Vous êtes sur la page 1sur 353

CORPVS CHRISTIANQRVM

' .
-
Continuatio Mediaevalis
-~-~----·-~---------~- -- ~-~.-~ -·Z• -- - - - - - - - - - - ---------- "!'',-

-CLXV ----~~--

,
. ...r:- __
-·-,.:-

IOHANNIS SCOTTI
~
seu
ERIVGENAE

PERIPHYSEON

LIBER QVINTVS

TVRNHOLTI
TYPOGRAPHI BREPOLS EDITORES PONTIFICI!
MMIII

...
IOHANNIS SCOTTI
seu
_ _ _;g-R-lV---G-ENA-E- ---------

PERIPHYSEON

LIBER QVINTVS

Editionem nouam a suppositiciis quidem


additamentis purgatam, ditatam uero a'Ì:>pendice
in qua uicissitudines operis synoptice exhibentur

CVRAVIT

EDVARDVS A. ]EAUNEAU ·
-
UCA • Biblioteca Teologia

Il~"l~l"l~J .
TVRNHOLTI
TYPOGRAPHI BREPOLS EDITORES PONTIFICII
MMIII

,,:/1.f.~1J; ; ,C\D DE TEQU.Vil~'"·'­


U.C.A.
SVMPTIBVS SVPPEDITANTE
SVPREMO-Bl'!:LGARVM~MAG'.tStRA.TV
~~~~~~~~~~~~~~PVfltieAil-fNS'fl1'V'ft.Dl'tt--~~~~~~~~~~~~~~

ATQVE 0PTIMIS ARTIBVS PRAEPOSITO


EDITVM

Cette édition a été subventionnée par le Conseil


de recherches en sciences humaines du Canada.

BIBLIO"FECA O'~ LA
FACULT.t\D DE TEOLOGIA ,.;
.;;'
UNiVERSIDAO CATOJ..ICA ARGEl'HiNA

ii'lV:ONTARIO

23849~
FECHA ~ I
This book has been printed on paper
according to the prevailing
ISO-NORMS.

© Brepols Publishers 2003


Ali rights reserved. No part of this publication may be reproduced,
stored in a retrieval system, or transrnitted, in any form or by any means,
electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise,
without the prior permission of the publisher.
~.

Heinrich Joseph Floss (1819-1881)


Éditeur du Periphyseon
Extrait des Annalen des histprischen Vereins fur den Niederrhein
insbesondere das alte Erzbistum Koln, n7 (!930), planche située
entre !es pages 32 et 33.
INTRODUCTION
------~-----

PRAEMIVM QVIPPE EST


IN SANCTA SCRIPTVRA LABORANTIVM
PVRA PERFECTAQVE INTELLIGENTIA
~
Le sujet du livre V: le retour

Ainsi qu'on !'a démontré ailleurs, le plan initial du Peripbyseon


ne comportait que quatre· livres, chacun d'eux correspondant à
- --- l'une-des-quatre--divisions de la nature. (') Ayant pris du retard
------'~_,,urJe.pr-0gramme4u'ils'étaitfi.xé,l'.auteu!'i.iutreconna'ìt-re,-ver.s-la
fin du livre IV, qu'un cinquième livre serait nécessaire. Le thème
du cinquième livre est donc celui-là meme qui avait été prévu
pour le quatrième, à savoir le retour de toutes choses vers la Na-
ture qui n'est pas créée et qui ne crée pas. Et puisque le Peripby-
seon est aussi un hexaméron, le livre V reprend le commentaire
de l"'ceuvre des six jours" là où le livre IV l'avait interrompu, à
savoir au verset 22 du chapitre 3 de la Genèse: "Nunc ergo ne
forte mittat manum suam ... ". Si la particule ne devait etre inter-
prétée négativement, le dialogue tournerait court. Cela signi-
fierait, en effet, qu'après le péché origine! Dieu a placé un chéru-
bin à la porte du paradis afin d'empecher l'homme d'y revenir.
Dieu lui-nieme, dans ce cas-là, s'opposerait au retour de toutes
choses vers la Nature qui n 'est pas créée et qui ne crée pas. Il va
sans dire qu'Érigène ne saurait se résoudre à une telle solution.
Pour sortir de la difficulté, il lui suffit d'observer que, selon !es
grammairiens, la particule ne n'a pas toujours un sens négatif;
elle a parfois une valeur dubitative ou interrogative (861A-865C)._
Cette première difficulté surmontée, d'autres surgissent. Et
d'abord ces paroles du Christ: "Le ciel et la terre passeront" (Mare
13, 31). Faut-il comprendre que le ciel et la terre retourneront au
néant? À Dieu ne-plaise! Le Créateur n'anéantit rien de ce· qu'il a
créé. Il faut comprendre que le ciel et la 'terre feront retour aux
causes primordiales (887BC).
Une autre difficulté, elle aussi tirée de l'Écriture, surgit, qui ne
conteste point le fait du retour, certes, mais qui risque de com-
promettre - c'est du moins ce qu'Érigène semble avoiì craint -
sa justification rationnelle. Le thème du livre V, avons-nous dit,
est le retour de toutes choses à la Nature qui n'est pas créée et
qui ne crée pas. Par ailleurs, il n'est pas douteux que la nature
humaine occupe une piace privilégiée dans ce retour. Or, le re-
\ tour de la nature humaine se fait en cinq étapes: I. après la mort
le corps se décompose pour revenir vers les quatre éléments

(') CCCM 161, pp. xi-xv. CCCM 164, pp. lvii-lviii. J'en profite pour corriger
une grossière erreur qui s'est glissée en ce dernier volume: à la page lviii,
lignes 5 et 14, il faut lire "retour de toutes choses vers la Nature qui n 'est pas
créée et qui ne crée pas". Cf. CCCM 164, p. vii, lignes 33-34.
VIII INTRODUCTION

dont il est constitué; 2. le corps ressuscite à partir des éléments;


3. le corps est transformé en esprit; 4. l'esprit ou, plus exacte-
ment, la nature de l'homme tout entière revient vers ses causes
primordiales; 5. cette meme nature avec ses causes est transmuée
·-----en-Bieu-comme-l'air Hluminé est transmué-en·-lumière·-E876AB1c- ---.-,
L~ deuxièm~ étape,_I~ rés_u_rr~tic:>ll_ du corps_, fu.it P.attie ~li _m_<!ssa:_ _________
ge chrétien traditionnel. Longtemps Érigène a pensé qu'il s'agis-
sait là d'une grace miraculeuse, échappant aux lois de la nature.
Et ce qui le confirmait en cette opinion, c'était cette parole du
Christ: "]e suis la résurrection et la vie" (Jean u, 25)~ De èette so-
lennelle déclaration Érigène concluait que, si le Verbe de Dieu
ne s'était pas incarné, s'il n'avait pas vécu parmi !es hommes, s'il
n'avait pas assumé cette humaine nature en laquelle il a souffert
et est ressuscité, il n'y aurait pas de résurrection des morts et
qu'après le trépas nos corps, tout comme ceux des autres ani-
maux, demeureraient poussière (899AC). Voilà ce qu'il pensait,
jusqu'au jour où il tomba sur une page d'Épiphane de Salamine
qui le fìt réfléchir et changer d'opinion (899C-902B). Désormais,
il professa que la résurrection des morts est l'ceuvre conjointe
de la grace et de la nature (902CD). La satisfaction qu'il éprouva
à cette découverte peut aisément se comprendre. Si la résurrec-
tion des corps était !'J:uvre exclusive de la grace, elle échappe-
rait aux lois de la nature; notre raison n'aurait aucune prise sur
elle. Elle serait objet de notre foi, mais il serait difficile de
l'intégrer dans le projet d'ensemble du Peripbyseon, qui consiste
à aller de la foi à l'intelligence de la foi, un projet qui s'inscrit
dans le schéma néoplatonicien de procession et de retour. ( 2
)

Quoi· qu'il en soit, la difficulté majeure que rencontre Érigène


pour traiter du retour universel de toutes choses à leur Principe
vient d'ailleurs. Elle vient des textes scripturaires qui parlent des
peines éternelles, en particulier celui-ci: "Allez loin de moi, mau-
dits, dans le feu éternel" (Matth. 25, 4r). ( 3) L'auteur du Periphy:
seon, il est vrai, ne s'embarrasse guère de l'imagerie traditionnelle
de l'enfer. Feu matériel, ver qui ronge, lac de soufre, ténèbres
extérieures et dents qui grincent sont à reléguer au magasin des
accessoires ou, plus exactement, à interpréter allégoriquement.
C'est ce que fait notre Irlandais. Et il le fait avec d'autant plus
d'assurance qu'il peut légitimement étayer son interprétation

( É. ]EAUNEAU, "TI"> .Neoplatonic Themes of Processto and Reditus in


2
)

Eriugena", dans Dionys •. s, 15 (1991), pp. 3-29.


(') Peripbyseon, V, 9210, 9388, 9380 (CCCM t65, 2769-2770, 3501-350>, 3521;
pp. 87, no).
LE SUJET DU LIVRE V: LE RETOUR IX

allégorique sur une autorité reconnue, celle de saint Ambroise.


N'allons point, dit l'éveque de Milan à propos des "ténèbres ex-
térieures", imaginer une caverne profonde, semblable à ces fa-
meuses latomies dans lesquelles Denys, tyran de Syracuse, en-
. · fermait-ses·ennemis: "~uiconque-est sans le Christ se trouve dans
lesténèbres, parce gue-le Christ est la lumière intérieure" fa3.ftB-
937A). Érigène partage ce point de vue: "Òtez-moi le Christ: au-
cun bienne me reste, aucun tourment ne m'effraie. Car etre privé
de !Ui, etre privé de sa présence, voilà le tourment de toute créa-
ture raisonnable: à mon avis, il n'y en a point d'autre" (989A).
Que l'enfer ne soit pas un lieu, c'est là ce que la langue grecque
a su exprimer avec plus de bonheur que la latine: "Les Grecs,
com.me d'habitude, considérant !es choses avec plus d'acuité et
!es exprimant avec plus de clarté, ont donné à l'enfer Jé nom de
QOl']ç, c'est-à-dire tristesse" (955A). Le latin infernus, en effet, sug-
gère un lieu inférieur. L'équivalent grec d'infernus, au contraire,
à savoir QOl']ç, désigne non un lieu, mais un état, tristitia ou in-
suauitas: a privatif - ~ouç. e4)
Dire que l'enfer est un état, qu'il se situe dans la conscience
des damnés (937A, 955B, 978B, 997B) et non en des cavernes pro-
fondes et obscures, ne le rend pas plus tolérable. S'il faut le con- :i,
cevoir camme éternel, il demeure non seulement un désaveu du
schéma néoplatonicien de procession et de retour, mais un échec
au pian cÌivin (roo6C), qui est que "tous !es hommes soient sau-
vés et qu'ils parviennent à la connaissance de la vérité" (I Tim. 2,
4). Tout l'effort déployé par Érigène dans le livre V du Periphy-
seon vise à écarter ce désaveu et à éviter· cet échec. Pour y par-
venir, il a recours aux axiomes suivants: r: Dieu seul est éternel,
!es chatiments des damnés ne sauraient lui etre coéternels (926D-
927A, 934D-935A, 94rAB, 960AB, 963CD); 2. Dieu ne punit pasce
qu'il a fait (la nature humaine et la nature angélique), il punit ce
qu'il n'a pas fait, à savoir !es mouvements irrationnels des volon-
tés perverses (923C, 927BC, 943D-944A, 950CD, 955D, 960A). Ces
propositions ne sont jamais démontrées. Érigène !es considère
camme des principes premiers, évidents en eux-memes. De ces
principes il conclut à la restauration intégrale de l'univers créé.

"Si le Verbe de Dieu a assumé l'humanité, il n'en a pas as-


sumé une partie seulement..., il l'a assumée universellement
et tout entière. Et s'il l'a assumée tout entière, il l'a par con-

(+) Periphyseon, V, 954C, 971B (CCCM 165, 4255-4256, 5046-5050; pp. 132, 155,
avec !es notes)
X INTRODUCTION

séquent restaurée tout entière ... En cetre humanité, qu'il a


assumée tout entière, il n'a rien laissé qui mérite les peines
éternelles ... Car en aucun etre Dieu ne damne ce qu'il a fait;
il punit ce qu'il n'a pas fait. Il ne punit pas, il ne punirq pas
-la -nature-des·anges-prévaricateurs,mais-il--détruira -leur---ma~- - ----- ------.
--------~h~·c~e leur immété,___1e1u_42ouvoir___de_ll11ire,_eOIIlllle__iLfe~-------
dispara!tre tout cela des hommes mauvais qui les suivent.
Leur éternelle darrination ne sera probablement (5) rien
d'autre que l'abolition totale de leur malice et de leur
impiété." ( 6)

Érigène se rallie à la thèse d'Origène sur la restauration finale


(OTTOKOTéxornmç) de la nature humaine. Cependant, avec Maxime
le Confesseur, ( 7 ) il distingue un double retour: un retour général
(reditus generalis) commun à tous les hommes, vertueux ou
pécheurs, et un retour spécial (reditus specialis) réservé aux
seuls élus (1001AB). En vertu du reditus generalis, tous les hom-
mes, quels que soient leurs mérites ou leurs démérites, retrou-
veront l'intégrité primordiale de leur nature. En vertu du reditus
____:,
specialis, !es élus, et eux seuls, seront élevés;- au-delà de-toute
nature, jusqu'à Dieu meme et jouiront du privilège de la divini-
sation (8Éwmç). Des images bibliques illustrent ce double retour:
le passage de la mer Rouge (Exode, 14-15), l'institution du Jubilé
(Lévitique, 25, 8-13), !es prophéties d'Isale (9, 1-2) et d'Ézéchiel
(16, 52-55) ainsi que !es paraboles évangéli'ques de l'enfant pro-
digue, de la drachme égarée et de la brebis perdue pour le re-
ditus generalis (1001B-1006A), la parabole des vierges · folles et
des vierges sages p01,1r le reditus specialis (10nA-ro18D).- Graee à
cette distinction entre un retour général auquel tous sont appelés

(') Érigène a écritfortassis: Periphyseon, V, 9230 (CCCCM r65, 2863; p. 89).


Dans le présent contexte, ce serait trahir sa pensée que de donner à cet ad- _)>

verbe le sens dubitatif du peut-etre français. Il faut savoir, en effet, que daris
les traductions érigéniennes fortassis correspond soit au participe ruxév em-
ployé adverbialement, soit à la particule av. Pour la traduction de ruxév, cf.
MAXIME LE CONFESSEUR, Ambigua ad Iobannem, I, 3; III, 26, 469; IV, 36, 57; VI,
700, 701; XIV, 2 (CCSG 18, pp. r7, :1.2, 36, 43, 67, 129). ID., Quaestiones ad Tba-
lassium, XLVIII, 51 (fortassis) et 65 (rnxév): CCSG 7, pp. 332-333, etc. Pour la
traduction de av, cf. CCCM 164, p. lii. Or, i[·arrive que, dans le latin érigé-
nien, certains mots retiennent la coloration des termes grecs auxquels ils
correspondent dans !es traductions. Lorsqu'il écrit fortassis, Érigène pense
vraisemblablement soit à rnxév, soit à av, soit aux deux. Cf. Expositiones in
Hierarcbiam caelestem, IV, 123-128 (CCCM 31, p. 68).
(6) Periphyseon, V, 923CD (CCCM 165, 2853-2865; p. 89).
( 7 ) MAxiME LE CoNFESSEUR, Quaestiones ad Tbalassium; LIV, scholion 18

(CCSG 7, pp. 474-475).


LE SUJET DU LNRE V: LE RETOUR XI

et un retour spécial réservé aux seuls élus, Érigène peut se flat-


ter d'avoir concilié deux séries de textes bibliques, en apparence
contradictoires: ceux qui montrent le souverain juge séparant !es
brebis et !es boucs, et ceux qui proclament que Dieu veut sauver
-------rous-tes-homm~s-(924C}-;------ ------ -

--------ll--peut---se--vantef-aussi-cl'aveif-appeFEé--at1-thème--néoplat~ni-
cien du retour (ÈTTICJTpo<p~) et à la thèse origéniste de la restau-
ration universelle (cnroKaréicrramç, restitutio, reuersio) ( 8)
l'appui de la Bible, à condition toutefois de lire celle-ci dans une
traduction faite sur la Septante. Dès le livre IV (856AB), il avait
interprété la sentence prononcée par Dieu sur la femme après le
péché d'Adam - "Et ad uirum tuum conuersio (àrrocrrpoqi~)
tua" ( 9) - camme prédisant le retour de la nature humaine à son
état primordial. (' 0 ) Au liv;e V (1003D-roo413), il trouve chez
Ézéchiel (r6, 55) la promesse d'une restauration universelle de la
nature humaine: "Et sorores tuae Sodoma et filiae eius restituen-
tur (àrroKaracrra9~crovral) sicut fuerunt a principio, et Samaria
et filiae eius restituentur sicut erant a principio, et tu et filiae tuae
restituemini (àrroKaracrra9~CJECJ9E)". (")
Si, camme on vient de le dire, cette restauration est universelle,
elle ne saurait se limiter au genre humaia1. De fait, Érigène l'étend
aux anges prévaricateurs (923CD). De plus, il reproduit in ex-
tenso !es lignes dans lesquelles Origène expose sa thèse sur le
sa[ut du démon. ( 12) Il accepte sans broncher l'exégèse origéniste
du verset paulinien (I Cor. 15, 26): "Le dernier ennemi détruit,
c'est la mort".

"Il est <lit que le d~rnier ennemi, le diable, ('3) qu'on, appelle
La Mort, est détruit. Ainsi, il n'y a rien de triste, ('4 ) puisqu'il

8
( ) Cf. CCCM 164, p. 161, .note concernant ·ies lignes 4954-4956.
(•) Genèse, 3, 16. Cf. Bibliorum sacrorum Jatinae uersiones antiquae, éd.
P. Sabatier, Reims, 1743, I, p. 19.
0
(' ) Peripbyseon, IV, 856AB (CCCM 164, 4989-4993; p. 162). Par ailleurs,
rencontrant le mot tmcrrpo<p~ chez Denys I'Atéopagite (De diuinis nomini-
bus, IX, 9 (éd. B. Suchla, p. 113, 20), Érigène le traduit par "conuersio":
Peripbyseon, i, 524A (CCCM 161, 3475; p. m).
(") Peripbyseon, V, 1004A (CCCM 165, 6525-6528; p. 201).
(") Peripbyseon, V, 929A-930D (CCCM 165, 3roo-318Ò; pp. 98-roo).
(") Bien que le mot diabolus n'ait pas été retenu par !es éditions moder-
nes d'Origène (PG u, 338A12; GCS 22, p. 286, ro), il appartient vraisemblable-
ment au texte authentique du De principiis: l'un des noms du diable est La
Mort (CCCM 165, 3189-3191; p. 101). Cf. É. ]EAUNEAU, Études érigéniennes, Paris,
1987, p. 388, n. 129.
("') Autrement <lit, il n'y a plus d'enfer, puisque, selon Érigène, le nom
grec de l'enfer (Hadès) signifie 'tristesse'.
XII INTRODUCTION

n'y a pas de mort, ni rien de divers, p_uisqu'il n'y a pas


d'ennemi. Il faut comprendre que le dernier ennemi est
détruit, non en ce sens que sa substance, qui a été faite par
Dieu, périrait, mais en ce que son intention, sa volonté en-
. ·nemie,· qut-ne··p-rocède-p-a:s-de·Dieu-mais-de-l'ennemduico -- -----------
meme, disparaìt. Ii sera donc détrult, .non_pa.s__en__ce__sens___ _ __
qu'il cesserait d'exister, mais de telle sorte qu'il ne soit plus
ni ennemi ni mort. ·car rien n'est impossible pour le Tout-
Puissant, et aucun etre n'est incurable pour son_ Cr~ateur._S_'il
a fait toutes choses, c'est pour qu'elles existent; et les cho-
ses qui ont été faites pour exister, il est impossible qu'elles
n'existent pas." ('S)

On ne saurait etre plus clair. Jean Scot s'en félicite et note avec
satisfaction que, sur ce point, Origène est plus explicite que saint
Ambroise.

"Ainsi donc Origène clarifie ce qu'Ambroise a laissé dans


l'ambigulté. Ce dernier <lit: 'On nous a appris que les dé-
mons ne demeureront pas toujours, afin que leu:t malice ne
puisse etre perpétuelle'. On peu~ se ~emander ce qu'il
pense: est-ce que la substance des i:!émons périra en meme
temps que leur malice, ou bien est-ce seulement leur malice
- car elle seule en fait des démons - qui périra, tandis que
leur nature demeurera incorruptible? Or, Origène établit
sans conteste qu'en eux la substance créée par Dieu demeu-
rera toujours, tandis que la malice, fruit de leur volonté per~
verse, périra à jamais. En effet, les divers noms des démons,·
tels que diable, dernier ennemi et mort, ne désignent pas
leur nature, mais leur volonté dépravée." (' 6)

On pourrait croire la cause entendue. D'autant plus que Denys


l'Aréopagite déclare que "les démons ne sont pas mauvais par
nature" (93rA-935B). Et pourtant, un peu plus loin (94rAB), Jean
Scot prend ses distances vis-à-vis d'Origène. À la différence du
docteur alexandrin, il évite de se prononcer catégoriquement sur
le problème du "salut du démon".

(") Pertpbyseon, V, 930BC (CCCM 165, 3166-3176; p. 100). Le verset pauli-


nien (I Cor. 15, 26) est encore cité en Pertpbyseon, V, 924B (CCCM 165, Mar-
ginale 7; p. 90).
(") Pertpbyseon, V, 930D-93IA (CCCM 165, 3180-3191; pp. 100-101).
LE SUJET DU LIVRE V: LE RETOUR XIII

"Nous ne nous demandons pas, pour le moment, si la sub-


stance des démons, que le Créateur de l'univers a faite en
eux bonne et incorruptible, une fois purifiée elle aussi, fera
retour à son Principe ... ou si, aveuglée (' 7 ) par sa perversité,
---- ----elle---s'él0ignera--toujours -de -la contemplation de la vérité.
Nous connaissons seulement av~c_ certitude ~~eur_ s_ub-
stahce n'est pas punie et ne sera jamais punie, que la di-
gnité de leur création originelle ... demeure toujours et de-
meurera éternellement sans changement ni diminution et
que l'impiété qu'elle avait contractée par son orgueil périra
totalement, afin que cette impiété ne puisse etre coéternelle
à la divine bonté. Quant à son salut, sa conversion et son
retour vers sa Cause, nous n'avons pas la présomption d'en
rien définir, parce que nous ne trouvons, ni dans la Sainte
Écriture ni dans !es Pères qui l'ont commentée, aucun argu-
ment d'autorité nous permettant d'aboutir à une certitude
sur ce point." ('8)

Rien ne nous autorise à penser qu'Érigène n'est point l'auteur


de ces lignes. Rien ne nous autorise, à plus forte raison, à !es
attribuer à Nisifortinus. ('9 ) On sait que ce dernier a parfois ex-
primé certaines réserves par rapport aux thèses érigéniennes, en
particulier celle qui aflìrme que !es peines des damnés ne sau-
raient etre coéternelles à la béatitude divine. Il l'a fait dans la
note marginale 49 du livre Il.

"Beaucoup pensent qu'il ne convient pas de croire que la


damnation sera coéternell.e·à la béatitude. À quoi s'opposent ·
ces paroles de l'Évangile: Allez, maudits, au feu éternel." ( 20)

Farmi ceux qui pensent ainsi et qui, selon Nisifortinus, sont en


contradiction avec l'Évangile se trouve précisément Jean Scot.

(") En 941A, j'al cholsl exorbata, alors que Gaie et Floss ont préféré exor-
bitata: voir Synopsts, pp. 548-549. En 949C tous !es rnanuscrlts s'accordent
pour écrlre exorbatus. L'adjectif exorbata indique l'aveuglement. En effet,
Érigène traduit le mot grec àopaoia solt par caecttas solt par exorbitas: Pe-
ripbyseon, II, 534C (CCCM 162, p. 15). MAXIME LE CONFESSEUR, Ambigua ad lo-
bannem, XXXVII, 58 (CCSG 18, p. 181 et p. 283).
(") Peripbyseon, V, 94IAB (CCCM 165, 3621-3635; p. 113).
( '9 ) É. ]EAUNEAU, "Nlslfortlnus: Le disclple qui corrige le ma!tre", dans

Poetry and Pbilosopby in the Middle Ages. A Festschrift /or Peter Dronke, éd.
J. Marenbon, Lelden, 2001, pp. II3-129.
('0) Periphyseon, Il, 543B (CCCM 162, p. 25).
I
XIV INTRODUCTION
' Dans cette meme note, Nisifortinus déclare que le sujet sera traité
plus loin. (21) La note marginale a été intégrée ·au texte de la Ver-
sion III, légèrement modifìée toutefois par Nisifortinus lui-meme:
au lieu d'un vague renvoi "à plus tard", nous avons une référence
--au-livre Vc-( 22) On pourraitdonc·s'attendre·à trouver-dans-ce-livre-
,,_______~l~a trace des réactionue_Nisifortimis_aux..!hès.es_érigéniennes_ _ _ _ _ __
concernant !es chatiments des damnés. Or, si j'ai bien lu le texte,
on n'en trouve aucune. De toute façon, nous ne pourrions repé-
rer !es interventions de Nisifortinus qu'en recourant à des critè-
res internes, et c'est là un jeu dangere-ux . .En effet, nous-riepos=
sédons plus, pour le livre V du Periphyseon, !es manuscrits qui,
au cours des livres précédents, nous permettaient de reconnaltre
l'écriture de ce brillant disciple qui parfois corrige son maltre.
Certes, la formule nisi forte apparalt deux fois au cours du livre
V, (23) mais elle n'introduit aucune proposition qui contredise
l'enseignement érigénien.
En revanche, nous trouvons dans !es marges du manuscritj des
notes où semble poindre une discrète critique. ( 24) L'identité de
ce lecteur carolingien du Periphyseon nous est inconnue: nous
l'appellerons/<. En 922C, Jean Scot cite "le bienheureux Origène"
(beatum Origenem). f< (f. 135v) fait remarquer qu'aucun auteur
orthodoxe n~ donne cette épithète à Origène: "Nota. Nusquam
(in aliquo) orthodoxorum uocatur cum tali EIIITACI". ( 25) En F
(f. 134v) un lecteur a souligné l'adjectif beatum, ce qui revient à
le biffer. Il est certain qu'Origène n'était point en honneur ·de
sainteté auprès des défenseurs de l'orthodoxie. ( 2 6) Là où
l'auteur du -Periphyseon manifeste sa préférence pour !es Pères

(") "Sed de hac quaestione alius disserendi locus est" (Version II, 1318-1319;
CCCM 162, p. 204).
(") "De qua quaestione in quinto tractabimus" (Version III, 1342-1343;
CCCM 162, p. 204).
('') Peripbyseon, V, 863D, 927A (CCCM 165, 139 et 3008; p. 7 et p. 95).
('•) Pour les sigles des manuscrits cités, voir plus loin, p. 230.
(») CCCM 165, p. 481, Version IV, 4640. Il faut évidemment comprendre:
tmracm. Les mots in a/iquo sont une conjecture, le parchemin ayant été for-
tement gratté en cet endroit. Je suis grandement redevable au professeur Dr.
Bernhard Schemmel, Directeur de la Staatsbib/iothek de Bamberg qui, ayant
examiné aux rayons ultra-violets le folio lJ5V de ], a eu l'obligeance de
m'assurer qu'aliquo est une lecture plausible, "da die Oberlange des 'I' und
die Unterlange des 'q' deutlich erkennbar sind und Reste am Schluss auf ein
'uo' hindeuten konnten". Quant à la préposition requise par l'ablatif aliquo,
'in' paralt plus vraisemblable que 'ab'.
('6) Photius, un contemporain de Jean Scot, jugeait sévèrement l'aureur
du De principiis. Cf. Origène, Tralté des Principes. lntroduction et traduc-
tion par M. Harl, G. Dorival, A. Le Boulluec, Paris, 1976, pp. 298-299.
LA CONCLUSION DU LIVRE V xv
grecs, .f semble, sans agressivité il est vrai, prendre le parti des
Latins. Ainsi en 985AB Érigène pourfend !es représentations
imagées des supplices infernaux, représentations "que la saine
raison, loin de !es approuver, tourne en dérision". Or, à propos
-de-ees-représentations-ridicules, .fr-(L -18ov)écrit: ~'Hoc-latini cer-
---~-----1isslme_affirmant"....{:7'1..En....99oD_Érìgène__diLq_ue_s.ain.t_Aug_u.stin,
dans sa Lettre à Dardanus, enseigne que le corps du Christ res-
suscité se trouve localement dans le ciel. Sur ce point l'auteur du
Periphyseon est en désaccord avec l'éveque d'Hippone . .f (f.
184v), cependant, note avec satisfaction: "Nota Augustinum affir-
mare corpus domini post resurrectionem in caelo localiter
esse''. ( 28) En 1006C Érigène s'interroge sur le nombre des élus.
Sa conclusion est la suivante: "Presque ,tous les auteurs, tant
Grecs que Latins, déclarent qu'autant d'homrries entreront en la
Cité céleste qu'il y eut d'anges déchus à la quitter" . .f (f. 195v)
observe justement: "Nota. Hiis non concordat romanus Grego-
rius". ( 29 ) En effet, saint Grégoire le Grand dit que le nombre des
hommes qui entreront au Ciel sera égal non à celui des anges
déchus, mais à celui des anges restés fidèles. ( 30) .f était un lec-
teur cultivé. Il avait lu saint Grégoire le Grand et pouvait le citer
fort à propos. Il connaissait le mot grec Èrrirno1ç, que l'~n ren-
contre chez saint Jérome et chez Martianus Capella, m~is qui
n'est pas d'un usage courant. Ses notes marginales, comme cel-
les de Nisifortinus, montrent que, dès l'époque carolingienne,
certaines des thèses développées dans le Periphyseon ont été
contestées.

La conclusion du livre V: ·

-c...------""l- - --- --------- -------·- - . l

seon, tant dans l'édition de Gale que dans celle de Floss, peut
> aisément constater que le livre V n'a point de conclusion, alors
que !es livres précédents en avaient une. Ce dernier livre,· par et
voie de conséquence le Periphyseon lui-meme, finit en queue de
poisson. ( 3') Je ne sais si ce phénomène remarquable a déjà été
remarqué. De toute façon, il mérite de retenir un instant notre
attention.

(17 ) CCCM 165, p. 72r, Version IV, 9338.


(1') CCCM 165, p. 743, Version N, 9760.
( 29 ) CCCM 165, p. 8o3, Version IV, ro956-ro957.
( 30) GRÉGOIRE LE GRAND, Homiliae XL in euangelia, Homélie 34, II (PL 76,
l252BC).
('') HORACE, Art poétlque, 4.
XVI INTRODUCTION

Ayant terminé l'exposé du retour universel de toutes choses


vers leur Principe par une exégèse minutieuse de la parabole des
vierges sages et des vierges folles, le Maitre suggère de conclure
le dialogue (1018D). Le Disciple acquiesce. Auparavant, toutefois,
il souhaite entendre une réca,Qitul~tio.n ..CÒllQ.KE(JlaMllWaJç)_de...ce-- ..
----
--··--- qura étédit des quatre-;;dlvisions" de la Nature. ( 31) Le M~it:re _
s'empresse de le sarisfaire. Il rappel!e, pour chacune -de ces di-
visions, !es résultats auxquels on est parvenu au cours du dia-
logue (1019A-1020A). Après quoi, il évoque le thème du retour de
toutes choses à leur Principe. Il distingue un triple retour
(1020AC), qui s'effectuera en sept étapes (1020C-1021A). Il termine
par la louange de l'octave, nombre de la résurrection du Sei-
gneur, nombre de l'universel retour (1021AB). Cette ultime octave
sera accomplie quand le cinq, nombre de la créature, s'unira au
trois, nombre du Créateur. Alors, seul Dieu apparaitra en toute
chose, tout de meme qu'en l'air le plus pur ne resplendit que la
lumière.
Après cette "récapitulation", faite à la requète du Disciple, on
s'attendrait à une réaction de celui-ci. Est-il satisfait? Nous n'en
savons rien. Car le Disciple a disparu, le Ma!tre aussi. Ce qui suit
(1021B-1022C) n'est plus un dialogue, mais un billet adressé par
l'auteur à un correspondant privilégié, qualifié de "frère dbs le
Christ" et de "collaborateur dans l'étude". Le nom de ce destina-
taire est Vulfad. ( 33 ) Familier de Charles le Chauve, Vulfad fut
successivement Abbé de Montiérender (855-856), de Saint-Médard
de Soissons (858-866) et de Rebais (après 860). En 866 il devint
archevèque de Bourges, où il mourut en 876. Il était lié d'amitié
avec Érigène. ( 34) Riel). d'étonnant à ce que celui-ci lui ait adressé

('') En rn19A, j'ai lu diuistones avec Jes manuscrits ARJM. Seul le ma-
nuscrit F, qu'ont suivi Gaie et Floss, possède diuistonis: voir plus loin, pp.
850-85!.
"(") Seul le manuscrit F donne le nom en entier (uulfade), le manuscrit]
le déforme en uel, la fin du texte manque en P: voir plus loin, pp. 862-863. Le
