Vous êtes sur la page 1sur 396

Halina Zgółkowa - profesor zwyczajny w Uni-

SŁOWNIK MINIMUM JĘZYKA POLSKIEGO

P O L S K I E G O
wersytecie im. A. Mickiewicza, dr habilitowany.
W UAM jest kierownikiem (założycielem) Zakła-
du Retoryki, Pragmalingwistyki i Dziennikarstwa
i koordynuje studia na specjalnościach Dzienni-
karstwo oraz Dziennikarstwo i PR na kierunku
filologia polska. Jest członkiem ministerialnej ko- Halina Zgó łkowa
misji rekrutującej lektorów akademickich języka
polskiego jako obcego pracujących w uczelniach
zagranicznych, współpracuje z Radą Języka Pol-
skiego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk
oraz jest członkiem Rady Naukowej i jury progra-
mu Mistrz Mowy Polskiej. Jej zainteresowania
SŁOWNIK
naukowe skupiają się wokółleksykologii i leksyko-
grafii, języka dzieci w wieku przedszkolnym, gwary
uczniowskiej, języka subkultur młodzieżowych
MINIMUM
(zwłaszcza środowisk rockowych), retoryki i prag-
malingwistyki, nauczania języka polskiego jako
JĘZYKA

J Ę Z Y K A
obcego. Jest autorką lub współautorką serii słow-
ników frekwencyjnych dla kilku odmian współ-
czesnej polszczyzny, słowników minimum polsko-
-duńskiego, fińskiego, norweskiego i szwedzkiego
oraz słownika podstawowego języka polskiego
POLSKIEGO
z zarysem gramatyki polskiej, słownika gwary ucz-

Halina Zgó łkowa


niowskiej, a przede wszystkim redaktorką nauko-
wą wielkiego (największego w dziejach polszczyz-
ny), 50-tomowego Praktycznego słownika współ-
czesnej polszczyzny. Ponadto opublikowała jako
współautorka podręcznik licealny Mówię, więc
jestem oraz poradnik Językowy savoir vivre.

S Ł O W N I K
www.universitas.com.pl

universitas
SŁOWNIK
MINIMUM
JĘZYKA POLSKIEGO
PODRĘCZNIK DO NAUKI
JĘZYKA POLSKIEGO
DLA CUDZOZIEMCÓ W
P O L S K I E G O
Halina Zgó łkowa

SŁOWNIK
MINIMUM
JĘZYKA POLSKIEGO

J Ę Z Y K A
S Ł O W N I K

Kraków
© Copyright by Halina Zgółkowa and Towarzystwo Autorów i Wydawców
Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2013

ISBN 97883–242–2405–0
TAiWPN UNIVERSITAS

Opracowanie redakcyjne
Edyta Podolska-Frej

Projekt okładki i stron tytułowych


Sepielak

www.universitas.com.pl

Spis treści

Zaproszenie do słownika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XI
1. Kogo zapraszamy do korzystania ze słownika . . . . . . . . . . . . . . . XI
2. Co zawiera Słownik minimum języka polskiego . . . . . . . . . . . . . . XI
3. Jak i po co korzystać ze Słownika minimum języka polskiego . . XIII
4. Budowa artykułu hasłowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XIII
Zarys gramatyki polskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XV
I. Fonetyka i wymowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XV
II. Odmiana rzeczowników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XVI
III. Odmiana przymiotników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XX
IV. Stopniowanie przymiotników i przysłówków . . . . . . . . . . . . XXI
V. Tworzenie i odmiana liczebników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XXII
VI. Odmiana zaimków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XXV
VII. Odmiana czasowników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XXVII
V III. Tworzenie nowych wyrazów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XXXII
IX. Budowa zdań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . X XXIV
Znaki graficzne alfabetu polskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XXXV
Stosowane skróty i symbole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XXXVI
Indeks haseł z podziałem na części mowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XXXIX
Rzeczowniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . X XXIX
Czasowniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XLVI
Przymiotniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . XLIX
Przysłówki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LI
Zaimki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LII
Liczebniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LII
Przyimki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LIII
Spójniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LIII
Partykuły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LIII
Wykrzykniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . LIV
Słownik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1
Pola tematyczne słownictwa zawartego w Słowniku minimum języka .
polskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285
A Człowiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287
A1 Dane osobowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287
A2 Nazwy człowieka i grup ludzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287
A3 Życie człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289
A4 Budowa ludzkiego ciała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289
A5 Wygląd zewnętrzny i higiena osobista . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290
A6 Odzież i dodatki do odzieży . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290
A7 Zdrowie, choroba, leczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291
A8 Cechy ludzkiego charakteru . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291
A9 Emocje i uczucia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293
A10 Właściwości rozumu ludzkiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294
A11 Poznawanie świata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 294
B Człowiek w środowisku społecznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295
B1 Członkowie rodziny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295
B2 Nazwy zawodów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296
B3 Funkcje polityczne i społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297
B4 Czynności i zachowania ludzkie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297
B5 Zewnętrzne otoczenie człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300
B6 Celowe działanie człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303
B7 Warunki działań człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303
C Komunikacja międzyludzka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304
C1 Język i jego budowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304
C2 Mówienie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 306
C3 Tekst językowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307
C4 Dokument . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309
C5 Grzeczność językowa i zwroty grzecznościowe . . . . . . . . . . . 309
C6 Kontakty między ludźmi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311
C7 Komunikacja masowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313
C8 Narzędzia komunikacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313
D Dom i jego wyposażenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314
D1 Części domu i mieszkania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314
D2 Pomieszczenia użytkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314
D3 Wyposażenie mieszkania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315
D4 Drobny sprzęt domowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316
D5 Naczynia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317
D6 Porządek i sprzątanie mieszkania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317
D7 Pożywienie i napoje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317
E Życie społeczne, gospodarcze i kulturalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319
E1 Symbole religijne i kulturowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319
E2 Edukacja, nauka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 320
E3 Życie publiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321
E4 Budynki i instytucje publiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322
E5 Kultura i rozrywka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323
E6 Hobby i zainteresowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324
E7 Sport i wypoczynek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324
F Forma istnienia w przestrzeni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324
F1 Własności i miary przedmiotów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324
F2 Miejsce i kierunek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 326
F3 Teren i jego części . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328
F4 Pojazdy i ich części . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329
F5 Ruch ze zmianą miejsca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329
F6 Ruch bez zmiany miejsca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330
G Czas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331
G1 Rok i pory roku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331
G2 Miesiące . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332
G3 Dni tygodnia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332
G4 Pory dnia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332
G5 Godziny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333
G6 Trwanie w czasie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333
G7 Zamknięte odcinki czasu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333
H Środowisko naturalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334
H1 Zjawiska atmosferyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334
H2 Nazwy zwierząt i ich wyglądu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335
H3 Nazwy roślin i ich części . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335
H4 Kolory . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 336
H5 Elementy przyrody . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 336
Indeks przysłów, które wystąpiły w Słowniku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337
Mojej dwuletniej Wnuczce
Anastazji
Zaproszenie do słownika

1. Kogo zapraszamy do korzystania ze słownika


Proponowany Słownik minimum języka polskiego jest – w zamierzeniu autorskim
– przeznaczony dla uczących się i nauczających języka polskiego. Kategoria ta obej-
muje zwłaszcza dwie grupy edukacyjne. Pierwsza z nich – to uczniowie polskiej szko-
ły podstawowej i ich nauczyciele języka polskiego. Grupa druga, dla której są to słowa
pierwszego kontaktu, to osoby, które uczą się i nauczają języka polskiego jako obcego.
W tym drugim kontekście słownik dostosowany jest do międzynarodowych standardów
edukacyjnych, określających poziomy znajomości języka. W standardach tych propono-
wany słownik może być wykorzystany przy opanowywaniu języka na poziomie średnim
ogólnym, oznaczanym jako poziomy A1 i A2. Szczególnie przydatne i istotne – zarówno
dla polskiego ucznia, jak i cudzoziemca – jest uporządkowanie haseł według kategorii
części mowy, zestawienie haseł w polach tematycznych oraz indeks polskich przysłów
zawartych w tym słowniku.
Zarys gramatyki dołączony do słownika może być wystarczającym kompendium,
którego opanowanie daje podstawowe umiejętności wymagane zarówno w polskiej szko-
le, jak i przy nauczaniu i testowaniu na poziomie średniozaawansowanym i zaawanso-
wanym. Zarówno słownik, jak i zarys gramatyki są dostosowane do wymagań stawia-
nych obcokrajowcom ubiegającym się o państwowy certyfikat znajomości języka pol-
skiego właśnie na tych poziomach.
Słownik minimum jest rozumiany – także w standardach międzynarodowych – jako
wyjściowy poziom znajomości, zwłaszcza dla języków zaliczanych do europejskiego ob-
szaru językowego SAE. Dla języka polskiego opracowano słownik minimum w wersji
jednojęzycznej polskiej. Obecnie jest on już niedostępny na rynku wydawniczym, a po
20 latach, które minęły od jego pierwszego wydania, całość wymaga modyfikacji i ak-
tualizacji. Ponadto wspomniane opracowanie powstało przed wdrożeniem systemu cer-
tyfikacji języka polskiego jako obcego i także z tego względu konieczne było opraco-
wanie przedstawianego tu nowego słownika minimum. Przedstawiany słownik mini-
mum, szczególnie ze względu na siatkę haseł, stanowi swoistą kontynuację tego właśnie
słownika.

2. Co zawiera Słownik minimum języka polskiego


Rozpoczynamy od informacji ilościowych. W Słowniku minimum języka polskiego
pomieszczono łącznie 2144 hasła. Są to hasła autonomiczne, mające postać pełnego ar-
tykułu hasłowego. Zamieszczono też hasła skrócone, które zawierają tylko informacje
o charakterze gramatycznym (zob. np. dawać, nasza) i odsyłaczowe (np. jestem zob.
być).
Można ten słownik charakteryzować także pod względem ilości informacji bardziej
szczegółowych, np. liczby haseł rzeczownikowych, przymiotnikowych itd. Oto jaki jest
udział poszczególnych części mowy:

 Z. Kurzowa, H. Zgółkowa, Słownik minimum języka polskiego, wydanie I, Wydawnictwo


SAWW, Poznań 1992. Słownik ten był potem kilkakrotnie wznawiany.
Zaproszenie do słownika
XII

Rzeczownik 1074
Czasownik 451
Przymiotnik 333
Przysłówek 115
Zaimek 42
Przyimek 25
Spójnik 31
Wykrzyknik 15
Partykuła 27
Liczebnik 32
Litery alfabetu jako hasła 28

Jakie więc hasła słownik zawiera i na jakiej podstawie zostały one skompletowa-
ne? Pierwszym źródłem, z którego zaczerpnięto zrąb leksykalny, były opracowania fre-
kwencyjne, zwłaszcza zaś listy rangowe, wydane w latach 1974–1991 dla kilku odmian
współczesnej polszczyzny. Z listy opracowanej dla każdej z takich odmian uwzględnio-
no 500 najczęstszych jednostek leksykalnych. Po połączeniu tych list otrzymano wykaz
najczęściej używanych w II połowie XX wieku polskich słów. Oczywiście ogromna więk-
szość takich haseł występowała bądź na wszystkich listach rangowych sporządzonych
dla poszczególnych odmian, bądź na więcej niż jednej z nich.
Ten podstawowy zrąb wyodrębniony na podstawie kryterium frekwencyjnego mu-
siał być uzupełniony według tzw. kryterium potrzeb życiowych. W ten sposób uzupeł-
niano listę o trzy kategorie słownictwa. Pierwsza z nich to oczywiste luki słownikowe.
Jeśli na przykład na liście frekwencyjnej pojawiły się nazwy jedenastu miesięcy, to ist-
niała oczywista potrzeba dodania nazwy dwunastej.
Kategoria druga, najbardziej kontrowersyjna, to uzupełnianie luk w tzw. polach te-
matycznych. Wymaga to zaangażowania intuicji i doświadczenia leksykograficznego,
aby np. pole tematyczne nazw ubiorów i ich części uzupełnić o nazwy brakujące, a nie-
zbędne z punktu widzenia zwłaszcza uczenia się i nauczania języka obcego.
Wreszcie kategoria trzecia to aktualizacje leksykalne zmuszające do umieszczenia
na liście słów powszechnie używanych w polszczyźnie najnowszej (np. Internet, SMS,
e-mail, blog) lub dodania najnowszych znaczeń pojawiających się w ostatnim czasie dla
haseł starych (np. adres, mysz w odniesieniu do użyć komputerowych). Zdarzały się
także przypadki usuwania elementów leksykalnych, które ewidentnie wyszły z użycia
lub zastępowania haseł starych nowymi (np. policjant zamiast milicjant).
W zasadniczej części alfabetycznej słownika pominięto liczebniki jako bardzo szcze-
gólną część mowy. Czytelnik znajdzie ich wykaz – zarówno liczebników głównych (je-
den, dwa, trzy itd.), jak i porządkowych (pierwszy, drugi, trzeci itd.) – w gramatycz-
nym dodatku do słownika (patrz s. XXII). W tej części podaje się także specyficzne ha-
sła w postaci najczęściej używanych przedrostków (prefiksów) i przyrostków (sufiksów),
za pomocą których tworzone są polskie wyrazy.

 Są to liczebniki nieokreślone typu parę, wiele, pół, które opracowano jako autonomicz-
ne hasła zamieszczone w zasadniczej części alfabetycznej; pozostałe liczebniki zob. część gra-
matyczna, s. XXII.
 I. Kurcz, A. Lewicki, J. Sambor, J. Woronczak, W. Masłowski, Słownictwo współczesnego
języka polskiego. Listy frekwencyjne. T. I. Teksty popularnonaukowe; T. II. Drobne wiadomości
prasowe; T. III. Publicystyka; T. IV. Proza artystyczna; T. V. Dramat artystyczny, Warszawa 1974–
1977; H. Zgółkowa, Słownictwo współczesnej polszczyzny mówionej. Lista frekwencyjna i rango-
wa, Poznań 1983; H. Zgółkowa, K. Bułczyńska, Słownictwo dzieci w wieku przedszkolnym. Li-
sty frekwencyjne, Poznań 1987; H. i T. Zgółkowie, Słownictwo współczesnej poezji polskiej. Listy
frekwencyjne. T. I-II, Poznań 1992; H. Zgółkowa, T. Zgółka, K. Szymoniak, Słownictwo polskich
tekstów rockowych. Listy frekwencyjne, Poznań 1991.
 Zaproszenie do słownika
XIII

3. Jak i po co korzystać ze 
Słownika minimum języka polskiego
Pierwszym zadaniem każdego słownika dydaktycznego jest oczywiście podanie za-
mierzonej listy haseł po to, aby na tej podstawie ukształtować zasób leksykalny osoby
uczącej się języka. Temu też służy w pierwszej kolejności niniejszy słownik. Dzięki nie-
mu można samemu sprawdzić własny zasób słów używanych w praktyce (jest to tzw.
słownictwo czynne) lub zrozumiałych po napotkaniu w tekście (tzw. słownictwo bier-
ne). Taki cel można też traktować jako podstawę testowania wyników nauczania zarów-
no języka polskiego jako ojczystego (zwłaszcza na początkowym etapie kształcenia), jak
i sprawdzania umiejętności językowych opanowanych przez osoby uczące się języka pol-
skiego jako obcego. Ponadto sporządzono indeks przysłów wydobytych z poszczególnych
artykułów hasłowych. W sumie podano 155 najważniejszych polskich przysłów.
Słownik minimum języka polskiego zawiera w istocie znacznie większy zasób słów
niż to wynika z listy haseł. W artykułach hasłowych podano bowiem dwa rodzaje infor-
macji leksykalnych istotnie poszerzających zasób słów hasłowych.
W części oznaczonej jako Wyrazy bliskoznaczne (skrót b.) podano po kilka słów, które
znaczeniowo są zbliżone do słów hasłowych. Czytelnika zachęcamy oczywiście do sko-
rzystania z większych objętościowo słowników języka polskiego, w których te blisko-
znaczniki występują w postaci haseł. Umożliwi to znaczne poszerzenie zasobu leksykal-
nego – zarówno biernego, jak i czynnego – o słowa bliskoznaczne w stosunku do haseł
pomieszczonych w słowniku.
Informuje się także – o czym była mowa wyżej – o najczęściej stosowanych w języku
polskim przedrostkach i przyrostkach, za pomocą których Czytelnik może sam tworzyć
polskie słowa, np. przy haśle informacja znajdują się wyrazy pochodne: informacyjny,
informacyjnie, informator, przy haśle działać – zdziałać, działacz, działalność.
Kolejnym celem, jakiemu ma służyć słownik, jest opanowanie poprawnego użycia
polskich słów i konstrukcji, w których one występują. Z oczywistych względów wymie-
nia się na początek informacje ortograficzne. Wszystkie hasła, a także słowa pochod-
ne, bliskoznaczne są tu zapisane zgodnie z zasadami obowiązującymi w standardzie
pol­szczyzny opracowanym i podanym do stosowania przez Radę Języka Polskiego przy
Prezydium Polskiej Akademii Nauk. Nie można w słowniku minimum zawrzeć wszyst-
kich szczegółowych zasad ortograficznych, odnoszących się np. do pisania wielką lub
małą literą, pisania łącznego lub rozłącznego itp. Odsyłamy Czytelnika po te instrukcje
do wielkich słowników ortograficznych opracowanych dla języka polskiego i zawierają-
cych nie tylko listę haseł, ale także część informacyjną poświęconą szczegółowym zasa-
dom polskiej pisowni.

4. Budowa artykułu hasłowego


Każdy artykuł hasłowy posiada kilka ważnych elementów (zob. przykładowe ar-
tykuły). Ich obecność zależy w znacznym stopniu od tego, do jakiej kategorii części
mowy należy wyraz hasłowy. Oto te elementy:
1. Hasło podane w poprawnej postaci ortograficznej, np. adres, jechać, pod; jeśli
mamy do czynienia z homonimami, to są one oznaczane subskryptami w postaci
cyfr arabskich, np. bez1, bez2 , koło1, koło2 .
2. Wymowa podawana jest w nawiasie kwadratowym [...] tylko wtedy, gdy jest niezbęd-
na, np. [zmar-znąć].
3. Określenie części mowy, do której należy wyraz hasłowy, np. wschodni przym.;
wielokropek rzecz.; do przyim.
4. Rodzaj podaje się przy rzeczownikach i niektórych zaimkach, np. szafa (...) r.ż.; dom
(...) r.m.; dziecko (...) r.n.; sama (...) r.ż.; który (...) r.m.
5. Informacje fleksyjne
– Przy wyrazach podlegających deklinacji (rzeczowniki i niektóre zaimki) podaje się
pełną formę D., C., N., Ms. l. poj. i M., D., B. l. mn., np. karta (...) D. karty, C. Ms.
karcie, l. mn. M. B. karty, D. kart; (...); środowisko (...) D. środowiska, C. Ms. śro-
Zaproszenie do słownika
XIV

dowisku, N. środowiskiem, l. mn. M. B. środowiska, D. środowisk; profesor (...) D.


B. profesora, Ms. W. profesorze, l. mn. M. profesorowie, D. B. profesorów; sama (...)
D. C. Ms. samej, l. mn. M. B. same, D. Ms. samych.
– Przy przymiotnikach podaje się hasło w rodzaju męskim. Następnie pozostałe formy
rodzaju w l. poj. oraz r. mos. w l. mn., np. śmieszny (...) śmieszna, śmieszne, śmiesz-
ni; podaje się też formy stopnia wyższego dla przymiotników podlegających stopnio-
waniu, np. śmieszniejszy, śmieszniejsi; jeśli przymiotnik się nie stopniuje, np. zgru-
biały, podaje się informację: nie stopniuje się.
– Przy przysłówkach podaje się formy stopnia wyższego, np. ładnie (...) ładniej lub in-
formację o niestopniowaniu, np. jednocześnie (...) nie stopniuje się.
– Przy czasownikach podaje się informacje:
a) o aspekcie dk lub ndk; dla par aspektowych podaje się drugą z form, np. zabez-
pieczyć (...) ndk zabezpieczać;
b) o niektórych, trudniejszych formach fleksyjnych tworzonych zarówno w l. poj.,
jak i w l. mn., w r. mos., jak i nmos., np. zabraniać (...) ndk; zabraniam, zabra-
niasz, zabraniaj, zabraniał, zabraniałyśmy, zabranialiśmy, zabroniony, rzecz.
zabranianie; dla form l. mn. czasu przeszłego podkreśla się sylabę akcentowaną
(trzecią od końca);
c) o rekcji każdego czasownika, np. zabraniać komu, czego; bać się kogo, czego,
o kogo, o co.
– Przy przyimkach podaje się informację o tym, z jakimi częściami mowy użytymi
w odpowiednim przypadku deklinacyjnym tworzą wyrażenia przyimkowe, np. za
(...) łączy się z rzeczownikami lub zaimkami w bierniku lub narzędniku.
6. Definicje haseł
– Każde hasło jest opatrzone przynajmniej jedną definicją; niektóre hasła posiada-
ją więcej niż jedno znaczenie (dwa, trzy, a nawet więcej); definicje formułowane są
w sposób możliwie przystępny i używa się w nich przede wszystkim słów występują-
cych w Słowniku minimum języka polskiego.
– Niektóre znaczenia poprzedzone są kwalifikatorami, których pełny wykaz zamiesz-
cza się na s. XXXVI; wskazują one na ograniczenia tych znaczeń używanych w okreś­
lonych dziedzinach, wyrażają stany emocjonalne lub stosunek do rozmówcy.
– Przy nazwach roślin i zwierząt podaje się określenie używane w systematyce łaciń-
skiej, np. kot Felis domestica.
7. Przykłady użycia poszczególnych haseł o charakterze
– połączeń luźnych (oznaczonych  ), np. samochód (...)  Kupić nowy samochód.
 Samochód osobowy.  Prowadzić samochód;
– terminologicznym (oznaczanych ▲ ), np. urlop (...) ▲ Urlop macierzyński ‘płatna
przerwa w pracy, która przysługuje po urodzeniu dziecka’;
– stałych związków frazeologicznych (oznaczanych  ), np. żyć (...)  Żyć z ołówkiem
w ręku ‘bardzo dokładnie planować swoje wydatki’;
– przysłów (oznaczanych  ), np. barszcz (...)  Dwa grzyby w barszcz ‘czegoś jest za
dużo, coś jest zbędne, niepotrzebne’.
8. Wyrazy bliskoznaczne
Podaje się je przy poszczególnych znaczeniach i oznacza skrótem b.; znajdują się
wśród nich zarówno takie, które występują jako hasła w Słowniku minimum języka
polskiego, jak i spoza tego słownika (poszerzając listę słów polecanych użytkowni-
kom); liczba wyrazów bliskoznacznych jest ograniczona: od jednego, np. basen, za-
bawa, do dwóch – trzech, np. baśń.
9. Wyrazy o podobnej budowie słowotwórczej
Podaje się je na końcu artykułu hasłowego jako wyrazy pochodne (oznaczone symbo-
lem p.), zachęcając także Czytelnika do poszerzenia zasobu leksykalnego). Są wśród
nich:
– czasowniki przedrostkowe tworzone od czasowników podstawowych (podawane
w pierwszej kolejności z podkreśleniem przedrostka), np. sadzić (...) p. dosadzić, na-
sadzić, obsadzić, posadzić, przesadzić, wsadzić, zasadzić, sadzonka, sadzeniowy;
– wyrazy posiadające ten sam rdzeń co wyraz podstawowy, np. czasownik (...) p. cza-
sownikowy, odczasownikowy, przyczasownikowy, czasownikowo.
Zarys gramatyki polskiej

I. Fonetyka i wymowa
1. Samogłoski
Język polski ma osiem samogłosek: i, y, e, a, o, u, ą, ę.
Samogłoski a, e, o, u mogą występować w każdej pozycji w wyrazie, tzn. na począt-
ku wyrazu: adres, egzamin, ołówek, ulica, na końcu: moja, pole, krzesło, domu i w środ-
ku wyrazu: mało, dziecko, blok, suchy, po spółgłosce twardej lub miękkiej: sanie:sianie
[sańe:śańe], cena:cień [cena:ćeń], nosić:niosłem [nośić:ńosłem].
Samogłoska i może występować na początku wyrazu: inżynier, ilość, a w środku i na
końcu wyrazu tylko po spółgłosce miękkiej: ciocia [ćoća], oni [ońi].
Samogłoska y nie występuje w polskich wyrazach na początku, a w środku wyrazu
lub na jego końcu tylko po spółgłosce twardej: syn, szkoły.
Samogłoski nosowe ą, ę nie występują na początku wyrazu, w środku zaś tylko
przed spółgłoskami szczelinowymi: w, f, s, z, sz, ź, ś, ż, ch: wąż, język, wąchać, męski,
mięso, szczęście. Samogłoskę ą na końcu wyrazu wymawia się jako o nosowe: są, sobą,
matką, piszą; samogłoska ę na końcu wyrazu jest wymawiana jako e nosowe lub jako
e ustne: siedzę [siedze]. Głoski ą i ę przed innymi spółgłoskami niż szczelinowe (z wy-
jątkiem l, ł) wymawia się jako połączenia: om, on, oń, em, en, eń: kąpiel [kompiel],
błąd [błond], kąt [kont], mądra [mondra], pamięć [pamieńć], następny [nastempny], lą-
dować [londować], ręka [renka], pięć [pieńć]. Przed spółgłoskami l, ł samogłoski nosowe
ą, ę w wymowie są realizowane jako samogłoski ustne o, e: wziął [wzioł], wzięła [wzie-
ła], wzięli [wzieli].

2. Spółgłoski
Większość spółgłosek polskich może występować w odpowiadających sobie parach
jako:
(a) głoski twarde i miękkie: b: b', p: p', w: w', l: l', m: m', c: ć, n: ń. W piśmie miękkość
spółgłosek oznacza się dwojako: kreską nad literą: koń, ćwiczenie, kość albo przez i po
spółgłosce, a przed samogłoską: papier [pap'er], kierowca [k'erowca], siano [s'ano];
(b) głoski dźwięczne i bezdźwięczne: b: p, w: f, d: t, g: k, z: s, ź: ś, dz: c.
Obie wskazane wyżej różnice (opozycje) służą do odróżniania od siebie znaczeń
wyrazów: pasek: piasek, mały: miały, cało: ciało, bas: pas, dom: tom, kot: kod. Zawsze
dźwięczne są spółgłoski l, r, m, n, ł, j, zawsze bezdźwięczne – ch.
(c) Spółgłoski dźwięczne są wymawiane jako bezdźwięczne: na końcu wyrazu, np. mar-
chew [marchef], szereg [szerek], chleb [chlep], a także w środku wyrazu, np. babka
[bapka], kredka [kretka] i na jego początku, np. wpisać [fpisać] przed spółgłoskami
bezdźwięcznymi.
(d) Spółgłoski bezdźwięczne przed dźwięcznymi są wymawiane jak odpowiadające im
spółgłoski dźwięczne: prośba [proźba]. Wyjątek stanowią tylko spółgłoski w, w', ż,
które występując po bezdźwięcznej, są wymawiane bezdźwięcznie, np. twój [tfuj],
kwiat [kf 'at], trzeba [tszeba].

3. Akcent
W języku polskim akcent jest stały i pada na drugą sylabę od końca wyrazu, np.: bła-
gać, po-cie -szać, po-da-r u-nek.
Zarys gramatyki polskiej
XVI

Wyjątki od tej zasady stanowią wyrazy posiadające akcent na trzeciej lub czwartej
sylabie od końca, a mianowicie:
(a) formy 1. i 2. osoby l. mn. czasu przeszłego czasowników, np. śpie-wa-li-śmy, cho-dzi-
ły-śmy, ba-da-li-śmy;
(b) wszystkie formy osobowe l. poj. i 3 osoby l. mn. trybu przypuszczającego, np. po -
szedł-bym, wi-dzia-ła-byś, czy-tał-by, na-pi-sa-li-by;
(c) liczebniki 400, 700, 800, 900, np. czte -ry-sta, o -siem-set, dzie-wię -ciu-set;
(d) niektóre rzeczowniki obcego pochodzenia, np. pre -zy-dent, u-ni-wer-sy-tet, gra-ma-
ty-ka, re-pu-bli-ka, po-li-ty-ka;
(e) formy 1. i 2. osoby l. mn. trybu przypuszczającego, np. na-pi-sa-li-byś-my, cho-dzi-li-
by-ście.

4. Oboczności głoskowe
Przy tworzeniu form słowotwórczych lub fleksyjnych w wyrazach polskich zachodzą
oboczności (zwane też alternacjami) głosek. Najczęściej spotykane są następujące:

(a) Wymiany samogłoskowe


– a : e las: lesie, sąsiad: sąsiedzki, jadł: jeść
– o : e biorę: bierzesz, piorę: pierz, mówiony: mówienie
– o : a chodzić: chadzać, wyrobić: wyrabiać
– ó : a mówić: mawiać, wrócić: wracać
– ó : o lód: lodu, sól: soli
– e : ó przyjaciel: przyjaciółka, sześć: szósty, siedem: siódmy
– ą : ę gałąź: gałęzi, mąż: męża, ząb: zęba
– i : o : ó rozwijać: rozwojowy: rozwój
– e : ø (zero morfologiczne) sen: snu, kwiatek: kwiatka, odebrać: odbiorę

(b) Wymiany spółgłoskowe


– spółgłoska twarda: spółgłoska miękka, np. ząb: zębie, szafa: szafie, nowy: nowi,
mam: mieć, zielony: zieloni
– wymiana spółgłosek k, g, ch, s, z, r, ł na tzw. spółgłoski funkcjonalnie miękkie
c, cz, dz, ż, sz, rz, l, np. ręka: ręce: rączka, wlokę: wleczesz, waga: wadze, mogę:
możesz, mucha: musze, słuchać: słyszeć, wiązać: wiążę, pisać: piszę, kara: karze,
koło: w kole
– wymiana spółgłosek miękkich na funkcjonalnie miękkie, np. płacić: płacę, cho-
dzisz: chodzę, nosisz: noszę, jeździć: jeżdżę, lepszy: lepsi, duży: duzi.

II. Odmiana rzeczowników


1. Rodzaj
Polskie rzeczowniki należą do jednego z trzech rodzajów: męskiego, np. aktor, syn,
lekarz, koń, tryb, kubek, zamek, żeńskiego, np. babcia, zima, sekretarka, kara, kiełbasa,
norma, aktywność lub nijakiego, np. niemowlę, dziecko, zwycięstwo. Rzeczowniki ży-
wotne mają w zasadzie rodzaj naturalny, który oznacza płeć męską lub żeńską albo sy-
gnalizuje niedorosłość istoty żywej. Rodzaj rzeczowników nieżywotnych ma charakter
konwencjonalny. Wykładnikiem rodzaju wszystkich rzeczowników jest ich forma flek-
syjna, zwłaszcza w mianowniku l. poj.

Rzeczowniki rodzaju męskiego są zakończone na:


– ø (zero morfologiczne) z poprzedzającą spółgłoską twardą, miękką lub funkcjonalnie
miękką, np. pan, dom, aparat, liść, pokój, mąż;
– o z poprzedzającą spółgłoską miękką, np. dziadzio, Kazio;
– a z poprzedzającą spółgłoską twardą lub miękką, np. mężczyzna, artysta, sędzia.
 Zarys gramatyki polskiej
XVII

Rzeczowniki rodzaju żeńskiego są zakończone na:


– ø (zero morfologiczne) z poprzedzającą spółgłoską twardą, miękką lub funkcjonalnie
miękką, np. krew, miłość, twarz, noc;
– a z poprzedzającą spółgłoską twardą, miękką albo funkcjonalnie miękką, np. babcia,
krowa, bajka, kolejka, praca;
– i z poprzedzającą spółgłoską miękką, np. pani, gospodyni.

Rzeczowniki rodzaju nijakiego są zakończone na:


– o z poprzedzającą spółgłoską twardą, np. dziecko, okno, drzewo;
– e z poprzedzającą spółgłoską miękką lub funkcjonalnie miękką, np. zdanie, serce, mo-
rze;
– ę z poprzedzającą spółgłoską miękką lub funkcjonalnie miękką, np. imię, zwierzę, nie-
mowlę.

2. Liczba
Polskie rzeczowniki odmieniają się przez dwie liczby: pojedynczą i mnogą, np.
profesor – profesorowie, ołówek – ołówki, kobieta – kobiety, drzewo – drzewa. Niektóre
rzeczowniki używane są tylko w liczbie pojedynczej, np. sprawiedliwość, cisza, mówie-
nie, żelazo, ptactwo, obuwie, a niektóre – tylko w liczbie mnogiej, np. drzwi, nożyczki,
usta, skrzypce, imieniny.

3. Odmiana przez przypadki (deklinacja)


W języku polskim używa się siedmiu przypadków:
Mianownik (M.) kto?, co?
Dopełniacz (D.) kogo?, czego?
Celownik (C.) komu?, czemu?
Biernik (B.) kogo?, co?
Narzędnik (N.) kim?, czym?
Miejscownik (Ms.) o kim?, o czym?
Wołacz (W.) o!

4. Wzory deklinacyjne rzeczowników


Rzeczowniki rodzaju męskiego
Liczba pojedyncza
M. profesor-ø chłop-ø stół-ø liść-ø koń-ø dziadzi-o
D. profesor-a chłop-a stoł-u liści-a koni-a dziadzi-a
C. profesor-owi chłop-u stoł-owi liści-owi koni-owi dziadzi-owi
B. profesor-a chłop-a stół-ø liści-a koni-a dziadzi-a
N. profesor-em chłop-em stoł-em liści-em koni-em dziadzi-em
Ms. profesorz-e chłopi-e stol-e liści-u koni-u dziadzi-u
W. profesorz-e chłopi-e stol-e liści-u koni-u dziadzi-u

Liczba mnoga
M. profesor-owie chłop-i stoł-y liści-e koni-e dziadzi-owie
D. profesor-ów chłop-ów stoł-ów liśc-i kon-i dziadzi-ów
C. profesor-om chłop-om stoł-om liści-om koni-om dziadzi-om
B. profesor-ów chłop-ów stoł-y liści-e koni-e dziadzi-ów
N. profesor-ami chłop-ami stoł-ami liść-mi koń-mi dziadzi-ami
Ms. profesor-ach chłop-ach stoł-ach liści-ach koni-ach dziadzi-ach
W. profesor-owie chłop-i stoł-y liści-e koni-e dziadzi-owie
Zarys gramatyki polskiej
XVIII

Odmianę szczególną posiadają rzeczowniki męskie typu poeta, kosmonauta, któ-


re w liczbie pojedynczej odmieniają się jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego, a w liczbie
mnogiej jak rzeczowniki rodzaju męskiego. Natomiast rzeczowniki typu sędzia, hrabia
w liczbie pojedynczej odmieniają się jak przymiotniki rodzaju męskiego lub żeńskiego,
a w liczbie mnogiej jak rzeczowniki rodzaju męskiego, zaś leśniczy, przewodniczący za-
równo w liczbie pojedynczej, jak i mnogiej odmieniają się jak przymiotniki rodzaju mę-
skiego, a w liczbie mnogiej – jak rodzaju męskoosobowego. Oto wzorce ich odmiany:

Liczba pojedyncza
M. poet-a sędzi-a leśnicz-y
D. poet-y sędzi-ego leśnicz-ego
C. poeci-e sędzi-emu leśnicz-emu
B. poet-ę sędzi-ego leśnicz-ego
N. poet-ą sędzi-ą leśnicz-ym
Ms. poeci-e sędzi-m leśnicz-ym
W. poet-o sędzi-o leśnicz-y

Liczba mnoga
M. poec-i sędzi-owie leśnicz-y
D. poet-ów sędzi-ów leśnicz-ych
C. poet-om sędzi-om leśnicz-ym
B. poet-ów sędzi-ów leśnicz-ych
N. poet-ami sędzi-ami leśnicz-ymi
Ms. poet-ach sędzi-ach leśnicz-ych
W. poec-i sędzi-owie leśnicz-y

Rzeczowniki rodzaju żeńskiego


Liczba pojedyncza
M. wod-a matk-a kuchni-a róż-a pan-i twarz-ø
D. wod-y matk-i kuchn-i róż-y pan-i twarz-y
C. wodzi-e matc-e kuchn-i róż-y pan-i twarz-y
B. wod-ę matk-ę kuchni-ę róż-ę pani-ą twarz-ø
N. wod-ą matk-ą kuchni-ą róż-ą pani-ą twarz-ą
Ms. wodzi-e matc-e kuchn-i róż-y pan-i twarz-y
W. wod-o matk-o kuchni-o róż-o pan-i twarz-ø

Liczba mnoga
M. wod-y matk-i kuchni-e róż-e pani-e twarz-e
D. wód-ø matek-ø kuchni-i róż-ø pań-ø twarz-y
C. wod-om matk-om kuchni-om róż-om pani-om twarz-om
B. wod-y matk-i kuchni-e róż-e pani-e twarz-e
N. wod-ami matk-ami kuchni-ami róż-ami pani-ami twarz-ami
Ms. wod-ach matk-ach kuchni-ach róż-ach pani-ach twarz-ach
W. wod-y matk-i kuchni-e róż-e pani-e twarz-e

Rzeczowniki rodzaju nijakiego


Liczba pojedyncza
M. drzew-o zadani-e zwierz-ę
D. drzew-a zadani-a zwierzęci-a
C. drzew-u zadani-u zwierzęci-u
B. drzew-o zadani-e zwierz-ę
N. drzew-em zadani-em zwierzęci-em
 Zarys gramatyki polskiej
XIX

Ms. drzew-ie zadani-u zwierzęci-u


W. drzew-o zadani-e zwierz-ę

Liczba mnoga
M. drzew-a zadani-a zwierzęt-a
D. drzew-ø zadań-ø zwierząt-ø
C. drzew-om zadani-om zwierzęt-om
B. drzew-a zadani-a zwierzęt-a
N. drzew-ami zadani-ami zwierzęt-ami
Ms. drzew-ach zadani-ach zwierzęt-ach
W. drzew-a zadani-a zwierzęt-a

Odmianę szczególną posiadają rzeczowniki rodzaju nijakiego typu gimnazjum, mu-


zeum. W liczbie pojedynczej we wszystkich przypadkach używa się formy mianownika
gimnazjum, muzeum. Natomiast w liczbie mnogiej rzeczowniki te odmieniają się według
następującego schematu:
M. gimnazj-a muze-a
D. gimnazj-ów muze-ów
C. gimnazj-om muze-om
B. gimnazj-a muze-a
N. gimnazj-ami muze-ami
Ms. gimnazj-ach muze-ach
W. gimnazj-a muze-a

Również odmianę szczególną posiadają rzeczowniki, które nie mają liczby pojedyn-
czej i w związku z tym nie posiadają rodzaju, a w zdaniach łączą się z formami przy-
miotnika, zaimka i czasownika w czasie przeszłym, charakterystycznymi dla rodzaju
niemęskoosobowego, np. białe drzwi, skrzypce zagrały. Oto schemat ich odmiany w licz-
bie mnogiej:

M. drzw-i skrzypc-e
D. drzw-i skrzypiec-ø
C. drzwi-om skrzypc-om
B. drzw-i skrzypc-e
N. drzwi-ami skrzypc-ami
Ms. drzwi-ach skrzypc-ach
W. drzw-i skrzypc-e

Kilka polskich rzeczowników – oznaczających zwłaszcza parzystość – zachowało


w odmianie przez przypadki w liczbie mnogiej swoiste formy, które są śladem stosowa-
nia dawnej liczby podwójnej. Są to zwłaszcza rzeczowniki: oko, ręka, ucho, nazywające
części ciała. Swoistości występują tylko w odmianie w liczbie mnogiej:
M. ocz-y usz-y ręc-e
D. ocz-u/ócz usz-u/usz-ów rąk-ø
C. ocz-om usz-om ręk-om
B. ocz-y usz-y ręc-e
N. ocz-ami/ocz-yma usz-ami/usz-yma ręk-ami/ręk-oma
Ms. ocz-ach usz-ach ręk-ach
W. ocz-y usz-y ręc-e

Bywają w języku polskim takie rzeczowniki (ale także przymiotniki, przysłówki


i czasowniki), które tworzą formy liczby mnogiej (formy stopnia wyższego i najwyższe-
go, czasu przeszłego) od zupełnie innych wyrazów. Szczegółowe informacje podane są
w opisie gramatycznym w poszczególnych artykułach hasłowych. Spośród rzeczowni-
ków są to na przykład pary (zwane supletywnymi): człowiek – ludzie, rok – lata.
Zarys gramatyki polskiej
XX

III. Odmiana przymiotników

Polskie przymiotniki odmieniają się przez rodzaje, liczby i przypadki. W liczbie poje-
dynczej przymiotniki przybierają formy rodzaju męskiego, żeńskiego i nijakiego, a w licz-
bie mnogiej – rodzaju męskoosobowego lub niemęskoosobowego. Formy męskoosobowe
przymiotników łączą się z rzeczownikami męskimi osobowymi, np. profesor, chłopiec,
pan, a niemęskoosobowe z męskimi nieosobowymi, żeńskimi i nijakimi, np. kot, stół,
matka, woda, dziecko, pole. Oto schematy odmiany przez rodzaje, liczby i przypadki:

Liczba pojedyncza
Rodzaj męski
M. biał-y czyst-y drog-i star-y such-y wysok-i
D. biał-ego czyst-ego drogi-ego star-ego such-ego wysoki-ego
C. biał-emu czyst-emu drogi-emu star-emu such-emu wysoki-emu
B. biał-ego czyst-ego drogi-ego star-ego such-ego wysoki-ego
N. biał-ym czyst-ym drog-im star-ym such-ym wysok-im
Ms. biał-ym czyst-ym drog-im star-ym such-ym wysok-im
W. biał-y czyst-y drog-i star-y such-y wysok-i

Rodzaj żeński
M. biał-a czyst-a drog-a star-a such-a wysok-a
D. biał-ej czyst-ej drogi-ej star-ej such-ej wysoki-ej
C. biał-ej czyst-ej drogi-ej star-ej such-ej wysoki-ej
B. biał-ą czyst-ą drog-ą star-ą such-ą wysok-ą
N. biał-ą czyst-ą drog-ą star-ą such-ą wysok-ą
Ms. biał-ej czyst-ej drogi-ej star-ej such-ej wysoki-ej
W. biał-a czyst-a drog-a star-a such-a wysok-a

Rodzaj nijaki
M. biał-e czyst-e drogi-e star-e such-e wysoki-e
D. biał-ego czyst-ego drogi-ego star-ego such-ego wysoki-ego
C. biał-emu czyst-emu drogi-emu star-emu such-emu wysoki-emu
B. biał-e czyst-e drogi-e star-e such-e wysoki-e
N. biał-ym czyst-ym drog-im star-ym such-ym wysok-im
Ms. biał-ym czyst-ym drog-im star-ym such-ym wysok-im
W. biał-e czyst-e drogi-e star-e such-e wysoki-e

Liczba mnoga
Rodzaj męskoosobowy
M. bial-i czyśc-i drodz-y starz-y sus-i wysoc-y
D. biał-ych czyst-ych drog-ich star-ych such-ych wysok-ich
C. biał-ym czyst-ym drog-im star-ym such-ym wysok-im
B. biał-ych czyst-ych drog-ich star-ych such-ych wysok-ich
N. biał-ymi czyst-ymi drog-imi star-ymi such-ymi wysok-imi
Ms. biał-ych czyst-ych drog-ich star-ych such-ych wysok-ich
W. bial-i czyśc-i drodz-y starz-y sus-i wysoc-y

Rodzaj niemęskoosobowy
M. biał-e czyst-e drog-ie star-e such-e wysoki-e
D. biał-ych czyst-ych drog-ich star-ych such-ych wysok-ich
C. biał-ym czyst-ym drog-im star-ym such-ym wysok-im
B. biał-e czyst-e drogi-e star-e such-e wysoki-e
 Zarys gramatyki polskiej
XXI

N. biał-ymi czyst-ymi drog-imi star-ymi such-ymi wysok-imi


Ms. biał-ych czyst-ych drog-ich star-ych such-ych wysok-ich
W. biał-e czyst-e drogi-e star-e such-e wysoki-e

Według podanych schematów odmieniają się także imiesłowy przymiotnikowe two-


rzone od czasowników (zob. niżej). Są to imiesłowy czynne czasu teraźniejszego, np. idą-
cy, mówiący, proszący, bolący, i imiesłowy bierne czasu przeszłego, np. umyty, uczesany,
zdobyty, zdobywany, uszyty, wyszywany. Mają one odpowiednie formy liczby pojedynczej
lub mnogiej oraz formy rodzaju męskiego, żeńskiego, nijakiego, męskoosobowego, nie-
męskoosobowego, np. l. poj. proszący – prosząca – proszące i l. mn. proszący – proszące;
l. poj. zdobyty – zdobyta – zdobyte i l. mn. zdobyci – zdobyte.

IV. Stopniowanie przymiotników i przysłówków


Polskie przymiotniki i przysłówki podlegają stopniowaniu. Stopień wyższy i najwyż-
szy tworzy się od przymiotników i przysłówków w sposób prosty (syntetyczny) i opiso-
wy (analityczny). Syntetyczne formy stopni przymiotnika tworzy się, dodając do tematu
przyrostek -szy lub -ejszy w stopniu wyższym, a do tak utworzonej formy przedrostek
naj- w stopniu najwyższym.
Stopień wyższy przysłówków tworzy się przez dodanie przyrostka -ej, a najwyższy
– przez dodanie przedrostka naj-.
W tematach stopniowanych przymiotników i przysłówków mogą przy tym zachodzić
odpowiednie wymiany samogłoskowe i spółgłoskowe (zob. wyżej). Oto schematy stop-
niowania przymiotników i utworzonych od nich przysłówków:

Przymiotniki Przysłówki
biały biel-szy naj-biel-szy biał-o biel-ej naj-biel-ej
czysty czyst-szy naj-czyst-szy czyst-o czyści-ej naj-czyści-ej
drogi droż-szy naj-droż-szy drog-o droż-ej naj-droż-ej
stary star-szy naj-star-szy star-o starz-ej naj-starz-ej
wysoki wyż-szy naj-wyż-szy wysok-o wyż-ej naj-wyż-ej
ładny ładniej-szy naj-ładni-ejszy ładni-e ładni-ej naj-ładni-ej
piękny piękni-ejszy naj-piękni-ejszy piękni-e piękni-ej naj-piękni-ej

Są wśród polskich przymiotników i przysłówków pary tzw. supletywne, kiedy sto-


pień wyższy (i najwyższy) jest tworzony od zupełnie innego (niż podstawowy) wyrazu,
np.:

dobry lep-szy naj-lep-szy dobrze lepi-ej naj-lepi-ej


zły gor-szy naj-gor-szy źle gorz-ej naj-gorz-ej

Od części przymiotników i przysłówków nie tworzy się form stopnia wyższego i najwyż-
szego (informacje o tym podane są przy opisie gramatycznym w odpowiednich artyku-
łach hasłowych i części słownikowej: nie stopniuje się). Od niektórych takich niestopnio-
walnych przymiotników i przysłówków w ogóle nie można tworzyć formy stopnia wyż-
szego i najwyższego ze względów logiczno-znaczeniowych, np. łąkowy, polny, żelazny,
państwowy, radiowy. Od jeszcze innych przymiotników i przysłówków nie tworzy się
form prostych (syntetycznych), natomiast można ich używać w funkcji stopnia wyższe-
go i najwyższego tworzonych w sposób opisowy (analityczny), dodając do podstawowej
formy przymiotnika lub przysłówka oddzielne słowa: bardziej, najbardziej, więcej, naj-
więcej, np. bardziej słoneczny, najbardziej słoneczny, bardziej słonecznie, najbardziej sło-
necznie, bardziej chory, najbardziej chory.
Imiesłowy przymiotnikowe i przysłówkowe – jakkolwiek podobne znaczeniowo do
przymiotników lub przysłówków – nie stopniują się.
Zarys gramatyki polskiej
XXII

V. Tworzenie i odmiana liczebników


Polskie liczebniki dzielą się przede wszystkim na główne i porządkowe. Wszystkie
odmieniają się przez rodzaje i przypadki, a liczebniki porządkowe oraz liczebniki głów-
ne jeden i dwa także przez liczby.

1. Lista wybranych liczebników głównych 


i odpowiadających im porządkowych (wraz z oznaczeniami cyfro-
wymi w systemie arabskim i rzymskim):
1 I jeden pierwszy
2 II dwa drugi
3 III trzy trzeci
4 IV cztery czwarty
5 V pięć piąty
6 VI sześć szósty
7 VII siedem siódmy
8 VIII osiem ósmy
9 IX dziewięć dziewiąty
10 X dziesięć dziesiąty
11 XI jedenaście jedenasty
12 XII dwanaście dwunasty
13 XIII trzynaście trzynasty
14 XIV czternaście czternasty
15 XV piętnaście piętnasty
16 XVI szesnaście szesnasty
17 XVII siedemnaście siedemnasty
18 XVIII osiemnaście osiemnasty
19 XIX dziewiętnaście dziewiętnasty
20 XX dwadzieścia dwudziesty
30 XXX trzydzieści trzydziesty
40 XL czterdzieści czterdziesty
50 L pięćdziesiąt pięćdziesiąty
60 LX sześćdziesiąt sześćdziesiąty
70 LXX siedemdziesiąt siedemdziesiąty
80 LXXX osiemdziesiąt osiemdziesiąty
90 XC dziewięćdziesiąt dziewięćdziesiąty
100 C sto setny
200 CC dwieście dwusetny
300 CCC trzysta trzechsetny
400 CD czterysta czterechsetny
500 D pięćset pięćsetny
600 DC sześćset sześćsetny
700 DCC siedemset siedemsetny
800 DCCC osiemset osiemsetny
900 CM dziewięćset dziewięćsetny
1000 M tysiąc tysięczny
1 000 000 – milion milionowy
1 000 000 000 – miliard miliardowy
1 000 000 000 000 – bilion bilionowy

  W niektórych ujęciach liczebnik jeden bywa interpretowany także jako przymiotnik, np.
w konstrukcjach typu: jedni uczniowie już poszli, inni jeszcze nie; wówczas liczebnik jeden nie
odmienia się przez liczby, a odmienia się tak tylko przymiotnik jeden.
 Zarys gramatyki polskiej
XXIII

2. Wzory odmian wybranych liczebników głównych


Liczebnik jeden w rodzaju – kolejno – męskim, żeńskim, nijakim (w liczbie pojedyn-
czej) i męskoosobowym i niemęskoosobowym (w liczbie mnogiej):
M. jeden-ø jedn-a jedn-o jedn-i jedn-e
D. jedn-ego jedn-ej jedn-ego jedn-ych jedn-ych
C. jedn-emu jedn-ej jedn-emu jedn-ym jedn-ym
B. jedn-ego/jeden jedn-ą jedn-o jedn-ych jedn-e
N. jedn-ym jedn-ą jedn-ym jedn-ymi jedn-ymi
Ms. jedn-ym jedn-ej jedn-ym jedn-ych jedn-ych
W. jeden-ø jedn-a jedn-o jedn-i jedn-e

Liczebnik dwa w rodzaju – kolejno – męskim, żeńskim i niemęskoosobowym:


M. dwa-j dwi-e dw-a
D. dw-óch/dw-u dw-óch/dw-u dw-óch/dw-u
C. dw-om/dw-óm/dw-u dw-om/dw-óm/dw-u dw-om/dw-óm/dw-u
B. dw-óch/dw-u dwi-e dw-a
N. dw-oma/dw-u dwi-ema/dw-oma/dw-u dw-oma/dw-u
Ms. dw-óch/dw-u dw-óch/dw-u dw-óch/dw-u
W. dwa-j dwi-e dw-a

Liczebniki trzy, cztery i pięć w rodzaju – kolejno – męskoosobowym i niemęsko­-.


osobowym:
M. trz-ej czter-ej pięci-u trz-y czter-y pięć-ø
D. trz-ech czter-ech pięci-u trz-ech czter-ech pięci-u
C. trz-em czter-em pięci-oma trz-em czter-em pięci-oma
B. trz-ech czter-ech pięci-u trz-y czter-y pięć-ø
N. trz-ema czter-ema pięci-oma/pięci-u trz-ema czter-ema pięci-oma/pięci-u
Ms. trz-ech czter-ech pięci-u trz-ech czter-ech pięci-u
W. trz-ej czter-ej pięci-u trz-y czter-y pięć-ø

Liczebnik siedem w rodzaju – kolejno – męskoosobowym i niemęskoosobowym:


M. siedmi-u siedem-ø
D. siedmi-u siedmi-u
C. siedmi-u siedmi-u
B. siedmi-u siedem-ø
N. siedmi-oma/siedmi-u siedmi-oma/siedmi-u
Ms. siedmi-u siedmi-u
W. siedmi-u siedem-ø

Liczebniki sześć, dziewięć i dziesięć odmieniają się jak liczebnik pięć, liczebni-
ki osiem jak siedem.

Liczebniki od jedenaście do dziewiętnaście (liczebnik jedenaście ma w mia-


nowniku formę męskoosobową jedenastu):
M. jedenast-u jedenaści-e
D. jedenast-u jedenast-u
C. jedenast-u jedenast-u
B. jedenast-u jedenaści-e
N. jedenast-oma/jedenast-u jedenast-oma/jedenast-u
Ms. jedenast-u jedenast-u
W. jedenast-u jedenast-u

Liczebniki od dwadzieścia do czterdzieści (liczebnik dwadzieścia ma w mia-


nowniku rodzaju męskoosobowego formę dwudziestu):
Zarys gramatyki polskiej
XXIV

M. trzydziest-u trzydzieśc-i
D. trzydziest-u trzydziest-u
C. trzydziest-u trzydziest-u
B. trzydziest-u trzydzieśc-i
N. trzydziest-oma/trzydziest-u trzydziest-oma/trzydziest-u
Ms. trzydziest-u trzydziest-u
W. trzydziest-u trzydzieśc-i

Liczebniki od pięćdziesiąt do dziewięćdziesiąt:


M. pięćdziesięci-u pięćdziesiąt-ø
D. pięćdziesięci-u pięćdziesięci-u
C. pięćdziesięci-u pięćdziesięci-u
B. pięćdziesięci-u pięćdziesiąt-ø
N. pięćdziesięci-oma/pięćdziesięci-u pięćdziesięci-oma/pięćdziesięci-u
Ms. pięćdziesięci-u pięćdziesięci-u
W. pięćdziesięci-u pięćdziesiąt-ø

Liczebniki sto i dwieście:


M. st-u st-o dwust-u dwieści-e
D. st-u st-u dwust-u dwust-u
C. st-u st-u dwust-u dwust-u
B. st-u st-o dwust-u dwieści-e
N. st-oma/st-u st-oma/st-u dwust-oma/dwust-u dwust-oma/dwust-u
Ms. st-u st-u dwust-u dwust-u
W. st-u st-o dwust-u dwieści-e

Liczebniki trzysta i czterysta:


M. trzyst-u trzyst-a
D. trzyst-u trzyst-u
C. trzyst-u trzyst-u
B. trzyst-u trzyst-a
N. trzyst-oma/trzyst-u trzyst-oma/trzyst-u
Ms. trzyst-u trzyst-u
W. trzyst-u trzyst-a

Liczebniki od pięćset do dziewięćset odmieniają się w ten sposób, że formy przy-


padków przybiera tylko pierwsza ich część, odmieniana tak jak liczebniki od pięć do
dziewięć, cząstka -set pozostaje nieodmienna.

Liczebniki tysiąc, milion, bilion, trylion odmieniają się jak rzeczowniki


nieżywotne .

Liczebniki nieokreślone kilkanaście, kilkadziesiąt, kilkaset odmieniają się jak


liczebniki określone: kilkanaście jak dwanaście, kilkadziesiąt jak pięćdziesiąt,
kilkaset jak pięćset.

3. Odmiana liczebników porządkowych


Liczebniki porządkowe odmieniają się jak przymiotniki z zachowaniem form liczby,
rodzaju i przypadka, przy czym formy męskoosobowe tworzy się tylko od przymiotni-
ków pierwsi, drudzy, trzeci, czwarci. Następne – począwszy od piąty – mają tylko formy
niemęskoosobowe (piąte, szóste itd.).

  Również te liczebniki mogą być traktowane jako rzeczowniki.


 Zarys gramatyki polskiej
XXV

4. Odmiana liczebników złożonych


Liczebniki złożone – zarówno główne, jak i porządkowe – są zbudowane z kilku wyra-
zów, np. dwadzieścia trzy – dwudziesty trzeci; dwieście trzydzieści siedem – dwieście trzy-
dziesty siódmy; tysiąc dziewięćset czterdzieści pięć – tysiąc dziewięćset czterdziesty piąty.
W konstrukcjach dwuwyrazowych odmieniają się oba wyrazy, np. dwudziestu trzech
– dwudziestego trzeciego; w konstrukcjach trójwyrazowych liczebników głównych od-
mieniają się wszystkie trzy człony, np. dwustu trzydziestu siedmiu, natomiast w trój-
wyrazowych liczebnikach porządkowych odmieniają się tylko dwa ostatnie człony, np.
dwieście trzydziesty siódmy.
W konstrukcjach cztero- i więcejczłonowych liczebników głównych odmieniają się
trzy ostatnie człony, np. tysiąc dziewięciuset czterdziestu pięciu, natomiast w liczebni-
kach porządkowych – dwa ostatnie człony, np. tysiąc dziewięćset czterdziestego piątego.

5. Odmiana liczebników zbiorowych


Liczebniki zbiorowe tworzy się od liczebników głównych od dwa do dziewięćdziesiąt,
np. dwoje, troje, czworo, pięcioro, dwadzieścioro. Mają one formę rodzaju nijakiego liczby
pojedynczej i odmieniają się według następującego wzoru:
M. dwoj-e pięcior-o
D. dwoj-ga pięcior-ga
C. dwoj-gu pięcior-gu
B. dwoj-e pięcior-o
N. dwoj-giem pięcior-giem
Ms. dwoj-gu pięcior-gu
W. dwoj-e pięcior-o

VI. Odmiana zaimków


Zaimki zastępują w użyciu różne części mowy: rzeczowniki (np. zaimki osobowe,
wskazujące), przymiotniki (np. zaimki dzierżawcze), przysłówki, liczebniki. Część spo-
śród nich odmienia się tak jak zastępowane przez nie części mowy, np. przez liczby, ro-
dzaje, przypadki, część zaś zastępująca przysłówki jest nieodmienna, np. tutaj, tam. Naj-
ważniejsze zaimki zamieszczone są w części słownikowej. Tu podajemy wzory odmiany
niektórych zaimków:

1. Odmiana zaimków osobowych i wskazujących


Liczba pojedyncza
M. ja ty – on ona ono
D. mnie/mię ciebie/cię siebie/się jego/go/niego jej jego/go
C. mnie/mi tobie/ci sobie jemu/mu jej/niej jemu/mu/niemu
B. mnie/mię ciebie/cię siebie/się jego/go ją/nią jego/go
N. mną tobą sobą nim nią nim
Ms. mnie tobie sobie nim niej nim
W. ja ty – on ona ono

M. ten ta to taki taka takie


D. tego tej tego takiego takiej takiego
C. temu tej temu takiemu takiej takiemu
B. tego tę to takiego taką takie
N. tym tą tym takim taką takim
Ms. tym tej tym takim takiej takim
W. ten ta to taki taka takie
Zarys gramatyki polskiej
XXVI

Liczba mnoga
M. my wy oni one tacy takie
D. nas was ich/nich ich/nich takich takich
C. nam wam im/nim im/nim takim takim
B. nas was ich/nich je/nie takich takie
N. nami wami nimi nimi takimi takimi
Ms. nas was nich nich takich takich
W. my wy oni one tacy takie

2. Odmiana zaimków dzierżawczych


Liczba pojedyncza
M. mój moja moje
D. mojego/mego mojej/mej mojego/mego
C. mojemu/memu mojej/mej mojemu/memu
B. mojego/mego moją/mą moje/me
N. moim/mym moją/mą moim/mym
Ms. moim/mym mojej/mej moim/mym
W. mój moja moje

M. twój twoja twoje/twe


D. twojego/twego twojej/twej twojego/twego
C. twojemu/twemu twojej/twej twojemu/twemu
B. twojego/twego twoją/twą twoje/twe
N. twoim/twym twoją/twą twoim/twym
Ms. twoim/twym twojej/twej twoim/twym
W. twój twoja twoje

Liczba mnoga
M. moi moje twoi twoje/twe
D. moich/mych moich/mych twoich/twych twoich/twych
C. moim/mym moim/mym twoim/twym twoim/twym
B. moich/mych moje/me twoich/twych twoje/twe
N. moimi/mymi moimi/mymi twoimi/twymi twoimi/twymi
Ms. moich/mych moich/mych twoich/twych twoich/twych
W. moi moje twoi twoje

3. Odmiana zaimków pytajnych 


i zaprzeczonych
M. kto co nikt nic
D. kogo czego nikogo niczego
C. komu czemu nikomu niczemu
B. kogo co nikogo nic
N. kim czym nikim niczym
Ms. o kim o czym nikim niczym
W. kto co nikt nic

Pozostałe zaimki odmienne odmieniają się w sposób analogiczny do przytoczonych


wzorów odmiany zaimków lub przymiotników. Na przykład zaimki czyj, czyja, czyje od-
mieniają się jak mój, moja, moje; zaimki pytajne jaki, jaka, jakie; który, która, które.
odmieniają się jak przymiotniki (por. wyżej).
 Zarys gramatyki polskiej
XXVII

VII. Odmiana czasowników


Polskie czasowniki mają następujące formy:
1. aspekt (i krotność)
2. tryby (oznajmujący, rozkazujący i przypuszczający/warunkowy)
3. strony (czynna, bierna, zwrotna)
4. czasy (teraźniejszy, przeszły, przyszły)
5. liczby (pojedyncza i mnoga)
6. osoba (pierwsza, druga, trzecia)
7. rodzaje (tylko w czasie przeszłym i przyszłym złożonym: męski, żeński, nijaki, mę-
skoosobowy, niemęskoosobowy).

1. Tworzenie form dokonanych i niedokonanych, 


jednokrotnych i wielokrotnych
Polskie czasowniki występują w parach ze względu na aspekt dokonany lub niedoko-
nany oraz nazywanie czynności jednokrotnej i wielokrotnej. Oto przykłady par aspekto-
wych różniących się obecnością lub nieobecnością przedrostka:
pisać – napisać gotować – ugotować
mówić – omówić biec – przebiec
karmić – nakarmić kłamać – skłamać
szukać – poszukać brać – zabrać
robić – zrobić wieźć – zwieźć
jechać – pojechać nieść – przynieść
ruszyć – wyruszyć kroić – pokroić
czytać – przeczytać gonić – dogonić

Używane są też pary aspektowe supletywne, w których występują dwa różne wy-
razy: brać – wziąć, przełożyć – przekładać, widzieć – zobaczyć, mówić – powiedzieć, albo
tworzone są przez wymiany głoskowe: doświadczać – doświadczyć, doradzać – doradzić,
odkurzać – odkurzyć.
Niektóre czasowniki używane są w znaczeniach dokonanych i niedokonanych jedno-
cześnie: potrafić, zdołać, kazać.
Cechą charakterystyczną czasowników niedokonanych jest to, że tworzą one czas
przyszły w sposób opisowy: będę pisał, będę gotował, będę robił. Czasowniki dokonane
natomiast tworzą czas przyszły prosty: napiszę, ugotuję, zrobię i nie tworzą form cza-
su teraźniejszego (a tylko czas przeszły i przyszły prosty: napiszę – napisałem, ugotuję
– ugotowałam, zrobię – zrobiłem.
Czasowniki jednokrotne nazywają czynność wykonywaną tylko raz, np. podskoczyć,
zapisać, wywiesić, a wielokrotne – czynność powtarzalną, wykonywaną wielokrotnie:
podskakiwać, zapisywać, wywieszać. Są one tworzone zwłaszcza przez dodanie odpo-
wiedniego przyrostka, np. -ywać/-iwać; -ować/-awać albo przez wymianę samogłosko-
wą, np. wieźć: wozić; nieść: nosić.
Szczegółowe informacje na temat tego, czy czasownik jest dokonany czy niedoko-
nany, czy dwuaspektowy, czy nazywa czynność jednokrotną czy wielokrotną, są poda-
ne w opisie gramatycznym przy poszczególnych hasłach słownikowych czy definicjach
znaczeń.

2. Tworzenie form trybu


Podstawową formą w tym zakresie jest tryb oznajmujący. Poszczególne formy po-
dane są we wzorach odmian (por. niżej). Formy trybu rozkazującego dla drugiej oso-
by czasu teraźniejszego w liczbie pojedynczej są podane w opisie gramatycznym przy
poszczególnych hasłach. Do tej formy dodaje się końcówki -my, np. czyń-my, czytaj-my,
przy tworzeniu form drugiej osoby liczby mnogiej. Dla utworzenia trybu rozkazującego
Zarys gramatyki polskiej
XXVIII

w pierwszej i trzeciej osobie liczby pojedynczej oraz trzeciej osobie liczby mnogiej używa
się oddzielnego wyrazu niech, np. niech czyni, niech czynią, niech czyta, niech czytają,
niech skonam, niech padnę.
Formy trybu przypuszczającego (warunkowego) tworzy się przez dodanie
cząstki -by- w końcówkach form czasu przeszłego między tematem a końcówką oso-
bową. W ten sposób powstają złożone końcówki -bym, -byś, -by-ø, -byśmy, -byście,.
-by-ø, np.: pisał-bym, pisał-byś, pisa-by-ø, pisali-byśmy, pisali-byście, pisali-by-ø, niosła-
-bym, niosła-byś, niosła-by-ø, niosły-byśmy, niosły-byście, niosły-by-ø.
Złożone końcówki charakterystyczne dla trybu przypuszczającego mogą być uży-
wane jako oddzielne wyrazy, np. bym poszedł, byś poszedł, by poszedł, byśmy poszli, by-
ście poszli, by poszli, bym niosła, byś niosła, by niosła, byśmy niosły, byście niosły, by nio-
sły. Występują one także w wyrazach oznaczających życzenie lub polecenie: żebym, że-
byś, żeby, żebyśmy, żebyście, żeby. Formy trybu przypuszczającego utworzone z użyciem
cząstki -by- stanowią wyjątki od zasady akcentowania polskich wyrazów na przedostat-
niej sylabie od końca (zob. wyżej) i są akcentowane na czwartej sylabie od końca, np. po -
szli-by-śmy, nio -sły-by-śmy.

3. Tworzenie form strony


Podstawową formą polskiego czasownika jest strona czynna. Formy strony
zwrotnej tworzy się przez dodanie zaimka się. Niektóre polskie czasowniki występu-
ją tylko w tej formie, np. bać się, pojawić się, tzn. nie używa się ich ani w stronie czyn-
nej, ani biernej. Formy strony biernej tworzy się przez użycie imiesłowu przymiot-
nikowego biernego z dodaniem form czasownika posiłkowego, przede wszystkim być,
np. ktoś czyta książkę/książka jest czytana przez kogoś, ktoś myje kogoś/ktoś jest myty
przez kogoś, ktoś odwiedza kogoś/ktoś jest odwiedzany przez kogoś. Formy strony bier-
nej mogą być tworzone tylko od niektórych czasowników zwanych przechodnimi. Są
to czasowniki używane w dwu wersjach tego samego zdania. W tych wersjach podmiot
jest wymieniany przez dopełnienie i odwrotnie. Takie dopełnienia nazywa się bliższymi.
(por. niżej).

4. Tworzenie form czasu, liczby, rodzaju i osoby 


wybranych czasowników niedokonanych

Czas teraźniejszy
Liczba pojedyncza
1. os. czyt-am wi-em widz-ę słysz-ę rysuj-ę tłuk-ę
2. os. czyt-asz wi-esz widz-isz słysz-ysz rysuj-esz tłucz-esz
3. os. czyt-a wi-e widz-i słysz-y rysuj-e tłucz-e

Liczba mnoga
1. os. czyt-amy wi-emy widz-imy słysz-ymy rysuj-emy tłucz-emy
2. os. czyt-acie wi-ecie widz-icie słysz-ycie rysuj-ecie tłucz-ecie
3. os. czyt-ają wi-edzą widz-ą słysz-ą rysuj-ą tłuk-ą

Czas przeszły
Liczba pojedyncza – rodzaj męski
1. os. czytał-em wiedział-em widział-em słyszał-em rysował-em tłukł-em
2. os. czytał-eś wiedział-eś widział-eś słyszał-eś rysował-eś tłukł-eś
3. os. czytał-ø wiedział-ø widział-ø słyszał-ø rysował-ø tłukł-ø
 Zarys gramatyki polskiej
XXIX

Liczba pojedyncza – rodzaj żeński


1. os. czytał-am wiedział-am widział-am słyszał-am rysował-am tłukł-am
2. os. czytał-aś wiedział-aś widział-aś słyszał-aś rysował-aś tłukł-aś
3. os. czytał-a wiedział-a widział-a słyszał-a rysował-a tłukł-a

Liczba pojedyncza – rodzaj nijaki (jest używany tylko w 3. os.)


3. os. czytał-o wiedział-o widział-o słyszał-o rysował-o tłukł-o

Liczba mnoga – rodzaj męskoosobowy


1. os. czytali-śmy wiedzieli-śmy widzieli-śmy słyszeli-śmy rysowali-śmy tłukli-śmy
2. os. czytali-ście wiedzieli-ście widzieli-ście słyszeli-ście rysowali-ście tłukli-ście
3. os. czytali-ø wiedzieli-ø widzieli-ø słyszeli-ø rysowali-ø tłukli-ø

Liczba mnoga – rodzaj niemęskoosobowy


1. os. czytały-śmy wiedziały-śmy widziały-śmy słyszały-śmy rysowały-śmy tłukły-śmy
2. os. czytały-ście wiedziały-ście widziały-ście słyszały-ście rysowały-ście tłukły-ście
3. os. czytały-ø wiedziały-ø widziały-ø słyszały-ø rysowały-ø tłukły-ø

Czas przyszły
Formy czasu przyszłego tworzy się z części odmiennej czasownika posiłkowego być
w formach osobowych:
Liczba pojedyncza Liczba mnoga
1. os. będę 1. os. będziemy
2. os. będziesz 2. os. będziecie
3. os. będzie 3. os. będą

Do tych form osobowych dodaje się formy 3. osoby czasu przeszłego (zob. wyżej)
w odpowiednich formach liczby, np. będzie pisał/pisała/pisało – będziemy pisali/pisały
albo formę bezokolicznika, np. będę pisać – będziemy pisać.

5. Tworzenie form czasu, liczby, rodzaju i osoby 


wybranych czasowników dokonanych
Czasowniki dokonane nie są używane – ze względów logiczno-znaczeniowych –
w czasie teraźniejszym. Można od nich tworzyć formy analogiczne do tych tworzonych
od czasowników niedokonanych, jednak mają one znaczenie czasu przyszłego (nazywa
się te formy czasem przyszłym prostym, którego nie mają czasowniki niedokonane). Oto
przykłady wzorów odmiany wybranych czasowników dokonanych:

Czas przeszły
Liczba pojedyncza – rodzaj męski
1. os. umarł-em skończył-em uczynił-em zapomniał-em oszukał-em
2. os. umarł-eś skończył-eś uczynił-eś zapomniał-eś oszukał-eś
3. os. umarł-ø skończył-ø uczynił-ø zapomniał-ø oszukał-ø

Liczba pojedyncza – rodzaj żeński


1. os. umarł-am skończył-am uczynił-am zapomniał-am oszukał-am
2. os. umarł-aś skończył-aś uczynił-aś zapomniał-aś oszukał-aś
3. os. umarł-a skończył-a uczynił-ø zapomniał-a oszukał-a
Zarys gramatyki polskiej
XXX

Liczba pojedyncza – rodzaj nijaki (jest używany tylko w 3. os.)


3. os. umarł-o skończył-o uczynił-o zapomniał-o oszukał-o

Liczba mnoga – rodzaj męskoosobowy


1. os. umarli-śmy skończyli-śmy uczynili-śmy zapomnieli-śmy oszukali-śmy
2. os. umarli-ście skończyli-ście uczynili-ście zapomnieli-ście oszukali-ście
3. os. umarli-ø skończyli-ø uczynili-ø zapomnieli-ø oszukali-ø

Liczba mnoga – rodzaj niemęskoosobowy


1. os. umarły-śmy skończyły-śmy uczyniły-śmy zapomniały-śmy oszukały-śmy
2. os. umarły-ście skończyły-ście uczyniły-ście zapomniały-ście oszukały-ście
3. os. umarły-ø skończyły-ø uczyniły-ø zapomniały-ø oszukały-ø

Formy 1. i 2. os. l. mn. akcentuje się na trzeciej sylabie od końca, np. uma rłyśmy, za-
pomnieliśmy, skończyliście, oszuka łyście – por. wyżej.

Czas przyszły
Liczba pojedyncza
1. os. umr-ę skończ-ę uczyni-ę zapomn-ę oszuk-am
2. os. umrz-esz skończ-ysz uczyn-isz zapomn-isz oszuk-asz
3. os. umrz-e skończ-y uczyn-i zapomn-i oszuk-a

Liczba mnoga
1. os. umrz-emy skończ-ymy uczyn-imy zapomn-imy oszuk-amy
2. os. umrz-ecie skończ-ycie uczyn-icie zapomn-icie oszuk-acie
3. os. umr-ą skończ-ą uczyni-ą zapomn-ą oszukaj-ą

6. Czasowniki o odmianie nieregularnej 


i czasowniki nieodmienne
Niektóre polskie czasowniki odmieniają się w sposób szczególny. Zachowują one –
co prawda – typowe dla poszczególnych form czasy, liczby i osoby, zachodzą wszakże
w schematach ich odmiany charakterystyczne wymiany samogłoskowe, spółgłoskowe
albo zastępowanie innymi wyrazami. Wszystkie te informacje na temat wymian poda-
ne są w części słownikowej, w poszczególnych artykułach hasłowych (w części zawiera-
jącej opis gramatyczny). Oto niektóre przykłady takich czasowników: być, mieć, iść,
jechać, jeść, móc.
Do kategorii czasowników zalicza się także wyrazy nieodmienne, np. można, trze-
ba, należy, warto, brak.

