a pv t i i. $ ,

utem tria,perfpicuum eft:tcrram folidiffimam, si


m tenuiffimum,aquam inter haec mediam.Rur- $i
erra quidem immobilis, ut omnia circa illa mo- s;
& ad animalium commodum atque falutem,aer S.
rcumagitur. Indicio funt igneæ faces & iacula: 's:
ie tenuiflimus effet, & à áíôïé soiisi5 contra- s
iuram ageretur, perpetuò computruiffet.Indi- *
eft , putrefcere aétem ubicunq; non mouetur.*
cùm & ipfâ tenuis effet fubftantiae, motu indi- s
igida fit , & à Sole perpetuò incaleat: aliter c- *•
ceret.Sed cùm circumagi iuxta terram non po- s
è, quoniam clementum graue, ncc à cœlo nifi *
intiquatuor, & ob id taiito impetu rapta ob- s
as, flüxu & refluxu ftatis horis indiguit. Nam fi s
retur terrae,neceffe effet & circumämbire,quod *
m effet. Igitur integrum motum à fyderibus aër
a,medium: terra, nullü,& ob id femper quiefcit. s
maximus omnium eft,cùm fit tcnuiflimus,& fub
mentorum.Vt enim mundi fex elementü, ita ele
m terra & aqua. Quare ut liquida maiora funt fe
minima pars eius cuius eftfex: ita terra & aqua,
rs funt elementorum. Cæterum & ad id códucit
porü coeleftium,quorum uis&lux in aëre maxi
:fta fit.Terra uerò longé aqua maior eft, ut ani
fficiat:& quoniam aquæ fedes eft &immobilis.
- Aqua
r£ - —ITE-L u M r. 1• At, 3ut v L 1 I). I. V, f l'• I ■•

uiiim exatiomatibus,utGrrt dari :**


IIa*titię, tm cum
io&mótufitcrrae
proculEi; magnitudine
proprio-
proxi-
&uentis ag'*'*' ',
i.
-
iiitijs:ilususfocihisqurknüpti-* Ę Thilmtet relinqueret; cùm uel tam
1 .

*! mribus, contingtobca qu:iftri ;;;;::=* =:mutaiiis di&i. [t alfiduis iìiuriis eííe finat. Sup*
-

uimfint, Homiesabstiis inquii^* :*


mentum eorumqurfiimtim*mentum
Ê „omnia elementanatura igida:
f; noncftat, necoiíatur,íit fimu'* suiiiorum
-

Soitexpofitü diu; Ę
m: ipß uerò,utin caligincatri $imiráre* ¥itmtadiorum etiam, ob uaporc* & Š
ficiim dimitifiinâionem;itit; dum:* *uktur.Aquaqut olisrefiexioné, calidus iuxta°°*
fpicu&stemuertinfcUsaię* Qutg* quììáíôïí,&çíáíiore fublta''*
fioncognouerint,fìlsòmortitmatrii:i**{ktt,m!lint: exhalat, uapores& radiorumuices alter
cùm
fùnt î aufis primis, uelim unitiofi:*' ut, bidó;crteri
q;crteris elementisfiigidior exiftimatur , - - - - - - - -

mira,uelinmenf:,iiclinfimilit; t;iti; í.:| Elitsum0nfit.


Poufit.Scdaér naturafiigidiffimus eß, adeò utim
-
- -

uoce,atq;fcriptura, igituroforré* :;a *ΣΕg;$ ipsificiemotu cógelet. MMaior enim


autrcfum,autmutationum,autfictis páum \ ÈÉ
fiigiditas quàm aut tcrr£ ,quo- É 1

róprimùm declcmcntis diamus, sit,ob .


nos elt , quandoquefit,
ęÉ calidus
cüm l,
E L E M E N T A. c Apvt I! “altituilììmu ; ticio quòd etiam grauis
$$aremti; petìiaiumst? [ô: f*tiquimuacui s. Exiltimantur enim άres grauio***
-

aërem tenuiffimum,aquaminterit:m** *ā€ non quiaaérin illis, fcà quú multus


1-j quidem immobi; ut0mmiud ÉÉÉÉ;.
tnndiq; Ę. immineréfignificaty qu0 niam ae
cftuofis. Et ob
£xa animalium commodum atque!
$tatio:ęfto melie uaporibùs.Frigiditas autem tct
perpetuo gram-git. indido intigi:**
hmcimiletcniilimus clfct,&i aio: Sois?"
››
. Ę
Åt.Et ob id eti*
fiiminatufimsgs;etur; pcrpctuô computº *1*atii&eifim$.limifin£montes,ob
abet, & illifimilis J¥.Tcrraautg!
- denfita*$'": [té
cio&huiccft,putrefccreactcí ubicunt; non* „ „'°°'n aliis locis terrae fuperficiem mctallicis fca
tit,inali
Aquauerô cùm & ipfátenuis cηÎ$uii:;nº I°$tit; \ • -** -

* •

guit,cùmfiigidafit,&iSole ?<*£**'
nai:* &o
$impuram eííe,& mifius frigiâ5 uidcri. Aq!!* -

ni diam gi*tctiim*]
ètperfè, quoniam clementum
-
t#putreíííct.Scdcm
v
graue, ísti: 1$
-

figdoííí
£t quâ, & , omnium elemcntorum O -

“Suntenime! gida, calido autcm £ig;diffima '


&ob idtiito imf*"''et:.* (ati-
-

elementorum qualitates (ëìíîbiles,tu"* - - -

In É uigintiquatuor,
iiii;horisini;*' ? διΓι; tum ob id rc …

£; ët terfìs, fliixu&rcfiuxu1. effet&circum4° *' $tit,uttumàfubftantiapropria.


diri
Motusautcm
Š
rádiorum folariu „ uim hcbct*** *.
-

rcumagereturterrae,necc! Indtf-* alia(ut dixi)denfa, ut tcrrx eadem gr^^


Éí §£
eri
Aêr effet. IgiturintcgT?js
£;máximusomnium
tia,medium:terra,
mentorum tc É
- -

aderę.í $í
Íìlì,&obidkm'°¢
elt,cüm fittcntiiiiim*. *autrar É , eâdem leuillima: media igi£!"
ÉÉ■ tatem aquæ. Nec folùm
* . ■ hæc ûifte »

elementorum.V uali :
ce, &fexmi fa&aqua. çiiiguj. 5°* lirkcuna entis, fed & in partibus: S'''' autem
- -

ìima E.É jùius effër:ita** *I$tm:ali. Ε? orientc in occi


Et orú É Cristi**'?j *m,uel ab A mlàtitudiaetas à septentrio*°
un et}j.v*. i n. - - \ e- -
1m
-

#
malib ÉTÉructô]onge
-
ì&lrin*
ctlelium,quorumagam?' et, u** jutusfub ûäïíôïòAliæ
$one$ima: æthereaéí, fecúndu'£*?
denfiorinimo ***** Mmum -rei
-,-,,va cu
al! siiiicit:&quonimajus* 3-ii &imm'] diti; steri§&ύ lut&i §¥erra. μ.ι 4*°
- A'II
- ,aqua ά
$uclutfpongia ell,a Ę
plena.lt* {dehilciU*
;j ha*
P b aqua
•*, .,

regatur,uelut & in fpongia aquaperfiifâ, Sola _


, à Sole ficcata uidetuir.Ob id in regionibus quæ JI
funt,humus tota humida eft, moiites$ ipfifonj -

;ue fcatent: nam terra fponte aqua combibita T


io certo eft, quòd ubi defoderis paulò profun- s
irit aqua: inde quanto plus procederis, fpecus, jº
: aquâ. In quibüfdam autemi locis, uelut uenæ,
aquam per terræ uifcera deferentes.Ob id nun-`
icit aqua:& maria circumquaq; & terram habita- …
, necefle cft: nam cùm æqualiter terra non pro
altiore loco fieri nó poteft ut aqua fit,ciim ad in
feratur: nec in humiiioribus locis decffe poteft, ° .
ligatur: igitur perpetuò erit fuitque arida ha- js
& mare, lacus, paludes, & ftagni. Inundatio- *s
ir caufà, ex his manifeita eft: calor in ui:ceribus …
am exprimit minorum autem, terræmotus plu- J
luæ, ac iimilia. Cùm ergo terra ubique promi- *
ullus fit locus notatu dignus profundior, erit
aqua in imo & centro terræ : nec erit, ut dicunt, `
ernatansq; terræ : non enim ob id fupernatat,
:ombibatür à terra, fed ob id quòd amplius in
:&ta contineri non poteft. Terra uerò foiidita
igiditate aquam confcruat, ne putrefcat aut re
Solis calore : aqua autem fubftantia fua terram
ne difïecetur.Hæc igitur ueriora funt proculdu
quae £ripfit Ariftoieies de caufà loci aquae. Ex `
metaliorum generationes , quæ nondum in lu
runt, ficut nc juc iila quæ in uafta aëris regione *•.

ur , quæ magna funt & multa & sed


mirabilia. …

& boües agünt nofiras pompas, nefciétes quid


& quæ ibi funt, nos agentes , uoluptatem ca
elcmentis autem grauioribus quæ ad modum
orporis hanc fphæram conftituunt, ut lapides
n loco, aiia ut cartilagines , & uenæ intus ac ex
:t flumina: & nih:l cit piane ficcum , fed ubique
i immixta.Et ut diucr{fùcci in homine,nec uni
rus fanguis,ita & in penctralibus terræ,nec to- S
fcd aqueus humor : unde diuitiæ illae Plutonicæ
iibus terræ reconditæ. Succi quidem metallici
mirabilia quæ ætas aliqua ex parte reuelabit, fcd
ifos.ncq; cnim altius penctrarc in terræ ej;
CCI,
*.*
l I f. I. U A F. IV L I n. I. V. a I'. 1 1.
aqua congregitur,uclur&inffogi* •r$i :Quofit,uthorum elementorum nihilprorfus fit fyn
fùpcrficiesi Soltfttiauid: II Cbiri; ¤¤otnmiitius defodiendo procefîèris, eo magis
fùb Forcafùnthumustorahumdicit ; siimoicmimmixtuminuenie$. Cum ergo cor?oru
- rumpartcsnuiirina£rependeant,& qüçin fu?sr
tibus ubiquefattmt:nim tcT; ffOTt ru;
eft. Inddoccttoeft,quòius di$tit $unt matzfeníü deprehendantur,& profundio
i dus, faturtaqua:inde quiniofls foç Ę msgisiiqucthorum elementorum nullam par
implcnturaquiIn quibiidimittit, 10(5,1:
-

** £n jam sitis autem fublimioremregoaem


fùit fiiiujagumpcrtcTruKfit: ένι: *** sic haudimpoßibile.
quam deficitaqui&miracftufquc &itiº tT ccmtacíliximus,omniaftigidatantum'*
bicmefie,ncctliectnmc mstit* *it :igitatem cííe aliquid, fed tantùm caloris Fri
-

mina initiorclo oftinöroti rat:itct. *skuindigentiam. Quo fit, ut illum à fyderibus


feriora deftratur:necinhumioi√ ΣΕ accontrahit.Neq; dum incalefcunt, c9$;
cum bicoligitur: igtur pc;:uotrtfit: * E. Šincontrariam nutentur qualitatet, $
bitabilis, & inire, licus, piijcs, &lt;piit* ï; & liquidiflima: quod eflenq; pof
num igitur caufâ, ex hisiiiinf:itact:**** Ê i,itafiigoris naturaeilet particeps. Verum ontam Elementorut*
tertz aquam exprimt minorum autcm ** '* uconcretaéîenon pote.t,utferuida: qu propria d. je• • •

uixjaiidur, $imilii, Cinicrgo:tri-* j siipropria :fed neq;i, humida e(t pro?{'°* rcnti4•
neat, nec ullis lit locusrotatuêgruifivº tisti;"*icituficcafit,áértalis non uere fit, fcd Ììquìdus.
&ubiqucaquiinimo&ccntio:ct:f***' lum;Guilitatemties iiierentiae fumantur *$*.
leuior fùpernatansjtcrr:non cnim% Hse I&;$,fitcumfeuconcretum terra, & liquidiiiim'''''
cymtota combibatiiriteria,fcdob dúo***jî in mixtis eadem
teiialiticá contncfinon po:cft Iftis'? âÄmixtum,aâufiigidum
fui$
eft, fino fit anim
:
fe enim Ë liquidum e{t,aut liquidius,ayt
tefia&frigiditate aquam confcfuit ^* ££ rcmedium.Siquidem utam*? ii
foluaturi $o;sciiorc:ajuaautcm istin**** *is;
$&&£q;
inter
continet,nedificcetur.Hxcgturusrogi; tot:m igttifieii:,í&íú. Nam oftcndi*'* Mietum m*!*
* - .

- -
-

- w
- -

tum clemétain aixtis eííe,ob ;auere nulium {^' ]um aqu4 li2
- - -

bio, quim qtrf IpfitAriioiccs decauílod l.


°i ualicuiä efíe poteft, quamuis fpccie q''*'°''' quidia.
his fiint metalloruiii generationes, quae no* **uiiguidius ? ÉÉ Ä qui*
- -

poteft, q
ccmticnerunt,ficuticjuei'lagurinuitu* j$;iis;igituritafchafft;
£ontincntur, quæ magna funt &multa&mti* j$ liiuducrò nünc docere δρόrtét,potcft^*
: tum ;
Nulli nisi,
ficut equi&boiesagitnolituspompas, n:c< i$;ut itidicunturieq; pipercalidum, °°° §.
-

agant:ita& quæ ibiint, nos agcntcs, tou;*' *§ium.Nam deficco autíiuimido , cum R°° fint ££; «a ,
: ^m pfin.Eôïéïibus qu** e. Aqm 5. in £lemcntis,nihilforfan prohibet.Sed ut dixi; '; j,, aut fr**i'
*am humani corporis hunc phrium contium***] $io:Štaliamixtaefte póflunt. Si ig'''' P'P°' ium.
.iud fint offium óco, aiiatt &itilgines, &ucir** j*iscalidum,íüìïëïãïquid. Gga**?'*
tri, ficctiiumina:& nihiciplaneticam, £gt;* Ε Poteftate prior fit, elt cnim poteitate tale, |
-
-

terrçiministititductificainbonus** 'iodte ?um tale elt, erit aliquaqualitas Pr9* cali prima»
uerfüs füccus fàngus,ita& in pcnctralibus tcrtr.n:* Ęgnatdi&o. Praeterea, fififa&u alijuid aut
tusaqua,fcdaqucushumor;inde diuitiae illae Plutº** ; Éçfenfisííííííííííííendit: äut £ig;$;
mc:it
in penetralibus terrae reconditae. Succiquidcm m*
atq;alis mirabilia quae aetas aliqua cxpuis*uelib££ f;t; 5 ί

ÄÈÉ9;&exfiiglotaiiquam Ptg}? Ę
“utildem etiam íenfus ipfe oßêndit: nam ! j iri
*tat;non calorem iac6ftatim , fc pag*; ;ì
nohuniueifos,ncq;cnimaltiuspcnctisin** t. -
Eo '• ■• ,,

primùm linguam fentiet,deinde & illo calorem deprehei ' !


äet. Conftätigitur, quòd quemadmodum ex mótuign°$
è lapidibus excutitur, ita ex acumine piperis calor cxät*s
tur.-Et ut in fenforio ipfo , ita in uentricuio & iecore, asse
£j£; Qüo fit, ut hæcnon fit prima qualit **
in eo, fed aliud quippiam. Verùm qualitaíis nomien ii**
diderunt ob nominum penuriam, cum nulio paétotalis;
nominain tam differentibus rebus eis conueniant. Pra*
prium enim
tur.Atque o
É qualitatum eft, ut ex his aliæ ori $is;
id nomen ipfùm meruerunt, uelut &in q
litatibüs externis atque äétiuis, cuiufmodiignis eftcalosis
Ille enim prius calefacit, inde urit, non autem quia ur*s
excalefacit. Hunc igitur errorem adeò inueteratüm,fci*s.
quàm difficile fit e mente hominum excutere,& maxim *s
mercenariorum,quibus Ariftotelis nomen,ne doctrinar…
dicam,ac Galeni,uiâum ac ftipendia fuggerunt. Cùmtis
men qui caprincipia fequuntur,in difficillimas qugftiont :
incidánt,à quibus nullo modo fe poffunt explicare:idc
melius eft ueritaté,quamuis ferò,tandem amplecti,quäts
nunquam.Sunt igitur poteftate mixtacalida É; S.

aliam habent priorem qualitatem, cuius perceptione ut s.


à natura, uel fenfu,calor aut frigus ingeritur córporibus
noftris.Atq; ut in his quæ aétu fùnt,primae qualitates cztt
rarum caufæ funt: ita etiam in his qüae potéftate taliafin
uires fecundæ, quoniam aétui funt propiores, primarum s.
qualitatum in corporibus noftris cäufëfunt. Non igitur &
tale eft calidum aut frigidum poteftate fubftantiae, fed ob*,
aliam qualitatem annexam. 1icebit igitur his fuppofitis
multorum quæ obfcuriffima funt,ratiónem inftituere. s.
Contingünt igitur ex frigore multa, uelut etiam cx ca-^
lore.Atq; in primis,in animantium externis partibus qua- s
fi morbtis quidam, & uitalis caloris extin&tio. Ex his ue- •
1ut fenium:fenium enim caloris diminutio, unde & cani
ties:canefcunt ergo apud Finlandos,Lappios, ac contcr
minas regiones, corui, pafferes,lupi , ac magis omnibus
urfi, reliquâq; animantia. Alia autem non uiuiunt,utafini,
muli,leones,eiephantes, cameli,fimiae. Quæcunq; enim
calore exiguo praedita fünt , ob uehemens frigus extin
guuntur, üt afini. Quæ uerò calore uehementi indiguc
Íunt,ut leoncs,ob id pereunt,quòd nunquam eo fruicon
tingat. Vidcmus cnim cancs etiam media æftatc Solis ra
diis
2i
» - IIB. I. CAf. II , L 1 B. I. C A P. I I.
rimùm íngumfnictioni:&id* Éɤpsit,quodquandoq; indigeantuchemêtiore
áet.Conflitigitur,quòd quem mira*j*r*ti0bideiiam corporahominum & mulierú , prae Homine, in re
£i &lapidibuscútitur iucritum :****j£;ituaNimâperpetuo&immenfo frigore, anima- gionibus frig|;
* tur. Etutinfenfòfioipfo,itain:mtc***j;;i;indtur. Aiiimi quoq; timidi, tum ob corporu? âu qualet. .
£
:i
tcrisque partius. Qioi,utirt*f*i/item,tum quiajleriq;inermes, tumfp6te,quia
in eo,fed aliud quippiam. Vtrum quu* *fifigorefipetitut.Eadé caufâprolificagens eft ad
- didcruntob nominim ptmmim,&in****iimhocidemproportionéin animálibus refpö
nominaintam difticnibusßschw*°. £gtniííimiíeíïíôáííima, uelut lepor£*
prium enimprimarumquilum: tuis;sa vi$umtetiâpulchraemulieres,quòdfrigus &andi
tut.Atque ?idnomcnipfimmsritu;**j$it:&cutisténuis&exercitatio,ruborcm perfaepe
litatibüserternisa:qu:atiuis, quumotigis* Cimueròcorpora earum parua fint,etiá formo
Ille cnimprusalefit,indeuft,nºn* Ętiatur& fùnt. Videntur Š; :uelut in pueris»
excalefìcit. HuncgturcToIcmadcom**ji* moculus ea comple&itur,acmelius agn9 çit.M1
quimiiieiiteicntehominimciai***1* minimustaliuiûétúmamus aüté eos $°°
merccnariorum,quibusAfiiioici; fonti**1**mur. Sunt etiam re ipfà pulchriora corpora» -

dicam,ac Galcni;uiduma: flipcndi.igæº 3° utinomnibus etiáaliis)náturáin minimis diligen- \


menquicaprindpiafequuntuT iftimº 15* fortioné partium ferüet.Et fi aberrauerit aliquati 1.
incidimt,ijiiibusnullomodo
melius fefolium; £j Ętuitatém
eftucritaté,quamuisfcrotandcm*í Gręúícile
ijuo cafùcalornatiuus deprehenda'"''
fiigus cæli fup£;' erit, -

nunquam $untprioremquiii;;m,
aliimhabcnt gtiitpoit hicmtudiui$1**moinoinaiieiiîïîëüíûrmedioçritat§';?
& £j itrmon noiint.Fiuntά;corpora grandia & enormia: An* -

ánitura,uel£ni,aloiautfgus Ingtt-*' 1*$;iudicesplufjuäfoites,& crudeles, feu ob fero


nolitis.Atq;utinhisquradufiint££j? $$iobtiáíôïíïìÜôïÀíimalia ®°“
rarum ciii;i;fačtaminhisgirf* 1** impatûíôççipuè, maximè ocu
iiiesię, joimaduifinif'f*? funt. \ 1° Š
emqu
etiá Šíúr:&ideo Êïes etiam anim*
v Putt$.
qualitatumin corporibus noftris çiui$!*'] tu; acgrporeprzcifi,cömoriun
- a- - -

tälecticalidumaitfiigidumpotcftiiefu$int;* $&ά Crj


riftx quoq; gallorum
-
eadé rat10nC;
$d hae
-

aiïïm, ficc** gtf** 1**toliaiìÝëáíäçìÜantur, quò


multorumqux obfainiiimafintfton* **J §*fitimreijìîãîäè,íim etiá exan£%;
'**, contingiiifigures figoremuitj §uerò huiús ÄÄÈ „digitijfet?
lore.Atq;iiiprimiis,inanimántium exteri; fi, i. :||j$$et9humido gelu,ftatim ita adhærét,utn
fimorbis quidam, &uitalis caloris extin
[] : &
-
È
1 (£^
-. .-*
Šii diuellinéqueant.Obiáetiá equifon£ -

imponant.Pili etiâ at^'trmal1ui


-

lutfenium ienium enim glofisfimi#''. unus •* ęmiifiant,ut oriequorúim


ties:caneíiintergo apudFinlandos,l£?"'
'.
:■;.'! & $§*meraliter ἐὰe;q; £;
, armig!S0I**"
.-* -
-

minas regiones,
-

Š. no »
1:3-- $Jnde
maaduehuntur.Ipfà quoquepretiofiffim?
pelles ex his regionibus animaliauor?2.3.
-

- -

* urfi, reliquâq; animantia. Aliaautcm, g1


Cotuíí
* muli,leoiiesjelephantes, cameli „fimir. Qu£cum"!
ro - - - ous tit* I § “tum ob calorem intùs c6a&üm, eum ob imo?'
-

calore cxiguo praedita fünt; obuehcmens ent]


ffg"'''
'tT , L. 1°
indig* 1 * um"9ongelantur autem &fiumina& lacus & ma** s
guuntur,itaiiii.
* Quae
Qu
- -

uerò caloit
runt,ut leones,ob id pereunt,quòd m
a

urhem'%j
unquam col*sæ ' ju*
%ndera dum ÉÉÉ ut peruia fintiter agentib9 fo
tingat. Videmus enim cancs etiammcdiaali-* s-j litf*
Nuda quxq;fitineant pièes uerò fùb tam d°'* £$
gati:
tisfifioçôïìïíïéreant. 1;g**
b 3
***%
L I B. I. C A P. I I.
igore ficcata,uelut & fàl, dum ardent terreo &
n aerem repentè conuerfo ( gelu enlm terreum ;
ìnt,& maximum fonum reddunt. Vt apud nos ...
des & iuniperiramuli. Omnia uerò uafa inftru-_
e.Ę , faxa quoq; s I.
sus ac campis fponte franguntur.Cótingit enim s. -
& conftrictis à machinis:frigus autem ùehemés s.
humido interiore confringit. Breuiora enim …
r quae ficcata funt.Idautem præcipuè, ubi borea II
flant,& poft pluuias.Ciaui quoq;feris aut parie- S.3.
xi,per fe cxcidunt, contra&tis pârtibus hinc inde s.
ribus,ut foramina dilatentur. Lupiuerò & fcrae, ,
n faeuam,gentemque imbellem inuadunt agmi- .
;uriola & homines ac pucros,mulieresά; rapiunt -…
ant.Intcr tot autem immenfi frigoris incommo I
hæc cómoda fentiunt.Pifces,fex menfibus abfq; :
tes feruantur:carnes, toto menfe. Semina,ma- J ;
ufura redduntur,cócalefacto ob niues folo. Ipfi
unt aduerfus tyrãnos nö folùm paupertate ipfa,
iocorum difficultatibus.Calor áutém non pro- ;
:lementorum,fed uis quaedam(ut dixi) cœleftis, I
adeò noxius,fed falütaris,nifi quatenus mifce- -

ti.Siccitas enim,fjualoris mater eft. Squalcnt


ortalia,& fàxa ipfa cancfcunt, ipfo nominchgrri -

magis reipfâ efffqualor.Senectus nó mala cffet,


cni non in fe continerct:cxedit,rumpit,corrum- „
pat,uitiat,mutatj; in deterius omniáfqualor.Ab
redemptio;contra illum nulla defenfio. Exacuit
n uenefia ficcitas,fed ferpentes ipfos non iuuat.
ü{;ila reddit,fed neq; pulchra,nej; fœcunda.Ca
rò fi humido iügatur,omnia auget, fœcundat &
oium uerò denigrat corpora. Sèd de his alias di
RAE G E NER A E T N A T V R A.
C A P v T I I 1.

in Iazyge Metanaftc terra nigra, bituminis &


trolei particeps, ceræ lentorc & ufu non abfimi
nam ut candela ardet:cam uidimus apud Archi
m legatum Pannoniæ regis. Sed hæc olim mihi
iis qui ea quæ de lapide acterra Scotica {cribc- ,
uiderint,admirationc digna dici poterunt; at cü `
ipfum `
-.
L IB. I. C A 1*. 1 1 1 1.
2? L IB. I. CA P. II.
nlijitmcidclxinflarardcreuiderimus, ceffat ad
fiondesfgoreficcata,uelut &fil, dimifl:r:* “intttParhacuma& Chile ualles, iuxta ciuitatem Terra qua ß
aquco,inäercmrcpent: contcfolgtiiamtr "9;dditalis Indix,ferunt maizum: cümq; nunquâ ne aquaferti• ; .

clt) crepant,&maximumfonum rcddunt \::;c Aliquaplanitiemiilamirriget , prouenit tam£n, lu efi.


lauri fohdts&imper famuli. Omniuutrìtit. *oi*hic iteikosiô profundos faciút,
mcntique lapidca,fi:tiiia,uitrcs,f:ir:i;ria ius £mitiagranamaizi componunt,&ita ferunt,eoq;
inmontibusiccampis jontcfiingunt IG; **iittantaueròeft côpiafàrdarum, ut fufficiât
cis quod&conltiiiiisimaámi;£gis Irri: *m&ftoiendaculo;ęutem fráa, ut humi
concretohumido interiore confirmgt. fftrtt ttccesfemen:ipfauerò terra,humido pin
tcdiunturquzficcatafùnt.Idautcmjtrgutii; Éiiii $°fi;i tacit,atq;itanütritur. Cumq; aliurgit fgs
lcstcntifìmt ,&poft pluuia s.Ciit iquo$$ it;
erfécidiunt, contraä j*urf cmper pròpex 1 1. horas extehduntùr, alit
tibus infirip
proximioribus,utfùraminudiii
- - -
tentur. luyiugot*» Etut
is piitbti i; urm
-

ita producuntfemen:arbores autem qu£ co


obfimcm Ę imbricmiiiir;
- - - •
$. *0$undat,uixfcrre potcft. Extendérciicet
*. . - -

|
natimtuguriola&homines aspicios milliciterfí. “tumad fimum aliasq;herbas, tum fru&us in ar*
ac dcuoìnt.Intcrtotautemiiimcnfifignis;<|;*iti«, ;Contingitetiam fzje, ut terra ob calorcm arida
fi;. pinguis achumida, excocto intu* papam /?gu ci*
entiun t Piícs,fcimtt Aufet, lutoiniiio
.

di,paucahrcc ómodaf i* humore


fìereccntes;eruantur:carnes, totomcnk. Stm-' cris gen In Collaauté regione Peru; Pa?** „.
gnacumufiira redduntur,cócilcfìcio obmur** 'gnus quoÉ pane utuntur, gigniturô in v$*
%
tutoresfintaduerfùs fyrinosnófolum paupttr* qno$a Proujitfapiêter ubiq;:ficcaiitur,uocantur
jb$ui difùn t diuite s häcfo la
,„.. fedetismlocorumdificultatibus.Calor aiitcm* $io$i deducebant. Fert tamen, ut dicùnt, ra merce , quam !”
priuseftclementorum,ßduisqurda,nifiq m,utdimj*
öbidnonadeonoxius,fedfiiitaris uiistºlâ $umargemoni fimilem: forma efk caftanca-»
cdtas enim fjualorismatcrct *? j$ gituri, co&a,uel(ut dixi)infar
iiuiOt om*n .…;..._ . inam!° - - - - -

turfccitati.Si
cunâa mortalia,&fìxaipfi cinckunt,iplosæ;•; çù! $uistii apuü alias gétes eiufté Cherfoneßi,
*colastrę Quiti. Quælitum ucro fae
a -
-

biis £imagisrepficiijuior.Scntauinof* Ę;tt,(ut *£<ftaaptior fitbüicreiùélilli. Atquc!” maluat maxi*


*a

fifjualoremjnoniâ fecontineret creditnm?** *u; '**gcba, àut glis, aut arena, aut mons..S'j.
- - - -

|
pit,ôcturpatuitiat mutatjindctcriiisonmi-Â + Ε; quædam montibus perpetuis premi, ;
ipfonullircdcmptio,comiiaiiumnulhd:i si-'* Š
ferpentumuenci aficcitas,fcdfèrpente
Omniapiililareddit,fed nec puiantjf;*;
s
?9*£?
lidum mérófihumido iigatur,omniaa!£*; i;e
perficit,foiiimuerò dcngratcorpora. Séd dehisii
itit Js Andes , quilongißimi à septentrionc !

*ku$uta
4,
*quod
";$tuntur.§iiiiiiitei&Tìùs &um fuo Anti
* Armeniam &C, padociam, & his long££*
§ά ait: à mari derSlicta:
moilc eft fecum trahit. In Peruautem f°
|
ctumcft. }, $ui! Occidentem rcfpicit , argcnto auIo qu£

TÉRA £ G E N E R A E r NA f"** ù
-
-

cA p w r I I !. ... ! -
ºrientalior pars minim&caufà eft, aquæ nat ****
sr in IazygeMetana fteter ia itumn!
nigra, 5 bit. I**I;.jsse , Parte illa conchas facit, qua: marga;i;**
ccrael cntoic &uu*! 'utictant ale Beguaquam.Atmatis diucrfitas ií
**orie
pctro| cipaii iccps, *tu
-

iis;namitandélaardet:cam ui$% m.í ἀinus Ę & diftafitiam àterra sít enim 9$ a ibi
tumquaePannon s, $a!Hs;
irregiactç Ę l-; £icij $uum autem liberius. Haec ζ
nuncalmlega
propu iisqiiica de lapide Scotici Ę * Facit etiamal iquid uentorum ratio*
]
us,non uiderint,admiratioiicdignadio pe= i *usio°'°co diâurifumus.
*
plum
b 4 Tcrr¢
item fœcunditas alibi generaliter defcriptaeft:s.
propriè atque diftin&è. Pinguem enim ut di-J
iruulam glebam dulci aqua confperge & fubi- …
ofà eft & adhæret,conftat illiinéffe pinguedi-sJ
us effoffa fcrobe,eadémque terrarepletâ,fitcr s.
, exilis eft & macra: fi próminet, pinguis: me- …
ocris. Saporem ÄÄ fi aquæ glebam infu- ; …
pies: liquet autem dulcem,optimüm effe: aptâ `
i,fi arbufta,& uirgulta,prunos,pyra,flueftrés- , $
s fœcúdas,firmas,re&âs,denfas,proceras,craf- J *
itidasq; produxerit:ipfa uerò gléba rara& pal
irari folet ad libellam re&tàqué linea,at uerò fù ,
cularis eft & curua:ratio differentiæ re&tæ à cir- `
arua portioncinfenfibilis eft:& tamen in ducen
ligitis decem pro fingulis miliaribus differen
.Ea eft ex o&to millibus partibus una. Contin- …
aquæ rotunditatem própriam, quoniam tan- J
men ex rotundi- “…

on prouenit,aut C
lò minus: fed in
men ad libellam
is docemus. Ve
uàm in libellæ
n deueni, appo
itio, quae facilli
defcribetur.Ne
adeò perdiffici
mercatur inter ar
inftrumenta nu
&tum lignum ex
cne ficcum, pol
tudine undequaq; aequale atque leue ftatuatur
irú parte altera ferro6; munitùm.Cótraria infi
iis,feu fiftula,pedis lóngitudine, undequaq;&
ualis & intus lenis,quæ uocetur c p: ftet autem
pendiculü fuper A m, altitudo etiam a b plerúq;
üatuor aut quinq; nihil refert. Vt uerò ad perpé
p illi infiftat exquifitifsime,plurimum refert. Si
yndera E F G H æqualia fint, & etiã longitudine
udine paria,tum æqualiter diftantia à uirga ipfâ ;
,ut cùm ad perpédiculum A b conftituta fuerit '
fùpcr
54 TITB. II. CAP. III L I M. I I.

tnr, fingu* Ttrt; intemfrtuniti;iibigttit .


Ęttt*phni,perfeâ;
.

digusfälïra nunc ueròproprie atquedinât fr£ $mtttiit diftdoiii


m.
fiw. ofas,piruiamgêmdidaquę “urquciidcli,cuiu n.

cligitinofisfi& adh;rrtôrtitit** $i- tiakusyjç,


iiem' Rurís efììfiohe,caitmjitttrit* **vidis,conftitütur,
radehiíit,etisefi&maga:ipfomma,fi;f****&mfiiafoloeri
dialimediocris Sporemquoi:ii;it gegf**"*£?fituliC,
detis percipies liqitaiitcmiilttm,opimit: $igilla;,a,i,
uero inci$fiafbilb,&uirgulta primo;?Ti. $$us habes,lc
queplantas frdidis firmi$tãditi$ £jidédo,idé CO -

r~..i..fi;itis,mitiis, proi√° ij j£quodua;


uam in fitu Jida.Menfùram Ê imagi Šudine,
omparatio. perficieticulariseft&curturitio differtnttftt; $um; - (
culari,in paruaportioneinfenfibili;dt&are; futitu oiltitudine A B
disaoiiis, digiiisdecem pro finguis mirisj *j*jiorcftitul
tisindiget.Éáciteroáómilibúspirûm (; utadteftatumh;
githocòb aquae rotunditatem propriim,** çiis eft,a
tum difTimen ex rotundi. A Ętum g
tteferrenon prouenit,aut Š fponte,&
forfàn paulóminus:fèd in j$is;am;
urceis tamen ad libellam £tn "&quæ funtho
effluere aliis docemus. Ve- j$ cicuta:!
rüm poftquim in libcllae $ Quae fiigida,hae
mentionem deueni, appo-
fite eius ratio, qur fiäili-
jiot.Vt
$$im,ut C.
maeft,hicdefcribetur.Ne- tuta; £te,fed defatig
que enim adeò perdiffici-
liscft, utmercatutinter af-
jtutatur
si utdixi) uicißit
tificia, uelinflrumenta nu- j, contingui
merari. Redum lignum ex- $i $uertumj
quifite&bcneficíiim,pol- Ij$£0terunt.
licis magnitudineundejuaq;aequale atque!£? úti, £Atcanape
A s,przìcutipartealtefafitoj munitiim C§£, û $$is & coit;
gaturcanalis,feufillula,pedis iöngitudine,**' jÉÉÉadeò u

ipfàfibi £qualis&intusfenis,quaeiiogcturcp%. $ierint:undè


cp adperpendiculüfüperam, altitudo etiam** ?: lO C I
paffiiumqüatuorautqiiinq; nihil refert, Vt j. í c
diculum cpilliinflatexqüifitißimè pluriT£ 7. ltca&ultra
cut&utponderaffo h;qualiafint, &ctii'£! $c&at,qua
atq; craßitudineparia,tum æqualiterdillint? urg£; \0 liabus q; a
vs:atq;ita,utciiiadpcpédiculum as con"fipt ; “tur)tres inful

I.
m, hae ab occidente funt, ubi & Hibernia,fed J'
ior: remotißimus Scethlandicarum in medio $*
g!omus eft. Scethlandicæ centum milia pafj*
nt ab Orchadibus. His uicinæ Thyle &!ftian …
his fermoncm habere,propofitum non eft. gi ***
ladibus homines uiuacifsimi funt,robuftifsimi,
nique: qui nunquam potu, quamuis uini po
ncbriantur:auium tam agretium quàm cicu- $
ia copia:oues gentinos aut etiam trigeminos *s
uitamen exiles,& afinis quafi fimiles,tum pa- …
magnitudinc.Referunt pifcem iuxta iilas inuc ****
magnitudine ucl maximiü fuperanté, cuius cu ***
us, pro uinculis nil perennius:fed & pinguedi- SE
utüntur. Infignior inter Orchades Pomonia sss.
dierum in lógitudine iter eft,nulla arbor,nul
n,non ferpens, non rana,uix anguilla,ut etiam *s
.(\rchades tamen aliæ triticumhabét, &frugi $s.
aufa iam dicta e;t,ftigus,bitumé , & quòd Bô- °
xpofita fit hoc enimi fit, ut fruges uix ullasfe- *
chadesxxx i.Hebrides auté x l 1 1 1. Hebridú
sima eft,ubi & fepulchra Scotorú regum.Mo
bralior & inter §j';
& Britanniá nó uide
bus adnumerãda.Porrò Hebridum ultimauer
, Iftlandia, quam propter magnitudinem He
: licet adnumerare, prima eii: in qua panis è
atis conficiatur.
n Scethlidicæ, quot fint ignoro:meminitamé
archiepifcopo Ioanne Ainulthone,cüm apud
c lx i.infulis praecffe regé Scotorü, nifallor:
quæ circü Britannii foreiit.Vtut res fe habeat,
pifcibus tü Sole,tum frigore arefactis, aut e
intur:in his funt opes extergoribus animaliú,
aprarü,ouiü,martirolorü,huiufcemodiq; gc
i.iri.Sunt & ultra has alis infulæ, quarú üiäus
ne iidé:torrét pifces arefactos frigore aut So
qua in panis formâ aut placentè reda&os ad
t fpinis eorundé pifçiùaîentes. Nulla ibidifsi
c:nó funt bella,nò ambitio,fed fünmma in tran ,
ncc ocioq; uiuunt: hyemi pcr æftatem pifcatu
Lhriftum colüt.Semel in anno ex Orchadibus
linatus unus pro qualibet infula, ad eã acce
- dit,qui
- LIB. I. CAP, III. LIB. I. C A P. IIII. z7

efH$tiim,h:ibotcitm:fint,ę* £iifuetosco annonatos fàcrofonte perluit:fpon


hrcauffalior: rcmotißimus Stetiirtiuum** ittmapiíumpite abhisdonatus,àdpropriarc
-

Orchadum g'omuscli. Scciiandę: «T° Vtimptrtereahibeatißimam uiuunt, noâ foiumia


fim fihibo;idiis Huetis'** &fimplicitateingenij,fedetiábeneficio natur:'*
dia: $dd, hskrmoncmhibct: yo;^it* £0(tra ftatura& pulchra,robuftifsimo atque (àni[
iorrhadi infùturine;haiibushomincsuuiis miit^* Wottuita quimlongaeua, mentis perpetua inte
fivijtliiia. candidismique: cui nunquam potu, $um-'* £ftciitifunt.Namne forfàn oblonginquitatcm lo
tentfim,incbratiarauimarisgttum* $mqucaditum mentiri quifquam íufpicetur ( in
rum maximacopuioresgcminos 1:$um $ Šosius Eduardus όrdiadum afitiltes, uiri^
parunt Equitamcn cxics,&aliisggii mis=
í$iti,teftatus e(t, cùm aliquando uit quidam$$.
tentatuimgnituin: Rímp;aÑ? $uiipfosduétátustalanarraret, iidem di<* *kalle: nam primum (tatura cun£tos
mortales
niti equum magnitudinetic! msmii;;it: *
tenihil durius pro uinculisniipcftinius;&; Mtttm itmcmbrisoptima ratione compofitis.De robo
*cnia infìne pro oleoutintur, Infigniorinter 0rdi;it. a *quicum éo aufiseiie contédere. De foiT*
& mira cft; uaicordictum inlôgtudinc itctclt,dubit‹ jí iudicio cunáispraeferebatur.Atq; hgc non
himtrticum,nonfcrpen$nonfira ut igi* sa litoriae fidem acccdimt, fed etiam rationem* ha
in Hibemii Ordiadéstimcniirtiit ami-** Š sum quatuorfintqurhominum naturâ caet*
fcrriint.Caufìiam diâucifigus,bitum: *
- - - . 3*" unt;uitæq;breuiorisacmorbofe efficiunt: cía
-,- -

rcrmagis expolita fit hoccnim£,utH$*'; Šalo; extérnus,aërisq; ficcitas: hi omnibus his


fit $unt Q;iiaiesxxxi.Hciiis mistgt; *gtfiimo eniminaereíunt &pingui » ob marg.
Ionanobismi ç $ , : $n9npermittitaérem putrefceie , non folùm ob
naisigaifio,&itc; Hibcrnii& £. Ędetiiobafsiduo§ualidosq; ueatos: *'°°T |
£fficii; sinum fili foto Hsti,Ë $. “iuutitur,&cutis uacant, ob iihpcritia? & mo; -

rfi;?; $i;fcimliiiniii,qumptoris; Ę. §¤on


fya. Pngious uix licet adnumerare, primacit;i'*:
fpes,nô metús,nólites.A$$$$$
****
Šur multú corpora noftta mutant, imillis,ob 01
pifcibusficcitis configitur. :1 H minimum pollufit.Hos reor efîe, quos antiquitas
*iis, 'ijijîotfrgnoi√geas
at audiuiiicabarchiepiícopo IoanncAhulthon: cf* άπῦ âç'°
,ut titiuetis propiorafunt.Qux fequuntur;iosiùs a$
»*- v iv ι - • _'

-
• - •. ' T

illicirnur*,cixiinïpfrcie rcg:$oiv*;?
'^ §j. caufà,ànpotius utiuã de his fasia' [cri
tresf: hix* uº
.
auttot ei: quaeritciftiünniifofcit Vu**'** I ìstincertümeft.Duo hæcfunt quæ fúbi$:'
scehiiicaeptabu$ti$oletumfigo;es¥ £\ori:g,Ę qui ætate nantes pifcant!
m. s;oruegi?yum,
hui ęcmodc;* j£ui conficiendorum ars , ncq; mater? * ui ,., ac m°' •, άς
l.
tiino,iiifììniopes erigoi*** 1$.
uelutiboiicaprari,ouijmafiiroigrih!"°"'' , Ij'**igatis peäibus,tabulis
-*
-
»

Š ** „iráque- !.
'.

1.
ÉÉÉÉÉÉÉÉÉÉiis $uff: 1** injîäÄúus depre*'.
&morespeneiidétoriétpiccsarefitosfigo; * ï*tïíôáú ζύria tuguria cöportât*
Jetufòs,&aquainpanisfòrmiaut placcn£ i;i; • $*iitei δ; ά ÉÉ É ac pifcium £*?
foci,igné ex jinis eorunde Pfää aientes.Nullai'° Ęg; Κ ύet; Åmindulti'*
■;neq;mixæ:nó Ę j $que hæc ά Ę ÉÉÉ, ίττοτίι* mau1^
fuillit
nἘξ In

ôôïíóquisiuii;*;
- άτ*
iod.uiuunt:hycmipcr rit''°"'f'"''.
-
Ii ex Orchadio*
*.-.. ' ; :
άA
-:-------,---
; *tiatu, Inuites,aut
exillis ad aleces pifcandos
-
;., , rc.ut rc^
ênauigarc ''*'*
tur. Diuiditur a Succ!
non reuertantur. lº 1
'smontibus niu.
-

IIîigentìbù**.
: , , • c 13.

. pro qu dit}
- tibus, uiuéque perpetuafcims*'®°"J3
|
|
difciü cft illis,ut fruges ex his emant ad cibos & sJ
siendü.Erat tamé ólimin hac folitudine, Nidro J**
bs adeò florés,utreferat Munfterus, in reparam $.
e circumaltare templi auguftifsimitoto terra- js
umptum fuifíe feptëm miile coronatorü auteo –
itufregio peculiári quadam infelicitate: caeß §s
m uariüs,qué propria lingua lemmer uocãt,qui =
'rmina ominia arrodit: ifide mortuus, cùm eius.*
axima,corrúpit aëré,uertiginéq; ac regio mor- s.
habitatores loci. Cetos prægrandes&abfquc jS
are illud fert. Praeterea, ififuläs quafi fcopulös. j$
uenentur hyeme fabellas, tunc ènim préciofio j*
ièd pilo fint denfiore ac firmiore: apparet non j*
rabilé effe hyemé indigenis, quàm àduenis hor
cc adhiftoriâ hucufq;pcrtinét.Quòd uerò inla **;
cato,ferpés mirae magnitudinis,fcilicet cubito
ginta uideatur, qui regni mutationé portédat,
îur inter fabulã & hiftöriâ. Illud uerò quod Hc **
is refert,prorfus eft admirabile:inquit enim:
:obus quartus, Scotorum Rex (is regnare cœ
lutis M c c c c L xxx 1 x.)legatos ad Rcgé Gal- js
eret : erátque inter eos primus, Iacobüs Ogil- **
afij Aberdonenfis alumnus, per tranfuerfumina **
peftate ad littora Noruagiæ (funt qui Northuc
ht)compulfifunt. Vnde in montibus confpicati
ilofos,quales fylueftres effe feruntur, difcurren
i hærebant: fcifcitati ab incolis quinam effent,
it belluas effe humana forma, homines infigni
quentes, uerum die nil mali his inferentes, &d
'htes: no&tu uerò gregatim uillas inuadentes, s.
•.
m latratu arceantur,homines trucidantes,deuo S.
gere quoque oftia, quòd robuftae fint,&adcò $*
em arborem radicitus euellant: truncos etiam $
arborü manibus ab arboribus ipfis detrahunt, $
s inter fe pugnant. Magnis itaque excitatis cir- ç
ignibus, excubiisque difpofitis, abfque noxa s.
nt ÉÉÉÉÉ üento fauente,iu Gal 3
er erat, juerunt. Etfi res haec mira fit, haud ta- $.
ibfona uidetur,quin effe non poßit,propter ca *s
nftris alibi diximus. Caeterum hæc regio, flo- Ύ

m mittit,mihiiucundum,aliis duriorciii:frigo-
Ic ac
\
- 13 TITB. I. CAP. III. L 1 B, I, C A P. IIII. 29

titucopiipifciicitiis,utfigtscii;arg> *$okdutatum,exa£llorum genere:folent enim & hi


] potücönfücndi.Erittaméómini:;i; bitannia& Galliaficcari. Cur in Scoti4
fiareguuibsadeò florés,utftftatMmittit; Qg;tituerò quisiutemeritò,cur in Pomonia nulla af- pauca arbo
dacrepidinecircumaltaretcmpii igitimis * Nccmirum,cùmin Scotia uix proueniát multis in lores.
rumorbe,lùmptumfùificfcptcmmiic* inquibus magna curaaluntur, ut apud nos medici mâ

.| rum.quidimuriis,qu£proprülingua
mus Afiigtufisgopcaiit quiimplis*
- iTor,& Pereginaealig.Caufà eft,quoniam oportct ali
icrrt***"Ponellepinguius eo quodálitur: inhis ergo lo
primüm geminaomiiiìmòdit:miemotivº $itumcntit;itqueideô,ut dixi,eautuntufad:a
Ę igitur arbos ali ex tam pinguibu
fitcopiaiiirima,corripita:,uttgntjk£* Mittyni
bocónficithabitatoieslod. Cctosjirgin* tºistius
u: enim coáümfitfalfum, uftum,& amarum:
numcro,mareilludfert. Praeterei,iìqui-*1**incialia&arboribus alendis minime idonea.O
Cumuerotisnenturhycmefibclhs, arcarº È montibus arboresnafcuntur, quoniá lapis non
res fùnt,quòd pilofintdenfior:ac fimoft:i;;* L. “inc conftat.Britannia uerò frequentia & maxim*
tamintokrabiicel: hyeméndigenis,gum* Štahibet, quoniam bitumen iam cxaruit , & in £Y^
ridi.Atq; hscad iioiiihuajstimáQ* íntuniit.
litt; Ε loca quae amornitate famofifsima
\
i ;m tot0 0
ocp pms-

.umanit4 Š. -

cuMos uocato,ferpésmitz magnitudin$tiº -

rüquinquagintauiüeatur, quifcgnimutitu-;4$bti difcamus&conditiones,Tempe locus in &; c.í, infigies.


- -

mediuidéirintcrfibuli&hiiiöiii.luia'** $$im; milliapalfiuminlongitudiné, &ferme fe


άorBoetiusrefcrt,prorfùseftadmififi:ini-* j*iibcnsjuldicimus äger,abundans gramine» ro

F/oria/u Cùm lacobus quärtus, ScotorumRex lisftgr£I.tJ Κ; $angrus auium conccntu, iugis dextra
Vala mira, fj*falutis Mcccclxxxix.)kgito; adk;
esl. -
“kniter fefe tollentibus: mediainterfecat Pe'°*
orummitteret: eratque intercos prius,Iig- InusSujfipas arbores uelliunt,ut Plinius inquit?;?”
uius gymnafij Aberdonenlisalumnus,?atę1; *fi quondäAetna mons Siciliæ»9uiädeò
**- iiu;
fio
uiaciatcmpellateadlittoraNoruagae
giam (ui$ : *?$ubüernabat,utuenationilocus
noceiit compulfifunt.Vndeimgnt**1j;infiorumfagrátia nom daretu£»
præpediebat dc. Š
dum fiorcs
ominespilofos,quiesfliiellies eieftfun** $it,Proferpinaî raptam
§*£$cilicet,fighificátes per a Plutonc,aut'
illud,loci amoenitat em,
tes,attoniti haerebant: fäßitatiabincoli;qu"*. tut -

rejoiìíîïëïéïioma, hoynifi $n&ioiímoníéïíåùm, quo pucliaa*'°'pta


odio profequentes,ucrumdienilmaiihi; iníst; $ Aufonius;
$us fioricomaquondam £? ulatorim Aetna»
ab cisfigieiitcs:noduuerögregatim ul*? 'taine ae;
&,nicanüm latratuarceantur,homines
tate.Effiingere uoque ofíia,quódrobuftri*; •
Ë $* sinterchóreasThéoidaraptam,
ultu,
Wittmeifus Stygiis fornacibus Orcus.
Qu4 ad loco*,

utmediocëmariorémradidtis euellant;*? t;È “Vitam rara fint hæc amoenitatis


fpc&acula , di-
amam***
ta-\
- rtw rns

magnarum arborimanibusabarboribus?" £? §£Ntm primum calor regionis neceiiari!'*''' per a ncccffa* \,


cumjquibus interfepugnant. Magnis Ęï jEgiiinia; neque ú. placerc poiiu; tan
cunqiiaqueignibus, eicubiisque diipolit*;#g#* §. Ā£tiuo Sole. dportet &aâeite aqua” claram» -

tranfègerunfnodem manefáúo,&uen' fiucn;* ;;, ! i'uu %ulosrefocillct,&auram lenem foueat, * herbas ,


liam,quòiter erat,juerunt. Etfirg: írcmitafit,hi-
ßit,propº** **tores ocul;colligit,tum
à] si'°utitutem iiiíëìíîãåëïëåat,quoP**''''
maxime pláritarii;!?lem- -
ι
menadeò abfonaiiidetur,quin elienonf? fto- * 'temi
a{$iduè,nil*
-

- - , -
hrcrgº;
uae demonftrisalibi diximus. Caeteru"!átoici:#'
•. • • -
-

- "a£&naturalis eft,íiores n6 pproueniuntiuidi


»
pi[, aut
-

Phimpifccmmittit,mihiiucundum,aliis f:;: . f, &tcrrahumefcat:iuccferuátur uiuº ra £

• '
L I B.

»b hoc igitur illa funt neceffaria : fiores uerò &


:ctant & afpectu: quoniam uarietas ordinata, j
'olet:hoc aütem deinonftratum:in his uerò ad
nius generis plures herbæ fuerint. Ob id arbo
m deiectant cùm fiorcnt,quòd ordinata fit ratio `
'opter fimilitudincm. Eum etiam ordinem qui
ir in his,oculus ob reliquos fenfus qui delectan *
d æmulationem fibi fingit.Porrò arbores utum
iant,funt necefíáriæ, neque omnes funt oppor
dcnfas fronde,certisque fpaciis ncc longioribus
uerò umbra falubris, odörque gratus. Herba -

…-

ue uiriditas,alia aiia gratior, ut graminis. Qux -

:lie poteft, fi nigricans urtica & pügens occupet :


m & memoria, íenfuum uoluptatcm afferrcfo- **
gct;auditum auiculæ demulcent canoræ:long&- **
saperto coelo quàm in cubiculis aut caueis con- *<
uerò loci natufa,ingouali quadam uarietate,fcd
i ornetur,ut cùm colles uirentes lenitérque ac- ' *
mitiem cingunt:cùm fpecus herbidi, opacæ quæ
:,murmur fontium: tunc iam nihil eft quod dcfi
m igitur tot tantâque ad decorem & iucundita- `
cceflaria, non eft cur miremur raritatem. Sit tu
ec anguis timeatur. Cùm uerò communi quodá
ia iuncta fint,ncc terra feris manfuetis,necfon
Is deftituantur:imitamur uerò hæc curipis con
cis,ut etiam fpeluncas fingamus: non tamen a
tant artificiofà,ut naturaiia : quoniã in naturali* *
atio erigit animum:maius uerò cùm augetur,co
:ur,quò maius eft:quæ igitur digna funt admira- **
gis mouent animü, ut etiam à prandio & alacres
sctamur.Inde fit,ut qui delectáre uolunt,fub ar
çondant,naturamquc imitcntur:ita fpecus qua
: praetcr artem fingunt,ac fine menfura.
m regionum comparatio, quadruplici nomine
,teft.Aut enim in eadem parte poli,& fub eodem
Driéte, Paroecique uocantur:ut Galli, Germani,
:i,Hifpani: Aut in diuerfis Orientis polorümquc
ut quáfi pedes pedibus concurfent, medio terræ
que hi Antipodes uocabuntur, uclut nobis regio
iocant Chile. Aut fub eodem polo, diuerfista
ntis partibus, Antichthonésque dicentur, terrae
contra *
q. LIB. I. CAP. III, LIB. I. C A |

* nffirct. Obhocigiturilhimin:ii:* iirolr,utnobisfint


*, odore delectant &jcdu; quonim =* myosotismi; tamen eo
[-

! dticáreík: hoc itemiort;ir;:iuantijlofiaccolae,ut


] et, cum uniusgcnciispliesicfrigº viyn minialiterinterpre
-

rcs multum deiectantcum Hot;13&gt; mitligishasfòlùm qua


corum, proptcrímilitudincm, fumttrts $int,&quomodo'nef.
defidcriturinhis oculis obriguoskili tuti;i!;0limuerò foli
tur quafivdamiationemfiifi;:!oT? ε timtm hrcdefinimus ut e
brameiitunt fintnccciirrit geom* vi; isgoncs,finesatti;
tunae, feddcnfisfiondc,c:;tis;utfitis* ; £go ipíá,fed locú
ditare.Sicucròumbrafalubris, odor$i:§* Šm, hominum, t.
rum quoque iirdiisiluiii g£££ Š feg
uolupassiepotet ing;di;iIia&f*f* mres&ipfe ■,
locuiii;num&mcmoiia,icnüumtotpit** •'... ** -

let, autiugct auditumiuitiirdem? £ *jmphitiacaufàmre


quemagis apertocttloquimm tibici;st $iquitas regioniscaufa;
du£lpàucioloa sit;#fft ŠtctiiHippo
ordinata,fiotpetur,utcum collcsU;enis***** “istatem maiorem fu
diuespbnitiemdigmtcmjcrisiciù*' b£ £Ìoprietatem ab
dam fùuz,murmuffòntium:tunciamnni* fty Š Jtioregon;
dctcs.Cumigiturto:tantique id decorem s ; “ttnebulreiììm in
-

temfint necëìris, non eftcur mens;Ee $matura, feu cib


taßics,necanguistimeatur. Cùm istote Ê r;utno&ij circu
fenfiomniaiiiiiufnt,ncctctufts £. * *iii«ibiad Portum
amara. '**?ifçibus istitur;tamur ji É : si iiacaufà fùb ei
;.,;, fitisquelocis,utctiamjcunq; igit ista °“utur.Sedcaufacu
“Mirahrcinueni:
" deo delcâantartificiofì,u:ii:turdiu:£!'"' uer.
'.'iti,
busadmiratioergtanimum musutrodignußris^
Cum 1: 3°yumilionum,m
plus augetur,quòmiiusetqueigitu; d.o$££ ***sittminatorum,u
-' . •••i*
tiauiuerentesta
tionc iiiagis mouen:inimíreíí £ Ę.
magis deçiamur.Indefit,ut quidelcctis' gê $egrinos admi,
te itéabfondant,naturamqiieimitcntur* * kubona, in in
$omnibus gcntibu'
fiobiter&praetcrartem fingit,acfineris! -

iumreoi
Omniumregionum comp uadruplig
comparatio, quadriff''
£j&í*I$ %c(}ailörum ua
definiripotelt.Autenim in cademparte Ë. |,Ctfr^ $omnibus mixtis
ç cuafere.Sed
habitani Oriéte, Parœcique
Itali,GraeciHijani Autin diuerfis Šíi..îsa
uocanturu; edoff, è "imtetra.Curet,
partibus,ut quiipcdcspcdibus concutk*;; margaritas , nott
tentro atquéhiAitipodcstigabuntur; Ę. ia*
tt:?
ββ; q;$t
tie "icum*ficalore
'tquam iiocant Chile.Autfiib eodem poÈ -
*talisadeô magna
icn Oricntispartibus, Antichthoncsjus conti vocaat (eiclt

|
p. ambiens)intra triginta annorum fpatium bis
mtena millia aureorum pretij margaritarü detra- S -
feferúntque quodá anni tempore,mare circa lit- s.
ue ad cofitinentem,rubere concharü copia,quæ ` ,
nfes tunc edant: tantum poteft loci proprietas. …
erò in regione Peru uocata contin Š fub *.
agna ex parte e!t,digna funt ut fcribantur, & mu s
inquifitione caufarum. Conftat autem non fo- sis
;ura ipfà,fed ex diftantiaipfà à Dariene feu Car- $.
d Caput defideratum, quod ex aduerfo eft, ter-*•
à Septentrione in Ê re&tâ ferme exten- Ss.
partes coclidiflantiis,qug in terra funt,ferme co-ss
r.Eftautem Carthago diftans ab æquinoctjcir.©
us Boream part.x 1 i 1 1. Caputautem defidera- <
meridiem,part.l 1 1. ita tota haeclatitudo eft, part. $s.
ngitudo àutem cùm non perfeótè nota fit, non'*s
ur:uerùm maxima & ipfà eft. Scd fermo nunc de$
folum eft,quae fub torrida iacet, continetó; part.$
.In ea montes funt & planities:planities tôtà ca-*
cft , & montium pars quædam calida, maximé
unt. Qui in montibus frigidis habitant, monti-ss.
rellantur: quiin planitie & montium parte tepi-*
rnacula lingua Yungas (fcribimus Indico more,*s
lari,omne Y in initio afpirari folere) Plana regio ®.
inchoat Aprili menfe,Q&tobriaeftatem:monta-si,
ud nos,aeftâtem Aprili, hyemem O&obri: aeftas *
s mótisolis pluuias magnas immitit:in planauit \
(pergitur hyeme, aeftate autem minus. Et cumui- s.
nebulæ aquis graues, & quæ folis afpe&umim- *•
nihilominus aüt in montibus tota decidit, autad ,
latae ros quidam folüm.Et cùm hic adeft,monta- «
a funt. Cumq; in montibus pluit, planities ferenú ,
clum.Ob id planitici folùm ea pars colitur,quæ a- s
tiú irrigua elt,reliquú totum [terile,aridü, in quo
ariorcs,paucis cum foliis nulloë, fru&tu nafcitur;
nt folùm in aliquibus partibus multa carduorü gc
quibufdá folùm arena eft,adeò aridü folum. Dics
n ca regione no&tibus ferme pares: menfe tamen
bri,ubi difcrimen apparet,dies no&tibus funtlon
Ventus aufter foius fiat in planitie ufque ad Tum
nq; aliis in regionibus humidus effcfolcat& plu
uioius,
S: L rb. I. C Α P. IIIi L IB. I. C AP. I 1 1 l. in r

t - - '.•*
sibi:£hsl;imo&umficcus.Tumbez, medit*, Tumbex
tantùmw.*. ambiens intnttgiuirr***
dcdcsccntcnìmiliaaliconii pitt mugir, tttrgoimittoreoccidentali Peru prouinci* •''?'
dumcft;feftuntque quodimittmptris; $timíhfwtunda:&fiatab æquino&ij circulo circi
tus,&ufjueadcontinentcmfib: tu $iti,auttumuerfùs: abhacigitur ufj; ad Capti
titulum,regiototaaridaeft, déficientibus pluuiis,
quafimcnltstunccdant:tantumpo::t ,
hn'n. i,
P... frui. Quruçiòinftgoneftruuoquor; $u;dit)fignantc.Citra uerò pluit, quonia? alij - - - -

„. „us fortidam gnierjit:iiiguifitt* $i$titudiuifùs


$ius,utinia(la admiratione âignüm,quòd
M.Thom£,£9
cùè
*\u!}? &ij -

& miraii.'^magisinquifitione auâtum Conlt;;it: *


lumesíigurapfi,itdcxdiuntujìuDi* firmiiìÜôçíôïûí:eaftigi$
thagineiiCajutdcidcritum, qiodcti** £tiaficâ fint,hicfüô eo circulo regio äßáíli
fumiPctui Scjtcntioneinmticm,fcák; *köffima,brę ufq;ad quatuor uel quia;
di:quòdpartéstridiántis,qu;inttfil** i$fhis ibundant caufìigiturhorum e$$%.
zqüentur.Eftautem Carthagodium; ibrt:is montes fint altiflimi,coguntnübes, atqucj;3 accidit
|
cuioueifis Borcampirtxiiii. Ciputuia' k; isutttuerô cùm obìs,utquifolüs diffiP*:'j.
tumadmctidiempit iilitutoaig* i**stimo(lenfùm eft)ficcitatem affert. Sterilitatis
1 xyi longitudoäutcmcmnon ĘetmJi mas **iintmarię
utut §άplanities $oli 9PĘ
2-iki-.-…,.-, 1
deiibiturietimmurmu&iffici $i fignapoiie
- -
,ucntiú
fub totidi a;t,$**
- - -

rapartefolumeli,quz çj j'um nti,tegatur


á íeptentrione ideo fitmagna
tunc aeftas
ex partc: 1t3
xxxvi i.In camontes fùnt &?i;gij satii, ofitis neceííatium ä. Si igit pluat in mom^
lidißimaeft,& montiumpati gusting*] Š *reliquumeft, à uehemenöffimö aeftu diffipa
ubinuifint. Quiinmonibusfigiis iiiº* 1$yl;nitiecolligipoterunt nebulae, ob decliucm
colx appcllanti: quiinplantis & Tyi-j
- -
- ***.
$ aquarum, quifit ob montium ipforura sl
i
íiort;iicmaclalingu fungi; Ę £? $t. §. Cardiios Ę in ficca regione» quòd ficci
haudignari,omne
s-- ìininitio affirari-
$it: “Iū*$itum.Di
i,\riri;:r^**
hyemêminchoatAprili menfe, 0ctobrirtiif
mtnf.N ultra æq uino&ijcircº
es uerò augeriiul
“Nouembri, ratio £hxtae äîmônftrat: paru'
2
ni,utapudnos,rfiiiem Aprili, hycmcm 0tt ;;! *°niam maxima diesÂb tropicis,ad horasx 1 1!*
-

|\
&hicis mótisojspluuiis magnis T. jjuga Tumbe, autem,né x 1 1.quidi$% Ä i
Puluis affergiturhyeme, aeflateautem?■**j j£mefemper zquales uideri? In ÈÉus uer
dcanturieílae aquisgraucs,&qu* folis j Éç it diuerfàratione, dum Soleitin Borealibus
pediuntionis in montibus£a**1£$icipati exponantur. Aquæ uerè t$% eiicta
plana dehtrros quidamfolüm Etcumhicas $Platìmontés minus funtfiigidi,& cauí''' qui
pafercnafùnt.Cumq; in montibus pluit, ?l* Ἀμημάios colligunt: illi, quoniam ,cáeôtunt.
*I, \
habetatim obijiniticifoliimagi;*? $uinoâijcirculus §. eft, cùm humidum opor
0 - - - - - - -

quis fontiüirriguaeit,reliquitotum ficii; •* T ***filiû hic auté fuperflat planitieimòntibus hi£°,


jani:Hiijiici cuifoliisnulloç* *gentię §ä Äöo multa,ut "''''
ábundantfoliiminaliquibus partibusmuf* $simiiïëïí Ö€,ae,pauco£'*'.
ncra,inquibufdäfolümarenaeìicbardio*'
mcn** $um
*ïî*$úíúçex
q; rati°°° congo **£
ubiqueiiicaregionenoâibusfemefa£#i.] *j?
Noi√patct,dicinog*£ **siiopiaeì Congo regnum , „„; „omines co°î.
t Aethiop*** -

giores.ventusauiicrfolus itinplaniti*!'''*' Â quan do cibi fugg$£ferri**


Jcz; íííííííjçïiudk* si*A\uando
adhoc altu efuri
efuriunt,fe udo Pro ; a C 1
-
ve•. • _ ■ •• . • - - óla:&f*
uioJi
- (ιμ : quae coniu -