mérite d'avoir identifié ce "frère dans le Christ" revient au théologien calvi-
niste Pierre A!lix (t 1717), ainsi que Thomas Gaie le reconnatt: "Hunc fuisse
Wlfadum (sic), primo Remensem Canonicum, deinde Biturlcensem Episco-
pum existlmat vir doctus Petrus Alixius" (Joannis Scoti Erigenae De Divisione
Naturae libri quinque dtu desiderati, Oxonii, !681, Appendix, p. 80). Concer-
nant l'intéret de Pierre Allix pour le Periphyseon, cf. M. CAPPUYNS,jean Scot
Érigène, sa vie, son wuvre, sa pensée, Louvain, 1933, pp. l90-19r.
( 34) Concernant Vulfad, on pourra consulter: Gallia Christiana, II, 27-30

et IX, 412, ainsi que !es notices parues dans !es Monumenta Germaniae His-
torica: Epistolae, VI, pp. 102, 188-192; Poetae Latini Aeui Carolini, III, p. 690.
Cf. ]. MARENBON,"Wulfad, Charles the Bald and John Scottus Eriugena", dans
Char/es the Bald: Court and Kingdom. Papers hased on a Colloqutum held in
LA CONCLUSION DU LIVRE V XVII

un exemplaire du Periphyseon. Une liste des livres que possé-


dait Vulfad nous a été heureusement conservée: le Periphyseon -
probablement en double exemplaire ( 35) - y figure en bonne
piace. (' 6)
- - - ----- --Tous-lesmanuscrits-du Periphyseon que nous possédons pré-
------~entent,- potir le:Jivre~-les-mem<;Jscara€téristique~u-lieu-d'une - -
conclusion proprement dite, un billet adressé à Vulfad. En revan-
che, dans la Clauis Physicae d'Honorius Augustodunensis nous
ne trouvons pas le billet à Vulfad, mais une conclusion, dont le
style rappelle !es conclusions des livres précédents, à un détail _
près: alors que dans !es livres I, II, III et IV le Disciple a le der-
nier mot, dans le livre V (selon la Clauis Physicae) ce r6le est
dévolu au Ma!tre. Pour la présente édition j'ai décidé de repro-
duire la conclusion du livre V - qui devient ainsi la conclusion
de tout le Periphyseon - telle que nous la trouvons dans la
Clauis. Celle-ci est un bon témoin de la Version II. De plus,
camme nous le verrons bient6t, c'est un témoin indépendant des
manuscrits H et M. Tandis que ces derniers, ainsi que !es manu-
scrits F, Jet P, dérivent de la copie envoyée à Vulfad pour exa-
men, la Clauis pourrait dépendre de la copie définitive, destinée
à une plus large diffusion. En effet, on a de la peine à croire que
-la version envoyée à Vulfad, la seule dont !es manuscrits du Peri-
pbyseon aient gardé la trace, puisse etre en tout point celle que
l'auteur entendait diffuser. Si l'intention de ce dernier était de
dédier son reuvre à Vulfad - c'est ce qu'il déclare dans le billet
Ad Vuifadum - pourquoi ne l'a+il pas fait dans une épftre dé-
dicatoire placée au début de l'ouvrage? Te! est le parti qu'il avait
adopté pour le De prdedestinatione, dédié à Hincmar Reims de
et à Pardoul de Laon, ainsi que pour ses traductions de Denys
et de Maxime le Confesseur, dédiées à Charles le Chauve. ( 37)

London in Aprii z979, edited by M. Gibson and J. Nelson With the assistance
of D. Ganz, Oxford, 1981, pp. 375-)83. P.E. DurroN, "Evidence that Dubthach's
Priscian Codex Once Belonged to Eriugena", dans From Atbens to Cbartres.
Neop/atonism and Medieval Tbougbt, éd. H. J. Westra, pp. 15-45, plus spécia- ·
lement pp. 25-26.
(") Cf. ]. MARENBON, "Wulfad, Charles the Bald and John Scottus Eriu-
gena", p. 376.
("') M- CAPPUYNS, "Les Blbll Vulfadi et jean Scot Érigène", dans Recber-
cbes de théologle ancienne et médiévale, 33 (1966), pp. 137-139. Pour une bi-
bliographie sur ce sujet, cf. Maxlml Confessoris Ambigua ad Iohannem iuxta
Iobannis Scotti Erlugenae latlnam interpretationem, CCSG 18, Turnhout,
1988, p. xix, n. 12.
( 37) Dans !es notes de ]'édition (pp. 226-228) j'ai relevé un certain nombre
de points communs entre ces épitres dédicatoires et le billet à Vulfad.
XVIII INTRODUCTION

Assurément Jean Scot était libre de prendre un autre parti pour


le Peripbyseon: au lieu d'une Epistola dedicatòria au début, une
Commendatio operis à la fin. Rien de plus classique qu'une telle
solution. Ce qui est suprenant, voire choquant, ce n'est pas que
-la--eommendatio-operis-ad-Vulfadum- soit·-plaeée-~-la-fin,-e'est-·
_______qu~lle interro_mpt_k_dialogue__et_pri'le_le_demier_liYre__du_1>m-
pbyseon d'une conclusion que les livres précédents nous autori-
saient à attendre. En réalité, le dialogue débouche sans transi-
tion sur un monologue, dont le ton personnel tranche nettement
sur le reste de l'ouvrage. - ·
On pourrait objecter que Jean Scot a précisément agi ainsi pour
faire comprendre à ses lecteurs que le Disciple du Peripbyseon
n'est autre que. son ami Vulfad. L'hypothèse ne résiste pas à
l'examen. Commenf la meme personne pourrait-elle mériter
d'etre louée pour l'acuité de son intelligence dans le billet à
Vulfad et blamée pour sa lenteur d'esprit au cours du dialogue
érigénien? ( 38) En vérité, ilfaut renoncer à voir dans le Ma!tre et
dans le Disciple des personnes ayant concrètement existé. Ce
sont des personnages fictifs (dramatis personae) jouant, un peu
camme au théatre, les roles que l'auteur du dialogue leur a· as~
signés. Ce dernier expose ses i~ées tantot par la voix du Ma!tre,
tantòt par celle du Disciple. ·
Aussi important, aussi précieux qu'ait été le jugement de
Vulfad aux yeux d'Érigène, on a de la peine à croire que l'auteur
du Peripbyseon ait limité son ambition à n'avoir, pour cette
ceuvre majeure, qu'un seul lecteur. Quel écrivain s'y résignerait?
En fait, dans le billet à Vulfad, Érigène parie au pluriel de ceux
qui liront son dialogue. ( 39) N'est-il. pas vraisemblable qu'en plus
de la copie adressée personnellement à Vulfad, le Peripbyseon a
connu une édition destinée, sinon à un large public, au moins à
un public qui s'étendait au-delà des murs de Saint-Médard de
Soissons? Or, si la présence du billet à Vulfad se ju~tifìait pleine-
ment dans l'exemplaire qu'Érigène offrait à son ami, ce ne pou-
vait etre le cas des exemplaires destinés à une plus ampie diffu-
sion. En ces derniers on était en droit de s'attendre à une con-

8
(' ) Tantòt le Maltre s'étonne de la lenteur d'esprit (tarditas) du Disciple,
tantòt le Disciple lui-meme s'accuse de sa propre lenteur: Peripbyseon, I,
503D, 514-A, 516B (CCCM 161, 2638-2639, 3077, 3178; pp. 85, 98, 102); III, 635B
(CCCM 163, 673-674; p. 25); V, 871B (CCCM 165, 473; p. 17).
(") Notons que seul le manuscrit F possède lecturos. Les autres ma-
nuscrits donnent uos, qu'a retenu l'édition de Gaie (p. i12, 44). La leçon pro-
posée par Floss - lectores (PL 122, 1022B10-u) - n'apparalt en aucun ma-
nuscrit. Voir plus loin, pp. 862-863.
LA CONCLUSION DU LIVRE V XIX

clusion en bonne et due forme. Et pourquoi la Clauis Physicae,


où nous trouvons une telle conclusion, ne serait-elle pas un té-
moin fidèle de cette édition-là? Toutefois, il arrive que le vrai ne
soit pas vraisemblable. Il se peut que l'édition "destinée à un
---- large--publie~n.!ait-jamais-vu le jour-et que la-mort ou tout autre
--motif-aiLempeché-Étigène-d.e-la~roduire.-C~J--Dans-ce-cas,la
conclusion du livre V, que nous trouvons dans la Clauis, serait
une création d'Honorius lui-meme. Celui-ci était assez bon con-
naisseur de l'ceuvre d'Étigène pour pouvoir, le cas échéant, do-
ter le Periphyseon d'une conclusion de style parfaitement érigé-
nien.
Telles sont quelques-unes des hypothèses qu'on peut formuler
pour expliquer que le dialogue érigénien se termine "en queue
de poisson". En fin de compte, j'ai parié pour l'authenticité de la·
conclusion que nous transmet la Clauis. Cela m'a obligé à
trancher dans le vif, autrement dit à détacher le billet Ad Vulfa-
dum du texte meme du Periphyseon, auquel Jean Scot l'avait si
ingénieusement cousu que la suture a échappé jusqu'ici à la sa-
gacité de bien des lecteurs. Ainsi détaché, le billet est acé-
phale. ('') S'il avait du jouer le réìle d'ép!tre dédicatoire, il aurait
probablement été pourvu d'une adresse, qu'à titre d'exercice
· d'école on peut imaginer rédigée à peu près comme suit:

DILECTISSIMO IN CHRISTO FRATRI


ET IN STVDIIS SAP!ENTIAE COOPERATORI VVLFADO
IOHANNES ... PERPETVAM IN DOMINO SALVTEM.

Le billet Ad Vulfadum permet d'a)firmer avec certitude que le


dialogue érigénien a été terminé avant l'année 876, date de la
mort de Vulfad, et avec vraisemblance avant 866, date de son
élévation à l'épiscopat. En effet, si Vulfad avait été archeveque
au temps où Jean Scot lui adressa un exemplaire du Periphyseon,
le style du billet eut été différent. En réalité, ce billet nous est
arrivé sous deux formes. Dans l'une, celle des manuscrits H]M,
l'auteur emploie généralement le pluriel pour s'adresser à son
correspondant: solliciti sitis ac ueluti promissorum exactores fue-
ritis, uestrae intelligentiae, debetis, laborabitis. Dans l'autre,
celle du manuscrit F, !es mots ou groupes de mots correspon-

(4°) Dans ses Expositiones in Hierarchiam caelestem, Érigène se réfère au


Periphyseon camme à une ceuvre déjà achevée. On peut en conclure que
l'auteur ne mourut pas immédiatement après avoir écrit le Peripbyseon.
(+<) Voir plus loin, pp. 860-865.
xx INTRODUCTION

dants sont au singulier: sollicitus ac ueluti promissorum exactor


fueris, tuae intelligentiae, studeas, laborabis. Pour parler de lui-
meme, l'auteur emploìe le plurìel dans !es manuscrìts H]M
(coacti praetermisimus, nos reddituros promisimus) là où, dans
---Ie-manuscrit-F,nous-trouvons-le-singulier~-eoaetus-praetermisi,---------~- ~-­
me redditurum J>rorfl:isi. ~ur C<!__Qoìnt1 __tolltefois, il y_ l!_qudque~in~------
. cohérence. Dans !es manuscrits H]M, l'auteur utìlise parfois le
singulier pour parler de lui-meme (non enim crediderim, ojfero,
commendo, mei ingenio/i, meae contemplationis) et tuis, tuaque
(au lieu de uestris, uestraque) pour s'adresser au destinataire. En
· revanche, F s'accorde avec lijM pour écrire: nos ... scripsisse, nos-
trae intemperantiae. Dans la préface à sa traduction des Ambi-
gua ad Iohannem de Maxime le Confesseur ( 4' ) camme dans
celle qui accompagne la traduction des ceuvres de Denys •
l'Aréopagite, ( 43) Érigène emploie le pluriel pour son destina-
taìre, qui n'est autre que Charles le Chauve. Pour )ui-meme, il
utilise le sìngulier dans sa .préface à la traduction de Maxime, le
pluriel dans sa préface à la traduction de Denys.
Le passage du tutoiement au vouvoiement a-t-il un sens et
!eque!? (44) Aurait-il été provoqué par la promotìon de Vulfad à
l'épìscopat? Et sì oui, qui prìt l'initiative des corrections? Jean
Scot lui-meme? On ne peut l'exc!ure. Plus vraìsemblablement le
responsable de ces changements fut un copiste zélé qui, reco-
piant le bìllet adressé à Vulfad après l'élévation de ce dernier au
siège archiépiscopal de Bourges, aurait jugé bon de procéder au
remanìement de certaines formules. C'est là une simple hypo-
thèse, et ·meme une hypothèse fragile, car si le plurìel de poli-
tesse (Vos·au lieu de tu) était employé pour -!es éveques, il l'était
aussi pour !es abbés. ( 45) En réalité, ce qui est signìficatif, c'est

(•') Maximi Conffl;Ssoris Ambigtia ad Iobannem iu.xta Iobannis Scotti


Eriugenae lattnam interpretationem, CCSG 18, pp. 3-5; PL 122, rr93D-rr96C.
( 43 ) MGH, Epistolae, VI, Berlin, 1902, pp. 158-161; PL 122, 103rA-1036A.

( 44) On pourrait supposer aussi que le passage s'est fait dans l'autre sens,

à savoir du vouvoiement au tutoiement. Cela paralt moins vraisemblable.


(") Eginhard, lui-mème abbé !aie, utilise le pluriel (Vos, Sanctttas Vestra)
pour s'adresser à des abbés: Einharti Epistolae, éd. K. Hampe, Eplst. 39, 42
(MGH, Epistolae, V, p. 129, 13-22; p. 131, 9-19), etc. C'est aussi ce que fait Loup
de Ferrières, en particulier dans une lettre adressée à Vulfad au temps où ce j
dernier était Abbé de Saint-Médard de Soissons: Lupi abbatis Ferrariensis
epistolae, éd. E. Diimmler, Epist. 121 (MGH, Epistolae, VI, p. 102); Loup de
Ferrières: Correspondance, éd. L. Levillain, II, Paris, 1964, p. 188 ( Lettre 123).
l
Sur ce su jet cf. P. E. DtrITON - H. L.- KF,SSLER, Tbe Poetry and Paintlngs of tbe I
First Bible of Charles the Bald, Ann Arbor, University of Michigan Press, 1997,
p. 40, n. 9r.
J
LA CIAVIS PHYSICAE XXI

moins le vouvoiement ou le tutoiement que le ton général du


billet à Vulfad." ( 4 6) Or, après l'élévation de ce dernier à l'épisco-
pat, nous dit Dom Ma'ieul Cappuyns, "!es habitudes du temps
n'auraient plus permis à Jean Scot de saluer familièrement son
-ami-de-fraterin·Ghristo;1n-studiis cooperator". Le savant béné-
__ dktin estime que le PerifJhyseon fut acjievé_avant l'automne de_u
866, et que "sa composition se piace entre · ces deux extremes:
862 et 866". ( 47)

La Clauis Physicae témoin de la Version II

Comme pour !es livres précédents, la version retenue pour le


livre V tant dans la quatrième colonne de la Synopsis Versionum
que dans l'édition proprement dite est la Version II. Or, pour
établir la Version II du livre V, nous ne pouvons plus compter
sur le manuscrit R (Reims, Bibliothèque municipale 875) qui fut
notre guide jusque vers la fin du livre IV (855D). ( 4 8) À s'en tenir
aux manuscrits du Periphyseon, la Version II n'est plus représen-
tée désormais que par deux témoins, H et M, qui datent du dou-
zième siècle. Ces témoins méritent généralement notre con-
fìance, mais ils ne sont pas exempts de fautes, loin de là. Heu-
reusement, nous possédons un troisième témoin de la Version II,
à savoir la Clauis Physicae d'Honorius Augustodunensis, égale-
ment du douzième sièclè.
Ainsi que l'a montré Paolo Lucentini, Honorius a utilisé, pour
composer sa Clauis, la Version II du Periphyseon. ( 49) L'édition

(•") Dans l'édition de Thomas Gaie, faite sur le manuscrit M, on trouve le


vouvoiement. La présente édition, tout camme celle de Floss (PL 122, 1021-
1022), a opté pour le tutoiement. Notons que Floss a pris la liberté de placer
le vocatif Vulfade après Cbristo,_ alors que dans le manuscrit Fil se situe après
cooperatori (PL 12>, 1022AI3).
( 47) M. CAPPUYNS,jean Scot Érig~ne, sa vie son wuvre, sa pensée, p. 189.

( •') CCCM 164, p. 646, ligne 8401 (et non 8398). Les appels de notes de la
page 646 sont erronés. Au lieu de 8394, 8398, 8404, il faut lire respectivement:
8397, 8401, 8407.
( ") HONORIVS AVGVSTODUNENS!S, Clauis Physicae, a cura di Paolo Lucen-
tini, Rame, 1974, pp. xxxii-xxxvi. P. LUCENTINI, "La Clavis Pbysicae di Hono-
rius Augustodunensis e la tradizione eriugeniana nel secolo XII", dans jean
Scot Érigène et /'histoire de la philosophie (Colloque international du CNRS,
Laon 7- 12 juillet 1975), Paris, 1977, pp. 405-414. S. GERSH, "Honorius Augus-
todunensis and Eriugena. Remarks on the Method and Content of the Clavis
Physicae", dans Eriugena rediviuus: zur Wirkungsgeschichte seines Denkens
im Mittelalter und im Obergang zur Neuzeit, éd. W. Beierwaltes, Heidelberg,
1987, pp, 162-173.
XXII INTRODUCTION

des quatre premiers livres nous a donné l'occasion de vérifier la


justesse de ce point de vue. (5°) De quel manuscrit disposait
Honorius? Paolo Lucentini pense que l'auteur de la Clauis utili-
sait une copie du manuscrit R, à laquelle il attribue le sigle b.. (5 1)
En effet;letexte de la Clauisdivergeparfois-du-m°llnuscrirR-puur
----~s~'a~r~cordet__ayecJes_manuscrits...H-eLM_(E)_AU--Cou.t:S-du-li.=.S.,
on peut observer qu'en plusieurs endroits la Clauis diverge aussi
- de façon significative - des manuscrits H et M. Bien que le texte
de la Clauis, dans son ensemble, soit incontest~blePJe~Lc_~lui
auquel nous donnons le titre de Version II, il présente une ori-
ginalité telle qu'il a paru bon de lui réserver une colonne, la pre-
mière, de la Synopsis Versionum. Ou plus exactement - car mon
intention n'est pas de donner ici une édition critique de la
Clauis ( 53) - j'ai réservé cette colonné pour le manuscrit Paris,
Bibliothèque nationale de France, Lat. 6734, auquel j'attribue le
sigle A. ( 54) ··-··I
(
Est-il possible qu'en certains endroits la Clauis soit un meil- I

leur témoin de la Version II que !es manuscrits H et M? Ce serait i


!
une aubaine. N'oublions pas, cependant, que le propos
d'Honorius Augustodunensis en composant la Clauis n'était pas
de transcrire mot à mot le Peripbyseon, mais d'e~ fournir la clef
aux lecteurs pressés. Toutes proportions gardées, sa Clauis était
destinée à jouer en son temps le role que jouent de nos jours !es
"digests". Cela impliquait beaucoup de coupes sombres. Cela
obligeait aussi Honorius à combler !es vides ainsi créés dans le
texte érfgénien par des formules de transition dont il était
l'auteur. Cette méthode à été pratiquée systématiquement pour
les quatre premiers livres du dialogue érigénien. Elle a été ap-
pliquée aussi aux premières pages (859D-881B) du livre V. Mais à
partir de 881B et jusqu'à la fin du dialogue érigénien, la Clauis
reproduit fidèlement, à quelques exceptions près dont je vais
dire un mot, la Version II du Peripbyseon. Pour la plus grande
partie du livre V le manuscrit A est clone un témoin de la Version

0
(' ) Voir par exemple CCCM r63, pp. xxii-xxiii.
. (") HONORIVS AVGVSTODUNENSIS, Clauis Physicae, éd. cit., pp. xxxvi-xliii.
(") P. Lucentini appelle T et A les manuscrits que je nomme respective-
ment M et H.
(") Une édition intégrale de la Clauis est actuellement en cours. Elle est
préparée par Paolo Lucentini (qui a déjà édité la première partie) et par Pas-
quale Arfé. Elle doit paraltre dans le CCCM.
('+) C'est le manuscrit P dans l'édition de Paolo Lucentini: HONORIVS
AVGVSTODUNENSIS, Clauis Physicae, éd. cit., pp. ix-xv.
LA CIAVIS PHYSJCAE XXIII

Il. À condition d'etre utilisé à bon escient, il ne mérite pas moins


notre crédit que !es manuscrits H et M. (")
Le manuscrit A, ai-je dit, doit etre utilisé à bon escient. Meme
après la colonne 88rB, en effet, Honorius ne se départit point en-
___ --- ·· -tièrement-de-certains-procédés qu'il a -prat-iqu€s-jusque-là, -C'est
_____ __ainsLqu'iLé:vìte _soigne_usement toute référence aux livres du
Peripbyseon. Les formules in praecedentibus libris, in aliis libris,
in superioribus libris, in prioribus libris, in processu buius libri,
ad.finem praesentis libri, que l'on rencontre dans le Peripbyseon,
sont omises ou corrigées dans la Clauis. ( 56) Il ne pouvait en etre
autrement: la Clauis Pbysicae n'est pas divisée en livres. Par ail-
leurs, Honorius semble avoir écourté quelques citations patris-
tiques, (57 ) à moins que le texte de la Clauis ne représente un état
de la Version II antérieur à celui des manuscrits HM. Dans ce cas,
les citations n'auraient pas été écourtées par la Clauis, mais amp-
lifiées dans les manuscrits H et M. ( 58) Enfin, il ne faut pas ou-
blier que plusieurs variantes orthographiques qu'on trouve en A
reflètent les usages du douzième siècle et sont autant d'infidélités
aux usages des lettrés carolingiens. ( 59) Il faut ajouter que certai-
nes graphies peuvent etre le fait d'un choix délibéré d'Honorius
lui-meme. Camme le professeur Crouse l'a justement souligné,
l'auteur de la Clauis a tendance, peut-etre sous l'influence de
Calcidius, à écrire sensilis là où Érigène avait écrit sensibilis. ( 60 )

(") E. GRAFP, "A Primitive Text of Peripbyseon VRedlscovered. The Wit-


ness of Honorius Augustodunensis in Clauis Pbysicae", dans Recbercbes de
Tbéologie et Philosopbie médiét!ales, 69 (2002), pp. 271-295.
('") Peripbyseon, V, 884B, 895-(:, 896AB, 897A, 915A, 942B, 984C, 989A. Yoir
Synopsis, pp. 330, i76, 378, 382,' 452, 552, 718, 734.
(") En 895C-896A !es citations de Maxime le Confesseur sont raccourcies
dans la Clauis, en 898AC et 931B-934A celles de Denys l'Aréopagite. En 899AC,
une citation d'Épiphane de Salamine est précédée, tant dans !es manuscrits
de la Version II que dans ceux de la Versi~n IV, par une intéressante intro-
duction, qui manque dans la Clauis. Voir Synopsis, pp. 376-378, 386, 388-392,
514-522.
('') Voir à ce sujet E. GRAFP, "A Primitive Text ... ", cit., pp. 279-284.
(") Pour ce qui est de l'orthographe, j'ai naturellement suivi !es ma-
nuscrits carolingiens (F]I') de préférence aux manuscrits du douzième siècle
(A.HM). ]'ai donc écrit mibi et nlbtl plutOt que micbi et nicbil, idololatriae
plutOt que idolatriae, etc. De meme, en ce qui concerne !es diphtongues (ae,
oe), je m'en suis tenu à l'usage classique, qui était celui de Jean Scot. Cf. É.
]EAUNEAU - P.E. DUTION, Tbe Autograpb of Eriugena, Turnhout, 1996, pp. 95-
96.
60
( ) R.D. CROUSE, "Hic sensilis mundus: Calcidius and Eriugena in Hono-
.rius Augustodunensis", dans From Atbens to Cbartres, éd. H.]. Westra,
Leiden, 1991, pp. 283-288. D'où !es expressions sensilem mundum, sensilem
creaturam, qui, dans la Clauis, remplacent sensibilem mundum, sensibilem
XXN INTRODUCTION

De meme, il remplace souvent rationabilis, employé par


Érigène, par rationalis. ( 61) •
Ces réserves faites, il m'a semblé que certaines leçons propres
à la Clauis pouvaient etre retenues. En certains cas, le manuscrit
A s'accorde·avec !es· manuscrits-F]P·contre H· et-M;'iJans-ces-cas;---
il y a quelqu.exhrum::_pour_ qu_e k_s_ leçonS__de H et M rep_résen-
tent des fautes de copiste plutot que le texte authentique de la
Version Il. En voici quelques exemples. En 903A, la Clauis
s'accorde avec F]P pour lire diffusionis, alors que H et M li§<;:!lt i
_ _(

diuisionis, qui est manifestement erroné. ( 62) En 916B, la Clauis


s'accorde avec P pour lire desideratiuum, alors que H et M lisent
desiderantium. ( 63) La leçon desideratiuum s'impose d'autant
plus qu'elle est celle de la traduction érigénienne des Quaestio-
nes ad Tbalassium citée en cet endroit. ( 64) En roo4D-roo5A, la
Clauis s'accorde avec F]P pour lire poenitentiaque et duabus,
alors que H et M lisentpoenitentiaeque et duobus. ( 65) Mais iLar-
rive aussi que la Clauis partage !es erreurs des manuscrits H et
M. Ainsi, en quatre endroits (905B, 930B, 950B, 951D), des titres,
restés marginaux en F et], ont été malencontreusement intro-
duits dans le texte, tant dans !es manuscrits H et M que· dans la
Clauis. ( 6 6) Par ailleurs, la Clauis propose des leçons originales
qui ne se rencontrent en aucun des autres manuscrits du livre V.
Après mur examen et longue délibération, j'ai décidé d'accepter
certaines de ces leçons pour l'édition. Le lecteur pourra aisément
· les identifier dans la Synopsis et, le cas échéant, leur préférer !es
leçons des autres manuscrits (HM et F]P). Je me contenterai ici, à
titre d'exemples, d'attirer l'attentkm sur quelques passages dans
. tesquels j'ai adopté, contre !es autres manuscrits, !es leçons du
manuscrit A.

creaturam: 909B, 910A, 910C, 9uD, 912D, 9'J>A, 998A (Synopsis, pp. 428, 432,
434, 438, 444, 666, 768), etc.
(") Ainsi en 929B, 942A, 94{A, la Clauis Pbysicae écrit rationalis, alors
que dans tous les manuscrits du Perlpbyseon nous lisons rationabilis. Voir
Synopsis, pp. 506, 552, 560.
( 6') Synopsis, pp. 406-407. Floss a conservé diuisionis (PL 122, 903A6).
6
( ') Synopsis, pp. 458-459.
) MAx!ME LE CONFESSEUR, Quaestiones ad Tbalassium, I, 19 (CCCM 7, p.
64
(

46). Floss a retenu desiderantium (PL 122, 916Bro).


6
( ') Synopsis, pp. 796-797.
66
( ) Synopsis, pp. 414-415 (de ordine tbeopbaniarum), 510-5u (de simplici-
tate et unitate corporum post resurrectionem), 586-587 (de bonis naturalibus),
590-591 (cur omnia /acta sunt). L'édition de Floss a conservé dans le texte le
premier, le deuxième et le quatrième de ces titres: PL 122, 905B8, 930B12/r3,
951Dr.
LA CLAVIS PHYSICAE xxv
En 922A, le couple de morte et miseria donne un meilleur sens
que de morte et uita. ( 67)
En 935B, A écrit: "Quomodo enim quis ex peccato peccator do-
minabitur, peccato non existente?" Les manuscrits HM omettent
ex-peccato,le-s- manuscrits-F)P..omettent .peccator. Seul .A semble
__transmettre le texte comp~et. ( 6_8) _
En 937B, nous lisons en A: "Quae enim grauior poena impio-- -
quam impie agere uelle, neminemque laedere posse?" L'omission
de uelle dans !es autres manuscrits obscurcit le raisonnement,
puisque la peine de l'impie est de ne pas pouvoir agir confor-
mément à sa volonté perverse. ( 69)
En 937D, nous lisons en A: "baptizatur infiliolitatem spiritua-
lem", alors que !es manuscrits HM et JP ont "baptizatur in .filie-
tatem spiritualem". (7°) Or, la 1eçon filiolitatem, celle de la
Clauis, est également celle de la traduction érigénienne des
Ambigua ad Iohannem citée en cet endroit. (71)
En 94rD eius a plus de chance que dei d'etre la leçon primi-
tive. On imagine diffi.cilement qu'un scribe ait remplacé dei par
eius. En revanche, on conçoit aisément qu'un lecteur, éprouvant
le besoin de préciser à qui se réfère ce pronom démonstratif, ait
piacé au-dessus la glose suivante: dei. ( 7 ' ) Par la suite, un scribe,
recopiant ce texte glosé, a pu remplacer le pronom (eius) par le
nom (dei). ( 73)
En roo8B, là où !es manuscrits HM proposent suo censuisse, et
!es manuscrits FJ le solécisme sue censisse, là leçon succensuisse,
qui est celle de la Clauts, est incontestablement la bonne. ( 74) De
meme, en roo9C, le succensetur de la Clauis a plus de chance

(67 ) Synopsis, pp. 478-479.


(6') Synopsis, pp. 526-527.
(6•) Synopsis, pp. 534-535.
( 70) Synopsis, pp. 536-537. Dans le manuscrit F, .fi/ietatem a été corrigé en
filiolitatem.
(7') MAxlME LE CoNFESSEUR, Ambigua ad lobannem, XXXVIII, 645 (CCSG
r8, p. 209).
(") C'est précisément ce qu'a fait Nisifortinus (i') dans le manuscrit B
(Ver.sion JII): CCCM r6>, pp. 512 et 514 (ipsius, id est def).
(") Synopsis, pp. 552-553. Nous avons rencontré un cas semblable - il/ius
préférable à dei - dans un texte de saint Ambroise cité au livre IV: CCCM
r64, pp. xxxviii-xxxix.
(") Synopsis, pp. 810-811. Thomas Gaie (p. 305, 32-33), qui lisait dans son
manuscrit (M) suo censuisse écrit en deux mots nettement séparés, a corrigé
cela en succensuisse, retrouvant ainsi par une heureuse conjecture la leçon
de la Clauis. Floss l'a suivi: PL 122, 1008B14.
XXVI INTRODUCTION

d'etre la leçon primitive que l'irascitur des manuscrits HM et


F]. ('5)
En roo9A, les manuscrits FH]M écrivent: "hedum a patre Christi
quem negat perfidus flagitat, sed a patre Christi hedum non ac-
-- -cipiat~-accipiet autem~-Au-memeendroil:on-Ht-dans-la-Glauis:-- - -- - ---------
"~t dum~ _J>_atre Christi quem ne~t 2erfìdus flagim _h_~@m, no_n_______ _
accipiet; accipiet autem ... ". (7 6) La confusion entre et dum et be-
dum s'explique aisément. (77)
En 936BC, Érigène veut montrer que l'enfer n'est pas un lieu
matériel, cave ou prison, dans lequel le diable et !es damnés se-
raient enf!'!rmés. Chacun est à soi-meme sa propre prison: "cha-
cun sera puni dans les frontières de sa volonté mauvaise",
<lit-il. (7 8) À l'appui de ce qu'il affi.rme il cite un passage du com-
mentaire de saint Ambroise sur l'évangile de Luc. Or, s{ l'on en
croit tous les manuscrits actuellement connus du Peripbyseon,
voici comment il introduirait cette citation:

"Quod autem non in localibus spatiis corporalibusue carce-


ribus diabolus cum membris suis punietur, sed unusquisque
intra suae malae uoluntatis terminos poenas luet, beatus
Ambrosius in expositione in Lucam manifeste declarat ( 79 ) ••• : j
Quae sunt tenebrae exteriores? Nunquid illic quoque carcer
aliquis lautumiaeque subeundae sunt? Minime." ( 80) -1
Or, là où dans !es manuscrits HM comme dans !es manuscrits j
F]P on lit spatiis, on trouve dans la Clauis Pbysicae un autre niot: --~
specubus. ( 81) De ces deux leçons - spatiis, specubus - quelle est
la bonne? Ob~ervons d'abord qu'il est plus facile d'imaginer un
scribe corrigeant specubus en spatiis que le contraire. Observons
aussi que les mots specus/carceres sont mieux accouplés que
spatia/carceres. Le mot specus (caverne, grotte), en effet, est em-
ployé pà'r les auteurs chrétiens pour désigner l'enfer. b,insi
I
Boèce, évoquant la descente d'Orphée au séjour des morts, parie

( 71) Synopsis, pp. 814-815.

(") Synopsis, pp. 812-813.


( 77 ) On a déjà rencontré de telles erreurs dans !es livres précédents: CCCM
163, p. xxii.
(
78
) "unusquisque intra suae malae uoluntatis terminos poenas luet"
·I
<.Peripbyseon, V, 3406-3407; CCCM 165, p. 107).
( 79 ) AMBROISE, Expositio in Lucam, VII, 204-206 (CCSL 14, pp. 285, 2262 -
286, 2286).
('°) Periphyseon, V, 3405-3413 (CCCM 165, p. 107).
('') Synopsis, pp. 530-53r.

I!
LA Cl.AVIS PHYSICAE XXVII
81
de tartareum specus. ( Le poète Prudence, dans une fervente
)