7. Tworzenie form imiesłowów przymiotnikowych


i przysłówkowych
Imiesłowy przymiotnikowe czynne tworzy się od czasowników niedokonanych
przez dodanie do tematu występującego w 3. os. l. mn. przyrostka -ąc i końcówki flek-
syjnej zależnej od rodzaju i liczby. Oto przykłady, w których podajemy – kolejno – formę
3. os. l. mn. czasu teraźniejszego (jako podstawę), rodzaj męski, rodzaj żeński, rodzaj ni-
jaki (dla liczby pojedynczej), rodzaj męskoosobowy, rodzaj niemęskoosobowy (dla liczby
mnogiej) tego typu imiesłowów:
 Zarys gramatyki polskiej
XXXI

Liczba pojedyncza Liczba mnoga


pisz-ą pisz-ąc-y pisz-ąc-a pisz-ąc-e pisz-ąc-y pisz-ąc-e
słysz-ą słysz-ąc-y słysz-ąc-a słysz-ąc-e słysz-ąc-y słysz-ąc-e
wiedz-ą wiedz-ąc-y wiedz-ąc-a wiedz-ąc-e wiedz-ąc-y wiedz-ąc-e

Tak utworzone imiesłowy odmieniają się przez rodzaje, liczby i przypadki według
wzorów odmiany przymiotników (zob. wyżej).
Imiesłowy przymiotnikowe bierne tworzy się od niektórych czasowników doko-
nanych lub niedokonanych przez dodanie do tematu występującego w 3. os. l. mn. przy-
rostków -t lub -n/-on i końcówki fleksyjnej zależnej od rodzaju i liczby. Przyrostek -on
występuje wtedy, gdy temat powstały po odcięciu cząstki -li jest zakończony na spółgło-
skę, a -n, kiedy kończy się na samogłoskę. W formie męskoosobowej przyrostek -on pod-
lega wymianie samogłoskowej do postaci -en, a przyrostek -t wymianie spółgłoskowej
do -c. Oto przykłady, które podajemy w kolejności jak wyżej:

Liczba pojedyncza Liczba mnoga


pisa-li pisa-n-y pisa-n-a pisa-n-e pisa-n-i pisa-n-e
zapisa-li zapisa-n-y zapisa-n-a zapisa-n-e zapisa-n-i zapisa-n-e
broni-li broni-on-y broni-on-a broni-on-e broni-en-i broni-on-e
bi-li bi-t-y bi-t-a bi-t-e bi-c-i bi-t-e
zabi-li zabi-t-y zabi-t-a zabi-t-e zabi-c-i zabi-t-e

Imiesłowy bierne tworzą się tylko od czasowników przechodnich, które w zdaniach


tworzą konstrukcje: podmiot – orzeczenie – dopełnienie bliższe (w bierniku, czasem
w dopełniaczu). Takie zdania mogą być przekształcane do postaci strony biernej (zob.
wyżej) przy zamianie miejscami podmiotu i dopełnienia. Nie tworzy się tych imiesłowów
od czasowników, które mają tylko stronę zwrotną, np. wspinać się, oraz od takich, które
są używane tylko w stronie czynnej, np. spać, kwitnąć, marzyć.

Imiesłowy przysłówkowe współczesne tworzy się tylko od czasowników niedo-


konanych w sposób analogiczny do tworzenia imiesłowów przymiotnikowych czynnych
(czyli też od tematu czasownika używanego w 3. os. l. poj. czasu teraźniejszego i przy-
rostka -c), jednak bez dodawania końcówki zależnej od liczby i rodzaju. Imiesłowy przy-
słówkowe są bowiem – podobnie jak przysłówki – nieodmienne. Nie podlegają też stop-
niowaniu. Oto przykłady takich imiesłowów:
pisz-ą pisz-ąc
słysz-ą słysz-ąc
wiedz-ą wiedz-ąc
widz-ą widz-ąc

Imiesłowy przysłówkowe uprzednie tworzy się tylko od czasowników dokona-


nych w sposób analogiczny do tworzenia imiesłowów przymiotnikowych biernych (czyli
też od tematu czasownika używanego w 3. os. l. poj. czasu przeszłego). Do tematów za-
kończonych na samogłoskę dodaje się przyrostek -wszy, a do tematów zakończonych na
spółgłoskę -łszy. Także i te imiesłowy są nieodmienne, a poza tym coraz rzadziej używa-
ne przez Polaków, zwłaszcza w odmianie potocznej. Oto przykłady takich imiesłowów:
napisa-ł napisa-wszy
usłysza-ł usłysza-wszy
zobaczy-ł zobaczy-wszy
ukrad-ł ukrad-łszy
przywióz-ł przywióz-łszy
podniós-ł podniós-łszy
Zarys gramatyki polskiej
XXXII

VIII. Tworzenie nowych wyrazów


Polskie wyrazy można tworzyć na cztery zasadnicze sposoby:
– przez poprzedzenie wyrazu podstawowego przedrostkami (prefiksami)
– przez dodanie do wyrazu podstawowego przyrostków (sufiksów)
– przez tworzenie wyrazów powstałych z wyrażeń przyimkowych
– przez łączenie dwu (rzadko większej liczby) wyrazów podstawowych
1. Poniżej przedstawiamy listę najważniejszych przedrostków w polszczyźnie
(wraz z przykładami wyrazów utworzonych z ich użyciem). Bardziej szczegółowe infor-
macje na temat ich wartości znaczeniowej i modyfikacji znaczeniowej wyrazów, w któ-
rych one występują, można znaleźć w poszczególnych artykułach hasłowych w części
słownikowej. Oto te przedrostki:

a- aspołeczny, apolityczny
anty- antyfaszysta, antywojenny
arcy- arcybiskup, arcydzieło
auto- autoagresja, autobiografia
de- dekodować, dekoncentracja
do- dosolić, dodać
eks- eksmąż, eksminister
euro- europoseł, eurokuchnia
hiper- hipermarket, hiperpoprawny
na- napić się, nagadać
nad-/nade- nadleśniczy, nadesłać
naj- najlepszy, najładniej
nie- niebezpieczny, nieaktualny
o-/ob-/obe- ogrodzić, objechać, oberwać
od-/ode- odchodzić, odebrać
po- porobić, pochmurny
pod-/pode- podpalić, podpułkownik, podeprzeć
pra- prababcia, pradawny
pro- proeuropejski, prorektor
prze- przeczytać, przecudny
przed-/przede- przedsmak, przedłożyć, w przededniu
przy- przybliżyć, przywiązać
roz-/roze- rozpędzić, rozerwać
s-/ś-/z-/ze- skończyć, ściąć, zgromadzić, zeschnąć
staro- starodawny, staromodny
u- ukończyć, ugotować
w-/we-/wes-/wez- wbiec, wejść, westchnąć, wezbrać
wice- wiceminister, wicemistrz
ws-/wz- wskazać, wzrosnąć
wy- wypisać, wybadać
za- zapłakać, zamieszkać

2. A oto lista najważniejszych przyrostków, od których można utworzyć nowe rze-


czowniki, przymiotniki i czasowniki:

Przyrostki rzeczownikowe
-acz badacz, słuchacz
-ca obrońca, kierowca
-iciel/-yciel myśliciel, nauczyciel
-nik kierownik, pracownik
-nica pracownica, siostrzenica
-arz murarz, piekarz, pisarz
 Zarys gramatyki polskiej
XXXIII

-ec krawiec, głupiec


-ek głupek, kotek
-ak chłopak, pływak
-eń uczeń, przechodzień
-ik/-yk pokoik, wierszyk
-anka/-enka koleżanka, panienka
-ka aktorka, zupka, walka
-ko uszko, kółko
-ę dziewczę, cielę
-ini/-yni gospodyni, wychowawczyni, członkini
-anie/-enie śpiewanie, cierpienie
-cie picie, życie
-ość złość, radość
-izna/-yzna bielizna, ojczyzna
-ø czerwień, ból, bieg
-arka pielęgniarka, drukarka
-arnia/-alnia księgarnia, pralnia
-acja orientacja, emigracja

Przyrostki przymiotnikowe
-ijny/-yjny familijny, abstrakcyjny
-i/-y ptasi, człowieczy
-any/-alny drewniany, mieszkalny
-cki/-ski pływacki, piłkarski
-owy/-awy sosnowy, białawy
-owski synowski, mistrzowski
-ni/-ny bratni, jesienny
-ki ciężki, słodki
-ny żelazny, słowny
-szy dzisiejszy, tutejszy

Przyrostki czasownikowe

-eć/nieć ciemnieć, grzmieć, lecieć


-nąć żółknąć, chudnąć
-ować chorować, filmować

3. Można tworzyć nowe wyrazy od wyrażeń przyimkowych, np.:


bez błędu – bezbłędny
bez problemu – bezproblemowy
do ust – doustny
na serce – nasercowy
nad morzem – nadmorski
od góry – odgórny
pod dachem – poddasze
pod głową – podgłówek
przed miastem – przedmiejski
przed pokojem – przedpokój
przy drodze – przydrożny
przy słowie – przysłówek
przy morzu – przymorze
u boku – uboczny
za oknem – zaokienny
za skórą – zaskórny

4. Polskie wyrazy mogą być tworzone także przez składanie dwu wyrazów istnieją-
cych samodzielnie, z których jeden jest przymiotnikiem, przysłówkiem, liczebnikiem,
a drugi (albo oba) rzeczownikiem lub czasownikiem, np. krwiodawca, drogowskaz, wi-
Zarys gramatyki polskiej
XXXIV

nobranie, długopis, dalekowidz, księgozbiór, cudzoziemiec, starodrzew, całokształt, dwu-


szereg, dziesięcioletni, zmartwychwstanie, Białystok, Wielkanoc.

IX. Budowa zdań


1. Podmiot w polskim zdaniu może być wyrażony przede wszystkim rzeczowni-
kiem lub zaimkiem (osobowym albo wskazującym) w mianowniku liczby pojedynczej
lub mnogiej. W rzadkich wypadkach używa się w tej roli bezokolicznika, np. Czytać jest
bardzo pożytecznie, który występuje wtedy zamiast rzeczownika odczasownikowego, np.
Czytanie jest bardzo pożyteczne. W niektórych zdaniach podmiot jest wyrażony rzeczow-
nikiem lub zaimkiem (osobowym lub wskazującym) użytym w celowniku, np. Pawłowi
jest bardzo zimno – Jest mi bardzo zimno. W jeszcze innych sytuacjach podmiot może być
wyrażony połączeniem rzeczownika w dopełniaczu z liczebnikiem, np. Pięciu chłopców
nie uczestniczyło w wycieczce.
Podmiot może być w zdaniu pominięty wówczas, gdy jest on domyślny na podstawie
formy fleksyjnej czasownika – orzeczenia, np. Pisałem całymi nocami. Poszliśmy wspól-
nie na lekcję albo w zdaniach bez użycia podmiotu, np. Grzmi. Tam jest bardzo zimno.

2. Orzeczenie w polskim zdaniu może być wyrażone osobową formą czasownika


albo połączeniem czasownika posiłkowego – zwłaszcza być – z rzeczownikiem w na-
rzędniku, przymiotnikiem lub imiesłowem przymiotnikowym (w mianowniku), np. Jan
był nauczycielem. Paweł został zawodowym żołnierzem. Wieczór był pogodny i cichy.
Piotr stał się małomówny.
Orzeczenie pozostaje w związku zgody z podmiotem pod względem liczby i oso-
by, a w zdaniach w czasie przeszłym – także pod względem rodzaju, np. Piotr czyta ga-
zetę. – Co (ty) czytasz? – (Ja) pójdę chętnie na spacer. – (Wy) musicie bardziej uważać na
siebie. – Chłopcy lubią grać w piłkę. – Nasz dom stał na wzgórzu wśród wysokich topoli.
– Noc minęła spokojnie. – Ludzie postanowili się spotkać wieczorem. – Krowy weszły są-
siadowi w szkodę.
Orzeczenie czasownikowe pozostaje w związku rządu z dopełnieniem, co oznacza,
że dopełnienie musi wystąpić w odpowiednim przypadku, np. dać co, komu, czemu; pisać
czym; widzieć kogo, co; nie widzieć kogo, czego itd. Wymagania takie mogą się zmieniać
w zależności od dodanego do czasownika – orzeczenia przyimka, np. stać na czym/stać
obok kogo, czego/stać pod kim, pod czym/stać wokół kogo, czego itd. Szczegółowe infor-
macje na temat zasad łączenia orzeczeń z dopełnieniami (czasowników z odpowiednim
przypadkiem rzeczownika) podane zostały w części poświęconej opisowi gramatyczne-
mu w poszczególnych artykułach hasłowych czasownikowych oraz przyimkowych.
Oto najczęstsze przyimki używane we współczesnej polszczyźnie: w/we, na, z/ze,
do, o, po, od/ode, za, u, dla, bez/beze, przy, przez/przeze, przed/przede, między,
poza, pod/pode, podczas, ku, dzięki, koło, obok, nad/nade, zza, wobec, wśród,
według, spod/spode.

3. Zdania złożone buduje się z dwu lub więcej zdań pojedynczych połączonych
na ogół spójnikami. Poniżej podajemy dwie listy najważniejszych spójników: po pierw-
sze – używanych do budowania zdań równorzędnych i po drugie – tworzących zdania
podrzędne.
Najważniejsze spójniki tworzące zdania współrzędnie złożone: a, albo, ani..., ani,
lub, lecz, i, oraz, ale, jednak, więc, dlatego.
Najważniejsze spójniki tworzące zdania podrzędnie złożone: aby, aż, jeśli, mimo
że, aczkolwiek, bowiem, choć/chociaż, przecież, póki, gdy..., to, natomiast, za-
tem, ażeby, by, bo, ponieważ, dlatego że, jeżeli..., to, który, gdzie, kiedy, skąd,
dokąd, iż, iżby, że, żeby, kto..., ten, co..., to.
Zarówno niektóre z wymienionych wyżej przyimków, jak i spójników znalazły się
w części alfabetycznej słownika jako oddzielne artykuły hasłowe.
Znaki graficzne alfabetu polskiego

Aa Gg Rr

Ąą Hh Rz rz

Bb Ii Ss

Cc Jj Sz sz

Ch ch Kk Śś

Cz cz Ll Tt

Ćć Łł Uu

Dd Mm Vv

Dz dz Nn Ww

Dź dź Ńń Xx

Dż dż Oo Yy

Ee Óó Zz

Ęę Pp Źź

Ff Qq Żż
Stosowane skróty i symbole

1. Informacje gramatyczne

B. biernik ndm nieodmienny


bez l. mn. bez liczby mnogiej nmos. niemęskoosobowy
bez l. poj. bez liczby pojedynczej os. osoba
bezokol. bezokolicznik part. partykuła
C. celownik przyim. przyimek
czas. czasownik przym. przymiotnik
D. dopełniacz przysł. przysłówek
dk dokonany r.m. rodzaj męski
liczeb. liczebnik r.n. rodzaj nijaki
l. mn. liczba mnoga r.ż. rodzaj żeński
l. poj. liczba pojedyncza rzecz. rzeczownik
M. mianownik spój. spójnik
mos. męskoosobowy W. wołacz
Ms. miejscownik wykrz. wykrzyknik
N. narzędnik zaim. zaimek
ndk niedokonany


2. Kwalifikatory

anat. anatomiczny praw. prawniczy


archit. architektoniczny przenoś. przenośny
astr. astronomiczny psych. psychologiczny
bot. botaniczny rel. religijny
ekon. ekonomiczny rzad. rzadki
ekspres. ekspresywny socjol. socjologiczny
inform. informatyczny sport. sportowy
jęz. językoznawczy środ. środowiskowy
książk. książkowy tech. techniczny
kulin. kulinarny wojsk. wojskowy
lit. literaturoznawczy zool. zoologiczny
med. medyczny żart. żartobliwy
pot. potoczny


3. Inne skróty

b. bliskoznaczne tzw. tak zwany


itp. i tym podobne zn. znaczenie
p. wyrazy pochodne zob. zobacz
por. porównaj
 Zarys gramatyki polskiej
XXXVII


4. Symbole i znaki literowe
 luźne połączenie wyrazowe
▲ związek wyrazowy o charakterze terminologicznym opatrzony wyjaśnieniem
jego znaczenia
 stały związek frazeologiczny opatrzony wyjaśnieniem jego znaczenia
 przysłowie opatrzone wyjaśnieniem jego znaczenia
„ ” definicja znaczenia wyrazu hasłowego
‘ ’ wyjaśnienie połączeń terminologicznych, związków frazeologicznych i przysłów
/ formy oboczne, równie poprawne; na pierwszym miejscu podaje się formę czę-
ściej używaną
[ ] wymowa wyrazów
a samogłoska (oznaczona jako półgruba) w sylabie akcentowanej
jechać wyraz hasłowy, do którego podaje się wyrazy składające się na czasowniko-
wą rodzinę wyrazów: dojechać, najechać, nadjechać, objechać, odjechać, pojechać,
przejechać, rozjechać, ujechać, wjechać, zjechać, zajechać – sposób kompletowania
przykładów wyrazów pochodnych od czasowników, zwłaszcza z wyrazów z przed-
rostkami (oznacza się literami półgrubymi).

***

U dołu strony w części słownikowej podane zostały oznaczone gwiazdką (*) formy
wyrazowe, które mogą sprawiać trudności w precyzyjnym rozpoznawaniu ich w teks­
tach. Oto kategorie takich wyrazów:
1. formy, w których w odmianie zmienia się podstawowa część wyrazu, na przykład
uwadze zob. uwaga, węża zob. wąż, psa zob. pies, bród zob. broda, biorę, bierzesz
zob. brać
2. formy, które mogą występować w odmianie dwu lub więcej wyrazów hasłowych, na
przykład liście zob. list, liście zob. lista, liście zob. liść, mów zob. mowa, mów zob.
mówić, lub (hasło spójnikowe), lub zob. lubić
3. hasła, które mają różne postaci wyrazowe w różnych formach odmiany, na przykład
lata zob. rok, lata zob. latać, ludzie zob. człowiek, lepszy zob. dobry, więcej zob.
zob. dużo, są zob. być, jestem zob. być, nikogo zob. nikt, nie (hasło partykułowe),
nie zob. ona
4. wyrazy, które mogą mieć dwie równie poprawne formy odmiany, na przykład profe-
sorowie/profesorzy zob. profesor, oczami/oczyma zob. oko, wieczora/wieczoru zob.
wieczór
Indeks haseł z podziałem na części mowy

Rzeczowniki

adres boisko ciśnienie


agresja bok córka
akademia Bóg cudzysłów
akcent ból cukier
akcja brak cukierek
aktor bramka cytat
aktywność brat czajnik
alfabet broda czapka
ambasada brzeg czas
ambasador brzuch czasownik
analiza budowa czek
ankieta budynek czekolada
aparat bułka czerwiec
apteka burza częstość
artykuł but część
artysta butelka członek
atak człowiek
autobus cebula czoło
autor cecha czwartek
cel czwórka
babcia celownik czynnik
bajka cena czynność
bank centrum
bankomat centymetr ćwiczenie
bar charakter
barszcz chleb dach
basen chłop dane
baśń chłopak danie
bezokolicznik chłopiec data
biblioteka chmura decyzja
bieg chodnik dekagram
bielizna choinka deser
biernik choroba deszcz
bigos chory diabeł
bilet chusteczka dłoń
biurko chwila długopis
biuro ciało długość
blog ciastko dnia, dni zob. dzień
blok ciąg doba
bluzka cierpienie dobranoc
błąd ciężar doktor
bocian ciocia dokument
bohater cisza dom
Indeks haseł
XL

dopełniacz fryzjer jaskółka


doświadczenie funkcja jazda
dowód jednostka
dół gardło jedynka
droga garnek jedzenie
drzewo garnitur jesień
drzwi gatunek jezioro
duma gaz język
dworzec gazeta
dwója gimnastyka kalendarz
dwór gimnazjum kanapka
dwukropek głos kapusta
dyplom głoska kara
dyrektor głowa karta
dysk gniew kartka
dyskietka godło kartofel
dyskoteka godzina kasa
dyskusja gospodarka kaseta
dywan gość kaszel
dziadek goździk katar
działanie góra katolik
dziecko gramatyka kawa
dziedzina granica kawaler
dzieje grosz kawałek
dzielnica grudzień kawiarnia
dziennik grupa kąpiel
dziennikarz gruszka kąt
dzień grypa kelner
dziewczyna grzebień kieliszek
dziewczynka gwiazda kiełbasa
dzwonek gwiazdka kierowca
dźwięk kierownik
dżem handel kierunek
hasło kieszeń
egzamin herbata kilogram
ekspres historia kilometr
element honor kino
e-mail hotel kiosk
emigracja humor klasa
emocja hymn klasówka
energia klub
etap ilość klucz
euro imieniny kłopot
imiesłów kobieta
fabryka imię koc
facet impreza kochanie
faks informacja kolacja
fakt instytut kolano
film interes kolega
flaga internet/Internet kolej
fleksja inżynier kolejka
forma koleżanka
fortepian jabłko kolęda
fotel jajko kolor
fragment jarzyna kołdra
 Indeks haseł
XLI

koło lalka marzec


komórka lampa masa
kompakt las masło
komputer lata zob. rok maszyna
komunikacja lato materiał
koncert legenda matka
koniec legitymacja mądrość
konkurs lekarstwo mąka
konsul lekarz mąż
konsulat lekcja mebel
kontakt lektor mechanik
konto lektura mecz
kontrola lew media
koń liceum medycyna
końcówka liczba metal
koperta liczebnik metoda
korytarz linia metr
korzeń lipiec mężczyzna
koszula lis mianownik
koszyk list miara
kościół lista miasto
kość listonosz miejsce
listopad miejscownik
kot
liść miejscowość
kotlet
litera miesiąc
kraj
literatura mieszkanie
kreda
locie zob. lot mieszkaniec
krem
lodówka mięso
kreska
lody zob. lód milczenie
krew
los miłość
krewny
lot mina
kręgosłup
lotnisko minister
krok
lód ministerstwo
kropka ludność minus
krowa ludzie minuta
krzesło lustro mleko
krzew luty młodzież
krzyż moda
ksero ławka modlitwa
ksiądz łazienka moment
książeczka łąka morze
książka łez zob. łza most
księgarnia łóżko motor
księżyc łyżeczka mowa
kształt łyżka możliwość
kubek łza mróz
kuchnia mucha
kultura magnetofon muzeum
kura maj muzyka
kurs majtki mydło
kurtka małpa mysz
kuzyn mama myśl
kwiat mapa myślnik
kwiecień marchew
kwit marynarka naczynie
Indeks haseł
XLII

nagroda ogórek patriotyzm


namiot ogród październik
napis ojciec peron
napój ojczyzna piątek
narodowość okazja piątka
naród okienko piec
narta okno pielęgniarka
narzędnik oko pieniądz
nastrój okolica pies
nauczanie okres pieśń
nauczyciel określenie piętro
nauka okulary piłka
nawias ołówek piosenka
nazwa opera pióro
nazwisko opiekun pisak
niebo opinia pisarz
niedziela opis pismo
niedźwiedź opłata pisownia
nieobecność opłatek piwnica
noc opowiadanie piwo
noga organizacja plac
nos organizm placek
nożyczki orzeczenie plan
nóż orzeł plecak
numer osiedle plecy
osłona płaszcz
obcokrajowiec osoba płeć
obecność ośrodek płyn
obiad owad pociąg
obiekt owoc początek
objaw ozdoba poczekalnia
obowiązek poczta
obóz paczka pocztówka
obraz palec podłoga
obrazek paliwo podmiot
obrzęd pamiątka podpis
obszar pamięć podręcznik
obuwie pan podróż
obyczaj pani podstawa
obywatel panna poduszka
ocean państwo podwieczorek
ocena papier podwórko
oczy zob. oko papieros pogląd
odcinek para1 pogoda
odkrycie para2 pogotowie
odległość parasol pogrzeb
odmiana park pojazd
odpoczynek parking pokój
odpowiedź parter Polak
odwaga partia pole
odwiedziny partykuła policjant
oficer pas policzek
ogień pasażer polityk
ogłoszenie pasta polityka
ognisko paszport Polka
 Indeks haseł
XLIII

Polska próba redakcja


polszczyzna przecinek referat
połowa przedmiot reguła
południe przedpokój reklama
pomidor przedrostek rektor
pomieszczenie przedstawiciel religia
pomnik przedszkole republika
pomoc przedział restauracja
pomyłka przejście rezultat
pomysł przekaz reżyser
poniedziałek przemówienie ręcznik
popołudnie przemysł ręka
poprawa przepis rękawiczka
poranek przerwa robota
porządek przestrzeń robotnik
posiłek przesyłka rocznica
postać przeszłość rodzaj
postawa prześcieradło rodzeństwo
postęp przewodniczący rodzice
pościel przewodnik rodzina
potrawa przychodnia rok
potrzeba przyczyna rola1
powierzchnia przygoda rola2
powietrze przyimek rolnictwo
powód przyjaciel rolnik
powstanie przyjaciółka roślina
pozdrowienie przyjaźń rower
poziom przykład rozdział
pozycja przymiotnik rozmiar
pożegnanie przypadek rozmowa
półka przyprawa rozrywka
północ przyroda rozum
praca przyrostek rozwiązanie
pracownik przysłowie rozwój
praktyka przysłówek ród
pralka przystanek róża
prasa psa zob. pies różnica
prawda ptak ruch
prawo pudełko ryba
prąd punkt rynek
premier pytanie rysunek
prezent rząd1
prezes rachunek rząd2
prezydent racja rzecz
prędkość rada rzeczownik
problem radio rzeczpospolita
procent radość rzeka
proces rajstopy
produkcja ramię sad
produkt ranek sala
profesor ratunek sałata
program raz sałatka
projekt reakcja samochód
propozycja recepcja samogłoska
prośba recepta samolot
Indeks haseł
XLIV

sąsiad stopień światło


scena stosunek święto
schody stół świnia
sekretarka strach
sekunda strata tabela
semestr strona tabletka
sen strój tablica
sens student taksówka
ser studium talerz
serce studia zob. studium talerzyk
sierpień styczeń taniec
silnik stypendium tapczan
siła sufit tata/tato
siostra sukces teatr
skarpetka sukienka technika
sklep sweter teczka
składnia sylaba tekst
skóra symbol telefon
skrót syn telewizja
skrzypce system telewizor
skrzyżowanie sytuacja temat
skutek szacunek temperatura
słońce szafa teren
słownik szal termin
słowo szampon termometr
smak szatan test
SMS szatnia testament
smutek szczęście tłumacz
snu zob. sen szczotka tłuszcz
sobota szef torebka
sok szereg towar
sos szklanka towarzystwo
sosna szkoła tradycja
sól szpital tramwaj
spacer sztuka trasa
spis szyba trawa
spodnie szyja treść
spokój szynka trójka
społeczeństwo trudność
sport ściana tryb
sportowiec ślad turysta
sposób ślub twarz
spotkanie śmiech tydzień
spódnica śmierć tygodnik
spójnik śniadanie typ
spółgłoska śnie zob. sen tytuł
sprawa śnieg
sprzedawca śpiew ubikacja
sprzęt średnik ubranie
stacja środa ucho
stan środek uczelnia
statek środowisko uczennica
stolica śródmieście uczeń
stolik świadectwo uczony
stołówka świat uczucie
 Indeks haseł
XLV

udział wniosek zakład


układ wnuk zakończenie
ulica woda zakres
umowa województwo zakup
uniwersytet wojna zamek1
urlop wojsko zamek2
uroczystość wolność zameldowanie
urodzenie wołacz zapach
urodziny wódka zapałka
urząd wózek zapis
urządzenie wpływ zaproszenie
usta wróbel zarys
uszy zob. ucho wrzesień zasada
uśmiech wschód zastępca
utwór wsi zob. wieś zastrzyk
uwaga współpraca zawód
wstęp ząb
wagon wtorek zbiór
wakacje wujek zboże
walizka wybór zdanie
walka wycieczka zdarzenie
wanna wydział zdrowie
warga wygląd zegar
wartość wyjaśnienie zegarek
warunek wyjątek zero
warzywo wyjście zespół
wąż wykład zeszyt
weekend wykrzyknik ziemia
wejście wykształcenie ziemniak
wesele wymiana zima
wgląd wymowa zjawisko
wiadomość wynik zjazd
wiatr wypadek złość
widelec wypoczynek złotówka
widok wypowiedź złoty2
wieczór wyraz zmiana
wiedza wyrażenie znaczek
wiek wysiłek znaczenie
wielkość wysokość znajomość
wielokropek wystawa znak
wiersz wzór zupa
wieś wzrok związek
wieżowiec wzrost zwierzę
większość zwycięstwo
wigilia zabawa zwyczaj
wilk zabawka
wino zabytek źródło
wiosna zachód
witamina zadanie żołądek
wiza zagadnienie żołnierz
wizyta zaimek żona
władza zainteresowanie życie
własność zajęcie życzenie
włos zakaz żywność
Indeks haseł
XLVI

Czasowniki

akcentować gadać liczyć


gniewać się lubić
bać się gonić/ganiać
badać gotować łączyć
bawić się grać łączyć się
będę zob. być1 gryźć
bić grzać ma zob. mieć
bić się gubić mają zob. mieć
biec/biegnąć malować
biegać idę zob. iść martwić się
boleć idziesz zob. iść marznąć
brać por. wziąć informować marzyć
budować interesować się męczyć
budzić istnieć męczyć się
być1 iść por. chodzić mieć
być2 mieszkać
bywać jadę zob. jechać milczeć
jadł zob. jeść mnożyć
całować jechać modlić się
chcieć jedz zob. jeść mogę zob. móc
chodzić jedzie zob. jechać można
chorować jem zob. jeść móc
chwalić jest zob. być mówić
cierpieć jestem zob. być musieć
cieszyć się jeść myć
czekać jeździć myć się
czesać mylić się
częstować karmić myśleć
czuć kazać
czuć się kąpać się najeść się
czyścić kłamać nalać/nalewać
czytać kłaniać się należeć
kłócić się namalować
ćwiczyć kochać napić się
kochać się napisać
dać/dawać kończyć naprawiać/naprawić
dbać kopać/kopnąć narysować
denerwować korzystać nauczyć
denerwować się kosztować nauczyć się
dodać/dodawać kroić nazywać/nazwać
dogadać się krzyczeć nazywać się
dokończyć krzyknąć zob. krzyczeć nieść
doradzić/doradzać kształcić nocować
dostać/dostawać kupić/kupować nosić
dotknąć/dotykać kwitnąć notować
dowiedzieć się/dowiady- nudzić
wać się lać
dziać się latać obchodzić/obejść
działać lądować obejrzeć
dzielić lecieć obejrzeć się
dziękować leczyć objaśniać/objaśnić
dzwonić leczyć się obliczyć/obliczać
leżeć obudzić
 Indeks haseł
XLVII

obudzić się podziękować przynieść/przynosić


oceniać/ocenić pojechać przypomnieć/przypominać
odbyć się/odbywać się pokazać/pokazywać przywieźć/przywozić
oddać/oddawać połączyć pukać
oddychać położyć pytać
odebrać/odbierać położyć się
odejść/odchodzić pomagać/pomóc radzić
odezwać się/odzywać się pomylić się robić
odkryć/odkrywać pomyśleć rosnąć
odnieść/odnosić popatrzeć/popatrzyć rozbierać/rozebrać
odpisać/odpisywać poprawiać/poprawić rozbierać się/rozebrać się
odpocząć/odpoczywać porównać/porównywać rozdawać/rozdać
odpowiadać/odpowiedzieć postawić roześmiać się
odprowadzić/odprowadzać poszukać/poszukiwać rozmawiać
odróżnić/odróżniać potrafić rozpocząć/rozpoczynać
odwiedzić/odwiedzać potrzebować rozumieć
oglądać powiedzieć różnić się
ogłaszać powinien ruszyć/ruszać
ogłosić/ogłaszać powitać rysować
ogolić się powstawać/powstać rzucać/rzucić
okazać się/okazywać się powtarzać/powtórzyć
określać/określić poznać/poznawać sadzić
omawiać/omówić pozwolić/pozwalać są zob. być
opiekować się pożegnać schodzić/zejść
opisywać/opisać pożegnać się schować
opowiadać/opowiedzieć pójść siadać/siąść
organizować pracować siedzieć
otrzymać/otrzymywać prać skakać/skoczyć
otwierać/otworzyć pragnąć składać
oznaczać/oznaczyć prasować składać się
ożenić się proponować skończyć
prosić skręcić/skręcać
pachnieć prowadzić słodzić
padać/paść próbować słuchać
pakować przebrać się/przebierać się służyć
palić przeczytać słyszeć
pamiętać przedstawiać/przedstawić smażyć
patrzeć przedstawiać się/przedsta- solić
pić wić się spacerować
piec przejechać spać
pilnować przejść/przechodzić spaść/spadać
pisać przepraszać/przeprosić spodziewać się
płacić przerwać/przerywać spojrzeć/spoglądać
płakać przestać/przestawać spotkać/spotykać
płynąć przeszkadzać/przeszkodzić spotkać się/spotykać się
pływać przetłumaczyć spóźnić się
pochwalić przewidywać/przewidzieć spróbować
poczekać przewrócić się/przewra- sprzątać
podać/podawać cać się sprzedawać/sprzedać
podkreślić/podkreślać przychodzić/przyjść spytać
podnieść/podnosić przydać się/przydawać się stać
podobać się przygotować/przygotowy- stać się/stawać się
podpisać/podpisywać wać stawać/stanąć
podróżować przyjąć/przyjmować stosować
podzielić przyjechać/przyjeżdżać stracić
Indeks haseł
XLVIII

studiować wędrować zabić/zabijać


stwierdzić/stwierdzać wiać zabrać/zabierać
suszyć wiadomo zabraniać/zabronić
szczekać wiązać zachorować
szedł zob. iść widzieć zachować się/zachowy-
szkoda wiedzieć wać się
szkodzić wierzyć zacząć/zaczynać
szukać wiesz zob. wiedzieć zadzwonić
wieszać zaimponować
śmiać się witać zająć/zajmować
śpiewać witać się zakochać się/zakochiwać się
świecić wkładać/włożyć zakończyć/zakańczać
włączyć/włączać zależeć
tańczyć woleć załatwić/załatwiać
tęsknić wolno założyć/zakładać
tłumaczyć wołać zamawiać/zamówić
trafić wpisać/wpisywać zamieszkać/zamieszkiwać
traktować wpłacić/wpłacać zamknąć/zamykać
trwać wracać/wrócić zanotować
trzeba wrzucić/wrzucać zapalać/zapalić
trzymać wsadzić/wsadzać zapamiętać/zapamiętywać
tworzyć wsiadać/wsiąść zapisać/zapisywać
wskazać/wskazywać zapłacić
ubierać/ubrać wspominać/wspomnieć zapomnieć/zapominać
ubierać się/ubrać się wstać/wstawać zapraszać/zaprosić
uciec wstawić/wstawiać zapytać/zapytywać
uciekać wtrącić/wtrącać zasnąć/zasypiać
ucieszyć się wybaczyć/wybaczać zastanowić się/zastana-
uczyć wybierać/wybrać wiać się
uczyć się wychodzić/wyjść zaszli zob. zajść
udać się/udawać się wydać/wydawać zaszła zob. zajść
ugotować wydać się/wydawać się zaśpiewać
układać/ułożyć wyglądać/wyjrzeć zatrzymać się/zatrzymy-
ukłonić się wygrać/wygrywać wać się
ukończyć wyjaśniać/wyjaśnić zauważyć/zauważać
umawiać się/umówić się wyjechać/wyjeżdżać zawierać/zawrzeć
umieć wyjmować/wyjąć zbadać
umierać/umrzeć wykonać/wykonywać zbierać/zebrać
umyć się wyłączyć/wyłączać zbliżać się/zbliżyć się
urodzić się wymagać zbudować
urządzić/urządzać wymawiać/wymówić zdawać/zdać
usiąść wymieniać/wymienić zdawać się
usłyszeć wynikać/wyniknąć zdążyć/zdążać
uspokoić się/uspokajać się wynosić/wynieść zdejmować/zdjąć
usprawiedliwić/usprawie- wyobrazić/wyobrażać zdobyć/zdobywać
dliwiać wypić/wypijać zejść zob. schodzić
uśmiechnąć się/uśmie- wypisać/wypisywać zgadnąć/zgadywać
chać się wysiadać/wysiąść zjeść/zjadać
utworzyć wysłać/wysyłać złapać
uważać wystarczyć/wystarczać złożyć por. składać
użyć/używać występować/wystąpić zmarznąć
wyszli zob. wyjść zmęczyć
wchodzić wytłumaczyć zmienić się/zmieniać się
wejść wziąć por. brać znaczyć
wezwać/wzywać wzruszyć/wzruszać znać
 Indeks haseł
XLIX

znać się zrobić żegnać się


znajdować/znaleźć zrozumieć żenić się
znajdować się/znaleźć się zwiedzić/zwiedzać życzyć
zobaczyć żyć
zostać/zostawać żałować
zostawić/zostawiać żartować

Przymiotniki

aktualny daleki gotowy/gotów


aktywny damski graficzny
ambitny dawny gruby
artystyczny delikatny grzeczny
atrakcyjny długi
dobry handlowy
bezpieczny dojrzały historyczny
bezpośredni dokładny
biały dokonany inny
biedny domowy inteligentny
bieżący dorosły interesujący
blady doskonały istotny
bliski dostateczny
boczny dotychczasowy jasny
bogaty dowolny jednakowy
bolesny drobny jednoczesny
brązowy drogi jedyny
brudny dumny jesienny
brzydki duży jutrzejszy
dzielny
cały dzienny każdy
celujący dzisiejszy kochany
cenny dziwny koleżeński
centralny kolorowy
charakterystyczny ekonomiczny konieczny
chemiczny elegancki konkretny
chętny elektryczny końcowy
chłodny energiczny korzystny
chory krótki
chudy fajny krzykliwy
ciasny krzywy
ciągły gęsty kulturalny
cichy gładki kwaśny
ciekawy/ciekaw głęboki
ciemny głodny lekki
cienki głośny leniwy
ciepły główny lepszy zob. dobry
ciężki głuchy letni
codzienny głupi lewy
czarny goły liczny
czerwony gorący lotniczy
częsty gorszy zob. zły ludowy
czuły gorzki ludzki
czysty gospodarczy lżejszy zob. lekki
Indeks haseł


ładny ogólny roczny


łagodny ogromny rodzinny
łatwy ojczysty rolniczy
okrągły rozmaity
maksymalny określony równy
mały osobisty różny
mądry osobowy rzadki
męski ostatni rzeczywisty
miejski ostrożny
międzynarodowy ostry samodzielny
miękki otwarty serdeczny
miły oznajmujący silny
młody skórzany
mniejszy zob. mały ówczesny skromny
mocny słaby
modny państwowy sławny
mokry pełny słodki
możliwy pewien słony
mroźny pewny słynny
piękny smaczny
nagi piętrowy smutny
nagły początkowy specjalny
największy zob. duży podobny spokojny
narodowy podstawowy społeczny
następny pojedynczy sportowy
następujący polityczny spożywczy
naturalny polski srebrny
naukowy południowy stały
negatywny pomidorowy stary
niebezpieczny poprawny suchy
niebieski poprzedni surowy
nieczynny popularny sympatyczny
niedobry pośpieszny szanowny
niedokonany potoczny szczególny
niegrzeczny potrzebny szczęśliwy
niemożliwy poważny szczupły
nieobecny pozytywny szeroki
nieprzyjemny pożyteczny szkolny
nieszczęśliwy północny sztuczny
nieśmiały późny szybki
niewielki pracowity
niezwykły praktyczny śliczny
nijaki prawdziwy śmiały
niski prawidłowy śmieszny
niższy zob. niski prawy średni
normalny prosty światowy
nowoczesny przemysłowy świąteczny
nowy przeszły świetny
nudny przyjemny świeży
przykry
obcy przystojny tani
obecny przyszły techniczny
obojętny pusty tegoroczny
oczywisty pyszny teraźniejszy
odmienny tłusty
odpowiedni radosny tradycyjny
odważny ranny trudny
 Indeks haseł
LI

twardy właściwy zdrowy/zdrów


typowy wojewódzki zielony
wolny zimny
ubiegły wschodni zimowy
ulubiony wspaniały złoty1
umysłowy wspólny złożony
uprzejmy współczesny zły
uroczysty wulgarny zmęczony
wygodny znajomy
ważny wyraźny znany
wąski wysoki zwyczajny
wczesny wyższy zob. wysoki zwykły
wczorajszy
wesoły/wesół zachodni żaden
wiejski zadowolony żeński
wielki zagraniczny żonaty
większy zob. duży zasadniczy żółty
wiosenny zawodowy życzliwy
własny zdolny żywy/żyw

Przysłówki

aktualnie dostatecznie mocno


aktywnie dosyć/dość
akurat dotychczas nadal
drogo nagle
bardzo dużo najlepiej zob. dobrze
bezpiecznie dzisiaj najpierw
blisko dziś następnie
bliżej zob. blisko natychmiast
brzydko fajnie niedawno
niedługo
całkiem głośno niedostatecznie
całkowicie gorzej zob. źle nieraz
chętnie nigdy
chłodno inaczej nisko
ciągle niżej zob. nisko
cicho jasno normalnie
ciemno jedynie
ciepło jutro obecnie
ciężko ogromnie
codziennie krótko ostatnio
czasem ostrożnie
często lekko
czysto lepiej pełno
lżej zob. lekko pewnie
dalej zob. daleko pięknie
daleko ładnie podobnie
dawno łatwo potem
długo później zob. późno
dobrze mało późno
dokładnie miło prawie
doskonale mniej zob. mało prędko
Indeks haseł
LII

prosto ślicznie wygodnie


przyjemnie śmiało wyraźnie
przykro świetnie wysoko
punktualnie wyżej zob. wysoko
tak
wzorowo
teraz
raczej
trochę
rano zaraz
trudno
razem zawsze
rzadko wcale zbyt
rzeczywiście wciąż zimno
wcześnie znów/znowu
serdecznie wczoraj zresztą
spokojnie więcej zupełnie
sporo wolno zwykle
szeroko wreszcie
szybko wspólnie źle

Zaimki

co który, która, które, którzy taki, taka, takie, tacy


coś któryś tam
czyj, czyja, czyje tamten, tamta, tamto, tamci
mój, moja, moje, moi ten, ta, to, ci, te
dlaczego my tutaj
twój, twoja, twoje, twoi,
gdzie nasz, nasza, nasze, nasi twoje
gdzieś nic ty
nikt tyle/tylu
ile/ilu
on, ona, ono, oni, one wasz, wasza, wasze, wasi,
ja wasze
jak sam, sama, samo, sami wszystek, wszyscy
jaki, jaka, jakie, jacy siebie wszystkie
się wszystko
kiedy skąd wtedy
kiedyś stąd wy
kto swój, swoja, swoje, swoi
ktoś

Liczebniki

parę/paru wiele
pół
 Indeks haseł
LIII

Przyimki

bez/beze o u
obok
dla od/ode w/we
do około według
dzięki wobec
po wśród
koło pod/pode
przed/przede z/ze
między przez/przeze za
przy
na
nad/nade spod/spode

Spójniki

a dlatego natomiast
aby niż
albo gdy
ale gdyby oraz
ani ponieważ
aż i
to
bo jak tylko
by jednak
jeśli/jeżeli więc
chociaż/choć
zanim
chyba lecz
co lub że
czy żeby

Partykuły

by naprawdę również
nareszcie
co nawet także
coraz niby też
czy nie to
niestety tylko
dopiero niech/niechaj
no właśnie
jeszcze
już wprawdzie
oczywiście
może pewno zwłaszcza
przecież
Indeks haseł
LIV

Wykrzykniki

a ha pa
ach halo
aha hej stop

cześć o
och
e oj
ej okay
A
a1 1. „pierwsza litera alfabetu polskiego; przeprosił ojca.  Zostałem dłużej, aby zo-
znak graficzny samogłoski a”. baczyć się z tobą. C1
2. „samogłoska ustna, dźwięczna, otwar- 2. „wprowadza zdania po czasownikach:
ta”. chcieć, pragnąć, prosić, myśleć, trze-
ba, należy”.  Trzeba, abyście wszyscy
a2 spój.; przed spójnikiem a w zdaniach o tym wiedzieli.  Chciałam, abyś był ze
stawiamy przecinek; również między czę- mną szczęśliwy.  Oboje pragnęli, aby ten
ściami zdania stawiamy przecinek (Dziad dzień już się skończył. b. by, żeby. C1
swoje, a baba swoje); nie stawia się prze-
ach wykrz.;
cinka w konstrukcjach typu: język a lite-
„wyraża mocne przeżycia pozytywne lub
ratura; negatywne: zachwyt, radość, zdziwienie,
1. „łączy zdania lub ich części takie, że strach”.  Ach, jak tu pięknie!  Ach, jak
między nimi zachodzi luźny związek”. się cieszę!  Ach, jak się boję!  Ach, jak
 Wczoraj byliśmy w operze, a dziś pój- tu czysto! A9
dziemy do kina.  Zerwał się wiatr, a niebo
pokryło się ciemnymi chmurami.  Muzy- adres rzecz. r.m.; D. adresu, Ms. adresie,
ka a malarstwo. C1 l. mn. M. B. adresy, D. adresów;
1. „miejsce, gdzie ktoś mieszka lub znaj-
2. „łączy zdania lub ich części o znaczeniu
duje się jakaś instytucja”.  Stały, tym-
przeciwstawnym”.  Trzeba to koniecznie
czasowy adres.  Podać adres.  Mieszkać
zrobić dzisiaj, a nie czekać do jutra.  To pod adresem.  Mówić, powiedzieć coś
mój obowiązek, a nie rodziców.  Stary, pod czyimś adresem ‘powiedzieć coś, zwy-
a głupi. C1 kle złośliwego, mając na myśli konkretną
a3 wykrz.; osobę’. F2, A1
„wyraża mocne uczucia, takie jak zasko- 2. inform. „numer komórki pamięci kom-
czenie, zdziwienie, ulgę, radość, zadowo- putera, w której przechowywana jest po-
lenie”.  A, co widzę? Nowa suknia!  A, trzebna informacja”.  Adres bazowy. B5
p. adresowy, adresik, adresat, adresować.
to dopiero niespodzianka!  A, wreszcie
skończyłem pracę! A9 agresja rzecz. r.ż.; D. C. Ms. agresji, l. mn.
M. B. agresje, D. agresji;
aby spój.; bywa używany z czasownikami 1. „zbrojny napad jednego państwa na
w czasie przeszłym i końcówkami osobowy- inne”.  Dokonać, dopuścić się agresji.
mi przy spójniku abym, abyś, abyśmy, aby-  Akt agresji.  Agresja na sąsiednie pań-
ście; końcówki te nie występują wtedy przy stwo. b. napad, atak. E3
samym czasowniku; przed aby stawia się 2. psych. „zachowanie, którego celem jest
zawsze przecinek; okazanie osobom lub rzeczom gniewu lub
1. „wprowadza zdanie wyrażające cel lub niezadowolenia”.  Przyczyna, powód
skutek tego, o czym jest mowa w poprzed- agresji.  Opanować agresję.  Agresja
nim zdaniu”.  Przyjechałeś, aby mi to wśród młodzieży. b. złość, gniew. B4
powiedzieć?  Matka długo czekała, abyś p. agresywny, agresywnie, agresywność.
aha akurat


aha wykrz.; 2. „następstwo zdarzeń w utworze lite-


„wyraża zgodę na coś, zrozumienie cze- rackim, w filmie”.  Interesująca akcja.
goś, przypomnienie sobie czegoś, zasko-  Akcja powieści, dramatu, filmu.  Akcja
czenie, czasem ironię”.  Aha, już zrozu- rozgrywa się, toczy się. b. fabuła. G6
miałem!  Aha, będę widział swoje pienią- 3. „dokument stwierdzający posiadanie
dze!  Kupiłeś masło? Aha. C6 udziału w jakiejś własności”.  Wartość
akcji podnosi się, spada.  Posiadać, kupić
akademia rzecz. r.ż.; D. C. Ms. akademii,
l. mn. M. B. akademie, D. akademii; akcje przedsiębiorstwa. C4
1. „najwyższa państwowa instytucja na- p. akcyjny, akcyjnie, akcjonariusz.
ukowa”.  Polska Akademia Nauk. E4, aktor rzecz. r.m.; D. B. aktora, Ms. aktorze,
E2 l. mn. M. aktorzy, D. B. aktorów;
2. „nazwa niektórych szkół wyższych”. „człowiek, który gra role w teatrze lub
 Akademia Muzyczna.  Akademia Sztuk w filmie”.  Znany, popularny aktor.  Ak-
Pięknych. b. uczelnia. E4, E2 tor teatralny, filmowy, telewizyjny, opero-
3. „uroczyste zebranie publiczne poświę- wy. b. artysta. B2
cone jakiejś okazji”.  Zorganizować aka- p. aktorski, aktorsko, aktorka.
demię.  Uczestniczyć w akademii. b. uro-
czystość. E5 aktualnie przysł.; nie stopniuje się;
p. akademicki, akademik. „w sposób, który wskazuje na odniesienie
do współczesności, teraźniejszości”.  Ak-
akcent rzecz. r.m.; D. akcentu, Ms. akcen- tualnie przedstawiony problem.  Ktoś
cie, l. mn. M. B. akcenty, D. akcentów; gdzieś aktualnie przebywa. b. obecnie.
1. jęz. „mocniejsze lub dłuższe wymówie- G6
nie sylaby w wyrazie lub wyrazu w zda-
niu”.  Akcent na drugiej sylabie od koń- aktualny przym.; aktualna, aktualne, ak-
ca wyrazu.  Kłaść, położyć akcent na coś tualni, aktualniejszy, aktualniejsze, aktu-
‘podkreślić, że coś jest szczególnie ważne’. alniejsi; „dziejący się teraz, odnoszący się
C1, C2 do chwili tereźniejszej”.  Aktualne tema-
2. „znak nad lub pod literą wskazujący na ty.  Aktualna sytuacja.  Aktualne wyda-
sposób jej wymawiania”.  Zaznaczyć ak- rzenia, wypadki. G6
cent. C1 p. aktualnie, aktualność.
3. „szczegół, element, który całości nadaje aktywnie przysł.; aktywniej;
określony charakter”.  Miły akcent. B5 „czynnie, z dużą siłą”  Działać aktyw-
p. akcentowany, akcentowy, akcentować. nie.  Żyć, uczestniczyć w czymś aktyw-
akcentować czas. ndk; akcentuję, akcen- nie. b. energicznie, intensywnie. B4
tujesz, akcentuj, akcentował, akcento- aktywność rzecz. r.ż.; D. C. Ms. aktywno-
wałyśmy, akcentowaliśmy, akcentowany; ści, bez l. mn.;
rzecz. akcentowanie; akcentować co, jak; „zdolność albo chęć do działania; czynny
jęz. „stawiać akcent, czyli wyróżniać gło- udział w czymś”.  Odznaczać się, wyróż-
skę, sylabę w wyrazie lub wyraz w zdaniu niać się aktywnością.  Aktywność twór-
poprzez mocniejsze lub dłuższe wymówie- cza, życiowa, społeczna.  Aktywność
nie”.  Poprawnie akcentować.  Źle, błęd-
uczniów, studentów. B4
nie akcentować.  Wyraźnie akcentować.
 Akcentować sylaby, wyrazy. C1, C2 aktywny przym.; aktywna, aktywne, ak-
p. zaakcentować, akcentowany. tywni, aktywniejszy, aktywniejsi;
„taki, który bierze udział w jakiejś pra-
akcja rzecz. r.ż.; D. C. Ms. akcji, l. mn. M.
cy, we wspólnych działaniach”.  Aktyw-
B. akcje, D. akcji;
na działalność.  Aktywna postawa życio-
1. „zorganizowane działanie w określo-
wa.  Aktywny udział w dyskusji, w zaba-
nym celu”.  Akcja na rzecz ochrony śro-
wie. b. czynny. B4
dowiska.  Prowadzić, zorganizować ak-
p. aktywnie, aktywność.
cję.  Brać udział w akcji. b. działalność,
postępowanie. E3 akurat przysł.; nie stopniuje się;

* akcencie zob. akcent * aktorzy zob. aktor


albo aparat


1. „dokładnie tak jak trzeba; w tym cza- „taki, który kieruje się poczuciem godno-
sie, w tej chwili”.  Akurat tyle trzeba. ści osobistej lub chęcią wyróżnienia się”.
 Ktoś akurat przyszedł. b. właśnie. B4  Ambitny pracownik, student, uczeń.
2. ekspres. „wyraża zaprzeczenie, podkreś­  Ambitne plany, zamiary.  Ambitny
la zwątpienie”.  Akurat będzie go słucha- utwór.  Ambitna praca. A8
ła!  Akurat ty. A9 p. ambitnie.
albo spój.; analiza rzecz. r.ż.; D. analizy, C. Ms. anali-
„łączy zdania lub ich części takie, że ich zie, l. mn. M. B. analizy, D. analiz;
znaczenia wykluczają się”.  Można to 1. „ustalenie składu substancji poprzez
zrobić dzisiaj albo jutro.  Teraz albo ni­ rozłożenie jej na części”.  Analiza krwi,
gdy.  Pieniądze albo śmierć. b. lub. C1 wody.  Analiza chemiczna.  Poddać coś
ale spój.; przed ale zawsze stawiamy prze- analizie. A11
cinek; 2. „szczegółowe badanie poszczególnych
„łączy zdania lub ich części takie, któ- elementów, cech, właściwości jakiegoś
rych znaczenia są przeciwstawne”.  Wró- zjawiska lub przedmiotu”.  Zrobić, prze-
cił do domu, ale nie rozmawiał z nikim. prowadzić analizę.  Analiza wykazała za-
 Chmury były ciemne, ale deszcz nie pa- wartość czegoś.  Analiza zdania, powie-
dał.  Żyła biednie, ale czysto. C1 ści, utworu. A11
p. analityczny, analitycznie, analizować.
alfabet rzecz. r.m.; D. alfabetu, Ms. alfabe-
cie, l. mn. M. B. alfabety, D. alfabetów; ani spój.; przed spójnikiem ani występują-
„zbiór liter używanych w jakimś języku cym w zdaniu po raz pierwszy nie stawia się
odpowiednio uporządkowany”.  Zapisać przecinka; przecinkiem poprzedza się dru-
nazwiska według alfabetu.  Alfabet pol- gie i każde następne użycie tego spójnika;
ski, łaciński, grecki, rosyjski.  Litery al- „łączy części zdania, których znaczenia
fabetu.  Posługiwać się alfabetem. b. abe- podlegają zaprzeczeniu”.  Nie miał po-
cadło. C1 rządnych spodni ani koszuli.  Nie potra-
p. alfabetyczny, alfabetycznie. fił się uśmiechać ani w ogóle być uprzej-
my.  Nie miał przy sobie ani torby, ani
ambasada rzecz. r.ż.; D. ambasady, C. Ms.
teczki.  Ani be, ani me ‘nie mieć nic do
ambasadzie, l. mn. M. B. ambasady, D.
powiedzenia, milczeć’. C1
ambasad;
„placówka dyplomatyczna jakiegoś pań- ankieta rzecz. r.ż.; D. ankiety, C. Ms. ankie-
stwa w innym państwie, także budynek, cie, l. mn. M. B. ankiety, D. ankiet;
w którym mieści się ta placówka”.  Am- 1. „lista pytań dotyczących jakiegoś tema-
basada polska, niemiecka, amerykańska. tu”.  Wypełnić ankietę. ▲ Ankieta per-
 Siedziba, budynek ambasady.  Pracow- sonalna ‘informacje dotyczące jakiejś oso-
nik ambasady. E3, E4 by’. b. kwestionariusz. C3, A1
p. ambasador. 2. „zbieranie informacji na podstawie
ambasador rzecz. r.m.; D. B. ambasadora, pytań zadawanych jakiejś grupie osób”.
Ms. ambasadorze, l. mn. M. ambasadoro-  Przeprowadzić ankietę.  Odpowiedzieć
wie/ambasadorzy, D. B. ambasadorów; na ankietę. b. wywiad, rozmowa. B4
„dyplomatyczny przedstawiciel jakiegoś aparat rzecz. r.m.; D. aparatu, Ms. apara-
państwa w innym państwie”.  Amba- cie, l. mn. M. B. aparaty, D. aparatów;
sador Francji, Polski, Wielkiej Brytanii. 1. tech. „urządzenie służące do wykony-
 Ambasador amerykański, niemiecki. wania określonych prac, zadań”.  Apa-
 Mianować, wysłać ambasadora.  Od- rat fotograficzny, filmowy, telewizyjny,
wołać ambasadora do kraju. b. dyploma- radiowy, telefoniczny. b. przyrząd, narzę-
ta. B3 dzie. D4
p. ambasadorski. 2. anat. „zespół narządów człowieka,
ambitny przym.; ambitna, ambitne, am- zwierzęcia lub rośliny, który spełnia pew-
bitni, ambitniejszy, ambitniejsi; ne funkcje w organizmie”.  Aparat arty-

* alfabecie zob. alfabet * ankiecie zob. ankieta


* ambasadzie zob. ambasada * aparacie zob. aparat
* ambasadorze zob. ambasador
apteka autor


kulacyjny, słuchowy, oddechowy, ruchowy. atak rzecz. r.m.; D. Ms. ataku, N. atakiem,
 Aparat mowy. b. układ. A4 l. mn. M. B. ataki, D. ataków;
p. aparatowy, aparacik, aparatura. 1. „szybkie uderzenie na kogoś w celu po-
zbawienia go czegoś, zrobienia mu szko-
apteka rzecz. r.ż.; D. apteki, C. Ms. aptece,
dy”.  Atak lotniczy, powietrzny.  Gwał-
l. mn. M. B. apteki, D. aptek;
towny, silny, niespodziewany, udany atak.
„sklep, w którym przygotowuje się i sprze-
 Atak wroga.  Ruszać, iść do ataku.
daje lekarstwa, środki opatrunkowe, zio-
b. zamach, napad. E3
ła, kosmetyki”.  Apteka dyżurna.  Ap-
2. med. „ostre, gwałtowne, nagłe wystą-
teka leków gotowych ‘sklep, w którym pienie objawów choroby”.  Atak serca,
sprzedaje się leki zrobione w zakładach wątroby.  Atak nerwowy.  Atak gniewu,
przemysłowych’. E4 zazdrości. A7
p. apteczny, aptekarski, apteczka, apte- 3. sport. „akcja przeciwko przeciwniko-
karz, aptekarka. wi w walce sportowej”.  Atak na bram-
artykuł rzecz. r.m.; D. artykułu, Ms. ar- kę.  Atak przy siatce, przy linii bocznej
tykule, l. mn. M. B. artykuły, D. artyku- boiska, na polu karnym.  Atak ciałem,
łów; lewą, prawą ręką. E7
1. „niewielki tekst zamieszczony w gaze- p. atakować.
cie, czasopiśmie, encyklopedii, słowniku”. atrakcyjny przym.; atrakcyjna, atrakcyj-
 Artykuł krytyczny, dyskusyjny.  Intere- ne, atrakcyjni, atrakcyjniejszy, atrakcyj-
sujący, ciekawy artykuł.  Opublikować, niejsi;
przeczytać artykuł.  Artykuł literacki, „taki, który się komuś podoba, zwra-
naukowy, polityczny. ▲ Artykuł hasłowy ca na siebie uwagę”.  Atrakcyjna ko-
‘niewielki tekst zamieszczony w słowniku, bieta, dziewczyna.  Atrakcyjny mężczy-
encyklopedii, zawierający opis określonego zna.  Atrakcyjna wycieczka, nagroda.
hasła, wyrazu’. b. szkic, tekst. C3  Atrakcyjna propozycja, cena.  Atrak-
2. „przedmiot sprzedawany albo kupowa- cyjne towarzystwo. b. interesujący, ko-
ny”.  Artykuły spożywcze, przemysło- rzystny. B5
we.  Artykuły gospodarstwa domowego.
 Artykuły pierwszej potrzeby ‘towary autobus rzecz. r.m.; D. autobusu, Ms. au-
niezbędne w codziennym życiu’. b. towar, tobusie, l. mn. M. B. autobusy, D. auto-
produkt. D4 busów;
p. artykulik. „duży samochód do przewożenia wiel-
kiej liczby osób”.  Autobus szkolny, tu-
artysta rzecz. r.m.; D. artysty, C. Ms. arty- rystyczny.  Autobus miejski, międzymia-
ście, l. mn. M. artyści, D. B. artystów; stowy.  Jechać, podróżować autobusem.
„twórca lub wykonawca dzieła, sztuki li-  Wsiąść do autobusu.  Wysiąść z auto-
terackiej, teatralnej, filmowej itp.”.  Zna- busu.  Rozkład jazdy, trasa, kurs auto-
ny artysta.  Artysta ludowy.  Artyści fil- busu. F4
mowi, teatralni, cyrkowi.  Artysta mu- p. autobusowy, autobusik, bus.
zyk, plastyk.  Wystawa, dorobek artysty.
B2 autor rzecz. r.m.; D. B. autora, Ms. autorze,
p. artystyczny, artystka. l. mn. M. autorzy, D. B. autorów;
„człowiek, który tworzy jakieś dzieła ar-
artystyczny przym.; artystyczna, arty- tystyczne, naukowe, publicystyczne itp.”.
styczne, artystyczni; nie stopniuje się;  Autor powieści, obrazu, artykułu, kom-
„taki, który ma cechy utworu literackie- pozycji, rozprawy, słownika.  Sławny,
go, teatralnego, filmowego, muzycznego, znany, popularny, ceniony autor.  Ze-
plastycznego”.  Twórczość artystyczna. spół autorów. b. twórca. B2
 Szkoła artystyczna.  Wydarzenie ar- p. autorski, autorsko, autorka, autor-
tystyczne.  Wykształcenie artystyczne. stwo.
 Zespół artystyczny. B5
p. artystycznie.

* aptece zob. apteka * artyści zob. artysta


* aptek zob. apteka * autorzy zob. autor
* artyście zob. artysta
aż aż


aż spój.; przed spójnikiem aż zawsze stawia  Czekał długo, aż skończyła się jego cier-
się przecinek; pliwość.  Uderzył w stół, aż talerze pod-
„rozpoczyna zdania podrzędne takie, któ- skoczyły.  Bieda, aż piszczy ‘bardzo bied-
rych treść jest szczególnie podkreślona”. nie’. C1
B
b [be] 1. „litera alfabetu polskiego; graficz- p. przebadać, zbadać, badać się, badacz,
ny znak spółgłoski b”. badawczy.
2. „spółgłoska dźwięczna, dwuwargowa,
bajka rzecz. r.ż.; D. bajki, C. Ms. bajce,
zwarta”.
l. mn. M. B. bajki, D. bajek;
babcia rzecz. r.ż.; D. C. Ms. babci, W. bab- 1. „zmyślone opowiadanie, często opar-
ciu, l. mn. M. B. babcie, D. babć; te na ludowych podaniach, przeznaczo-
„matka ojca lub matki w stosunku do ich ne przede wszystkim dla dzieci”.  Cieka-
dzieci”.  Babcia z wnuczkami.  Kochać wa, smutna, wesoła bajka.  Opowiadać
babcię.  Zostać babcią.  Jak babcię ko- dzieciom bajkę.  Bajka o zwierzętach,
cham ‘forma przysięgi, że się mówi praw- ryce­rzach.  Opowiadać bajki ‘mówić nie-
dę’. B1 prawdę, kłamać’. E5
p. babciny/babcin, babcinka, prababcia. 2. lit. „utwór literacki, najczęściej pisa-
bać się czas. ndk; boję się, boisz się, bój się, ny wierszem, zawierający morał”.  Baj-
bał się, bałyśmy się; baliśmy się; rzecz. ba- ka polityczna.  Morał bajki.  Bajki Igna-
nie się; bać się kogo, czego, o kogo, o co; cego Krasickiego. C3
1. „doznawać uczucia strachu, lęku z ja- p. bajeczny, bajkowy, bajeczka.
kiegoś powodu”.  Bać się kary.  Bać się bank rzecz. r.m.; D. Ms. banku, N. ban-
ciemności.  Bać się jak ognia ‘bardzo się kiem, l. mn. M. B. banki, D. banków;
bać’. A9 „instytucja, w której wpłaca się, przecho-
2. „troszczyć się, wyrażać niepokój o ko- wuje i wypłaca pieniądze”.  Złożyć, mieć
goś lub o coś”.  Bać się o zdrowie, o dzie- pieniądze w banku.  Wpłacić pieniądze
ci.  Bać się o własną skórę ‘bardzo trosz- do banku.  Iść do banku.  Mieć coś jak
czyć się o swoją odpowiedzialność za coś’. w banku ‘coś jest pewne, zabezpieczone’.
A9 b. kasa, kantor. E4
badać czas. ndk; badam, badasz, badaj, ba- p. bankowy, bankowiec, bankomat.
dał, badałyśmy, badaliśmy, badany; rzecz. bankomat rzecz. r.m.; D. bankomatu, Ms.
badanie; badać kogo, co, jak; bankomacie, l. mn. M. B. bankomaty, D.
1. „dokładnie poznawać, sprawdzać, bankomatów;
zwłaszcza naukowo”.  Badać dokładnie, tech. „urządzenie do automatycznego
szczegółowo.  Badać język, literaturę,
wypłacania pieniędzy na podstawie kar-
kulturę.  Badać dokumenty, źródła.  Ba-
ty bankomatowej”.  Czynny, nieczynny
dać przyczyny, skutki czegoś. B4, A11
bankomat.  Pobrać pieniądze z banko-
2. med. „dokładnie sprawdzać stan zdro-
matu. D2
wia pacjenta”.  Badać chorego, pacjen-
ta.  Badać płuca, serce, gardło.  Badać bar rzecz. r.m.; D. baru, Ms. barze, l. mn.
krew, mocz. A7 M. B. bary, D. barów;

* babć zob. babcia


bardzo bezpośredni


„miejsce, gdzie można szybko coś zjeść bez/beze przyim.; łączy się z rzeczownika-
lub wypić”.  Bar kawowy, mleczny.  Bar mi, przymiotnikami, liczebnikami lub za-
szybkiej obsługi.  Wypić coś przy barze. imkami w dopełniaczu;
D2, D7 1. „wyraża brak, nieobecność kogoś lub
p. barowy, barek, barman, barmanka. czegoś”.  Pracować bez przerwy.  Wyje-
chał beze mnie.  Pisać bez błędów.  Coś
bardzo przysł.; bardziej; łączy się z przy-
jest bez sensu.  Robić coś bez celu, bez
miotnikami, przysłówkami i czasownika-
przyjemności.  Bez słowa/bez słów ‘mil-
mi; form bardziej, najbardziej używa się
czeć, nie odzywać się’.  Nie ma dymu
także do tworzenia form stopniowania
bez ognia ‘wszystko ma swoją przyczynę’.
przymiotników lub przysłówków;
 Nie ma róży bez kolców ‘wszystko ma
„w wysokim stopniu, z dużą siłą”.  Bar- swoje wady, złe strony’. C1
dzo szybko.  Bardzo ładny, brzydki.  Bar- 2. „wyraża nieobecność kogoś lub czegoś”.
dzo dobry, zły.  Bardzo kochać, chcieć.  Kościół bez wieży.  Kawa, herbata bez
 Ubierać się bardzo elegancko.  Bardziej cukru.  Coś dzieje się bez nas. C1
niż...  Im bardziej... tym bardziej.  Co- 3. „wyraża zaprzeczenie, zwłaszcza z rze-
raz bardziej. B5 czownikiem odczasownikowym”.  Od-
barszcz rzecz. r.m.; D. Ms. barszczu, rzad- dać coś bez żalu.  Wejść bez pukania
ko w l. mn. M. B. barszcze, D. barszczy; ‘wejść bez zaproszenia, niespodziewanie’.
„zupa z czerwonych buraków z dodatkiem  Odejść bez pożegnania ‘być urażonym,
innych warzyw”.  Zjeść talerz barszczu. obrażonym’.  Bez wątpienia ‘na pewno,
 Dwa grzyby w barszcz ‘czegoś jest za nie mając żadnych wątpliwości’. C1
dużo, coś jest zbędne, niepotrzebne’. D7 bezokolicznik rzecz. r.m.; D. bezokoliczni-
p. barszczyk. ka, N. bezokolicznikiem, l. mn. M. B. bez-
basen rzecz. r.m.; D. basenu, Ms. basenie, okoliczniki, D. bezokoliczników;
l. mn. M. B. baseny, D. basenów; jęz. „podstawowa, nieodmienna forma
„sztuczny zbiornik wodny przeznaczo- czasownika, od której tworzy się inne for-
ny do uprawiania sportów, do pływania”. my, zawierające informacje o osobach,
 Kąpać się, pływać w basenie.  Basen czasach, liczbach itp.”.  Funkcje skład­
kąpielowy, ogrodowy.  Regularnie cho- niowe bezokolicznika. C1
dzić na basen. b. pływalnia. E7 p. bezokolicznikowy.
p. basenik. bezpiecznie przysł.; bezpieczniej;
baśń rzecz. r.ż.; D. C. Ms. baśni, l. mn. M. „w sposób pozbawiony zagrożeń, nie-
B. baśnie, D. baśni; bezpieczeństw”.  Czuć się bezpiecznie.
„opowiadanie o rzeczach nierealnych, wy-  Schować coś bezpiecznie.  Jechać, po-
myślonych, o dziwnych przygodach po- dróżować bezpiecznie. B5
staci”.  Baśń o krasnoludkach, o smoku, bezpieczny przym.; bezpieczna, bezpiecz-
o śpiących rycerzach.  Świat baśni.  Ba- ne, bezpieczni, bezpieczniejszy, bezpiecz-
śnie ludowe.  Pisać, tworzyć, czytać ba- niejsi;
śnie. b. bajka, legenda. C3, E5 1. „taki, któremu nic nie grozi”.  Czuć
p. baśniowy. się bezpieczny. B5
bawić się czas. ndk; bawię się, bawisz się, 2. „taki, który nie zagraża komuś bądź
baw się, bawił się, bawiłyśmy się, bawiliś­ czemuś lub chroni przed niebezpieczeń-
my się; rzecz. bawienie się; bawić się kim, stwem”.  Bezpieczna odległość.  Bez-
czym, z kim, z czym, w co, jak; pieczna droga, podróż, prędkość.  Bez-
„zajmować się czymś, co sprawia radość, pieczna zabawa, praca. B5
p. bezpiecznie, bezpieczeństwo, niebez-
zadowolenie, przyjemność”.  Bawić się
pieczny, niebezpieczeństwo.
lalką.  Bawić się z koleżankami.  Bawić
się w wojsko.  Dobrze, wesoło się bawić. bezpośredni przym.; bezpośrednia, bez-
 Bawić się na weselu, w dyskotece.  Ba- pośrednie, bezpośredni; nie stopniuje się;
wić się z kimś jak kot z myszką ‘niepoważ- 1. „taki, który łączy się z kimś lub czymś
nie kogoś traktować’. b. weselić się. E5 bez dodatkowej pomocy”.  Bezpośredni
p. nabawić się, pobawić się, rozbawić się, związek z polityką.  Bezpośredni udział.
ubawić się, wybawić się, zabawić się.  Bezpośrednie połączenie ‘możliwość od-
będę biedny


bycia podróży bez zmiany pojazdu (pocią- p. dobić, nabić, pobić, podbić, prze-.
gu, samolotu)’. C6 bić, przybić, rozbić, ubić, wbić, wybić,
2. „taki, który znajduje się bardzo bli- wzbić, zbić, zabić, bić się, bitwa, bój.
sko”.  Bezpośrednie sąsiedztwo, otocze-
bić się czas. ndk; biję się, bijesz się, bij się,
nie. b. bliski. C6
p. bezpośrednio, bezpośredniość. bił się, biłyśmy się, biliśmy się; rzecz. bicie
się; bić się z kim, o kogo, o co;
będę zob. być. 1. „uderzać się wzajemnie po to, aby spo-
biały przym.; biała, białe, biali, bielszy, wodować ból”.  Bić się o zabawki, o pił-
bielsi; kę.  Bić się z kolegami, z bratem.  Gdzie
„taki, który ma kolor śniegu, mleka”. dwóch się bije, tam trzeci korzysta ‘moż-
 Biały obrus.  Biała bluzka, sukienka. na skorzystać na czyimś sporze’. B4
 Białe róże.  Biały jak śnieg, jak mleko. 2. „brać udział w walce”.  Bić się o wol-
▲ Biała kawa ‘kawa z mlekiem lub śmie- ność.  Bić się za ojczyznę.  Bić się z wro-
tanką’. ▲ Orzeł biały ‘godło Rzeczypospo- giem. b. walczyć. B4
litej Polskiej’.  Do białego rana ‘przez biec/biegnąć czas. ndk; biegnę, biegniesz,
całą noc, do świtu’.  Czarno na białym biegnij, biegł, biegłyśmy, biegliśmy; rzecz.
‘w sposób oczywisty’. H4 biegnięcie; biec/biegnąć dokąd, którę-
p. biało, białość, biel, białko, bielizna, bie-
dy, przez co, po czym, za kim, za czym, od
lutki.
kogo, od czego, do kogo, do czego, po co,
biblioteka rzecz. r.ż.; D. biblioteki, C. Ms. jak; dla zn. 3. i 4. używany tylko w 3. os.;
bibliotece, l. mn. M. B. biblioteki, D. bi- 1. „szybko poruszać się w jakimś kierun-
bliotek; ku za pomocą ruchów nóg”.  Biec do
1. „instytucja gromadząca książki; tak- domu.  Biec ulicą, przez pole, po łące.
że lokal, siedziba takiej instytucji”.  Bi-  Biec co sił w nogach ‘bardzo szybko po-
blioteka miejska, szkolna, uniwersytecka. ruszać się’. b. lecieć, pędzić. F5
 Zapisać się, chodzić do biblioteki.  Po- 2. „przybywać dokądś szybko, spieszyć
życzać książki z biblioteki.  Spotkać się się”.  Biec na pomoc, na ratunek komuś.
w bibliotece. E4, D2  Biec do pracy, do sklepu, do kościoła.
2. „zbiór książek ułożonych w jakimś po- b. spieszyć się, pędzić. F5
rządku”.  Domowa biblioteka.  Bogata 3. „szybko przesuwać się”.  Chmury
biblioteka. D4 bieg­ną po niebie.  Łzy biegną po twarzy.
3. „szafa na książki”.  Ustawić książki  Dni szybko biegną. b. płynąć. F5
w bibliotece. D3 p. dobiec/dobiegnąć, nadbiec/nadbieg­
p. biblioteczny, bibliotekarski, bibliote-
nąć, obiec/obiegnąć, odbiec/odbiegnąć,
karz, bibliotekarka, biblioteczka.
pobiec/pobiegnąć, podbiec/podbiegnąć,
bić czas. ndk; biję, bijesz, bij, bił, biłyśmy, przebiec/przebiegnąć, przybiec/przybie-
biliśmy, bity; rzecz. bicie; bić kogo, co, gnąć, rozbiec się/rozbiegnąć się, ubiec/
czym, o co, w co, po czym, za co, jak; ubiegnąć, wbiec/wbiegnąć, wybiec/wy-.
1. „gwałtownie opuszczać dłoń lub jakiś biegnąć, zbiec, zabiec; bieg, biegacz, bie-
przedmiot na coś, aby sprawić ból”.  Bić gaczka.
ręką, kijem, paskiem.  Bić mocno, bez li-
tości.  Bić po twarzy, po plecach, po gło- biedny przym.; biedna, biedne, biedni,
wie.  Bić dziecko, kobietę, psa. b. ude- biedniejszy, biedniejsi;
rzać, lać, tłuc. B4 1. „taki, któremu brakuje środków do ży-
2. „uderzać w coś, aby spowodować cia, zwłaszcza pieniędzy”.  Biedny czło-
dźwięk”.  Bić w bęben.  Deszcz, wiatr wiek.  Biedni ludzie.  Biedna rodzina.
bije w okno.  Bić brawo ‘klaskać, wyra-  Biedny jak mysz kościelna ‘bardzo ubo-
żając uznanie’.  Bić czołem ‘nisko się gi’. b. ubogi, niebogaty. A3
kłaniać’. b. stukać, pukać. B4 2. „taki, który jest nieszczęśliwy i dlate-
3. „o dzwonie, zegarze, sercu: wydawać go budzi litość”.  Biedny ojciec.  Bied-
dźwięk, dzwonić”.  Zegar bije godziny. ne dziecko.  Biedna dziewczyna, kobie-
 Dzwony biją na alarm.  Serce bije szyb- ta, matka. b. nieszczęśliwy. A9
ko. b. dzwonić, pukać. B5 p. biednie, biedniutki, biednieć.