.
.
;io fterilis & omnium inops, hominestamen exo'i
xx. annum, ut hæc inopia aut faciat longæuos***
impediat.Sunt etiam ob eandé cau(àm quali nudiss.
quis,ac iumentis etiam ferme, ideoq;honoriscas;
int honiines fuper corio inter duo ligna confuto^.s.
plices ualde ac rudes,nihilominus perfidiac men ss.
»c enim natura,illud ncceflitate quâdam:nam ciim *s.
veant quod agant, rudes funt, & ideo etiamfimss;i,
conuerfàtionc cnim & contraétatione ac perç,
nibus fiunt folertes, quæ omnia ceflànt ob regio-ss.
iam. Contraria ratione, Ormus emporium fi$
iæ , cùm omnibus abundet, ob concuifum gen.ss.,
tibi nihil nafcatur, mortales habet folertffimos:ss.
niam conuenæ, fi mundus effetantulus,Ormus e£ss.
gemma. Infula in finu Perfico, omnium (ut reft- |
Etium orbis terræ calidiflima, adeò ut Aethiopi**s;
us comparatione,temperata uideri poflint.Caufâ,
niarn píæter propinquitatem æquino&tj circuli, s…
o diftct partibus folum xx v 1 1. uel circa, licct ca-s
» fit, quia tamen montibus falis acutifiìmi abun-ss.J
phur;s fodinis, mötes habet calcis initar exultos, .
terræ motibus agitatur. Montcs {alis füccrcfcit, s.
et admodum carnes. Sagdanam olim uocatam ç.
in qua Miltus crat. ss.
»a quoq; portu indiæ Orienta{is, iuxta Calecutii; s.
o Gaorifìuminis in Malacha, m D c c c.mil. pafí
rientem fc, me rectà fcmpcritur:eft autem Mala- •
rca Cherfonefo, regnuin Rcgi Lufitaùiae fùbdi- •
t & G oa. Ex Malacha ad §; , China cxhac …
ifuias Caytoni, inde ad Chincheum Chinæ por
tio ad Giapan infulam, in qua Francifcus Xantcs ,
s rcfcrt ciie Pluta regna, & opuicnta. Et iniito s.
alauar, qua!i paius orizæ, foun ob id fœcunda.
;;ratia regio, montibus adcò pulchris, ut tape
cti uidcantur,atquc in his animaiia fpecierum di
scd quomodo brafiliam in co itinere uiderint,
m intelligcic, cum ad Antarcticum pofita fit.Vt
:x Goa in Giapan,fex menfium itinere maritimo
int,rcgno Pegu, quod inter Chinam & Calccu
:m cit, circumdato.
icrò nirum cit, maximè in hac narratione, ct
- Cuzcum
s 34 LIB. I. CAP. IIIV * L 1 B. 1. C A p. 1 I 1 I
cnimrcgoficiiis&omniumino; $igi mobiliffimamPcruurbem, fùbtor
dunt Ixxx. annum, uthximojiiiit; „nQnfòlùmniuibusfcatere, magni
autnonimpcdiat $unt:tumojani; Fi:kdcúmnonplus xvii, partibu$us
gicntcquis,aciumcntis siiimfimt,** ā:quipoájárculo, arbóres nullas
fìdcfcrihthoniin:s fi;crcoIoiitrii); ■kri,dcquainfcriusfermoncmhab
$unt fimpliccsuli:aciuits mijomm ; ut in noftris regionibus apud Heluet
diccs hóccnmnutUiaiiludn:iii:i* $uueròratióne apudRuthenos, qu
nihilhabcam: quodaglt,fi'ciunt,&!'*
piiccs:i contifîcenim & contui*£ ,pcrfxpc,ut anno fàlutis »
| i | grinationibus fiuntfolcrtes, quxommu«i* inaioicmriatuiffefegetes, ua;
»|0rmw iy%l. uis Inopiam, ContiufuiitiQne, OTuscT;ę ętitos, omnes fermeocùlis laefos:
]jai. Tcs Afir,cumomniu;iui$$£ *inzquiiasjiictum:ibiau
tum,licctiinihiinilatur,notiti<* $i$iicsacfiui,tumilongitudo
st nO|

1 M. ia(iin:cnimconucn.,fimuiidus&lt;im-*1*tutint,
; ' £t illiusgcmma. ij£. £%us:& qusRuthenis ab Or
y. i funt}piùsmorbis tcrraiiiii**'?**is fruit:eftamén morbus pcf
. ii... -

i| Ea iussumptiosissi *■ $$it&inteftina dolitant. Cæter


1
i,
et, quoniEpistcrgopygii
ciimáb codiktpiitjusfölümxx*£**'; tt$tinita,ubiVoloiimeiaurbs elt
*s*uno tritici modio, xx. & a
- • •.•• ~ -,
lida regio fit, quâ
; umenmontibusfiisitiº1*
dut,& ìphurifodinis,mô:cs habctciias== j*Caufà eftbitum& calefaciens
-

tim
I.
i. ideo ctiiicitae motùs agatur, Moni$ μj$£ $cum magna fint, lente fiuu
ÉÉ ** omnes coacoquuntur à S
! & fìlicet admodum ciiici. Sigiinu"°' iî**autem Um conco &tæ, pingues:
| exiftimo,inquaMilius crat, . ,. ira(i $int $*omnes pinguesfuiit,ac
Ex Coagio,poftulndi£0iint* ttmj*®luntNilus,I(&t, Padus,ac
olim olfio Gaorifiuminisin Maiidia, *P; C C.f
ucrfùs Oricntcm ftimercää fcmpcritur:cú;pA* § Ë$t; Tigris, ftcrii
•*

diuinAicadictionello, regniù$!*£? .É;inter etiam infàlubres, clari


λε;
Occam & Tamaim
tum,ucut& Coa Ex MahchiadChori* £. j$but granumtriticiduashat
iafiiy%'4. uibeaduIülas Cantoni, indead Chinchcum ¢j*
$
L. {\thsccquifacilè tranfire po
tum,cx quoad Giaganiifiiam, in9" igi? $$a; undant etiam uenatu, pifca
monachis rcfcrtefiepuiaicgia,&9%? £t$u$ti& epones !
itincte Maiiur, quafipaius ofii* loium çr
5. $itamen equino fimio,ueli
Br£. Eltctiam fraliarigojinontibus adco pulę â. í;*8** *\uDera...:
É; idem remouetur c.
tis conjcctiiiidcantur,atquein his animus Ę.
ŠMofcouia
Š 3; leue commodum fiuminafrigor
ucitatum, scd quoniodo brafiliam in coi√ ex his fe
nonpoiiùmintclligcic,cum adAntarcticum?0'*'**
cunj; fit,cx Goa fèx mcnfiumitiacis sæ
in Giapan,quodintcrciº
"ut É regionis,utuntur: atq; l
periíiciunt ignofcg, & Cust^ É'"$£tiam ultraChama Hur
- $uaurbs,ubiob perp.
tumpolitum cit,circumdato. . , .
Qjoductò mirum cii, aiuims in hac pstrione* §Â§ , calopodiis quib.
Cui{it ; **giuii†, quibu
L I B. I. C A P. I I I I. -

uper glaciem,ac tutius,quia non premunt,ob m, ,


tatem. Et canes etiam feruntur plauftra uehercJ
gni fint, & tale genus uehendi fàcillimum: quo …
periri à çüíôùíáí Germanis in urbe nofbra ui.
n ubi fitus regionis, naturaloci, cœli ratio, & a*J.
:ntorum, conueniunt, locus fit frigidiffimus, çs
nus,uelut ultra Petzoram ÉÉ abef& ab aJ
j circulo partibus Lxv i.ac etiam plus ex Orientij *
montes funt altiffimi, quicum præteriduentis fin %
, omnino aridi funt. Exiftimant Ripheos quidam $
{yperboreos.Vltra hos regionem effe dicünt Enj*
nt: nafciq; hierofalcones ibi, & in montibus ctians;
: fabclle§ nigro colore. Simeonem etiam Chutb's
tem,afcendendo cùm x v 1 r.dies protriuiffet, n*s
m potuiffet peruenire, incommodis pluribus coa*
tredi. Ex frigore cnim non exigua fequuntur deti*
an equo cüidam per Mofcouiâm itefagéti,tcftcis*
crifla computruit:cumq; cffet morituru§(eratauti*.
ne) abfciderunt criftam, necfolùm conualuit, fet*
cantauit. Frigore enim non folùm parsilla cópu-`
fed fubieóta haud exhalabat: praecifà igitur párt*
euanuerunt prauihalitus, qui colle&ièrant? fen-*
oluptatis genus,quod fcalpendo fcabiofi, ideoέ*
.Et tamen cum his frigoribus, Nortuegiæ montes *
abfumptifunt incendio. çs
hos orhnes funt feri Ioppae feu Lapones, quifub*
olftitio diem perpetuamx l.circuitùum Solis,ho-S*
ferme millc habent. Sed fingulis xx 1 1 1 1. horisS ;
Solis per tres horas fub crafîâ nubclaritat, quam-*
dorfion auferatur: hæcás nox eft eorum. Feridi-'
r,quoniam nudi ambula5ant, nec confortio alio-*
minum utebantur, nec fupelle&ilem habcbant,&
ruda edcbant:nunc commercio manfùefaéti,uafì
;oquunt carncs,Chriftum multi adorant. Sagittam
ens adeò peritacft,ut feras inter nares percútiant,
deturpetur.
,gcthæ uerò,& ipfi ultra Mofcouiam funt,(cd non
Lapones ad Septentrionem pofiti: habitant cum
in eodem cubili, ubi ignis in medio lucet: uomere
:untur, idq; apud eos quafi fàcrum c(t. Proceres
è cornibus urorum bibunt. ldola colunt: & 5.
1n Li
LIB. 1. C A P. II 1 I. 37 T ir
cra$ *ihtaniaappellantur Giuoites.Cumά; magnifint cor
Mt,pefspc tamen pumiliones generant, quoniam in
-

m;;;* tiííimidiorehabitant,ideoq;lefita,& quæ pinumhaud


seno** tit,unde quandoque caloradeòretunditur, ut defe&a
i
iiifi,ftatutaminuatur. Tartariautem ftaturamediocri, rartari.
4*guitojuultu, oculis obliquis & cauis, horridabar
hfinibus cæterisrafis: nobiliorestamen , capillos nu
1tuxgudentô;utnigrifint,crifpi,acufque ad aures cin
ttjintclongiorescffc patiütiir.Corpore robuflo,ani |
*%ftilibidinidediti: czterum labori§inediaeq; patien
$mixuigiliirmm:ferunt enimimediam acuigifias ufque
$$itumidiem.Vbitamcnin cibos inciderint, adeò im
Ętinutilcsprorfùs euadant,faepeά; ob id folùm ab
kii,opprimuntur: adeò uerò for{idiui&tus,ut uacca
mmttftinatum $cibus in dcliciis habentes, auidè dcuo
* iEquorum carnibus deie&antur;tum laάe,exiitiman
;
£mitumhxcconferre adbonum corporis habitum, ac
$it.Capita quoque eornm, uelut edulium pretiofum
£stimedunt ánguinem quoque illorum bibunt,fiti
«imihocmodo fimul fàtisfacientës. Vtuntur autem c
*gltatis,quòdfamis, fitis, ac laborum fint patientio
*Anteosfamisaccorticibus arborum herbarumά; ra
$it,qus ipfiequinouerunt unguibus eruere è terra.
$mtmtnpiiui É, equi,licet robufti: mores autem De Arcani, •
£tialibidefcripfimus. termitatù lib.
Vita$uetiaminmariBaltheo,referunt promontorium*.cap.16.
*Toduoant SanâumNafum:naminformam nafi ex N-fus promö
$peNortpedein mare extenditur, & fub eo uorago, toriam.
$fgulis fexhorisacflumpatitur fiuitę ac refluit,tán
*tiimrefiuit aqua, inuöra ginem naues abfordet, ut
*$£fore non tutòtranfireliëëat. Cur homi
i
'*itur autem regiones etiam praeter latitudinis ra-
- - - - - -
»omnes,
&* amimalia, ;
i *:mipfe perfe aliqüidefficere: nam Hifpalis ab É; mom wode mo
;?, £jgftulò uerfùs boream xxxv 1 1 1. ferme parti ** do in revioni.'
-

tibetq; incolas albos: iuxta ßumen Platæ, ultra ae-


-

“noàjtiräulum totidcm partibus, incolæ funt colore


ÉÉÉ
%ftidtaftaneae : iuxta Caput bo- bmtibw fitù,
Ε - i

*£ti,quodorientaliuslicèt multo fithis, tamé íotidem


£tibus ab eodem zquino&tj circulo diftat uerfùs au
um,plané nigrifimthomines.Cumά; fub torrida in no-
|
}

* iegionibus gencraliter nigri fint, in occidcntalita


C 3 mςα.
L I B. 1. C A P. IM M M. - -A..

Mexicani,atque aljeiufJem regionis accolae cas „


»ris funt,non áuteminigri:nifiin regione Quar- -J.
deantur ftirpe potius qùàm aëris nätura tales c.…
urfus ibinom fünt,neqüe crifpi,ncq; calui,&prx-sJ
eru regione,cùm tamen maxima fit:& tamen(ut ..
»bliquifunt ac cæci.Ea quoque regio cùm fimata…
det & margaritis, adamantes non fert, ncc clt-…,…
- - - • .- _ -• - -

ut rhinocerotes,quifub torrida oriétali iamdiu ,


egunt.In Canariis etiam,quæ Fortunatae fùntin-J.
ifies edunt carnes crudas,& multi eorumxx.cu•.…
uandoq; ctiam caprum integrumdeuorant: cùm $i
abia fœlix, fub eadem ferme altitudine, fcilicet …
tium (nam borealjores exiftimantur hae infülae,
»lemaeus dcfcripferit)homines habeat molles, miJ
iabitinentifsimos. Caufa ergo partim generalis j
iam Sol ad Capricornum maximie nunqicrrz ap-Jº Et
ans,calidiorem &iufto ficciorem facit regionem:
item,caufa coloris illius ferruginei. Rurfus cùm `I.
nae fpei, & flumen Platæ,ultra æquino&tj circu-,
qui in priore loco habitant, nigri euadunt: quiaj
rés cùm fint, & fubftantiæ tenuióris, denigrantur `*
autem terrei uelut lateres, in ferrugineum colo-jç
[eunt. Sunt autem humidiores & fiolliores, ob j
icntcm.Facit adhoc& cultus.Aphri enim nudiin …
: montes non habent,ubife conidant,ideo nigrio `
mt. Indi ueftes induunt, & montibus perfaepe fe s.
Hifpani uerò cùm culti fint homines,íàuantesfé ìs
íí & candidi in Hifpali funt. Quinetiam plu- J
cit fitus terrarum, & omnibus magis aquarumor j.
m cnim ex arido loco & à ineridie defiuxerint,lu- '
& eo magis metallica fübftantia imbutæ, qui fieri S.
non tingant homines?cùm omne metallum, ni- s.
lorem afferat,praeter purum aurum? ; $ -.
int etiam, mötem in Tenerifa,quæ una eft ex For
puem adcò cfferriin cœlum retüli, in imo uiren
íedio niuofum,in cacumine fumum emittere.Cau
nere oportet, quoniam non ob hunc folùm,fcd
multos eiufmodi,talia docemus.Nam nequc hoc
itingit,& quod eft $ , & quandoqucnon
odijgn eft,erit& alibi:pro fcopoproponitur.Sed
o idfiat,inucftigandum. Altißimius énim cùmfit
- & latior
L 1 B. I. C A P. IIII.—=—
;::||: &forinmedioquimincacumine, exhalatio per fupe
o^:J* faftut,noninmcdium,quialateraà cétro plurimùm
humor âutem de-.
fráti:i {•itin:,ncq;pcrforatus citcain parte: |
l
j&? kn$tadicemuirentemfacit.
-

gtim: ijiiufttumautemMagalianum, uideriniues coeruleas Niuescer.l. li.


£* uerum fit,
fmmtfiintenim montés altißimi: quod an
,|sitmeritò dubitarent: namratione carerc non uidctur:
$timcnfiita eííét,uerifimilealis uando contigiße in no
'
i

fiiitgonibus. Magnaigitur É eft, cùm nun


I.1
$imiotauditumfit. ltajuehaud uerifimile uidetur:ni-
fto:modo fiat: congelatanix uaporeimbuitur atro, fed
:1®mnimtcalidusfit.Quomodo äutem alta nix pofsitua
*imbui,dificile eft conie&ura affequi. Exiftimandum -

£t ttt,folamfuperficiem ficaffici: nam& in noftris re


$ibi quandoquc crocea, aut rubra confpicitur: rube- l;

stimuetuftate,utetiam Arifloteies docct.antiquior 1


50ubituaferit, corrulea fiet, non folùm ob uetuftitem • 'I
*m£dquòdad glacici naturam accedat, & profpeStus '.
$ignio,quemädmodum &in aëre,cacruicum often- μ
*iiifyonumautem gens,de ā paulò antè diximus,ad Lappj. |
Šos kptemtrionës extenditur: nam eorum ecclefia i

*iAndttídiílat (ut referunt) ab aequinoëtij partibus • ;


. ------ igitur
$titiiii. Solùm -s partibus fex, ultra arquinoétij
- • 1- • _*. 1•
- - -

çùmptofpicere pöfiunt. Vnde illis dies a:ftiuus ma


$i$tinque menfibüs,& nox hyemalis tantundem. Exten -

}*tíueadpolum;itainténebris habitant.Gens me
| $itoipore,fagittandi peritifsima. Ringiferis utun- Riigiferi. ]
$:ttuorum geiius eft, üt aliàs diximus, coloris fimilis
$imhoiisxt i.paffuum miiiia c l. perficiunt, uehicu- ]
-
t::ntes:comtiahumiiiora quàm ceruis, & quadam
$u: obduâa: tibiarum articuli dum ambuiant ita
itpun:, ut nuces collidi cxiftimes. Ecclefiaiiia,Vpfâ- 1,"
| suspicopo fubie&a eft. Ex aucupio,uenatione, & pi
Šunicum nequefiuges,a:c uina proucniant. Pa- ,
“ntfimifiigoris,etiam nüdi,cùm tamen pcftibus, qua- !
immisimafiis eft copia, muniantur. In tabernaculis li
£t hibitant, cùm dómibus careant. Ab oppoâta parte
ibλntatàico polo,eftBrafilia, ipfâ culta hóminibus di
* tummorüm,& uariis, (ed fetis. In medio Indi,aut
$tiopcs,qui fùb æquinoâijcirculo,& citrä uitráque to
diiiiitoitidazoria.Tcrräm hanc omnem unus Ocea-.
C 4 nuS
meat,ab extrema Lappia ad Brafiliam,&à G*; *• v

llliæ partem Neuflriam lambens, terras ipfasab -


fe in Orientem circumambit.
Six;
go terra fyderum uinon exhalat quod tenue eft,
imiuxta mare, ob fàlis abundantiam (id autem *
t in frigidioribus regionibus) bitumen abundat, …
slandia,& Britannia,& G allia.Vnde aduenae,odo …
|ias,aút
perpetuum eiusmoueantur,
alia caufà rcipercipiunt,ubiucl
præfertimSoldcco-j
cornum, i …
teiaquashabent prauas, & fohtes: nifi è monti
it, aut altius cffodiantur putei. Ingenia quoque,
•roniora& leuitatem,& corpora magisinfàlubria,
montes, meliora omnia:feá neceffè eft,locum ef
m.Ob id etiam fit,utin pluribus non adfintferpen
lum, quòd cùm aliquafido è fcopulis ÉÉ,
ransferente non propagantur. Frigore etiamin js
ss.
ad Arétum funt tranflatâ,intereunt.Sed caufâge- << *

cft,quòd in his bitumen abundet. Siigitur piiri-J *

indét,& ab odore & ab immodica ficcitateöffen- **.


` *• -.

& intereunt. Oftendimus enim aliis, ferpentcsj3.


cciores effe. Vbi igitur infulae è fcopulis gene- §
neceffe eft uetuftafé lapides exedi, àcueiitica- $.
uelutin Britannia: uidimus enim terram albam `
canam, ex lapidibus uetuftis faétam: hancuocant $
Quamobrcm primùm neceffe eft ut fertilis fit, *
ore maris qui uento dedu&tus eam excalefacit& ,
at: adeft enim falis natura,&in fale humidum pin '
n quia lapis putrefcens pinguem reddit terram.'
niiii humidum quod computruit, iam pingue eft:
m demonftratum eft. Et huic indicio eft, quòdin
artibus frigidioribus, lapides albos fpargunt in …
iibus loco ftercorationis fùnt. Inde fit, üt aquae \;
corrumpantür à gypfo, & fiantinfàlubres. Nam
veris, bullæ prægrandes fient,& quæ difficillimè'
ntur,& uafi gypfum adhaeret. Corrumpitur &:
.Et ab utroq;morbus peftilens fudorificuis nafci
io in libro Experimentorii diximus. Ex horum e
dú humido tenui plumbü album generatur.Plum
um,quia gypfum eft albú& frigidüm. Hominum
turâ & miores ob id afficiütur:atq; duriores funt,
crudeles atq; pertinaces,fimul &inftabiles.
Sunt
LI b. I. C A P. I*1 I I. 4r

tant:minfùl* flcriles, aliae aridæ, aliæ lapideae , & Infùlarum ge•


Fraundz uerò,alizbituminofae, aliæ gypfea:.Ná nera quatùr.
iidis lods, paruz & abfque pluuia aridae , & quae in
I.
iot:locononconcoäz.Fœcundæ aut non admixto
gykz:ueladmixto,bituminofae. Quae igitur exia
hóloriautterra,talcsfunt:diûum eft autem deho
afsinibtis de Aeternitatis arcanis. Eft autem ca
Mauru,proterræ&lapidum qualitate. Britannia a- Tefta ardent.
:|kiminóúeft,utnon folùm Iapides ar'eant, fed&
wm,cmtficaderafa,ultraNouocaftrum ciuitatem in cu
sig&iuttur. Hacutuntur,utpro alendis ignibus, &
Fnitátumtcâoriis,tegularumloco. Adiuuant ad con
¢āsignesericrradices.Tremitctiam terraipfa Bri
iiitnonparumfùperequitantibus nobis, ut cùm ex A
sìntliftonemúeniremus. Caufàm effe animaduer
vaguâdauem* fùbellent: fed quòd terra illa nigra,
£fingisinanis effet. Ardet enim &ibi terra,& lapidú
$taturtumta copiainScotia eß, ut pretio uiliori uen-
]
.

**g*quimipudnos ligna foriö tcrraipfa,quòd


ú
imlubeataéris,fung ofa,i £;$; renidet,& ita treme- Ii
Ętut. £ftctiamaqùòfà,idcopius fumi cmittit quàm
* Lapidumuerò quidamadeò aquae expertes;utfiu. .. -1

*attmtQftenfüm citenim in libris prioribus, fumum Lapides ard;.


*inhumido aqueo. tes abfque fu
ii&iiatremòristerrae caufa,illius tenacitas:utmodò * 1

*iwnfiibfidat:modò, dù pódus minui incipit, redeat.


(rtium, turin aliquibus regionibus haec âutilla non
*iimtur,uelutinNeapolitano agro cicadæ, in Creta
*Certius cft,afinoiinualde frigidis regionibus nó Afini cur i,
Mi$tinumcùmanimalfit natura fiigidum, enerua
$$iti:cundumfit,atque exilc: præcipuè quòd homi frigidifiimm
ftjftmire cogitur. regionibu
Ceiebrum cnim maximè his in lo ni
Â¥% $. $ui Alaiionproucniunt,quiaalimentum defit: a- propagentur.|

„;**
*| *uminusualida:obidâ quibufcunque caufis uehem&

Ę
tia,trtinguitur.Quaedam,quoniam copia adcftini-
sniijiumfiogeneri, unde paulatim dcficiunt.
|
1
-

? μα*] agatsitis folùm locis proueniunt, ut thinoccrotes,


Ίμ*] i*sj&multaaliâ Etrurfùs quædã, quia non I.

2,4 | $umitáaui etiamdeplantis: atquchocmaximeinin


**adit.Dcmumpauça funt, quæ naturæ proprictate
“iocinatuiapugìantc,nonadolefcunt.
j
!
$p; c ; Quantum
L I B. I. C A P. " II I 1 JF
im uerò in hominibus agrinatura aclotipoßit, J
raeter caetcra apparet obfèruantibus urbium £. *
juarumcunquéàream natura difcreuerit, feu £aJj*
****J*
monte, acüalle, feu accliuidefcenfu, fcucoli.]
m ciues minimé poflunt effc concordes, perpe
fifeditionibus agitur.Licet etiam fpcâare,quàm,
eadem urbe funt corporum & facierum effigies,
rbiq; ac ualetudo, föiùin pro urbis partium ra-`
ad cœli plagas afpeétu:ita& putcorum profun- `$t;
arcaruni fitüs,& àquarum aërisq; (alubritas,pro* *s
bis fitu, tamq; paruo fpatio,adeò magnamua* ***
ufcipiunt. , …,
uerò foli homines £? regionum uarietate di£$
agnam fufcipiunt,fed etiäm plantæ & animaliü*
us,atq; ctiam pifcium. Nam in mari rubro,tum … -

tacea omnia, in maximam molem crefcunt. Im *®,


ræ prælongas habent auriculas: in Cilicia uerò, `s*,
» & molli pilo, ut ouium inftar tondeantur. In $.
rietes cornibus carent. Boues quoque Syrix, ss.
n nodos fe&tunt, ut cameli.Suesjminimè obno- $i
im i&ibus,ob humidiabundantiam calorisά;ro- '$;
etiam fcorpionum in Scythia,tamen percuìi à §
us pereunt:& multo magis homines.Inuniuer. 3
: omnes multiformiores in Aphrica funt:ficutim.
tiores,& in Afia efíeraciores,ut inquit Arißote
tg in Aphrica uariae,in Afia efficaces, in Europa ss
: nmnus noxiae. -

ris Lappios extremi orbis homines dixerimus, s.


nen haiic appellationem fuifle generalem, cùm $
: borealiores fint Biarmij,quoíüm regio ufq;adç.
-

enditur.Quibus uerfus nos fucccdunt ab Oriem. $.


j:atq; hiadiacü album quiin fine eft Mofcouiae, si
ur uerfus Meridiem. Ab Occidente uerò fùnt
E regione lacus albi occidcntem uerfus eftTor
ndc Lappijuerè di&ti,atque in ultimo occiden
ncs.Quamobré hæ omnes prouinciae,ut perpe
niuibus ac glacie, no&tesçj;habent multorü dic
» inhabitabilibus à Ptolemiæo cenfentur. Exad
orea tamen fünt regiones infulis penè fimiles:
Setis cótingit.Cùm enim fub Borea aquæ abum
ucrò fit inæqualis, neceffariú eft ut ficquentes
fìnt riui,
, , g. I. c A P. IIII. 43 —

fuii,&mare paßim ingrediatur terram: quamobrem


A:;o% eritaficaquis árcundarî, ftinfularum loco. Porrò qui a

n:am ? £;olo habitant, Sgiem august! habent propius parti


a;,&:
,:' íúimidia:proculüerò, Partibus cx* i i. & di l.
1 1
s, siivquiautemfub æquinoctij circulo,cum Sol propin-
.
|
ait: έΛ
.•
άrisefi,fùperftariâ annobis uertici e9rum $un lon Borealiorum,
m:t£? ;$ reditatpärtibus xxi 11 atqu; dimidia.In Mofcquis regionum v... ,
arcta? ieoiiibusBorealibus noxatque dies trimcflris fub folfti. rietate; etc^ pe
ii, A:iiuo nanque Maio,Iunio ac Iulio perpetua dies:No
ef:* Vtrbi,Dccembri,lanuario É nox:intermediis té iis miracula. ;
gra$$i
riusfingulisxxi 111. horis dies & ngx aduenit.Sed Fc '|.
ga? $umo,Mártio& Aprili primú exigua dies, nox maxima,
a:* ttficontrario miodorcsfe habet. Augufto uerò nox,
;■ É longißima, æquinoctiis dicbus qui in.
3:33 Vinofùntatq, Septembri, ubique nox ac dies cftx ii.ho
fa:* ATm Hyemi§autém tempore commodius itcr , tamctfi
a:* igismatusacnox obftent.No&tiquidem fuccurrit Luna,
ipfit, Â £i:ingulis menfibus ut feptem perpetuis diebus latet ua

„e$% alumnibus,itacum plena eftfepté perpetuis dicbus lu


res</ £tReliquis xv.diebus partim lucet,partim non,ut de So
ang3 $ít.Cùmque Lupalater,claritas fteilarum quae pcr
:js* ftuofigct,& lumen äniuibus repercufsum auxilio funt.
33* iturcomagis quòd Sol non muitum fub finitore depri
stut,proptétiiliüs adæquinoëtij circuli fitus fimilitudiné:
qm ut omnia aduerfafiierint Sol,Luna,aftra, taedg ac fa
*fíumpinguedine óblits fuppetias ferunt.Nam hae nö
ktitttinguúntur,fed accendüútur.Ob id ergo eo tem
$it maximéartes exercent.Praecipuè uerò neruos ringife
Mimittenuit acplc&unt,hamis ferreis equorum fiij; te
$uoiibusueltes texút,è ftupa funes, cum nec lini nec cina
%pafit.ltaq;aeftas illo§ magis fàtiat quàm hyems,n6
maloris magnitudine&lucis gerpetuitate, fed quòd
qittsmaximi&inultihomincs infeiêt.Proptcr cwiii, per
È talorémultiplicátur:necucfperfiiiones, qui illosio
mtdtuorare,cumjnox nunquãæitate fit,poffuht eos abfù
£t:obidf;uithoc malum,inaxime in Mofcouig finibus.
$últitudiiie auté poliLxxxv 1. partiú frigus intolerabi
i:&fipramodif;uit.Sedintcr mötes uelut Sulla & Scars
TiintcrNouergiá&Suetiá pofiti(unt,etiam media gftate
fuimumfiiguíeft.Et ut tutò iter psrilla loca dirigi pof
fi,fintcnimáltißimi,tum etiaminaliorüucrticibus ftatuc
lapidcae '
44 L I B. I. C A P. V. '.
lapideæ ac ueluti columnae uiam quafioftendentesfunt &sus.
fpofitae.Caeterum hyemis frigus tantumabeftut Ę $

iter,ut etiam iuuet.Nam glaäie acniue denfata&politati


iferi commodius pondera quatuor equorum uehunt. I£.
É; trahuntur aut ambulant. $ finirautg*e.
cies durata aut arbor decidua iter præpedierit , fecuribus …
res agitur.Aeftate uerò omnia impedita atqueinfida fùnt.
Ibi primum menfis Maijmedio fröndes pút,&#3j
res germinant:ut omnia ferius quàm apüd nos proueniá.
quaedam etiam nunquam. ** *
Sub polo autem dies una& nox,annum cum compleít …
locis intermediis etiam media ratio dierum acno&ium cl T
obferuanda.Qui eas regiones habitant,fagittandifintp*'ilt
ritifsimi:nec minus uiris ualent mulieres.Cçterû,gensfim.'
plicißima,&
& in fœminasdoli quafi expers.Viritamen
imperium habent. praedamidiuidit -as,
,
››
* T E R R A E M I R A 'C V L A,
c A p v T v.
Terræ »nofg*
ifferentia ab
feélu.
IĘ - -

terræ miracula eft motus eius,de quo aliàs diâum.


- a

eft.Quatuor eius diffetentiæ,ab affe&u. Chafmatichus, *


- -
-

';

cùm perfoditur terra, atque dehifcit: fucceditque lacus, …


aut fpecus.Brafmatichus, cùm attollitur: fic fiunt montes,
& in mari infulæ nafcuntur.Climatichus,cùm euertuntur®-]
dificia:ex hoc genere maximus,Traianitépore, cùm euef- j
fâ eft ciuitas:&ipfe,ut ferunt,miraculo ferüatus.Micemati- *
| chus,cùm dum fit fonus maximus, exauditur. Atq; cuilibet
i
rerrae motw4
ex prioribus commifcetur hic. Maximum fuiffein totope
axim**.
nè orbe temporibus Valentiniani Valentisque Imperato •
rum.In quo illud infignc fuit,ut dificétis aquis, patérét ab
dita maris:& quæ nunquam antea Solem üiderant, ualles,
montésque , tunc illuftrarentur. Eodem impetu translatae
naues,etiam fuper te&ta Alexandriae.Vnam üiditiam uetu
ftate corruptam duobus miliibus paffuum iuxta Methoné,
Ammianus Marcellinus.Omitto eu^rfiones urbium& op
pidorum,De caufis autem horum,di&um eft.
In Nicaragua,prouincia Indiæ occidentalis, iuxtamare
seu, mi.£; occidentale,inter Dariené,qui eft ifthmus nouae Hifpaniae,
& Mexicum,fpecus eft Maßia, quod neque cinerem,neq;
lapides eruétât,fed folùm fumum & flammam, exiftimant
metallum effe quod ferueat:itaque cum cx l.brachiis,ideft
pedibus c lxxxv 1 1 ferme demififfent (èruumin cifta,fta
tum
,,, . c A p. v I. -AT-—
tribiproximus „.endiofùit,colliquatifunt cathenę an-
åäuerò magis mirum et, cum nullæ ibi
] -

p.
fiinferiores.Qu
££ - - - -

tamen gigni affirmant:quamob-


-
-
1.
.
-

:; u m: 1; £jutum haiiium exhalareßêáúm oportet.In Quahu-


miamautem,eu'dcm occidéntalis Intiæ regionc, iith-
i.
!

Σύeliore gignireferunt fiilphur 3® Piigufa,tit abf- sulphur p.


¢purgatione pyrio pulueri fiiificiat,ibidem & liquor bi- rum natiuum,
āgeneré,oleiialtar fiuit,quod optims ardet. Sunt.
&iimoiicsuariis coloribus,adcò ut ex corum terra,tin- M;., color
ánuriafiat.Caufàm alibiretulimus. Sed in torrida, ob u. ra ,
ítitatemmateriae meliustingitur moles. |
AQVA E N A T y R A ET G E N E R A, A C i
M o T w S. c A P. Y I. .

Wmlndus Gangésque ac Nilus, tum Niger Mata- !


gonus & Daöaidàfàn&ae Marthæ, & jucm uo- Flumi
\-Jant Vrapariam,omnes maximiorbis amnes, qui- fî #; cur p
í
iique non fùpèrior,fed proximus fit [iter,fub torrida zo- rides,
i4ù to)

hoiunturatqueincrementum accipiant: meritò dubitari h4 maxima, !


.

*i;undefiät,utficcifsima regio ac calidifsima, contra


£nituraelemento,&quod citra omnem controucrfiam
igiiïimumfit Ę; Videtur au-
tmtauáeffemanifeftior:
4 fiquidem caior Solis attrahens
,
ifotem copiofum,ut alibi diétü efi;unde etiam fiunt plu
striduae flanities quoque maior, plura congregat Hu
iuyndein Europa, ob frequentiam montiüm, finguli i
ijdeuoluunturifi mare. Suht tamen praeter iitrum `alij
simapudVrfam maximi,uelut Volga (Rha Ptolemæus Volgaflume|
* inquem Occaingreditur : nam cum xxv. oftiis in 3
*££ndit,cùm ajreferant lxx. Boritthenes quoq;
iinpontum ingreditur, formam lacus refert,non tàmei, Bortfihenes
*/*.
fiofindi:ut fitu$ potius quàm fluuijrnagnitudo, tam im
meníelatitudinis caufà fit.Et quod maius eft,referunt non
$tmontibus, ut caeteri, fedififyluis, non procul à palude
Hotoum,iuxtauiliam Dnycpersko.Cùm etiam aliùs mul
tomaior fimiliter oriatur iuxta monaflerium beatæ Trini
tatis:0buium uerò fiumé,referunt lx.millia pafluum lati
tudinis habere,quod fábulofum exiftitno : nifi ut di&ú eft,
ôsilius extcnfióne, ubi lacus formam rcfert, intelligatur:
hâcnimfiiininaadeò extédiin borealibus regionibus pof
fint,utmultalibus,quòdinæqualis fit terrâ & me;
a nna
46 LIB. II. C A Iu

fà magis.In uniuerfum igitur, in calidis regionibus,fim-z;


tes adiint ac ualles, maiór eft copia aquarüm:ubiueròpsas;
na fit regio, maior eft aquarum copiâin borealibus:n:s ,
diæ, minora habent flumina: quoniam in temperatis.--;
| gionibus, omnia funt mediocrià. Extremæ uerò ad cst:...
I mam declinant, torrida utrinque ad abundantiam: ittui
- - - -

I.
[Lacus album. nuriam boreales, & quæ fub aiio polo, aquof* funt,*s.
uerò, ut lacus aibus, quem Rutheni uocant Bicloyc£. -.

non longior aut latiot lx. millia paffuum, c c c ix.4s


uios excipere dicatur. Vrbs ibi eiufdem nominis Prot.
inexpugnabilis, cùm in paludibus fitafit;neque ad cam
liceat, nifi pcr paludes ac flumina: ubi glacies beneficijl.
cohabetur, pontium uicem gerens multis in locis. S*
pontes funthccefiarj,defcrtiregio,fumniumfiigusgt*.
per tranquillifsimam pacem eam urbem adirc licet.Mag.
tudo ergo fluminum,ex fitu maxime pendet:aquarum m .
titudo,ex montium magnitudine, ucl fi exprimitur,utfi ,
. loco di&um e!t.
3 Mirum uerò uidetur,quòdex Bofphoro Thracio, aqu.
in mare mediterraneum infiuant,täquam ex fluuio,ut iio]
1 uideatur hoc noftrum mare ex oceano nafci: nam nonrt
! fluunt, quoniam altior cft iocus iile. Vcrüm hoc contin …
git, quoniam hoc noftrum rcfiuit &abforbcturinillud in
fuit íanais, fcilicet in Meotidem paludens.Occanus ucrt
emittit contingerc
hæcita undc oppofita pars cxinanitur: atqui
& abforbct,poflunt,&fecus:quandoquidcm ctiamf* ζ

flumina in æftu maris recurrant. Aquarum autem genera.


!
-
multa funt, calidæ, frigidæ, dulccs, falfae, fulphu;éz,ic- °
/ υ€S, graues,claræ , turbidæ , odoratæ, fœtidæ, odoréque s
$n. „„,.„ carcntc§ ; pifcium feraces, fieriles : de quibus fuo loco di- … -

- cemus. Nunc mira ortus gencra profequamur. In Maiz


w* in maris
infulae altifsimo fcopulo, fcaturit fons aquæ duicis,cúmfco
»pulo.
pulus in radige uix $uo milia paßuum in ambituhabcat
ipfà uerò infula paulò plus à Scotia diitct. Quinimò iux
ta Edimburgumiab Oriente, cùm ncquc locuSillc diftaret
à mari duo5us millibus pafüü,exoritür fonticulus, de quo
ego bibere folebam.lbi non gcnerabatur, nuiium enim an
rfüm,feduclaliò dcriuabatuf, ucl ex marina percolata or
1 lapideum tum habuit. .

7**r*
k. ram•1utinlittore
Saluerò cogitur in quibufdam
marisiuxta Tumbez,locis etiam in lapides,au
Prouinciam,torridæ uc
ftralis.
l 1 o. 1. C A P.TVI. Π47" i
i • • -• . - -

£r ftafis.Cùmenimualdetcrreum fuerit ac pingue, aqua re


: fiât fcnfim,utlapidesâ calore aëris, cogitùr.Et qüamuis
:* £juafipefucniat,manet:quoniam iam nimis ficcatum cft.
::£;&a* itaquiiiiialcns, ficcat ob fálfedinem. Id uero contingit
Iairi mumomloco, fedpafsim , ubi loca ficcantur penitus ab
$uautuliis diâumeft. Atque haecfalfis aquis eueniunt.
Vtilemminima, magnorum tamen ueäigalium & redi cur aua
iumcaufrelfefolent.TEt improbitas ufui &cdit. Alia au Aque
affo deterio
£mmon,uclut cùm deteriores uidentur aquae fieri Augu-;
bmtnft,ucl quoniam corpora hominum tunc funt im
$tio,audqiiatcrracaloie priuata eft.Indicio cft,quod
£kkiiturtünc quicquiu:iliter,ncque inferitur,& quòd -

?iilitantur,tamiherbarum,quám arborum. Cadunt c- 1

E. | iumimbres iam exhau(tis fontibus : imbrifcraauté aqua,


&% knputidacit: aelliuus quoque calor cùm occidat pifces,
| $imaquasconfùmat,corrumpit ctiam.Vis quoquc iyderis
73] (insiguas male afficit.
Ratio quoque motus aquarum, quae regulis manifeftis Aquarum mo
omprehenfà uidctur& exigui momenti, attamen & ma- tus ratio.
£u;dificultates continet?& fi cognita fit, maximi quæ
*l * Namcùm terræ aqua fertiles reddantur, & aquæ non
£fint,ducifolent per canalcs,qui e fluminibus eas hau
31 iVndcfiitires agitur.Cùm auté maxima fit, quilibet mi
::: £miserror multúia&turæ affert uni,alteri multü utilitatis.
:** ##brcratiointer cómoda Principis ac priuatorum uer
'. &3 Aut, -

j* Wtttróeam conftituamus,duo fupponere neceffe eft:al


- $n$uóiuxta foraminis amplitúdinem aqua defcrtur:
„¢* vsum, quòd iuxta impetum. Nam fi reliqua paria fint,
$tanguflumforamen etlente exit, paucior eft: con
:;| *u* petampliora ac patentiora loca maiorcquc impe
"Vitâtatio föraminis fiadbafim referatur, eaddem fe
:* $tproportionem,atque ideo fimplicifsima cft. Pona
2 I*sim quòd a B iuxta altitudincm A c e
$u$titii , ita ut A b fit imum: & lo
$ tper quem aqua tranfit , cmittat
$cin aquæ : dico quòd non mutato
*f * ó, pe, e F, æquales fint a s,
jod iuxta candem altitudinem pro- |_
$tit unciae fingulæ, ita quòd per ad a b TdTT
*dux , Pcfa E trcs, Fcr • i quatuor: & ita de alii,
quot
»t fuerint,nam feorfum per s p ex fùppofito,fiue. J
i:& per D E, & per E F, ubi adeffentlátera&altitu- …
ita eít A c:fed àqua quæ fiuit per A s, nec impedit,
.t cam quae fluit per B D:nec quc per a D, eamqua .
atque ita de aliis:conftatigitur,öuödutmultiplex, …
m proportionem habebit  F ad A e, feu AD, aut*
viam,eandem proportioné habebit aquafiuens,ß
ititudiné A F, uel a D, altitudiné auté Ac,aduncii.j
tus uero aquc fit,uel ob defcenfus magnitudinem,
protruditur:bifariam uerò protrudituí, uelobim *u.

im acquifitum, uel ob locianguftiam. Vnde uidesuit.


inariis uafis,per fiphunculosin medio&imo çqua.
ius impleri cirneas, quàmper eos quiin fuprema]
{itifunt. Videndüigitür eft,cur inuafis fic cöntin-`s
beris auté euripis contrariumuideatur: quo enim **
ior eft aqua,ut etiam in fluminibus,lentiüs fertur:
am iliud Poëtae: …
d fiiimen eft placidum,forfàn latet altiusunda, si
iuulis aquâ férri uidemus maiore impetu & cum *
magis quàm fontibus:acfontibus, qüám flumini-'
aruis,ut Abdua & Ticino, quàm magnis, ut lflro '*;
Confiderandúctiam cft,afi aluei nätura aliquid $i
uimentum,tabulatum,fabulum,lutum,lapides,la- $,
: an aqua in imo & medio acfüperiore páte æquã $<
ieatur. Haec omnia fitu digna & neceffària ad 3;
inftituendam. Itaq; haud dúbium eft, aquas qux îs,
as & fiphonesdeducütur,&impe k d <;
nuitate agi: quæ uerò per cana- *—-! <!;
s & locos patentes, folo impetu: § *§s.
uelocius femper fertur aquia per
; quàm per riuos,pariratione,pa
\& <!--
ss.
^

: auxiliis ac impe- 4,
cóftitutis.Sitenim
B, dccidat aut;m !
`SJ e
S.
››
r B c, ita mouebi- <;.
angulú c B D, in- - Ἀ;
Ἐ D produéta: f | • •;
e diuidãtur aqua p *
»né,cadé uelocita !) -

r,quare lógè uelocius quàm perinclinationé A 8, §


uäm per riuum.Scd dehocinferius.Hocníicfatis §
cQD,
I*
! ,, 1 b. I. U A P.TVI.T
-
4» |
íj;*$ºlit: debet,aquiliberam moueri folüm iuxtaimpetú. I.
£a Hyetus 3Icmdiiplcx ex impulfu priore, quiuiolétus clt,
„1:1* *jj:obfcuicefit:&natuialis,qui ex angulo inclinatio
;j!,**
jyriº
iiiisiui$itigituraquaex a dedides,uciiturajac, dico
godmaximo impctupcruenict pcr A £ G c æqualem in- Motu *;;
,.,;// gioiicm: quia cnim fi dccidátin B, conftituitur in a:- pcr una ui
$. fiiio cx sic, non mouebitur, nifi ex impctu acqui- uelocißimu
fio,$tinconfiat breui defincte, quoniam non natura
£i:*
Ę lidi,& illius caufâ iam ccfiât: at per D E F G H , proxi
j.* *dimotuiper AB c, quám fitper A E c c: igitür mo
„ ied $ peio H tardiorclt, quàm pet a Eg c. igitur pcr
}o££* !j;c ºmnium cit uelociflimus,quoniam linea A c brc
sjs? siuciarum quæ fùnt ex A in c, quoniam fecta: ai
É Éutio gdemiConftat etiam, qüöduelociflimus mo
tr&* **ii, qui fit cx maiore altitudinejn æquali fpatio , aut
*iiialtitudine in minore fpatio. Et idéo aqüa quanto
*krioialoca dcfiuit,licet ininore flrepitu, ücioçius la
$it: & quæ uelocius labitur , maiore etiam copia exit
■ $inunditagros. Aqua etiam non fuperat loca altioraad
$int fui, filibérafiierit, nificüim ucl magno impetu
kiusfadlocum ipfum:tunc enim refiiituclô lapis , fcd
*n adcò cuidcntci: ucl cùm fùperficies fupremia fupe
$tit magines, tunc enim quod fupcrat , effundiíur.
£ju£tiimjuae per cœnum ÉÉÉ tardius fertur,
tùm ob inrjualitatcm,
tum ob pcrmixtioncm : & quae
„£| kaienim, quám per fàxa, uelocius : uelociffime autem
II Ftrtibulata&pauimenta: ideoq; talia conftrucrc folent,
! $ibcrius uti bcncficio publicó uolunt. Conftat etiam
?
,•
dicm fiphonem quarito breuior fuerit, plus efferre
* / £;nam cum effùfà fùerit, & filentius feratür, eft pof
% kiotis agri: hic enim cafus celer, aquam copiofiorem
$um liberam fecum trahit , & hoc quoniam eam quæ
sedit,haud impedit. Duo igitur praecipua adhuc fuper
$it, fcilicet quófiam pacto cäfus altior, aquæ É
#£tìmpoflitadiutiare : nam nifi adiuuaret, nihil pro
*k*adhäufiendam copiofioré aquam.Et ut doceainus,
£iajurpartes æqualiter moueantüt , dico quæ in fupcr
$:fùnt,& quæ in imo.Nam $ digit Frontinus,açjuas Aqua in u.
fiuiis altioribus ac uelocioribus deductas,maiore uiin- qùefcens q.
*uere, hauddubium cffe arbitror. Primùm igitur ftatua- rotunda im
*iu5,aquam quicfccntcm rotunditatem in fuperficic habc perficie.
rc fe
L I B. I. C A p.
v altitudinem,uelutinurceis apparet, non iu
*rræ ambitum: quando uidem illa etiaminin
nibus non fentiatur, Éä iuxta altitudinemua
uas non impleatur, planam habet fuperficiem:
rtes in margine afcendere cogitur ut efHuant,
ediam: quæ eoufque non difHuit, donec altitu
a ratione modumi rorunditatis non excedat. `
- - - - 2*.

mouetur, tantum folùm retinet rotunditatis,


ititudinis feu longitudinis, in comparatione ad
mm.Si uerò lentè fiuat, mediam rationem obti- '
quietam & quae uelociffimè mouetur. Semper
tos & alia impedimenta
{oueri autem uelocius
mo quàm in fummo, ar
non eft, quòd baculus
tiatur uehementius agi
„ut in c quàm in B : nam
ib hypomochlio diftat,
iiter É uidetur. Im
$ adiuuare etiam in libe
trahendú eam quae fub- äs
hac conie&ura affequi
m, quòd aquæ quæ per …
cruntur, media linea ef- -

r lineam defcenfus & re- .

r aqua per canalem delata A B,deberet toto im


to e£ùndi per
llum haberet im
B p:quod uide
is quae à lateri
im, non ab ore,
ir : igitur iuxta
mediam, feretur
r partem B E,in s
gis remouebitur
iam A b,& ita ad f,infra uerò f re&à per æquidi
n. Aliud, quòd aqua quæ leniter fertur æqualis
rfaxa feratur:quæ autem cum impetu, fàlit, &in
èrtur:iuxta Virgilianum 1llud,
quçfàlientc fitim reftinguere riuo.
iaec oftcndunt, prioris impetu agifucccdentem
Po W
ZTET • _ • LI B. I. C A P, v I. y.

rnur®** Εiuftioiemiscedentis. Quamobrem dicendú


undoquitmiirr siqiiitcr moueri imum aquæ &fupremum in
alueis
■,,£inuit: *uibus quoniam dum effunditur e canali, etiana uiden- -

r, irri** £$£sxculteriemiEt etiam quia necelfe effet,ut al- -

άideę. i&imior appareret,quodtamcn non contingit,nifi


„non*fit* imittusinęqualis eit,uelfiante uento. Ob ά ergo
hm fttir:f
É fìbricarunt.Venti
*£picntcrcanales
-
cum pau mento
enimuel tabulato in £; ef ?
fi quandoque :

„inis,indomr £ eft,folcn:&
$int, prodeffe.
aliquos plùs Conftat
accipere, aliquosergò ubilongè
iminus £!;mi.1
uenti 7.xpojitu,
;;, m:iimt****
„ -^n*rt - - - v - tum differ
Tinc moi:-*!!*nis g,affert
***int. Plurimùm quoj; referre, an aqua à fatere tie gffi,m
ent? A; ■'::f:ore fùmatur.Sed
atur.Se rciminorauidentür,quando? ducëdus
- - 1
aquâ
çIUS fliit; tit Frontinus,Neruæ gtate,Romanos adeò ofci 4
3I- }Ę rationem:raàaffe,ut dimidio aberrarent. !
Ilus **m\o$tefert,
É Ęsius fiperfiiluliquae plerunq;pòmetallo
canaliligaeo:nam ob ma
E; Ę quia ut dixi) caríális haud claufiis cft,
•*? Ę Štamen aquae plerunq; tubis aut M.

É; is aquá efHuenté fpargit, aut totâ rect


-ïS j; iuifio,fedduâus aquae ob idigitur pri
4É }$; non autem canalibus famu
Š.
il* Š
sutii ä;Ê calix £;
ocandos quoq; collocetgt;utta
$ Lib.z. .
insngit; ne$ alterius inferior cali*,
iit, fperorpo
$tit;ì p. Agyrinitio; plus trahit,fuperior $it c.palium, !
tii, ά Ἐ Ę ab infériore rapitur. H*c ille. cu», ruuu4, 1,
*ig;; Å.Ę a,incile, caftellumi,lumenά; fint, lc,feptum, «
*¥ m, fialas effe ueluti fiphones rotundos; ijiulaqu
sí; Gyges uinatus ualis applicari folent ad
jod aqua H; Qgicquid auntc fpatj inanis intus eft,
iiii; t É; effiue:efolet,dicitur lumen; quod
Š ümlumen recipiatur.In fiftulis cali
*qú jí; Frontino: in quorundã fiftulis,
**utaiuario ? itifuerunt,hae fiftulæ, folutæ uocan
Š Ę aut coarâantur. Calixjgi
É Vlpianus:Riuus, eft lo- ij.ff.de extri
°**longitudinâ
btnej sii; §. lepreffus,quò aqua decurrat:cui no ord.a&fiom.
$timae Ę, É Autem locus eft ex quo defpici- derius.
|
**litisfirií H;$a;lcieautê ei locus dcpref
“si audi; Eex eo diâus,quòd incidatur: incidi
*}uel terra, unde primùm aqua ex flumine
2 agi
IL I B. I. C A P.
epta funt quae adincile opponuntur, aquæ de
:llendae'ue ex flumine caüfa,fiue ealigneafunt,
,fiue ex alia qualibet materia,ad continendam
damq; aquam excogitata, Haecille adeò clarc
ne non indigeant. Caftella erant, quæ aquam –;
xcipiunt, ut poftea reddant. Senatufconfulto
t,utinquit Frontinus , ne aquam nifi ex caftcl- Ss
mitteretur,ne riuiaut fiflulae publicæ laceraren- $;
t enim impetu aquæ fácilè diffolui fiftulas,quz Ss.
(ut dixi) conftabant: quamobrem neceffefuit, ἐς
las in caftella aqua primùm deduceretur,& ex $s.
ros ufus diftribueretur.Ioannes Baptifta Alber
fepto fingulis centenis cubitis, aut caftellum,
interftruéndum, longitudine pedum triginta,
liginti, profunditate fùb riuo qüindecim, atque
tilitate $altera, ut aquae fynceriores profluant:
Ę & augeri & cohiberi: quocirca
aucibus fepti portum obiicit,& cribrum æneum
it fi quando aedificium collapfum fuerit, abf
imento aquae poffit reftaurari. Calix, modum
endae ex fluentis impetu, atque ex fiftulae qua
itu , uariabit. Quo enim erit aqua ex largo &
to excepta , íî erit uia du&a expeditiore,
γdum,quem fiftula ad libram atque in dire&um
eruabit. His uerbis declaratur, fiftulam è calice
imile ferme quod Frontinus inquit: In quibuf
:alices jÉÉÉ menfuræ fignati effent, ftatim
moduli fiftulae fubieétæ fuerünt:undc acciderat,
n per legitimum fpatium coërcita, fed perleues
xíreffa,facile laxiorem in proximo fiftülam im
oó; illud adhuc quoties fignatur calix, diligen
ndum eft, ut fiftülae quoque proximae fpatium,
tufconfulto comprehenfüm diximus, fignentur.
bula duodecim digitorum longitudine non mi
quòd aqua fic coërceatur:& $? longior, eo a- ;
ius impeditior rcdditur. Calix igitur uas eft,in **,
colligitur, ne uel defit, nec abündet, fi maius §
porteat.Caftellum uerò, munimétum eft, quod §
à continet,ut nihil extra ipfum promineat, prae- is
m. \s
amanimaduerfionc dignum cft,aquâ non fue- \
- rc, \&
. „, , :;;-;—,—i
„*, ftnifihumiliorfit locus ad quem defluit: j$ hoc di
j:a, (timenin centenos pedes,fexquipedem conftituebant:
sira*! noftraztatefubtilioré ratione, fed ad Ę folüm
;.,;,,,;: oPPortuna,in fingula fpatia pedum v c. (olùm pollicem
.…] unum.Sedtunc ajia neq; fàlit,necfatis refigeraiur. Prg
L:| Fitreaalterum decentius,reliquum ÉÉÉ (ut di
jaa-| jnfiphonibus&tubulis omnis differentia fàtisfacit;quo
„et* fum litttlocum in quem influunt humiliorem defodere,
„itj* Ęgrilibus &riuis nonita. Frontinus fiphones acfiftu
An:* hi fiib terra commodius collocatitradidit , quòd neque
C.âat9* £t ncc gelu, nec cafibus adeò fubiacerent. Sed ut adin
ib [Tum feuertat,tria adhucfupereffe uidentur fcitu digna.
hmim, curaquæ à lateribus etiam ftantium paludum ef
'*perrimas,tabularum impetum fecum afferant.Secun
i:?* in quomodo aqua quæ effunditur decliuiore canali,fed
2$ ;* £; , copiofius effluere poffit, finonaliam fequentem
afft*; ttumtrahat. Tertium, quod omnibus difficilius eft , an
2, iiioraquatardius moueátur: nam fic effe uidetur, quòd
"?. ;| Omnia fiumina magna, lentius fluere uideantur. Primum
3] fineficile explicatür, cùm aqua quæ furfum eft, & à late
fi!: ' • •, , - w w

? fuspremat,ideoq; etiam abfque alio curfu impetum fà


άλε' $it&impellat. Velociter igitur aqua fertur per ¥;
$; * Vimina, iuxtaproportionem prementis aquæ, ad eam
Å: ÉÉÉysiT ex nodo,nodus oritur: nam ueri- '
? 3:i fimilenoneft, premi à tota aqua: neque enim proportio
;* £t;ßuui uidetur, cùm exuafe uinario tam partio nec
?. fleno,adeò celeriteruinum effundatur: ut fiiuxta propor
…:* ynemmultitudinis totius aquae id fieret, neceffe effefim
j.:* $imillum effe multo maiorem , ac penè infuperabilem.
j.^j £tiononätota aqua compreffio fiat, quæftio manet.
. £, £u;itaque aquam tqtam premi, & ut premitur pre
g!
;3; mcre, fed non adeò uehementer: quia dum premuntur
„;*i partes, & ipfe premunt : quamobrem pars illa quæ e
g!
ne 1 £t, itota premitur, fed à femotiore multo minus : ue
]
hcmcnter uerò à proxima, nec etiam æqualiter ab ae
| |ialiter diftantibus, fed ughementer ab eâ quæ in dire
μ-, άρ£tefiuentis, £; ad aduerfam ripam: parum uc
{* : ea quae eft à lateribus , & iuxta Huminis aut riui
!!,
;? ngitudinem Ê ab hac etiam æqualiter, fed ab
$$i£antecedit nullo modo : ab ea autcm,quae in fupe
„;* *loco cft,uehcmentius: ab ea ctiam, quæ in füpefio
{% d 3 rc Io
L I B. I. , C A P. -

adhuc diucrfa ratione,fiquidé à proximiore plus,


- - - - - - r::-• -
iorc autcm minus.Qua: etiâ libero ex canaliefiun J
m à reliqua circumambiéte cócludatur, motiimq; Ji
tanquâ continuitatis caufam,trahit infequentem. ,
brc ncq; adeò uehementer ac fi per fiphoné aut fi
luceretur:neque adeò parum,acfihuiiìiiis cffet,ac …
icam)tenuis:quare ratio afcenfus,neq; cx toto ue
deduäa pcr fiitulas: ncc omnino falfä,ut in ea quæ `
:nuis cft, ncc ullam habct cftatu digná aititudiné. `
mediocriter trahit,& inæqualiter,ut dictü cft, cüm
nteriores plus trahant;exteriores,parum omnino, J
l,ut quæ in fuperficic funt. Semperauté meminille $*
:,axiómatis eiüs naturalis, res & affeétus naturales
dcclinare ex una in aliam;omniaq; quç natura pat;
, affectu etiam Ę ideo in eis quiàquâ
i rarò fynccrum. Vnde etiam tertij qugfiti explica
aret:aqua cnim uelut iuxta inclinationem caiidcm *
mouctur fub longiore diftantia, ita etiam fubPaii
:ione maioreq; aititudine:quoniam cnim (ut dicti
ino inclinatioiiem habct:ini fummo,dum fiuit, nul
)ta uerò æqualiter: igitur iuxta mcdiae incipationis ,
in tota aqüa mouebitur: atquc ita omnia fiumiiia,
iora,eo lenius fcruntur. -

uerò conftituatur alueus fluminis c D linea,adlibcl


: fupcrficies aquæ A B, æquidiftans (ut dixi) plaiio,
:im,& partim & u:hoc cnim iam dcclaratum cit,fo

alueo g a,impedimétum m,linea ad libellam £3*


iòdaqua quæ erit in fouea fupra G H,fpontc effluet,
:fcendit:qüae uerò infra eam íineam, folùm ab imfe
cedentis äquae educetur. Quæ autem infrak w ta!:
„uidiftantem lentius mouebitur,propter obicem,&
: fubfiliet:pòft uerò lentius mouebitür. Quamobré
manifelta eft, cur aquae humiles lentius profiuant
quam
— T LIB, I. C A P. 'v 1. . 55

re£*immediocrts, Quicquid enim eftinfra obices&inae


i39iiaiestatdefiuit.Âqüae igitur,quae eft inter x .& A a,
Βάτὰit;* *odiimspars camotietur quceftiuxta x l, tardißimè a pari
cum tfi:* ttiuitias,cüm zquidiftet D E: igitur cum tota fimul „£f fèr* .
„ rcticipai;*!*;$u:citi* 1, ufqueadAs, parum differt fuprema j,„i „,.„.,
;;;;um,iciin- E* inima:fedomniütardißimâ quginfra k i:tielocif-%i,quA. .

«nis rºga**$**fipiari:fcdiuxta illam niedia,quae iuxta A B. Ę,iara,


Åroi√{_'*go Ę motus aquæratio colligatur, fciendum juprema. ,
„£t cgiii-1#,qumindecliuiafertiir,moueri:& eò uelocius, quo
Έά*? fictit maior.Cùm uerò ad æquilibriü peruenerit,
strygi**a Ęguí
Atet;cnorcs}u- *uinieximpetupræcedentis pofteriorepat;
igtur ÉÉ fcit : quòd
siss&i* 1 ; g;humilioresinüeniat,eifunditur:fi non, eò dum
nominu$$i*
„e:;;i:o-* j£g; Ęonec iniuüfüiortus altitudine aequauerit:qu
coerceatur,regurgitat,& omnino flue
„amittitj$*** Atq;hoceftquodPliniu$dixit,aquam afcendere
Juntia, fact*+
„antiniiciº Š.