prière, demande au Christ de ne point permettre à Satan de le


plonger dans !es noires cavernes (nigrisque specubus). ( 83)
L'association "espaces locaux/prisons corporelles" n'est pas heu:
. ______ reus.e..JlILJ:e:v:anche,_le__couple specubus/carceribus répond exac-
tement au couple lautumiaelcarcerque !'on rencontre chez saint
--Ambroise. Avant de citer ce dernier, et pour introduire lacita-
tion, Érigène condense en une phrase la thèse développée par
Ambroise dans le passage cité. Or, dans ce passage, se trouve le
mot lautumiae, qui vient du grec >.aroµim (latomies). Les An-
ciens donnaient ce nom à des carrières abandonnées que !'on
utilisait comme prisons, !es plus fameuses étant les latomies de
Syracuse. On comprend qu'Érigène ait éprouvé ·1e besoin
d'expliquer ce mot d'usage peu courant, de le traduire en quel-
que sorte. Dans le petit préambule par !eque! il introduit la cita-
tion d'Ambroise, il a conservé carceres. Il n'y aurait rien de sur-
prenant à ce qu'il ait remplacé lautumiae par specus. Je suggère
donc de lire localibus specubus, plutot que localibus spatiis. No-
tons que cette dernière expression se trouve un peu plus loin
(972B), à la fois dans la Clauis et dans le Periphyseon. Elle est
parfaitement justifiée en cet endroit, car les localia spatia n'y
sont pas présentés comme des lieux de résidence, mais comme
des espaces qui, selon une conception qu'Érigène désapprouve,
sépareraient l'enfer du paradis: "non localibus spatiis sed diuer-
sitatibus qualitarum disgregari". ( 84)
De tout cela que pouvons-nous conclure? On aurait tort de
prétendre que la Clauis a toujours raison, on n'aurait pas moins
tort de penser qu'elle n'est d'aucune utilité pour l'établissement
du texte authentique du Periphyseon. Dans la pratique, cepen-
dant, il peut s'avérer difficile de décider s'il faut, ici ou là, lui faire
confiance plutot qu'aux autres manuscrits. Cela se vérifie, en
particulier, pour la distribution des sigles qui désignent.les inter-
locuteurs du dialogue: N ou M pour le Ma!tre, A ou D pour le
Disciple. En plusieurs passages, !es manuscrits divergent sur ce
point. ( 85) Une telle divergence n'est pas obligatoirement impu-

('') BOÈCE, Consolatio Pbilosopbiae, III, metr. xii, 5); CCSL 94 (1«e édition,
1957; 2 èmc édition, 1984), p. 64; PL 63, 786A.
( 83 ) PRUDENCE, Amartigenia, 949-951 (CCSL 126, p. 148; PL 59, 1078A). Ces
vers étaient connus d'Alcuin: PL 101, 544BC.
) Peripbyseon, V, 5101-5102 (CCCM 165, p. 157).
84
(

('') Synopsis, pp. 29G·301, 418-419, 438-439, 490-491, 588-589, 616-617, 622-623,
652-653, 656-657, 700-701, 858-859.
XXVIII INTRODUCTION
i
. I
table à la négligence ou à la fantaisie des copistes. Au cours des l
livres précédents, on a pu constater qu'Érigèrie lui-meme intro- I
duisait parfois de nouveaux sigles (N ou A) dans son dialo-
gue. ( 86) Malheureusement nous ne possédons plus, pour le livre J
--- V;·l'exemplaire de travail de-l'auteur~Il·nous..est-donc-impGssible--------- -- -----+
de saY:oir avec certitude qui e.s! respo_11Sable..des_c;_h_angements in- ______ L
tervenus dans la répartition du dialbgue entre Ma!tre et Disciple
au cours du dernier livre du Peripbyseon. ]'ai suivi la Clauis en
trois occasions: 9nD, 979CD et 1021B. Dans le premier cas, ( 87) la
Clauis permet d'éviter l'incongruité que ]'on rencontre dans tous
!es manuscrits du Peripbyseon et dont l'éditiòn de Floss se fait
l'écho: faire dialoguer le Disciple (PL 122, 9IID7) avec lui-meme
(910C13). Dans le deuxième cas, la Clauis semble plus crédible
que !es autres manuscrits. ( 88) Le troisième cas n'est autre que la .1
conclusion du Peripbyseon: ( 89) on s'en est expliqué plus haut.
En toute hypothèse, on conviendra aisément, je suppose, qu'il 1
est moins risqué de faire confiance à la Clauis qu'aux conjectu- -}
res de Thomas Gaie, aussi ingénieuses qu'elles soient. Aux lec-
teurs qui pourraient s'étonner de ne point ]es retrouver dans le
présent volume je dois quelques mots d'explication. (9°) ]e ne
pense pas que le ròle d'un éditeur soit de corriger le latin des
auteurs anciens. ]e ne suis pas moins convaincu - la pratique du
manuscrit R m'en a apporté maintes preuves - que Jean Scot,
comme tout écrivain pour qui la pensée est plus rapide que la
main, a pu se làisser aller, ici ou là, à quelques négligences de
style. Gaie était d'un avis différent. Il n'hésitait pas à corriger le
texte là où il jugeait bon. Heinrich-Joseph Floss a parfois·préféré
les conjectures de ce. dernier au témoignage unanime ~des ma-
nuscrits. En voici quelques exemples.
À la ligne 3856 du texte (p. 120; Synopsis, p. 569), là où tous !es
manuscrits donnent specula, Gaie et Flo~s (946A{) ont choisi
speculo. Bien que speculo donne un sens acceptable, cm n'a au-
cune raison de le substituer à specula, qui donne un sens égale-
ment acceptable et qui est attesté par tous les manuscrits. ( 9 ')

('') É. jEAUNEAU - P.E. DUTION, 1be Autograpb of Eriugena, pp. IOI-I03.


87
( ) Synopsis, pp. 438-439.
88
( ) Synopsis, pp. 700-7or.
8
( ' ) Synopsis, pp. 858-859.
( 90 ) Nous avons rencontré un problème analogue pour le livre III: CCCM
163, pp. xxvi-xxvii.
(") Notons qu'au livre IV, ligne 1734 du texte (CCCM 164, p. 62; Synopsis,
pp. 352-353), Gaie (p. 182, 33) et Floss (PL 122, 784-A.5-6) ont remplacé specilla
par speculo.
LA CLAVIS PHYSICAE XXIX

Aux lignes 5596-5597 du texte (p. 172; Synopsis, p. 713), là où


tous !es manuscrits donnent contemplationi, Gaie et Floss
(983A11) ont choisi contemplationis, qui n'est attesté par aucun
manuscrit. Le datif contemplationi peut se justifier comme com-
___ plément-de proptnquioribus-
Aux lignes 1764 et 5766 du texte (p. l??; SynojJ5is, p. 727) le
meme mot (praedicare) est répété. Il est évident qu'il -s'agit d'un
doublon. Faut-il l'éliminer? Gaie l'a pensé: non seulement il n'a
pas reproduit le second praedicare dans son édition, mais il l'a
biffé dans le manuscrit M, qui était alors en sa possession. ( 92)
Plus prudent, Floss s'est contenté de le mettre entre parenthèses
(986D7). Ce doublon est un témoignage parmi d'autres d'un fait
que tout lecteur attentif peut constater. Dans la mesure où !es
m:tnuscrits dont nous disposons nous permettent d'en juger, le
Peripbyseon n'a pas reçu la toilette définitive qu'on serait en droit
d'attendre pour une ceuvre d'une telle qualité littéraire. Il faut
nous y résigner. Nous n'avons pas le droit de corriger l'auteur.
À la ligne 6225 du texte (p. 191; Synopsis, pp. 766-767), là où
tous !es manuscrits donnent cernentur, Gaie et Floss (995C5) ont
conjecturé cernantur. Cette conjecture est en accord avec !es
éditions modpnes du De ciuitate Dei, mais en désaccord avec
tous !es mahuscrits du Peripbyseon. ]'ai préféré ceux-ci à
celles-là. (93)
En revanche, il faut reconnaitre qu'à la ligne 7151 du texte (p.
220; Synopsis, p. 845) Gaie (p. 310, 14) a su résister à la tentation
de corriger su.lficiet en su.lficiat, alors que Floss (rn17B15) y a suc-
combé.
Les corrections les plus regrettables opérées par Gaie. €t re-
layées par Floss affectent !es citations des Pères grecs. Les tra-
ductions qu'en donne Érigène étant souvent obscures, Gaie a cru
bien faire en !es "améliorant". C'est ce qu'on peut observer dans
certaines citations de Maxime le Confesseur, Grégoire de Nysse,.
et Denys l'Aréopagite. Floss a généralement emboité le pas à
Gaie, tout en mentionnant dans l'apparat !es leçons des manu-

(") Il est difficile, voire impossible d'af!ìrmer que le bilfage du second


praedicare dans le manuscrit M (p. 24oa; Synopsis, pp. 726-727) est l'reuvre
de Thomas Gaie, mais c'est là une hypothèse vraisemblable. Je remercie le
Dr Marenbon d'avoir examiné pour moi, à Cambridge, la page 240 de M.
(") Nous avons eu l'occasion, au cours des livres précédents, de consta-
ter que Gaie avait tendance à corriger !es citations patristiques du Peripby-
seon pour !es mettre en accord avec !es éditions imprimées dont il disposait:
CCCM 164, pp. xxxvi-xli.
xxx INTRODUCTION

scrits P et F: PL 122, 879C-880A, 917A-918A, 931B-933A. ( 94) Il est


clair que l'édition de Gaie ne peut qu'égarer un lecteur qui, à
partir des citations patristiques, tenterait d'apprécier le niveau de
connaissance du grec atteint par Jean Scot.

- ------.~a:Iia"et"Glossae"

On appelle Marginalia des notes qui, inscrites dans la marge


de l'exemplaire de travail de Jean Scot (manuscrit R), ont éte par
la suite intégrées au texte lui-meme dans la Version III (manu-
scrit B) et ont été véhiculées sous cette forme par la Version IV.
Les différentes éditions du Peripbyseon (Gaie, Floss, Sheldon-
I
Williams) nous ont rendu familier ce texte "farci", dans !eque! !es
notes marginales sont intégrées à la version primitive. À partir
du livre II du Periphyseon, j'ai pris l'habitude de remettre !es
Marginalia à la piace qu'ils occupaient dans la Version II, à
savoir la marge. Quiconque a pratiqué la présente édition con-
viendra sans peine que cette manière de faire facilite la lecture
du Periphyseon. Est-il possible d'appliquer au livre V la méthode
qui a été suivie pour !es livres II, III et IV? Ainsi qu'on !'a déjà
<lit, nous ne pouvons plus, pour ce dernier livre, nous référer à
l'exemplaire de travail d'Érigène, le manuscrit R. Pour autant, je
n'ai pas su me résoudre à ne plus distinguer les Marginalia du
reste du texte. Mais j'ai soigneusement évité de le faire à partir
des seuls critères internes. Je suis parti de l'observation des ma-
nuscrits. Chaque fois que j'ai constaté qu'une portion de texte
est absente de l'une ou l'autre colonne. de la Synopsis, je me suis
inter~ogé à ce sujet. Assurément, èn certains cas, cela peut
s'expliquer par l'étourderie ou la négligence du copiste. En
d'autres cas, cela s'explique plus vraisemblablement si !'on sup-
pose que la portion de textc;manquante était une note marginale.
Par ailleurs, on observe que certaines portions de texte, bien que
présentes dans tous !es manuscrits, diffèrent d'une famille de
manuscrits à l'autre quant à l'ordre des phrases. Il arrive meme
qu'une importante portion de texte soit insérée en des endroits
I
différents selon !es manuscrits. Là encore il est vraisemblabJe
qu'il s'agit de notes marginales. Après mùr examen, j'ai retenu
treize Marginalia. On !es trouvera aux pages 51, 64, 65, 72, 74, 85,
I
( 94) Les deux manuscrits parisiens cités par Floss soµ_s !es sigles C et F
sont ceux que j'ai appelés respectivement P et F. Cf. CCCM i61, p. lxxvi.
"MARGINALIA" ET "GLOSSAE" XXXI

90-9r, 96, 98, r43, 184, 192, 226 du texte et aux pages 374-375, 414-
415, 416-417, 434-435, 440-441, 472-473, 486-487, 500-501, 504-505,
632-633, 746-749, 768-771, 860-861 de la Synopsis.
Camme je !'ai expliqué dans l'introduction au livre II, ( 95) re-
,-- - ____ .mettre !es-notes marginales dans la -marge ne-signifie- pas qu'on
- -~--___kL~p_r_é_çie~Plusieurs_d'entte__elles__ontsraisemblablement--été
ajoutées au texte principal par Érigène lui-meme. Ainsi, le Mar-
ginale 2 du livre V, qui commence par "Hoc autem dicimus" (p.
64), a toutes !es chances d'avoir été rédigé par Érigèrte. On peut
en dire autant du Marginale 3: "'In theophaniis' autem dixi plu-
raliter" (p. 65). Toutefois, les lignes 16 et 17 de ce meme Margi-
nale - "hoc dicit.. .locum" - sont un corps étranger, une glose
ajoutée par quelqu'un qui n'est pas l'auteur du Marginale. ( 9 6)
C'est d'ailleurs ce qu'un Iecteur carolingien du manuscrit] avait
bien compris. Ayant exponctué ces mots dans le texte, il les a
restaurés camme glose dans la marge du folio 124r, non sans
commettre une erreur de transcription: il a remplacé sublimissi-
mum par subtilissimum. ( 97) D'autres Marginalia sont rédigés de
telle sorte qu'on ne saurait en attribuer la paternité à l'auteur du
Peripbyseon. Ainsi du Marginale 5 qui, se référant à ce qu'Érigène
a écrit, déclare: "Ac si aperte diceret..." (p. 74).
~ Un cas particulièrement intéressant est celui du Marginale II.
Cette langue note de trente-trois lignes est située différemment
selon qu'on la lit dans la Clauis ou dans !es autres manu-
scrits. (9 8) Tout se passe camme sf !es copistes s'étaient trouvés
en face d'une portion de texte écrite sur un feuillet ou demi-
feuillet volant. ( 99 ) Le copiste du manustrit dont dépendent HM
et F]P l'a recopiée en un endroit, le copiste du manuscrit dont
dépend la Clauis l'a recopiée en un autre. Rien de plus nature!
que de supposer qu'il s'agit d'une note additionnelle intégrée au

(") CCCM 162, pp. vii-xiv.


96
( ) Pour !es Marginalia 2 et 3, j'ai naturellement préféré la Version II à la
Version Iv. Quant à la glose incorporée au Marginale 3 ("hoc dicit .. Jocum"),
j'ai pris la liberté de la placer après earum, alors que !es manuscrits AHM la
placent avant: voir Synopsls, pp. 416-417. Le style de cette glose incorporée
rappelle celui de certaines gloses marginales ajoutées par Nisifortinus (i2)
dans le manuscrit B (Version 111): CCCM 162, p. 168 (Hic ambiguum ponit), p.
174 (Ambiguum blc dicit).
( 97 ) Voir Synopsis, p. 415, Version IV, lignes 3415-3418.

(•') Synopsis, pp. 746-749.


(") L'hypothèse n'a rien d'invraisemblable. Le folio 265b•• du manuscrit R
(200 x 90 mm) est un feuillet volant, attaché par une éµingle au folio 266. Cf.
CCCM 161, p. xlviii.
XXXII INTRODUCTION

texte principal. Si on admet cette manière de voir, tout devient


plus clair. En elfet, aux lignes 9832-9834 de la deuxième colonne
de la Synopsis (p. 748), une citation du De ciuitate dei d'Augustin
est ainsi introduite: "Sat est igitur praefati magistri unam senten-
tiam ... ponere". Si la portion .de. texte .que. j'ai désignée..C:omme______________-·
Marginale II n'était pas une note marginale, il faudrait conclure
que Jean Scot a ittribUé-le-..De-ciuitat8 Dei à Hilaire· de Po-itiefS,- -----
puisque, dans ce cas, le "Maltre susdit" est saint Hilaire. Les res-
ponsables de la Version IV ont cru bon de préciser: "praefati ma-
gistri, Augustini uidelicet". (' On voit, à de tels oétails, que le
00
)

parti de considérer certaines portions de texte camme Margina-


lia n'est pas sans conséquence pour l'intelligence du texte.
Bien que présentant des ressemblances avec !es Marginalia,
!es gloses sont de nature dilférente. En général, elles sont l'ceuvre
des "éditeurs" ou des lecteurs, non celle de l'auteur. Il est rare
qu'un auteur se "glose" lui-meme; il est peu vraisemblable
qu'Érigène ait glosé son_ propre texte. (' En revanche, il pour-
01
)

rait avoir glosé quelques-uns des textes patristiques qu'il cite,


ceux de Denys l'Aréopagite en particulier. Mais il est également
possible que !es gloses relatives aux citations patristiques aient
été ajoutées par l'un des "éditeurs" du Periphyseon, Nisifortinus
par exemple. Si !'on se reporte aux pages 514-517 de la Synopsis,
on verra que le texte de Denys qui y est cité, à savoir !es Noms
divins, est entrelardé de gloses. Dans !es manuscrits H et M, la
distinction entre ces gloses et le texte est clairement indiquée par
!es manchettes GLOSSA et TEX1VS. Qliant aux gloses elles-memes,
on y reconnalt !es procédés utilisés par Érigène pour commenter
la Hiérarchie céleste de Denys. (' Notons cependant que,-dans
0
')

le livre II ciu Periphyseon, des gloses semblables sur !es Noms di-
vins ont été introduites par Nisifortinus. (' 3) 0

Les deux tiers des gloses de la présente édition sont de brèves


annotations qui se rencontrent uniquement dans la Version IV.

('~) Version IV, lignes 9905-9906 (Synopsis, p. 749).


0
(' ') C'est là ce qu'admettront sans difficulté tous ceux qui ont lu atten-
tivement !es trois premiers livres du Perlphyseon. Ils ont pu constater que la
plupart des gloses ont été introduites par Nisifortinus (i 1 ) , et non par l'auteur
lui-meme (I'): CCCM 161, pp. 398, 442, 454, 456; CCCM 162, pp. 144, 278, 28l>,
324, 344, 510, 512, 514, etc.; CCCM 163, pp. 182, 250, 252, 324, 396, 574, 588, 686,
etc.
('
01
) Ainsi la formule ordo uerborum (Glossa ad lineam 3209; CCCM 165,
p. 101) est fréquente dans !es Expositiones: I, 225, 431; IV, 433, 453; VI, 73 (CCCM
31, pp. 7, 12, 76, 88), etc.
03
(' ) CCCM 162, pp. 510-517.

1
'j
.1
REMERCIEMENTS XXXIII

En !es imprimant camme gloses, j'ai voulu !es rendre accessibles


au !ecteur sans trahir le projet de cette édition ~qui est, redisons-
le, d'établir le texte de la Ver.sion II, non celui de la Version IV.

Remerciements
-----

Depuis 1986 le Conseil de recherches en sCiences humaines du-


Canada subventionne man projet. Sans cette aide financière, je
n'aurais jamais pu ni entreprendre ni terminer une édition diffi-
cile, langue et couteuse. Je m'empresse d'ajouter que la réalisa-
tion du projet a été grandement facilitée par son implantation
dans !es locaux du Pontificai Institute o/ Mediaeval Studies de
Toronto. À cet In~titut, à l'université de St Michael's College et
aux Pères Basiliens, dònt l'hospitalité cordiale a été pour mai si
précieuse, j'exprime ici ma très vive reconnaissance.
La subvention du Conseil de recherches en sciences humaines
du Canada m'a permis d'engager des collaborateurs - pour la
plupart étudiants de l'université de Toronto - qui ont partagé
avec mai le travail d'édition à tpus !es niveaux: lecture des ma-
nuscrits, discussion des variantes, ponctuation et traitement in-
formatique du texte. Au cours des années, plusieurs générations
d'étudiants m'ont apporté leur ébncours, comme on pourra le
constater en lisant les introductions des livres précédents. En ce
qui concerne le livre V, je tiens à remercier Eric Graff, qui fut le
coordinateur de l'équipe jusqu'en l'An 2001, Timothy Budde, qui
lui succéda dans cette fonction à partir de 2002, Claudine Conan,
Margaret Cameron, James Acken, Rodney Ast, Matthew Ponesse,
Edward Waple et David Wiljer.
Ma gratitude 'va aussi aux collègues et amis qÙi, avec le plus
grand désintéressement, ont accepté de répondre à mes ques-
tions et de me faire des suggestions utiles, en particulier Paul-
Edward Dutton, professeur à Simon Fraser University (Vancou-
ver), Zénon Kaluza, directeur de recherche érrìérite au Centre
national de la recherche scientifique (Paris), John Magee, profes-
seur à l'université de Toronto, John Marenbon (Trinity College,
Cambridge), Claude Desmarais (York University, Toronto). Enfin,
je veux redire une fois de plus combien je suis redevable à M.
Roel Vander Plaetse qui, dès le début, a encouragé mon projet et
qui inlassablement l'a soutenu avec une compétence et une
générosité exemplaires. ('04)

('"') La correction des épreuves me fournit l'occasion de reconnaltre deux


nouvelles dettes de gratitude: envers le P. Thomas Schockaert O.S.B. qui a
XXXIV INTRODUCTION

Arrivé au terme de cette édition - au port de cette navigation


périlleuse, devrais-je dire en pastichant Érigène - j'éprouve le
besoin de me tourner vers Celui de qui tout bien procède, pour
le remercier des bienfaits dont il m'a comblé: la santé, la téna-
. cité, le.concours d'amis.éclairés .et.dé.v.oués. AùI4J-q.oéça EÌç.roùç.______ ·-.-
alwvaç, àµqv.

de Toronto,
en la Fete de la Conception du Sauveur
25 mars de l'An 2603

Édouard JEAUNEAU

établi !es Indices, envers Claudine Conan qui a minutieusement revu le texte
de cette introduction.
IOHANNIS SCOTTI
----:- - · -- -----------seu
- - - - - - - - - - ERIVGENAE
1

I PERIPHYSEON
LIBER QVINTVS
NVTRITOR. "Nunc ergo ne forte mittat manum suam, et sumat 859D
etiam de ligno uitae, et comedat, et uiuat in aeternum?" Horum INCIPIT
uerborum priusquam propheticam contemplemur uirtutem, qua QVINTVS
manifestissime reditus humanae naturae in eandem felicitatem IIEPI<l>YCEON
- - --5 -quam-p€ccando perdiderat promittitur, totius capituli-ordo prae-
monstrandus est, in qt10 _magnU!f!._p_rophetam Moysea hyperba-
tice locutum quisquis acute prospexerit inueniet. Ordo itaque
uerborum talis est: "Fecit quoque dominus deus Adae et uxori 86oD
eius tunicas pellicias et induit eos, et ait: Ecce Adam factus est
rn quasi unus ex nobis. Et emisit eum dominus deus de paradiso ut DE EXPVLSIONE
operaretur terram de qua sumptus est. Nunc ergo ne forte mittat HOMIN!S DE
manum suam et sumat etiam de ligno uitae et comedat et :uiuat PARADISO IN
QVO ETIAM DE
in aeternum? Eiecitque Adam, et .collocauit ante paradisum uo- REDITV
luptatis cherubim et flammeum gladiuf.n atque uersatilem ad cus-
15 todiendam uiam ligni uitae". Quod itaque scriptum est "Nunc 86rA
ergo ne forte mittat manum suam" et reliqua usque "et uiuat in
aeternum", posset uenire in ambiguum cuius personae dieta sint,
utrum theologi prophetantis an domini loquentis, si non aperte
in septuaginta editione distingueretur, in qua scriptum est: "Et
20 nunc, inquit deus, ne aliquando extendat manum et sumat de
ligno uitae?" Nemini tamen uim uerborum clan~ intuentium in
dubio, ut arbitrar, erit quin reditum naturae huìhanae in suam
antiquitatem haec uerba, quoquo modo sint ordinata, repromit-
tant. Non enim mihi uidentur diligenter inspicere qui illam par-
25 ticulam, quae est 'ne', negandi intellectum, non autem interro-
gandi ac ueluti dubitandi in hoc loco arbitrantur obtinere, et
quod ideo expulsus sit homo de paradiso, ne posset de ligno 86rB
uit\le sumere uiuereque in aeternum .. Qua enim possibilitate post
peccatum humana natura de ligno uitae ualeret sumere ac come-

1/2 Gen. 3, 22
8/r5 Gen. 3, 21-24
19/21 Gen. 3, 22, iuxta antiquam uersionem qua usus est Augustinus: De
Genesi ad lltteram, XI, xl, 54 (CSEL 28, l, p. 374, 23; PL 34, 451). De quo con-
sulatur G. Maciec, "Observations sur le dossier augustinien du Periphyseon",
in W. Beierwaltes, Eriugena. Studien zu seinen Quellen, Heidelberg 1980,
pp.76-77; impressum denuo injean Scot et ses auteurs, Paris 1988, pp. 64-65.

18/21 Vbi Vulgata editio (Gen. 3, 22) habet et ait, Septuaginta interpretes
habent: Kai tlrrEv 6 9Eòç.
24/26 Cf. H. Keil, GrammaticiLatini, I, p. 189, 1-2, p. 228, 8-21, p. 394, 12-
25, p. 404, 16-18; lll, p. 479, 21-23; VII, p. 421, 8-20.
4 PERIPHYSEON, LIBER V

30 dere et uiuere in aeternum nondum liberata a peccato et morte,


quae est poena peccati, quando nec ipsa ante peccatum de eo-
dem ligno uel sumpserit uel comederit, ut diligens diuinae scrip-
turae inquisitio subsinuat? Si enim sumeret et comederet, pro-
. fecto_neque_peccaritneque_ruerit, sedin..aeternum.f.eliciter-uixe, -~-
~ _.
35 rit. Additur: Si paradisus. ille, de quo homo expulsus est, lo,.c,...a..,H..,.s_ _ __
erat terrenusque, et si lignum uitae, quod in medio ipsius plan-
tatum est, terrenum fuit atque sensibile fructumque corporeis ,1
usibus aptum protulerit, cur non ab ipso solo uitae ligno deus
hominem expulerit et in aliqua parte paradisi euiri sépserif;iie 861c
40 lignum illud posset attingere? Si enim nulla alia causa feliciter et
aeternaliter uiuendi in paradiso fuerit praeter esum ligni uitae,
qui solis rationalibus creaturis concessus est, cur homo post pec-
catum in aliqua paradisi parte miser atque mortalis degere tem-
poraliter non potuerit? Nam si caetera animalia praesertimque
45 serpens ille, quo antiquus hostis malitiam suam exercuit, in pa-
radiso fuisse nec tamen aeternaliter et feliciter uiuere posse cre-
duntur, quoniam non ad· esum ligni uitae creata sunt, cur etiam
homo delinquens inter illa uiuere non sineretur, cum uera ratio
j
docuerit rationabilem creaturam, etsi peccatricem, omnem-irratio-
50 nabilem peccato carentem naturae dignitate antecedere? Si ergo
ì
irrationabilia animalia, homine depulso, in paradiso remanse- 861D
j,
runt, dum sit caeteris praestantior, qua ratione non et il!e, etiam ]
peccator, inter illa in paradiso remanere permissus est? An forte
cum ilio caetera animalta de paradiso expulsa sunt? Sed si quis l
55 hoc dixerit, quaerat ex diuina scriptum aut sanctorum ·patrum
auctoritate aut ex utroque unde approbet expulsionem anima-
lium, quibus homo in paradiso ante peccatum nomina imposuit,
]
i
IJ
simul cum homfoe peccante de paradiso expu!sa fuisse. Quod si 862.A
hoc non potuerit, carnaliter de paradiso eiusque animalibus sen-
60 tire desinat, et ad spirituales intellectus, quos ueritas edocet,
promptus accedat, qua una et sola uia mysticarum litterarum p€-
netrantur adyta. Veni igitur, diuinorumque uerboru-m~uiftUi:em
diligentius intuere. I
ll
:
31 Rom. 5, 12; 6 1 23. Iac. 1, 15

30/31 ER!VGENA, De praedestinatione, V, 3 (CCCM 50, p. 36, 72-73 cum no-


tula ibi posita; PL 122, 376C).
PERIPHYSEON, LIBER V 5
ALVMNVS. Praesto sum paratusque quae a te dicentur cogno-
65 scere; ualde quippe necessaria sunt et a paucis, ut opinor, trac-
tata. Siquidem de humanae naturae caeterorumque iri ea et prop-
ter eam in aeternas rationes, ex quibus profecta est, reditu et in
pristinam-dignitatem-restitutione nullum adhuc·scripsisseueHegi
·____.___ --Y€l-audiYi,-~uamuis-SpaFSim-€t-in-4iillni&-lihHs-et-sand-0mm
7 o patrum documentis forma talis doctrinae frequenter arrideat.

N. Diuina itaque uox talem redituro,- de quo sermo·est, his uer- 862B
bis insinuat dicens: "Nunc ergo". Ve!, ut alia interpretatio aper-
tius profert: "Et nunc, inquit deus". Ac si piane diceret diuina
clementia infinitaque bonitas, ad indulgendum miserandumque
75 semper facillima, casum diuinae imaginis suspirans misericordi-
terque condescendens hominisque arrogantiam patienter suffe-
rens: "Nunc ergo". Hoc est: Iam de paradiso expulsum hominem
uideo factumque de beato miserum, de copioso egenum, de ae-
terno temporalem, de uitali mortalem, de sapiente stultum, de
Bo spirituali animalem, de caelesti terrenum, de nouo inueteratum,
de laeto tristem, de saluo perditum, de prudenti filio prodigum,
ex uirtutum caelestium grege errantem, eique condoleo. Non
enim ad hoc factus esf:t Siquidem ad possessionem aeternae uitae 862C
ac beatitudinis conditus est ille, quem uos, o uicini eius et amici,
85 in regionem mortis atque miseriae uidetis nunc de paradiso ex-
pulsum, caelestes uidelicet ordines alloquens, qui adhaerentes
conditori suo in beatitudine perpetua permanserunt, quorum ta-
men numerus in perditione hominis ademptus est. Videsne
quanta diuinum pathos contineat, dum sit breuissimum ex uno
90 temporali aduerbio, ·quod est 'nunc', et una causali cortiunctione,
quae est 'ergo', comparatum. Sed, ueluti post hominis planctum
eadem diuina clementia ad se ipsam caelestesque uirtutes con-
solandas conuersa, redituro hominis in paradisum sub quadam
dubitatiua locutionis forma interrogatiuaque promittit. Ait enim:

84 lob 19, 21

I 72/n Vide supra, 861A.


77/82 ERIVGENA, De praedestinatione, XVI, 138-146 (CCCM 50, p. 98; PL 122,
421B). ID., Peripbyseon, IV, 814D-815A (CCCM 164, 3109-3II7; p. 104).
88/91 Quid sit pathos quibusue modis exprimatur dicit Macrobius, Satur-
na/ia, IV (ed.]. Willis, Leipzig, 1970, pp. 217-239).
I 93/94 Particulam 'ne' uirtutem dubitandi atque interrogandi habere dicunt
grammatici latini supra laudati. Vide notulam ad lineas 24/26 positam.

i
'

6 PERIPHYSEON, LIBER V

95 "Ne forte manum suam mittat et sumat de ligno uitae et comedat 862D
et uiuat in aeternum?" Tanquam diceret: NÒn adeo de interitu
hominis dolendum lapsuque ipsius de paradiso lugendum. Non
enim spes redeundi ab ilio penitus ablata est. Forte ne mittat ma-
num suam (hoc est suae bonae-actionis irruirtutibus-studium-eX'-__________ -
100 tendat) quo possit de fructibus ligni uitae sumer'e (hoc est dei
uerbi spiritualibus donis) et comedat escam purae contemplatio-
nis, cuius uirtute uiuet in aeternum, nunquam ad egestatem tem- s63A
poralium rerum, quae omnino cum mundo peribunt, reuersurus,
totus in deum transiturus et unum in illo futurus? Et hoc sequen-
105 tibus scripturae uerbis dare datur intelligi. Ait enim: "Eiecitque
Adam, et collocauit ante paradisum uoluptatis cherubim et flam-
meum gladium atque uersatilem, ad custodiendam uiam ligni
uitae". Non arbitrar te obliuioni dedisse quomodo in quarto li-
bro, sanctorum patrum utriusque linguae peritorum de paradiso
IIo tractantium sententias sequentes, ad purum, ut nobis.uisum.est,
deduximus non aliud esse paradisum de quo homo expulsus est
praeter ipsam humanam naturam ad imaginem dei creatam. Ex
cuius (imaginis uidelicet) dignitate eadem ipsa natura, diuinum
praeceptum contempnens, corruit. Ac per hoc conficitur nihil
II5 aliud esse horninis efissionem uel eiectionem, nisi naturalis fe- s63B