* bielsi zob. biały


bieg biuro


bieg rzecz. r.m.; D. Ms. biegu, N. biegiem, ków, przymiotników, zaimków, liczebni-
l. mn. M. B. biegi, D. biegów; ków. C1
1. „wykonywanie szybkich ruchów no- p. biernikowy.
gami, aby zdążyć gdzieś w krótkim cza-
bieżący przym.; bieżąca, bieżące, bieżący;
sie”.  Szybki bieg.  Zwolnić, przyspie-
szyć bieg.  Bieg konia. F5 nie stopniuje się;
2. „konkurencja sportowa, która wymaga 1. „taki, który odnosi się do tej chwili,
wykonywania szybkich ruchów nogami”. trwa obecnie”.  Dzień bieżący.  W bie-
 Bieg na sto metrów, na dziesięć kilome- żącym roku.  Bieżąca sprawa.  Bieżące
trów.  Ćwiczyć, uprawiać biegi.  Wygrać wydatki.  Woda bieżąca ‘woda, która pły-
bieg. b. wyścig. E7 nie z kranu’. G6
3. „ruch czegoś, zwłaszcza pojazdu, urzą- 2. „taki, który występuje w określonym
dzenia”.  Bieg samochodu, pociągu. porządku”.  Numer bieżący gazety, cza-
 Przyspieszyć, zakończyć bieg. b. ruch. sopisma. b. aktualny. G6
F5 p. bieżąco.
4. „rozwój zdarzeń, zmiana sytuacji”. bigos rzecz. r.m.; D. bigosu, Ms. bigosie,
 Bieg wypadków, wydarzeń, akcji.  Bieg l. mn. M. B. bigosy, D. bigosów;
spraw.  Bieg dziejów, historii.  Z bie- „potrawa przygotowywana z kiszonej
giem lat, czasu ‘o przemijaniu ludzkich i słodkiej kapusty, suszonych grzybów,
losów’. b. rozwój. G6 wędlin, mięsa wraz z przyprawami”.  Bi-
p. biegowy. gos polski.  Przygotować, ugotować bi-
biegać czas. ndk; biegam, biegasz, biegaj, gos.  Podać gościom bigos.  Narobić bi-
biegał, biegałyśmy, biegaliśmy; rzecz. bie- gosu ‘sprawić kłopot, spowodować zamie-
ganie; biegać do kogo, do czego, po co, po szanie’. D7
czym, koło czego, za kim, za czym, z kim; p. bigosowy, bigosik.
„szybko poruszać się za pomocą nóg
bilet rzecz. r.m.; D. biletu, Ms. bilecie,
w różnych kierunkach i wiele razy”.  Bie-
l. mn. M. B. bilety, D. biletów;
gać w parku, po lesie, po łące.  Biegać
„kartka z odpowiednim nadrukiem, któ-
tam i z powrotem, w kółko.  Biegać wo-
ra upoważnia do wejścia gdzieś, używa-
kół czegoś ‘bardzo się o coś starać’. b. ga-
nia czegoś”.  Bilet kolejowy, autobusowy,
niać, latać. F5
p. dobiegać, nadbiegać, obiegać, odbie- tramwajowy, lotniczy.  Bilet na koncert,
gać, pobiegać, podbiegać, przebiegać, na występ artysty.  Bilet do kina, do te-
przybiegać, wbiegać, wybiegać, zbiegać, atru.  Bilet normalny, ulgowy, miesięcz-
zabiegać; bieg, biegacz. ny. b. talon, karta. C4
p. biletowy, bilecik.
bielizna rzecz. r.ż.; D. bielizny, C. Ms. bie-
liźnie, bez l. mn.; biurko rzecz. r.n.; D. biurka, N. biurkiem,
1. „odzież, którą się nakłada bezpośrednio l. mn. M. B. biurka, D. biurek;
na ciało”.  Czysta, ciepła bielizna.  Bieli- „rodzaj stołu do pisania, zwykle z szufla-
zna damska, męska, dziecięca.  Bielizna dami i szafkami po bokach”.  Siedzieć,
dzienna, nocna.  Zmienić bieliznę. A6 pracować, pisać przy biurku.  Biurko pod
2. „wyroby z tkanin białych lub koloro- komputer. D3
wych używane w domu”.  Bielizna po- p. biurkowy, biureczko.
ścielowa, stołowa.  Prać, suszyć, praso- biuro rzecz. r.n.; D. biura, Ms. biurze, l. mn.
wać bieliznę. b. pościel. D3 M. B. biura, D. biur;
p. bieliźniany. „miejsce, w którym wykonywana jest
biernik rzecz. r.m.; D. biernika, N. bier- zorganizowana praca administracyjna”.
nikiem, l. mn. M. B. bierniki, D. bierni-  Biuro paszportowe.  Zgłosić się do biu-
ków; ra.  Pracować w biurze. ▲ Biuro podró-
jęz. „czwarty przypadek polskiej dekli- ży ‘instytucja, która organizuje wyciecz-
nacji, który odpowiada na pytania kogo? ki, obsługuje turystów’. b. urząd, sekre-
co?; accusativus”.  Biernik rzeczowni- tariat. D2, E4

* bledszy zob. blady * bledsi zob. blady


blady boczny
10

blady przym.; blada, blade, blade, bladzi, 2. „zeszyt, z którego można wyrywać kart-
bledszy, bledsi; ki”.  Blok rysunkowy, techniczny.  Kart-
„taki, który ma jasny, biały odcień skóry”. ka z bloku. b. szkicownik, notes. D4, E2
 Blada twarz.  Blady jak ściana, jak pa- p. blokowy, bloczek.
pier ‘bardzo blady’. b. biały. H4 bluzka rzecz. r.ż.; D. bluzki, C. Ms. bluzce,
p. bladawy, bladziutki. l. mn. M. B. bluzki, D. bluzek;
bliski przym.; bliska, bliskie, bliscy, bliż- „górna część ubioru kobiet lub dzie-
szy, bliżsi; ci noszona wraz ze spodniami lub spód-
1. „taki, który znajduje się w niewielkiej nicą”.  Czerwona, biała, kolorowa bluz-
odległości”.  Najbliższa okolica.  Bliskie ka.  Letnia bluzka.  Włożyć, zdjąć bluz-
miejsce.  Coś jest bliskie prawdy ‘coś kę. A6
p. bluzkowy, bluzeczka.
wygląda na prawdopodobne’.  Z bliska
‘z małej odległości’. b. niedaleki. F3 błąd rzecz. r.m.; D. błędu, Ms. błędzie,
2. „taki, który może nastąpić w nieda- l. mn. M. B. błędy, D. błędów;
lekiej przyszłości, w krótkim czasie”. „naruszenie normy, reguły w pisaniu, mó-
 W najbliższym czasie.  Bliska chwila wieniu lub zachowaniu”.  Błąd w zdaniu.
odjazdu.  Bliskie wakacje. b. zbliżający  Pisać z błędami, bez błędów.  Zrobić,
się. G6 popełnić błąd.  Błąd ortograficzny, gra-
3. „taki, który jest ściśle związany poglą- matyczny.  Błąd w postępowaniu.  Przy-
dami, uczuciami”.  Bliski przyjaciel, zna- znać się do błędu. b. omyłka, niepopraw-
jomy.  Bliska znajomość.  Ludzie bliscy ność. C1, B4
sobie.  Najbliższa rodzina ‘rodzice, dzie- p. błędny, bezbłędny, błędnie, błądzić.
ci i rodzeństwo’.  Coś jest bliskie czyje- bo spój.; przed spójnikiem bo stawia się za-
muś sercu ‘coś jest kochane, bardzo wyso- wsze przecinek;
ko cenione’. b. serdeczny. B5, A9 „rozpoczyna zdania podrzędne przyczy-
p. blisko, bliskość, bliskoznaczny, bliziut- nowe”.  Uciekłem z domu, bo tak mi
ki, pobliski. się podobało.  Nie dotykaj, bo to gorące.
b. ponieważ, dlatego że. C1
blisko przysł.; bliżej;
1. „w małej odległości”.  Stać blisko. bocian rzecz. r.m.; D. B. bociana, Ms. bo-
 Stacja jest blisko.  Mieć bliżej do szko- cianie, l. mn. M. B. bociany, D. bocianów;
ły. b. niedaleko. F2 „ptak o długim, prostym, czerwonym
2. „niedługo, w krótkim czasie”.  Blisko dziobie, długiej szyi i długich, czerwo-
nych nogach; Ciciona”.  Bociany przy-
północy.  Blisko do świąt, do ślubu. b. nie-
latują na wiosnę.  Wędrówka bocianów.
długo. G6
 Chodzić jak bocian ‘chodzić powoli,
bliżej zob. blisko. uważnie’.  Stać jak bocian ‘stać na jed-
nej nodze’.  Wierzyć w bociany ‘być prze-
blog rzecz. r.m.; D. bloga, N. blogiem, Ms.
konanym, że dzieci są przynoszone przez
blogu, l. mn. M. B. blogi, D. blogów;
bociany’. H2
„rodzaj publicznego dziennika prowadzo- p. bociani, bociek.
nego na bieżąco na stronach interneto-
wych”.  Pisać, prowadzić, czytać blog. boczny przym.; boczna, boczne, boczni; nie
 Blog o określonej tematyce.  Autorzy stopniuje się;
blogów. b. pamiętnik. C3 „taki, który znajduje się z boku czegoś,
p. blogować. z prawej lub lewej strony”.  Boczny tor
kolejowy.  Boczna ulica, droga.  Bocz-
blok rzecz. r.m.; D. Ms. bloku, N. blokiem, ne wejście.  Odstawić, odsunąć kogoś na
l. mn. M. B. bloki, D. bloków; boczny tor ‘uznać kogoś za osobę niepo-
1. „kilkupiętrowy budynek mieszkalny”. trzebną’.  Wejść bocznymi drzwiami ‘do-
 Mieszkać w bloku.  Sąsiedzi z bloku. stać się gdzieś nie tak, jak należało’. F2
b. dom, kamienica. D1 p. bok, bocznica.

* bledszy zob. blady * bliżsi zob. bliski


* bledsi zob. blady * bliżej zob. blisko
* bliscy zob. bliski * błędzie zob. błąd
* bliższy zob. bliski
bogaty ból
11

bogaty przym.; bogata, bogate, bogaci, bo- 1. „sprawiać ból fizyczny, sprawiać cier-
gatszy, bogatsi; pienie”.  Głowa mnie boli.  Bolą nogi,
1. „taki, który posiada wielki majątek oczy, ręce.  Na to biją, żeby bolało ‘każde
i dużo pieniędzy”.  Bogaty człowiek. uderzenie jest dla człowieka przykre’. A7
 Bogata rodzina.  Bogaty kraj.  Bajecz- 2. „sprawiać ból psychiczny, martwić ko-
nie bogaty. b. zamożny. A3 goś”.  Kogoś boli o coś głowa ‘ktoś się
2. „taki, który ma dużo czegoś”.  Oko- czymś martwi’.  Serce kogoś boli ‘ko-
lica bogata w lasy.  Bogata dzielnica. muś jest przykro’.  Niech cię głowa o to
 Czym chata bogata, tym rada ‘przyjmo- nie boli ‘to nie twoja sprawa’. b. martwić,
wać, częstować gości tym wszystkim, co smucić. A9
jest w domu’. F1 p. rozboleć, zaboleć, ból, bolesny.
p. bogato, bogactwo, bogacz.
bolesny przym.; bolesna, bolesne, boleśni;
bohater rzecz. r.m.; D. B. bohatera, Ms. W. nie stopniuje się;
bohaterze, l. mn. M. bohaterzy/bohatero- 1. „taki, który sprawia ból, powoduje
wie, D. B. bohaterów; cierpienie”.  Bolesne miejsce.  Bolesna
1. „osoba, która wyróżnia się wielką od- rana.  Bolesny atak choroby. B5
wagą”.  Narodowi bohaterowie.  Boha- 2. „taki, który sprawia przykrość, zmar-
ter wojenny.  Zostać, stać się bohaterem. twienie, smutek, wywołuje złość”.  Bole-
 Walczyć jak bohater. A8 sna mina.  Bolesne słowa.  Bolesna wia-
2. „główna postać w utworze literackim, domość.  Bolesny wyraz twarzy.  Bole-
scenicznym, filmowym”.  Bohater pozy- sne wspomnienia. b. przykry, dokuczliwy.
tywny, negatywny.  Śledzić losy boha- A9
tera.  Bohater powieści, filmu.  Boha- p. boleśnie, ból.
ter tytułowy ‘postać wymieniona w tytu-
le utworu’. E5 Bóg rzecz. r.m.; D. B. Boga, N. Bogiem, Ms.
p. bohaterski, bohatersko, bohaterka, bo- Bogu, W. Boże, bez l. mn.;
haterstwo. rel. „według wielu wierzeń religijnych: naj-
wyższa istota, która stworzyła świat i kie-
boisko rzecz. r.n.; D. boiska, N. boiskiem, ruje nim”.  Wierzyć w Boga.  Modlić się
l. mn. M. B. boiska, D. boisk; do Boga.  Przysięgać na Boga.  Jak Boga
„teren przeznaczony do ćwiczeń gim- kocham ‘forma przysięgi’.  Szczęść Boże
nastycznych lub zawodów sportowych”. ‘słowa, które wyrażają życzenia szczęśliwej
 Grać w piłkę na boisku.  Boisko szkol- pracy’.  Bóg zapłać ‘wyrażenie wdzięczno-
ne.  Biegać po boisku. b. stadion. F3, E7 ści’.  Człowiek strzela, Pan Bóg kule nosi
p. boiskowy. ‘człowiek nie jest w stanie przewidzieć
bok rzecz. r.m.; D. Ms. boku, N. bokiem, wszystkich konsekwencji swoich działań’.
l. mn. M. B. boki, D. boków;  Jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie ‘jaki ty
1. „prawa lub lewa strona tułowia w od- będziesz dla mnie, taki ja będę dla ciebie’.
różnieniu od piersi i pleców”.  Położyć się b. Pan, Stwórca. E1
na prawym boku.  Leżeć na boku.  Od- p. boży, boski, pobożny, bożek, bogini, bó-
wrócić się na bok.  Patrzeć bokiem ‘pa- stwo.
trzeć z niechęcią’.  pot. Robić bokami ból rzecz. r.m.; D. Ms. bólu, l. mn. M. B.
‘mieć poważne kłopoty, z trudem dawać bóle, D. bóli/bólów;
sobie radę’. b. strona. A4 1. „uczucie wywołane chorobą, raną itp.”.
2. „prawa albo lewa strona przedmiotu  Ostry, silny, gwałtowny, straszny, wy-
(w odróżnieniu od dolnej i górnej, przed- raźny ból.  Ból głowy, gardła, zęba, ser-
niej i tylnej oraz od środka)”.  Przewrócić ca.  Krzyczeć z bólu.  Odczuwać, czuć
coś na bok.  Zejść, pójść na bok.  Stać, ból.  Lekarstwo od bólu głowy/na ból gło-
trzymać się z boku ‘nie angażować się’. wy. b. cierpienie. A7
 Mieć coś pod bokiem ‘mieć coś blisko do 2. „zmartwienie, smutek, wywołane przy-
dyspozycji’. b. strona. F2 krym zdarzeniem, widokiem itp.”.  Spra-
p. boczny, bocznie, boczek. wiać komuś ból.  Z bólem serca ‘z przy-
boleć czas. ndk; boli, bolą, bolał, bolały, bo- krością’.  Dzielić z kimś ból ‘pocieszać
lący; rzecz. bolenie; boleć kogo, co; kogoś’. b. przykrość. A9

* Boga zob. Bóg * Boże zob. Bóg


brać brzeg
12

p. bólowy, bolesny, przeciwbólowy, boleść, 1. „syn w stosunku do innych dzieci, któ-


boleć, ubolewać. re mają wspólnych rodziców”.  Starszy,
młodszy brat.  Podobny do brata.  Brat
brać czas. ndk; biorę, bierzesz, bierz, brał,
męża, żony. B1
brałyśmy, braliśmy, brany; brać kogo, co,
2. „człowiek związany z kimś drugim
za kogo, za co, do kogo, do czego, w jaki spo-
przyjaźnią, pracą”.  Człowiek człowieko-
sób, pod co, na co, z kogo, z czego, od kogo;
1. „zrobić taki ruch, aby coś znalazło się wi bratem.  Być z kimś za pan brat ‘być
w ręce, w rękach”.  Brać dziecko na ręce. z kimś w bardzo bliskich kontaktach’.
 Brać po kawałku.  Brać palcami, ręką. b. przyjaciel. C6
 Brać wyraz, zdanie w nawias.  Brać na p. braterski, bratni, bratersko, braciszek.
języki ‘mówić o kimś, nie zawsze prawdę’. brązowy przym.; brązowa, brązowe, brą-
 Nie brać do ust, w usta ‘nie jeść, nie pić’. zowe, brązowi; nie stopniuje się;
b. chwytać. F6 1. „zrobiony z brązu, czyli połączenia mie-
2. „otrzymywać coś na własność lub na dzi z innymi metalami”.  Brązowy krzyż,
jakiś czas”.  Brać pensję, zapłatę.  Brać medal. B5
coś na warsztat ‘rozpoczynać pracę nad 2. „taki, który ma kolor palonej kawy”.
czymś’. b. dostawać. B4  Brązowe buty.  Brązowa spódnica.
3. „działać w jakimś celu”.  Brać tabletki
b. czekoladowy, kawowy. H4
na serce.  Brać kogoś za żonę, za męża.
p. brązowo, brąz.
 Brać kogoś do pomocy.  Brać górę nad
kimś ‘zwyciężać’.  Brać przykład z ko- broda rzecz. r.ż.; D. brody, C. Ms. brodzie,
goś ‘starać się być podobnym do kogoś’. l. mn. M. B. brody, D. bród;
 Brać coś na siebie ‘obiecać zrobić, speł- 1. „dolna część twarzy”.  Brać, wziąć ko-
nić coś’.  Brać kogoś pod opiekę ‘opieko- goś pod brodę.  Oprzeć brodę na dłoni.
wać się kimś’. b. przyjmować. B4  Druga broda komuś rośnie ‘ktoś staje
p. dobrać, nabrać, wybrać, zabrać, ze- się coraz grubszy’. A4
brać. 2. „włosy na dolnej części twarzy męż-
brak rzecz. r.m.; D. braku, N. brakiem, czyzny”.  Mężczyzna z brodą, bez brody.
l. mn. M. B. braki, D. braków;  Golić brodę.  Dowcip z brodą ‘stary, po-
„nieobecność kogoś lub czegoś; to, że wszechnie znany dowcip’.  Broda niko-
czegoś nie ma”.  Brak apetytu, czasu. go mądrym nie uczyni ‘brodata twarz nie
 Brak pieniędzy.  Braki w wykształce- świadczy o rozumie’. A4
niu.  Stwierdzić braki. B5 p. brodaty, bródka, brodacz.
p. brakować. brudny przym.; brudna, brudne, brudni,
bramka rzecz. r.ż.; D. bramki, C. Ms. bram- brudniejszy, brudniejsi;
ce, l. mn. M. B. bramki, D. bramek; 1. „taki, który ma plamy, jest pokryty ku-
1. „mały otwór w ścianie, w płocie wraz rzem, pyłem”.  Brudne buty.  Brudne
z drzwiami, które zamykają ten otwór”. naczynia.  Brudna bielizna. b. nieczysty.
 Otworzyć, zamknąć bramkę. b. wejście. D6
F2 2. „taki, który budzi niechęć”.  Brud-
2. „miejsce, w którym należy umieścić pił- ne interesy.  Brudne myśli, słowa, czy-
kę lub krążek w niektórych grach zespoło- ny.  Brudne pieniądze ‘pieniądze zdoby-
wych; także punkt zdobyty w wyniku cel- te w niejasny sposób, często nieuczciwie’.
nego trafienia”.  Bramka przeciwnika. b. nieuczciwy. A9
 Strzelić, zdobyć bramkę.  Strzelić do p. brudno.
bramki, na bramkę. E7
brzeg rzecz. r.m.; D. Ms. brzegu, N. brze-
p. bramkowy, bezbramkowy, podbramko-
giem, l. mn. M. B. brzegi, D. brzegów;
wy, bramkarz.
1. „pas wokół jeziora, morza, wzdłuż rze-
brat rzecz. r.m.; D. B. brata, C. bratu, Ms. ki”.  Brzeg morski.  Prawy, lewy brzeg
W. bracie, l. mn. M. bracia, D. B. braci, rzeki.  Nad brzegami oceanu.  Iść brze-
N. braćmi; giem, wzdłuż brzegu.  Stać na brzegu.

* biorę zob. brać * braćmi zob. brat


* bierzesz zob. brać * bród zob. broda
* bracie zob. brat
brzuch bułka
13

 Cicha woda brzegi rwie ‘o kimś, kto tyl- 2. „miejsce wraz ze wszystkimi urządze-
ko z pozoru jest spokojny’. b. wybrzeże, niami służącymi budowie”.  Plac, teren
plaża. F3 budowy.  Pracować na budowie. F2
2. „granica ścian przedmiotów”.  Brzeg 3. „sposób połączenia różnych części w ca-
stołu.  Brzeg książki.  Po brzegi ‘całko- łość”.  Budowa oka ludzkiego.  Budowa
wicie, pełno’.  Pierwszy z brzegu ‘jaki- atomu, wyrazu, zdania.  Prosta, skom-
kolwiek, każdy’. F2 plikowana budowa. b. struktura. B5
3. „każdy pas graniczny”.  Brzeg lasu, p. budowlany, budownictwo, budować.
łąki, pola. b. granica. F2 budować czas. ndk; buduję, budujesz, bu-
p. brzegowy, brzeżny, brzeżek, wybrzeże. duj, budował, budowałyśmy, budowali-
brzuch rzecz. r.m.; D. brzucha, Ms. brzu- śmy, budowany; rzecz. budowanie; budo-
chu, l. mn. M. B. brzuchy, D. brzuchów; wać co, gdzie, jak, dla kogo;
„część tułowia człowieka lub zwierzę- „tworzyć, stawiać budynki lub inne obiek-
cia poniżej piersi”.  Duży, gruby brzuch. ty”.  Budować szkołę, dom, szpital, pły-
 Pusty brzuch.  Brzuch kogoś boli.  Le- walnię.  przenoś. Budować zamki na lo-
żeć na brzuchu.  Leżeć do góry brzuchem dzie ‘marzyć o czymś, co się nie spełni’.
‘nic nie robić’.  Myśleć tylko o brzuchu ‘in- b. wznosić, konstruować, murować. B6
teresować się tylko jedzeniem’.  Brzuch p. odbudować, przebudować, wybudo-
komuś spada ‘ktoś chudnie’. A4 wać, zbudować, budować się, budowa,
p. brzuszny, brzuchaty, brzuszek. budowla, budynek, budownictwo, budow-
lany.
brzydki przym.; brzydka, brzydkie, brzyd-
cy, brzydszy, brzydsi; budynek rzecz. r.m.; D. Ms. budynku, N.
budynkiem, l. mn. M. B. budynki, D. bu-
1. „taki, który dostarcza niemiłych wra-
dynków;
żeń dla oczu, uszu itp.”.  Brzydka
„to, co jest wybudowane, ma ściany, dach
twarz.  Brzydki głos.  Brzydkie mia-
i służy do mieszkania lub do innych ce-
sto.  Brzydka pogoda ‘pogoda deszczo-
lów”.  Budynek mieszkalny.  Wysoki,
wa’.  Brzydki jak noc ‘bardzo brzydki’.
niski budynek.  Budynek szkoły.  Stare
b. nieładny. B5
budynki miasta. b. dom, blok. D1
2. „ujemny pod względem moralnym;
p. budyneczek.
taki, który nie zgadza się z normami, za-
sadami”.  Brzydkie zachowania.  Brzyd- budzić czas. ndk; budzę, budzisz, budź,
ki czyn.  Brzydka sprawa.  Brzydkie sło- budził, budziłyśmy, budziliście, budzony;
wa, wyrazy. b. ujemny, negatywny. A9 rzecz. budzenie; budzić kogo, co, w kim;
p. brzydko, brzydnąć. 1. „przerywać czyjś sen”.  Budzić ze
snu.  Gwałtownie budzić.  Budzić rano.
brzydko przysł.; brzydziej;  Budzić telefonicznie. B4
1. „pozbawiony cech miłych dla oczu, uszu 2. przenoś. „powodować jakieś uczucia,
itp.”.  Wyglądać brzydko.  Ubrać się stany”.  Budzić gniew, litość, nadzieję,
brzydko.  Coś brzydko pachnie.  Brzyd- wiarę, zazdrość, miłość.  Budzić wspo-
ko pisać, rysować. b. nieładnie. B5 mnienia, pamięć ‘przypominać’. b. wywo-
2. „ujemnie pod względem moralnym; nie- ływać. A9
zgodnie z normami, zasadami”.  Brzyd- p. obudzić, zbudzić, budzić się, budzik.
ko postąpić, zachować się.  Brzydko mó-
wić. A9 bułka rzecz. r.ż.; D. bułki, C. Ms. bułce,
l. mn. M. B. bułki, D. bułek;
budowa rzecz. r.ż.; D. budowy, C. Ms. bu- „niewielkie okrągłe lub podłużne białe lub
dowie, l. mn. M. B. budowy, D. budów; dla ciemne pieczywo”.  Ukroić bułkę.  Jeść
zn. 1. i 3. bez l. mn.; bułkę z szynką.  Bułka z masłem ‘łatwa,
1. „stawianie budynków i innych obiek- lekka sprawa, praca’.  Kto ma chleb, szu-
tów”.  Budowa miasta, drogi, domu, mo- ka bułki ‘kto jest bogaty, chciałby być jesz-
stu.  Kierownik budowy.  Materiał do cze bogatszy’.  Lepszy własny chleb niż
budowy, na budowę.  Prowadzić budowę. pożyczona bułka ‘lepsze życie skromne,
 Rozpocząć, zakończyć budowę. b. budo- ale za własne pieniądze’. D7
wanie. B6 p. bułkowy, bułeczka.

* brzydcy zob. brzydki * bułek zob. bułka


* brzydsi zob. brzydki
burza być1
14

burza rzecz. r.ż.; D. C. Ms. burzy, l. mn. M. wcześniej, by wrócić do domu przed nocą.
B. burze, D. burz;  Pojechaliśmy do Grecji, by wreszcie zo-
1. „silny wiatr z deszczem lub śniegiem, baczyć Akropol. b. aby, żeby. C1
z błyskawicami itp.”.  Wiosenna burza. 2. „rozpoczyna zdania podrzędne, które
 Silna, gwałtowna burza.  Zbiera się występują po czasownikach: chcieć, prag­
na burzę.  Burza idzie, zbliża się, prze- nąć, prosić, trzeba, należy”.  Naprawdę
chodzi bokiem.  Burza na morzu.  Bu- chcesz, bym sobie poszedł?  Proszę, byś
rza w szklance wody ‘reakcja zbyt silna tego więcej nie robił. C1
w stosunku do przyczyn, które ją wywoła-
ły’.  Wpaść gdzieś jak burza ‘pojawić się by2 part.; pisze się łącznie z osobowymi for-
gdzieś nagle, gwałtownie’.  Cisza przed mami czasowników, gdy tworzy tryb przy-
burzą ‘pozorny spokój pełen napięcia, puszczający oraz z niektórymi spójnikami
zdenerwowania, które poprzedza jakieś i partykułami; pisze się oddzielnie z nie-
przykre wydarzenia’. b. ulewa, wichura, osobowymi formami czasowników i z in-
sztorm. H1 nymi częściami mowy;
2. „gwałtowne uczucie lub gwałtowna re- „wyraża przypuszczenie, wątpliwość, nie-
akcja na coś”.  Burza uczuć, nienawiści. pewność”.  Przyszedłbym dopiero wie-
 Burza śmiechu, okrzyków.  Powitać, czorem.  Chciałbyś jeszcze trochę zupy?
przyjąć występ burzą oklasków. A9  Dobrze by się stało, gdybyście jeszcze
p. burzowy, burzliwy, burzliwie, burzo- trochę zaczekali.  Można by na tym zakoń-
wo. czyć.  Bez niego by nie wytrzymała. A9

but rzecz. r.m.; D. buta, Ms. bucie, l. mn. M. być1 czas. ndk; jestem, jesteś, jest, jeste-
B. buty, D. butów; śmy, jesteście, są, byłam, byłem, byłaś, by-
„okrycie nogi lub samej stopy wykona- łeś, była, był, było, byłyśmy, byliśmy, by-
ne ze skóry, tworzywa sztucznego itp.”. łyście, byliście, były, byli, będę, będziesz,
 Damskie, męskie buty.  Ciasne buty. będzie, będziemy, będziecie, będą, była-
 Prawy, lewy but.  Nowe buty.  Let- bym, byłbym, byłabyś, byłbyś, byłaby, był-
nie, zimowe buty.  Para butów.  Nu- by, byłoby, byłybyśmy, bylibyśmy, byłyby-
mer, rozmiar butów.  Włożyć, zdjąć buty. ście, bylibyście, byłyby, byliby, bądź, niech
 Nie kiwnąć palcem w bucie ‘nic nie ro- będzie, bądźmy, bądźcie, niech będą, bę-
bić’.  pot. Głupi jak but ‘bardzo głupi’. dący, będąc, były, bywszy; rzecz. bycie;
b. obuwie. A6 1. „istnieć, trwać, występować”.  Jest jak
p. bucik. jest.  Będzie, co ma być.  Nie było go
jeszcze na świecie.  Jestem ‘odpowiedź
butelka rzecz. r.ż.; D. butelki, C. Ms. butel- podczas sprawdzania obecności’.  Nic
ce, l. mn. M. B. butelki, D. butelek; z tego nie będzie ‘to się nie może udać’.
„naczynie szklane lub plastikowe o po- b. istnieć, trwać. A3
dłużnym kształcie, służące do przecho- 2. „występować gdzieś w jakimś czasie,
wywania płynów”.  Butelka na mleko, w jakimś stopniu, w jakiejś mierze itp.”.
do mleka.  Butelka mleka, soku, wina.  Być blisko kogoś, czegoś.  Być koło kogoś,
 Nalać wody do butelki.  Pić z butelki. czegoś.  Być w kościele, na spacerze.  Być
 pot. Zaglądać do butelki ‘pić często al- wśród ludzi.  Być przy stole, koło okna,
kohol’. D5
pod drzwiami.  Być w podróży.  Być jed-
p. butelkowy, buteleczka.
ną nogą na tamtym świecie ‘być śmiertel-
by1 spój.; może być używany z końcówkami nie chorym’.  Być pod ręką ‘być bardzo bli-
fleksyjnymi czasowników w postaci: bym, sko’.  Być w siódmym niebie ‘być bardzo
byś, byśmy, byście; końcówki te nie wystę- szczęśliwym’. b. występować. B4
pują wówczas przy samym czasowniku; 3. „pozostawać w związku z innymi obiek-
przed by stawia się zawsze przecinek; tami, ludźmi itp.”.  Być z dziewczyną,
1. „rozpoczyna zdania podrzędne celo- z chłopakiem.  Być przeciwko komuś.
we lub skutkowe”.  Skończyliśmy pracę  Być z kimś blisko.  Być na językach ‘być

* burz zob. burza * są zob. być1


* bucie zob. but * będę zob. być1
* jestem zob. być1 * były zob. być1
* jest zob. być1 * byli zob. być1
być2 bywać
15

osobą, o której się mówi’.  Być z kimś na wieku ‘być dojrzałym człowiekiem’.  Być
ty ‘mówić komuś po imieniu’.  Być po kimś ‘być ważną osobą’.  Być sobą ‘po-
czyjejś stronie ‘zgadzać się z kimś’. b. po- stępować zgodnie ze swoimi poglądami’.
zostawać. C6  Być w cenie ‘mieć dużą wartość’.  pot.
p. dobyć, nabyć, obyć się, odbyć, pobyć, Być w dołku ‘mieć zły nastrój’. C1
przebyć, przybyć, ubyć, wybyć, bywać,
bywać czas. ndk; bywam, bywasz, bywaj,
bycie, byt.
bywałyśmy, bywaliśmy; rzecz. bywanie;
być2 czas. ndk; odmienia się tak samo jak bywać z kim, gdzie, kiedy;
być1; 1. „być, zdarzać się wiele razy”.  Bywają
„występuje jako łącznik w orzeczeniu różne dni.  Bywaj! Bywaj zdrów! ‘forma
imiennym”.  Być komuś ojcem, matką. koleżeńskiego pożegnania’. F1
 Jestem nauczycielem, uczniem, studen- 2. „być, znajdować się, przebywać gdzieś
tem.  Być przy pieniądzach, przy zdro- często, zwykle, stale”.  Bywać w teatrze,
wiu.  Być w ciąży.  Być w strachu, w kło- na koncertach, w restauracji.  Bywać
pocie.  Być po studiach.  Być górą nad w domu. b. znajdować się, występować. F6
kimś ‘być lepszym od kogoś’.  Być w sile p. bywanie, bywały.
C
c [ce] 1. „litera alfabetu polskiego; graficz- sercem/Z całego serca ‘bardzo serdecz-
ny znak spółgłoski c”. nie’.  Całymi godzinami, latami, dniami
2. „spółgłoska twarda, przedniojęzykowo- ‘przez wiele godzin, lat, dni’.  W całym
zębowa, zwarto-szczelinowa”. znaczeniu tego słowa, wyrazu ‘w najwyż-
szym stopniu; prawdziwy’. b. zupełny, cał-
całkiem przysł.; nie stopniuje się;
kowity. F1
„w sposób obejmujący całość”.  Całkiem
2. „taki, który się zachował, nie znisz-
zmoknąć.  Całkiem ładny chłopak.  Cał- czył”.  Całe buty.  Wrócił cały i zdrowy.
kiem interesująca książka. b. całkowicie.  Całe szczęście ‘bardzo dobrze, pomyśl-
F1 nie’.  Szukać dziury w całym ‘szukać błę-
całkowicie przysł.; nie stopniuje się; dów, braków tam, gdzie ich nie ma’. F1
„w sposób obejmujący całość”.  Poświę- p. cało, całość, calutki.
cić się czemuś całkowicie.  Całkowicie cebula rzecz. r.ż.; D. C. Ms. cebuli, l. mn. M.
pusty.  Całkowicie siwy. b. zupełnie, cał- B. cebule, D. cebul; rzadko w l. mn.;
kiem. F1 bot. „roślina warzywna o ostrym smaku
całować czas. ndk; całuję, całujesz, całuj, i zapachu, używana jako przyprawa ku-
całował, całowałyśmy, całowaliśmy, cało- chenna; Allium cepa”.  Kilogram cebu-
wany; rzecz. całowanie; całować kogo, co, li.  Kroić, moczyć cebulę.  Ser z cebulą.
w co, jak;  Ubierać się na cebulę ‘ubierać się ciepło,
„dotykać wargami kogoś lub czegoś, wy- wkładać jedną rzecz na drugą, by w razie
rażając miłość, przyjaźń itp.”.  Całować potrzeby jedną czy drugą zdjąć’. H3, D7
ręce, twarz, oczy.  Całować kogoś w usta, p. cebulowy, cebulka.
w policzek, w rękę.  Całować mocno, cecha rzecz. r.ż.; D. cechy, C. Ms. cesze,
serdecznie.  rzad. Całuję rączki ‘zwrot l. mn. M. B. cechy, D. cech;
grzecznościowy przy powitaniu, pożegna- „własność, która charakteryzuje pod ja-
niu, podziękowaniu’. B4, C6 kimś względem człowieka, rzecz, zjawi-
p. pocałować, ucałować, całować się, ca- sko, czynność itp.”.  Cechy dodatnie,
łus, całusek. ujemne, fizyczne, psychiczne.  Cecha
cały przym.; cała, całe, cali; nie stopniuje główna.  Dobra, zła cecha.  Cecha cha-
się; rakteru. b. właściwość, własność. A8, B5
p. cechować, cechować się.
1. „taki, który obejmuje wszystko od po-
czątku do końca”.  Cały kawałek chleba. cel rzecz. r.m.; D. Ms. celu, l. mn. M. B. cele,
 Cały dzień, tydzień, miesiąc, czas.  Cała D. celów;
noc.  Całe życie.  Cała prawda ‘szcze- „to, do czego się dąży, co się chce osiąg­nąć;
ra prawda’.  Zapomnieć o całym świe- punkt, do którego się zmierza”.  Bliski,
cie ‘zapomnieć o wszystkim’.  Z całym daleki, wspólny cel.  Cel życia, podróży.

* cali zob. cały * cesze zob. cecha


celownik charakter
17

 Dążyć do celu.  Osiągnąć cel.  W celu nie centralne.  Województwo centralne.


‘dlatego, że...’.  Stawiać sobie jakiś cel ▲ Centralne ogrzewanie ‘ogrzewanie bu-
‘dążyć do czegoś’.  Strzelać do celu dynków gorącym powietrzem, wodą lub
‘strzelać w wyznaczone miejsce’. b. dąże- parą za pomocą kaloryferów, które są po-
nie, zamiar. F2 łączone ze wspólnym piecem’. b. środko-
p. bezcelowy, docelowy, celny, celowy, ce- wy. F2
lowo, celować. 2. „taki, który ma główne znaczenie”.
celownik rzecz. r.m.; D. celownika, N. ce-  Centralna biblioteka.  Centralne biu-
lownikiem, l. mn. M. B. celowniki, D. ce- ro.  Centralny bank.  Władze central-
lowników; ne. b. główny, naczelny. B5
jęz. „trzeci przypadek w deklinacji pol- p. centralnie.
skiej; odpowiada na pytania: komu? cze-
centrum rzecz. r.n.; w l. poj. ndm, l. mn. M.
mu?; dativus”.  Celownik rzeczowników
B. centra, D. centrów;
męskich, żeńskich, nijakich.  Używać ce-
1. „środkowa część czegoś, środek”.  Cen-
lownika.  Celownik liczby pojedynczej,
trum miasta.  Droga, ulica do centrum.
liczby mnogiej. C1
b. środek. F2
p. celownikowy.
2. „miejsce, w którym coś się mieści; ośro-
celujący przym.; celująca, celujące, celują- dek”.  Centrum kultury.  Centrum ba-
cy; nie stopniuje się; dań naukowych. b. ośrodek. F2
„taki, który szczególnie wyróżnia się
czymś”.  Celujący uczeń.  Celujące za- centymetr rzecz. r.m.; D. centymetra, Ms.
chowanie.  Stopień celujący/Ocena ce- centymetrze, l. mn. M. B. centymetry, D.
lująca ‘najwyższa ocena w systemie ocen centymetrów;
szkolnych’. b. wzorowy, najlepszy. B5 1. „setna część metra; skrót: cm”.  Od-
p. celująco, celować. mierzyć dwadzieścia centymetrów.  Dłu-
gość 10 centymetrów. F1
cena rzecz. r.ż.; D. ceny, C. Ms. cenie, l. mn.
2. „wąska taśma zwykle długości półto-
M. B. ceny, D. cen;
ra metra (150 cm), z oznaczonymi cen-
„wartość rynkowa towaru lub usługi wy-
tymetrowymi odległościami”.  Centy-
rażona w pieniądzach”.  Cena rynkowa.
metr krawiecki.  Mierzyć centymetrem.
 Cena okazyjna.  Cena kupna, sprzeda-
ży.  Cena za kilogram.  Obliczyć cenę. b. miara. D4
 Ceny idą w górę, podnoszą się, rosną, p. centymetrowy.
spadają.  Wysoka, niska cena.  Cena bi- charakter rzecz. r.m.; D. charakteru, Ms.
letu.  Obniżyć, podnieść ceny.  Słone charakterze, l. mn. M. B. charaktery, D.
ceny ‘wysokie ceny’.  Za pół ceny ‘bar- charakterów;
dzo tanio’.  Za żadną cenę ‘za nic, w żad- 1. „ogół cech, właściwości człowieka, któ-
nym wypadku’.  Być w cenie ‘mieć dużą re przejawiają się w jego postępowaniu
wartość’. b. wartość. B5 i zachowaniu”.  Twardy, miękki, trud-
p. cenowy, cenny, bezcenny, cenowo, cen- ny, zły, dobry, silny charakter.  Charak-
nik, cenić, cenić się.
ter człowieka, społeczeństwa.  Kształcić
cenny przym.; cenna, cenne, cenni, cen- charakter.  Coś leży w czyimś charak-
niejszy, cenniejsi; terze.  Człowiek z charakterem ‘czło-
1. „taki, który ma dużą wartość, drogi”. wiek o silnej woli’.  Czarny charakter
 Cenny pierścionek.  Cenny przedmiot, ‘zły człowiek’.  Człowiek bez charakteru
podarunek, prezent.  Cenna pamiątka. ‘człowiek słaby’. b. osobowość. A8
B5 2. „zespół cech właściwych danemu przed-
2. „mający duże znaczenie, ważny”.  Cen- miotowi lub zjawisku”.  Charakter wy-
na książka.  Cenne odkrycie.  Cenne ba- powiedzi, dyskusji.  Charakter twórczo-
dania.  Cenna rada, wskazówka. b. waż- ści, dzieła.  Pracować w charakterze...
ny. B5 ‘pełnić jakąś funkcję, zajmować jakieś
centralny przym.; centralna, centralne, stanowisko’.  pot., żart. Mieć charakter
centralni; nie stopniuje się; w nogach ‘umieć unikać kłopotliwych sy-
1. „taki, który znajduje się w środku cze- tuacji’. b. właściwość. B5
goś”.  Centralny punkt miasta.  Położe- p. charakterystyczny, charakterek.
charakterystyczny chłopak
18

charakterystyczny przym.; charaktery- cja takiego pieczywa”.  Świeży, suchy


styczna, charakterystyczne, charaktery- chleb.  Piec chleb.  Kroić kawałki chle-
styczni; nie stopniuje się; ba.  Jeść zupę z chlebem.  Ciemny, bia-
„taki, który w wyraźny sposób odróżnia ły chleb.  Chleb z masłem, z szynką.
coś lub kogoś od innych rzeczy, zjawisk,  Chleb powszedni a) ‘codzienne jedze-
osób”.  Charakterystyczne objawy grypy. nie, konieczne do utrzymania się przy ży-
 Charakterystyczne oznaki.  Charakte- ciu’; b) ‘rzecz codzienna, zwykła’.  Żyć
rystyczny zapach, kolor.  Charaktery- o chlebie i wodzie ‘dostawać bardzo mało
styczna cecha.  Charakterystyczny spo- jedzenia’.  Z tej mąki chleba nie będzie
sób mówienia.  Charakterystyczny wy- ‘to się nie uda’.  Ciężki kawałek chleba
gląd, strój, głos. b. szczególny, znamienny. ‘ciężka praca’.  Głodnemu chleb na my-
B5 śli ‘ktoś mówi najczęściej o tym, co mu jest
p. charakterystycznie, charakterystyka, bardzo potrzebne’.  Kto w ciebie kamie-
charakteryzować, charakteryzować się. niem, ty w niego chlebem ‘należy płacić
dobrem za zło’. b. pieczywo. D7
chcieć czas. ndk; chcę, chcesz, chciej, p. chlebny, chlebowy, chlebek.
chciał, chciałyśmy, chcieliśmy, chciany;
chcieć czego, kogo; chłodno przysł.; chłodniej;
„czuć potrzebę posiadania czegoś, cze- 1. „nieco zimno”.  Chłodno w mieszka-
niu.  Chłodno na dworze.  Chłodno,
go się nie ma; marzyć o czymś”.  Chcieć
głodno i do domu daleko ‘o beznadziejnej
chleba, wody, wina.  Ktoś chce spoko-
sytuacji’. b. zimnawo. H1
ju, ciszy, wypoczynku.  Chce mi się pić.
2. przenoś. „w sposób obojętny, bez wyra-
 Chciało mu się spać.  Niech się dzieje,
żania emocji”.  Powiedzieć, odezwać się
co chce ‘nie interesuje mnie to, co się sta- chłodno.  Przyjąć, potraktować kogoś
nie’.  Jak sobie chcesz ‘zrobisz tak, jak chłodno. b. obojętnie, nieżyczliwie. A9
uważasz’.  Kto chce psa uderzyć, ten za-
wsze kij znajdzie ‘drobiazg może być przy- chłodny przym.; chłodna, chłodne, chłod-
czyną nieporozumień, kłótni’. b. prag­nąć, ni, chłodniejszy, chłodniejsi;
planować. A9 1. „taki, który ma niską temperaturę,
p. zechcieć, chcieć się. ale jeszcze nie jest zimny”.  Chłodna
woda.  Chłodny dzień, wieczór.  Chłod-
chemiczny przym.; chemiczna, chemicz- ny wiatr.  Chłodne lato.  Chłodne ręce.
ne; nie stopniuje się; b. zimnawy. H1
„taki, który dotyczy chemii – nauki zaj- 2. przenoś. „taki, który nie wyraża żad-
mującej się otrzymywaniem różnych sub- nych uczuć”.  Chłodne słowa.  Chłod-
stancji, badaniem ich właściwości i bu- ny wzrok.  Chłodna uprzejmość, grzecz-
dowy”.  Pracownia chemiczna.  Pier- ność.  Chłodne powitanie, pożegnanie.
wiastki chemiczne.  Wiedza chemiczna.  Być chłodnym dla kogoś. b. obojętny,
 Przemysł chemiczny.  Wzór chemicz- nieżyczliwy. A9
ny. B5 p. chłodno, chłodzić.
p. chemicznie. chłop rzecz. r.m.; D. B. chłopa, C. chłopu,
chętnie przysł.; chętniej; Ms. chłopie, l. mn. M. chłopi, D. B. chło-
„z dobrymi chęciami”.  Uczyć się chęt- pów; dla zn. 2. i 3. l. mn. te chłopy;
nie.  Chętnie pomóc w sprzątaniu.  Dać 1. „rolnik uprawiający ziemię”.  Praca
coś chętnie. b. życzliwie. A9 chłopów na roli. b. rolnik, gospodarz. B2
2. pot. „dorosły, silny mężczyzna”.  Sil-
chętny przym.; chętna, chętne, chętni, ny chłop.  Stary chłop.  Chłop jak dąb
chętniejszy, chętniejsi; ‘wysoki, silny mężczyzna’.  Równy, swój,
„taki, który ma dobre chęci, chce coś ro- fajny chłop ‘sympatyczny mężczyzna’.
bić, pomóc”.  Chętny do pracy, do nauki, b. mężczyzna, facet. A2
do pomocy.  Chętni uczniowie. b. gotowy, 3. pot. „mąż, narzeczony”.  Nowy chłop.
życzliwy. A9  Dbać o chłopa.  Pilnować swego chło-
p. chętnie. pa. b. partner. B1
p. chłopski, chłopak, chłopiec.
chleb rzecz. r.m.; D. chleba, Ms. chlebie,
l. mn. M. B. chleby, D. chlebów; chłopak rzecz. r.m.; D. B. chłopaka, N.
„podstawowy produkt spożywczy, który chłopakiem, l. mn. M. (ci) chłopacy/(te)
piecze się z mąki, wody i drożdży; por- chłopaki, D. B. chłopaków;
chłopiec choinka
19

1. „dziecko płci męskiej, chłopiec”.  We- rowy chodnik.  Wyczyścić chodnik. b. dy-
sołe, zdrowe chłopaki.  Mały chłopak. wanik. D3
b. chłopiec. A2 p. chodnikowy, chodniczek.
2. pot. „młody mężczyzna”.  Dobry, miły,
chodzić czas. ndk; chodzę, chodzisz, chodź,
sympatyczny chłopak.  Fajne chłopaki.
chodził, chodziłyśmy, chodziliśmy; rzecz.
A2
3. pot. „partner dziewczyny, który darzy chodzenie; chodzić gdzie, po czym, dokąd,
ją uczuciem”.  Mieć chłopaka.  Oto mój w czym, z kim, koło czego, koło kogo;
chłopak. b. narzeczony. B1 1. „przenosić się z miejsca na miejsce, sta-
p. chłopaczek. wiając kroki”.  Chodzić szybko, powoli,
wolno.  Chodzić piechotą.  Chodzić po
chłopiec rzecz. r.m.; D. B. chłopca, C. Ms. mieście, po wsi, po lesie, po polach.  Cho-
chłopcu, W. chłopcze, l. mn. M. chłopcy, D. dzić na palcach.  Chodzić koło swoich
B. chłopców; spraw, interesów ‘starać się załatwiać
1. „dziecko płci męskiej, chłopak”.  Do- swoje sprawy, interesy’.  Chodzić włas­
bry, miły, grzeczny chłopiec.  Pięcioletni nymi drogami ‘postępować według włas­
chłopiec.  Chłopcy i dziewczęta.  Zacho- nych zasad’.  Chodzić komuś po głowie
wywać się jak chłopiec. A2 ‘nie liczyć się z kimś’.  Chodzić z kimś
2. pot. „partner dziewczyny, który darzy ‘być czyjąś sympatią’.  Nieszczęścia cho-
ją uczuciem”.  Chłopiec Ewy, koleżanki. dzą parami ‘jeśli stało się coś przykrego,
 Wyjechać z chłopcem. b. narzeczony. B1 to należy się spodziewać kolejnych nie-
p. chłopięcy, chłopięco, chłopczyk. szczęść’.  Nieszczęścia, wypadki chodzą
chmura rzecz. r.ż.; D. chmury, C. Ms. chmu- po ludziach ‘każdemu może przytrafić się
rze, l. mn. M. B. chmury, D. chmur; coś przykrego’. b. wędrować. F5
„zjawisko atmosferyczne, które ma po- 2. „udawać się gdzieś w jakimś celu”.
stać cząsteczek, kropelek wody, kryształ-  Chodzić do lekarza.  Chodzić do pra-
ków lodu”.  Czarna, granatowa chmura. cy, do teatru, do szkoły, do sklepu. b. by-
 Chmura deszczowa, burzowa.  Chmury wać. B4
gromadzą się.  Chodzić z głową w chmu- 3. „o środkach komunikacji: kursować”.
rach ‘marzyć, nie myśleć o rzeczywisto-  Tramwaje chodzą zgodnie z rozkładem
ści’.  Z dużej/z wielkiej chmury mały jazdy.  Przez wieś chodzi autobus.  Po-
deszcz ‘coś, co wydaje się bardzo groźne, ciągi chodzą często, regularnie, rzadko.
staje się mało istotne’. H1 b. jeździć. F5
p. chmurowy, zachmurzony, bezchmurny, 4. „o mechanizmach: funkcjonować”.
pochmurny, chmurno, chmurka, chmu-  Zegar chodzi punktualnie.  Klucz cho-
rzyć się. dzi lekko. F6
chociaż/choć spój.; 5. „włożyć coś na siebie, nosić coś; mieć
„łączy zdania lub ich części tak, że część jakiś zewnętrzny wygląd”.  Chodzić bez
druga wyraża treść niespodziewaną lub czapki.  Chodzić w sukience, spodniach.
niezgodną z częścią pierwszą; mimo że”.  Chodzić w okularach.  Chodzić z długi-
 Przychodził codziennie do pracy, cho- mi włosami. b. ubierać się. B4
ciaż nikt tego nie oczekiwał.  Mieszkali p. dochodzić, obchodzić, odchodzić,
razem, choć już dawno przestał ją kochać. przychodzić, schodzić, wchodzić, wy-
b. mimo. C1 chodzić, chodnik, chód.
chodnik rzecz. r.m.; D. chodnika, N. chod- choinka rzecz. r.ż.; D. choinki, C. Ms. cho-
nikiem, l. mn. M. B. chodniki, D. chod- ince, l. mn. M. B. choinki, D. choinek;
ników; 1. „małe drzewko iglaste, np. sosna,
1. „część ulicy po obu stronach jezdni świerk”.  Młode choinki. H3
przeznaczona dla przechodniów”.  Sze- 2. „drzewko iglaste z ozdobami stawia-
roki, wąski chodnik.  Iść chodnikiem/po ne w domach na święta Bożego Narodze-
chodniku.  Stać na chodniku. F3 nia”.  Ubrać choinkę.  Zapalić światła,
2. „wąski dywanik na podłodze”.  Kolo- świeczki na choince.  pot. Ktoś urwał się

* chłopcze zob. chłopiec * chodź zob. chodzić


* choć zob. chociaż * choinek zob. choinka
choroba ci2
20

z choinki ‘o kimś, kto zachowuje się dziw- lata ‘okres biedy, niepowodzeń’. b. szczu-
nie’. E1 pły. A5
p. choinkowy, choineczka. 2. „taki, który zawiera za mało tłusz-
czu”.  Chudy ser.  Chude mięso, mleko.
choroba rzecz. r.ż.; D. choroby, C. Ms. cho-
 Chuda szynka. b. nietłusty. B5
robie, l. mn. M. B. choroby, D. chorób;
p. chudo, chudziutki, chudnąć.
med. „naruszenie normalnego stanu or-
ganizmu”.  Choroba skórna, nerwowa, chusteczka rzecz. r.ż.; D. chusteczki, C.
psychiczna, zakaźna.  Choroba dziecię- Ms. chusteczce, l. mn. M. B. chusteczki,
ca, kobieca.  Objawy choroby.  Cierpieć D. chusteczek;
na jakąś chorobę.  Atak, przebieg choro- „mały, kwadratowy kawałek tkaniny, któ-
by.  Leczyć, wywołać chorobę.  Choro- rym wyciera się nos, oczy, twarz”.  Ko-
ba oczu, serca, żołądka.  Ciężka, lekka, lorowe chusteczki.  Wyjąć chusteczkę.
śmiertelna choroba.  Każda choroba ma  Wytrzeć twarz chusteczką.  Chustecz-
swoje lekarstwo ‘każdą sprawę można po- ka do nosa. A6
zytywnie załatwić’. A7 p. chusteczkowy.
p. chory1, chorobowy, chorobowo, choro-
bliwie, chorować. chwalić czas. ndk; chwalę, chwalisz,
chwal, chwalił, chwaliłyśmy, chwaliliście,
chorować czas. ndk; choruję, chorujesz, chwalony; rzecz. chwalenie; chwalić kogo,
choruj, chorował, chorowałyśmy, choro- co, za co;
waliśmy; rzecz. chorowanie; chorować na „mówić o kimś bardzo dobrze, dawać wy-
co; soką ocenę komuś lub czemuś, uznawać
„być chorym; cierpieć na jakąś chorobę”. coś za dobre, słuszne”.  Chwalić żonę,
 Chorować ciężko, śmiertelnie.  Choro- męża.  Chwalić ucznia.  Chwalić czyjąś
wać na anginę, na grypę.  przenoś. Cho- pracowitość.  Chwalić książkę.  Chwa-
rować na coś, na kogoś ‘bardzo chcieć coś lić sobie coś ‘być z czegoś zadowolony’.
mieć, np. nową sukienkę, bardzo chcieć  Nie chwal dnia przed zachodem słońca/
kimś być, np. dyrektorem’. A7 przed wieczorem ‘nie wyrażaj dobrej opi-
p. rozchorować się, zachorować. nii za wcześnie’. b. sławić. C2
chory1 przym.; chora, chore, chorzy; nie p. pochwalić, chwalić się.
stopniuje się; chwila rzecz. r.ż.; D. C. Ms. chwili, l. mn.
„taki, który cierpi na jakąś chorobę”. M. B. chwile, D. chwil;
 Chora matka.  Chore dziecko.  Cho- „niewielki odcinek czasu, w którym coś się
re serce.  Ktoś ciężko, śmiertelnie cho- dzieje, moment”.  Odpowiednia chwila.
ry.  Chory z miłości ‘bardzo zakochany’.  Krótka chwila.  Ostatnie chwile.  Zna-
b. cierpiący. A7 leźć chwilę czasu.  Wrócić za chwilę.  Co
chory2 rzecz. r.m.; D. B. chorego, C. chore- chwila ‘raz po raz’.  W tej chwili ‘w tym
mu, N. Ms. chorym, l. mn. M. chorzy, D. momencie’. b. moment, minutka. G5
B. chorych; p. chwilowy, chwilowo, chwilka, chwilecz-
„osoba, która choruje”.  Wezwać leka- ka.
rza do chorego.  Opiekować się chorym. chyba spój.; przed spójnikiem chyba sta-
 Zdrowy chorego nie zrozumie ‘trudno wiamy przecinek;
wczuć się w sytuację drugiego człowieka’. „rozpoczyna zdanie podrzędne, które wy-
 Chorego pytają, zdrowemu dają ‘często- raża treść przeciwną lub niespodziewa-
wać należy też tego, kto grzecznie odma-
ną do treści zdania nadrzędnego”.  Nie
wia’. b. pacjent. A7
przyjeżdżał do rodzinnego miasta, chyba
chudy przym.; chuda, chude, chudzi, chud- że zmuszały go do tego interesy.  Książek
szy, chudsi; nie czytał, chyba że były to lektury szkol-
1. „taki, który jest bardzo szczupły, który ne.  Chyba że... C1
ma za mało ciała”.  Chuda dziewczyna,
ci1 zob. ty.
kobieta.  Chudy człowiek.  Chude ręce,
nogi.  Chuda twarz.  przenoś. Chude ci2 zob. ten.

* chorzy zob. chory1 * chorzy zob. chory2


ciało ciemny
21

ciało rzecz. r.n.; D. ciała, Ms. ciele, l. mn. nie.  Ciągłe kłopoty, hałasy.  Ciągłe po-
M. B. ciała, D. ciał; dróże. b. stały, wieczny. G6
„organizm człowieka albo zwierzęcia p. ciągle, ciągłość.
w jego zewnętrznych, fizycznych kształ-
cicho przysł.; ciszej;
tach”.  Gołe ciało.  Część ciała.  Ciało
„słabo pod względem dźwięków; słabo sły-
człowieka, psa.  Ruchy ciała.  Tempe-
szalnie, bez hałasu”.  Mów ciszej!  Cicho
ratura ciała.  Nabrać ciała ‘stać się gru-
śpiewać, śmiać się.  Cicho jak w grobie
bym’.  Spadać z ciała ‘stawać się szczu-
‘bardzo cicho’.  Siedzieć cicho ‘nic nie
płym’.  przenoś. Ciało pedagogiczne ‘na-
mówić, nic nie czynić’. B5
uczyciele’. A4
p. cielesny, cieleśnie, ciałko. cichy przym.; cicha, ciche, cisi, cichszy,
cichsi;
ciasny przym.; ciasna, ciasne, ciaśni, cia-
1. „taki, którego prawie nie słychać; źle
śniejszy;
słyszalny”.  Cichy głos, śmiech.  Cicha
1. „taki, który nie ma wolnej przestrzeni,
muzyka.  Ciche kroki, dźwięki. b. niegło-
w którym trudno się zmieścić”.  Ciasny
śny. B5
pokój, korytarz.  Ciasne pomieszczenie.
2. „taki, który nie czyni hałasu, nie powo-
b. ścisły. B5
duje ruchu”.  Cichy ranek.  Ciche życie.
2. „taki, który trudno włożyć, mały, wą-
 Cicha wieś.  Cicha woda brzegi rwie
ski”.  Ciasny płaszcz.  Ciasny bucik.
‘o kimś, kto tylko z pozoru jest spokojny’.
 Ciasna sukienka. b. wąski. B5
b. spokojny. B5
p. ciasno, ciaśniutki.
p. cicho, cisza, cichutki, cichuteńki.
ciastko rzecz. r.n.; D. ciastka, C. Ms. ciast-
ciekawy/ciekaw (ciekaw tylko przy for-
ku, N. ciastkiem, l. mn. M. B. ciastka, D.
mach czas. być); przym.; ciekawa, cieka-
ciastek;
we, ciekawi, ciekawszy, ciekawsi;
„mały kawałek słodkiego ciasta o róż-
1. „taki, który interesuje się czymś, chce
nym kształcie i smaku, często z kremem,
dużo wiedzieć”.  Ciekaw jestem.  Cie-
dżemem, owocami itp.”.  Ciastka z ma-
kawy pomysł.  Ciekawe oko, spojrzenie.
kiem.  Ciastko tortowe.  Ciastka z kre-
b. zainteresowany, badawczy. E6
mem, z serem, z owocami.  Zjeść ciastko.
2. „taki, który powoduje chęć poznania,
 Smak ciastek.  Przepis na ciastka. D7
interesujący”.  Ciekawe życie.  Cieka-
p. ciastkarski, ciasteczko, ciastkarnia.
wy człowiek.  Ciekawa książka, praca.
ciąg rzecz. r.m.; D. ciągu, N. ciągiem, l. mn.  Niezbyt ciekawy. b. interesujący, nie-
M. B. ciągi, D. ciągów; zwykły. B5
„występowanie bez przerwy czegoś w prze- p. ciekawie, ciekawość, ciekawostka.
strzeni lub czasie”.  Ciąg pięknych, no-
ciemno przysł.; ciemniej;
woczesnych sklepów.  Ciąg myśli, wypo-
„bez światła”.  Zrobiło się ciemno.
wiedzi, opowiadania.  Dalszy ciąg ‘dłuż-
 Ciemno jak w grobie ‘bardzo ciemno’.
sze występowanie czegoś, następna część’.
b. mroczno. B5
 Ciąg dalszy nastąpi (skrót: cdn.) ‘zapo-
wiada wystąpienie dalszej, następnej czę- ciemny przym.; ciemna, ciemne, ciemni,
ści’. b. sekwencja, kolejność. F1, G6 ciemniejszy, ciemniejsi;
p. ciągowy, ciągnąć. 1. „niemający światła albo mający mało
światła”.  Ciemna noc.  Ciemne wieczo-
ciągle przysł.; nie stopniuje się;
ry.  Ciemny pokój.  Ciemne mieszkanie.
„bez przerwy, w sposób regularnie powta-
 Ciemne ulice, okna. b. czarny. B5
rzający się”.  Ciągle pada.  Ciągle pła-
2. „prawie czarny, podobny do czarne-
czesz, tęsknisz. b. stale, wciąż. G6
go”.  Ciemne oczy, włosy.  Widzieć coś
ciągły przym.; ciągła, ciągłe, ciągli; nie w ciemnych kolorach ‘przedstawiać coś
stopniuje się; z najgorszej strony’. b. czarny. H4
„taki, który nie zmienia się, nie urywa”. p. ciemno, ciemność, ciemniutki, ciem-
 Ciągła praca, zabawa.  Ciągłe zmęcze- nieć.

* ciele zob. ciało * cisi zob. cichy


* ciągli zob. ciągły * ciekawi zob. ciekawy
* ciszej zob. cicho
cienki ciężko
22

cienki przym.; cienka, cienkie, ciency, cień- cieszyć się czas. ndk; cieszę się, cieszysz
szy, cieńsi; się, ciesz się, cieszył się, cieszyłyśmy się,
1. „niewielkiej grubości”.  Cienki płaszcz. cieszyliśmy się; rzecz. cieszenie się; cie-
 Cienki pień.  Cienka tkanina.  Cien- szyć się czym, z czego, na co;
ki papier.  Cienkie ręce, nogi.  Cienki „odczuwać satysfakcję, radość”.  Cieszyć
jak nitka. B5 się ze spotkania.  Cieszyć się książką.
2. „o dźwięku, głosie: delikatny, wysoki”.  Cieszyć się życiem, z życia.  Cieszyć się
 Cienkie głosy dziecięce.  Cienki głos, jak dziecko ‘bardzo się cieszyć’.  Cieszyć
świst. b. piskliwy. B5 się zdrowiem, szacunkiem, sławą, zaufa-
p. cienko, cieniutki. niem ‘mieć zdrowie, szacunek itd.’ b. ra-
dować się. A9
ciepło przysł.; cieplej; p. nacieszyć się, pocieszyć się, ucieszyć
„pośrednio między gorącem a zimnem”. się.
 Ciepło w mieszkaniu.  Robi się ciepło.
 Komuś jest ciepło.  Ciepło jak w uchu cię zob. ty.
‘bardzo ciepło’.  pot. Trzymaj się ciepło ciężar rzecz. r.m.; D. ciężaru, Ms. ciężarze,
‘życzenie zdrowia, powodzenia’. b. sło- l. mn. M. B. ciężary, D. ciężarów;
necznie, pogodnie. B5 1. „wielkość, którą określa się w gramach,
ciepły przym.; ciepła, ciepłe, ciepli, cieplej- dekagramach, kilogramach itd.”.  Ciężar
szy, cieplejsi; bagażu.  Ciężar paczki.  Ciężar gatun-
1. „mający temperaturę między gorą- kowy ‘istotna wartość, ważność czegoś’.
cem a zimnem”.  Ciepły deszcz.  Cie- b. waga. F1
pła woda.  Ciepłe powietrze.  Ciepła je- 2. „przedmiot trudny do przeniesienia”.
sień.  Ciepłe ręce.  Ciepłe kraje ‘kraje  Ogromny, wielki ciężar.  Nosić ciężary.
 Być, stać się dla kogoś ciężarem ‘spra-
o ciepłym klimacie’.  pot. Ciepłe kluski
wiać komuś kłopot’.  Zdjąć ciężar z gło-
‘o człowieku powolnym’.  Ciepłe słowa
wy, z serca ‘przestać myśleć o kłopotach,
‘słowa życzliwe’. b. niegorący. B5
zmartwieniach’. b. bagaż. D4
2. „taki, w którym nie czuje się zimna”.
p. ciężarowy, ciężarówka.
 Ciepły płaszcz.  Ciepłe buty.  Ciepła
bielizna. b. gruby. B5 ciężki przym.; ciężka, ciężkie, ciężcy, cięż-
p. ciepło, cieplutki. szy, ciężsi;
1. „mający duży ciężar”.  Ciężka torba,
cierpieć czas. ndk; cierpię, cierpisz, cierp, walizka.  Ciężki bagaż.  Ciężki sen ‘sen
cierpiał, cierpiałyśmy, cierpieliśmy; rzecz. męczący’.  pot. Ciężkie pieniądze ‘dużo
cierpienie; cierpieć co, na co; pieniędzy’. F1
1. „odczuwać ból, stratę; doświadczać 2. „wymagający dużego fizycznego wysił-
czegoś przykrego”.  Niewinnie cierpieć. ku”.  Ciężka droga.  Ciężki trud.  Cięż-
 Cierpieć głód, zimno.  Cierpieć na ka praca.  Ciężkie życie, czasy, obowiąz-
brak czegoś ‘nie mieć czegoś potrzebne- ki.  Ciężki kawałek chleba ‘z trudem
go’. b. boleć. A9, A11 zdobywane pieniądze’. b. męczący, trud-
2. „chorować na coś”.  Cierpieć na silne ny. B5
bóle głowy. b. chorować. A7 3. przenoś. „taki, który przytłacza swoimi
p. pocierpieć, cierpienie, cierpliwy, cierp­ rozmiarami, przykry”.  Ciężkie prze-
liwie. kleństwo.  Ciężki zarzut.  Ciężka kara.
cierpienie rzecz. r.n.; D. cierpienia, Ms.  Z ciężkim sercem ‘ze smutkiem, z przy-
cierpieniu, l. mn. M. B. cierpienia, D. cier- krością’. b. przykry, bolesny. A9
pień; p. ciężko, ciężkawy.
„ból, przykrość po stracie czegoś, z po- ciężko przysł.; ciężej;
wodu nieprzyjemnego doświadczenia”. 1. „z dużym ciężarem”.  Ciężko nieść ba-
 Cierpienie cielesne, fizyczne, moral- gaż.  Ciężko mu iść w grubym płaszczu.
ne, duchowe.  Wielkie cierpienia.  Zna- F1
leźć pomoc w cierpieniu.  Sprawić komuś 2. „z dużym wysiłkiem fizycznym”.
cierpienie. b. ból, przykrość. A9  Usiąść ciężko.  Oddychać ciężko. B4

* ciency zob. cienki * ciężcy zob. ciężki


* cieńszy zob. cienki * ciężej zob. ciężko
ciocia cudzysłów
23

ciocia rzecz. r.ż.; D. C. Ms. cioci, l. mn. M. co drugą stronę.  Co godzina, to nowina
B. ciocie, D. cioć; ‘przekazywanie wielu informacji w krót-
„z sympatią i uczuciem o ciotce”.  Miła, kim czasie’.  Co kraj, to obyczaj ‘każdy
sympatyczna ciocia. b. ciotka. B1 region ma swoją specyfikę’.  Co głowa,
p. ciociny, ciociunia. to rozum ‘im więcej pomysłów, tym le-
piej’. G6
cisza rzecz. r.ż.; D. C. Ms. ciszy, bez l. mn.;
3. „zastępuje pytania: dlaczego? z jakiego
„brak wszelkich dźwięków”.  Zupełna
powodu? po co? w jakim celu?”.  Co się tak
cisza.  Zachować ciszę.  Panuje cisza.
kręcisz?  Co tak wcześnie wstałeś? C1
 Naruszyć ciszę.  Cisza przed burzą ‘po-
zorny spokój’. b. milczenie. B5 codziennie przysł.; nie stopniuje się;
„każdego dnia”.  Dzwonić do domu co-
ciśnienie rzecz. r.n.; D. ciśnienia, l. mn. M. dziennie.  Codziennie się modlić.  Spo-
B. ciśnienia, D. ciśnień; tykać się codziennie. b. regularnie, ciąg­le.
1. „siła, z którą płyny lub gazy naciska- G6
ją na powierzchnię czegoś”.  Ciśnienie
wody.  Ciśnienie powietrza.  Ciśnienie codzienny przym.; codzienna, codzienne,
atmosferyczne.  Ciśnienie krwi.  Ciś­ codzienni; nie stopniuje się;
nienie spada, podnosi się, rośnie. F1 „taki, który bywa, zdarza się każdego
2. przenoś. „oddziaływanie, wpływ na dnia”.  Artykuły codziennego użytku.
kogoś”.  Ciśnienie opinii publicznej.  Codzienny obchód chorych.  Codzien-
 Ciś­nienie spraw, obowiązków, wyda- na gazeta.  Życie codzienne.  Codzien-
rzeń. b. wpływ, nacisk, presja. C6 ne obowiązki.  Codzienna praca, modli-
p. ciśnieniowy, nadciśnienie, niedociśnie- twa.  Chleb codzienny ‘środki konieczne
nie. do życia’. b. regularny, stały. G6
p. codziennie, codzienność, niecodzienny.
co1 zaim.; D. czego, C. czemu, B. co, N. Ms.
czym, bez l. mn.; coraz part.;
1. „wyraża prośbę o podanie nazwy przed- 1. „wyraża stopniowe nasilanie się cechy;
miotu, rzeczy, zjawiska w zdaniach pyta- zwykle występuje w połączeniu z przy-
jących”.  Co to za hałasy?  Czym to jest miotnikami i przysłówkami w stopniu
zrobione?  Do czego to jest potrzebne? wyższym”.  Dzień coraz krótszy.  Coraz
C1 częściej.  Coraz ciemniej. C1
2. „zastępuje rzeczowniki, przede wszyst- 2. „wyraża częste powtarzanie się czyn-
kim nieosobowe”.  Nareszcie wiedziała, ności; zwykle w połączeniu z czasownika-
co o tym myśleć.  Pies dokładnie rozu- mi niedokonanymi”.  Coraz spoglądał na
miał, czego od niego chcieli.  Myślał dłu- zegarek.  Coraz poprawiała włosy. b. cią-
go, czym to naprawić.  Czym chata boga- gle. G6
ta, tym rada ‘przyjmować, częstować go- coś zaim.; D. czegoś, C. czemuś, B. coś, N.
ści tym wszystkim, co jest w domu’. C1 Ms. czymś, bez l. mn.;
„wskazuje rzecz nieznaną mówiącemu”.
co2 spój.;
 Coś tam zrobił?  Bał się czegoś.  Coś
„rozpoczyna zdanie podrzędne wyrażają-
podobnego!/Coś takiego! ‘wyraz zdumie-
ce powtarzanie czegoś”.  Co się podnie-
nia i oburzenia’. C6
sie, to kręci mu się w głowie i upada.  Co
przyjdę do was, zawsze się kłócicie. C1 córka rzecz. r.ż.; D. córki, C. Ms. córce,
l. mn. M. B. córki, D. córek;
co3 part.;
„dziewczyna, kobieta w stosunku do swo-
1. „towarzyszy przysłówkom, podkreśla
ich rodziców”.  Dorosła córka.  Najstar-
ich znaczenie”.  Mało co spali tej nocy.
sza, najmłodsza córka.  Córka i syn. B1
 Nie zjem nic, co najwyżej napiję się tro-
p. córczyny/córczyn, córeczka.
chę.  Siedział w kącie sali i mało co sły-
szał. C1 cudzysłów rzecz. r.m.; D. cudzysłowu, Ms.
2. „ciągłe powtarzanie się czegoś”.  Co cudzysłowie, l. mn. M. B. cudzysłowy, D.
krok przystawał.  Czytając, opuszczał cudzysłowów;

* cioć zob. ciocia * czegoś zob. coś


* czego zob. co1 * czemuś zob. coś
* czemu zob. co1 * czymś zob. coś
cukier czas
24