Priucipiumjfuiortus
vntineatuf æquauerit,
Differt ergo quâ modò mafg
fiitulis dcfcrtur, ab cá -

Tuonum tuº? i*$uibus:quòd quae fifülis'delata eft, tantum afcen


}immoi'* Š deíéderat: quae uerò canalibus ,nô , nifi cùm
uitam:** Š fuerint.Oftendâ auté figura ipfà difcri
Äúcau* 1 §; ait Asc, cuiushu- A/

_Ijä£ua£spdst
āminiscpi*. ji; conclufà eft: -
1
íius g+1j?£££;aga- C.
„indccu* 1$ “adet ad altitudiné z,
§; indequaque æ-
jtisli D Η κ. Aqua -
k
È acquirit amittit- €
ÉÉ Pro quantitate de $ f
Ęfueritys; • w •

$tttjneamq; candé rc&tam,quanto magis a prin


Égisterii, eo uelocius mouebitur.
Sit cnim a
ï*i¥per ai cos,fit , & libella,feuac,fcrmc &qui
35:im £IE $iäum eft:dico
nc 11d! «* 3°$uòd cùm cxfit du- 4,
n6H,!?? j*|'*{picid£ tripla,&
nem, Ę; $u tupla,quò m0

t*' Jgitiiiuädtior, quo f


*'j*
labitur, ***iaticię
inni,… aíTosia.,,., § aqua ex def.
id ergo cum deicen
, lcntu; je* nt, motus rémittitur: & cùm rurfus
P- - 4 dcfceu
L I B. I. C A. P. V I.
corperit, augetur, fitq; uelocior: nifi quôd ab
mq; per montes labitur,ideò uelocius fértur.Et
e tendit, quia obicem inuenit, motus tardatur:
:di9 rurfus uelocifsima eft,& paulò pòft. Eadé J
:a finem altifsima,humillima iuxta ihitia. Ob id ç,

lùm ob aquarü inopiâ, fed etiá quia parú diftat


: à linea aluei,neceffariò funt humillimi. Cùm `s
margines fuperauerit, fta- a s
tur: hoc ergo iuxta flumi- -

: in Pado iuxta Ferrariam ac


margines ad libellâ effe de
mé terrae fitus humilior fit,
ua ad illâ fertur.Cùm etiá ad
enerit,quia locus ille humil
uiefcit: fed natura aeftum in
quae putrefcerent.Conftati- , '_ A ' **
tum duétus, non ex fiftularú • - s.
e c6fiftere,fed fi(ut di&ú'eft) proportio £. ss.
feruetur. Sit igitur os unciæ, cuius latitu **J
tudo auté A B:uelimus auté facere qua-
, & fit latitudo b d, altitudo eadé ut de-
Ssç -.

ft. Supponamus ergo f G duplá b c,&£ F


erit igitur E F G ex demonftratis ab Eucli
plaA B c,& æqualis A B D.Sit ergo rurfus -,

ú,cuius dimetiens H x, æquale A b c, aut


nfenfibilis differëtiæ, dupla uerò 1. M ipfi s.
qua quæ fertur Per H x, tincia ad ungué: ss.
humjlior H k ipfa A B,erit ex demöftratis §.
minor A p c: cumά;aqua qug ferturper Ss
rdius feratur, erit minor giat grunj;Ti $
itcr ferretur, gquareturillis:multo minor s.
per £ f a , cùm fit pro -&
iplo aqua : quare ad S.
mì qti adratas fùperfi- *
latitudiné bafis com- s.
icebit aquâ, nó fecun 1« <;
proportione medias: 1 * §
iutem rotundis nullo *
emptorisia&turafem st
uictum I. -

ambo cxtremahabca *
mus Š
L I B. I. C A P. V I. yy

„;.$ siimystis aquæ, cùmadæquilibriú confliterit, medius


à] ditononmouetut,(ed quiécit;re&taauté maximus,ut
2] qmfttperpendiculú dclcéndit:füpra autem,nullus:fic au
Ęgismntcimpcllit labra,aut te&torium: quae uerò ad æquili
'£$i intonitutaeft,lìrì iinpcllit, ideòq; motu haud ca
*$umcnimotu cohibetur. Obiiciétforfan aliquis, I.
$odiaqua quae dcfcédit, trahit,exhaurietur canalis:q uae
istuminfiitulaadducipoteft. Ob id igitur ucltotius
midtius aquam decurrere neceffe eft, üel folum par
$$icitadiuidi fepararique ob defectum, quod cer
**utingit. Nam fidiütius fiitulae profluant , rlui exhau- Flumina ea
*ut:quiuerò aqua non deltituúntur, & fififtulas ha- aqua deftitu,
itautcanales, aut pcrpetuò in marc cffunduntur, aut tur quandoq;
itùsnon habent prömägnitudine, aut non perpctuas, & cur nó J*.
k iisquecanales : aut augentur incrementis rcpcntinis per. ..
folent: in mariau
%utum, quales ex niuibusprocedeteoccurrentis
-^ I ■ miiii, prodeft impedimentum aquae,
.,, .| *ritus: his de caufis, rarius fiuujnon cxhauriuiitur,
*)^| ginum omnes aliquando. }
1!!!
13*
Corrumpituraquafiaxime in puteis atque cifternis : & 41**1**
$inunquam,ut aliâs dixi, confùltò iuuat deftillatio & co do ememdetul
i*] | fio,ut docuimus:fcd fitotam ex purgare libcat,limum &
*' | *ufibducito,ut clarareddatúr: íde frequentihauftu
jg ºumcificito: nam euenis perpetuò confluit: immittito
' | *uitinputeumuas figulinum fàle aut aceto aut hydrar- I.
¢ l £$picium,& calce oleofubacta obturatum impone, í
»! | *iiius permitte. Sunt qui pifciculos imponant: qui fi ;
crint, purgant:fi móriantur, aquam corrumpunt. ' -

' | $itquiinuifis pürgari affirment,fi limbus quem aquam


">. %;amygdalâ coìficetur. Vcrius cft, corruptaiii tra
; , “imporis defecari,& denuò bonam reddi:quæ fi tranf Aqua cur qu
]
%tut,incorrupta efficitur. Nihilominus difficiie uidetur £fcens corrui
i £jusmotueainpofleferuari, fiab ignea quadam uinon patur. -

' %titut.Quætamien deftiliatione prouenit,feruatur,quia Aquae defull,


$tincfìgo cùm exhalauerit, corrumpctur. Próhi tæ cur non a. c¢
| i ¥gitur calorigneus corruptionem, quemadmodum in ripamtur |
■ tis, quia aétiónem aëris impedit.Quæ uerò mouet,fti. tarde.
£t tefiafe conferuat: nullüm enii egregie frigidum |
utrefcit,feu poteftate, feu a&tu tale fuerit: nüllum äutem
inidum,egregie frigidum effe poteft:frigidum enim,den
*&quò mouetur,recipcrc nó Poteftacris imprefsio
j Incrm.
L I B. I. C A P. V i. ';

: ueròlentè mouetur,nec à paruo calorepatitur, '!


gno corrüpitur:exhalat enim,& in uapores uerti- se,
itllata autem, ignei uapores fùnt, Cauta autem `s
onis celerioris, etiam in ftagnis,eft terra:mifcetur • *';
id,turbidς aquæ celerius córripuntur;& quæ funt $
tequàm corrúpantur,conturbantur.igitur corru
æ,çjuaedá eft përmixtio.Aqua aute finìoueatur,ex S.
, & peregrina omnia reiicit , ut :n fontibusifqui- Ss.
et.quod enim graue eft,fubfidet quod leue, pro- $.3
1perficie ad ɤ? immixtú uehemen- s:!
1 in mari,non potcft: quonia non habet „uò reii. $.
men longius procedat,expurgatur:quoniam fen* *s;
d immixtúm eít,à tenuioré fubftantâ pra curren- §s.
uitur. Qua: igitur uelocitcr fertur , omnino pura s
:cibus autem, propofitis maiore impetu erum yit,'s
id maiorem uim acquirat, fed quia fiaior copiaa- sss
retinetur, congregatur: quæ ar&tius cóprefla,ue: $e,
m quod uibratür,diílcntü uehementius & ob mul =*
m maiore ui crumpit,& aggeres dißipat. -

rú natura multip!cx eft , fed quae expërs eft omnis ;


itq; odoris, & frigida non muitum, eaoptima et ss.
malæ:dcteriores autem quæ fàporem aut odorem $y,
um habcnt.Omnis calida,medicamentofa. Omnis s.
oris,aut faporis,aut turbulenta,quæ non clarefcit, $.
& pefsima, Quae odqrem aut fàporem gratumha
s,fcd non in cibo. Flumina qüae in OÉcanumin-^S;,
fque ad uigintiquinque milia paffuum, corruptam s.
aquam.Qüandoque etiam ufque ad centum milias.
1. Quæ uerò in alia maria,non ita, fed ad quatuor ss
it.aut quinq; millia pafluum.Caufà eft,quòd Ocea*
uit, & fefiuendo longius inficit aquam ab oftio,*
varia reliqua. • •

as multis modis, locis in quibus non haberentur,*


im dulces, conati funt habere, feu montibus, feu ,
s fcopulis, feu in locis aridioribus, ut in defertis
feu übi quæ habetur mala eft, ut in Italiae qui- s,
locis , Ę etiam.. De tranfmutationei
1'æ aquae in dulce, fuo loco, diximus, in iibris de
ate:qui methodum habent generalem,& ad quos
quæ hic fcribuntur, tanquam ad principium refer
fit , ac ad normam. Spcciatim áutem & proprie
primum
- l- w -
L I B. I. C A P. V 1. 19

;;;** È jilem $citillationem,de qua di&um eft. Deftil


pro* sigur& íázaquae,f licct,&çorruptae, cmendabum
(a;* s;ieptorfis. Sed ctiam - -

„ara, $iulelint, dcftillatione


:sa- iiib:itur.
;*] animo figulinumat Aqua eo£tio
:||:rotundumlatum cubi me em? latur. ,
“tius,tantundeminfu quod j? Au

: fímp;inmedioautem cp. çenna, mom de


*1i;implius minús ca;lune,fed !
'.: 1** tudine äuodecim & • d f llatione
'„*, §s aibitorum canali ejt intelligen
dum.
.;a? Ęs toti refértum,
;** $sim in emitté.
:^ Ęambo £xtremahabcat A & β aper
je|$ ocdudiácieferaripoßint:inferius quidem ferrea
3;' $i lipcriuspileo figulino, totum nitro initus 6btitum: Aqua quomo
js* $uiiagna parte ά. herbis,lignis etiam in frufta in
!
do pcr igua.,
*kurina&ajua cloacarum,aut itagni, aut fi hæc non xtlium
-

ubtq;
321* ttma,uelfùb diuoante Solis orùm derafa:tíc enim habeatur.
j;* $; humida effrore aut imbre, uel profund£ effoffa in
„;* Šticnim ubiq; aqua terræ fübfit,ut profundior eft
32, $ioripponiti; ignis lentus,&uafa in ambitu* f.
„*|*tntumájus profiüit fàluberrimæ,utaiendis pluri
.*!$omnibus füfficiat.Nam ubi amplius nó deitillat,fub
?*|j minus detrahiturterra aliâquëimponitur. Ita fit, ut
…31* ignorum ia&ura, plurimùm aquæ habeatur. O
j*| *mhoceffubiterraipfâ ardet, ut dictum eft, in locis
[2] “ini?non paucis:uefubiiapides, ut in Scotia:ubique
„4 *dibanifuiigo ad hunc ufüm aptifsima eft, quòd fén
;*I; sitat,&diu ignem contineat: nam quandoque per …
!$iontinuos diës ardet. Hoc inuentum placuit diftin
<! $trare,quòd acceperim Francifcum primum, Galliæ Francißi G4
$uingentisaureis donaffc artificem, quamuis tam lorum rega ii
-.
i
$it ihdjiiria.Plus tamen(ut audio) potuit hac in caufà cralitas.
$egregaliberalitas, quäm uulgaris inuentio detraxe
$itióriátque utinamhicrex,reli&tis bellis,totum fé uir
°;is,quibu$ natus erat, tradidiflet. Poterat fànè Ptole
*iiiconferri,quitantum bonis literis atque bibliothe
“itiitincrementi. Sedadalia tranfeamus:cùm aqua o.
*uuclcxtciTa, atque plantis colligatur, aut cffodiatur,
aut
L I B. I. C A P. V I.
1eròlentè mouetur,nec à paruo calorepatitur, ' l

vo corrüpitur:exhalat enim,& in uapores uerti


ilata autem , ignei uapores fùnt. Caufa autem *.

is celerioris, etiam in ftagnis,eft terra;mifcetur `*s


,turbidς aquæ celerius corripuntur:& quæ fumt $*;
quàm corrüpantur,conturbantur,igitur corru- '
quaedá eft pèrmixtio.Aqua auté fi moueatur,cx §
& peregrina omnia rciigit , ut in fontibus irqui- '
t.quod enim grauc eft,fubfidet quod leue, jro- S
efficie adiatéra: quod uero immixtú uehemen- $
n mari, non ά quonia non habet quò reii- ***,
net, longius procedat,expurgatur:quoniam fen- $. ûç
mmixtüm eit,à tenuiore fubftantâ præcurren- $$.
itur. Qua: igitur uelociter fertur, orhnino puta $.
ibus autem, propofitis maiore impetu erumpit, Sisy
maiorem uim acquirat, fed quia maior copia a- $is,
etinetur,congregatur: quæ ar&tius cóprefla, uC* S*;
quod uibratür,diilcntui uehementius3& ob mul$is,
maiore uierumpit,& $; dißipat. *}¤,
-

natura multiplex efl , fed quæ expers eft omni


q; odgris, & frigida non müitum, ea optima elt: *
ìåíæ:dcteriores autem quæ fàporem aut odorem $y,
m habent.Omnis calida,medicamentofa. Omnis Ss,
tis,aut faporis,aut turbulenta,quæ non clarefcit, $y$.
: pefsimäQgae odorem aut fàporem gratumh*s;
.fcd non in cibo. Flumina qüae in OÉeanumin- §.'
jue ad uigintiquinque milia pafluum, corruptam SA,
juam.Quandoque etiam ufque ad centum milliasj
Quæ uerò in alia maria,non ita, fed ad guatuofs,
aut quinq; millia paffuum.Caufà eft,quòd Oce*;
t, &reliqua.
ria tefluendo longius inficit aquam ab oftioj;
• i;'

s multis modis, locis in quibus non haberentur* §, &:

n dulces, conati funt habere, feu montibus, ferę.


fcopulis, feu in locis aridioribus, ut in deferti*sj
feu ubi quæ habetur mala eft, ut in Italiæ qui-J
ocis, ueluti Romæ etiam.. De tranfmutatione Š.
ac aquæ in dulce, fuo loco diximus, in iibris d*J
te:qui methodum habent generalem,& ad quos j
uæ hic fcribuntur, tanquam ad principium rcfer* Š
t , ac ad normam. Speciatim autem & propritsj
Primums,
L I B. I. C A P. V I. ' 39
eort' E. $eftillationem,de qua diâum eft. Defil
££1$urgitur&falfz aquae,filicet,& corruptae, cmendabun
„;;**) trjueprorfùs. Sed etiam - -

stat $imul:fint, dcftillatione


.… |#habentur.
j&I Vasiniino figulinumat Aqua eo&?;o
„..:!|'*f)tundum,latum cubi me emé {atur
.…|iitibus, tantundem in fù
: j$mo,inmedioautem cd.
t. quod g? Aut.
cemmiae, mom de
A. 4**mali: amplius minüs- co&ftome,fed
:i*ititudine 3uodecim & • d ffilatione
,:*1*}us cubitorum canali- £f mtelligcn
*iticis totú refertum, - dum. ]
'I*tunusalium in emitté. - +>, .

**umnon impediat:ambo extrema habeat a & b aper -

.s'*|**ju* occludiäcreferaripoßint:inferius quidem ferrea ]


.*|*■perius pileo figulino, torum nitro iiitus 6bfirum:
:•|5i:utmagna parte iù , herbis,lignis etiam in frußa in Aqua quomo•
Š cloacarum,aut iiagni, aut (fi hæc non o pcr ignirau,
“ista,uel fiib diuo ante Solis oríüm derafatjc enim xilium absq;
'!*£humida eftrore aut imbre, uel profiinde effoffa in habeatur.
%tbycicnim ubiq; aqua terræ fübfit,ut profundior eß
$imidioripponiti; ignis lentus,& uafì in ambitu E F,
*untumájns profüit fàluberrimae,ut aiendis pluri
$inibusfüfficiat.Nam ubi amplius nôáéíüìåíåô.
* j;inas detrahitur terra,aliáquëimponitur. Ita fit, ut -

1**ignorum iactura, plurimüm aqüe habeatiir.IOI


'15° Nocet ubiterra ipfâ ardet, ut diáum eft, in loéis -

§ iiaenon paucis:uefubiiapides,
$ibinifjiigo ut in Scotia:ubique
ad hunc ufüm aptißima efi, quòd fèn- - !
p.

|; vitat,&diu igncm contineat: nam quandoque per


j°ntinuos diés ardet. Hoc inuentum placuit'ditô]
1**,quod
*? acceperim Francifcum primum, öÄÈ Franci/i c.
-
- -
-
- -

§uihgentis aureis donaffe artificerâ, quamuis tam /orum rega l,,.


“indulitia.Plus tamen(ut audio) potuit hac in cauià beralitaά. }
,*; Š liberalitas, quàm uulgaris inuentio detrare
„:* ŠÅtque utinamhicrex,reliótis bellis,totum £ uir ]
*}'uiginatus erat, tradiâiffet, poterię - t
i '*jioiftri,quitantùm bonis literis atque bibliothe. j -i

* $tincrcmchti. Sedadalia tranfeamüíùí u3 O- . i


**issisifa,atquepantis colligitüÄÈ cffodiatur, -

aut

|
L I B. I. C A P. V I. '',

ina corruptâque habeatur, aut è cœlo: detribut.J


timis modis iam dictum eft: primò quidem hic, `
tque tertiò in libris de Subtilitate : manifeftum J°
artum expofuerimus, nullum præter hos inueni
Quae igitur è cœlo excidit, fic colligitur cauernis,J
rnas Veneti uocare folent:effoditur quadrataautj
offa, ampla quantum libet, & muro circundatur.
1 altius duobus aut tribus pafsibus, quàm fitimi
armoris tabulis fternitur É Fornix ubiq; fù
tur,decliuc fit fuperius ftratum in extrema, atque
ina quæ aquam fuper folium marmoreum extóta í
lucant.Solium illud aquæ omnino imperuium, a-. -

:nto rime diligenter obdu&tæ.E folioin foffamca §;


liues eligno, aut figulini, uel etiam uitrei,autar- Ss.
ofla fenfim ipfa defèendit,ficut tota aqua colliga-*
dio. E cuius regionc puteus fuperius adhaurien-,
um collocatur.Imum cifternæ pauimentumhabet Vt;
:um, cgmento folidifsimo conftru&tum, itémque tam
ufque quò aqua pertingere poteft,ne colleâaîf
:orrumpatur. Quicquid eft fpatijinter fornicé, & $*$
um, quod cifternam ambit, primùm quidem pu- §•
ena,inde etiam fpongiis completur. Si adeò pura *
qua,ut praeter id quòd fit fàluberrima omniúque $
uht, diü etiam immota(quod fignum eft optimae s;
ud corrumpatur. .

uerò quæ imbribus decidit,medica potiuseftuis,


nis falutaris:dicemus autem infrà de illa,& quàm $.
fit:nunc docuiffe fufficiat, quàm maximis aëdiu- *
iuiis,non ultra decem paflus defcédere: ipfàenim $
dimentum affert,terra confolidata:utnifìùacuaa- *
a influatin terræ uifcera, malit fuperlabere:neque $
ram ducere in fuperficic poteft. Quamobrem & $s.
s cx ea maximè progignitur,dum fœcunda & pin- $<;.
•nco&ta defcendit:fîeêpoteft terra excipi profun- *'
ictum eft: quamobrem gemmae illae générantur, `s
lolles funt,nec calorc maiore indigent:fùntque pu $;
candidae, qualis eft cryftallus: & ex conturbátis ac $i
»us,iris,&amethyftus. s.
int charybdes,& cur fint, magno miraculo apud S.
s narrantur, cùm tamcn nihil mirum fit defcéden- •
am in uoragincm fecum omuia raperc. Eiufmodi §
multx «

-
I 1 , IIB. I. c A p. VII. 61
fimfint,ctiaminfluminibus,referunt inNoruegiæ
'inis;Rott& Lofoetmaximarìçìïë , quæ naues
£profiindumtrahat.
Ităui cm naues ac cætera, uelut Typhone uento, -

Hífit minuorticibus:uortices quoq;effehaud du- Vortices quo


*atquomodo defcendens aqua diítribuatur, non modo fiant. .
ftj$umeltciimfemperinhümiiioraferatur.Imo
“ftitumquomodo quicquam humilius effe pofsit,
, • •-- , *£toliéiìerì; autem mihiuortices non
Ę=**adjíá Potius ad ea loca ex quibus pa
***ti;aut quoniam uiuentorum aliquandòJ???
'Qgamus enim adinfima defcendat, per
*** tnnon *'£iigtfundilibramentum:autftin£tius
1°*ndit,aliqüíôùí, patet.
^ Q_V A E M I R A c v L a
C APv T v I I.

'Amiltadehisfabulof, referantur,hoctamen fa. Ligna in lapi


$ímminimè eft;in Hibernia lacum efTe, circa j3 & ferrur
'"cmnecarbornecherbaoritur:unde apparetuim erti.
*£fülphurishabere:í, qué lignú defixum qua
inoobtuiìirì lapidem trarifit, aiini ferme fpatio:
*;gt; aquis,infefrum: quodfupereminet, lignum
$longo àutem $atiouisilla quâ plantarumörtum
$it,iìcu Procul diffufa eß. Quærendum eftigitur,
$%*o£thius experimenô deprehendiflé affir
$9nefieri poßit.tjî quidem conftat, fer
§* mijatio £$nerari.Generátut autem rationê cer
Šisquödtereú 3qua,metallum: ex hac
1`¤tiaipfùm conftare,oftenfüm eft.Sed generatio
γdam communis, atque ea triplex íüìåùm,
È ŠDurefcunt enimi metalla,&lapidum pleri
ÉÉ*?oltquàm calore cöÄÄÄ fuerint.Bitumé enim
a j, Š hancquidem in metallum crafsius,
Ę feparare humidum pin
Ma*ií$íitur:íéî uerò, in lapidem.sed cur non in
; §°ktu aut Iftlandiæ hoç contingit: ibi enim bitu
aqua, terra,frigus. Nam oftenfùm eft, frigus quo
$guntur,íáíôïí magnum, cùm media aeftate

μ^
*itiaâ, ctiamin Aethiópia concrefcant. verùm
caufam
|
6x L I M. I. ^ C A P. VI
caufàm quintâ adeffe neceffe,fcilicet frigoris& calorism .
] gnitudinem,ne Pfius exuratur aut putréfcat:quo fit,ut c* .
fius mutari neceífe fit.In Iftlandia autem omnia hæcfür …
fei aqua non adeò tenuis eft ut penetrare pofsit:in quibi
dam äutem locis nihilprohibet, fed nó fàtis animaductâ
eft: nam & in Italia, ut retulimus , frequenterhoc com.
: Éir:mutant & regiones tempora ipfà, & çertis reuolutior.
alia definunt,alia incipiüt.Quæ non folùm cuenireqj*
tingit in aliquibus,fed in ómnibüs,neceffe eft: neque en s -

; is,
quicquam fùb Luna perpctuum.In Lennos quoque regi…
nie occidentali Scotiæ,Lcigouiam uocat Ptolemæus, hi *
eft ucrnacula lingua Louniund di&us, uigintiquatuorm '
- - - - - - . •*

1 lia paffuum in logitudinc,octo in latitudiiie habens,trigi.


- ta &ontinens infülas habitatas , in quem Cludafluuiuii.
*. fluit,tum mare ipfum.Cludam uerò licct uiderim, lacum *;
ft.u, fine uem men non uidi. Hic non unq miraculo infignis eft.Primù .
£t, intumeféá. quidem abfjue uentis adeò intumefcit , ut naucs mcig, ~
* Eft enim ibi terra,ut uidi,füngiinftar & bituminofà, exí ,
i.yula mat3, exhalantc fpiritu,lacus intum eßit & attollitur.Praeteresi
;! (ularum quæ in eo extant,unä flante uento agitur ut naui` S:
& natat.Et ob id folùm pafccndis gregibus ÉÉ, , nô \ *
bitationi.Contingit hoë,quòd teífa feuis fit,tenax,neci **
fula fundo annexâ:nam nifi fungofa(ut dixi) terra effet,m S
geretur undis.Et fi etiá leuis cffct,nec tenax, motu dißip
Êetur.Quòd nifi cffet ab imo auulfa,moueri non pofícíJs

.i credibile autem cft,quäta fit uentorum uis in his jur qug,


tio modo in aqua pendent. Cùm multae cnim talesiifil'ii
}?, in mari,tum lacubus,aliae quidem facilé, aliæ rat
admodum & paruo progrcffu mouéntur. Ibi pifces abfqu
pinnis plerunquc,guftu tamen fuaucs:pinnæ datæ fùnt, t*s
tu

íüftineii poteft,ut
poffeht:cúm
qui ucrò
' -. aquabituniinis partem fecit S.:
rifici abß; hat,fieri funt leuiores,his nóifidigeant.Praet
bjr/m/4. ' rea auguillc pinris garent,ob rotunditaté:aliã$uerò dehi
dicetuir.Effe autcm bitumen in tota ea infùla,multis aliisfi ;
nis demóftrauimus,fed & in bitumine oleü:uelut in fontiºs,
èxiguo,qui prope Edimburgii clt tribus millibus palfüütt*
ons oleo fum•
ÉÉ cft,&parum profundus,ibique fáceliübcatæ Catari $
*w. nae:uidimus in co guttas olci nigrioris, lignis adhærentes,*
! odorebituminis,iicc multas. Referunt id olei gcnus, pro.**
defTe frigidis doloribus,quod rationi confentäheum üides
tur,ubiiitè adhibcatur.In cadcm ctiaminfula, rcferút cilô
Iacum*
LIB. I. c A p, VIII 6}
“omin Nidiùlateaem Gallouidiae regionis Lacu cuius
*$?ioruitiórque initima Britannis ) cuius pars mom
$ibituminis fit expers,gelafcit, pars nuaquam, gelatur.
co
mittbitumine.Väenä bituminis non folùm ca
$wtis &huitu prohibet glaciem.Sed quid mirum,
sinipudnosfcjehoc cótingat folo aípe&u Solis
et$£ **, SicNeā inter Roßiäm & Moráuiam Sco- Lacu quinu»; l.

sati$$ivus acfuuius,quos nunquam congelarife- uam comgelas!


: **£*"i*abundantia (calidius enim eâ quàm (1) jt: ?
sy£***iit enim bitumene.füiphuremadefì&o ,cum W
,;:***);ioiam *]uaconcoêta fuerit:commodus uerò .
***iuuius iumentis& nauigationi,hvemis tem
{*ist cademinì regione Buthania,iuxta Douer
| -

$iuem oppidum Slanis pro e mate,atque ibi antrü, Aqua in lapi


!--

$**hiuens in canáiáiú, iî, uertitur, j£


“tetur,iamantrum oppleuilfet.Hæcóue funtna
opcn,
|
linski, \?ruegiaapud Nidrofiam metropolim, : admir•,
9$Slatur,tametfifrigidißimain regione fit:** ■
√°°iifit concrefcit,£íá congelatur,quéad
otii.Referunt etiálacum Vener, qui interNor
$it $uetiampofitus eft, uigintiquatuor flumina
*** sindiütiöì ftrepitum edere, ut pro
*$*imiliapaffuum exaudiatur.
'**'* * * * v • • e r o e N e A A.
C A P. w I I 1.
Ettm Perpetuò moueri, his colligitur argumentis:
:J\*°tum extrema fiãåííûéí; retinent,
&£*aedia $uoque illam habet : aqua uerò & coelum
§. $umueffantur : aër igitur qui inter hæc me
√*petuò *ipfe circumägetur.Conflat etiam fi
3*gbicunî fuefit, fiatum fentimus,qui
Ę fcmper, fi folú fiante uento aër mouere
Και. “stam cunaa Putrefcere, quae non mouen
Mg *gna ell caufa gencrationis in terrae uifceribus.
|§'*" Putrefcunt,íî generant , aut cor
3* j*uiuunt. íóú, neutrum cùm aëri contin
j,eum-' $itum eft aërem femper moueri. Præterea aër
i&***
λ. iknięì nouo, ob cocli motumdiatur:
-
irra
64 L I B. I.** C ATP. - •,

diatur:hocautem agitat aërem adeò tenuemfübftantia,


mobilem:itaque cóftat,aërem perpetuò moueri.Etuth |
de quo aliâs tia&tauimus, certüm eft:ita dubiú, quomo,
moüeatur. Nam uno ex tribus modis aëremuerii,con* *
taneum eft : aut ab orientein occidentem, iuxtacorlim s
tum: aut cum regreflu, uelut inaeflu maris: aut nullat* j
ratione per fe, fèd folùm fydcrum cxortu.Praeftabat (àné …
his ac ÉÉ , Ariftotclem Peripateticósque uctfällegis
experimento conftabant, &utilitatem humano generi $
fere poterant, potius quàm in dubiis contentiosisque $
i bus: at hoc experimento deprehendi poffet in monti Ss
í
- altifsimorum uerticibus, atq; ubi maxima tranquillitas, *
{aër ab orien- ris uiget. Eodem tamen argumento Äî- 3.
' te in occide** circuijferri ab oriente adoôçidétem, quo ipfùmfimplicis;
* temperf***° moueri neceffariò demonftrauimus? iaifi igitur &qujs
£ mouetur. moueatur, & in quam partem moueatur aer, natura, m Ss.
I.
mi ui, conftat. Vtrum uerò regrediatur, uelur in marisaei *
& æqualiter moueatur,& aiiin fuperiore parte eodemfs
*. do, dubitatione dignum eft. Scd ex his håbetur rationi *
; tuum , uelut in nauibus per æftum maris, contraäof*
I , * machinas & ædificia , ficut in molendinis,in anguftumas;
ii re. Verùm de his inferius dicemus. Perpulchrüm aiiti*
efthoc nouiffe, & quemadmodum omnia fùperiora lqºss
ter circunferuntur & agitantur, non ut cœluin fimul,fs;
-

( uemadmodum di&um eft) fuccedentibus partibus *s.


-i } acftu maris: atque hic aer paulò antè in India efat. Diss.
, * autem de parté ac fphaera ££££; nam inferior hincinºs;
; agitatur à Solis radiis ac fyderum, & reflexione radions*,
; &exhalationibus. 's
'Air quomodo ne Aërem qualis fit cùm uolueris explorare, fpongiambę
ficcam àc mundam fub diuo per noétem'feiého cœç
quali, fit co exponito:mane ,fi ficcam inueneris, aër quoque talis eft*;s.
-i
gnofcatur. mádidam, nimbofus: fi molliter udam , humidumacrof®,
dum. Siuerò panem fic recentem expofueris, à corrupt
fitum contrahit, à ficco ficcefcit, ab humido in fùo fta*$.
manet. Corrumpuntur& carncsfacile,ubi pcftilens fituêç,
& colorem mutant à rubro caro, ab albó autcm adeps;
! Craffiautem aëris marmora & filices leues, qui fàcile s;
; fæpe acmultum madent: â tenui enim aëre noh haec ad*;
al fiuint,tametfi humidus fit, ac nubilofus. Veficas etiam u* ,
i cuas exquifitiffimétentabis cuius fint ponderis, cafders
- flatiræ
tin.-T cAp. VII I. &;
madestremuminfiatas,& differentiam obferua. Cu
amiegionis maiusfieritdifcrimé aut temporis, eius
Iufior«ft:atq;eo craffior, quo maius iuxta propor
fierit.Opórtetautem experimentum fumifereno
,totmjannitempore, tenuiffimis & ampliffimis
ici,libraííexquifitiffima. Aliàs uerò bonimaliq;aëris -

!*gmentuexhabituanimalium, tum uifceribus eorum,


fuum:ittore docui. Sed nunc inftantis conftitutionis,
$itientis flatus fignapofuimus, tum fubftãtiæ & qua
in gr;*
… * íiimminusfenfibiliùm: nam calorem &frigus, ex ipfà
… inuturaquantafintpercipimus.
I. jgttumfiaturam, cùm partes fint aëris, minimè to
ÉÉimirumeft: nam alij quidem defcendunt, ut cùm
adefcendunt , atque tanto impetu, ut moniam aër, ,
?ondusimmenfùm deorfüm ferti uideatur: & Ecne
fimilitcrfit,obidq; obruens naues. Aliquando uerò - -

' ti:t mάlatus,fecum răpit omniain cœlum : ita ut fibiin


v - -

?
fa-
itins modò dcorfüií, modò furfum, maximo impetu
.Caufa Ecnephiae eft, cùm turbulento uento alius
35:£*I - - - -

(% *iittfomifcetur,autafcendens defcendenti, unde pri


-

**,
snit;tttulís,cùm non pollit per obliquum in terram
ita anguli naturam, fecuiidum quam afcenderat
unitoliöiidjîimus)ferturreétâ: omnc autem quod
iitur, magno impetu fertur. Si uerò penetraré ne
I. f*obtialitiem, ueiob impetum maximium, aut terrg I

J£* „utin montibus, maximè clidifuperius neceffe e(t


?{*fi<;ium:cumq;& re&e & magno inipetu refiliat, fe
£$i hineccfle £t quicquid in eo cötinetur:aliter enim !
*tamus fictet:ob céleritatem enim cùm extendi non fe
44$;ututpercanaliculum aqua,afcendit: quia aër di I
* *£$ t £ non patitut;ita eodem modo in Ecnephia: .
'Ä{$s}itus
όςgí £fttcanalis.a[ccidcndiô cclcr occafio, uim ac löcum i.;.
m! [&, iiisitis Aufter omnibus grauis effe uidetur, homini- Außri p.
?%$osparitautumno íimüm ea partefolia arbori- É'' Ê
i34*ciunixdificia collabuntur,atq;fuunt:femina gur-
</ ?,** icuerme exeduntur,fru&tus putrefcüt. Porröüen
*; ;3 uidiomniaquaflànt, fru&us, femina,plantas, ædificia, Curfùb aqu.
J
-;

'?**iitts mohtes quóq;&homines. lone Boreâ, ,


10034, 'niuitaScptentriohcs ualidi,Circius,Boreas,atque 4-fier ualia
2$ p. 3* $. HiauteihCircius iuxta Borcam ab occidcfitis'la- fiiii.
:!1; 3,3 C tCKC;
66 -

rere: atque adeò uehemens,ut equites armatos in terra:


«deiiciat , arbores profternat, te&ta domorum conuell…
Quamobrem in occidentali Noruegiæ latere planitit…
i Sçótiæ arboribus carent. Ventorum enim ibi maximai
i eft.Caufà horum eft, quòd hæ regiones cùm iuxta polu...
- fint,cæteriuenti per circulos minóres feruntur,atqucid ..;
. imbeciilcs funt.Aufter uerò & Boreas per maximosfcm …!
- tur circulos,ideoq; uehementes. Circius autem, quanti ..
a magnitudine circulorum maiorum degenerat, tant ,
iuuatür à motu aquæ. Mare enim Noruegiae ab occiden …
. lilatereadiacet. -

~
– –;!
A E R I S M I R A C V. L A.
;irentorum uù y Nter aëris miracula,eft uis uentorü,longè maiorqui
c A P v T i x. *-"*


'} maxima , &- I credi poffit. Narrat Ammianus Marccllihus, in Aiit.**
jnde. iuxta Anatham urbem, quae ab Euphrate circumulli ** J.**
1; tur,uentorum uim tantam ingruifle,ut te&ta diliceret,m …; -;

ri lites projterneret, alios longé deferret. Quod intermo, ss ;


} tes ut uulgare eft,ita in campis miraculo fimile.Igituta
fa perquirenda. Vbi cogatufuis, haud dubium eit,qu<t s.
-I , ,ii admodum in uinculis, conduplicari faepius robur: adeöt*
$i nihi! tam fit infirmum, quin arctis ncxibus ualidum na
reddatur. Scd in campis, ubi fpatium latè patet, tantaui*
; partim ex propinquo ar&tiore loco, partim ex uiaitrorum S.
pendet:ubi enim per loca angufta fertur & rc&ta, impctuf **
diu retinet. Sed cur non continue feratur, fed intermiti
, . temporum fpatiis, dubium eft:aqua enim perpetuòteno, si
rem eundem feruare uidetur,autparum diifimilem: cumú $.
, ! eius impetus languefcit,uon faciîe redit. Caufàm igiturP*
' 11 cuiiarem efle,mótum quédam proprium,& qui facile pcr
, ', uertatur. quoniam cùm corpulentus non fit , motus m0
i. tum non impedit : mires autem non folùm ex impetu,ß
quoniam
Vt fint trcspciictrat, & penetrando afficit, maximias habet,
•■ ,
M. caufæ : motus, ingreflus, & qualitas. Videre id
rauedo qu« ÉÉÉÉÉ infula,ubi ÉÉÉùm à uenis abfumitur. £t
1)t an prouin- & aliu tniraculi gcnus in acrc, quod magis occulta ui fc
Iam tu decem É quandóque occidit, aut morbos inducit : quales
i £bu, .„ £c anno a x.die Maj, ad xx 1 1, correpta e(t tota in
4it. fübrum prouincia graücdine tufiiq;, nec quifquam ex co
- morbo periit: quòJ fi morbus lætális fuiflët, üix decima
Pars hominum iupcrcffct. Atque hoc adaftra rcferri Ê
Tu τCII,
;? .- t£,&quihus aliìsdiximus, Nam&inter feliqua, Iup;.
ā
, v a tem ojpofito $aturni
t;;diiiguéIoui erat inoccurrit
ex quadrato Virginc. Et Mcrcurius
in Geminis : quo
, rl
:;

„… §, I peâus afficercnt tcmpcrata quædam defluxione.
ÊÊÊinama,rcfcrt Pctrus Cicza Hifpanus, quòd iuxta
u;* * • - • . / - - - -

;*| jiuicm fita fit, uiaej dircútæ ex Oriente in Occiden.


atqu. - - - - I.
„a] Iam,multos quiuim Solis non deuitent, breui fpatio in- Η
 itit.Etquanquam ad Solemhoc referri poffet, proxima !
'?
tj.. -
timcn caùfà cft aér, non Sol. Eft autem Panama juxta
— iìmum, qui Peru cum noua Hifpania iungit in occiden
tihiti:côtincntis Indiae, citra æquinoctialem circulum
}ετιςοάo.
Iufirailiam nauigantibus Hifpanis uentus adeò in- Procella m,
têti fúbinitio mefiis Iulij, ut funes & mali ftrepitum ris admirabi.
iiimum cderent: uela, quamuis quinquies teníarint, lit.
impotuerunt unquá eleuari:mare in immenfum fe modò
£ltns,modò dehifcens inprofundas uoragines:undarú
ύ$it piceus, no&c uelut ignis: fubmerfæ funt quatuor -

iuitiftyéte,reiiquxiaâatæ & difperfae. Id euenit, quoniã


i£tiiauéti,&aqug fubftãtia, craffior eft atq; bituminofa.
í i

Dumhrcperficerem uigefima:ertia die Iulij, accidit res


fì;aiiegóinterfiii:Iacobus Philiphus Cernufcus,menfe Miracul;
$in: exìo, cloacam fub terra'effodi & concamerati quibufdá
$t:fornicibus extru&am.Vbi perfc&a eft,ut fornix con- in noüä ei:
%iiifttur, condudi iubet. Poit uiginti dies aperit, iu- cam fubte
tutfignci arcus extrahantu,rdefcéndit condu&or fca- raneâ def<e
immiì:ubiadmedium fcalae peruenit, concidit mor- derunt.
'jii. Dominus cùm uideretillum non reuerti, & ipfe de
íit,&ubieò peruenit, ftatim concidit. Aftantes ter
Šimmittunt, quicùm in medio fcaiae cffet, dixit, Bo
!
igitimo eftote, etiam reliquos educam, fed ubi fub for- ;
nit: caput eduxit , ftatim mortuus concidit, concidit &
Ë$$i uocatur matus , fonat nqftralingua
olidum,üí admoâum robuftus,defcendit,fed caput non
ínfidit;uncoó; extraxit unum è mortuis: inde faëtus au
äägt;itâiit,défcendit®, eodum, ut caput conderet, fta
imô corruit. Hunc ftatim extra&um adhuc fpirare de
Hęhendcntes, paulatim auxiliis adhibitum reuocauerunt
uitam fenfumq;: mutus tamen ad fequentem ortum
$manfit.Ego êùmloqui cœpiffet,interrogaui: fed ipfe
kium quòddifccditct,tícordäbatur.lllud iiiagis mirùm,
e à quòd
I

.
-
|
:a ad aquam ufq; fcaturientem defcendit.Eftati. J
te $oli torrido expofita domus è regione cau-`
Iodochij. Detexerunt mandato magiftratuum: -

: antri aqua infpicitur. Caaem fune immiferunt, `


Ius extraáus eit.Quoniam caufa nulla certa ap- $
qui bafilicum ineffe putent.Iam duobus menfi- ~3 i
,cum fepeliétes anum Lachiarellae, uilla eftpro- j
noftrum x. M. P. inuencrunt duas arcas pannis *
enas,annis iam prope xxx.bellorum metu ab£ >
Qnas cum apcrtis cüriofius,ut moris eft, requi- js
nil incorruptum inuenêre. Cæterum quotquot sì
: aut quæ fecondita arcis ellent,feu turicfctietiá ís
uêre, intra triduum mortui. Sy§
M E N T O R V M A R T I F I C I A.
c A p v r X. -- '

nia elementa magno artificio ducuntur, eadem $e


anfam praebent: notiffima uerò acuaria aqua
m , admirabiliora ignium : fed ignis non eß cle- ';
riim uim motus retinet. Ex inftìuméto uerò He *
chenditur, quónam pa£to altius aqua afcendat,
endat,fed non iuxta parallelam,in mundo:neq;
defcendente in parté fupcriorem uatis, quæ in s
ft afcendcret,quamuis longè paucior. Si äutem s
fet liquor,ut argenti ú v:;
, quo aqua defcendit in fuperiorem locum, lon- s.
ffet:eoq; impetu maiore afcenderet qug inimo: <q
bere non po ffet tanta grauitas , neq; aër patitur $.
cendere,nifi ei fit locus: igitur infefioré áquam <;
hoc autem in alio ciufdem authoris inftrumen- $.
Ibtatum eft. $g
aeterire quod adeò eft admirabile, ut antequam s(,
rederc nó potui:neq; narrare quod tam ę se;
cuitatis crimine poffum. Sed tiincam iam ftudia $
ecundiam.In Italiæ igitur nó paucis regionibus, $.
paffim molédina fiunt, quae uentorum fiatibus *
útur.Atq; adeo ueheméti impetu, ut tres j' S;
ibus circüagere poffent.Adeoό; praefentiutilita- &
ios v 1 1 1. Medio!anéfes in ÉÍ horas, id eft &
iter ter mille frumenti molere poflint. Tantaue ;
a fabricatü hoc opus , ut cùm çeffat etiá uentus, $
ite adhuc circunüoluatur. Cùm multa uidiffem, \
- unius \
L I B. I. C A P. II I I. 69

.£;*** tistantùm quodiuxtafàn&i Maturinâ uiâidiligentius,


go: (£ attrituddiu: Ijaclongifimâ perago, prò exéplô
tingenarratio fufficiat.
;:. Šurreâus
innº cardo,mul
|j:? gjtgnisfùfùltus AB,fùp
5!* m: *mihinutota trufàtilis
„:::* tituitur.Tignüêregio
;;;;** i::iurc*,quototama
nr::. dimidibitjin circúuerti
:,: titueròaptatur,ut uen
, ■■:* tiaobliquo, nöäftöte,
i::? $iliter: pctat pinnas af
Ę trabirotundæ EF, ex aduerfoianuæ promi
C!! **guetâtili.Pinnæ igiturbinæ ac binæ e direóìo fìbi
$t:fint parumά; diitantesinuicé, non tamé eidé tra
ait: $.Éoinfiír,profiinétadterrâ ufq; ferme,tanta eft lon
pr:? $ubiihrum.Qurlibct cx duabusfuperficiebus conftat,
ionf* $titmfingulx quatuor aut quinq; continent latitudinis
so:* $io$trã exíéíá cóplentür.Superficies uerò fupcrior
;;::? $igiotfùm rcfpicit paululum,utánterior x l eft æquidi
in' : *fysticicipbflreins machinæ cùm igitur aer premit
qiortmpinnarúfuperficié,quæ æqualis eftinferiori,to
$puitq;cum eo rotæ aliæ qüae intfamachinâ continem
Šmaguntur. Nam fipinnæ ad perpendiculú erige
ititut,fùpramachinæ ÉÉ &fecundum e Florigi
tm,ficut uentum exciperent,quemadmodum&róte
$tum,&uela:tantúhaberet impedimenti rota ex fùpè
¥ynna,quantum impetus ex inferiore. Itaq;hac ratio
£jiumcft,ut aëre premente fùperficié G H,direétè rota |
littur xl. Curautem etiam fine uento circumducatur
*, caufà eft motus iam inchoatus &acquifitus impe
, uiguouerfàtur moles ad æquilibrium exa&è conftituta: i
à tô: annulo aliàs dixi.Sed& uentus, licet inferius ceffaffe
$titut,(ùperiorem tàmen pinnam pulfat. Hæc igitur di
gentius explicaffe uolui.Caeterum fiquis exquifitam con
tutionem &machinae iconem defiderat, librum Hiero
*Iti Gitauæ Hifpanihacin matcria abfolutiffimum, re
$it Argentoràtiuina mira& quafi ridicula arte, tranf.
dunt.Wíubique fontem falientis aquæ effodias, modò Felles uina,
£haltius É latuerit:commodum uiridariis,pifcinis, vt font; „,
*aliumciitihauiicndz aqux.Conftituaturinlôco Par$ £fficere pj,
€ 3 uuc
L I B. I. C A P. X. -

cundum rationem, atq; ea circunfcribatur circuli ››


iab c d,cuius centrum fit A, totuslocus £ f o#ixisse:

• •--..
•-,.

ur b c p æqualiter,donec ad quatuor uel quinq;*J


lius altitudinis perueneris:alueus fontis fit adzqui
„Diligenterigitur confidera, quain parte ambitis j
tior fît aqua:& fit gratia exempliinc, minus altain js
cemus a c x,ad F:èrit igitur altior in x&quàm c,&in `
f.Ergo accliuifà&taalueo uerfus x, dccliuiuer• **
gemüs orientaliorem locum ex his, &ubihumus s.
mentum in x,altior eft,aut in b humilior A.
s.
E R O NYMI C AR«
A N 1 M ED 1oLA NENsIs …
M E D I C I, D E R E R V M . V A• s.
R I E T A- r e- . l I B E R s.
1 1. * - - ›
De mundi partibus diuinioribus. •
C O E L V M. i .
c A. p.' - x i. -

Év1d fit cælum,& quomodo moueatur,paf: ,


' tim quidé aliis in Iibris diétü eft É aut£ ,
; dicetur: nunc uerò quomodo fe abeat,dic: \.
dum eft. Minimus uerò error in principio ad ¥
S3 miffus,multorü & grauiorum caufâ eft.Cùm ,
ce* ,
riftoteles cóproccfferit,ütmotum cœli circa ttufw
-

]
L I B. 11. C A p. X I.'-' '7r T.

„+ trofim,quod ctijmundi effe exifiimat, &propter


7. £iionéhorum inferiorum fieri arbitretur: fequutum
**" &romnes eccétticos orbes & paruas fph;ras fuftulerit.
timnefçio quo paâo eiperfuàderi potuerit , primùm,
troistri obh?cinferiora fiierit:cùm ipfe fafeatur,fi
immobilioré effe his, quæ ad illi funt:at fantam abeft fi
iTribusprincipiisiinitiuelimus,ut haecinferiora cœlo
istobioiì, ut £iiifint uelutillius fex. Alium enim finé
Fºiitrihubet,quim hanc generationé,ut alibi oßen
fit:iittt&h;ciâ i|ìfequatur,fuerit® hoc cömodum,
fyncipaleintëtum. !!!ud etiá abfurdif$imam, ccelum
f *titifcacétruin, ob idô, oportere terram quiefcere:
πά'umrotundìfàâí eft,& circu!ariter mouëtur,quia
*Triníio loco,utinferius dem6ftrabitur. Quòd iic
*£*£trum habeant,& circa illud moueátur æquali
! Éfiniti tftquiaaliter effe non poteft,fed non propter
#m $cdmouentur circulariter,ob caufam inferius áfsi

*;**
J:* §nfifqualiter auté,quianó fatigitur,fed fponte mo
Ἀg;$tit.Qjodfi ôïí rqüalitatis ratio gbferuá
ffnofcxtétro mathemáticaratione requiría,fed cir
is* “folosfuturali:ni oportetidiuxta quod menfùra fiimi
|
i
-

jt* ÉÉ mouetur, nö rem extra ipfùm & £ia


2*5*miiiaratióne coniun&i.Demiror auté,quód cum
a fiontmaliosô,irrideat,qui mathematica naturalium re
§yindpia fecêre,ipfe hoc praeceptum non obferuaue
f;Quòdíicétrum teiram faéìat, non ob id adeò nobilis
/ £,quefex etn6folùm mundi, fed clemétorum, ut
A { ; $in«gituradillius obfèruationé circumuerti: nam &
| ) | jkitiaeignobilitaté alibiteftatus eft. Cùm ergo cæli æ
$it: ex medio circulo, tanquam motus Principio mo
| $itoseffécitâulos,&
“inti,necpropterterram aüt centrum:quid próhibet ec
fphaerulas illas quas üocant epi-*
*b* timomnia quae î; ratione demonftra- *
i$tijtque fenfus cum füppofitionibus.Sed :
®tittatio Veneris, quae fi retrocedat ob epicyclum, o- •
*bit,ciimdefcendérit, centuplo maiorem uideri. At
' *nonadeò fùmus pertinaces, ut dubium pro conftan- !
%; **fimemus: nam cœlum moueri circulariter propter fe, :
.! “propterhaec inferiora,& æqualiter ob indefeffàm uir- *
-

* %tm,&locum eius,non ob centrum,conftans eft & uerif


ium.Quòd uerò paruæillæ fphaerx fint, alibi eft tra£tan ,
- C + dum
im conftat,non ob eas caufàs prohiberi,quiafint…
fphaeræ & orbes eccétrici. Qùòdfi quis obiiciat, s I
QS jj abfidé cum eccentricòmutant,locum mu- I
ondemus, nequaquam, quia totum codem loco Ji
am etfi cócentrici fupponátur omncs, dummoue. JT
artes,locum mutabufit:neq; cnim aliquid moue . è
& locum fuum retinere: fed ut mouetür, ita loci.<E
E.
»itat igitur cœlum nó moueri,nifi fécundüpartes, – •.

:rò qüi quicfccrc uidentur,nô uerè quicfcünt,ßj


σuétur:& uis illa quæ in maximis eft circulis, quaî `*
,& cum defluxu î cœlum ipfum circumagit. Ob J °
rrida zona,plurima& perfe£tiora gencrafitur:uc-j*
animæ uisin corde, ita in medio circulo:&uelut I
'o fapientia,itain aftro. Sphærulas auté darinon §°
èrius dcmonftrabimus, qüoniâ Veneris fphxrula
um terræ atq; inferius perueniret. Oportétautem : *
hoc oftendere,ex fuppofito ipforum aftrologorü: . t
:,Veneré à Sole ÄÈÉ in utranq; parté, fcilicet,
fquc occidentis,ob paruú circulumjjartibusqua- *
tfibus,minut.dccé:ná cum difcedatpartibus qua- §
Š harumfùpèrentur. `Qb $*
abfidis oppofitum & cefitra eccentricorú & orbis –
£££££u*
arietaterìàfferant, in perigco femi
em $ part.'quadraginta
:ota dimeticns crit part. nona- t

rculus cöcentricus B c E perpe • ! -

c B,arcum cöftat effe paft.nò


aut amplius: fedfuppónat no- -

tantùm: nam quanto maior s


o epicycli peripheria inferius S.
:fcribatur cpicyclusa c D,& du
- v -
© $.
ę.
perpcndiculum reétâ A d & li- 3;
& Dic: quia crgo c 8 cftquadrans, eritcs reáìla , S.
rati: at cùm anguli ad Are&tifint utrinq;,&lineæ .;
, A D æqualcs, quiaexcentro erit, utanguli A c D, *;
» B, a B d fint æquales & dimidium re&i totus igi- s,
tus,& quadratum a caequale quadratis ac &bs;
: & d b,femidimetientes circuli b c e,&ideo D cen §\;
s & centrum terræ : igitur epicyclus per centrum
nfibit: non ergo fünt epicycli. His uifis accipia- §
ifcfta profùppofitis: Solis mcdius motus, apo- §
geum,
v u d. I I. U, A f*. '-A I.

scit:ág;r&pcigcum, eadcmfùnt cum his quæ fünt Veneris;


vi$a $£j££mpcrfb cdiptica oiaui oibis defertur, ii
tjoaT* kriiitiones undequaque referens in longitudinc la
tota aihique: anticipaiunt autem æquinoctii femper ab
;,dumrv s; quingcntiiante Chtilium,ufqueadAlba:coium,
j£*!£íTitannis Dcccc.poft Chriftum,feinper augendo:
íit,aa|?1Abiicniumautcmafiticiparunt,fed miiiuendö. In o
άauicm orbe mouentufftcllæ fecundum fignorum
**
{Jt.vi.* sim, iautin centum annis particula una fuperent,
i:5 $tincn inzqualiter: quoniam nongentis annis ante
„tu& à Sºcium, Hcif.itcmporibus, motus carpi: tardio, fieri: £
Ë:*| *siinongentos unios ufjue, addantur miuut.quing, ;
13:21 %*«tia;infingulos centuiiannos.Erit igitur motus hic '' I.
&*| *jtidChriftuî, - ;
;■I bcccc ro c c C D c c o&iau4 fph4.
k. rtii 1-S xx 1 1 S-S xx y I ■ ■ ra motus. ;
3.] pc D. c CC C |
3, ttfiit I-S xxxv 1 1 1 S.S x l rI t I i
CCC CC - ufq; ad Chriftum. -

iiix 1-5 1 1 1 1 i S-S * LX. - :;


Poft Chriftum autemhocmodo, *
- C. cc cc c :
31 uix* I-S 1 xx S-S 1 XX v I . .
CCcc Io D C .
ixxxi PS t.xxxwr S-S 1. C 1 1 .

DCC Dccc D CCC C.


,
3/ f Xcyri 1-S c I r S-S «c v 1 1 1. ..
%| %Albatenium eodem modo regreditur res: ita ut fit
#itfentquatuor quadrantes parui circuli, & quodli
£lorumin D cc cc. annis fùperaretur, totus autem
£tius in tribus millibus ac fexccntis: primüsque qua-,
|
tini,qucmabHelifaeo ad Chriftumpciagrauit, fuit se
3. f*ngiónalis,adQricatem tendcns: Chriiti autem tem
j, Fotefiitinipfàfèâione eclipticæ fixae , & parui circulio
3, htntjufqueadAlbatenium, in quadrante, inter Orien
3i $n&Anätäicum: nuncuerò infcr Antaráicum & Occi
i,
·
knitm Mouetur enim o&auus orbis motu trepidationis
à £0rientein Occidétcm per Antarcticum, rcgrcdicns in
a Qicntcmpcr Septentrioriem. Cùm igitur motùs totus fit
, *onfigientia'fignorum, neceffe $it ftcllas omnes ab
'iticad Cancrumimagis ab æquino&ij circulo remqueri.
c j ad Bo
- - - .. - w "
''t,
• • . - - - -" ** • i

am,nobisάς appropinquare.Quæ ueròßint abini.


criad Libræ ifiitium, transferùtur ad æquinoâj, Κ *

i,a nobisq; recedunt. Quæ ab initio Libiae adg* '''


im, recedunt ab æquinó&tj circulo ad antar&i- E
liquæ à Capricorniihitio a{finem Pifcium, ad *-' '
tum appropinquant, & ad nos. In nongentis ….
inis, quibüs celeriter fertur, tredecim paries fi-j
louem quidem motu proprio, quatuor tteyigatio
'pérgue motus celerior euadit, ut cùm à fe&tione' --,

li ad Antar&ticum fertur. Dum uerò ab Antarético *


$entem, in nongentis aliis annis, tredecim parti; -.

iiter:fed motus iiie perpetuò tardior euadit.Quod $i -

neceffe eft anno Cfirifii M d c c c. magnámutatio s


rieffé in Chrifti!ege: quoniã capitaniotuum oâa*
nó folùm in cótrafiis löcis erunt,fed cötrario mo- ï
ebú:quòd fi celerior fit motus, celerius: fi tardior, $.
Neceffe eft ctiam, æquino&ia anticipare anticipaf s
em ordine,quoniä(àt diximus)Sofmotúhuncob- $;
ncrementa enim ante Chriftum annis cccc.â
pore cœpit obferuatio, hoc modo fe habent:
Σ - c c c C c
S x S-S xv 1
riftum ufq;. - - ' . . …
I-S. Summa omnium M.l I I 1 I-S. -
oft Chriftum ad Albatenijaetatem. . . • *;
- C c cc c \is;
S-S x xx I I xxxvi 1 I-S. $;
' T '. . . … T.T'-': ' D ' . b c. ç,
S-S . x L v 11 I • •. 1. 1 1 1 1-S **,
- - mo c c c D ccc c st;
-S t * * *'- - Lx 1 1 1 r lx 1 x 1-S. ss
ma, ' - M.c. c c cx x x 1. ** _ • Š.
coniungantur prioribus min.i 1 r 1 I-s fèruatis, $
is min.c c c c 1 X xx 1 1 1 1 I-S. part. v 1 1 1. min. $;
e Sol pcragrar in dieb.v 1 1 i.horis v. ferme. £t $
•pore anticipauit æquino&ium à quadringentis **
e Chrißum ufque ad Albatenium : & ita in annis v.
't uerò,eadem ratione,incrementa ilia colligen *
nuerfo modo,ut hic annis poft Chriftum $
M. c m c c M cę c * - §
-S ix 1 1 1 1 . • 1 v 1 1 1 S-S 1 1 1 1 I-5 : &
mcccc §
CA*. ft | I Ib. TIC AT.TX I. – 7y ||
- M D At D c

, ■■:!:! f1i xit S-S xxxv 1 1 I-S.


I. Qyi *m Summahorum,
mo** M.ccc lxx 1 1 ■ I-S. : -

itoifiajor|)ineftilem (erminut, trcdecimI-S , quæ Sol per- -

, £os y£ÉÉÉÉÉÉÉÉÉåò:ìticipabit ergo hi£$?


: £tmr, titátor; Ęgnaquinque,iprima obßruati9£c vjuinqάμ»
riopro,cer** ɤ¢ítnoidccim,
-

oräixit,*****i;im
hóris tredecim: à Öhrißo uerò dic
horis fèxdecim fcrme: quae ratio [atis con
rTins ; úuationibus omnium.-

nº$$e; lr;rtertres motus Solis,duos alio$ habet: mouc Lumae


;iliis
motu;
subtrige ferrizqualitctinorbis fignorum ording, fed non fub
iussct *j£;a;stimctalo magio ediyticam fècante pcr £
quonìafti*1;ii, spoliâ polis cäpticæ partibus quinqus $i-
jtisctmijfftvtmoutifque circulusis a6 orieiitein ôccíícuté.Cùm
moti;**j**; itermoueaturin orbe fignorum , conttat non
! -

ioiu;* f.tint:nifico;quilibet enim orbis æqualiter,cog- f -

£1£:;oIorumfùorum mouetur: nec fiëriulla ratio- 1 '


Qhriftum ;i. £;;i, Ęqualiter orbisfuper Alterius maximo circu-
,hocmodo; k aiisaliudfit centrum, móueatur.Quamobre'^! ma $e: non dari

----
§ 5;;;;;micosnoneííe oftendit, progtg; quod eccen- tur. \.

1 Euintinuentifiint,fcilicet mágnitudo paruitâ$$ 1

ɤ¢iminLunauarietur certis íeriodis , non tamen


-

„ tiii 15, 1**ttitoorbereuoluitur. Cùm érgo in circulo fecan


autem, ' I$titumo&auiorbis ficferatur,fit ut quandoquc!.u: *
c: Š:iftita,quandoquelongius ufjue ad quinque Pat
***1*kinoiultâ procedât.Moüs uerò eius  ad figno-
. *• ^
* ;
| |i -

p* „Istoiíquentiâ part.tredecim;minut,undcciT. Peri- i.


t111} Ę & apogeum contra fùccefsionem part. u%* p.

pccc° l knminutiuíám
ixii*Iisjurafgnorum cùm uerò
ordinem, Sol ferme
fequiturut Parte
Sol; "°°'°
mediali-
: *

ŠtíterLunam&ipfius apogeum çonfiftat.Inde Luua o&io ;


in iiii K£I£kiìoàohabeat flatus. Ę,cùm Soliiungitu£ tui. *
.§.part. g*, Šeiiletur quafifitremotißima Açerris, uocat årq°°
honis, £. stìiim,fìçìüíïã: coniunâtio: gr:£;'î
£ï*!£§íííííííííííèrtiiisolis $ di
„m:& ita i"*. $it fierit:hincque çônicularis dicitur , $" ,srieolar*
ç* ;!, ro|;a ! Š qua% - - 1n *
» Š maxima uidetur » & s£££;
- - - -

Chi? • ,

AccC
-$
$i $ima:uoam Autêmeamtunc, dimidia” ,feu ax*
w - ur
-

Ę. » Errºr.
ia longitudine, gibbofa, & Græcè ####s,
us,cùm ad oppóíitionem Solis uenerit, pigni£;s
tioq;,feu avóxlv€r. Eftquc rurfus luna affeâi ***
que à terra remotiflima uidetur, Inde in trigonts
liis lon gitudinibus gibbofa, àuylwgr&,& pòftit. ss.
dimidia, eùniaeaGr,in pcrigco (ut dicunt) mar*.,
simum etiamin fextili&loiigitudincmcdia, cot.J
iicatâue , feuanvieiaiws. Bis ergo minima & úterta-T
na uidetur, cùm cft in coniufi&tione ac oppofitia. $'
s maxima,cüm fub quadratis radiis, propinqui
bis uidetur. Quatct uerò,in mediis longitudini…
um cftin Solis trigono, ac quafi plena Έ infe* j
* páve curuatur päulò plcniüs,aut ad coitumpto …
d fanè mirum uidetur, quòd cùm Luna innguilu-J
nilunio uideatur cffe in eadem parte orbis ßipat j
ue candem feruare: in nouiluniis tamcn fcims i*
locifsima uidctur, in plcniluniis autem tardißi:J
oc non femper ucrum, cùm contrarium accida; sJí
euenit, ut fiin coniun&ionc fit uelox,in oppofi- j
a fit:& fi in coniun&tione tarda, in oppofitione j
od&in quadratis : & cùm dimidia cft, inuiccm j*
nenfis collatis contingit:quoniam anomaligmo j
uafiut Lunc mqtus Pcragatur,adfui contrarium .
atquc ca dc caufà ubi priùs adiungitur motuiLu- J
ius adimitur:& contrario modo. -

ores omnes hoc habent commune, ut tantum


motu anomaliæ, quantum Sol perambulat: ita
funt uelocißimi, funt Soli iuncti : cùm maxi
liuntur , funt Soli oppofiti, uidentúrquc maio
lcfcenderint: dúmque funt ueloccs & ad Solcm
& exigui etiam ucrfus eclipticam feruntur;cùm
»iis oppofito ferme funt, ab ecliptica rccedunt,
uc habent latitudinem. Mars tamcn auftra
m borealis , adeò ut difcrimen fit partium dua
odrantc: éftquc id peculiarc ci, qùòdper duos
ratur: ncque cnim fuper eodem centró,duo ma
fccantcs, magis in una quàm alia parte inciinari
jmaxima à Solc diftãtia partibus uigintifex,mi- …

ita, uefpcrtina, & quae contingit ut in Vencrc, .


ius maximus uidctur, fcrriquéuclocißime É \
tC
CTh. Y!. i L IB, II. C A P. X I.
ofi,&6a:;**!!:non tanta eftmatutina,quae ufque ad partes uigin
ncm$i;u:::::ii;*|i£,minut. quinquaginta extenditur. Commüni
.Ei;;riia*£Vencte;quôáutérqüeetiam æqualem motum ha
nuiiauit:*{*imitmSolis motui,annóque uno circuitum perficiüt.
550%#*#*** £amITa,quódquemadmödum in menfebis imaxima,
iptrg:o : t $eminimiappaiet:ita Mercurius, ter in anno maior,
&loiigr;i::=- Ęgritiir:nam&in Geminis & Libra & Aqua
.£srigonti; £fimtfertur:&ficontingati Sole remoueri, di
- in mirimamimplet:in Arête uerò minimus &tar
: É $in:pogeo$fet.Cùmigituritafit,neque eccen
$$a $tígííiciíe poßint, iit demonftratum eft.fa
,,:quij: $iôfit,terramitanto impetu nobis nefcientibus
pkiiisajiicº Ê ut Copetnicus tradit:fieque homocentrici or
juodcumLunif* ; ad fe&os conftitutisfàtisfaçiant,ut Fracaftoreus
adcmpir:¢* Ę maximè quòd in manifeßißimis etiam errare
„istr:ij* mclius eft éxiftimare aftra moueri per mobiles
skniluniis Ia-1 ζg; etiam cenfèt.Nam Ptolemgus non a
cumconTira-1; $9s aut epicyclos effe, fcd eam uiam ad dignQ
noncftucioi* Ę iftus crtiiicitum fàtisfacere. Qgomodg uierò
1: tardi,in j hii tn Ęg;
&eadem ànobis diftantia,modò ma
quoniam iu- 1,&,Émus:ficut
m dimidiat^ 9minora uideripoßint, in fequentitra&atione
&qualitet moueantur,ih fecundi libriini:
-itur;iii&* Ę autem{e£ripta fünthucufque in hoc capite , ubi
jadingtia- É Fusgmus,inaiore ex parté à Fracaftoréo defum
modo. Éç ueritatiproximiora uidebátur:neq;pro
commun:, £? §. inuentisfraudare, honeftum duximus : quiainuis
m Solyglºf J. $u fcripfit,quoniam efTe non pofsint,demóftra
Iohjuriâ;c** $%$9fiiiusftie&uri;quod etiäm feciffe Hippar
1) §*
uidenti;** ipfo Fracaftoreo tefte,contra Eudoxum & Calip
jtuclo«5 &#4 Š aftruebant,accepimus. Modum
Etiamfa-* ζύμετρgásreiicet, orbes hömocentris95 nó
„cdpiaf* Å tueiifacile,Iicetfàtisfacere his quae uidétur,
Mars'um: 1°t. j:$ utin libris de Arcanis çternitatis diétufa
non
cci,ígitia**) , j initiùtempeftiuè
qiòdft; ά j$it&ftentiaqui: accejit,ultima
de daemonibus: uerò ab
praecipuam
dcm άπέ? I t; §. ÉÉmgeneralioris traâationis hic,& άuobus !o
malia;*aa* n. ę í §. equentibus,tradidimus. Conftat autem fá
· · · · ÉÉÉ;
£;jj* motus fineas,utin
É fimplices
-*
per orbes centrumjdem hab5'; caele]
Sole ac Luna ferme,fi tu; tn
Ig;gt;? Ve $tionum tolleretur: aut perhelicas, ut fydera o
1:ì:io íi ; oinmotu:autper refiexas, uelut füPãtiores &**
inferio
I
s errones, dá propriis motibus in longitudinéla.J
feruntur.Siniplidifsimú auté motü pfimü, in pr I.
omnes fatétùr. Quoniã auté fimpliciter Primù …
tatucrc neceffe eft,non oportebit álium ÉÉ qui …
orbem. At fi primus orbis taiis eft, polos illius in I
elfe neceffe eft, cùm nec proprio motu mouc. I
nec alium habeant. Cùm ergo partes fintingtiì
» , confléntque, alij autem jÉ; eodem motüf. j
salám fieri nunquam pofle , ut Sol,uei fydera, ttiT
is fignorum conuerteretur longius tcmporumim *
, alio oriantur loco quàm à dextra,non autem(u **
gyptij iactarunt) ab óccidéte:hoc enim nullo mo `
5offe,iam demoniiratum cft,quomodocunqucfj*
insferantur. At in motibus própriis hoc obfèruai*
effarium cft. sia
), quod magna confideratione dignum cft,idef '**
irologi uidéntur, motus omnes àftrorum àloct S.
Ctijfeü interfe£tionis cclipticæ nonae fphæræ cum **;
ctiali, imò decimæ (ut alijdicunt)compütare. Se£;
ut Ptolemæus, Arietem effe Soiis altitudiné, quòd *s.
litio contingat fectio uernalis: hæc autem et Âri*-°s
iae fphæræ, cùm Sol femper fub illius, non alterius*,
fcfatur: conftat, omniâ loca fyderum, aduerum *s
$tium & cclipticam o&taui orbis, effe refercnda, si
m iuxta Ptolemaei tabulas ea loca füpputauerit, ucls
phonfi, ad primi mobilis fe&tionefh & Arietisipi- `
inia referunt. Tribus enim modis(ut inferius de- *
bimus)Arictis initium dicitur, uel pro loco fcátio-°s
ticae primi mobilis cum æquino&iáli, uel pro ftcl: S.
ft orientalior in capite Arietis o&lauae fphæræ, ucl s.
fectionis eclipticæ octauae fphæræ cum æquino- §.
lo : hzcque föla fc&tio, uerum eft initium Äristis, …
sartes & figna computanda. Itaquc ficrrorfitin *•
ìj tempore aliquot dierum, omnia peruertuntur $
igna & dignitates erraticarum pertinent. Plancta- S
ên afpeétüs & fitus in mundo idem manebit, con- $
&sque luminarium temporibus certis crunt.haecni …
per fe efíent, à me demonftrarentur. Obidiniu- '
iíeprehendunt Alphonfùm, qui licet non exa&è *
idétit: attamen fi iuxta Ptolemiaei tabulas locafy- *
omputarcmus, iam pro Arictc Libra afccndcrct, `
- locâque
l m u- ■ 1- V- -r^ ■"• -^- 1

+ásomnasfen; commutata, cùm ad uera aequino


;;.::&iftcntur, undeinitia(utdixi) fumere oporteret:aut
nioadptinum mobilc, nulli eflent ufui:nec loca il
Jk iu maliêáionc tantum diftarent: fed & fic omnino
£:eniibiisin motibus inerrantium & erraticarum ejfet.
yivoiiiumigituruernaie, Ptolemæitempore,fuit Mar
jicxxi, horäii.poftmeridicm, fuitquc ânnus is falu
cii&quantitas anni tunc dies c c c lxv. horae v.mi
-ix. kcundaexi i. ergo hoc anno (fecundum Ptole
a** uiuoi v.fàlutis,&fetingreifus Solis die xv i.ho
I.: avius nutaxlv 1 1 i.cùm tamen fiat dicx. horax v.fer
.… sptciiicm, difcrimen igitur effet dictum v. horarú
… vii *quendo tamen intrumenta & Alphonii tabu
A**; motumque ac loca in ecliptica o&aui orbis fu
- *% hitcIIoiad duas partes, imò ne ad unam afcen
„:*;$tit:quod fic demonftratur: nam pars una circa ae
ía $imèreciiytica,xxi 1 1 i.minuta (ut uocantjcgn
3-£i:initionis igitur cum haec declinatio fit ualde fen
r:: Å£bimus diem æquinoäj: fed tunc logus Solis
ra $*££onem cciipticæ & æquinqάj circuli octauæ
e£um ßäionemiure meritò debemus uocare ini
, : sahicis,& non pun&um illum qui cft in peripheriâ
;4*utiqiiinonae fphæræ, hæc enim appcilatio totum ue
A£inftituibat & confúndit,fed illud punctum debe
… :{*ar* Cettum pun&um, (eu Pun&um circuitus) igi
si súmque Soltuncfatuatur, feuin afcedente,feu Coc
.:. i*io, à occafu,ibieftinitium Arietis & fignorum:fcd
3:* $undo ftinhis locis, adungucm co gnofcitur,& ho
:;* i$t;um, Arietis & ignorum, in quaparte cœ
. ía $icfincfenfibilierrorefäti poteft: quâre & toto an
á :? *}tmotum $olis& eius locum, quarc & a!cendés quo
j4*nomenro,&reliqua: quæ ómniain confufiohcm
ía* $$usfilfis ortum hibcbant. Vnum cit fuppofitum,
.A* ba planetarum dcbeant fumi in comparatione capi
ja *$*&kgionis eclipticæ, quæ fit in primo mobiì,
μέ'] s*; fümi comparationefe&ionis in oàauafphae
j¥} Aud sit, fú äppeilatio capitis Arietis gáuæ
ę £ti*,qu*modò tradücebaturadpunctum illud, quòd
Ζω ἐμι; circumueiti circa fc&tiónem cciipticae cum
£ Šuli honz fphæræ : modo ad ftcllám primam
£* *diiaa;itc Ariëtis figurae, quzcftinodalio orbe.
*ja* Cum
\

eamus intelligere per caput Arietis o&auae fphae


fignificato, feétionem uernalem eclipticæ ö&a $it
æ. Quibus erroribus fublatis, tota rés claraluo *
r euadit, nec ullus fcrupulus dubitationis relinqu
m & fi Ptolemæus iuxta primi mobilis, Arietemí
initia computet:id fecit, quoniam cùm ecliptican
fub ecliptica nonæ collocet, maluit dicere nona
itauæ,nc de figuris ftellarum intelligeremus.Vnâ `¤:,
nitium Arictis iuxta Ptolemæum pfimimobilis,f`s*
latitudinem moueri ftatuamus,eifeidem cumini **
is o&tauæ fphaeræ, fic intellc&to, quod ad gencra s*;
) nem attinet. -…

, ftellae feu uifio, oriente Sole,uel occafus, Heliat


es dicuntur,fiüntque matutino. Vefpertino ortu
:cafus fyderum,chfonici uocantur.Omnis ortusfi sis,
is parte, initiumq; ducit dum ftella cft cüSole ue$.
nte,aut in eius oppofito: durâtquc uis eius adxvss.
;eturά; ac manet adxxx.plerufiq;. Omnis ctiam
tam chronicus quàm heiiacus fyderum, fit dum $
occafu funt,aut cum Sole uel propè, aut eius op- s;
& tunc eft finis occafus. Vis ergo eius incipit per$.
:s antè:fed eorum poftremix vîünt efficaciores. $* ^.