licitatis, ad quam possidendam factus est, perditionem. Non enim
homo naturam suam perdidit quae, quoniam ad imaginem et si-
militudinem dei facta est, necessario incorruptibilis est. Perdidit
autem felicitatem quam adepturus esset, si oboediens deo esse
120 non contempneret.

A. Non solum non obliuioni tradidi, uerum etiam firmiter me-


moriae infixi.

N. Quid ergo ait: "Et collocauit ante paradisum uoluptatis (hoc


est ante humanae naturae spirituales delicias) cherubim"? Quid
125 uult hoc nomine significare? Vtrum caelestem illam uirtutem,
quae in prima angelicorum ordinum ierarchia ponitur secunda -
in ea enim seraphim, cherubim, thronos diuina computat traditio
- an ipsum soluintnodo nominis intellectum, an aliquid aliud al- s63c
tiori intelligentia hoc nomine uult suadere? Ac per hoc interpre-

105/108 Gen. 3, 24

ro8/n2 ERIVGENA, Peripbyseon, IV, 814A-844D (CCCM 164, 3069-4487; pp.


103-146).
PERIPHYSEON, LIBER V 7
tatio nominis huius prius est manifestanda. Interpretatur itaque
1 30

cherubim 'multitudo scientiae' uel 'fusio sapientiae', ut sanctus


Dionysius Ariopagita in libro De caelesti ierarchia scribit. Cui
etiam astipulatur Epiphanius in libro De aebraicis nominibus.
----~-- ~rncit-enim-cherubim-eognitk>nem plenam uel cognitionem mul-
135 torum interpr~tarLSeclsLcaelestem essentl:am in hoc luco diuina
uoluit significari scriptura, necessario cogemur fateci paradisum
spiritualis naturae esse. Non enim ratio sinit nos credere spiri-
tualem deoque proximam naturam, ac circa eum semper motam,
ante localem terrenumque paradisum posse collocari, nisi forte
140 dicamus non ipsum cherubim, sed unum de extremo ordine cae-

lestium uirtutum, qui proprie angelicus dicitur, ante paradisum


locatum fuisse. Qui propterea cherubim appellatus est, quoniam
ab ipso cherubim ante paradisum collocaci iubetur. Q'uicquid
enim ab infecioribus caelestium ordinibus in rerum natura perfì-
145 citur ad superiores refertur, quoniam inferiores nil agunt praeter
quod a superiocibus agere praecipiuntur. Eadem quippe catione 864A
seraphim scribitur Esaiam purgasse prophetam, cum non ipse
seraphim, ut sanctus Dionysius Aciopagita exponit, per se ipsum
purgacit prophetam, sed per unum angelorum extremi ordinis
150 caelestium essentiarum, qui propterea seraphim appellatione
meruit uocaci, quoniam sicut ei iusserat seraphim purgauit pro-
phetam, et quod ipsa purgatio non ad purgatorem refertur sed ad
eum qui iussit prophetam purgari. Quod si hoc dixerit, nonne
eadem difficultas remanebit? Non enim uerisimile est angelicam
155 substantiam, quamuis in ordine caelestium uirtutum extremam,
in aliquo terreno loco posse collocari. Si uero solum nominis "in-
tellectum, nullam uero caelestem substantiam in hoc loco a.cci-
piamus, possumus dicere deum ante paradisum uoluptatis (hoc
est ante conspectum rationabilis humanae naturae), quamuis de
160 paradiso expulsae (hoc _est ex dignitate primae suae conditionis
'>

130/132 DIONYSIYS ARIOPAGITA, De caelesti bierarcbia, VII, I (ed. G. Heil -


A.M. Ritter, p. 27, 7-8; PG J, 205B; PL 122, 1050B).
133/135 Locum non inueni. Cf. HIERONYMVS, Llber interpretationis bebraico-
rum nominum, ed. P. de Lagarde, pp. 4, 11; 12, 20; 17, 15; 35, 7 (CCSL 72, pp.
63, 74, 80, 103). Vide F. WUTZ, Onomastica Sacra, in Texte und Untersucbun-
gen zur Gescbicbte der altcbristlicben Literatur, uol. 41.
147/r53 DIONYSIVS ARIOPAGITA, De caelesti bierarcbia, XIII, 1-2 (ed. G. Heil-
A.M. Ritter, pp. 43, 20-44, n; PG J, 300BC; PL 122, ro6IAB). Cf. ERIVGENA,
Expositiones in Hierarcbiam caelestem, XIII, 1-79 (CCCM 31, pp. 166-168).
8 PERIPHYSEON, LIBER V

remotae), cherubim collocasse, multitudinem uidelicet scientiae


aut fusionem sapientiae, qua se ipsam recognosceret inque pris-
tinam felicitatem, quam peccando deseruerat, actione et scientia
purgata sapientiaeque studiis exercitata uellet et posset redire.
165-Vbi datur intelligi plus diuinae misericordiae-quam-uindictae-in-
_______expulsione__hominis de parzdis.o-faiisse.--Non-enim-oon<:lit0r-u-0--
luit imaginem suam omnino damnare, uoluit autem eam renouàre
multitudineque scientiae exercitare, fusione item sapientiae ri-
gare et illuminare, dignamque efficere iterum lignum_uitae,_a_qug
170 remota est, adire eoque fruì, ne interiret sed uiueret in aeternum. 864C
Sed si quis altius uelit conspicere, cherubim uocabulo ipsum dei
uerbum significari non incongrue intelliget. Dei nanque uerbum,
"in quo sunt thesauri scientiae sapientiaeque absconditi", sem-
per sine ulla intermissione humanae naturae obtutibus praesto
175 est, eamque admonet et purgat et illuminat, donec ad perfectio-
nem suam intemeratam reducat. Et quid mirum si dei. sapientia
cherubim uocabulo significetur, cum et angelus magni consilii et
uirtus dicatur - audi Apostolum de patre deo loquentem: "Inui-
sibilia enim eius a creatura mundi per ea quae facta sunt intel- 864D
180 lecta conspiciuntur, sempiterna quoque eius uirtus similiter et
potestas" - et ut breuiter dicam, omnium caelestium essentiarum
appellationibus quadam mirabili metaphora in diuinis scripturis
soleat intimari? Flammeum quoque gladium eadem ratione ip-
sum dei uerbum significare non inconuenienter accipimus: Vrit
185 nanque et diuidit. Vrit quidem nostra delicta, est enim deus ignis
consumens purgansque irrationabiles nostrae naturae sordes;
eamque diuidit atque discernit ab his quàe ei merito praeuarica-
tionis superuenerant eamque decolorant atque deformant dissi- ·sG5A
milemque conditori suo efficiunt. Gladius iste, uerbum uidelicet
190 patris, unigenitus filius, uirtus et sapientia non immerito et cre-
ditur et intelligitur uersatilis, quia dum sit natura immutabilis,
mouetur tamen ineffabili sua clementia et misericordia erga sa-
lutem humanae naturae. Semper itaque talis cherubim flammeus-

173 Col. 2, 3
177 Is. 9, 6 (iuxta LXX et ueteres uersiones latinas)
l78/r81 Rom. l, 20
185/r86 Deut. 4, 24. Hebr. 12, 29
187 Hebr. 4, 12

l65/r66 ERIVGENA, Periphyseon, IV, 849B (CCCM 164, 4683-4687; p. 152).


l75/r76 Vide infra notam ad lineam 1726.
180/r81 Hic potestas legitur, cum alibi legatur aeternitas: Cf. ERIVGENA,
Peripbyseon, II, 568B (CCCM 162, IJ32; p. 58).
PERIPHYSEON, LIBER V 9
que gladius uersatilis ante oculos animae nostrae (rationis dico
195 et intellectus) collocatur. Quid ita? "Ad custodiendam uiam ligni
uitae", hoc est, ne uiam ligni uitae obliuioni tradamtis, sed sem-
per memoriam ipsius ligni uiaeque, qua itur ad illud, ante oculos
- - - - - - - - -c-01dts-nostri-·indesin-enter-habeamus·.- Et ne m.ireris-me- singu-lari-
---~----r-eherubim-prntttlisse,-et1m-beatt1S-Iemaifm1s-et-~!tlfalisnumeFi-
200 et masculini generis talia nomina in 'im' desinentia apud ae-
braeos pronuntiarit. Secutus nanque sum sanctum Dionysium
Ariopagitam singulariter seraphim et cherubim nominantem,
praesertim cum et aebraeorum et graecorum usus sit singularia
et pluralia pro se inuicem ponere. Sed quae est illa uia quae du-
205 cit ad lignum uitae, et quid est illud !ignum ad quod ducit? Nonne
idem ipse fì.lius dei, qui de se ipso loquitur: "Ego sum uia, ueri-
tas et uita"? Quod autem ipse sit lignum uitae, multis diuinae
scripturae locis comperitur apertissime, ita ut nullo indigeat testi-
monio. Multipliciter itaque in hoc loco sanctae scripturae dei
210 uerbi symbolica nomina exaggeiata sunt. Nam et cherubim et
flammeus gladius uersatilis et uia et lignum uitae appellatur, ut
per hoc intelligamus quod ipsum uerbum nunquam nostri cordis
obtutibus recedat, et quod semper ad illuminandos nos praesen-
-tissimum sit et beatitudinis, quam praa:uaricando perdidimus,
215 nusquam nunquam memoriam perdere sinit, ad eandem semper
redire nos uolens et, donec id fiat, condolendo suspirans, per-
que scientiae et actionis perfectos gradus iter quod illuc ducit
carpentes nos instigans. "Ignem", inquit, "ueni mittere in terram,
et quid uolo nisi ut accendatur?" Sed priusquam de ipso reditu
220 nostrae naturae tractemus, quaèdam ex sensibilibus probatissima
argumentà, quibus docemur incunctanter credere ipsum futurum
esse, sumenda existimo, si tibi uidetur.

206/207 Ioh. 14, 6


218/219 Luc. 12, 49

199/201 H!ERONYMVS, Commentarli in Esaiam, I, i, 2 (CCSL 73, p. 7, 18-20).


201/202 6 crtpacpiµ (DIONYS!VS ARIOPAGITA, De caelesti hierarchia, XIII, I
et 4; ed. G. Heil-A.M. Ritter, pp. 43, 21; 48, 20; 49, 1 et 8; PG 3, 300B, 305C,
307D-308A). Cf. PG 4, 96A.
203/204 ERIVGENA, Expositiones in Hierarchiam caelestem, VIII, 362-369;
XV, 478-482 (CCCM 31, pp. 128, 200). Vbi editor huiusce editionis posuit Et
quidem (CCCM 31, p. 127, 358) ponendum est: Bi quidem (PL 122, 203A5),
graece T(jl µtv (De caelesti bierachia, VIII, 2; ed. G. Heil-A.M. Ritter, p. 35, n;
PG 3, 241B).
IO PERIPHYSEON, LIBER V

A. Videtur piane. Ex sensibilium quippe naturalibus argumen- DE EXEMPUS SEN-"


tis ad puram spiritualium rerum cognitionem uerae ratiocinatio-
PROBATVR
225 nis progressio potest peruenire. REDITVS

--- --N.--Considera -itaque -utrum-isti: locales temporalesque-huimr -


mundi uisibilis partium recursus uacant quodam mysterio necne.

A. Vacare eos mysterio non facile dixerim. Nihil enim uisibi- 866A
lium rerum corporaiiumque est, ut arbitror, quod non incqrpo-
230 raie quid et intelligibile signifìcet. Sed ipsorum recursuum, ex
quibus argumenta uis sumere, quosdam breuiter uelim comme-
mores.

N. Omnibus, ut aestimo, 'naturam rerum considerantibus et


animi conceptione et corporalis sensus iudicio luce clarius pate-
235 factum est caelestem astrigeramque spheram semper uolubilem
ad eundem locorum situm in uiginti quattuor horarum spatio
redire; solem similiter ad idem punctum aequinoctialis diametri
peracto quadriennio eodem temporis momento, in ortu dico,
peruenire; lunam quoque ad eundem locum signiferi, quo ac-
240 censa est, paulo plus quam uiginti se.@tem dierum et octo ho-
rarum interuallo recurrere. De reditu autem aliarum planetarum,
quia omnibus astrologiae peritis notissimum est, superuacuum
S66B
J
uidebitur dicere. Sufficit enim duorum maximorum mundi lumi-
narium naturales leges et reuolutiones ad ea quae conamur as- ì
245 serere suadenda posuisse. Luna siquidem ad principia cursus sui
VIIII 0 et x 0 anho peracto, sol uero xx 0 et VIII 0 finito reuoca-
tur. ·Qui duo numeri, in se inuicem multiplicati, in o'05 xxx'a l
j
II 05 annos concrescunt. Quibus peractis, ad eosdem locorum
signiferi et temporum magni anni numeros et situs omnem-
250 que sui cursus armoniam praedicta duo luminaria, totam pas-
chalis cursus ·rationem peragentia, redire perhibentur. Quid

233/237 ISIDORVS, Etymologiae, III, xxxiv.


237/239 BEDA, De temporum ratione, 39 (CCSL l23B, pp. 401-404; PL 90,
469A-470B). Cf. MAxlMVs CoNFESSOR, Ambigua ad Iohannem, Marginalia ad
VI, H45, u-13 (CCSG 18, pp. 268-269).
II
239/241 BEDA, De temporum ratione, 36, 8-II (CCSL l23B, pp. 395-396; PL
90, 462B-463A).
243/251 VICTORIVS AQVITANVS, Cursus paschalis annorum DXXXII, IO
(MGH, Auctores Antiquissimi, IX, pp. 683-684). ANONYMVS SCOTTVS, De ra-
tione conputandi secundum solem et lunam, 14, ed. D. 6 Cr6in1n: M. WALSH
- D. 6 CR6INfN, Cummian's Letter 'De controversia pascbali' and the 'De ra-
I à
tione conputandi', Toronto, 1988, p. 124·
l
'.'i
·,;!
·.'!
PERIPHYSEON, LIBER V II

aer? Nonne ad easdem qualitates frigoris seu caloris seu tem-


perantiae diffinitis reuocatur temporibus? Quid dicam de 866C
oceano? Nonne per omnia lunarem cursum sequitur certaque
2 55 spatia suae recursionis obseruat? Siue cotidianos aestus siue

- recessus-siue- malinas siue-ledones peragat, uarios semper


_ _ _-____naturae___certosquerecursus non praetermittit. Ql&d-de nereis
terrenisque animantibus, surculis, herbis? Num similiter sua
tempora obseruant, quibus in foetus, flores, folia, fructus
260 erumpant? Ac simpliciter dicendum: Nulla corporea creatura
est uitali motu uegetata, quae non ad principium motus sui
reuertatur. Finis enim totius motus est principium sui. Non
enim alio fine terminatur, nisi suo principio, a quo incipit
moueri, et ad quod redire semper appetit, ut in eo desinat
265 atque quiescat. Et non solum de partibus sensibilis mundi,
uerum etiam de ipso toto id ipsum intelligendum est. Finis 866D
enim ipsius principium suum est, quod appetit, et quo re-
perto cessabit, non ut substantia ipsius pereat, sed ut in suas
rationes, ex quibus profectus est, reuertatur. "Praeterit enim",
270 ait Apostolus, "figura huius mundi." Quam apostolicam sen-
tentiam sanctus pater Augustinus breuiter exposuit dicens:
"Figura igitur, non natura", naturam pro essentia, ut aestimo, 867A
mutans usu frequentissimo graecae latinaeue elocutionis.
Nam graeci <l>YCIN pro OYCIA, et OYCIAN pro <l>YCEI sae-
2i5 pissime commutant. Horum siquidem nominum proprietas
est OYCIAN (id est essentiam) de eo quod nec corrumpi nec
augeri nec minui in omni creatura siue uisibili siue intelligi-
bili potest praedicari, <l>YCIN uero (hoc est naturam) de ge-
neratione essentiae per loca et tempora in al.iqua materia,
280 quae et corrumpi et augeri et minui potest diuersisque acci-
dentibus affici. OYCIA nanque ex uerbo EIMI deriuatur,

253/257 BEDA, De natura rerum liber, 39 (CCSL n3A, pp. 224-225; PL 90,
258A-260A). ID., De temporum ratione, 29 (CCSL 123B, PP- 366-371; PL 90,
422C-426D).
257 "Nerea sunt animalia marina• (Annotationes in Marcianum, ed. C.E.
Lutz, p. 196, 23).
262/266 ERIVGENA, Perlphyseon, I, 515C-516A (CCCM 161, 3149-3165; p. ICI);
Il, 527D-528A (CCM 162, Marginale 7; P- 7).
272 AVGVSTINVS, De cluitate dei, XX, xiv (CCSL 48, p. 724, 24; PL 41, 679).
Vide infra, 993A.
281/283 Eadem deriuatio inuenitur in quodam codice petropolitano (de
quo sermo fit in CCCM 164, p. 40, sub notula 90): Sanktpeterburg, Bibl. pubi.
CL Lat. F.v. N?, fol. 38v. Cf. É. Jeauneau, Études érlgéniennes, p. 705.
12 PERIPHYSEON, LIBER V

quod est 'sum', cuius participium masculinum ilN, femini- ~


num OYCA, inde OYCIA. <PYCIC autem ex uerbo <PYOMAI, ì
id est 'nascor' uel 'plantor' uel 'generar'. Omnis itaque crea- J
285 tura, quantum in suis rationibus subsistit, OYCIA est, in 86 7,._~-
quantum uero in aliqua materia--proereatur-<P:YeIC--est:--Ve 0 ---------- ·:

-----~runtam_en+_lJ:t_ diximus, sicuLapucLgraecbsDYCIA-pm-4l-Y-CE-I-- <


et <PYCIC pro OYCIA, ita apud latinos essentia pro natura et q
natura pro essentia indifferenter constituitur, salua tamen sin- l
gularum significationum proprietate. Essentiam ita_q_ue s~p_si- _j
bilium rerum, quam praefatus pater naturae significauit ap- ~
pellatione, perpetualiter permansuram esse uera ratio fidu- i:
cialiter astruit, quoniam in diuina sapientia incommutabiliter "_._
ultra omnia loca et tempora omnemque mutabilitatem facta :
295 est. Naturam uero per loca et tempora generatam caeteris- ·
que accidentibus ambitam interuallo a conditore omnium ,
praedi.ffinito perituram nemo sapientiae studiis instructus po- -1·
test ambigere. His igitur et huiusmodi sensibilis mundi et s67C -"
u_ni~ersaliter e~ p_ar~iculariter motib_us,. re~ursionib~s ~ertis- :,
300 smusque a pnnc1p10 motuum rest1tut10mbus ad 1d 1psum i;
principium - dum enim motus rerum ab eo incipit,· princi~ =i
pium, dum~uero in ipsum desinit, finis solet appellari; nam j
j
et apud gral'!cos principium TEAOC (id est finis) appellatur,
indiscrete quidem dicentes princ1pmm et finem TEAOC -
quid aliud nobis mystice intimatur, nisi reditus nostrae n~tu- ·:
J
rae ad principium suum, a quo facta est, et in quo et per -·
quod mouetur, et ad quod redire semper tendit? Generaliter
in omnibus hominibus, siue perfecti sint siue imperfecti, siue j
-1
puri siue contaminati, siue ueritatem cognoscentes in Christo · li
310 renouati siue in tenebris ignorantiae in ueteri homine de- 867D _li
tenti, unus atque idem naturalis appetitus est essendi et berie -
essendi et perpetualiter essendi et, ut sanctus Augustinus
breuiter comprehendit, beate uiuendi miseriamque fugiendL __
Motus nanque iste feliciter uiuendi et subsistendi ab eo qui -1

302/304 MAxlMVS CONFESSOR, Ambigua ad Iohannem, XIX, 9-15 (CCSG 18,


I
p.147; PG 91, l257D-1260A). Vide infra, 870D-871A. _1
3uf312 Haec trias (esse, bene esse, semper esse) a Maximo celebratur: MAxl-
MUS CONFESSOR, Ambigua ad Iobannem, III, 109-n4; VI, 175-176; LXI, 14-29
(CCSG 18, pp. 24-25, 49, 241-242; PG 91, 1073BC, m6B, 1392AB).
312/313 AVGVSTINVS, Enarrationes in psalmos, Ps. n8, Sermo XIX, 4 (CCSL
40, p. 1728, n-14; PL 37, 1555, ad sensum). ID., Contra secundam Juliani res-
ponsìonem opus imperfectum, VI, 26 et 30 (PL 45, 1565, !in. 42-52 et 1581, !in.
25-28, ad sensum).
I1
_j

ì
1
PERIPHYSEON, LIBER V 13

315 semper et bene est omnibus inest. Et si omnis motus natura-


lis necessario non desinit neque quiescit donec perueniat ad 868A
finem quem petit, quid potest humanae naturae necessarium
motum prohibere, compescere, sistere ne ad id quod natu-
-- - - raliter-appetit-ualeat-peruenire? Nulla enim creatura est quae
-~~-~"'°--Yelit--uel-appetat-nihil esse; f!Jgit autem ne ei contingat_non
esse, praesertim dum omne, quod ab eo qui uere est et su-
per esse est factum est, ad nihilum redire difficile est. Si uero
aliqua occasione natura deo similis a principio sui per dissi-
militudinem remota fuerit, semper ad suum principium re-
325 dire contendit, ut similitudinem quam corruperat recipiat. Si
enim ignis iste uisibilis, in aliqua materia ardens flammarum-
que suarum comas erigens, semper in altum tendit nulloque
suae flagrantiae motu ima petit, qua ratione ignis ille intelli- 868B
gibilis substantiae ad imaginem dei creatae credibile sit in
330 imis mortis atque miseriae posse semper detineri, ut in su-
blimia uitae beatitudinisque naturali appetitu et conditoris
gratia adiuta non ualeat erigi?
Hoc autem dicimus, non quod natura in omnibus aequali-
ter futura sit beata, sed quod in omnibus morte et miseria fu-
335 tura sit libera. Esse enim et uiuere et aeternaliter essencom- DE EO QVO[
mune erit omnibus, et bonis et malis; bene autem et beate OMNIS NA'f'Yv~ 4
HVMANA
esse solis actione et scientia perfectis proprium et speciale
LIBERABITVR
erit. Aut quomodo uerisimile potest approbari ut piissimus
rationabilis naturae conditor rationabilem ipsius motum ne
340 eum attingat prohibeat? Nec solum ad haec cogitanda, ere-
. denda, intelligenda (hoc est quod omnia ad principium mo- 868C
. ·tus et causas principales, naturali lege cogente, redeunt)
exempla rerum sensibilium attrahunt, uerum etiam quae solo
mentis contuitu considerantur, ut sunt disciplinae quas phi-
345 losophi liberales uocant. Ex quibus pauca ad id quod sua-
~ere uolumus introducere necessarium uideo, si tibi moro-
sum non sit atque superfluum.

A. Neque mihi morosum neque superfluum uidetur, sed DE INTELLIGIRl-


ualde utile et commodum, ut quomodo ex motibus rerum UBVS EXEM
QVIBVS REDJTVS
350 sensibilium quaedam exempla de reditu naturae assumpta
EDOCETVR,.
sunt, ita etiam ex intelligibilium contemplationibus quae sola
mentis conceptione percipiuntur ad eundem redituro sua-

325/332 Cf. É. Jeauneau, Études érigéniennes, Paris, 1987, pp. 313-314.


14 PERIPHYSEON, LIBER V

dendum introducantur, praesertim cum maioris uirtutis sint


ad faciendam rei dubiae fìdem argumenta.quae ex inconcus-
355 sis uerarum artium regulis quam quae ex corporalium sen-
suum coniecturis comparantur, licet et illa sine rationis_ et in-
telligentiae-duGatu nec-inueniri-nec-approbari-possint.-Rerum
nanque sensibilium ueram cognitionem solo corporeo_sensU---
impossibile est inueniri. i
N. Quid tibi uidetur? Nonne ars illa, quae a graeds djcitur J
dialectica et diffinitur bene disputandi scientia, primo om-
nium circa OYCIAN ueluti circa proprium sui principium
uersatur, ex qua omnis diuisio et multiplicatio eorum de qui-
I
bus ars ipsa disputar inchoat, per genera generalissima me- I.,
365 diaque genera usque ad formas et species s'pecialissimas de-
scendens, et iterum complicationis regulis per eosdem gra-
dus per quos degreditur donec ad ipsam OYCIAN ex qua
egressa est perueniat, n,on desinit redire, in eamque semper
appetit quiescere, et circa eam uel solum uel maxime intel-
370 ligibili motu conuolui?
Quid de arithmetica dicendum? Nunquid et ipsa a monade
incipiens perque diuersas numerorum species desc~ndens
iterum facta resolutione ad eandem monada redit, ultra quam
ascendere nescit? Nec immerito, cum omnes numeri numero-
375 rumque species ab ea incipiant, et in eam desinant, et in ea
ui et potestate subsistant, quemadmodum omnia genera om-
nesque species rerum continentur in OYCIA atque saluantur.
Non aliter in geometria sentiendum, quae eadem ratione a
pri.qcipio sui (quod graeci CHMEIQN, latini signum uocant)

3541355 MARTIANVS CAPELLA, De nupttis V, 474; ed. I. Willis, p. 166, II. Cf.
ERIVGENA, Vox spiritua/is, XXI. 16-17 (SC 151, p. 304; PL 122, 295B). ID., Peri-
pbyseon, I, 4741) (CCCM 161, 1398; p. 47).
360/J61 AVGYSTINYS, De dlalectica, I (PL 32, 1409, !in. 2). MARTIANYS CA-
PELLA, De Nuptiis, IV, 422 (ed. I. Willis, p. 145, 2-5).
364/370 MAxIMVS CoNPESSOR, Ambigua ad lobannem, VI, 1387-1399 (CCSG
18, p. 92; PG 91, II77BC). ERIYGENA, Praefatio ad Versionem Ambiguorum·
Maximi, 27-35 (CCSG 18, p. 4). Cf. CCCM 164, pp. xii-xiv.
371/J77 ERIVGENA, Peripbyseon, III, 653B-654A, 657AB (CCCM 163, 1417-1444,
1576-1592; pp. 51-52, 56). Cf. É Jeauneau, "Jean Scot et la métaphysique des
nombres", ìn Begriff und Metapbor, ed. W. Beierwaltes, Heidelberg, 1990, pp.
126-141. D.]. O' Meara, "The Metaphysìcal Use of Mathematìcal Concepts in
Eriugena", ibid., pp. 142-148.
379 MARTIANYS CAPELLA, De Nupttis, VI, 708 (ed. I. Wìllis, p. 251, 16-17).
PERIPHYSEON, LIBER V 15

3so incipiens, per plana solidaque scemata, superficies et latera,


angulos quoque componens, longitudinis et latitudinis pro-
funditatis etiam spatia perficit. Quibus omnibus resolutis, ad
proprium sui principium, quod est signum, in quo tota uir-
-- tus-artis·--consistit,-regreclitur. "
~3 5 - --QuicLde_musica? Nanne etipsa_a_principio sui incipit, quod
uocant tonum, et circa symphonias siue simplices siue com-
positas mouetur? Quas denuo resoluens, tonum (sui uideli- 869C
cet principium) repetit, quoniam in ipso ipsa tota ui et po-
testate subsistit.
390 Quis autem astrologiam ignorat, cuius maxima uis est mo-
tus siderum per loca et tempora considerare, ab atomo cur-
sum suum incipere inque ipsum, resolutis temporum spatiis,
suum recursum terminare? Videsne itaque quomodo prae-
dictae rationabilis animi conceptiones principia sua repetunt,
395 in quibus finem motus sui constituunt? Principium quippe et
finis in his omnibus, ut praedictum est, id ipsum est.

A. Plane uideo, et modus iste argumentationis, qui ex in-


telligibilibus sumitur, ad rem de qua nunc agimus credibilem
faciendam multum ualet, ut arbitrar. Agitur autem de reditu
400 naturae. Veruntamen cum ex liberalibus disciplinis praefatas
attraxeris argumentationes, cur grammaticam et rethoricam s69 D
praetermiseris non satis uideo.

N. Non unam ob causam praetermissas esse cognosce. Pri-


mum quidem quia ipsae duae artes ue_luti quaedam membra
40 5 dialecticae a multis philosophis non in~ongrue existimantur.
Deinde breuitatis occasione. Postremo, quod non de rerum
natura tractare uidentur, sed uel de regulis humanae uocis,
quam non secundum naturam sed secundum consuetudinem s7oA
loquentium subsistere Aristoteles cum suig sectatoribus ap-
410 probat, uel de causis atque personis specialibus, quod longe
a natura rerum distat. Nam cum rethorica de communibus
locis qui ad naturam rerum pertinent tractare nititur, non
suas sed dialecticae arripit partes. Hoc autem dico, non quod

380/382 MARTIANVS CAPELLA, De Nuptiis, VI, 721-722 (ed. I. Wi!lis, pp. 257-
258).
385/389 ERIVGENA, Annotationes tn Marcianum, ed. C.E. Lutz, Cambridge,
MA, 1939, p. 58, 21-22.
39of393 MARTIANVS CAPELLA, De Nuptiis, IX, 971 (ed. I. Wi!lis, p. 374, l-12).
406/4n MARIVS VICTORINVS, Ars grammatica, I, 7; ed. Italo Mariotti,
Firenze, 1967, p. 66, 2-4. Anonymus ad Cuimnanum, Prologus; CCSL l33D, p.
l, 20-33. ALCVINVS, Grammatica; PL 101, 857D.
r6 PERIPHYSEON, LIBER V

omnino grammatica et rethorica suis ueluti principiis carue-


415 rìnt, cum una ex littera, altera ex ypothesi (hoc est finita
quaestione) incipiant et in easdem resoluantur (bene scri-
bendi quidem scientia in litteram, bene dicendi uero peritia
- in·ypothesin1,--sed-quod--ua-Hdioris uigoris-sint-ad-probandas-
_____ueLnegandas quaestiones,__quae_de_reru.tILincertarum-inquJ~- - 8 y e B - - - -
420 sitionibus fìunt, argumenta ex natura rerum sumpta, quam ex
humanis inuentionibus excogitata. Humanis siquidem argu-
mentationibus et bene scribendi et bene dicendi ars et facta
et reperta est.

A. Cur itaque in numero liberalium disciplinarum compu-


425 tantur, si secundum naturam non sunt, sed secundum hu-
mana machinamenta?

N. Non aliam ob causam uideo, praeter quod_matri artium,


quae est dialectica, semper adhaerent. Sunt enim ueluti
quaedam ipsius brachia riuuliue ex ea manantes, uel certe
430 instrumenta, quibus suas intelligibiles inuentiones humanis
usibus manifestat.
'
f. A. Huic responsioni non usqtequaque contradixerim, ueri
nanque similis est. Potest enim rationabilis anima intra semet
ipsam de liberalibus disciplinis tractare absque uocis articu- 87 oc
435 latae disertaeque orationis strepitu. Sed quod instat et ad
praesentem actionem attinet uidendum est. ~

-.;,$

N. Quid istuc?

A. Quid, ms1 ut auctoritate approbes principium natura-


lium motuum fìnemque id ipsum esse et in nullo distare?

440 N. Si hoc quaerìs, audi beatum Maximum in XVIII! capitulo


De ambiguis loquentem. "Omne quod secundum naturam
mouetur, per causam omnino mouetur. Et omne quod per
causam mouetur, per causam omnino et est. Omne autem
quod per causam est et per causam mouetur principium qui-
445 dem habet omnino essendi ipsam, per quam est et ex qua ad

415/416 MAXJMVS CONFESSOR, Ambigua ad Iobannem, Marginalia ad XX,


17 (CCSG 18, p. 275).
441/461 MAxiMvs CONFESSOR, Ambigua ad Iobannem; -XIX, 3-21 (CCSG 18,
pp. 147-148; PG 91, 1257C-121'0A).
PERIPHYSEON, LIBER V 17

esse inchoatum est, causam; finem uero mouendi eandem,


per quam mouetur et ad quam adducitur, causam. Omne au- 87 oD
i tem quod per causam et est et mouetur, et genitum prorsus .
.1 Si autem moti finis est ipsa per quam mouetur causa, eadem
I
]~ -4)0-prorsus-estei per-quam factum est et causa. Vna-igituF omnis
~--~---utG1u1qu&-existe-41tìS-et-moti-SefundumnatumID--ULpìincipium
et finis causa, per quam et est et mouetur omne quod est et
mouetur. Actiua nanque subsistens potentia et facit facta
diuinitus ut principium et praemittit, et attrahit mota prouide 87 IA
455 ut finis et finit. Si autem omne quod mouetur est et factum,
per causam est et mouetur et factum est, omne quod non per
causam est, neque factum est, neque profecto mobile. Non
enim mouetur quod per omnia in omnibus essendi causam
non habet. Si autem quod caret causa omnino etiam immo- •
460 bile, immobile igitur diuinum; essendi quippe nullam habet
causam, et omnium quae sunt subsistit causa." Animaduerte
quomodo causam omnium rerum et finem id ipsum esse eui-
dentissime disputat.

A. Animaduerto, sed quid ad praesentem quaestionem per-


465 tineat non intelligo. Non enim de deo qui est principium et
finis omnium ("quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso et
ad ipsum sunt omnia") uideris discutere, sed de principiis 87 1B
sensibilium rerum temporalibus, siue per generationis siue
per localitatis motum, deque contemplatiuis intelligibilium
470 inchoamentis, quae animo percipimus. Ac per hoc quorsum
istac quae a te dieta sunt de deo exempla tendant, nondum
mihi dare patescit.

N. Miror cur tantae tarditatis sis, ut quorsum talia tendunt


non dare perspicias. Num omnia argumenta, quae ex natura
475 sensibilium et infelligibilium introduximus, ad hoc respi-
ciunt, ut quemadmodum unumquodque ad suum princi-
pium, siue sensibile siue intelligibile, naturaliter cogitur re-
dire, ita etiam humanam naturam ad suum principium (quod
nihil aliud est praeter dei uerbum, in quo et facta est et in-

466/467 Cf. MAXIMVS CONFESSOR, Ambigua ad Iohannem, Marginalia ad


VI, 1842 (CCSG 18, p. 272, cum notis).
I
=i-
18 PERIPHYSEON, LIBER V
·-!