„znak graficzny w postaci dwóch przecin- myśli.  Czarny okres życia.  Czarny hu-
ków („ ”), w które ujmuje się wyrazy wy- mor ‘humor spowodowany wstrząsającym
powiedziane przez inną osobę”.  Postaw zdarzeniem’.  Przyszła na kogoś czarna
cudzysłów.  Napisać coś w cudzysłowie. godzina ‘spotkało kogoś wielkie nieszczę-
 Funkcje cudzysłowu.  Otworzyć, za- ście’.  Widzieć coś w czarnych kolorach
mknąć cudzysłów. C1 ‘widzieć coś jak najgorzej’. b. szkodliwy,
p. cudzysłowowy. pechowy. B5
p. czarno.
cukier rzecz. r.m.; D. cukru, Ms. cukrze,
bez l. mn.; czas rzecz. r.m.; D. czasu, N. czasem, Ms.
„biała, słodka substancja”.  Herbata czasie, l. mn. M. B. czasy, D. czasów; dla
z cukrem.  Owoce w cukrze.  Kup kilo- zn. 4. bez l. mn.;
gram cukru. D7 1. „obiektywna, ciągła, dająca się mie-
p. cukrowy, cukierek, cukiernica, cukrzyć. rzyć sekundami, minutami, godzinami,
dniami, latami wielkość”.  Czas bieg­
cukierek rzecz. r.m.; D. cukierka, N. cu- nie szybko.  Czas płynie wolno.  Wol-
kierkiem, l. mn. M. B. cukierki, D. cu- ny czas.  Zabijać czas ‘zajmować się byle
kierków; czym’.  Z czasem ‘w miarę mijania cza-
„produkt spożywczy z cukru z dodat- su’.  Z biegiem czasu ‘stopniowo’.  pot.
kiem jakiegoś smaku, barwnika i mający Kawał czasu ‘długo, przez długi okres’.
określony kształt”.  Cukierki owocowe,  Czas to pieniądz ‘czas ma swoją war-
mleczne, czekoladowe.  Smaczny cukie- tość’. b. trwanie. G6
rek.  Pudełko cukierków.  Słodki jak cu- 2. „określony moment”.  Czas przyjazdu,
kierek. D7 odjazdu.  Co jakiś czas, co pewien czas,
p. cukierkowy, cukiereczek. od czasu do czasu ‘niekiedy, w pewnych
cytat rzecz. r.m.; D. cytatu, Ms. cytacie, fragmentach czasu’.  O tym samym cza-
l. mn. M. B. cytaty, D. cytatów; sie ‘w tym samym momencie zegarowym
„przytoczenie w tekście fragmentu z in- czy kalendarzowym, lecz innego dnia,
nego tekstu lub z czyjejś wypowiedzi z od- miesiąca, roku’. b. okres, moment. G6
powiednim zanotowaniem tego zabiegu”. 3. „okres, pora, gdy coś się dzieje”.  Do-
 Dowolny cytat.  Cytat z kogoś, z cze- brze spędzić czas.  Czas wojny, poko-
goś.  Posłużyć się cytatem. b. urywek, ju.  Ciężkie czasy ‘okres kłopotów, nie-
motto. C3 szczęść’.  Gorący czas ‘czas, w którym
p. cytatowy, cytować. jest wiele pracy’. b. okres, etap. G6
4. „moment właściwy na jakieś działanie,
czajnik rzecz. r.m.; D. czajnika, N. czajni- zdarzenie”.  Czas na odpoczynek.  Od
kiem, l. mn. M. B. czajniki, D. czajników; czasu do czasu ‘niekiedy’.  Cały czas ‘za-
„naczynie, w którym gotuje się wodę na wsze, stale’.  W ostatnim czasie ‘w okre-
herbatę, kawę”.  Zagotować wodę w czaj- sie najbliższych poprzednich miesięcy, ty-
niku.  Czajnik elektryczny. D5 godni, dni’.  W krótkim czasie ‘prędko’.
p. czajniczek. b. moment. G6
czapka rzecz. r.ż.; D. czapki, C. Ms. czapce, 5. „sposób liczenia czasu’. ▲ Czas letni,
l. mn. M. B. czapki, D. czapek; zimowy ‘czas przesunięty o godzinę na
„nakrycie głowy (zwykle ciepłe)”.  Mę- okres lata czy zimy w stosunku do czasu
ska, damska czapka.  Włożyć, zdjąć czap- urzędowego’. ▲ Czas miejscowy ‘czas, któ-
kę.  Chodzić bez czapki. A6 ry obowiązuje na danym obszarze’. F1
6. jęz. „kategoria gramatyczna czasowni-
p. czapeczka, czapkować.
ka, która wskazuje na relacje między mo-
czarny przym.; czarna, czarne, czarni, mentem mówienia a momentem dokony-
czarniejszy, czarniejsi; wania się akcji nazwanej czasownikiem”.
1. „podobny do koloru węgla”.  Czarna ▲ Czas przeszły ‘gramatyczna forma cza-
sukienka.  Czarne ubranie.  Czarna far- sownika wyrażająca to, że czynność była
ba.  Czarne włosy, oczy. H4 wcześniejsza od czasu mówienia o niej’.
2. „o czymś złym, szkodliwym; trudny do ▲ Czas przyszły ‘gramatyczna forma cza-
zniesienia, pełen nieszczęść”.  Czarne sownika wyrażająca to, że czynność, o któ-

* cytacie zob. cytat * czasem zob. czas


czasem częstować
25

rej się mówi, dopiero nastąpi’. ▲ Czas te- „wyrób cukierniczy z masy kakaowej z cu-
raźniejszy ‘gramatyczna forma czasowni- krem i innymi dodatkami w postaci ta-
ka wyrażająca to, że czynność i mówienie bliczki”.  Kawałek czekolady.  Czekolada
o niej dzieją się jednocześnie’. C1 mleczna, gorzka.  Czekolada z orzecha-
p. czasowy. mi.  Tabliczka czekolady.  Poczęstować
kogoś czekoladą. D7
czasem przysł.; nie stopniuje się;
p. czekoladowy, czekoladowo, czekolad-
1. „w pewnych odstępach czasu”.  Cza- ka.
sem chodzę na pływalnię.  Czasem się
spotykamy. b. nieraz, niekiedy. G6 czerwiec rzecz. r.m.; D. czerwca, Ms. czerw-
2. „przypadkiem”.  Czy nie masz czasem cu, l. mn. M. B. czerwce, D. czerwców;
mojej książki? b. przypadkowo. G6 „szósty miesiąc roku”.  Słoneczny, ciepły
czerwiec.  Piąty, dziewiąty czerwca. G2
czasownik rzecz. r.m.; D. czasownika, N. p. czerwcowy.
czasownikiem, l. mn. M. B. czasowniki, D.
czasowników; czerwony przym.; czerwona, czerwone,
jęz. „część mowy, która nazywa czynność czerwoni, czerwieńszy, czerwieńsi;
lub stan i odmienia się przez czasy, liczby „taki, który ma kolor krwi”.  Czerwony
i osoby; verbum”.  Odmiana czasowni- długopis.  Czerwone kwiaty.  Czerwone
ka.  Czasowniki regularne i nieregular- wino.  Czerwony kolor.  Czerwony od
ne.  Czasowniki dokonane i niedokona- słońca.  Czerwony ze złości.  Czerwony
ne. b. verbum. C1 jak burak ‘o człowieku, który ma bardzo
p. czasownikowy. czerwoną twarz’. b. krwisty. H4
p. czerwono, czerwień, biało-czerwony,
czego zob. co. czerwienić się, czerwienieć.
czek rzecz. r.m.; D. czeku, N. czekiem, czesać czas. ndk; czeszę, czeszesz, czesz,
l. mn. M. B. czeki, D. czeków; czesał, czesałyśmy, czesaliśmy, czesany;
„dokument bankowy polecający wypłacenie rzecz. czesanie; czesać kogo, co, czym;
pieniędzy temu, kto go wystawił lub osobie, „sprawiać, że włosy stają się gładkie;
na którą został wystawiony”.  Wypełnić po- układać włosy we fryzurę”.  Czesać wło-
prawnie czek.  Wystawić czek.  Wypisać sy.  Czesać grzebieniem, szczotką.  Cze-
czek.  Płacić czekiem.  Czek bez pokry- sać psa. A5
cia ‘stan, gdy osoba wystawiająca czek nie p. uczesać, zaczesać, czesać się.
ma odpowiedniej sumy na swoim koncie
w banku’. b. kwit. C4 cześć wykrz.;
p. czekowy. „rodzaj pozdrowienia używanego mię-
dzy kolegami, znajomymi”.  No to cześć!
czekać czas. ndk; czekam, czekasz, czekaj,  Cześć, panie kolego! C5
czekał, czekałyśmy, czekaliśmy; rzecz.
czekanie; czekać na kogo, na co, czego; często przysł.; częściej;
1. „być gdzieś, licząc, że ktoś przyjdzie „w krótkich odstępach czasu, wiele razy”.
albo coś się zdarzy”.  Czekać krótko, dłu-  Często chorować.  Często odwiedzać
go.  Czekać na brata, na pociąg, na ładną kogoś. G6
pogodę.  Cierpliwie czekać.  Czekać na częstość rzecz. r.ż.; D. częstości, bez
list. b. oczekiwać. B4 l. mn.;
2. „mieć nadzieję na coś, spodziewać się „częste powtarzanie jakiejś czynności lub
czegoś”.  Czekać miłości, pochwały, wia- zjawiska”.  Częstość wypadków.  Czę-
domości.  Czekać śmierci.  Czekać gości. stość zachorowań. b. częstotliwość, fre-
b. spodziewać się, pragnąć. B4 kwencja. G6
p. oczekiwać, poczekać, zaczekać.
częstować czas. ndk; częstuję, częstujesz,
czekolada rzecz. r.ż.; D. czekolady, C. Ms. częstuj, częstował, częstowałyśmy, często-
czekoladzie, l. mn. M. B. czekolady, D. cze- waliście, częstowany; rzecz. częstowanie;
kolad; częstować kogo, czym;

* czerwieńszy zob. czerwony * czesz zob. czesać


* czerwieńsi zob. czerwony * częściej zob. często
* czeszę zob. czesać
częsty czuć
26

„dawać komuś coś do jedzenia, picia, pale- l. mn. M. W. ludzie, D. B. ludzi, N. ludźmi;
nia, wyrażając w ten sposób gościnność”. „istota z gatunku homo sapiens zdolna
 Częstować gości obiadem, kawą, papie- do wytwarzania kultury i cywilizacji”.
rosem. B4  Młody, stary człowiek.  Człowiek wy-
p. poczęstować. kształcony, mądry, inteligentny, dobry.
częsty przym.; częsta, częste, części, częst-  Troska o człowieka.  Szary człowiek
szy, częstsi; ‘człowiek przeciętny’.  Wielki człowiek
„taki, który powtarza się w krótkich od- ‘człowiek sławny, wybitny’.  Człowiek
stępach czasu, wiele razy”.  Częsty gość starej daty ‘człowiek o tradycyjnych po-
profesora.  Najczęstsze błędy.  Częsty glądach’.  Człowiek z głową ‘człowiek
deszcz.  Częste burze. b. wielokrotny, po- zdolny, który umie sobie radzić w różnych
wszechny. G6 sytuacjach’.  Człowiek światowy ‘czło-
p. często, częstość, częstotliwy. wiek, który prowadzi życie towarzyskie’.
 Człowiek człowiekowi wilkiem ‘o wro-
część rzecz. r.ż.; D. C. Ms. części, l. mn. M. gich stosunkach między ludźmi’.  Czło-
D. B. części; wiek strzela, Pan Bóg kule nosi ‘człowiek
1. „fragment otrzymywany z jakiejś ca- nie jest w stanie przewidzieć wszystkich
łości”.  Dwie równe części.  Większa, konsekwencji swoich działań’. A2
mniejsza część.  Część domu, majątku, p. człowieczy, człowieczek.
pola.  Dzielić na części. b. fragment, ka-
wałek. F1 czoło rzecz. r.n.; D. czoła, Ms. czole, l. mn.
2. „oddzielny przedmiot w składzie czegoś M. B. czoła, D. czół; dla zn. 2. Ms. czele;
(mechanizmu, organizmu itp.)”.  Część 1. „górna część twarzy powyżej oczu”.
samochodu.  Zegarek w częściach.  Gładkie czoło.  Wysokie, niskie czoło.
▲ anat. Części ciała ‘głowa, tułów, koń-  pot. Mieć coś wypisane na czole ‘poznać
czyny itd.’. ▲ jęz. Części mowy ‘rzeczow- kogoś po czyimś wyglądzie, zachowaniu’.
nik, przymiotnik, czasownik, przysłówek,  Pracować w pocie czoła ‘ciężko praco-
zaimek, liczebnik, przyimek, spójnik, par- wać’.  Nosić wysoko czoło ‘zachowywać
tykuła, wykrzyknik’. ▲ Części świata ‘Eu- się dumnie’.  Stawiać czoło komuś, cze-
ropa, Azja, Afryka, Ameryka, Australia’. muś ‘podjąć walkę z kimś lub z czymś’.
b. fragment, kawałek. B5 A4
3. „to, na co dzieli się utwór literacki, mu- 2. „przednia część czegoś, front”.  Czo-
zyczny itd.”.  Pierwsza część podręczni- ło kolumny.  Stać na czele ‘być najważ-
ka.  Powieść w dwóch częściach. b. odci- niejszy w grupie, kierować nią’. b. przód,
nek, fragment. C3 początek. F2
p. częściowy, częściowo, cząstka. p. czołowy, czołowo, czółko.
członek rzecz. r.m.; D. członka, N. człon- czuć czas. ndk; czuję, czujesz, czuj, czuł,
kiem, l. mn. M. B. członkowie, D. B. człon- czułyśmy, czuliśmy; rzecz. czucie; czuć co,
ków; dla zn. 2. l. mn. M. B. członki; do kogo;
1. „człowiek, kraj, instytucja należące do 1. „odbierać różnymi zmysłami wrażenia
jakiejś organizacji, grupy społecznej, po- zewnętrzne i wewnętrzne”.  Czuć chłód,
litycznej”.  Członek rządu, partii.  Li- głód, zapach, zmęczenie.  Nie czuć rąk,
sta członków.  Członkowie klubu spor- nóg ‘mieć zmęczone ręce, nogi’. b. odczu-
towego.  Członkowie rodziny. b. uczest- wać. A11
nik. A2
2. „przeżywać coś wewnętrznie; zdawać
2. „część ciała stanowiąca odrębną całość,
sobie z czegoś sprawę”.  Czuć miłość,
np. ręka, noga”.  Bolące członki. A4
złość.  Czuć radość, smutek.  Czuć coś
p. członkowski.
przez skórę ‘domyślać się czegoś’. b. prze-
człowiek rzecz. r.m.; D. B. człowieka, żywać. A9
N. człowiekiem, W. człowieku/człowiecze, p. odczuć, poczuć, uczuć, czuć się.

* części1 zob. częsty * czół zob. czoło


* części2 zob. część * czele zob. czoło
* człowiecze zob. człowiek * czuj zob. czuć
* ludzie zob. człowiek * czuli1 zob. czuć
* ludźmi zob. człowiek
czuć się czysty
27

czuć się czas. ndk; czuję się, czujesz się, się z nią ożeni.  Długo się zastanawiała,
czuj się, czuł się, czułyśmy się, czuliśmy czy ma to synowi powiedzieć. C1
się; rzecz. czucie się; czuć się kim, czym;
czy2 part.; może łączyć się z końcówkami
„być w określonym stanie fizycznym lub
osobowymi czasownika w postaci: czym,
psychicznym”.  Czuć się dobrze.  Jak
czyś, czyśmy, czyście; końcówki te nie wy-
pan się czuje?  Czuć się jak u siebie
stępują wtedy przy samym czasowniku;
w domu ‘zachowywać się swobodnie’.
„rozpoczyna zdanie pytające, na które
 Czuć się jak w siódmym niebie ‘czuć się
odpowiada się przez rozstrzygnięcie: tak
dobrze, szczęśliwie’. b. znajdować się. A9
lub nie”.  Czyś ty zapomniał całkowicie
p. wczuć się.
o chorym ojcu?  Czy to możliwe?  Czy-
czuły przym.; czuła, czułe, czuli, czulszy, ście postanowili, kiedy wyjeżdżamy? C1
czulsi;
czyj zaim. r.m.; D. czyjego, C. czyjemu, B.
1. „taki, który wyraża uczucie miłości
żywotny czyjego/nieżywotny czyj, N. Ms.
i serdeczności”.  Czuły mąż.  Czuła
czyim, l. mn. M. r. mos. czyi/r. nmos. czy-
matka, córka.  Czuły uśmiech.  Czuły
je, D. Ms. czyich, C. czyim, B. r. mos. czy-
list.  Czułe spojrzenie, słowo, pozdrowie-
ich/r. nmos. czyje, N. czyimi;
nie. b. serdeczny, wzruszający. A9
„wyraża pytanie o to, do kogo ktoś, coś
2. „taki, który odczuwa coś bardzo sil-
należy”.  Czyj to dom?  Czyja to książ-
nie”.  Czuła na punkcie urody.  Czuły
ka?  Czyje zadanie?  Nie wiem, czyja to
na piękno, na muzykę, na łzy.  Oczy czu-
wina.  Czyje dzieci? C1
łe na światło. b. wrażliwy, wyczulony. A9
p. czule, czułość, nieczuły. czyja zaim. r.ż.; D. C. Ms. czyjej, B. N. czy-
ją, l. mn. M. B. czyje, D. Ms. czyich, N. czy-
czwartek rzecz. r.m.; D. Ms. czwartku,
imi; zob. czyj.
N. czwartkiem, l. mn. M. B. czwartki, D.
czwartków; czyje zaim. r.n.; D. czyjego, C. czyjemu,
„czwarty po niedzieli dzień tygodnia”. B. czyje, N. Ms. czyim, l. mn. M. B. czy-
 Przyjść, spotkać się w czwartek.  Od je, D. Ms. czyich, C. czyim, N. czyimi; zob.
czwartku rozpoczynam urlop. ▲ Wielki czyj.
Czwartek ‘czwartek ostatniego tygodnia
czynnik rzecz. r.m.; D. czynnika, N. czyn-
przed Wielkanocą’. G3
nikiem, l. mn. M. B. czynniki, D. czynni-
p. czwartkowy.
ków;
czwórka rzecz. r.ż.; D. czwórki, C. Ms. czwór- „jedna z przyczyn, która wywołuje jakiś
ce, l. mn. M. B. czwórki, D. czwórek; skutek”.  Czynnik istotny, stały, ważny,
1. „znak graficzny liczby cztery; 4”.  Jeż- zasadniczy.  Czynniki ekonomiczne, spo-
dżę czwórką (tramwajem, autobusem łeczne. B5
oznaczonym numerem 4).  Mieszkam
czynność rzecz. r.ż.; D. C. Ms. czynności,
pod czwórką (w domu, pokoju z nume-
l. mn. M. D. B. czynności;
rem 4). F1
„obowiązki związane z zatrudnieniem,
2. „ocena szkolna w szóstkowym systemie
z pracą czegoś”.  Czynność serca.  Czyn-
ocen oznaczona cyfrą 4, równa ocenie do-
ności porządkowe.  Nadmierna czyn-
brej”.  Dostać czwórkę. b. dobry. E2
ność.  Czynności domowe. b. działanie,
p. czwórkowy.
praca. B3
czy1 spój.; p. czynnościowy, czynnościowo.
1. „łączy wyrazy lub zdania i wskazuje, że
czysto przysł.; czyściej;
trzeba z nich wybrać coś jednego”.  Za-
„bez brudu”.  Podłoga czysto umyta.
snął czy udawał, że śpi.  Chciał uciec czy
 Ubierać się czysto.  Pisać na czysto
tylko się schować. b. ewentualnie, albo,
‘pisać ostateczną redakcję tekstu’. b. po-
lub. C1
rządnie. D6
2. „rozpoczyna zdania podrzędnie złożo-
ne, wyrażające pytanie, wątpliwość, nie- czysty przym.; czysta, czyste, czyści, czyst-
pewność”.  Jeszcze nie postanowił, czy szy/czyściejszy, czystsi/czyściejsi;

* czuli2 zob. czuły * czyści1 zob. czysty


czyścić czytać
28

1. „taki, na którym nie ma brudu”.  Czy- czyszczony; rzecz. czyszczenie; czyścić co,
ste naczynie.  Czysta odzież.  Czysty po- czym;
kój.  Mieć czyste ręce ‘nie uczestniczyć „czynić czystym”.  Czyścić szczotką.
nigdy w żadnym przestępstwie’. b. po-  Czyścić buty pastą.  Czyścić zęby. D6
rządny, zadbany. D6 p. doczyścić, oczyścić, wyczyścić.
2. „taki, który brzmi wyraźnie, jasno”.
czytać czas. ndk; czytam, czytasz, czytaj,
 Czysta wymowa.  Czysty dźwięk, śpiew.
czytał, czytałyśmy, czytaliśmy, czytany;
b. dźwięczny, jasny. B5
rzecz. czytanie; czytać co, komu;
3. „taki, który nie zawiera innych skład-
„przebiegać wzrokiem po napisanym tekś­
ników, obcych wpływów”.  Czysta pol­
cie; poznawać jego treść”.  Czytać książ-
szczyzna.  Czysta jak łza.  przenoś. Mieć
kę, gazetę.  Czytać głośno, wyraźnie.
czyste sumienie ‘być przekonanym, że się
 Czytać między wierszami ‘domyślać się
jest bez winy’. b. szlachetny, uczciwy. B5
tego, co nie jest napisane’. A11
p. czysto, czystość, czyściutki, czyścić.
p. doczytać, odczytać, poczytać, prze-
czyścić czas. ndk; czyszczę, czyścisz, czyść, czytać, zaczytać się, czytywać, czytelnik,
czyścił, czyści, czyściłyśmy, czyściliśmy, czytelniczka, czytanka, czytelny.

* czyści2 zob. czyścić


Ć
ć [ći] 1. „litera alfabetu polskiego; znak ćwiczyć czas. ndk; ćwiczę, ćwiczysz, ćwicz,
graficzny spółgłoski ć”. ćwiczył, ćwiczyłyśmy, ćwiczyliśmy, ćwi-
2. „spółgłoska bezdźwięczna, miękka, czony; rzecz. ćwiczenie; ćwiczyć kogo, co,
środkowojęzykowa, zwarto-szczelinowa”. w czym;
„powtarzać jakąś czynność, aby wykony-
ćwiczenie rzecz. r.n.; D. ćwiczenia, l. mn.
wać ją dobrze”.  Ćwiczyć grę na forte-
M. B. ćwiczenia, D. ćwiczeń;
pianie.  Ćwiczyć zadania matematycz-
„zajęcie albo zadanie, które należy wy-
ne.  Ćwiczyć chłopców w kopaniu piłki.
konać”.  Ćwiczenie z fizyki.  Ćwicze-
 Ćwiczyć wolę, umysł, rozum. b. kształ-
nia gramatyczne.  Ćwiczenia wojskowe.
tować, uczyć się. E2
 Ćwiczenia rąk.  Ćwiczenia gimnastycz-
p. poćwiczyć, przećwiczyć, wyćwiczyć,
ne.  Robić ćwiczenia.  Ćwiczenia na bo-
ćwiczyć się, ćwiczenie, ćwiczebny.
isku, na stadionie. b. zadanie. E2.
p. ćwiczeniowy.
D
d [de] 1. „litera alfabetu polskiego; znak 4. „urządzić, zorganizować coś oficjalnie”.
graficzny spółgłoski d”.  Dać koncert, przedstawienie.  Dać ko-
2. „spółgłoska zwarta, dźwięczna, przed- muś coś na obiad.  Dać komuś po nosie
niojęzykowo-zębowa”. ‘zwrócić komuś uwagę na jego niestosow-
ne zachowanie’. b. zaproponować. B4
dach rzecz. r.m.; D. Ms. dachu, l. mn. M. B.
p. dodać, oddać, podać, rozdać, wydać,
dachy, D. dachów;
zdać, zadać, dany.
„zewnętrzna górna część budynku, któ-
ra go przykrywa; także górna część po- daleki przym.; daleka, dalekie, dalecy, dal-
jazdu”.  Dach samochodu.  Dach z bla- szy, dalsi;
chy.  Dom z płaskim dachem.  Miesz- 1. „taki, który znajduje się w dużej od-
kać z kimś pod jednym dachem ‘mieszkać ległości, w przestrzeni”.  Daleki spacer.
w jednym domu’.  Mieć dach nad głową  Dalekie strony.  Daleka droga.  Dale-
‘mieć mieszkanie’. D1 kie miejsce. b. odległy. F3
p. dachowy, daszek. 2. „taki, który znajduje się w dużej od-
ległości w czasie”.  Dalekie lata, czasy,
dać czas. dk; dam, dasz, dadzą, daj, dał, da- dzieje.  Daleka przeszłość, przyszłość.
łyśmy, daliśmy, dacie, dany; rzecz. danie;  Dalsze losy.  Dalsze studia.  Dalsza
zob. ndk dawać; dać co, komu, czemu; nauka w Polsce.  Dalsze prośby.  Dalsze
1. „zrobić tak, aby ktoś wziął, otrzymał leczenie.  Dalekie plany. b. odległy. G6
coś”.  Dać książkę.  Dać lekarstwo cho-
remu.  Dać adres znajomemu.  Dać daleko przysł.; dalej;
klucz od pokoju.  Dać pieniądze, nagro- 1. „w dużej odległości od czegoś”.  Sie-
dę. ▲ żart. Dać buzi ‘pocałować kogoś’. dzieć daleko od sceny.  Do domu daleko.
 Dwa razy daje, kto prędko daje ‘nie nale-  Żyć daleko od miasta. F3
ży się zbyt spieszyć z płaceniem’. b. prze- 2. „o czymś, co nieprędko nastąpi w cza-
kazać, ofiarować. B4 sie”.  Do wiosny daleko.  Daleko do
2. „zrobić tak, żeby ktoś miał coś, mógł obiadu, do kolacji. b. długo. G6
robić coś; pozwolić robić coś”.  Dać ślub, damski przym.; damska, damskie, damscy;
rozwód.  Dać zgodę na coś.  Dać pić, jeść nie stopniuje się;
dziecku, psu.  Nie dać spokoju.  Dać 1. „taki, który jest przeznaczony dla ko-
słowo honoru ‘zobowiązać się do czegoś’. biet”.  Damska torebka.  Damska spód-
b. zapewnić, sprawić. B4 nica.  Damski fryzjer.  Obuwie damskie.
3. „dostarczyć jako rezultat”.  Ziemia b. kobiecy, żeński. A2
daje plony, owoce.  Dać stopień, tytuł. 2. „taki, który składa się z kobiet”.  Dam-
 Dać radę komuś ‘przekonać kogoś’. B4 skie towarzystwo. A2

* dadzą zob. dać * dalecy zob. daleki


* dacie zob. dać * dalej zob. daleko
* danie zob. dać
dane denerwować się
31

dane rzecz. bez l. poj., l. mn. D. Ms. danych;. ki.  Nie będziesz dbał, nie będziesz miał
„fakty, na których można się oprzeć w ba- ‘aby cokolwiek posiadać, należy o to usil-
daniach, w dyskusji; informacje, wiado- nie się starać’. B4
mości”.  Dane statystyczne, liczbowe, p. zadbać.
techniczne.  Dokładne dane.  Brak da-
decyzja rzecz. r.ż.; D. C. Ms. decyzji, l. mn.
nych. ▲ Dane osobiste ‘informacje o czy- M. B. decyzje, D. decyzji;
imś życiu’. b. fakty, informacje. C4 1. „postanowienie zrobienia czegoś”.
danie rzecz. r.n.; D. dania, l. mn. M. B. da-  Stanowcza decyzja.  Szybka, natych-
nia, D. dań; miastowa decyzja.  Podjąć decyzję.
„w odpowiedni sposób przygotowane je-  Moja, twoja, jego decyzja. A8
dzenie jako część obiadu lub kolacji”. 2. „wniosek, do którego dochodzi się po
 Danie główne.  Danie gorące, zimne. wspólnej dyskusji”.  Decyzja całego ze-
 Danie mięsne, rybne.  Pierwsze danie brania.  Decyzja sądu, sejmu, rządu.
(zupa).  Drugie danie (mięso z jarzyną). b. postanowienie. C6
 Trzecie danie (kompot, ciastko).  Za- p. decyzyjny.
mówić danie z karty. b. jedzenie, potra- dekagram rzecz. r.m.; D. dekagrama, Ms.
wa. D7 dekagramie, l. mn. M. B. dekagramy, D.
dekagramów;
data rzecz. r.ż.; D. daty, C. Ms. dacie, l. mn.
„jednostka wagi równa dziesięciu gra-
M. B. daty, D. dat;
mom; skrót: dag”.  Kupić 20 dekagra-
„dokładny czas czegoś, zdarzenia (dzień, mów masła. F1
miesiąc, rok); dokładne oznaczenie czasu p. dekagramowy.
w liście, na dokumencie, w piśmie itp.”.
 Data historyczna.  Wpisać datę.  Data delikatny przym.; delikatna, delikatne,
urodzenia, śmierci.  Pismo bez daty. delikatni, delikatniejszy, delikatniejsi;
b. termin. G1, G2, G3 1. „taki, który wyróżnia się wrażliwo-
p. datować. ścią”.  Delikatny sposób bycia.  Deli-
katne uczucia.  Delikatne postępowa-
dawać czas. ndk; daję, dajesz, dawaj, da- nie.  Delikatna dziewczyna.  Delikatny
wał, dawałyśmy, dawaliśmy, dawany; uśmiech.  Delikatna twarz. b. subtelny,
rzecz. dawanie; zob. dk dać. wrażliwy. A9
dawno przysł.; dawniej; 2. „taki, który wyróżnia się kruchą budo-
wą, małą odpornością”.  Delikatne szkło.
1. „wiele czasu temu”.  To było dawno.
 Delikatna roślina.  Delikatne zdrowie.
 Dawno temu. G6
 Delikatna skóra.  Delikatna ręka dziec-
2. „w ciągu długiego czasu”.  Mieszkać
ka. B5
tu dawno.  Dawno go nie widziałem. G6
3. „o łagodnym smaku”.  Delikatne mię-
dawny przym.; dawna, dawne, dawni, daw- so.  Delikatna potrawa.  Delikatny ser,
niejszy, dawniejsi; sos. b. wyszukany. D7
1. „taki, który zdarzył się w odległym p. delikatnie, delikatność.
czasie”.  Dawne czasy.  Dawne obycza- denerwować czas. ndk; denerwuję, dener-
je.  Od najdawniejszych czasów. b. odle- wujesz, denerwuj, denerwował, denerwo-
gły. G6 wałyśmy, denerwowaliśmy, denerwowa-
2. „taki, który nadal trwa od długiego ny; rzecz. denerwowanie; denerwować
czasu”.  Dawny znajomy.  Dawna przy- kogo, czym;
jaźń, znajomość.  Od dawna ‘od dłuższe- „doprowadzać kogoś do nerwowego sta-
go czasu’. b. stary. G6 nu, czynić kogoś złym”.  Denerwować
p. dawno. krzykiem.  Denerwować matkę, ojca.
dbać czas. ndk; dbam, dbasz, dbał, dbały-  Denerwować zachowaniem. b. niepoko-
ić, złościć. A9
śmy, dbaliśmy; rzecz. dbanie, dbać o kogo,
p. zdenerwować, denerwować się.
o co;
„troszczyć się o czyjeś potrzeby, o stan denerwować się czas. ndk; denerwuję się,
czegoś”.  Dbać o swój wygląd.  Dbać denerwujesz się, denerwuj się, denerwo-
o dzieci, o matkę, o siebie.  Dbać o książ- wał się, denerwowałyśmy się, denerwo-

* dacie zob. data


deser długość
32

waliśmy się; rzecz. denerwowanie się; de- 3. „wskazuje obiekt, na który skierowa-
nerwować się czym, o co; ne są uczucia, emocje, korzyści”.  Miły,
„doprowadzać się do nerwowego sta- przyjazny dla ucha (dla oka).  Miłość,
nu, być złym”.  Denerwować się egza- szacunek dla kogoś.  Tolerancja dla my-
minem.  Denerwować się z jakiegoś po- ślących inaczej. C1
wodu.  Denerwować się często, rzadko.
dlaczego zaim.; ndm;
b. niepokoić się, stresować się. A9
„wyraża pytanie o powód, przyczynę dzia-
p. zdenerwować się.
łania czegoś”.  Dlaczego jesteś smutny?
deser rzecz. r.m.; D. deseru, Ms. deserze,  Dlaczego wychodzisz tak wcześnie?
l. mn. M. B. desery, D. deserów;  Dlaczego wyjeżdżasz? C1
„słodkie danie podawane na końcu posił-
ku”.  Owoce na deser.  Deser lodowy, dlatego spój.;
owocowy.  Zjeść, przygotować deser. D7 „wprowadza zdanie wyrażające przyczy-
p. deserowy. nę czegoś, wynik”.  Nie poszedł, dlatego
że był chory.  Nie może przyjechać, dla-
deszcz rzecz. r.m.; D. Ms. deszczu, l. mn. tego że jest bardzo zajęty. C1
M. B. deszcze, D. deszczów;
„krople wody, które spadają z chmur”. dłoń rzecz. r.ż.; D. C. Ms. dłoni, l. mn. M. B.
 Spacerować w deszczu.  Ciepły, majo- dłonie, D. dłoni;
wy deszcz.  Deszcz pada, leje.  Deszcz „końcowa część ręki od początku palców
idzie, przeszedł, zaczął się.  Coś rośnie do przegubu”.  Prawa, lewa dłoń.  Mieć
jak grzyby po deszczu ‘coś rośnie bardzo serce na dłoni ‘być szczerym’. A4
szybko’.  Z dużej chmury mały deszcz p. dłoniowy.
‘coś, co wydaje się bardzo groźne, staje długi przym.; długa, długie, dłudzy, dłuż-
się mało istotne’. H1 szy, dłużsi;
p. deszczowy, deszczowo, deszczyk. 1. „taki, który rozciąga się w przestrze-
diabeł rzecz. r.m.; D. B. diabła, C. diabłu, ni liniowo”.  Długa sukienka, spódnica.
Ms. diable, l. mn. M. diabły/diabli, D. B.  Długie spodnie.  Długie włosy.  Mieć
diabłów; długi język ‘nie umieć zachować tajemni-
„według wierzeń religijnych: symbol cy’.  Mieć długie ręce ‘kraść’.  Mieć dłu-
zła i brzydoty”.  Wierzyć (nie wierzyć) gie uszy ‘słuchać, co inni mówią’. F1
w diabła.  Straszyć diabłami.  Opo- 2. „taki, który trwa spory odcinek czasu”.
wiadania, historie o diabłach.  Do dia-  Długa podróż.  Długie życie.  Długi
bła/Do wszystkich diabłów ‘okrzyk wyra- czas.  Od dłuższego czasu ‘od dawna’.
żający złość, zniecierpliwienie’.  Diabli b. trwały. G6
kogoś biorą ‘ktoś gwałtownie się złości’. p. długo, długość.
 Diabli wiedzą/Diabeł wie ‘nie wiadomo, długo przysł.; dłużej;
nikt nie wie’.  Co nagle, to po diable ‘nie 1. „na znaczną odległość”.  Las ciąg­
trzeba się spieszyć’.  Diabeł nie śpi ‘trze- nął się długo.  Nosić się długo ‘chodzić
ba uważać, żeby nie stało się coś złego’. w długim ubraniu’. F1
b. szatan. E1 2. „przez długi czas”.  Spać długo.  Żyć,
p. diabelski, diabli, diabełek. podróżować długo. G6
dla przyim.; łączy się z rzeczownikami i za-
długopis rzecz. r.m.; D. długopisu, Ms. dłu-
imkami w dopełniaczu;
gopisie, l. mn. M. B. długopisy, D. długo-
1. „tworzy wyrażenie oznaczające cel,
pisów;
oczekiwany skutek”.  Uczyć się dla przy-
„rodzaj przyrządu do pisania”.  Pisać
jemności.  Robić coś dla własnych ambi-
długopisem.  Czarny, niebieski, czerwo-
cji. C1
ny, kolorowy długopis. C8
2. „wyraża przeznaczenie czegoś, że coś
p. długopisowy.
będzie komuś służyło”.  Film tylko dla
dorosłych.  Hotel dla cudzoziemców, dla długość rzecz. r.ż.; D. długości, l. mn. M.
studentów. C1 D. B. długości;

* diable zob. diabeł * dłuższy zob. długi


* dłudzy zob. długi
dnia dobry
33

1. „bycie długim w przestrzeni”.  Dłu- dobranoc.  Na dobranoc ‘przed rozsta-


gość pokoju.  Długość stołu, sznura, uli- niem na noc’. C5
cy.  Na całej długości ‘od początku do p. dobranocka.
końca’. b. odległość. F1
dobry przym.; dobra, dobre, dobrzy, lep-
2. „bycie długim w czasie”.  Długość po-
szy, lepsi;
dróży.  Długość przemówienia. G6
1. „serdeczny, pełen dobroci i życzliwości,
p. długościowy.
przyjazny dla innych”.  Dobry człowiek,
dnia, dni zob. dzień. mąż.  Dobra kobieta, żona.  Dobre ser-
ce.  Dobry uśmiech.  Być dobrym dla ko-
do przyim.; łączy się z rzeczownikami i za-
goś, dla czegoś.  Dobry humor, nastrój.
imkami w dopełniaczu;  Bądź tak dobry ‘zwrot grzecznościo-
1. „wyraża przeznaczenie, funkcję cze- wy, używany przed prośbą o coś’.  Po-
goś”.  Maszyna do szycia.  Filiżanka do wiedzieć komuś dobre słowo ‘serdecznie
kawy.  Sprawa do załatwienia. C1 przemówić, okazać życzliwość’.  Być do-
2. „wyraża czyjąś funkcję, rolę”.  Dziew- brej myśli ‘oczekiwać pomyślnego zakoń-
czyna do dziecka.  Dziekan do spraw stu- czenia jakiejś sprawy’. b. życzliwy, przy-
denckich. C1 jazny. A9
3. „wyraża umieszczenie czegoś w ja- 2. „taki, który jest moralny, szlachetny,
kimś miejscu”.  Wrzucić list do skrzyn- prawy”.  Dobre czyny.  Dobre zachowa-
ki.  Schować ubranie do walizki. C1 nie się.  Dobry charakter.  Dobre oby-
4. „wyraża zakończenie pewnego sta- czaje.  Zrobić coś z dobrej woli ‘zrobić coś
nu lub czynności”.  Biec do utraty tchu. z własnej chęci, bez przymusu’. b. szla-
 Robić coś do skutku.  Czekać do ostat- chetny, moralny. A8
niej chwili. C1 3. „taki, który wyróżnia się dodatnią oce-
5. „wyraża miejsce, które jest celem po- ną, pozytywny”.  Dobre wrażenia.  Do-
ruszania się, zmierzania przez kogoś”. bra opinia, ocena.  Stopień dobry, bar-
 Jechać do Poznania, do Francji.  Iść do dzo dobry ‘wysokie oceny, jakie można
szkoły. F2 uzyskać w szkole’. b. korzystny, pozytyw-
6. „wyraża skierowanie jakichś uczuć”. ny. B5
 Miłość do matki, do dziecka.  Uczucie 4. „taki, który zapowiada się na coś po-
do kobiety. C1 myślnego”.  Dobry znak, początek.  Do-
7. „wyraża występowanie wewnątrz cze- bra nowina.  Dzień dobry/Dobry wieczór
goś, uczestniczenie w czymś”.  Należeć ‘zwroty powitalne’.  Urodzić się pod do-
do partii, do związku.  Zapisać się do or- brą gwiazdą ‘mieć szczęście w życiu’.
ganizacji.  Iść do wojska. C1 b. pomyślny, szczęśliwy. C6
8. „wyraża ograniczoną wielkość, grani- 5. „taki, który wykonuje coś starannie”.
cę, której nie można przekroczyć”.  Do  Dobry uczeń, student.  Dobry lekarz,
wczoraj.  Do piętnastu uczniów.  Do pię- pracownik.  Dobry obywatel.  Dobra
ciu tysięcy. C1 matka. b. staranny, porządny. B4
9. „wyraża zawołanie, wezwanie”.  Do 6. „taki, który jest silny, zdrowy”.  Dobry
widzenia.  Do zobaczenia.  Do jutra. wzrok, słuch, głos.  Jak spaść, to z dobre-
 Czas do domu.  Do broni! C6 go konia ‘jak coś stracić, to z klasą, god-
doba rzecz. r.ż.; D. doby, C. Ms. dobie, l. mn. nie’. b. doskonały, wspaniały. A7
M. B. doby, D. dób; 7. „taki, który przedstawia dużą wartość”.
„okres 24 godzin; dzień i noc”.  Podróż  Dobry styl, smak.  Dobra muzyka, lite-
trwała dobę.  Dyżurować całą dobę. G3 ratura, sztuka, książka.  Dobre jedzenie.
p. dobowy.  Dobry obiad.  Dobry samochód.  Brać
coś za dobrą monetę ‘przyjmować coś na
dobranoc rzecz. r.ż.; ndm; serio, nie dostrzegać kłamstwa’. b. warto-
„forma pożegnania przed nocą”.  Dobra- ściowy, doskonały. B5
noc, idę spać.  Dobranoc pani, panu, pań- 8. „taki, który jest odpowiedni, sprawny,
stwu.  Mówić dobranoc.  Życzyć komuś który działa bez problemów”.  Dobre le-

* dób zob. doba * lepsi zob. dobry


* lepszy zob. dobry
dobrze dokończyć
34

karstwo.  Dobre urządzenie.  Dobry te- łyśmy się, dogadaliśmy się; rzecz. doga-
lewizor. b. odpowiedni, właściwy. B5 danie się; ndk dogadywać się dogaduję
9. „taki, który przynosi zyski”.  Dobre się, dogadujesz się, dogaduj się, dogady-
miejsce.  Dobry zawód.  Dobre warunki. wał się, dogadywałyśmy się, dogadywali-
 Robić dobre interesy. b. korzystny. B5 śmy się; rzecz. dogadywanie się; dogadać
p. dobrze, dobranoc. się z kim, co do czego;
1. pot. „dojść do porozumienia z kimś za
dobrze przysł.; lepiej; pomocą słów”.  Dogadać się po angiel-
1. „odpowiednio, tak jak trzeba”.  Do- sku, po niemiecku.  Dogadać się z Angli-
brze spełniać swoje obowiązki.  Dobrze kiem, z Polakiem. b. zrozumieć się. C2
wyglądać.  Dobrze żyć.  Dobrze uczyć 2. „osiągnąć wspólny pogląd na jakąś
się, pracować.  Dobrze wychowany ‘taki, sprawę, szczególnie po dyskusji”.  Z tru-
który postępuje właściwie, grzecznie, dem się dogadać.  Dogadać się w ważnej
uprzejmie’. b. starannie. B5 sprawie. b. porozumieć się. C6
2. „w sposób serdeczny, życzliwy; miło,
przyjemnie”.  Czuć się dobrze.  Przy- dojrzały przym.; dojrzała, dojrzałe, dojrza-
jąć coś, kogoś dobrze.  Dobrze o kimś li, dojrzalszy, dojrzalsi;
mówić.  Dobrze komuś życzyć ‘być dla 1. „taki, który nadaje się do spożycia”.
kogoś życzliwym’.  Wszędzie dobrze,  Dojrzałe owoce.  Dojrzałe jabłko, wino.
ale w domu najlepiej ‘radość z możliwo-  Dojrzały ser. B5
ści przebywania w gronie rodzinnym’. 2. „taki, który doszedł do pełnego rozwo-
 Wszędzie dobrze, gdzie nas nie ma ‘fał- ju”.  Dojrzała kobieta.  Dojrzały czło-
szywe przekonanie o tym, że w innych wiek.  Dojrzały artysta.  Dojrzałe dzie-
krajach, miejscach jest lepiej’. b. miło, ło.  Dojrzały talent, umysł. b. dorosły, do-
przyjemnie. A9 świadczony. A8
3. „zgodnie z etyką, uczciwie”.  Dobrze p. dojrzale, dojrzałość.
żyć, postępować.  Dobrze wychowywać. dokładnie przysł.; dokładniej;
 Dobrze komuś z oczu patrzy ‘ktoś wy- „zgodnie z rzeczywistością, w sposób
gląda na uczciwego, porządnego człowie- szczegółowy, staranny”.  Liczyć dokład-
ka’. b. szlachetnie, uczciwie. C6 nie.  Powtarzać dokładnie.  Dokładnie
4. „korzystnie, z zyskiem”.  Dobrze coś opowiedzieć.  Dokładnie ważyć.  Myć się
sprzedać.  Dobrze zarabiać.  Dobrze się dokładnie.  Dokładnie czyścić. b. szcze-
komuś powodzi ‘ktoś ma szczęście w ży- gółowo, starannie. A8
ciu’. b. bogato, dostatnio. B5
5. „wyraża zgodę na coś”.  Dobrze, idź! dokładny przym.; dokładna, dokładne, do-
 Pójdę z tobą, dobrze? B4 kładni, dokładniejszy, dokładniejsi;
„taki, który jest w pełni zgodny z rzeczy-
dodać czas. dk; dodam, dodasz, dodaj, do- wistością lub jakimś wzorem, bardzo sta-
dał, dodałyśmy, dodaliśmy, dodany; rzecz. ranny”.  Dokładny przekład.  Dokładne
dodanie; zob. ndk dodawać; dodać co, tłumaczenie.  Dokładny czas.  Dokład-
czego, do czego; ny adres.  Dokładna praca.  Dokładne
„dać więcej; dołożyć; wykonać działa- pismo. b. szczegółowy, aktualny. B5
nie matematyczne”.  Dodać masła, cu- p. dokładnie, dokładność.
kru.  Dodać tysiąc złotych.  Dodać dwa
do trzech.  Dodać, dodawać kroku ‘iść dokonany przym.; dokonana, dokonane;
nie stopniuje się;
szybciej’.  Dodać skrzydeł komuś ‘spra-
1. „o fakcie: taki, który zaistniał”.  Fakt
wić, że ktoś jest zadowolony, czuje się do-
dokonany. B5
brze’. B5
2. jęz. „o czasowniku: taki, który nazywa
dodawać czas. ndk; dodaję, dodajesz, do- czynność zakończoną; skrót: dk”.  Cza-
dawaj, dodawał, dodawałyśmy, dodawali- sownik dokonany.  Aspekt dokonany.
śmy, dodawany; rzecz. dodawanie; zob. dk C1
dodać.
dokończyć czas. dk; dokończę, dokoń-
dogadać się czas. dk; dogadam się, doga- czysz, dokończ, dokończył, dokończyły-
dasz się, dogadaj się, dogadał się, dogada-. śmy, dokończyliśmy, dokończony; rzecz.

* lepiej zob. dobrze


doktor dopiero
35

dokończenie; ndk dokańczać dokań-  Wszędzie dobrze, ale w domu najlepiej


czam, dokańczasz, dokańczaj, dokańczał, ‘radość z możliwości przebywania w gro-
dokańczałyśmy, dokańczaliśmy, dokań- nie rodzinnym’. b. mieszkanie. D1
czany; rzecz. dokańczanie; dokończyć cze- 3. „rodzina; członkowie rodziny; mieszka-
go, co; nie z jego mieszkańcami i sprawami ro-
„doprowadzić czynność do końca”.  Do- dzinnymi”.  Tęsknić za domem.  Dostać
kończyć pisanie, opowiadanie, list.  Szyb- list z domu.  Głowa domu ‘osoba najważ-
ko dokończyć. b. zakończyć. B5 niejsza w rodzinie’.  Pan, pani domu ‘go-
spodarz, gospodyni’.  Założyć dom ‘oże-
doktor rzecz. r.m.; D. B. doktora, Ms. dok-
nić się, wyjść za mąż’.  Cały dom jest
torze, l. mn. M. doktorzy, D. B. dokto-
na czyjejś głowie ‘o kimś, kto zajmuje się
rów;
wszystkimi sprawami rodziny’. b. rodzi-
1. pot. „lekarz”.  Iść do doktora.  We-
na, domownicy. B1
zwać doktora. b. lekarz. B2
4. „nazwa pewnych instytucji kultural-
2. „stopień naukowy nadawany przez
nych, naukowych itp.”.  Dom wczaso-
szkoły wyższe; skrót: dr”.  Doktor filo-
wy.  Dom kultury.  Dom mody.  Dom
zofii, praw, nauk przyrodniczych.  Sto-
akademicki.  Dom dziecka. b. instytu-
pień, tytuł doktora. B2
cja. E4
p. doktorski.
p. domowy, domek, domownik.
dokument rzecz. r.m.; D. dokumentu, Ms.
domowy przym.; domowa, domowe, domo-
dokumencie, l. mn. M. B. dokumenty, D.
wi; nie stopniuje się;
dokumentów;
1. „taki, który dotyczy budynku mieszkal-
1. „pismo urzędowe, akt urzędowy, które
nego i mieszkania”.  Dozorca domowy.
stwierdzają pewną okoliczność”.  Doku-
 Zwierzęta domowe.  Porządki domowe.
ment fałszywy, prawdziwy.  Egzemplarz,
 Adres domowy.  Telefon domowy.  Do-
kopia dokumentu.  Złożyć podpis na do-
mowy obiad.  Domowa praca.  Sprzęty
kumencie.  Ważne dokumenty.  Doku-
domowe.  Zadanie domowe ‘praca zada-
menty historyczne. b. zaświadczenie, cer-
na uczniom do wykonania w domu’.  pot.
tyfikat. C4
Kura domowa ‘o kobiecie, która zajmuje
2. „dowód, który oficjalnie potwierdza,
się tylko domem i nie ma żadnych zainte-
kto kim jest, gdzie ktoś pracuje”.  To-
resowań’. b. mieszkaniowy. D1
rebka z dokumentami.  Sprawdzić doku-
2. „taki, który dotyczy rodziny mieszkają-
menty.  Dokument tożsamości. b. legity-
cej we wspólnym domu”.  Obowiązki do-
macja, paszport, dowód. C4
mowe.  Sprawy domowe.  Życie domo-
p. dokumentacyjny, dokumentowy, doku-
we.  Domowe ognisko ‘rodzina, dom ro-
mentacyjnie.
dzinny’. b. rodzinny. B1
dom rzecz. r.m.; D. Ms. domu, l. mn. M. B.
dopełniacz rzecz. r.m.; D. dopełniacza,
domy, D. domów;
l. mn. M. B. dopełniacze, D. dopełniaczy;
1. „budynek, który służy do mieszkania
jęz. „drugi przypadek w deklinacji pol-
lub innym celom”.  Drewniany, duży
skiej; odpowiada na pytania: kogo? cze-
dom.  Dom czteropiętrowy.  Budować,
go?; genetivus”.  Dopełniacz rzeczowni-
stawiać dom.  Dom z cegły.  Miejski,
ków męskich, żeńskich, nijakich.  Koń-
wiejski dom.  Niski, wysoki dom.  Dom
cówki dopełniacza.  Używać dopełniacza.
z ogrodem.  Dach, okna, schody domu.
C1
b. budynek. D1
p. dopełniaczowy.
2. „pomieszczenie, gdzie ktoś mieszka;
własne mieszkanie”.  Ciasny, ale własny dopiero part.;
dom.  Nie ma jak w domu.  Wrócić do 1. „wyraża niewielką ilość, liczbę; zaled-
domu.  Zaprosić kogoś do domu.  Wypro- wie, tylko”.  Ma dopiero piętnaście lat.
wadzić się z domu.  Być gościem w domu  Dopiero co ‘przed chwilą’. b. ledwie.
‘wiele czasu spędzać poza domem’.  Być F1
panem we własnym domu ‘samemu decy- 2. „nie prędzej jak po spełnieniu się jakie-
dować o swoich sprawach’.  Prowadzić goś warunku”.  Proszę list doręczyć do-
otwarty dom ‘przyjmować często gości’. piero jutro.  Dopiero za godzinę.  A to

* dokumencie zob. dokument


doradzić dotknąć
36

dopiero! ‘podkreślenie stanu uczuciowe- 2. „zacząć chorować”.  Dostać grypy, go-


go’. G6 rączki, kaszlu. b. zachorować. A7
p. wydostać, dostać się.
doradzić czas. dk; doradzę, doradzisz, do-
radź, doradził, doradziłyśmy, doradzili- dostatecznie przysł.; nie stopniuje się;
śmy; rzecz. doradzenie; ndk doradzać „tyle, ile trzeba, wystarczająco”.  Dosta-
doradzam, doradzasz, doradzaj, doradzał, tecznie silny.  Dostatecznie dużo pienię-
doradzałyśmy, doradzaliśmy; rzecz. dora- dzy.  Dostatecznie przygotowany do od-
dzanie; doradzić co, komu; powiedzi.  Mieć, otrzymać dostatecz-
„udzielić porady, wskazać sposób postępo- nie ‘mieć, otrzymać ocenę dostateczną’.
wania w jakiejś sytuacji”.  Mądrze dora- b. wystarczająco. F1
dzić.  Doradzić w sprawach rodzinnych, dostateczny przym.; dostateczna, dosta-
majątkowych.  Doradzić odpoczynek. teczne, dostateczni, dostateczniejszy;
b. poradzić. C2 „taki, który ma tyle, ile trzeba, wystar-
dorosły przym.; dorosła, dorosłe, dorośli, czający”.  Dostateczna opieka.  Dosta-
doroślejszy, doroślejsi; teczna przyczyna.  Stopień dostateczny.
1. „taki, który przestał być dzieckiem”.  Ocena dostateczna. b. wystarczający, ko-
 Dorosły człowiek.  Dorosły syn.  Stać rzystny. F1
się dorosłym. b. dojrzały. A2 p. dostatecznie.
2. „charakterystyczny dla dojrzałego czło- dosyć/dość przysł.; nie stopniuje się;
wieka”.  Dorosły pogląd.  Dorosła po- „wyraża dostateczną miarę, ilość, licz-
stawa.  Dorosłe zachowanie. b. przemy- bę czegoś; tyle, ile trzeba”.  Mieć dosyć
ślany, mądry. A8 pieniędzy, dosyć czasu.  Dość przystojny.
p. dorośle, dorosłość.  Dość młoda, ładna.  Mam tego dość!
‘więcej z czymś nie będę się zgadzać’.
doskonale przysł.; doskonalej;
b. dostatecznie, wystarczająco. F1
„w sposób jak najlepszy”.  Wyglądać do-
skonale.  Doskonale mówić po polsku. doświadczenie rzecz. r.n.; D. doświadcze-
 Doskonale się bawić.  Czuć się dosko- nia, l. mn. M. B. doświadczenia, D. do-
nale. b. znakomicie, świetnie. B5 świadczeń;
1. „ogół wiadomości, umiejętności, wie-
doskonały przym.; doskonała, doskonałe,
dzy zdobytych w ciągu całego życia czło-
doskonali, doskonalszy, doskonalsi; wieka”.  Doświadczenie w nauczaniu.
„w najwyższym stopniu dobry, piękny,  Dzielić się doświadczeniem.  Doświad-
najwyższej jakości”.  Doskonała jakość czenie życiowe.  Pracownik z doświad-
produkcji.  Doskonały nastrój, humor. czeniem. b. praktyka. A10
 Doskonała pogoda.  Cieszyć się dosko- 2. „działanie w celu sprawdzenia jakie-
nałą opinią. b. znakomity, świetny. B5 goś zjawiska, wywołania czegoś nowego”.
p. doskonale, doskonalić.  Doświadczenie chemiczne, fizyczne.
dostać czas. dk; dostanę, dostaniesz, do-  Prowadzić doświadczenia.  Doświad-
stań, dostał, dostałyśmy, dostaliśmy; czenia na zwierzętach, na ludziach. b. ba-
rzecz. dostanie; ndk dostawać dostaję, danie. B4
dostajesz, dostawaj, dostawał, dostawały- dotknąć czas. dk; dotknę, dotkniesz, do-
śmy, dostawaliśmy; rzecz. dostawanie; do- tknij, dotknął, dotknęłyśmy, dotknęliśmy,
stać co, czego, od kogo; dotknięty; rzecz. dotknięcie; ndk doty-
1. „otrzymać coś za darmo, za pracę lub kać dotykam, dotykasz, dotykaj, dotyka-
za pieniądze”.  Dostać pieniądze, kwia- łyśmy, dotykaliśmy, dotykany; rzecz. doty-
ty, prezenty.  Dostać dobrą ocenę w szko- kanie; dotknąć kogo, czego, czym;
le.  Dostać pensję, zapłatę.  Dostać dom, 1. „zbliżyć rękę, palce do czegoś, być bli-
mieszkanie.  Dostać pokój w hotelu. sko czegoś i poczuć to”.  Delikatnie, lek-
 Dostać nagrodę, dyplom.  Dostać do- ko, ostrożnie dotknąć.  Dotknąć wło-
brą pracę.  Dostać książkę. b. otrzymać, sów.  Nie dotknąć jedzenia ‘nic nie jeść’.
uzyskać. B4 A11

* dorośli zob. dorosły * dostanę zob. dostać


* doskonali zob. doskonały
dotychczas droga
37

2. przenoś. „powiedzieć coś na jakiś te- ści.  Coś stanowi dowód.  Mieć dowo-
mat”.  Dotknąć kwestii zarobków. dy na coś.  Szukać dowodów.  W dowód
 Dotknąć problemów mieszkaniowych. uznania, pamięci ‘w celu okazania komuś
b. wspomnieć. C2 uznania, pamięci’. b. potwierdzenie, świa-
3. „słowami, zachowaniem sprawić ko- dectwo. B5
muś przykrość”.  Dotknąć kłamstwem, 2. „dokument urzędowy, pisemne po-
krytyką. b. zdenerwować, obrazić. A9 twierdzenie czegoś”.  Dowód wpłaty pie-
niędzy. ▲ Dowód osobisty, dowód tożsa-
dotychczas przysł.; nie stopniuje się;
mości ‘dokument stwierdzający tożsa-
„do tego czasu, do obecnej chwili”.  Do-
mość osoby’. b. dokument. C4
tychczas wierzyłam ci.  Dotychczas ży-
p. dowodowy.
łam wygodnie. b. dotąd. G7
p. dotychczasowo, dotychczasowy. dół rzecz. r.m.; D. dołu, Ms. dole, l. mn. M.
B. doły, D. dołów;
dotychczasowy przym.; dotychczasowa,
1. „naturalne obniżenie terenu lub wy-
dotychczasowe, dotychczasowi; nie stop-
kopany przez człowieka otwór w ziemi”.
niuje się;
 Głęboki dół.  Dół z wodą.  Wykopać,
„taki, który trwa, istnieje, obowiązuje do
zasypać dół. F2
tej pory”.  Dotychczasowe doświadcze-
2. „miejsce niżej położone”.  Dół domu.
nie.  Dotychczasowa praca.  Dotychcza-
 Mieszkać na dole.  Spaść na dół.
sowi nauczyciele, lektorzy.  Dotychczaso-
 W dole, u dołu, na dole ‘nisko, niżej’.
we plany. G7
 Od góry do dołu ‘od początku do koń-
p. dotychczasowo.
ca’. F2
dowiedzieć się czas. ndk; dowiem się, do- p. dolny, dołek, dolina.
wiesz się, dowiedz się, dowiedział się, do-
drobny przym.; drobna, drobne, drobni,
wiedziałyśmy się, dowiedzieliśmy się;
drobniejszy, drobniejsi;
ndk dowiadywać się dowiaduję się, do-
„mały pod względem rozmiarów, objęto-
wiadujesz się, dowiaduj się, dowiadywał
ści, znaczenia, wartości”.  Drobne zmar-
się, dowiadywałyśmy się, dowiadywali-
twienia, kłopoty.  Drobne sprawy.  Drob-
śmy się; rzecz. dowiadywanie się; dowie-
ne wydatki, zarobki, długi.  Drobne pie-
dzieć się czego, o kim, o czym, od kogo,
niądze.  Drobny deszcz, śnieg.  Drobne
u kogo;
pismo.  Drobna wiadomość. b. mały, nie-
„uzyskać informacje o kimś lub o czymś”.
duży. F1
 Dowiedzieć się przykrych, smutnych
p. drobno, drobne, drobniutki.
rzeczy o córce.  Dowiedzieć się o ślubie
brata.  Dowiedzieć się o wynikach eg- droga rzecz. r.ż.; D. drogi, C. Ms. drodze,
zaminu.  Dowiadywać się od sąsiadów. l. mn. M. B. drogi, D. dróg;
b. usłyszeć, wyczytać. C6 1. pas ziemi, po której się chodzi, jeździ”.
 Droga leśna, polna, wiejska.  Droga
dowolny przym.; dowolna, dowolne, do-
szeroka, wąska.  Droga główna.  Skrzy-
wolni; nie stopniuje się;
żowanie dróg.  Budowa dróg.  Droga
„taki, który zależy tylko od woli osoby
idzie, biegnie, prowadzi do...  Droga na
coś robiącej”.  Dowolny fragment wier-
północ, do lasu, w lesie, w górach.  Iść,
sza.  Dowolne postępowanie.  Dowolne
jechać drogą.  Taka tobie droga do mnie,
ćwiczenia.  Dowolna kolejność.  Dowol-
jak mnie do ciebie ‘jeśli masz interes, to
ny temat.  Dowolne miejsce. b. swobod-
przyjdź do mnie’. b. trasa, szosa. F3
ny, wolny. B5
2. „miejsce, po którym trzeba przejść,
p. dowolnie.
przejechać”.  Droga morska, powietrz-
dowód rzecz. r.m.; D. dowodu, Ms. dowo- na, wodna.  Droga do domu.  Nie znać
dzie, l. mn. M. B. dowody, D. dowodów; drogi.  Pytać o drogę.  Znaleźć, pokazać
1. „fakt, przedmiot, który przekonuje, że drogę.  Kawał, szmat drogi ‘duża odle-
myślenie, przypuszczenie jest prawidło- głość, daleko’.  Stawać komuś na drodze
we”.  Dowód winy.  Dowód wdzięczno- ‘przeszkadzać komuś’.  Wstąpił do pie-

* dowiem się zob. dowiedzieć się * drogi zob. droga


* dowodzie zob. dowód * drodze zob. droga
* dole zob. dół
drogi duży
38

kieł, po drodze mu było ‘o sytuacji dla ko- „ruchomy element umieszczony w otwo-
goś bardzo niewygodnej’. F3 rze w ścianie w celu jego zamknięcia; wy-
3. „przenoszenie się z miejsca na miejsce stępuje też w niektórych meblach i pojaz-
różnymi środkami lokomocji; podróżowa- dach”.  Proszę zamknąć drzwi.  Drzwi
nie”.  Przygotować się do drogi.  Dale- do pokoju.  Zamknąć, otworzyć drzwi.
ka droga.  Zmęczyć się drogą.  Szczę-  Podejść do drzwi.  Stać w drzwiach.
śliwej drogi ‘życzenie pomyślnej podróży’.  Pokazać komuś drzwi ‘kazać komuś
 Szerokiej drogi ‘życzenie pomyślnej po- wyjść’.  Zamknąć przed kimś drzwi ‘za-
dróży’.  Komu w drogę, temu czas ‘nie bronić komuś wstępu do domu’.  Pchać
należy przekładać rozpoczęcia podróży’. się drzwiami i oknami ‘pchać się ze
b. podróż, wędrówka. F5 wszystkich stron’.  Chodzić od drzwi do
4. „sposób postępowania, zachowania drzwi ‘prosić o coś’.  Nie kładź palca mię-
się”.  Właściwa, słuszna, jedyna droga dzy drzwi ‘nie interesuj się cudzymi spra-
postępowania.  Wybrać dobrą, złą drogę. wami’. b. brama. D1
b. sposób. B4 p. drzwiowy, drzwiczki.
p. drogowy, dróżka.
duma rzecz. r.ż.; D. dumy, C. Ms. dumie,
drogi przym.; droga, drodzy, droższy, droż- bez l. mn.;
si; 1. „poczucie własnego znaczenia, waż-
1. „taki, który ma wysoką cenę”.  Dro- ności; godność osobista”.  Duma nie po-
gi towar, hotel, sklep.  Droga restaura- zwala mi o nic prosić.  Duma narodowa.
cja, kawiarnia, wycieczka.  Drogie bile-  Mieć poczucie dumy.  Mówić o kimś
ty, opłaty, koszty.  Drogi prezent. b. kosz- z dumą. b. godność, ambicja. A8
towny. B5 2. „poczucie zadowolenia z siebie, wygó-
2. „taki, którego bardzo cenią, bliski uczu- rowane ambicje”.  Opowiadać z dumą.
ciowo”.  Drogi przyjaciel, gość.  Drogie  Odczuwać dumę.  Wbijać kogoś
pamiątki.  Drogie wspomnienia.  Coś w dumę ‘wywoływać w kimś pewność sie-
jest dla kogoś droższe nad życie. b. kocha- bie’. b. wyniosłość, zarozumiałość. A8
ny. C6 p. dumny, dumnie.
3. „tylko w zwrotach do kogoś, szczegól-
dumny przym.; dumna, dumne, dumni,
nie w liście”.  Drogi Janku.  Droga Ka-
dumniejszy, dumniejsi;
siu.  Drodzy państwo. b. szanowny, ko-
1. „taki, który ma poczucie własnej war-
chany. C5
tości”.  Być, czuć się dumnym.  Dumny
p. droga, drożeć.
człowiek. b. ambitny, honorowy. A8
drogo przysł.; drożej; 2. „taki, który jest bardzo zadowolony
„wymagające dużego wkładu pieniężne- z siebie, ma bardzo wysokie mniemanie
go”.  Kupić, sprzedać drogo.  Zapłacić o sobie”.  Dumny z otrzymanej funkcji,
drogo.  To za drogo. F1 nagrody. b. zarozumiały, wyniosły. A8
drzewo [d-żewo] rzecz. r.n.; D. drzewa, Ms. dużo przysł.; więcej;
drzewie, l. mn. M. B. drzewa, D. drzew; „w wielkiej ilości”.  Dużo wolnego czasu.
bot. „wieloletnia roślina z twardym pniem  Dużo czytać, pracować, wiedzieć.  Dużo
i gałęziami”.  Wysokie, niskie drzewo.  Li- pracy, książek, ludzi.  Powiedzieć za dużo
ściaste, iglaste, owocowe drzewo.  Owo- ‘zdradzić się z czymś’. b. wiele. F1
ce prosto z drzewa.  Nie przesadza się
duży przym.; duża, duże, duzi, większy,
starych drzew ‘starzy ludzie nie powinni
więksi;
zmieniać miejsca zamieszkania’. H3
„1. „taki, który zajmuje wiele miejsca”.
p. drzewny, drzewko.
 Duży ogród.  Duży dom.  Duża rze-
drzwi [d-żwi] rzecz. bez l. poj., l. mn. D. ka.  Duże pole.  Duże drzewo.  Zrobić
B. drzwi, C. drzwiom, N. drzwiami, Ms. duże oczy ‘zdziwić się’. b. wielki, ogromny..
drzwiach; F1

* droga zob. drogi * większy zob. duży


* drodzy zob. drogi * więcej zob. dużo
* drożsi zob. drogi * więksi zob. duży
* duzi zob. duży
dworzec dyskusja
39

2. „taki, który składa się z wielu ele- 2. „zaświadczenie, które wydaje się jako
mentów, części”.  Duża suma pieniędzy. nagrodę za coś”.  Dyplom nagrody pań-
 Duża rodzina. b. wielki. F1 stwowej.  Dyplom uczestnictwa w kon-
3. „taki, który przejawia się siłą”.  Duże kursie skrzypcowym.  Dyplom honorowy.
zwycięstwo.  Duża radość.  Duże korzy-  Otrzymać dyplom.  Przyznać, wręczyć
ści. b. intensywny. F1 dyplom. b. nagroda, wyróżnienie. C4
4. „taki, który dorasta, dorosły”.  Duża p. dyplomowy, dyplomowany.
panna.  Duży syn.  Duże dzieci. b. doj- dyrektor rzecz. r.m.; D. B. dyrektora, Ms.
rzały, dorosły. A2 dyrektorze, l. mn. M. dyrektorzy/dyrekto-
dworzec rzecz. r.m.; D. dworca, l. mn. M. rowie, D. B. dyrektorów;
B. dworce, D. dworców; „osoba, która kieruje instytucją, przedsię-
„miejsce przyjazdu i odjazdu pociągów lub biorstwem”.  Dyrektor instytutu.  Dy-
autobusów; budynek, w którym miesz- rektor szkoły, fabryki, teatru.  Pełnić
czą się kasy biletowe, poczekalnia itp.”. funkcję dyrektora.  Stanowisko dyrekto-
 Spotkać się na dworcu.  Witać gości na ra. b. kierownik, szef. B3
dworcu.  Dworzec kolejowy, autobusowy. p. dyrektorski, dyrektorka.
 Przyjechać na dworzec.  Dworzec to- dysk rzecz. r.m.; D. Ms. dysku, N. dyskiem,
warowy, lotniczy, morski. b. stacja, przy- l. mn. M. B. dyski, D. dysków;
stanek. F2, E4 inform. „okrągła płytka pokryta materia-
dwója rzecz. r.ż.; D. dwói, l. mn. M. B. dwó- łem magnetycznym umożliwiającym zapi-
je, D. dwój; sywanie i odczytywanie informacji różne-
pot. „stopień szkolny w szóstkowej skali go rodzaju”.  Pojemność dysku. ▲ Dysk
twardy ‘urządzenie komputerowe wbudo-
ocen oznaczający ocenę dopuszczającą”.
wane do komputera na stałe (w odróżnie-
 Dostać dwóję.  Postawić, dać dwóję.
niu od dyskietki)’. ▲ Stacja dysków ‘część
 Ocenić na dwóję. b. dwójka. E2
komputera mieszcząca wbudowany dysk
dwór rzecz. r.m.; D. dworu, Ms. dworze, twardy oraz kieszenie do umieszczania
l. mn. M. B. dwory, D. dworów; w nich dyskietek’. C8
1. „przestrzeń pod gołym niebem, na ze- p. dyskowy, dyskietka.
wnątrz budynku”.  Wyjść na dwór.  Stać
dyskietka rzecz. r.ż.; D. dyskietki, C. Ms.
na dworze.  Na dworze deszczowo. b. po- dyskietce, l. mn. M. B. dyskietki, D. dys-
dwórze. F3 kietek;
2. „bardzo duży dom mieszkalny, wska- inform. „mały, elastyczny dysk pokryty
zujący na bogactwo jego właściciela”. materiałem magnetycznym umożliwia-
 Drewniany dwór.  Dwór szlachecki. jącym zapis, przechowywanie i odczyty-
b. pałac, zamek. D1 wanie różnego rodzaju informacji”.  Za-
p. dworski, dworek. pisać coś na dyskietce.  Wklepać coś na
dwukropek rzecz. r.m.; D. dwukropka, N. dyskietkę.  Wydrukować coś z dyskiet-
dwukropkiem, l. mn. M. B. dwukropki, D. ki. C8
dwukropków; dyskoteka rzecz. r.ż.; D. dyskoteki, C. Ms.
„znak interpunkcyjny (:), który używany dyskotece, l. mn. M. B. dyskoteki, D. dys-
jest przed wprowadzeniem cytatu lub wy- kotek;
liczeniem”.  Zasady użycia dwukropka. „zabawa taneczna przy muzyce z płyt;
 Postawić, wpisać dwukropek. C1 także miejsce tej zabawy”.  Iść, pójść na
dyplom rzecz. r.m.; D. dyplomu, Ms. dyplo- dyskotekę.  Spotkać się, umówić się na
mie, l. mn. M. B. dyplomy, D. dyplomów; dyskotece.  Bawić się na dyskotece. b. im-
1. „dokument, w którym stwierdza się preza. E5
przyznanie komuś tytułu naukowego lub p. dyskotekowy.
zawodowego”.  Dyplom lekarza, muzy- dyskusja rzecz. r.ż.; D. C. Ms. dyskusji,
ka, technika.  Dyplom doktorski.  Dy- l. mn. M. B. dyskusje, D. dyskusji;
plom uniwersytecki.  Otrzymać, wydać „ustna lub pisemna wymiana zdań na ja-
dyplom. b. świadectwo. C4 kiś temat”.  Wstępna dyskusja.  Dysku-

* dwóje zob. dwója * dworze zob. dwór


dywan dzieje
40

sja o polityce, o filmie.  Czas na dyskusję. 2. „pełnić jakąś funkcję”.  Telefon nie
 Przewodniczyć dyskusji.  Otworzyć, działa.  Przyrząd, maszyna działa.
rozpocząć, zakończyć, prowadzić dysku- b. funkcjonować. B5
sję.  Długa, burzliwa dyskusja.  Zabie- 3. „powodować, że czynność wywołuje
rać głos w dyskusji. b. dialog, rozmowa. odpowiedni skutek”.  Lekarstwo dzia-
C2 ła.  Opowiadanie działa na wyobraźnię
p. dyskusyjny, dyskutant, dyskutantka, dziecka.  Działać komuś na nerwy ‘de-
dyskutować. nerwować kogoś’. b. skutkować. B4
p. zdziałać, działacz, działalność, dzia-
dywan rzecz. r.m.; D. dywanu, Ms. dywa- łaczka.
nie, l. mn. M. B. dywany, D. dywanów;
„gruba tkanina wykonana z wełny lub działanie rzecz. r.n.; D. działania, l. mn. M.
B. działania, D. działań;
włókien sztucznych, często kolorowa lub
1. „czynienie czegoś, wykazywanie ak-
we wzory, która służy do przykrycia pod-
tywności”.  Plan, program działania.
łogi, ozdoby ścian itp.”.  Piękny, koloro-
 Zakres działania.  Swoboda działania.
wy dywan.  Położyć dywan na podłodze.  Skuteczność działania. b. praca, postę-
D3 powanie. B4
p. dywanowy, dywanik. 2. „walki zbrojne”.  Działania wojenne,
dziać się czas. ndk; dzieje się, dzieją się, bojowe. b. akcja. E3
działo się, działy się; łączy się tylko z pod- 3. „wywoływanie odpowiedniego skutku”.
miotem w 3. os.;  Silne działanie lekarstwa.  Korzystne,
„o zdarzeniach: następować w danym dodatnie działanie.  Szkodliwe działanie.
miejscu i czasie”.  Co tu się dzieje?  Co b. wpływ. B5
się z wami działo?  Dzieje się wiele rze- dziecko rzecz. r.n.; D. dziecka, N. dziec-
czy.  Dzieje się komuś źle, dobrze ‘ko- kiem, l. mn. M. D. B. dzieci, C. dzieciom,
muś jest źle, dobrze’. b. wydarzać się, zda- N. dziećmi, Ms. dzieciach;
rzać się. F6 1. „człowiek od urodzenia do 15. roku ży-
cia”.  Zdrowe dziecko.  Karmić dziecko.
dziadek rzecz. r.m.; D. B. dziadka, N. dziad-  Cudze, własne dzieci.  Wiek, wzrost,
kiem, l. mn. M. dziadkowie, D. B. dziad- waga dziecka.  Rozmawiać o dzieciach.
ków;  Cudowne dziecko ‘dziecko bardzo zdol-
1. „ojciec ojca lub matki wobec ich dzie- ne’.  Płakać, cieszyć się jak dziecko ‘za-
ci”.  Dziadek z wnuczką.  Dziadek i bab- chowywać się żywiołowo’.  Dzieci i ryby
cia.  Pamiątki po dziadku.  Odwiedzać głosu nie mają ‘dzieci nie powinny zabie-
dziadka. B1 rać głosu w sprawach dorosłych’.  Małe
2. „stary mężczyzna”.  Na ławce usiadł dzieci – mały kłopot, duże dzieci – duży
dziadek.  Pomóc dziadkowi. b. staruszek. kłopot ‘każdy okres w wychowaniu dzieci
A2 wiąże się z trudnościami’. A2
p. dziadowski, dziadkowy, dziaduś, pra- 2. „syn albo córka w stosunku do rodzi-
dziadek. ców”.  Mieć dzieci. B1
działać czas. ndk; działam, działasz, dzia- p. dziecinny, dziecięcy, dziecinnie, dzie-
łaj, działał, działałyśmy, działaliśmy; ciak, dzieciństwo.
rzecz. działanie; działać jak, na co, na dziedzina rzecz. r.ż.; D. dziedziny, C. Ms.
kogo; dziedzinie, l. mn. M. B. dziedziny, D. dzie-
1. „wykonywać jakieś czynności, postę- dzin;
pować”.  Działać jako dyrektor.  Dzia- „dział wiedzy lub działania”.  Książki
łać niezależnie, pospiesznie, wspólnie. z dziedziny fizyki.  Nowa dziedzina wie-
 Działać zgodnie z planem, spokojnie. dzy.  Dziedzina zawodowa. b. dział, za-
 Działać samodzielnie, na własną rękę. kres. E2
 Działać w czyimś imieniu ‘robić coś na p. dziedzinowy.
podstawie upoważnienia’. b. robić, praco-
wać. B4 dzieje rzecz. bez l. poj., l. mn. D. dziejów;

* dzieje się zob. dziać się * dziadkowie zob. dziadek


* działo się zob. dziać się * dzieci zob. dziecko
* dziadka zob. dziadek * dziećmi zob. dziecko
dzielić dzień
41