L V X E T L V M E N. s.
cA p V t X II. * £;
¤,
's ipfas maiores minorésque uideri quàm funt,£- $
ius obferuatum eft: nam & candcla: accenfae no- ss
tu , & ftellæ nubilo tcmpore, & pifces in aqua, ss
quàm debeant uidentur:& Solac Luna multo mi-*
im fint: neq; hæc ad uifus falfam caufàm transf*-*s.
nt.Vidétur igiturprimùm maiores, cùm in medio * ,
raffiore,ut pifces in aqua,& in nube ftellæ:ut com- s.
»res,Propter loci fubftantiam tenuem, uelut aftra
n folùm quod multum diftcnt, fed quòd in cœlo s
us fubftantia, aëris comparatione éft tenuiffima, •
lm eft,medjj dcnfioris propinquitas ad oculos aut
m:nam uelutin perfpiciliis parum mutant rei ma
iem,fiuelfupcr rem uifam aut oculos ponantur:at
longius, magnitudinem reinon parum augent.
m eft cognitio diftantiae.Porrò dehoc & primo cau
rc aliàs diximus, dum de magnitudinc aftrorum
agerc
• .] l 1 B. II. C A P. XII. £. *

sâ;:? £temus.Maiores quartò uidétur,ob tenebras qug lucét


; ;::;* ftohalicnífplédóré,minores.Obidin Sole faces mino
,;3&* 500áuauté maiores uidétur:uel quia fpargútur,uel re
est;** fiigitur:fpargiturauté nófolùm luminâ,fed & umbrc.Si
3,** timinicrlumen&parieté laterponatur,acrurfus inter la
um: fit:&parietemcryftallum, umbra illa longè maior uide
3** fit, jiimfi cryftallum non interponatur. Refranguntur
|
~attº* iTiut Fracafloreus do
At* t) radj plures, uelut
|
,ir::| tim luna dimidia eft, ut £t
„gg* fitmdeuideatur.Exé
l ftTft aSol: orbis luna
… & fi;icontinetur inter s
ā $i$te &:ponatur Luna
¥ *£propior coniunâio
.;:, £i £,inquadrantc cum jt
`s: $ici c,temotior qua- /
ô:2
„…:*
tris;tadij ergo Sólis,
tmtftin c, refrangun
SP
. Άeliratotaparte trianguli
„ :{ 11t,quz continetur in
ô* qtioad E, ex tota par
fttinguli ADE, cofitentain eodem circulo:& ad c, ex
Štianguli A F G, in circulo contenta. Conftatue- -

| ij quòdpars tíãguli A D E, uel proxima,maxima eft:quo


„:* infjiacfin£minores, & ififra contingentem in fun
:::*' ἀHiittaconiun&ionem x,& oppofitiofiem L, mifiima
3* úitur: quod etiam infùperioribus obferuaffe fe, affir
:* *qumuis minores uideantur in coniun&tione, quàm
|
7. :> '^fitione. Septima caufâ magnitudinis & paruitatis,
„¢? £t;tjicuapropinquitas & diftantia: turrim efiim & So-
.:£ Hi, parua j, diftantiam exiftimamus.Et quæ fub angulo

g* *imoteuidentur,uelut fibaculum eundeminfpicias,óculo
33? ' • fofito maior uidebitur, fecundum fitum M N, quàm
:* *H,utinpriorifigura. Et quæ debiliter uidentur, minora
3* $pirentùeluttéfiuisualdé baculus,breuior feipfo,fi pro
clfit,&affiore.Et comparatione,uelut propè eademlon
j: Ę minor uidetur in craffioribus , quàm tenuiori
£Vltimum hoc genus & ad pi&uras inter reliqua uti
á íimum efl, feupropter umbras, feu propter imitatio.
3% *m,ftuproptcr comparationem eorum quæpsa funt:
;;? Ve
io arbore maior, & fi flumen tranfeundo fi- J
at: imitatio , ut cùm alba procul fignificantes c£ js
L1S. << ,

a quidem uitrea, licet difficilius maculentur,non *


eöfyncerè effigiem reddunt ut chalybea cryftal- *;
bus meliora,(èd pretiofiora. Ita undique aliquid **
:allica fynceriora,& (utjta dicam) iuftiora, fàcilè S.
Cryftallina, cara & fragilia : uitrea,nitida & uilia, $
yncera:neque enim lineamenta, ncque colorem ss.
eddunt. ss
*Egº,,
, ,I N F L v ' x v s. §.
- C a P . X I 1 I. 's,
um fyderum effe, nemo dubitare debet: eam$ $$.
ccultam,qua omnia mortalia reguntur: uamuis '**
m omnino improbi & ambitioíi, longè magis Š.
:o impij, negauerint. Ille enim uanae glóriæ cupi- $.
serpetuitatis nominis Ephefiae Dianæ templum $$.
Juod quanquam egregium & pulchrum effet, sis,
\us temporis curfu interiturum, & nullius utili- 'ss.
ano gencri, dæmonij, cuidam , aut fimulachro $is,
m. At ifti, ueritatem ipfam natura perpetuam, û,
cratam & humano generi utiliffimam, cucttet* *s,
itione inani conantur. Et tamen ille meruit, ut s.
nomine, cuius ftudio tantum facinus perpcua- ` ,
cruciatibus extingueretur. Quid igiturhitanto- s,
orum authores promerebuntur ? Itäque cùm con *in
intáque praeter fpem , atque communem natut* *\
mire, neceííe eft ea omnia in aliquam referte cau- s ,
nùm enim quis nunc non admirabitur tot homi- «;
te,reli&tis bonis, filiis, uxore, extorres ac profu- s
:ria fieri? Et ( quod maius e(t ) diris fe cruciatibus •
» opiniones tot, tantas, tamq; uarias de religio
quod maximum eft omnium) alij etiam crúcia
niagiftratibus ultrò fe ofterunt : Cùm poffentfal
ndo, omnibus commodis, non folùrû uita, fiui.
quòd multi dum cruciatus perpetuntur,quafila
: inter tormenta quidem uocerii emittunt? Quid,
iltis maxima eueniunt citra coaatum, aiiis conan
nia infeliciter cædunt ? Deinde , quòd menfibus
im Pucrperæ omnes intercunt: aliis, omnes fet
* uantur?
- " l I B. II. c A P. X I f h. 83
„£rk % writ?Quibufdam temporibus miracula apparent, aliis
„;as: fttshomines, aliis nihilhorum, fed omnia filere uiden
EDeindetot monflra,totuates,tot fàpientes, tot prae
„ars: £omniumopinionem:aliis temporibus omnia tranquil
`acra hhdemutationes temporum,niues,grandines,uenti, &
„¢ Et quaedam ac quafi prodigiofa: Veluti x v i.anno regni
ia*; DuisScotori Regis,fàlutis auté anno M c c cx L v 1 1.,
„;** m Albioneinfüla oues non pepererunt, coru atque no
• ,
t:ilr hyeme quidem
:::::: imquoquetafita pullosuixeduxerunt,aeftate
copia,ut gdes habitare,uelnon.Mu-
ex agro -

qijium referre colonipoffent. Poft x i. autcm annos,


inminoraquarum copia,nec minoreia&tura,quàm mu
rim $cddicës,ratio horum naturalis eft.Vnius dicam,at- Corwi hyem
„«* £mgis ígnæ admiratione, utpote cur hyeme corui?' qu.mdo
j*i άpoficiini aetate autem minimie.Quoniam calida fuit *4riant.
jg*| tihitms,&prxcox, ut ita dicam. Aucs autem calore oua
Ἐa $int.Vnde&ars docet ruftica, oua gallinarum plurima,
j:* i;m:hiberi,fiin calido loco alantur.Quid igitur mirum
Han*, figiiam temperiem cæli aues ad pulfgs cdcndos ex
[sa! tuf: Tummáximè £# açcefferunt. At dices,
fa- ! i:quiquam: £dcalqr fufficit exterra , uel mari aut a uen
;: ; $ignitus. Verùm hoc nosiam docuimus in libris fupe
:* Ęus,nullum calorem generare , nifi coeleftem. Eum
'… £quioritur
;;:* aliis ex caufis quç ex his non pendent,non
gtad generationem, nifi ut cœleftem a contrarig im
„** Ritnteiiberat. Quod potiffimùm eft materiæ craffities.
Iaz* luariores quaflam igne fouemus in hyeme. Exhauftis
ę inhyeme nihilmirum eft aut fuit, aues in æ
£«fìffe. Hæcigitur ratio manifefta eft, & ab infiuxu
igoiginem. Igitür hæc &talia cùm omnes admittant,
tìmàmen aliäm abinfluxu effe credunt.Quidam enim
fimö , Deum cun&orum caufam propriam arbitran
tutajuerò daemonas: quidam cafüm, ut Epicurei:alij,à
tituta retum & elementis ea procedere arbitrantur. Ne
Ttntfùalios modos ullipotüerunt inuenire, aut etiam
£ogitate. Ego uerò fàtis demiror hgs omnes, qui cùm
ikinttantuiii rcrum ordinem in coelo, tantam potefla
A $uc magnitudinem corporum, & in quibuftam » puta
$:acLuiia, tam euidentés effeétus: rcliétis his quæ funt
.£ oculisactam manifeftis, perabfurdas , inanes, & inco
'* Pascaufis,quxrere. Scd ignorantia& p; feétarum,
,•! .

j* 2 haec
IL I B. I 1. C A T. X 1 X I. *

magis mira facit. Igitur qui dicunt Deum, ho- ` (\!


aufam,nónne illos pudet, quafifiRegem äicantºs
»nem & lixam & militem &fcribam,quòd omni- ***;
peret?Deinde cùm uideant calorem? Sole pro- $is
ierbas à femine, cur nolunt hæc à Deo flatim& $*
lo intermedio produci? Demum, fifamemnonâ ;
entes, fed pane, & fitim potu fedant, curin tam sss
s hærent aut dubitant? Dæmones autem fitalia sis,
ut hoftes, humanum totum genus delerent, aut s;;
miciiuuarent præter fpem,cùmidillis faciliimum `s,
vfum fi omnia referas,ordinem tollis.At ordinem S*
bus & miram & conftantem,manifeftiflìmum eft.
n non tanto tempore ante deliquia praedici pof-<s>
i uerò talia ad uim elementorum tránsferre co- s.
c omnia eo modo confundere,fi hoc quodpcrfyi §.
(Nihil generariabfq; ftellarum & luminariumca- s;
llum effe elementum calidum natura, fed omnia ss.
na)fcirent,iam de his haud dubitarent.At demum ss.
t ad calorem fyderum, quo omnia profe&ò con- s
,influxum tamen & abditam caufam effe negant. ss.
è peripateticos profitentur. Ego uerò hos minus sa
diçerehaud uideo. Sed quid ifitereft quòd dicas, <s.
s mixtione & menfuraincerta hoc fieri,aut occul- s
ie influxu ? Nam influxum quid fit, aliàs diximus, vs.
:nim nemo poteft, menfuras rerum& qualitatum •…' s.
:rtas effe. Tum etiam aliquas efîe, quas uocamus ss.
, uires, feuiteratas a&tiones, à quibus abditae no- vs.
tes generantur. Licebit igitut &has meritò infiu- §.
{1*3. Vt in uniuerfum nil aliud fit infiuxus, quàm …
oris coeleftis menfura,in magnitudine, ui, tempo ….
~
iis,nobis autem incerta.Cùiii uerò etiam inhisin •

is uideamus, ubi funt qualitatum aétiones perfpi <;


s minus manifeftas , ut in Herculeo lapide & fidi
n coelo,corpore æterno ac nobiliffim6,talesuires s
abimus?Præfertim cùm hæc inferiora, effeétus fint •
um,faltem ratione qualitatum, quæ omnibus n0
Verùm dices illud, Supra influxüs poteftatem effe
quòd plures fe morti, ob religionis cultum, expg
Finis enim atque terminus, extra rem ipfàmeft.
:nerofe,fi hoc â Deo eft,cur in omnibus hærefibus
lti inuentifunt, ac propémodum innumerabiles?
An
1 ,| L IB. II. C A P. X I I I. 8;
** l)asauhoret contrariorum fimul? Aut modò his,
::::* rìilis,quafiinconftans uir dele&tabitur?Praeterea mul
A. i £mfólicituserit,quibusmodis colatur, uelut dij gentiü?
ii* kineili,ftdauafiffimifâcerdotes, quorum omnia haec
)ai*, wmmcntafiére.Quidigitur caufae eft? Nónne potius hu
ira*! £;il:iter,quiquóßämftupefacit, alios facit amentes?
:,& itjcus hosômfies quicitrâ delc&um adhaerent opinio
:f ii;iutprorfùs ftupidos, aut quafi raptos, aut omnino
:1 igil: percitos,tóruum quidinfpiciéntes. Nónne ita
ôportet,cümdereincertacontendentes ac nullius có
fiuitum,fortunas,honorem, filios, patriam, & quic
* £bonum eft atque iucundum hominibus , in Éî
;£ t;onunt,atq; cótemnunt?Quis prorfus erithorum Deus,
j;3°] £tinta talämitateinnocentium dele&tatur? An non fae
…?] £tDianainTauris ? Paucos enim illa perdcbat aduenas:
;*! iios&multos.Abfit igitur, ut Deum impietatis accufe i
, & # $tatuiq; fiultitiadaihno eft.Velut enim generalibus cur quia;
$£* fistum torltitutionibus corporibus morbíüulgarcs & formáíTu
„ê*| ■■:; infiguntur,ita& difpofitiones quibus animus læ- pertinaca,
:? titut&offîdatur. Quæ cùm ualidæ fuerint;in his qui iniis opinionib,
íofophia exercitati hon funt, opiniones firmiffirìas &
.** $%nijgignunt: quzpoftmodum perpeffimos quofdam
i:?, &iuriffimosuiro$, ifiunum rediguntur atq; fofmantur.
j* hilasplurimasfe&as, atq;inuicem è dire&to pugnan
3:1 ignttyuáetdicere,Deihoc effe dogma.Nö pofefípeus
;* £miiis,autimpius. $ charitatem operaά; bona
;* jtmunt&frua§res fùåíent, uitiis$accorpóreis pertur
:* bionibus manum dant, Deo aduerfantur: Deus enim o
„? FmI;cft,atq; optimorum amator.Scdadhuc hærebis,di
- ¢ Nondum expofùifti, qualiter perinfluxus tam forti
ἀν' και;iatuspatiafiturhiinfani.Simulant quidam, ut faci
s;& foIofiadlaqueum du&i,rifum,ut animo conftantiuidean
i$* £t Aliis,humorille frigidus fenfumimmutat & ftupefacit.
: Ajmenteperculfi,nófi fentiunt:hoc enim docuit Hippo
3**, £itts. Aljintendunt aliò animum, atq; fic non feníünt.
3. Meminiméquandoq;tamintentè ftuduiffe,ut dolores fe
:* £ntispodagraenonfentiré.Quanto magis,qui iam ftupi
2 * b&hibet íünt fenfu,& mente conftantiores, corpore$;
3° qiiatibusaffueto,&humoribus admgdúterrcis ? Galli,
a* * dospucros conftiter uerbera pati affuefaciunt, utinbel
æ; kulistactiamfortiustolcrét.Scddchis abunde3Cicero Au
L I B. I 1. C A P. X 1 \ I. ù.'\
nistra&auit.Scdhis omißis, uidetur Sol omni- s**
maximè dominari , ob magnitudinem & lucis sa
de Luna,ob eaflem caufàs, maxima enim nobis est,
»lem:fimpliciret autemnonita. Dominatur auté ss
umidis,ut pifcibus,& aquis,medullis quoq;&cc sss.…•*•
malium:& inter radices,allco ac cepis, quòd plu- -

ido cófent.Vnde Palladius refert;alium fiLuna ę


pofita feratur,& rurfus Luna fub terralatétcufl- sus
oris fœditate cariturum.Generaliter autem fìta s<
una crefccnte,robuftiores plantas &infipidiores sss.
ut cótrà,Luna lumine deficiente,id e(t  oppb- sì
nuiores & acriores:indc matú exiftimo, ut magni <A.
it radices feu herbg rarò odore & fapore pr£(£t. <;.
m referunt, ozimum prima Luna tritum, &imol s
m inditum,fub plenilunio,ab altero capitefiores s®
•,
quòd fi duplicato tempore fub terra defodiatur, `ss…; .…

generare,àliàs diétum eft fcorpiones. Vtutfit, ss.


ünt aftrorum uires, quàm ut credátur.Sauonaro at
anno biffextilifterilefcere animalia & mulieres: sj.
E$ labore pariunt. Et quod maius s.
digio fimile, cufpidem feminum ac nucleorum s.
, niaximè màli quod apium uocät,non ad florem
m pomi, fed ad pediculum uerti. Verùm cùm
iliuius non fit conftans, fed uoluntaria (nam à
uc initium fumi É? manifeftum cft,illam
ta & naturali conftare:naturalis quidé, in libris de
te eft cxplicata: fortuita eft, quóniam contingit, J
n annumi, quemifti pro biffexto (tatuerunt,ifici- …
na cuiufcunque anni, ex aftris conie&arifacilè li- §
iuodccimi, deciminoni, o&tani, quarti, actrigefi: …
:dentes quis cöfiderauerit,& ad præcedentisänni ,
nem comparauerit.Exemplü,uolo fcire quae con* .
ura fit anno millefimo quingentefimo quinqua
uarto,inchoante mihi uigefimaquarta die Septé
uc ad annum millefimumi quingentefimum uin
mumquintum cadem die. Primùm , confídero
54:. & eo anno feciiter nulla caufa, fùfcepi filiú,
tunatus in lucro caufâ mea, non quòd multi non
rerent: cdidi quaedam. Igitur cùin nunc non ha
corem, reliqua omnia proportionc habita, corre
' fpond
Lib. 11. c A P. x 1 1 1. 8y
J£*mt. Similiter confidcro annum 153*. in quo fui
!}.
** fídfiimus,utunquaminuita:triftis,anxius, cumitimo
-

i*j sjrUolucro, & ita comparabo hunc annum anno 1553.


-*

£imum i;;.anno 1754in quo fuifàtis felix. Idem er


*1pfcumdc anno millefimo quingentefimo quadragefi
íit,inquohabuiaugmentum lucri, fed anxietátem
fugi,& oípreffüs füimültum:fimiliter ad annum miile
1f inquingentefimum & quinquagefimum me referam,
:i-* ayíitáamanxietas magnâ:&ita ad annum millefi.
* nijingentefimum uigefimumquartum, in quo fufce
2 jwí:afinihonorem cum contentione, fine ùtilitate&
iniit:tate magna. Caufà uerò horum cft 3uodecim,
suljttrttditäá cúdemlocum innatalitig die, & comi
jträtio duodecim fignorum in proceffu. Et Ptole
s;umultumttibuit huiêreditui: nec eft uerifsimile quòd
tymtiibuerit huic circuitui locorum principalium, nifi
1 itytrimentis multis comprobaffet:ideo hic circuitus eft
: '1* iiifiimus,&fignificat íupra uitam, honores, & diui
3:21 i :magiftratusprincipaliter. Nouemdccim cft, quia
j &* inuftifìdeundém locum ferme , & quandoque etiam
í&1 Maisofignificat fùpra c9rp9ris ftatum , itinera,&for
3:31 tum, aniiig;qualitátes fenfusά;. O&auo anno redit
no**1 Vttusadlocum fuum,ideo fignificat gaudia , dona, & fi
te*, ίτ,τούctâtionem cum mulieribus ferme fimilem(ut di
:1 r;omparandotamen femper ftatui præcedentis anni:n5
ut &1 1: risuidebit,necpaupérditabitur, fed omnia habita
i* *$ottione funt metienda. Quarto anno redeunt Ioca
in£*? *iaadtrigonum füum:quod etiam contingit o&tauo
: ** vwiitoquáttus eftimbcciilior,&hocproce É.
I # umctiam Solisafcendés & cufpides, ad idemtedeüt:
a;:& i;;uisannimagnâ habent fimilitudinem cum fuis cor
i ** **olentibus ,in ómnibus: non tamen adeò exquifitam
:*'!** tuus,&multo minus quàm duodecimus.Sed trige.
regit ; * imo Saturnus redit adfuum locum, ideo ÉÉ
o%i%ationesinlaboribus & culturerum ftabiliûm: fed
„* *initudo eiïe parua, propter ætatum mutatio
{:' $ Hxcautem nonfùnt femperüera, fedutplurimum:
%î, $angmnes alizregulæ rerúm naturalium.'Et co ma
}? ;*' Ęddit:&ionesgérturbant omnes iftos ordines.Sed
: y. $ignesf nificantunâ rem tantùm, & non abrüpunt,
j{2}*'., “intmiuorum annorum,nonrcliquorum.
(0 -

3**; f 4 Quut
-
L I B. I I. C A P. X I I M.
lerum influxum negant,hoc folùm mihirefpon
m,quónam paéto fatio hgc tam fubtilis quæ ετ•s I.
» quiotidic déprehenditur, aliter con(tare po$it, `
meú inuentum eft,fed Federici Iadertini,tametfi ss.
s defecerit, rem uerò totâ obfcurius tradiderit,
ergo A B c D æquino&j cir
hæra terræ, & fùper ipfum
irculi A £ c & a F c paululú,
portione quinq; cubitorum
eleuatiin pun&is mediis u
: in partibus nonaginta, fcili
l&tis c & A contingát fphærâ.
rò E & F conftituãtur in me
c F mobili,&in quo etiá ipfa
uigintitres cum dimidiatra
nt utrinquc , 1uxta maximam
»nem Solis. Conftituãtur e
finitores tuæ regionis,obliquus fcilicet&re&us: *~.*

i circuli praeter meridianum qui tranfit per£ &f §ά'


tangant,& fuper meridianum uelut ú,
ridianus ÉÉ poffit. Tunc hæc axiomata ex
o comprobata affumantur,fcilicet Solem & Lu- .
funt,aquas maris ad fùmmum altitudinis euehe
fus in pun&tis oppofitis,Lunam quoque aliquan
offe quàm Solem. Hunc etiam mótum qui fit
,fenfim remitti. Lunam etiam dum latet, minus
w v - -

gè quàm plenam. Quibus füppofitis fequuntur


èftimi quae etiam in fphæra locâluminariüm tra
quifqüe in uelo experiripoterit.Primùm igitur lo
;inta partibus diftantia à luminaribus, nulIamha- '
iltitudinem infolitam, fed erunt humillimatotius
3ca uerò luminaribus propinquiora uelocißimè
ntur:remotiora,humiliora.Pafs etiam aquae ante
: fuit uerfùs occidenté:quc uerò eftpöft,àdoricn
ocedit.Ex his etiá fequitür,ut dum Sòl eftin oppo
ae,maxima fiantincrémenta: deinde duminuenta
inaria,quiaLunaminuspoteft.Dum uerò quadra
fe refpiciunt,nullus fit aeftus: quoniam in qüatuor
yppofitis aequaliter aqua eleuátur: igitur & inter
¥Â enimanté,exe refro fertur, igitur &immobi
;ur. Aliis temporibus ÉÉ *;e(t
atjuß
L IB, II. C AP. X 1 1 1 1. C 89 1
-£* £miiitfluminaria,ut prima diepoft coniunâionem
digi: fiotimquicfcit,fecunda Í duas,atqueita deinçeps£
¥ §i$$ignilis eftaeftus , nona per horam decimâ
tii;:? i;;ioris Cumé £ftuspaulòfi; occupet dum fiuunt
juga, £££ioris,&totidemdümrefiuunt,&ifi meridie aqug
íiímzéSolis direâo:fequitur, ut æquino&tj tem
8:14u£incipiätfiuere dum Soloritur, ä, dum
$i $itio zftiuo duabushoris poft ortumiSolis
#ini,duabus ante occafüm definant:fub bruma dua
kiiisint: $olis ortumrurfùs incipiant, totidem defi
*?*9<£urfim mediis téporibus iuxtaproportione,
£ti Solin finitorercéto regionis pofitu$eft: idemi
liiiAtq;earatione etiam duíiiccmfiabent motum à
Šiioiiein meridicm intribus menfibus, & à meri.
*n£;entrionemin tribus aliis.Etinfeptem dicbus eo
#*nöioacfcptcm oblins motum in fignifero:ex qui
- ;3
$ºmnibusinfiumerae uarietates confurgünt:nam in ían
{0tem Oremutatur locus ÉÉ ab extremo in cxtrc

?;*; *mirtrcmumautem medium, propter oppofitionem.


orta.
i: HIER o N YM I C AR
f.

£1 pA N 1 M E D i o l A N E N s 1 s
„£a| M E D I c 1, D E R E R v M v a.
ia$ RIE T A T £ L IB E R I II.
a;? - - -

;2;
-;*?
Demixtis generaliter.
:;' Mixro* vC MA P vp TR oxPIRIII.
1 E r A r £ s.
;:
Κή Ε τ Α l L v M cftres dura,du&ilis: cera du&;.
íí lis efaclutum,nó duratamen: lapides duri,
! ! non du&iles tamen:fùlphur,nec dùrú,necdì
ΣΙδΙ άile.Nullum du&tile gerfpicuü,nec perfpicuü
ύ du&ile.Vitrum dum fiquêfcit ducitur,aíïè
a $icutitution cft:cùm uerò perfpicuum eft, concreuir,&:
* *jngibile.Ergo naturauitfi qüodãmodo mediãçíî Perffitui;
* *hpjlcimctäiiicamq;.Quaerehdum eftigitur,cur perfpi lumi duci;
: §iuiducinonpoffit. £t qúód duci poteß norifit períí teft.
* *m Prztcrcäuß enim, quae pcr fé fcitu Pulchra ££, in
- f 5 -uentio
96. L I B. I I I. c A p, x 1 1 1 1. '**,v
* tientionem,accedet .16 leuis utilitas, fi quoquomodo tiì.
- - - - - - ,- -

»…;
inuenire poterimus fàciendi,ut idem fit perfjicuum ac dú
&tile:nihil lucrofius aut dignius,fi ré ipfàm fpcótemus. 0
p9rtet autem illudfuppofiere quod manifeilum,perfpicui * *
èffe quod ficcum eft,tale auté duci non poteft.Quod net****
ducitur,humido pingui abundat,ob idó ducitur.T Indidt **
eft,quòd omnia metalla §; ufu manum tingunt:lapiis;
dum auté nullus.Sed omniafiabere humidum íingue,άis
ftat.Manifeftum eft autem in lapidibus qui flagrant, uti$
bagate diótum eft alias. Et ob id tales &quiçunq, mole
funt,tingunt geftati,& tangentes carnem:fed hi, non uti
lapides funt.Itaq; lapides ueri, & ipfi humidumhabcmtpit
ùe,fed exiguü üalde. Quòd fi perfpicui fint,etiamtenùe
É non,craliüm:metalla autem multüm,& ob idtinguntmi
nus,nec perfpicua funt,& duci poffunt, & liquefcút:lapi
des autem perfpicui, quoniam tenue habenthumidumjim
gue paucumά,nec tingüt,nec dnci poífunt, nec liquefìt.
êùrfiigitur omnia confentiant, mianifeftum eft \änctfe
rationem.
Sed illud dubium magis relinquitur, cur que cócrefcit, § 3 ;
crfpicua fint,ut uitrum:cùm auté liquefcunt, fiunt opaca- $*
At id diffolui dubium ncquit, nifi illud prius docuerimus
cur uitrum frigore fiat peruium, urina âutem conturbetur
& opaca fiat. T Contraria autem ratione,urina calorefiat s;
perfpicua,uitrum autem opacum. Di&um eft aliâs, quo- ç;
hiam quæ humida funt & pinguia,à ÉÉ
fiunt opaca,ut ss
„„ i;. oleum & utina, quia
mp
ÉÉÉÉ
concrefcit in grumos. Qux m
uerò humidum tenuius abent, ut uitrum, concretafiunt s
:&lum
vcrat, magis translucida: quoniam ob foliditatem, maior fitrc- <;
fiexio luminis,& ob id etiam candidiora apparcnt.Vcreta s
men non funt magis translucida,fedita ÊÊ; Accedit `s
quòd uitrum,quoniam non fine igne liquefcit, aduftis qui s
bufJam tenuioribus partibus infüperficie,& fumo ignis ex
trinfecus accedente fit obfcurius: quæ ambo dum concrc
fcit ob frigus,euanefcentia,purius illud reddunt.
Sed dices, lacrymæ arborum perfpicuae fùnt, & duci
poffunt. Et pinguia, ut fuccinum, qüod maximè ardet,
translucent. Vèrùm, fuccinum nifiliquefcat, non poteft
duci. Et ideo nulla lacryma arboris admodum durefcit,
quia tenue efthumidum,licet pingue. Non poteft autem
multum durefccrc,quoniam pingue eft,utctiam
-
r;it
cd \\1- '
[1. ] ' L IB. III. C A P. X 1 I I I. 9I

Ar** flrihus,quiafübtilius humidum ac pinguius:& ob id ar


£:omnc$lachrymx,& plurimum $ continent.Metal
kmauttmnullum, quámuis liqucfa&tum, ardet.Quod
* £I:itnucet&non pingue, ut lapidum humidum, du
* Intudit, & duci nequit. Perfpicuumque eft , fi á terra fit
* ;tum:opacum, finon. Qu6d uerò pingue cft ac tenue
multimjue duci poteft, liqucfcit faciifimie, nec multum
É;tduttfcerc. Pcrfpicuum &illud,fi purum.Quod uc
fjoni: quafi concrefcit,pingue & ú, durj eft:non
titit quodtenue eft,ducitur & liquatur.Hoc autem núc
vitiim,initiofacto à manifeftißimis: conftat enim gla
:* £na aqua fieriâ magno frigore , foluique minimo ca
, *jtfjicuam effe:nëcpoß duci, nec perenné effe,cùm
igoalique calore dilioluatur.Eftautem aqua humidum
£tm,nonpingue& craffum. Quod enim purum humi
imit,manifeftüm eft: cum fit adeò perfpicüa.Quod non
£gis,quianoneftlenta, nec ardet: nam metalia, lenta
ËMonardentautem,licet pinguia,quia terrae plurimum
tadmixtum. Cralfum aùtem äquae, humidum eft,
$tunonnifiämagno fiigore cogitur ih glaciem.Non fo
Emautem qurâ ígí- tongelahtur, à calore diffoluun
£,utinquitAriftoteles:fed quae à magno frigore conge
imit,ijaruo calore diffoluúntur: ufquæ àÉaruo frigo
Ę calore indigent ut liquefcant.Cùm
gigmm: perfpicuae fint,qux tamentales funt, ab hu
ibiqueo&purô creatae fufit. Quia uerò non nifi ma
£%aioreliqüefcunt, àpauco fiigore funt cógelatae.Hoc
£mitafehåbet.Sit quöd congeIari debet à proportione
3, oâo habensuites,frigus igitur fexdecim:fii gitur à
£uit plaproportione congelari dcbet : aut frigus id tri- •*
£iiioperueniet, aut aqüeum humidum ad quatuor de
$it. Siigiturad quatuor deueniet,quatuor aliis nume
eaturfrigus,fexdecim numeris augebi
hminuetur.Siau
„à* $titiafiad o&iplam deueniat Prop9rtionem,frigiis ad
. $ignaquatuor , fubftantia uerò ad duo tantùtì per
§3; $it:;aiigmentum igitur diminutioni fexdecuplum effe
;* I ttmtnict. Geminataädhuc proportione incrementum di
, £, $tioniproportioné habebit, quam £xagintaquatuor
j:* *tium.Confiat igiturlongè maiorem duritiem accedere
i;?. £;nuitatefubftaítiæ aquei humidi, quàm ex incremen
J* *5gofis,quod expericntia docet. Cùm igitur gemmæ
32*i duri{
IL I B. I I I. C A P. X II II. I'y
: fint, frigore pauco congelantur, tenuißimata- ss 3
tantia aqueihümidi conftant. Attenuehumidum s.
fit:gemmae igitur optimae in calidifsimageneran-s ,
ne.Quòd etfi aliquæ eiufdem generis (u5poliso-ss.
uritie longè inferiores erunt. - $e
hocigitur dicemus, humidum omne purum, mul-.gJ
& multum,purum:&impurum,paucum:& pauci, ***;
n.Quoniam fi multum fit, neceffe eft cum íefer- I.
1 reliquum cft,effe exiguum: ergo purum.Atq;ita…
int igitur haec mixtorüm genera: Aqueum purum J
ut glacies. Š purumtenue, ut adamas. A- J
mpurum craffutm,utlatet, Aqueiiimpurumtenue, s.
læ opacæ,è quibus nobilifsimaachates,& quãuo
icolüm,funt enim duriores. Rurfus pinguéhumi- J.
um craffum,ut lachryma.Et pingue fiumidumpu-sJ
ue,ut fuccinum.Pinguc humidum impurumtepue, J
la. Pingue humidum impurum craflùm, ut adeps. J.
trum humido conftat aqueo puro,& infubftantiae J
mediocri. Ideo tanto dürius glacie, quanto mol
ma.Intelligo difcrimenhociüxta genus, nonma- J
ncm.Nuper enim oftendimus,longè plusadaman- J
orem uitro cffe,quàm uitrum gláciè. Acjualise. §
erentia iuxta menfuram in tenuitate & craßitie,ma J
ulto facit proportionem frigoris in extremitatct* §.
n fubftantiarum quàm craßiorum, ut in figuraui: –
n differentia proportionis triginta ad unum,[I$ $ …

rtione triginta ad tria, eft tripla. Sed differé- \/ * .


ortionis triginta ad tria,ad proportionem tri o
quinque,eft minor dupla. £I
icrò uideamus, in quo genere reponendum fitui- $
ctalia: manifeftum eft autem, quòd humidum cius ,
um, quia minimè du&tile:& purum, quia translu- •
mediocre,quia mediocriter (ut di&tum eft) durum. J
ruerò, humido aquco conftat impuro, quiaoga
mcdiocris fubftantiae, ob mediocrem duritiem.Bu
& cera, ut adeps. Pix uerò, humidisaqueis &pin
impuris & cráffae fubftantiæ conftat: o6 hocardet,
»cne: opaca cft fatis, & parum dura fit. Argilla, a
mido mediocri& craffo conftat, ob id parum du
Habet & nonnihil pinguis humidi, undeâucitur:&
:iam mollior cft, ncc (icceßit, utlatcr. Quae enim
- §CtTCuIJA
1 l 1 B. I I I. C A P, XIII I. 93 " |
Ii,„ ttmidmiitihabcntubicoquátur,pingue humidice- |

** ■ qucoabfimitur,quiaextititur.Sed ípingueaqucii Humidum.


*£ £imabfque terreäfübftantia excoquatur; humidum queum cipi,
reí sumttlcris pingui confumitur: lana uerò &fpongia gus celeriJ, ?
*** fgihumidoiiipiîimo &tenui conftanr.Ob hòc dìcijùmiiTi 1.
jjm,& opacafùnt,& dura, licet ob tenuitatem non ta- gne,cum per]
rº.

:;?? hii:intui Saluerò ex aqueafubftantia mediocriter pu- fola fuerint:


ę iigilique,utqugnilconcoâionis fortita fit,conftat.Scd vero cum te,
*; jiefiigoreconcretü eft,licet autem in tabella cui- reafubfiant;
1 §*ir:exponere.Inuniuerfumigitur, aqueihumidi pro- cótrarìum «
£meftnónduétile euadere cüifi concrefcit, ut pinguis cidit. .

j £ilmpuriopacum, ut puriperfpicuum. Crafsipatum


2. £i:icnui§multum.Expliçãdã gitur eft omniumho
£; siiio. Scd quòdimpurüm humìum fit opacum, pu
miIemperfpicuum, fi quis aut dubitet aut caufam quae
J tijucfenfùeffe uidebitur. Terra enim quoniáfex eft
praj| £:iiii,opaca eft. Verum quôd tenue humidum, frigo
£ kmmigmimconcrefcat duriticm,iam demonftratum eft,
¥*' infòlùm obtenuitatem qua plurimum patitur, fed & ob
$ºl fimitatema&ionis.Nain fiigus illud elementi eft & fa- |
*} Imm.Obhoc gemmæ pleraeqüe, quòd duriores fint caete i
f? fiipidibus,iníérfìxa cóncre ÉÉ; etiam caufà du |
: *£!;titit,quòdminimè fit porofum,&ideo ualde cötinuü:
-

|
&c* fílimtiiautem quo tenuior,eo magis cötinua:& eo ma 1
:£ ££mconcretió, non fimul, fed fènfim fiat:propter fri I
.
;a£ £iisfatuitatem. Quòdautem pingue humidum duétile
grá* t;ditumeft, quia nunquam perfeöté concrefcit ob aë
*\. itmpartem(fiondico äërem, nemo fit tam amens) quae
3:13} $itfparfaeft. Ideo cùm aërea illa pars folùm craßior .
% i;oiiautemconcrefcat, ut de oleo Ariftoteles teftatur, l.
a£ (onftatnullum pingue ita poffe frigore concrefcere, quin
ia *' #i:remaneat.Idém quóquc faciliter ardet, quoniam à
J?, doftiameftimmutatim,cùm fit concoótum.
;:!? . Histifis,fcirencceffarium eft , curuitrum cùm liquefa- „,,„,
g* ám - v - Vitri &» cd.
o£,* £imtt&ucitur:cúm
11:%utui concrcuit,non.Sic& $ornua,fèdnon
lefcunt: cùm uerò
a refrigeran m difcr;
cr
3 §* 1 tuitrum, cùm mollef gerantur,
g£ £tiaaliquomodo manent, uitrum autem nihil. Vtrun
$££, £igurexpuro humido conftat :uitrum tamen ex pu
w £; Ęactenuiore,utpoteexaqueo.Pingue enimhumi um
} ;£, qúiuseft, paribus caufis, aquco, quod pingue fit, quia
ζ
•2 wium, Inço&ionc ucrölicct aërea quædam pars gene
£ctur,
IL IB. I I I. ' -

xtum tamen denfius redditur.Vitrumigitur,obte- $.


fubftantiae , ubi à frigore concreuerit , duâiie J
»do manet.Cornua nunquam perfeéte concrefcú
di pinguis partem.Vitrum igituir liquefa&um duci- J °
quei humidi fùbftantig íéíóçìåíïíôáì <-.
|uodcunque tenuis eft fubftantiæ, quia partes par-j
ixime cohærent. Cornua non perfeéte liquefcunt, Ss
di impuritatem.Lac uerò & fanguis à quo fibrgnó.J*
a&tæ, à frigore concrefcunt, uelut & adeps: feda- J
ferrea fubftantia conftant, terreum autem pluri- J
& cùm à frigore coguntur, exhalant: idco à calore , -

iefcunt. Qüae uerò concrefcunt à fiigore peifcát, **


umidi Ę habent, uelut ferum) urifia& lixi- Ss
ina uerò plus habetpinguis humidi,quàm rcliqua. ;
indem concluditur, quòd fi quis uellet inuenirema $
uram, du&tilem atque perfpicuam,oporteret ut e£S*
, tcnuis,& media inter pinguem & aqueam, qualisj
cum liquefaétum eft. Sed cur fubftântiahæęuitii$s
cft manereliquida,abfque immenfo calore?Exhoc `
ta ratio quaefiti pendct. Conuenit autem cadem *
metallis, quanquam diuerfo fine. Ilia enim duâi 3s
uitrum autem Š igitur in uitro eft, *st;
uia du&ile cft dum calet, nec pingüe, oportet utfit Ss.
mæ fubftantiæ: quamobrem confeftim ut à mini- '*;
re patiatur, neceffe cft, In metallis humidum pin- *;
:frigore
o6 duritiem ncceffariò ualde tenue, igitur à quo- §.
ftatim ferme congelantur.Quód igitur du
lijuidum abfque immenfo calore maneré nópo- $t
»n igitur ab igne hoc fieri poteft,ut confeftim jÉ $s.
od`enim confeftim co gitur,aut impurum habethu s.
m alterutrum, atque fic opacum efit: aut tenuißi- ` -

|ueum, nec du&ile erit: aut pinguc, ficque durum ››


poteft.Rclinquitur igitur, ut feiifim cogatur uod §.
ácbet. Diftillätione igitur materia colléâa & fepul S.
turna, neceffariò conftat quòd durum perfpicuum *.
e efle poßit.Fabulatur igitür Plinius,quiuitrum du s
tum paulò ante fua tempora, affirmaüit.Sed& rcli `
me omnia talia funt. -

ucrò ab ignc patiuntur, quadrifariàm afficiuntur:


muruntur, ut ligna:alialiquefcunt, ut metalla; alia
rem &in fumum uertuntür,ut aqua: alia cxhalant,
& dupli `
11 i l I b. II I. C A P. X II II. 93

quod in fuliginem , & ut ab oleo


::** &έγία , pingue
ja %ittitutinnêgrem, Diffkyffumus ab exhalatione F,„;.,..,
Σifius: nam exhalatio âpinguifit, & partem ctiam fic lationis dij
-ā ¢É¢umtrahit,&coinquinat,nec madefacit:contrarium rentta.
-•

Ens Quzdam etiamüidentur ab igne non pati,aut pa


Anomnino,utaurum&carbuncu!us,ob fubftantiae den- Ilul,
#;m $itigitur Ariftoteles in Mcteorologicis differuit. •4.cap.
ἐ{πrum ętódifférentiae ut adignem coiiiparátur, funt
Jtti:quxdam concipiuntfiammani, ut aquaärdens: quæ
IĘmfincfiamma,utferrum & É : quaedam fo
J\aä*m,idque dupliciter:aut ut in uaporé cócedät, ut
I.: £i:utmolliantur humore,cùm aquâin grcditur, elixa
*uocatur.Quædam plura ex his concipiunt,ut ligna,
3. * *i&runtu
*? r&ififia infiam
mmiantur. Quae etiam man
tiuupotemtranfire poffunt,uelut oleum & reliqua pin
- E. Quxdam etiam dum inflammantur,liquefcünt, ut
iQuxdam etiamdum calorem folùm concipiunt,lique
$imitala Difficile autem uidetururi&liquefieri,hi
Ętarum.Scdnon mihiuidetur:nam argentum dum
*ít,album uidetur. In uniuerfum igitur erunt fe
£niftcntix,aut etiam forfan plures:fed ÉÉ;
{*flutts. Erunt igitur quæ tantùm utuntur,ut c alybs
2{*i. Hzc auteii porös habent,&humidum aquicú,
hamultum: unde É non uritur, nec ligna uiridia,
$tio,autpinguedo, fed infiammatur: nec carbuncu
Ή*£yiyorósaön habet. Alia quae tantum infiamman
•, g. *;ajia ardens & oleum.Haeç aut pinguia tantùm,aut

j. ma &tenuißima, ueluti palca. Quæ autem urun


\!
:; *ttiimmantur, terrca funt & pinguia. Vt enim ter
«ft
Jiliº
*ur,utpinguia inflammantür : ut lignain clibano
… Š,i:quibus aliâs diximus. Talia autem poros ha
j $t Qux uerò duminfiammantur, liquefcunt,ut xyloa
4*,*jiimumhumidum pingue habet & craftum admix
Ἄs? $itiofiibtili, quod abfuiíitur ante ipfum pingue.Ma
*?{*timet autem, talia nihil habere húmidiaqüei. Ob
A$$io$umaxime & redolentia.Quæ uerò non uettun
? $ignem,(ed exhalant: alia quia aquea prorfus, ut fe- Metall.;
3*1$,$u, urina, acctum : alia öuia ualde impurum ha ***!'
... $umium, unde Hammam boa concipiunt,quia fiam : p.
''.;; ? $uffithumido puro accenditur , & non uruntur, “
'% %sulum humidumi a£lu uti potcft : abfumuntur igi
'-'

a% tur.

_
y6 L 1 B. I I I. C A P. XI 1 1 I. ', *
tur.Vruntur autem, cùmiam ficcata fuerint. $; autet .' III,
fubftantiam humidam admittüt,& mollia fùntacfolida, ej*uit,
xantur.Offâ non ÉÉ dura.Cera,quiafolidano > sint
eft:& argilla,multò minus elixaripoteft.Pinguedononelij*istis.
xatur,qüia fubftantiam humidam non admittit.Quxigitss* tse,
liquefcùnt,partim inflammantur,utrhus:partimâôfùiìum *££;
tur,ut aqua:partim manent,ut aurú,& quafi argentumM j*£■;
nent aurem;quia dum liquefcunt, fiuntfolidißima&abß *s;it;
" poris.Obidarfenicum Ë cogit ipfum abfùmim$ j-ggg,
'* que argentum, quia feparat parte5,& feparando utiß sę.
*' Nonaütem omnia,aut plurima, feparant:fedquodfòlijs m ,;
grauc eftac tenue: reliqua enim nón mifcentur.Quòdajs.
ihifceantur, oportet ut non&ipfâ non patiantiir, ucl **;
argentum aur6 mixtum.Quæ etiàm ftatifi abfùmuntur, *®,
lümbum , npn cogunt minui. Sed talia cùm grauia finºs;
heceffe eft effe craffae fubftantiae. Nullum enimi grauc ttjçis
*£* ;
, .

nuis fubftantiae,poteft celeriter abfumi. –°&ttm,


Ex his habetür difcrimen mixtorum fic. Quæ urunti $ssos,
terrea funt, cum humido ualde impuro. QuÉliquantu`ç.
- - - Jºumuti;
- - -

plurimum habent ncceffàrio humidi. Quae liquantur& $ss.


- - - - - - - i*-..! .

âent, plurimum habent humidi pingui$, ut $itumen,fi jsJ


phur: modicum autem aquei, ut penè nihil. Quae mole $ig;.
fcunt igne,terrea funt, & mediocré habent humidum,* §άζ
cornuâ & ferrum. $£ mollefcunt aqua&igne, cona* *$£
- - - , …**.> v. ,

tafuerunt primò à gà!ore, indefrigore, ut córnua & fit $sè,


nes.Quae ùerò diffoluuntur ab aqüa,concreta funt àcalo, $.Èim, (|U!
l
- \m,

re & pófofà & aquea,ut fà! & nitrùm.Aquea uerò,figi{j*£. U


fima fùnt,inde térrea: pinguia autem,cálida. Qu£uéíóáíèç,
igne paffafunt,necliqùefçunt, nec liquida fùnt fponte, q ista J
minia calida,ut calx,cinis,lateres:fedhi minus, quia ab inij $ine ,
tio liquidi fuêre.Verùm & quae decidunt exillis,ütin diti $ssî,
lationibus metallicorum 6lea & aquae. Et aqua ardens, $J
quoniam à calido per diftillationem prouenit. Et illaqua $ta,
putredine etiam concreta funt aut diffoluta, calida omnia, …;.
Š
Frigore immodico concreta omnia, fünt humida ualde, sî
nofitamé omniafiigida. Aqua enim frigida, uinum autem $itę;
calidum,& adeps. j$a;,
Tertium generale difcrimen eft ab aqua:idq; unius mo: $í.
di eft:nam qüae denfà funt, non madefcünt, ut metalla: & $it,
äää concrcta funt calore, ut fàl. Omne igiturquod ma- $yg.
cfcit, tcrrcum cft & porofum,latis foraminibus, ut aqu£J$\
ingrcdi *sit,
LIB. III. C A P. X I 1 I I. 97.

*f%tQuxfonte mollia fùnt,utlora,caro,mol


£undunt: qu£omninoficca,noii,ut pumex.De de
iiutiùin aqua, autfüpernatatione, alias di&um eft.
*ute;$quzuniuêriimlatospotos habent. - ι ,
£'gtum íiimcn eft à uiolent; feparatione , guigs Frangi,findi, l.
vtfint %ecies:findere,frangere,çóminuere,& di- csmmimui, de
* Comminuunturut glacies, quæ in partes minimas „i, 4uid. !

j'gìtur,qu£iumaximas,utligna: quædam I.
utlateres.Franguntur folùm $iug porosha
i°"numamrationem,& alio modo diuiduntur,
#lacnimfecundumlongitudinemhabent; i.
niurkcundum eam, findunür: ubi fle&tantur, i
*•%uaforamina nonrefiftunt, sedfiforaminâ
j*££ glacie, cöminuitur percufùm, àfì quæ
1fua& £u£ntia;aliamagnâ,ut inlateribus,uehe -

sit: έontulíá, fanguntur &


comminuuntur: ieuiter 1
j*£um ut.Oportetautem omniataiiaficcaeite: f.',
“Iumncc frangitur, nec comminuitur, nec finditur. .
$imus,quoíiuí Plus feparatur quàm diuifum
$$imuerò quantum uolumus, diuidi dicitur: utli
.** £ìlongiù ine,cùmfecanturin parua frufta.
$unçôáîî abfque feparatione mani- violêtia abfj;
£im %kntia mixto accidit.Sunt áutem eius oäo feparatione o•
**duâiliiam diâîëüíû funt, flexile, {lo modis.
%$*$?figi,
tú,quod inmaffamquoâimprimi,
redigi. Flexilisquoä formã,
itaque caufamquoá
dixi
A£**® “idumlongiüdinem extenJosiâ etiamhu
Q:a Ę $9portet. Pumex enim Š
„:el È iubftangitur. Ceratametfi uigida,& adeps,non
, £1 j9?gitetenimterreum id eííe etiá.Tenäcia di
Ę1È sitaefl; 9P9$,quòd quælibet pars fit in qua
;:::*. ?uite,utinhis quæ filis reuibus cóftant.Facilè enim
I:;% j$gmcn diüiditur aëreum pingue. Vifcida ergo
- $a Putrefcente , fi olei quippiaiìì mifceatur, unâe
$9jcifolent.friabile dicitur,quod humido pin
* £ $t.Tale ge;$latorum pororum&ficcum effe ópor
3*$(obidjî
■* , tùm humidò 9mni,tenax terere uelit,ficcatauturit.Ex
omnino cffe non Po$t.
ä! §¤ÉÉÉÉÉÉÉÉÉ quęhumido pinguá cóftát,
es¥ *[, “habcntaereuelhumioie repletas: idcóq; coma
*.
J5; LI? “nus occupantfpatj,utlana atque fpongia. ww*
μ} £, uerò
IL I B. 1 1 I. C A P. X IIII. * .

uæ fubiguntur,ut cera&farina cüaqua mixta, H*


am præbent his quae imprimuntur & quæ formanºs
nprimuntur autem quæcunq; fieétipofíunt,&fiex *
nt, ut æs inter dura, cera inter mollia. Ob id nullum *.
m ficcum ualdeimprimitur, ncc ligna licet ficétam …
an enim mancnt. Quæ uerò imprefîà formamrcti. s.
ene, ut metalla pleraq; , dicuntur formari: undc a s.
tuæ finguntur. Quaedam uerò ficcantur caiore,**
à figulò. Nulla auté harum exacta efle poteû,quo- -•
calór neceffàriò ficcando corrumpit. Ëleg-atioii s.
uæ frigore coguntur,ut metalla.Alia formaiitutfii; s
a incüdc: oninium elegantiflima quae ftylo, quòd …
Hum percutirur rcpercutitq;, figurám uitiat: proxi- sis
men cælatis , & meliora his quæ per plafticcn fiunt, *- .
intur quæcunque fle&ti pofiunt. Ob id ucrò tra-s
r, quoniam multum habent pinguis humidi, poa Ss
tantum quin terrea uincat pars , ut lora, piii, fati-*-*.
a&ta, gluten. Pleraque horum comprimi pefiunt, .
mcn omnia. Pituita enim trahitur,non comprimi-*.
uædam etiam comprimútur,nec trahuntur,ut pon- ss.
æ igitur funt differentiæ rerum mixtarum,utabaljsºs -

itur,nec quicquam agunt. S…,


:ftat autem fcire quæ patiantur, & quomodo: non s.
in genere,fed Ę çuæ non. Latercs non
cunt à calore aut frigore, quiâ ab utroq; funtficcati: ę.
ua tamen,ut marmor,diutúrno tépore difloluuntur, ss.
oncrefcit calorc & durü redditur: ab codem tamen s,
liquatur. Quum à calorc & frigore feorfuminduratis.
.Sed non folüm hoc fufficit:fèd oportetfcire quan- ' .
numquodque Ë Alia enim indurata euàdunt s ,
: alia ut later, alia ut filex , & quædam ut gcnumae, ss.,
ct etiam fcire, in quam materiäm quodlibct horum s.
at, ut utilis fit contcmplatio. `s,
uerò mixtorum comparatio eft ad fenfùs (audi
unc iure prætcrmitto, quòd fonus à mixtione non
cque fapores, odorcs, colores, & qualitates, quae
yoffunt, fiunt. Itaque de caufis horüm atque difte
, nunc diccndum eft. Igitur ut à guflu initium fù
s, faporum quidam in humido fiünt, quidam in
quidam in temperato. Accipiamus igitur quodma
im , fcilicct fiigidum, nullum faporcm sissis, Ob
V\\ \\ςς
■ ■ IIH. III. c A p. x 1 i 11. T oa I.
artâ ii*ru, nectetra, fàporem ullum habent. Atque fá
suf- f;arcte, infipidum fàporcm uocant. Indicat igitus
¥** tjiis fjor fiigiditatcii praedominari: fubftantiataq;
Q* iníuaíucaí, feu terreâ, cû crafîâm: quia in illam
;;:^, salorcgit, Ob id Igitur clementa cum omnia fri
jnt-*£ iit,injidi funt, áër, aqua, terra. H.cc noftris |
:24£ic, js pulcherrimè confenfiunt. Ex mixtis autem
… | omnia,in qur calor nullus egit, uel in quæ cicmenta
i.* | $unt,inipida fùnt, utendiüia alba, quòd tcrra folcat
, ;-{ cst. Taiii igitur omnia, frigida funt & craffa. In his
*;;:::ciens fcnfus non eft, quia frigiditas nihil ope
Isct,oj üöliantiæ craffitiem. Omnia tamen ta£ta,
snis;* fgida füat. Non tamen occidunt, quo
tinciis fumfub;tanti:. Omnia uerò illa, to quæ cu- Acris cvj.g
&modcratus cgit, ncceflatio funt tsnuia: aon enim actio.
ititit poííüntüm immodico calore, cùm ipfe calor
apf $it. Omnia ergo talia, acriafua:, fiue humida, ut
… 1%*:tut ficca, ut piper, callia, & pleraque quæ êcnc
¢ 0£t. Aciiaigitur omnia, tenuium fünt partiun , & im
p:u-' Εiis caiida.Nullum igitur tale, planè humidum: re
.….1*ut enim caloris ueheniêtia. Infipidus uerò,cúm
*;tinlinguam,ob id non iudicatut. Acris foluit lin
cr* $:ontinuitatem,dilatando ob caloris intemperiem, &
i:? “hoc molcftior eit omnibus fàporibus: non ut fapor,
$$ulitatem illi annexam. si uerò lingua fupra A'o- Accrbi ca.,.
›› $it igitur, foluitur pariter continuitäs , fitö, dolor: g- „ci,
'hontifcuus , ut ab acri, quia acerbus à frigore fit.
a.
n::£ 3.
;^ *;;autcm minus uexat quàm calor, ut in libris de Sub
a* £:docuimus. Acerbus igitur fapor, ab immoderato
;* -
-

…4 * fit,ut actis ì calore3& uterquc liaguam uexat,


? Ęj, modis. Sedin fubftantiâ craffa cfie non po
;* itf, tftefiim infipidus acerbus fapor: nec in tcnui ad
f»tum, utnccmmodicus caior in craffo:relinquitur igi
-

„g^ $hmcdiocri. Sed nec in pingui humido: tale enim


*; Ę non immoderate frigiduiii: non igitur in humi
.…*'°?uio,fedterreo cómixto & tcmperato: ob id exacer
'.* “indultiapleraque,tractutcmporis etiam fponte tranf
* *, ut méfpila colle&a. Si üerò tcnuis fit fubftantia
. iú fapor. Omnc autcm tenue, à calo Acidi caufâ
;;;;
;* £tenue,& ita quoâ mediocris eft ctiam fubftantiae. & aëìio.
… hkbv igitur&acida,caloriam cgit. Ob id acida acer
;; g = bis
. L I B. 1 I I. C A P. X 1 I I I.
*' ,
.'
s refiigerant,ut ceraforum quædam,& arantiauo,
: limunia etiam longè plus.Vinum igitur &lac, ols :
e ex dulci in acidum tranfeunt, ob éxternum calo **s
dhalante innato: à frigore enim patiuntur: cumä ssse
»ftantiæ tenuis,tranfeùnt in acidum,non auté acef*;
»b fubftantiæ mediocritatem. Ferit igitur fàpor ad ss.
guam,magis quàm acerbus:&ideó magis acric6$*s.
. Contraria enim circa idem. Frigoris igitur deífi ss.
t iam tres fapores:cùm enim in craffam agitfübium se
it infipidus : in tenuem,acidus: in mediocrem,acct sis,
Seque ergo plures effe poííunt. Nec à folo frigo; sss
itum eft)ulfus fàpor, ut nec odor in humido. Acidtssis
, ob putredinem aliquid acris admifcetur, cùm obss.
iinem fit acidus, & tunc fit fapor aceti: quod notiss.
dum ob id refrigerat. In oxalite autem & limunio S*s
natura fiant, pürus fapor acidus reperitur. Simiìss
òd in uino pars fit î, dulcis fapor, acerbomi*
facit aufterum. Ob id nec auftera multum refiige
Galenusά; non aufus eft hunc tanquam fpeciemfì ,
nominare,teftatus illum in folo uinio repériri, Quá-sy
dem mirabiie cflet, fi una effet fpecies fàporis, Non ,.
una re inueniri. Acidus linguam aftringit ob frigus, \
rtes minimas, quoniam tenuitate fua ingredituiin- `'.
inguæ. Et ob id, acidus fàpor maxime üentriculum (.
: quia tenuitate penetrat, & fubftantiam eiusexA-s.
maximè refrigerat. Calor uerò moderatus, infùb
am craliam agere non poteft : in tenuem&mcdio- s!
, dulcem efficit faporem: humidum pingue non po- '
fe cum moderato calore, cùm iam à médiocrigeni-s.
t. Igitur tenuis , ut uinum dulce, & ob id diffiçulters.
:t düicedinem. Et ubi euanefcat, dulcedo uertitur ins,
'um. Nam fponte pleraque uina iam partemhabcnt …
am, fed imminutam, quam uocamus aftringentcm: • §.
autcm fubftantiæ ob id mediæ inter acidum & aftrin-;
Vbi enim craffum, in quod nihil agit frigidum, in s.
mo collocauerimus: acerbum uerò çrafium in extre- ;,
n quod frigidum agit, & in altero extremo tenue,& s,
m in medio: conftituetur alter terminus fubftantiae s
pcris , in quam fiigidum agit:fietq; aftringens fàpor. x,
: igitur qüod fub hoc médio efí, uinceiite calore, s
tii falfum:quod tcnuc cft (ut dictum cft) in acidum.'
_
Vtrunq;*
LlB. III. C A P. X II I I. τΟτ

$umeningtidum,uincentefrigore. In fàlfum,fo
$${uodmcdiocriseftfub(iitix,nonexquifitè
*®?ropter neq;lac,neq;uinum,etiáfi per an
£$Tmgoteris Mediocreigitur cum mediòcri ca- salß cauß, &•
#$umamariihumäumautem,fit pingue. a:iio.
virgis ßliustatione,funt omniú pefsima:& dulci
$$o$ infiaue,ut adipis, maxime uerò
medulliii.Mediocris igitur calorishabes tres fapo
$u$flfüm,&aiiiarum.Frigiditatis quatuor
mokiti caloris unum,immodiciunum 'omnes
*$*plures (fire&é perpendas) efte poffunt.
$it lorem appello, qui magnus eft, ferritamen
$it'tmodeätum,qüi exiguus eft,acprope tem , !
::! $ummoderatum,quinön poteátólerări. Ex Amarjcauf* 1. .
**1*£ttmexcoquitúí amarum', difflato humido. & a£lio.
:-1'giuero& άulcimediocris fubftantiae,fit fàlfum.
1 - - - - - -
l

**filtantiam cómunéïç pingui,ob fimilitu 1


£%**%ita diuerfis ex caufis. íicét autcm eos
mtibclla depingere. - - -
1
-
.•,
in craffiffima N = Infipidum.
immoderati in crafía - É - Aftringenté. |
in mediocri W â Acerbum. …

Vin tenui §' Acidum.

tu-
-

“oderatusifitenui, fi«, ,& humida.


in ficco.
Acrem. [ -

i: fºrmtdiocris...
-

{i mediocri.
Amarum.
Salfum. ' -
-

eº (èx in humido. i . Pinguem.