480 commutabiliter subsistit et uiuit) reuersuram esse incunctan- 871c !
ter credamus certissimisque rerum argumentationibus robo- f
I
rati intellìgamus? Si enim omnium rerum quae sunt et quae d
non sunt (earum dico quae corporeis sensibus animique _con- "j
·---templationibus-succumbunt; ·earumque -quae-et-corporales ·
4115 sensus mentls.que contuitum prae nimia suae subsistentiae et ·1~
· subtilitate et altitudine fugiunt) deus principium est, et ip-
sum appetunt, et appetitus earum nulla ratione ne illuc per-
ueniat prohibetur, quid mirum si de humana natura, quae _[
specialiter ad imaginem et similitudinem unius et communis
490 omnium principiifacta est, et credatur et intelligatur quod il-
I
luc reuersura sit unde profecta est? Praesertim cum non ita _J
l
inde profecta sit ut omnino principium sui deseruerit - ~'In •s710 I
ipso enim", ut ait Apostolus, "uiuimus et mouemur et sumus"
- sed quod quadam dissimilitudine propter peccatum deco- !
495 !orata est, dicitur recessisse. Similitudo nanque fecit proxi-
mam, dissimilitudo longinquam. Non enim gressibus corpo-
--1
ris, sed affectibus mentis elongatur a deo aut ei appropin-
quatur. Localibus interuallis solari luce non receditur, sed uel
II
j
oculorum priuatione uel coniuitione uel lucis ipsius occasu. 8?2A
500 Sanitas non loco deseritur, sed dolore. Similiter uita, beati- _:J
~
tudo, sapientia omnesque uirtutes non aliter relinquuntur
nisi suis priuationibus, morte scilicet, miseria, stultitia uitiis-
que. Et sicut cutis humani corporis leprae contagiane defor-
mitateque percutitur, sic humana natura superba inoboe-
505 dientia infecta et corrupta est, deformisque et conditori suo
dissimilis facta. De qua lepta cum diuinae gratiae medicina
1
J
liberata fuerit, in pristinam. reuocabitur formositatem. Magis~ ~I
que dicendum quod ipsa natura, quae ad imaginem dei facta
1

492/493 Act. 17, 28 " 1


482/486 ERNGENA, Vox spiritualis, I, 8-12 (SC 151, p. 204; PL 122, 283BC).
ID., Peripbyseon, I, 44JA, 447A (CCCM 161, 53-59, 200-203; pp. 5, 10); II, 5880
(CCCM 162, 2044-2046; pp. 86-87); III, 628B, 643D-64{A, 667A (CCCM 163, 404-
4rr, 1039-1042, 1984-1986; pp. 16, 38, 69); V, 907B.
496/498 AVGVST!NVS, De musica, VI, xiii, 40 (PL 32, rr85, ad sensum). ID,
Confessiones, I, xviii, 28 (CCSL 27, pp. 15-16; PL 32, 673, ad sensum). ID, De
l ;J
uera religione, XXXIX, 72 (CCSL 32, p. 234; PL 34, 154, ad sensum). Cf. Eruv-
GENA, Commentarius in euangelium Iohannis I, xxxi,ro-n (SC 180, p. 170; PL
122, 310A). Vide infra, 984A.
499 De coniuitione, cf. ERNGENA, Annotationes in Marcianum, ed. C.E.
Lutz, Cambridge, MA, 1939, p. 59, 14. Io., Peripbyseon, IV, 845B (CCCM 164,
4510; pp. xxiv et 147).
PERIPHYSEON, LIBER V

est, suae pulchritudinis uigorem integritatemque essentiae


510 nequaquam perdidit neque perdere potest - diuina siquidem
·forma semper incommutabilis permanet - capax tamen cor- 87 2B
ruptibilium poena peccati facta est. Quod ex uerbis beati
- · --Gregorii-Nysei-possumus approbare. Ait enim in capitulo xx
- · - - -et-VII-Deimagine, -traetan.S-de...resurrectlone · "Non est incre- _
515 dibile ex communione (quattuor generalium elementorum
mundi) ad proprium (statum naturae) resolutionem (hoc est
redituro) resurgentium corporum fieri. Non enim ·per omnia DE coRPoRE oc-
quod nostrum est in fluxu et transmutatione est. Si enim es- CVLTO ET INCOR-
set, reprehensibile uniuersaliter fieret quod nullum statum ex RVPTIBILI Qvoo
RESVRGET
520 natura habet. Sed iuxta subtiliorem rationem, eorum quae in
nobis sunt quaedam quidem stant, quaedam uero ex muta-
bilitate proueniunt. Mutatur enim per augmentum et diminu-
tionem corpus, ueluti uestimenta quaedam, consequentes ae- 87 2c
tates indutum. Stat uero per omnem conuersionem in-
525 transmutabilis in se ipsa forma, insitis sibi semel ex natura
signis non desistens, sed in omnibus secundum corpus
transmutationibus cum suis notis ingenitis apparet; subtra-
hetur autem per (dei) uerbum ipsa quae ex passione est mu-
tatio, quae formae superaccidit. Nam ueluti facies quaedam
530 aliena, ipsa per infirmitatem deformitas formam deprehendit.
Qua (deformitate) per uerbum (dei) circumablata, sicut in Ne-
man Syro seu in illis leprosis qui in euangelio narrantur, ite-
rum occultata sub passione species per sanitatem in suis no-
tionibus relucebit. Igitur in deiformitate animae non fluxile
m per mutabilitatem et transmutabile est, sed quod permanet ·
similiterque in nostra concretione habet, hoc insitum est" .. · 87 2D
Animaduerte quam dare, quam aperte praefatus Nyseus
astruit quod non solum forma animae ad imaginem dei facta,
uerum etiam naturalis forma corporis, quae imaginem ani-
540 mae imitatur, semper incorruptibilis et incommutabilis per-"

nr/532 IV Reg. 5, ro-14


532 Luc. 17, II-19

514/536 GREGORIVS NYSSENVS, De imagine, 27 (PG 44, 225C-228B; iuxta uer-


sionem Eriugenae, ed. M. Cappuyns, p. 251, 1-18). Cf. ERIVGENA, Periphyseon,
IV, 801AB (CCCM 164, 2472-2490; pp. 84-85).
539/ 540 Corpus esse imaginem animae Eriugena professus est: Perlphy-
seon, Il, 585CD, 598C (CCCM 162, Marginale 152 et !in. 2396-2407; pp. 82, roo);
V, 952CD.
20 PERIPHYSEON, LIBER V

maneat. Quicquid uero naturali corpori ~x concretionibus


elementorum, et animae ex sordibus irrationabilium motuum
superadditum est, in fluxu et corruptione semper est. Et hoc, s73 A
ut ait ipse, sub figura Neman Syri et illorum decem quos
545 euangelium ~urgatos-a-<lomino fuisse ·narracpukb:re-insinua-
----~~·-lllenanque-Syrus-ipsique-de-Gem-l:iumanam-eftìgiem-aon
perdiderunt, sed solummodo tumore et turpitudine leprae
percussi et cooperti sunt, ut per hoc intelligamus naturam
nostram non esse perditam uel mutatam, sed uitiorum defor-
550 mitate decoloratam. Et uide quantum incunctanter ipse Sy-
I
rus humanae naturae gesserit figuram. Neman quippe 'deco- I
rus' interpretatur, Syria uero 'caelestium contemplatio'. Nun- !
quid et sic humana natura fiernt, si non superbiret? Decora I
555
enim et ad caelestium contemplaÙonem condita est, sed
praeuaricationis causa lepra est percussa. At descendens in 873B
I
Iudeam Neman rediensque iterum in Syriam, iubente pro-
pheta Eliseo, in lordane flumine lepram deposuit, cutisque
l
corporis ipsius renouata est. Num et nostra natura, dum lan- :\
guorem suum turpitudinemque suorum uitiorum recogno- I
560 uerit, in confessionem miseriae suae descendet, inque se ip-
sam reuersura purgabitur? Et quis eam purgab;lt? Eliseus, dei
uidelicet saluator, uel dei salus. Nonne noster Eliseus est dei
uerbum, dominus noster lesus Christus, qui est dei saluator
J
-~
565
et dei salus? In redeundo in Syriam, nostram saluabit natu-
ram, hoc est, dum ad pristinum statum (in contemplationem I
uidelicet intelligibilium uirtutum) reuerti nos iusserit. Et ubi
purgabit? In lordane, cuius interpretatio ·est 'descensus do- Jl
mini' uel.'descensus iudicii' uel 'potentia~ i.Iel 'terra extrema' s73 c
l
555/558 IV Reg. 5, 14
J
550/551 CAESARIVS ARELATENSIS, Sermones, 129, 2 (CCSL 103, pp. 531-532, ad
sensum). IsmORVS, Allegoriae quaedam S. Scripturae, 102 (PL 83, II4A, ad
sensum).
l
'I
55r/552 HIERONYMVS, Liber interpretationis bebralcorum nominum, ~
Lagarde, pp. 19, 17 et 46, 23-24 (CCSL 72, pp. 83, n7).
552 Locum non inueni. Cf. F. Wutz, Onomastica Sacra [TU 41], pp. 164-165,
261, 424-425.
561/ 562 HIERONYMVS, LI ber lnterpretationis bebraicorum nominum,
Lagarde, pp. 42, 4 et 64, 20 (CCSL 72, pp. III, 140). lSIDORVS, Etymologiae, VII,
viii. 6.
567/569 HIERONYMVS, Uber interpretationis hebraicorum nominum,
Lagarde, pp. 7, 20 et 64, 27-28 (CCSL 72, pp. 67, 140). Cf. F. Wutz, Onomastica
Sacra, pp. 432, 534.
I
I PERIPHYSEON, LIBER V 21
I
I'
i uel 'ascensio eorum'. Et quando credimus et speramus salu-
570 tem et reditum nostrae naturae in Syriam caelestis contem-
plationis, nisi quando descendet dominus in gloria sua? De-
scendet ad iudicium uiuorum et mortuorum et suam poten-
· - -··----tiam manifestaturus-in·-4:-erra -extrema', hoc est in fine-mundi,
--------<<lllilruio--caeluffi-et-tetta-ttaflSihunt;-1n_<ascensione__eorum',
575 hoc est in exaltadone sanctorum in aeternam beatitudinem,
uel certe in communi omnium resurrectione. Siquidem resur-
rectio communis omnium ascensio est ex morte in uitam, ex
animali corpore et corruptibili in spirituale et incorruptibile.
Tota autem lepra humanae naturae et corruptio exaggerabi-
580 tur et conuertetur in Giezi. Giezi interpretatur 'uidens uallem'
uel 'discissio a uisione', typice diabolum significans, qui dum
sit nequam saluatoris nostri seruus, sine cuius iussionibus aut
permissionibus malitiae suae machinamenta non sinitur per-
agere, semper in profundum perditionis aeternaeque mortis
585 non desinit prospicere, et ex ueritatis contemplatione merito
suae superbiae diuisus discedere. Lepra itaque nostra, quae
liuore ipsius inuidiae imaginem dei contaminauerat, in ip-
sum redigetur, quia dolore salutis et restaurationis nostrae
superfusus poena eius cumulabitur. Quid dicam de decem
590 leprosis? Num et ipsi eiusdem nostrae naturae charactera 87.jA
gessere, quae a suo redemptore redempta est, et cotidie in
singulis redimitur, et in consummatione mut1di uniuersaliter
in omnibus et redimetur et liberabitur? Humana quippe na-
tura denaria quantitate solet significari. Anima nanque et cor-
595 pore constare dubium non est. Corpus autem quinario nu-
mero pollet; quattuor uidelicet elementis ·corporalibus et
forma, quae illa componit elementa et formificat. Anima quo-
que quinario numero non dissonat. Subsistit nanque intel-
]ectu et ratione et duplici sensu, interiori profecto et exte-
600 riori, uitalique motu quo corpus administratur. Denariam ho-
minis quantitatem habes, ut opinor, quae conditoris et re-
demptoris sui gratia de omni superaddita sibi miseria ueluti
de quadam lepra liberabitur, et in unum redigetur, ut non
denaria quantitas, sed solus intellectus simplicis ueritatis
605 pura contemplatione unitus remaneat. Quod significari arbi-
tror per ipsum Ieprosum qui solus ad dominum reuersus est,

580/581 F. Wutz, Onomastica Sacra, pp. 64, 261 (n.1).


589/592 SCRIPTORES HIBERNIAE MINORES, Commentarium in Lucam, XVII,
40-41 (CCSL ro8C, p. 91, ad sensum).
1
JI
22 PERIPHYSEON, LIBER V
.·1
gloriam deo de sua mundatione referens, ac ueluti alienigena
de longinquitate dissimilitudinis rediens, liheratori et purga- I
tori suo adhaeserat; caeteri autem nouem non iam reperti ·:i
J
610 sunt. Tota siquidem humana natura in solum intellectum re- DE REDITV HV- . ~
fundetur, -ut nil in ea -remaneat-pra:eter-illum- solum-inteUec~MA.'IAE NATVRAEl
tum, quo creatorem suum contemplabitur. Sed antequam de IN INTELLBCfV!,!-+-
purgatione naturae humanae deque adunatione ipsius sibi- _J
met et conditori suo ad cuius imaginem facta est tractemus,
615 de ipso reditu quaedam dicenda esse non incongruum exis- s74c i
timo. Nisi enim quis prius edisserit quorsum cecidit, et unde -~ì-·
incipit reditus naturae, et per quos gradus ascendit, et quid
appetit, et in quo desinit, non facile quod astruit suadebit.
i

A. Nil uerius, ut arbitror. Quis enim naturae redituro facile


suaserit, si non ante quo cecidit, et quo et quomodo reuer-
sura sit certis ratiocinationis argumentationibus approbarit?
I
I
1
N. Vnde cecidit et quo pemenit, nulli fidelium incognitum 'j
est, psalmista dicente: "Homo, cum in honore esset, non in- ì
cj
tellexit, comparatus est iumentis insipientibus, et similis fac-
tus est illis''. Deseruit itaque honorem diuinae imaginis cae-

l
625
lestiumque uirtutum aequalitatis; cecidit autem in similitudi-
nem irrationabilium animalium. Terrenis nanque cupiditati-
bus carnalibusque desideriis opprimitur natura, quae ad
caelestia appetenda et diligenda naturaliter est condita; irra-
630 tionabili motu uoluitur, quae ratione fruì comparabatur. Non
enim est bestialis·motus qui non in homine, postquam pec-
cauit, non deprehendatur. Et ut certa docet ratio," reprehen- J
ditur in homine quod laudatur in bestia. Quare? Quia in bes-
tia irrationabilis motus naturaliter subsistit, in homine uero
635 contra naturam. Quicquid autem secundum naturam insitum
est, bonum est; quicquid uero con"tra naturam superadditum
est, quamuis in bestiali substantia bonum sit, homini tamen
inconueniens et alienum. Nec aliunde humanae naturae irra-

623/625 Idem eiusdem psahni uersiculus (Ps. 48, 13 uel 21) saepe citatur
ab Eriugena: Perlpbyseon, II, 575B (CCCM 162, 1539-1541; p. 67); IV, 761C, 798D,
l
847B (CCCM 164, 795-796, 2380-2383, 4596-4598; pp. 30, 81, 150). ID., Commen-
tarlus in euangelium Jobannis, VI, ii, 47-48 (SC 180, p. 334; PL 122, 341C).

1
PERIPHYSEON, LIBER V 23

tionabiles motus superuenerunt, nisi ex bestiarum substan-


640 tiali impetu, quibus peccando similis facta est. Quod etiam
idem Gregorius NYCEYC testatur dicens: "Arbitror ex hoc
principio (similitudine uidelicet irrationabilium animantium)
--- ---etiam-singulas passiones u@luti-ex-fonte-quodam inundatio-
nem in humana uita ço1.1dit-as. Rane_ au_t(!m ratioll_em co_nfìr-
645 mat ipsa passionum cognatio aequaliter et in nobis et in ir-
rationabilibus manifestata. Non enim iustum est in humana
natura ad diuinam speciem formata passibilis affectus perhi-
bere principia. Nam non secundum furorem est ipsa homi- 875B
nis ad deum similitudo, neque ex uoluptate ipsa superemi-
nens natura formatur. Formido quoque, et ferocitas, et ad id
quod plus est desiderium, et ad id quod minus est odium, et
omnia huiusmodi longe a diuinae pu!chritudinis charactere
sunt. Haec itaque ex irrationabili parte humana natura ad se
ipsam attraxit. In quibus enim irrationabilis uita ad conserua-
655 tionem suam munita est, haec ad humanam uitam translata
passiones factae sunt". In hos itaque irrationabiles,)::notus, _ •
qui bestiali uitae naturaliter, humanae uero passibiliter in-
sunt, hominem cecidisse nullus sapientum ambigit; et ex his
iterum in mortem corporis et solutionem corruit. Neque enim
ll
660 plus inferiusue ruere potuit - siquidem in natura rerum nihil
inferius est uita ratione et sensu carente, infìmum autem om- 875 c
nium corpus corruptibile - quoniam ad nihilum redire nulla
natura sinitur, et ubi ruinae suae finem posuit, inde iterum
redire inchoauit. Finis autem ruinae solutio corporis est.
Ex solutione itaque corporis reditus naturae profìciscitur.
Ac per hoc plus utilitatis humanae naturae contuli~ mors car-
nis quam uindictae, quamuis poena peccati fuisse aestimata
sit, in tantum ut carnis solutio, quae mortis nomine solet ap-
pellari, rationabilius mors mortis dicatur quam mors carnis.
Si enim humana uita in hac corruptibili carne recte a sapien-
tibus mors uocitatur, qua ratione fìnis ipsius uitae mortis uo-
cabulo censetur, dum plus de morte liberat quam mortem
morientibus infert? Hinc beatus Maximus in XXVIIII capitulo

641/656 GREGORIVS NYSSENVS, De imagine, 18 (PG 44, 192AC; iuxta uersio-


nem Eriugenae, 19, ed. M. Cappuyns, p. 238, 3-17).
666/668 ERIVGENA, Periphyseon, IV, 849B (CCCM 164, 4682-4687; p. 152); V,
864B, ?53B-
668/669 AYGVSTINVS, Sermones, Sermo 346, r (PL 39, 1522, ad sensum). Cf.
G. Madec, jean Scot et ses auteurs, Paris, 1988, p. 125.
24 PERIPHYSEON, LIBER V

De ambiguis: "Finem", inquit, "praesentis huius uitae s75o


iniustum est, ut arbitrar, mortem nominare, sed a morte alie-
nationem, et a corruptione segregationem, et a seruitute li-
bertatem, et a perturbatione quietem, et bellorum interitum,
et a -confusione transitum, -et-a-tenebris-reditum;-et·a-doiorr" ------- ---
_ _ _b=u=s~re=q_uiem,__et ab i gnobili__pnmpa_silentium,et-ihstahllitate
680 otium, et turpitudinis uelamen, et a passionibus refugium, et s7 6A
peccati abolitionem, et omnium, ut comprehendens dicam,
malorum terminum". Finis itaque praesentis l1i_t_a_e_i_riitlum est
futurae, et mors carnis auspicium naturae restitutionis et in
antiquam incolumitatem reditus.
-1
Prima igitur humanae naturae reuersio est quando corpus mc oruTVR
soluitur et in quattuor elementa sensibilis mundi, ex quibus QVAEsno DE
compositum est, reuocatur. Secunda in resurrectionè imple- PROPRIIs ET DIF- '
I
.1

FERENTIIS COR-
b it ur, quando unusquisque suum proprium corpus ex com- PORVM POST RE- ·1
munione quattuor elementorum recipiet. Tertia, quando cor- svRRECTIONEM _
pus in spiritum mutabitur. Quarta, quando spiritus et, ut
apertius dicam, tota hominis natura in primordiales causas
reuertetur, quae sunt semper et incommutabiliter in deo.
Quinta, quando ipsa natura cum suis causis ·mouebitur in 87 6B
deum, sicut aer mouetur in lucem. Erit enim deus omnia in ~
omnibus, quando nihil erit nisi solus deus. Nec per hoc co-
namur astruere substantiam rerum perituram, sed in melius
per gradus praedictos redituram. Quomodo enim potest pe-
rire, quod in melius probatur redire? Mutatio itaque huma-
nae naturae in deum non substantiae interitus ·aestimànda
700 est, sed in pristinum statum, qliem praeuaricando perdide-
_rat, mirabilis atque ineffabilis reuersio. Si enim omne quod
pure intelligit efficitur unum cum eo quod intelligitur, quid
mirum si nostra natura, quando deum facie ad faciem con-
templatura sit in his qui digni sunt - quantum ei datur con-
templari "'- in nubibus theoriae ascensura, unum cum ipso et
in ipso fieri possit? Nec hoc dicimus illorum sensum refe!- 87 6c
lentes, qui dicunt nullum corpus mutari in uitam, neque

694/695 I Cor. 15, 28


705 Cf. I Thess. 4, 17

674/682 MAxlMVS CONFESSOR, Ambigua ad Iohannem, VI, 1024-1032 (CCSG


18, pp. 78-79; PG 91, II57CD).
695 ERIVGENA, Peripbyseon, l, 450AD, 483AB (CCCM 161, 330-366, 1739-1743;
pp. 14-15, 57-58); III, 683C (CCCM 163, 2658-2660; p. 92).
PERIPHYSEON, LIBER V 25
ullam uitam mutari in corpus, praesertim cum sanctus pater
Augustinus hoc dicere uideatur, sed quod in hac disputa-
710 tione de naturae reditu Gregorium sequimur theologum eius-
que expositorem Maximum, necnon et sanctum Ambrosium
- - --in-explanatione euangelii secundum_Lucam~Ne_q:u_e_cJ,J,ipi<tm
---~--~.adem:us_cred~_re çiuod ei incredibile uidetur. Praedictorum
nanque reuersionis naturae graduum quidam sunt in quibus
715 theologorum traditio uniuersaliter consentit, quidam in qui-
bus omnino discrepat. Nam de reditu corporis in- elementa
ex quibus uenit, deque ipsius resurrectionis tempore in se
ipsum recursu nullus dissonar ab altero. De transitu uero (id
est transmutatione) corporis in animam, uel animae in cau-
720 sas, uel omnium in deum ualde dissimilis sententia est ua-
riumque fere in omnibus dogma. Multi enim de solutione
solummodo corporis in elementa deque eius reditu resurrec-
tionis momento in suum proprium statum disputant, et ne-
que plus ascendere uidentur, quoniam in qualitate corporum
725 post resurrectionem disputationis suae finem constituunt;
transfusionem uero corporum in animas, et animarum in cau-
sas, et causarum in deum quidam penitus negant, quidam
caute dubitant, in tantum ut etiam humanitatem Christi in
diuinitatem conuersam fuisse dicere non audeant. Et quo- HIC SVRGIT
730 niam illorum non est praetermittenda auctoritas, quid de hoc QVAESTIO DE
DEIFICATIONE
sentiant breuiter commemorare debemus.
HVMANITATIS
Beatus AureliuS Augustinus in decimo exameri sui: "Pri- CHRISTI
mum", inquit, "illud firmissime teneamus animae naturam
nec-in naturam corporis conuerti, ut quae iam fuit anima fiat
735 corpus, nec in naturam animae .irrationalis, ut quae fuit
anima hominis fiat pecudis, nec in naturam dei, ut quae fuit
anima fiat quod deus est, atque ita uicissim, nec corpus nec
animam irrationalem nec substantiam quae deus est conuerti
et fieri animam humanam". Vides quemadmodum negat ani-
740 mam humanam (hoc est naturam rationabilem) conuerti
posse in deum, neque corpus in animam. Boetius quoque in
secundo libro De trinitate: "Non est", inquit, "humana anima

708f?o9 Vide infra, 877AB.


710/711 Vide infra, 877C-878A.
711/712 Vide infra, 878BD.
732/739 AVGVSTINVS, De Genest ad lttteram, X, iv, 7 (CSEL 28, 1, p. 300, 11-
17; PL 34, 411).
742/750 BOETHIVS, Contra Eutychen et Nestorium, VI, 73-82 (ed. Stewart-
Rand, 1973, p. 112; PL 64, 1350C).
26 PERIPHYSEON, LIBER V

in diuinitatem, a qua assumpta est, permutata. Quod si ne-


que corpus neque anima in diuinitatem potuit uerti, nullo
745 modo fieri potuit ut humanitas conuerteretur in deum. Multo
minus uero credi potest ut utraque in se conuerterentur, _quo-
--niam. neque-iacorporalitas transire~ad-corpus-petest,-neque - - - ------ .J
rursus e conuerso corpus ad incorpOFalitatem, qua_ndoqui-
dem nulla his materia subiecta communis est, quae alterutris .j
750 substantiarum qualitatibus permutetur". In his uerbis prae- :
dictorum auctorum nil aliud datur intelligi quam nullam cor- J.
poream naturam in incorpoream passe mutari. Quorum sen- s77 c
tentiam non solum non reprehendimus, uerum etiam libenter
accipimus.
755 Theologos autem qui graece locuti sunt aliter sensisse non
ignoramus. Quorum dieta quamuis in praecedentibus dispu-
tationis huius libris frequenter de reditu naturae introduxe-
rimus, eadem et nunc repetere necessarium iudiq.mus. Bea-
tus Gregorius theologus.in epitafio fratris sui Caesarii de re-
760 surrectione disputans: "Paulo post autem", inquit, "et cong~­
nitum carnale (corpus uidelicet) receptura (est anima), cum
quo quae illic sunt (hoc est in futura uita) philosophata est,
per ipsam et datam et creditam terram (carnem profecto); in
modum quem nouit qui ea colligauit et dissoluit deus, huic
765 cohereditabit illic gloriam, et quemadmodum laborum eius
(animae uidelicet) per congenerationem participauit (cor- s77o
pus), sic ex iùcunditatibus suis tradet, totum in se ipsam
(corpus scilicet) consumptura, et futura cum ipso unus et
spiritus et animus et deus, absorpto ·a uita et mortali et
770 fluenti"_.· Quam sententiam Maximus e_xplanans: "Vt enim",
inquit, "absorpta est per peccatum caro a corruptione, a
carne uero anima, terrena operationibus (suis) facta, ab
anima autem per consummatam ignorantiam cognitio dei, ut
neque si deus est cognosceret, sic omnino tempore'!esurrec- s7 sA
775 tionis, secundum bene futuram conuersionem in spiritu
sancta per gratiam incarnati dei absorbebitur caro ab anima
in spiritu, anima uero a deo, qui est uere uita. Ipsum quippe
singularissimum per omnia totum tota anima manifeste habi-

760/770 GRBGORIVS NAZIANZENVS, Orationes, Orat. VII, 21 (PG 35, 781C-


784A; SC 405, p. 234). MAxiMVS CONFESSOR, Ambigua ad lobannem, XVII, i67-
r73 (CCSG r8, p. 141; PG 91, 1249D-1252A).
770/783 MAX!MVS CONFESSOR, Ambigua ad lobannem, XVII, 173-185 (CCSG
18, pp. 141-142; PG 91, 1252.AB).

l
PERIPHYSEON, LIBER V 27
tura est, et simpliciter dicendum, per conuersionem a prae-
7so sentibus, circa quae nunc sumus et conuoluimur, omnia in
futuro ostendet quae nostra sunt ipsa diuina resurrectionis
gratia, ut sicut hic nos absorpsit mors ualida per peccatum,
~-----sk--illic:-Ula-iuste_infirmata __deponatur _per gratiam". Intuere
_:_EJ:U~m dare et aperte praefati theologi reditum corporis in
7 85 animam incunctanter edocent. - --
Et ne quis forte nos existimet nullum latinae linguae auc-
torem qui huic rationi adunationis naturae (hoc est de reditu
inferiorum in superiora) fauerit posse inuenire, beati Ambro- 87 8B
sii sententiam introducere conuenit in expositione in Lucam,
79 0 eo loci ubi de muliere illa euangelica tractat tria sata sirnilae
, abscondente donec fermentarentur in unum. "Apostolus", in-
quìt, "non in carne sed in spiritu ambulare nos praecepit, ut
sanctificati per lauacrum regenerationis, ueterem hominem
cum suis desideriis exuentes, induti nouum, qui secundum
795 Christum creatur, non in uetustate litterae, sed in· spiritus
nouitate gradiamur, quo possit nobis resurrectionis tempore
incorrupta corporis et animae et spiritus manere communio."
Et paulo post: "Itaque si in hac uita tres mensurae (corporis
uidelicet et animae et spiritus) in eodem fermento (hoc est
800 in unitale e&lesiae) permanserint donec fermententur et
fì.ant unum, ut aequalitatum nulla distantia sit, nec compositi 878c
ex trium diuersitate uideamur, erit in futurum diligentibus
Christum incorrupta communio, nec compositi manebimus.
Nam et qui compositi nunc sumus unum erimus, et in unam
8o5 substantiam transformabimur. Neque enim in resurrectione
aliud erit .alio inferius, sicut nunc fragilis in nobis est carnis
infirmitas et corporalis habitudo naturae ·uel uulneribus pa-
tet uel iniuriis subiacet uel sui oneris mole depressa supra
terras nequit extollere altius atque eleuare uestigium, sed in
810 simplicis creaturae gratiam figurabimur, cum completum

790/791 Luc. 13, 21


792 Rom. 8, 4. Gal. 5, 16
793 Tit. J, 5
793f796 Rom. 7, 6. Eph. 4, 22-24

791/797 AMBROSIVS, Expositio euangelii secundum Lucam, VII, 192 (CCSL


14, pp. 281-282).
798/818 AMBROSIVS, Expositio euange/ii secundum Lucam, VII, 194 (CCSL
14, p. 282).
28 PERIPHYSEON, LIBER V

fuerit quod dicturn est a Iohanne: 'Karissirni, nunc filii dei


sumus, et nondum reuelatum est quid erirnus, sed scimus
quia, cum reuelatum fuerit, similes ei erimus'. Itaque cum dei
natura sit simplex - spiritus enim deus est - nos quoque in
815- eandem--imagfaem--figurabimur,-ut ...:qualis--caelestis -taiès-et-
caelestes. Igitur sk:ut }JOrtauimus imaginem illius terreni,
portemus et imaginern huius caelestis', quam animus noster
debet induere". Sed non ita hunc excelsissimum magistrum
(Ambrosium dico) debemus intelligere, ueluti substantiarum
820 confusionem uel transmutationem uelit suadere, sed adutia-
tionem quandam ineffabilem atque inintelligibilem nostrarum
substantiarurn euidentissime docuisse.
In humana siquidem natura nil subsistit quod spirituale et DE SVBSTANTIA
intelligibile non sit. Nam et substantia corporis profecto in- CORPORIS, crvoo
INCORPOREA SIT
825 telligibilis est, atque ideo non est incredibile nec rationi ob-
879A
sistens, si intelligibiles substantiae sibi inuicem adunentur, ut
et unum sint et unaquaeque proprietatem suam et subsisten-
tiam habere non desistat, ita tamen ut inferiora superioribus
contineantur. Non enirn uera ratio sinit superiora inferioribus
830 uel contineri uel attrahi uel consumi. Inferiora uero a supe-
rioribus naturaliter attrahuntur et absorbentur, non ut non
sint, sed ut in eis plus saluentur et subsistant et unum sint.
Nam neque aer suam perdit substantiam cum totus in solare
lumen conuertitur in tantum ut nihil in eo appareat nisi lux,
835 cum ali ud sit lux, ali ud aer; lux tamen praeualet in aere, ut
sola uideatur esse. Ferrum aut aliud aliquod metallum in igne
liquefactum in ignem conuerti uidetur, ut ignis purus uidea-
tur esse, salua metalli substantia permanente. Eadem ratione
existimo corporalem substantiam in animam esse tr~nsitu-
840 ram, non ut pereat quod sit, sed ut in meliori essentia salua
sit. Similiter de ipsa anima intelligendum quod ita in intel-
lectum mouebitur, ut in-, eo pulchrior deoque similior
conseruetur. Nec aliter dixerim de transitu, ut non adhuc

8n/813 I Ioh. 3, 2
814 Ioh. 4, 24
815/817 I Cor. 15, 48-49. Col. 3, 9-10

833/843 MAxlMVS CONFESSOR, Ambigua ad Iobannem, III, 120-130, 390-391;


VI, 612-626, 662-669 (CCSG 18, pp. 25, 34, 64, 66; PG 91, 1073C-1076A, 1088D,
n37BC, u40C). ERIVGENA, Periphyseon, I, 449D-450B (CCCM 161, 327-347; pp.
14-15).
L
PERIPHYSEON, LIBER V 29
dicam omnium, sed rationabilium substantiarum in deum, in
845 quo cuncta finem positura sunt et unum erunt. Sed quod de
adunatione humanae naturae absque singularum substan-
tiarum proprietatis abolitione diximus beati Maximi senten-
I
-tia_possumus--apprnbar_e._Exponens nanque magnum Grego- 879 c
t rium Nyseum in sermone De grandine ubi ait: "Et nos qui-

I 850 dem lux ineffabilis accipiet, et sanctae ac regalis contempla-


tio trinitatis illuminantis planius et purius et totius toti animo
I mixtae, quam etiam solam regnum caelorum ego pono",

r consequenter adiunxit dicens: "In omni creatura rationabili


angelorum et hominum quicunque nullam secundum motum
855 qui ad finem est naturaliter compactarum eis diuinarum ra-
tionum ab ipso creatore per negligentiam corruperunt, ma-
gis autem se ipsos temperanter saluauerunt totos inconuer-
sibiliter, utpote diuinae organa naturae, et esse et futuros
esse scientes, quos per totum totus circumspirans deus in