1. „historia; zdarzenia z życia społeczeń- się o bieżących wydarzeniach”.  Czytać


stwa”.  Dzieje ojczyste.  Dzieje Polski. dziennik.  Dziennik wieczorny.  Ogło-
 Dzieje literatury polskiej.  Dzieje naro- szenia w dzienniku.  Redagować dzien-
du.  Dzieje miasta, wsi, państwa. b. histo- nik. b. prasa. C7
ria, wydarzenia. G6 2. „aktualne wiadomości nadawane kilka
2. „wydarzenia z życia poszczególnych razy dziennie o tych samych porach przez
osób lub rodzin”.  Dzieje ojca, matki. radio i telewizję”.  Dziennik radiowy, te-
 Dzieje rodzinne.  Opowiadać, wspomi- lewizyjny.  Dziennik wieczorny.  Wy-
nać stare dzieje. b. zdarzenia. G6 słuchać dziennika.  Obejrzeć dziennik.
p. dziejowy. b. wiadomości. C7
3. „księga, w której prowadzone są róż-
dzielić czas. ndk; dzielę, dzielisz, dziel, ne urzędowe zapisy”.  Dziennik lekcyj-
dzielił, dzieliłyśmy, dzieliliśmy, dzielony; ny, szkolny.  Wpisać ocenę do dzienni-
rzecz. dzielenie; dzielić kogo, co, z kim, na ka. C4
kogo, na co, między kogo, między co; 4. „notatki osobiste zapisywane codzien-
1. „robić z czegoś kilka części”.  Dzie- nie”.  Pisać, prowadzić dziennik.  Dzien-
lić ludzi.  Dzielić cukierki między dzieci. nik z podróży. b. pamiętnik, blog. C3
 Dzielić chleb.  Dzielić uczniów na gru- p. dziennikowy, dzienniczek, dziennikarz,
py.  Dzielić ciasto na kawałki. b. kawał- dziennikarka.
kować, rozdzielać. B4
2. „ustalać, ile razy jedna liczba mieści dziennikarz rzecz. r.m.; D. B. dziennikarz,
się w drugiej”.  Dzielić liczbę.  Dzie- l. mn. M. dziennikarze, D. B. dziennika-
lić sześć przez trzy.  Dzielić cztery przez rzy;
dwa. b. obliczać. F1 „osoba, która pracuje w redakcji gaze-
3. „mieć z kimś wspólne doświadczenia, ty, czasopisma, programu telewizyjnego
przeżycia”.  Dzielić z kimś pokój.  Dzie- lub radiowego”.  Dziennikarz sportowy.
lić z kimś radość, smutek, los, trudy. C6  Znany, sławny dziennikarz.  Dzienni-
p. podzielić, przydzielić, rozdzielić, wy- karz wojenny.  Być dziennikarzem. B2
dzielić, dzielić się. p. dziennikarski.

dzielnica rzecz. r.ż.; D. C. Ms. dzielnicy, dzienny przym.; dzienna, dzienne, dzien-
l. mn. M. B. dzielnice, D. dzielnic; ni; nie stopniuje się;
„część kraju albo miasta o określonych ce- „taki, który odbywa się w ciągu dnia, od
chach”.  Dzielnica przemysłowa.  Dziel- rana do wieczora”.  Pracować na dzien-
ną zmianę.  Światło dzienne.  Dzienna
nica mazowiecka, śląska.  Południowa
norma pracy. G6, G7
dzielnica Warszawy.  Dzielnica willowa.
p. dziennie.
 Mieszkać w dobrej, złej dzielnicy. F3
p. dzielnicowy. dzień rzecz. r.m.; D. dnia, C. dniowi, Ms.
dniu, l. mn. M. B. dnie/dni, D. dni (przy
dzielny przym.; dzielna, dzielne, dzielni,
liczebnikach tylko dni, np. dwa dni, trzy
dzielniejszy, dzielniejsi;
dni, cztery dni);
1. „taki, który potrafi radzić sobie w każdej
1. „część doby od rana do wieczora”.
sytuacji”.  Dzielna dziewczyna.  Dziel-
 Dzień wolny od pracy.  Zimny, słonecz-
ny chłopak.  Dzielny byłeś ‘rodzaj po-
ny dzień.  W połowie dnia.  Dzień do-
chwały’. b. zaradny. A8
bry ‘forma powitania używana w dzień’.
2. „taki, który niczego się nie boi”.  Dziel-  Cały boży dzień ‘w ciągu całego dnia’.
ny w walce.  Dzielne wojsko.  Dzielny  Dniem i nocą/Dniami i nocami ‘bez
żołnierz.  Dzielny naród. b. odważny, przerwy’.  Dzień do pracy, noc do spania
śmiały. A8 ‘zasada konieczności odpoczynku od pra-
p. dzielnie. cy nocą’. G4
dziennik rzecz. r.m.; D. dziennika, N. 2. „dwadzieścia cztery godziny”.  Wró-
dziennikiem, l. mn. M. B. dzienniki, D. cić za kilka dni.  Rok ma 365 dni.  Szu-
dzienników; kać wczorajszego dnia ‘szukać nie wiado-
1. „gazeta wychodząca codziennie lub mo czego’.  Dzień w dzień ‘codziennie’.
kilka razy w tygodniu, w której pisze  Nie znać dnia ani godziny ‘nie wiedzieć,

* dnia zob. dzień * dnie/dni zob. dzień


dziewczyna dżem
42

kiedy coś nastąpi, zdarzy się’.  Żyć z dnia  Dzisiejsza młodzież.  Dzisiejsza gazeta.
na dzień ‘nie martwić się o przyszłość’.  Do dnia dzisiejszego ‘do chwili obecnej’.
b. doba. G3, G7  Żyć dniem dzisiejszym ‘żyć bez planów
3. „data szczególnie ważna”.  Dzień na przyszłość’. b. obecny, teraźniejszy. G7
imienin, urodzin, ślubu.  Dzień świątecz-
dziwny przym.; dziwna, dziwne, dziwni,
ny. b. termin, data. G3
dziwniejszy, dziwniejsi;
p. dzienny, dziennie.
„taki, który odznacza się czymś niezwy-
dziewczyna rzecz. r.ż.; D. dziewczyny, C. kłym”.  Dziwne ubranie.  Dziwny czło-
Ms. dziewczynie, l. mn. M. B. dziewczyny, wiek.  Dziwna pogoda.  Dziwne powie-
D. dziewczyn; dzenie, imię.  Dziwna rozmowa.  Dziw-
„młoda kobieta niemająca jeszcze męża”. ne zachowanie. b. osobliwy. B5
 Młoda, ładna dziewczyna.  Oglądać się p. dziwnie, dziwno.
za dziewczynami.  Moja (jego) dziewczy- dzwonek rzecz. r.m.; D. dzwonka, N.
na ‘narzeczona’. A2 dzwonkiem, l. mn. M. B. dzwonki, D.
p. dziewczyński, dziewczynka. dzwonków;
dziewczynka rzecz. r.ż.; D. dziewczynki, „przedmiot do wydawania metalicznych
C. Ms. dziewczynce, l. mn. M. B. dziew- dźwięków; także dźwięk tego przedmio-
czynki, D. dziewczynek; tu”.  Dzwonek u drzwi.  Dzwonek do
„dziecko płci żeńskiej”.  Zabawki dla drzwi, do bramy.  Dzwonek telefonu.
dziewczynek.  Siedmioletnia dziewczyn-  Dzwonek dzwoni, dźwięczy.  Dzwonek
ka.  Miła, ładna dziewczynka.  Ubranie szkolny.  Dzwonek na lekcję, na przerwę.
dla dziewczynek. b. panienka. A2  Ostatni dzwonek ‘najwyższy czas, aby
coś zrobić’. D4, B5
dzięki przyim.; łączy się z rzeczownikami p. dzwonkowy, dzwoneczek.
i zaimkami w celowniku;
„tworzy wyrażenia oznaczające przyczy- dzwonić czas. ndk; dzwonię, dzwonisz,
nę, okoliczności sprzyjające czynności”. dzwoń, dzwonił, dzwoniłyśmy, dzwonili-
 Dzięki dobrej opiece szybko wyzdro- śmy; rzecz. dzwonienie; dzwonić na co, na
wiał.  Dzięki zdolnościom stał się wy- kogo, do kogo;
bitnym uczonym.  Dzięki przyjaciołom, 1. „dawać sygnał dzwonkiem”.  Ktoś
dzieciom, rodzinie. C1 dzwoni.  Dzwonić do drzwi.  Dzwonić
długo.  Słyszał, że dzwonią, ale nie wie,
dziękować czas. ndk; dziękuję, dzięku- w którym kościele ‘ktoś coś wie, ale nie-
jesz, dziękuj, dziękował, dziękowałyśmy, dokładnie’. B5
dziękowaliśmy; rzecz. dziękowanie; dzię- 2. „wzywać do telefonu, mówić przez te-
kować komu, za co; lefon”.  Kto dzwoni?  Dzwonić do ko-
„wyrażać wdzięczność”.  Dziękować za goś z wiadomością, z życzeniami. b. tele-
pomoc, za pamięć, za zainteresowanie. fonować. C2
 Dziękować rodzicom, przyjaciołom. p. dodzwonić się, dzwon, dzwonek, za-
 Dziękować serdecznie, uprzejmie, z ca- dzwonić.
łego serca. C5
p. podziękować, dzięki. dźwięk rzecz. r.m.; D. dźwięku, N. dźwię-
kiem, l. mn. M. B. dźwięki, D. dźwięków;
dzisiaj/dziś przysł.; nie stopniuje się; „to, co zauważa się słuchem”.  Dźwięk
„w dniu, który właśnie trwa; teraz, w tej talerzy, naczyń.  Dźwięki muzyki.
chwili”.  Dzisiaj jest zimno.  Dzisiaj rano.  Głośny, słaby dźwięk.  Dźwięk głosu.
 Dziś przyjedzie, wyjedzie.  Dziś albo nig-  Dźwięk dochodzi, brzmi. A11
dy.  Po dziś dzień/Do dziś dnia ‘do chwili p. dźwięczny, bezdźwięczny, dźwięcznie,
obecnej’.  Pamiętam jak dziś ‘pamiętam dźwięczeć.
bardzo dobrze’. b. obecnie, teraz. G7
dżem [d-żem] rzecz. r.m.; D. dżemu, Ms.
dzisiejszy przym.; dzisiejsza, dzisiejsze, dżemie, l. mn. M. B. dżemy, D. dżemów;
dzisiejsi; nie stopniuje się; „wyrób spożywczy z gotowanych owoców
„taki, który jest dzisiaj, obecny, który ist- z dodatkiem cukru”.  Jeść chleb z dże-
nieje w obecnych czasach”.  Dzisiejsza mem.  Słoik dżemu.  Dżem truskawko-
uroczystość.  Dzisiejsze obyczaje.  Dzi- wy, śliwkowy, wiśniowy. D7
siejsze popołudnie.  Dzisiejsze spotkanie. p. dżemowy.
E
e1 1. „litera alfabetu polskiego; znak gra- miczny.  Pomoc ekonomiczna.  Ekono-
ficzny samogłoski e”. miczna praca.  Ekonomiczne działanie,
2. „samogłoska ustna, przednia, śred- urządzenie, ogrzewanie. b. gospodarczy.
nia”. E3
p. ekonomicznie.
e2 wykrz.;
„wyraża różne stany uczuciowe: lekcewa- ekspres rzecz. r.m.; D. ekspresu, Ms. eks-
żenie, zdziwienie połączone z uznaniem”. presie, l. mn. M. B. ekspresy, D. ekspre-
 E! Daj mi spokój!  Ee! Jaka nagroda! sów;
 E tam! ‘nie’. A9 1. „pociąg bardzo szybko jadący, który
zatrzymuje się tylko na najważniejszych
egzamin rzecz. r.m.; D. egzaminu, Ms. eg- stacjach”.  Bilet, miejscówka na ekspres.
zaminie, l. mn. M. B. egzaminy, D. egza-  Ekspres do Warszawy.  Jechać, podró-
minów; żować ekspresem. F4
„sprawdzenie czyichś wiadomości i umie- 2. „aparat elektryczny do parzenia kawy”.
jętności po pewnym okresie uczenia się”.  Kawa z ekspresu.  Nastawić, wyłączyć
 Egzamin dyplomowy.  Egzamin ust- ekspres. D4
ny, pisemny.  Egzamin wstępny.  Egza- p. ekspresowy.
min z literatury.  Zgłosić się na egzamin.
 Zdawać, składać egzamin.  Trudny, ła- elegancki przym.; elegancka, eleganckie,
twy egzamin. ▲ Egzamin dojrzałości ‘eg- eleganccy; nie stopniuje się;
zamin kończący szkołę średnią’.  pot. Ob- „taki, który zawsze dba o wygląd i zacho-
lać egzamin ‘nie zdać egzaminu’. b. test. wanie”.  Elegancka kobieta.  Eleganc-
E2 kie zachowanie.  Elegancki sposób bycia.
p. egzaminacyjny, egzaminator, egzami-  Elegancki garnitur, płaszcz, kostium.
natorka, egzaminować.  Elegancka suknia.  Elegancki hotel.
b. gustowny, ładny. A8, B5
ej wykrz.; p. elegancko, elegant, elegancja, elegantka.
„wyraża ostrzeżenie, brak zgody, zwątpie-
nie”.  Ej, uważaj!  Ej, nie wierzę ci.  Ej, elektryczny przym.; elektryczna, elek-
dobre to były czasy! A9 tryczne; nie stopniuje się;
1. „taki, który jest właściwy elektrycz-
ekonomiczny przym.; ekonomiczna, eko- ności”.  Światło elektryczne.  Energia
nomiczne, ekonomiczni, ekonomiczniej- elektryczna.  Prąd elektryczny. B5
szy, ekonomiczniejsi; 2. „poruszany elektrycznością”.  Silnik
„związany z racjonalnym gospodarowa- elektryczny.  Pociąg elektryczny.  Czaj-
niem i taki, który przygotowuje do takie- nik elektryczny.  Lampa, kuchnia elek-
go postępowania”.  Studia ekonomiczne. tryczna.  Dzwonek elektryczny. B5
 Polityka ekonomiczna.  Rozwój ekono- p. elektrycznie, elektryczność.

* eleganccy zob. elegancki


element euro
44

element rzecz. r.m.; D. elementu, Ms. ele- energia rzecz. r.ż.; D. C. Ms. energii, bez
mencie, l. mn. M. B. elementy, D. elemen- l. mn.;
tów; 1. „siła, która może wytwarzać jakąś pra-
„część jakiejś całości”.  Elementy obce cę”.  Energia elektryczna.  Wykorzy-
w języku.  Element ubioru.  Oddzielne stanie energii wodnej.  Źródło energii.
elementy obrazu, maszyny.  Element bu-  Jednostka energii. b. moc. B5
dynku. b. składnik. F1 2. „właściwość człowieka, który jest zdol-
ny do aktywnego działania”.  Przejawiać
e-mail [imejl] rzecz. r.m.; D. Ms. e-mailu
energię.  Energia ludzka.  Być pełnym
albo ndm, l. mn. M. B. e-maile, D. e-mai­
energii. b. siła, żywotność. A8
li/e-mailów;
p. energiczny, energicznie.
inform. „system przekazywania infor-
macji za pomocą sieci komputerowych”. energiczny przym.; energiczna, energicz-
 Przekazać wiadomość e-mailem.  Ko- ne, energiczni, energiczniejszy, energicz-
rzystać z e-mailu.  Czytać e-maile ‘od- niejsi;
bierać wiadomości za pomocą sieci kom- „taki, który wyróżnia się ruchliwością,
puterowej’. C6 energią”.  Energiczna osoba, kobieta.
p. e-mailowy, e-mailować.  Energiczny mężczyzna.  Energiczne
ruchy.  Energiczne zachowanie. b. ruch­
emigracja rzecz. r.ż.; D. C. Ms. emigracji,
liwy, aktywny. A8
l. mn. M. B. emigracje, D. emigracji;
p. energicznie.
1. „stały lub czasowy pobyt za granicą
własnego państwa”.  Emigracja stała, etap rzecz. r.m.; D. etapu, Ms. etapie, l. mn.
czasowa, okresowa.  Wrócić z emigracji. M. B. etapy, D. etapów;
 Być, przebywać na emigracji.  Emigra- 1. „odcinek drogi między dwoma posto-
cja polityczna. E3 jami”.  Składać się z czterech etapów.
2. „ogół osób mieszkających w innym pań-  Pierwszy etap podróży. b. odcinek, od-
stwie po opuszczeniu ojczyzny”.  Czaso- ległość. F1
pisma dla emigracji.  Emigracja polska. 2. „odcinek czasu”.  Nowy etap.  Etap
 Kontaktować się z emigracją. A2 dzieciństwa, młodości.  Etapy historii.
p. emigracyjny, emigrancki, emigrant,  Następny etap rozwoju.  Wstępny, koń-
emigrantka, emigrować. cowy etap. b. okres. G7
p. etapowy, etapowo.
emocja rzecz. r.ż.; D. C. Ms. emocji, l. mn.
M. B. emocje, D. emocji; euro [ełro] rzecz. r.n.; ndm;
psych. „silna reakcja organizmu na nie- ekon. „wspólna waluta wprowadzona
spodziewaną sytuację”.  Emocje sporto- w wielu krajach Unii Europejskiej”.  Pła-
we, konkursowe.  Szukać emocji.  Nie cić euro.  Wymienić złotówki na euro.
ulegać emocjom.  Silne, przykre emocje. E3
 Doświadczyć emocji.  Poddać się emo-
cjom. b. uczucie, wzruszenie. A9
p. emocjonalny, emocjonalnie.
F
f [ef] 1. „litera alfabetu polskiego; znak ci telefonicznej”.  Numer faksu.  Prze-
graficzny głoski f”. słać coś faksem.  Obsługiwać faks.  Ode-
2. „spółgłoska bezdźwięczna, ustna, twar- brać faks. C8
da, szczelinowa, wargowo-zębowa”. 2. „obraz (wydruk) przekazany za pomo-
cą sieci telefonicznej”.  Nadszedł faks ze
fabryka rzecz. r.ż.; D. fabryki, C. Ms. fabry-
szkoły.  Potwierdzić faksem. C3
ce, l. mn. M. B. fabryki, D. fabryk;
p. faksowy, faksować.
„duży zakład przemysłowy”.  Fabryka
wyrobów spożywczych.  Fabryka samo- fakt rzecz. r.m.; D. faktu, Ms. fakcie, l. mn.
chodów, dywanów, zabawek.  Pracować M. B. fakty, D. faktów;
w fabryce.  Teren fabryki.  Dyrektor, „to, co było w rzeczywistości; realne zda-
kierownik fabryki. b. zakład. E4 rzenie, zjawisko”.  Dziwny, nieznany
p. fabryczny, fabrycznie. fakt.  Fakty mówią, wyjaśniają.  Zba-
dać fakty.  Trzymać się faktów ‘mó-
facet rzecz. r.m.; D. B. faceta, l. mn. M. fa-
wić o czymś obiektywnie, bez komenta-
ceci, D. B. facetów;
rzy’.  Pogodzić się z faktem ‘zgodzić się
pot. „często lekceważąco o mężczyźnie bli-
z czymś, co jest niepomyślne’. b. zdarze-
żej nieznanym, ktoś”.  Wysoki, przystoj-
nie, wydarzenie. B5
ny, niski facet.  Jakiś facet.  Sympatycz-
p. faktyczny, faktycznie, fakcik.
ny facet.  Znać/nie znać faceta. A2
p. facetka. film rzecz. r.m.; D. filmu, Ms. filmie, l. mn.
M. B. filmy, D. filmów;
fajnie przysł.; fajniej;
„utwór złożony z wielu obrazów, dźwięku
pot. „dobrze, wywołując pozytywne od-
i muzyki przeznaczony do wyświetlania
czucia”.  Fajnie wyglądać, czuć się.  Faj-
w kinie albo w telewizji”.  Oglądać pol-
nie się ubierać.  Będzie fajnie. B5
skie filmy.  Film historyczny.  Film dla
p. dobrze, wspaniale.
dzieci.  Film o zwierzętach. E5
fajny przym.; fajna, fajne, fajni, fajniejszy, p. filmowy, filmik.
fajniejsi;
flaga rzecz. r.ż.; D. flagi, C. Ms. fladze,
pot. „taki, który jest oceniany pozytyw-
l. mn. M. B. flagi, D. flag;
nie”.  Fajny samochód.  Fajna dziew-
„kawałek materiału określonej wielkości
czyna.  Fajny chłopak.  Fajna zabawa.
i koloru (często z jakimś symbolem), bę-
 Fajny film. b. świetny, atrakcyjny. B5
dący znakiem jakiejś społeczności”.  Pol-
p. fajnie, fajno.
ska flaga ma kolor biało-czerwony.  Fla-
faks rzecz. r.m.; D. faksu, Ms. faksie, l. mn. ga państwowa, narodowa.  Podnieść,
M. B. faksy, D. faksów; opuścić flagę.  Miasto ozdobione flaga-
1. tech. „urządzenie, które umożliwia mi. b. sztandar. E1
przesyłanie i odbiór obrazu za pomocą sie- p. flagowy.

* fakcie zob. fakt * fladze zob. flaga


fleksja funkcja
46

fleksja rzecz. r.ż.; D. C. Ms. fleksji, bez siedzenia, z bocznymi oparciami dla rąk”.
l. mn.;  Głęboki fotel.  Skórzany, miękki, wy-
jęz. „dział gramatyki, który zajmuje się godny fotel.  Siąść w fotelu, na fotelu.
odmianą wyrazów (deklinacją i koniuga- D3
cją)”.  Fleksja rzeczowników, czasowni- p. fotelik.
ków, przymiotników, liczebników. C1
fragment rzecz. r.m.; D. fragmentu, Ms.
p. fleksyjny.
fragmencie, l. mn. M. B. fragmenty, D.
forma rzecz. r.ż.; D. formy, C. Ms. formie, fragmentów;
l. mn. M. B. formy, D. form; „część jakiejś całości”.  Fragment filmu.
1. „zewnętrzny kształt, wygląd czegoś”.  Fragment rozmowy.  Fragment ży-
 Naturalna forma.  Dziwna, niezwykła, cia.  Fragment utworu, powieści, wier-
oryginalna forma.  Nadać czemuś formę. sza.  Fragment ulicy, domu.  Czytać coś
b. kształt, postać. F1 fragmentami. b. część. F1
2. „układ jakichś elementów; odpowied- p. fragmentaryczny, fragmentarycznie,
nia budowa”.  Forma pracy, dialogu. fragmencik.
 Forma fleksyjna wyrazu.  Forma pro-
fryzjer rzecz. r.m.; D. B. fryzjera, Ms. fry-
sta, złożona.  Forma rzeczownika, cza-
zjerze, l. mn. M. B. fryzjerzy, D. fryzje-
sownika. b. struktura, budowa. F1
rów;
3. „sposób postępowania, zachowania
„osoba, która zawodowo obcina, czesze,
się”.  Formy grzecznościowe, kulturalne.
układa włosy”.  Fryzjer damski, męski.
 Formy obyczajowe, towarzyskie.  Ktoś
 Czesać się u fryzjera.  Zapisać się do
z formą (bez formy) ‘ktoś jest (lub nie) do-
fryzjera. B2
brze wychowany’. b. etykieta. B4
p. fryzjerski, fryzjerka, fryzura.
p. foremny.
funkcja rzecz. r.ż.; D. C. Ms. funkcji, l. mn.
fortepian rzecz. r.m.; D. fortepianu, Ms.
M. B. funkcje, D. funkcji;
fortepianie, l. mn. M. B. fortepiany, D.
1. „prace, obowiązki, które ma ktoś wyko-
fortepianów;
nać”.  Trudna, odpowiedzialna funkcja.
„instrument muzyczny strunowy, uderza-
 Funkcja dyrektora.  Funkcje społecz-
ny, klawiszowy, zbudowany z drewniane-
ne.  Wykonywać jakieś funkcje. B3
go pudła, strun, klawiszy”.  Doskonały
2. „rola czegoś w określonym urządzeniu,
fortepian.  Lekcja fortepianu.  Grać na
organie itp.”.  Funkcje języka.  Funk-
fortepianie. D3, E5
cje serca, mózgu.  Funkcje rzeczownika
p. fortepianowy, fortepianik.
w zdaniu.  Wychowawcza funkcja sztuki.
fotel rzecz. r.m.; D. fotela/fotelu, Ms. fotelu, b. zadanie, rola. B5
l. mn. M. B. fotele, D. foteli; p. funkcyjny, funkcjonalny, funkcyjnie,
„szeroki, miękki mebel, który służy do funkcjonalnie, funkcjonować.
G
g [ge] 1. „litera alfabetu polskiego; znak co jeść’.  Zaglądać w cudze garnki ‘inte-
graficzny głoski g”. resować się cudzymi sprawami’. D5
2. „spółgłoska ustna, dźwięczna, tylna”. p. garnkowy, garnuszek, garneczek.
gadać czas. ndk; gadam, gadasz, gadaj, ga- garnitur rzecz. r.m.; D. garnituru, Ms. gar-
dał, gadałyśmy, gadaliśmy, gadany; rzecz. niturze, l. mn. M. B. garnitury, D. garni-
gadanie; gadać co, z kim, o kim, o czym; turów;
pot. „dużo mówić, opowiadać niezbyt „wierzchnie ubranie męskie, składające
staranną polszczyzną”.  Gadać głośno, się z dwóch lub trzech części”.  Czarny,
szybko.  Gadać bez sensu.  Gadać o so- brązowy garnitur.  Wizytowy garnitur.
bie.  Gadać od rzeczy ‘mówić głupstwa’.  Letni garnitur.  Nosić garnitur.  Cho-
 Gadać po kątach ‘plotkować’. b. mówić, dzić w garniturze. b. ubranie. A6
rozmawiać. C2 p. garniturowy, garniturek.
p. pogadać, przegadać, zagadać, gaduła,
gatunek rzecz. r.m.; D. Ms. gatunku, N. ga-
gadatliwy.
tunkiem, l. mn. M. B. gatunki, D. gatun-
gardło rzecz. r.n.; D. gardła, Ms. gardle, ków;
l. mn. M. B. gardła, D. gardeł; 1. „grupa przedmiotów lub zjawisk posia-
anat. „wspólny odcinek przewodu pokar- dających wspólne cechy, odróżniające je od
mowego i oddechowego znajdujący się innych przedmiotów lub zjawisk”.  Róż-
w przedniej części szyi”.  Zapalenie gard­ ne gatunki wędlin.  Gatunki chleba,
ła.  Ból w gardle.  Chorować na gardło. sera.  Gatunek jabłek, gruszek.  Różne
 Wąskie gardło ‘najtrudniejszy odcinek gatunki roślin. b. typ, rodzaj. B5
pracy’.  Wołać (krzyczeć) na całe gardło 2. „jakość, wartość czegoś, zwłaszcza to-
‘wołać (krzyczeć) bardzo głośno’.  Mieć waru przeznaczonego na sprzedaż”.
nóż na gardle ‘być w bardzo trudnej sytu-  Buty w bardzo dobrym gatunku.  Do-
acji, często bez wyjścia’. A4 bry, zły gatunek mąki.  Coś jest w najlep-
p. gardłowy, gardłowo, gardełko. szym gatunku. ▲ Pierwszy gatunek ‘naj-
lepsza jakość’. b. wartość, klasa. B5
garnek rzecz. r.m.; D. garnka, N. garn-
p. gatunkowy, gatunkowo, gatunkować.
kiem, Ms. garnku, l. mn. M. B. garnki, D.
garnków; gaz rzecz. r.m.; D. gazu, Ms. gazie, l. mn. M.
„naczynie do gotowania i przechowywa- B. gazy, D. gazów; dla zn. 2. bez l. mn.;
nia płynów i potraw”.  Czysty, brudny 1. „substancja, która nie jest ani cia-
garnek.  Komplet garnków.  Gotować łem stałym, ani płynnym”.  Tlen to gaz.
w garnku.  Myć garnki.  Garnek zupy. ▲ Gazy łzawiące ‘gazy, które drażnią oczy,
 pot. Nie ma co do garnka włożyć ‘nie ma nos, gardło i powodują łzawienie’. B5

* gardle zob. gardło * garnka zob. garnek


* gardeł zob. gardło
gazeta głęboki
48

2. „źródło energii (gaz palny, płomień by gdzieś pójść.  pot. Mam cię gdzieś ‘nie
gazu) wykorzystywane do ogrzewania, zależy mi na tobie’. F2
oświetlania, uruchamiania mechanizmów
gęsty przym.; gęsta, gęste, gęstszy/gęściej-
itp.; także instalacja gazowa”.  Płomień
szy;
gazu.  Gotować na gazie.  Zamknąć,
1. „taki, który składa się z dużej liczby
zgasić, zapalić gaz.  Dać, dodać gazu
elementów położonych jeden blisko dru-
‘zwiększyć, przyspieszyć szybkość po-
giego”.  Gęsty śnieg.  Gęsty las.  Gęsta
jazdu’.  Ruszyć pełnym gazem ‘ruszyć
trawa.  Gęste włosy. b. zwarty, ścis­ły. F1
z dużą szybkością’. B5
2. „taki, w którym jest mało wody, płynu”.
p. gazowniczy, gazowy, gazownia.
 Gęsta zupa.  Gęste ciasto.  Gęsta ka-
gazeta rzecz. r.ż.; D. gazety, C. Ms. gazecie, sza.  Gęsty sos. B5
l. mn. M. B. gazety, D. gazet; p. gęsto, gęstość, gęściutki.
„pismo, które wychodzi codziennie lub co
gimnastyka [gimnastyka] rzecz. r.ż.;
najmniej dwa razy w tygodniu i zawiera
D. gimnastyki, C. Ms. gimnastyce, bez
aktualne wiadomości”.  Codzienna, po-
l. mn.;
ranna gazeta.  Czytać gazetę.  Pisać do
sport. „odpowiednio dobrane ćwiczenia
gazety.  Numer, strona gazety.  Gazeta
ruchowe”.  Codzienna, poranna gimna-
wychodzi. b. dziennik, czasopismo. C7
styka.  Chodzić na gimnastykę.  Lekcja
gdy spój.; przed spójnikiem gdy stawiamy gimnastyki. E7
zawsze przecinek; p. gimnastyczny, gimnastycznie, gimna-
„wprowadza zdanie ze znaczeniem cza- stykować się.
su”.  Gdy się obudził, było jeszcze ciem-
gimnazjum rzecz. r.n.; w l. poj. ndm, l. mn.
no.  Siedzieliśmy w pokoju, gdy on
M. B. gimnazja, D. gimnazjów;
wszedł. b. kiedy. C1
„w Polsce po 1999 roku trzyletnia, ponad-
gdyby spój.; używany z czasownikiem podstawowa szkoła ogólnokształcąca, przy-
w czasie przeszłym i końcówkami osobo- gotowująca uczniów do nauki w liceum lub
wymi przy spójniku: gdybym, gdybyśmy, w szkole zawodowej”.  Chodzić, pójść do
gdybyście; gimnazjum.  Gimnazjum prywatne, spo-
„wprowadza zdanie wyrażające warunek łeczne.  Skończyć gimnazjum.  Męskie,
niemożliwy do spełnienia, wyraża ocze- żeńskie gimnazjum. E2
kiwanie, marzenie o czymś trudnym do p. gimnazjalny, gimnazjalista, gimnazja-
osiągnięcia”.  Gdyby jej tam było źle, listka.
wróciłaby do domu.  Gdybyś chciał, po-
gładki przym.; gładka, gładkie, gładcy,
trafiłbyś to zrobić.  Gdybyśmy wiedzieli,
gładszy;
nie poszlibyśmy tam. b. jeśli, jeżeli. C1
„taki, który ma równą powierzchnię”.
gdzie zaim. przysłowny;  Gładki lód.  Gładka skóra, twarz.
„wyraża potrzebę określenia miejsca, b. równy. B5
w którym coś się odbywa lub do którego p. gładko, gładzić.
się dąży”.  Gdzie byłeś rano?  Gdzie tak
głęboki przym.; głęboka, głębokie, głębocy,
biegasz?  Gdzie się spotkamy?  Gdzie ja
głębszy, głębsi;
pana widziałam?  Byle gdzie ‘w dowol-
1. „taki, który ma dużą odległość od po-
nym miejscu’.  Gdzie indziej ‘w innym
wierzchni do dna, oddalony od początku
miejscu’.  Wszędzie dobrze, gdzie nas
czegoś”.  Głęboki śnieg.  Głęboka woda,
nie ma ‘fałszywe przekonanie o tym, że
rzeka.  Głębokie jezioro.  Głęboka ko-
w innych krajach, miejscach jest lepiej’.
palnia.  Głęboki talerz ‘talerz do zupy’.
 Gdzie dwóch się bije, tam trzeci korzy-
 Głęboki oddech ‘wciągnięcie dużej ilości
sta ‘na nieporozumieniu między dwiema
powietrza do płuc’. F1
osobami korzysta osoba trzecia’. F2
2. przenoś. „taki, który osiągnął duży
gdzieś zaim. przysłowny; stopień natężenia”.  Głęboki żal, smu-
„w jakimś miejscu, miejscu dokładnie nie- tek.  Głęboka wiara, wdzięczność, życz-
określonym”.  Zniknąć gdzieś.  Trzeba liwość.  Głębokie uczucie.  Głęboka ci-

* gęściejszy zob. gęsty * głębszy zob. głęboki


* gładcy zob. gładki * głębsi zob. głęboki
głodny głupi
49

sza.  Z głębokim szacunkiem ‘formuła artykuł.  Głośne imię. b. znany, sławny.


kończąca list przed podpisem’. b. inten- B5
sywny, wnikliwy. B5 p. głośno.
p. głęboko, głębokość.
głowa rzecz. r.ż.; D. głowy, C. Ms. głowie,
głodny przym.; głodna, głodne, głodni, l. mn. M. B. głowy, D. głów;
głodniejszy, głodniejsi; 1. „u człowieka górna część ciała, która
„taki, który dawno nic nie jadł, czujący zawiera mózg i narządy zmysłów; u zwie-
głód”.  Głodny człowiek.  Głodne zwie- rząt górna albo przednia część ciała”.
rzę.  Głodny jak wilk ‘bardzo głodny’. D7  Ludzka, psia, zwierzęca głowa.  Mała,
p. głodno. duża głowa.  Ból głowy.  Kręcić głową.
głos rzecz. r.m.; D. głosu, Ms. głosie, l. mn.  Podnieść głowę.  Głowa boli.  Dach
M. B. głosy, D. głosów; nad głową ‘mieszkanie’.  Głowa do góry!
1. „dźwięk wydobywany z narządów arty- ‘nie martw się’.  Wyszło coś komuś z gło-
kulacyjnych istot żywych”.  Cichy, znajomy wy ‘ktoś coś zapomniał’. b. łeb. A4, H2
głos.  Poznać kogoś po głosie.  Mocny, sła- 2. „miejsce, w którym rodzą się myśli”.
by głos.  Cienki, gruby głos.  Głos kobie-  Człowiek z głową ‘inteligentny’.  Mieć
cy, męski, dziecięcy.  Głos ptaków.  Mówić, spokojną głowę ‘nie mieć kłopotów, zmar-
płakać, czytać na głos ‘mówić, płakać, czytać twień’.  Tracić głowę ‘w trudnych sytua­
tak, aby wszyscy słyszeli’. A11 cjach nie wiedzieć, co robić’.  Pójść po
2. „możliwość publicznego wyrażenia, wy- rozum do głowy ‘zacząć myśleć, zasta-
głoszenia swojej opinii”.  Głos krytyki. nawiać się’.  Kto nie ma w głowie, ten
 Poprosić o głos.  Zabrać głos w dysku- ma w nogach ‘jeśli się czegoś zapomnia-
sji.  Dojść do głosu ‘uzyskać możliwość ło, to trzeba po to wrócić’.  Co głowa, to
wypowiedzenia się’.  Oddać głos na ko- rozum ‘im więcej pomysłów, tym lepiej’.
goś ‘głosować na kogoś’.  Wstrzymać się b. rozum, myśl. A10
od głosu ‘nie wypowiedzieć się ani tak, ani 3. „ten, kto stoi na czele grupy społecznej”.
nie’.  Dzieci i ryby głosu nie mają ‘dzie-  Głowa rodziny.  Głowa Kościoła. B3
ci nie powinny zabierać głosu w sprawach p. głowowy, głowiasty, główka, główeczka.
dorosłych’. b. wypowiedź. C2 główny przym.; główna, główne, główni,
p. głośny, głosowy, głosowo, głosik, głos­ka, główniejszy, główniejsi;
głosować. „taki, który wyróżnia się spośród innych
głoska rzecz. r.ż.; D. głoski, C. Ms. głosce, ze względu na znaczenie, doniosłość, waż-
l. mn. M. B. głoski, D. głosek; ność”.  Główna myśl wykładu.  Główny
jęz. „dźwięk mowy”.  Głoska nosowa, bohater książki.  Główna rola w sztuce.
ustna.  Głoski twarde, miękkie.  Wy-  Dworzec główny.  Główna ulica w mie-
mawiać głoski. C1 ście.  Główne wyjście. b. podstawowy,
p. głoskowy. najważniejszy. B5
p. głównie.
głośno przysł.; głośniej;
„w sposób, w który dobrze słychać”.  Roz- głuchy przym.; głucha, głuche, głusi,
mawiać bardzo głośno.  Śmiać się, mó- głuchszy, głuchsi;
wić głośno.  Czytać głośno.  Myśleć gło- 1. „taki, który źle słyszy albo nie słyszy
śno ‘mówiąc, zastanawiać się nad czymś’. wcale”.  Głuchy od urodzenia.  Głuchy
b. hałaśliwie. B5 człowiek. A7
2. „taki, w którym nie słychać dźwięków,
głośny przym.; głośna, głośne, głośni, głoś­
nie ma ruchu, cichy”.  Głuche milczenie.
niejszy, głośniejsi;
 Głucha cisza.  Głucha wieś.  Głuchy
1. „taki, który dobrze słychać”.  Głoś­
dom. b. cichy, milczący. B5
na muzyka.  Głośna rozmowa.  Głośne
p. głucho.
strzelanie. b. hałaśliwy, krzykliwy. B5
2. „taki, który jest powszechnie znany”. głupi przym.; głupia, głupie, głupi, głup-
 Głośny artysta, aktor, pisarz.  Głośny szy, głupsi;

* głosie zob. głos * głusi zob. głuchy


* głośni zob. głośny * głupsi zob. głupi
* głów zob. głowa
gniew gorący
50

1. pot. „taki, który nie ma dość rozumu”. 3. „lekcja, wykład trwający 45 minut”.
 Głupi chłopak, człowiek.  Głupi jak but  Godzina wychowawcza.  Jedna godzina
‘bardzo głupi’. b. nieinteligentny. A10 wykładu.  Godzina angielskiego. b. lek-
2. pot. „taki, który nie ma rozumnej tre- cja. E2
ści”.  Głupi czyn.  Głupie dowcipy. p. godzinny, godzinowy, godzinka.
 Głupia książka.  żart. Na mój głupi ro-
goły przym.; goła, gołe, goli; nie stopniu-
zum ‘według mnie’. b. prostacki. B5
je się;
p. głupio, głupstwo, głupota, głupiec, głu-
1. „taki, który nie ma na sobie ubrania”.
piutki, głupieć.
 Goły mężczyzna.  Gołe ręce.  Goła szy-
gniew rzecz. r.m.; D. gniewu, Ms. gniewie, ja.  Gołe dziecko.  Gołe ciało.  Pod go-
bez l. mn.; łym niebem ‘na powietrzu, poza domem’.
„nagłe silne uczucie, gdy ktoś jest nieza-  Z gołą głową ‘bez czapki’. b. nagi. A5
dowolony, oburzony czymś”.  Stać się 2. „bez liści, bez drzew, krzaków, trawy”.
czerwonym z gniewu.  Gwałtowny, śle-  Gołe drzewa, sady.  Goła okolica.  Gołe
py gniew.  Wybuch gniewu.  Hamować pola.  Gołe gałęzie. b. pusty. H3
gniew.  Wpaść w gniew.  Gniew piękno- 3. przenoś. „pusty, bez niczego”.  Gołe
ści szkodzi ‘osoby, które dbają o swoją opi- mieszkanie.  Goła pensja.  Goła praw-
nię, o swój wygląd, nie powinny okazywać da ‘szczera, bez upiększeń prawda’. b. pu-
gniewu’. b. złość, zdenerwowanie. A9 sty. B5
4. „taki, który nie ma pieniędzy, bied-
gniewać się czas. ndk; gniewam się, gnie-
ny”.  Jestem goły.  Goły student, uczeń.
wasz się, gniewaj się, gniewał się, gniewa-
 Goły, ale wesoły ‘o człowieku biednym,
łyśmy się, gniewaliśmy się; rzecz. gniewa-
ale radosnym’. b. biedny, ubogi. A3
nie się; gniewać się na kogo, na co, o co,
p. goło, golutki.
za co, z kim;
„wybuchać gniewem, złością, okazywać gonić czas. ndk; gonię, gonisz, goń, gonił,
złość”.  Matka gniewa się na dziecko. goniłyśmy, goniliśmy, goniony; rzecz. go-
 Gniewam się na ciebie.  Gniewać się nienie; gonić kogo, co, za kim, za czym;
z sąsiadami, z rodziną. b. złościć się. A9 „biec, jechać, iść szybko; starać się osiąg­
p. pogniewać się, rozgniewać się. nąć jakiś cel, poruszając się bardzo szyb-
ko”.  Gonić złodzieja.  Gonić do szko-
go zob. on.
ły, do pracy.  Gonić ostatkiem sił ‘być
godło rzecz. r.n.; D. godła, C. godłu, Ms. go- wyczerpanym, zmęczonym’.  Gonić po
dle, l. mn. M. B. godła, D. godeł; świecie ‘podróżować po świecie’.  Gonić
„znak wyróżniający kogoś lub coś”.  Go- za pieniędzmi ‘dużo pracować, zabiegać
dło Polski.  Godło państwowe. b. znak, o pieniądze’. b. biec. F5
symbol. E1 p. dogonić, odgonić, pogonić, rozgonić,
wygonić, zagonić, gonić się.
godzina rzecz. r.ż.; D. godziny, C. Ms. go-
dzinie, l. mn. M. B. godziny, D. godzin; gorący przym.; gorąca, gorące, gorętszy,
1. „jednostka czasu składająca się z 60 mi- gorętsi;
nut”.  Która godzina?  Siódma godzina 1. „taki, który ma wysoką temperaturę”.
rano.  Ósma godzina wieczór.  Co godzi-  Gorąca herbata, kawa, woda.  Gorący
na, to nowina ‘o niespodziewanych wiado- piec, garnek.  Gorący czas ‘czas inten-
mościach’. G5 sywnej pracy’.  Ktoś jest w gorącej wo-
2. książk. „pewien czas, pora; termin”. dzie kąpany ‘o człowieku niecierpliwym,
 Godziny nocne.  Późna, wczesna godzi- niespokojnym’. b. ciepły, rozgrzany. B5
na.  Złe, dobre godziny życia.  Ostat- 2. „taki, który wyraża silne uczucie, ser-
nie godziny ‘ostatnie chwile przed śmier- deczny”.  Gorący pocałunek.  Gorące
cią’.  Szara godzina ‘pora, kiedy robi się podziękowania.  Gorąca miłość.  Gorą-
ciemno’.  Żyć z godziny na godzinę ‘żyć ce uczucie.  Gorąca prośba. b. serdecz-
chwilą bieżącą, nie troszczyć się o przy- ny, szczery. A9
szłość’. b. okres, pora. G6 p. gorąco, gorączka.

* godeł zob. godło * gorętsi zob. gorący


* gorętszy zob. gorący
gorszy góra
51

gorszy stopień wyższy od zły; przym.; gor- i uprawia ziemię”.  Drobna, niewielka,
sza, gorsze, gorsi; skromna gospodarka.  Pracować na go-
1. „mniej niż dobry”.  Gorsze ubranie. spodarce. F3
 Gorszy od innych. B5 p. gospodarczy, gospodarny, gospodarczo,
2. „więcej niż zły”.  Gorsze cierpienie. gospodarnie, gospodarstwo, gospodarz,
 Gorsza sprawa ‘całkiem źle’.  Co gor- gospodyni, gospodarować, gospodarzyć.
sza ‘coś jest gorsze niż poprzednie’. B5
gość rzecz. r.m.; D. B. gościa, l. mn. M. go-
p. gorszyć.
ście, D. B. gości, N. gośćmi;
gorzej stopień wyższy od źle; 1. „ten, kto odwiedza kogoś, przyjeżdża
„mniej niż dobrze”.  Czuć się gorzej. gdzieś”.  Odprowadzać gościa.  Gość za-
 Gorzej pracuje. B5 graniczny.  Zapraszać, przyjmować gości.
 Miły gość. A2
gorzki przym.; gorzka, gorzkie; nie stop-
2. pot. „o kimś, kogo bliżej nie znamy”.
niuje się;
 Jakiś gość.  Fajny gość. b. facet. A2
1. „taki, który ma ostry, nieprzyjemny
p. gościnny, gościć.
smak”.  Gorzkie lekarstwo.  Gorzka
herbata, kawa. b. niesłodki. D7 gotować czas. ndk; gotuję, gotujesz, go-
2. przenoś. „taki, który jest przykry, któ- tuj, gotował, gotowałyśmy, gotowaliśmy,
ry sprawia ból”.  Gorzkie słowa.  Gorz- gotowany; rzecz. gotowanie; gotować co,
ki uśmiech, humor.  Gorzka prawda. na czym;
 Gorzkie doświadczenie. b. przykry, bo- „czynić produkty gotowymi do jedzenia,
lesny. A9 stawiając na silnym ogniu; przygotowy-
p. gorzko. wać gorące posiłki”.  Gotować ryż, ka-
szę.  Gotować na małym ogniu.  Goto-
gospodarczy przym.; gospodarcza, gospo- wać zupę, ziemniaki.  Dobrze gotować.
darcze; nie stopniuje się;  Gotować obiad, kolację. D7
1. „związany z gospodarstwem domo- p. dogotować, przegotować, rozgotować,
wym”.  Naczynia gospodarcze.  Budyn- ugotować, zagotować, gotować się.
ki gospodarcze.  Szkło gospodarcze.  Ar-
tykuły gospodarcze. D4 gotowy/gotów przym.; gotowa, gotowe,
2. ekon. „taki, który odnosi się do gospo- gotowi; nie stopniuje się;
darki – organizacji przemysłu, handlu, 1. „taki, który jest zrobiony do końca, któ-
rolnictwa, społecznego systemu wytwa- rego można już używać”.  Obiad gotowy.
rzania i wymiany dóbr materialnych”.  Suknia gotowa.  Gotowa praca. b. wy-
 Polityka gospodarcza.  Plany gospodar- konany. B5
cze.  Działalność gospodarcza.  Pomoc, 2. „taki, który jest przygotowany do cze-
współpraca gospodarcza. b. ekonomiczny, goś”.  Gotowy do wyjścia, do wyjazdu.
rynkowy. E3  Być gotowym do drogi, do lotu, do po-
p. gospodarczo. dróży. B4
3. „taki, który chce i może coś zrobić”.
gospodarka rzecz. r.ż.; D. gospodarki, C.  Gotowy na wszystko.  Gotów pomóc
Ms. gospodarce, l. mn. M. B. gospodarki, każdemu. b. chętny. B4
D. gospodarek; p. gotowe, gotowiutki.
1. ekon. „społeczny system wytwarza-
goździk rzecz. r.m.; D. goździka, N. goź-
nia i wymiany dóbr materialnych i usług;
dzikiem, l. mn. M. B. goździki, D. goździ-
także ogół zakładów przemysłowych kra-
ków;
ju”.  Gospodarka planowa, indywidual-
bot. „roślina ozdobna z czerwonymi, różo-
na, zespołowa.  Struktura, system gospo-
wymi, białymi kwiatami; Dianthus”.  Za-
darki.  Kierować gospodarką.  Gospo-
pach goździków.  Bukiet goździków. H3
darka państwowa.  Gospodarka miejska.
p. goździkowy.
b. przemysł. E3
2. „posiadłość wiejska obejmująca ziemię góra rzecz. r.ż.; D. góry, C. Ms. górze, l. mn.
i budynki, w której hoduje się zwierzęta M. B. góry, D. gór;

* zły zob. gorszy * gośćmi zob. gość


* źle zob. gorzej * gotowi zob. gotowy/gotów
* gości zob. gość * górze zob. góra
gra granica
52

1. „część terenu charakterystyczna ze grać czas. ndk; gram, grasz, gra, graj, gra-
względu na wysokość”.  Stać na górze. łyśmy, graliśmy, grany; rzecz. granie; grać
 Mieszkać w górach.  Wysoka góra. co, kogo, z kim, w co, na czym;
 Wejść na górę.  Szczyt góry.  Góra 1. „spędzać czas na zajęciu, które ma
z górą się nie zejdzie, ale człowiek z czło- określone reguły i stanowi zabawę, rodzaj
wiekiem zawsze ‘ludzie spotykają się sportu”.  Grać w piłkę.  Grać w szachy.
w najmniej spodziewanych momentach  Grać w karty.  Grać w otwarte karty
i miejscach’. b. szczyt. F3 ‘być szczerym’. E5
2. „miejsce wysoko położone; wyższa 2. „wykonywać utwór na instrumencie
część czegoś”.  Góra sukienki.  Miesz- muzycznym”.  Grać koncert na skrzyp-
kać na górze.  Od góry do dołu ‘na ca- cach.  Grać na fortepianie, na gitarze.
łej powierzchni w kierunku pionowym’.  Grać komuś na nerwach ‘denerwować
 Głowa do góry ‘nie martw się’.  Do kogoś’. B6
góry nogami ‘w odwrotnym niż normal-
3. „wykonywać rolę w przedstawieniu
nie kierunku’.  Leżeć do góry brzuchem
teatralnym, filmowym”.  Grać główną
‘nic nie robić’. F2
rolę.  Grać swoją ostatnią rolę.  Grać
3. „wielka ilość czegoś”.  Góra brudnych
w teatrze, na scenie. B6
naczyń.  Góra książek, śmieci.  Obiecy-
wać złote góry ‘obiecywać komuś wielkie p. nagrać, pograć, przegrać, rozegrać,
korzyści’. b. masa. F1 wygrać, zagrać.
p. górny, górzysty, górski, górka, góro- graficzny przym.; graficzna, graficzne; nie
wać. stopniuje się;
gra rzecz. r.ż.; D. gry, C. Ms. grze, l. mn. M. „taki, który został wyrażony na piśmie
B. gry, D. gier; dla zn. 4. i 5 bez l. mn.; lub za pomocą wykresu, rysunku”.  Zna-
1. „zabawa towarzyska prowadzona we- kami graficznymi wykrzyknika i pytajni-
dług pewnych reguł oraz przedmioty, któ- ka są „!” i „?”.  Układ graficzny teks­tu.
re do niej służą”.  Gra o pieniądze.  Gra  Opracowanie graficzne. b. pisemny. C1
w piłkę, w karty.  Gry dziecięce, sporto- p. graficznie.
we.  Zasady, reguły gry. E5 gramatyka [gramatyka] rzecz. r.ż.; D. gra-
2. socjol. „świadome i celowe zachowanie matyki, C. Ms. gramatyce, l. mn. M. B.
i działanie osób, które dążą do uzyskania gramatyki, D. gramatyk;
przewagi i korzyści nad innymi”.  Gry „nauka o zasadach, według których two-
społeczne.  Gry ekonomiczne.  Gra rzy się, odmienia i łączy słowa w jakimś
o władzę, o stanowisko.  Prowadzić grę. języku”.  Gramatyka języka polskiego.
 Prowadzić niebezpieczną grę ‘postępo-  Szkolna gramatyka.  Uczyć gramaty-
wać nie zawsze uczciwie’.  Otwarta gra ki.  Znać gramatykę. C1
‘postępowanie otwarte, szczere wobec ko- p. gramatyczny, gramatycznie.
goś’. b. postępowanie, działanie. E3
3. sport. „walka, rywalizacja prowadzo- granica rzecz. r.ż.; D. C. Ms. granicy, l. mn.
na między indywidualnymi zawodnikami M. B. granice, D. granic;
lub zespołami w ramach przyjętych zasad 1. „miejsce, gdzie kończy się jakieś tery-
lub reguł”.  Czysta, uczciwa gra.  Ostra torium; linia, która dzieli”.  Granica wo-
gra.  Prowadzić grę.  Sędziować w grze. jewództw.  Granica idzie wzdłuż rzeki.
b. mecz, spotkanie. E7  Granica państwowa.  Granice między
4. „wykonywanie melodii na instrumen- krajami.  Granica lasów.  Za granicą
cie muzycznym”.  Gra na skrzypcach. ‘poza własnym krajem’. b. linia. F2
 Gra na fortepianie, na gitarze.  Gra na 2. „miara czegoś, czego nie należy prze-
nerwach ‘denerwowanie kogoś’. B4 kroczyć”.  Cierpliwość ma swoje grani-
5. „występowanie na scenie, w filmie”. ce.  Przekroczyć granicę dobrych obycza-
 Gra słynnego aktora.  Doskonała, zna- jów.  Dochodzić do granic ‘dochodzić do
komita gra.  Styl gry.  Gra aktorska. ostateczności’.  Oznaczyć granicę czegoś
B4 ‘ustalić zakres, miarę czegoś’. F1
p. gierka, grać. p. zagraniczny, graniczny, graniczyć.

* grze zob. gra * gra zob. grać


* gier zob. gra
grosz gubić
53

grosz rzecz. r.m.; D. grosza, l. mn. M. B. „bardzo słodki, podłużny owoc rosnący na
grosze; D. groszy; gruszy”.  Miękka, żółta gruszka.  Zjeść
1. „moneta, jedna setna część złotów- gruszkę.  Kompot z gruszek. D7
ki; skrót: gr”.  Dwa grosze.  Pięć gro- p. gruszkowy, grusza, gruszeczka.
szy.  Zbierać grosze.  Zapłacić, uregulo-
grypa rzecz. r.ż.; D. grypy, C. Ms. grypie,
wać co do grosza ‘wszystko zapłacić’.  Za
bez l. mn.;
grosz ‘bardzo tanio’.  Być bez grosza
med. „wirusowa choroba, przy której
‘być bez pieniędzy’.  Liczyć się z każdym
bywa podwyższona temperatura, ból gło-
groszem ‘być biednym i dlatego oszczęd-
wy, katar i kaszel”.  Objawy, leczenie gry-
nym’.  Nie mieć ani grosza ‘nie mieć cze-
py.  Chorować na grypę.  Mieć grypę.
goś wcale’. E3
A7
2. pot. „pewna suma pieniędzy”.  Ład-
p. grypowy, grypka.
ny grosz.  Odłożyć trochę grosza/groszy.
 Ciężki (ładny) grosz ‘duża suma pienię- gryźć czas. ndk; gryzę, gryziesz, gryź,
dzy’. F1 gryzł, gryzłyśmy, gryźliśmy, gryziony;
p. groszowy, grosik. rzecz. gryzienie; gryźć kogo, co, czym;
„chwytać, trzeć zębami, np. pokarm, albo
gruby przym.; gruba, grube, grubi, grub-
powodować rany”.  Gryźć palce z bólu.
szy, grubsi;
 Gryźć chleb, mięso.  Gryźć ziemię
1. „taki, który ma duży obwód, dużą ob-
‘umrzeć’. b. jeść. D7, B4
jętość”.  Gruby zeszyt.  Gruby pień.
p. dogryźć, obgryźć, odgryźć, pogryźć,
 Gruba deska, książka.  Grube szkło.
przegryźć, rozgryźć, ugryźć, zagryźć,
 Grube pieniądze ‘dużo pieniędzy’.
gryźć się.
b. wielki, szeroki. B5
2. „o człowieku, który ma dużą wagę cia- grzać czas. ndk; grzeję, grzejesz, grzej,
ła”.  Gruby mężczyzna.  Gruby czło- grzał, grzałyśmy, grzaliśmy, grzany; rzecz.
wiek.  Grube ręce, nogi.  Gruba ryba grzanie; grzać co, czym;
‘ważna osoba’. b. tłusty. A5 „czynić ciepłym, gorącym”.  Grzać ręce
p. grubo, grubas, grubość, grubiutki, gru- przy ogniu.  Słońce grzeje.  Grzać wodę,
bieć. zupę, obiad. B5
p. dogrzać, nagrzać, ogrzać, podgrzać,
grudzień rzecz. r.m.; D. grudnia, Ms. grud-
rozgrzać, grzać się, grzejnik.
niu, l. mn. M. B. grudnie, D. grudni;
„dwunasty, ostatni miesiąc roku”.  Uro- grzebień rzecz. r.m.; D. grzebienia, l. mn.
dzić się w grudniu.  Mroźny, zimny gru- M. B. grzebienie, D. grzebieni;
dzień.  Szósty grudnia. G2 „przyrząd z licznymi zębami, który służy
p. grudniowy. do czesania włosów”.  Mały, duży, czar-
ny grzebień.  Czesać włosy grzebieniem.
grupa rzecz. r.ż.; D. grupy, C. Ms. grupie,
A5
l. mn. M. B. grupy, D. grup;
p. grzebieniowy, grzebyk.
1. „pewna liczba ludzi, przedmiotów,
zwierząt, które znajdują się blisko sie- grzeczny przym.; grzeczna, grzeczne,
bie”.  Grupa uczniów, kobiet.  Podzie- grzeczni, grzeczniejszy, grzeczniejsi;
lić się na grupy.  Grupa drzew, krzewów. „taki, który umie się dobrze zachować,
b. zespół. A2, F1 uprzejmy, spokojny”.  Grzeczne dzieci.
2. „paru ludzi połączonych jakąś więzią,  Grzeczne pytanie.  Grzeczny człowiek.
np. społeczną, narodowościową”.  Gru-  Grzeczne zachowanie.  Grzeczna roz-
pa polska.  Grupa literacka.  Grupa spo- mowa. b. kulturalny, uprzejmy. B4, C5
łeczna, religijna.  Grupa nauczycieli, le- p. grzecznie, grzeczność, grzeczniutki.
karzy. b. środowisko, zespół. A2.
gubić czas. ndk; gubię, gubisz, gub, gubił,
p. grupowy, grupowo, grupka, grupować
gubiłyśmy, gubiliśmy, gubiony; rzecz. gu-
się.
bienie; gubić kogo, co;
gruszka rzecz. r.ż.; D. gruszki, C. Ms. 1. „zostawiać, zapominać gdzieś jakąś
gruszce, l. mn. M. B. gruszki, D. gruszek; rzecz”.  Gubić liście, pióra.  Gubić pie-

* grubi zob. gruby * gub zob. gubić


* grudnia zob. grudzień * gwieździe zob. gwiazda
gwiazda gwiazda
54

niądze.  Gubić myśl ‘zapomnieć o tym, świecą, jaśnieją.  Czytać w gwiazdach


co się mówiło’. b. tracić. B5 ‘mówić na podstawie układu gwiazd, jaka
2. „doprowadzać do zniszczenia”.  Leni- będzie przyszłość’.  Zobaczyć wszyst-
stwo, wódka kogoś gubi. B5 kie gwiazdy ‘na skutek mocnego uderze-
p. zgubić, gubić się. nia w głowę zobaczyć wiele jasnych punk-
gwiazda rzecz. r.ż.; D. gwiazdy, C. Ms. tów’.  Urodzić się pod szczęśliwą gwiaz-
gwieździe, l. mn. M. B. gwiazdy, D. dą ‘mieć w życiu szczęście’. H1
gwiazd; 2. „osoba, która wyróżnia się szczególnie
1. „ciało niebieskie; światło, które widać w jakiejś dziedzinie”.  Gwiazda polskiej
w nocy na niebie jako świecący punkt”. piosenki.  Gwiazda filmowa. A8
 Gwiazda jasna, świecąca.  Gwiazdy p. gwiezdny, gwieździsty, gwiazdka.
H
h [ha] 1. „litera alfabetu polskiego; znak 1. „wezwanie wyrażone w formie ustnej
graficzny spółgłoski h”. lub pisemnej”.  Hasło reklamowe.  Ha-
2. „spółgłoska dźwięczna, twarda, szczeli- sła sprawiedliwości, równości, wolności.
nowa, tylnojęzykowa”.  Dać hasło do odejścia, pożegnania, od-
ha wykrz.; jazdu.  Hasło do walki. b. zasada, powie-
„wyraża różne stany uczuciowe, np. za- dzenie. C3, C6
dowolenie, zdumienie”.  Ha, co za ra- 2. „wyraz lub wyrażenie w słowniku, en-
dość!  Ha, co ja widzę!  Ha, mniejsza cyklopedii wraz ze wszystkimi objaśnie-
o to.  Ha, trudno.  Taki, że ha ‘dosko- niami”.  Hasło słownikowe.  Opraco-
nały, miły’. A9 wać hasło. b. wyraz, słowo. C3
p. hasłowy, hasłowo, hasełko.
halo wykrz.;
„używany przy wołaniu kogoś lub na po- hej wykrz.;
czątku rozmowy telefonicznej”.  Halo, 1. „używany przy wołaniu kogoś; także
stój!  Halo, kto mówi?  Halo, słyszy wyraża zachętę do czynu”.  Hej, dokąd
mnie pan? C7 jedziesz?  Hej, z drogi! C1
2. „w języku potocznym (młodzieżowym)
handel rzecz. r.m.; D. Ms. handlu, bez wyraża pozdrowienie przy powitaniu lub
l. mn.; pożegnaniu”.  Hej, cześć!  Hej, hej! C5
ekon. „działalność związana ze sprzeda-
żą i kupnem towarów”.  Handel samo- herbata rzecz. r.ż.; D. herbaty, C. Ms. her-
chodami.  Artykuł, przedmiot handlu. bacie, l. mn. M. B. herbaty, D. herbat;
 Prowadzić handel.  Zajmować się hand­ „wysuszone liście południowej rośliny;
lem.  Zyskać, stracić na handlu.  Han- Thea; napój, który otrzymuje się z tych li-
del z sąsiednimi krajami.  Rozwijać han- ści”.  Herbata z cytryną.  Paczka herba-
del. E3 ty.  Gorąca, mocna herbata.  Słaba, lek-
p. handlowy, handlowo, handelek, hand­ ka herbata.  Pić herbatę z cukrem, bez cu-
larz, handlarka, handlowiec, handlować. kru.  Szklanka, filiżanka herbaty. D7
handlowy przym.; handlowa, handlowe, p. herbaciany, herbatni, herbatka, her-
handlowi; nie stopniuje się; batnik.
„związany z handlem towarami”.  Ukoń- historia rzecz. r.ż.; D. Ms. historii, l. mn.
czyć kurs handlowy.  Dom handlowy. M. B. historie, D. historii; dla zn. 1. bez
 Przedsiębiorstwo handlowe.  Umowa l. mn.;
handlowa.  Stosunki, kontakty handlo- 1. „dzieje, proces rozwoju społeczeństwa
we. b. kupiecki. E3 i różnych dziedzin życia od przeszłości
p. handlowo, handel, handlowiec. do czasów obecnych; nauka o dziejach”.
hasło rzecz. r.n.; D. hasła, Ms. haśle, l. mn.  Historia starożytna.  Historia Polski.
M. B. hasła, D. haseł;  Uczyć historii.  Studiować historię.

* haśle zob. hasło


historyczny hymn
56

 Historia człowieka.  Historia literatu- ry domu ‘pełnić wobec gości obowiązki go-
ry, muzyki. b. dzieje, przeszłość. G6, E2 spodarza’. C6
2. „zdarzenie, przygoda; opowieść o jakimś p. honorowy, honorowo.
zdarzeniu”.  Zabawna, wesoła, śmieszna
hotel rzecz. r.m.; D. Ms. hotelu, l. mn. M.
historia.  Przykra, dziwna, głupia histo-
B. hotele, D. hoteli/hotelów;
ria.  Ładna historia ‘nieprzyjemna sytu-
„dom, w którym czasowo mieszka osoba,
acja’. b. opowieść, zdarzenie. B5
która przebywa poza stałym miejscem za-
p. historyczny, historyjka, historyk.
mieszkania”.  Drogi, tani hotel.  Pokój
historyczny przym.; historyczna, histo- w hotelu.  Zarezerwować miejsce w hote-
rycznie; nie stopniuje się; lu. b. motel. E4
„odnoszący się do historii; taki, który na- p. hotelowy, hotelik, hotelarz.
leży do historii lub odegrał ważną rolę
w przeszłości”.  Historyczne miejsce. humor rzecz. r.m.; D. humoru, Ms. humo-
 Historyczne świadectwa, fakty.  Histo- rze, bez l. mn.;
ryczne dokumenty.  Historyczna chwi- 1. „zdolność psychiczna człowieka do za-
la, epoka.  Postać historyczna.  Bada- uważania i naśladowania tego, co daje mu
nia historyczne.  Gramatyka historycz- radość”.  Mieć poczucie humoru.  Opo-
na. b. dziejowy, przeszły. G6 wiadać z humorem.  Przyjąć coś z humo-
p. historycznie. rem. A9
2. „chwilowy dobry lub zły nastrój, któ-
honor rzecz. r.m.; D. honoru, Ms. honorze, ry objawia się określonym zachowaniem”.
l. mn. M. B. honory, D. honorów;  Wpaść w zły humor.  Być w dobrym,
1. „zbiór cech moralnych i zasad, które złym humorze.  Być nie w humorze ‘być
są godne szacunku”.  Człowiek honoru, niezadowolonym’. A9
z honorem, bez honoru.  Poczucie hono- p. humorystyczny, humorystycznie, hu-
ru.  Dbać o honor.  Honor zawodowy. morek.
 Mieć swój honor.  Słowo honoru ‘for-
ma uroczystego przyrzeczenia’.  Wyjść hymn rzecz. r.m.; D. hymnu, Ms. hymnie,
z honorem ‘załatwić kłopotliwą sprawę, l. mn. M. B. hymny, D. hymnów;
nie naruszając swego dobrego imienia’. „uroczysta pieśń na czyjąś chwałę”.  Śpie-
b. cześć, ambicja. A8 wać, grać hymn.  Pisać hymn.  Hymn
2. „gesty, znaki, które wyrażają szacu- narodowy, państwowy, robotniczy.  Au-
nek i poważanie”.  Marzyć o honorach. tor hymnu. b. pieśń. E1
 Zbierać honory.  Czynić (robić) hono- p. hymniczny.
I
i1 1. „litera alfabetu polskiego; znak gra- imieniny rzecz. bez l. poj., l. mn. D. imie-
ficzny samogłoski i”. nin, B. imieniny;
2. „samogłoska ustna, dźwięczna, przed- „święto tego, kto nosi imię oznaczone
nia, wysoka”. w danym dniu w kalendarzu; także spo-
tkanie towarzyskie, rodzinne z tej okazji”.
i2 spój.;
 Imieniny Kazimierza, Joanny.  Pre-
„łączy wyrazy lub zdania”.  Wygląda ład-
nie i zdrowo.  Tańczyła i śpiewała głośno. zent, życzenia z okazji imienin.  Urzą-
 Noce i dnie.  Walka na śmierć i życie. dzić imieniny.  Zaprosić kogoś na imie-
 I tak dalej (skrót: itd.) ‘zakończenie wy- niny. E1, E5
liczenia z sugestią, że pozostałe elementy p. imieninowy, imieninki.
są podobne’. C1 imiesłów rzecz. r.m.; D. imiesłowu, Ms.
ich zob. oni, one. imiesłowie, l. mn. M. B. imiesłowy, D.
imiesłowów;
idą zob. iść. jęz. „nieosobowa forma czasownika, zna-
idziesz zob. iść. czeniowo i składniowo zbliżona do przy-
miotnika lub przysłówka”.  Imiesłów
ile r. nmos./ilu r. mos., zaim.; D. C. Ms. ilu,
przymiotnikowy to np. piszący, siedzą-
B. r. nmos. ile/r. mos. ilu, N. iloma/ilu;
cy, napisany, zapłakany.  Imiesłów przy-
1. „wyraża pytanie, wątpliwość, niepew-
słówkowy to np. siedząc, myśląc, zrobiw-
ność co do ilości, zwłaszcza liczby rze-
szy. C1
czy albo osób”.  Ile masz lat?  Ile razy?
p. imiesłowowy.
 O ile to możliwe. C1
2. „wprowadza zdanie podrzędne ozna- imię rzecz. r.n.; D. imienia, C. Ms. imieniu,
czające stopień i miarę czynności, często l. mn. M. B. imiona, D. imion;
z «tyle» w drugim zdaniu”.  Tyle wyda, „indywidualna nazwa człowieka, którą
ile zarobi.  Krzyczy, ile sił.  pot. O tyle, mu dają przy urodzeniu, używana obok
o ile ‘trochę, w pewnym stopniu’. C1 nazwiska”.  Ma na imię Tadeusz, Maria.
p. ilość.  Mów do mnie po imieniu.  Znać wszyst-
ilość rzecz. r.ż.; D. C. Ms. ilości, l. mn. M. B. kich po imieniu.  Imię męskie, żeńskie.
ilości, N. ilościami, Ms. ilościach;  W imię czegoś ‘z powodu’.  Nazywać,
„miara lub waga czegoś, co można zważyć nazwać coś po imieniu ‘mówić, powie-
lub zmierzyć”.  Duża ilość wody.  Duża dzieć coś nawet przykrego bez delikat-
ilość cukru.  Duże, małe, wielkie ilości. nych słów’. A1
b. wielkość. F1 p. imienny, imiennie, imieniny.
p. ilościowy, ilościowo.
impreza rzecz. r.ż.; D. imprezy, C. Ms. im-
im zob. on, oni, one. prezie, l. mn. M. B. imprezy, D. imprez;

* ilościami zob. ilość * imiona zob. imię


* imienia zob. imię * imion zob. imię
inaczej interesujący
58

„zdarzenie kulturalne, sportowe, towa- „placówka naukowo-badawcza, dydak-


rzyskie, w którym bierze udział wiele tyczna, kulturalna, wydawnicza itp., któ-
osób”.  Impreza dla nauczycieli.  Urzą- ra prowadzi działalność w danej dziedzi-
dzać, zorganizować imprezę.  Być na im- nie”.  Instytut naukowo-badawczy.  In-
prezie.  Uczestniczyć w imprezie. b. uro- stytut Języka Polskiego.  Instytut Badań
czystość, spotkanie. E5 Literackich.  Państwowy Instytut Wy-
p. imprezowy, imprezować. dawniczy.  Pracować w instytucie. E4
p. instytutowy.
inaczej przysł.; nie stopniuje się;
„w inny sposób, nie tak samo”.  Powie- inteligentny przym.; inteligentna, inteli-
dzieć inaczej.  Zrobić, napisać inaczej. gentne, inteligentni, inteligentniejszy, in-
 Całkiem, zupełnie inaczej.  Tak czy in- teligentniejsi;
aczej ‘niezależnie od innych spraw’. b. od- „taki, który posiada zdolność do ucze-
miennie, różnie. B5 nia się, myślenia, rozwiązywania różnych
problemów”.  Inteligentny uczeń.  Inte-
informacja rzecz. r.ż.; D. C. Ms. informacji, ligentni ludzie.  Inteligentna dziewczy-
l. mn. M. B. informacje, D. informacji; na, kobieta.  Bardzo, wyjątkowo inteli-
1. „zakomunikowanie, ogłoszenie czegoś, gentny. b. mądry, zdolny. A10
podanie do wiadomości”.  Źródło infor- p. inteligentnie.
macji.  System informacji.  Bliższe, do-
kładne, ścisłe, szczegółowe informacje. interes rzecz. r.m.; D. interesu, Ms. intere-
 Przekazać informacje.  Udzielić infor- sie, l. mn. M. B. interesy, D. interesów;
macji.  Zbierać informacje. ▲ Środki ma- 1. „sprawa do załatwienia”.  Załatwić in-
sowej informacji ‘prasa, radio, telewizja’. teres.  Pilny, ważny interes.  Prywatny,
b. wiadomość, komunikat. C6 służbowy interes.  Mieć do kogoś interes.
2. „instytucja, która zajmuje się zbiera- b. sprawa, prośba. C6
niem wiadomości i udzielaniem odpowie- 2. „prowadzenie spraw pieniężnych, hand­
dzi na różne tematy”.  Informacja ko- lowych, zawodowych, które przynoszą ko-
lejowa, turystyczna.  Biuro informacji. rzyści materialne”.  Mały, duży interes.
 Dzwonić do informacji.  Pracować w in-  Prowadzić interes.  Korzystny inte-
formacji. E4 res.  Złoty interes ‘działania, które dają
p. informacyjny, informacyjnie, informa- bardzo duże zyski’.  Człowiek interesu
tor, informatorka, informować. ‘człowiek, który zajmuje się hand­lem, za-
rabianiem pieniędzy’.  Zrobić interes na
informować czas. ndk; informuję, infor- czymś ‘zarobić na czymś, na kimś, mieć
mujesz, informuj, informował, informo- zysk z czegoś’.  Mieć głowę do interesów
wałyśmy, informowaliśmy, informowany; ‘potrafić dobrze prowadzić firmę, handel
rzecz. informowanie; informować kogo, itp.’. B6
o czym; p. interesowny, interesownie, interesik.
„podawać do wiadomości, udzielać infor-
macji”.  Informować na bieżąco, dokład- interesować się czas. ndk; interesuję się,
nie.  Informować w gazetach, przez ra- interesujesz się, interesuj się, intereso-
dio, telefonicznie.  Tablice informujące. wał się, interesowałyśmy się, interesowa-
C2, C3 liśmy się; rzecz. interesowanie się; intere-
p. poinformować, informować się. sować się kim, czym;
„zwracać uwagę na to, co się podoba,
inny przym.; inna, inne, inni; nie stopniu- co wydaje się ważne”.  Interesować się
je się; dziewczyną, kobietą.  Interesować się
„nie ten, nie taki sam, lecz odmienny”. muzyką, nauką, polityką. b. zajmować
 Znajdź inne wyjście.  Inny wygląd. się. E6
 Inny człowiek.  Inne miasto.  Inne
interesujący przym.; interesująca, intere-
czasy.  Inne życie.  Między innymi
sujące; nie stopniuje się;
(skrót: m.in.) ‘także, również’.  Być in-
„taki, który zwraca na siebie uwagę”.  In-
nego zdania ‘nie zgadzać się’. b. odrębny,
teresujący artykuł.  Interesująca książ-
niepodobny. B5
ka, kobieta.  Interesujące opowiadanie.
instytut rzecz. r.m.; D. instytutu, C. Ms. in-  Interesująca lekcja, rozmowa, dyskusja.
stytucie, l. mn. M. B. instytuty, D. insty- b. ciekawy, atrakcyjny. B5
tutów; p. interesująco.
Internet/internet iść
59

Internet/internet rzecz. r.m.; D. Interne- na oznaka.  Istotne zmiany.  Istotna ce-


tu/internetu, C. Ms. Internecie/interne- cha, treść. b. główny, ważny. B5
cie, bez l. mn.; 2. „taki, który jest prawdziwy, rzeczy-
inform. „ogólnoświatowa sieć kompute- wisty”.  Istotny warunek powodzenia.
rowa dostępna przez modem, która łą-  Istotny sprawca.  Istotna przyczyna.
czy jej użytkowników na całym świecie”. b. pewny, prawdziwy. B5
 Klient internetu.  Reklama w interne- p. istotnie, istotność, istota.
cie.  Strona internetu.  Zakupy w Inter-
iść czas. ndk; idę, idziesz, idź, szedł, szła,
necie.  Szukać czegoś w Internecie. C8
szli, szłyśmy, szliśmy; iść dokąd, z kim;
p. internetowy, internauta.
1. „przenosić się z miejsca na miejsce za
inżynier rzecz. r.m.; D. B. inżyniera, Ms. pomocą nóg, na nogach, stawiać kroki”.
inżynierze, l. mn. M. inżynierowie/inży-  Iść prędko, powoli, szybko.  Iść po uli-
nierzy, D. B. inżynierów; cy.  Iść drogą, lasem, górą.  Iść szybkim,
„specjalista mający wyższe wykształce- wolnym krokiem.  Iść przed siebie.  Iść
nie techniczne; skrót: inż.”.  Inżynier swoją drogą ‘kierować się własnymi zasa-
budowlany.  Inżynier mechanik.  Na- dami’. F5
czelny, główny inżynier.  Dyplom inży- 2. „udawać się gdzieś w jakimś celu”.  Iść
niera. B2 do pracy, z pracy, do szkoły, ze szkoły, do
p. inżynierski. lekarza, na koncert, do teatru.  Iść do
szpitala.  Iść po chleb, po cukier.  Iść
istnieć czas. ndk; istnieję, istniejesz, ist-
spać, do łóżka.  Iść na swoje ‘zaczynać
niej, istniał, istniałyśmy, istnieliśmy;
samodzielne życie’.  Iść za mąż ‘o kobie-
rzecz. istnienie; istnieć gdzie, w czym, jak
cie: zostać czyjąś żoną’. b. dążyć, kierować
długo;
się. F5
„być w rzeczywistości, żyć”.  Istnieć
3. „o przedmiotach: zmieniać miejsce”.
wiecznie.  Istnieć w czasie i przestrze-
 Tramwaj idzie ulicą.  List idzie dwa
ni. A3
dni. F5
p. zaistnieć.
4. „o mechanizmach: być w ruchu, funk-
istotny przym.; istotna, istotne, istotni, cjonować”.  Zegar idzie głośno.  Silnik
istotniejszy, istotniejsi; idzie cicho. F6
1. „taki, który ma duże znaczenie, ważny”. p. dojść, odejść, pójść, przejść, przyjść,
 Istotny wpływ.  Istotna sprawa.  Istot- wejść, wyjść, zajść, zejść.