'* ; spiciatus infübitãtia mediocri&tenui. ' , Dulcem.
;,jà -$i;
-%fi e $%;cs;fàpores circaijflem
quoniam mediumquæconftant,natura iucundi.qui ;
temperamento sapore: -

ú. §.Ëus hóminibus&bellus adueríit.Ea etiam \ 1


m*.
§. %'int,nóucllicant fenfùm his üãùíïò.
£ì; í j fàpores gratifunt, Sunt autem attripgens,&c
| *

.-•
§Ã¤ dulcis,ob duplicem caufam:quo- \
fî tmoderato,& fubftátia mediocri: qua- i'
Ta “ut fàccharum, dulciut mel,iucundius. Et -

'? Κι; *"*roq;,quoniã circa mediiutroq; modo con


a? §$mauerò mala,infipidus,acerbus, ácidus,acris, |
ja §j'ium maximè amafus,ob áúplicé cáufam:
? i uòd “caextremü confiftit:fecúda, άuòdin ficco. •
' 1.2, “nusim: homiÂÃÄÈ cgtera animalia,humi
1 B. I I I. c A P. X I 1 I I. % IIII t,
tur,quia folo eo nutritur. Ob idigitur& £*Q$$im
ab Ariflotele contrarius dulciftatuitur:& fol… gìa , t't
r {apores eft odiofus. Et pinguis, quamuis s:r«;a , j
it, fuauis e!t $ modo,fiifi excedat,&* ser- <a
perpetuum ufùm:
çimè rei nobis & quiaafpernaremur.Demo:
fàporem ita expediebat; ue! se- j i$tiusa
- - - πᾶ κύ T.
nutrire, nifi pingue humidum, Qugd ad$si$…ā.
- -

enim in primo etuendâfànitate,à nobis,!a; sit:



attinet,geftus magis læditur ab acribus,qui-; -ιι.
t Amurum
uia caloíacritim, iönge maior eft fiunt aüt. … &is. *\
ìnibus,pcrdiftillationem,maximè ex sis j££ um
-

Šs
, ac ex äuftcris. Ex actibus uerò ctiam lods
milibus.Nüc ergo uidendum, curamfum;• °" rmmiin-,
*t'tmumon
1
; adeò uehementer: falfum uerò moderatâ Šat. \ -

fe&ent, immoderata lædant. Nam de Ping gss Aut mt. ç


Iraliter fit odiofus fapor, oftendit natfca,\ ę tm:ijorunT*
maximé pinguibus cómmouetur. Igitur ,ut' ºnimummmtm,
ííííííííüíïìántiafimiiisetdulci, jinguisus j**'A\m.
neceflitatcm gratus faâus cft. Cùm ergo* j'®tum \o.
odum,fàlfus óó calidatè lædit, quoniam $umíttus,& S, $
materiæ mcdiocri: ideoque plus iuftofiagy $ stimet \o, \
que £milis acri,fi quis diligente; animadę j*¥\a am, i
in fapor materia ulteriu§ produétus tranfi Ęsttm ,
:opiâ uerò fui tranfit in fímilem agri. Si q. j$umitia, o\o.
pfus falis cibis immifceat,ardorem fimilcmgs
fentict, non tamen ex toto: nam (ut 'i* j,
n tenui fübftantia: fàlfum, in mcdiocri coni $. ŠAtAs;
e acre uehementius lædit linguam, fed (Afi $. Š
eam afïligit.Si uerò fàlfum nóm quantitas Šuam Mttö\tu;
| caloris ùehementia, tunc fiet fü amarum. \; $tri: à à qùo ę
ditate non uexat, quia retunditur ab i!!w * 'm, ;£
fubftantiæ copia, qùæ cùm exiguargnyu* *\¥§Â A.

- ΚΚuëmadeftatft
- _ à à\stta
tis ratione, h6c folùm facit, ut madel$it'°
mentum & fentiunt
digitur non relaxetur,uelutin oleou£fapore
eò perfufig!ig; ** jÊ
j άζ
\mt&.

ύgiis igitur fàpor, & falfi*** jú Š


ditatem mediocreih omnés, fi fponte fenti:*ns, Š Š. Q
ÙÀÉÉÍÓNÉntitur fponte, nifi ling"%$£. () ¥*n\si
iam tanta tcnuitas fubftântiae,in humat? ¢¤s tú, ôùòtum,u
t, \$ Ę.
Íìùíïifïeceflàriò coutinuitatem l*£*iw .'*V,
- - - '*® των η• \

ÃÄÈÉÉÉÉÉÉÉÉpiperadmotum, cu''*®® $y«&gt;


-

-
*\u\\\ύ
fìdì*$£$&%or\ w

§ 4 \&
L 1 B. II 1. C A P. XI I I I. to; -

b*xiishumor imbibitus & infar&us ? Quòd fi cùm !


3. &non fentiatur, tunctriplicis mali argumentum efl: -

*j £i auâ immodic£ calida in corpore eft: & quòd |


Ii surgotat:& quòd non fentituf malum, uel quia -

*;j £:; &irj adcli,uelquiaui&


■imagnitudine.V
***T.
eft iamabnatura
erùm nonafemper fenfüs à
acri humore, |
H&iíïò&frcquentius lingua fcinditur, ut in fcabie
■;
fui aliis:atquehocnon adeo letiferum eft. Amarum
nro. *
g. igtiftmctfi icaliditate mediocrifiat,ut falfum & pin
} {it,tanto tamen falfo deterius eft, quantum falfum pin
? £,tuoniamficcius: humana autem natura (ut dixi) &
**]
jtt-
firmisi: lingua, humido
innrin*
gaudet. Vnde ergo tanta noxa
-*-'. \ .

a;f?] Ę. Quoniam non Š in cxtrc- Amara nos


. -
-

, r:*) ttfitione (ubftantiae, fed in extremo humanae natu-


-

mutrumut,
-

statuscontrario.Vnde amara, proprio fine faporum


qttt,ftilicet nutritione. Nullumi enim amarum nutrit,
}: 1
simirum eft. Et quodpenitus amarum eft,nihil omni
: Ä non nutrit,fed nutrimentum alio
] Muttit.Etnon
Antiliorum confumit. Eft enim amarum ficcius, & ob
H4tmdafius,quiamagis terreüfalfo.Fit enim ex illo,
J sumjatenuiore parte. Nihil tamen prohibet amarum
} inuiíbftantiae mifceri,utnecacré craffae, uerum nó funt
£2 niii.Atq;hxcde fàporibus diâa fufficianr:núc ad odo
&? £trin$umus.Sunt Š; difcrimina odorum habc Odoret,
*£ tyjdhomo inter perfeëta maximè animantia odoret
*? É t;necmifiiucüdüm &grauem odoré cognofci à no
i^j jiugumento etiá eft,quòù non odoribus,uelut fàpori
$? is,ôloribus & qualitatibus, quæ taétu percipiunttir,
''* ɤ indita fint. Nec certè ab aliquo ueteri
* 2 $otta&ataeftutpoftmodú qui fecuti fùnt,& ma
? Ęg; erunt:quamuis de his quæ ab alijs tra
*j *ftnt,&ipfidoliú uertát,& iufto plus quàm cóueniat,
J^% *liccre&ehocaufifuêre:ut traöatio haec nobis inté
?
e* giàíôïíôïíôùí , quicquid intenta-
, "mttàbalijs,nobis fùbeiidum eft.Sed fi pfimí hoc fta- .Qualitatibu.
|

$imus,quod cómune eft omnibus qualitatibus fenfibi qnibus fenfi,


vi,ficét quòdmixtarum caufarum faporâ, odorum, bilibus cúmul
-;•* $um & &tetorum,mixti etiam funt Ä?'; ne. -

a “es:& quòd à maioribus caufis, maiores procedunt


“tutes. £trurfùs aliud, quòd odoribus & fàporibus i

? *antóuenit,quòdfapor fit per humidum,mutatum è


- g 4 iicca*


L I B. I I I. C A P. X I I I I. '' Yllll \:;
: odoruerò, ex ficco terreo, attenuato percaloret ..…..…..
humido exhalás.Iam ftatuemus principia cóftitue…;„.
c&trinæ de odoribus nouae,nec  aliquo aliotcnt E$
dorem,etiá in craffà fùbftantia effe,docuimus
- -
alii IX Anę,
'° *"**;;gt;nunayimus
ropter quæ multum olent,pinguiafunt.Fibri te* T.
hus , laferis fuccus, ftyrax, ziberum,xyloaloes,h. SE Ę
omnium quodfciam, odoratiffimafünt:p9ftqu£ . . ï
phylum:atquehaec omnia(utdixi) pinguillima … Ę
ut rcm aggrediamur, primùm nobis res fimf -<;t SE
:mus,in qüibus odor eft manifeftus,odoremjttt JT §. ag*
nento coaptabimus.Neque cnim dubium elt,g*. se s:m
claufis oculis offeras maioranam, chamxmciu çt sins àù,
, & uiolas purpureas, non ftatim referataiiusht j¥
ut foris fifit odorcs illi, quamuis omnes iucun … Ęmutmtom,
'conftatigitur effequàm
mclius & plures cognitis
fùporum.Nequ enimæ … Ę
differentiaseodorum, tUtmt* Šintu

cquam horum dijudicarelicebit. Dixérc obidqu … dttat, tot,


Ariftotelem intellexiffe, quòd homo non tamjw js \ini:tumst a.
ntit odorem. fed & hoc fàlfum eft,cùm Ę
lorem fentiamus. Hoc tantùm dubium eft,quòd£Iº- $tióìmmunda
v . -

utiorem hunc fenfum habere uidentur, cüm fi£j**n£gu &\u.


tur, quas folo olfaétu percipiunt. verùmnon* j;i. %mmum
;imè olfacere, fed acutius:nec homo peffime obi j*istis itum,m.
te dicitur, fedfolùm canibus deterius.Sedquid* j* mhmtuoam,
t,aliquo
uincioâoratu i canibus, cùmeinenim
animali uincatur?Nequ omnibüsfcnf î*
cernitut* $u;
nec ta£tu tam quàm aranea.At dicas;^*
Philofophum tenui
: non eft,
contendo: modò fatearis hi
íactum éffe, & quòd nomina ipfà deeffent,ut oda,
ferentiæ iam düobus ferme ännorum miilibusl*
Verùm quis negabit, alium effe odorcm cuuj
: , aliumrancidæ Jalium alij, alium meconj:cu'J'st;it; Imoutmtmems
2mnes
fifcernerc fœtidi: ex
fintpoterit. odoribus
Ergo ipfàs,licctno*
meconijresgraué *ita; §;im.
diccin£j*$ £ii£§ uet; Èt
Qui É
idum, carnis putridæ imarcidum, íancidæ rand*j$ *$§ i ita
£ciam quatuor habemus differentias grauis odo- §§ Š tt&o\em
fimas,açfàporibus etiam pluribus cuij;notio$ §kûçuç lum; uoca.
us modò ah aliæ effe poffint,idq;iam certumfüf:*s $ §¤ elt, A
$:omnes prauos odóres ex praüa co&ione coiifi $§ $ú úca. ;
ctio prauâ cft uel cum fùmmio frigore,fitj; odor Š M. Sû\is vg
't in mcconio : ucl cum fummo câlore,fed humi- $tim;j; Š|
Aut \
do,fitę sęua gsntt
w

\ ù\u
L 1B, III. C A P. X II I M. Io5

í:frtidus,utinalio:aut cum putredine perfe


■ i; marcidus:aut cum imperfe&ta putre
£g: tantidus. Relinquitur igitur oâor à calido & -

tinábrotono (grauis&hic $. quem uocabimus Agrëii.


quòdpluribüs agreftibus plantis fit familiatis,
$it hcmiifir , mentaftro. Pörrölicebit, quod &
$ftcit,jedes etiamdiftinguere,quodin fap9
tonicctu;dicamus ruthaceuni odorém, mentátri
*ititmiliatum,uelut de coloribus fecimus.Agre
#%ot;clidam& ficcamfübftantiam,& terream
$olendit.Fortidus,calidam& humidam,ut allij,
:**fitum,fcalongiarum,fcordion,fcorodom,immo
**olendit, Giauis autem frigidam,ut meconij,
Ê$%linijmandragorae,cicut£
$ Marcidus, putre
άζmcta poftuîtflatim peftilenté febréindu
$cius imperfe&i putredinem oftendit,ut olei,
£aipiólatdifafiiminum. Manifeftum eft au
&talianocent,maxime pe&ori.
$uclut milui in Britannia, perpetuò immunda
**utia:fùnt & odorata qu£dam frigida & hu
Ęl*, &nympheae croceífiores, qüe fomnum
V: Ἡ *t*a conäliât:uelut &íóìáé uitium, mul
o;* **giorcs,&iííííííííííííüôåöimus
É;mcjucdicciusfuauem.çonfirmat
qm*! kmii Eligui àfrigido & ficco, ut rofàrum, myrti,
ceííbrum,£* ; • ,

Te! *ttcreat.Eßquiâ calore immenfo fit,& ficco,in S w4w44. ,


1:2 *;ntie ct callia, crocus,xyloaloës, amitüm, & ple- i *

„ita *islolentia, quæ Græci afomata uocant, thus : fed ira. '
ae* ju&tanquamreges, imôáú,& Zibethüm. Hunc ^r^"**** ; , ,
rz 1j'°ijcumdicemus. Quæ eo praedita funt,at- 1.
n:o: ftmti ***calefìciunt, fìernutaiïënta rhouent,membra
r*%£ fila $nfirmant, ficcant pituitam. Qui uerò fit
? j;i;;a, tenui, utihlaferis fucco, & ftgra-
*Â ùm ftinthi foribus,lilijs,alijsque plerifque redolen
.

„at ? júsjdamiiíí ilij conuallium: uoca- . l. -

sgi- IJ *amiliétiíí Qüiuerò Guafi temperatus, eft, A*th***** V'


„:* si, fiorentis, èåíinus , quafi uernalis dica- Earinw. ;.
gr*
tion:
j*£9;es
ÉÉɤûs;mixä, qualis&ofiandri. Sub his 3gi-
odores continebuntur.Nam l.
wl

eft; fubagreiti,cupremi lignum,aromaticum ha- -

Ā£ *çïÉ odorés (nam uniufcuiufquc gens'*


•, £ 3 multx
Io6 L I B. III, C A P. XI I 1 1. ' ì\ll \^.
multæ funt fpecies)relaxat,& fomnum conciliat. Ant….;Ets&m
rini omnes grauitatem capitis faciunt :&fi applicem …:i,qttumttum
dolores lcuint: licebit & (ut dixi) fpecierum nomine ………….
gnificare fingulos. Amafacinus, qui inter ÉÉ ****£rn,
Ineratur.Mentæ,quiantherinus eft,mentaceum dic cr.ii:!r;i;t;&
Talem fübftantiam tenuem, calidam &humidam,bcm : ;ttus ***■;;
concoctam dicemus. In quo mirum eft de Galeno,qu YirttMtoaiunt.
tenuium
cùm ftatuat illius
concoctum partium
effeuclit, cùm calidam,
& bene humidum
olcat.Scio diâi ΕπQymio
* Et cœtus uitam
humidum cffe crudum,quoniam(utipfe ait)Venerem iitrnuit::rummum.
citat: partem tamen ficcam effe bene conco&tam,ui
***i*murwmQuium;
bont;§ prouenit odor. Verùm humidum concodum ~ --- ii-* awiau w
•neremexdi- … 'iTttt Jumum me1 • -• •-!
quoniam uerò tenui calido admifcetur, Y££? Ę sw;;, Ans."***'*
- - - - - -

ciim femen non abfumat, quamuis de hoc fit qu:tio. .„,„.„,.„ tu suis*;
idumicicm » £mmt:t:tnm.' ù.
. - -

uniuerfum, nulla ratio fuadet mentae humidum,


conco&tum, quando & uentriculum
Ergôû***
confirmet, &tιι **£tnaminime qui;t;'* M
. bcne oleat. Animaduertendum autem
mIII
£#£; È; : i- •us,
1.
differentiam odorum.Alije
Trjplex odorü pcrcipiatur:ut
j; di/crimem.
. - _- -

nim uix fentiuntur,


rancidus,& pinguis, qui $£? nifi £c.
- - - -

$timTMmtmti &ueta.

; Pinguis odor. xorum.Afiatorum enim pingüis $ fapor Ê tykut; \ongè


cipitur:atquc hic undecimus odor cft, diuifione $ •• ; v.
sigit;tttmutai:,
*j habita.* Animalibus hic familiaris cft(ut dixi,& i£u. *nitt\t& omûGÀç.
diflimus:homini nó ita,eft tamen gratus. Secüducit* -issims: άε\eg. |
δι*
rum quæ folú exufta olcnt,ut thus,& coria. Alia uero!'
- - -
**Ttv\omtm, §.
- - -

- . olent, admota igni non olcnt,ucl non idem £; ¤¢¤ms,mutto.


ut rofae & fiorc$ uniuerfi. Pinguia igitur ex tertio $ ss*tumutmsa.
dam genere funt:nam ncq; bene,ncc male ę $umit,quòímoníe;.
Oleraceus. circa temperamentum confiftunt. Alia uerò quæ fgga, “mystaium M&u,
.**.*.
olcrum habét odorcm,ut Ę
talium qu£ parum olét,nec bonumi ncc Ę
-
$umtûïttuntur. At,
l
*}τεμιςa,amy.
/ Terreus. ut terra,& legumina pleraque,& fentes co&tae. A $. “solstitmtumtts.
! Melleus. & ficco, ncäiocriter concöcio, fit melleus ęg; emis j*usurum, sma.
li facchari,faluia e,& talium quae calida
odoré retinent & exiguuni.Omn
& ficca
is enim mediocris odo! ttimum \'us at lore me.
medioc;
**sikitis j A\\
7emperatu. cxiguus cft.Panis uerò téperatus.Vini o39; Ę … **meritoìum cùois,acm.
niam ex co eft gcncre, non quia illi fimilis.Tria ergo £ Ę*w*n*okmA, -.._ 1*

ncra maxima odorum,principalia $igi$$£j; tum,;s °*m;tum: ot, Qatui


tem infinitæ. Circa mediocrium génus, omniáalim£ ››t;teisto $ionem, vut tortu
ofita funt. Quoniam immoderata,apta non funt
!ominum: excellentia autem ab immìoderato caloreu
Šm
`“$umm&oës, ù.
ɤ -

figore. Pingue etiam humidum alimento necefíárium* $k&s$\tur,ut k


%amomusm ùçans,
\tunam. t.

at i* e.
umimtt &
**ut.\<,,
&co)
!!! LI B. 1 1 1. c A p. x 1 1 1 1. 1oz
„agriocco&ionem fimul,quae perficcum fit,&frigus,& cru
sit; ttttm,nonadmittit. Omniâ igitur edulia, circa medium
„…ivifumgenuspofitafùnt.Sed cur dulcia, cùm bene con
Isra:# (vti fiiit,parùm tamen olent? ut lac, mel, faccharum,
;££T. ? Eniuinim dulce,fàpa,ficus,mora,& uuæ prædulces &
„ad fit: Nullum dulce, 5enc,fed mediocritcr ( ut fuperius
: Gic*sttniim elt) cócoêum eft: pinguia,bene concocta funt:
…|iiito:t,quòdnullum dulce multum nutrit. Quonodo
„¢{££alcnus dixit, omnia nutrire, ut oblitus fui ? cùm Galenum erræ
Iadrtgitimum effe dixerit, & tamen ualde parum nutri wut, ducemdo,
sa : Debitergo dicere,ut pinguia: nam quæ pinguia funt quòd quae nu•
„e* £tm,omnia multum nutriunt, tametfi dulcia minime triunt, ut dala
©perftouaturo,&panis. Forfan in hoc fequutus Arifto
úe} ${Atitoteles ibi fùb dulci,pingue manifefts com- Ä; Ἀ.
I* Ęnit:&ideo ignofcendum et Ariitotelicae breuita
Ę:4 $$urumcn abfoluta eft. At Galcno minime , qui fi per, '^, ut puna
cem,

hist.
iti-* íit,fingue nonintclligit, plane errat: fiautem pingue^
ía* tmpręsidit, praeftabit rem tanti momenti clarè tra
'.:; ti;:,poftquämiineiffem libris multa profequitur longè
j: 1 iusutilia,longis difputationibus, ad fatietatem ufqüe.
: Hic autcm qu£itio piaeftantiffima eft. Sed omiffo Gäle
μ?
%(Nam nön omnia poffumus omnes: diccbat Vergi
i.Etile,Etquandoq; bonus dormitat Homerus.) cœ ;
* * ndjutatiónem pröfequamur. Diccbamus, nutritio
„…: *pisicindulg,fed pingui: unde etiam uidemus ce ;
Ia£ i&perica,&melones,parum nutrire , quòd non fer
.•* vttut:aqueo enim humore foiùm prædita
funt. Mc'ius
$tiuntur,ficus,citonia,quoniam talia feruantur. Atq;
ar*; iieummeius nuces,& auellanæ, pineæ, pittacia , amy
a fit:omnia autemhxcpinguia, & oleum cmittunt cò
v fwim.Et obid(eruantur. Siè etiam oliuae,quamuis ama
3: ii.Conftat igitur, quòd humidum pingue à calore me
…? tottifit,adeò ut etiam amygdalae aliquid retineant ama
* tuti.Cùmergo dulcia à temperato fiunt calore, ac mi
%:multo,quàm pinguia:pinguia uerò ne olcre multum,
$int,tumproptér hümoíis &opiam, tum caloris parui
£m:quia magnam oportet efie coctionem, ut corru
*ntm,aut fiigiditatem, quae magnum pariat odoretn:
ki uerò fiiitìbhis alienâ: relinquitur, ut dulcia non
$int multum olere.At dices, dulcia non uis multum nu
tisjluc dulciflimum tamen eft,& copiosè nutrit. Refpon
dco,lac
L I B. 1 1 I. c A P. x II II.
ac ut integrum eft,parum nutrit:ubi partemaqueat …
ges, fiátque aut butyrum, aut fpuma, aut pinguedo. …
i uocant Veneti La&tis caput,aut Caferis:taliâ pluri …
nutriunt, fed omnia fapórem habent pinguem po …
juàm dulcem. Coloftra autem dulcis eft,fedparum
t.At dices,aqua feparata coagulo,ut reliquumrem …
totum album, & quod uocant Mediolanenfes Zon
n,illa dulcis eft,& tamen multùm nutrit. Refpondeo …
efie faporem pinguem, fed cùm uincatur adulti,h. I.
ndicio eft,quöd celeriter fàtiat.Spumauerò nonmi j
nutrit pro quantitate, ideo tametfi dulcis fit, non uiJ*
egulam. Si uerò ad pondus referas,plurimùm nutrit
ji comprefferis, faporem reddit pinguem, Confta
odores cognofci, & genera illorum,ac fpecies. 0
t autem affüefcere, ut illos diligenter examinemus,
im fubftantiae mixtorum plerunq; diuerfae funt,uniq…
„e,ita & odores. Velut amaracus, non folùm odorem.…
: aromaticum ; fed & agreftem leuem: unde indicat :
tatem & ficcitatem egregiam,cum partibus tenuibus `
icis etiam craflis iunëtani. Oftendcimus ueròinferius.*
luman9 generi hac in parte naturam defecifle:fed*
os fuifle É odoris fenfu , canibus praeftantio
;os quoq; femper ferme aliquem fentimüs odorem,
iam odor& fonus ubique uigent perpetuò,&calor
gus, modò aliquis fit praefíánti fenfu. Dignofco&
ib alijs rebus folo odore, alijfeles agnofcitabfcon
Itaque de odoribus hæc dicta fint.Nunc tranfeamus
ores, qui cùm uideantur fenfui notiores, reipfât*-)
magis eorum ratio difficilis eft. Album enim &inla
arfenico , & niuc , & rurfus in agarico, calce,cerufà, s
mnia fàpore,odore, natura, adeò contraria funt, ut
ue uegauerint (& eft ex his Galenus unus) à colore
coniecturam tcmperamenti fumi.Sed fi illudfuppo- `
ius, caufam albi propriam, effe aerem copiofum in s
m: quærendum crit, quónam modo aër cöpiofùs im- `
rur.Videtur igitur, quiòd abfumpto humoré,ut uide
n oflibus & iapidibus, quæ dititurna morain igne,
{a cuadunt. Sed dices, offâ primùm etiam candida
ntequàm in ignem ponantur,& ccrebrum, & nerui, ,
ncn funt plena humore, & ideo étiam aere uacua.
:rò cum non cogitur, facit potius perfiam; um
't
111. LIB. III. c A P. x 1 1 ii. 1o»
, ^irf^* άπ:unde fpuma cadentium aquarum alba eft: ampul
Èa lis magni nonaibae,fed eripicuae.saccharum quo
I. 3$umi figdo congeletur humidum, nec exprimatur,
iis;** &agmen cit.Scdhoceftfci ipfius argumentum: cuin
íá £n£dtnfcntur partes,reliquè aëre implentur:& ideo
IJ& mcudit.In oilibus ά coa&tum eft,ideo*
£gtditur:fed cüm calefiunt,denigrantur: non folùm
Jíhumido,fcdillius tenuiore partéin fuliginem, quæ
Jigatt,tranfeunte. Atque hxc eft ratio iri cerebro &
kTi.Scdquiddelacte dicendum erit, ubi aër concludi
in$t:quit: namfubeffehumido, ob leuitatem non po
iiij&illudconfiderandum, quòd non à quocun
§.:::::,(cd congclato tantum, afbedo fit: congelatur
ge sinfidit,diuifùs in minimas partes,& à frigore,& lon
■* ; £tius,quim aqua: unde oleum & adcps, alioquin
st Mihi,dumcongeiantur,oleum quidem jÉÉÉ
“? simis euadi.Sic& áccharuin& fal, dum refrige
…3*,ibieuadunt,quòd aër intus ob materiam frigi
** $tangeletur. Nec aër ipfe eft, quialbicat, fed lumén:
*?£*tibiete refiexa, refiéctitur á congeiato aere, uelut
*. 4i« lo.Eftautem illüftratus tunc,& reéipit iumen,& non
… &? titttt,utnubes,& lactea uia, & Hamma. Omne igi
\f* Ffsijicuum, quod ita lumen admittit ut retineat, äl
r*j iitiift.Specüla recipiunt, fed non admittunt: aqua
®? kitadmittùt,fcdtraífinittunt: ideo alba non uiden
pg. $t.Hisficconftitutis, uideamus quot modis fiat albedo.
33*, Cytingit autem quinque modis : uftione perfecta, ut
æ oi√tione, ut intca: agitatione, ut fpuma & faiiua:
**] Giiigum & fàliua fimilituäine fiat, ut fac, femen, fà
, #jis pura, quam pus uocamus. Omnia enim hæc à
* ; fidihemicihbrorum in quibus concoquuntur, fiunt.
* Quintus modus, trituratione confiat, ut pulueres omnes
$ubitant, etiam rerum nigriorum. Eorum igitur,quae
quatur,triturantur, &agrtantur, caufa eft manifeftaâer
*£cdicns,& qui refrigératus lumen excipit. Ablutio
ijuoque eadém: for3es enim exterior prohibet lumen
tnagtsingredi. Quod uerò ponte congeletur, indicio
$ubdpiieres èxcalefaäi, obfcuri uidentur: dum re
$trantur, fénfibiliter albefcunt. Vt iam nemini dubium
**beat, & lumen in aëre congelato caufam effe albe
,& aërem facile congclari. Ob id ncbulæ in fupre
traa Par

— — _*
L I B. I I I. C A P. X I I I I. -
arte aëris albicant, quia frigidior cft ea regio,inhus
m non fimiliter: & intimentibus alba fit faties: con
5 enim calore & fanguinc, aér ibi contentus conge
, fitque pallor, & albicat facies. Et fi perfrigerátio …
a fit, albefcunt plurimùm, ut in mortuis, Non ergo
la fanguinis priuatione fit albedo in his, fed ob ié
ongelätionem. Propterea & ex timore coufque res
dóque procedit, ut non aër folùm,fedhumoftcnuis
;etetur , fiüntque hc&ici. Eaque de caufà etiam äti- _
diuturna he&tici fiunt, maximè adolefcentes, quia
or tenuior eft. Quòd fi timor etiam ulterius proc*
congelato etiam fanguine, in grauiflimos morbos.
lunt.Ob has igitur caufas cur albefcant, perfpicuum
»ed ob generationem, cur quaedam alba fiant, ut ci*;
rum p{ùmæ,& anfcrum plerüq;,& quorundam eguo- s.
pili,& fiorcs plurimi,ut rofæ,iilia leraque,& íimi-j
:anthemidis, & nuclei fruétuum íü & oßium, ut …
im,auellanarum, pincarum, ceraforum, perficorum.J
uod magis mirum eft, humidiores magis álbicantfic
Cortices ouorum fermc omnium, auiüm, & Iacefta- `
. Inde (ut dictum eft)lac, de quo maxima eftdubita- …
ut de femine , & pure. Nam de alijs ficcioribus,utfio- s.
s, nucleis, plumis, pilis, ouorum corticibus, ratio …
em uidetur effe , fcilicet aër rcfrigeratus contentusin `s
is. At quid de pomis & ia&te , ac tälibus dicemus,qu* * •

folumihumida & candida,fed quo humidiora,cocum*] *•

ora funt ? Dicemüsne, in humidis aërcm abfquc f. $


contineri ? cùm aër humori fubeffe nequeat? fcd in °
ma continetur, quia fupernatat. Aer uerò ab humido $i
tinetur, quia tenax. Omnia igitur fpumofà, tenada'
:. Rcm crgo ipfam fic Ἑ Immixta culæ `s
.c, fit candor eximius, non perfpicuus: neque enimpa- *•
cs illiti dealbarentur,fi calx aqüae immixta elfet pcrfpi- *;
. Idcm igitur de lacte É Eft pars aquéa, quae s
a non eft,ncc cafeus quantum lac: coloitra autem,&in- **
fiima eft: poft hancjE in has enim partes diui- s
ir, ut alibioftenfum eft.Eft igitur in his proportione $
ondens aëri,licet non aër:reliqua autem pnrà,quglu- $
vis ingreffum nö impediunt, nec permittuìt prögredi: §
m objinguedinem continent, ut àlbum nullümfitpcr- §
uum. Oitcndit autcm hoc & luna&ftcllæ, quae t. \
habcnt *;
LIB, III. C A p. X I I [ I. – III.
Arth£,aut rccipiunt,quxq; non tranfinittunt,uidcn
s.Siiirustóqurftmiííunt ut Saturnus,plumbei
*uisntur, ob denfitatem. Siccharta in qua fcribi
$it nc:icicdit,ncctranfinittit lumen. Homines
Ęnibusfiigidis,albieuadunt,& præcipue qui
isthumidiúuoniam aer obfiigusin poris con
*TĘ etiam aereüs.Vna igitur cft
*ilumsicontentüinaerc,uelaercaíübftan
“°°ntineatur,fìcit puritaspartium ante pofita
“sitioaeris,&tcnaätas cohtinentis: fifübltitia
*ontinetur,humidafit. Qux igitur alba & liquida,
Ęguia&dulcedine participaìt: ut ofla,nerui,lac,
*i;obid, exhalante pinguiorc parte ficcantur,mi
fiunt,minúsque fuit ándida. Quæ uerò ficca, ut
*"®'lìcxulta,arfenicum, cùK,cerufà: omiiia,
$ita fünt: nam fi humidi quippiam retinerent;
tititandida.Sic agaricus&fârinâ. Sed non adeò
ºbstit moliä,ut aër ob formam , nqn fub
…Ę Nihilautem prohibet, quæ humida
**utfii,&faccharuni,ob aërein,nonfolùm
Iiumobaeream partem,albefcere.
Ęlito, üidendüm quot fint genera colo
** tiafonisihnumeræfúííèå q?
jÉk:Paucæ in fonis, diapafon,diapente, ia
**kitariiaioracminor , atque item tertia maior
**fint omnino feptem ita in faporibus & colo
*cstctinonariûçãçôés inquit.
Ê'°" colores albo & nigro content, quicuíque
jìexquifitam extëmorum conjonuntur,
£*£qualitatém,aut daplam,authemioliàm,aut ta
5°tiones,uifuiiucunâ erunt.Qui uerò exquifitam
* ibunthanc roportionem, aut notarum aliam,
$&turpes ú inharmonijsfeptem,
$iquialtera, epitrita, fefquiquarta & fefquiquinta,
$itiens tertiâs, fupertípatiens quintas. Cum
**m colores numèrentuit , ademptis albo & ni
3%9n ex proportione confurgunè, non erunt nifi
$t $$,fùperpariéïíôçíî probari non pof
$us fübtia3,'®ï. fàpotes, colores, & iym Colorum c
***m. Ex æquali auterí fíxíione albini rique
*•%u quoniám c(t extra proportioncs &ictas.
ncquc
L I B. I I I. C A P. X I II 1.
;ratus eft, nec nobilioribus coloribus adnumeri
:nim laéti fuliginem mifcueris, rubeusfit color;
ces colores,albus, rubeus,& niger, gratia& uel -

rent, quoniam extra proportiones primascon s= : Viri;


»aut omnino fimplices funt. Et alijs mixtigatis
t, quia proportiones aliorum colorum uitiât.,
: præfentationibus conueniunt. Primus igitur
iiridis eft: conftátque triplo albi,& dimidio?
iétus rubei, uelut cerafà & perfica, primöt :•;;;^^';,
ycei , inde rubri fiunt. Virides igitur 9b hoc ¤;^io,fuá;
lendent,quoniam albedinis müitüm habent% hic;s m:i
©,fiue aureus, in dupla ratione candidiadnig*<;;;; ; :;;;;;;;;.
Puniceus uerò feu rofeus, in hemiolia, $ur$ $ii::::: moiuost:
ft multiplici, quoniam in paruis interuallis* $* giu&ayani,
cem.Cgeruleu$in hemiola?ft nigri adalbum **stati, mgs;& fi
A dupla: purpureum nunc dicö uiol£ color* sii;;:ia, £;£iori.
iftotelis fèntehtiam. Epitrita ratio reling£$**;:;:;:; iiaba
etiam in fonis:nam non perfe iucundaeftif ç: ;:;;jffiaginem
*--.

gitur in coloribus,quifolùm alijs iunäi g*s *&$a: i C****


relgt rubro proximiultro citroq;. a* **£i:is,rirm:ti. £r g-ra
inibus Splendent
uerò coloribus,difcrimen eft fplend*£££-tus; &a &: con. i, • • t
ndidi. colores,quibus lumen incli; Š, ;i: oranum foliorum: trttu.
futgem, uel propter humidum quod illud; * m;;g;, conti: pro
l nulliuspuluëris color fplendidus,uix ctiam"!s:sci iiijïet.
inæqualis. Splendent colores,quanto albo pfi-, gmim,u;i3is animum
nde argentum,inde aurum,& póftintcj3* : £t ibi:ts coloribus :!
'° • eft enim uiridis. Et fùnt quae fplcnd;! * * *£■;(:;tinerens, $edta
'uæ funt, uelut & fàpphirus ííeífplend<££; άηο:,!:;o: mú eft,
$colorata.Speculuiiinitet,n6 fplend*£ '*'**';;;;:ii;immi:n;it;tt',
Vitrum £j? jaiii;;, o$$itio;%- iiab
t
nitet, fed nof) e(\ perfpicuum.
> non cft coloratum, fed perfpicuum. potg. άπόσπο;tm:,proximi
$$us,indegratiam
'°*imam coeruleus fplenäent:
ha6ct. minim?
Feffugineus sigi faucit: έnigo,
cum ΟÎtn:iIigurin:c

''''° jocatur: atque hic modicè fplende;$ ΈΚπο&ατίζο:}formis


'!"!ucem
° aduertendum,habeiit, copiose di £:
fcripfit Š. Aii;inonii;crcbcnc
cilc È *siiit;, ius, a auâ qua
• Ęga , nihil quòd quamuis
tameii difficilius albº; 3$,qii;irumíendo£h*
3. buii, fit, quia lumen non tranfmittitu*' * íníiftnimtoloff lenic;c:
jj rË album eflè,& effe pgj? â. $it,ut £; punię

Plenilidus autcmjiíT€fi€effitio;%*issię {it,&i|>:ir:tû


Quiauelificę atquc fic Pcr É <jii;;uti&us et**,
- i D. 1 1, i., V- A I'. , X 1 1. I ■• IV3

rît, Ftrts:quimin albo: aut reflexa, idcoόue.


hiijiiiis,fplendidus co!or fiauus4ue cäîáîtatëm c„l„„„ ße
$, Aqucaperßicuitas, fifonte nafa, hot; $ignificata.
íú,fgftatis argumentum eft. vitiáis color in°""" , , -

uté íimiíiíú fignificat:in ficcis +

jiuteftremum calorem aut figús. Cauc autem,


$ilisimmixta, fiquidaeiìnes.ruiiis colo?
¥ minus calidus, ob ocimhumidis uehementem
■:Ti ÊJ;y; , melopeponibus,
$ig;firyfomelis , mandragoræóue pomio, fru$tu$
|
u

1
$imo,'* quoloquemuríferiùs. în ficcis metaí-'
$$us aduehemináturam procedit. In reliquis ra- :
$kguminibus, É , & cæteris: in unoquoque I.i.
Atju:andidiora, Å; flaua & rubicunda, '
I*ii:ut cœrulea, ue purpurea, exu!ta magis : uiri- .
*"*utmultò calidióra, aut tantundem frigidiora. \
§¥os efferari plerunque punicea aút rubea.
# ïlofùm non efí:íá contingit quòd fìiguitiem | -
- .

£:nt, i $uo tritantur. Refeiunt'& clcp£ntes à Cur cæruleus *.


ï°°iicndi. Cœrulcus co'or&uiridis, trinximè ui- color & uiri• |
Ęsint,quod uterque communis fit & tal&e con- du uifum re• í
*** a£ris terminus, alter oranium foliorum: creeut. ι
}*tiim fylendidus , uterque integra conftat pro- ..
j*inter album nigrumáúe, ut démonftratum eft. 1
i$tijm magis quàm animam,uiridis animam *.
.
$$im uiüm reäeat. Ex súçãççoioribus
§#iseft,&leucophaeus em
(eu cinereus. Sed ta- -

*ìtndeat,& paulò fit obfcurior, gratior uifui efl,


ÉÉ tucophæo. Verùmfocietate multum iuuantur. Regu!a fòciam ,
-: j}$; fplendidi fplendidis, obfcuri obfcu- di colores. ! -

$,!nde piget phaeo fociatur óptimè, proximi


ra ; ttt Š poflìnt
.

■*!* , , $ fubro,
Éi Itaque necalbus nigro,
ob diítantiam'bene iungitur ; nec
sime, nifi purpureo & coeruleo: jroximus
` .…**.
j$£ is diftifigútur. At ipfi non inter fe bene
ā; Ëguia parum άiffident. Âlbus, ea caufa qua
» £j* niger omnibus, qui parum fplendofisha
j£*£*'*Tugiíco, Adiun&ûs'enim colo; Š
: &; É $$ididis autem coloribus, ut uiridi, puniccg,
»* Š enim diltat,& illorú Ę
-

:fi£ ;: -

Qualitatcs auté quae ta&us fenfugiat uUVlI»


: nw *A: ^ w •
funt
L I B. I I I. C A P. X 1 1 I I. }' ; ■
lidum, frigidum, ficcum,humidum, graue,leue, J (.{?
, molle, àfperum, lene : ut non uideatur unaratio j*;
,fed multiplex,ut in ta&u atgue guftu: nec propor- ***
c cöpofitiò ex contrarijs uideatúr. In odoribu$uc- *$*a
l\
mpdfitio ex contrarijs eft humido & ficco, nonta- s\;
roportio.Atinfonis proportio quidé eftmaniflt, $*
»fitio uerò ex contrarijs non ita. Coloruerò, &ex S*;
riis conftat, & proportione fit iucundior. Horum ss.
n & ea quæ ex his procedunt, oftendere oportct. S*
igitur color ex contrarijs & certa proportione con $e
fíenfum eft: quia omnis color intérmédiuseftintcr iis;
nigrumά, & hi colores mixti, fenfu alios progi- $is
deprchenduntur: quorum hi quidem grati, quam- $.
fcuri, & atro proximi, ut purpureus:alijingrati, ut s ç
, & ferrugineüs. Voces uerò componunt fjmpho- ss
non tamen uoces contrarijs conftant, nifi qüis fi- $.
m uocem cffe dicat: & proportione fymphoüia iu-`¤s,
redditur. Sed odores contrarijs conftaré oftenfùm s
n tamen proportio eos redditiucundos;aliternom §
innumcri pene odores iucundi, inter fe differentes, $.
n paruo iriteruallo nô poffent effe tot integræ pro- Sss,
nés, medij autem cfTent graues. Sapore$ uerò & *$u;
ites quae taétu percipiuntur , nec proportione grati $g
•lures enim eflent: nec contrarijs cón(tant, quo- Ss,
cris non eft intcr amarum & dulcem: nec enimuna ,
contrarietas in his fènfibilibus: oportebat autem $it
ures, ut omnia quæ faluti necefîàrià erant, Ê `s
. Aequalis enim iactura futura erat, feu hömo fal- s.
: in frigido & calido , feu leui & afpero, atque aljs S.
us. Propterea non pQterant componi ex contra
ae contrario carebant,fcdfola illis ópponebaturyri
Et rurfus proportione ob eandem càufam confta- \
poterant, multis gnim oportuiííet dele&ari, Haec s
faluti cótrariafuiffent,cùm quae eduntur & tangun- `
anifefte corpus deftruant, fi hon conueniant. Hxc
intus, illa uerò extrà. In odoribus uerò,cùmin uno
gcnere contrariaά;, in illo fines effent, contrarjs
ti fuêre, non tamen proportione iucundi: quoniam
iucundi futuri erant,& fæpe læfus fenfus fuiffet. Et
ubi materia praua cum proportione iuncta fuiffet,
odor pcrnicicm attuliffct. Cumq; materia odorisçt
LIB. I 1 I. C A P. X V. rrg

£tiis, 9dorestontinuò ex optimis in peßimos


£st coitittfi. At colores&foni, ám corporei non
$iccttmptfitmuitiarent, in proportioné funt cO£m
Ètmagisdcie&arent. Quaeçunq; enim exa&iffima
$u;mouent fenfum, Sonoruiìigitur congruen
*morctnumerus,quàm colorumjioftriferîus ha
#ftionc,quia interuiilum quod auris noftra capit,
*stissioccs uix peruenií:&haec conflant nohu
voioimpletmultiplices. Sunt& reliquæ propor
*;:;:i parte,fed paucæ. Horum tamen numerorum
*m&colorum,paruum eft difcrimen: fed fi fim
*iumantur, maximum: quòdfoni, cùm non ex con
*1j'°Tonantur,ininfinitüm extendantur, ut nume
1**%itsfinibus circumfciû. Saporumuerò &
giiupcrceptibilium,exiguus e[t numerus fem
- Ium

$uum, quia medium in unoquoque genere,


“tumeft:&hocfolùm fenfui coiiucnit. Ödorum 1

Κύtümpfoportione non conflet, fed gene-


%itus: nec medio,ut ta&u & guflu: quoniam non
\ -

:1*$£m tinta uis in íüìïò , üelut in faporibus & l. -

*&fiigio: obí igitur innumera eft copia odo er

**homines delàntùíAííôùí,íççoimnes. |
Šs Polfint, ut canes, folis tamen ciborum dele 1
1
INte
'j%£££cA. CA PV T X V. *
eííe uide- succini; quo• 1.
- -

“alica fuccinum praeftantiffimum


ÉÉÉ
tit, utitie fimile chryfolitho, uiri- modo gehere• ! :

n:
5°£stis ufumédicaniento, miracülo nulli com- tur & colli.
*%fíimilethuri. Nanque refert He&or Boethius, gatur.
ueappulfàm ingentem molem Buthquhaniæ (ea
| -

o: 5£§cotí, ab Orieiitc fita,in mare promunens, con- -

rºfj*Morauir,ubiBú promontorium) pafto


'::' '*btempr£feiî , nuficiaffe Sacerdoti3 illum ?
r&£ Fit, noí magnam quantitatem collegifle: reli- e.

1$;maximi équi Å excedebat, diifipatum à -

*?$$is ęs tanta quantitate peréxigui portio 1


? $ $ius Boethjperueterię igitur ex fpuma Qcea 1-,
Ę<;
• '.', … §9ulis » allifadiulittoribus3cfcopulis, ut len- *

*?j**imalia
a£ exiguâredditur.
Še; qui us impuruim íimíc€gato afpe&u,
Quòd fi antequam . i -

:;;-.
V* *)äijî, inefficax omnino eft,h&inutile:
2 in uetmlt
IL I B. I I I. C A P. X V.
utem immixtum algae : copiofüm uerò,&qus
•nuehitur (ut aliâs dixi) colligitur in quadiszzíu,& hsin a.
la Sudinorum, qui nunc uoëantur Brufci; **;;ieusio.
unc Boruffia, iuxta Venedicum finum, &£ - -

res oftijs Viftulæ fluuij: ubi triginta pagihi


eftinati funt : nam folis illis füêcinum collig. Etu Ę
uod colle&um praefeâis ex longa conficti ad Monbciicokttt
i
tim legis habet, pro pari fàlis poiidcrc dig* £ìusâ:u:i:
taquéfic colligüht uirinudi, übiuentus C#i; Emit stia:con
» aut Trafciasjpirauerit, impcllens marcad friguntitasinam
eritq;, capta oçcafione fiueintcrdiu ea 93: Ę,utututoya
γὰu, curii haftis longis, in quarum fiifimi* άκτο$,quiiluêè
li fint didu&tifurcula? ubi fiuâus reccdssit :itimn: ntq;ha:
sunt & colligunt reti, protinusq; #? itTugiofifi:iipo
ixores, quæ tuguriolis cosfouentignc - mysftmumei alto
im detulérunt, ut robuftiores $# tri A$tum:u:igit.
l. Nec obftat quòd Munfterus h# £gt;:;::quoniámu
oethius algamieffe dicat: quia
rati? littorum
m iuxta Scötiam cömunimiaris herbæ mi* - imgsöcoâum &mi
hcrbae littoris. colliguntur &tota illa9r** sis sajmag* ttrrcum
l non cum retibus: Lárum uel reliâumin* git:&minuíit,quòd
uxta Helam,& apud Pomerianos a$; άςuitum:fiigio ύαδ
'gustultateiämlimo obrutum;!;*=£e iniusta,
£$tio maximo candidum eft. Tant* %*#;gi$$imaiii
sctigal quod e Sudinis folüm excipitur,££* a
fatoruni aureorum cxccdat. Conftati*s*a,fi:isii;tnftitutioni, Chryfisi
maris fpumagigni,nam ubiquc gign £#, *¥itimu:i:fi&huinitium, &
?Tim. Neqüëénim abfürdüm èft,qu%- tristitię citię.
i%'um cum aqua per modum torret'j£ signuiioais£on
'$'n ambrantâ pretiofàm,in sèptcntrio?** injîjçiiit. Cùm cA6
**. Atque id iiihiualde uerifiimilerat'°"*, siAgimus,qu:irteconfici-;,,?
ur.Vndé noßra lingua,quafi iiuini$£ Štadtmu;;iiiquziiaquea, I.
“m appellare foleríus ííèd illam ambrì É * Augumëtumrtiiii;
$: hancgiallam, id cft croceam.Ar ä¤júniilisiuná,quod
'ibi in nöiirôïíïìÜëìiiullum £# siiitagticing. §u*
9°£ nullg fint: licet nec Éïen,iicc?] Š;i;i;aÑOcóílat,qui
'£umaíolafi€€€i€tiam b#Â * tiiaiisaquxlimius
%*s cx co colligereiiir.Et quòd ubj, Â $uisenli;iicrnacum
%um uelimiííííííííííííí.Et quòd $eiEîïò*
'§°' corpore concoâa, aiiquidex £; Sęuiatiiuiniimiise!“
°°cit,ex cuius copia aliquid fieri nccc! Š $igilat: •-;;- £
- 3
; L IB. III, C A P. XV. tt?
autem quoá pinguefcit, aliudinuenitur iu mediter
Amifi,kdlipides tantùmaut folia, uel his fimilia.
É caftoreihorrent, quòd quafi con
mutuiafitficcino,abeoó;(utaliâs dixi) fugantur.
£tficiieinuenire materiâ ex qua fiat, prætèr hanc:
iiiorcs,&pifces,&folia,perfpicua fierifion poffent,
iumuris.Lachrymaarborum primò,non bene oleret
.*g*timfiigida. Deinde,u6iexarboribus deuehe
-$ummitt,nifiipfae arboresinlittore maris cflent con
* Etquodmaximumeft,minima quantitasin tam
** iftofis innihilumredigeretur, ut tanta copia
Š Poft.Cumjnonnifîpoftuentos,quiilluâ
ÉÉÉ èbitumine, neq; her'è
Assmtis
$umitofcoriatur,íéq;è lachryma arborü fieri po
*ultaliamateria quæinimo maris fit:nam exálto
inducit,ubiphocáhabitant. A bitumine uerò iu
i$tabiütüm,utfitex illius genere: quoniáma
$tituiq;eadem,fcilicet pingue humidum cóco&tum:
auctino, quodab animälimagis cóco&um & mi
*f\. £tumpropter mare: bitumen ùerò magis terreum
:- Ę
·1Sí autemmagis olet,& minus dura,quòd
or uehementius concoquat sam: fiigido ucro

„-;;;*;: durari folent. Ardet uerò utraque materia,


Igi Εgionem.Hsc igitur,de quibus aliâs
$untciplicata.
:*) ;
– I. *tometallica Qmnia,facilioris tranfmutationis chryßcotia
-

- Ë*imperfçãiora enim uelutfal &halinitrum, & àlumen


Iia j£&
' j**jnea,calchantj&chalcitis & mify. Chryfo- affinia.
.
ptttt

$deòaluminiuulgari,quod rocha: üocát,&on
$%uraantiquialúini$ chryfocollafiat. Cùm
. í%colla aliàs locutifumus, quae arte confici chryfocolla
* - - - -præparáda
-

uf* jii nicáicemus. Ea eft matefia quædã aquea,',„„.


I:%$****gentiá;fodinis,nonnunquam étiam æris in
:
f**T Šltauûquamqdoque aquaipfa metallis iun&a,quòd
*mea;
…1j5uuis, fictailäfiuére cogat aciungat. Quae
.** Šs; colligitur,lapillis ad cœno com[tat,qui
e% j\%ntaduigeté, ítafit materiaquxdámixta
„:* §. * lisäi.Concíôáúlapilliipfi corno cum
Ę* J %nco&o,nonfecus atq;halinitrum. Dum uero arte
, & *ionem dedúå fuerit,adeò alumini fimilis eß,ut
j;:, **aurificcsfallat.Eftauté oblonga plerunq; for
\. - $ 3 tmm 3 »

*_—
L I B. I I I I. C AP. XV I. •••• • • .

uméquadrati fit,autrotìdum,&fàp9temi*== £*
$,fed juafiinterdulcem &pinguem, &mtt*==#í;
cogit,àc etiáiungit:& exultaíinus dneiis **ig;$t?
mîalumen. Eft äutem metalli Portio,tumt
:,tum ex locis in quibus gignitur.
*s, a?

R o N YM I CARE
¥£ti T;;;;;;$to
§§ 51 1 cM1,E dDEI οR LE RΑ vΝMΕ Sv A•§ 13:f*#£taiuio;it:
… si;s
RI E rA T E L 1B ER I III. f*t*itti;im
De metallis. £££t;aut:';;;; **%££•
Št,vg:tiwrthiu;
CAp VT X V I. *s āmāti,*aitaw
$. i::imitáús ;n-*■ T.

, xxv , & chalybs rubiginem long£îÉÉ


'! 1: v. tσι i:\tim ta
vi£ttt,m0
iii, -

imagisc6trahunt,quàm æs æruginemu'
ab ea uitiátur ferrum,
-

sui: Autum &


quj£*£i. sita W
| ferüantur quæ feruari poffunt, fjfii;:;… Eí …

ítem feruitur,aut füöoculis effe 979: …; $as $ motù,


ur. Apparet ergo Íííèï&aerugifft `a Èú.iumutui.
aquéö:nam &fub terra ubi aér non $ j évè ¢ā unolo.
& niulto magis.Idem uerò eft dicer£;a£;: j; £guămôùs
3 ÉÉÉÉÉÉÉåùs quantitatinö££*£ $ui $\äg;tę.
onfiriüm,aërem caufäm nó effe subigj$; simis: toga
in aquá uertitur. Fit ergo rubigo & ziug, $>$ sumitgo\ιάu
' metällorum exiguus efl: ob id neq; auru*j. in**$oa$ •

m,rubigine tentäntur:minus tam$#*#. j$mutltúunt $it;


prohibet generariaqueum humidum:fifi, jsitu; Štum
ări prohibëtillud,& genitú aufert,9b idάj$u;ii\, ά
m. Öùm igitur oleum prohibeat rubigin;£j$*genti;£
ipparet nöä frigido,neq;humido fieriniij $sis “utiù&quit,
feüm frigidú a&u eft,humidum autem& 9j*j^;oi√ άλ i.
Fit igitur aerugo & rubigo à calore Puj; o,, jÉÉÉ
itrefcit.Et ob id utraq; üeneni genus eft. j*£tììáno; §'lavit, LitAu v ,

certa fpecie conftant, calore terræ P9ti*


:núntiíïìáíôïíátem cœlefti aloi*j*if Š
Ę: §;
amuisoppidi
ienfis frigidiffima regio,maximé
in ôïûíôáíå iuxta* jtts
regionc,qu£ & àìììì
$ útumú '
§ ¤igentumf,
a occidéiitaliore scotiæ regiorú, proxi*j% fî circa\otr
haec cll *ā„¢É VA exemplo,
“$$^A\e\erx cui,
* atgr,
L 1 B. H II I. C A P. xv 1. -

Hbcmir,qaneuslapis inuenitur, præterea ada


t;it;carbuficnlinam deauro aliâs diétum eft.Vc
iiiin6npotéft,utabfoluantur abfq; calor£Solis:fçã
sigiiimjcrfeâi,uelperfeâi parui êuadit.Illud uero
tionc dignum eft,íurn6màgis in Anglia,quæ cùm
iiior,&itetii talidior,fed É lumbum album
*AIiigcntum.Ratio,móntium eft magnitudo:lu
titnimlipidcsinlapidibus duris nafcuntür,atq;ideo
sigángiagefäplatiaeft. Temperata quoque
£xtulitisjcrficiídióhaud apta eft,cùm humior ncc
$uorcqiii moderatus eft, necàterrcftri qui noa
*g;concoquipoffit.
«liinPotofirégi ;«,&:a,utreférât incredibilis
inPotofiregione,tanta argéticopia,utre
- Poteßifodinal
$imiliafiintautéfèxaginîamillialibfafüiírgénti,
aureorùminfingulosimenfe$piccjargéti quantitatis
$$im .

Ę íííííííííícíeíibí prí-****** . '


*** kdfiguis áiligéter confideret,nö adeò. Priniùm
$ananàtlögöruolatuiffe,undein unum dcfcca
Štitoa&umeftquamobrem falluntur,qui £c
5*°l*tumperfeueraturam.Omnia enim mórtâliâ,
i. Ę
$sitatëpöre incrementú
illa inæqualisacceperint,
cft:&licctfiniuntiir
pro, uag!o §*
$igncreábiíí quistamé ad magnitudinéillius
5**licomparet,qu£ latitudinishabet pattes ixy.
£$* cmstänofii&ioçem,non eritimaior copia
£ ç in Germania. Cùm etiam regio illa, tota
°°tida, nihilmirü exco&ohumore aquco, tantum
s.Ę fi non Ę; ïÉ fgrri
“gentü,illud necmillcfima pars dici poffit,cu
ηζ3.

j;i; quadragefima
Š de argento? §î ääää,
At dices,àrgentü perfeäü eft:fà
-

;0£-!
%Ę etiádrifcrimen efíinterünü,& quadra-,
:ibietiã cœlum,ut dixi,proportione refpódet:
- -

„ut* j$ nec extremè calidâ,nec frigida eft.Eftau


- -

;21$$ ofimonsarauus ultrà,fed non procul à $iggulo


f*tiinter urbem pú&Chile prouinciâ,£3?la
rgp*, §£ íparte occidentaliore fe, tiiaximè àb Hifpa- Argenti liqu*

ple[10ā §°taliud autem mit3 cft quod referunt,argentum facicndo mir4


t\mini
nep;2.2 swminimeliĘ follibus;&umά, omnem circa hoc ra**"*
g*. iú $oluiflcnt,edoai priorum principum cxemplo,
3,;*4 fl;inquibus argcntuimliqucfccrc cónfucuerat,cum
j;* ' h ' 4 ' argcnto
-
LT B. 1 1 I I. C A P. X V I. ''. \\\\.
o fuprà, & carbonibus in imo perforata, à lateri ,
ontium cacuminibus iinponebant uento fiante·.
à Ę , denuò poftmodum,cum follibusis . vs-; rim,
uafîs repurgabant.Caüfa huius etfiinuentu yetüi j-*
fit,attamen `non eft omittenda.Videtur autém hoJ*****
- - -

gere, quoniã à frigido aëre illo externo Š ¤¤¤;


- - \ - - - - -
*=
intus colligitur, atque ita maiore uiliquefacit ut.…*
m,quòd fordibus uehementer immixtum,haudyo- …*
- - -
$ζη - -

iteráiffo!ui. Indicio eft,quòd in frigidaregione,& $***


ium uerticibus, atque ufii frigidifìììus effaër:ho* ******
m contingit.Itaque cùm non Haret uentas,argétum jtis;
[cere non poterat,ut uentis ad nauigandum&adh.
um argentum Hifpanjuterentur. w

(es acie argentum trahere amicus meus dhirurgus }\\


a me docuit:affem unus,fed aegrè trahebat: diceba | \\
fe,qui teftonum(numini genüs eftdidrachmrpop. i:\; lAY
traheret. Res mira,praefertim quòd oftéderimtisfo- ;is; û
fiuentibus uires ineffe,an forfàn coti aut molae hoc ô t \\
fàtis enim conftat hos enfes qui fictrahit, optimo* ' ***ti
Σxíáirnabam in Scotia âÄÈÉÊ is fetulité ï
iolano praecipue deferri:hoc tamen hicintelligerenâ “ íu
f;h&gtälem uidiffe me inermini.Id exiftimandumpo- ;,
{t,affriao lapide quopiã fierinâ lapidibus,ut uiien- A,!' 1

,uis qugdamineft:& forfàn ex Herculeo:trahit enims **** . At,


non fofüm,ut dicunt,fed etiam argentum,feu aliud', άεῖ.
s illud fit.Vt uerò fplendida arma ríaneát,aceto ali- -

mixto illinantur,aut cerufà, aut cerui medulla:hzc


etiã oleo prgftätiora uidentur,oleum fimiliter olco,
i pinguius fit.Acs(ut diétü cft aliâs)cùm huius iniuri*}**,
pers,ncc ob id marmora, nec machinas, aut trabcs*<»,
impit, C9rrumpitur
metallis enim quod
feptem præcipuè à corruptoinuentio,
confiderantür, $.Jut
tangitur. Ssv
atio,conferuatio,cogiiitio:inde ea quæ ad arté pro- j§ts;,
- - - - - *; - •.

»ertinent,mifcere,ducere,fingere:de quibus prómi.' Š


loquemur;tranfmutationem autem pfoprio Ê, ,fi §. §
it,dcclarabimus.Eroduntur acutis,uélur'aceto,rubi-`? I*®;
móuc contrahunt:feruantur(ut di&um eft) oleo,fed $p; Tum
- -

rci melius.Fcrrum & chalybs mollefcút fuccis,utetiâ


-
§§ •
-f •
nus:ucrùm repetita extinótione, uelut & in lapathj $
» & cicutæ:itein in oleo,in quo plumbum liquefa&ti S§
es immiffum fuerit:tum etiam fi'candentibus infper- §.
gantur $$.
L 1 B. v. c A P. xv 1 1. ' ————
tzr
-

helleborus,fùccinum,euphorbium,finatôrque (ut
i irrisijipontereftigerari.Dufefcit melanthj fucco,aut
íir,herbaäpilorum copia noméhabens,fed cribari i
„ad sum: Huius foliarubra,düra,femperuirentia,faluiae fi
.…•* riiliurum olentia,ftipite albo uiridiάpermixto, pun- -

I.: £;diftinéto, montibws gaudet, -

ee*; ftrum dialybetametfîignobilius,multum tamen prae p.,„;,, »ie


£xiliinftangenda glacie:tüm quòd neque fponte fran- î), chalybs
31 Frntcexillifioné. Atutrunq;horum chalybi aduenit. pr«fiat.
j.| \ttr autem quod parum eft,temperare etiam affrica
triuj* afferitatem.

… HIER o NYM 1 C A R
:
Ἐr:* D A N I M E D I o L A N E N S I s
-

μ* M E D 1 C 1, D E R E R V M V A. ··
,&: A1 E I A T E l 1 B E R V. -
-

££ ! ,
.h.t, : -

g^ De lapidibus. - -

3:1 11* 1 D v M N A T v R A, G E N E R A r 1 o, .

e, - i!
A C D I F F E R E N T I A E. C A P. X V I l. * ,,
-

.…? si $. •£. 4* ip£s dixi effe qui accenderentur ar- Lepidoqui


;:, j ?I. S. Ét;
.*** 3. partem uidimuscarbones
Lugduni:carbones horú deiit.c.ij. ,i ..
uocamus: refe-
</ fit,&male9lent,fed grauiores funt.vti
Ę
- - .

Ê alij: ignem enim


:2 =* ualidiorem facere,haud dubiuimeft,ex his
-

… 'trinLibris de Subtilitate funt demonftrata.Sed in Sco


: 5i{eftultimauerfùs Boream Angliæ parte, paffim ob
£.3, £mmpenuriam.Bitumé hos continere docuimus.Sed
: gr* Šhjides Angliciô;(nam inde aduehuntur in Galliâ)
*?, k;finiquipuriöres,â€fplendent:alij magis terrei. Vidi
*hicuriuiìfàtis paruum o&toboum Paribus,indicium
£.* *ntmillorfigrauitatis quàm boum imbccillitatis. Qui *

. ; 3* Š $eferátur,ègregiam dcclarant utilitateiii, !


£a igitoquenäoferrum. Carbones sc!
?? hu:iiuntur autemin eis perfaepe, ut uidi, colores ac tic, ciim ,.„i,
3. $ fifquammæ tenues aureæ & argenteæ, Caufà ef}, aurei, atq.
a
?* %miam(utdixi)bitumine conftant,quod multo calore argenti.'
h ; d':m
!
L I B. V. C A P. X V I 1, í tú
*

iduritur, fub terra concoquithumidumpingue,qud-,


uci in eo metalla, uel metalli fquamma generetur. J
lum littus diuerfàs profert lapidum formás, ut nulla `
rbis pars,non montes,non äluci fiuminü.Caufatri- …
ft.Prima,quòd cùm multi fintin imo maris mentes, j
in generâ mare quotquotin illis generáturlapidi, j*
io in littus reijcit.Multâ etiá gemcúnturuifalßüjsj
tus, quæ omnia téporis fùcceffu,feuper æftum,kn j
nte mari,in littoré relinquuntur: nám fál cogi & §°
lapides, quòd pinguis pârtis plurimum habcat,& ss.;
ac excalefáciat: motus âutem fpumam gignit, qu* $
mixta,diuerfàs lapidum generát figuras. `Praeterea
: funt partes animalium,üt offa,deùtesq;,tumcofti: j *
ojitiq; in pifcibus geniti, tum plantarum etiam qu* *s
des traníeunt,utiadices,folia fru&us,trunci,cóti-s
chrymæ,uelut fuccinum, quæ omnia motu(ut dixi) .
s natura,lapidefcunt.Quamobrem totuariae formae, js
nera,tot mirabiles lapides,in littore maris inueni- $t;
}rauiorum igitur minor copia, quòd motus Ę sss
s ferat. Qb id etiam rarius metalla quàm lapides. $•
rrim quòd pufillæ partes metallorú, iriter maximam `
m mültitudinem lateat.Sed neq; umius generis co- *
» id,nifi ubi mare fatifcit.Habuiinus à Petro Mirario Ss.
»nenfiaureum pyritidem in littore marisinuentum; s;
& falfedine maris exefum,potius quàmgenitum:ur , :
:t,in monte aliquo fub mari natum. sss
monte qui prope Brutios omnium altiffimns eft,uer `;;
luefcit lâpide albo & rediuiuo,& qua parte Brutios $.
r paffimuidebis (inquit Leo Baptifta Albertus) dif- '*;
fapides,refertos figillis conchiliorum marinorum, 'in
S.

maióribus quàm fit uola manus. Satis affe&tate dc- $.


: hoc,fed non tam aptè, Oportuit enim id quodut- *;
t, doccre : fcilicet lapide fubcrefcente loco fublati, *
is rediuiuus eil,non ex uetufto,nifi,ut à liminc dici **
onchas oiim reli&tas ui lapidefcentis loci, cümh* *s
ediuiuae fint,in lapidem trahfeütes imagincm fuam ss
re, figuramj; retinere : nam & frondes intra mur- $;
idcm fc uidifle teftatur. a
iidum dufiffimi funt quicunque etiam ignibus mul- \
iuque refiftunt,non fòlùm ifitcr gemmäs,fcd ctiam *,
marmora: unde porphyrites non facilè abfiimitur §.
in inccn *
LIB. V. C A P. XV I I I. 123
ÉÉÉ abignisiniurianonpa
imduritieiplura genera,fed Praecipua
,&aquisatqueiäibus,tumfcrrofcindenti refiíle.
míleiferiomagisrefiftit marmore,&tamen faci
£rgtur.Hinc adüerfùsuetuftatem,frigora,&uen
niimtiuautimbedllitas.Septem enim hæc maxima
domnuconterenda. -

4$int etim lapidibus quaedam familiaritatis inter fe. .., * -

cnjhntis& animalibus
itjfimaragdo&pra indicia,uelut
ffio,iafpidi&
cryflalio&!*fidumfk
onychi. Vrticæ, miliaritae. -

igpirittafia, dhelidonia,polytricum, felicius pro- 1


Etinter lapides,uelut etiam ficus atque Š Cus. '.
:i;nihilmirum, tum quia quædam refrigérant ra- — *
$urdumhauriunt fàlfedinem,qugdam tutiores funt
mbus, lllud fànè mirum, Ê animalia infe&a & ;
.

fulipides diligant,uelut làcertæ&bufones aliqui, .