860 modum animae ueluti membra corporis compacta optimo
domino factos ad uoluntatem tractat, et propria implet gloria 879 0
et beatitudine, uitam dans et donans aeternam atque ineffa-
bilem et omnibus modis uniuersa liberam cognitione consti-
tutae proprietatis praesentis et per corruptionem consisten-
865 tis uitae. Quam (uidelicet uitam aeternam) non aer inspirans
neque sanguinis riuuli epare fluentes constituunt, sed deus
totus totis participatus, et animae in modum ad corpus ani-
mae, et per medium animum ad ·corpus factus, sicut nouit
ipse, ut ea quidem (anima) inconuersibilitatem accipiat, il-
870 lud uero (corpus) immortalitatem, et totus homo deificetur
per inhumanati dei gratiam deificantis, totus quidem homo 88oA
manens secundum anim~m et corpus per naturam, et tÒtus
factus deus secundum animam et corpus per gratiam et con-
uenientem sibi per totum diuinam beatae gloriae claritatem,
875 post quam nihil est ad intelligendum lucidius aut excelsius.
Quid enim @EOCEOC (id est deifìcatione) dignis amabilius,
per quam deus diis factis unitus omnino uniuersitatem suam

877 [quaml ®EnCIN

849/852. GREGORIVS NAZIANZENVS, Orationes, Orat. XVI, 9 (PG 35, 945C).


MAx!MVS CONFESSOR, Ambigua ad lobannem III, 358-361 (CCSG 18, p. 33; PG
91, ro88A).
853/878 MAXIMVS CONFESSOR, Ambigua ad Iobannem, III, 362-384 (CCSG 18,
p. 33; PG 91, 1088BC).
J
30 PERIPHYSEON, LIBER v·
facit per bonitatem?" Animaduerte quod ait: "Totus homo
manens secundum animam et corpus pér naturam, et totus
880 factus deus secundum animam et corpus per gratiam". Natu-
rarum igitur manebit proprietas, et earum erit unitas; nec _J
_ -· . _proprietas auferetnaturarum.adunationem,-llec_adunatio_na,,_____
turarum proprietatem. i
A. Istac, quae a te dieta sunt, quamuis uerae rationi uide- 88oB
885 antur similia, minus tamen capacibus rerumque naturam non
considerantibus uidebuntur, ut opinor, ueluti quaeda:m deli-
J
ramenta, ac sibimet contradicentia. Magnus siquidem Grego-
rius NYCEYC ait, ut dicis, quod anima suum totum corpus
in se ipsam consumptura sit, et cum ipso unus et spiritus et
animus et deus futura. Cui etiam fauet Maximus dicens:
"Omnino tempo re resurrectionis secundum bene futuram con-
uersionem in spiritu sancto per gratiam incarnati dei absor-
bebitur caro ab anima in spiritu, anima uero a deo". Addi-
disti quoque beati Ambrosii sententiam de adunatione huma-
895 nae naturae, hoc est de reditu in unum, ne uidereris graeco-
rum solummodo auctorum auctoritatem sequi, nullo auxilio
latialiter loquentium, immo etiam de natura rerum disputan- 88oC
tium suffultus. Ipse siquidem docet tres humanae naturae
subsistentias, corpus uidelicet et animam et intellectum, ue-
900 luti tria quaedam sata farinae, ut non dicam confundendas,
sed ueluti fermento quodam chritatis uinculo resurrectionis
tempore adunandas, non ut aliqua compositio nostrae natu-
rae sed omnino simplicitas et inseparabilis unitas effìciatur;
Non enim, ut ipse ait, aliter ad imaginem dei restaurabitur, si.
905 non simplex spiritus omniqÙe compositione libera futura sit.
Et nunc iterum post praedictorum patrum de simplicissima
humanae naturae (non solum in se ipsa, uerum etiam in deo)
adunatione sententias, eiusdem Maximi dieta introduxisti, .,,
quae sunt huiusmodi: "Totus quidem homo manens secun-
910 dum animam et corpus per naturam, et totus factus deus se- 88oD
cundum animam et corpus per gratiam". Quibus uerbis quid
aliud datur intelligi, nisi naturam corpoream in se ipsa sem-
per permansuram et nullo modo nec in animam nec in ani-

887/890 Cf. supra 8770.


891/893 Cf. supra 877D-878A.
898/905 Cf. supra 878BD.
909/911 MAxiMvs CONFESSOR, Ambigua ad lobannem, Ili, 378-380 (CCSG 18,
p. 33; PG 91, rn88C).
PERIPHYSEON, LIBER V 31
mum nec in ipsum deum transituram, quamuis resurrectionis
915 gloria beata et incorruptibilis sit futura animae et animo et
deo adunanda? Simili modo de anirnae natura animique non
aliter intellexisse .opinor non transituras, sed singulas quas-
-----------que-.in-pt:o.priasubstantia peirnansuras. Neque enim parua
__diffe~n!i_a_est inter animam et animum, du_!ll illedrca _diuina 88rA
920 solummodo, illa uero circa creaturas moueatur. At si ista sic
se habeant, quomodo non contradictoria uidebuntur?

N. Cur te talia mouent multum admiror, cum tibi, prout po- DE ADVNATIONE
tui, suaserim intelligibilium naturarum adunationem fieri INTELLIGIBILIVM
NATVRARVM,
posse sine cumulo et compositione, proprietatibus obserua-
PROPRIETATIBVS
925 tis et incommutaqiliter manentibus. Tria etenim sunt, quae in AC DIFFERENTIIS
omni substantìa siue •corporibus adhaerente siue omni cor- PERMANENTIBVS
pore absoluta (si tamen aliqua substantia est praeter deum,
quae siue intelligibili siue sensibili corpore careat) incommu-
tabilia et inconuersibilia permanent, ut in prioribus libris
930 multipliciter perdocuimus: Essentia, uirtus, et naturalis
operatio. Nunquid haec tria unum sunt, et non unum compo- 881B
situm, sed simplicissimum unum et inseparabilis unitas? Ho-
rum enim nullum sine altero esse potest, quoniam unius
eiusdemque substantiae sunt, e~tamen ratione consulta non-
935 nulla differentia discernuntur. Aliud est enim esse, aliud
posse aliquid efficere, aliud ipse effectus. Aliud est arbori
esse, alìud passe crescere, aliud crescere. Aliud homini est
esse, aliud posse intelligere, aliud intelligere quod potest in-
telligere. Et haec tria omni creaturae uisibili et inuisibili
940 inesse dubium non est.
Accipe aliud exemplum de adunatione naturarum sine con-
fusione uel mixtura uel compositione. Num in una specie
multi numeri substantiales sunt, et in uno genere multae spe-
cies, et in una essentia multa genera? Et ita sunt, ut uera
945 edocet ratio, ut in una OYCIA unumquodque genus suas 881C
proprias rationes possideat, alterius generis rationibus dis-
cretas, neque confusas neque mixtas neque compositas, adu-
natas tamen atque, ut ita dicam, unum quoddam multiplex
et simplex. Similiter de speciebus in genere, et de numeris
950 specialissimis in specie intelligendum est. Horum nanque
singula quaeque et proprietatem suam et adunationem pos-

925/931 ERIVGENA, Peripbyseon, l, 486BD, 490AB, 505C-506B (CCCM 161,


1874-19oz, 2038-2048, 2727-2750; pp. 62-63, 66-67, 88-89); Il, 567A (CCCM 162,
1281-1285; p. H); III, 632A (CCCM 163, Marginale 2; p. 20).
32 PERIPHYSEON, LIBER V

sident, omni compositione remota. Aliud exemplum intuere


ex numeris materia absolutis. Nonne omn'.es numeri, siue fi-
niti siue infiniti, hoc est siue rationis contemplationibus et
955 nominationibus comprehensibiles, siue humanae adhuc in
-hac-uita-contemplationis.et-ratiocinationis-uirtutem..superan.-
tes, in mOflade imum subsistunt? Et quidem_injp_~~u1cllann=---&8.rD____
merorum compositio ud confusio uel mixtura numerorum
est; singuli autem suas singulares rationes in ea ui et potes-
960 tate custodiunt. Quis enim recte disputantium dixerit bina-
rium numerum uel ternarium in monade corriposit<5s-esse; ita
ut binarius in ea bis singulis, et. ternarius ter singulis sub-
sistat? Si enim hoc fieret, non esset monas, sed multarum
diuersitatum et partium exaggeratio et discrepantium nume-
965 rorum cumulus. Est autem monas, in qua omnium numero-
rum mirabili quadam adunatione fons unus manat. In ipsa 882A
enim binarius et ternarius unum sunt, et proprias rationes
custodiunt, quae sibi inuicem conueniunt absque ulla mole
corporea, absque ulla humanarum cogitationum phantasia
970 seu phantasmate seu phantasiae et phantasmatis copula-
tione, sed solo simplici et intelligibili intellectu- subsistunt,
unde in res corporeas siue incorporeas procedunt actu et
opere seu naturae seu arithmeticae. Non aliter, sed eadem
ratione de omnibus numeris a monade progredientibus et in
975 eandem resolutis intelligendum. Quid de puncto dicendum,
a quo· omnes lineae egrediuntur et in quod resoluuntur, et in
eo unum sunt? Neque illud unum compositum, sed~ex-ratio- 882B
nibus diuersis adunatum. Nec talium exempla etiam in rebus
sensibilibus.desunt. Non negabis, ut existimo, oculorum ra-
980 dios caelestiumque corporum fulgores cae.terorumque lumi-
narium sensibiles atque corporeos esse?

A. Quis negarit? Si enim luminarium Sji>lendor corporeus


est, cur non etiam oculorum? Nam fortassis loca non imple-
rent et localiter non porrigerentur, si corporales non essent.

985 N. Age iam. Siue lux oculorum et luminarium corporea sit


uel non sit, sensibilem esse nemo denegarit.

973 [arithmeticae] hoc est seu naturali seu artificiali operatione

953/960 Vide supra, 869AB.


965/966 "Monas ... fons et .erigo numerorum" (MACROBIUS, Commentarli in
Somnium Scipionis, I, vi, 7 (ed. I. Willis, p. 19, 25-27).
PERIPHYSEON, LIBER V 33
A. Nemo. Sed quare haesitas ac ueluti dubius uideris de
luce, utrum corpus sit an non? Atque ideo uelim certam inde
sententiam audire.

990 -~ .--De-ratione. luds nune-non agitur; sed quid de- ipsa-Sen: 882C
.__ --tio,-quoni<l.ìn-:Lìfle_i'!Xi.gis,-btèUiteLdicam. In natma_rerumlria
rationabilis inquisitio inuenit. Omne enim quod est aut cor-
pus est, aut incorporeum, aut medium, quod corporale dici-
tur et neque corpus est neque incorporeum, in corporibus
995 tamen sentitur, et propterea corporale dicitur. Et est quidem
corpus omne quod longitudine et latitudine et altitudine
extenditur, siue naturale sit siue geometricum. Incorporeum
est omne quodcunque praedictis spatiis omnino caret, ut est
uita omni materia carens. Corporale uero est ut color et
1000 forma et similia, quae neque corpus sunt quia circa corpora
intelliguntur, neque incorporea sunt quia semper corporibus
adhaerent. Si ergo lux color est et formas rerum sensibilium
detegit, quid impedit ne dicatur neque corpus esse, neque 882D
incorporeum, sed medium quoddam, quod corporale dicitur
1005 atque sensibile?

A.aRedi ad propositum. Neque enim hic diutius demoran-


dum. Facillime quippe crediderim lucem oculorum seu cae-
terorum lurninarium colorem esse, et neque corpus neque
incorporeum. Sed adhuc non satis uideo utrum ·me radius
1010 (uerbi gratia solaris uel oculorum animalium) corpus quod-
dam sit an corporale ac solummodo color circa corpora sen-
sibilis. Ideoq~e diffinias optarim quid sit radivs. 88 3A

N. Radius est, ut opinor, igneum quiddam simplex, tenuis-


simum, purum, uelox, mobile, lucifluum, ex quo splendor
1015 procedens loca et corpora quae penetrat illurninat atque
declarat.

A. Talis diffinitio uerisimilis uidetur. Sed quorsum istac?

995/997 CLAVDJANVS MAMERTYS, De statu animae, I, 25 (CSEL II, p. 90, 17-


19). MACROBIVS, Commentarli in Somnium Scipionis, I, v, 9; ed. I. Willis, p.
16, 9-II). MARTIANVS CAPELLA, De Nuptiis, VI, 721 (ed. I. Willis, p. 257, IO-II)
1006/1007 "In hac quaestione non diutius demorandum, ut aestimo"
(Periphyseon, I, 462D; CCCM 161, 885; p. 3:>.)
1013/1016 Cf. PLATO, Timaeus, 45bc; iuxta uersionem Calci dii (ed. J.H.
Waszink, p. 41, 12-24). CALC!DIVS, Commentarius, 244-245; ed. J.H. Waszink,
London et Leiden, 1975, pp. 255-256 (ad sensum).
34 PERIPHYSEON, LIBER V

N. Non aliorsum nisi ut intelligas quomodo multorum et DE ADVNATioNE


innumerabilium hominum seu caeterorum animalium ET 01scRET10NE
1020 uidendi sensus capacium uisus circa aliquod uisibile uno eo- SPIRITVALIVM
CORPORVM
demque momento temporis uoluatur. Verbi gratia, aurea
spherula- in summitate altissimae-tuHis-posita-simul-ab-01nni------ .
bus undique circumstantibus :Potest uideri, et unusquisque
illam aspicientium obtutus sui radios in eam infigit. Et nullus
1025 alii dicit: 'Tolle tuum uisum, ut et ego uideam quod uides', 88 3B
quia simul omnes possunt aspicere. Si ergo tot radii in unum
confluunt, et nullus alteri confunditur uel miscetur uel coin-
ponitur, quoniam singuli intuentium quique proprietatem
suam obtinent, dum circa unam eandemque rem mirabili
quadam adunatione uersantur, quid mirum si tota human:a
natura in unitatem quandam ineffabilem redigatur, proprie-
tatibus et corporis et animae et intellectus incommutabiliter
permanentibus? Aliud exemplum ex sensibilibus intuere,
quod etiam beatus Dionysius Ariopagita de talibus disputans
1035 introduxit. Ponamus ueluti in quadam ecclesia multas lucer-
nas simul ardentes et ex diuersis sedibus lampadum fulgen-
tes. Nonne unum lumen efficiunt, ita ut nullus corporeus sen-
SU§ sit qui proprietatem luminis singularum lampadum ab 88 3c
althius lumine possit discernere? Eo autem argumento in-
1040 cunctanter apertissimum est multarum lampadum lumina
nullo modo esse confusa, sed solummodo adunata. Nam si
quis, uerbi gratia, lucem unius lampadis ex ipsa èlomo in qua
lucent subtraxerit et aliorsum duxerit ardentem, de suo pro-
prio lumine inter caeterarum lampadum splendores nihil re-
1045 linquet, nihil aliarµm luminis subtrahet. Sic de c~eteris om-
nibus lampadibus sentiendum. Nam si et ipsae subtractae
fuerint, nil alieni luminis secum subtrahent, nil proprii
dimittent.
Num simili modo de humanis organicisque uocibus intel-
1050 ligitur? Singula quaeque uox, siue humana, siue fistularis uel
lirica qualitatem suam habere non desistit, dum unam armo-
niam inter se plures unitae congrua analogia efficiunt. Vbi 88 3D
etiam apertum argumentum de sonis datur quod in se inui-

1020/1026 AVGVSTINVS, De libero arbitrio, II, vii, 16 et xiv, 37 (CCSL 29, pp.
247-248 et p. 262, 9-rr; PL 32, 1249 et 1261). Cf. G. Madec, ]ean Scot et ses au-
teurs, Paris, 1988, p. 125.
1033/1048 DIONYS!VS ARIOPAGITA, De diuints nominibus, II, 4 (ed. B.
Suchla, p. 127, 4-15; PG 3, 641AB; PL 122, rr21D-rr22A).
PERIPHYSEON, LIBER V 35
cem non confunduntur, sed solummodo adunantur. Nam si
1055 aliqua uox ex ipsis siluerit, sola silebit, nec de melodia silen-
tis inter adhuc sonantes quicquam resultat. Ex quo mani-
festum est quod, quando inter caeteras sonuit, proprietatem
----suae--qualitatis-obseruauit~Nam si cum aliis confunderetur,
non posset _tota!Il se ~~ndo subtrahere. _Q_uoclenim confun-
1060 ditur ue! miscetur non facile in suam proprietatem resolui- 88.j,A
tur. His itaque atque huiusmodi rerum intelligibilium et sen-
sibilium exemplis facillime possumus cognoscere adunatio-
nem humanae naturae fieri posse, proprietatibus singularum
substantiarum obseruatis.
1065 Sed quoniam de reditu sermo est, necessarium quaerere QVID CORPORIS
quod corpus in animam reuersl\rum sit, ut ftat "cum ipsa", IN ANIMAM RE-
VERSVRVM ERIT
sicut Gregorius theologus ait, "unus 'et spiritus et animus et
deus", uel ut fermentetur in unum incompositum, ut beatus
Ambrosius edocet, si substantia ipsius (corporis dico) sem-
per incommutabiliter absque ulla commutatione permansura
sit. Idem itaque sanctus Gregorius praefatus paucis uerbis
hanc quaestionem soluit dicens: "Absorpto a uita et mortali
et fluenti". Ac si aperte diceret: Dum absorptum fuerit a uita
quicquid mortale et fluxile est in corpore. Quod etiam Apos-
1075 tolus manifestissime docet. Ait enim: "Seminati.Jr corpus ani-
male, surget corpus spirituale". Item: "Dum corruptibile hoc
induerit incorruptionem, et mortale hoc induerit immor-
talitatem". Moles itaque terrena, mortalis, fluxilis, quae ex
diuersis qualitatibus sensibilium elementorum et assumpta et
1080 composita est sub forma hac, quae sensibus corporeis suc-
cumbit, sicut in praec~dentibus libris tractauimus (q4cmiam
merito peccati naturali corpori substantialique superaddita

1075/ro76 I eor. 15, 44 (Notandum est lectionem surget in codicibus iuxta


Alcuini exemplar exaratis inueniri)
1076/1078 I eor. 15, 53 (Notandum est !ectionem incorruptionem in codi-
cibus iuxta Alcuini exemplar exaratis inueniri)

1066/ro68 GREGORIVS NAZIANZENVS, Orationes, Orat. VII, 21 (PG 35, 78.j,A6-


7; Se 405, p. 234, 19). MAx!MVS eoNFESSOR, Ambigua ad lobannem, XVII, 172-
173 (eeSG 18, p. 141; PG 91, 1249D).
1068/ro69 AMBROSIVS, Expositio euangelii secundum Lucam, VII, 194
CeeSL 14, p. 282). Vide supra, 878BD.
1072/1073 GREGORIVS NAZIANZENVS, Orationes, Orat. VII, 21 (PG 35. 78.j,A7-
8; Se 405, p. 234, 20). MAxiMVS eoNFESSOR, Ambigua ad lobannem, XVII, 173
(eeSG 18, p. 141; PG 91, 1249D-1252A). Vide supra, 877eD.
PERIPHYSEON, LIBER V

est) soluetur, et in melius mutabitur, in spiritum stabilemque


substantiam, quae nescit fluere uel mori,· resurrectionis tem-
pore reuersura. Sanissima nanque et catholica fide credimus DE EO Qvoo
diuinorum uirorum (theologi uidelicet Gregorii et Maximi) NON EST ANIMA "
de--talibus-inGoncussas-.rationes-reddentium-dogmate-imbuti ANTE coRPvs ..
' NEQVE CORPVS
quod conditor humanae natt1rae totam simul eam creauit,_ANFE--ANIMAM--=
nec animam ante corpus nec corpus ante animam condidit. 884c
Ideoque non irrationabiliter tenemus in ipsa prima condi-
tione animam simul et corpus absque ulla corruptibilitatis et
mortis capacitate substitisse. Non enim rectae rationi conue-
nit putari conditorem naturae simul factae partem eius im-
mortalem et incorruptibilem (animam dico), partem mortalem
et corruptibilem (corpus uidelicet) creasse. Ideoque totam
naturam hominis, animam et corpus, immortalem et incor-
ruptibilem creatam fuisse non incongrue, ut arbitror, aesti-
mamus. Nam et angelos tales creatos fuisse sapientes tra-
dunt. Eos siquidem spiritus incorporeos et spiritualia corpora 884D
IIOO omni corruptione carentia constitutos esse non dubitant, ho-
minibus uero et praeuaricantibus angelis poena peccati ter-
rena et corruptibilia corpora aeriaque superaddita esse, ter-
rena quidem hominibus, aeria uero angelis. Sed quod nobis
superadditum est, quoniam ex redemptore nostro assump-
no5 tum est, qui "se ipsum exinaniuit, formam serui accipiens",
mouebitur in spiritum et in ipsam substantiam primitus a deo
creatam, quando absbrbebitur mors in uictoriam, et totus
homo, exterior uidelicet et interi or, sensibilis et intelligibilis 885A
in unum adunabitur.
IIIO ·Si cui autem incredibile uide~r corpus quidem terrenum
mutari posse in spiritum, uideat quomodo sensibilium rerum
qualitates in semet ipsas transmutantur, manentibus substan-
tiis quarum qualitates sunt. Videat quomodo aquatilis quali-

II05 Phil. 2, 7
uo7 I Cor. 15, 54

ro85/ro89 GREGORIVS NYSSENVS, De imagine, 28-29 (PG 44, 229B-240B;


iuxta uersionem Eriugenae, ed. M. Cappuyns, pp. 252-256). MAX!MVS CONFES-
SOR, Ambigua ad lohannem, XXXVIII, 154-538 (CCSG 18, pp. 192-205; PG 91,
1321D-1341C).
1099/noo AVGVSTINVS, De ciuitate dei, xv, xxiii, I (CCSL 48, pp. 488-489;
PL 41, 468), etc. Cf. Periphyseon, II, 566BC (CCCM 162, Marginale n2; pp. 54-
55).
uoo/uo3 ERIVGENA, De praedestinatione, XVII, 141-148 (CCCM 50, p. 108,
cum notis).
PERIPHYSEON, LIBER V 37

tas in igneam uertitur qualitatem; uideat quomodo nubes de


Ill5 aere conglobatae in aera purissimum resoluuntur, ita ut nihil
de densitate earum remaneat; uideat quomodo et ipse aer,
ut saepe diximus, solari claritate consumitur; uideat quo-
--· - - -·- modo-fumus·in-fiammam-uertitur;-uideat-fortissimam ratioci-
•-------.natJoniS-Uiftutem.-Si-€ru~tates-rerum-uisIDilium-ineor-­
!120 porales sunt (unde nullus recte disputantium dubitar) et si
omnia terrena corpora ex ipsarum qualitatum exaggeratione 885B
conglobantur, quid mirum uel incredibile quod ex incorpo-
ralibus qualitatibus conficitur in res incorporales posse re-
dire?

m5 A. Plane intuentibus rerum substantias et qualitates, trans-


fusiones quoque et compositiones, necnon et adunationes et
progressiones ex primordialibus causis inque easdem redi-
tus fortassis nec mirum nec incredibile uidebitur. Mihi autem
nullius sententiam praescribenti uel litigiose refellenti, etsi
n30 de talibus a!iter senserit, satis est actum. Non enim plus
quaero certis rationibus suaderi substantiarum adunationem
absque ullis confusionum uel mixturarum compositionumue
perturbationibus seu ~ransmutationibus, qualitatum quoque,
ex quibus haec omnia sensibilia corpora compacta sunt, re- 88 5c
n35 ditum et solutionem in ipsas substantias, sine quibus subsis-
tere non possunt. Nulla enim qualitas seu quantitas seu
quodcunque aliud accidens per se ualet subsistere. Ac per
hoc non temere, ut arbitror, dixerim ipsum redituro, de quo
nunc · tractamus, non substantiarum, · quae immutabiliter et
rr40 inso!ubiliter in se permanent, sed qualitatum et quantitatum
aliorumque accidentium, quae per se et mutabilia sunt et
transitoria, locis temporibusque subiecta, generationibus et
corruptionibus obnoxia, futurum esse. Et si ita est, ut uera
ratio suadet, non transeunda sed diligenti consideratione
rr45 inuestiganda sequitur quaestio.

N. Dic, quaeso, quae et qualis sit illa acuta inquisitione


inuentioneque digna.

II19/u22 ERIVGENA, Peripbyseon, I, 478C-479C, 502A-503A (CCCM 161, 1554-


1595, 2564-2603; pp. 52-53, 83-84).
II30 "Satis est actum". Hoc genere locutionis saepissime usus est Eriu~
gena: Peripbyseon, I, 501B (CCCM 161, 2524; p. 82); Il, 615D (CCCM 162, 3141;
p. 124); III, 66oD, 684C, 691B, 693C, 703A, 726A (CCCM 163, 172z, 2710-27n,
2993-2994, 3097-3098, 3488, 4465; pp. 60, 93, ro3, 107, 120, 153); V, 942B, 960A,
971C, roooB.
PERIPHYSEON, LIBER V

A. Vtrum rerum conditarum substantiae et essentiae et ra- ss 5o


tiones ex primordialibus causis per genèrationem in locis DE Eo QVOD . -i
II50 temporibusque diuersorumque accidentium capacitatem sic NON DE CAVSIS . :d
procedunt atque descendunt, ut iterum fìnitis temporibus ~:~1~~t:~~- -!
- (hoc -est--mundo -sensibili--terminato)-in-easdem--causas-ex-- MVTABILITER .,_:
quibus profluxerint redeant, an semper _in suis .causis _ultra_ MANENIIBY.S
omnem generationem et solutionem, ultra omnia loca et tem- MVNDvs rsTE _J
II55 pora et, ut breuiter dicam, ultra omnia accidentia incommu- FACTVS SIT --j
tabiliter permanent, ita ut ipsarum sola insita eis natur;;iliter
et superaddita CYMBAt'1ATA (hoc est accidentia), quae ra- 886A
tionabiliter a sapientibus passiones solent appellari, ab eis
progrediantur materialiter ad hunc mundum uisibilem pro-
II6o creandum, ut eo iterum soluto illa soluantur et in suas sub-
stantias r'euertantur, lit in eis quiescant terminumque suae
mutabilitatis constituant, omni fluxu generationis et corrup-
tionis per incrementa et decrementa in locis temporibusque li-
bera, suisque subiectis substantiis unita, ut aeternaliter unum
II65 cum ipsis inseparabile et incommutabile ineffabili aduna-
tione efficiantur?

N. Nimis ista inqajsitio est alta ac nondum in ciuilem animi ·Ì


conceptionem promulgata. Sed quia abs te cautissime et or-
dinate proposita est, non multa et laboriosa reseratione in- ']-'Jl'l
1170 diget; fere nanque a te ipso soluta est. Causas itaque omnium 886B '
'

rerum in sapientia creatas et substitutas in ipsa aeternaliter -


et incommutabiliter non dubitas, ut opinor, permanere et ab
ipsa nusq·uam nunquam recedere uel fluxtim aliquem patì ad
ea quae inferiora sunt. Non enim per se subsisterent, si ali-
II75 quo modo ab ipsa recederent.

A. De causarum omnium incommutabili perseuerantia in


ipsa diuina sapientia, quod est uerbum dei patris, in quo et
per quod et facta sunt et subsistunt, nullo modo dubitarim.
Illud siquidem et diuina scriptura et sanctorum patrum tradi-
n8o tio incunctanter asserit.

n57 ERIVGENA, Peripbyseon, I, 471C (CCCM 161, 1259; p. 43).


n76/u78 AVGYSTINVS, De trinttate, IV, i, 3 (CCSL 50, p. 162; PL 42, 888).
ERIVGENA, De praedesttnattone, IX, 130-134 (CCCM 50, p. 60; PL 122, 393A). ID.,
Peripbyseon, II, 559A (CCCM 162, 1045-1049; p. 45); III, 640BC (CCCM 163, 890-
893; p. 33). ID., Vox sptritualts, X, l-8 (SC ljl, p. 246; PL 122, 288CD).
PERIPHYSEON, LIBER V 39
N. Quid tibi uidetur de substantiis rerum quae in praedic-
tis causis et factae et substitutae sunt? Num uerisimile, immo
uerissimum, ut credamus etiam ipsas (substantias dico) in
suis causis semper et incommutabiliter permanere et ab eis 886C
111w-rmnqumn nusquam-nulki-modo-recedere? Vt enim ipsae cau-
_5ae_primòrdiales_nruuieseruntsapientiam, skipsae substan-
tiae non deserunt causas, sed in eis semper subsistunt; et
quemadmodum causae extra substantias nesciunt esse, ita
substantiae extra causas non possunt fluere.

n90 A. Nil uerisimilius et ad intelligendum facilius et ueritati


propinquius, quam ut ita et credamus et inconcusse te-
neamus.

N. Restat itaque de qualitatibus substantiarum - qualitates QVOD DE SOLIS


autem dico, sicuti solent sapientes omnia quae substantiis QVALlTATIBVS
CAVSALIVM
n95 accidunt appellare, quia mutabiles sunt et circa substantias
SVBSTANTIARVM
suas uoluuntur - hunc mundum fabricatum compactumque MVNDVS FABRl-
fuisse et in easdem resoluendum fore. Omne enim quod tem- CATVR ET NON
poraliter per generationem incipit esse necesse est essendi DE ALIA MATERIA

fìnem habere. Nec sic tamen praedictas substantiarum quali- 8~


1200 tates suas substantias, circa quas uoluuntur, omnino deserere
et in materiem sensibilis mundi conuenire arbitramur. Sed
mirabili et ineffabili modo, soli fabricatori illius cognito, et
circa suas substantias, quibus inseparabiliter adhaerent, sem-
per permanent et hunc mundum motu quodam intelligibili
r205 compositionipus suis perfìciunt atque compçmunt. Nam su-
pra uniuersìtatem uisibilem causas et substantias omnium
corporum, siue catholicorum siue particularium, quibus con-
stituitur, non irrationabiliter credimus esse. Ex incorporali-
bus enim, et intelligibili bus corporalia et sensibilia originem
1210 ducunt.

A. Restat. Nec alius exitus de praesenti quaestione uidetur


posse inueniri. Adhuc tamen uelim breuiter diffinias qualis
inter causas et substantias differentia sit. Vtraeque nanque
incorporales et intelligibiles sunt.

121 5 N. Causas dicimus generalissimas omnium rerum simul ra-


tiones in uerbo dei constitutas, substantias uero singulas et
specialissimas singularum et specialissimarum rerum pro-
prietates et rationes in ipsis causis distributas et constitutas.
40 PERIPHYSEON, LIBER V

A. Aperte ac breuiter est discretum. Ex ipsis itaque causis


1220 et substantiis mundus iste, coagulatis uidelicet illarum quali-
tatibus, processerat, et in easdem iterum suae resolutionis ss 7B
tempore reuersurus et transiturus erit.
------------~---·· "---~-.---·
'""'
>---------~~iLlle.riuS-uetltatique_p.ropinqu~-eredendum-e-st-et-in­
telligendum. Ipsa siquidem Veritas ait: "Caelum et terra tran-
1225 sibunt, uerba autem mea non transient". Sed quorsum cae-
lum et terra transibunt? Nunquid in nihilum?

A. Absit. Non enim illud ullo modo dicendum. Nihilum au-


tem nunc dico absentiam et priuationem omnium quae sunt
et quae non sunt, in quod nulla creatura et uisibilis et inui-
1230 sibilis occasura sit.

N. Quorsum igitur caelum et terra cum omnibus quae in


eis sunt transitura sunt? Quod enim Veritas promisit, irìeui-
tabiliter erit.

A. Non aliorsum, ut censeo, nisi in ea ex quibus processe-


!ì 1235 runt. Processerunt autem ex causis generalissimis et specia-
lissimis substantiis per compactas in materiam qualitates, ad-
dita forma. In easdem igitur incunctanter transibunt. Sed
quae sunt illa uerba Veritatis, quae nunquam transibunt,
nosse uelim. Non enim illa quae ictu aèris proferuntur, qui-
1240 bus ipsa Veritas dum praesens in carne fuerat hominibus· 10~
cuta est, crediderim esse. Transitoria nanque erant, sicilt et
caeterorum hominum u.erba.

N. Non alia dixerim uerba Veritatis uel, ut ita dicam, uerba


Verbi (quia Veritas Verbum est) nisi causas praefatas et sub-
1245 stantias, hoc est incommutabiles rerum rationes in sapientia
dei factas, secundum quas uisibilia et inuisibilia condita sunt,
et in quas caelum et terra transibunt. Ipsae autem nunquam
nusquam transient, quoniam in Verbo dei unigenito ueluti
quaedam uerba ineffabilia et incommutabilia perpetualiter
1250 manent. Quae uerba, ut opinor, audiuit Apostolus quando in
paradisum raptus est. Quis enim angelorum uel hominum
fari uerbis uel mente cognoscere possit quas et quales et

1224/!225 Mare. 13, 31


1250/12.51 II Cor. 12, 4
1.
PERIPHYSEON, LIBER V 41

quantas rationes rerum in principio (Verbo uidelicet suo) pa-


ter ante omnia tempora et ante omnem creaturam fecerit?

~ 1255 A. Non itaque causas et substantias rerum in Verbo dei


"-·---
1, -substitutas--in--numero eomputas creaturarum?- -Bixisti-enim 888A
..-:i---~---eas-ame--emne-t-effif3HS--Bmfle-HKJU€-G~turam-factaS--fuiss€ .-

l
~ 1260