* inżynierowie/inżynierzy zob. inżynier * szedł zob. iść


* istnienie zob. istnieć * szła zob. iść
* idę zob. iść * szli zob. iść
* idziesz zob. iść
J
j [jot] 1. „litera alfabetu polskiego; znak p. jajkowy, jajeczny, jajeczko, jajecznica.
graficzny spółgłoski j”.
jak1 zaim. przysłowny;
2. „spółgłoska ustna, dźwięczna, mięk-
1. „oznacza pytanie o sposób zachodzenia
ka”.
czegoś, odbywania się czegoś”.  Jak daw-
ja zaim. osobowy; D. Ms. mnie/mi, B. mnie/ no?  Jak to możliwe? C1
mię, N. mną; 2. „wzmacnia treść wyrazów, przy któ-
„ogólne określenie własnej osoby”.  Ja tu rych występuje, do dowolnie wysokiego
jestem.  Daj mi spokój.  Mnie zaprosił. poziomu”.  Jak pięknie.  Jak mi przy-
 Rozmawiał ze mną. A2 kro.  Jak mi żal.  Wracaj jak najprędzej.
jabłko rzecz. r.n.; D. jabłka, N. jabłkiem, C1
l. mn. M. B. jabłka, D. jabłek; jak2 spój.;
„duży okrągły owoc w kolorze czerwo- 1. „łączy wyrażenia porównywane ze
nym, żółtym lub zielonym z różnymi od- sobą”.  Czerwony jak krew.  Biały jak
cieniami, rosnący na drzewie zwanym ja- śnieg.  Błyszczy jak srebro.  Zimny jak
błonią; Malus”.  Słodkie, dojrzałe jabł- lód.  Jak cię widzą, tak cię piszą ‘ocenia-
ko.  Żółte, złociste jabłko.  Przecier, sok nie człowieka na podstawie jego wyglądu’.
z jabłek.  Ciasto z jabłkami. D7  Jak ty komu, tak on tobie ‘o wzajem-
p. jabłeczny, jabłkowy, jabłuszko, jabłecz- nych stosunkach między ludźmi’. C1
nik. 2. „wprowadza zdania, które oznaczają
jadę zob. jechać. czas czynności zwykle jako spójnik zło-
żony: wtedy jak, w tym czasie jak, potem
jadł zob. jeść. jak, przedtem jak, odtąd jak, jak tylko
jajko rzecz. r.n.; D. jajka, N. jajkiem, l. mn. itp.”.  Minął już rok, jak brat wyjechał.
M. B. jajka, D. jajek;  Potem jak goście wyszli, poszedł spać.
„żeńska komórka składana przez ptaki  Odtąd jak skończył szkołę, minęło wiele
i niektóre zwierzęta poza organizmem, lat.  Jak tylko wszedł do domu, zauważył
zwłaszcza w gniazdach, z której rodzi na stole list. C1
się młoda istota, używana także jako po-
jaka zaim. r.ż.; D. C. Ms. jakiej, B. N. jaką,
karm ludzki”.  Jajko kurze, gęsie, kacze.
l. mn. M. B. jakie, D. Ms. jakich, C. jakim,
 Zjeść jajko.  Gotować jajka.  Obcho-
N. jakimi; zob. jaki.
dzić się z kimś jak z jajkiem ‘traktować
kogoś bardzo ostrożnie”.  Jajko mądrzej- jaki zaim. r.m.; D. jakiego, C. jakiemu, B.
sze od kury ‘o dziecku mądrzejszym od żywotny jakiego/nieżywotny jaki, N. Ms.
dorosłych’. D7 jakim, l. mn. M. r. mos. jacy/r. nmos. ja-

* mnie zob. ja * mną zob. ja


* mi zob. ja * jacy zob. jaki
* mię zob. ja
jakie jednakowy
61

kie, D. Ms. jakich, C. jakim, B. r. mos. ja- 1. „taki, który świeci, pali się, daje dużo
kich/r. nmos. jakie, N. jakimi; jacy światła”.  Jasny płomień.  Jasny dzień.
1. „oznacza pytanie o jakość, cechę kogoś  Jasny pokój.  Zobaczyć coś w jasnym
lub czegoś”.  Jakim on jest człowiekiem? świetle ‘zrozumieć coś wyraźnie’.  Rzu-
 Jacy ludzie?  Jaki dziś jest dzień?  Ja- cać jasne światło na coś ‘przedstawiać coś
kie książki czytasz? C1 wyraźnie’.  pot. Jasna cholera ‘przekleń-
2. „oznacza ocenę jakości kogoś lub cze- stwo’. b. świecący. B5
goś”.  Jakie mądre dziecko!  Jaki piękny 2. „o kolorach: nieciemny, zbliżony do bia-
dzień!  Jakie niespodziewane spotkanie. łego”.  Jasny garnitur.  Jasny kostium,
 Jacy przystojni mężczyźni. B5 płaszcz.  Jasne włosy. b. biały. H4
3. „taki, który można łatwo zrozumieć”.
jakie zaim. r.n.; D. jakiego, C. jakiemu, B.  Jasny wykład.  Mówić jasnym języ-
jakie, N. Ms. jakim, l. mn. M. B. jakie, D. kiem.  Jasna odpowiedź.  Jasny styl.
Ms. jakich, C. jakim, N. jakimi; zob. jaki. A11
jarzyna rzecz. r.ż.; D. jarzyny, C. Ms. jarzy- p. jasno, jasność, jaśniutki, jaśnieć.
nie, l. mn. M. B. jarzyny, D. jarzyn; jazda rzecz. r.ż.; D. jazdy, C. Ms. jeździe,
1. „roślina warzywna uprawiana dla ce- l. mn. M. B. jazdy, D. jazd;
lów spożywczych, np. marchew, kapusta, „przenoszenie się z miejsca na miejsce za
pomidory, ogórki”.  Uprawiać jarzyny. pomocą różnych pojazdów”.  Jazda po-
 Świeża jarzyna.  Jarzyny ogrodowe, ciągiem, samochodem.  Daleka, długa
polne. b. warzywo. H3. jazda.  Jazda na rowerze. ▲ Prawo jazdy
2. „potrawa przygotowywana z roślin wa- ‘dokument, który upoważnia do prowa-
rzywnych podawana jako dodatek, np. do dzenia pojazdów mechanicznych’. ▲ Roz-
mięs”.  Marchew na jarzynę.  Podać ja- kład jazdy ‘wykaz godzin odjazdów i przy-
rzynę.  Ugotować jarzynę. D7 jazdów publicznych środków lokomocji’.
p. jarzynowy, jarzynka, jarzynowa. b. podróż, przejazd. F5
jaskółka rzecz. r.ż.; D. jaskółki, C. Ms. ja- ją zob. ona.
skółce, l. mn. M. B. jaskółki, D. jaskółek;
jechać czas. ndk; jadę, jedziesz, jedź, je-
zool. „mały wędrowny ptak, o smukłej
chał, jechałyśmy, jechaliśmy; rzecz. jecha-
sylwetce, długich, ostro zakończonych nie; jechać czym, dokąd;
skrzydłach; Hirundo”.  Gniazda jaskó- „przenosić się z miejsca na miejsce za po-
łek.  Jedna jaskółka nie czyni wiosny ‘nie mocą środków transportu”.  Jechać au-
należy zbyt wcześnie uznawać, że nastą- tobusem, pociągiem, samochodem, tram-
piło coś pozytywnego’.  Powiedziały ja- wajem.  Jechać na koniu, konno.  Je-
skółki, że niedobre są spółki ‘nie zawsze chać drogą.  Jechać do miasta.  Jechać
wspólna praca jest korzystna’. H2 nad morze, nad jezioro.  Jechać w góry.
p. jaskółczy, jaskółeczka.  Jechać za granicę. b. podróżować. F5
jasno przysł.; jaśniej; p. dojechać, objechać, odjechać, pojechać,
1. „dając dużo światła”.  Palić się ja- podjechać, przejechać, przyjechać, wyje-
sno.  Świecić się jasno.  Robi się jasno. chać, zajechać, zjechać, jazda.
b. widno. B5 jednak spój.;
2. „o kolorach: prawie biało”.  Ubierać „łączy zdania lub wyrazy i przeciwstawia
się jasno.  Jasno malowany. H4 je sobie”.  Dom stary, jednak wygodny.
3. „w sposób zrozumiały, wyraźny”.  Wy-  Uczył się dużo, jednak nie zdał egzami-
powiadać się bardzo jasno.  Tłumaczyć, nu. C1
pisać jasno.  Jasno jak na dłoni ‘bar-
jednakowy przym.; jednakowa, jednako-
dzo wyraźnie’. b. przystępnie, zrozumia-
we, jednakowi; nie stopniuje się;
le. A11
„taki, który niczym się nie odróżnia; jest
jasny przym.; jasna, jasne, jaśni, jaśniej­ podobny do pozostałych”.  Jednakowy
szy, jaśniejsi; rozmiar butów.  Jednakowego wzrostu.

* jeździe zob. jazda * jedziesz zob. jechać


* jadę zob. jechać * jedź zob. jechać
jednoczesny jeszcze
62

 Jednakowe domy, ulice.  W jednako- jedzenie rzecz. r.n.; D. jedzenia, Ms. jedze-
wym stopniu. b. identyczny. F1 niu, bez l. mn.;
1. „spożywanie pokarmów”.  Jedzenie
jednoczesny przym.; jednoczesna, jedno- obiadu, śniadania, kolacji.  Jedzenie
czesne, jednocześni; nie stopniuje się; z apetytem.  Jaki kto do jedzenia, taki do
„taki, który dzieje się w jednym cza- roboty ‘tempo jedzenia pokazuje, czy ktoś
sie z czymś innym”.  Jednoczesne zda- jest pracowity’. b. pożywianie się. D7
rzenia.  Jednoczesny odjazd, przyjazd. 2. „to, co się je; pokarm”.  Przygoto-
b. równoczesny. G7 wać jedzenie.  Smaczne, gorące jedzenie.
jednostka rzecz. r.ż.; D. jednostki, C. Ms.  Postawić jedzenie na stole. b. żywność,
potrawa. D7
jednostce, l. mn. M. B. jednostki, D. jed-
p. jedzeniowy, jedzonko.
nostek;
1. „pojedynczy człowiek, osoba”.  Wybit- jedzie zob. jechać.
na, wyjątkowa jednostka.  Interesy jed-
jego zob. on.
nostki.  Jednostka ludzka.  Rozwój du-
chowy i fizyczny jednostki. b. człowiek, jej zob. ona.
osoba. A2 jem zob. jeść.
2. „podstawowa całość organizacyjna, któ-
ra jest cząstką większego zespołu”.  Jed- jemu zob. on, ono.
nostka wojskowa.  Jednostka hand­lowa. jesienny przym.; jesienna, jesienne, jesien-
 Jednostka gospodarcza. b. rzecz. E3 ni; nie stopniuje się;
3. „wielkość, z której pomocą mierzy się „taki, który dotyczy jesieni – pory roku
inne podobne wielkości”.  Jednostka między latem a zimą”.  Jesienne krajo-
wagi, miary.  Jednostka czasu. F1 brazy.  Jesienny deszcz.  Jesienna po-
b. jednostkowy, jednostkowo. goda.  Jesienne liście.  Płaszcz jesienny.
 przenoś. Jesienna miłość ‘miłość, która
jedynie przysł.; nie stopniuje się;
pojawiła się w późnym okresie życia czło-
„w sposób wyłączny”.  Jedynie w domu
wieka’. G1
czuję się dobrze.  Kochał jedynie matkę. p. jesiennie.
b. tylko. B5
jesień rzecz. r.ż.; D. C. Ms. jesieni, l. mn. M.
jedynka rzecz. r.ż.; D. jedynki, C. Ms. je- B. jesienie, D. jesieni;
dynce, l. mn. M. B. jedynki, D. jedynek; „pora roku między latem a zimą”.  Póź-
1. „cyfra oznaczająca liczbę jeden; 1”. na, wczesna, deszczowa jesień.  Zło-
 Mieszkać pod jedynką.  Dodawać je- ta polska jesień ‘ciepła, słoneczna pora
dynki. F1 w czasie jesieni’.  przenoś. Jesień życia
2. pot. „przedział kolejowy klasy pierw- ‘starszy wiek’. G1
szej”.  Jechać jedynką.  Bilet na jedyn- p. jesienny, jesiennie.
kę. D2
jest zob. być.
3. pot. „najniższa ocena w sześciostopnio-
wej skali ocen w szkole”.  Dostać, otrzy- jestem zob. być.
mać jedynkę.  Mieć jedynki na świadec-
jeszcze part.;
twie. E2
1. „wyraża trwanie czegoś, co wkrótce się
p. jedynkowy. zakończy”.  Jeszcze trwa, jest, odbywa
jedyny przym.; jedyna, jedyne, jedyni; nie się.  Jeszcze słychać.  Jeszcze nie wró-
stopniuje się; ciła.  Jeszcze jest młody. G6
„taki, który jest tylko jeden, wyjątkowy, 2. „wyraża dużą odległość czasową mię-
najlepszy ze wszystkich, który nie ma dzy dniem dzisiejszym a pewnym minio-
równych sobie”.  Jedyna okazja, nadzie- nym wydarzeniem”.  Jeszcze przed woj-
ja.  Jedyne dziecko.  Jedyne wyjście ną.  Jeszcze w dzieciństwie. G7
z sytuacji.  Jedyny syn, przyjaciel.  Je- 3. „wyraża oczekiwanie na określony mo-
dyna książka.  Jedyny w swoim rodza- ment, w którym ma się coś ważnego zda-
rzyć”.  Jeszcze nie.  Zostało jeszcze tro-
ju ‘wyjątkowy’. b. wyłączny, niespotyka-
chę czasu.  Czekamy jeszcze. G6
ny. B5
4. „wyraża potrzebę lub oczekiwanie
p. jedynie.
zwiększenia czegoś, przedłużenia cze-
jedz zob. jeść. goś”.  Zostań jeszcze trochę.  Zjedz
jeść już
63

jeszcze.  Powiedz coś jeszcze.  Zaśpie- 1. anat. „ruchomy narząd w jamie ust-
waj, zagraj jeszcze. G6 nej”.  Pokazać język.  Długi język.  Wy-
5. „wyraża zaskoczenie niespodziewanym stawić język.  Lizać językiem.  Koniec
zdarzeniem, czyjąś postawą”.  Jeszcze ci języka. A4
mało.  Jeszcze tego brakowało ‘zdumie- 2. „u człowieka: indywidualny narząd
nie czymś nieoczekiwanym’. A9 mowy, który umożliwia komunikację mię-
6. „wyraża szczególne natężenie czegoś”. dzy ludźmi”.  Posługiwać się językiem.
 Wyglądasz jeszcze ładniej.  Był jeszcze  Trzymać język za zębami ‘milczeć’.
radośniejszy niż...  Wszedł jeszcze wy-  Mieć długi język ‘nie umieć dochować
żej. B5 tajemnicy’.  Zapomnieć języka w gębie
‘nie umieć powiedzieć czegokolwiek z po-
jeść czas. ndk; jem, jesz, jedz, jadł, jadły-
wodu strachu, podziwu’.  Łamać sobie
śmy, jedliśmy, jedzony; rzecz. jedzenie;
język ‘mieć trudności z mówieniem w ję-
jeść co, czym, ile;
zyku obcym’.  Co w sercu, to i na języku
„wkładać do ust, gryźć zębami i łykać”.
‘mówić to, co się czuje’. C1
 Nie jeść kolacji.  Jeść obiad.  Jeść
3. „system dźwięków, wyrazów i grama-
z apetytem, bez apetytu, powoli, szybko.
tycznych reguł, za pomocą których ludzie
 Jeść chleb, jabłko.  Jeść dużo, mało.
wyrażają swoje myśli”.  Język mówio-
b. spożywać, żywić się. D7
ny, pisany.  Języki obce.  Mówić kilko-
p. najeść się, zjeść, jadać, jedzenie.
ma językami.  Język polski.  Język oj-
jeśli/jeżeli spój.; czysty.  Język techniczny, uczniowski.
„wprowadza zdanie ze znaczeniem wa-  Nauczać języka.  Wykładać historię ję-
runku”.  Zamknij okno, jeśli będzie ci zyka. ▲ Kultura języka ‘troska o popraw-
zimno.  Jeżeli tylko będę mógł, przyja- ne posługiwanie się językiem’.  Znaleźć
dę.  Jeżeli będziesz się uczył, zdasz egza- z kimś wspólny język ‘dogadać się z kimś
min. b. gdy. C1 na jakiś temat’. b. mowa. C1
p. językowy, językowo, języczek, języko-
jezioro rzecz. r.n.; D. jeziora, Ms. jeziorze,
znawstwo.
l. mn. M. B. jeziora, D. jezior;
„naturalnie ukształtowana przestrzeń jutro przysł.; nie stopniuje się;
z wodą otoczona brzegiem”.  Duże, małe „nie dziś, ale następnego dnia”.  Przyj-
jezioro.  Głębokie jezioro.  Dno, poziom dzie jutro.  Jutro pójdziemy.  Do jutra
jeziora.  Pływać po jeziorze. F3 ‘do spotkania jutro’. b. nazajutrz. G7
p. jeziorowy, jeziorko, pojezierze. p. jutrzejszy.
jeździć czas. ndk; jeżdżę, jeździsz, jeździł, jutrzejszy przym.; jutrzejsza, jutrzejsze,
jeździłyśmy, jeździliśmy; rzecz. jeżdżenie; jutrzejsi; nie stopniuje się;
jeździć czym, skąd, na czym, po czym, do- „taki, który będzie następnego dnia”.
kąd;  Jutrzejsze spotkanie.  Jutrzejsza wy-
„wielokrotnie przebywać pewną odleg­łość cieczka.  Jutrzejsze święto.  Jutrzejszy
za pomocą środka lokomocji; prowadzić egzamin. G7
pojazd”.  Uczyć się jeździć na nartach.
już part.;
 Jeździć do pracy tramwajem.  Jeździć
1. „oznacza, że czynność się zakończyła”.
za miasto.  Jeździć samochodem. b. po-
 Już wyjechał.  Już jest dorosły.  Ma
dróżować. F5
już czterdzieści lat.  Już dziesiąta godzi-
p. pojeździć, wjeżdżać, wyjeżdżać, jezd-
na.  Już późno. G7
ny.
2. „oznacza, że czynność się nie powtó-
język rzecz. r.m.; D. języka, N. językiem, rzy”.  Nie ma już ratunku!  Nie pójdę
l. mn. M. B. języki, D. języków; i już!  Zrobię to i już. G7

* jem zob. jeść * jadł zob. jeść


* jesz zob. jeść * jeżdżę zob. jeździć
* jedz zob. jeść
K
k [ka] 1. „litera alfabetu polskiego; znak śmierci.  Ciężka, surowa kara.  Lek-
graficzny spółgłoski k”. ka, łagodna kara.  Darować komuś karę.
2. „spółgłoska bezdźwięczna, ustna, tyl-  Zapłacić karę.  Robić coś za karę. b. po-
nojęzykowa”. tępienie, wyrok. C6
p. karalny, karać.
kalendarz rzecz. r.m.; D. kalendarza, l. mn.
M. B. kalendarze, D. kalendarzy; karmić czas. ndk; karmię, karmisz, karm,
„tablica albo rodzaj książki, w której za- karmił, karmiłyśmy, karmiliśmy, karmiony;
znacza się wszystkie dni, tygodnie, mie- rzecz. karmienie; karmić kogo, co, czym;
siące roku”.  Kalendarz ścienny, stojący, „dawać komuś jedzenie, pomagać jeść”.
kieszonkowy.  Wyrwać kartkę z kalenda-  Karmić chorego.  Karmić dziecko mle-
rza.  Zapisać coś w kalendarzu. C3 kiem.  Karmić psy, koty.  Karmić konia.
p. kalendarzowy, kalendarzyk. b. żywić. D7
p. nakarmić, karmić się.
kanapka rzecz. r.ż.; D. kanapki, C. Ms. ka-
napce, l. mn. M. B. kanapki, D. kanapek; karta rzecz. r.ż.; D. karty, C. Ms. karcie,
„kawałek chleba lub bułki z masłem, wę- l. mn. M. B. karty, D. kart;
dliną, jajkiem, serem itp.”.  Zjeść kanap- 1. „kawałek papieru pojedynczy lub łączo-
kę.  Talerz kanapek.  Kanapka z serem, ny w książkę lub zeszyt”.  Przewracać
z szynką, z pomidorem. D7 karty książki.  Pisać na karcie.  Zapisy-
p. kanapkowy. wać karty.  Zanotować na karcie. ▲ Kar-
ta płatnicza ‘karta magnetyczna, która
kapusta rzecz. r.ż.; D. kapusty, C. Ms. ka- umożliwia dokonanie zapłaty bez posłu-
puście, bez l. mn.; giwania się pieniędzmi’. D4
„roślina o dużych jadalnych liściach; 2. „spis potraw w restauracji”.  Karta
Brassica; także potrawa z liści kapusty”. dań.  Zamówić obiad z karty.  Wybrać
 Główka kapusty.  Sałatka ze świeżej danie z karty. C3
kapusty.  Surówka z kapusty.  Kapusta 3. „kawałek kartonu z kolorowymi zna-
z grzybami.  Pierogi z kapustą. H3, D7 kami służące do gry”.  Zaglądać do kart
p. kapuściany, kapustka, kapuśniak. sąsiada.  Rozdawać karty.  Grać w kar-
kara rzecz. r.ż.; D. kary, C. Ms. karze, l. mn. ty.  Grać w otwarte karty ‘postępować
M. B. kary, D. kar; szczerze’.  Budować domek z kart ‘ma-
rzyć o czymś, co jest trudne w realizacji;
„konsekwencje, które są związane ze
marzenia’. E5
złym postępowaniem, z czynnością, któ-
p. karciany, kartka.
ra nie jest zgodna z prawem lub obowią-
zującą normą”.  Kara za winę, za grzech. kartka rzecz. r.ż.; D. kartki, C. Ms. kartce,
 Sprawiedliwa kara.  Kara więzienia, l. mn. M. B. kartki, D. kartek;

* kapuście zob. kapusta * karcie zob. karta


* karze zob. kara * kartce zob. kartka
kartofel kazać
65

„niewielki, luźny kawałek papieru; także katolik rzecz. r.m.; D. B. katolika, N. ka-
część składowa książki, zeszytu, czasopi- tolikiem, l. mn. M. katolicy, D. B. kato-
sma itp.”.  Kartka z kalendarza.  Twar- lików;
de kartki.  Zanotować coś na kartce. D4 „wyznawca religii katolickiej”.  Dobry,
p. kartkowy, karteczka, kartkować. gorliwy katolik.  Być katolikiem.  Ka-
tolik praktykujący. E1
kartofel rzecz. r.m.; D. kartofla, Ms. karto- p. katolicki, katoliczka.
flu, l. mn. M. B. kartofle, D. kartofli; rzad-
ko w l. poj.; kawa rzecz. r.ż.; D. kawy, C. Ms. kawie,
bot. „roślina, której części rosnące w zie- l. mn. M. B. kawy, D. kaw;
mi nadają się do jedzenia; Solanum tu- 1. bot. „krzew lub drzewo hodowane
berosum”.  Obierać, gotować kartofle. w strefie gorącej, z których uzyskuje się
ziarna; Coffea”.  Krzewy kawy.  Ziarna
 Sadzić, kopać kartofle.  Piec kartofle
kawy.  Produkcja, zbiór kawy. H3
w ognisku.  Sałatka z kartofli. b. ziem-
2. „napój z tych ziaren”.  Wypić filiżan-
niak. H3, D7
kę kawy.  Mocna kawa.  Smak, zapach
p. kartoflowy, kartoflany, kartofelek, kar- kawy. D7
toflanka. p. kawowy, kawka.
kasa rzecz. r.ż.; D. kasy, C. Ms. kasie, l. mn. kawaler rzecz. r.m.; D. B. kawalera, Ms.
M. B. kasy, D. kas; kawalerze, l. mn. M. kawalerowie/kawa-
„pomieszczenie lub część instytucji, gdzie lerzy/kawalery, D. B. kawalerów; forma
obraca się pieniędzmi, sprzedaje się coś kawalery nacechowana stylistycznie;
(np. bilety), płaci się za coś (np. za towa- „mężczyzna, który nie zawarł jeszcze
ry w sklepie) pieniędzmi”.  Otrzymać związku małżeńskiego”.  Pozostać ka-
pieniądze z kasy.  Kupić bilety w ka- walerem.  Młody, przystojny kawaler.
sie.  Płacić w kasie.  Kolejka przy ka-  Stary kawaler ‘starszy mężczyzna bez
sie. D2 żony’. A2
p. kasowy, kasjer, kasjerka. p. kawalerski.
kaseta rzecz. r.ż.; D. kasety, C. Ms. kasecie, kawałek rzecz. r.m.; D. kawałka, N. kawał-
l. mn. M. B. kasety, D. kaset; kiem, Ms. kawałku, l. mn. M. B. kawałki,
„pudełko, w którym znajduje się taśma do D. kawałków;
nagrywania dźwięku i obrazu”.  Kaseta „niewielka część czegoś, którą ucięto,
wideo.  Nagrać na kasetę.  Kasety z mu- urwano itp.”.  Małe kawałki.  Kawałek
zyką.  Film na kasetach. b. taśma. D4 mięsa.  Ciąć, kroić na kawałki.  Cięż-
p. kasetowy, kasetka. ki kawałek chleba ‘ciężka praca, która nie
daje większych korzyści’. b. cząstka, frag-
kaszel rzecz. r.m.; D. Ms. kaszlu, l. mn. ment. F1
M. B. kaszle, D. kaszli/kaszlów; rzadko p. kawałeczek, kawałkować.
w l. mn.;
kawiarnia rzecz. r.ż.; D. C. Ms. kawiarni,
„mocne wypuszczenie powietrza przy od-
l. mn. M. B. kawiarnie, D. kawiarni/ka-
dechu, powodujące specyficzny dźwięk”.
wiarń;
 Głośny kaszel chorego.  Męczący, suchy „lokal, w którym podaje się kawę, herba-
kaszel.  Silny, gwałtowny kaszel.  Atak tę, ciasto, lody itp.”.  Siedzieć, umówić
kaszlu. A7 się w kawiarni. D2, E4
p. kaszlowy, kaszelek, kaszleć/kaszlać. p. kawiarniany, kawiarenka.
katar rzecz. r.m.; D. kataru, Ms. katarze, kazać czas. dwuaspektowy: dk i ndk; każę,
l. mn. M. B. katary, D. katarów; każesz, każ, kazał, kazałyśmy, kazaliśmy;
„stan chorobowy w nosie”.  Silny katar. kazać komu, co;
 Krople na katar.  Lekarstwo na katar. „polecić/polecać komuś coś zrobić, wy-
 Mieć katar. A7 konać, wydać/wydawać komuś rozkaz”.
p. katarkowy, katarek.  Kazać coś robić.  Kazać przyjść.  Ka-

* kaszlu zob. kaszel * kawalerowie/kawalerzy/kawalery zob.


* kaszli/kaszlów zob. kaszel kawaler
* każ zob. kazać
każdy kierowca
66

zał, żebym przyniósł książkę.  Jak zwy- 3. pot. „miejsce, w którym się mieszka;
czaj każe ‘zgodnie ze zwyczajem”.  Kazał mieszkanie”.  Mały, własny kąt.  Mieć
pan, musiał sam ‘o nieskuteczności wyda- swój kąt.  Nie mieć własnego kąta.
wania poleceń’. C2 b. mieszkanie. D1
p. nakazać, przekazać, rozkazać, zaka- p. kątowy, kącik, kątek.
zać. kelner rzecz. r.m.; D. B. kelnera, Ms. kelne-
każdy przym.; każda, każde; nie stopniu- rze, l. mn. M. kelnerzy, D. B. kelnerów;
je się; „osoba, która obsługuje gości w restaura-
„poszczególny z danego zbioru osób, cji, kawiarni”.  Uprzejmy, grzeczny kel-
przedmiotów, zjawisk; wszelki, bez wyjąt- ner.  Kelner podaje do stołu, obsługu-
ku”.  Każdy z braci.  Na każdej ulicy. je gościa.  Zawołać kelnera.  Pracować
 Przy każdej okazji.  Liczyć się z każ- jako kelner. B2
dym słowem ‘zwracać uwagę na to, co p. kelnerski.
się mówi’.  Na każdym kroku ‘zawsze’. kiedy zaim. przysłowny;
 W każdym razie ‘niezależnie od wszyst- 1. „wyraża potrzebę określenia czasu”.
kiego’.  Pod każdym względem ‘bez  Kiedy będziesz w domu?  Kiedy przyj-
żadnego wyjątku, we wszystkim”. b. po- dziesz?  Kiedy to było? G7
wszechny. F1 2. „wprowadza zdania ze znaczeniem
kąpać się czas. ndk; kąpię się, kąpiesz się, czasu (często z wtedy)”.  Wtedy przestał
kąp się, kąpał się, kąpałyśmy się, kąpa- czytać, kiedy zrobiło się ciemno.  Późno
liśmy się; rzecz. kąpanie się; kąpać się już było, kiedy wrócił do domu.  Kiedy się
w czym, gdzie; obudził, było już południe. G7
„być zanurzonym w wodzie, pływać 3. „wprowadza zdania ze znaczeniem
w niej, myć się itp.”.  Kąpać się w morzu, przyczyny lub warunku”.  Kiedy jeste-
w rzece.  Kąpać się wieczorem.  Kąpać ście tacy mądrzy, radźcie sobie sami.  Kie-
się w słońcu ‘korzystać ze słońca, opalać dy będziesz miała czas, przyjdź do mnie.
się’. A5  Kiedy indziej ‘innym razem’. C1
p. wykąpać się, kąpiel. kiedyś zaim. przysłowny;
kąpiel rzecz. r.ż.; D. C. Ms. kąpieli, l. mn. „w jakimś czasie w przyszłości lub prze-
M. B. kąpiele, D. kąpieli; szłości”.  Kiedyś mi to powiedziała.  Kie-
„kąpanie się lub to, w czym się kąpie, tj. dyś przyjdę.  Kiedyś się spotkamy. G6
woda przeznaczona do kąpania”.  Przy- kieliszek rzecz. r.m.; D. kieliszka, N. kie-
gotować sobie kąpiel.  Kąpiel w jeziorze, liszkiem, l. mn. M. B. kieliszki, D. kielisz-
w morzu.  Kąpiel w wannie. b. mycie, ków;
pływanie. A5 „naczynie, z którego pije się alkohol; tak-
p. kąpielowy. że zawartość tego naczynia”.  Kieliszek
kąt rzecz. r.m.; D. kąta, Ms. kącie, l. mn. M. do wina, do wódki.  Wypić kieliszek, parę
B. kąty, D. kątów; kieliszków.  Być po paru kieliszkach.
1. „płaszczyzna, którą tworzą dwie linie  Zaglądać do kieliszka ‘pijać dość często
proste, wychodzące z jednego punktu”. alkohol’. D5
 Wielkość kątów.  Mierzyć, rysować p. kieliszkowy, kieliszeczek.
kąty.  Pod kątem czegoś ‘ze względu na kiełbasa rzecz. r.ż.; D. kiełbasy, C. Ms. kieł-
coś’.  Kąt widzenia ‘stanowisko, z które-
basie, l. mn. M. B. kiełbasy, D. kiełbas;
go się coś ocenia’. F1
„wyrób wędliniarski z mięsa z odpowied-
2. „miejsce, gdzie dotykają się dwa boki
nimi przyprawami”.  Gruba, cienka kieł-
przedmiotów”.  Kąt domu, pokoju, sto-
basa.  Kiełbasa na gorąco, na zimno.
łu.  Stać w kącie.  Biegać, chodzić z kąta
 Chleb, bułka z kiełbasą.  Jajecznica
w kąt ‘chodzić bez celu; nie móc sobie zna-
z kiełbasą, na kiełbasie. b. wędlina. D7
leźć miejsca; nic nie robić’.  Gadać, szep-
p. kiełbasiany, kiełbasowy, kiełbaska.
tać po kątach ‘mówić w tajemnicy, po ci-
chu, plotkować’.  Płakać po kątach ‘pła- kierowca rzecz. r.m.; D. C. Ms. kierowcy,
kać, żeby nikt nie widział’. F2 l. mn. M. kierowcy, D. B. kierowców;

* kącie zob. kąt


kierownik klub
67

„osoba, która prowadzi pojazd mechanicz- p. kilometrowy.


ny”.  Kierowca autobusu.  Kierowca sa-
kim zob. kto.
mochodu, taksówki, tramwaju. B6, B2
kino rzecz. r.n.; D. kina, Ms. kinie, l. mn. M.
kierownik rzecz. r.m.; D. B. kierownika, N.
B. kina, D. kin;
kierownikiem, l. mn. M. kierownicy, D. B.
„miejsce, gdzie się pokazuje na ekranie
kierowników;
filmy”.  Duże, nowoczesne kino.  Bilet
„osoba, która kieruje czymś, prowadzi
do kina.  Pójść do kina.  Kasa kina. E5
coś (instytucję, przedsiębiorstwo, prace)”.
p. kinowy.
 Kierownik szkoły, biura, budowy.  Kie-
rownik artystyczny, handlowy, technicz- kiosk rzecz. r.m.; D. kiosku, N. kioskiem,
ny. b. dyrektor. B3 l. mn. M. B. kioski, D. kiosków;
p. kierowniczy, kierowniczka. „mały, uliczny budyneczek, w którym
sprzedaje się gazety, papierosy, napoje,
kierunek rzecz. r.m.; D. kierunku, N. kie- owoce itp.”.  Kiosk na ulicy, na dworcu,
runkiem, l. mn. M. B. kierunki, D. kie- na lotnisku.  Kiosk z gazetami, z piwem,
runków; z kwiatami. E4
1. „strona, w którą przesuwa się, poru- p. kioskowy, kioskarz.
sza się ktoś lub coś”.  Jechać w kierunku
miasta.  Kierunek północny, południowy. klasa rzecz. r.ż.; D. klasy, C. Ms. klasie,
 Określić, ustalić, wskazać, wyznaczyć, l. mn. M. B. klasy, D. klas;
zmienić kierunek czegoś. b. strona. F2 1. „jeden z oddziałów, na jakie dzieli się
2. „droga rozwoju czegoś, tendencja”. szkoła podstawowa i średnia, obejmują-
 Kierunek polskiej polityki zagranicznej. cy roczny program nauczania; także gru-
 Kierunek postępowania.  Kierunek li- pa uczniów z jednego oddziału”.  Ucznio-
teracki.  Kierunek w muzyce, w malar- wie pierwszej klasy.  Kończyć szóstą kla-
stwie. ▲ Kierunek studiów ‘wydział na sę.  Przejść z klasy do klasy, do następnej
wyższej uczelni’.  Kierunek działania, klasy. E2, A2
postępowania ‘cel i sposób działania’. E3 2. „pomieszczenie, w którym odbywają się
p. kierunkowy. lekcje w szkole”.  Wyjść z klasy.  Duża,
jasna klasa.  Siedzieć w klasie. b. sala.
kieszeń rzecz. r.ż.; D. C. Ms. kieszeni, l. mn. D2
M. B. kieszenie, D. kieszeni; 3. „grupa przedmiotów, zjawisk mających
„część odzieży, torby, do której chowa się wspólne cechy”.  Klasa ryb, ptaków, roś­
drobne przedmioty, pieniądze, chustecz- lin.  Klasa rzeczowników. b. zbiór. F1
kę do nosa itp.”.  Włożyć pieniądze do 4. socjol. „grupa społeczna wyróżniana
kieszeni.  Trzymać ręce w kieszeniach. według określonych kryteriów”.  Klasa
 Płaszcz z kieszeniami.  Kieszeń spodni, robotników, chłopów, inteligencji. b. war-
marynarki.  Schować, włożyć coś do kie- stwa. A2
szeni.  Torba z kieszeniami.  Znać coś p. klasowy, klasowo, klasówka.
jak własną kieszeń ‘znać coś bardzo do-
brze’. A6 klasówka rzecz. r.ż.; D. klasówki, C. Ms.
p. kieszeniowy, kieszonka. klasówce, l. mn. M. B. klasówki, D. kla-
sówek;
kilogram rzecz. r.m.; D. kilograma, Ms. ki- „praca pisana przez ucznia w klasie pod
logramie; l. mn. M. B. kilogramy, D. kilo- kontrolą nauczyciela”.  Klasówka z ma-
gramów; tematyki.  Sprawdzać, poprawiać kla-
„miara wagi równa 1000 gramów; skrót: sówkę.  Zeszyt do klasówki. b. test,
kg”.  Kupić 10 kilogramów kartofli. sprawdzian. E2
 Ważyć 7 kilogramów. F1
klub rzecz. r.m.; D. klubu, Ms. klubie, l. mn.
p. kilogramowy.
M. B. kluby, D. klubów;
kilometr rzecz. r.m.; D. kilometra, Ms. ki- 1. „towarzystwo, organizacja, które gro-
lometrze, l. mn. M. B. kilometry, D. kilo- madzą ludzi jednego środowiska o podob-
metrów; nych przekonaniach politycznych itp.”.
„miara długości równa 1000 metrów;  Członek klubu sportowego.  Należeć,
skrót: km”.  Przejść dwa kilometry. zapisać się do klubu.  Być członkiem klu-
 Jechać z szybkością 100 km na godzinę. bu.  Dyskusyjny klub filmowy. b. towa-
 Kilometr drogi. F1 rzystwo, organizacja. A2
klucz kochanie
68

2. „pomieszczenie, rodzaj świetlicy, gdzie liśmy się; rzecz. kłócenie się; kłócić się
odbywają się różne spotkania”.  Osiedlo- z kim, o kogo, o co, z powodu;
wy klub.  Pójść do klubu.  Spędzać czas „mówić jeden drugiemu ostre słowa; zry-
w klubie. D2 wać kontakty z kimś”.  Kłócić się z sio-
p. klubowy, klubowo, klubik. strą.  Kłócić się o pieniądze.  Kłócić się
o byle co. C2, C6
klucz rzecz. r.m.; D. klucza, Ms. kluczu,
p. kłótnia, kłótliwy, kłótliwie.
l. mn. M. B. klucze, D. kluczy;
„specjalnie ukształtowany kawałek meta- kobieta rzecz. r.ż.; D. kobiety, C. Ms. kobie-
lu, którym otwiera się i zamyka zamek”. cie, l. mn. M. B. kobiety, D. kobiet;
 Klucz do mieszkania.  Otworzyć drzwi „dorosła osoba płci żeńskiej”.  Piękna,
kluczem.  Zamknąć drzwi na klucz. D4 elegancka kobieta.  Młoda, stara kobie-
p. kluczowy, kluczyk. ta.  Gospodarna, dobra, pracowita kobie-
ta.  Kobieta samotna, zamężna, rozwie-
kłamać czas. ndk; kłamię, kłamiesz, kłam,
dziona, wolna.  Poznać, pokochać kobie-
kłamał, kłamałyśmy, kłamaliśmy; rzecz.
tę. b. pani. A2
kłamanie; kłamać przed kim, komu;
p. kobiecy, kobietka.
„celowo i świadomie mówić niepraw-
dę”.  Nie kłam!  Bezczelnie, świadomie koc rzecz. r.m.; D. koca, Ms. kocu, l. mn. M.
kłamać.  Kłamać matce, ojcu, dziecku. B. koce, D. koców;
 Kłamać w żywe oczy ‘kłamać świado- „wyrób z tkaniny wełnianej lub bawełnia-
mie’. b. oszukiwać. C2 nej, którym przykrywa się w czasie snu
p. okłamać, skłamać, kłamca, kłamczuch, lub gdy jest zimno”.  Ciepły koc.  Gruby,
kłamczucha, kłamstwo. wełniany koc.  Spać pod kocem.  Przy-
kryć się kocem.  Leżeć na kocu. D3
kłaniać się czas. ndk; kłaniam się, kła-
p. kocyk.
niasz się, kłaniaj się, kłaniał się, kłania-
łyśmy się, kłanialiśmy się; rzecz. kłania- kochać czas. ndk; kocham, kochasz, ko-
nie się; kłaniać się komu, od kogo, o co, chaj, kochałyśmy, kochaliśmy, kochany;
czym, w jaki sposób; rzecz. kochanie; kochać kogo, co;
1. „pochylać głowę na znak powitania lub 1. „czuć miłość do kogoś”.  Kocham cię
pożegnania”.  Kłaniać się nauczycielowi. bez pamięci.  Kochać dzieci, matkę, ojca,
 Kłaniać się nisko, grzecznie.  Kłaniam męża.  Kochać zwierzęta.  Kochać go-
się pięknie ‘słowa wypowiadane przy po- rąco, mocno, bardzo.  Jak Boga kocham
witaniu lub pożegnaniu’. C5 ‘forma przysięgi’. A9
2. „przekazywać komuś pozdrowienie 2. „doświadczać zadowolenia z czegoś, od-
za pośrednictwem znajomych, rodziny”. dawać się czemuś”.  Kochać pracę.  Ko-
 Kłaniaj się rodzicom, żonie, mężowi. chać sztukę, muzykę, poezję.  Kochać
 Kłaniać się serdecznie, uprzejmie. b. po- swoje miasto. A9
zdrawiać. C5 p. pokochać, zakochać się, kochanek, ko-
chanka, kochanie, kochany.
kłopot rzecz. r.m.; D. kłopotu, Ms. kłopo-
cie, l. mn. M. B. kłopoty, D. kłopotów; kochać się czas. ndk; kocham się, kochasz
„skomplikowana, przykra sytuacja”. się, kochaj się, kochał się, kochałyśmy się,
 Mieć kłopot.  Mieć kłopot z kimś kochaliśmy się; rzecz. kochanie się; ko-
(z dzieckiem, z mężem).  Duże, małe, chać się w kim, w czym, z kim;
drobne, wieczne kłopoty.  Kłopoty domo- 1. „odczuwać szczególne uczucia miłości
we, zawodowe.  Robić, sprawiać komuś z kimś”.  Pięknie, szczęśliwie się kochać.
kłopot.  Być w kłopocie.  Wpaść w kłopo-  Kochająca się rodzina. A9
ty.  Małe dzieci – mały kłopot, duże dzieci 2. „być w kimś zakochanym, często bez
– duży kłopot ‘każdy okres w wychowaniu jego wiedzy”.  Kochać się w koleżance.
dzieci wiąże się z trudnościami’. b. zmar-  Kochać się szczęśliwie, nieszczęśliwie.
twienie, udręka, trudność. C6 A9
p. kłopotliwy, kłopotliwie. p. zakochać się.
kłócić się czas. ndk; kłócę się, kłócisz się, kochanie rzecz. r.n.; tylko w wołaczu; bez
kłóć się, kłócił się, kłóciłyśmy się, kłóci- l. mn.;

* kłam zob. kłamać


kochany kołdra
69

„forma zwracania się do osoby bliskiej”. kolejka rzecz. r.ż.; D. kolejki, C. Ms. kolej-
 Przyjdź tu do mnie, kochanie!  Napisz ce, l. mn. M. B. kolejki, D. kolejek;
kochanie!  Przepraszam, kochanie. C5 „rząd ludzi, pojazdów itp. czekających na
coś lub na kogoś”.  Długa kolejka.  Stać
kochany przym.; kochana, kochane, ko-
w kolejce.  Kolejka do kasy, do okienka.
chani; nie stopniuje się;
 Początek, koniec kolejki.  Zająć miejsce
„taki, który jest bliski uczuciowo”.  Ko-
w kolejce. b. rząd. F1
chana rodzina.  Kochany syn, mąż.  Ko-
p. kolejkowy.
chana córka, matka, dziewczyna.  Mój
kochany.  Moja kochana. b. drogi. A9 koleżanka rzecz. r.ż.; D. koleżanki, C. Ms.
koleżance, l. mn. M. B. koleżanki, D. ko-
kogo zob. kto.
leżanek;
kogoś zob. ktoś. „kobieta, dziewczyna bliska ze względu
na wspólną pracę, naukę, zabawę, wspól-
kolacja rzecz. r.ż.; D. C. Ms. kolacji, l. mn.
ne zainteresowania”.  Dobra, serdeczna,
M. B. kolacje, D. kolacji;
bliska koleżanka.  Umówić się z koleżan-
„posiłek podawany wieczorem; także uro-
kami.  Koleżanka szkolna.  Koleżanka
czyste przyjęcie urządzane w domu lub
z pracy. b. przyjaciółka. A2
restauracji”.  Zaprosić gości na kolację.
 Gotować, jeść kolację.  Kolacja wyda- koleżeński przym.; koleżeńska, koleżeń-
na z okazji...  Siadać do kolacji. ▲ Kola- skie, koleżeńscy; nie stopniuje się;
cja wigilijna ‘uroczysty posiłek wieczorny „taki, który zachowuje się jak dobry ko-
przed świętem Bożego Narodzenia’. D7 lega, życzliwy, przyjacielski”.  Koleżeń-
p. kolacyjny, kolacyjka, obiadokolacja. skie układy, stosunki.  Koleżeńskie spo-
kolano rzecz. r.n.; D. kolana, Ms. kolanie, tkanie, zebranie. b. przyjacielski, życzli-
l. mn. M. B. kolana, D. kolan; wy. A8
„miejsce, w którym zgina się noga oraz kolęda rzecz. r.ż.; D. kolędy, C. Ms. kolę-
część nogi od tego miejsca, gdzie się ona dzie, l. mn. M. B. kolędy, D. kolęd;
zgina i wyżej”.  Klękać na oba kolana. „pieśń religijna związana z Bożym Naro-
 Płaszcz do kolan.  Prosić kogoś na ko- dzeniem”.  Zbiór kolęd.  Śpiewać kolę-
lanach ‘prosić kogoś bardzo mocno’. A4 dy. E1
p. kolanowy, kolanko. p. kolędowy, kolędować.
kolega rzecz. r.m.; D. kolegi, C. Ms. kole- kolor rzecz. r.m.; D. koloru, Ms. kolorze,
dze, l. mn. M. koledzy, D. B. kolegów; l. mn. M. B. kolory, D. kolorów;
„człowiek bliski ze względu na wspólną „taka właściwość, która umożliwia od-
pracę, naukę, zabawę, zainteresowania”. różnienie gołym okiem przedmiotów ta-
 Szkolny, dobry kolega.  Kolega z pra- kiej samej wielkości i kształtu; barwa”.
cy.  Znaleźć sobie kolegę.  Bliski kolega.  Niebieski kolor nieba.  Płaszcz ciem-
 Spotkać się z kolegami. b. przyjaciel. A2 nego koloru.  Ciemny, jasny kolor. b. bar-
p. koleżeński, koleżeńsko, koleżanka. wa. H4, B5
kolej rzecz. r.ż.; D. C. Ms. kolei, l. mn. M. B. p. kolorowy, kolorowo, kolorek.
koleje, D. kolei;
kolorowy przym.; kolorowa, kolorowe, ko-
1. „środek komunikacji lądowej, który
lorowi; nie stopniuje się;
składa się z pociągów jeżdżących po to-
„taki, który ma kilka kolorów (lecz nie
rach szynowych”.  Jeździć koleją.  Bu-
biały i nie czarny)”.  Kolorowe zasło-
dować kolej.  Kolej elektryczna.  Pra-
ny.  Kolorowa suknia.  Film koloro-
cownik kolei. F4
wy.  Książka z kolorowymi rysunkami.
2. „następstwo zdarzeń według ustalone-
b. barwny. H4, B5
go porządku”.  Wchodzić po kolei.  Cze-
kać na swoją kolej (na egzamin, do leka- kołdra rzecz. r.ż.; D. kołdry, C. Ms. kołdrze,
rza itp.).  Koleje losu.  Opowiadać po ko- l. mn. M. B. kołdry, D. kołder;
lei. b. kolejność, porządek. F1 „największa część pościeli; wyrób z wełny
p. kolejny, kolejowy, kolejarz, kolejka. lub waty oraz tkaniny, którym się przy-

* koledzy zob. kolega * kołdrze zob. kołdra


* kolei zob. kolej * kołder zob. kołdra
* kolorze zob. kolor
koło koniec
70

krywa podczas snu”.  Spać pod kołdrą. „elektroniczne urządzenie służące do gro-
 Ciepła kołdra.  Okryć się kołdrą. D3 madzenia informacji i różnorodnego ko-
p. kołdrowy, kołderka. rzystania z tych informacji”.  Pamięć,
część, element komputera.  Wprowadzić
koło1 rzecz. r.n.; D. koła, Ms. kole, l. mn. M.
dane do komputera.  Pracować na kom-
B. koła, D. kół;
puterze. C8
1. „część płaszczyzny ograniczona okrę-
p. komputerowy, komputerowo.
giem, a także sam okrąg”.  Obwód koła.
 Narysować koło.  Tworzyć koło. F1 komu zob. kto.
2. „okrągła część pojazdu, dzięki któ-
komuś zob. ktoś.
rej może się on poruszać”.  Musi pan
zmienić przednie koło.  Koło samocho- komunikacja rzecz. r.ż.; D. C. Ms. komu-
du.  Piąte koło u wozu ‘o kimś, kto prze- nikacji, l. mn. M. B. komunikacje, D. ko-
szkadza’. F4 munikacji;
3. „zawodowe, towarzyskie grupy ludzi”. 1. „utrzymywanie łączności między odda-
 Było to spotkanie w kole kolegów szkol- lonymi od siebie miejscami za pomocą od-
nych.  Koło przyjaciół.  Koło naukowe. powiednich środków lokomocji”.  Komu-
B6 nikacja między miastami.  Komunika-
p. kolisty, kołowy, kółko. cja kolejowa, tramwajowa, samochodowa.
 Komunikacja lądowa, morska, powietrz-
koło2 przyim.; łączy się z rzeczownikami
na.  Pojazd, środek komunikacji. F5
i zaimkami w dopełniaczu;
2. „przekazywanie wiadomości, myśli,
„wyraża bliskość w przestrzeni”.  Miesz-
udzielanie informacji”.  Język służy do
ka koło mnie.  Siądź koło okna.  Zosta-
komunikacji między ludźmi.  Komunika-
wił samochód koło domu.  Raz koło razu
cja telefoniczna, listowna.  Cele i sposo-
‘gęsto jeden przy drugim’. b. obok, przy.
by komunikacji.  Nawiązywać, przerwać
F3
komunikację. b. porozumienie. C6
komórka rzecz. r.ż.; D. komórki, C. Ms. p. komunikacyjny, komunikacyjnie.
komórce, l. mn. M. B. komórki, D. komó-
koncert rzecz. r.m.; D. koncertu, Ms. kon-
rek;
cercie, l. mn. M. B. koncerty, D. koncer-
pot. „telefon komórkowy, tj. przenośny,
tów;
w którym połączenie uzyskuje się za po-
1. „wykonanie dla publiczności utworów
mocą łącza radiowego i satelitarnego”.
muzycznych”.  Koncert muzyki współcze-
 Opłata za komórkę.  Dzwonić z ko-
snej.  Pójść na koncert.  Być na koncer-
mórki, na komórkę.  Mieć przy sobie ko-
cie.  Wystąpić, zagrać na koncercie. E5
mórkę. C8
2. „muzyczny utwór na jakiś instrument
kompakt rzecz. r.m.; D. kompaktu, Ms. z towarzyszeniem orkiestry”.  Słuchać
kompakcie, l. mn. M. B. kompakty, D. koncertu skrzypcowego.  Koncert for-
kompaktów; tepianowy Chopina.  Wykonać, zagrać
1. pot. „płyta o małej średnicy z cyfrowym koncert. E5
zapisem informacji, zwłaszcza muzyki; p. koncertowy, koncertowo, koncercik,
skrót: CD”.  Zbiór, kolekcja kompaktów. koncertować.
 Włożyć kompakt.  Kompakt z muzyką
koniec rzecz. r.m.; D. końca, Ms. końcu,
klasyczną.  Słuchać kompaktu. D4
l. mn. M. B. końce, D. końców;
2. pot. „urządzenie, które pozwala od-
„ostatnia część czegoś w przestrzeni lub
twarzać dźwięk z płyt kompaktowych”.
czasie”.  Koniec kolejki.  Koniec waka-
 Wieża z kompaktem.  Włożyć płytę do
cji.  Przeczytać książkę od początku do
kompaktu. D4
końca.  Koniec lata, miesiąca, tygodnia.
p. kompaktowy.
 Koniec wiersza, wykładu, pracy.  Dojść
komputer rzecz. r.m.; D. komputera, Ms. do końca ulicy.  Szary koniec ‘ostatnie
komputerze, l. mn. M. B. komputery, D. miejsce’.  Koniec świata ‘gdzieś bardzo
komputerów; daleko, nie wiadomo gdzie’.  Mieć coś na

* kole zob. koło1 * końca zob. koniec


* kół zob. koło1 * końce zob. koniec
* końcu zob. koniec
konieczny końcówka
71

końcu języka ‘chcieć coś powiedzieć, ale 1. „łączność, porozumienie kogoś z kimś
nie móc sobie przypomnieć co; celowo nie lub czymś”.  Kontakt telefoniczny.  Szu-
powiedzieć wszystkiego’.  Wszystko ma kać kontaktów z kimś.  Kontakt z przy-
swój koniec ‘nic nie trwa wiecznie’. b. gra- jacielem.  Kontakt językowy.  Zacho-
nica, zakończenie. F2, G7 wać, podtrzymywać kontakt.  Jesteśmy
p. końcowy, końcówka, zakończenie, koń- w kontakcie. b. łączność. C6
czyć. 2. „urządzenie służące do włączania i wy-
łączania prądu elektrycznego”.  Włączyć
konieczny przym.; konieczna, konieczne, kontakt.  Zepsuty kontakt. D4
konieczni, konieczniejszy, konieczniejsi; p. kontaktowy, kontaktowo, kontaktować
„bardzo potrzebny, bez którego nie moż-
się.
na istnieć”.  Konieczna rozmowa.  Ko-
nieczne spotkanie, leczenie.  Konieczny konto rzecz. r.n.; D. konta, Ms. koncie,
wyjazd. b. obowiązkowy, potrzebny. B5 l. mn. M. B. konta, D. kont;
p. koniecznie. ekon. „rachunek, który służy do rejestracji
wpływów i wydatków pieniężnych klien-
konkretny przym.; konkretna, konkretne,
ta i wskazuje jego stan posiadania środ-
konkretni, konkretniejszy, konkretniejsi;
„istniejący materialnie, w rzeczywisto- ków pieniężnych w danym banku”.  Stan
ści”.  Konkretne miejsce.  Konkretne konta.  Mieć własne konto.  Otworzyć,
fakty.  Konkretna odpowiedź, sprawa. zamknąć konto.  Wpłacić pieniądze na
 Pytać w sposób konkretny. B5 konto.  Wypłacić, wyjąć pieniądze z kon-
p. konkretnie. ta. E3

konkurs rzecz. r.m.; D. konkursu, Ms. kon- kontrola rzecz. r.ż.; D. C. Ms. kontroli,
kursie, l. mn. M. B. konkursy, D. konkur- l. mn. M. B. kontrole, D. kontroli;
sów; „porównywanie stanu rzeczywistego
„współzawodnictwo w celu wybrania naj- z przyjętymi normami, wzorcami, war-
lepszego uczestnika, najlepszej pracy”. tościami”.  Kontrola jakości produkcji.
 Konkurs na najlepszy obraz.  Ogłosić  Pracować pod kontrolą.  Przeprowa-
konkurs.  Regulamin, warunki konkur- dzać kontrolę. b. ocena, przegląd. B6
su.  Uczestniczyć w konkursie.  Stawać koń rzecz. r.m.; D. B. konia, C. koniowi, Ms.
do konkursu. b. rozgrywka. E5 koniu, l. mn. M. B. konie, D. koni;
p. konkursowy, konkursik. „ssak hodowany jako zwierzę domowe, na
konsul rzecz. r.m.; D. B. konsula, Ms. kon- którym się jeździ albo które coś wozi; Equ-
sulu, l. mn. M. konsulowie, D. B. konsu- us caballus”.  Koń ciągnie wóz.  Stary
lów; koń ‘o mężczyźnie zachowującym się jak
„osoba oficjalna, która reprezentuje in- dziecko’.  pot. Zrobić kogoś w konia ‘spo-
teresy swojego państwa i jego obywateli wodować, że ktoś znajdzie się w śmiesz-
w jakimś mieście innego państwa”.  Kon- nej sytuacji, że wszyscy będą się z kogoś
sul francuski.  Konsul polski w Wilnie. śmiać’.  Pracować jak koń ‘ciężko pra-
 Konsul generalny.  Powołać, odwołać cować’.  Zdrowy jak koń ‘bardzo zdro-
konsula. B3 wy’. H2
p. konsularny. p. konny, koński, konik.
konsulat rzecz. r.m.; D. konsulatu, Ms. końcowy przym.; końcowa, końcowe, koń-
konsulacie, l. mn. M. B. konsulaty, D. kon- cowi; nie stopniuje się;
sulatów; „znajdujący się na końcu”.  Końcowy
„urząd z konsulem na czele, a także bu- przystanek.  Końcowy egzamin.  Koń-
dynek, w którym znajduje się ten urząd”. cowa część książki. b. ostatni. F2
 Konsulat amerykański, polski, niemiec-
ki, rosyjski.  Pójść, zwrócić się do konsu- końcówka rzecz. r.ż.; D. końcówki, C. Ms.
latu. E4, E3 końcówce, l. mn. M. B. końcówki, D. koń-
cówek;
kontakt rzecz. r.m.; D. kontaktu, Ms. kon- 1. „ostatnia część czegoś, resztka czegoś”.
takcie, l. mn. M. B. kontakty, D. kontak-  Końcówka chleba, jedzenia.  Końców-
tów;

* koncie zob. konto * koniowi zob. koń


kończyć koszula
72

ka materiału.  Końcówka meczu, filmu, korzeń rzecz. r.m.; D. korzenia, l. mn. M.


utworu. b. koniec. F1 B. korzenie, D. korzeni;
2. jęz. „końcowa część wyrazu, która zmie- bot. „część rośliny, która znajduje się pod
nia się w trakcie jego odmiany”.  Koń- ziemią”.  Grube korzenie starego dębu.
cówka fleksyjna.  Końcówka osobowa.  Korzeń drzewa, krzaku, kwiatu.  Wy-
 Końcówka przypadka. C1 rwać coś z korzeniami ‘zniszczyć coś cał-
p. końcówkowy. kowicie”. H3
p. korzeniowy, korzenny, korzeniasty, ko-
kończyć czas. ndk; kończę, kończysz,
rzonek.
kończ, kończył, kończyłyśmy, kończyli-
śmy; rzecz. kończenie; kończyć co, z kim, korzystać czas. ndk; korzystam, korzy-
z czym; stasz, korzystaj, korzystał, korzystały-
1. „doprowadzać do końca zajęcie, pracę, śmy, korzystaliśmy; rzecz. korzystanie;
sprawy”.  Kończyć pisać list.  Kończyć korzystać z czego;
pracę, zadanie, czytanie, rozmowę.  Koń- „mieć korzyść z czegoś, używać czegoś,
czyć studia, naukę, szkołę. B4 stosować coś”.  Korzystać z pomocy.
2. „przestawać coś robić”.  Kończyć z pa-  Korzystać z rad.  Gdzie dwóch się bije,
leniem papierosów.  Kończyć z piciem al- tam trzeci korzysta ‘na nieporozumieniu
koholu.  Kończyć z kimś ‘zrywać z kimś między dwiema osobami korzysta osoba
kontakty’. B4 trzecia’. b. zyskiwać. B4
p. dokończyć, skończyć, ukończyć, wy- p. skorzystać, wykorzystać, korzyść, ko-
kończyć, zakończyć, kończyć się. rzystny, korzystnie.
kopać czas. ndk; kopię, kopiesz, kop, ko- korzystny przym.; korzystna, korzystne,
pał, kopałyśmy, kopaliśmy, kopany; rzecz. korzystniejszy;
kopanie; zob. dk kopnąć; kopać kogo, co, 1. „przynoszący zysk, dochód”.  Korzyst-
w co, czym; ny interes.  Korzystna praca.  Korzyst-
1. „uderzać coś lub kogoś nogą”.  Kopać ne warunki umowy. B5
piłkę.  Kopać nogą w drzwi.  Kopnąć ko- 2. „taki, który ma wartość, jest pozytyw-
goś w brzuch. B4 ny, dodatni”.  Zrobić korzystne wraże-
2. „wydobywać ziemię lub coś z ziemi na nie.  Korzystny wygląd.  Przedstawić
wierzch łopatą, robić dół”.  Kopać ziemię w korzystnym świetle ‘mówić o kimś,
w ogrodzie.  Kopać dół.  Kopać kartofle, o czymś bardzo pozytywnie’. b. przychyl-
buraki. B4 ny, dodatni. B5
p. odkopać, podkopać, przekopać, roz- p. korzystnie.
kopać, wykopać, zakopać, kopać się.
kosztować czas. ndk; kosztuję, kosztujesz,
koperta rzecz. r.ż.; D. koperty, C. Ms. ko- kosztuj, kosztował, kosztowałyśmy, kosz-
percie, l. mn. M. B. koperty, D. kopert; towaliśmy, kosztowany; rzecz. kosztowa-
„nieduża torebka papieru, w której prze- nie; kosztować ile, czego, co;
syła się listy”.  Wyjął list z koperty.  Ko- 1. „przedstawiać wartość pieniężną”.
perta ze znaczkiem.  Pisać adres na ko-  Coś kosztuje dużo, mało, niewiele.
percie.  Pusta koperta. C8  Książka kosztuje dużo.  Chleb kosztu-
p. kopertowy, kopertka. je mało. F1
kopnąć czas. dk; kopnę, kopniesz, kopnij, 2. „jeść lub pić coś dla zbadania smaku”.
kopnął, kopnęłyśmy, kopnęliśmy, kopnię-  Kosztować różne soki/różnych soków.
ty; rzecz. kopnięcie; zob. kopać.  Kosztować zupę, wino. b. próbować. D7
p. skosztować, kosztowny, kosztownie.
korytarz rzecz. r.m.; D. korytarza, l. mn.
M. B. korytarze, D. korytarzy; koszula rzecz. r.ż.; D. C. Ms. koszuli; l. mn.
„pomieszczenie, które łączy oddzielne czę- M. B. koszule, D. koszul;
ści mieszkalne budynku”.  Ciemny, jasny „męska odzież zakładana na górną część
korytarz.  Wąski, długi, szeroki korytarz. ciała, albo damska, którą nakłada się pod
 Korytarz hotelowy.  Wyjść na korytarz. suknię lub w której się śpi”.  Świeża, czy-
 Czekać na korytarzu. D1 sta koszula.  Długa, krótka koszula.  Biała
p. korytarzowy, korytarzyk. koszula.  Koszula męska.  Koszula nocna.