Ἀμgeneraliter:quorum omnium natura eft frigi- , - - - - - 1 ;
i$&uidenturtütiores efîe lacertae, cæteráquehu- - -

.-*iinis; lapidcs,quàmfub Š humidum, : ,,


2 sighoricie,£ix£rtim quòd hisin locis aeftate fe
' £tjyeme uerò inferius fé condunt.
'…'(it £landiaminfulam Geticimaris marmorauafta in
-

•_ -
nii; - v - - - - Marmor in ' ;
j.£*f% gignuntur, adeò ut columnis,& pyramidibus.
,:}: - - v*
X mafceas. i).
Éî mar- -

A*: scircundatauideatur.Vnde palàm eft,etiam


βύmarinonmarmor quodcunque , fcd fui generis gi
F. Id enim elt ut fàlfùm aërem fctat& aquam, unde
i;rdificijs opportunius. -

G E M M A E. C A P V T X V 1 1 I. -

$****** nomina, naturam;utfésquc,& fcireo,„„ j.,,,


f\ quiduum,&literis mandare difficillimuim eft: pro- bemdu bis qu«
ftereaquòdnonhae diuerfis membris aut partibus -

.•i*, quemadmodum animalia plantæque, Ob id viuunt,


3:21 < dtffi
". {! fit,hiftoriam quadrupedum ad ântiquorum rwli«te tw.
ju*
,, £*? *onem confcribere, quíòd haec paucis fpeciebus con
'…] Š,&pluribus partibus pofîènt diftihgui. Proxima
a4 fihitofiaplantatum: quâ tamen plurimos celebres
ę 2%$ multitudinem, tametfihaberent plantæ,
*" f*aquibusdiftinguerentur, fatigauit. Huic fuccedit pi
n?3* $tognitio,inde auium, à quãuix quifquam re&è fe
: g? *iplicare: difficilior eft fèrpenturi,atquehac etiam
Έλ* kiim:ftdin his ob lucrufi,& quòåliquefcunt ac
i
¤ tsdeant,
I B. V. C A p.TXV 1 1 I. '' YIll. 1:;
t humana folertia, quodi ofçerentur <s&it crifimft*
am rei caufa inuentus eftlapislydius $* exa;m\ä
item excipiat, prodàtque metallinaui-i-…int, sum
oco gemmarüm fcientia confta;» quan*…;;;;:.
defcribendis parum diligentes füerin;£ì;
icrfitate careant,&multiplicinumcro£E Omnts ht ut
antur:& neque lapide ullo, neque i§ ζ
tegritate , explorári poflint. Quint* JL dumat Ę
a eit, magnitúdo & cólor, quae diio c* È
cnta eas inter fe diftinguefidi, non ts£gyanium C*
cgionum áíôïìáíôïíôruócant)agi*******
lore,imò ferme nullo, plurimæ in çoi√¶,
antur. Meminime úiffe fapphiros, **iisigatutu
rbunculum, qui nihilo à cryfällo $olo f**minis sa
& &hos monitrum aliqua expartedom£ Ει&άμεns,ttoni, Q.
tum eft.Principio igitur conftituerco $i $ubant tuá:'0
s gemmæ jÉ Videntur autem d. ç$htbttimuoit,
n: color, magnitudo, tenuitas, duiiti& $ig;quiutx,comrr,
ctas,pondus;propria accidentia,&ut***; istatut, bisque
alia oriuntur, uelut nitor ex duritic&* j°* :ungus colorem íu
Esxnitore atq; colore: cafus coloris,&ut $imílíúorum,
muigorem non retinet, quod propriufj*££■miiiusinamyti
'°mollitie,
cx coloris natura pingüedinéque 9gj\;:tibusonôrm
& opacitate leui atque craffitit °* ;ita tuutuo,antiao
* -,
*

in artifices, aquæ nomine appcllan£Piî Commutoin susè


$ funt genéra principaliâ intcr ߣj$,vtopcnstituo;,
* à fimilibiis: naniabfiidum fucrit,ô$iàoia,cúúbeo.
3do aut opalo fccernere: ita fict, ut%°°* Eimtqù&etim:mmn$
tora & breuiora atque utiliora. Gcmm; $it a\;täuo gnttautmixta
* quæ magis uulgatæ funt, quarü£j$£iusyö;i:;umuoa
'uit xv 1. Quaruììì prima, düritic& *$. iiujniagis,&nigo
adamas: hiè rarò fìbæ mágnitudin£§¤¤ii Nauiïîçôç,
' sft cxcedere: duritic facilêábo $iliuüämätöaniìcom
**}ci$ fecat, diftinguitur, tum nit0£$Tttjyrjruioad cuius
9duibrat admoduì.contrariaratio* *Qjāum;atum
omnibus, uixquelimam refúgign*?%*$iis,íic&ut • ••! • . - -

$# Juandoq; excicfci;* 'At. lytaemMoymam conù


omnibu§,utinâltero extremo eftc*** ***: διότητ&úg;csfiat.
'°nte non folùm colore, fed etiam ?°! Štifiru&όγέnoms*
j$j; uæ lucem in fe $í ɤ - §.
Q. . -1 • c • -
ita regerit, candida& ipfà cft,
ûexpre$t: qux
*<tty
fio*$u Ε
γει
-—
11 1 I B. V. C AP. X V 1 I I. r*;

'— trtrftallo:probabitur,fi (ut aliis dixi) citra formae ro ;


su£ tstttcmideficiathxcdifficilis eft ad fcalpendum.Vidi
alia &txtam,quae magis id efficeret,erátq; fubuiridis,quam
: A tiomine digniorem etiam cenfuerim. Porrò in hoc ge
& *int,fiiifitq;ex dilutis coloribus:& quam cxiftimant
gs: &:iiidam albim, tum quae aurei coloris. Omnes hae ut
„:* sioi:sertiterint, eo celerius nitorem illum amittunt,
1: Q… rumobremiuuat expolire. Plinius etiam exiftimat aceto
it;i;nitidiores reddi,conciperéq; fulgorem illum. Cæ
*{*imiqyftallus Indicus quandoq; äd düritiem molliorum
£muIum candidarumàccedit,ut difficilius dignofcatur.
„-** skmomnes gemmæ ferme orientales fui gencris du
íj&* i*int,atq;pręcipue Indicae: quod te meminiffe fem
Li* *im, feitiaciarior gemma & frequens, eft onyx, Onyx.
j;a? Š quod uócant carchedo
„* rn,ungui$colore. Indicæ cœruleae, fed hebeti nitore,
„ga* % multiplicicolore,unguis nigrae,purpureæ,cgrneae,
tibiti,fardr,iafpidis. Indicæ igniculis fcatent,albisque
gt**
¤· itstinguntur. Pretiofiores quae unguis colorem ha
„*; siinjpcrfpicu;diucrforuiii colorüm fplédidiorum,
, & $ttttftcongruentium uenis concurrêtibus,in ambitu
›› * £m andidus circulus.Nos plerunq; è tribus ony chem
3:24 Ęimus,nigro prefio,fcrrugineo exaturato, candido
„ea $ ftfcâçôïínáis partibüs. Communc omnibus eft
â $tibcs,&pinguis ferfpicuitas, aut opacitas nitidior.
,:' ikitióiiicriùs generisΕ ab opaca , ctfi fub eo
;::' *nominecomjrchen antür,fane crcdiderim: nam nó
ā: $i fideatq; ijs,coniuncta hgc duo generaautmixta
? stiuntur.Onychem ergo dicemus proprie,quam uoca
3* $iolum,duplici colóre diffingam unguis,& nigro
|* %tim,fed& qüae triplici(ut dixi).Verùm àlias hgc uires
*t,&iprimâ differt:nccadaudaciam adeò animú com
j2 Kinsciâtogrataoculo.Tertia perfpicua fola eft,cuius
:* $i ita(utdixjnobilior eft. Quido igitur hæ tam parum i
7,2* £tkconueniant,nec colos unus, nec durities, nec uis,
'e* diotonyx uocetur: reliquæ fpeciem propriam confti
3* *iit:quandoquidem per fe abundent,& uiilgarcs fint.
i* Sritimgentisfardoâyx, ex farda& onychè nominis ra
j:„*$nctóllifeuidetur:fe fardam fardonyx, perfpicua per
jf * $im continet,onychem non adeò exprefse : quæ & ex
j* ftibusconflat(utdixi) & opaca cft,quando lactcis uenis
pcr laepe

ae-_ _*
I B. V. C A P. X V 1 1 f.
Quatur (nullum enim laâeum,perfpicuut*** atq;:&.
is colos, ex candido in opacum diffiifo,i:…\:i…iu:a
qualis farda, fed radice áut nigra autpt ==;et;itrosul
ilea aut candida, qualistamen eft ungs;igra:stit.
qlimenfium capülos ex eafi&itatcnù£sicingęT.
- - qustus*-*

chem perfpicuam, fàtis apparet ex9;*s ¤¤É


Iam uerbis. Variarum eft etiam iaî itros:in:iii;o
'nim ullum hae gemmæ coloremrefúg; -

ima nobilium gemmarum atq; uulgi „gt;:tummo


cfugit coloremi, plerunq; guttisßí t;

ior indica,perfjicua&uifidis: ngb


uæ in ú habet albam:&fi?lu,
&: oost:<gò
tum $ymuu:oi
ammos uocatur: nulli gemmæ ratiu* ratioTY:50:\
:. O&auaachates,coniinunc haben** ■;■:.0¤?u
Pcffpicua fit& opaca,& mixta,&£ £rgm yt mr;&:
colorem:in pretio eft opaca,nigni* taiemianimábus
$alinea.Hæc tria genera ÉÉÉÉÉÉ t*,quimuswul
b alijs facilè. Achaïes nitet magis,& istaiinonum
idior: in iafpide hebetesfunt ómnes a risum: * oos
Ti » É in perfpicuo opacum:m  gru&x\ ^A*,
fi defidgratiir. iijidietiàm colo;*!*s$s $tatôgi
$ & uiridis: achatialbus&niger.ln*;:::;;;;;$i$tum ía
am eft, licet non exaâus cölorum*!sesarijçg.io.
iafpide omnia confunduntur. Deniq"****: ¤
ntur colores,& fubftantiae perfaepe; uct, ttt j^tttt assum
hati.Verùm plerunquc guttatuse Ä
n cohibet,&réferunt,iníquamimpii* ɤî
È V. ì
're, ut offâ quæ in ea bulliänt,mollia!" $umtttaus&yo
roculdubio certius deeft,
ue lapis ab onyche quàm inad;
& fàrdönyche co i:i
Σεϊm
ï tStáâorû
yx fplendida&perfpicua,&duorum% j§ 0 mtmtomtm ftq.
a,& durior: onychisque color & carneti!
laud familiares nitent. Ab onychc quo- ,
iafpide, mollior & obfcurior achatc , ut Ji*
itcr has duas gemmas:& quòdin ony*j'im. *£xa\
•r unguis femper adfit, nufiquam in i*; 3°; $$iuum -

, ratiffime inächate, nec tain ordin£j$£ta; iugat ungut


irationibus, à tricolore lapide fùperius § Š \t\\s,
i difRerunt: nam in tricolore, carididus $ $uus. : ¥\t,
£rmitur, Ê atque nigri çertaß; §¤É Š
iiuifus : à perfpicua autem onyche adeö ©e; \Š -

diflident $\ ¢§® \\
-* l I B. V. C A P. X V I II, 117 ' -

… — άntijs&adhates,utfùperfiuum fit enarrare diffe


j feii,qu*fiintmultiplices & cuidcntcs.Vnufquifjue au
T. trìum quomodo à gemmis certi generis, ac ngn uul
É
? generaliter uulgatr i ruris,his argumcntis depre
quomo
e*mmae cert;

j fcirr. Magnitudine, ut fi certam nunquam excedat 3enere,


dijfinguam,
'o
*j | rim, atqueìngultis fpatjs definitam, nam uulgaribus twr à vwl34tw.
: I-A
:: É Dcindé coloribus, fi certo ordine diipo
Iiitrkmper,finumero,fimacula,fi fpatio, guttatim,fcu
Iflirm;iofundis,rectis lineis,aut flexis, ac in çertum mo
% tainutisßatjsque, tum nitorc, duritie: ea fitnt pro
… Ę uòd fi omnes uno in ioco aut regio
 *kuntur, necalibi, ccrtius eft fignum. Forma uerò la
ā] Ę eft argumentum, ueiut fi omnes,ocu
*? istajidis, aut tefîae formam referant. Ob id plu
* 12 ismiiia: fpe£taffe rudes, & magis in ipfa matfice:
*?iisiu:& hoc plurimùm facit: quæ `enim ifi animalibus
®? £;itur, palám eft fùi certi géneris effe, quamuis uul
*? £ìusfin:iimillimae. Et quanquam in animiali nondum
*£ £mimwngenitam uiderim, lapides tamen pretiofos
g£. £*ggipoiíe paläm eft.Gignuntur &berilli in ophite,
a**, iiiiiagdi in iafpide: É etiam in prafio gigni
m°? fintltajucfiquis in matrice uiderit, & formam fiatu
*?#fffciibit,quam artifices ex uulgaribus effingere fo
ç? £&jtxterâ etiam ipfam materiam, ex qua gemmae
aJ $tit:atque fic facilé dignofcere poterit, an gemma
;£. Ęgenciisfit , an certi proprjatque peculiaris. Poß
£j si nullum certius fignum e{t,quàm ἐerta uis & pro
2 Éurlimnatura: quæ fiadfit& cognqfcatur, noniiam
:*% ijtsanccrti generis fit, dubitare É Sed ad ordi
:?*f;ito,& Föliquäm de fmaragdo mentionem feci
f***iimnonólocô con{lituamus.
** g* ütr fùnt gemmae uirides, fcd fmaragdus in hoc ab
s: £;iftt,qiíód nihil uiridius implet oculos, nec fàtiat, Samaragdw.
'? *qucmirum in modum uifurii. Et licet crefcat admâ
**. £uiisminfigné , apud nos tamcn uix unquam unguis
*£, $tudincmíquáíéuifus eft:atq;fic,finofifituitióìis,
*? ''i£ amplius talentis aefiimatiir. In Vraba prouincia,
j? * imtfifânâæ Marthæ (ut uocant) partibus quin?
„::? j*tiarquinoâjcirculum,mons eft nou proculä üalle
: £, $itisíi,iî quo (ut refert Francifcus Lopez) bre
a. ? **joris jatio,$.D ccc.finaragdiinucuti fuht.Primus
*£ dctcxit

L_ _
itas diuitias,Gonzalus Ximencz. Hiuot; \'I1I. ty

tibus aliâs diximus: an uerò folüm in füp; ssss:is,&


• - :--- **
J£J$;;in
o montc? uidentur enim latere pl • . ,

quidem uix unquamuitio carent.Scdgi*******


- - - - - - in

& magis his quös in Brafiliacffodiunt.£j*******


molles ac piiigues, obfcuriores agni . . • •
;i::,my:
-£<**^-** rnnr-mn in
1itioundique
ere non léui.Vidi duos magnitudiniíí
uidebantur: **®**
tot incrant illis Κ -Est la
iis fimiles, fciffuras repraefentantes. ® **'***
pretio fùnt,prafio tamën pulchriore%T*** =* §¤·
gionis fri íü, argumento es;
am calidiörem efleboréali: nam apud Tºiixtus**?'*
iri, j.
'itfeae his funt perfaepepuldhriores; f:du<£tum:um majo
a dignofcendaium.Verae eniminum'* ******ii*°;
(üb$oleundiq;fibifiintfimiles:adj£*** $$ miua
nplo mutät faciem. Smaragdus É, s g ça,fugats
itur à rota,uitrum exedituíálimayn*****a$i $ub$t&a
fed cöfumitur. Smaragdus £■;iii, siut: ¤
i£;utadamus fapphirum,nec uidfim: $æ;uias se
uáuis dealbatus,&arruleiim quid£*$*i*m*im vg ut
quafi, quæ uitia ab adamante abfunt Y- Š. \\
aragdi£ft oculum implere,nonßïí Ýîçãç
» non diffipare:& quänto intentiu* in**;si&tgjaui ę;
iiin §olori§ ac nitoris reddcre. „ „ …;.§\γίγυυ
adeò uiridis, fed maris tranquilli ę iijttgêáúû,utóùm
ns,multósque induit colores? nam* %;m,\:,&autum
'iam
cxhis refèrunt: uibrant autem!"*£%£;ju,uot;ma$
India orti: & iucundior eit aj:& ìigtt,
ris regionibus, cryftalli colore mai'%
illos,íéd uiliores,appellare licebit:** sitimgmmmmm:í. *■mittit;atuetúluce
iftas, nec iucunditi$ adeft: fed colori*'
Tyftalli,quàm lapidis certi proprietas*° °*;:;:i.
* _ w -..• ^ c*nn
- -

si,
* Au£;
ttOot
-

$it, Qumusei - -

Eadem forfan rätione &intcradamant* $úlit tu;\;;


`°i:\\\s,
artificcs inter uitiofos potius fe gnum*sJ
- - - -

- vitiu's?ngutmtM
ü - 0t€m,at
pidum altero generc. Etenim fù fiant* “… ° unguntou; ,
iibftantiae puritas, eadem: ut fi color £j $umpoí; mumt&
: adamantës. Praffius undecimo locopo ŠTºm. W (0tmco
s Pinguior, proprium eius cft Š $\ς άιςa.
i obfcuriorcm. Öb id eligitur puraacn*
'agdum aemulatur, lerumq; guttis nig*
ut ctiam candidis äfpcrfa cìtìà au£;
äcile T$um;
-ii) ;
LIB. IV. CAP. xv IIT.
gnofitur,quòd nonuibrat ns£oculum reficit,&t*».

siuttmfcfiict,filtcminquibufdam partibus; in
wststum,&gulusrulenta quafi gcmiììa, & ( ut dixi)
Ékgitiisjetiá. Apcrfpicuóiafpide,quòdìì.
#ftquéntiorfitgutta,& ■magis fangüinea, minusάue
#%;;nam pfallius exhilarare póteft contemplán-.
Ęnunquam:fcd qualiSäturnius fit, cùí ô.
a£iMitiíübiaceat,hominém contriltat. Vix unquam
-£ta,quodin praffionon elt) abfque fanguinei§ gut
ha:fiumuenis uel candidis, iaipis uiridis inuerìtur.
,
*** gimmation&polygamiiionlibétiusad praf *
*jimiajidcm rctulcrimi, ob carum eximium nito
*£ucpolygrammon fæpius uidi, &uiliemere Po
*$titia iiiem non iajidis,feúopàca,fui
:{f Wolodhitcs quoque uiridis, fed
prasj minú
generis
,
1*¥madmodum&callais: nam &ipfà uiridis îeâi,
*&hcbctiore colore:etcnimcfalfioris füöftantie.
*ioris.Obidetiam olco obfufcatur: auro uerò ex
£ftimumiuuatur. Ptallius inimmentum augetur:
r**siggonibus iucundior&clarior, fed molliörin
*****# Tópazius, quòdin uiridiaureus fit, folaá; gem
Ę facile dignofcitur, ἐefcit
:::**
8*1$$itudinem cubitorüm quatuor. Chryfoprafiusui.
;:: I:$uauit0,&durior topazio cft:crefcitójadéò,ut olim
ca;-*iiiior, Chryfolytus hota gemma, durior , & aurum
;* Š ftfciret,finon cffèt perfpicua, notifsima ob
:*;;ioi:cimpondouifà eft. -

;*i *adnihus, $i i 1 i.cftuulgatarum gemmarum,nec fa


$****implctoculos, fediíátim mafcefcit: aduérfaluce
:*j***iitur, lutcum femper refert colorem, quamuis ex
:
:*!%iutcum, cvtrinumi,uel igncum reddat. Èltóue haec
¥1*i&uslapidis dos: & qüód pinguem colorem,Âç
1*utatem obfcuram oftefidat.'saîda, fanguineo aut
1¤%t*, alia demiapingui, quam propíe nunc&
:! *kwíï. uolunt, cùm prima cortìcolus dica
tt. iiyixargentcis& quae aurcis bra&eis quafi fubli

at*I$)iiiqui guttis aureis tota confperfa eíïet: ncfcio,


i, :t ? *iiiaêptoprjalterius efíet generis, Ele&can.
;;:;- ,;*® duritic fimiilis cttfardæ, (itämen tota talis ma
: ; ***% **illimo fardam debete appellati;fed genus
*i* *iiihabcrc. xv i.locofcquuntür catbúnculôùò
2. 1 rum,
IL I B. V. C A P. X V. 1 1 1.
rietas maxima: obfcuriores & qui nigricant, gra
icuntur, uilis pretij: adeò crefcunt, ùt olim exhis
1 fierent:nafcebantür in Chio &in Arcadia,Nafcum- *
n Germania alij, quos uocant Rocha noua,molio- -
singuiores , fed {aturi, Ob hoc cauantur, ut perji
:, niteantά;: aliter enim nigri uidentur. Sunt fàn
qui aureas guttas in uentré uelut ftellas oftendunt,
täs ab earum numero. Sunt dilutioris coloris quis *
t fpinellas,minus micant:& quæcunque micanthe- *
, fœminæ in fuo genere appellantur.Sunt Alaban- *
>rrupto nomine Balaffij: pigues enim funt, neclu- S*
mittunt, fed c9nuolutis igìibus flagrant. O timiºs,
£to purpurei, fub coelo ßämmei: in`Solis uerò ra-**
intillant. Proprium eorum omnium eft color ru- **s
in luce faltem micare uiuaciter, refiftere diu igni- $.
uanquam alij plus, alijminus : duriores funt fiftis, si
ìrésque fapphiris. In Lucayis infùlis Mexici maris$e,
uterì fupra quadringentas, fed paruæ, ut referunt} ss;
ceo quodam genere, inftar carbunculorum lapilli ss
tur, quos breui fenefcere uerifimile eft, uelut & co- ºs
& márgaritas. Nam neq; in mari,quòd uapor exhi- $e
:quein animali (quoniam à frigidò tenuemhumo-is;
pficrefcere effet neceffarium: Éigidum autem ani-*
reuis uitae ) gemma generari poteft. Proximain fe- s
bunculis, aiiiethyftu§ fubijciatur, gemma pellucida,
o colore, in uiolaceum definentè. Sunt & purpu *

: qui ad hyacinthum accedunt , & rofei, unàe Ve


gemma ab antiquis uocata eft. Mollior tamen ma- 'st.
iioftrates,adeò ut è cryftalli genere uideatur. Ani- ss.
erti hoc in Scotia, nafciά; illùm inter cryflalli fiulta •,
eri: ut nihil aliud fit amethyftus, quàm cryftallus, …
o halitu tinctus. Porrò quæ de cryftalli geheratio- s;
fibus comperi, tempus eft ut exponam. Eft ad pri- s
lapidem ab Ę collis, ifi cuius fuperficie fi-,ss,
metallicae materiæ paflim uifuntur, non abfimilis re- * .
ento ferri, atque ibidem lapides pumicofi nigriq;, ex s.
parte ex aduerfo,lapilli plurimú é cryftalligeâere, s
&ufpidcs in unum coficreti,totum lapidem integunt. s
o intuitu adamantes uidentur adeò jarui,fplendidi,
tcutum tendentes,Lapides hos ex terra collis qugni
ft,concrefcere, palàm eft: nonia pumicofum primò
layid
lIB. V. CA P. X V I I I. I;m
»

£kitinttcicoloris mollem,talcho haud abfimi


Κminusfplcndidum: talem enim palfim inuenic
ì
*)cncrctum ex aqua fenfim itillante, ac terra ni
*tuus;imcnfolatcnuior pars cócreuerat: tcmpo
**tridu, ifigore clarior fùbftantia ab imolatere
T:bitur,a Ębautq;uelut fcintillæ folae fplenden
siibo É ex nigro:fed adeò frequen
t*$* totus micare uideietur: qui perfectiores:
{*intumin Sole,fed etiam umbrâ luçem uibrant..
*Soitpofiti,mirùin modum radiant: ut ficiam ab
*'illumdccorcuincat. Dignus hic lapis eft,qui
Ędincmpcrpetuo in mënïíôçìüíôçìüí
**üt,quöáëïéê afpeétus rutilet: aduerfa,
*juitofìs acnigrioreile incipit, ut conitet humo
imcxilla cxprimi:hucufq;totus lapis opacus eft:,
Štificitur pars una, çìüíïíçí tenuem,Pha
*£nitudincmuix excedentem,fed erpctua con
''*tum,ac multis confiatum ú, fiuitulisά;:.
i%;icquafiigne exulta&pümicofà. Vt íüì.
fimum illum lapidem, opacum &leuiter fplédidum,
$tmgyllali
yltalli. Itaque & in alijs gemmis,generatio
j°g'uifit£ propoitione refpondebit, practer pau
j$*"?®tcrrà gigni credüntur. Vfü$ auteni hu
£ºli, noiialius (íôïò ) melior, quàm ut re
í*autfubiculum coincítaretur: iam &ieuis
jºndus diumanere poflet,&copia magna,idco ἀ;
°?Ittumuile -

.,;,-; ind »& decorìö exiguus, tot cùípidibus fí


'*■-*ibus:apparebant autêïí pumicofo lapide
],.* 11* -

ï°°'talli gcncrationem redeam) fermé tot


γῆmagì, quàm erant cufpide$. Et quam
iííimoinfia äliis Ę generaretur cryflal
- §; i$tat$mtamicn& putiätem, fulgoremq;,
$*** lomclior à me e$tümatur.'Géíerabaí
$uttgor) ob frigus, cum ea parte collis Boream
Ętum uim, $i; ibi maxima & aflidua
- -

*A$ ęthyllus, meo iudicio, ex iam abfoluta cry


- $tabatür,quóniam nullum lapidem illiannexum
*? §i
É
III ,
$u$:fed cufpides ipfas folas, easó; maximas,
humore ac halitu terrx iì curi tranfiftent
'...*
Anj;*' licebat & quædamfruftaadhuc adhærentia rc
j£j*. μ* '
Š Idem ferme dum -
-
1 2 * mtm
13z I. I p. v.
in calía effem,in c Aobferuaui:
onyche P. XV nam%
III. ipfe è fiu I' }. \\lll.
i;)
δίςlapidibus exorirficernebatur:atq*$ id etiam ratio T* £\ri. - I

íe (ut dixi) conftat, quoniampe;expieffionemgenua -=====■. -

eìerantur: tenuis uerò carum fübftäntiacaloreiìdig§j°° tutn


É dum agit, ficcat:humorat£ afiigore cogitur 0. j* satagiis
dine ergo quodam atque multiplici, nobiliores gem*.… ετάζάnt.
eneraiitur, in anguftiore foramine, denfiore matrisM.
itantia,ut magis attenuetur humor,quaefiinaequalis fti
puro,per raram fubßantiam tranfeunte,gemmatº"
£uadit. Sed ad ordinem redeo.
xv 1 1 1. gemma eftfapphirus,duritie&colore fcj** Gst onus
alijs diftinguitur: colos non femper adeft: fipurus adiit **st,ut \.
{àtur,nullä hilarior,nam coeliferénifpccicm refert. j ŠÅotit
vitimain hoc ordine eftmarina aqua,quòdfumrai sssJ;.
ris fimilis fit: micat plus cryftallo, féd duriticm illius* *mtt:tumgyta.
<«cedit, neque creféit ultra nucis ponticae magnitudin; - Š
ά , ad cæruleum módice inclinäius. S*** *jejun£
'colos
jurationéÄÄ
adamanti quafidam δήficiéndo
coloris, uibrat magisGüIig";
aptior, lumen,! £* <s yì $;
$ti;\míttut
*it e- |
marum colores principales 9&t9 finit,cádidæ fùnîaç{$s}ig;;j É
cryftallus, Ä.
nön purae,uerüm adprima fpecies
cœruleum » & aqua maris, It
s, icg*- Š
accedentes: puni£c* hºsti. Múmatepti mú.
.

cinthus,aureachryfolithus,ignea carbunculüs,&fàtç*"* TlMCiMO


-

rides fmaragdus, berillus, tópazius: uinofà amet sit;


coerulea fapphirus;uariae iafpis, ãíútes;onyx(ecu** s
çoior,&färäonychus. Sufit &irides è generetur? $t
cryftalli, uiridibus gemrgis : hi funt quos fuperius bcrius;
uöcari,fed
Præter hasnonueras
ueros effe,diximus.
gemmas uulgares, funt pretiofi--
la;
des quidam, lapidibusque fimile$, inter quos £9?'
cft margarita,quæ ex lapidibus δή nihilfimilehabc*
cilè ab ómnibus etiam íú, fedeo difficilius£*•j. ss. -

ïíåãîëîis. Poftquam cörallus,& ipfe nihi! fimilch iss $. $\time \.


bet ex his quæ naturâ conftant:nitct non ïùm,opud Sj*$.
eft,& undcquaque fibi fimilis & Ἀδάofus.Succinum ****** $£ in Cyftâ\o
&tu feftucarüm
tore dignofcitur., &Eft
odoris
ex eoiucunditate
perj icuumdum §¤Éɤ
fuffitur,a£***£
& opacum,'* oùô v

rius,ut fit potius uitium quàm ifcrimen:trcdccim Ę; %ùm, \t\us


gleba quahdoque pendêre uifà eft. Coeruleus ijii,iri •n.....T -

Š fapphirus iocatur: uerba eius funt ultimo libro:S£? \

pnirus enim ,& aureis punctis collucet, cærule** Š £ti\yi\*,


- F “&g; aô, Mútu; -

\ ;
manere,
£ | LIB. V. C A P. X V II I. 133 i'

„s* jfijfiöque am purpura: optimae apud Medos, nuf


3:22 qumtamcn pcllucidae. Conftat, hæc noftrae non con
;a;? ■*gemmæ, fcd caeruleo lapidi, quem etiam ftellarem
: £iiiuocarit:quòdfit ex hòc genere,qui aureis guttis
Iaz* jiifttiiisfitinfignis:fertur, inánes timores ab infanti
* iuipcllere,fìffenfùs,atq; crifpos reddere capillos.Ve
„gatº in jir fipphiro tribuuntur ab antiquis , hüic conue
j iimt:quandoquidem opacus eft fapphirus. Arabica
A gima,thorifimillima eft,fed duritie differt: hæ duæ certis
i$tiuudindigent, cùm nihil illis fit fimile. Garatronius
„:* &#gm pciiicapreoli adeò fimilis fit , ut nihil fimi
ia $i fitfijgi, defçriptione non indiget: hoc folo differt
„Äel illi, Quëiminaceio natare diximùs,quòd ftellaris ra
j* *ibitintia,acftcllis undequaque cofiftat: cum gara
.^ A. Ttillimaculofus fit,non ftellatus.Color etiam in ftellari
* &or,&cinereo proximus. Pfeudopalum aliâs defcri
£ £$ quichibratem effe uelint: quem ferunt, ge
, $simrcddeiecloquétem &hilarem,honoribusó, eüm
j1 $tit,acbeneuo entiam conciliare, atque ab iìì.
…^ Štuti; afcitem quoque curare:atque hæc tam mul
- 1
a4*#£libidocebimus, exuhouidentur manare principio,
£)ihumoresnoftros temperet. Satis conftat, hunè la
js* Šexfifco album, ätque duritie cryftallo inferio
i' 2* $mMoliorenimgemmarum topazius eft, pòft cryftal

a**, $$imedius eftinter gemmam & ę em: nam topa


| ` ' iiiobilitate folùm acäecore, non duritie gemmæ fio
j**yomeruit.Duriflimauerò omnium cft à damas, pöß
r^ |ii;im; pefjicua,inde carbunculus; & intcr hos py
..: jfjgaiatiô;: pòft achates & farda, inde onyx carche
Ā£ ûijÉÉÉ; , quæ à cryftallo uel minimùm di
}? fit C ryfolithu$carbunculo proximus, uelut amethy
-

A. fuiagdo,& tamen durior orientali: Peruino par


3. §u*:maiinam aquam iam diximus, & ipfam cryftällo
gß 2** hyacinthus?ardz fimilis,iafpis Inäica onychio.
í zqualis: caeterae fplendidae, gnyx fecunda& trico
…”
?•' £tmspares inter fé, & poft chryfolithum. Praftius
3* $%fimifiseft praeccdentibus. Dubitabit autem aliquis
« $gemmarumigencrationemiam diétam, quomodo è
' , * §00 lapideíiant, cùm iam fmaragdus ex iafpide,
'.* userophite, carbunculus ex balafio , unde quidam
j*! “flitiuinuocant,oriatur. Conftant
fy^ 1 3
Κ
enimhosnaanere, |
L I B. V. C A P. XI X. *'
re, nec pumicofos fieri. Verùm non inhisitauní* 3--a
ero oritur,ut uerè nafcatur exillo:fed dum fit gem* …
matrix manet, perfe£ta exarefcit: in quibuflam, cüm …
oriantur ex uno, uidetur unum ex altero oriri:uelut …
in liquoribus, pars quæ longius diffluit, purior eft.
pumicofo lapide iafpis & fimäragdus: at iafpis opa-J
§ uilis, ac quafi fedes, non auteì mater efíinatìg-.…
ùm autem necefîàrium fit ita effe, non É>
ob experientiam aberrare. Velutfi quis nobis®j- J
ferpentes non quatuor notis moueri, quòd pedibus *.-

ant, aut gryphes pluribus, quòd unguem eiusolen- '


. Quædam tamen gemmæ in terrã, & exterra du-J
: nafcuntur,lapidis uicem fungente, & ob id non pu- *
»fa. Et rurfus adnata gemma gemmae,uilior redditu, '

ui adnafcitur,fed non adeò pùmicofà euadit.Géma


etiam ciufdem fpeciei magna uarietas eft in duriti §.
t una in aliam fpéciem tranfire uideãtur, atq;id loco-JS
caufa contingit:uel etiam partium ratione, ueluti in j
ca onyche pafs nigra durior eft cocrulea. In ea etiam `
ma quæ pro onyche opaca habetur,actricolore,Plu- s
nfunt colores,duobus aut tribus perfaepe, fed aftifi- $
Iolum cógruentes præfcindút:nec plures tribus, guo- `
n uifus multitudine cöfunditur,&in annulo nimis ex- *s
•rat. In quibufdam colores replicanturbini terniue, *
hi folú uerè onyches aut tricolóres,reliquiincertige- …
s funt.Caufà auté multitudinis colorú,ordiné in iii-j'
udine feruantium,in fine alterius operis explicata eft,
i*,
-
L A P I D V M • M I R A C V L a.
`s,
c A P v r x 1 x.
Iximus aliàs effe tria hyacinthorum genera,imó
quatuor. Optimum quod carbunculo,adunguem
fi aëri expofiatur fimile eft. Chryfolitheum;quo$
:are eft atquè pulchrum, aureo colóre fplendens.Eft
em horum & priorum maxima copia. Sed optimi,ui;
is aut rarò fuperant magnitudinein. Sardicum, quo
lae fimile eft,colore fanguineo, fed croceo & turbulem
Hyacinthorum enim omnes fpecics inter aureumto
:mi & croceú pofita eft. Quanquam(ut dixi)genusPri
m dum perfjicitur in aere,fit & rubicundum & clarii,
arbunculus. Sunt qui exiftiment, genus id quod ex
pania aduehitur,effe huic affine, uel ctiam pt;
e quo
X.
LIB. V. c A P. xix. 135
A $trº nó kboro,cùmfòlùm de orientalibus fermonem
? ksttuerim. Omnia tamen hæc genera cognofco , &c.
Κ in pudnosmaximacopiaeft. Primi uerò etiam in
j ciis. Quartum genus quo$ aqueum effe dixerunt,
_ iudtdiluticoloris,nQn agnofco:áureùtamen & ipfum
gs;tm referre, necefîàriüm eft. Differunt tres primae
„ fi:c:s(fcugcncradicas) hocmodo: ut prima tertiæ ad
| tigucmopponatur è dire&o,fecúda quafi media fit. Sar
άemihyacinthus annülo indüfus , aut fu pofita
tnia metallica, rubet& flendet adeò , ut $it
,,^:.' hiulgo poffit exiftimari. Idem perluftratus dum aëri
à tytut, aureus uidetur, dilutique coloris , & nihil ad
' * £malum attinet. Sed&turbulentus quafi cft,& faf
`a & ;iii) unde nomen traxit,perfimilis.Primi generis
4 s.) hyacinthus, qui & carbunculum imitatur , huic op
3. *tur:fiquideminclufus annulo,aut fuper bractea, au
;* £ilttut,&quafiturbulentus:fi aëri opponatur , ru
,* f{,
Š íus, obfcurus Hyacinthi mw
*ai&arbuncülo fimilis. In fole
j.
::,•
ftiitur & in aëre claro: fed in ten ris mediocribus fationes. 1
•*} £kt. Superignem autem pofitus rubef;it,ut carbun
„ fit,fijuldèrrimus. Neç ab oppofitaluces fed à ca
A. ht:quoiùm fùper carbonem cineris flos erat;ut ignis
?… viiictetur, €ontingit & füger ferrum calidum noa
■'%2 guitns.Hxcigitur omiiia cùm íüppofuerimus quæ con
timi aperimáto deprehendi, liceat horum tùm alio
£ Â fim qui adhaec conféquuntur, rationem reddere. Cùm

83. £a inluce obfcuretur, idemά contingat in candela ra


;*, ij $olis expofita, neceffe eft id fieri ob imbecillitatem
1* || {jlumiis, quod ab externo diffipatur. Rurfus cùm
»«% i;kmtnticalore rubicundio: & fplcndidior fiat, ne
^ ? £ tfthumidum habere denfum: & multum etiam ob
i3*. iifiti Sitigituri ergo in ferenita - •_ . . .

£,
;?',
':;;?
.',^!?'* -
Ę £ ££; Tg? fagium
- -
Hyacinthipr.
tnitttmpeftate,rubens acuelut fplendida pruina? Idem- fę
- in ie fp.
-

..

3 ę; fttliborantes grauimorbo,præfertim peftilenti, quo- Éìi i £ru ! -

ę impatibilis fit, colorem amittet. Quoniam uerò omne mûrô, É I.


-1

o$%
Rº-* • £oimutatur, mutat: præfertim fiimbecillior fit natura gium.
*
. .- -
1
-

*. $■tur, neceffe èft hyacinthum laborantibus pcfte fi


• £ £*f::&non correptos, ab illa tueri. Manifeftum eft ' I!
A. ' £tm,quòdneq;femper,ncq; omnis, ncq; in omni. Ta
'. uamfùntamulcta. ά cft ferme gemmarum,
s%
v}7 ; i 4 hyacint. ;
L I B. V. c A
- hyacinthus rubeus: ob id etiam,
uerò , lcuiffima & ficca. § h
non tamen facile patitur. %
ficcis magis atquetenuibus, necefîè sít Sapphirus igit, …
propter denfitàtem É; ob humidum $ingsh;igij
'' Annulus
Anm pul- hyacintho
thus.Cùm magno,fex non daretur
ergo facuitasexterius, toùçannulumìfìciéndi,
interius ,patii £i;is
| sher. magnitudine & interuallo collocauimus,miû Puldim
-

dine ad ea quæ diximus. -

i*y^f,
lapinaturali In Emæfâ Phœniciæ urbe »lapis erat maximus , im.
- iatu. É;
iter effigiatus rotundusΚ & fenfim faftigiatüs
cuius » Propemodum
fùperficie quæda ad coni
-J

ter eminebant:ob id Solis lapidem e m figurx natur. 5. .

nemgentes,fed
uerâ,ob idq; ffe,atqjilliusima $ $sit
*, i eas etiáinuicings
max ''**sacratione
Šlagiabiîï nö folùm si -£tu
*®, j; Ęt, û0.
*- - - §£s .Sj tt; tt;;oa,
*, 'i defîhunc e cœlo decidiffe,utillius genstationéaugstâ sis; $a, t$onant; -

', „ fieri,
. *4f#r4 Gulielmum Cafanatü
Id minus mirum uideriáéôéêïí Hisdicum,afficum;
Bifuntiì,lapidis eius queiiispijs
j$&s ï*$$um
stúm, form;
.' 'uaria, Ί îî uidi,hiftoriamreferá. Eraïè cgloribusfcrrugat. j$u È
! , imagines refe- paleariçj; obfcuro diftin£tus,capulieíí; magnitudine sistus }tttuìo. …

, ' ' grem. quo palearis colos quafi $epi&tus, uarias imáginesad jútigo & {umtum ;
, | guem referebat: inferreliquâ literas c ac £,quanom , j$ię .

' j £#9;άςlphinglor,omniáq; tum ferra, gladiis #


nis & prænominis eius fuga:£bfoluta,qii£totum la $.Šut Grsâ uotant)
*\m%mum,
• t* memy

, ,!,'. -
Ęliquijsfíííííííí nus 0 **££; $$a;s; J'*|'* •
ŠÈ--,
raritaté , ut celebraretür:fed cùm facilè ferro cc crct,mt
r ,.' , nitgret,non tanti precij fuit, - is$\ätï,
*. qui fù
'iGemma lapi, TÀïí 3pud eunderiiuidimus lapidem, & corneolonij stuj^
' ' 'i. circinata. genere, ciceris Hagnitudine,queri, omnino gemmame ,
$umit:í;
Èìlatió.
, ; fe conftabat : fedii medio lapidum albumácuulgg luus &; *titús í
, , lentis magnitudine continebat.Pro aleâorio gendidij §®:$. §.
„„ . £$°5$9* yintra cauitatem fuiffè íìíîïíT; jútìus ã.
„ ' + snifn adduci queam, utiiììÉ girtutibus efferam. £ §§¤È $$e
', ' ; '
:
Š
$it femper fit,gemmæ mollioribus femperatq; impuriofi
j$j£afcuntur,ita cóíig; utadhafcátur. j*u(;tm,
bus la Š $uma

; {Lapi, aquam Refert B9ethius, in Faft,arce Scotica,lapidem ÉÉÉÉÉ Vtuerô ad


' %î *9u$ exterius fpongiae fimilem » Per quem aqua Έ Έυμά &t,
& 'cem redieri, exçolata dulcefcit. Oportet autém fätis éffè denfùm & §¤§ U`
,} infipidum: nam morâ pars exufta refecatur, atque id j$iis, ίμί'!
' , , Lapi re/omi. **%%$£!la
In Athöiì fieri poffé•î, ę
„jsŠ,
°°que coronam effe lapidum, ingenit; $uaruit,.
ɤ§.
Omam *atia

siJ *®€¢ É
i ; ù\
'. LIB. V. C A P. X IX. 33?
_, g rijçituf, utzs refonant(efi uerò Atholia, Scotiae re
„£t £;Ionatautem aes, quia cauumintus,ob id plumbum -

: &am nonrcfonant. At neque pumex refonat, licet


ea
s;: a. Cuiigiturquxdamrefonant,quaedam non ? & me
- .

3.** $urdum magis quàmlapides: & lutum nihil prope? -

;Σὰ ἐdum plcriqiic,tamcn plufquàm metalla ? & inter * .


L. £ stihcipium: Manifeftum eß autem, fonum fieriaere sonorum dif
£a- iitmtntê perculfo:quifi exilis fit, fonum reddit acu- ferentia.
In:figafiiisgrauem.Quxcunq; igitur mollia funt,fo
„-1*ithcmcnicmrcddere nequéuìt, ut lutum: ncquefi
A strium corpus durum fit, quoniam aer non col
Ἐa kar;kd ex uno, ut in fphaerulis, quæ à machinis im
Ętur, ftridor breuis: Quòd fi'dura fint corpora,
Animia, reboant: pumex autem non reboat, quo
iattnerct. Et haec quæ caua funt & dura, reforiant: . 1 .
- $i ficauitatcs fint exiguae, fubftantia uerò duriilima, -

tßaigro, refonant diütius:& eo magis, cum forma


tiintjut aër colligatur , faepiüsque repercutiatur, ut in
*i. Quinque igitur cùm fint `diffcfcntiae pcrcuflio- . -

■,t0tidem erunt infonis. Aurum crgo & plumbum


mftfonant, quia mollia funt & folidiifima: æs & fer- • '
- Ęlimüm, uia dura,& poris (ut Græci uocant) i
ku Qur uerò caua intus fünt, alienum fonum non voce, … „.„
;?; *mittunt,uelut oftia duplicata, quoniam per tot in- audiantur.
?., tmtlia fonus abrumpitür. Similiter & reâà fonos fer
j iiocvgumcnto cogfiouimus, quòd tubicincs qui fu
*titttpulfàntcs clariffimé in campo exaudiuntur: imò , *
tit:utntoprocul&in ambitu ciuitatis, â latere arcis,&
- * .

[?22, Fj*ualde, non audiuntur. Itaque cius miraculi quòd


a *(ii&a, Siluriæ prouinciae regionc Scotiæ accidit,ra- . -

Ἀ %tm reddere poífumus: ibi enim (ut Boëthius refert)


, J*. i•• •••:•• • . -
S
T2 Saxwm fwrd* -_ .
I* mum eft,in cuius imo, etiam fi exoneretur machina . • : '
%,; É parte non exauditur. Cùm enim folidum •,
Mtmt&furdum,fonus haud permeat: reHe&titur uerò ad -

Ζ* tjiitsangulos,ut ex a in s,&tum propter }


$iquitatém,tum ob angulum,tum quiá nó
ti:fiffimuoxfertur,tüm ob obtufitatem, a ■
finisnon exauditur.Vnde in fidibus,linteum laneum £a. Nolæ cur pia;
$utobfurdefcatlyra feu organum. Cur igitur nolæ (ta- tei refonant.
*iparergafit hóc quaefitüm) pendulæ refonant, folo „
tcs,nou multum neque procul? Caufa eft, quòd , , ,
1 j dum
338 L I B. V. C A P. XIX.
dumendent,refiliunt nolae ad parietes,undetremit;in, …
deorfum fonus fertur. -

ac• sed adhiftoriam reuertor. In Argadia Scotiae isgonj,


referunt lapidem effe,qui diutius miànens fuper flúm i-&$um;
ta,fponte ignem accendat.Id certè miraculo proximum, _._.
nulla alia üis adhibeatur: nam ex humore, uelutiina* ***'*'
ignis,accenditur: hoc autem natura fieri poteft,quod $^';;;;;
arte contingit. Sed in lapide duro & graüihoc fiéi
cillimum uidetur,& miraculo proximius. -

4L, Lapidemhabeo etiam alium,in Scotia inuëtum,qud , - -

Ioanfies Rhoanus medicus dedit, pentacrimum, fedala * sústis;


rius formæ omnino ab eo qué in É de Subtilitate á **mine
fcripfimus,eft. Eft enim omnino figura cryptæ, qualesi ° est;$,
facfis aedibus fieri foient pinnacula : rotunda eniniin am $$$Elws,
bitu funt,& fenfim in f.liigium afcendentia coar&anti $to;
Igitur lapis hic magnitudine oui gallinæ parui eft,inimj*$;s,
planus,nifi quòdin medio quafi abfciflusjediculusctmi **;;ies;
tur:atq; ab eo,tanquâ nodo,quinq; prodeuntlimbi;;i*$;
fpatijs diftin&i,qui planam fuperficiém, inftitarum mot's …,
íú enim limbilati,quantum gladioli dorfita $it,
ex utroque termino, fcilicet initio & finé ubi iunguntur &t;;t.
t. n. .
faftigiati.Iunguntur autem (ut dixi) & in bafis médio,& ά'ιαμ
in fümmo ueítice. Ipfi autem limbi finguli,duabus inti $sse,
circundätur: quarum unaquæq;,quafi fünéìus,miraccfti $it: έμ;
arte cóftare uidetur.Si limbis illis careret,diceres e£mi* *$*, ttt:
fpilum:ita illius formam ac magnitudinem refert, utnii'sis J
Ę aliud.Cæterum,grauis eft hic lapis, Éì buissisç
igni,fed maculofo:maculę autem ipfaeiuiubinæ,i etf**is II
rugineae,quafi fplendidæ:durusq; fätis uidetur. t***is; „.
tui Sunt & lapides in mari Scotico,tû alijs,quicùm durifi- *iJ,
ro mi fint,herbas tamen emittunt:quorum unum cùm affer- sùs J.
uaffem in umbra,emifit uirentia folia,perexigua: tantum*sJ
uitæ ineft omnibus maritimis.Afferuaüiautem, quoniam j$j.
gum plantas emififfet,inde excidiffent, radices ifi lapidis %; , ,
fuperficie quafiferpentes,tranfierant in colubres lapideo; ***it ,
candidos,cùm lapis cui hgrebant,effet ater Ita dixiííés,nô $&y.
à natura,fed artefaétum;quorum maxima copiain |irivt* $s&î,
eft.Sed enim &radices iilâ,nö in mollé lapidé tranfierit, $£
cùm radices fint marini iunci, qui iam fpönte duriflimus S$l; I,
• eft,quamuis flexilis antequàm lápidefcat. Š
Särcophagi uires cùm aliâs dixerimus, rcferunt iuxta ôssô,
- aIom .
T ----———____
I. IB. V, C A P. X I X. * 139
„-:'-k:Troadisreperiri, quicum corpora breui exedat,ter
-:::t - - - • • • • .

! froditumrelinquit exhis: indicio certo, humanum cor


¢t? Esse clementorum plus fàtis, quâm terrae pof
„-: 1: . - - -

ä,iiiitmti*ff, £refert Camillus Leonardus Pifauren- A.,„,.,.„ .


I.** ii,quifeptem arborum imaginem naturaliter exprefíám imagine fepti;
›› - $it'ne;$t: raro miraculo. Atque id tam credi illi poteft,,J}.„„.
:;:: :||*oiudicojquám mihi, poftquäm toto eo libró nihil
άudmcmoria dignumfe uidiffe feferat.
in: Tristuntur adios!apides quidam uirides,quos gloffo
-:
ftitute appellare icùerit,quòdformam linguae ìd un- Lapis fulmi
fmiftaíColos quibufdán uiridis & fubpällidus, qui*
i*iores fünt:alijs niger,qui& molliores: nam priores
£*olum duritieuinciint:magnitudo non palmo maior.
firmautem talis elt,ut anteriorc parte in aciem tédant,
22* .

“…* $itimtq;qua ctiam leues funt,poíìeriore fcabriac crafii.


£ * *quicífes expoliunt, quòd nujus lapis huic ufui ob
iTtmfitfimilis, ob eam formam fulmineum folcnt ap- 1
£lift.Vniufmodi enim cum fint, & anteriore parte fe- •,
£,quafi occurátione lapidum & terræ cum tanto impc
5£i;oliantur,tum etiam quòd(ut dixi)ca partc fcindant,
£quèdfòlitarij in montibus, nec uno loco reperiantur, ii.
meos uocârunt. Sunt certè duriflimi omnium lapi- 1
£,tquod finitide fuppofito decem & amplius annis
filum tiguum duret, continuò cum attritu cafium. Vi- - -

* *tir mihîàné gemmaruin duriorum ob id maxima.


* Qgmobrem non lapisfulmineus, neque ex calore immo
£to,fednatura gemmæ fiunt: neque tinguam apud nos 4
£tus,cùm p\ita cadant fulgura.Conftat non cam effe .
£iyetrum, quam Valerius Cordus agnouit, in fodinis !;
iniisinuentâ.Ea qua ego ad gladioios tergédos utor,
= -

smundisfit,fubnigiat. Viridis enim color his !apidibus, ij -

„£ $unquam diloros dici poflit, nigro tamen admifcetur, 1


* :hçphyte. Ego ad äää alterius gloffopetræ,
min&um nuîçupabo. Modò fciant, non cum füiminê
çttt,fcd geminam effe. In Gctarum montibus maxi
*;$tijuxta orientale littus funt, Olaus Magnus,Vpfà. I.<pides mir
isPontifex,refert lapides $ caput, alios qui ma- f., m,„.
$,aut pedes cum fuis digitis referant: aliáque plura&
* *u. Dictum cftautem de his in fuperioribus, & έur rarò
2** fit;durifint.
A/ HIERO
1*

i H I E R o NY MI CAR
D A N I M E D IOLANENSt§ • .

m E D I C I, D E R E R v M v A. . as…
*. * I. £ T A T E , L I B s R , v. i. sim
-
;\
1 - ' * -

, • De Plantis,& produ&is ab eis. ;> :


E.
Υ LA N T A E E T E A Rv M D I F ; E.
- - R E N r 1 a E. c A p v t xx. . . | *sa
&§ i A N r A R v M differentias alibiretulimus • ii
53 nunc uerò ôc caufis earum differentuum ,
$. tum etiam his quæ ab eis proueniunt,diccr s;
§ propofitum efíillud in miemoriamrcuoca.
-$&$tes, quòd quaecunque cum ftipite fingulosa..…
i.„. no commoriuntur, herbæ uocantur,ut la É S.
,, \ Quæcunque autem amiffisfolijs, non amittunt ftipitam J.
hæ arbores funt, aut arbufta, ut quercus, rubus,juria .
Quædam funt ancipitis naturae,ut femperuiuum,&fàluia .
. & amaracus: uirefcunt hyeme, feruantur in plures annoi .
\. tamen humiles funt. Quædam communis,utrutha&£*J
… Iis: quæ herbæ cum fint, in arboream tamen excrefcum J
*- , magnitudinem. Fru&us igitur maximiex herbis,nona*.
ι fru£ium4*i* ÉÉÉÉÃÄÈî quamuis contraria rationc,qu9miam J
-

ι', *ni ex herbus 1.


imbecilliores herbae &breuis uitae, non deberent futu* I
,! Mafcuntur. maximos poffe producere: uerùm caufà eft, quòdherb; -

*
!
us tcmerum habenttrahi.
humidi tenuis caulem
Hoc&igitur
rarum,abunde plurimùmpoteâ
imbecilli planta,cùm •*

- - - --…
-
-

tam breuitempore ob copiäm concoquinon potcitun*


iru&ium maxi• neceffe eft, omnes hos fru&tus effe äqueæ tenuisque ac
£•, aquei & crudæ frigidiorisque fubftantiae. Sunt âutem maximi Â
íidí. guria, quam melopeponem ob id Galenus uocãt, quo
. \
*"•
non diftin&a fit canalibus ut pepon, fed rotunda ut p0
mum, &ae? Te, gwAx: odorem tamen & fàporem melonisi* -

A.
i
ferat: manditürque cum interiore parté, quod in pc99ni
bus non fit.Eft his infipidus fapor, fubftantia frigidiffit;
í , a:ftate dari folet in urcntibus febribus. Magnitúdo qu le
| doque tanta, ut homo expanfis brachijs uix unamam
, , Fru£tu qui éti queat. Pòft, cucurbita inanior &longior, adeò ut Ê.
l*ri- cuni' minis altitudinem,artc adiuta, æquare poffit.Pòßfunt pc
poncs,
I LIB. VI. CAP. X X. -,, —
| j^:,£umtloncs,diftináizonis: quafi natura docente,
4$ initorum fiuäumutin alijs, fed partem quam quifque
zk:debeat.Pößfünt cucumeres:arboreorum uerò fru
,}
âum,ciimper lignum tranfire debeat fuccus, ut tenuis
ítintiae fit,necejfe eft: ac pinguis,nc in planta ficcetur,
** I ■uno anno uix abfolui poffit. Demonftrauimus autem
ítrius,addumfàporem maximè tenuifubftantiæ iungi.
:;5& líalis Igitur regionibus, fruâus maximus eft coccüs,
figndnfiiliqua, quamcaffiam uulgus uocat. In noftris, . 1
■!} Ε librarum x.quandoq; pcruenit,licet ra
... | £tgìonium,inde perficum,punicum,& Differunt
uua,nó funt
** tsfiuäus,quanuis in immenfiim crefcant. &c.
i*£ £x busplantr. lacea, feutrinitatis herba, uiolæ genus Trinitas,
2 faisforis fiiperiorafolia purpurea fuit, inferióra lu- flos. I
*J £,mediaueròçandida. Galefauerò herba,non in Hore, Gale/. Herb.
* 3 *fiioatq;uno&eodem,tres oftendit colores,uiridem
iiaiiiiifigitur,rubrum in medio, fimilem folijs arbo
*j Inomnin6ficcis,qui color palearis eft, fedabfque nito
ia* 1 :iii;ics.Ethaechérbabetáceo folio:funt qui gelofiam, * • ,
:** $ygiamuocent.Caduco morbo, alij uulneribus pro- · ·
quºl £i:uolunt.Sednoneft hic locus talia difcutiendi: illud I.
;* Κυάocemus,cùm ambsherbæ hæ fint mihi coguitae,
£ $tigmuarietatem in his duabus, alijs autem rarò,na- • • • • 1
*? timoiiafit. In galefà forfàn manifeftior caufà eft: nam * * ,

** aihumido,&alore maiore eft, unde ficcato, quod .

¥£ fioaleftarefcit, quod uerò in medio eft rubefcit, quafi


*ü uia inter uitidem colorem & glaucum , quem & Il,
,£; salineum hic dicam. Sed de Iouis flore , quem uiolae 1
r*j *tmfermenulium habentis, genus effe diximus, alia ;
?? itocft.Vidctur autem natura in omnibus fioribus, licet ā,
3*1 * hillorumtantùm folijs, ncc tam diftinéte lufiffe co- ,
*| bius $unt enim quidamililjs fimiles forma, fedalarum , i.
■*^' $ioimuarietate confpiciii.Sicafphodelus maluâque, !
3 1* hibent uarijs coloiibus depi&os. Iris quoque in
pg. 5:iofioris,fednüllus tamen Iouis fiori affimilátur,quòd - - -

**J Hutiminaljs colores fintdiftin&i. Ergo color uariùs fit . . !


iatibus,o5fùbftantiæ illius tenuitatem paucitatémque
ii.Sed in uiolae generc hochumidum eft copiofius,
$uiipfo caloris natúra: gbid, non nifi in magfias par.
Ê colorum cadcre poteft: unde& fíìgidijseft
% *ios,&odorc carcns.Qur ücrò nigris radijs.fiores di.
! uidam
142 L I B. V I. C A P. XX. ττ

uidantur,cùm tamen fint exigui: caufà cft,quôduis illaiis***;s.


exhalatio calidior,cüm debilis fit,rcää folümfertur:und<y%ik
nullam co&tionem in fiore, fed pediculo tantùm clt,nissit, um;
ceffe eft. Sunt & quædam difcrimina rerum fpecie,na-isliam,
re, quibus miraculâ ut fint, adducimur. Scripfit Galcn*s*
fime in Cappadocia nafci hordeum fine cortice id ego uoi
diligehtius perfcrutari: neque enim potuit efíe hórdcu*
Sed eum ÉÉ etiam in Italia nunc contingit:mui
hordeum nafcituf, quod dum in arcateritur, exuit Š.
cem uelut triticum:'non tamen abfque cortice nafci*
fed non adeò hæret, ut orizo: taliaparua difcrimina mºs;
gnos quandoquc in rebus ipfis defcribendis errorcs? si-.an.,
Ę . Sunt étiam in plantis ufus quidam mirabilcs,is Ia;tum:
ibus lut in Peru prouincia iunci genus, $ ontes fabricans
- - ûùs ,
T adeò tenacineruo.vt uerò íápides alendis tenacibus?*s £,
tis conducunt, ita pinguis terra fruétibus, quæ fin***** „.
cleo funt, uelut ficübu§, uuisque: at his qui Àudegni; ***is; s.;
, bent, plurimùm obeft. Vnde in Hifpana infüla referum sę
í'' quòd pinguis fit, non prouenire oliuas: proueniun*s
'* fiien dåâjii: an forfan É à pingui non à nudi
Aus-I •
fumenda erit?nam olea pinguiffima êß:imde uitis,non* tis;
tem da&yli. Caflia, feu íiliqüa Inda, ægrè.SolautcT pl; s.
4*4 rifque conuenit. Sunt etiam herbæ, quæ fàlis aliquid COm.
'*• tinent,&apud nos, ut aliâs dictum eft,&in r£go": Pα ,
payan Heröaöeco&a, & deco&a aquâ congeliia fit*.
fed fordidum , inefficax,&prauum. Cùm enim fàlisna*s$.
ra plantis fit inimica, plurimo indiguit humido cui co* .
mifceretur, & ob id imipurum,incfficax,& malum cua£ *** usu
nihilo fecius,&hocexfiis,exhoc autcm multa, uelut <*;$. '0
congelatio,& talia. - ;ss; Š
. - Cábuiafolio grandi cft herba,cuiadnafciturlanug? a*s. ę,
nabc robuflior, alba, ex qua coturni ab Indis fiunt Š sJ'***
Quitum urbem Peru,ut plebs appellat. Sed £É mirabl*.
líòí planta eft illa quæ iuxta Viexinum abundat;%"**
f* Métfvocant,alj Mägnei,cardi genus, graflitudinehu*
-nicruris,altitudine düorum hominum,latior inimo quam. èt,
{ùpremo: circiter quadragintahabet folia,craffà in imo,& i;
infpinam definentia, lata:& ut cardui {capus in imo ct §:*s,
fus, fupra
femen. acutumutualde
in ardent
Folia taeda,tendit:
truncusfpicam
pro ligno Ę Sús
cdit,eft,tabu- $£T
¥ue

lisquc conficicndis aptus,ciüsquc cinis lixiuium erit. ';sάζ


* -
L I B. VI. C A P. XIX. τ43
.*;int:quimcrefcat multùm, præciditur ftipes,& ex- . -.
H;ictilitq;aquafimilis fyrupis uocatis:ha:c cocta,
$immcl:ifepürgetur,fìcàhafum:fi aquæ immifcea
imporccxiguotfanfitinacetum: fi fecem auferant,
sim;gemina ac teneriora folia condiuntur: fuccus
amfiiiorumcalefìàorum fuper uuinera recentia po
agittiet fìnat:fuccus radicum partiúmq; propin
-*intimgcrminant,cum fucco abfinthijmixtús,fanat
kimiumuenenatorum:folia eademi,materiâ prç
$idendae chartae,quaadpiâurâ& fàcrificia utufi
úum:&ex filo eius arbuiü ueltes,calceos funcos,
$$itamincos lectos: ferme enim illud commune
*?* iinatim diuifa,idonea reddant tenuibus te
£γi itiquum clt,craffioribus funibus aut ftragula:
**®ïinarum adeò robufti, ut uelut ferrumîraj
tibulus: atquchisfuunt, non ueluti acu,fed traiecìo

*%'aut Panno,inde immiffo filo. Itaque conftat,


$itumfoltcoccum efleutiiifiimam,& pluribus ufi
“ommodatam. Sunt&ibialiae plantae mirabiles, in
$ius arbos (ut referunt) folio cubito longiore,fi- Elus arbos.
°umcnnuci, cuius fios candidus ac uiridi$tantiha
$ionfine regis licentia decerpipofIit,alias capita
*usuttòróíae floremhabetiiiiiilem:arbos & ipfa Aiolw.
£*£lusfosfubalbidus,forma cordis,odor mali; di
*ii$,feuob odorisfuauitatem,feu quia cordi con
$iguram Š autem arbores odo
Ętates umbras habent, ut laurus, iuniperus,
e£*£uius: quae uerò falutares umbras habent, funt
.■odofatr,uthobus apudlndos: nam germana eius Hobw.
τγsolentem edunt, quo fit ut eadeílaflitudines
°$$uæ male olent,nóxiae umbra funt:quæ autem
Ę male olent.Videtur enim immenta fiigi
*®cfepoíïíôåëåäï, corporibus:quae
Š fe eft igditas,conco&ione optima caret: quæ
Ciim foliorú craflitie&frequentia, non ita; nqn eft
*tatio de muro,nam neę inæqualitas: fieri enim
*lt;utqui calorém& frigüs fimül pariatur, magho
jj*sikulónon fefubijciat.?orrò ut ad Mexicas ärbo
. *genus citrofae,qug coloribus multis uariatur,
-§£ Et quae purpurea eft,tarde incale{cit.Sua$
4°°°numerae düferéntiæ, præfertim bcnc olentiu*.Palma
I B.
marum quoque tot funt genera,ut non unaarbor cet. .-.
:ur , fed Ę ligno maximè probantur: namhafti.
nficiendis adeò ÉÉÉ ferroferiant ad J
, nec tamen frangantur aut fieétantur: quae uerò nigwJ
t, pulchritudine præftant. Porrò coloris caufà eft €u.
* , jú foliditas ex humido tenui, bene conco&o …
d enim prohibet,cùm ferrum quod ducitur&liqucíit í
n uehementer feriat diuidãtque, ut &ligna idem not *
fint ? Sed
n,non & offa &tenacitate
duritie,fed lapides hüic ufui aptâ funt:fcdfr …
praeftat. * i-,

<.
£ft ibi auellanarum genus oblongum ac ftriatum,e
» ootimum efficiunt uinum , & quod haud inebriâ
detur aliquid commune habere cùm palma, & quô]
racemis fru&um ferat , & quòd nori fruâificeffim ,
fculo:non crefcit nificalidiffimis regionibus,obidtrât
ri nequit. `s;
n Hifpana quoque infula,batata folio efhederx,ra $
admódum ütilis fegetis loco, quam referunt fimilem S;
tæ ex amygdalis & faccharo : &refcit altitudine eti. Sic
odani. In uniuerfum alimenta alia ex animalibus $
i ex feminibus , alia ex fru&ibus, alia ex plantis ipfi$ $
uerò ex radicibus: nec plura effe poffunt. Ex anim£$.
us fatisfacere non poffünt: fru&uis plantæq; folidum $
mentum præftare ncqueunt:igitur fi feminum prouen-*
fruftretur , fterilitas fequiturTftatim, inde lues & da.…
; maxima humani generis. Solum igitur profeminibus s
ices huic malo fuêcurrere poffunt: uerùm cùmimmo*,
s regionibus terra frigidior fit, jit, ut plané radi-'
coricoqui poffint, genus quoddam eft cligcndum s
ansferendum j; fermen aut radicum germina certoan
rum circuitu) quod calidum fit egregiè atque humi-*
n, & pingui oleo refertum : unde rapa: & carottae non $
sfaciunt: hæ enim terreæ, illæ nimis aqueae. Habent *.
:terea in Peru, genus aliud panis ocaim uocatum & s
nui, quod femen eft orizae magnitudine, atque ide®
lius quàm radix. In eadem quóqueinfüla, fráéus eß`
nium qui cdi poffint praeftantiflimius: pineam Hifpani,*
»rmæ fimilitudine: Indi, boniam feuhyayamauocant: §
nus genere eft,quae uocaturhyayagua.Eft enimforma $
cherrimus, guftü iucundiflimus, É. fuauiffimus, ut ;
quinque fenfibus tresin eo maximè deleâentur, -Qr* \
tuT
' I! LIBE R V I. C A P. X X. 14;
:£tiflimtaíinofà,refertq;pineam figura, fed in fum
£«tegimcn íüí caudicis quafi inftarpro
hfion kaisac e Pyris quibufdam: uidimus folium
*;iculo:coloremiilimeáiciem, dum acerbus eft, &
fuiuturiit,paritempore referens odore cotonei,
$suido,utünuscx í cubiculum totum redolere
· Cottciutpineis inæqualis & iuutilis , fcd tamen
Epntis iii, uerùmialio modo fruétus ipfe mun
*ituitur magnitudo qualis mcdicis múlis, pe
$9%;uerò èticotorico fimilis fit, gratiofta
$dadultcrinus acmixtus fragrantia uiria uidca
È $umit,caro$æqualis eft atque folida,planta •
£jnofißio amplo:unicuique fuáuicaulis fuus
:iuturcfcit aut€mfpatio nicnfium decem:quòd
$uturitatem præcidatür, plantaipfà nulliufuipræ
$it'?inguafidx terrae ütilis eft.'caulis qui Ê
ĘÉ$$a&us, plantatusj,,genus fuim reiio
uerò fimilia cifluo , fed longiora tenuiora&:
-

$ut ultra quindecim dies, &ìum editur, pyri


5* fictitm refèrt:fút appetentiam extinctam:
sintn fipotem uini ingratum reddit, & bilem gi
£*iufiadcò nihiiinîiçìÜôïúêëìíîï
j*u*generaacida, acerba, alteriusά$ faporis, uelut
; íj aliisquefiuâibus, coeli foíque uarietate
{**tà, tui ipfàrum plántarum cültu : habct &
** cardi albi,o quæ dentibus nocet. Et neque
Nüenn* , ...m : - -

$°*?0lt ipfum fàpit,adeò ut hydropicos abfter


%uugi$ Poflèt. Ex his etiämhyayagua, alba
- Š fàporis et acerbioris:
É; fcd aliquantulum bönäma
ftuppæ refert dul
umaginem:
£ fotuudiqres: hyayäima uerò oblöngior,
4kt A;
É°°;n;us fubobfcuri: atque haec omniumjrae
sit? §; Aulici operam maxiihe fru&us hic fehtire
in 231 § $uando agreftes cultis longè funt inferiores, im
is :j*ptae qüandoque ufque in Hifpaniam tranfte
La- Ęsa cùmin propria arbore nön maturuerint,
„ar* $ "“tem partei amittunt. Germina tranflata
„…* íj °£!?ta funt. Haec Ouiedus, dignus cui fides
i:* iu * HE uerò huiúíïíôçíùãçenue, tum
„¢* §§Š *lucum, oftendit copia fucci, fragrans odor, cedri ole
ia-' *°*miiccfcit enim ciôçìüôçí oííum fert; cuA*
r46 L I B. V I. C A P. XX.
£uin baccis,feu in tuberculis,uelutiunioribus ccdiis .'' *
* ■* w v.
XX.
oleo copiofo redundant,nó putrefcunt, ut aliâs ɤ
eft.Exhoc quoq; perfpicuuni eft,oleuminfefinam tranl **■;;;
re temporis tractú: ut refima oleum quoddam terre • …T.\t y
£t : hiic fit, ut refina oleo diluatur; íiifcetur enim,qui *is
íiáin eiùfìémet naturæ, & mixta diffunditur, amit …;;;
lentorem. Varietatem foli plurimum afferrcdiucriui ***
tum fpecies uarias füb eodem genere collocatas,aliis®
suimüs. Nunguerò omnia cgiiimunias££"** $s
induftria cum bona quadam fôrtuna noftrofeculo ccra ***
myxa. uidetur. Myxa,necäuditu olim cognita antiquis;iam!
in Italia uicinisq; rcgionibus colliguntur? ut recentiaq
utareliceat.Aiboíeft,ut Matthiölus refért, Pr" fimi *¥;;;;;;
is, aliquanto minor, córtice trunci fíbílbi$? ,rimoru
autem íúbuiridi,folio rotundo firmo$; fru&tus Ę -

no,uiridis fufcusâ, cùm matufuerit,


åùíçís,íèåôáôïíïìùs,ut 9 fatriangula:g£
uifcum gufta!e jd$ ncc*®
reforfàn: referunt enim,in Oriente ex his fru&ibus o;
, mum
Ribes. uifcum
Huius confici.
memoria quippiam nö inutil fSuuocauitiam* -

- - ppiam nö inutile
tem, fcilicet ribes defcriptionem: quoniã is fru&us mc£
cinæ commodiffimus eit,cuius locô utimu£in*°' tits
íîåùíïìÜôïíéêïeitaq;
plantam PetrusRibes
uidit in Libano, hæc habet: Belloni'*''?;.
füb íibus; T. ad.