N. Non computo. Nec sine ratione, quoniam proprie crea-
turae uocabulo significantur quae per generaticinem motu
quodam temporali in species proprias siue uisibiles siue inui-
sibiles profluunt. Quod autem ante omnia tempora et loca
substitutum est, quoniam ultra tempora et loca est, creatura
proprie non dicitur, quamuis modo quodam loquendi
sinecdochicos uniuersalitas, quae post deum est ab ipso con-
1265 dita, creatura uocitetur.
Sed rursum quaeritur utrum omne, quod temporaliter DE LOCALI E.
motietur, localiter etiam moueri necessarium sit. In qua quaes- TEMPORALI ~-~n

tione multorum non solum catholice uerum etiam saecula-


riter de mundo disputantium sententia uariatur. Sunt enim
1270 qui dicunt haec duo (locum dico et tempus) circa et extra 888B
corpoream creaturam esse et ab eis co~tineri et circumscribi;
et quia naturali ratione plus est quod continet quam quod
continetur, non intra partes mundi, sed extra ipsius uniuer-
sitatem loca et tempora computanda existimant. Praesertim
1275 dum incorporalia sunt, in numero corporalium non recte
connumeranda esse iudicant. Alii uero loca et tempora intra
mundanam uniuersitatem còncludunt. Aiunt enim simul culh
caeteris, quae intra mundum continent\.!r, congenita et con~
creata fuisse. Et quemadmodum cuncta ex causis suis pro-
1280 lata sunt, ita et illa. Rationes siquidem locorum et temporum,
priusquam in mundo crearentur, in uerbo dei, in quo facta
sunt omnia, praecesserunt. Addunt etiam ratiocinationem. Si 888C
loca et tempora ante mundum fuere, profecto aeterna sunt;
et si aeterna sunt, aut deus sunt, aut principales omnium
1285 causae in sapientia diuina substitutae, quod stultissimum est
aestimari. Duo enim maximi errores sunt hominum, ut ait

1264 Illud aduerbium aliquando latine (slnecdocbicos), aliquando graece


(crUVEKOOXIKWç) scriptum inuenies: Peripbyseon, IV, 8ooA, 859C (CCCM 164,
2433, Marginale 48; pp. 83, 167). De synecdocbe uide infra, 989B.
1286/1288 AVGVSTINVS, De ciuttate dei, XI, 5 (CCSL 48, pp. 321-326; PL 41,
320-321, ad sensum).
PERIPHYSEON, LIBER V

Augustinus, loca supra caelum et tempora ante mundum


putare. Ac per hoc concluditur tempora saecularia simul cum
mundo orta et coarta esse, et nullo modo ipsum praeces-
sisse. In numero itaque eorum quae intra mundum continen-
tur· locum-ettempus connumerandum· uera-ratio-cogit, -a'C·-p-er ···- - ~­
hoc,non solum in ipsis quicquid in mundum uenit generari
- locorum nanque temporumque numeris et nascitur et
l
mouetur - uerum etiam omnibus quae in eis generantur con- i
1295 generari et ex generalibus causis quae mundum praecedunt 888D
predire. :-\
Quod autem proposuimus - utrum omne quod mouetur ::I
temporaliter necesse sit etiam localiter moueri - eodem
modo catholicorum auctorum traditio dissimiliter sentit. Pri-
1300 mum quidem deum solum per se ipsum sine loco et tempore
moueri absque ulla discrepantia dogmatizant, de motu uero
spirituali~ creaturae omnis materiae corpulentia liberae non-
nullis dissonant theoriis. Quidam etenim ipsam solo tempore
sine loco moueri affirmant, omnem uero corporalem creatu-
1305 ram non solum temporaliter uerum etiam localiter mutabilem
esse non incongrue arbitrantur. Non ibi omnes dissonant.

.·-~' ·
Quorum sententiae beatus Augustinu\fauet, de deo loquens:
"Mouet", inquit, "se ipsum sine loco et tempore, mouet con-
±
ditum spiritum per tempus sine loco, mouet corpus per tem-
1310 pus et locum". Alii uero locum et tempus, teste Maximo in
Ambiguis Gregorium theologum sequens, Inseparabilia esse
incunctanter astruunt, in tantum ut omne temporale locale
Sit, et conuersim omne locale temporale, et nullo modo in .i
j
natura rerum inueniri quod solo tempore sine loco, uel solo
1315 loco sine tempore possit moueri. Sed quid horum conue- .
nientius tenendum sit, non est nostrum diiudicare. Vnusquis-
que de talibus disputantium intra se ipsum deliberet quid sibi
ratio!labilius sequendum sit. Nos autem redeamus ad 'propo-

j
situm.

1288 ERJVGENA, Perlpbyseon, II, 558BC (CCCM 162, 1036-1038; p. 44). ID., Vox
spiritualts, VII, 25-26 (SC 151, pp. 234-235, cum notis; PL 122, 287BC).
1308/1310 AVGVSTINVS, De Genesi ad /itteram, VIII, XX, 39 (CSEL 28, I, p.
259, 22-25; PL 34, 388). ERIVGENA, De praedestinatione, VIII, 148-150 (CCCM 50,
j
p. 53; PL 122, 388AB). ID., Periphyseon, I, 504C (CCCM 161, 2681-2684; p. 87).
1310/r315 MAxlMVS CONFESSOR, Ambigua ad lobannem, VI, 1418-1452 (CCSG
.~

..,~
18, pp. 93-94; PG 91, n80A-n81A). ERIVGENA, Peripbyseon, I, 468CD, 489A, 507D
(CCCM 161, I131-II40, 1995-1998, 2819-2825; pp. 39, 65, 91).

1
PERIPHYSEON, LIBER V 43
1 320 A. Caute ac uigilanter. Non enim debemus de sententiis
magnorum et uenerabilium uirorum temere iudicare. Nam si
unum dixerimus rectius sensisse, uidebimur alterum refel-
lere; quae maxima et promptissima causa litigandi sol et eue-
--~-- ---nire~-------------·------------- ________ _

1325 N. Nulli.ls pie atque catholice philosophantium diuinaeque


scripturae uirtutem considerantium dixerit, ut opinar, loca et
tempora ante mundum fuisse.

A. Istac credentibus et .intelligentibus non contradjxerim.


Sanissime enim credunt et purissime intelligunt. Quid enim
133 0 praecederet mundum, nisi sola aeternitas, praesertim cum
scriptum sit: Omnia in momento oculi facta sunt? Loca au-
tem et tempora in numero omnium sunt. Item: "Qui uiuit in
aeternum creauit omnia simul".

N. Quid ergo dicemus? Si loca et tempora ante mundum VTRUM FINITO


1335 non fuere sed sola aeternitas ipsum praecessit, nunquid ue- MVNDO LOCA ET
TEMPORA MANE-
risimile ·est ut eodem modo credamus nec post mundum re-
BVNT
mansura? Si enim in uniuersitate mundi loca et tempora com-
putantur, qua ratione soluto mundo permanebunt? Totum
siquidem aut uniuersaliter manet, aut uniuersaliter perit. Vt
1340 autem ex parte maneat et ex parte pereat impossibile est. Si
enim una pars ex toto perierit, totum interit. Vna nanque
dempta, totum non est. Similiter si una pars salua fuerit et
caeterae interierint, totum interit. Totus itaque mundus aut
totus interibit, aut totus semper edt.- Peribit autem. Totus igi-
1345 tur peribit, neque ulla pars sui post suum interitum remane-
bit sine interitu. Sunt autem partes eius locus et tempus. In
ipso igitur et cum ipso peribunt locus et tempus. Locum nunc
dico non rerum difiìnitionem, quae semper manet in animo,
sed spatium quo corporum quantitas extenditur. Nam quod
1350 graeci duas illas mundi partes, locum dico et tempus, ilN
ANEY (hoc est sine quibus caeterae partes esse non pos-
sunt) appellant, tamdiu illud uocabulum non temere dixerim

1331 Ps. 32, 9 (ad sensum)


1332/1333 Sir. 18, I

1349/1352 Vide supra, 889A. Cf. CCCM 163, pp. XXXVI-XXXVII et CCSG 18,
p. 271 (cum notula ad lineam 1429 posita).
44 PERIPHYSEON, LIBER V

in eis praeualere, quamdiu totum illud cuius partes sunt per-


manserit. Eo uero transeunte, simul et i!lilÌs uocabuli uirtus
1355 euacuabitur. Cum enim non fuerit quod locari et circumscribi
indigeat, quomodo erit locus? Si enim nihil Iocauerit, locus
non erit. Eo siquidem pereunte-quod co!Iocatur, qua-ratione - '.J
Iocus erit? Locus gllippe omnLno_non_'_est,_quod_qul!Lnon_ _ _ _ _ _~
collocat. Non aliter de tempere sentiendum. Quando enim
1360 nullus motus erit quem mensura temporis non diuidet et
comprehendet, quomodo tempus erit? Est enim tempus mo-
rarum uel motuum certa et naturalis dimens!o. Pereunte igi-
tur quod mensuratur, et illud quod metitur necessario peri-
bit. In quo enim intelligetur tempus, quando nullus sentietur
136s motus? Vt enim motus in quodam moto continetur, ita tem- s9 oB
pùs in quodam dimenso motu. Sicut ergo motus non erit
quando nulla pars mundi mouebitur, ita tempus quando nul-
lus mensurabitur motus. De interitu autem mundi ac de fine
nullus catholicorum ambigit. Non enim sola ratio et naturalis
1370 necessitas quod interiturus sit, uerum etiam diuinarum litte-
rarum uerissima auctoritas comprobat. Maxime nanque ob
hoc sapientes mundi non ausi sunt docere uel concedere
hunc mundum temporali principio per generationem
inchoasse, n~ cogerentur fateri finem temporis per occasum
1375 habiturum esse. Nam si mundum temporali principio
inchoare concederent, fine quoque temporis terminari ne-
gare non possent. Ideoque illorum quidam mundum totùm
(hoc est materiem eius et formam) coaeternum deo fuisse, s9oc
quidam solam informem materiem astruere conati sunt, for-
1380 mam solam et ,formationem mundi deo attribµentes, mate-
riem uero eius aeternam et coaeternam deo per se ipsam
substitisse, dei tamen formatoris indiguisse et se ipsam for-
mare non ualuisse.
Sana autem et ecclesiastica doctrina firmissime credit et lu-
1385 culentissime perspicit unum et omnipotentem deum, princi-
pium causamque omnium quae sunt et quae non sunt, ma-
teriem dedisse mundo et formam quando uoluit, finemque
daturum esse quando statuir, qui fecit omnia in aeternalibus
causis priusquam fierent temporalibus momentis, qui est fi-
1390 nis omnium, quia in ipsum reuertentur quae ab ipso profecta
sunt et in ipso mouentur. Dominus ipse de transitu mundi, s9oo

1361/!362 ERIVGENA, Peripbyseon, I, 507AB (CCCM 161, 2790-2791; p. 90).


PERIPHYSEON, LIBER V 45
ut paulo superius introduximus, ait: "Caelum et terra transi-
bunt, uerba autem mea non transient". Et ne quis transitum
mundi de loco in locum, uel de tempore in tempus, uel de
1395 forma uisibili in formam uisibilem, uel de qualitate in quali~·
tatem,--uel -de--quantitate-ill--quantitatem in his uerbis ..putet
- - - - ·-------j)OSSe__lhtelligi, audiat prophetam_fabricatori mundi dicen-
tem: "Opera manuum tuarum sunt caeli; ipsi peribunt, tu
autem permanes". Ille autem aperte dixit 'peribunt', ut intel-
1400 ligas quid sit 'transibunt'. Si autem caeli transibunt, quid de s9IA
his quae intra ambitum eius continentur existimandum? Si
enim excellentissima pars mundi peritura sit, nunquid putan-
dum inferiores remansuras esse? Et si quod continet et ambit
perierit, nunquid quod continetur et ambitur saluabitur? Non
1405 eriim uerisimile quod melius est obire et quod deterius sal-
uari, praesertim cum propheta non dixerit: 'Opera manuum
tuarum sunt caelum, ipsum peribit', sed: "Opera manuum
tuarum sunt caeli, ipsi peribunt". Vbi aperte datur intelligi
quod non solum illud astrigerum caelum, quod uniuersita-
1410 tem sensibilis creaturae circumscribit et ambit, uerum etiam
caelum aethereum, in quo septem planetae cursus suos per-
agunt, et aerium caelum, quod inter terram iet lunam coarta-
tur, periturum sit. Aer nanque corpulentus terraeque ~oxi- s91B
mus aliquando nomine caeli uocatur, ut in Genesi quando
1415 uolatilia sub firmamento caeli tranare facta sunt, 'aliquando
nomine terrae, ut in psalmo: "Laudate eum de terra,
dracones". Si igitur omnia mundi interualla tenuissimaque
corpora peritura · sunt, putasne aquas terrasque mansuras,
dum illarum nah}ra passibilior sit et ad corruptio.nem facilior
1420 plus quam ignis et aeris, Iohannesque theologus in Apoca-
lipsi sua dixerit de consummatione munc;li prophetans: "Pri-
mum enim caelum et prima terra abiit, et mare iam non est"?
Salomon item: "Omne", inquit, "quod fuit, ipsum quod erit,
et non est omne recens sub sole". Ac si aperte diceret: Solus
1425 deus omniumque in eo causae ante mundum fuit, et ipse s9 1c
post mundum et in eo cunctorum causae solus erit; ipse uero
mundus, qui sub sole est et ab aeternis causis ortum accepit

1392/1393 Mare. 13, 31


1398/r399 Ps. 101, 26-27. Hebr. 1, 10-11
1416/1417 Ps. 148, 7
1421/1422 Apoc. 21, 1
1423/r424 Ecci. 1, 9-10, iuxta ueterem uersionem qua utebatur AUGVSTINVS,
De ciuitate dei, Xli, xiv, 2 (CCSL 48, p. 368, 21-24; PL 41, 361), etc.
-~:I-
PERIPHYSEON, LIBER V

1430
et in easdem causas reuersurus est, non erit quod nunc est.
Omne enim quod incipit esse quod non èrat et desinit esse
quod est, iam non est. Animaduerte apertissimas diuinae
scripturae de interitu mundi sententias. Dominus generaliter
l ·

extremitates . eius -c0lligens , __ !'Gaelum~,--inquit,---''et--terra------

1435
transibunt". Propheta interiora s_patia aetheris et aeris:
"Opera manuum tuarum sunt caeli, ipsi peribunt". Euange-
lista Iohannes: "Mare", inquit, "iam non est". Ex his incunc-
· 1
tanter docemur nullam mundi partem remansuram_ esse,

1
quae interitura non sit.

A. Quid ergo dicemus? Num et idem Salomon ait: "Gene-


ratio uenit, generatio uadit, terra uero in aeternum stat"? Si s91D
1440 transierit, quomodo stat et stabit in aetermim?

N. In his uerbis Salomonis non illam partem mundi, quae


media et infima est quqniam infra eam nihil est, in qua ge-
nus humanum adhuc mortale et corruptibile possidet, gene-
rationi et corruptioni obnoxium, accipimus, sed illam terram
1445 de qua propheta Dauid dicit: "Qui fundasti terram super sta-
bilitatem suam; non inclinabitur in saeculum saec~i", in- s9 >.A
commutabilem uidelicet naturarum omnium stabilitatem in
essentialibus et substantialibus causis, quarum immobile fun-
damentum est sapientia patris, quae non ìnclinabitur in sae-
1450 culum saeculi. Solet nanque scriptura sancta terrae nomine
naturarum stabilitatem incommutabilem significare, et
maxime humanae naturae soliditatem. Hinc Apostolus: "Mor-
tificate", ·inquit, "me!\lbra uestra quae sunt super terram".
Tanquam diceret: Mortificate uitia uestra, quae sunt supra

-,, l432/r433 Matth. 24, 35. Mare. 13, 31


1434 Ps. 101, 26-27, Hebr. l, rn-n
1435 Apoc. 21, l
r438/r439 Ecci. l, 4, iuxta ueterem uersionem qua utebatur AVGVSTINVS,
Enarratlones In psalmos, Ps. 101, Sermo II, IO (CCSL 40, p. 1446, 61; PL 37,
l3rr), etc.
l445/r446 Ps. 103, 5
l452/r453 Col. 3, 5

l429/r430 ERIVGENA, Peripbyseon, IV, 803A (CCCM 164, 2565-2567; p. 87).


r450/r452 ERJVGENA, Periphyseon, Ili, 702AD, 705D-706A (CCCM 163, 3452-
3485, 3602-3609; pp. n9-120, 125); IV, 774B, 858B (CCCM 164, 1306-1316, 5092-
5099; pp. 49, 165).
1452/r456 ERIVGENA, Periphyseon, IV, 747AC (CCCM 164, 201-222; pp. 9-10).
PERIPHYSEON, LIBER V 47
1455 soliditatem naturae ut, eradicatis eis, uirtutum germina cres-
cant. Ipsa est terra repromissionis, in quam populus fidelium
de Egypto (hoc est de !abore seu tenebris, nam utrumque
Egyptus interpretatur) liberatus, et per mare baptismatis in-
---troductus-,-et--in-deserto-praesentis-uitae exercitatus reuersu- 892B
-I46'o- _rus_ est. Ipsa est terra q_1,rnm_ filii ~piritualis Israhel posside-
bunt, quando deum facie ad faciem contemplaturi sunt.
Eademque Abraham patriarchae figurate monstrata est et in
aeternam possessionem data. Sed si tibi praedictae diui-
narum scripturarum sententiae de interitu huius terrenae
14 6 5 molis, in qua nunc uiuimus in similitudinem iumentorum

procreati, non sufficiunt, aliae ex eadem scriptura addendae


sunt. Vertex apostolorum, Petrus uidelicet, in secunda sua
Epistola: "Caeli autem", inquit, "qui nunc sunt et terra eodem
uerbo repositi sunt, igni reseruati in die iudicii et perditionis
1470 impiorum hominum". Iohannes in Apocalypsi: "Vidi", inquit,

"caelum nouum et terram nouam. Primum enim caelum et


prima terra abiit, et mare iam non est".°Caelum autem nouum 89 2c
et terram nouam uel, ut ait Petrus, "nouos caelos et nouam
terram" beatum Gregorium Nazanzenum theologum sequen-
1475 tes de restauratione humanae naturae in pristinum statum
deque eius in antiquam dignitatem reditu non longe, ut
uideo, a ueritate remoti intelligimus.

A. De· interitu mundi, immo etiam ipsius reditu in aeternas


causas, ex quibus defluxerat, satis est disputatum. Sed quo
1480 fine terminabitur, apertius audire uelim.

r462/I463 Gen. 12, 6-7


1468/1470 Il Petr. 3, 7
r470/r472 Apoc. 21, l
1473/r474 Il Petr. 3, 13

1457/I458 AVGVSTINVS, Enarrationes in psatmos, Ps. 77, 28, 5-6 (CCSL 39, p.
1088; PL 36, 10or). HIERONYMVS, Llber tnterpretatlonis bebratcorum nominum,
ed. P. de Lagarde, p. 66, 28-29 (CCSL 72, p. 143).
1467 Eriugena Petrum uertlcem aposto/orum uocitat (Vox spiritualls, II, 8
et III, 21; SC 15', pp. 210 et 216; PL 122, 284B et 285A), quod latini patres aut
uix aut nunquam faciunt. Verisimile est hunc titulum e graecis fontibus de-
riuari: nt1poç ~ KOpucp~ TWV ÒTTOOTÒÀWV (MAxiMVS CONPESSOR, Quaestiones
ad Thalassium, LXI (CCCSG 22, p. 100, 223 et p. IOI, 272-273; PG 90, 637B). Cf.
D!ONYSIVS ARIOPAGITA, De diuinis nominibus, III, 2 (ed. B. Suchla, p. 141, 7-8;
PG 3, 681CD; PL 122, n27D).
1473/I477 Vide supra, 884A.

;('fii.Yin fAD DE l~01·J~$!.~~;,~


u.c.A.
PERIPHYSEON, LIBER V

N. Mirar quare hoc interrogas, duro tu ipse paulo superius


incunctanter diffinieris finem mundi, suas Ùidelicet aeternas
causas in uerbo dei aeternaliter et incommutabiliter subsis-
tentes, et in superioribus inter nos confectum est in omnibus
·-1485 quae-in-motu· uel in-statu- sunt uel-certe;-ut-ita-dkam;-in-mo~
_______b~1~·l~i.statu_et.irLmot1Lstahili,.no11 alind esse..ptincipiwrLallud-------
finem, sed unum et id ipsum. Si ergo principia mundi sunt
causae ex quibus ortus est, nonne fines eiusdem eaedem
causae sunt, in quas reuersurus est? Non enim in nihilum re-
1490 digetur, sed in causis suis, motu SBO finito, perpetualiter sal-
uabitur et quiescet. At si uerbum patris, in quo et sunt et
facta sunt omnia, causa omnium causarum est uisibilium et
inuisibilium, nunquid ipsa causarum causa finis mundi est,
in quam desinet, quando omnia quae in motu sunt in eo
1495 quod appetunt (in ipso uidelicet dei uerbo) motus sui finem
constituent, ultra quem finem nullus ullius creaturae appeti-
tus erit? Non enim habet. ulterius quo tendat, uel quid petat.
Vniuersalis quippe totius creaturae finis dei uerbum est. Prin-
cipium itaque et finis mundi in uerbo dei subsistunt et, ut
1500 apertius dicam, ipsum uerbum sunt, quod est multiplex-sine -,
fine finis et principium ANA:fXON, hoc est sine principio
praeter patrem. Hinc etiam breuiter colligere possumus quod
multis ratiocinationibus suadere conamur, ac sic diffinire: Ab
ipso et ad ipsum omnia, est enim principium et finis. Quod
1505 etiam Apostolus apertissime conclusit dicens: "Quoniam ex
..
ipso et per ipsum et in ipso et ad ipsum omnia''.
Et hoc etiam naturarum omnium quae facta sunt quinque-
pertita ·diuisio, quae ab apostolica auctoritate; ut Maximus in DE QVINQVÈPER- - cl
Ambiguis x:xx VII capitulo scribit, tradita est, lucidissime TITA DIVISIONE
0 0

OMNNMNATV-
1510 declarat, reditusque iterum et adunatio earundem per eas-
RARVM DEQVE
dem diuisiones· et conuolutiones totius creaturae in unum et ADVNATIONE
postremo in ipsum deum. Prima siquidem omnium natu-
rarum diuisio est, quae creatam a non creata (quae est deus)
l
segregat. Secunda creatam diuidit in sensibilem et intelligi-

1485/!486 De statu mobili et motu stabili cf. Peripbyseon, III, 633D (CCCM
163, 617-619; p. 23).
1507/1512 MAxlMVS CONFESSOR, Ambigua ad Iobannem, XXXVII, I-150
(CCSG 18, pp. 179-185; PG 91, l304D-1312B). Cf. ERIVGENA, Peripbyseon, II,
529C-542B (CCCM 162, 155-483; pp. 9-24). -
PERIPHYSEON, LIBER V 49

1515bilem. Tertia sensibilem in caelum discernit et terram. Quarta


separat paradisum et orbem terrarum. Quinta omniumque
ultima diuisio hominis est in masculum et feminain. In quo
(uidelicet homine) omnis creatura uisibilis et inuisibilis con-
- ----dita-esHdeoque officina omnium dicitur, quoniam in eo om-
-----15w-nia-quae-post-deum-sunt--eontinentm~Rine-etiam-medietas
sòlet appellari. Extrema siquidem longeque a se distantia
(spiritualia scilicet et corporalia) in se comprehendit et in
unitatem colligit, corpore et anima consistens. Ideoque in
consummatione rerum omnium fabricationis ipsum diuina
1525 introduxit historia, significans uniuersitatem factarum rerum
in ipso contineri.
Proinde ex adunatione diuisionis hominis in duplicem
sexum praedictarum diuisionum incipit ascensus et adunatio.
In resurrectione enim sexus auferetur, et natura adunabitur,
1530 et erit solummodo homo, sicut fìeret si non peccaret. Deinde
orbis terrarum paradiso adunabitur, et non erit nisi paradi-
sus. Deinde caelum et terra adunabuntur, et non erit nisi so-
lum caelum. Et notandum quod semper inferiora in superiora
transmutantur. Sexus quippe in hominem mouetur, quoniam
1535 inferior est sexus homine; orbis terrarum, qui inferi or est, in
paradisum; terrena, quia inferiora sunt, in caelestia muta-
buntur corpora. Deinde totius sensibilis creaturae adunatio
et in intelligibilem transmutatio sequitur, ita ut uniuersa crea-
tura intelligibilis efficiatur. Postremo uniuersalis creatura
1540 creatori adunabitur, et erit in ipso et cum ipso unum. Et hic
est fìnis omnium uisibilium et inuisibilium, quoniam omnia
uisibilia.in intelligibilia, et intelligibilia in ipsum deum tran-
sibunt mirabili et ineffabili adunatione, non autem, ut saepe
diximus, essentiarum et substantiarum confusione aut inte-
1545 ritu.
Et hoc totum doihinus et saluator noster Iesus Christus re- DE RESVRREC-
surgendo a mortuis in se ipso et perfecit et exemplum om- TIONE CHRIS1,
SINE SEXV
nium· quae futura sunt praemonstrauit. Resurgens quippe
nullum sexum habuit. Quamuis enim in ipso sexu (masculi
1550 uidelicet), in quo ex uirgine natus et inter homines usque ad
passionem conuersatus, post resurrectic;mem discipulis suis

1548/I555 Haec fuit constans Eriugenae doctrina: Periphyseon, II, 537D-


538A (CCCM 162, 382-390; p. 19). E contra Nisifortinus: Peripbyseon, II, 543C
(CCCM 162, Marginale 50; p. 26 et p. 206). Cf. É. Jeauneau, "Nisifortinus: le
disciple qui corrige le mattre", in Poetry and Philosophy in the Middle Ages.
A Festschrift far Peter Dronke, ed.]. Marenbon, Brill, 2001, pp. n3-129.
50 PERIPHYSEON, LIBER V

ad confìrmandam illorum fìdem apparuit - non enim aliter


ipsum cognoscerent, nisi in habitu illis cog~ito se ipsum ma-
nifestaret - nulli fìdelium licet credere aut ullo modo cogi- 894B
rm tare ipsum post resurrectionem ullo sexu detineri. In Christo
----enim ·resu·"neque-masculus---est--neque-femina"~--sed--solum· _j
-------uerum--et-totum--homin~orpus dico et animam et in.telo--------~
· lectum) absque ullo sexu uel aliqua comprehensibili forma,
quoniam haec tria in ipso unum sunt et deus facta, sine pro-
1560 prieta_tum transmutatione uel confusione. Totus nanque deus
est et totus homo, una substantia uel, ut usitatius dicam, una
persona, locali et temporali motu carens, dum sit super om-
nia loca et tempora deus et homo, absque ulla forma, cum
sit forma omnium et paternae substantiae character, absque
1565 ulla similitudine, dum omnia similia ei esse appetunt. Huma-
nitas siquidem Christi unum cum deitate facta nullo loco con-
tinetur, nullo tempore mouetur, nulla forma seu sexu cir- 894C
cumscribitur, quia super haec omnia exaltata est, et non so-
lum super haec, uerum etiam super omnes uirtutes et potes-
1570 tates caeterosque spirituales ordines, quia sedet ad dexteram
patris. Quam sessionem nulla creatura potest attingere.
Proinde non immerito redarguendi sunt, qui corpus domi-
nicum post resurrectionem in aliqua parte mundi conantur
constituere et loca!iter et temporaliter moueri et in eo sexu,
1575 in quo apparuit mundo, intra mundum detineri. Quomodo
enim inter omnia potest esse corpus quod in unitate diuini-
tatis super omnia exaltatum est? Deinde considerandum
quod ipse resurgens a mortuis in paradisum reuersus est.
Non· enim credendum est aliquod spatium temporis interre-
1580 ditum ipsius a mortuis et paradisi introitum fuisse, nec ipsum 8940

1556 Gal. 3, 28 '>


1564 Heb. 1, 3, iuxta ueterem uersionem qua uiebantur Marius Victorinus
(.Aduersus Arium, II, 3; CSEL 83, l, p. 175, 60-61; PL 8, ra91D), Ambrosius (De
fide, I, vii, 48; CSEL 78, p. 21) et alii.
1569/I571 Rom. 8, J4. Eph. l, 21-22. Hebr. l, 3

1559/I560 Duas naturas in Christo esse inconfuse (òauyxurwç) unitas


Chalcedonensis concilii doctrina fuit: MAxlMVS CONFESSOR, Ambigua ad Io-
hannem, XXXVIII, 85-ra9 (CCSG 18, p. 190 cum notis; PG 91, 1320AC).
1561/I562 AVGVSTINVS, De trinitate, V, viii-ix, ra (CCSL 50, pp. 216-217; PL
42, 917-918). Cf. ERIVGENA, Peripbyseon, II, 567BC, 613AC (CCCM 162, 1302-1312,
3023-3052; pp. 56-57, 120-121); IV, 786C (CCCM 164, 1842-1844; p. 65).
1563/1565 ERIVGENA, De praedestinatione, II, 91-95 (CCCM 50, p. 14, cum
notis; PL 122, 362B).
PERIPHYSEON, LIBER V 51
paradisum, in quem a mortuis resurgens intrauit, localem
esse uel in aliqua parte huius mundi sensibilis contineri. Ne-
que, quando manifestabat se discipulis suis, credendum est
extra paradisum fuisse, sed simul et in paradiso erat et se ip-
---- ·- -1585sum-suts-discipulis-demonstrabat:-·(1) Neque,- quande-euanes- s95A
cebat ab oculis ern, localìter ab e.is recedebàt, sed fn sub~
tilitatem spiritualis corporis, carnalibus adhuc apostolorum
oculis inconspicuam, se occultabat. Hinc datur intelligi non
aliud esse paradisum, in quem resurgens ingressus est, prae-
1590 ter ipsam humanae naturae integritatem, quam in se ipso
restaurauerat, et in qua primus homo, si non peccaret, glo-
riosus permaneret. Ipse est paradisus qui sanctis promittitur,
in quem ex parte (anima uidelicet) iam ingressi sunt, ex parte
(corpore dico) extra adhuc sunt. Adunauit itaque in se or-
1595 bem terrarum paradiso. Ipsi siquidem orbis terrarum paradi-
sus erat. Totum nanque quod de orbe terrarum acceperat
(materialem uidelicet carnem cum suis accidentibus absque
peccato et uirilem habitum) in spiritualem in se ipso mutauit s95B
naturam. Ac deinde non solum humanitatem, quam accepe-
1600 rat et renouauerat in se ipso, in aequalitatem angelicae na-
turae exaltauit et reduxit - quod per ascensionem eius in
caelum significatum est, quando uidentibus discipulis eleua-
tus est in aera, nube eum suscipiente ab oculis eorum, quae
et claritatem ipsius et spiritualitatem indicabat. Dixit enim
1605 priusquam pateretur: "Pater, clarifica filium tuum" - uerum
etiam super omnes angelos et uirtutes caelestes et, ut breui-
ter dicam, supèr omnia quae sunt et quae non sunt subli-
mauit. Et quod in se ipso particulariter perfecit, generaliter
resurrectionis tempore in tota humana natura perfecturus est,
1610 hoc est, non solum omnia, quae ipsa post peccatum de hoc
munda materiali attraxerat, conuertet in spiritum, uerum s95 c
etiam ad aequalitatem caelestis gloriae, quam angeli passi.:>
dent, perducet.
Et ne mireris quod de talibus in aliis libris huius nostrae
1615 disputationis multa tractata sunt et nunc iterum recapitulan-
tur, quoniam sic ardo et necessitas inueniendarum rerum,

1602/1603 Act. l, 9
1605 Ioh. 17, l

{1} Ille enim iam in paradiso erat, quia in_ ipso humana natura res-
taurata est; illi uero, quibus se manifestauit, nondum in paradiso
(hoc est instaurata in eis natura) erant.
52 PERIPHYSEON, LIBER V

quas inquirimus, exigit ut easdem sentent~as et argumenta-


tiones multipliciter repetamus et reuoluamus ac, ueluti qua-
dam ANAKE<I>AAAH1CEI, in memoriam reuocemus. Hoc au-
1620 tem dico, quoniam in superioribus libris multa de reditu na-
-- - turae beati Maximi sententias ihtrodliceriteiqJraegusfailimtfS~ -
- - - -- -Sed--nunc-plenius--traetare--debemus. Idem itaque-Maximus, - - - - - - - -
non solum in Ambiguis uerum etiam in Scoliis, de aduna-
tione creaturarum disputat, XLVIII capitulo, ubi turrium, quas s95 n
1625 Ozias aedificauit in Ierusalem, theoriam exposuit: "Angulos _.!
fortassis", inquit, "sermo (scripturae) dixit ipsas per Christum
factas differentes separatarum creaturarum adunationes. I
I
--J
Adunauit enim hominem, ipsam secundum masculum et fe- -- '
minam differentiam mystice in spiritµm auferens, et proprie- I
1630 tatibus quae per passiones sunt in ambobus liberam naturae
rationem constituens. Adunauit autem et terram, quae est se-
_I
I
cundum sensibilem paradisum et orbem terrarum separatio-
nem expellens. Adunauit et terram et caelum, ostendens s96A
unam apud semet ipsam uisibilium naturam. Adunauit sen-
1635 sibilia et intelligibilia unamque ostendit existentem eorum
quae facta sunt naturam, quadam mystica ratione coaptatam.
Adunauit per rationem supernaturalem ac m~dum creatam
naturam non creatae".

A. Quid igitur dicemus? Qua ratione uel similitudine cre-


1640 dendum est dominum absque ulla sensibili et circumscripta
i ~
forma, et maxime absque illa quam nascendo ex uirgine ac-
cepit, res_urrexisse? Et quortiam ille exemplum generalis at-
que futurae resurrectionis et erat et est, si absque ullo se4u