* kop zob. kopać


koszyk kreska
73

 Spać bez koszuli.  Zostać w jednej ko- kotlet rzecz. r.m.; D. kotleta, B. kotlet/ko-
szuli ‘zostać biednym’.  żart. Nosić koszu- tleta, Ms. kotlecie, l. mn. M. B. kotlety, D.
lę w zębach ‘być małym dzieckiem’. A6 kotletów;
p. koszulowy, koszulka. „potrawa z mięsa, rzadziej z ryb, jaj, sma-
żona na tłuszczu, w kształcie placka lub
koszyk rzecz. r.m.; D. koszyka, N. koszy-
plastra”.  Kotlet smażony.  Zjeść, zamó-
kiem, l. mn. M. B. koszyki, D. koszyków;
„rodzaj małego pojemnika do noszenia, wić kotlet.  Kotlet schabowy. D7
przewożenia czegoś”.  Koszyk z jabłka- p. kotlecik.
mi.  Koszyk na chleb.  Koszyk na za- kraj rzecz. r.m.; D. Ms. kraju, l. mn. M. B.
kupy. D4 kraje, D. krajów;
p. koszykowy, koszyczek. 1. „obszar wyznaczony przez granice, któ-
kościół rzecz. r.m.; D. kościoła, Ms. koście- ry stanowi całość państwową”.  Tęsknić
le, l. mn. M. B. kościoły, D. kościołów; za krajem.  Rodzinny kraj.  Literatura
1. „budynek przeznaczony do modlitwy, w kraju i na emigracji.  Mieszkać w kra-
zwłaszcza u katolików”.  Spotkać się ju.  Opuścić kraj.  Obce kraje. b. pań-
w kościele na mszy.  Kościół św. Miko- stwo. F3
łaja.  Kościół Mariacki.  Chodzić do ko- 2. „obszar ziemi wyodrębniony ze wzglę-
ścioła.  Modlić się w kościele.  Słyszał, du na jakieś charakterystyczne cechy”.
że dzwonią, ale nie wie, w którym kościele  Bogaty, ubogi kraj.  Kraj lesisty.  Kraj
‘ktoś coś wie, ale niedokładnie’. E4 pełen jezior.  Ciepłe kraje.  Kraj lat dzie-
2. „ogół osób jednej religii oraz organiza- cinnych ‘okolice, miejsce, gdzie się ktoś
cja obejmująca władze kościelne”.  Ko- urodził, gdzie spędził dzieciństwo’.  Co
ściół katolicki w Polsce.  Struktura Ko- kraj, to obyczaj ‘każdy region ma swoją
ścioła.  Stać na czele Kościoła. A2 specyfikę’. b. terytorium, teren. F3
p. kościelny, kościółek. p. krajowy, kraik, kraina, krajobraz, ob-
cokrajowiec.
kość rzecz. r.ż.; D. C. Ms. kości, l. mn. M. D.
B. kości, N. kośćmi; kreda rzecz. r.ż.; D. kredy, C. Ms. kredzie,
„twarda część w ciele człowieka lub zwie- l. mn. M. B. kredy, D. kred;
rzęcia”.  Kości długie, płaskie, proste. „to, czym się pisze na tablicy”.  Pisać
 Kotlet z kością.  Zapalenie, złamanie kredą.  Być białym jak kreda.  Rysować
kości.  Skóra i kości ‘o kimś bardzo chu- kredą po ścianach. D4
dym’.  Dobry, uczciwy z kościami ‘o kimś p. kredowy, kredka.
bardzo dobrym, uczciwym’.  Kość staje
komuś w gardle ‘coś komuś bardzo prze- krem rzecz. r.m.; D. kremu, Ms. kremie,
szkadza’.  Nie czuć kości ‘być bardzo l. mn. M. B. kremy, D. kremów;
zmęczonym’.  pot. Dać komuś w kość 1. „słodka potrawa ze śmietany, masła,
‘bardzo kogoś zmęczyć’.  Kobieta przy jaj itd.”.  Ciastka z kremem owocowym.
kości ‘o kobiecie dobrze zbudowanej lub  Krem czekoladowy, orzechowy, śmietan-
dość grubej’. A4 kowy. b. deser. D7
p. kostny, kościsty, kostka. 2. „kosmetyk o przyjemnym zapachu do
rąk, twarzy”.  Smarowała ciało kremem.
kot rzecz. r.m.; D. B. kota, C. kotu, Ms. ko-  Krem do rąk, pod oczy.  Krem na dzień,
cie, l. mn. M. B. koty, D. kotów; na noc. A5
„nieduże zwierzę domowe; Felis domesti- p. kremowy, kremik.
ca”.  Kot mruczy, miauczy.  Biały, czarny
kot.  Żyć z kimś jak pies z kotem ‘kłócić kreska rzecz. r.ż.; D. kreski, C. Ms. kresce,
się’.  Odwrócić kota ogonem ‘mówić zu- l. mn. M. B. kreski, D. kresek;
pełnie coś innego, nieprawdę’.  Bawić się 1. „krótka, wąska linia”.  Cienka, gruba
z kimś jak kot z myszką ‘sprawiać komuś kreska.  Prosta, krzywa kreska.  Ryso-
przykrość słowami’.  Kot zawsze spada wać kreski. b. linia. F1
na cztery łapy ‘o osobach sprytnych, któ- 2. „znak graficzny « - » łączący wyraz lub
rym zawsze dopisuje szczęście’. H2 « ' » zmieniający barwę, znaczenie głosek
p. koci, kotek, kocica, kotka, kocię. wyrazów”.  Miasto-ogród, biało-czerwo-

* kościele zob. kościół * kocie zob. kot


* kośćmi zob. kość * kred zob. kreda
krew krótki
74

ny łączymy kreską.  Postaw kreski nad 2. „czyn, postępowanie podjęte w jakiejś


głoskami o, s, z. b. myślnik, łącznik. C1 sprawie”.  Zrobić poważny krok w ży-
p. kreskowy, kreseczka. ciu.  Śmiały, stanowczy krok.  Stawiać
pierwsze kroki ‘rozpoczynać pracę, dzia-
krew rzecz. r.ż.; D. C. Ms. krwi, bez l. mn.;
łalność’.  Zrobić pierwszy krok ‘coś roz-
„czerwona substancja płynąca w żyłach
począć’. b. czyn, postępek. B4
i tętnicach w ciele człowieka i zwierząt”.
p. krokowy, kroczek, kroczyć.
 Krew ludzka, zwierzęca.  Barwa krwi.
 Choroby krwi.  Krew płynie, cieknie. kropka rzecz. r.ż.; D. kropki, C. Ms. kropce,
 Krew idzie komuś z nosa.  Czerwony l. mn. M. B. kropki, D. kropek;
jak krew.  Zachować zimną krew ‘zacho- 1. „mały okrągły ślad czegoś (ołówka, igły,
wać opanowanie i odwagę’.  Bez krwi farby) na czymś”.  Sukienka w kropki.
‘blady’.  Psuć komuś krew ‘denerwować  Szkło w czarne kropki.  Znaleźć się
kogoś’. A4 w kropce ‘znaleźć się w trudnej, skom-
p. krwawy, krwisty, krwawić. plikowanej sytuacji’.  Kropka w kropkę
‘taki sam’. F1
krewny rzecz. r.m.; D. B. krewnego, l. mn.
2. „znak graficzny « . », który stawia się
M. krewni, D. B. krewnych;
na końcu zdania, po niektórych skrótach
„osoba, która pochodzi od wspólnych
i cyfrach oznaczających liczebniki po-
z kimś rodziców, członek rodziny”.
rządkowe”.  Postawić kropkę.  Funk-
 Krewny ojca, matki, żony, męża.  Dale-
cja kropki.  Trzy kropki ‘wielokropek’.
ki, bliski krewny. b. krewniak. B1
 Postawić kropkę nad i ‘wyjaśnić do koń-
p. krewna.
ca wszystko’. C1
kręgosłup rzecz. r.m.; D. kręgosłupa, Ms. p. kropkowy, kropkowany, kropeczka,
kręgosłupie, l. mn. M. B. kręgosłupy, D. dwukropek, wielokropek.
kręgosłupów;
krowa rzecz. r.ż.; D. krowy, C. Ms. krowie,
anat. „szkielet ciała ludzi i zwierząt skła-
l. mn. M. B. krowy, D. krów;
dający się z wielu małych kości”.  Bu-
„samica zwierzęcia domowego, która daje
dowa kręgosłupa.  Bóle w kręgosłupie.
mleko, a mięso jej spożywane jest pod na-
 Złamać kręgosłup. A4
zwą wołowina”.  Paść krowy.  Stado
p. kręgosłupowy.
krów.  Mleko prosto od krowy.  Krowa
kroić czas. ndk; kroję, kroisz, krój, kroił, ryczy, muczy. ▲ Krowa, która dużo ryczy,
kroiłyśmy, kroiliśmy, krojony; rzecz. kro- mało mleka daje ‘o kimś, kto dużo mówi,
jenie; kroić co, czym; wiele obiecuje, w efekcie mało czyni’. H2
„dzielić, ciąć coś na części czymś ostrym”. p. krowi, krowiasty, krówka.
 Kroić chleb.  Kroić mięso ostrym no-
krótki przym.; krótka, krótkie, krótcy,
żem.  Kroić warzywa.  Kroić materiał,
krótszy, krótsi;
papier. b. ciąć, dzielić. F1
1. „taki, który ma małą długość”.  Krót-
p. nakroić, odkroić, pokroić, przekroić,
ka sukienka, spódnica.  Krótkie włosy.
rozkroić, ukroić, wykroić.
 Krótka ulica.  Od wódki rozum krót-
krok rzecz. r.m.; D. kroku, N. krokiem, ki ‘o szkodliwości picia alkoholu’. b. nie-
l. mn. M. B. kroki, D. kroków; długi. F1
1. „ruch charakteryzujący się podnie- 2. „taki, który zajmuje mało czasu”.  Wy-
sieniem nogi przy chodzeniu”.  Ciężkie konać pracę w krótkim czasie.  Krótka
kroki.  Krok żołnierski.  Drobne kro- rozmowa.  Krótkie letnie noce.  Krót-
ki.  Zrobić krok.  Iść szybkim krokiem. ki dzień.  Krótka podróż.  Krótki ter-
 Stawiać wielkie kroki.  Być od czegoś min ‘niewiele czasu na zrobienie czegoś’.
o kilka kroków ‘być blisko czegoś’.  Iść  Mieć krótką pamięć ‘łatwo zapominać’.
krok za krokiem ‘iść bardzo wolno’.  Nie b. niedługi. G7
ruszać się ani na krok ‘stale przebywać 3. „taki, który jest wyrażony w niewielu
w jednym miejscu’.  Nie zrobić kroku słowach, ma niewielki rozmiar”.  Krótki
bez kogoś ‘nie zrobić nic bez czyjejś po- list, życiorys.  Krótka odpowiedź, wypo-
mocy’.  Co krok ‘bardzo często’. F5 wiedź, mowa, informacja.  Krótkie pyta-

* krwi zob. krew * krótcy zob. krótki


* krój zob. kroić
krótko książka
75

nie, opowiadanie. b. zwięzły, zwarty. F1 „taki, który nie jest prosty”.  Krzywe
p. krótko, króciutki. ściany.  Krzywe drzewo.  Linia krzywa.
 Krzywe nogi.  przenoś. Patrzeć, spo-
krótko przysł.; krócej;
glądać na kogoś krzywym okiem ‘patrzeć,
1. „o niewielkiej długości”.  Ubierać się
spoglądać na kogoś z niechęcią’. b. nie-
krótko.  Obciąć krótko włosy. F1
równy. F1
2. „niedługo pod względem czasu”.  Krót-
p. krzywo, krzywiutki.
ko opowiedzieć o swoich sprawach.  Krót-
ko przedstawił historię miasta. G7 krzyż rzecz. r.m.; D. krzyża, l. mn. M. B.
krzyże, D. krzyży/krzyżów;
krzesło rzecz. r.n.; D. krzesła, Ms. krześle,
1. „dwie linie proste, które przecho-
l. mn. M. B. krzesła, D. krzeseł;
dzą w poprzek siebie; wszelki przedmiot
„mebel, na którym się siedzi”.  Miękkie
o tym kształcie”.  Ręce złożyć na krzyż.
krzesła.  Krzesło biurowe.  Siedzieć na
 Narysować krzyż.  Krzyż drewniany,
krześle.  Rząd krzeseł.  Wstać z krze-
metalowy.  Mieć z kimś krzyż pański
sła. D3
‘mieć z czyjegoś powodu kłopoty i zmar-
p. krzesełko.
twienia’. F1
krzew rzecz. r.m.; D. krzewu, Ms. krzewie, 2. „godło chrześcijaństwa, obrzędowy
l. mn. M. B. krzewy, D. krzewów; ruch ręką”.  Zrobić znak krzyża.  Krzyż
„wieloletnia roślina, której gałęzie za- na drogę ‘pożegnanie wyrażające zadowo-
czynają się przy samej ziemi”.  Krze- lenie z czyjegoś odejścia’. E1
wy ozdobne, owocowe.  Sadzić krzewy. p. krzyżowy, krzyżowo, krzyżyk, krzyżo-
b. krzak. H3 wać.
p. krzewny, krzewiasty.
ksero rzecz. r.n.; ndm;
krzyczeć czas. ndk; krzyczę, krzyczysz, pot. „urządzenie do wielokrotnego kopio-
krzycz, krzyczał, krzyczałyśmy, krzycze- wania tekstów, rysunków; także kopia
liśmy; rzecz. krzyczenie; zob. dk krzyk- tekstu wykonana za pomocą tego urzą-
nąć; krzyczeć na kogo, na co, o czym; dzenia”.  Odbijać na ksero.  Zrobić kse-
„mówić bardzo głośno, wydawać krzyki”. ro.  Ksero artykułu, dokumentu, rysun-
 Krzyczeć głośno, na cały głos.  Krzy- ku. C8
czeć z bólu.  Krzyczeć ze strachu.  Krzy- p. kserokopiarka, kserować.
czeć z radości, z rozpaczy.  Krzyczeć na
ksiądz rzecz. r.m.; D. B. księdza, C. księ-
kogoś ‘gniewać się na kogoś, mówiąc głoś­
dzu, W. księże, l. mn. M. księża, D. B. księ-
no’. b. wołać. C2
ży, C. księżom, N. księżmi, Ms. księżach;
p. nakrzyczeć, pokrzyczeć, zakrzyczeć,
„duchowny, który wykonuje czynności re-
krzyk, krzykliwy.
ligijne w kościele chrześcijańskim”.  Mło-
krzykliwy przym.; krzykliwa, krzykliwe, dy, sympatyczny ksiądz.  Ksiądz katolic-
krzykliwi; nie stopniuje się; ki, protestancki.  Być, zostać księdzem.
1. „taki, który głośno mówi lub jest bardzo B2
głośny”.  Krzykliwa rozmowa.  Krzykli- p. księży, księżowski, księżulek.
wy głos.  Krzykliwa dziewczyna.  Krzy-
książeczka rzecz. r.ż.; D. książeczki, C.
kliwe dziecko. b. hałaśliwy, wrzaskliwy. B4
Ms. książeczce, l. mn. M. B. książeczki,
2. „taki, który zwraca na siebie uwagę”.
D. książeczek;
 Krzykliwy kolor.  Krzykliwa sukien-
„mała książka”.  Ilustrowane książecz-
ka. B5
ki.  Kolorowa książeczka.  Książeczka
p. krzykliwie, krzykliwość.
dla dzieci. C3
krzyknąć czas. dk; krzyknę, krzykniesz, p. książeczkowy.
krzyknij, krzyknął, krzyknęłyśmy, krzyk-
książka rzecz. r.ż.; D. książki, C. Ms. książ-
nęliśmy; rzecz. krzyknięcie; zob. ndk
ce, l. mn. M. B. książki, D. książek;
krzyczeć.
„zebrane razem kartki papieru z zapi-
krzywy przym.; krzywa, krzywe, krzywi; sanym tekstem, a także utwór, który na
nie stopniuje się; tych kartkach jest zapisany”.  Gruba, in-

* krześle zob. krzesło * księża zob. ksiądz


* krzywi zob. krzywy * księżmi zob. ksiądz
księgarnia któryś
76

teresująca książka.  Książka dla dzieci. kto zaim.; D. B. kogo, C. komu, N. Ms. kim,
 Książka z ilustracjami.  Otworzyć, za- bez l. mn.;
mknąć, czytać, pisać książkę. ▲ Książka „zastępuje rzeczowniki, przede wszyst-
kucharska ‘książka, która zawiera wiele kim osobowe”.  Kto to jest?  Kto to zro-
przepisów na różne potrawy’. ▲ Książka bił?  Z kim rozmawiałeś?  Kogo spotka-
telefoniczna ‘książka, która zawiera spis łeś?  Bawić się, przyjaźnić się z kimś.  Kto
osób i ich numerów telefonów’.  Mówić inny ‘osoba inna niż wskazana wcześniej’.
jak z książki ‘mówić swobodnie’. b. publi-  Z kim mam przyjemność? ‘prośba o przed-
kacja. C3 stawienie się’.  Kto późno przychodzi, sam
p. książkowy, książkowo, książeczka, księ- sobie szkodzi ‘niepunktualność może być
garnia. przyczyną poważnych strat’.  Komu w dro-
księgarnia rzecz. r.ż.; D. C. Ms. księgar- gę, temu czas ‘nie należy przekładać rozpo-
ni, l. mn. M. B. księgarnie, D. księgarni/ częcia podróży’. C1
księgarń; ktoś zaim.; D. B. kogoś, C. komuś, N. Ms.
„placówka handlowa, w której sprzedaje kimś, bez l. mn.;
się książki, nuty, czasopisma itp.”.  Księ- 1. „wskazuje osobę nieznaną mówiące-
garnia naukowa, medyczna, literacka, mu”.  Ktoś dzwonił.  Weź kogoś do po-
muzyczna.  Wystawa w księgarni.  Ku- mocy. A2
pić książkę w księgarni. E4 2. „wskazuje osobę wyróżniającą się”.
p. księgarniany, księgarski.  To jest ktoś.  Chcę być kimś w życiu.
księżyc rzecz. r.m.; D. księżyca, Ms. księ- A2
życu, bez l. mn.; która zaim. r.ż.; D. C. Ms. której, B. N. któ-
„ciało niebieskie, które obraca się dokoła rą, l. mn. M. B. które, D. Ms. których, C.
Ziemi, satelita Ziemi”.  Światło Księży- którym, N. którymi; zob. który.
ca.  Lot na Księżyc.  Wyglądać jak księ-
życ w pełni ‘mieć okrągłą twarz’. H1 które zaim. r.n.; D. którego, C. któremu,
p. księżycowy. B. które, N. Ms. którym, l. mn. M. B. któ-
re, D. Ms. których, C. którym, N. który-
kształcić czas. ndk; kształcę, kształcisz, mi; zob. który.
kształć, kształcił, kształciłyśmy, kształ-
ciliśmy, kształcony; rzecz. kształcenie; który zaim. r.m.; D. którego, C. które-
kształcić kogo, co, w czym; mu, B. żywotny którego/nieżywotny który,
1. „przekazywać komuś wiedzę, doświad- N. Ms. którym, l. mn. M. r. mos. którzy/r.
czenie, uczyć kogoś”.  Kształcić syna. nmos. które, D. Ms. których, C. którym, B.
 Kształcić młodzież.  Kształcić systema- r. mos. których/r. nmos. które, N. którymi;
tycznie, zawodowo. b. nauczać, uczyć. E2 1. „wprowadza zdania wskazujące cechę
2. „rozwijać coś, zwykle cechy charakte- kogoś lub czegoś (jaki)”.  Człowiek, któ-
ru, zdolności, zalety”.  Kształcić szacu- rego spotkałem.  Książka, która leży na
nek do pracy.  Kształcić umysł, wolę, in- stole.  Mieszkał w mieście, w którym się
teligencję, dowcip.  Kształcić swój język, urodził.  Znalazł książkę, której szukał.
wymowę. b. doskonalić, formować. B4 b. któryś. C1
p. wykształcić, kształcić się. 2. „wyraża pytanie o nieznaną osobę,
przedmiot, godzinę itp.”.  Która dzisiaj?
kształt rzecz. r.m.; D. kształtu, Ms. kształ-  Który z was?  Mało który.  Którą pan-
cie, l. mn. M. B. kształty, D. kształtów; nę kochasz?  Która godzina? C1
„zewnętrzny wygląd, określona budowa,
układ kogoś lub czegoś”.  Kształt kulisty, któryś zaim. r.m.; D. któregoś, C. które-
okrągły.  Mieć kształt czegoś.  Kształt muś, B. żywotny któregoś/nieżywotny któ-
utworu.  Okazałe kształty.  Nadać cze- ryś, N. Ms. którymś, bez l. mn.;
muś jakieś kształty. b. zarys, forma. F1 „wskazuje osobę lub rzecz bliżej niezna-
p. kształtny, kształtnie, kształtować, ną”.  Któryś z moich uczniów.  Któregoś
kształcić. dnia.  Któraś z dziewcząt. A2

* kształć zob. kształcić * kim zob. kto


* kształcie zob. kształt * kogoś zob. ktoś
* kogo zob. kto * komuś zob. ktoś
* komu zob. kto * kimś zob. ktoś
kubek kurtka
77

kubek rzecz. r.m.; D. kubka, N. kubkiem, wiek.  Kulturalne zachowanie. b. grzecz-


l. mn. M. B. kubki, D. kubków; ny. A8
„małe naczynie z uszkiem, z którego się p. kulturalnie.
pije; zawartość tego naczynia”.  Kubek
kupić czas. dk; kupię, kupisz, kup, kupił,
blaszany, porcelanowy.  Kubek mleka,
kupiłyśmy, kupiliśmy, kupiony; rzecz. ku-
kawy.  Rozbić kubek.  Kubek w kubek
pienie; zob. ndk kupować; kupić co, od
‘zupełnie taki sam’. D5
kogo, za ile, za co, u kogo, dla kogo;
p. kubkowy, kubkowaty, kubeczek.
„otrzymać towar za pieniądze”.  Kupić
kuchnia rzecz. r.ż.; D. C. Ms. kuchni, l. mn. chleb, bilety do teatru.  Kupić samochód,
M. B. kuchnie, D. kuchni; mieszkanie.  Kupić tanio, drogo. E3
1. „osobne pomieszczenie, gdzie przygo- p. odkupić, wykupić, kupiec.
towuje się potrawy”.  Mieszkanie skła-
kupować czas. ndk; kupuję, kupujesz, ku-
da się z trzech pokoi, kuchni i łazienki.
puj, kupował, kupowałyśmy, kupowali-
 Mała, ciasna, duża kuchnia.  Nowocze-
śmy, kupowany; rzecz. kupowanie; zob.
sna kuchnia. D1
dk kupić.
2. „urządzenie do gotowania, pieczenia
potraw”.  Kuchnia gazowa, elektryczna, kura rzecz. r.ż.; D. kury, C. Ms. kurze, l. mn.
węglowa.  Gotować na kuchni. D4 M. B. kury, D. kur;
3. „charakterystyczne potrawy dla da- zool. „ptak domowy hodowany ze względu
nego kraju lub regionu”.  Kuchnia ślą- na jaja i mięso; Gallus domestica”.  Kura
ska, wielkopolska.  Dobra, zdrowa kuch- siedzi na jajkach.  Stado, gromada kur.
nia.  Kuchnia francuska, włoska, pol-  Rosół z kury.  Kura domowa ‘kobie-
ska.  Zajmować się kuchnią/Prowadzić ta zajmująca się tylko domem’.  Chodzić
kuchnię ‘gotować jedzenie’.  Znać się na spać z kurami ‘chodzić spać bardzo wcześ­
kuchni ‘umieć gotować’. D7 nie’.  Jajo mądrzejsze od kury ‘dziecko
p. kuchenny, kucharski, kuchenka, ku- mądrzejsze od dorosłych’. H2
charz, kucharka. p. kurzy, kurka, kurnik.
kultura rzecz. r.ż.; D. kultury, C. Ms. kul- kurs rzecz. r.m.; D. kursu, Ms. kursie, l. mn.
turze, bez l. mn.; M. B. kursy, D. kursów;
1. „całość osiągnięć ludzkości w sztuce, 1. „droga do wyznaczonego punktu”.
nauce, technice”.  Kultura starożytna.  Kurs pociągu, autobusu, statku, samo-
 Historia kultury.  Kultura material- lotu.  Nocny kurs.  Bliski, daleki kurs
na, duchowa.  Szerzyć, tworzyć kulturę. taksówki.  Zmienić kurs.  Trzymać się
b. tradycja. E5 kursu. b. trasa, droga. F2
2. „wysoki stopień w rozwoju czegoś”. 2. „wartość pieniądza ustalona w określo-
 Wysoka, niska, mała kultura.  Kultura nym czasie”.  Kurs euro.  Kurs dolara.
jazdy samochodem.  Kultura obyczajów,  Kurs bankowy, urzędowy.  Aktualny
mody, języka.  Kultura umysłowa, towa- kurs złotówki.  Obniżyć, podnieść kurs.
rzyska. B5 b. cena, wartość. E3
p. kulturalny, kulturowy. 3. „pozaszkolne, najczęściej płatne kształ-
cenie, którego celem jest zdobycie prak-
kulturalny przym.; kulturalna, kultural-
tycznej wiedzy”.  Kurs gotowania, szy-
ne, kulturalni, kulturalniejszy, kultural-
cia.  Kurs dla sekretarek.  Kurs prawa
niejsi;
jazdy.  Rozpocząć, ukończyć kurs.  Cho-
1. „taki, który dotyczy kultury, służy
dzić na kurs. b. szkolenie. E2
jej tworzeniu lub jest jej składnikiem”.
p. kursowy, kursować.
 Działacz kulturalny.  Ośrodek kultu-
ralny.  Rozwój kulturalny.  Centrum kurtka rzecz. r.ż.; D. kurtki, C. Ms. kurtce,
kulturalne.  Życie kulturalne.  Program l. mn. M. B. kurtki, D. kurtek;
kulturalny.  Wydarzenia kulturalne. E5 „rodzaj krótkiego, wierzchniego okry-
2. „taki, który jest dobrze wychowany, cia”.  Ciepła, zimowa kurtka.  Kurtka
jest o doskonałym sposobie bycia”.  Kul- męska, damska.  Włożyć, zdjąć kurtkę.
turalna kobieta, dziewczyna.  Kultural-  Chodzić w kurtce. A6
na rozmowa, dyskusja.  Kulturalny czło- p. kurtkowy, kurteczka.

* kup zob. kupić * kurze zob. kura


kuzyn kwitnąć
78

kuzyn rzecz. r.m.; D. B. kuzyna, Ms. ku- kwiecień rzecz. r.m.; D. kwietnia, Ms.
zynie, l. mn. M. kuzynowie/kuzyni, D. B. kwietniu, l. mn. M. B. kwietnie, D. kwiet-
kuzynów; ni;
„syn brata albo siostry jednego z rodziców „czwarty miesiąc roku”.  Urodzić się
lub dalszy krewny”.  Bliski, daleki ku- w kwietniu.  Działo się to w pierwszych
zyn.  Spotkanie kuzynów. B1 dniach kwietnia.  Chłodny, deszczowy,
p. kuzynowski, kuzynek, kuzynka. słoneczny kwiecień.  Pierwszy kwiet-
nia. G2
kwaśny przym.; kwaśna, kwaśne, kwaś­
p. kwietniowy.
niejszy;
„mający smak octu lub cytryn”.  Kwaś­ne kwit rzecz. r.m.; D. kwitu, Ms. kwicie, l. mn.
jabłko.  Kwaśne wino.  Zbić kogoś na M. B. kwity, D. kwitów;
kwaśne jabłko ‘bardzo mocno kogoś zbić’. „pisemny dowód otrzymania czegoś lub
 Kwaśna mina ‘mina niezadowolona, po- pisemne zaświadczenie, które upoważnia
nura’. D7 do odbioru czegoś”.  Kwit bagażowy, cel-
p. kwaśno, kwaśnieć. ny, pocztowy, podatkowy.  Kwit do kasy.
 Wypisać, wydać kwit. b. dowód. C4
kwiat rzecz. r.m.; D. kwiatu, Ms. kwiecie,
p. kwitowy, kwitek.
l. mn. M. B. kwiaty, D. kwiatów;
„ozdobna część rośliny, z której rozwi- kwitnąć czas. ndk; kwitnę, kwitniesz,
ja się owoc, a także roślina kwitnąca”. kwitnij, kwitnął/kwitł, kwitłyśmy, kwi-
 Wiosenne, jesienne kwiaty.  Zapach tliśmy; rzecz. kwitnięcie/kwitnienie;
kwiatów.  Piękny kwiat.  Bukiet kwia- „o roślinie: być w kwiatach, mieć kwiaty”.
tów.  Kwiaty ogrodowe, polne.  Sadzić,  Drzewa kwitną na wiosnę.  Kwitnące
zrywać kwiaty. H3 róże. H3
p. kwiecisty, kwietny, kwiatowy, kwiatek, p. przekwitnąć, rozkwitnąć, zakwitnąć,
kwiaciarnia, kwitnąć. kwitnący, kwitnąco.

* kuzynowie/kuzyni zob. kuzyn * kwicie zob. kwit


* kwiecie zob. kwiat
L
l [el] 1. „litera alfabetu polskiego; znak gra- „obszar ziemi, na którym rośnie dużo
ficzny spółgłoski l”. drzew”.  Chodzić po lesie.  Jechać przez
2. „spółgłoska dźwięczna, przedniojęzy- las.  Gęsty, rzadki las.  Za górami, za la-
kowa”. sami ‘bardzo daleko’.  Nauka nie poszła
w las ‘umiejętność wykorzystania wcze-
lać czas. ndk; leję, lejesz, lej, lał, lałyśmy,
śniej zdobytej wiedzy’.  Nie wywołuj wil-
laliśmy, lany; rzecz. lanie; lać co, w co, do
ka z lasu ‘nie należy prowokować losu
czego, kogo, czym; dla zn. 2. tylko w 3. przewidywaniem czegoś złego’. F3
os.; p. leśny, lasek.
1. „powodować, że płyn cieknie”.  Lać
wodę z wiadra.  Lać mleko do szklanek. lata zob. rok, lato.
 Lać łzy ‘płakać’.  Lać wodę ‘mówić latać czas. ndk; latam, latasz, lataj, lata,
dużo nie na temat’. B4 latał, latałyśmy, lataliśmy; rzecz. lata­nie;
2. „o deszczu: padać mocno”.  Cały dzień latać do kogo, do czego, po co, na czym,
leje. b. padać. H1 czym, z kim;
3. pot. „bić kogoś mocno, uderzać czymś”. 1. „przebywać drogą powietrzną pewną
 Często lał psa kijem.  Lać po plecach, przestrzeń wiele razy w różnych kierun-
po dupie. b. bić. B4 kach, krążyć w powietrzu”.  Ptaki, samo-
p. dolać, nalać, odlać, polać, podlać, loty latają.  Latać nisko, wysoko.  Latać
przelać, rozlać, wlać, wylać, zlać, za- nad ziemią, nad miastem. b. lecieć, podró-
lać. żować. F5
lalka rzecz. r.ż.; D. lalki, C. Ms. lalce, l. mn. 2. pot. „udawać się gdzieś szybko, czasem
M. B. lalki, D. lalek; w różnych kierunkach i wiele razy bie-
„zabawka mająca postać człowieka”. gać”.  Latać po sklepach.  Latać do skle-
 Płacząca, śpiąca lalka.  Wózek, domek pu po zakupy.  Latać po mieście. b. bie-
dla lalek.  Bawić się lalkami. E5 gać, ganiać. F5
p. lalczyny, lalkowaty, lalkowy, laleczka. p. polatać, wylatać się, lot, samolot.

lampa rzecz. r.ż.; D. lampy, C. Ms. lampie, lato rzecz. r.n.; D. lata, Ms. lecie, l. mn. M.
l. mn. M. B. lampy, D. lamp; B. lata, D. lat; dla zn. 2. bez l. poj.;
„przedmiot do świecenia wewnątrz i na 1. „najcieplejsza pora roku, która nastę-
puje po wiośnie”.  Przyszło lato.  Gorą-
zewnątrz pomieszczeń”.  Lampa pokojo-
ce, deszczowe lato.  Ktoś jest na to jak na
wa, uliczna.  Lampa elektryczna, gazo-
lato ‘ktoś się chętnie na coś zgadza’. G1
wa.  Gasić, palić lampę. D3
2. „więcej niż jeden rok, czyli jednostka
p. lampowy, lampka.
czasu wynosząca ponad 366 dni”.  Lata
las rzecz. r.m.; D. lasu, Ms. lesie, l. mn. M. mijają.  Syn ma 20 lat.  Wrócę za dwa
B. lasy, D. lasów; lata.  Młode, stare lata.  Całymi, długi-

* lej zob. lać * lecie zob. lato


* lata zob. latać
lądować lekcja
80

mi latami ‘od bardzo dawna’.  Po (wie- rzecz. leczenie się; leczyć się czym, z cze-
lu) latach ‘po bardzo długim czasie’.  Sto go, na co;
lat niech żyje nam ‘forma życzeń urodzi- „używać lekarstw i stosować różne zabie-
nowych’.  Używaj świata, póki służą lata gi, aby być zdrowym”.  Leczyć się zio-
‘korzystaj z uroków życia, póki jesteś mło- łami.  Leczyć się z grypy.  Leczyć się
dy’. G6 w domu, w szpitalu. A7
p. letni, latka.
legenda rzecz. r.ż.; D. legendy, C. Ms. le-
lądować czas. ndk; ląduję, lądujesz, lą- gendzie, l. mn. M. B. legendy, D. legend;
duj, lądował, lądowałyśmy, lądowaliśmy; 1. „opowiadanie nie zawsze prawdziwe
rzecz. lądowanie; lądować na czym; o postaciach i wydarzeniach historycz-
„opuszczać się z góry na ziemię”.  Samo- nych, w którym bohaterowie przeżywają
lot ląduje.  Lądować na lotnisku, na polu, niezwykłe przygody”.  Legenda o smo-
na łące. F5 ku.  Legendy rodzinne.  Opowiadać le-
p. wylądować. gendy. b. baśń. C2, C3
2. „tekst objaśniający znaki, skróty, kolo-
lecieć czas. ndk; lecę, lecisz, leć, leciał, le-
ry, które znajdują się na mapie, w słow-
ciałyśmy, lecieliśmy; rzecz. lecenie; lecieć
niku, w książce itp.”.  Umieścić legen-
czym, dokąd, skąd;
dę.  Dać legendę.  Sporządzić legendę.
1. „przesuwać się w przestrzeni w jakimś
b. objaśnienie. C3
kierunku, nie dotykając ziemi”.  Lecieć
p. legendarny, legendowy, legendarnie.
do Warszawy, do Poznania.  Lecieć wyso-
ko, nisko.  Motyl, ptak, samolot leci. F5 legitymacja rzecz. r.ż.; D. C. Ms. legityma-
2. pot. „bardzo szybko biec, jechać”.  Le- cji, l. mn. M. B. legitymacje, D. legityma-
cieć po lekarza.  Lecieć po pomoc, na po- cji;
moc.  Lecieć jak na skrzydłach ‘biec bar- „dokument tożsamości, który oficjalnie
dzo szybko’. b. biec. F5 stwierdza, kim kto jest, gdzie pracuje itd.”.
3. „spadać z góry na dół”.  Liście, owoce  Legitymacja szkolna, studencka.  Le-
lecą z drzew.  Lecieć przez ręce ‘być bar- gitymacja związkowa, partyjna.  Dostać,
dzo słabym’.  Lecieć z nóg ‘być bardzo otrzymać, zgubić legitymację. C4
zmęczonym’. b. spadać, opadać. F5 p. legitymacyjny, legitymować się.
4. „o cieczach, płynach: lać się, spływać”.
lekarstwo rzecz. r.n.; D. lekarstwa, Ms. le-
 Krew leci z nosa.  Łzy lecą po twarzy.
karstwie, l. mn. M. B. lekarstwa, D. le-
 Woda leci z kranu. b. lać się, cieknąć.
karstw;
F5
„środek stosowany w czasie leczenia cho-
p. dolecieć, odlecieć, polecieć, przylecieć,
rego”.  Lekarstwo na ból głowy, żołądka.
wylecieć, zalecieć.
 Dać, podać choremu lekarstwo.  Przy-
lecz spój.; jąć lekarstwo.  Kupić lekarstwo w ap-
„łączy zdania współrzędne i wyraża prze- tece.  Ani na lekarstwo ‘czegoś nie ma
ciwieństwo”.  Osoba sympatyczna, lecz wcale’. b. lek. A7
nieładna.  Nie jest chory, lecz tylko zmę-
lekarz rzecz. r.m.; D. B. lekarza, l. mn. M.
czony. b. ale. C1
lekarze, D. B. lekarzy;
leczyć czas. ndk; leczę, leczysz, lecz, leczył, „osoba, która skończyła studia medycz-
leczyłyśmy, leczyliśmy, leczony; rzecz. le- ne i posiada kwalifikacje do leczenia cho-
czenie; leczyć kogo, co, czym, na co, z cze- rych”.  Znany, dobry lekarz.  Lekarz
go; chorób dziecięcych.  Pójść do lekarza.
„czynić zdrowym, przerywać chorobę; po-  Wezwać lekarza.  Czas najlepszy le-
wodować, że ktoś się czuje lepiej”.  Le- karz ‘o potrzebie cierpliwości w rozwią-
czyć serce, oczy.  Leczyć tabletkami, za- zywaniu wszystkich problemów’. b. dok-
strzykami.  Leczyć chorego na grypę. tor. B2, A7
A7 p. lekarski, lekarka.
p. wyleczyć, leczyć się.
lekcja rzecz. r.ż.; D. C. Ms. lekcji, l. mn. M.
leczyć się czas. ndk; leczę się, leczysz się, B. lekcje, D. lekcji; dla zn. 2. rzadko w l.
lecz się, leczyłyśmy się, leczyliśmy się; poj.;

* lecz zob. leczyć


lekki letni
81

1. „jednostka zajęć szkolnych trwająca 45 1. „nauczyciel języka obcego na wyższej


minut”.  Lekcja historii, polskiego, an- uczelni lub na kursie językowym”.  Lek-
gielskiego, matematyki, muzyki.  Lekcje tor języka angielskiego, niemieckiego,
szkolne, prywatne.  Chodzić na lekcje. polskiego.  Pracować jako lektor. b. na-
 Prowadzić lekcje.  Odpowiadać, pytać uczyciel, wykładowca. B2
podczas lekcji. E2 2. „osoba czytająca teksty w programach
2. „materiał zadany uczniowi do przygo- radiowych i telewizyjnych”.  Zatrudnić
towania w domu”.  Odrabiać lekcje.  Po- kogoś na stanowisku lektora.  Lektor ra-
wtarzać zadaną lekcję.  Nie odrobić, nie diowy, telewizyjny. B2
nauczyć się lekcji. E2 p. lektorski, lektorka, lektorat.
p. lekcyjny, lekcyjka.
lektura rzecz. r.ż.; D. lektury, C. Ms. lektu-
lekki przym.; lekka, lekkie, lekcy, lżejszy, rze, l. mn. M. B. lektury, D. lektur;
lżejsi; „książki, czasopisma, artykuły, które
1. „taki, który mało waży”.  Lekka wa- należy przeczytać lub które się czyta”.
lizka, torba, paczka.  Lekkie ubranie  Lektura obowiązkowa.  Lektura szkol-
‘ubranie niezbyt grube, noszone latem’. na.  Spis, wybór lektur.  Lektura gazet,
 Z lekkim sercem ‘nie martwiąc się książek.  Czytać lektury. C3
o nic’. F1 p. lekturowy.
2. „taki, który nie wymaga dużego wysił-
leniwy przym.; leniwa, leniwe, leniwi, le-
ku myślowego do zrozumienia czy wyko-
niwszy, leniwsi;
nania czegoś”.  Lekkie zadanie.  Lekki
„taki, który nic nie chce robić, nie lubi
egzamin, test.  Lekka lektura, rozmowa.
pracować”.  Leniwy uczeń, student, pra-
 Muzyka lekka ‘muzyka rozrywkowa do
cownik.  Leniwa kobieta, żona. ▲ Leniwe
tańca’.  Język, styl, wiersz lekki ‘język,
pierogi ‘rodzaj klusek z sera, mąki i jaj’.
styl wiersza łatwy do zrozumienia’. B5
A8
3. „taki, który nie wymaga dużego wysił-
p. leniwie, leniwo, lenistwo, leń.
ku fizycznego”.  Lekka praca.  Lekkie
życie.  Lekki kawałek chleba ‘łatwy spo- lepiej przysł.; stopień wyższy od dobrze;
sób zarabiania pieniędzy’. b. łatwy, nie- najlepiej;
męczący. B5 „więcej niż dobrze”.  Lepiej się uczyć.
4. „taki, który ma niewielkie rozmiary,  Mówić coraz lepiej.  Lepiej widzieć,
delikatne kształty”.  Lekki mróz, wiatr, słyszeć. B5
szum, zapach.  Lekka zima.  Lekka cho-
lepszy przym.; stopień wyższy od dobry;
roba.  Lekki krok.  Lekkie ruchy. b. de-
lepsza, lepsze, lepsi, najlepszy;
likatny, słaby. F1
„więcej niż dobry”.  Lepsza pogoda.
p. lekko.
 Lepszy humor.  Lepszy od innych.
lekko przysł.; lżej;  Lepszy samochód.  Lepsze mieszka-
1. „bez większego wysiłku fizycznego nie.  Lepsi uczniowie, studenci.  Pierw-
lub umysłowego”.  Lekko poruszać się. szy lepszy ‘byle kto’.  Coś lepszego ‘coś
 Lekko pokonać kogoś.  Lekko oddy- o większej wartości’. B5
chać.  Lekko komuś na sercu, na du- p. lepsze.
szy ‘ktoś nie ma kłopotów, zmartwień’.
letni przym.; letnia, letnie; nie stopniuje
 Lekko przyszło, lekko poszło ‘nie ceni-
się;
my i nie szanujemy tego, co otrzymujemy
1. „charakterystyczny dla lata, przezna-
bez większego wysiłku’. b. łatwo. B5
czony na lato; taki, który odbywa się la-
2. „w małym stopniu, w niewielkim na-
tem”.  Letnia noc, pogoda.  Letnie ubra-
tężeniu”.  Lekko dotykać, pukać, wiać.
nie.  Wakacje letnie. G1
 Lekko chory.  Uderzyć lekko. b. słabo,
2. „trochę ciepły, taki, który nie jest gorą-
delikatnie. F1
cy”.  Letnia woda, zupa, herbata.  Let-
lektor rzecz. r.m.; D. B. lektora, Ms. lekto- nia kąpiel. b. ciepły. B5
rze, l. mn. M. lektorzy, D. B. lektorów; p. letnio.

* lekcy zob. lekki * lżej zob. lekko


* lżejszy zob. lekki
lew liczyć
82

lew rzecz. r.m.; D. B. lwa, Ms. lwie, l. mn. liczba rzecz. r.ż.; D. liczby, C. Ms. licz-
M. B. lwy, D. lwów; bie, l. mn. M. B. liczby, D. liczb;.
zool. „groźne zwierzę z rodziny kotów ży- 1. „wynik liczenia wyrażony cyframi”.
jące w Afryce i południowo-zachodniej  Dodawać liczby.  Wyrażać liczbami.
Azji; Panthera leo”.  Odważny jak lew. ▲ jęz. Liczba pojedyncza ‘forma wyrazu,
 Walczyć, bronić się jak lew.  Ryk lwa. która oznacza, że jest jedna osoba lub je-
H2 den przedmiot’. ▲ jęz. Liczba mnoga ‘for-
p. lwi, lwiątko. ma wyrazu, która oznacza, że jest wiele
lewy przym.; lewa, lewe, lewi; nie stopniu- osób lub przedmiotów’. b. cyfra. F1
je się; 2. „ilość, miara kogoś lub czegoś”.  Duża
1. „położony po tej stronie ciała, po któ- liczba studentów, uczniów, zwierząt.
rej znajduje się serce”.  Lewa ręka, noga.  Zdobyć dużą liczbę punktów. b. zbiór,
 Lewe oko, ucho.  Leżeć na lewym boku. suma. F1
 Lewa strona.  żart. Wstać lewą nogą p. liczebny, liczbowy, liczny, liczbowo, li-
‘być w złym humorze’. F2 czebnie, licznie.
2. „ta strona tkaniny, papieru, ubrania, liczebnik rzecz. r.m.; D. liczebnika, N. li-
która znajduje się wewnątrz”.  Włożyć czebnikiem, l. mn. M. B. liczebniki, D. li-
koszulę, suknię na lewą stronę. b. odwrot- czebników;
ny, wewnętrzny. B5 jęz. „wyraz, który nazywa liczba lub tak-
p. lewo. że cechy przedmiotów, które mają zwią-
leżeć czas. ndk; leżę, leżysz, leż, leżał, leża- zek z liczeniem”.  Formy nieodmienne li-
łyśmy, leżeliśmy; rzecz. leżenie; leżeć na czebników. C1
kim, na czym, przy kim, przy czym, pod p. liczebnikowy.
czym;
liczny przym.; liczna, liczne, liczni, licz-
1. „o człowieku i zwierzęciu: znajdować
niejszy, liczniejsi;
się w położeniu poziomym”.  Leżeć na
„taki, który składa się z większej liczby
tapczanie, w łóżku, na ziemi.  Leżeć na
kogoś, czegoś”.  Liczne towarzystwo.
plecach, na boku.  Leżeć w szpitalu ‘le-
 Liczna grupa, rodzina.  Liczne fakty.
czyć się w szpitalu’.  Leżeć na pienią-
 Liczne zwycięstwa, sukcesy. b. liczebny,
dzach ‘mieć dużo pieniędzy’.  Leżeć do
góry brzuchem ‘nic nie robić’. F6 mnogi. F1
2. „o przedmiotach: znajdować się w po- p. licznie.
ziomym położeniu na powierzchni cze- liczyć czas. ndk; liczę, liczysz, licz, liczył,
goś”.  Książka, zeszyt leży na stole.  Coś liczyłyśmy, liczyliśmy, liczony; rzecz. li-
leży w czyimś interesie ‘coś jest korzyst- czenie; liczyć kogo, co, na kogo, na co,
ne dla kogoś’.  Pieniądze leżą na ulicy z kim, do ilu;
‘pieniądze łatwo można zdobyć’. b. znaj- 1. „wymieniać liczby po kolei”.  Liczyć
dować się. F6 do pięciu.  Liczyć dobrze. b. rachować.
3. „znajdować się, być gdzieś, w czymś”. B4
 Poznań leży nad Wartą.  Coś leży ko- 2. „określać sumę, liczbę/ilość kogoś, cze-
muś na sercu ‘coś kogoś niepokoi, mar- goś”.  Liczyć krzesła, stoły, pieniądze.
twi’. F6  Liczyć uczniów, gości. b. dodawać, ra-
p. poleżeć. chować. F1
liceum rzecz. r.n.; w l. poj. ndm, l. mn. M. 3. „mieć nadzieję na coś”.  Liczyć na
B. licea, D. liceów, C. liceom, N. liceami, szczęście, na spotkanie.  Liczę, że przy-
Ms. liceach; jedziesz. b. spodziewać się, oczekiwać. A9
„trzy- lub czteroletnia szkoła średnia 4. „wierzyć komuś, mieć do kogoś zaufa-
ogólnokształcąca lub zawodowa”.  Li- nie”.  Liczę na ciebie.  Liczę na rodzi-
ceum ogólnokształcące, zawodowe, mu- ców. b. oczekiwać. A8
zyczne, medyczne.  Uczyć się w liceum. p. obliczyć, odliczyć, policzyć, przeli-
 Skończyć liceum. E2 czyć, wyliczyć, zaliczyć, zliczyć, liczba, li-
p. licealny, licealista, licealistka. czebnik, liczny, licznie.

* lwa zob. lew * licz zob. liczyć


* lewi zob. lewy
linia literatura
83

linia rzecz. r.ż.; D. C. Ms. linii, l. mn. M. B. lista rzecz. r.ż.; D. listy, C. Ms. liście, l. mn.
linie, D. linii; M. B. listy, D. list;
1. „znak w postaci grubej kreski naryso- „spis osób, przedmiotów wykonany w ja-
wany na jakiejś powierzchni”.  Linia pro- kimś celu, ułożony w jakiejś kolejności”.
sta, krzywa, cienka, gruba.  Zeszyt w li-  Lista gości, osób, studentów, uczniów.
nie.  Narysować linie. b. kreska. F1  Lista rzeczowa, alfabetyczna.  Lista
2. „długość, która stanowi granicę cze- lektur, książek, podręczników.  Zrobić,
goś”.  Linia horyzontu.  Linia wodna, przygotować listę.  Być na czarnej liście
brzegowa.  Leżeć, znajdować się, stać ‘mieć złą opinię”. b. spis, wykaz. C3
w jednej linii. b. kreska. F1
listonosz rzecz. r.m.; D. B. listonosza,
3. „specjalnie przygotowana trasa, po któ-
l. mn. M. listonosze, D. B. listonoszy;
rej mogą poruszać się pojazdy”.  Linia
„pracownik poczty, który nosi po domach
kolejowa, tramwajowa, autobusowa.  Li-
listy, gazety itp.”.  Czekać na listonosza.
nia lotnicza. b. droga, trasa. F3
B2
4. „system urządzeń służący do łączno-
p. listonoszka.
ści”.  Linia telefoniczna. C8
5. „kształt, zarys czegoś”.  Regularne li- listopad rzecz. r.m.; D. listopada, Ms. listo-
nie twarzy.  Linia samochodu.  Mieć li- padzie, l. mn. M. B. listopady, D. listopa-
nię, dbać o linię ‘dbać o ładną, zgrabną dów;
sylwetkę’. b. kształt, figura. F1 „jedenasty miesiąc roku”.  Urodzić się
6. „rząd liter, wyrazów”.  Pisać w jednej w listopadzie.  Umówić się, spotkać się
linii.  Druga linia od dołu. b. wiersz. C3 w listopadzie.  Umówić się na spotkanie
p. liniowy, liniowo. w listopadzie.  Piąty, dwudziesty listopa-
da.  Koniec listopada.  Przed dwudzie-
lipiec rzecz. r.m.; D. lipca, l. mn. M. B. lip-
stym listopada. G2
ce, D. lipców;
p. listopadowy.
„siódmy miesiąc roku”.  Piętnasty, dwu-
dziesty lipca.  W lipcu.  Wrócił przed liść rzecz. r.m.; D. liścia, l. mn. M. B. liście,
piątym lipca.  Słoneczny, upalny lipiec. D. liści, N. liśćmi;
G2 „zielona część rośliny o różnych kształ-
p. lipcowy. tach”.  Liście drzew, kwiatów.  Liście
kapusty, sałaty.  Jesienne liście.  Liście
lis rzecz. r.m.; D. B. lisa, Ms. lisie, l. mn. M.
rozwijają się, opadają. H3
B. lisy, D. lisów;
p. liściasty, liściowy, listek, listeczek.
zool. „dzikie zwierzę z rodziny psów z cha-
rakterystycznym długim ogonem; Vulpes litera rzecz. r.ż.; D. litery, C. Ms. literze,
vulpes”.  Lis dziki, hodowlany.  Polowa- l. mn. M. B. litery, D. liter;
nie na lisy.  Futro, czapka z lisa.  Chy- „znak graficzny, który oznacza głoskę”.
try jak lis ‘o kimś, kto potrafi dbać o swo-  Drukowane litery.  Pisać wielkimi, ma-
je interesy, często kosztem innych ludzi’. łymi literami.  Składać litery ‘uczyć się
H2 czytać’. C1
p. lisi, lisek, lisica. p. literowy.
list rzecz. r.m.; D. listu, Ms. liście, l. mn. M. literatura rzecz. r.ż.; D. literatury, C. Ms.
B. listy, D. listów; literaturze, l. mn. M. B. literatury, D. li-
„pisemna wypowiedź włożona do koperty, teratur;
wysyłana do osoby lub instytucji”.  Napi- 1. „twórczość człowieka wyrażona w pi-
sać list.  Wysłać list do rodziców, do przy- śmie, która obejmuje lirykę, dramat i pro-
jaciela.  Dostać, otrzymać list.  Wrzucić zę”.  Literatura piękna.  Literatura dla
list do skrzynki. ▲ List polecony ‘list, któ- dzieci.  Literatura narodowa, światowa.
ry przy odbiorze należy potwierdzić pod-  Literatura młodzieżowa.  Historia lite-
pisem’. b. pismo. C3, C6 ratury.  Wykładać literaturę. B6
p. listowy, listowny, listownie, liścik, listo- 2. „prace drukowane z zakresu określonej
nosz. dziedziny naukowej”.  Literatura nauko-

* liście1 zob. list * liście3 zob. liść


* listy2 zob. lista * liśćmi zob. liść
* liście zob. lista
locie ludowy
84

wa.  Literatura pedagogiczna, psycholo- lotów”.  Lotnisko krajowe, zagraniczne.


giczna, filozoficzna, ekonomiczna.  Lite-  Lotnisko wojskowe, sportowe.  Wylą-
ratura muzyczna.  Wykaz, spis literatu- dować na lotnisku. F3
ry. C3 p. lotniskowy, lotniczy.
p. literacki, literat, literatka.
lód rzecz. r.m.; D. lodu, Ms. lodzie, l. mn.
lodówka rzecz. r.ż.; D. lodówki, C. Ms. lo- M. B. lody, D. lodów; dla zn. 2. tylko
dówce, l. mn. M. B. lodówki, D. lodówek; w l. mn.;
„szafka, w której dzięki specjalnym urzą- 1. „woda, która w bardzo niskiej tempe-
dzeniom utrzymywana jest bardzo niska raturze znajduje się w stanie stałym”.
temperatura, służy do przechowywania  Błyszczący, gładki lód.  Jazda na lo-
żywności”.  Schować mięso, ser do lo- dzie.  Zimny jak lód.  Mieć czegoś jak
dówki.  Przechowywać napój w lodów- lodu ‘mieć czegoś bardzo dużo’.  Budo-
ce. D3 wać zamki na lodzie ‘marzyć o czymś,
p. lodówkowy. co nie może się spełnić’.  Zostać na lo-
lody zob. lód. dzie ‘zostać bez niczego, stracić wszyst-
ko’.  Przełamać pierwsze lody ‘pokonać
los rzecz. r.m.; D. losu, Ms. losie, l. mn. M. pierwsze trudności, szczególnie w kon-
B. losy, D. losów; taktach z ludźmi’. H1
1. „kolejne zdarzenia, które spotyka- 2. „zimny deser z dodatkami smakowy-
ją człowieka w życiu”.  Smutny, cięż- mi, przygotowany z mleka, jaj, cukru”.
ki, zły los.  Koleje losu.  Skarżyć się na  Lody czekoladowe, śmietankowe, owo-
swój los.  Narzekać na los.  Liczyć na cowe.  Podać lody, zaprosić na lody. D7
los szczęścia ‘liczyć na szczęśliwy przypa- p. lodowaty, lodowy, lodówka.
dek’. B5
2. „kartka z numerem, kostka, która wy- lub spój.;
ciągnięta decyduje o wygraniu lub prze- „łączy równorzędne informacje w zdaniu
graniu”.  Kupić los.  Pełny los ‘los wy- i wskazuje na konieczność wyboru jed-
grany’.  Wygrać los ‘wygrać dużo pie- nej z nich”.  Spotkamy się dziś lub jutro.
niędzy lub bardzo cenną nagrodę; także  Napiszę lub zadzwonię. b. albo. C1
o kimś, kto ma szczęście w życiu’. C3 lubić czas. ndk; lubię, lubisz, lub, lubił, lu-
p. losowy, losowo, losowanie, losować. biłyśmy, lubiliśmy, lubiany; rzecz. lubie-
lot rzecz. r.m.; D. lotu, Ms. locie, l. mn. M. nie; lubić kogo, co, za co;
B. loty, D. lotów; 1. „pokazywać komuś pozytywne uczu-
„poruszanie się w powietrzu, w przestrze- cia”.  Lubić serdecznie.  Lubić dzieci,
ni”.  Lot ptaków, owadów.  Lot samolo- uczniów.  Lubić sąsiadów. A9
tu.  Lot z Warszawy do Poznania.  Ze- 2. „mieć przyjemność z czegoś, co się
rwać się do lotu.  Z lotu ptaka ‘patrząc robi”.  Lubić muzykę, teatr.  Lubię czy-
z góry’. F5 tać.  Nie lubię pracować. E6
p. lotny, lotnik, lotnisko, latać. p. polubić.
lotniczy przym.; lotnicza, lotnicze, lotni- ludność rzecz. r.ż.; D. C. Ms. ludności, bez
czy; nie stopniuje się; l. mn.;
„związany z lotnictwem; taki, który do- „ogół ludzi, którzy mieszkają na okre-
tyczy lotnictwa i samolotów”.  Dworzec ślonym terytorium”.  Ludność miasta,
lotniczy.  Komunikacja, poczta lotnicza. wsi.  Przyrost ludności.  Spis ludności.
 Wojska lotnicze. b. samolotowy. B5 b. mieszkańcy. A2
p. lotniczo. p. ludnościowy.
lotnisko rzecz. r.n.; D. lotniska, N. lotni- ludowy przym.; ludowa, ludowe, ludowi;
skiem, l. mn. M. B. lotniska, D. lotnisk; nie stopniuje się;
„wyznaczony i specjalnie przygotowany 1. „taki, który dotyczy ludzi pracujących –
obszar do startowania i lądowania samo- robotników i chłopów”.  Władza ludowa.

* losie zob. los * lody zob. lód


* locie zob. lot * lub zob. lubić
* lodzie zob. lód
ludzie lżejszy
85

 Ruch ludowy.  Działacze ludowi.  Za- ludzkie pojęcie ‘coś jest trudne do zrozu-
bawa ludowa. B3 mienia’. b. człowieczy. A2
2. „charakterystyczne dla wsi i jej miesz- 2. „taki, który jest dobry, łagodny, życz-
kańców”.  Pieśni, obyczaje ludowe.  Kul- liwy”.  Ludzkie uczucia, gesty.  Trak-
tura, literatura ludowa.  Taniec, strój lu- tować kogoś w sposób ludzki. b. życzliwy,
dowy. b. chłopski, regionalny. E1 przyjazny. A8
p. ludowo.
lustro rzecz. r.n.; D. lustra, Ms. lustrze,
ludzie rzecz. bez l. poj., l. mn. D. B. ludzi, l. mn. M. B. lustra, D. luster;
Ms. ludziach; człowiek „pokryte z jednej strony specjalnymi sub-
„istoty z gatunku Homo sapiens zdolne do stancjami szkło, które odbija przedmioty
wytwarzania cywilizacji i kultury”.  Od- znajdujące się przed nim”.  Stanąć przed
ważni, szczęśliwi ludzie.  Tłum, gru- lustrem.  Patrzeć w lustro.  Oglądać się
pa ludzi.  Uciekać od ludzi.  Wypadki, w lustrze.  Szafa z lustrami.  Pić do lu-
nieszczęścia chodzą po ludziach ‘każde- stra ‘pić alkohol bez towarzystwa’. D3
go człowieka może spotkać coś przykre- p. lustrzany, lusterko.
go’. A2
luty rzecz. r.m.; D. lutego, Ms. lutym, bez
p. ludzki, ludzik.
l. mn.;
ludzki przym.; ludzka, ludzkie, ludzcy; nie „drugi miesiąc roku”.  Trzeci lutego.
stopniuje się;  Urodzić się trzeciego lutego. G2
1. „taki, który dotyczy człowieka, nale- p. lutowy.
ży do człowieka”.  Ludzki głos.  Ludz-
lżej zob. lekko.
ka mowa.  Ciało ludzkie.  Rozum ludz-
ki.  Życie, los ludzki.  Coś przechodzi lżejszy zob. lekki.

* ludzie zob. człowiek


Ł
ł [eł] 1. „litera alfabetu polskiego; znak gra- łatwo przysł.; łatwiej;
ficzny spółgłoski ł”. „bez wysiłku fizycznego lub umysłowe-
2. „spółgłoska dźwięczna, płynna”. go”.  Nauka idzie łatwo.  Łatwo poru-
ładnie przysł.; ładniej; szać się.  Łatwo ulegać emocjom.  Ko-
„przyjemnie dla oczu, uszu itd.”.  Ładnie muś nie jest łatwo ‘ktoś cierpi, ma kłopo-
wyglądać.  Ubrać się ładnie.  Uśmiech- ty’. B5
nąć się ładnie.  Ładnie śpiewa.  Mówić p. łatwiutko.
ładnie ‘mówić poprawnie, bez błędów’. łatwy przym.; łatwa, łatwe, łatwi, łatwiej-
b. atrakcyjnie, niebrzydko. B5 szy, łatwiejsi;
ładny przym.; ładna, ładne, ładni, ładniej- „taki, który nie wymaga wysiłku fizycz-
szy, ładniejsi; nego ani umysłowego”.  Łatwy egzamin,
1. „taki, który swoim wyglądem sprawia wykład.  Łatwe zadanie.  Łatwa spra-
przyjemność, który się podoba”.  Ładna wa, praca.  Łatwy język. b. prosty, zro-
twarz.  Ładne nogi, oczy.  Ładne kwia- zumiały. B5
ty.  Ładny zapach.  Ładna dziewczyna. p. łatwo, łatwiutki.
 Ładny dzień ‘pogodny, słoneczny dzień’.
b. przyjemny, interesujący. B5 ławka rzecz. r.ż.; D. ławki, C. Ms. ławce,
2. pot. „taki, który posiada duży ciężar, l. mn. M. B. ławki, D. ławek;
znaczny w swojej wartości”.  Ładny dom. „sprzęt do siedzenia składający się
 Ładna suma pieniędzy.  Ładne zarob- z długiej deski umieszczonej na nogach”.
ki. b. liczny. B5  Ławka szkolna.  Siedzieć na ławce.
p. ładnie, nieładny, ładniutki.  Postawić ławkę.  Drewniana, metalo-
wa ławka. D3
łagodny przym.; łagodna, łagodne, łagod-
p. ławkowy, ławeczka.
ni, łagodniejszy, łagodniejsi;
1. „taki, który jest dobry, skłonny do zgody, łazienka rzecz. r.ż.; D. łazienki, C. Ms. ła-
życzliwy”.  Łagodny charakter, uśmiech, zience, l. mn. M. B. łazienki, D. łazienek;
głos.  Łagodne słowa. b. dobry. A8 „pomieszczenie, w którym znajdują się
2.„taki, który nie jest groźny, przyjazny”. urządzenia do kąpieli i mycia”.  Iść do
 Łagodny wzrok.  Łagodne rządy. b. to- łazienki.  Myć się, kąpać się w łazience.
lerancyjny, wyrozumiały. A8 D1
3. „taki, który nie ma dużego natężenia”. p. łazienkowy, łazieneczka.
 Łagodny klimat.  Łagodny zakręt.  Ła-
godna zima.  Łagodne światło. b. umiar- łączyć czas. ndk; łączę, łączyć, łącz, łączył,
kowany, delikatny. B5 łączyłyśmy, łączyliśmy, łączony; rzecz.
p. łagodnie, łagodniutko, łagodzić, łagod- łączenie; łączyć kogo, co, z czym, z kim,
niutki. w co;

* ławek zob. ławka


łączyć się łza
87

1. „działać w taki sposób, aby wiele rze- łez zob. łza.


czy, osób było razem, stanowiło całość”.
łóżko rzecz. r.n.; D. łóżka, l. mn. M. B. łóż-
 Łączyć grupy.  Łączyć ludzi.  Miłość
łączy ludzi.  Łączyć dwa końce.  Łączyć ka, D. łóżek;
naukę z pracą. b. kojarzyć. B4 „mebel, który służy do leżenia i spania”.
2. „umożliwić rozmowę telefoniczną”.  Szerokie, wygodne łóżko.  Położyć
 Łączyć z dyrektorem, z szefem.  Łą- się na łóżko.  Leżeć na łóżku, w łóżku.
czyć rozmowę. C6  Wstać, podnieść się z łóżka. D3
3. „dodawać coś do czegoś, co zostało po- p. łóżkowy, łóżeczko.
wiedziane, napisane”.  Łączę wyrazy łyżeczka rzecz. r.ż.; D. łyżeczki, C. Ms. ły-
szacunku, ukłony, pozdrowienia ‘forma żeczce, l. mn. M. B. łyżeczki, D. łyżeczek;
grzecznościowa kończąca list lub stoso- „mała łyżka”.  Łyżeczka do herbaty, do
wany przy pożegnaniu’. C6 kawy.  Łyżeczka do cukru.  Komplet ły-
p. dołączyć, połączyć, rozłączyć, włą- żeczek. D5
czyć, wyłączyć, złączyć, łączność, łączny,
łącznie. łyżka rzecz. r.ż.; D. łyżki, C. Ms. łyżce,
l. mn. M. B. łyżki, D. łyżek;
łączyć się czas. ndk; łączę się, łączysz się,
„narzędzie do nabierania i jedzenia płyn-
łącz się, łączył się, łączyłyśmy się, łączy-
nych pokarmów”.  Łyżka stołowa.  Jeść
liśmy się; rzecz. łączenie się; łączyć się
zupę łyżką. D5
z kim, z czym, w co;
1. „mieć kontakt z kimś lub czymś”.  Łą- p. łyżkowy, łyżeczka.
czyć się w grupy, zespoły.  Ulice łączą się. łza rzecz. r.ż.; D. łzy, C. Ms. łzie, l. mn. M.
 Łączyć się telefonicznie z córką. b. kon- B. łzy, D. łez;
taktować się. C6 „kropla słonawej, przezroczystej cieczy,
2. „mieć z czymś związek; podejmować która płynie z oczu z powodu silnych emo-
wspólne działanie”.  Łączyć się soli- cji lub choroby”.  Gorące, serdeczne łzy.
darnie.  Łączyć się we wspomnieniach.  Łzy bólu, radości, wzruszenia.  Lać,
b. przypominać się. B4 wylewać łzy.  Mówić, słuchać ze łzami
łąka rzecz. r.ż.; D. łąki, C. Ms. łące, l. mn. w oczach.  Oczy pełne łez.  Śmiać się
M. B. łąki, D. łąk; do łez ‘śmiać się serdecznie’. A9
„teren, na którym rośnie trawa”.  Zie- p. łzawy, łzawo, łezka.
lone łąki.  Iść po łące.  Krowy pasą się
na łące. F3
p. łąkowy, łączka.

* łzie zob. łza * łez zob. łza


M
m [em] 1. „litera alfabetu polskiego; znak malować czas. ndk; maluję, malujesz, ma-
graficzny spółgłoski m”. luj, malował, malowałyśmy, malowali-
2. „spółgłoska dźwięczna, półotwarta, no- śmy, malowany; rzecz. malowanie; malo-
sowa, dwuwargowa”. wać co, czym, kogo, na czym;
1. „pokrywać coś farbą, nadawać czemuś
ma1 zob. mieć.
kolor”.  Malować ściany, drzwi, okna,
ma2 zob. moja. płot.  Malować usta.  Malować na ko-
lor czerwony. B4
magnetofon rzecz. r.m.; D. magnetofonu,
2. „tworzyć obraz”.  Malować obraz, por-
Ms. magnetofonie, l. mn. M. B. magneto-
tret.  Malować na szkle.  Wyglądać jak
fony, D. magnetofonów;
malowany ‘wyglądać bardzo ładnie’. B6
„urządzenie elektryczne do magnetycz-
p. namalować, pomalować, wymalować,
nego zapisywania i odtwarzania dźwięku
zamalować, malować się, malarz, malar-
z taśmy magnetycznej”.  Magnetofon ka-
ka, malowniczy, malowniczo.
setowy, cyfrowy.  Bawić się, tańczyć przy
magnetofonie. D4 mało przysł.; mniej;
p. magnetofonowy. „w niewielkiej ilości, niedużo, niewiele”.
 Mało jeść, pić.  Mało znać kogoś.  Mało
maj rzecz. r.m.; D. maja, Ms. maju, l. mn.
mówić, czytać.  Mało czasu.  Mało lu-
M. B. maje, D. majów;
dzi, dzieci.  Mało kto ‘rzadko kto’. b. nie-
„piąty miesiąc roku”.  Piąty, dwudziesty
wiele. F1
maja.  Urodzić się piętnastego maja. G2
p. majowy, majowo. małpa rzecz. r.ż.; D. małpy, C. Ms. małpie,
l. mn. M. B. małpy, D. małp;
mają zob. mieć.
„zwierzę umiejące chodzić na dwóch ła-
majtki rzecz. bez l. poj., D. majtek; pach, przypominające kształtem człowie-
„dolna część bielizny damskiej lub dziew- ka; Anthropoidea”.  Stado małp.  Ska-
częcej”.  Damskie majtki.  Rozmiar kać jak małpa.  Wyglądać jak małpa ‘wy-
majtek. A6 glądać bardzo brzydko’. H2
p. majtkowy, majteczki. p. małpi, małpio, małpeczka, małpować.
maksymalny przym.; maksymalna, ma­ mały przym.; mała, małe, mali, mniejszy,
ksymalne; nie stopniuje się; mniejsi;
„taki, który osiąga górną granicę czegoś, 1. „taki, który jest nieduży pod względem
najwyższy poziom”.  Maksymalny wy- rozmiarów, ilości, wieku”.  Małe miesz-
siłek.  Maksymalna temperatura.  Ma­ kanie.  Małe okno.  Małe ręce.  Małe
ksymalne zarobki, zyski. b. najwyższy, dzieci.  Mały chłopiec.  Mali chłopcy.
największy. F1  Mieć coś w małym palcu ‘znać coś do-
p. maksymalnie, maksimum. skonale’.  Z dużej/wielkiej chmury mały

* mniej zob. mało


mam maszyna
89

deszcz ‘coś, co wydaje się bardzo groźne, marzec rzecz. r.ż.; D. marca, Ms. marcu,
staje się mało istotne’. b. nieduży, niewiel- l. mn. M. B. marce, D. marców;
ki. F1 „trzeci miesiąc roku”.  Ósmy marca.
2. „taki, który trwa niezbyt długo”.  Mały  Druga połowa marca. G2
spacer.  Małe spotkanie. b. krótki. G7 p. marcowy.
p. mało, maleńki.
marznąć [mar-znąć] czas. ndk; marz-
mam zob. mieć nę, marzniesz, marznij, marzł/marznął,
marzłyśmy, marzliśmy; rzecz. marznię-
mama rzecz. r.ż.; D. mamy, C. Ms. mamie,
cie; marznąć od czego;
l. mn. M. B. mamy, D. mam; 1. „zamieniać się w lód”.  Woda, kałuża
„czule o kobiecie, która ma własne dziecko marznie.  Marznący deszcz. H1
(dzieci)”.  Dobra mama.  Kochana mamo! 2. „odczuwać zimno z powodu niskiej tem-
 Odwiedzić mamę. b. mamusia. B1 peratury”.  Ręce, nogi marzną.  Marz-
p. mamin/maminy, mamusia. nąć w mieszkaniu.  Marznąć podczas po-
mapa rzecz. r.ż.; D. mapy, C. Ms. mapie, dróży, spaceru. A3
l. mn. M. B. mapy, D. map; p. przemarznąć, zmarznąć, zamarznąć.
„obraz powierzchni Ziemi z zaznaczony- marzyć czas. ndk; marzę, marzysz, marz,
mi krajami, miastami, morzami, górami, marzył, marzyłyśmy, marzyliśmy; rzecz.
rzekami”.  Mapa turystyczna.  Mapa marzenie; marzyć o czym, o kim;
świata, Europy, Polski.  Znaleźć góry na „myśleć o rzeczach przyjemnych, układać
mapie. b. plan. C3 plany na przyszłość, bardzo czegoś pra-
p. mapowy, mapka. gnąć”.  Marzyć o podróżach, o przyjaź-
marchew rzecz. r.ż.; D. C. Ms. marchwi, ni, o miłości, o szczęściu.  Szkoda ma-
l. mn. M. B. marchwie, D. marchwi; rzyć ‘nie warto się o coś starać’. b. plano-
„roślina o grubym, czerwonym korzeniu, wać, śnić. A9
który się je; Daucus carota”.  Marchew p. pomarzyć, zamarzyć, marzyciel, ma-
ogrodowa.  Surowa, gotowana marchew. rzycielka.
 Sok z marchwi.  Gotować marchew. masa rzecz. r.ż.; D. masy, C. Ms. masie,
H3, D7 l. mn. M. B. masy, D. mas;
p. marchwiany, marchewka. 1. „substancja niemająca określonych
martwić się czas. dk; martwię się, martwisz form, określonego kształtu”.  Gęsta,
się, martw się, martwił się, martwiłyśmy rzadka masa.  Masa czekoladowa, kawo-
się, martwiliśmy się; rzecz. martwienie się; wa.  Ciasto z masą. b. substancja. F1
martwić się czym, kim, o kogo, o co; 2. „wielka ilość, liczba czegoś, dużo”.
„przeżywać niepokój, doświadczać nie-  Masa owoców, warzyw, kwiatów.  Masa
przyjemnego uczucia, znajdować się ludzi, młodzieży.  Masa towaru.  Zarobić
w złym nastroju”.  Martwić się zacho- masę pieniędzy. b. wielkość, mnóstwo. F1
waniem dzieci.  Martwić się o rodziców. p. masowy, masowo.
 Martwić się o przyszłość.  Martwić się masło rzecz. r.n.; D. masła, Ms. maśle, bez
chorobą. b. niepokoić się, smucić się. A9 l. mn.;
p. pomartwić się, umartwić się, zamar- „rodzaj tłuszczu, produkt spożywczy, któ-
twiać się, zmartwić się, martwienie się. ry się otrzymuje z mleka”.  Świeże, wiej-
skie masło.  Kostka masła.  Chleb, buł-
marynarka rzecz. r.ż.; D. marynarki, C.
ka z masłem. D7
Ms. marynarce, l. mn. M. B. marynarki,
p. maślany, masłowy, masełko.
D. marynarek;
„górna część męskiego lub damskiego maszyna rzecz. r.ż.; D. maszyny, C. Ms. ma-
ubrania”.  Nowa, elegancka marynar- szynie, l. mn. M. B. maszyny, D. maszyn;
ka.  Wełniana, czarna, jasna marynarka. „urządzenie, które się porusza, wyko-
 Sportowa, wizytowa marynarka.  Wło- nuje jakąś pracę”.  Maszyna elektrycz-
żyć, zdjąć marynarkę. b. żakiet. A6 na.  Maszyny rolnicze.  Maszyna do

* mam zob. mama * marz zob. marzyć


* mam zob. mieć * maśle zob. masło
* marce zob. marzec
materiał mecz
90

szycia, do pisania.  Obsługiwać maszy- korzystać”.  Mądre dziecko.  Mądrzy


nę.  Pracować jak maszyna ‘pracować uczniowie.  Mądry człowiek. b. rozumny,
szybko, bez odpoczynku’. b. urządzenie.. inteligentny. A10
D4 2. „taki, który ma rozumną treść”.  Mą-
p. maszynowy, maszynowo, maszynka. dry wykład.  Mądra rada, książka.  Mą-
dre słowa.  Mądra wypowiedź. b. sensow-
materiał rzecz. r.m.; D. materiału, Ms. ma-
ny. A10
teriale, l. mn. M. B. materiały, D. mate-
p. mądrze, mądrość.
riałów;
1. „tworzywo, surowiec, substancja, któ- mąka rzecz. r.ż.; D. mąki, C. Ms. mące,
re są podstawą do wytwarzania różnych l. mn. M. B. mąki, D. mąk;
dóbr”.  Materiały piśmienne, rysunko- „proszek ziaren pszenicy, żyta itp., z któ-
we, malarskie.  Materiały budowlane. rych piecze się chleb”.  Mąka pszenna,
b. tworzywo, surowiec. B7 żytnia.  Kupić kilogram mąki.  Z tej
2. „zbiór podstawowych danych, faktów, mąki chleba nie będzie ‘o czymś mało
liczb, wiadomości, które mogą być wyko- wartościowym’. D7
rzystywane do różnych celów”.  Przygo- p. mączny, mączany.
towywać materiał do wykładu.  Materia-
mąż rzecz. r.m.; D. B. męża, Ms. mężu,
ły z historii miasta.  Zebrać, opracować
l. mn. M. mężowie, D. B. mężów;
materiał. b. dokument, dane. C4
„mężczyzna pozostający w związku mał-
3. „tkanina – wyrób włókienniczy”.  Ma-
żeńskim z kobietą”.  Dobry, kochający,
teriał na ubranie, na sukienkę. A6
troskliwy mąż.  Szukać, znaleźć męża.
p. materiałowy, materialik.
 Rozstać się z mężem.  Wyjść za mąż
matka rzecz. r.ż.; D. matki, C. Ms. matce, ‘o kobiecie: zostać czyjąś żoną’.  Nazy-
l. mn. M. B. matki, D. matek; wać się po mężu ‘nosić nazwisko męża’.
„kobieta mająca własne dziecko lub dzie- b. małżonek. B1
ci”.  Moja matka.  Młoda, starsza mat- p. mężowski, mężowy, mężulek.
ka.  Opiekować się matką.  Mieszkać
me zob. moje.
z matką.  Mówić, powtarzać jak za pa-
nią matką ‘powtarzać coś dokładnie, bez- mebel rzecz. r.m.; D. mebla, l. mn. M. B.
myślnie’. b. mama, mamusia. B1 meble, D. mebli;
p. matczyny, mateczka, mama, matko- „przedmioty (stół, krzesła, szafa, łóżko
wać. itp.), które ustawia się w mieszkaniu”.
 Piękne, stare, nowoczesne, miękkie me-
mądrość rzecz. r.ż.; D. C. Ms. mądrości, bez
ble.  Meble biurowe, kuchenne, łazienko-
l. mn.;
we.  Komplet mebli.  Kupić meble. D3
1. „wiedza zdobyta przez naukę lub do-
p. meblowy, meblarski, mebelek, meblo-
świadczenie”  Nabierać mądrości.  Oka-
wać.
zywać mądrość.  Mądrość książkowa
‘wiedza wyczytana z książek, która nie mechanik rzecz. r.m.; D. B. mechanika, N.
zawsze przydaje się w życiu’.  Mądrość mechanikiem, l. mn. M. mechanicy, D. B.
życiowa ‘umiejętność radzenia sobie w ży- mechaników;
ciu’. A10 „specjalista, który pilnuje pracy maszyn,
2. „to, że coś jest mądre”.  Mądrość są- zajmuje się ich obsługiwaniem”.  Głów-
dów, opinii.  Mądrość powieści. B5 ny mechanik w fabryce.  Mechanik sa-
3. „mądre poglądy, wypowiedzi”.  Uczyć mochodowy. B2
się mądrości.  Mówić mądrości. A10
mecz rzecz. r.m.; D. Ms. meczu, l. mn. M. B.
p. mądrościowy.
mecze, D. meczów;
mądry przym.; mądra, mądre, mądrzejszy, „spotkanie sportowe zawodników lub dru-
mądrzejsi; żyn, podczas którego walczy się o zwycię-
1. „taki, który posiada dużą wiedzę, do- stwo”.  Mecz piłki nożnej.  Mecz piłkar-
świadczenie i potrafi to rozsądnie wy- ski, tenisowy.  Wystąpić w meczu.  Wy-

* matce zob. matka * mężu zob. mąż


* mące zob. mąka * mężowie zob. mąż
* męża zob. mąż * mężów zob. mąż
media mianownik
91

grać, przegrać mecz.  Ważny, decydujący czący; rzecz. męczenie; męczyć kogo, co,
mecz.  Wynik meczu. b. gra. E7 czym;
p. meczowy. „sprawiać cierpienie fizyczne lub psy-
chiczne”.  Męczyć opowiadaniem, pyta-
media rzecz. bez l. poj., l. mn. D. mediów;
niami.  Męczyć wzrok czytaniem.  Mę-
„środki służące do przekazywania infor-
czyć kogoś prośbami.  Męczący kaszel.
macji możliwie dużej liczbie odbiorców,
b. niepokoić. A3, B4
czyli prasa, radio, telewizja, Internet”.
p. pomęczyć, zmęczyć, zamęczyć, męczyć
 Informacja podana przez media.  Kon-
się, męka, męcząco.
ferencja prasowa dla mediów. C7
p. medialny. męczyć się czas. ndk; męczę się, męczysz
się, męcz się, męczył się, męczyłyśmy się,
medycyna rzecz. r.ż.; D. medycyny, C. Ms.
męczyliśmy się; rzecz. męczenie się; mę-
medycynie, bez l. mn.;
czyć się czym, nad czym;
1. „nauka o zdrowiu i chorobach człowie-
„doświadczać cierpienia fizycznego lub
ka oraz umiejętność leczenia chorych”.
psychicznego”.  Długo, strasznie się mę-
 Rozwój medycyny.  Medycyna sporto-
czyć.  Łatwo się męczyć.  Męczyć się
wa.  Osiągnięcia w dziedzinie medycyny.
pracą.  Męczyć się nauką. A3
 Interesować się medycyną. E2
2. „wydział wyższej uczelni, na którym męski przym.; męska, męskie, męscy; nie
studiuje się tę naukę”.  Studiować me- stopniuje się;
dycynę.  Pójść na medycynę.  Absol- 1. „taki, który jest przeznaczony dla męż-
went medycyny.  Student, słuchacz me- czyzn”.  Spodnie męskie.  Fryzjer mę-
dycyny. E2 ski.  Ubranie męskie.  Płaszcz męski.
p. medyczny, medycznie. A2
2. „taki, który składa się z mężczyzn”.
metal rzecz. r.m.; D. metalu, l. mn. M. B.
 Spotkanie męskie.  Męskie towarzy-
metale, D. metali;
stwo. A2
„substancja, którą wydobywa się z ziemi
3. „typowy dla mężczyzny”.  Męska
i używa w przemyśle (aluminium, miedź,
twarz.  Męski charakter.  Opieka mę-
żelazo, złoto, srebro, brąz i in.)”.  Metale
ska. ▲ Rodzaj męski ‘cecha rzeczowników,
szlachetne.  Wydobycie metalu. H5
takich jak: mężczyzna, ojciec, pan, kawa-
p. metalowy, metaliczny, metalicznie.
ler, pies, kot, mebel, obszar, obraz itp.’.
metoda rzecz. r.ż.; D. metody, C. Ms. meto-  Po męsku ‘w sposób stanowczy, odważ-
dzie, l. mn. M. B. metody, D. metod; ny’. A2
„sposób badania i postępowania dla osiąg­ p. męskość, męstwo, męskoosobowy.
nięcia jakiegoś celu”.  Metody nauczania,
mężczyzna rzecz. r.m.; D. mężczyzny, C.
postępowania, wychowania.  Metoda na-
Ms. mężczyźnie, l. mn. M. mężczyźni, D.
ukowa.  Stosować różne metody.  Meto-
B. mężczyzn;
dy pracy, produkcji. b. sposób. B6
„dorosła osoba płci męskiej”.  Młody,
p. metodyczny, metodycznie, metodyka,
stary, piękny mężczyzna.  Wysoki, niski
metodyk.
mężczyzna.  Być prawdziwym mężczy-
metr rzecz. r.m.; D. metra, Ms. metrze, zną ‘być silnym, odważnym, zdecydowa-
l. mn. M. B. metry, D. metrów; nym’. b. pan, facet. A2
1. „jednostka długości równa 100 cm;
mianownik rzecz. r.m.; D. mianownika, N.
skrót: m”.  Długość pokoju wynosi pięć
mianownikiem, l. mn. M. B. mianowniki,
metrów.  Podać szerokość w metrach.
D. mianowników;
F1
jęz. „pierwszy przypadek w deklinacji,
2. „linia lub taśma mające oznaczone od-
odpowiadający na pytanie kto?, co?; wy-
ległości co centymetr”.  Mierzyć podłogę
stępuje w zdaniu w funkcji podmiotu;
metrem.  Metr krawiecki. D4
nominativus”.  Rzeczownik, przymiot-
p. metrowy.
nik w mianowniku.  Forma mianowni-
męczyć czas. ndk; męczę, męczysz, męcz, ka. C1
męczył, męczyłyśmy, męczyliśmy, mę- p. mianownikowy.