üertice mótis oritur,folio ox lapathi,fed rotundiorem* <(A.


ioreάς: baccas feft è finu medio rubras,ut in lauro cgssse.
drinâ,hippogloffo,rufcoó; confpicimus.Itaq;li$ uiros
huius ætátis,diligcntia antiquioiibus atq;iud'' -

dere: peritiâ ueíò rerum,qüç téporis auxil'£j; ¢


periores effe:ingenio,fimiies.Sed
tibus opcram n$ nigj
cùmÂuxilíentiii,hoci?%s.
iíident, nec dantibgs
.„„. §öïíôïöÜíiiferioreft.Reduxit!°*" me;* ss,
a mi- quod uidi Diepa:,dum effeminGallia,rocellam (caplam `s ; ,
juid. humili ex arbuftorum genere,folio angufto ac tenuh'sg.Í
uitis, fpinofa, baccamfcrcns, quæ cùiii maturefcit, ut"* *'; ę
& fubfiaua eft,rotunda admodüm,magnitu$in: Š Š; §.
íúéx dulciaftringcntc)in arbufculam §uafiffe,fiuäüge? $. 0,
ferebat cerafi magnitudin&;Et tamcn Lixubijreg9p*tum;
Éigidâ incolunt,ütuuae nulla arteciimi?';
proueniapt.Sc 11l`¤ûin,,,,
Âîem &iucunditatem arborc c;cf«:<J st na

par êá: mclius enim coucoquitur in craffo trunco humor, s§


quum *®
- -

-—
1 1 1 8. W I. C A p. X X. 14* |

£* £irtii Itaq; cùm ramofà effet atq;frondofa,circúdu- ^*icula in...!


, :i:^ it;ilirete,atq;ita auiculas in ea puichro fpe&taculo nu ύ•re 1-4trit«. '
:35*mtnejfùíánfácilefùiffet aliam huic árborem per
:* £tniniéiite,&adeò accommodatam.Prouenitenim #
re:* $intainfigdisregionibus,ideoq; plurima in Gallia, *
Ta āsiātis,&í uifui. - -
-*
;:: £i \imis&Dieprpjeris gemus quoddam ex India al
P**er antro.
„…-| fim,muccofum & pingue ualde , in vaginulis conten- |
àa tm,quznigrae erant: Cum. É, piper colore effet fer: P°phagorum. .
ja£r£,&miiiusnoftro quod ex Oriente defertur. Itaq; .
7. ** tjumumhabeathuiiiidi cancocti,gratius eft uentrí- |
je* $$£$:&maxime,quòdfaporis fit mitioris,& lon .
.:% £#<iififiile. - 1
ï3 'iii; ibi&herba, quam Creticum diptarní eífe affir 1

fi. 33 Et,foIijs lanugine quadam obfitis, patijs,odore fa- „T" *** *.


- - -

, j^* *iitut6,neciniucundo:fios cæruleùs uidebatur:nam


*4°;$mob ficcitatem non fàtis affequi poteram; reicrc- -

&; $cimnô deeiïe femen:itaq; longe aliud ab illo Dio- *

$tituideba:ur,imò &yiigijÄcrinonia uerôque


.*i*t,inct&multis alijs plantis, quæ in Creta uel aîijs
ji* iiiorbus regionibus nafcûtur,maximè autem ::i moh
£% $sius forjino & hyffopo: itq; adeò magna,ut alte-
r .** **iuftam generis efîe uideantür: quemadmodum ex
.
ä $imapüd Gulielmi Caulium, ££fectum montium
*.* * 3Iogumi,qui mihi hæc oitendit,deditj;. -

ftiiimLütetiæ fábinæ genus (ut etiain Bellonius re


$um quidam bruton eííé uolunt: fimillima eft cu Sabin.t.
Ęltui*ab ea diftingui qucat, fed baccam fert difïï
“nodotatamtamé aénigriorcm, folia fàlutam olent:
fiunt, Tartaros fpargere puluerem fùper cibos.
p.

j*, Vogttobiâ quidam uitæ arborem,uel quia in contigna- -

'?**ii, nulliim uitium lignum hocfentiat: caά; Türcae


'*;*, tuti, Exhoc allurcm ά genere, ferme et éa planta
$hdos occidentales cuìne prouinciæ, cuius ta
Cedrus cu,
$tiuucsconficiantur, non fentiuntteredinem, ma *manuca.
.% §£gjoni ingens: fiarcæ, quæ ę , omnia
3% *oleii;quod üerò mirü dictu eft,edulia tantum ama
¢ “contrafiunt, ut cfui ingrata reddantur. Vt uerò fc- Plante omne,
.- Ęsiste, quae fpccic conueniunt,diuerfà eflè ui- ffonte proue
*:itafponte ómnés plantæ quibußam locis prouc-ìiunt árii, ,
' *uelut in Atholia Scotiæ regione iuxta Ludnicum, cm.
. k 2 ager
-
x48 L I B. V I. C AP. XX.
.
, . . * lut - agerhordeumabfque femine producit:&tamentitia
tíánfitin filiginem; ùodhui&nonconueniat,illi9n
niat. Nequ€ hoc ä eft:uidemus enim tot
i agris uQmere profciffis erumperc , ut femine nullonat.
diçi pofIint, Ncc unius,magis ratio, quàm alterius•!.
antiqui crcdiderunt, fed peííe&iores pluribu; indigaj
neqüe enim fola terra aut §gle 9P* çft, fed mirif*
atque putredine
via'nafçitur, quadam.
fruméntum Cùm enii?
in Sicilia, hordeumCaOTtuT
palmait; in $£
Habebit. pròdeftfemcn,imòíeceíláriumefladabu
tiam, non ad gencrationem ìåíta enimhaec ui$s";
ræ ad perpctuitatem fpccicrum; Quamgbrem mifceri;
adultérari,&
mutatione degenerarcregionis
conuênientis ômnia, íéceffe cft, no!%.
, fed&artis, uelut {cc
cocaplanta, ÉÉÉÉÉÉÉÉÉrarum,aëreliquorum $
tae in precio,nccfatis cognita ratione, uelut coca,'"; -

lium fhanditur ab incolis Pcru: crefcit in modum ar°"


ìectamé arbor eft,fed feritur,folio myrti: adeo uerom;
gnus prouentus;ut Åentes eam eregion*?
gionêm, illa fola ditatifint: ne$$aT£T conftat,qu4
Éɤcómmodi, ut mereatur tota dis ab Indis mandh!
mollù planta. tam auidè peti. Eft aliud genus plantae,fed arbor elt;ma É
lis uocata, quae fruétumfola ÉÉÉçfert inter arbof£*$**
inter morit&s crefcunt, folio Paruo, όdore fœniculi:£"**
cortex adeò fàlutaris, ut fi aquæ in$oqu^%? foluat log.
illa laflitudines ac tumor$ : ramuli gingiuis ac denti*
vtiles funt,cum eis dentes fricantur ürgänturííi- J.

fert exiguum,qui incoctus aquæ,fola c9quco diucrit se


te, mel, uinum, &acctum ÉÉ'Manifeítum cft a"'°' **
prius uinü fieri, quàm acetum: mcl uerò dulcedincu" *
præcedit,craffitié fubfequitur. §>
Eft etiam ibi radix quędam iunci,quæimpofita?: m0
&tem in aq ua, abforbêt maiorcm partcm, fi n6admo®
multa fit:&ius refidui dimidium ebibitum, Pu{£*' àdlim
j$ fàlubriter. Idq; bis expertum affirmat Pet'* Cicta ;

Ao/arum ÉÉÉÉÉÉÉɤ*****
jÉ: craflitudinem habct £; » w

-
plura ά
colores. tia,cur Ę fingula
i6É ut fæpius teftatüs aggreíli,
fum : abemus$ P*É
uer}T° CI. –,

ginqua petimus? quot uidere rofàs,quam paut


ni
animaduciierunt
-

dolores illárum: funt rubcæ iiiinus°°


- -

ratu.
■ ' LIB. VI. c AP. xx. 14$
****■;ustópurpure* fiintomnibus odoratiores;
ętititmetiammaleolent:curhoc: rubeæ nimis ficce
=:#igidit autem,utin tenuifubftantia, citò ficcum ex
*£&inflicflribus:alb:autem, quoniam nimis
*fint,nontambene olent, retinént tamen magis
ç?uTttrcùm temperatæ fint, optimè olentî&
ittftntodorem. Croceüs colosin plántis fit, euane
$ubienitur;li:fed non croceu$ qualis cíoci,fed
*Mptfitrofis,&qualis paleae&foliorum arefcen
***i*odorcmpotiústetrimeiiçiçóôïäïûíôs
j ÉÉene olet multum. Eft pomum cro- Pomum ••
*timé apudnos »Qu9dbene olet, fcilicet mandrago- ceum.
#*ltitti. Aliudüäihuic perfimile quod malè olet,&
*** 15**n}fum:plantaminon uidi, quæ cùm ÉÉ
it $cº$i$timentifit,nofiem & genere folani, quippe fruëtus
::*introtundi,plani,magnitudine &forimágomorum
Qtum, ÄPeponum inftar, parum prófundis ca
iá.Comiarüs quoq;hocahno primùm uifus eft conarum.
- tota ,ftagorumîforma& faporé, fed maior lon
$tatureftit:uidcturâ;iucundior,feu ob magni … «
Mcuraritatem.
tibitis §$musrubens apudnos,ut purpura: truncum Blitum re
%iubent omiiia ex aequo intiis: nafcitur ari- beum.
$:geiî blitum effe, quiod loci qualitate à na
1
fiíTia $uüerit.Chelidónia fuccum fert croceum, ;
£ ";&tamentruncus&folia exaâè uiridia funt;
.
$i- *rubet, ut dixi. Caufaeì quòd pauca pars in his
-* §¤; quifiuitfponte,quafi ex ueríis non di
|
Å£9loremquàm
jia-1°%fiibfiantî fùccis ipferetinet.
raram & paffibilem, Atbli
totum immuta
:.:.*! ζτύtum ex uiridi, cùm aduritur.Odid palàm
*** $%$ minusfiigidum & humidum, quamuis egre
1, ii-' fìiiilum fit.In j.
lem enimfpecie plurimæ funt diffe- Differentia
;;? §£uiiloiigím,latiorüjafperiorum, leniorumά planiarum ip
! ,

ja*] Šphanus,quo
-

leniora habet folia,eo mi- eadem fpecie. |


a**1$tadix;minuíôïíëïêëìíî minora, |.
;"_-:! §&ideo in moderatis acinfipidis,meliora:in alijs,
£j*;$uæ $agitata&crifpa, facilius concoquuntur,
ήjabiliafunt.
íi & ítimeneíin fpeciebus uelut folano,cuius fpe solani fémni ',
**] **iam adcôôïìíîï , ut omnes dolores pla feri mira »*•
3 carc
wy6 IL I B. V I. C A P. XX.
carepoßt, eftq; obidmihi ualdeinufi.At Scoti,eah*s*a
íaíno immixta, Danos, Suenone duce, ficinebriatum;ca ,

.
p.
. & infomnuminduxerunt, ut eorum exercitum funditu.:s.
deleuerint. Boëthius dubitat, an idgenus potius fitqu6
amentiam gignit, defcribitque tale,íuale jaffim h*gis;
] apud nos. Efthoc ueneno aptius adfallcndum, quod£<;s
uçfiunt, tutò prgbibere poflünt. Eius herbae copiam Im* se
gnam êße referíin Scotia, nos cicutam ibiuidimus.Eii.
iiimoq; poftquàm & apollinaris herbæ copiaadclt,*
i;pyra magnitu eflè
. Inquiae
Palmareferuntur.
, infula Fortunatarum, Pyra (ut referunt}i.,-;
{2}iu infigni. miram magnitudinem çefcunt , fcilicet ponderis"
H ciarum uigintiquatuqr. Quæ tamcn magnitudo licct
I'! ra fit, nofi tamen admirabilis: nam £g9 Mediolanimal. I.
iudico paulùm leuiqra fuiffe, nam ad ihagnitudincm q. Ε
pitis infàntuli accedebant. Regiones eniì mutant?'' J
' ]Maix# quibus ta§, commodaq;illarum.Maizùm enim in Indiaoctis I
' ifrumenio pra• tali , no? folùm melius prouenit quàm innoflrisfcg ,
bus, fed Indis ipfis utilius cft quàm triticum: cum &&
ôïìåíïém'melius alat cos,& exc9 uin" confi:
re foleant,magisó; multiplicetur, minorique pcric!°*.
ratur,indigeatq; leuiqri cura laboréque: cüm ufus'
fùfficiat miäizoïerendo;tritico cíí hómine iugab9T
ίζῆitaq;non folùm quod optimume'*• fcd & •I • u
*-. .

; confideranduin,& in quo. - r;
[8*<f?ic« lau• . Braffica triplici nobilitate præftat, nam cibus e! t'-,
'* de*. medicina,adeò ut Romani non aliam nouerinttam"*.
ternis, qùàm interioribus morbis: uis tam *£%£* gt£
cocta ualis, in quibus aquæ feruere f.olcnt , cruftas -

auferat: partibus enim tenuibus & nitro fímilibus prae£


ta eft.Sapore adeò fuaui,ut à plerifq; nobilioribus &
prgferatür. Multiplex acuarium géhus,&multos habes
• • . inimicos,uitem,origanum,& cyclamen.
medicaherba. . Totidem laudibüs, Medica herba digna eft:qu£ femé
- fata, triginta annis durat: fexies ficcatur in anncs ; -

minimum quater,& animalium uitijs plcrifqu£ mcdctur,


adeò fuauis ac nutriens, ut pecus arcere ncceffe fit,n5 ud -

gifrumpatur,
É' fedaut
» É fànguinem detraherc
: fòlium oporteí':
rugas contrahit, Ę
tiam ! gggigineyn cornicüiis coräinetur,qu9% ob 3
mfaporis fçruarifolct. Qlimin Italia copiofum ? nun:
-* aufugt
{ | LIB. V I. C A P. X X. 151
dwigi ultramontés, Opulentamerx, finon tamexa&a -

£iig;it, sunt &άimina aliâ in plantis : quae- Lignorä diffe


:i£gignumferunt,ut arbores arbuftäque , & quæ reiitia in plá•
{*tuit:ficfienimnonpoteft, ut annüa plantâli- tit.
Eiicit,nccqux diuuiuit, carcatligao :lignoruin
immcdullamihagnamhabent,ut famibucus3 quædã
Atcotni:quibüfdam etiamloco medullæ lignum,
hicgligiö quo utimur ad clephantigos , & fpi
ἀγibuíüìåíboribus in Germania, unde haftae fiuht,
#kodirotunditas: differunt tamen fubftitia:in omni
:*tula&lignum. Duriffimafunt quæcunq;folidio
+Fsis: &buíüs, &morus,ilex,robur, ebenüs. Qftea $
£*juippellantur:faciliustamen quaedam exhisfran- L ,
.- £#£tum celerius ficcantur , ucl quia \ l ,

*ibitantiafufit: aqueum enim eft humidum. Pin M.


*m quodproladhrymaeft,in alijs quidé
igno » uelutinlarice:in alijs,iî
10t0
contine-
medulla tan- . „ „ „ $
.
-

kiutiiigioquodfanâum,feu ináicum uocamus. Indicâ lignsm , ,


simíu$tabelias $póíú$igni,ôùm capar-* i* iitdia ;'
*-jmumrcddere nigrâ: iiigraigitur ea pars ob'ùc-nigrum.
í ,
Ë eauir$retiné. Itìquìbus igitur nigr&- |
.■■■ Šinhis etiamfùccusnigerritius, &tcrræ $im- ì
*$&*vulus.Vbiuerò magna pars $ \;
j 5 sisiicco ineft,unde & poríáerófius eft.Liquet ig- ;
m…
*°fitsfolumuelmaximè uiminefte:pars enim illa \
$eliquâpotius aduritur, quàm füccum fg
22.j$*odigiturficáo modo fehabet,& circa quanti- i, .
g4 j&gt; £olorem,ponderofum tamen eft, efficacius -

3. £•**$asfiacre,amiarum,& odoratum fuerit.Dictum


I*4°°ihicgeneráliter,alibiautem fpeciatim. . . . -

:-4, § slis infugiferas, alias noxias,hauâ dubium Planta infa**


Š umbra fola nocent,atque dehis di&tum eß. /*.
';to aliae alijs modis infelices efíe poffint, dubi
**) $$umeft: antiquicnim fambucüm oderant,&c . …

, ;>; $ftiles connuficrabant, quòd canes cx cafo- • i'


3; ÉἙ; $endi:fimiliter
i.2* , quòd& Diti
ficum, & morum,
& inferis facrae quæ
§'c fru-
cre {

*? § gebántque albos, uelut & uitem,& purum.


ā? $que, ac málum. Cupreííum uerò & Š
-

so* j quòd domus funèbres & caάaucrahis 9?


,
.2% T* Quę omnia non folùm Chriûiano uir® %°
£ 4* • Pbilo
τ;r IL I B. V I. C A P. XX.
';
£ philofopho, fed etiam prudentiindignafùnt. Vtmm ts.
c ! - imen ar6ores aliquo alio modo noxiè effepofint, dui.
' *' tatione dignum eft:anfortaffe umbra illarüm nocet dJ'.
, i! teris planiis, quoniam denfà admodumatque frigdaIJT
,, , ,+ radix uerò longius trahat alimentum, ut nux: & qui J
ia *, ; cunque inutilestum ligno,tumfru&u,atq;folio:hisάi.…
' ' j prodeífe mortalibus fòlent:folio,ut mofus:fru&u,tu j
' ' ; tis: ligno,ut fuber. Nihil autem uidetur aliud excogit: „T°
; ! ripoffe, nifi forfàn , aut cafu, quemadmodum dedú`
domibus, §. Mediolani infélices dominosfemperij
buiffe confpeximus, intelligatur: uelut & de Hemij
nis monili,fama eft, Vtcunquefit,haec magisad tra&j
tionem de fato pertinent, qùàm ad praefentem.Inutii;j
ergo arborem effe dixerim,quae neqüelignum, negâ ,
ôùm, neque folium ad aliquem ufùm Éraeftet:aut quj
lætifera fit, uelut mälus mórtifera, & inter herbis qu. $.
lac producere folent: aut quae umbra hominibusnotâ j$
.• •
ut táxus:aërem
conftat aut quae aéremodoris
fœditate corrumpit, uelut buxus,qua
corrumpere: eiußträfit $
}
res, certo experimento compertum eft, necare ap* $
aut quoniam umbra earum ferpentes dele&entur,ij
de erüca & fàluia aliâs diétum eft: aut quoniam eru&j
& formicas alant, tum culices, uelut arundineta : ui *
quia melioribis plantis abfint.His modisinfauftrhabaj*
tur. Sunt & quæ minimè dele&tent,folioliuentiac yalij $
• & raro : aliæ quæ aculeo laedant, ut rubus & urtià. $$$
talibus pro É utimur. Sic contrà, aliae pulchrituí *
- • -
r.
- .

\'', in
• * ' .
?
'. nc deleëtant, ut platanus: aliae odore, utrofà:alix utikj?
(ut diximus) ligno, fruétu,folio:aliæ quæ aërem redéum §.
fàlubrem,uelufpa.tis:aliæ decore,uelütuitis, undetoyia.'
I. ria & iafeminus: aliæ multipliciufù,ut myrthus:alix adutt ?
· , ' · i.| fus ferpentes,ut fiaxinus
- - - -... -
-
-

„ ' ' comiferariar Vt uerò platano pulénritudinis palma debetur, it


a, , , borum procre coniferis ÉÉÉ; & proceritatis:cuiusrei duo fùf.
' „ ritam.
in
ciat adduxiffe £xempla:unum Strabonis, eius uerba fùnt
-

u !
… - iLib.*. haec: De Pulchra pinu Attalus,qui primus regnauit,ita
] '; *} fcribit: amìbitum êius effe paff. 'xx 1 1 1 1. altíudinem i
' ' , ,| radice lxv 1 1. poftea in tria fciffam aequaliter diftan
| | y tia inter fe,rurfùs in unam apiccm cohiberi. Totam illius
' ' ' ', i altitudinem effe duorú iugerü,& x v.cuLitorum.Diftat ab
Adramyttio ftadjs c .xxx.Tiberjquoq; tempore exu
! ,


.*
tlw

! { - -

a*,
L IB. VI. C A P. X X. 133

£tìttttibscrìfitudine bipedali,longitudineauté
£vt£qualis: exquoimméfàm eius altitudinem cóij
*Nequetameiiconiftrae arbores,adeò in eximiâ
fignitudine conueniunt, uelut in materiæ firmitate,
¤ ç9;ia. Sunt autem illarum fpecies decem: coniferaru
'tiua,fìbina,picea,pinus, pinatèr, larix, fapi- arborum ffee'
- £i:i,cupreffusq;. Sicinter fe differút. CuprefTus nul- cies.
ΓÎ$tundi,&iignumhabet bene olens,fru&us gal
ii dicitur. Abies proceritate diftinguitur à cæteris:
*ifudnos cedrüs non grådefcit:fóliafeptem in gy
taíl. depiâae inftar, fionaculeata, noftra emittit:
Šei eit,&conum fola cum cedro ad cœlum
-

ôi apudnosnonfert. Sapinusfolia habet acu


* -

tioti$ng: conç profert pudendo uirili fimiles,


IV, $impręhos,ramüfculipéndentes , & nullo fer
=: Ę §}i9$cunt:in c;teris magnitudine,folio,trun
Ê íictifimilis Lati; fola è çoniferis hvemem fem
-

$. $umittit:fru&us,cupreffi magnitudine, fed ob


:::z
.£$£kmenquoq; ÉÉquod manfum pi
*utcm te Qlet:fingulae nuces, nticleoshabent bi
; ita- f£ futttmulta habët præcipuâ, primùm corticem
.£v
itma
âuâIlcm , non fecus ac corium uitulinum : &
Èlè Éiaconi effigiem melius quàm ulla alia ar
$tramos circa éìudicem, cruciformi forma per
§iuina quoqjin extremitatibus,quorum fíe
m
*Tuum eft:& éx craftiore furculo , folia quina
£mbientia, & in horum medio fu&um, pini
? tttt; sm, fedmolliorem. Pinum à fru&u notiffimo
%A9$unt, fuauior & maior à fàtiua & culta
?
tj-rj . ú » ut in caeteris arboribus: cortex duriffi
;;;;^1 -j%iofima conìmagnitudo, ut cotoneiucl
l! utin $$am fimul exjjrimam:fiu&us
i* *fit,facilè autem inhaîclabem degenerat. Pi
fuauis,
.
;*! â °th/?ericon crucem eíí itubiq;,hinc atque il
i;** $extentis:iulos hyeme,ihde comos profert,folia
: É íitida& aftringefitia: caudex fauciátus refinam
;*. $&; * tatim:radix uíú tanquam palus humo infixa.
.
„g* *iu,alteramagna,alteraut arbuftùm, imò frutex ,fo
fa? Ä;*fi,guftiamiarò, ôåôïé graui,colore Pulueru
ut ! â È 91), $tera maiori iuniperó fimilia, Thuia non a
t;*,
| is, crifparadice,atq; ad nobiliora
k ;
operaraa;
xum
L I B. V I. • C A P. XX,
ximè idonea : in fru&u,grana hordeo fimilia, fedexilio
ra,longiora,duriora.Ccúrus altifiima, enodis,crafîâ, at …
in his $e:fimi!is abieti: præter id, lignum rimamnoncof:
trahit:cortice quoque feni ab abiefe differt, quae fcabru
habet: conos & ipfa(ut dixi) in coclum tendentes mittis .
coni obtufiores, & minores quàm pineæ, duriores &mis.
iores abietinis:rami quoque hincinde fparguntur, quq .
forma tranfuerfi, pafumçj; fe attollentesifialtum,autfi J
hil. Peculiare etiam eft tcnellis arboribus, caudiccmß
tere tubercuiis, quæ difrupta,ftatim oleinonparuáquas
titatem emittunt. Eft & ex hoc genere Phœnicia,foi.
oblongis, & in mucronem definéntibus, ex trigonafô.
ma, qùoniam dorfüm habent,prominens. Tria erum
furculo prodeunt, intérque fruélus è baccarum genct
rubent, ûulcésque funt & fuaues, nifi quòd femifiain*
contenta, quæ triquetra forma funt, eám fuauitatemia .
pediant noiinunquam , cùm amara fint. Magnitudofia …
<tus ut nux,cum cœlum arriferit. Lignum rübens, &αι.
preffum olens. Nafcitur & in Lycia, cuius cortex humi
3o pingui madet, foliáque obtufà & rotundiora,horum `
odór attritu perquàm fuauis eft. Atque hæc Belloniusob *
feruauit diligétius, quàm commodè tradiderit:namqua.
modo fabifiam conferam uocet, iuniperum autemhon
haud edocuit. Nunc autem ad eas quæ his quafi cotg* *
neres arborcs funt, accedamus:& qüibus füfficiattriâ at
quatuor mcminiííe, uelut lewtifci, terebinthi,iunipefi,$
1áuri. Nulla harum fiondem amittit, fed lauro maio*
folia, hgnum fragilc, bacca nigra, nulla lachryma. '* ;
nipetum fi quis nön agnofcit, tangat:folijs enim utji
ni$ præditus eft.} ru&ùfùaui,rotundo,rubente, apud nos
coeíuleo poftquàm maturuerit, maioris fiuâus £t
lis nuci. Conuenit in hoc cum cedro : fediuniperi ?
ta obliqua exilis, nodofà,par
ua:cùm cedrus ad paffuum cen
tum triginta altitudincm , qua
parte íò'ùm ad opera utilis
èft , crefcat. Ita cùm eiufJem
generis prorfùs fit cedrus cum
äbicte,proculdubio differt ta
men fru&u, cùm (ut dixi) a
bics ficrilis toto gcncrc fit:
quod
L i B. VI. CAP. XX. Iy;
;-, $edontingtregionisfiigiditate. Indicio eft,quòd nul
hibornatüialitèr fit fine É Non enim carere femi
ttpoteft.Fructusautem,caro &ueftimentum cft feminis.
litiim ibicsipiceadiffert, quoniam picea fructum fcrt
ęrgum, obtuüm, mollem? abies nüllum, cedrus ro
inium:pinusdurum, coniformaacutum.Vtrunque au
■i:ripfi,utfìcile di{cernipoffent. Pini etiam fiuctus
fùòmaior cii,quám piceae. Pinafter piccæ fiuctuin mol
# finiinformâ:atqüe ita ab utroquíe diftinguitur. Sa
itjimpctus, cedrus,baccas,non conos proferunt: cu
Frisinitisinltar,{cd diuifumfiu &tum,atque in hac par-,
kwftisfimilem.Sic& larix, fed longiorem. Sapinus
$imilem,&magis pronum: ficut Iärix cupreffo, fed. ;
i *; ttm.lentifcuíta:ematim,&præter eos,foliiculos
“… … os,in quib'iquorlimpidus cótinetur:qui póímodú ;
ā £t tonüquoddigenus uertitur:folijs piitacjarboris,
mf { $titucoryli, Terébintho ijdé corniculi,idem mos,fios
"£|«;iöïéïíôïìåíïí
r*i i. orc , fructus entis magnitudine,re
itudine,refi1ndm
"' …] Fiittmanibus adhgrens,racematímq; proueniés.Etre
'j4*tigitur arborígeneribus (nam thuiam ut ignotam,
,
r.;* $itiuftrdri nobilióris fpeciem, omittere uolo ) gonos
ę Â Ęt Fimus,pinalter, picea, fàpinus: nuces cuprsfus,&c
*£|£i:íicas &dtus
m;
Ἑ iuniperus:fcd laurus,
3. &longas &infüaucs: racematim lcntifcus & terebinthus,
j. “uosque:abies,fterilis: frondem omncs retinent per
*j ftimjtrtct laticem. Refinam copiofàm mittunt pi
… i %}imus, pinaftcr, larix, lentifcus, terebinthus , abies:
j; $igiius&fabina: nullam prop$ piags: lautus, cu
2. £:tis, Vehementer olent iuniperi & lentifcirefinæ, tumn
gf**
'. » £us,lutus, cupreffus,&ubi fachrymam fundit,!achry
'. » £fi, Lignum quoque femper & iucundo odore. Acu
p. - -

' , u$iu&eìiahabent'omnes, præter laurum, lentifcuin


*' któnium. Itaquc potius oxyphyiias arb9res, quàm ,
$i$tasappellauerim, iunipcro addita. Gaudent oìnes.
- *oloco, greftique ac montibus. Propterea Heluetio-,
" in montc§piccis& pinaftros, dum tranfircm, habcrc
$umiudutrti,&aeteráque eiufmodi: Gailiæ,buxum: Italiæ,
$trum, Conltat ergo has arbores in pauciora genera
*gpoffe, & quantum conucniant atque diffideànt in
“k:ucrum nón tam illarum natura, quam animalium,
$dã noftra rcmotior fit, nota nobis cft. Vcrum fi cal-,
cu'us

A_ _
zy6 L I B. V I. C A P. XX.
culus his quae narrata funt, fit adhibendus, poftqudm &;
drus maior conos, minorbaccas profert, ambx cedrino
men mereri non poffunt: quæ énim fiu&u fpecie di*
runt, differunt & femine:femen autem finis.Haeigitur
bores omnino fpecie differunt, magis quàm àfinus
equus.Yidendum eft igitur, quae uera cedrusfit,an
& conifera, in Liband abieti perquäm fimilis, an po
.; bacciferaiumipero: nam bacciferam Diofcorides,nônçs.
niferam, cedrum effe refert, ut & Theophraftus: auris.
tur mentitur Bellonius,pro baccis conos illiafcribcns:iìsì
dicendum eft, abietes fiiiffe quas uidit in Libano,nont*s.

; dros. Quòd fi quis obijciat fcripturæ facræ di&um,Si


cedrusin Libano: fieri poteft,ut tunc cedriextiterint po
tot autem Romanorum bella atque excidia, uerifimiicel:
operum militarium caufà fuccifas effe, cum monsLibant J
hàud procul effet à Hierofolyma.Et præfertim quòdcomts.
muné fit omnibus ferme oxyphyllis arboribus, excifìcas.
ma interire. Aut dicendum, abiétes aeterna ibimatcriadt
loci qualitatem, cedros uocatos: nam& Theophratu$q.

| cedros in Syria maximas nafci affirmat. Ego tämen &s


dros effe,quias defcribit Bellonius in Libanoüifäsäß,eii::.
ftimo : nec baccas edere , fed congenerem effe abicè.
Theophraftum autem non uidiffe eäm, fed maioremit.
• nipertim pro cedro habuiffe, atque defcripfiff. Eundem .
] autem Diofcoridem fecutum, confudiffe dum cedro iufi:J
peri maioris genus: inde ortum tam grauem errorem,£ .…
fidiúmque mänifeftum,ut fit cedrus cönifera,enodis,alt£ .
! fima, rééta, ampliffima, duplici refina prædita, oleagni I
quidem & denfà, materia ad opera ætérna.Phœniciaue
*

! fò Lyciâque, non cedri,fediuniperi maioris genera,Gr* .


cis cognita: qui cùm cedrum ueram nunquàm uidiffint, si
hanc àutem à minore iunipero differre plürimum intelli- .
gerent, pro cedro uera has arbores É' Indigo -

ètiam, qùòd cedro acuta folia ut iunipero tribuunt,cüm


uera cedrus (ut Bellonius refert) obtúfà&breuiahabeat.
Aliud eft argumentum, quòd Theophraftus hanc maio
rem iuniperum neque nouit, neque defcripfit: licet enim
duo genera iuniperi dixerit effe, unum tafitùm genusti
men'dixitfiruétum ferre,cùm ambo quae defcribuìtur,fu
&um ferant. Et certè contenderim,Theophra(lum nifino
ftram uulgarem iuniperum fub eo nominie •gnoui$ ;
Diofco
L I B. W I. C A P. XX. 157

„ *~**-
... Dioßoiidem irrepfit error, fiue ipfe utranque cognoue
- - -

s£ fit, indc ctiam ci Theophrafto ccdrum füperaddidcrit,


fi} kioTptocapite deiuiiipero,quod omnc$fàtcntur: fa
üônftitiuniyeriduo effé genera, arboris & fructus ma
£udinc diffidentia,noniliorum aut foliorum fpecie:ce- -

i? in iutcm conferam, eiufdémque cum abiefe fpecici.


£?
jmf. -
i lithiolus uerò Diofcoridem fuuim fecutus, conatur ( ut
άδlti) noduminfcirpo quaerere, ut aliam faciat ccdrú,
immiiorem iuniperum.Quanquam non negauerim,
tot ilurum plantarum difcrimen ctiam inueniri inter
■tis iunipciiarbores, fed non tantum ut fpeciem ua
£ iit}offit.Hoc principium cùmantiqui non ánimaduer
3j 5 jnoftri£uifiomiiesignorent, magnos in fpcciebus u.
Ę £tminandis errores admiiferunt, cedrum ueluti bacci
i.** £nicentes. Sci Matthiolus negabit, ullam effe ce
***. §®nferam. Atque idre&é.Näin finge dc his nihil
f*?, $itum, quodfielius eft,quäm perpëräm fcriptum
;£] $iphntasáigerere libcat ifi fpecies, cedrümqüe co
;£*? :iiiicrifiimeiius, quae enodis íit,folio piceæ, quæ in
;* i mtnfim crcfcat: quis tam mentc uecors erit, qui con
£?* ! $titm&iuniperoíimilem fiu&u,folio, ligno, cedrum i.
o-j ii£y£lhit: $edadutiliora tranfeamus:piget quòd re- Pici, &• taeda.]
:< tigueiidisfàlfis opinionibus,contra meum morem,mul- ,„„, íí
de?: **tia,paucos fènfiis, effundere cogor: rationem picis . -*

ἀ?; $igimiis;eamultum â refinis diíferí: quanquam fi quis


^°' %uftinam,fèculentain & cxuftam appellarit, non de
e? $it, fcruit illam expicca fumi: qüidam etiam e pi
£ $ignis,&gencralitcrex quibufcuîque copiofà áí
3% *;nam ex ómnibus Ä defiuit,fed non adeò co
£ $ ut fùmptum æquet. Liquida uerò pix, e ccdro ma
* §,ideft, miàiore iunipero: denfior enim rcfina, liqui
2 “Fię:utraque pix fiâua& nigra, apud nos concreta&
% £acit,&£ piceae ligno excocto defuit: unde etiam ta
gurpropriè eft ihcdulla piceæ fenefccntis, quòd hæc
im€ardeat, &alacrem flámmam emittat. Vérum ge
*ii nomine taedam dicimus, refinifera ligna;quæ béne
$it: unde etiam ex laricc & pinu fumuntur. Vt autem
*Propofito coronidem impónam, cedrus Græcorum ;
fiipéri fpccies procerior, fructu maiore : Hcbraeorum
ittmabics É , apüdquc hos cedrus alia, iunipcri
*minc uocabitur: ficut&apüd Graecos,cedrus Hebræo
- turru.
IL I B. V I. C A P. X X I.
im abietis fpecies fru&ifera. -

Sed utrùmne fenfus quidam plantis omnibus, aut qui.


ufdam tantùm, uelut ἐucurbitis, quæ aduentu mulictis.
axime menfibus fœdatæ, contabeicit? Sic&cutumcrci.
»nitru,quos conftat omnium confenfu,adaquamprige-;
& extendi, oleum refugere:& fi prohibeantur,ingrui- J
An forfan hic eft feníüs ille communis, quo adfimiles T
uodcunq; fertur,contrarium refugiens? Maior autcm fi- •
Ilitudo in his plantis cum aqua,& cótrarietas tumoky,
iàm in alijs:ificrementum quoquc uelox, undeman*
ora omnia: in noéte enim una, ut Plinius quafioculatus
ftis refert,cucumis extenditur,contrahitüfque. -

Difcrimen plantarú in quibußam generibùsadeöangi


m eft,ut nón fàcilè fit fjccies ipfàs difcernere,quoniam J
verationibus manifeftis carent.Animalia autem habent,…•t.
metfipifccs non adeò perfpicuas. Iua artetica herbacit,
[am Š antiqüi uòcant, multorum iuditio;j
gant,nec facile efthgc oftendere aut decernere.Ciimq; …
übus plurimum conferat,breuiore tamen,latiore atque J
iffioré folio eft,quàm uulgata chamepitys,egrcgigama …"
udinis, humi fparfà, nec támen ferpefis. Oóhaec igtut …
rpetua contentio de nominibus plántarum.Atque óbid…
óniam non nifi poft multa fecufa definire non licebat, Ji
ea abftinuimus.Tum aerò & mutata erunt nomina,ut *
- - - - <*>.

unquam ha:c difputatio finem habitura fit.Quomodo `


nen diibinguendæ fint,aliás diximus.
P L A N T aE A Q_y A M s vB E S5 E
D E M o N S T R A N T E S. cApV r XX 1, …
Erbarum arborümq; uaria natura, fedmaximè di- `
uerfâ illarum eft,quâ in aquis nafcuntur, aut inlo- „
co aquis proximo, & quæ in macerijs ac murisru
úsq;, atque inter fàxa: nam è fàxis plantæ prodeuntes,
actili fpeciem referunt. Quæ igitur iuxta a quas fcmper `
i jofeiit, ubi non prope náfcantur, aquam nonprocul
:fie fignificant: cüiufmodi funt fphondylium, íiliqua
1,feu çaffia noftra,mufcus,fàlgazüs,algarum Ę
genera, plantago, ranunculus, uerbena,tuffilago, hy
piper,cyperusjiuncus,nymphea, potamogeton (undc
ìen illi) tribuli,fcordeon,lichen,phyllitis, capillus Ve
s, falix quoque & oriza, & quam rutham uocant ci
iam,itcm populus:fion uerò ac fifymbrium, in aquis
CuJICI]
II. | L I B. V I. C A p. X X I. • p*

est:
E. * .

inueniuntur. Tum etiam alia multa g°"°''


ę $ummagnosciun:fuaus& molis**?
-

-
3.

a$
... iJ£!
t :::.-i
. ifiran..
: ię?sponss. ms.$$ cucur*
& ro
-

ni$$umetesque,foliorùm quoque maggtuº


{$tas,plantam aquis gaudere declarat. Vnu'' etiam
$igtim clargineîum,f pediculus oblong"*"*
$ $t:mus,inherbis. i
v . - - - - ... -

*®Itfi,inmacerijs aibufla etiam plura, plant*!*** planta aridie ;


*titulis, non fùppeditante humore, ueiut tcrcbi"- tatu iudices. ,
-h;: Ęgrificus,geneti, capparis,rubus, abiinthium • Po
*; :#
Ętum,fìxiftigia, parietäfia (undc illi nomen) fcmper
, *** wmkutizori, uiiibilicus Veneris, afplenion, fymphy
-

…-' ut}<tftium. Aridioribus autem locis, falfae aut amaræ:


.** .
sutpluresfunt,uelut abfinthium,fparthum,rubus,atq5
i £itimroinarinus &erica: eft autem ericæ Hos qualis
ni- !*** immaturefcunt, puniceo uinofior, ideóque intcr Er
* • - - - \ -

giº , &(olores medius:heröa eft copiofior quàm uellemus,


sigromnisfierilishacherba abundat,crefcit in fruti
t;tirpemorem.Salfà eft filix unde ex ea uitrum confi
£icit,ut aliâs dixi. Omnes igitur tam amaræ, quàm
útilae funt,tenuésq;,praui qiioq; alimenti ac pauci.
igointercxterashefbàs,qu£in àquis nafcütur, genus quae m; £;
$initit,quodinlacu Morauiæ(ea cft regio Scotiæ)abun Putrefcit.
tturnâquam putrefcit, etiáfi fuper campos :tcrnatur,
i$timq;h£ba fölet appellari, quòd olores libêter illius
tisfcitur.Itaq; ciim in fonte aliquo aut lacu oriri co
„! $timpaludé eumtraducit,quòd nunquã percat; id uerò
' 5 ***; $igí,quòdhumidiparúhàbeat,& bene pinguis. Eft &
' * * *i*nömifiinfcopülo Maiæ infula:, de quo fupcrius di
* i;oiitur,quae fuauis eftguftui:fed(ut dictú cft)trásfer
* Frifotcltaliô: idcontingit ob naturæ imbecilitatcm,&:
Ę eius:quafit,uíâlijfolo atq; aéti nö cöueniat.
&folüm quô ad aquam confiderandæ funt plantæ, Buxi proprie.'
“uoadaérém & terram. Buxus aërem corrúmpit,ma tates.
. £t molet. Et fi apes ex eius flore deguftarint, ut fieri Apcs florc b u
$tum tempeftitiæ & antc alias arborcs florcat, fta 3** feww.ua..
**
`moriuntur:obid procul aluearijs feratur.Multa alia
5°mmodaaffert haeç planta, quae folo ligno nrilis eft,
$itiofa: Ę certè folidurh, & (ut alias dixi) nobi
"uirnu!lice it. Gallia montes habet,& colles hoc Plan
“satis plcnos:frigidis
- o enim & aridis pcriiatisq}**°°*
£ciicstcs *.»:& c\
- •«• B. V I.
, ;q frumentif- feliciter prouenit. Similirationc fimiles proucniunt plu*
raxfolum. tae eneratione,uelut triticiferax folum eft,quod ebulum -

; trifolium, rubum,qucrcum, pirum,& prunum jluclicm s


,* , • • ii tum hcrbam
grum eß,aut pratefifem,&bülbummihutum,idémqucii
cinerei coloris. ** -'

1, '
* Aquæ pluuiales,plantis utiliores funt longé,quámini
-

,, , Planti, £* guae,quoniã calidiores: unde etiá interirriguas, fontin *


, ,'. ; 47******** ineliores funt,quàm puteorum. Adeô enim fœcundxán *•
, * *ss. aquæŠ quocunque loco ceciderint,plcnzii s.
i, ! mauideantur: in mari enim & lacubus,pifcium gencri; rcs,
' ', » ; ncm augent, eósquc pinguefáciunt:iù ftagnis &fouti *
. , l { nouos pifces procreant: in terra, iam natas plantus alum-* .
-

. * . '; i & nouas progignunt. Itaque& fi irriguæ ifiSolc muni s


' ' ; rint, aut perloca pinguia defluxerintjfrcundiores fiim
\ ' t' ', ;$. quales quæ iuxta
regionibus è montibüs
montiumdecidunt:
radicesob, Prata
id etiaminfttfi* ;
amœna uifui-s.
i ■i ,f tur. Pluuialis uero aqua, Praeter id qüöd pinguior elig;s.
• , , I. minus frigida quàm irrigua,cùm fenfiminiftilfetur, mdi-s ,
,' 1 combibitur,ncccffluit,nccradices plätarum nudat:qw , s
* malum,plurimùm illis obeft.
,'' ,! P L A N T A R. V M M I R A C V L A. ,,
* * \ C A P v t x x i i. -

'. ' 1, carbäculi fùb rNter plantarum mira, illud referri debet,quòåht*ss.
' jiplamtis.
!

Ioannis , fub eiufdemfelto dic,carbuficulus® : …
inueniri. Adeò uerò hoc Š meminerim quis
• .' j «doque tredecim, una eius fan&tiéti uigilia inucnifle. £t* s.
-

r., ", ', i; autém


eam effepuer, necfatis Ncc
uerbenam. memoria teneo,eft,
crcdcndum tamctfieritim*
non priusiiks
,' ' , i ibi extitifle: effet enim res miraculo proxima, & unc si
, , , maius argumentum quaereretur; Ob hoc igitur nata **.
opinio, quòd iuxta femitas ciuitatis oriebãtur, ubica s.
M. bones cum ruderibus transferri folent. Non putrc((ui
* autem carbones , ut aliâs diétum eft, ob id erui nihilmi
rum. Verifimile crgo , plantam hanc iuxta illos nak
,
}
'
uelut ficus lætior intcr fapides: nam fpontc ctiam naî
... uidetur. w

|| ; I , £ camer* ß* Td€§micitia uerò & odio plantarum, referunt respjot


' ' , . *•**d*o* fus miras:atq; inter alia,arufidinem adeò filicemodí,u
;' ßuas •l** f locus filiceabundans arundinum fyluâ fepiatur,intcrit
', íi filiccm,utfola umbra perniciofafit. Nec tamen ualdeai
| .' rum,diffidcre arundincm filici: fiquidem,
Cont
', 4 -

l
-
. -_
L I B. v I. c A p. x X 1 I.
$utristnuli,qui£tum
,\m diffidet
$siminafiiiçis excifà,dum ipfe.
putiefcunt,**un ra−
.untur um
“ἀδέσdere,ut fuccus teneriorùm frondiumus*°"
* forìa etiamuliéÉÉÉÉùr. - fu spongia , fe*
'tmuscynothodoxęi fpongiolaeit, modum (fum jüngiâ jus;
£iictis,lutex quippiamffabilè, ôïéò ut farinam refer- fhodi. -
-

$titutemjieiiäiiifimicóloris, odorisά; fuauiilim*


$tmojongias quae eiplantae adnafci folefit,ubim**
"smt,inhanc matériam tranfire:dignam ccrte $u$ rebus
*?iabilibus adnumeretur,feu ex eo gencre fit,feu fola
$u!;ccicstalis fit Et neq; carere magnâuitam admirabi
$ur* inuentum uerifimile eft. Eiät auté tempus anni,
iilor;autumnifinis.
hTaraconcnfi Hifpania, nunc uocant Cataa!oniam, Herba adu.{|
$uMauricuiufìam ìnduftria cognita eft, quam uocant fus uencna. ; w

kwnoneram,aduerfùs uenena pfaeftans:què etiam ftre


ueniorbis oculorum auxiliatur. Haec uulgaris eft in pro
tmtia Carthagena, iuxtaDarienem. Exifti*nant candem
m.

*,quaoliiPtolemauslibetatus fit. Credendum uerò -

*non'omnio Alexandro oftenfam uiro impio,fed illum


$ui captiuo exploratam (nam mille hábebat) do *,
fuisfimiliäremfùum. Cùm cnim ueneno infeétas figit.
tutis conllaret, quis dubitare poteft, cùm tot illi elîènt
tjtui, per tormenta & teftimoniorum comparatio- -
*m,noluilfe&mcdicamentum & auxilium , fi que def- -

k;no$cic; -

Atque haec parua,feduera: quod uerò fubiicitur, tanto Ani


Ę. , quo maius: apud Tartaros fcilicet, femen feti $igi£
| .

Kpisfemine paulò május atque rotundius,ex quo plan yum.


unitatur palmorum quinque altitudine,agno Perfimilis, } 1
l.

* lis,auribus,ore,cruribus,pilo,fànguine, carne. Sed ca


°tinctorum carni perfimilis, non corio , {ed cute tenui
$itgitur, &abfqüe pilo, nifi in oculis , ore, & auribus; !
unt&cruribus ungues ; radix plantae umbilico iungi- .
“Pertruncum. Antimal hoc circumiacentibus herbis ùc
t:ubi herbæ defuerint, exarefcit. Vocant hoc patria
jusborametz, id eft quafi agnus : nullum animal hoc
|
“gitur, quòdherbis foíis uiuêre affueuerit, fed eft efca
$iu9ti$:referunt, ipfum mafci im Sauolzenii regione,
*Volgam&sai&fiumina. Haec effabula. Sedüidea-,
g *%uantifitrcm tractare naturalitcr : nam ripu- p*g.
L I B. IV. C A p. X X 1 1.
3 T. tl
neré reiecit,multa accepit, quae tamen certam ratio
mon habent. Nos uerò non minorem utilitatem ex $it;
arum recitatione recipimus, quàm hiitoriæ.Primùm ››
hæc nos in memoriam pulcherrimi quæfiti reuo- *est,
:ur nullum animal feri poffit, quod terræ annexum sss.
at. Id accidit, quoniam cùm terræ anne&atur plan- *
:ceffùriò folùm in partem unam extenditur: animi] s :;,
n, in omnem. Præterea, animal quod fànguineytr. *s.
m eft, cor habet: terra autem, pulfàtioni&caloriia:- s
t. Vnde uidemus animalia qu£ cx femine generan- *i
:alido indigere :feu in ouis fota procreeníüt,fcuin <
:at terra & aër non poffunt eííé adeò calida, Inde *
, cur nulla planta carnem habet. Omnis enim caro,
nguine:& ubifanguis,ibi cor & calor: planta uerò ne
6r habere poteft, neque calorem ingentem. Prxter
nnis plantâ cùm in lofigum crefcat, lignofàm partem
ie habeat, neceffe eft:iii animali autem caro obidelt,
humidum à ficco feparatur, ut oftì & chartilagines; s
enim talia carni immixta funt.Rurfus quæritur, quato
iri quædam plantæ fentiant,in terranön. Athocinft
xpönetur. Igitur forfan in craflo aëre aliquam plan- ;
üae fenfum habeat,& fimilem carniimperfeâae,qua
cochlearum & pifcium,non critimpoffibile, -

er plantas mirabiles eft, quam appellant plantagi- ®,


naíinam,cuius folium mcnfae formám, cum quatuor
bus refert: uidimus enatam in littore
ai in Neuftria. Vulgare eft apud nos,
m Veneris , herba quæ binis utrinque
in modum uafculi coëuntibus aquam
;it,ex qua auicu!ς in ficcitatibus bibere ' . .

t:;i aquam excutias, rorem colliges. Fortuitümne fit ,


an naturali quadam abdita caufà, ut poflìt humorem
nere,incertüm eft:dicetur autem generaliter alibi.Mi
s quoq; eft planta , quam Auerroës terræmotus uo
t ego de ortuillius, nihil habeo quod dicam: conflat
n , eam nafci poft terræmotum, quafi ex exhalationc
req;,ex quo terræmotus fa£tus c£t.
'ca generationem quoque plantarum, illud mirum
öd petrofilium Macedonicüm,quam Alexandrinam
j diximus, & crocus , hyeme germinant ac florent,
liae hcrbæ Pcrcunt, Plantisq; folia excidunt. Vix bpc
1u\ â
-------____
L 1 B. V I. C A P. X X I I. r6} 1
i;;ioribusinuenias:atquehaecoculis fpcétauimus in re. !
g". noftra. Caufàm effereor , humidum bene pinguc: . , , , , ,
intoto anno uirefcunt, & uelut homines calorem ima. ' . ä
iftmfibautumnitcmpore concipiunt, & ob id calidas
phmtaseffe oportet. - ;
-

{summirabile% nonfatione caret, quod referunt Goßp;,,, ;


hkmregione goffipium effe uariorum coforum, fcilicet rij , «olera, '
ahimaliüd,aliud rubrum, aliud uiride, cœruleiimue. Scd .

quijhoceft,cùm & femina in eodem genere uelut finapis, !


&fiores uelut rofae,diuerforum colorum inueniantur? !
Quoduerô admiratione dignius cft,arborem effe refe- Plant., cu; .

m;uiusfifoliatangantur,arefcunt.Forfan arefcere folia folia fi ,.,„. :


çmtritô dicet, qùòd humido tenuiffimo prædita fint: tur,arc;.„„
tìficleficcarineccffe eft. Quae ucrò luteis floribus et, .

&íis apij,eroditê,fàna, &ulcera praua fànat, nihil ha- - ,


tidmiratione dignum: ueruntamcn fi ulcus fordidum ,
mfierit,talia
Reftiquoque contingere non poffunt.
intér miraculâ ' . . . oleam di- O!e« &q. 4 ,
poteft, quòd - -

gnttiegione quercus pofitam fterilefcere , & in aduer- cum inima;. .


fimpartém fleâi,tanquàm fugientem hoflem. Vitcm uc- *,

iitutolea odio habeãt, non àliam ob caufam quàm quòd -

stij, pingehumidum defideret. At inimicitiæ cum quer 1


tìtumfìfórfin non abs re exiftimabitur , contrarietas na
ttr,que adumbram licct referri poffit,melius ad halitum
timenreducenda erit. - -

Š uerò fupra omnem fidem eft , & tamen omnes Arbor mi,
“inter affirmant,idcft, quòdin infula Ferri, quæ una'*
ftti Fortunatis, arbor eft, cuius ufu uniuerfà infüla gau
£:tiim nequeriuus,
iiortmfingulo maneneque ßumen colligitur,
denfà nebula aut fons ibiquæ
fit, in
circa
a- •
i
i*

fumuerfàìon folùmhominibus, fed & jumcritis & pe


¢ibusfìtisfacit.Quomodo id fiat,non effet difficile ina- ;
£mfi:fedquomodo tantum aquæ collig^tur, non poffum :
fttpretari.Ponamtts enim folùm effe mille homiìes,to-
ttmjiumenta: in fingulos menfura aquæ, quod mini
tumeft,tribuatur in dies, fient duo mille menfurae, am
;
.
Ęgrftrme quinquagintafex:amphoracontinente t:igin Amphor.
tifex menfuras, fèu libras feptuägintanouem, ut iuû f******.
Gtorgij Agricole fententiam exa&ius cxplicetur.Qui fie
fpQteft,ut arbos una tantum aquæ in una die referât* sed
Folquàmhocrot fcriptores affirmant, fieri fot;, ut tale
2. ali
; τ84 IL I B. V I. C A P. X X I I. * *• ,

; aliquid contingat,fedmodus nondum perfpeâusfit. -

$otos Aegy• , In Aegyptg feferunt omnes,fiiiffc iofifpéciem,cuiusr*- *


$tia. dix cotoneo fimilis effet, nigro cortice, fàpore uitellioui, f
- truncus
eiufmodifimilis
foliis fabæ, foliacandidi,parui,
eft)fores άifolijferme(omnis enim lotus j*
lilio fimiles:nafci- III;

• tur in aquis,maximè Nilo, ubi allüit,& Euphrate: occidcn. *


te Sole ccrtum eft , non folùm fiorem conflringi,fedí
aquis fe abdcrc, exorienteά; emergere fuper aqüas &ap* *s.
riri.Sed quod maius eft, ÉÉ uphtäte dicünt feùfq; admt
diam noétem contrahere adeö ut manuinuenirifiöque**
a media noéte paulatim exurgit, ita utilluccfcente $olep*s*
; .
nitus emergat:afcendit tantùndem ad meridiem. Scmcm s;;
capitibus cóntinetur fimilibus papaueris capitibus,fedmai
; iofibus:ipfum autem milio fimile;ex quo panem confidit, ss
1.,„,,;,
rioram ,.,. unde palàm eftplurimùm abundare. - -
: … - ul
Haec atque fimilia commemorabo, quoniam ufù&fi* ;
'% c. accipia
',' ' ,7onfenfus. §'°°''° probaripoffünt: quæ uerò rara & cxtra ufùm,*
' ; T^T liis relinquarn,tametfi uerâ fint,cùm ipfe non uiderim:ut-s ;
lut de triorchi accipitre, quem adeò adamare triorchim ss.,
„ gentaurijgenus, refert Plinius cx Theophrafte, ut eos qui
* , , , ,', herbam effoderint, referat ab aue peti. Quod multis mo*
, , . i| dis cùm fit incredibile & rarum,pręteribo: nam nequefa- s;
tione probare,nec excmplo confirmare poffum rem, quae s.
cui fit ufui futura, ignoro, ctiam fiuera fit: præftattamen Ss
fcire quae uera funt hanc tamen herbam, funt quiinter of- sa:
- chis generareferant. Sedhuius hiiloria in mefioriam r«-s.
uocauit,quod de primo centaurij generc fcripfit Diofcori-s,
des , radicem ilius quam uulgus rhaponticüm uocat, tar- ;
nes in lebete iungere dum coquuntur, quod & deericaaljs;
¥as qu« m*- affirmant: haec quidem uerifimilia, uelut detriorchi di&a,
féçant,no, quòd uix fecari poffit quin homo uulneretur: quod cgoin
• ' ' mâ anima4 juodam genere herbæ folio tenui, ualde oblongo, duro, s
*}tentib*, & triangülari,faepe expertus fum: nam latera illüs, noua- s
, ,! ' culæ ÉÉÉÉÉ id etiam contingit in his, quiarundi
i nes attenuatas tra&tant.
,, , ; .- Κaparum femine antiquo prodire caules, caulium rapas
, ' ' etiam nafci,Varro prodidit.Eadem eft mutatio inter ipfàm
; '; & napum, foli, non aetatis permutatione: atquehaecucri
i ' , ; fimiliora. Sed poftquàm conflat effecanles râparumtrun
, ' ' 1 co,nihil mirum ; fubftantia enim molli fùnt,& parumua
, -{ riant mcmbra:ideò facilis tranfitus, tuin quia fàcilè conci
piunt:
-—_
1 IB, VI. C A P. X X II.
fmt:quae enim fàcilè procreantur , ex femine oblaefo -
ttmfiunt,ideóque naturam mutare Š facile uerò
g^gpiunt,quia multüm habent dilutihumidi:hoc autem , . . .
fti:patitut.Ocimumautcmfiores uario modo emittere, 9*Jminatw,
gnidos,rofcos, purpureos:& ipfàm plantam modò in "***• !
£pium,modòiifijmbriumuefti. Quòd fi ita eft , o- \
£t:tuscffcaffines, acuclut perfectum atque imperfe
ámíhabere. -

Rutauerüadcöacris eft,ut meminerim in Scotia curaf- Ruta uimi,


£homincm, qui cùm hortum curaret, putarétque rutam
$trinibicopiofà erat,&manibus&fronte igne facrola- -

bruit:idiili contigiffe aiebat odore. Vt minime mirum I.


Êágere ferpente$,ficopiofà ferarur.Mirü quod in Tur
$ juflloobferuauimus: is aliquanto miàior et no- Phaßllus r|
ío,féd admirabili naturae arte humanam effigiem re- *** forma,
£t,fionte, oculis, naribus(fi tamen pediculi partem il- "ana- |
iimeiam relinquas) ore, quod É duobus teftibus
fumitumeft, acmento, nihil certe humanae faciei natura
'miliusfedt.
ftttumferus, ut deË; in quibufiam plantis, Quercu, c.
! -

sutiiitc&quercu:un cillis iuxtà pofitis, adeò radices ilice confem/


Nubiungimtur,ut circumcirca reliquis ex partibus tfun |
$itque orbatus ftipes uideatur, unique radici arbor
?hinniti: tam ingens defiderium mafculi atque fœmi
*,utinuicem iufigantur. Perfae tamen fruétus edunt& -

%^gntur. Itaque&inanimalibus quaedam prouenire


ttOjabfquemafculo, tametfi mafculus fit in ea fpccie,
multi É Etenim, ut de pifcibus dicam , ubi mas
ijiseftin eo genere, haud inconuenit,imò ferme ne- 'l,
gitium eft,à fque mafculo oua fœcunda elfe: at ubi
sistmas, aut rariffimùm, aut omnino effe non poteft, -

*ftundafinemafculo fint oua.ln plantis autem,ôuoniã }


fitibusmodis proueniunt, fexuum pcrfectio genératio
*mexpolit, non impedit. Hæc itaque rationemhabent:
*iiis,utfalfis,tametfi claris ab authoribus fcriptis, ablti
itmus.Qualeillud quod O&auianus Horatianus im quar
tode §; experimentis,quamuis medicus egregius,&
cis
ifthiatrüs, fcripíum reliquit: fcilicet, Fabæ florentis fum
mitates le&as,tritas,uafî; terreo mandatas, poft dies o
gintaincaput infantis cruentum conformari,antea ue
muliebrtcórpus. Qux enim uis formam; dare poteft,
3 culw*
τ66 IL IB. V I. C A P. IX X II I. ..

cùm defit generatio,atque ideo certafùbftantia?Etrurfüs, .


quomodo ex fœmineo corpore in infántis caput tranfire .
oteft? Haec igitur & talia quis facile intelligatucl omnino
num Aegy• falfà effe,uel íafu tantùm aliquando contigiffe, Quòduc- -
.£um c c c- rò Aegyptiü linum filis tot numero conftet, quotfintdies
j v. filo com &anni,ideft
t.
c c c lxv.tametfiVolaterranus etiam affirmet, I
efle poffit:dubium tamen apudme eft. Sicut &illud,i- .
-
*

*t/a qu« ur- pud Pcnacum lacum abietis genus effe, ex quoua(afiâ
remittnnt. üinum remittant.Et rurfus,6leam â capra decerptam,con- "
c« a capra tabefcere:hgc enim perfaepe fuccedere,non tamenfèmpct j
:;crpta mor* eit exiftimandum,atq;in aliis alia. ;-.
I}. Inter miracula plaiitarü capillus Veneris reponitur, qui `
- cùm æftate uireat,hyeme tamen non tabefcit. Sedutdiii- **
* * . " mus,maius miraculum e(t de Alexandrina herba,quzhye- s.
- me folùm germinat & laetior prouenit. Ergo adaplum °
* * * Veneris rcfertur,quòd aquainfiifâ non määeat, uhde* $.
diäthum:</xvw enim,madefacio.Conftattamé diuinfúm
- - -
- -
*-,

aquis deftillari,rcddereq; copiofàm aquam. An forfànm* S;


ratrahit,aut aqua uiribus imbuta cùm'deftillatur uirest*js;
„.,..., tinct,praefertim mixta ci,quam planta ipfà rcddit. {§.
* * • • • .• p L A N T A R V M C V R A. is
ca p w t XX I I I.

Vantum profit cura arboribus,praecipuè oftendit. Si


quercus Bafileae in diui Petri niemore: truncum $
terni uiri diduétis manibus uix ambiunt: altitudo.*
minor quàm hominis:exerit inuertice fex aut feptem fio
lones fepfim afcendétes,ut imaginem paterae referant:in- s.
de crebrioribus ramis,tum & raiììufculísita denfàtur,uto- °;
lim referant Cæfarem Maximilianum coenaffein ea,difcu- *
buifleq;.Siquidem ambitus pedes centum continere haud *
dubium eft,cùm numerandô illam circuirem.Ergohacdi
Iigentia quamuis fterili folo,frigidoçj; coelo, É quer
cus cum I.ycia platano iure deçertabit.Et quamuis glori*- .
tur Licinius Mutianus,eius prouinciae legatus,cornific fz
pius fub platano cum dccem o&o fociis,inulto tamen plu
res quercus Germanica fùprà excipiet, quàm platanusills
adumbrauerit.Sed difcrimen erit,'quòd Mutiäni platanus
1. xxy : pedis altitudinem habuit: quercus haec (ut dixi)
humillima eft. Rcfcrtur ctiam,in Crcta,(quod mirum ;
c
…| 11 y I. CAP. xx 1 1 I. r67
¤;rimumfifiurtafòntem,perpetua fronde uiren Platamus f.,
.'

_a tr !magis mirum, folâ curaeam arborem » quae uix Per uireu*. $.


pm -
,

…*Ęobnegigentiamuideatur, 1m Anglia & Scotia effe I\ , '


:. £i:ifiimim. Numerauimus nos in uiridario mona. 'ì,
v , '

] {£m&atiAuguftini, quodinfübgrbiis Edimburgi eft, , I ,i '

igntiphtìnos,qüarum quæ$am pedes xxX. fùì Platanu;, ! } ;



fìiit,&tamen ea regio eftfigidißima:
diiigentia,partim id ergo
(ut reor) maris con- scotia & A, *
propinquiglia. ul

. -£*ötthycimcs earegio mitiores habeat. Dele&a


Έτο:oshaçarbore, qùòdfoliauitibus tam fimilia ha
kartimuidiffemfùréulos plantatos, exiftimarem Sco
istolereitaque, uelutíamatores, quod uerè pof
ntqueuntimáginibus imitantur.Habet autem non ,
qiii uitcaffinitatem in foliis, fed etiam in pedicu
Títsé,&quòd uino maximè gaudeat & adolefcat.
itaquè Scoti feciffe mihi uidentur, ut poftquam pau
storisfolum ferat, eam delegerint colendam, quae
imfitpulcherrimi. Eodem fìdio ferme Angli, fuis
tynfcrunt, utpoftquam fru&iferis ferme àrendú
£nfuàifcrarum?orniofiffima deligatur.Ncquc uerò
£gitatcmtantùmfru&ibus tota Änglia aduerfatur,
obuentos ualidißimos,à quibu$primùm flores,
siquifuáus fuccefferint, excutiuntur. Meminimc ta
a$cotia, dum prope Angliam eftem,ediffe circa me
$yembrispruna ferme matura, quæ in humilibus
tibi; creueraiit;didiciô, potius uentorum ui , quàm
finiuria,deeffeftuâüs.itaque huic incommodo fuc Fru&ium que«l*'
„*
modo mutriâ– .
¤us,fimurum altiorem erexerimus, maximè ca par
- - - - - - r i
£$* itmtifruire magis folét, fi arbores humiles tum ge : #! 1 ;
£matenutrieriíus,fihyemis temporibus fimo pa- regionib. ,
*t*muniuerimus:deindéfiea quibus gaudent fifigu
;£;iofius adhibuerimus quae adhiberi pofsint, eorum
ftorum facultas deeft:deniq; fi in eodem ufu, patien
$titlegerimus: uelut pro olea, quæ collibus ficcis &
sigudet,timaris propinquitate,nux.Sed(ut uideo) Anglia olei, e* ,
nucibus , &• i ' ' i .
í*itimolcis,fed etiaminuçibus & quibufcüq; olcum
Ęs;tota Anglia,magno inc9mmodo,caret. Nam oleo caret. i,
i„**. $$is copia plurima adfit, tum butyri: butyrum tamé
,
;?*! Ę
'j,
tui,£!
iunâumi,elephantiafim generat: quo morbo Gal
$ingia,fed magis omnibushis Hibernia laborat.Ita
* A* lolümegregijRegis eft,armis fines tutari, aliena
,r ; 1 4 11\u2
LI B. V, I. C A P. X X 1 I M. j* n
* . \!
:re,ftreperc bello:fed fapiétiísimi atq; optimi ( ut- .,
s) meliórem prouinciam redderc.hominum multitu ,
augcndo inprimis,artem militarcm cdoccndo,cu
ndóq; legcs,concordiáintet illos tuendo: ai;cstu- J
sis oppoFtunis crigendo, urbcs & uillas amplifican- j*
lcndö quod incuüm cft, atq; cx pratis caîposfi- …
o ea quæ fúnt ncceffaria,& taimen in prouinâadefi- '**
inftatirando,dcmolitareparando,difciplinarum flu- $::;.
troducendo demumq; altiflimi leges inuiolabilcskc **
5:hæc fi quis opere É; exciiiploç, iuuent, plus `°:
:iet, quim fitotos dics bcliis confümpferit: quanqui js,
is is erit fcliciflimus,qui haec obferüarit,pulfiscit9 **
illitoribus,luxuj omni, qui pernicicm máximamaf. Ss
is temporibus,fublato. Ergo ut ad rem reuertar; olri *s.
iratio in Anglia , & maxime ncceffaria & facillimacit; Ss
ut dixi aliis') omnc femen oleum contineat.Edoccnt `ºss.
ouinciæ finitimae:nam praeter cætera incommoda, lu- *s.
ex fepo uifum debilitat.Tcntandum igitur cftinolcis $.
üm,inde in nucibus,aliisά, quæ oleum continentco- $it,
im: nam fieri uix poteft, ne etiam aliquo loco cultae Ss;
proueniant,atquc ctiam nuces. Paruâ haec uidebum. S;
üibufdam qui magnum fgirant, ô Rex:fedfcias opor- s;
hortalia oninia cxigua cfTe,minimisq; conftare.Etqui s.
ma negligunt, magnum quidé impeíiumfortunabu- *s.
poffuît,icd non uirtute diuturnum. `¤
ipa maxima cuadunt , fi profunditate digiti germen s.
tur,inde fulcis rariores obruantur,atquc terrà inie&a Ss
ibis. Hoc quidem fimplex & uile: imò non:namcau- $•
audis,nobile fit quodcunquc Prçreptum ad alia tranf- **
poteft. Igitur eruto gcrmine funditus, cum radiini
fuimus trăhat, necefíe eft amplius tanto augeti, quan
eft quod in folia & truncum abfumeretur: calcaturtct
am áliter fàuciata radix facile ex humido & aëre cot
:retur.Hoc autem aliâs docuimus.Cóflatigitur, inhis
iram,faporem,odorcmq; uariari, qnandoquidé & gct
is & foliorum participes fint. -

eferunt bidente cuprco extinéto in fànguine hircigra


crutum, non amplius repullulare. Suimmacnim cu
t adhibenda, ut terra pingucfcat: hoc fieriflercoribus
d dubium eft,fed afiniriunì praeferunt: ne exhauriatur,
uitietur,quod à iuglädis umbra ac uicinitatc fieriί
tcndunt:
L IB, VI. . C A P. X X I I I. r6s
trimt: cuius caufàm aliâs retulimus: neimpcdiatur ab
trius uelut fiiicc, graminéque: porrò dchis iam di .
timcft. -

íímurumcommune eftquoddam, quod tamen iuxta


útimcarum dcbct uariari:fcilicet ut folo,coelo, regio- Plantù féren
$oco,tcmpore conuenientiferantur:folo ueluti aiido, d* 4** nj.
iw humido,pingui, cretaceo, fabulofo: coclo hudo, fe- ***
itnojuuiofo,calido,uentofo:regione orientali, occidcm
tijboftali,auftrali loco in Germânia,Syria,Pannonia, in
mtihus,inaruis,paludibus,in umbra: tempore brumali, !
£tritate,fùb ortufyderum,ucl occafu.Praetereae cura,ut
íit,ímite,occat: flctcorare,irrigarc,necnon obtege
iti:itepurgare:atq; haec omnia feu ferãtur,feu inferän
Rinoculcntür,emplâftrentur,repaftinentur,tráfΒlanten
a:purganturàfoiiisinutilibus uites, ut uuae melius ma
$tant:ánoxiis animalibus,formicis,erucis, atque fimili
kifiuäibus etiam inutilibus, ne alij contagio pereant,
itnutrimentiinopia tabefcant,auferuntur&utilcs quan
%uticiiquifirlicius proueniãt:
%urationefaétum cft,üt cucurbi
*£tnusilludmaximum prouene
iisunt enim cucurbitarum gene Cueurbit«,
Ę,oblongum,marinum, fylue genera.
tejluclri$totünda eft&niini ;
Mu&smarilfima,quam uocant co *
*uiiimalia qü£fomphos,ima
$&interlapides nafcés.Oblon } *;
$ubitum perfçpe excedit:hoc !i
“imitincibis, candidumintus ex
Ę ,fednon adeò: medulla \
.

$i idmodü,&infipida, recensó; 1

wäa editur, Marina uerò cit l


Ę maximâ excrefcit molem,
$imaqua uides:ncque enim bre
$eiprimere quàm piâura, aut
I.
tuicniiuspotui. Vidi apud Hie -
-
-
* Vnymum Amatum tabcllionem €ucurbit.
*®gnitorem caufarum duas,qua
tum altera o&oginta, altera centum uiginti duas libras magnitudo
credibulus. .
ftnderet: res prorfus mira: unum femefi unam tantùm -

£jitcucurbitám, nccfcmcn maius quàm aliarum, nec


I s radix
;.
V. r7 o L I B. V I. C A P. X X III. .'} '
radix ampla,fed exigua:fiuâus igiturrgritate crefcere; n6-.
! sft admiratione digìum,fedcofifùetudine praecidendifi; 1'r.
.
clum, ut planta unicum fru&um parere affueuerit, certéi!. <*;
admiratióne dignum ualde eft. Erant autem cortice at*-;
quc medulla fimiles prorfùs aliis füi generis , uelut & for*.
ma. Nam marinæ éortice fùnt craffo, adeò ut uinumfu*
ftici in eo condere foleant, uiridi ex albo maculofo, utit I
$uorundam ferpentum dorfâ, medulla grauior duri
longè quàm longarum, colorisά; non álbi, fedferrugi
nei uirefcentis: pü!lum dicere pofles, uelut pellis Ę. -

ni lucidus effet áliquantulum: ob id igitur iion editür


cens: eft enim adeò humida, ut noh poffitbene coqui,
i.'
fed ficcatur intcgra in fumo : nec elixatúrut oblonga, fed
*
*i

3)
* i
; fiigitur cum oleó & fàle : quibus figarum, piper, alim, -

l.

*,
-

} Petroßlinümque addideris, fiet ciÜus etiafiincnfis jkij


didioribus aptus. 4°
… , i,
,
.
; Plantæ autem omnes, feptem modis propagantur:]…
fanfa feptem -
-

i £ du propaa quaedam enim fponte nafcuntur , ut cupreffùs iii Ci-j


,' '£ut wr • ta, & apud nos tribulus in agris: uerifimile uerò mºs
ximam partem fic poffe ÉÉ; tum quia ubique notus.
Plantas nafci nulla cura üidemus, & maxime übi imber'*
deciderit, aut fluuij inundarunt ; tum quia inter genera, $.
pifcium, qui perfeétiores funt plantis, multa fic ìfcun-'
tnr , ut aphyæ, cyprini, tincæ : femine omnes uidentur <*>, !

poffe gigni, iicet fiulta genera commodius: ficquercus, *


Caftan&a , braffica, triticum. Id fi inter lignum & co- '°
ticem intrudatur, inoculatio dicitur. Plaiitantur etiam s
multae radicibus, uelut iris: aut circulis, ut uitis, &fì
Ix. Qgód fi fùrculus inter sortissm & lignum inttudi- $
tur, infitio dicitur. Quòd fi auulfo cortiçe ulque ad li- s
gnum, alterius plantae cortex cum ramis appoiiatur, fie ,
üt uulnus acceptum ad ungucm confolidetälligeturq;,uo
catur emplaftratio. . . \ - · · ·
Repaflinatio dicitur, cùm furculi ramiue, maximè …
uitis aut alterius arboris antiquæ defodiuntur, aut etiam '
truncus inde poftbiennium emiffis radicibus, ab antiquo *
{lipitc praeciditur. Memento etiam quòd quaedam plant*
ex fuis'truncis diffeétis oriuntur, quoniam uicem fùrcu
1. referunt.Eft tamen fciendum, inoculationem etiam fie
rigcmma intrufâ fub corticciam prius auulfo : infitionem
qüoq; ficridiuifo trunco,non folùm cortice diuulfo.
-
Ga
uendum
l 1 B. ' W I. C A P. XX I I I. 171 * \ ,* t
imtamen eft,ne germinantibusplantis aut florenti- Qu* plant44
i:iit, tùmtunciintimbecilliorës:adeò utreferant, occidant.
fimum dentibus dcmorfumab co qui prius létes diu
fit,fifiotcat,totam arborem intérifiere. Etenim
iiattritio,quàmfihis temporibus planta uioletur,
vTttmcdulláue uehementitis laedatúr. Clara autcm
ttftigitus dauus radicis trunco princiyalioriin
“ $untguifibarum putaminaiuxta radicèm fyarfa,
£boribuspletifqué patereexifliment. Id fi üerum
aliterfieri Š , quàm acri fucco tanquã
0.

biiiucrfim plantae mutâtfàpores,odores,colores,ma


tm,formam tempus edendifiuétus, uim natu-;
autinfitione feu mixtione cum aliis, uelloco, uel
suflfißminaautfurculiterrae, quæ maduerit certo
*uniuflantatamanferint,doneę gemmas emittant
**Altapofterofàrum aut uiolarüm,fed tamentc
… §. ;odoiemirefertefiuâus quiproducuntur, perfua
&amque uerò plantae in arborem mutantur, ut ro- her', « quomo-l: , '
'*) caules,iüuantur maritatione, putatione dili- ; £í.
;&ut*(lateâ frigoribus ac uentis,tùm cœliiniuriis É.
». * , .

'yemc ueròjaleatieftiantur: nec folum folia& r , ,


',','
imputari deberit, fed etiam ipfi rami : communis • , '' ,
***, eaquae diâa eft: debét etiam uelut anima- ', .

juuenculafunt, copiaalimenti fuggeri, uelut ex


„r:** $&tamentis , aquáqüe perfuudi. Eàdem cnim ra-
| !
re{j%incrementi,
' '..-!
& pèrpetuae frondis, & magni-
- - . - -

-
,.

-a?, ins i&uum , & tranfitus in arborem: fed hoc, ut fo-* ;', !
eu;**] È uitae longioris conuenit, ita omnia ample&i- 2. , , !
-*£?iiaarboiefcit planta, &£ondem retinet,& au- 1

'::';. ,&mdus maiore$edit. inde uerò per fuccefsiones ... ut

fij*£saugentur & confirmantur , iuuat & ab initio


£,**j*ti*, & cœli conftitutio. Contrariis autcm cau
r.:* i$tat arbores in arbufta, ut dc fylueftribus ui
„*:, $imiliari - - _*
Jin* „j"*tonemutantur& à fimilibus colores,& magni- caules punice*
jar*! `Argentorati, caules fub bruma maximi erät:in Bel g- maxim* \
- - - ,'
„et**** $ Špunic; uiolae,iucundo afpe&u,adeò ut mi ;
„i;*, J'£*tittantampuichritudinem intam uili obtouio, *.
qu® ° <lbos fctant'elle mcliores: rubent alia uinifccs.
;::^ alia
; 17r L 1 B. v I. c A P. xxIII. . .; '
alia aeflu maximo,ut debctis diétum cft. Caloie uerödüs.
M. omnia augeátur,curaau&os fuilfencccficcit: nihilauta .
; , rcfert,feu calorintus fit,aut in ambicntc.
i. arbore "* 4 *. Cancros & forte etiam gammaros, fàlicibusfuf?
?*"*"** ladì tum etiam aliis arboribus,iìmenta ab illaruminiuriair
aur. re,pro conftantitraditum eft;iduerò contingit partim# _.
? mae abfurditate,partim odoris fœditatc:nam iumcntio4 .
i
.
rem omnem animalis mortui,plerunquc ctiam uiucntii,!.…
- - - - - -

Ficu ut crler eiufdem fpeciei,refugiunt. si


"* . Ficus ut celerrimè maturefcant, ubi ad iuftam -;;;
yfne mature. „„i;„. f. -. leó liniantur >;
•i/?amt. uergm creuerint,acuperforato,oleoquelinantur,**J,
# liuae foliis circuntegantur,acligentur: calor enim nomim …
■ peditus ab aqueo humido,ipfòs fiuäus concoquit.Eiiit, '
- tem Âponenfis Conciliatoris experimentum. Atqurdj
proprietate augentur, uclutapij radixâpanico, mirumijs
modum. -
$tis,
*-.

Sic & quaedam aliis commodè inferuntur,qu£damfiiij ç


ferantur, pereunt: atque ita contrariaratione, aliae plant; s It,

- admittunt,aliae non admittunt quafdam.Omnis autcmia $*
fita arbor,fi fruétumferat, fpeciem propriam retinet, pi*s
rem aut odorem, fubftantiam & magnitudinem, májs
quafi inter infitam & eam cui inferitur.Cùmque naturaplis
rimùm differunt,difficulter uiuunt,& adultæ, fàcie pcrà ss
aut fterilefcunt. Concipiunt facilius moles, £dutiliori $
uiuacibus arboribus. Secure igitur infèruntur, tanquat *
cognatis naturæ qualitatibus , ut oliua oliuaftro: utit S'
autem, fed non tutò, uiti, ut aliâs diximus.Inferuntura ºs
tem aut ob fœcunditatem uel magnitudinem ucl fùauia is
tem fruétus, ut agreftia cultis: aut ob mixtionemmatura se
ut pirum fòrbo: & citrea uarijgeneris inuicem,túncqueat sit
finia affinibus:uel ad decoremi,ut poma moro:uelo6 com.
i£ iunctiofiem diucrfarum qualitatum, ut pericumamygd. S;
1o mel nuci, uitis myrtho : quandoque ob uarietatem,u *
eadem arborfiru&tuum genera plurâ fimulferat: nonnum
quam cùm arboruitium aliquod contraxit. Siliqua itaqn
&ommodè amvgdalo uel pruno,Prunus uerò caitanco,fc s.
- ! amygdalæ lqnge praeftantius, ob fru&us excellentiam.Ci s.
' , triuiii, quod & malum medicum, piro & rnoro. Meipiius,
;i-
] - málo & piro. Ficus, caprifico (id genus eft fylueflrisficus,
inferituf: commodè etiam platano & moro.Sorbus,fint
- albae & cidonjplantg:ita ut quae alicnae aluoinferiminim*
patitur,
LIB. VI. CAP. X X I I I. 17j
**istimenarborisinfitionem admittat.Morus
**tici,figo, fiaxino, ulmo, caftaneæ,ac fere
*{itineaaiiicm fìiici.Nuxatbüto& pruno.Cera
:*}iano,Pruno,fedconuenieníiáíôçùm
■**"%'otisgratiam contrahat, & minus uermibus
| £j;tio J$9u£rubeusfruétus interlauriredolen
scuiidißima foliafpeâetur. Perficus nuci , plataao, ••
***#;ntifiimè amygdalo, ut alii$ã. Amygda
£*$ito,faftane£,ac filiquae.pitatia amygda- -

$intho. Granatum cidonió, & corno,ut qüíáam l.

j*utjmfiuctum gigni. Pomum piro, pruno e- -

sisti,fitbo, Plataiiö,perfico, caitaneæ, mefji- i' , '


$, $$ue fylueftri. Pirus pitaftro , amygdalo,
Eo,t %9;uo,mefpilo,granato,caftanee íinolc,
|; • .

: iioiifiiciPræcoca, prufio. Mixa, fpinae uel forbis. 1 -

$undi; feminibus quae feruntur, dúo funt auxilia. seminibus ßel''


-Ti, ut infiá Prius fucco cucumeris anguini terrae reudu.

"**nm amatore feruantur , fed & medicata ' -

M- * A *"')utacerrimaeprope ferantur, qualia fcilla, ·


- Š dracunculus, iupinüsque: omtiiahæc prae- ,, ! ,

Š*'*"*ntfemina, terùmetiám á máéíóíüìo


a:
§;lu ""* ab amatore, cæteræ ab acredine e-
$$$ facunculo latent angues libenter, fcilla&
! -
-

"Immotent
j?°°fal$rior&itilis.Omnia autem fe- s.,i,„ „„„
Ëgisque diebus funt ferenda.Siue do/ercnla. Ii
j°''elleborum autçucumim anguinum,uel fca- |
*?oiistis,pruni auę , magis etiam uitis cùm .*
fruélus &• o
Š
. Purgantes,ut etiam Ca- i.T pur
* taflb Èiuxta caules &betaî. Arbores occides, ἐ. i ,
.lIi* "* §niculae ad medullam perforaueris, W
jE; *um fulphure inieceris : nam aeftu fauciæ, Plantas ut o I ,
$,&irfi Ę uamobrem & cortice circunfe- cu das. … *

jjumiliterfùb £odemtemporeintereunt. Certum


' §ï cortice uél medulla contineri,utin i

t, É Ę sit hæc autem utraque,&in trun


s-jú'tadice. Si ergo inutiles herbas exe
R. '£9tibus,fulphur&quę ac cinere infperferis,
n;3
¥ $i§ }iiimus Profefuandis plantis auxilia haud du- plant.« ut fer-'
84M.Ę* madefcam
Iv:
"**ntia:proditur & aiiud,utfémina erucarum "*''''
pue;n ft**** auvi
a
Aę tuel quod fucco fempcruiuae,id eft,Se- lia mag:ca.
aa 1 ***%uodmaius efi,fùíéêëìíîïùíïò cor
tlcc
L I B. * V I. C A P. XXI II 1. * ››
tice teftudinis,dum uiridia funt,recondantur. ç

v 1 N v M E r A c E r v M. *
«C AP. XX II 1 1. *.

VE , nobilifsimum eft, re , ufu, atque uarietate,


Nunc uerò præftantifsimum Monobâfîtes, quod.
ss.

uulgus Maluiaticum uocat, olim Falernum,ut&ui-]


tis Merfites pulcherrima.Scd Troezenium flerilesfaciébat, s.
ut Achaicum abortum: alterum enim aut amarum aut&iu- .
rcticum , altcrum humidius. Facile autem uino haecfic* *
re, quod in perpetuo fit ufu , & naturae ualentis. Cùmus…
rò pinguediiîe gropria exuitur, tranfitinacetum:gbida&j
tum pènitus nihil nutrit. Atquc eo acrius, quofùerit ut S;
num potentius. Ea caufà uinum igne in acétum tranfit, *
quòd ab eo pars pinguis abfumatur. Hic uerò ordo huiut.
libri eft, ad librum de Subtilitate: ut quæ ibi breuitertra-'
&tata funt, hic diffufè, & quafi (ut diéi folet) admanum
exponantur : quae ucrò ibi diffiifè, fine caufàrum expiica- °;
tiónc, hic ftri&jm, caufis adicétis, doccantur. Igitur cùm $
acetum pingui humido careat, extinguit maximie igncm, §*
Nam prêter id quod ueluti aqua ÉÉÉÉÉÉÉÉÉjug* ;c.
humidum ob frigiditatem, illud étiam acrcdine cörrim§.

pit. ignes.
dos Ob id cautum legibus cft pro accto, ad rcftinguen-'ç;
Viìum autem omne , in acetum tranfit,& utrumque fit §
ex omnibus quæ calida manere poflunt: ideóque cxlegg. s
minibus & cercalibus omnibus,tum radicibus ácribus,ifti s.
iuxta portum Spiritus fàn&ti, uinum ex radice conficiunt, °
quo uehementer inebriantur , & multa mala perpetrant. s.
Mel autem, uino gratiam addit. Fit igitur uinüm quadrif
riám,aut ex fucco uno: tantùm optimùm exuuis,ihdepu- *
nicis: meminimc guftafíe quod parum à primo differebat: “
inde ex berberis, è cotoneis pomis, ac piris, itemfiagis, `
quod uix feruari poteft. Dcftillatione, quod fecundo lo- *
co habetur, maximè aromatum & granorum, uelutihor- $
dei, tritici, cicerum. Putredine, unde zethi tot fpecics, '
uciut cx oryza,maizo, centhi, aliisque innumeris.Mixtio* '
ne,quod ex mclle aromatibüsque conftat:undemulfùmin |
uiniim,temporis tra&tutranfiré diximus:uim inhishabent .r
zinziber,Pipcr,cinamomum,Pyrcthrum,gariophyli.Qu* *
autcm
' LIB. VI. C A P. xx I I II. 17;
[**fiiia,diâafiintaliis. Profùnt &radicesher
-;,
i. i---
E. °*&acies, fedhxninus,quoniam non con
ijiuminueni, odorem uini mucidum emendari, fi
*um Pars aquæ ardentis addatur,& fpongia fu
*utuafis fijremo ori, &in fingulos dics expri- .

%mimplam&nouam efíé oportet,& o$ ua ..


'*°nfuderéinfexdiebus enim:&ferun: Giorem
%"auferre. Quodnonex toto, nec femper fie
*"m elt: fiquidem ob calorem ardentis aqug
uaporexhalat »Qui colligitur in fpongia: nam réfé
-
“ynonincalefcit, nec ób id Äècatur uapor: alio i;u " 1. -

„-;$timento quim $ongianoncolligitur. Derafis au


'In $itquemüíô Plenis,dumferueni, aufertur odor,
$uccmtüs. - --
! I.
W ,

'* mcnimcuras;
}ttsfint,fiŠus9gnitio
-

bonüm, fi purum,neceffaria eft:cogni


fidiuturnuum. Cu- vini
tiones.confidera;
*itaquatuor, üíïí, corrumpatur, ut non a- ! -

5°£*icnum 9dorem recipiat', &ùíåùíçôá. pa ,


jÉ*?, atquehaec a ipíiíí pertinent inftitu-
*undum, üt faâauitiA hujufmodi corrigantur,uc
(
! l.

$tum fit, referunt mefpilotum cortici5us,ex tur


ista §. áfum ítatim suadere. Tertium, ut odoribus,fa
$a$ ****lenis etiam uitibúííííííí. Quartum, \

J*guino fiant,&quae fequantur commoda, intelli- • ,

'., &! § $°;ueigitür ualiâafunt, mutantur âutina- , \

£iJ*in ardentém aquam ferme,aut in fapam,aut me


ĘŠ odoratü potum, ne&ar, aut fimile aliquid. - - _ *

Ἀ ÉÉ potentia & Ę; multum poííe,


$ubcnt E$t. $Ę
**4* a.íi, Štui; , quod uinum mu-
uero £';;

Τ£$°fiiiteiî, ut manifeftae qualitatis caufa.


-

i ..

:
l.
-

*j*j*$$unt de Pyrethro: id cäufam habet ma- | -

ins, tita '9nitabctæ ra ix,quam haud expertus{ùm.Vi 1 1

oj? $i dubium eft biäìïò ficcata, naturæ confenfu,


- - -

j*it, fuerint,mullum mutáreiA acetum : gra-


um, * ! .

„:1J%utiadices uetußas, tum rubi, necnô glandium e.

:3*1&.}, "?licitatione:& ιὸd comprimédo exprimant,


Jm**?'*j; 1A ; P. - \ -

ini:*J?°*®habeant affinem fecîaceti. Refeùmt hor- -

nai* tj'"'• ficus antiquos, & citrioruminteriora,in u- ;


ij** *****°Putrefa&ä,accium côficere.Similiterîigy
ptum
L. I B. V I. C A P. X X I I I I.
m in aquamarina coquas , inde fontanam fuperad{a*
no addita porri feminâ,breuifacere ut trâfèatinacetum,
ifàm euidéntemhabet. Hæc autem atque alia,proregio J
m rerúmque ipfàrum diuerfitate.Quomodo aütem üina
ibus imbuiantür,generalirationeiäm tradidiííe memini.J
Sed de uinis pirorum ac pomorum, quæ in Neulltiafi
t, quòd folum ob frigiditatem uites hon ferat, ficcatis
n páululum fruétibus extrahitur: aqueum enim humi- .
mi exhalat, indc dum feruet,excoquitur, atqueitaferua
r. Vide modò ut natura fágáciter prouidit: cœli fiigus
as non admittit, idem feruâtuinum hoc, quodin noftris.'
gionibus non feruatur. Eftautem aftringéns,quia&fiu-J
ibus haud exquifitè maturis extrahitur j &fúéamarum: ``
le enim eft quod uehementer aftringit: ibi uerò etiamu*.
a annum ferüatur:dulcius & fuauius éi zetho,inferiusui
» uuarum.Fit uinum ex omnibus fru&ibus,quae nontam
cile putrefcunt, & plurimum fucci habent, üelut pomis} s
ris, &otoneis, punicis, moris, berberis, e cerafis íonfit,
uia ftatim putrefcunt:non ex amygdalis, nucibus, auel
nis, pineis,ac talibus, oleum enim continent:facilius et
o è granis maximè, oriza: nam media illorum fùbftan
a, eft interhorarios fruétus, & oleagina. Fit è dιάjiis S
: cocco : plus enim horariorum naturae da&yliaccedunt,
»ccus intima medulla ad oleagina, fed non ex caparte *;
: uinum. Ex quibus autem uifium exprefsione habttut,*
t iifJem fit & l6ra, admixta aqua.Reférunt enim, aquum s
uae computruerit, & defecatä inde fit, non ampliuspu-'
efçrere: unde fumpta ratio zethi conficiendi, açfèruan- s
i: nam ob putredinem iam faétam, in granisfemper, in $
nua perfaepe feruatur. Quomodo autem id contingat, S
im oftendamus. In omni eo quod putrefcit, pars un**
't,quam putridam uocamus: alia pars remanet, quz ex;'
crs fit pütrcdinis: in mixtis quidém terra, in äqüauerô
:nuior pars,quam aëream uocamus. Separataitaque paf'
: quae putruit, quod reliquum eft non amplius putrefit $
r pars quae putruit,cum igne confumatur,&denfiorfitre-'
qua: fieri non poteft, ut tota confumatur. Ob id amara'
iht,quae fic fiunt, uelut zethum,&hala etiam. Eftautem*
ala juae fit in Anglia ac Scotia longè fùauior zetho,adeò,
t meminerim bibiffe in ingreffuscótiæ, quae mufío íilii'
ibo comparari poflct:nccinaliquo differict,nifi *;i*; 7,
|| | L 1 B, V I. CA p. xx 1 I I f. 177
}
;? Ę acodorem infuauem retineret. Hordeum
$i horis, aquæiaminfufum,ficcatur in cumulis •"
;:
, •* Šicalefiäumgerminat,fpargitur:ubi definit,rur
: “igitur: ita altématim cùànè per dies xv. doncc
… “geminauerit:inde perfes horâs ficcatur fuge; pru
I. a $olitur:fiyerfunditufaqua
[ea *j Poftum cratibus inceis: pòft ubi gerfc£t={$sit
múlta, fi debilem
aer* Ę utiis Potum: pauca,fi ualidum. Poft horas x 1 1;
.;:' Ę; cxcoquitur multum, fiualidum: paruit ';
'''. | $im:inieubiiiuafe efferbuerit, trisiunditùr in aliud
j i. Etutferuetur, additur fpuma alterius halae iam uete
*' A HĘonimyrae:fàpore ét autero, acido du'gij, mix
5, 24 ###g;fat ,ficc ingratus potus his qui ei aifueüeriut.
'.: Qguéíóamatiores, minu§ fünt fàlubres: nam ucl pi;;s
P* 2 +$tote;ue putredine,aut uetuftate hordei, ta!es cui
ir% $ $untquiexeademfàrina halam fecundam effigant
**; fidiorem, fiigidiorem, grauiorem , putredini m tgs
**, Motum: nam ex priore eft,quæ in multos annos ferúa
: : fi Coionis moâus horæ tres aut quatuor, digno$i
$i Titum tcnax effe defierit: contrarium enim ei accidit,
:< Alm:ii&fàcharo,quae co&tionc lentiora fiunt. Si plu
? ; muft,fex horis adcoquendum quandoque indiget:fi
% fuaulic, coàio horâ unaabfoluitur. Incidit quia áci
*..** itngit,quia auftera: nutrit,çùm e dulcium gencrc fit,
a*, modictimén: differt à zetho,deficientibus iupulis. Fer
'**', kithusduobus fponte,ad fummum tribus. Pòft,mifti
' mgncmnonretifiet: mirabile tamen ; colore , fubftan
A.
', fjiiibus,odore,acfapore,uini albi fubftantiam referrc.
Quzmanét diutius incörrupta, co$tionis modo, præpa
2. itone, feleëtis quæ ingre iuntur ad litis aromatíbus, &
rj?
j*
ag*. Ętanni:plurimum autem poteft natura aquarum.
diuturnior.& ;;; ytif ,
|
?% Qjiitillatur;&quc
+
-diftitiatcinimiícetur,git
iitio,Pi&os e'cytifi flore potus genus fuauiflìmum
- w - • .-.- *\
e

„*' ittimumconfiçere folitos,quod cuiy ggnte ζ fori *.


w
8% £ £icta compofitioapud ii9s crat, f3Efàn ob uecti
j? £;incrcdibilc enim ad juam fummam deueniat ue$ti
v. :£ Ę potus,in his regionibus quae uino carent.
k£ - - - -

U*...,
2 indices, fi aqüa defecata non putrcfgt;cy Putrefcit ze
-

f. » fium: Hócidéo contingit,quia non çft defecata,& etiam


£% $uaqucumfegetis huìidum,dcnuò immifcetur. Sed ad
j uuicuertat,cümbcrberis ferius corrumpantur,corrum
- m petur
tur & uinum: attamen oleum folent imponere:fi co
.antur, diutius durant: fed quantitas minuitur , feruan- ss
ró, frigidioribus locis ac ficcis: nullum cnim humidum
opè exquifite frigidum cft. Vinum quoquc è fiagis, s.
m rocellis myrtisός ac prunis fylueftribus, hon è péifi-s ,
; aut chryfomelis, ob câufám diétam, fieri confuetiit,fèd si
iagis parum feruatur: nullum magis, quàm è iunipcris
ictibus,fed exigua quantitas haberi poteftetiam& mul- ss
iuniperis,& eit medicatum. $
Aqua ardens ucrò cùm uim fingulorum attrahat cclc- s
cr, refert etiam : ob id immifcétur uino quartadccima s.
.rte , additque odorem, non faporem,quiá ab ipfâ aquas
»tunditur: detrahitur fapor potentiore eadem rationc;
eo acidum uinum, mellè cruido in uafe cereo impofitos,
[pcnsóque emendant. Nc autem corrumpatur,cutisui-s.
$ fympathia, & quia exiccat, necnon alumen, dumno- s
tm eft, & anteqüam ferueat, immixta efficiunt. Acoriss.
iam radiccs profunt eodem modo. Si uerò uinumiam ss.
hementer acefcat, triticum tam diu in aqua coquatur, s.
nec crifpctur, inde poftquàm frigefa&tum fuerit,immit- s
tur in uifium, conciudatürqsuas. Facius Cardatuspa- sJ
r meus expcrtum fe affirmât, fed ait uinumualdccncr- s,
iri, modus cft cx centefima parte. Exiftimo etiamuerum s …
[e quod Cato fcripfit, de uifiorum odore emendandoin s
inc modum, tegulæ craffæ & puræ partem calefácito s.
ne, picatoq;, inde rettialligatam in uis immittito, con- ss.
vfoçj; uafe,po{tbiduum exjcrieris an fit emédatum;ali
r repctcs donec oportuerit.Et odore enim & duplicita
re fiil mirum cft, præfertim rcpetendo fæpius, cimcndi- <
Ex his etiam quæ uinum iucundum efficiunt,funt myr- <
s,rofaq;: myfti quidcm baccæ ficcæ & contufæ per dies …
:ccm inimifccntur, falubreά, non folùm odoratümrcd- s.
int. Fit & rofàceum abfque rofis, cum folijs málimcdidi .
ridibus, in portula partica immiflis, antequam multum s
rucat : & cuim exin:tut ; c;t quadraginta dics, coußus ,
vim relinquendum, meládd:túr,par ét igitur,non odore ,
ntùm,fed fapore ctiam probari. •

Vinum fiu6les experiri,an duraturum fit,Catonisprx


ptum ferua:inquit enim,fcxtarium uini,quod propemo
íim cft unciæ uiginti (nam uariú eft pondüs, cúm áé can
:m méfurá rcfcitur,uini, olci,atq; nìcilis. Scxtarius cj;
- - - Q.Cl,
LIB. VI. C A p. X X I III.
l. το -.&
$$odedmcontineruncias,uiniuiginti,mellis aut° 95*; sl
i:- *;ißptem, utfitproportio uini ad ö;eum fefqainona, mellus im po, i
*°j
ax:
$it: adoleum; [eiquialtcra, mellis autcm $uisum dere con*-!
*\m%quitcttia: qü:ratio in omnibus menfu:is, gt ratio.
- ,
$uum cft,iniuriaäiset,GaIcno :ctc) polentae di- -

Γmacstabuli immifceto.
' *i*lign:;£uunciæ duæEßcum
autem uiniferme.Quòd
dimidia ácctabulum, Acetabulum.,I |,
- -
- . - - - -
$initùtundem cótineret,fi impleatur fatini, i.\.nus :

εὐtponderis, acetabulij menfura uocabitur: igitur, »


$“timet dimidiumacctaöuli, in uinum fupradictum, -

$itumiícbis, Eft au;em polenta cùm o$deum tor- Polenta gram.


¥&molitur,inde pro fingulis libris uiginti, ternæ fé- dii quid gri.]
a *ii|ii&libiauna&dimiîia feminis cóíiandri, & fàlis ,
* kitttts,&miljlibrasternas addit. Hæc meo iudicio fi
* £iis polcnta uocatur, ad differentiam eius quæ fim- i'
} $Profcfüis parabatur. Seu quod ueterinarium ace- i.
1 £iim intclleicrit, quod cft uficiarum fex, grandcm ,• ,
J/ Gyiiccit,fcdgrandis oportuijfet adjcere, fèu ad ca- *.
% iim diliona oiatione réfèratur. Satis, ut exiftimo ››
$it ipfì conllat. Igitur,inquit, fupcrponit9 carboni- · ·
s.
$,ficito; utbis aütterinferueat, colato , abjcito po- -

ktim, uinumipfüm deguftato , fi fubacidum fuerit, non .

άit. Prxceptum hoç, fiuinis Romanis Hifpanisque 1.


iùmmodetuf, uerum erit, ubi regio calida, & uina po- !
ittvitMediolani&inGermania,imagis adhuc fcruabú- .
£,itttfibacidafiant,quia quamuis leuia fint &imbecii- i

igitimcnobregionis É feruantur. A}ud nos t


χ ςρquodacefcitjuehemefiter fic coctum non feruabitur, M.
kiiikfubitur. Vinum afperum,ut mitc,lcge,fuaue,be- Vini, I.

' ἐσloratum,adoratumq;fiat,Cato dQcuit,his pene uer- ?;;^ .


i;iinigathos quatuor,farinæ cruilibras quatuor com- $$at, ,
sigtofipa,pofteafacito laterculos,finito ut combibant
j^ £iicnóåém, poftea commifceto cum uin9 in dolio,& i

2%A. i.
öinito, dicbüsque fexaginta permittito. Vidcturuini
parua, ut cogijoflit eruifarina in laterculos:
.

dúntumifapae addenäufi intelligit,ut cogi poffint.Haec


titionon talitum de his, fed ut uina o'Ptima fieri poilint,
« immcdicata quauis ratione, imbuta$ odoribus Quibuf
J}lanecdoçet. Igitur ea rationc , pipcr & pillacia, ui
fuiidarum efficere;& ex acerbo fuaue cfficere poffe,exi
%; tnunt:modus eft, utinlibras dcccni uinim, Piperis
a- , - - 2
gtà-`
` na
* L I B. V I. C A P. X XI I I I.
dccem, piftaciorum contritorum uiginti immifceas,
id fempef memoria tenendo , in modica parte uinihrc I
mperanda, ut bene mifceri poffint, nec fübfidant:ind: `
ti exiguam illam partem commifcendam:quod genera- •
præcéptum eft, in his quæ mifceri debent. Quęcunque *
itur fic permutantur, multis modis fiunt medicata,fed'
tionem fingulorum exponere fupcruacuum elt:uclut …
nouo antiquum, odoratum, dulce,clarum, album,atq; f *.
* -.
iiufmodi fiât. Sufficiat duo tantùm exempla adicdffe, `
1æ & utiliora & præftantiora fint: quale elt, ut Gt*-°
im uinum facias: fiam alibi, pleraque ex hocgenerefùnt .
:pofita. Igitur mufti quadrafitalia uiginti, hóc eft libras
ille fexcenitas, feu amiphoras totidem, ut fint menfür*
pftrae feptem cum dimidia adunguem, in ahenumferue- *
cito donec bullabit:indc amoueto, deinde indoliú qua- *
:agenarium infundito. In aliud rurfus uas aquæ Š s;
ll , immittito falis modium, id eft libras uigintifex cum
effe, donccin muriam aqua uertatur, cui $. fchocmi& $.
alami fextarij menfuram, id eft quantum menftraclet,js
uae uiniiibras uiginti caperet: hoc auté et exigui pond* s
s quantitas,ob leuitatem : contufà igitur hxc mifccto,& S;
oft triginta dies oblinito uas ufq; adüer: uereinampho- so
as diftiibuito,finitoq; effe in §j. : poftbienniumrccon
ito fub te&to,& utitor.Mutatio uerò coloris fit lomentis se
abarum ac piforum in album,uelfi fine cortice uinumde- $
tahatur, nec bulliat, aut cinere uitiü mutatur in colorem **;
milcm: modus eft,ut trigefima pars ponderis adijciatur, s,
» efîutum, quod fàpam uocant, fiuftó ad tertias dccodo $.
icri conftat.Veneti, cidonia iá co&ta immifcent antcquam §
nuftú coquatur,aljcruda in frufta diuifà,ue!fimellijrius, ss
lemum miuflo incóquátur. Sapa quæ fimplex,tenuiorcft, §
« facilè corrumpituf: palàm igitür cft, ómnia mixtione,
eparatione,ac coétiqfie fieri.
Forfan mirum uidebitur, fed non his quiin noflrisli- s
»ris diu uerfati fuerint, acetum fi uas uel minimum aqux S.
etigerit,fàporem acrem amittere atque corrumpi: magis §
mirüm cft, quod ad Galenum refertur,in libro déVtilitate ?
cfpirationis, ei attributo, uinam in quadam regionc in $
imo ficcatum, tranfirc in fal:quod experimentóindig*
et: craffum enim, in fumo diu ficcaruin tranfire in aiiim*
matcriam atq; duriorem, haud abfurdum eft:fcd &;
- n0§
— -

' l LIB. VI. C A P. X X I I I I. 18r


**$iigifìmultumfecis habent, fex autem falfà ma- -

*a*gumobrem nihilmirum,fiâîçüöiät:fèd uti- - , , ,


-**i*itimus: nsgt Galenùsprimòâ€Àntiáótis, fi ' ,,
45*";" ufi,ftabciilita recondatur(eft autem ftorbe, 1 • •

· 45 futicoâ, utile defcribi: neque eft illa Diofcori- 1 , '


£juitmentet calida,&acris,parum redolens, cuius | i
Šnobis£9gnita non eft, ííiperitim fubftituere li- ; • ,

*)$inieufìificcllauinatíóíôçìüí , quae inter ,


sglis collocata igne aut fimo perpetuò caleant,aci- ,' ,' '
$ucidiurëmeritò,exhìlat'enim pars aquofa: \ , '
; fiffi operofius , quàm utiiius : miiiui enim ue- ' ,
È**;atqüe apud nos maior eííáãùíïí, quod l.

£*$imôuodacefcit. Retulit eíuimur; quod ' '' ,


Ë fit,potentius cffe,quàm quod ex magnis: V, '
{j%n$titòinparuo enimi corpóre, c6cretâ ma-
£listiloris.
!' ; -
'
.

- íi §"*tuor
I.ut Sigetur in uniuerfum
incorruptum,ut contingunt
feruetur dùlce,utprinci-
quodv;„, quatuor,i • ,
principaliter
• '
t

t; - - - ia 1
* '
Šigitur,& utinacetum tranfeat.Origano contumgumt.
unum feruari, Prodidit Ariftoteles adeò conítan •,
l

§*tum aufìmíú Seruatur à corruptione t -

£;*i,& fiodorem G;
1® i5in $tiam contraxerit,
-

maxime
$;herba
-b - -
, i
, v

; ęulam uijam beatiloannis appellant) odorata, 1


.
.

iE °'ulde fimili: uel etiam corääbus mâlorum A1 * -


* ' ,
l :■
Jt0s,
jíí
autcm in acetum,præter modos alibi
{.
k,
-
1
I.
-

IĘ -

& "'"tna morain Sole, ueî etiá fub frno dum


g. *-t, & fu
ι

£ ta- o:modus enim putredinis quidam, eft -

,:% I.
:| $i;
Š uicxacuat:taliaautem exacuunt.
$"*utem perfeäionem redit (ut alias diximus)
|
,u-
„:*)
3] í %*ito cxpcrimento, fi fimul uafe conditabú
ęĘ nonferuátur.Oleum autem fuperimpofitum,
!\
…1*$;utsfolet.
| A* É uerouinorum antiquitus Pucinum, Cæcubum, vina 1 talic*
*1 tìs
j''"Ę inde Surrentihum&Marticum.celebran'
& Adrianum.SedDiofco- pr«flantiora
ia *ί dlcrno præbet. Inde Albanum, G£bum pore.
u.
1. sì $uQgmáximè Ę Adrianum
r£T$ u "“ino.Tunc uerò in muîtos annos gengraliter
n:', : M;
antique tem*

$“na fcruabantur: nunc uix uno uiël altero 1n


.
„:* \.w
Š **Tiburtinanon
$°nibus,quòd humilesfint.
mediocriiiiFuerunt
Pretio. & Sabina \
£τι 3 d E.
L I B. V I. C A P. * XX V.
D E A L I I S S V CC IS E T M E L I, E, _
C A P v t x x v. >
Ellis: non unum uidetur effe genus, quanquam
omne ab apibus conficiatur. Sané quód ex Cc
phalenia ififula aduehitur, meo iudicio,prxftan- .
tiflìmum omniú eft:hæc infula in Ionio mari,iuxta Adha- .
iam, quafi è rcgionc Rhodi pofita eft:hocdeguftauisyud j
Francifcum Bexanam pharmacopolam, quod facdivo •s…
mihi fuauius uifum eft,aiebátque folùm egea infüla a3; J
uehi: proximum cuiHifpanicuin eft, ut referunt:atque id j°
nqn immeritò: ros enim cóco&tior in calidioribus regio- j
nibus, & ubi purior aër eft,in omniregione,utetiamho- *
ftra, uirgineum,id eft ignis omnino éxpers, (ualtius eß: s
quanquàm Hifpanicuminon guftaucriri: hoctamé quód
cius cöpia fit, expertus fum, profluit fponte, ob id ául- …
cius. Ignis enim, ut Galenu$ dicebat, mel amarius rcd- *
dit.Sunt & mclla uefparum, & crabronum, quae adeòhoc ss
jpfo apum inferiora funt fuauitate & paucitate, ut intcr js
iìella referri non mercantur. Alia uerò ex apibus(utά- Ss. *

&tum füperius cft) ob regionum uarietatem infirmiora **;


multo, diluta, infipida, ficc amaroris expertia. lnuni- ° ,
uerfüm autem duo üidentur effemellis geriera,&tertium S;
quod fàporis fimilitudinc mclarundini§ uocatur. Omne '*.
çnim mel ex rorc fit,nam apes ex floribus fauos efficiunt, $.
ex arborum lachryma ceram, ex rore autem mel. Ros S.
igitur, aut cogitur ab animalibus, fitά; mcl: ucl cogitur $
fpontc,fitó; niel,quod manna ficca uocatur:uelnofi co- §•
gitur,ft4; mannáliquida, cuiufmodi apud Hormum ur- S*
bem Fciicis Arabiæ, uidit Gafpar Belgicus monachus: ;
ca eft ut ros congelatus, uifcida, & guftui maximè iu- Ss
cunda. Vcrùm quæ ficca cft, diu ferüatur : plerunquc S$
tamcn $? fenefcit, quædam uel primo anúq. '*

Parum ób id purgat, quæ recefis non eft & pinguis. E: `s


eo genere etiám éft quiæ cedria uocatur, cuiüs íemiait '*
Hippocrates libro dé Vulneribus, ut optimè Bellonius s
animaduertiffe uidetur: nam manna fermîc tota colligitur `s
jn confcris arboribus, uelut cedro & larice: colligitur §
& in filice, fcd pauca: multóque minus in alijs aríori- \
bus,ncque in tota arbore ulla,fedfolùm in cacüminibus, §
& (ut dixi) maximè coniferarum. Caufà cft, aër,quiun- .
dique circumambit propter foliorum cxilitatcm: AE ,
js ,
a; :££yfiusfyirgitur.
| 11. y I c A p. xxv. , i*i
1.145 Italis âtcimeldubium erit, quomodo melin Mel in fi
$ygthia quae ultra Mofcouiam, füö Borea fita eft, regionibujq^
ę cffepofi:,tum purum & candidiflimum: nam módo opti
íint $i modis id uerè dicipoteft. Aut quia non eße poßit.
Ët,£d(uciu:iiciiSj Germania bonum ui
uiuRhenum,non fimpliciter,fed Germanico com
ŠÎta hoc non Cephalenico aut Hifpanico, fèd
to comparatum. Aut quia ex rore, cadente fu
ÉÉÉÉ in ea regione abundantes,quiro- ` '
£m£im me iorem reddant, unde mel. Aut quoniam * * *
3:£'*£ualis, calorem aliquando fentiat: näm & ibi
k. %?ora quandoquémagna, quandoq; parua,
$i;ntosfìmiliarës locó, qüiáérem juigent.
i£stii quòd meridiei fit expofita, montibús fe
%* 9$upantibus. Vel qüia contingat contra
*, quodin aliquibus regionibus Perü, quamuis
$?tauum miclefficiuít & dilutum , quod apes
$i fimiles:itain Samggithia, apes ro uftiores:
$imiliuse(t, cum in frigida regione non uiue
- É admodum robuft: : melius ac diligentius re
ę £jas elaborent. Nam in Germùia, Pabuli
Šsuitio, quàm apum, mel ignobile eft. Ma
$sim;qüöd cùm mamma § his caufis non
$is; forfitinfimulconcurrent admellis boniim !,
§"' generationem. \
;i*

3°;e §¤utelamelolim erat HymctiumThafium 4. M.1


notis d;gnofcerelicebit. sit?' -

Optimum nanq; eft quale'eße de-* '


- ££;iii
*I?*£££ & acerrimum,hocidem luteo colo- beat.
*^^J°"tia ugròtenax admodum, ac uelut uifcum, -

a:', t *Iussraßüm admodum,neq; tenue:perfpicuum


*'t; §§ quidem Atticum Hymîtium füerit, bien
f$f*, %äÄÈ *s$imum , & ob id praeftantißimum,
aj^j%ui eft quoduinum redo'et antiquú, quod
Ā£ t'; *adultetinum; uel non elaboratum, quod non
:j*.„. vi£t
v um,fe difrumpitur:rurfus amarum , cereum , 1n
- - -

;;::&: Κgis omnia uitia funt, & co deterio;


É$ta mägismelius
aliena.
eft:Quod uerònaturam
conficitur
$!;è
:!j'"' ')rum us, ob iquia me!
sxquorum rofcido humore conficitur. Mcl Met 1°
modo '
1!
1
-
l

•?-ium feipfum rcddit cxpurgátque , rcjcicns purgetur. -

m 4 quo
, • •

} t84 L I B. y I. C A P. XXV I.
quodimpurüm eft fuprá, ut expertusfüm;$u9 fit,ut ab a;
II, (!

1 -

-
£rrare nön poffis,fiinuâfefertiaueris:fcd durum,mifi;s :
Mäne ele£lio. ÈÉ , interirì uerò fencfcit. Manna Apul. Gm*
dulcisque eligidebet, quiq; coiuitin unum:&fi d#*#*
imprcferis, üeftigiumillitis retinet.Crocea,lutca, habi:….
lis, non exquifitè dulcis, peffima eft:& quaeimpug*s.
generaliter optimum in unoquoq; genere quod legi -

naturâ fe habet.Et fi humido pingui abundát, mediuru* -

£; te:fi aqueo,recens, Corrumpitur ergomanna, fcd&md ››


-I
;oleum corru- qüod feruare omnia poteft,fitque aëre uetuftatc. Okt
'ptum quomo• quoq;,fed minus.Emiendatur impofitaalba cera,cum olt.
£do refutuas. partéliqucfa£ta& falefiixo,inde gypfato uafe. *<
.

i
c o N v E R s A T 1 o E o R v M QyAE E *®
p L a N t 1 S p R o v e n t v n r, -

c A p v r x x v I. -J

corruptioni, Orrumpuntur omnia fàcilè, dum fiunt uelut f.


- saw/?. tus , & germina: etenim inter contraria fùnt,& ºs
- - -ctiam miollia:fùnt enim humida:omnis enimaàt S;
in humidum fit.Corrumpuntur igituraquea omnia,hum $
da fuo generi comparata faciliùs: fiunt enim natura£S*
aqua:péraqueum humidum,tranfitus cftin pinguchumi $
düm,quod haud corrumpitur,ut necaqua.Scd àqua,alf*
ris aûione,fit humidum aqueum,tunc{; iam eftifi motw s.
ideoq; corrumpitur, Corrumpuntur igitur omnia pingui $i
animalium, & humida arborum, multóque magishcis S.
rum, nam antea uiuebant:humidum igiturpingue ìbì si
mebatur,gu9dfedes eratuitae:itaque aliud qüotiüicrtp* s.
rari ncceffc fuit,quare generariaqüeum humidumnct:fi *
fuit,ex quo pingue fieret.Omni igitur humido pingui,&
queum humidum iunétum eft:quámobrem omfiemiortni*
putredini obnoxium, ut herbæ, fru&tus auulfi, animalii'*
inortua, atque eo magis quo humidiaquei plus habue- $t;
rint:unde quæ facilè putrefcunt, non ob id fblumomnia $i
mala,quia fácile putrcfcit, fed quia humido aqueo multo ;
omnia prædita fünt:hoc autem imperfe&um. Ältcrucauä •
putredinis eft aer ingrcdiés,qui ob id putrefùcit,quiacon ,
iun&tus cxterno perpetuò mouetur, & mouendo diuidit, si
& diuiderido partcs feparat atq; corrumpit. Quödfi ***
calidus fit, eo tenuior eft, maiore$; cojia & iTipctu in- $
grcditur, & cb id corrumpit. Et fiae fiint caufî corru- *
ptionis, *
II | LIB. VI. CAP. xxv i. 18; \ -

*****$,qusfiAriftoteles intellexiffet, non dixiffet fim- Ariftoteles mä) ,,


fittf;alorem externúhumidum corrumpere: nam fic intellexit cau
3 £uiiplus dixit,quàm quod fciunt ómnes ruftici, fam arri- .
*$iiTcriti,quódq;fenfüs oftendit:fed caufam cur mu. Π;
fuditiit,ciplicaifet.Vtueròiduerum elfeintelli- I. |
£*jk£9 gelátur,quae inre quæ nó putrefcit feruantur, |
j£#ingiii3qua,calidiore tamé paulò magis quàm te- i

%tipitur.Quòdfi calorexternusjçorruptionis Hi
: IN Ę; nó reddidit rationé |
=£*$fitatio folafpe&etur,potius contrarium do- I, '
[…*;iium cfimficcat,&ficcanâo feruare deberet.
Ε “Uideas quantum interfituera rerum docuif
,u M ÉÉ$u$tigutationes , quæ nihil ueri con sept£ modi c
; M §. *** Principijs,feptem effe miodos conferuandi feruandi rcs.
s;is: ItEmia, $$imus;ütiles fiumano generi,atque à me ex
it I$Cùmigiturcorruptioniscaufafithumidüaqueum,
Š corrumpentur: abfumitur tripliciter, .

Ę $$us
j$%£s omninopérfe&è
ueftuntur, igneficcantur,uelin cine-&
dico ut ftophis, ta,
.

$fimo gorêue. Dc carbonibus alias, quantum


- *•,
£t inirefitafit, docuimus. Imperfe&è,ut quæ in Sole olera quomo
tumb
rit, 롡) uelut olera omnia:&ideo ra
... (I *-• -. picias apudd nos
-
- nos do totó anu
-

do to
- É"jmilitudinemhabéïíôïò & acredine eorum) feruentur.
ά;; - - - w

tuA $taminuta,fçìüíïíôáíôïí | l.

%ifti,feruamus&
nt,hx aqu Ê'; fàcculo, ubi uirides haberi de- }k .
Š Callda infufae reuirefcunt & coquuntur;
- *°*?$£turrecentibus,feu raritate gratiam ad- *
ɤ; nimis acrem tempeiauerint.Ob
1 !
'"I,. i Wtfttme ; ibus »gua!es, funt blitum, la£luca, malua,
í
•' ,
ir* t;É inutile efí: certè gratiam non addit. Quòd fi
ae! È Ęg; fale,atque pipere, tum ciÂÀmo- , l.

:; Š$$$$$$$$auie$ficies
sa- ? Š ubi nec tam
ftántia ut à fàle abfumatur, nec tam craftì ut
*.*
ô
$• ; E; £aratione feruantur folia. Olerum imma
$it illa, '$ picato. Senfim enim pix cx-
I1
',
$ quoque prohibitione ficcamus, aiia terra caule; capit,
» lcuare
, „Ä''°"* cohdentes, ut caules capitatos, & intu- ti quomodo J*
es¥ §. ì*'"* uelutiraparum folia & càules cùm ipfius ueiitur.
t Q* ; ύispr£ìíïè ferme menfe mergimus pau- Rapa** fol.
&£% , Ås aqua,ficcamus in umbra, fiiergilius$ qºo"** *'
: a. 1 "** (cruanturô, uitę, ôïí aqua gelu?oncré- lia ß***"**
- m 5 {cat,
, L I B. V I. C A P. X X V I. . ;i.',
fcat,ut folet fierihyemis tempore: nec permutatur aqtit, <;
nifi in fingulos menfes. Cùm opus eft, abluuntur tepida,
& coquuntur. Quae uerò coquuntur prius, feruantúrque:…
melle, uel etiam cruda aceto,oleo, aliâs explicatafiint.In s.
uitrcis autem pyxidibus feruantur folùm, quae nQn mu!- …
rum humida fiiit,feu natura, feu arte: undemanifefticft, …
quòd cùm incorrupta maneant, &tamen ibifit aër, quia ¤
tamen non mouetur,non corrumpit, aërem non corrum …
perc nifi continuitate cum toto cötinente,qua fit ut nun- JY - …
quam quiefcat.His modis nullus adijci potcft, nifi quicx J
pluribuis,fed ijfJem tamen,conftat. -s
• I.
-

Ergo iam fit cxemplum in uno atque altero, uelut quae J


utre inflato continentur,non É docuit Ariftote- §.
les, ea ratione quam alibi diximus, quoniam aër motu §
corrumpit: in aëre autem inflato, aër moueri nequit:ita …
etiam fufpenfà uua fcruatur,fi ncque folem, neq;áquam, JS
, iieq; uétos experiatur.Hocautem quomodo fieri dcbcat, J§
dictum eft. Sed etiam feruatur,quâ Iulio menfematur:- j*
fcit, ufque ad calendas Ianuarij, in ipfâ arbore, fàcculoex s's
papyro noftra circumpofito. Etenim pòft gelu ipfò cor- $.
rumpitur. $j igitur melius in arbore ipfa ßruatur? j*;
Nofi ob aliud, nifi quoniam dum præciditur, læditur.0. `;
portet autemfemper puggare prius ab acinis corruptis j*
çam. Sed curâ gélu ? hifi quia çogitur nimis & foluitur. **;
Locis igitur ficci$,nec omnino frigidis,&uentorum ex- `
c:tibtis feruari debet.Quæ uerò ifi arbore fcruatur,mi
í; fiiauior uifà eft:nam apud Cartufianos itafèruarifolet, '
Ficus autem fi decidant,ita prohibebis: caprificumiu*- s
rà ferito,aut ramum cum fruétibus arbori appendito:nam –;
Ariftoteles refert, ex caprifici fruétu culiéüm quoddam `s
gcnus nafci: quod ftatim ut natú eft, fru&tibus fici hrret: •>,
itaque abfumpto humido aquco confirmatur pediculus, s.
fcu etiam ob proprietatem naturæ. Eadem ferme ratio- S
nc, fed euidcfitius feruantur frumcnta: in area, in cumu- …
fis,& poft duos dies Soli expgnuntur expanfa, atque al- |
tcrnaiim fic ficcantur.Quód fi in horreaiàm afportàueris, `
in cumulum ftriótiffimè congerito,ncc fpargitö.nam &fi s *.
papilioncs gcncrcntur,inträ palmi merifùrùm fùbfiftcat;
$imum hîc intellige, digitos quatuor iun&os:iuxta il
Iud,Eft quater in palmo digitus.ham quandoque fpatium
fignificat , cùm conclufà palma pollex quantum Ę
tcnditur:
1
\
3. | LIB. VI. c AP. xxv I. 187
sit:inquofenfuAufonius, Gobio non maior gemi
£i:;oli&palmis.Ergo quidam dum papilione$ nafci
£Titijarguntätqüe uentilant: illos imitati,qui
iiisfuluitácpendet,inpartem aduerfàm pericu
.Figtntts,nonleuantes,fe cónferunt. Conclufum tri
sntiulit uaporem adpartem externam, ibiq; ob aë- Cur fbuea fw |l
ÆF§:ncruntur animalia:intus uerò & fi ferueat humi- mcnto condito \
"$ mtrationi aptum, abfumitur. Sunt qui fub terra exhalant fpiri 1

$int,&cümajeritur,uitiofum aërem föuca emittit, tum pernicio•


**tnoncorrúmpit,quia non mouetur:cùm ucrònon fum.
$tit,toIIumpitur:& ita quod feruat, corrumpitur.
$itumeftenim,aërem nom corrumpere,nifi ob mo
$$uòdconferuat motu fuo: exiccat enim, non mo
“mcorrumpit,quiahume&at: mouetur enim fem
IĘ $imutroqué extremorum utilis eft ad conferuatio
**ltimômnino immobilis eft, uel cùm plurimum
+ **ffimùm enim fi fiat, non diüidit: fecundùm au
sigit,&feruat. Cùm igitur foueæ aperiuntur , non
-

ºningtdi decet,fed apertas finere, iuxta temporis * ''

£§u£fiieruntmagiitudinem. 1

Qgjuti debent,piimùm temporis„loci, aetatis,na- conditiones ,


$modiq;decerpendi: rationehábita übi féruari,quo- obferuand<*m ;
%%}quibu$,& qualiter, ac quoufque confideran- cijerua* b*;
. (tiifi ulcia, toto anno feruâre uix poflìs : Genuæ quæ ex plämtis α

'. ßäùíxijî fuantur: at pira leguntur, ìuigefimaf;- proneuust. ,


*3d uigefimamodauamjferena die àfecunda *
:. iitiad Ę , conduntur uafe picato, atq; uasin- ;
§;o: ufo foramine, fcrobe integitur ubi Sol illu-
i •

: iutura leguntur , aprico loco, incorrupta, & exar- i* ,


… É; minimé corrumpi Ę ad i.

1* mure $us:nuces uero cum cepis commode , diu *;!


-* *i, “nuccs, & cepe dulciores, & minus acres eua- w •
,•
j*um Poteft cömiodafocietas.solcnt autem quae- ;
ā. §¤É r9pria effe, non omnia omnibus: cotónea Eru&fu fingu.
-

u,

1%£;
- e
$olent,tum etiam uuae, pira in fapa obruta, li quomodoJer
- • .- -
- .

lmmuri ,&in Sole macerata infiëco, nucés in arena,''? • a»time. *


°tmmuria ,tapæ in fynapi. Punica dum adhuc pendent“" optum*. ,
-

-{**ore »
$Attein ollam abfq;fundo,ollam aütem de
j*fùbterram,&terrarí circà ita congere, ne aër 1

- I- Ê %tannexa,neque alibi tranfire poífit: fic enim


'jT°kna&untegrâ eximuntur quando suas; Ἐὰ
cs,lc
L I B. V I. C A P. X X V I. 1 -,
… , t;
, fed maiora. Quid enim abfurdum crefcere, quodit J
»pria arbore pendet? aut feruari, cùm calor natiuusfo-j
at ? Sol,uentus, aër,aqua,abfint, quæ folent effe corru- *
onis caufæ ? Permutantur etenim ex arboris affe&ibus *°
ctus, non folùm feruantur. Referunt enim, dulcisamy. **
alæ plantam amarefcerc, fi àpecude erodatur,uclute* *
iara fieri dulcem, cüm circa radicem tribus digitis terra `s
cunfoditur,cümue radices fuillo ftercore fepiùtur:autºs;
runcus diuidatur,cuneüsque melle circunlitus immitta- *s;
:: hoc enim facit, ut noxiùs uapor exudet,&humcút- Ss.
planta,dulcefcátque medulla: illud concoquit,quodinjs
iicibus continetur & humectat, amarum autem ficcum, *
iquum per radices noxium expurgat humorem.Morfùs S. ę
rò amarorem gignit,quoniam quafi fàuciaarbore,circa Ss
lnus rancor inuadit: uelut putrefcunt animaliumuulnc
nicurentur: rancidum autem amarefcere dcmonftraui-ºs;
1s. Ob id refert nö parum,quale pecus fit,quale uulnus, s;
ando arroferit. Permutatio uerò colorisfacilisadmodis;
in quibufdam:la&tucæ,intubum,caules,acfolia omnia,*
Å cuadunt,fi fuminis arena folia intus tegantur,ip- $
q; quafi in formam caulis capitatiligentur caëüminafo- §.
fumh:arefcunt enim ob arenæ ficcitátem:qugcunq;uerò $is
dafunt, alba fiunt, fi citra putredinem. Videntut enim
nmia rationem euidentem habere: fedtamé opuselin- ss.
lectu illo agente, qui fufcitct, uelut fi plantae uermibus s.
orent aenco clauo purgandæ: æs amarorem firmumim Ss.
nta relinquit,fimiliter fel bubulú fuper radices fparfüm;*s*
mcs enim dulci aluntur, fel autem illud amariffimum, ss.
que eadem ratio in iuuandis fruçtibus, fed non adcò te s$
is.Sed ut ad Punica mala redeam,fi acida nafcantur,ab- $*
ueatis rad