* metrze zob. metr


miara miejski
92

miara rzecz. r.ż.; D. miary, C. Ms. mierze, 6. „przebywać w jakichś warunkach; ko-
l. mn. M. B. miary, D. miar; rzystać z czegoś”.  Mieć spokojne życie.
„jednostka, która stanowi wzór do porów-  Mieć pracę.  Mieć wygodnie, ciepło,
nywania”.  Miary długości (centymetr, czysto.  Mieć miejsce ‘istnieć, dziać się,
metr, kilometr).  Miary ciężaru (gram, ki- odbywać się’. A3
logram).  Miara czasu.  Dobra, zła miara. miejsce rzecz. r.n.; D. miejsca, l. mn. M. B.
 Ze wszystkich miar ‘pod każdym wzglę- miejsca, D. miejsc;
dem’.  Nad miarę, ponad miarę ‘więcej 1. „przestrzeń, która została zajęta lub
niż trzeba’. b. rozmiar, wielkość. F1 którą można zająć, na której znajduje się
p. miarowy, miarowo, miarka. ktoś lub coś”.  Miejsce spotkania, uro-
miasto rzecz. r.n.; D. miasta, Ms. mieście, dzenia, pobytu.  Nowe, znane miejsce.
l. mn. M. B. miasta, D. miast;  Znajome, rodzinne miejsca.  Miejsce
„obszar gęsto zabudowany, na którym w kinie, teatrze.  Zrobić komuś miejsce.
mieszka dużo ludzi pracujących w prze-  Zajęte miejsca.  Miejsce pracy ‘insty-
myśle, urzędach itd.”.  Duże, przemysło- tucja, w której się pracuje’.  Siedzieć na
we miasto.  Urodził się w mieście.  Uli- miejscu ‘nigdzie nie wyjeżdżać’.  Nie móc
ce, dzielnice miasta. F2 sobie znaleźć miejsca ‘być bardzo zdener-
p. miejski, podmiejski, miastowy, mia- wowanym’. b. obszar, teren. F2
steczko, przedmieście, śródmieście. 2. „część jakiegoś przedmiotu, określony
fragment”.  Bolące miejsce.  Interesu-
mieć czas. ndk; mam, masz, miej, miał, jące miejsca książki.  Wybrane miejsca
miałyśmy, mieliśmy; mieć kogo, co, utworu. b. fragment. B5
w czym, w kim; 3. „położenie, pozycja, które zajmuje ktoś
1. „być właścicielem czegoś, posiadać coś”. lub coś w określonej grupie”.  Zająć pierw-
 Mieć mieszkanie, samochód.  Mieć sze, drugie, ostatnie miejsce.  Zajmować
przyjaciela.  Nie mieć pieniędzy.  Mieć ważne miejsce. b. stanowisko, pozycja. B4
doświadczenie.  Mieć serce dla kogoś p. miejscowy, miejscowo, miejscowość,
‘być komuś życzliwym, pomagać komuś’. miejscownik.
b. posiadać. A3
miejscownik rzecz. r.m.; D. miejscowni-
2. „wyróżniać się jakąś cechą”.  Mieć dłu-
ka, N. miejscownikiem, l. mn. M. B. miej-
gie, krótkie włosy.  Mieć charakter, ta- scowniki, D. miejscowników;
lent, zdrowie.  Mieć jakiś kolor, zapach, jęz. „szósty przypadek w deklinacji pol-
wygląd, kształt.  Mieć w sobie coś ‘posia- skiej, odpowiadający na pytania w kim?
dać taką cechę, która szczególnie wyróż- w czym? o kim? o czym?; locativus”.
nia’. b. charakteryzować się. A8  Rzeczowniki w miejscowniku.  Koń-
3. „doznawać czegoś, odczuwać coś”. cówki miejscownika. C1
 Mieć wpływ.  Mieć nadzieję.  Mieć p. miejscownikowy.
szczęście.  Mieć zamiar.  Mieć czas ‘być
wolnym, nieograniczonym przez termin’. miejscowość rzecz. r.ż.; D. C. Ms. miejsco-
 Mieć coś z głowy ‘załatwić jakąś sprawę wości, l. mn. M. D. B. miejscowości;
i mieć spokój’. A3 „obszar zabudowany, na którym mieszka
4. „pozostawać z kimś w relacji, w związ- większa liczba ludzi – miasteczko, wieś,
ku”.  Mieć żonę, męża, dzieci.  Mieć osiedle”.  Piękna, wiejska miejscowość.
przyjaciela, przyjaciółkę.  Mieć z kimś  Odpoczywać w górskiej, w nadmorskiej
dziecko ‘być wspólnie z kimś matką lub miejscowości. F2
ojcem dziecka’. C6 miejski przym.; miejska, miejskie, miejscy;
5. „znajdować się w sytuacji, w stanie, nie stopniuje się;
które określa dopełnienie rzeczowni- „taki, który jest związany z miastem; na-
kowe”.  Mieć kontrolę nad kimś, nad leżący do miasta”.  Komunikacja miej-
czymś.  Mieć kontakt z kimś.  Mieć ra- ska.  Ludność miejska.  Miejska biblio-
cję.  Mieć wykształcenie, zawód, ukoń- teka.  Sklepy miejskie.  Autobus miej-
czone studia.  Mieć egzamin ‘brać udział ski. F2
w egzaminie’. A3 p. miastowy.

* mierze zob. miara * miast zob. miasto


* mam zob. mieć * mieście zob. miasto
miesiąc miło
93

miesiąc rzecz. r.m.; D. miesiąca, l. mn. M. między wierszami ‘domyślać się czegoś, co
B. miesiące, D. miesięcy; nie zostało powiedziane wprost’. b. wśród,
„dwunasta część roku, czas obejmują- pomiędzy. F2
cy od 28 do 31 dni”.  Miniony miesiąc.
międzynarodowy przym.; międzynarodo-
 W tym miesiącu.  Czekać dwa miesią-
wa, międzynarodowe, międzynarodowi;
ce.  Co miesiąc. G2
nie stopniuje się;
p. miesięczny, miesięcznie.
„taki, który dotyczy wielu narodów,
mieszkać czas. ndk; mieszkam, miesz- wspólny wielu narodom”.  Sytuacja mię-
kasz, mieszkaj, mieszkał, mieszkałyśmy, dzynarodowa.  Pociąg międzynarodowy.
mieszkaliśmy; rzecz. mieszkanie; miesz-  Spotkania, kontakty międzynarodowe.
kać gdzie, z kim, u kogo; b. międzypaństwowy, światowy. E3
„zajmować jakieś pomieszczenie lub miej-
miękki przym.; miękka, miękkie, miękcy,
sce”.  Mieszkać w domu, w mieście,
miększy, mięksi;
w Polsce, za granicą.  Mieszkać na piętrze.
„taki, który posiada właściwości ela-
 Mieszkać w hotelu, w akademiku.  Miesz-
styczne w chwili dotykania, nietwardy”.
kać w Poznaniu, w Warszawie.  Mieszkać
 Miękkie owoce, warzywa.  Miękka po-
z rodziną, z dziećmi.  Mieszkać z kimś pod
duszka.  Miękkie masło.  Miękkie wło-
jednym dachem ‘zajmować z kimś wspólne
sy.  Mieć miękkie serce ‘być człowie-
mieszkanie’. b. przebywać. D1
kiem dobrym, łagodnym, skłonnym do
p. zamieszkać, mieszkanie, mieszkaniec,
ustępstw’. b. elastyczny. B5
mieszkanka, mieszkalny.
p. miękko, miękkość, mięciutki.
mieszkanie rzecz. r.n.; D. mieszkania,
mięso rzecz. r.n.; D. mięsa, Ms. mięsie,
l. mn. M. B. mieszkania, D. mieszkań;
l. mn. M. B. mięsa, D. mięs;
„pomieszczenie składające się z pokoi,
„części jadalne bitych zwierząt, z których
kuchni, łazienki, ubikacji, w którym
przygotowuje się pożywienie”.  Kruche,
mieszkają ludzie”.  Duże, jasne mieszka-
soczyste, świeże mięso.  Gotowane, pie-
nie.  Mieszkanie dwupokojowe.  Kupić
czone, smażone mięso.  Zupa z mięsem.
nowe mieszkanie.  Sprzątać mieszkanie.
 Kawałek mięsa. D7
 Numer mieszkania. b. dom, lokal. D1
p. mięsny, mięsisty, bezmięsny, mięsko.
p. mieszkaniowy, mieszkaniowo, miesz-
kanko. milczeć czas. ndk; milczę, milczysz, milcz,
milczał, milczałyśmy, milczeliśmy; rzecz.
mieszkaniec rzecz. r.m.; D. B. mieszkań-
milczenie; milczeć o czym;
ca, l. mn. M. mieszkańcy, D. B. mieszkań-
„zachowywać ciszę, nie wydawać żadne-
ców;
go dźwięku”.  Milczeć całymi dniami, go-
„osoba, która mieszka w określonym miej-
dzinami.  Iść milcząco.  Milczeć jak ka-
scu”.  Mieszkańcy domu, miasta, Polski.
mień. B4, C6
 Mieszkaniec wsi.  Zebranie mieszkań-
p. pomilczeć, przemilczeć, milczek, mil-
ców. A2
czenie.
p. mieszkanka.
milczenie rzecz. r.n.; D. milczenia, bez
między przyim.; łączy się z rzeczownika-
l. mn.;
mi lub zaimkami w narzędniku lub bier-
„niewydawanie dźwięku, nic niemówie-
niku;
nie”.  Długie milczenie.  Minuta milcze-
„wskazuje na położenie osób, przedmio-
nia.  Siedzieć, stać, spoglądać w milczeniu.
tów, na czynność w jakimś odcinku czasu,
 Mowa jest srebrem, a milczenie złotem
w środku czegoś, ma cechę porównywa-
‘pochwała ludzi, którzy mówią wtedy, gdy
ną z innymi”.  Między stołem a łóżkiem.
należy’. b. cisza, spokój. B4, C6
 Między drzewami.  Przerwa między
lekcjami.  Włożyć zeszyt między książ- miło przysł.; milej;
ki.  Zajrzeć między półki, szafy.  Między „bardzo uprzejmie, z zadowoleniem”.
godziną drugą a trzecią.  Kontakty mię-  Uśmiechnąć się miło.  Miło z kimś roz-
dzy narodami.  Między innymi.  Czytać mawiać.  Przyjąć, przywitać kogoś miło.

* miesięcy zob. miesiąc * mięksi zob. miękki


* miękcy zob. miękki * milej zob. miło
miłość młody
94

 Miło pana, panią poznać. b. serdecznie, stwowej; także budynek, w którym mie-
życzliwie. C6 ści się ten urząd”.  Ministerstwo Eduka-
cji Narodowej.  Ministerstwo Rolnictwa.
miłość rzecz. r.ż.; D. C. Ms. miłości, bez
 Ministerstwo Kultury.  Kierować mini-
l. mn.;
sterstwem. E3, E4
„uczucie, którego człowiek doświadcza
w stosunku do kogoś, kto jest mu bliski minus rzecz. r.m.; D. minusa, Ms. minusie,
i drogi, lub do czegoś, co jest dla niego l. mn. M. B. minusy, D. minusów; dla zn.
szczególnie cenne”.  Miłość do matki, do 2. w l. poj. D. minusu/minusa;
przyjaciela, do ojca, do dziecka.  Miłość 1. „znak odejmowania (–) w matematyce;
ojcowska, matczyna.  Miłość do ojczyzny. oznaczenie temperatury poniżej zera”.
 Głęboka, gorąca, nieszczęśliwa miłość.  Wpisać, dopisać minus.  Minus pięć
 Pierwsza miłość.  Żenić się z miłości. stopni Celsjusza (–5˚C). F1
 Miłość do sztuki, do muzyki. b. kocha- 2. „strona ujemna czegoś”.  Mieć same
nie, uczucie. A9 minusy.  Dostrzegać u kogoś same minu-
p. miłosny, miłośnie, miłośnik, miłować. sy. b. wada. B5
miły przym.; miła, miłe, mili, milszy, mil- p. minusowy, minusowo, minusik.
si; minuta rzecz. r.ż.; D. minuty, C. Ms. minu-
„taki, który wywołuje uczucie radości, cie, l. mn. M. B. minuty, D. minut;
zadowolenia, bardzo przyjemny”.  Miły „jednostka czasu równa sześćdziesięciu
chłopiec.  Miła dziewczynka.  Miłe sekundom”.  Zostało 10 minut na decy-
dziecko.  Miła osoba.  Miły uśmiech. zję.  Minuta ciszy.  Przyjść za kilka mi-
 Najmilsze chwile, dni, spotkania.  Do nut.  Wyjść na minutę.  Za parę, za kil-
miłego zobaczenia ‘zwrot grzecznościowy ka minut. G5
używany przy pożegnaniu’. C6, A9 p. minutowy, minutka.
p. miło, miłość, milutki.
mleko rzecz. r.n.; D. mleka, N. mlekiem,
mina rzecz. r.ż.; D. C. Ms. minie, l. mn. M. bez l. mn.;
B. miny, D. min; „biały płyn wydzielany przez samice ssa-
„układ rysów twarzy, który wskazuje na ków, który stanowi pokarm dla ich potom-
czyjś nastrój, humor, czyjeś samopoczu- stwa; także produkt spożywczy dla czło-
cie”.  Zadowolona, wesoła, pogodna, ta- wieka pochodzący głównie od krowy”.
jemnicza mina.  Smutna, surowa, groź-  Świeże mleko.  Surowe, gotowane mle-
na, zakłopotana mina.  Zrobić głupią ko.  Kawa z mlekiem.  Wypić szklankę
minę.  Widać, poznać coś z czyjejś miny. mleka.  Mieć mleko pod nosem ‘być bar-
 przenoś. Robić dobrą minę do złej gry dzo młodym’. D7
‘udawać zadowolenie mimo niepowodze- p. mleczny, mlekowy, mlecznie, mleczko.
nia, złych okoliczności’. A5
p. minka. młody przym.; młoda, młode, młodzi,
młodszy, młodsi;
minister rzecz. r.m.; D. B. ministra, Ms. 1. „taki, który nie jest już dzieckiem,
ministrze, l. mn. M. ministrowie, D. B. a jeszcze nie jest dojrzały”.  Młody czło-
ministrów; wiek.  Młoda dziewczyna, kobieta.  Mło-
„członek rządu, który kieruje minister- dzi ludzie.  Młode zwierzęta.  Pan mło-
stwem”.  Minister spraw zagranicznych. dy, panna młoda ‘mężczyzna i kobieta
 Minister oświaty.  Minister przemysłu. w dniu swojego ślubu’.  Państwo młodzi
 Być, zostać ministrem. B3
‘para narzeczonych w dniu swojego ślu-
p. ministerski, ministerialny, ministerial-
bu’. b. młodzieńczy. A3
nie, ministerstwo.
2. „taki, który istnieje od niedawna”.
ministerstwo rzecz. r.n.; D. ministerstwa,  Młode drzewa, rośliny.  Młody las.
Ms. ministerstwie, l. mn. M. B. minister-  Młode warzywa.  Młode państwo.
stwa, D. ministerstw;  Młoda sztuka, kultura, muzyka. G7
„urząd państwowy, który kieruje zależ- p. młodo, młodość, młodzieniec, młodziut-
nym od niego działem administracji pań- ki.

* mili zob. miły * minie zob. mina


* milsi zob. miły * młodsi zob. młody
młodzież moja (ma)
95

młodzież rzecz. r.ż.; D. C. Ms. młodzieży, 2. „taki, który zawiera jakąś substan-
bez l. mn.; cję w większej ilości”.  Mocna herba-
„młodzi ludzie”.  Młodzież szkolna, stu- ta, kawa.  Mocne wino.  Mocny zapach
dencka.  Literatura, filmy dla młodzieży. kwiatów. b. intensywny, silny. B5
 Trudna młodzież ‘młodzież, która spra- 3. „taki, który jest trudny do zniszczenia”.
wia kłopoty wychowawcze’. A2  Mocne buty, ubranie.  Mocny sznur, pa-
p. młodzieżowy, młodzieżowo. pier, materiał.  Mocna tkanina, budowla.
b. trwały, wytrzymały. B5
mną zob. ja.
4. „taki, który dobrze się na czymś zna,
mnie zob. ja. coś doskonale umie”.  Mocny w matema-
tyce, w językach obcych.  Ktoś jest moc-
mniej przysł.; stopień wyższy od mało;
„oznacza zmniejszenie ilości, wielkości”. ny w języku ‘o kimś, kto w każdej sytuacji
 Mniej pracować, mówić, chodzić.  Mniej potrafi znaleźć odpowiedź’. b. biegły. A8
niż kilometr.  Mniej więcej ‘w przybliże- p. mocno.
niu’. F1 moda rzecz. r.ż.; D. mody, Ms. modzie,
p. mniejszościowy, mniejszość. l. mn. M. B. mody, D. mód;
mniejszy przym.; mniejsza, mniejsze, „charakterystyczny dla pewnego okresu
mniejsi; sposób bycia, zachowania, ubierania się”.
„stopień wyższy od mały”.  Mniejszy po-  Moda damska, męska, dziecięca.  Moda
kój od twego.  Kupić mniejsze mieszka- sportowa, młodzieżowa.  Ubierać się
nie. F1 zgodnie z modą.  Pokaz mody.  Ostat-
p. mniejszościowy, mniejszość. ni krzyk mody ‘o rzeczy nowej, oryginal-
nej’. C6
mnożyć czas. ndk; mnożę, mnożysz, mnóż, p. modny, modnie.
mnożył, mnożyłyśmy, mnożyliśmy, mno-
żony; rzecz. mnożenie; mnożyć co, przez modlić się czas. ndk; modlę się, modlisz
co; się, módl się, modlił się, modliłyśmy się,
1. „zwiększać liczbę czegoś”.  Mnożyć modliliśmy się; rzecz. modlenie się; mo-
przykłady.  Mnożyć pieniądze.  Mnożyć dlić się do kogo, o co;
obowiązki. b. zwiększać, powiększać. F1 „mówić, czytać modlitwę”.  Modlić się
2. „wykonywać działania matematyczne do Boga.  Modlić się o zdrowie dla dzie-
oznaczone znakiem ×”.  Mnożyć liczby, ci. C2, E1
ułamki.  Mnożyć 2 przez 6 (2 × 6). F1 p. pomodlić się, modlitwa.
p. pomnożyć, rozmnożyć. modlitwa rzecz. r.ż.; D. modlitwy, C. Ms.
mocno przysł.; mocniej; modlitwie, l. mn. M. B. modlitwy, D. mo-
1. „z dużą siłą”.  Mocno coś trzymać. dlitw;
 Uderzyć się mocno.  Mocno akcento- „kierowanie myśli lub odpowiedniego
wać sylaby.  Stanąć mocno na nogach teks­tu do Boga”.  Modlitwa poranna,
‘poczuć się pewnie w określonej sytuacji wieczorna.  Odmawiać modlitwę.  Modli-
życiowej’. B5 twa za zmarłych, za pokój, za ojczyznę. E1
2. „w dużym stopniu”.  Mocno kochać, p. modlitewny, modlitewnie.
nienawidzić.  Mocno tęsknić, płakać. modny przym.; modna, modne, modni,
 Mocno spać.  Najmocniej przepraszam, modniejszy, modniejsi;
dziękuję ‘bardzo przepraszam, dziękuję’. „taki, który jest zgodny z aktualnie pa-
b. bardzo. F1 nującą modą”.  Modny płaszcz, garni-
mocny przym.; mocna, mocne, mocni, moc- tur.  Modne ubranie.  Modna literatu-
niejszy, mocniejsi; ra, sztuka.  Modni pisarze, piosenkarze.
1. „taki, który ma dużą siłę, moc, sil-  Modne piosenki. b. aktualny. C6
ny”.  Mocny człowiek.  Mocna kobieta, p. modnie.
dziewczyna.  Mocne zwierzę.  Mocne sło-
mogę zob. móc.
wa/Używać mocnych słów: a) ‘mówić całą
prawdę, nawet przykrą’, b) ‘używać słów moja (ma) zaim. r.ż.; D. C. Ms. mojej (mej),
wulgarnych’. b. silny, energiczny. F1 B. N. moją (mą), l. mn. M. B. moje (me),

* mód zob. moda * mą zob. moja (ma)


* mej zob. moja (ma) * me zob. moja (ma)
moje (me) możliwość
96

D. Ms. moich (mych), C. moim (mym), N. 1. „urządzenie, które wprawia w ruch


moimi (mymi); zob. mój; maszyny”.  Motor samochodu, samolo-
tu.  Łódka z motorem.  Praca, siła mo-
moje (me) zaim. r.n.; D. mojego (mego),
toru. b. silnik. D4
C. mojemu (memu), B. moje (me), N. Ms.
2. pot. „motocykl”.  Jeździć na moto-
moim (mym), l. mn. M. B. moje (me), D.
rach. F4
Ms. moich (mych), C. moim (mym), N.
p. motorowy, motorek.
moimi (mymi); zob. mój;
mowa rzecz. r.ż.; D. mowy, C. Ms. mowie,
mokry przym.; mokra, mokre, mokrzy; nie
l. mn. M. B. mowy, D. mów; dla zn. 1. i 2.
stopniuje się; bez l. mn.;
„taki, który jest pokryty wodą lub zawiera 1. „zasób wyrazów i form używany
w sobie wodę”.  Mokry materiał, płaszcz. przez dany naród w celu porozumiewa-
 Mokra twarz.  Mokre ubranie.  Mo- nia się”.  Mowa polska.  Mowa ojczy-
kry od deszczu.  Mokra ziemia, trawa. sta.  Mowa chłopska.  Mowa dziecka.
b. wilgotny. B5  Mowa codzienna, potoczna. ▲ jęz. Czę-
p. mokro, mokruteńki. ści mowy ‘klasa wyrazów wyróżniana na
moment rzecz. r.m.; D. momentu, Ms. mo- podstawie ich właściwości fleksyjnych,
mencie, l. mn. M. B. momenty, D. momen- znaczeniowych, składniowych (rzeczow-
tów; nik, czasownik, przymiotnik, przysłó-
„bardzo maleńki odcinek czasu; chwi- wek, liczebnik, zaimek, partykuła, spój-
la”.  Moment zastanowienia.  Wrócić nik, przyimek, wykrzyknik). b. mówienie..
za moment.  Wyjść na moment.  Wyko- C1
rzystać właściwy moment ‘zrobić coś, po- 2. „mówienie czegoś, zdolność mówie-
wiedzieć w najodpowiedniejszym czasie’. nia lub to, co się mówi”.  Mowa wyraź-
 W danym momencie ‘w obecnym cza- na, niewyraźna.  Stracić mowę. ▲ jęz.
sie’. b. czas, okres. G7 Narządy mowy ‘narządy w jamie ustnej,
p. momentalny, momentalnie, momencik. które umożliwiają artykulację dźwięków’.
 Mowa jest srebrem, a milczenie złotem
morze rzecz. r.n.; D. morza, l. mn. M. B. ‘pochwała ludzi, którzy mówią wtedy, gdy
morza, D. mórz; należy”. C2
„wielki obszar słonej wody, który stano- 3. „dłuższa, uroczysta wypowiedź z ja-
wi część oceanu”.  Spokojne, łagodne kiejś okazji”.  Mowa sejmowa.  Mowa
morze.  Szum morza.  Burza na mo- pożegnalna, weselna, pogrzebowa.  Wy-
rzu.  Płynąć po morzu.  Morze Bałtyc- głosił mowę. b. przemówienie. C2
kie.  Odpoczywać nad morzem.  Kropla p. mowny, mówca, mówić.
w morzu ‘bardzo mało czegoś’.  Za mo-
rzami/Za siódmym morzem ‘bardzo dale- może part.;
ko’. F3, H5 „nadaje wypowiedzi charakter przy-
p. morski, nadmorski, zamorski. puszczenia, osłabienia lub tworzy atmo­
sferę grzeczności”.  Może to skończymy.
most rzecz. r.m.; D. mostu, Ms. moście,  Może spotkamy się jutro?  Może mnie
l. mn. M. B. mosty, D. mostów; odwiedzisz?  Może pan wejdzie?  Być
„drewniana lub stalowa konstrukcja, któ- może ‘prawdopodobnie’. C1
ra łączy dwa brzegi”.  Drewniany, żela-
możliwość rzecz. r.ż.; D. C. Ms. możliwo-
zny most.  Most przez rzekę, na rzece.
ści, l. mn. M. D. B. możliwości;
 Most na Warcie, na Wiśle.  Zatrzymać
1. „sytuacja, w której może się coś zda-
się na moście.  Most kolejowy.  Powie-
rzyć”.  Możliwość wyjazdu, odpoczynku.
dzieć prosto z mostu ‘powiedzieć całą
 Możliwość leczenia.  W miarę możliwo-
prawdę’. F2
ści ‘jeśli tylko zdarzy się okazja’. b. praw-
p. mostowy, mostek, mosteczek.
dopodobieństwo, okazja. B7
motor rzecz. r.m.; D. motoru, Ms. motorze, 2. „warunek, sposób, dzięki któremu moż-
l. mn. M. B. motory, D. motorów; na coś osiągnąć, zrealizować”.  Wykorzy-

* mych zob. moja (ma) * mokrzy zob. mokry


* mym zob. moja (ma) * moście zob. most
* mymi zob. moja (ma) * mów zob. mowa
możliwy musieć
97

stać możliwość.  Dać możliwość studio-  Mówić głośno, prędko, wyraźnie, powo-
wania, zarobku.  Możliwości twórcze. li.  Mówić o sobie.  Dziecko nie umie
 Mieć duże możliwości. b. zdolności. B7 mówić.  Mówić po francusku, po pol-
sku, po niemiecku.  Mówić poprawnie.
możliwy przym.; możliwa, możliwe, moż-
 Mówić pod nosem ‘mówić cicho, niewy-
liwszy;
raźnie’.  Kto wiele mówi, ten mało czy-
1. „taki, który może się zdarzyć”.  Jest to
ni ‘osoby dużo mówiące niewiele robią’.
możliwe pod warunkiem...  Praca możli-
 Nie patrz, kto mówi, ale co mówi ‘nale-
wa do wykonania.  Możliwe uprzejmości,
ży zwracać uwagę na treść słów, a nie na
rozmowy. B5
ich autora’. b. gadać. C2
2. pot. „dość dobry”.  Możliwy film.  Sa-
p. namówić, omówić, odmówić, przemó-
mochód w stanie możliwym. b. niezły. B5
wić, wymówić, zamówić, mówca, mowa,
p. możliwie, możliwość.
mówienie.
można czas. ndm;
mroźny przym.; mroźna, mroźne, mroź-
„wyraża możliwość zrobienia czegoś”.
niejszy;
 Można wejść.  Można zapytać.  Tam
„taki, w którym jest mróz, bardzo zimny”.
można dojechać autobusem.  Nie można
 Mroźny dzień, wiatr.  Mroźna zima.
palić. b. wolno. B7
 Mroźne powietrze. H1
móc czas. ndk; mogę, możesz, mógł, mog­ p. mroźno, mroźnie.
łyśmy, mogliśmy;
mróz rzecz. r.m.; D. mrozu, Ms. mrozie,
„być w stanie, mieć dość siły, środków,
l. mn. M. B. mrozy, D. mrozów;
aby coś zrobić”.  Mogę ciebie odwiedzić.
„silny chłód, bardzo zimno, temperatura
 Możesz to podać.  Możemy się spotkać.
poniżej 0˚C”.  Lekki, ostry, silny mróz.
 Możesz poczekać.  Nie móc sobie zna-
 Mróz trzyma, złapał.  Marznąć na mro-
leźć miejsca ‘być bardzo zdenerwowa-
zie.  Mróz przechodzi po kościach ‘ko-
nym’.  Nie móc ruszyć ręką ‘być bardzo
muś jest bardzo zimno’. H1
zmęczonym’. b. potrafić, umieć. B7
p. mroźny, mroźno, mroźnie, mrozić.
p. pomóc, można, możliwy, może.
mu zob. on, ono.
mój zaim. r.m.; D. mojego (mego), C. mo-
jemu (memu), B. żywotny mojego (mego)/ mucha rzecz. r.ż.; D. muchy, C. Ms. musze,
nieżywotny mój, N. moim (mym), Ms. l. mn. M. B. muchy, D. much;
moim (mym), l. mn. M. r. mos. moi/r. nmos. zool. „pospolity owad ze skrzydełkami
moje, D. moich (mych), C. moim (mym), przenoszący różne zarazki; Musca dome-
B. r. mos. moich (mych)/r. nmos. moje, N. stica”.  Brzęczenie much.  Zabić mu-
moimi (mymi), Ms. moich (mych); chę.  Mucha dokucza.  Padać, ginąć jak
„taki, który należy, odnosi się do tego, kto muchy ‘umierać masowo’.  Mieć muchy
mówi”.  Mój przyjaciel, znajomy, sąsiad. w nosie ‘być w złym humorze’. H2
 Mój nauczyciel.  Mój dom, syn, ojciec. p. muszy, muszka.
 Moja książka, rodzina, praca.  Moje
musieć czas. ndk; muszę, musisz, musiał,
wykształcenie, wiadomości.  Moi rodzi-
musiałyśmy, musieliśmy; musieć co;
ce.  Mój kochany/Moja droga/Moi pań-
1. „nie móc postąpić inaczej, nie mieć in-
stwo ‘zwroty do osób dobrze znajomych’.
nego wyboru”.  Muszę wracać.  Musisz
 Moja skromna osoba ‘ja’. A3
to zrobić.  Musimy się spotkać.  Musisz
mówić czas. ndk; mówię, mówisz, mów, to powiedzieć.  Musisz zostać. B4
mówił, mówiłyśmy, mówiliśmy, mówiony; 2. „uważać coś za swój obowiązek”.  Mu-
rzecz. mówienie; mówić co, o kim, o czym, szę się nad tym zastanowić.  Muszę od-
komu, z kim; wiedzić rodziców. B4
„posługując się językiem, wyrażać sło- 3. „uważać coś za prawdopodobne”.  Mu-
wami swoje myśli, informować o czymś”. siała być kiedyś piękną kobietą.  Musiał

* mogę zob. móc * mych zob. mój


* możesz zob. móc * mymi zob. mój
* mego zob. mój * mów zob. mówić
* memu zob. mój * mrozie zob. mróz
* mym zob. mój * muszę zob. musieć
muzeum myśleć
98

o tym myśleć.  Musiało być już ciemno. mylić się czas. ndk; mylę się, mylisz się,
B4 myl się, mylił się, myliłyśmy się, myli-
p. wymusić, zmusić. liśmy się; rzecz. mylenie się; mylić się
w czym;
muzeum rzecz. r.n.; w l. poj. ndm, l. mn. M.
„popełniać błąd, niesłusznie postępo-
B. muzea, D. muzeów;
wać albo niesłusznie myśleć coś o kimś”.
„instytucja, która gromadzi, chroni
 Mylić się w liczeniu.  Mylić się w czyta-
i wystawia na pokaz dzieła sztuki, nauki,
niu.  Często się mylić.  Ten się nie myli,
techniki, historyczne dokumenty itp.”.
kto nic nie robi ‘każde działanie wiąże się
 Muzeum historyczne, morskie.  Mu-
z możliwością popełnienia błędów’. b. błą-
zeum techniki, instrumentów muzycz-
nych.  Muzeum Narodowe.  Pójść do dzić. B5
muzeum. E4 p. pomylić się, mylnie.
p. muzealny. mysz rzecz. r.ż.; D. C. Ms. myszy, l. mn. M.
muzyka rzecz. r.ż.; D. muzyki, C. Ms. mu- D. B. myszy;
zyce, bez l. mn.; 1. zool. „małe zwierzątko z długim ogo-
„sztuka, która wyraża uczucia i myśli nem; Muridae”.  Mysz domowa, polna.
w dźwiękach; dzieła tej sztuki”.  Muzy-  Pisk myszy.  Złapać mysz.  Biedny jak
ka poważna, lekka, taneczna, rozrywkowa. mysz kościelna ‘bardzo biedny’.  Bawić
 Muzyka Chopina.  Słuchać muzyki. E5 się z kimś jak kot z myszą ‘znęcać się nad
p. muzyczny, muzycznie, muzyk, muzy- kimś słabym’. H2
kant, muzykować. 2. inform. „zewnętrzne urządzenie kom-
puterowe, które służy do wprowadzania
my zaim. osobowy, D. B. Ms. nas, C. nam, danych do komputera bez użycia klawia-
N. nami; tury”.  Zainstalować mysz.  Kliknąć
„oznacza mówiącego łącznie z innymi myszą. C8
osobami; ja i inni”.  My z tobą.  My p. mysi.
z przyjaciółmi.  My to zrobimy chętnie.
 U nas w domu.  Powiedz nam.  Chodź myśl rzecz. r.ż.; D. C. Ms. myśli, l. mn. M.
z nami. A2 D. B. myśli;
„to, co jest rezultatem myślenia, to, co
myć czas. ndk; myję, myjesz, myj, mył, zajmuje umysł, o czym myśli ktoś”.  Ja-
myli, myłyśmy, myliśmy, myty; rzecz. my- sne, proste myśli.  Krótko, prosto wyra-
cie; myć kogo, co, czym; żać swoje myśli.  Coś komuś przyszło na
„czynić czystym za pomocą wody, mydła myśl ‘ktoś ma jakiś pomysł’.  Być do-
itp.”.  Myć ręce, nogi, głowę, garnki, sa- brej myśli ‘wierzyć, że wszystko skończy
mochód.  Myć zęby pastą. b. zmywać. A5, się dobrze’.  Bić się z myślami ‘długo za-
D6 stanawiać się’.  Czarne, złe myśli ‘my-
myć się czas. ndk; myję się, myjesz się, myj ślenie o czymś niebezpiecznym, co może
się, mył się, myłyśmy się, myliśmy się; się zdarzyć’.  Złote myśli ‘cenne, mądre
rzecz. mycie się; myć się czym; sądy, zdania, które często bywają cytowa-
„usuwać brud z siebie”.  Myć się mydłem ne’.  Wymiana myśli ‘rozmowa, dysku-
w wannie.  Myć się w jeziorze.  Myć się sja’.  Czytać w czyichś myślach ‘zgady-
w zimnej wodzie. b. kąpać się. A5 wać, co ktoś myśli’. b. myślenie. A10
p. bezmyślny, pomyślny, myślowy, myślą-
mydło rzecz. r.n.; D. mydła, Ms. mydle,
cy, myślowo, myśliciel, myślnik, myśleć.
l. mn. M. B. mydła, D. mydeł;
„środek chemiczny, który służy do mycia, myśleć czas. ndk; myślę, myślisz, myśli,
prania itp.”.  Mydło dla dzieci.  Umyć myśl, myślał, myślałyśmy, myśleliśmy;
ręce mydłem. D4, D6, A5 rzecz. myślenie; myśleć o kim, o czym,
p. mydlany, mydełko. nad czym;

* nas zob. my * mydle zob. mydło


* nami zob. my * mydeł zob. mydło
* myję zob. myć * myśli1 zob. myśl
* mył zob. myć * myśli2 zob. myśleć
* myli zob. myć * myśl zob. myśleć
myślnik myślnik
99

1. „dążyć do zrozumienia czegoś, zasta- o zmianie pracy, o studiach.  Myśleć po-


nawiać się nad czymś”.  Myśleć mądrze, ważnie o kimś ‘chcieć z kimś ożenić się
rozsądnie, dobrze, źle.  Myśleć długo, lub wyjść za kogoś za mąż’. b. planować.
dużo.  Myśleć na zadany temat.  Myślę B4
to, co myślę.  Niewiele myśląc ‘bez zasta- p. namyślać się, pomyśleć, wymyślać,
nowienia, od razu’. A10 myśl, myśliciel, myślnik, myślący.
2. „pamiętać o kimś, o czymś; troszczyć
się o kogoś, o coś”.  Myśleć o sobie.  My- myślnik rzecz. r.m.; D. myślnika, N. myśl-
śleć o żonie, o mężu, o rodzinie.  Myśleć nikiem, l. mn. M. B. myślniki, D. myśl-
o własnej skórze ‘nie starać się o innych, ników;
troszczyć się tylko o własne bezpieczeń- „znak graficzny w kształcie poziomej kre-
stwo’. b. troszczyć się, pamiętać. A10, ski «–», używany w piśmie zamiast do-
B4 myślnego członu zdania”.  Stawiać, sto-
3. „mieć jakiś zamiar, postanowić coś zro- sować myślnik.  Ująć zdanie w myślni-
bić”.  Myśleć o wyjeździe, o podróży, ki. C1
N
n [en] 1. „litera alfabetu polskiego; znak 6. „wyraża sposób wykonania czegoś”.
graficzny spółgłoski n”.  Informować na bieżąco.  Spać na sie-
2. „spółgłoska dźwięczna, nosowa, przed- dząco.  Przyjechać na krótko.  Iść na
niojęzykowo-zębowa, półotwarta”. prawo, na wprost.  Wyjść na zewnątrz.
 Umieć coś na pamięć.  Koncert na flet
na przyim.; łączy się z rzeczownikami i za- i skrzypce.  Gotować na gazie.  Pisać
imkami w bierniku i miejscowniku; na brudno ‘pisać próbnie, tworzyć pierw-
1. „wyraża lokalizację określonych obiek- szą wersję’. B5
tów tak, aby przylegały do jakiejś płasz-
czyzny lub do innego obiektu”.  Położyć naczynie rzecz. r.n.; D. naczynia, l. mn. M.
na stół/na stole.  Stać na górze, na szczy- B. naczynia, D. naczyń;
cie.  Pisać na tablicy, na kartce.  Iść ko- „przedmiot, w którym trzyma się różne pro-
muś na rękę ‘ułatwiać komuś coś’. F2 dukty, przygotowuje lub podaje jedzenie”.
2. „wyraża kierunek lub lokalizację okre-  Szklane naczynie.  Naczynie na wodę,
ślonych obiektów albo działań”.  Praco- na mleko.  Naczynie kuchenne.  Naczy-
wać na polu.  Wyjść na ulicę, na podwór- nie do gotowania.  Szafka, półka na naczy-
ko.  Wyjść na miasto.  Spotkać się na nie.  Myć, wycierać naczynia. D5
Starym Rynku. F2 p. naczyniowy, naczynko.
3. „wyraża określony termin, datę, grani- nad/nade przyim.; łączy się z rzeczownika-
cę okresu”.  Wyjechać na miesiąc, na rok. mi i zaimkami w bierniku i narzędniku;
 Kupić ubranie na zimę, na lato.  Raz na 1. „wskazuje na położenie przedmiotu
rok, na miesiąc.  Sto kilometrów na go- wyżej od innego przedmiotu”.  Lampa
dzinę.  Zrobić coś na dobry początek ‘wy- wisi nad stołem.  Chmury nad miastem.
konać coś z nadzieją na sukces’. G7  Samolot leci nad lasem. F2
4. „wyraża określony cel, przeznaczenie, 2. „wskazuje na położenie przedmiotu bli-
sens działania człowieka”.  Iść na spa- sko innego przedmiotu”.  Mieszkać nad
cer, na spotkanie.  Czekać na spotkanie. jeziorem.  Zatrzymać się nad brzegiem
 Narazić się na przykrość.  Powiedzieć morza. F2
coś na powitanie, na pożegnanie.  Na mi- 3. „wyraża zainteresowanie określonym
łość boską ‘krzyk wyrażający zdumienie, zagadnieniem, zjawiskiem”.  Pracować
zaskoczenie, przerażenie’.  Na zdrowie nad zadaniem.  Myśleć nad problemem.
‘okrzyk używany jako rodzaj prostego to- B6
astu lub jako życzenie kierowane do ko- 4. „wskazuje, że coś ma miarę większą od
goś, kto kichnął’. B5 podanej”.  Praca nad siły.  Kochać żonę
5. „wyraża określoną własność, zwłasz- nad życie.  Szczęśliwy nad życie ‘bar-
cza wielkość, miarę obiektu”.  Mieć coś dzo szczęśliwy’.  Żyć nad stan ‘wyda-
na sobie.  Włożyć coś na siebie.  Zupa wać na życie więcej pieniędzy niż się za-
na mięsie.  Sprzedawać coś na wagę, na rabia’. F1
sztuki. B5 p. ponad.
nadal namiot
101

nadal przysł.; nie stopniuje się; „na pierwszym miejscu, przede wszyst-
„tak samo jak poprzednio, bez zmian kim”.  Najpierw wrócić do domu.  Naj-
w stosunku do przeszłości”.  Nadal uczy pierw przywitaj się z babcią.  Najpierw
się dobrze.  Nadal pracuje w szkole. nauka, praca. b. wpierw. G7
 Nadal ją kocha. b. ciągle, wciąż. G7
największy przym.; stopień najwyższy od
nagi przym.; naga, nagie, nadzy; nie stop- duży; największa, największe, najwięksi;
niuje się; zob. duży.
1. „taki, który nie ma na sobie ubrania”.
nalać czas. dk; naleję, nalejesz, nalej, na-
 Nagie ramiona, nogi.  Nagie ciało. lał, nalałyśmy, naleliśmy, nalany; rzecz.
 Naga kobieta. b. goły. A5 nalanie; zob. ndk nalewać; nalać co, cze-
2. „bez liści, trawy, drzew itp.”.  Na- go, do czego;
gie drzewa, gałęzie, pola.  Naga ziemia. „wypełnić naczynie jakimś płynem, lać
b. pusty. B5 coś do jakiejś ilości”.  Nalać wody do bu-
p. nago, nagusieńki, naguteńki. telki.  Nalać mleko/mleka do szklanki.
nagle przysł.; nie stopniuje się;  Nalać wina do kieliszków. b. wlać. B4
„w sposób nieoczekiwany”.  Poczuć na- nalewać czas. ndk; nalewam, nalewasz,
gle ból w nodze.  Nagle zaczęło padać. nalewaj, nalewał, nalewałyśmy, nalewa-
 Nagle wstał.  Nagle zamilkli. b. szyb- liśmy, nalewany; rzecz. nalewanie; zob. dk
ko, gwałtownie. B5 nalać.
nagły przym.; nagła, nagłe; nie stopniuje należeć czas. ndk; należę, należysz, należ,
się; należał, należałyśmy, należeliśmy; rzecz.
„taki, który nastąpił w sposób nieoczeki- należenie; należeć do kogo, do czego;
wany”.  Nagły powrót rodziców.  Na- 1. „być czyjąś własnością”.  Dom nale-
gły odjazd gości.  Nagły deszcz.  Na- ży do nas.  Ziemia należy do rodziców.
głe pożegnanie.  Nagła choroba, śmierć.  Park należy do kościoła. B5
b. gwałtowny, niespodziewany. B5 2. „wchodzić w skład jakiejś całości”.
p. nagle, naglić.  Należeć do organizacji.  Należeć do
nagroda rzecz. r.ż.; D. nagrody, C. nagro- grupy pisarzy.  Należeć do zespołu ro­
dzie, l. mn. M. B. nagrody, D. nagród; ckowego. F1
„forma wyróżnienia kogoś za jakieś zasłu- p. należeć się, należność, należnie, należ-
gi, osiągnięcia, pracę”.  Wysoka, zasłu- ny.
żona nagroda.  Nagroda naukowa.  Na- nam zob. my.
groda za odwagę, za trud.  Dostać w na-
grodę samochód. b. wyróżnienie. C4 namalować czas. dk; namaluję, namalu-
p. nagrodowy, nagrodzić. jesz, namaluj, namalował, namalowały-
śmy, namalowaliśmy, namalowany; rzecz.
najeść się czas. dk; najem się, najesz się, namalowanie; namalować kogo, co;
najedz się, najadł się, najadłyśmy się, na- „za pomocą farb stworzyć obraz, który
jedliśmy się; rzecz. najedzenie się; ndk przedstawia kogoś lub coś”.  Namalować
najadać się najadam się, najadasz się, portret ojca, matki, przyjaciela.  Nama-
najadaj się, najadał się, najadałyśmy się, lować martwą naturę. B4
najadaliśmy się; rzecz. najadanie się; na- p. namalowany.
jeść się czego, czym;
nami zob. my.
„zjeść czegoś dużo, tak aby nie być głod-
nym”.  Najeść się ciastek, cukierków, namiot rzecz. r.m.; D. namiotu, Ms. namio-
owoców.  Najeść się kluskami, kartofla- cie, l. mn. M. B. namioty, D. namiotów;
mi, zupą. b. pożywić się. D7 „rodzaj pomieszczenia z materiału (płót-
p. najedzony. na), które służy jako mieszkanie podczas
wycieczek, na obozach”.  Postawić, roz-
najlepiej przysł.; stopień najwyższy od do-
bić namiot nad jeziorem.  Mieszkać, no-
brze; zob. dobrze.
cować, spać w namiocie. D2
najpierw przysł.; nie stopniuje się; p. namiotowy, namiocik.

* nadzy zob. nagi * dobrze zob. najlepiej


* nagród zob. nagroda * duży zob. największy
napić się narta
102

napić się czas. dk; napiję się, napijesz się, wiliśmy, naprawiony; rzecz. naprawienie;
napij się, napił się, napiłyśmy się, napili- zob. ndk naprawiać.
śmy się; rzecz. napicie się; napić się cze-
nareszcie part.;
go;
„po wszystkim, na końcu wszystkiego”.
„połknąć pewną ilość płynu, często w celu
 Nareszcie przyjechał, powiedział, spo-
zaspokojenia pragnienia”.  Napić się
tkał się, napisał.  Nareszcie przestało pa-
wody, kawy, herbaty.  Napić się wódki,
dać.  Raz nareszcie ‘w końcu’. b. wresz-
wina. D7
cie. G7
napis rzecz. r.m.; D. napisu, Ms. napisie, narodowość rzecz. r.ż.; D. C. Ms. narodo-
l. mn. M. B. napisy, D. napisów; wości, bez l. mn.;
„tekst w postaci graficznej umieszczo- „poczucie należenia do jakiegoś narodu”.
ny na odpowiednim przedmiocie”.  Na-  Niemiec narodowości polskiej.  Naro-
pis na tablicy, na grobie.  Napisy rekla- dowość polska.  Zachować własną naro-
mowe.  Napisy na murach.  Napis in- dowość.  Być obcej narodowości. A1
formacyjny.  Przeczytać, odczytać napis. p. narodowościowy, narodowościowo.
b. tekst. C3
narodowy przym.; narodowa, narodowe,
napisać czas. dk; napiszę, napiszesz, na- narodowi; nie stopniuje się;
pisz, napisał, napisałyśmy, napisaliśmy, „taki, który należy do narodu, jest dla nie-
napisany; rzecz. napisanie; napisać co, na go charakterystyczny”.  Język narodowy.
czym, do kogo;  Odrębność narodowa.  Bohater naro-
„wyrazić myśli słowami na piśmie; stwo- dowy.  Kultura, tradycja narodowa.  Pa-
rzyć dzieło pisane”.  Napisać list, kart- miątki, zabytki narodowe.  Taniec, zwy-
kę, notatkę.  Napisać artykuł, opowiada- czaj, strój narodowy.  Literatura, sztuka
nie, powieść.  Napisać czytelnie, wyraź- narodowa. ▲ Hymn narodowy ‘uroczysta
nie.  Napisać życiorys. C3 pieśń, która stanowi symbol jedności na-
p. napis. rodu’. ▲ Święto narodowe ‘dzień wolny
napój rzecz. r.m.; D. napoju, l. mn. M. B. od pracy, który stanowi rocznicę ważnego
napoje, D. napojów; wydarzenia w historii narodu’. E1
„płyn przeznaczony do picia”.  Zimny, p. narodowo, naród, narodowość.
gorący, słodki napój.  Napój z owoców. naród rzecz. r.m.; D. narodu, Ms. narodzie,
 Mleczny napój. b. picie. D7 l. mn. M. B. narody, D. narodów;
naprawdę part.; „ogół mieszkańców pewnego obszaru,
„zgodnie z prawdą, tak jak jest w rze- mówiących jednym językiem, związanych
czywistości”.  Kobieta naprawdę pięk- wspólną przeszłością i kulturą”.  Naród
na.  Naprawdę nie wiem.  Kochał ją na- polski.  Stary naród.  Narody świata.
prawdę. b. istotnie, rzeczywiście. F1  Naród żyje, dopóki język jego żyje ‘język
jest głównym czynnikiem decydującym
naprawiać czas. ndk; naprawiam, napra- o tożsamości narodowej’.  Przysłowia są
wiasz, naprawiaj, naprawiał, naprawiały- mądrością narodów ‘w przysłowiach za-
śmy, naprawialiśmy, naprawiany; rzecz. warta jest potoczna wiedza o świecie’. A2
naprawianie; zob. dk naprawić; napra- p. narodowy.
wiać co, czym;
1. „usuwać to, co zostało zepsute; dopro- narta rzecz. r.ż.; D. narty, C. Ms. narcie,
l. mn. M. B. narty, D. nart; rzadko w l.
wadzać do takiego stanu, że znów można
poj.;
czegoś używać”.  Naprawić radio, tele-
„długa deska, która służy do posuwania
wizor.  Naprawić obuwie. b. poprawiać.
się po śniegu”.  Nałożyć narty.  Chodzić,
B4
biegać, zjeżdżać na nartach.  Jeździć na
2. „usuwać popełnione zło”.  Naprawiać
nartach.  Przypiąć narty. E7, E6
szkody.  Naprawić krzywdę. B4
p. narciarski, narciarz, narciarnia, nar-
naprawić czas. dk; naprawię, naprawisz, ciarka, narciarstwo, nartosanki, narto-
napraw, naprawił, naprawiłyśmy, napra- strada, nartorolka, nartowrotki.

* napoje zob. napój * narodzie zob. naród


* napraw zob. naprawić
narysować nauczanie
103

narysować czas. dk; narysuję, narysujesz, nasz zaim. r.m.; D. naszego, C. naszemu, B.
narysuj, narysował, narysowałyśmy, na- żywotny naszego/nieżywotny nasz, N. Ms.
rysowaliśmy, narysowany; rzecz. naryso- naszym, l. mn. M. r. mos. nasi/r. nmos. na-
wanie; narysować co, komu, czym; sze, D. naszych, C. naszym, B. r. mos. na-
„zrobić rysunek”.  Narysować plan szych/r. nmos. nasze, N. naszymi, Ms. na-
domu.  Narysować kota, psa.  Naryso- szych;
wać ołówkiem, kredką. b. namalować. B4 „taki, który należy do tego, kto mówi oraz
zespołu towarzyszących mu osób”.  Na-
narzędnik rzecz. r.m.; D. narzędnika, N.
narzędnikiem, l. mn. M. B. narzędniki, D. sze mieszkanie.  Nasze dzieci.  Nasi ro-
narzędników; dzice.  Nasza rodzina.  Nasi przyjaciele.
jęz. „piąty przypadek w deklinacji pol-  Na naszych oczach ‘w momencie, kie-
skiej, który odpowiada na pytania: kim? dy na to patrzymy’.  Nasze czasy ‘cza-
czym?; instrumentalis”.  Podaj końców- sy współczesne mówiącym’.  Naszym
ki narzędnika.  Podkreślić wyrazy w na- zdaniem ‘zgodnie z tym, co myśli w danej
rzędniku. C1 sprawie mówiący’. A2
p. narzędnikowy. nasza zaim. r.ż.; D. C. Ms. naszej, B. N. na-
nas zob. my. szą, l. mn. M. B. nasze, D. Ms. naszych, C.
naszym, N. naszymi; zob. nasz.
nasi zob. nasz.
następnie przysł.; nie stopniuje się; nasze zaim. r.n.; D. naszego, C. naszemu,
„wyraża kolejność występowania w czasie B. nasze, N. Ms. naszym, l. mn. M. B. na-
zdarzeń, faktów pozostających w związku sze, D. Ms. naszych, C. naszym, N. naszy-
przyczynowo-skutkowym”.  Następnie mi; zob. nasz.
skręć w lewo.  Następnie wyjechał z Pol- natomiast spój.;
ski.  Następnie ożenił się. b. potem, póź- „łączy wypowiedzenia współrzędne prze-
niej. G7 ciwstawne; odwrotnie, przeciwnie”.  Nie
następny przym.; następna, następne, na- mam ochoty iść spać, natomiast chętnie
stępni; nie stopniuje się; posiedzę z tobą.  Czekałem na wiado-
„taki, który pojawia się po innym w kolej- mość, natomiast on milczał. b. a, lecz. C1
ności przestrzennej lub czasowej”.  Na-
stępny przystanek.  Następna stacja. naturalny przym.; naturalna, naturalne,
 Następne miasto.  Następnego dnia. naturalni, naturalniejszy, naturalniejsi;
 W następnym roku.  Następna klasa. 1. „taki, który jest zgodny z naturą, po-
b. kolejny. F3, G7 wstały bez udziału człowieka”.  Bogac-
p. następnie, następca, następstwo, na- twa naturalne.  Granice naturalne.  Ko-
stępować, następujący. lor naturalny.  Naturalne środowisko
człowieka.  Śmierć naturalna ‘śmierć
następujący przym.; następująca, nastę- z powodu choroby lub starości’. b. praw-
pujące; nie stopniuje się; dziwy. H5
„taki właśnie jak ten, który będzie wymie- 2. „taki, który wynika z natury człowieka,
niony”.  List, wiadomość następującej który jest sobą”.  Naturalny uśmiech.
treści.  Weszły następujące osoby.  Wy-  Naturalny sposób bycia.  Naturalne
różnił następujących uczniów. B5 zachowanie. b. szczery, swobodny. A8
p. następująco.
natychmiast przysł.; nie stopniuje się;
nastrój rzecz. r.m.; D. Ms. nastroju, l. mn.
„bezpośrednio po czymś, bez czekania”.
M. B. nastroje; D. nastrojów;
 Natychmiast po powrocie, po lekcjach.
„wewnętrzny stan człowieka lub atmo­
 Uspokój się natychmiast.  Zasnąć na-
sfera panująca w jakiejś grupie, w towa-
tychmiast. b. momentalnie, bezzwłocz-
rzystwie, w otoczeniu”.  Dobry, zły, we-
nie. G7
soły, miły, radosny, ponury nastrój.  Uro-
p. natychmiastowy.
czysty, poważny nastrój.  Zepsuć, zmienić
nastrój.  Nastrój zabawy, spotkania. A9 nauczanie rzecz. r.n.; D. nauczania, bez
p. nastrojowy, nastrojowo. l. mn.;

* nastroje zob. nastrój * nasi zob. nasz


nauczyciel nazywać
104

„przekazywanie komuś wiedzy, umiejęt- naukowy przym.; naukowa, naukowe, na-


ności, wiadomości”.  Nauczanie języków ukowi; nie stopniuje się;
obcych.  Zasady nauczania.  Nauczanie „odnoszący się do nauki, zgodny z meto-
gramatyki, literatury.  Zajmować się na- dami nauki”.  Biblioteka naukowa.  Ba-
uczaniem. b. uczenie. E2 danie naukowe.  Praca, działalność na-
ukowa.  Odkrycia naukowe.  Pracownik
nauczyciel rzecz. r.m.; D. B. nauczyciela, naukowy.  Stopień, tytuł naukowy. E2
l. mn. M. nauczyciele, D. B. nauczycieli; p. naukowość, popularnonaukowy.
„osoba, która zawodowo zajmuje się prze-
kazywaniem wiedzy, umiejętności”.  Do- nawet part.;
bry, zły, wymagający nauczyciel.  Na- „podkreśla znaczenie słowa, do które-
uczyciel historii, matematyki.  Nauczy- go się odnosi”.  Nawet się nie pożegnał.
ciel w liceum, w szkole podstawowej,  Nie miałam nawet kawałka chleba.
w gimnazjum. B2, E2  Nawet nie przywitał się.  Nawet nie
p. nauczycielski, nauczycielka, nauczyć. wiesz, gdzie mieszka.  Nawet mnie nie
poznał. C1
nauczyć czas. dk; nauczę, nauczysz, na-
nawias rzecz. r.m.; D. nawiasu, Ms. nawia-
ucz, nauczył, nauczyłyśmy, nauczyliśmy,
sie, l. mn. M. B. nawiasy, D. nawiasów;
nauczony; rzecz. nauczenie; ndk nauczać
„znak w kształcie dwóch łuków ( ), uży-
nauczam, nauczasz, nauczaj, nauczał, na-
wany w piśmie, oddzielający wyrazy lub
uczałyśmy, nauczaliśmy, nauczany; rzecz.
zdania wtrącone do tekstu albo podające
nauczanie; nauczyć kogo, czego;
dodatkowe wyjaśnienia”.  Otworzyć, za-
„przekazać komuś wiedzę, doświadcze-
mknąć nawias.  Wziąć zdanie w nawias.
nie”.  Nauczyć myśleć, pisać.  Nauczyć
 Napisać coś w nawiasie.  Nawiasem
poprawnego mówienia.  Nauczyć dziec-
mówiąc ‘mówiąc przy okazji’. C1
ko czytać. b. wykształcić. E2
p. nawiasowy, nawiasowo.
p. nauczyć się, nauczyciel, nauczycielka,
nauczycielski. nazwa rzecz. r.ż.; D. nazwy, C. Ms. nazwie,
l. mn. M. B. nazwy, D. nazw;
nauczyć się czas. dk; nauczę się, nauczysz „wyraz lub połączenie wyrazowe ozna-
się, naucz się, nauczył się, nauczyłyśmy czające daną rzecz lub pojęcie”.  Na-
się, nauczyliśmy się; rzecz. nauczenie się; zwa własna, osobowa.  Nazwa urzędo-
nauczyć się czego; wa.  Nazwa miasta, wsi, ulicy, góry, rze-
„zdobyć wiedzę, doświadczenie, pew- ki, państwa.  Otrzymać, nosić nazwę.
ne umiejętności”.  Nauczyć się wiersza. b. określenie. C3
 Nauczyć się grać na skrzypcach.  Na- p. nazwowy, nazwisko, nazywać, nazwać.
uczyć się języka polskiego.  Nauczyć się
rozumu ‘zrozumieć, jak należy właściwie nazwać czas. dk; nazwę, nazwiesz, nazwij,
postępować’.  Czego Jaś się nie nauczył, nazwał, nazwałyśmy, nazwaliśmy, nazwa-
tego Jan nie będzie umiał ‘braki w wy- ny; rzecz. nazwanie; zob. ndk nazywać.
kształceniu ujawniają się w dorosłym ży- nazwisko rzecz. r.n.; D. nazwiska, N. na-
ciu’. E2 zwiskiem, l. mn. M. B. nazwiska, D. na-
zwisk;
nauka rzecz. r.ż.; D. nauki, C. Ms. nauce,
„nazwa wspólna dla członków jednej rodzi-
l. mn. M. B. nauki, D. nauk;
ny, którą dodaje się do imienia”.  Nazwi-
1. „ogół wiedzy o naturze i człowieku”.
sko panieńskie.  Nazwisko męża, żony,
 Nauki społeczne, matematyczne, przy-
matki.  Podpisać się nazwiskiem.  Zmie-
rodnicze.  Nauka o języku.  Zajmować
nić nazwisko.  Podać nazwisko.  Znać
się, interesować się nauką. b. wiedza..
kogoś z nazwiska ‘nie znać kogoś bliżej,
E2
osobiście, znać tylko jego nazwisko’. A1
2. „uczenie się lub uczenie kogoś”.  Na-
uka czytania, pisania.  Chętny do nauki. nazywać czas. ndk; nazywam, nazywasz,
 Nauka przychodzi mu łatwo.  Nauka nazywaj, nazywał, nazywałyśmy, nazywa-
odbywała się od samego rana.  Nauka nie liśmy, nazywany; rzecz. nazywanie; zob. dk
poszła w las ‘o umiejętności wykorzysta- nazwać; nazywać kogo, co, kim, czym;
nia wcześniej zdobytej wiedzy’. b. eduka- „nadawać imię, nazwisko; określać osobę,
cja, uczenie, uczenie się. E2 przedmiot lub zjawisko jakąś nazwą, epi-
p. naukowy, naukowo, naukowiec. tetem”.  Na chrzcie nazwali go Piotrem.
nazywać się niech/niechaj
105

 Nazwać syna, córkę, dziecko.  Dyrek- 2. „przy czasowniku wyraża zaprzeczenie


tora nazywano szefem.  Ten lasek nazy- jego treści”.  Nie pójdę.  Nie chcę.  Nie
waliśmy parkiem.  Nazywać kogoś boha- lubię.  Nie śpię.  Nie dam.  Nie prze-
terem.  Nazywać coś po imieniu ‘mówić szkadzaj. C1
o czymś szczerze, zgodnie z prawdą’. A1 3. „w połączeniu z innymi wyrazami prze-
czącymi (np. nic, nigdy, nikt, żaden) two-
nazywać się czas. ndk; nazywam się, na-
rzy tzw. przeczenie podwójne”.  Nikt nie
zywasz się, nazywaj się, nazywał się, nazy-
przyjechał.  Nic nie widać.  Nigdzie nie
wałyśmy się, nazywaliśmy się; rzecz. nazy-
znalazłem. C1
wanie się; nazywać się kim, czym, jak;
4. „z innymi częściami mowy – pisana roz-
„nosić jakąś nazwę, imię, nazwisko”.
 Jak się nazywasz?  Nazywam się Anna łącznie – zaprzecza ich treści, nie nada-
Nowak.  Nazywam się z domu, po mężu. jąc nowego znaczenia”.  Nie teraz.  To
 Jak nazywa się ten plac, ulica? A1 nie przyjaciel, ale brat.  To nie dobry, ale
wzorowy i wspaniały ojciec. C1
negatywny przym.; negatywna, negatyw-
ne, negatywni; nie stopniuje się; niebezpieczny przym.; niebezpieczna,
1. „taki, który wyraża niezgodę, zaprze- niebezpieczne, niebezpieczni, niebez-
cza”.  Negatywna opinia.  Negatywny pieczniejszy, niebezpieczniejsi;
wynik.  Negatywny sąd.  Negatywna „taki, który może spowodować coś złe-
postawa.  Negatywna odpowiedź. B5 go”.  Niebezpieczny człowiek.  Niebez-
2. „taki, który ma zły wpływ”.  Negatyw- pieczny zakręt.  Niebezpieczne zwierzę.
ny przykład.  Negatywne zachowanie.  Niebezpieczna sytuacja.  Niebezpiecz-
 Negatywne cechy charakteru.  Nega- na choroba. b. groźny. B5
tywny wynik egzaminu. b. zły. B5 p. niebezpiecznie, niebezpieczeństwo.
p. negatywnie, negatywność. niebieski przym.; niebieska, niebieskie,
nią zob. ona. niebiescy; nie stopniuje się;
1. „taki, który ma kolor pogodnego nie-
niby part.; ba”.  Niebieskie niebo.  Niebieskie
„osłabia, podaje w wątpliwość znaczenie oczy.  Niebieskie kwiaty.  Niebieski ko-
wyrazu, do którego się odnosi”.  Niby coś lor. H4
robi.  Niby nigdy nie kłamie.  Tak ją 2. „taki, który dotyczy nieba, sklepienia
niby lubi, kocha. C1 nad ziemią”. ▲ Ciała niebieskie ‘gwiazdy,
nic zaim. rzeczowny; D. niczego, C. nicze- planety’.  Niebieski ptak ‘człowiek, któ-
mu, B. nic, N. Ms. niczym, bez l. mn.; ry żyje cudzym kosztem’. H1
„oznacza całkowity brak jakiejkolwiek rze- p. niebiesko, niebieściutki.
czy, obiektu”.  Nic się nie zmienił.  Nicze- niebo rzecz. r.n.; D. nieba, Ms. niebie, bez
go nie chciał.  Niczym się nie przejmuje. l. mn.;
 Nie dbać o nic.  Nic komuś nie jest ‘ktoś 1. astr. „pozorne sklepienie otaczające
czuje się dobrze’.  Być do niczego ‘nie mieć ziemię”.  Niebieskie, wiosenne, pogod-
żadnej wartości’.  Nic dziwnego ‘nie nale- ne niebo.  Błękit nieba.  Niebo chmu-
ży się dziwić’.  Nic podobnego ‘absolutna rzy się.  Spaść jak z nieba ‘zjawić się nie-
nieprawda’.  Nic z tego ‘zgoda na to, że spodziewanie’.  Pod gołym niebem ‘na
coś się nie udało’. C1 świeżym powietrzu’. H1
nich zob. on 2. rel. „siedziba Boga, bóstw, aniołów;
kraina wiecznego szczęścia”.  Opieka
nie part.;
nieba.  Dary nieba.  Pójść po śmierci do
1. „wyraża zaprzeczenie treści zdania,
nieba.  Być w siódmym niebie ‘być bar-
w którym występuje lub zastępuje zdanie
dzo szczęśliwym, cieszyć się z czegoś’. E1
wyrażające sąd przeciwny do innego zda-
p. niebieski.
nia”.  Spotkamy się w sobotę? Nie, nie
spotkamy się.  Chcesz jeść? Nie.  Bę- niech/niechaj part.;
dziesz ze mną rozmawiać? Nie.  Nie wi- „wyraża nakaz, życzenie, rozkaz; jest czę-
dać końca tej pracy. C1 ścią składową form trybu rozkazującego

* niczego zob. nic * niczym zob. nic


* niczemu zob. nic
nieczynny nieobecność
106

3. osoby l. poj. i l. mn.”.  Niech słuchają. „w sposób, który nie wystarcza, nie zado-
 Niechaj się stanie.  Niech on wyjdzie! wala kogoś lub czegoś”.  Niedostatecz-
 Niech żyje!  Niech ci (wam, mu) bę- nie jasny, ciemny.  Niedostatecznie wy-
dzie ‘zwrot wyrażający niechętną zgodę’. kształcony.  Znać coś, umieć coś niedosta-
 Niech się dzieje co chce ‘wyrażenie rezy- tecznie.  Mieć, otrzymać niedostatecznie
gnacji, zgody na to, co się dzieje’.  Niech ‘otrzymać ocenę niedostateczną, oznaczo-
będzie pochwalony Jezus Chrystus ‘po- ną cyfrą 1”. b. źle, słabo. B5
zdrowienie chrześcijańskie’. C1 p. niedostateczny.
nieczynny przym.; nieczynna, nieczynne, niedziela rzecz. r.ż.; D. C. Ms. niedzieli,
nieczynni; nie stopniuje się; l. mn. M. B. niedziele, D. niedziel;
„taki, który nie funkcjonuje, nie działa”. „siódmy, ostatni albo pierwszy dzień tygo-
 Sklep, kiosk, zakład, warsztat nieczyn- dnia, ustawowo wolny od pracy”.  Przyjść,
ny.  Nieczynna winda. B5 przyjechać w niedzielę.  Z niedzieli na
poniedziałek.  Odpoczywać w niedzielę.
niedawno przysł.; nie stopniuje się; ▲ rel. Niedziela Palmowa ‘ostatnia nie-
„w niedalekiej przeszłości, krótki czas dziela przed Wielkanocą’.  Urodzony
temu”.  Niedawno wyszła.  Niedawno w niedzielę ‘o człowieku leniwym, nie-
przyszedł, wrócił.  Widzieć się niedawno. chętnym do pracy’. G3
 Zdarzyć się niedawno. G7 p. niedzielny, niedzielnie.
p. niedawny.
niedźwiedź rzecz. r.m.; D. B. niedźwie-
niedługo przysł.; nie stopniuje się; dzia, l. mn. M. B. niedźwiedzie, D. niedź-
1. „przez krótki czas trwania”.  Niedłu- wiedzi;
go trwać, odbywać się.  Deszcz padał nie- zool. „duże, dzikie, drapieżne zwierzę, któ-
długo.  Niedługo czekał. b. krótko. G7 re lubi miód; Ursus”.  Biały niedźwiedź.
2. „w najbliższym czasie, wkrótce”.  Nie-  Polowanie na niedźwiedzia.  Dziki,
długo wróci.  Niedługo skończy się zima. oswojony niedźwiedź.  Nie należy dzie-
b. wkrótce. G7 lić skóry na niedźwiedziu ‘nie należy zbyt
p. niedługi. wcześnie cieszyć się z sukcesu’. H2
niedobry przym.; niedobra, niedobre, nie- p. niedźwiedzi, niedźwiedzica, niedźwia-
dobrzy; nie stopniuje się; dek.
1. „taki, który sprawia innym przykrość, niegrzeczny przym.; niegrzeczna, nie-
źle postępuje”.  Niedobra matka, żona. grzeczne, niegrzeczni; nie stopniuje się;
 Niedobry człowiek.  Niedobry ojciec, „taki, który jest źle wychowany, nie-
mąż.  Niedobre dziecko.  Niedobrzy lu- uprzejmy, źle się zachowuje”.  Niegrzecz-
dzie. b. zły, nieżyczliwy. A8 ny wobec rodziców.  Niegrzeczne dziec-
2. „taki, który posiada wadę, nie odpo- ko.  Niegrzeczni synowie.  Niegrzeczne
wiada określonym wymaganiom”.  Nie- słowa.  Niegrzeczne powitanie. b. niekul-
dobra sukienka, bluzka.  Niedobre buty. turalny. A8
 Niedobra zupa.  Niedobre mięso. B5 p. niegrzecznie.
p. niedobrze.
niemożliwy przym.; niemożliwa, niemoż-
niedokonany przym.; niedokonana, nie- liwe, niemożliwi; nie stopniuje się;
dokonane; nie stopniuje się; 1. „taki, którego nie można zrealizować
1. „o zdarzeniu: takie, które jeszcze trwa nawet przy dużym wysiłku”.  Niemożli-
lub się nie wydarzyło”.  Zbrodnia niedo- wy wyjazd.  Niemożliwe do spełnienia.
konana.  Niedokonany czyn. G6  Plan niemożliwy do zrealizowania. B5
2. jęz. „o czasowniku i jego kategorii gra- 2. pot. „bardzo zły, nieznośny”.  Niemoż-
matycznej, zwanej aspektem: taki, który liwe dziecko.  Niemożliwe zachowanie
nazywa czynność niezakończoną”.  Cza- chłopca.  Niemożliwy wiatr, mróz.  Nie-
sowniki niedokonane to: czytać, pisać, sie- możliwy bałagan. b. okropny. A8
dzieć.  Aspekt niedokonany. C1 p. niemożliwie, niemożliwość.
niedostatecznie przysł.; nie stopniuje nieobecność rzecz. r.ż.; D. C. Ms. nieobec-
się; ności, bez l. mn.;

* niedziel zob. niedziela * niedźwiedzi zob. niedźwiedź


nieobecny nijaki
107

„nieprzebywanie w danym miejscu o okre- 1. „być w ruchu, iść, trzymając coś w rę-
ślonej porze, brak kogoś w jakimś miej- kach, na ramionach, na plecach”.  Nieść
scu”.  Nieobecność w szkole.  Nieobec- torbę, plecak, walizkę.  Nieść dziecko na
ność na zebraniu, na spotkaniu, na ślubie. rękach.  Nieść worek na plecach.  Wy-
 Długa, krótka nieobecność.  Wytłuma- soko, dumnie nieść głowę ‘być dumnym,
czyć, usprawiedliwić nieobecność. B4 zarozumiałym’. F5
2. „powodować, że coś się przemieszcza,
nieobecny przym.; nieobecna, nieobecne,
odbywa jakąś drogę”.  Wiatr, echo nie-
nieobecni; nie stopniuje się;
sie głos.  Mówić, gadać, co ślina na ję-
„taki, którego nie ma w danym miejscu zyk przyniesie ‘mówić bez zastanowie-
o określonej porze”.  Nieobecni w szkole, nia’. B5
w domu, w pracy.  Nieobecny na zebra- 3. „być przyczyną czegoś, wywoływać
niu.  Nieobecny z powodu choroby, wy- coś”.  Wojna niesie nieszczęścia.  Muzy-
jazdu. B4 ka niesie spokój. b. powodować. B5
p. nieobecność. p. donieść, ponieść, przenieść, przy-
nieprzyjemny przym.; nieprzyjemna, nie- nieść, roznieść, wnieść, wynieść, za-
przyjemne, nieprzyjemni; nie stopniuje się; nieść.
„taki, który budzi przykre uczucia; tak- nieśmiały przym.; nieśmiała, nieśmiałe,
że nieuprzejmy, niesympatyczny”.  Nie- nieśmiali; nie stopniuje się;
przyjemny smak, zapach, dźwięk.  Nie- „taki, który często się wstydzi, jest niepew-
przyjemne zdarzenie.  Nieprzyjemne ny lub który świadczy o braku pewności”.
uczucie, wrażenie.  Mówić nieprzyjemne  Nieśmiała kobieta, dziewczyna.  Nie-
słowa.  Nieprzyjemny sąsiad, nauczyciel. śmiałe dziecko.  Nieśmiali uczniowie.
 Nieprzyjemna sekretarka, urzędniczka.  Nieśmiały uśmiech.  Nieśmiała prośba.
b. niemiły, przykry. B5  Nieśmiałe uczucie, spojrzenie. b. wstydli-
p. nieprzyjemnie, nieprzyjemność. wy, lękliwy, bojaźliwy, nieufny. A8
nieraz przysł.; nie stopniuje się; p. nieśmiało, nieśmiałość, onieśmielać,
„często, wielokrotnie, wiele razy”.  Nie- onieśmielić.
raz mówił o tym.  Trwało to nieraz kil- niewielki przym.; niewielka, niewielkie,
ka dni. G6 niewielcy; nie stopniuje się;
niestety part.; 1. „taki, który ma nieduże rozmiary, wy-
„wskazuje, że coś nie jest po myśli osoby, stępuje w małej ilości”.  Niewielki dom.
która mówi”.  Niestety, nie mogę ci po-  Niewielkie mieszkanie.  Niewielka
móc.  Niestety, nic z tego nie rozumiem. suma pieniędzy. b. mały. F1
 Niestety, musimy się rozstać. C1 2. „taki, który ma nieduże znaczenie, małą
wartość”.  Niewielkie kłopoty.  Niewiel-
nieszczęśliwy przym.; nieszczęśliwa, nie- ki zysk.  Niewielki wysiłek. b. mały. F1
szczęśliwe, nieszczęśliwi; nie stopniuje
się; niezwykły przym.; niezwykła, niezwykłe,
1. „taki, którego spotyka jakaś przykrość niezwykli; nie stopniuje się;
lub który świadczy o przykrościach, cier- „taki, który wyróżnia się z otoczenia”.
pieniach”.  Nieszczęśliwy człowiek.  Niezwykły człowiek, profesor, nauczy-
 Nieszczęśliwa kobieta.  Nieszczęśliwa ciel.  Niezwykła historia, przygoda.
miłość.  Nieszczęśliwy w małżeństwie. b. wybitny, nadzwyczajny. A8, B5
 Nieszczęśliwa mina, twarz. b. smutny, p. niezwykle.
zmartwiony. A9 nigdy przysł.; nie stopniuje się; występuje
2. „taki, który przynosi przykrość, nie- łącznie z przeczeniem przy czasowniku;
powodzenie”.  Nieszczęśliwy wypadek. „wskazuje, że coś nie zdarzy się w żadnej
 Nieszczęśliwy rok.  Nieszczęśliwy los. chwili, pod żadnym warunkiem”.  Nigdy
b. nieszczęsny, niedobry. B5 tam nie pójdę.  Nigdy tego nie powiem.
p. nieszczęśliwie, nieszczęście.  Nigdy cię nie opuszczę.  Nigdy w życiu
‘pod żadnym warunkiem’. b. wcale. G7
nieść czas. ndk; niosę, niesiesz, nieś, niósł,
niosłyśmy, nieśliśmy; niesiony; rzecz. nie- nijaki przym.; nijaka, nijakie, nijacy; nie
sienie; nieść kogo, co, w czym, na czym; stopniuje się;

* nijacy zob. nijaki


nikt noga
108

„bez cech wyróżniających się, trudny do niż kawę.  Ktoś ma więcej szczęścia niż
określenia”.  Nijaka rozmowa, książka, rozumu ‘o kimś, kto ma szczęście w ży-
sztuka.  Nijaki nauczyciel.  Nijaki film. ciu’.  Mniej niż zero ‘sposób określenia
 Nijakie mieszkanie. ▲ jęz. Rodzaj nija- szczególnie niskiej oceny czyjejś warto-
ki ‘rodzaj gramatyczny rzeczowników ży- ści’.  Lepiej późno niż wcale ‘lepiej zro-
wotnych oznaczających istoty niedorosłe bić coś z opóźnieniem, niż nie zrobić tego
fizycznie, np. dziecko, kurczątko, ptaszę, wcale’. C1
oraz nieżywotnych zakończonych na -o,
-e i -um, np. okno, zdanie, gimnazjum’. niżej zob. niski.
b. niepozorny. B5 niższy zob.