resurrexit, necessario sequitur ut omnes homines in resurrec-
1645 tione et post resurrectionem uniuersaliter sexu careant.

" N. Hoc superfluum est quaerere, quoniam in superioribus


libris multipliciter et ratione suasum est et seiifentiis beati s9 6B
Gregorii eiusque expositoris (Maximi dico) est conclusum
quod in futura uita, post resurrectionem, natura hominum
1650 omiì.ino sexu (hoc est uirili et feminea forma) carebit, quo-
niam in ipsam formam, quae ad imaginem dei facta est,
reuersura est. Imago autem dei non est masculus neque fe-
mina. Ista enim diuisio naturae propter peccatum facta est.

1625/1638 MAx!Mvs CONFESSOR, Quaestiones ad Tbalassium, XLVIII, 65-78


(graece) et 51-62 (latine); CCSG 7, pp. 332-335; PG 90, 436AB. -
1631/1633 lntellige: •Adunauit autem et terram, expellens separationem
quae est secundum sensibilem paradisum et orbem terrarum".
PERIPHYSEON, LIBER V 53
A. In futura itaque uita neque masculus erit neque femina,
1655 si sola simplicitas naturae duplieem (qui nunc est) sexum in
se ipsam absorpserit.

--·- -------- --N. -eur-de-hoc ·haesitas, ·cum de-hominibus in resurrectione


-- --- genemliter-V&ritas-di.Ga-t-:..:"Neque-nubent-neque nubentur,-.sed
erunt sicut angeli in caelo"? Nunquid angelos ex intellectu
1660 et spirituali corpore constare credimus? Omni tamen cir- 89 6c
cumscripta forma eos carere non dubitamus. Nam quod
saepe in humana effigie apparuisse illos diuina narrat histo-
ria, non nos cogit aestimare eos tali effigie naturaliter deti-
neri. Illud enim pro tempore factum est, quoniam aliter ho-
1665 minibus apparere et cum hominibus loqui aut impossibile
aut non facile erat. Si ergo angeli omni forma circumscripta
carent, quid mirum homines, dum aequales angelis fuerint,
omni sexu et formarum circumscriptione carituros? Neque
enim aliter aequales eis erunt, neque hoc incredibile uide-
1670 tur.
Quaedam nanque corpora sunt liquida ac spiritualia, cir-
cumscriptis formis carentia. Quod autem liquidum et spiri-
tuale est purissimaeque substantiae corporalibus quantitati-
bus ac liniamentis seu aliqua mole circumscripta contineri 896D
1675 posse non uideo, quoniam uera ratio talia existimare non me
sinit. Quattuor siquidem simplicia mundi elementa nullis
'coartantur formis. Vbique enim in mundo sunt, cuius nulla
pars est illorum concursu carens. Quod autem ubique est in
. · mundo, quomodo aliqua formà circumscribi possit? Sunt igi-
1680 ·tur corpora formis sensibilibus ·carentia. Quid de radiis ocu-
lorum dicendum? Nonne et ipsi corporei sunt, omni forma
carentes? Si autem dixeris angelos intelligibiles formas ha- 897A
bere, omnino concedo. Ac per hoc homines etiam in resur-
rectione similiter intelligibiles formas habituros esse non so-
1685 lum non denego, uerum etiam affirmo. Sed quae et quales
nunc in angelis sunt et in hominibus futurae, omnino me
ignorare fateor, donec transeat, ut ait Augustinus, -"corpus
meum in affectum uoluntatis meae". Non ignoro tamen mul-

1687/r688 AVGVSTINVS, De trinitate, III, i, 5 (CCSL 50, p. 131, 29; PL 42, 871).
54 PERIPHYSEON, LIBER V .·j.
: l
tos magnosque sapientes, qui omnino aliter de humanis cor-
poribus post resurrectionem sentiunt, quorum sententias in I!
processu huius libri non pigebit introducere, ne uideamur ·-i
eos uel spernere uel non legisse. i
-------------'-
'i
A.-Consequens--diSpiltationiS--.ordo exigit-ut-quid-quisquç.__ _ _ _ _ _·,___,
ecclesiasticorum. sapientum quos legisti - non enim omnes .i
te legisse opinor, quod cuipiam impossibile est - de talibus
senserit proferas, ut in arbitrio legentis ponatur quem uelit -~'---
sequi. Nunc autem a te quaero qua ratione dicitur perire i
quod in primordiales causas, uel certe in ipsum deum perhi-
betur reuersurum, dum plus pronuntiandum sit uiuere et per- .I
I
1700 manere quam interire et transire.

N. Huic tuae interrogationi breuiter ac facile respondeo, I


beati Dionysii Ariopagitae propheticam sententiam exponen- --\
tis sensum considerans: !'Pretiosa in conspectu domini mors
sanctorum eius". Sanctorum siquidem mortem non aliam in
hoc uersu prophetam dixisse astruit praeter illorum transitum
I
in deum, contemplationis celsitudine omnia uisibilia et inui- \
sibilia superantes adhuc in corpore constituti. Num et Pet-
-1
rus, ille apostolorum uertex, mortuus erat omni creaturae et
transiuit in deum, quando domino interroganti quem se esse
diceret respondit: "Tu es Christus filius dei uiui"? Num simi-
-I (

liter Iohannes euangelista omnibus quae facta sunt defunc- i


tus est, altitudine theoriae cuncta superans et clarilans: "In
principio erat uerbum, et uerbum erat apud deum, et deus
-~:1
erat 'uerbum", totaque ipsius mirabilis et ineffabilis theologi
theoria? Audi Apostolum adhuc mortali corpore. detentum,
mortuum tamen se et crucifixum pronuntiantem: "Mihi mun-
dus crucifixus est'', inquit, "et ego mundo". Talis itaque est
.,,

1703/r704 Ps. u5, 15


1710 Match. 16, 16
1712/1714 !oh. I, I
1716/r717 Gal. 6, 14

1702/r707 DIONYSIVS ARIOPAGITA, De ecclesiastica hierarchia, III, 9 (ed. G.


Heil-A.M. Ritter, pp. 88, 22-89, 10; PG 3, 437BC; PL 122, 1085C-1086A). Cf. HEI-
rucvs AVTISSIODORENSIS, Homiliae, I, xi, 3-13 (CCCM u6, p. 90).
1707/1715 ERIVGENA, Vox spiritualis, III, 15-19 (SC 151, pp. 214-;16; PL 122,
285A). Cf. HEIRICVS AVTISSIODORENSIS, Homiliae, I, xi, 13-26 (CCCM u6, pp. 90- j
91).
PERIPHYSEON, LIBER V 55
interitus sanctorum contemplationis uirtute in ipsum deum
transeuntium et omnia quae sunt et se ipsos deificati altitu-
1720 dine diuinae gratiae superantium. Eo itaque modo, quo hi
qui uirtute atque scientia implentur adhuc in hac uita consti- 897 0
-- ~---tuti-s0l0--animo--intenmnt,--totus mundus, quando terminabi-
tur, interibit. In ipsum enim, qui propter superessentialitatem
suae naturae nihil dicitur, reuersurus est, non ut totus deifi:
1725 cetur aut cum deo unum efficiatur (ut caelestes uirtutes et
humani animi illuminati, purgati, perfecti), sed ut unum-
quodque eorum, quibus constituitur, in suas, ut saepe dixi-
mus, reuertatur causas. Causas autem omnium in deo esse 89 8A
substitutas nemo fidelium dubitat. Qui enim dubitar aut infi-
mo delis est aut insipiens. Proinde omne, quod in causam suam
reducitur, in deum redire cur dubitaretur?
Et ne rearis me temere deum uocasse nihil et nulla aucto-
ritate suffultum, audi beatum Dionysium Ariopagitam in
primo capitulo De diuinis nominibus: "Diximus", inquit,
1735 "cum theologicos · characteres exposuimus, unum, incogni-
tum, superessentiale, per se optimum, quod quidem est (tri-
nam unitatem dico, OMO®EON et OMAfA®ON) neque di-
cere neque intelligere possibile est. Sed et sanctarum uirtu-
tum angelicae unitates, quas siue speculatiuas siue accep-
1740 tiuas oportet dicere superincognitae et superlucentis
bonitatis, et archanae sunt et incognitae, et solis ipsis sub-
sistunt super scientiam angelicam dignis suis angelis. His
deiformes angelica imitatione, quantum licet, coadunati (hu-
mani) animi - quoniam secundum omnem intellectualem
1745 operationem requiescunt, talis autem. fìt deificatorum animo-
rum ad summum lumen unitas - laudant ipsum potissime per
omnium quae sunt ablationem, in hoc uere et supernaturali-
ter illuminati ex beatissima cum ipso unitate, quia omnium
quidem est quae sunt causale, ipsum autem nihil, ut omni-
1750 bus quae sunt superessentialiter exaltatum". Animaduerte

1746 [lumen] deum uidelicet

1726 De hac triade - K60apmç (purgatio), cpwT1oµéç (illuminatio), et


TEÀEiwmç (perfectio) - cf. ERIVGENA, Periphyseon, I, 4490 (CCCM 161, 324-325;
p. 14, cum notis); Il, 574A, 585C (CCCM 162, 1505-1506, 1923-1924; pp. 65, 81).
ID., Expositiones in Hierarchiam caelestem, III, 210-385 (CCCM 31, pp. 61-65).
1734/r750 OIONYSIVS AR!OPAGITA, De diuinis nominibus, I, 5 (ed. B. Suchla,
pp. u6, 7-n7,4; PG 3, 593BC; PL 122, m6BC).
PERIPHYSEON, LIBER V

praefatum theologum, quomodo incunctanter summum lu-


men, deum uidelicet, qui omnem intel!ectualem et rationa-
lem illuminat creaturam, nomine quod est 'nihil' insinuat. Et
subiecìt rationem cur 'nihil' uocatur, quia super omnia quae
1755 sunt- · superessentialiter exaltatur; · Commune-est---igitur ··om~ 89 8c
___nium quae facta_Sllfil,_UelutLquodam_interitu,_ redire-in-caU=-
sas quae in deo subsistunt; proprium uero intel!ectualìs et
rationalis substantiae unum cum deo uirtute contemplationis
et deus per gratiam fieri.

1760 A. Piane perspicio non aliud esse mundo perire, quam in


causas suas redire et in melius mutarì. Sed quia pars sensi-
bilis mundi maxima est corpus humanum, non mole sed dig-
nitate rationalis animae, qua formatur et uiuificatur et i:egitur
et continetur, de ipsius reditu tractare ordo rerum exigit et
1765 disputationis series, ni fallor.

N. In hoc non fallerìs. Ita enim instans uia carpenda est.

A. Ingredere itaque.

N. Redituro secundum humani corporis - nam prìmus in


elementa solutio eius est - resurrectionem ipsius esse com-
1770 muniter omnis ecclesia fatetur.

A. Omnium proprie recteque credentium communis con~


fessio est non alìud esse redituro corporum praeter eorum
resurrectionem et ex quattuor mundi elementis, in quae sol-
uuntur, reuocationem. Vtrum uero resurrectio corporum se-
cundum gratiam, an secundum naturam, an utroque concur-
rente sit, quaerendum. Nam fere paucos de hoc tractantes
repperì . .,,

N. Non ego recordor me in latinis codicìbus legisse. Non DE RESVRREC-


quod fortassis de hac quaestione tractatum a quodam nobis TIONE VTRVM
SECVNDVM NA-
adhuc incognito non sit, ut opinor - non enim putandum est

I
TVRAM AN GRA-
romanae linguae auctores hanc magnam quaestionem intac- TIAM AN VTRVN-
tam praetermisisse aut notatam non tractasse - sed quod in QVE
manus nostras, si quid inde diffinitum est, non peruenit.
l
1782/r783 Cf. ERIYGENA, Peripbyseon, II, 612B (CCCM 162, 2998-3000; p. n9,
cum notis).
PERIPHYSEON, LIBER V 57
Ideoque dum diu per me ipsum de hoc cogitabam, nil aliud
mihi occurrebat, praeter quod resurrectio mortuorum gene-
r785
raliter bonorum malorumque non nisi sola reç!emptoris
mundi gratia futura sit, nulla naturali uirtute cogente, in tan-
-----tum-ut-,--Si-deus-uetbum_caro_factum non fìeret _et_intuJi..o'""
______-____mines conuersatus non esset et totam humanam naturam
r790 non reciperet in qua passus est et resurrexit, nulla mortuo-
rum resurrectio foret. Et ut sic intelligerem, eo quod ipse
dixit attractus eram: "Ego sum resurrectio et uita>!, ac si per
solam incarnationem eius generale hoc donum, nullo ex-
cepto, genus humanum acceperit, resurrec.tionem uidelicet a
r795 mortuis, hoc est restitutionem et redintegrationem totius ho-
minis naturae, quae corpore et anima constituta est. Si au-
tem dei uerbum humanam naturam non susciperet et in ea
ex mortuis non resurgeret, nullus omnino resurrectionis gra-
tiam haberet, sed, sicut caeterorum animalium cadauera, in
1800 terreno puluere perpetualiter humana corpora permanerent.
Hoc etiam putabam, audiens Apostolum dicentem quod deus
uerbum sit primitiae mortuorum. Haec erat mea de resurrec-
tione mortuorum opinio. Sed postquam sancti Epiphanii
episcopi Constantiae Cypri Anchuratum sermonem de fide
1805 legi magnique Gregorii theologi De imagine disputationem,
mutaui sententiam, ut illorum auctoritati consentiens meam-
que opinionem parui pendens, resurrectionem mortuorum
naturali uirtute · futuram esse concederem. Ideoque eorun-
dem uerba huic nostrae praesenti disputationi inserere non
1810 incongruum iudicaui.
Praefatus itaque _Epiphanius de resurrectione disputans
graecosque resurrectionem omnino negantes conuincens
haec ait: "Graeci quidem penitus resurrectionem negant,
deum ignorantes eiusque mandata. Veruntamen resurgent,
1815 etiam nolentes. lpsa enim creatura plane eos redarguir, ma- 899D
nifestans cotidie resurrectionis formam. Occidit nanque dies DE NATVRAL!b \IS
et mortuorum imbuimur modum. Ablata nocte, oritur dies, EXEMPLIS
RESVRRECTIOì...,1$
nos inspirans et resurrectionis signum insinuans. Colliguntur
fructus, et status praesentium secatur, nostrae hinc transmu-

1792 Ioh. n, 25
1801/1802 I Cor. r5, 20

r813/I855 EPIPHANIVS, Ancoratus, Ì!3-84 (GC',S 25, pp. 103,9 - 105.J; PG 43,
i72C-173C).
J
58 PERIPHYSEON, LIBER V _t-
1820 tationis diffinita specie. Seminatur terra et producit, quia dee
posita semina post messem (id est post colléctionem frugum)
resurgent. Locusta mortua et sepulta, quod ex ea proiectum -~- _
concipitur in terra, et post tempus terra quae ei commendata 9ooA __ I
-- ---- -sunt--I"eddit.--Semina .germinum .seminantm,--et-f)rimum . mo---~------~
1825 riuntur. Si enifI'l_ non moriµntl!r, non uiuifica_ntu___r. _Signa.cula _ -~
in no bis deus fecit resurrectionis ·per ungues decem et de- ._i
cem, testimonium perhibens de nostra spe. Sed et sic per co- !
ronam capitis perque capillos nostram resurrectionem prae- :
dicat. Quod enim uidetur in nobis mortuuin coipus;hoè-est ~,'"
i830 capilli cotidie secati et ungues iterum crescunt, significantes

resurrectionis spem. Et non est fabulosum dicere propter in- -i


credulos exempla naturae. Palumbes aues, animalia non si-
mul uelociter uolantia, moriuntur semenstres, et post XL dies
continuo reuiuiscunt. KAN0APOI (hoc est scabrones) futu- I

J
ram sui mortem sentientes, in spheram fimi se ipsos abscon- 9008
dunt, sepelientes ipsam spheram in terra et obruentes, ac sic
ex suo umore iterum inueniuntur ex suis reliquiis reuiuiscen-
tes. De phoenice aue arabica superfluum mihi est dicere; iam
nanque in aures multorum uenit fidelium et infidelium. Haec
est autem ipsius causa. Quingentesimum annum peragens,
praenoscit tempus mortis suae instare. Sepulchrum enim
operatur aromatibus, illudque ferens uenit in ciuitatem ae-
gyptiorum quae uocatur HAIOYIIOAIC (id est solis ciuitas),

-1_ J•.
et plantis suis pC::ctora sua multum percutiens, ignem de suo
corpore proferens, incendit subiectam in loco sepulchri ma-
teriam, ac sic se ipsum totum comburit et totas carnes suas
cum ossibus. Diuina auteip.· administratione nubs mittitur,. et
pluit, et extinguit corpus auis consumentem flammam. Mor-
tua quidem iam existente aue et penitus ardente, extincta
.1
1850 autem fiamma, reliquiae carnis eius consumptae relinquun-
tur, et per unam diem non apparentes uermem gigmmt. Qui
--!
uermis plumescit et nouus fit; tertia die solidatur, et solida-
tus locum inquirentibus et ministrantibus loco se ipsum ma-
nifestat; et iterum in suam recurrit patriam unde uenit, et
combustus iuuenescit".
Audisti Epiphanium. Si ergo in restaurandis rebus humani-
que corporis partibus naturalis uis operatur inque animali-
bus irrationabilibus resuscitandis, ut praefati auctoris appro-
bant exempla, quid mirum si uitalis et naturalis uirtus, quae
I86o nunquam substantiam humanorum corporum deserit, in tan-
tum praeualeat ut ipsius operatione ipsa corpora ad uitam
restituantur et ad totius humanae naturae integritatem?
PERIPHYSEON, LIBER V 59
Caeterorum nanque animalium omniumque rerum sensibi- DE Eo Qvoo
lium diuersa et specialia corpora - quoniam et in ipsis uitalis v1TALis MOTVS
1865 motus, dum formis suis continentur, uiget et mouet, dum sol- SVBSTANTIAS
CORPORVM NON
uuntur, silet, nequaquam tamen eorum substantiam deserit DESERIT DEQVE
-------- --·-----generaliter-cum-mund0-transibunt.eo. modo transeundi, de GENERALI
_______.,,q..,.u~o"--"p~lu=·~ra superius tractauimus. Et quoniam cuncta sensibi- OMNNM RERVM
lia et intelligibilia in humanae naturae plenitudine condita RESVRRECTIONE
1870 sunt, num rationi resistit, si totum mundum cum omnibus ~~::;;mo IN
suis partibus tempore restitutionis ipsius naturae, ·in qua to- 90IA
tus continetur, generali quadam resurrectionis specie resur-
recturum deliberemus? Praesertim cum omnium sensibilium,
dum in se ipsa consideratur, natura una eademque perspici-
1875, tur, et in hoc mundo non magnitudinem corporeae molis, sed
incorporalium substantiarum adunationem absque omni cu-
mulo et partium exaggeratione uel compositione uera consi-
derat ratio, sicut in monade et in centro non quantitatem uel
qua!itatem numerorum et linearum, sed solam uirtutem, quae
1880 nulla mole, nullo spatio, nulla quantitate et qualitate cir-
cumscribitur, perspicit. Est enim tota per totum in se ipsa,
nullo loco ambita, nullo tempore mota. Proinde si in uniuer-
sitate sensibiljum humana praecellit natura et superiora sem- 901B
per inferiora ltd se attrahunt - non enim ratio sinit superiora
1885 ab inferioribus consumi, inferiora autem in superiora transire
certissimis approbationibus approbat - num uerisimile est
humanam naturam cuncta intra se et infra se condita sibimet
copulaturam et adunaturam in fine omnium existimare?
De spirituali autem humanorum corporum post resurrec-
1,890 tionem subtilitate eiusdem Epipl:ianii sententiam non praeter-.
eundam esse arbitrar. Nam de corpore Christi post resurrec·-
tionem, in quo perfectissimum totius humanae resurrectionis
praecessit exemplum, disputans haec ait: "Intrauit ianuis
clausis. Carnale enim ipsius spirituale resurrexit, et non aliud
1895 praeter quod est. Et quod est deitati coadunauit in subtilita- 9 01C
tem spiritus ornatum. Si enim ibi non erat subtilitas quaedam
spiritus, corpus ponderosum accepit. Sed ut ostenderet quia
hoc corruptibile nostrum induetur incorruptionem in ueritate
- nam si mortale est, induetur immortalitatem - intrauit qui-

1893/1894 !oh. 20, 19


1897/1899 I Cor. 15, 53. Vide supra, 884B.

1893/1904 EPIPHANNS, Ancoratus, 91 (GCS 2), p. 112, 4-15; PG 43, 184BC).


60 PERIPHYSEON, LIBER V

1900 dem ianuis clausis, ut ostenderet crassimembre subtilimem-


bre, et mortale immortale, et corruptibile incorruptibile. Vt
autem omnes redargueret incredulos in nostra salute (dico
autem resurrectione) in subtilem transmutans corpus spiri-
tum--contemperauit-resurrectionem".--Intuern--quantum-in- -
--~1905 cunctanter spiritualium corporum resurrectionem et_iJJ,_S_1Jb-=- ______
tilitaten1 incomprehensibilem reditum, omni tarditate et qua-
litate terrenae molis totiusque ponderis corporeis sensibus
succumbentis localibusque spatiis circumscripti ab spiritu 9 01D
absorpta, pronuntiat, purissime inte!ligens Apostolum dicen-
I
19ro tem: "Seminatur corpus animale, surget corpus spirituale".

A. Intueor, et magni uiri auctoritatem amplector. De spiri-


1
tualitate siquidem et illocalitate omnium generaliter huma-

1915
norum corporum post resurrectionem, quando humana na-
tura, quae corpore et anima constat, aequalis erit angelis, et
sanctorum patrum auctoritate mihi suasum est et intra me
I
perspexi, rationem consultans, nil aliud probabilius ueritati-
que propinquius occurrere, quam corpora in caelestem qua- 9 02A
I
litatem conuersa omneque terrenum uniuersaliter deponen-
tia existimari sensibus mortalium incomprehensibilia omni- i
1920 que locali circumscriptione libera. Si enim simplicia mundi
huius corruptibilis elementa, ut saepe diximus, omne quod
intra ambitum eius continetur penetrant, nulliusque cir-
l
I
cumscripti corporis densitas obstat ne ubique in omnia dif-
fundantur, quisnam de uisibilis huius machinae natura dili-
I
1925 genter disputantium eiusque catholicorum subtilitatem ac
ueluti q1:1andam incorporalitatem mentis. cmntuitu inuestigan-
tium non incunctanter asserat aera tenuissimum omnia cae-
lestia et terrestria necnon et aeria et neptunia, nullo obsta-
culo demorante, penetrare, eoque mirabilius et spirituali te- 9 02B
i930 nuitati propinquius igneum spiritum simplex, purum, omni
corporeo sensu remotum non solum cuncta mundi spatia
implere et ambire, uerum etiam ipsum tenuissimum aera ni-
mia sui subtilitate et incorporalibus naturis similitudine, dum
sit intimus omnium, tranare? Similiterque de aqua simplici et
1935 terra sentiendum. Nam et ipsa ubique omnibus corporibus
insunt secundum suam analogiam. Quid m_irum resurrectio-
nis corpora ultra omnem sensibilem qualitatem ascendentia,
omni mole et localitate absoluta et, ut ita dicam, in spiritum

1910 I Cor. 15, 44


PERIPHYSEON, LIBER V 61

omnino conuersa uitaeque simillima super omne quod sen-


sus corporeus potest attingere ineffabili sua spirituali subti-
1940
litate ex altari?
De eo uero quod resurrectio corporum naturali uirtute co- 9 02C
------operatrice_sitJutura J"!t non sofaincarnati uerbi gratia, nunc
---~___,p,,.r._.i,,.,m""u,..m=--_..in.._c__.i"'pio cogitare; et ubi prius titubabam, in opera-
1945 tione uidelicet naturali, utrum resurrectionis sit effectiua--=-
humani quippe corporis redintegrationem soli redemptoris
gratiae attribuebam, sicut et tu aliquando - ibi iam certus effi-
cior ratione duce. Nullum enim miraculum in hoc mundo
contra naturam deum fecisse legimus, sed causis naturalibus
1950 administratiuis et effectricibus, iussu dei mouente, factas esse
quascunque uirtutum theophanias diuina narrat historia. Et
si miraculum miraculorum est generalis mortuorum resurrec-
tio, cuius maximum exemplum praecessit in Christo, in tan-
tum ut caetera fere omnia naturalia argumenta in praefigura-
1955 tione ipsius facta fuisse recte intelligantur, num ueritati pu- 902D
tandum est non conuenire nos existimare ex causarum natu-
ralium effectiua potentia, diuinae uoluntati subdita, ipsam
(resurrectionem dico) futuram?

N. Ambabus itaque cooperatricibus, ipsa quidem natura et


1960 gratia, resurrectio perficietur.

A. Crediderim. Sed quid ad gratiam, quid ad naturam pro-


prie in hac resurrectionis actione pertineat, non satis conspi-
cor. Nullam· siquidem inter eas esse nemo -sollerter sapien-
tiae secreta rimantium dixerit differentiam. . 90 3A

1965 N. Immo magnam diligentique inquisitione lucidaque


inuentione dignam. In ea siquidem theoriae parte (id est de
resurrectione) tria quaedam intueri debemus, et primo inex-
haustam diuinae bonitatis infìnitamque per ea et in ea quae
facta sunt diffusionem, deinde ipsius diffusionis generalem
1970 bipertitamque scaturiginem in ea quae dantur et ea quae do-
nantur. Tria itaque sunt consideranda, bonitas eiusque data DE DATO ET
et dona. Quae a se inuicem discernit rationis acies, propria- DONO DIVINAE
BONITATIS
que singulis coaptat.

1948/1951 AVGVSTINVS, De ciuitate dei, XXI, viii, 2 (CCSL 48, pp. 771-772;
PL 41, 720-72t. !D., Contra Faustum, XXVI, 3 (CSEL 25, pp. 730-731; PL 42,
480-481).
PERIPHYSEON, LIBER V

Datum itaque diuinae bonitatis est uniuersitatis substitutio I.

1975 et secundum generales et speciales rationes cunctarum crea- I


I
turarum distributio, quam superessentialis bonitas (quae l
i
deus est) uniuersaliter omnibus largitur a summo usque de- 903B
-----orsum, hoc est ab intellectuali-natura, quae-summa .omnium
creaturarum est,_usque ad.corporalem, quae imum et extre-
1980 mum uniuersitatis possidet locum. Summa igitur bonitas dat
uniuersae conditae naturae esse, quoniam ipsam ex non exis-
tentibus in existentia adduxit. Hinc beatus Dionysius, capi-
tulo quarto De caelesti ierarchia: "Primum", inquit, "sii:nul
omnium illud dicere uerum, ut bonitate uniuersali superes-
1985 sentialis diuinitas eorum quae sunt essentias substituens ad
esse adduxit. I;st enim hoc omnium causae et super omnia
bonitatis proprium, ad communionem suam ea quae sunt
uocare, ut unicuique eorum quae sunt ex propria diffinitur
analogia. Omnia igitur quae sunt participant prouidentiam ex
199 0 superessentiali et causa!issima diuinitate manantem. Non 903C
enim fortassis essent eorum quae sunt essentiae, nisi a prin-
cipio assumerent. Existentia igitur omnia esse eius partici-
pant. Esse enim omnium est super esse diuinitas". Hactenus
Dionysius. :l
1995 Et non solum superessentialis bonitas dat omnibus esse,
uerum etiam aeternaliter esse. Omnis quippe essentia et sub-
stantia non aliunde et est et subsistit, nisi ab ea superessen-
tiali et supersubstantiali bonitate, quae per se uere est et
subsistit. Nullum nanque substantiale uel essentiale bonum
2000 per se est, praeter ipsam solam, cuius participatio dat omni-
bus bona esse, solis electis donat deificari. Nulla enim essen-
tia uel substantia est a diuina bonitate condita, quae non ae-
ternaliter et incommutabiliter permaneat. Ea siquidem, quae
perpetuo perseuerare nequeunt, accidentia sunt, substantiis 903D
2005 superaddita et circa eas conglobata inque eas reuersura. Est .1
itaque datum diuinae bonitatis natura omnis, quae in essen- I
tiam ducta est, et perpetualiter custoditur ne pereat.

i983/I993 DIONYSIVS ARIOPAGITA, De caelesti hierarchia, N, l (ed. G. Heil-


A.M. Ritter, p. 20, 9-17; PG 3, 177CD; PL 122, 1046BC). Eriugena legit in suo
codice (Parisiensi Graeco 437) <Q>a (quod in existentia uertit), ubi in nostris
editionibus legimus a<wa (ed. G. Heil-A.M. Ritter, p. 20, 16, cum notis). Cf.
ER!VGENA, Expositiones in Hierarchiam caelestem, N, 132-204 (CCCM 31, pp.
68-70).
PERIPHYSEON, LIBER V

At uero quoniam inter esse et aeternaliter esse medietas 9 o4A


quaedam constituitur, quae dicitur bene esse, sine qua ipsae
2010 extrernitates (esse uidelicet et semper esse) nec uere sunt,
quamuis sint, nec recte dicuntur esse. Esse enim et semper
... _esse,-sublato_bene__esse,nec__u_er_e __esse est, nec uere semper
esse. Illud enim uere et est et sen:m~r__~s_t,_ CJ.llOd bene ac bea_te
subsistit. Illa insita medietas (hoc est bene esse) donum diui-
2015 nae bonitatis est, libero ac bono uoluntatis intellectualis et
rationalis creaturae motu adiuncto. His enim duobus effi.citur
bene esse, libera uidelicet uoluntate donoque diuino, quod
gratiam sancta uocat scriptura. Sed illud donum non omni-
bus generaliter distribuitur. Soli quippe angelicae humanae-
2020 que naturae donatur deificatio, neque illis uniuersaliter, sed
solis angelis qui creatoris sui dilectione ardentes, stabilitati 904B
in contemplatione ueritatis permanent, solisque hominibus
secundum propositum uocatis. .
Huc accedit quod donum gratiae neque intra terminos COiì-
2025 ditae naturae continetur neque secundum naturalem uirtu-
tem operatur, sed superessentialiter et ultra omnes creatas
naturales rationes effectus suos peragit. Itaque si per solam
diuinam gratiam resurrectio mortuorum fuerit, omnino natu- ::t
ralis uirtus euacuabitur uitalisque motus, qui rerum substan-
2030 tias nunquam deserit, siue ui et potestate siluerit ut in mo-
nade numeri, siue actu et operatione aperta sit ut numeri a
monade procedentes caeteraque quae ex occultis causis in
apertos effectus prodeunt. Et iterum si naturalis uirtus resur-
rectionis effectiua est .absque adiutorio gratiae, quomodo re- 90 4c
2035 demptoris humani gèneris uirtutem in resurrectione mortuo-
rum praeualere possibile est credere, cum ipse dixerit: "Ego
sum resurrectio et uita"? Non enim hanc dominicam senten-
tiam de resugectione animarum, quae est de morte iniusti-
tiae et impietatis ad iustitiae et pietatis uitam (hoc est in

2023 Rom. 8, 28
2036/2037 !oh. II, 25

2008/2023 De hac triade - esse (TÒ Elvm), bene esse (TÒ EÙ Elvai), semper
esse (TÒ ÒEÌ Elvm) - cf. MAxIMvs CONFESSOR, Ambigua ad Iobannem, III, 109-
rr4 (CCSG 18, pp. 24-25, cum notis; PG 91, 1073BC). ERIVGENA, Peripbyseon, I,
5r5AB (CCCM 161, 3r29-3135; p. 100). Vide supra, 867D
2016/2018· ERIVGENA, De praedestinatione, II, 103-105; V, 102-107; VIII, 208-
213 (CCCM 50, pp. 15, 37, 54-55; PL r22, 362C, 377B, 389BC). ID., Peripbyseon,
IV, 744B, 753BC (CCCM 164, 79-89, 460-468; pp. 5, r8).
PERIPHYSEON, LIBER V

2040 ueritatis contemplationem) solummodo debemus accipere,


uerum etiam de resurrectione corporum,' cuius principale
exemplum in sua propria carne praemonstrauit. Sana itaque
fide possumus attribuere resurrectionis uirtutem et dato diui-
nae bonitatis .secundum.naturalem-effectiuam potentiain, _et
daruI.Eiu:sdem.bonitatis _Kecrrndum_KIIperexcellentem_nmnes __ _
naturas gratiam. Nam et haec duo, datum dico et donum, a
se inuicem segregauit Iacobus apostolus dicens: "Omne da- 9o4D
turo optimum et omne donum perfectum desursum est, des-
cendens a patre luminum", Ac si aperte diceret: Omnis na-
turarum data substitutio et restauratio, quae ex dato et dono
conformatur, omnisque perfecta eorum qui digni sunt ae- 9o 5A
terna beatitudine deificatio (quam graeci @E!lCIN dicunt) ab
uno fonte manat, hoc est desursum a patre luminum. Itaque
datum, ut praediximus, in creaturarum substitutione substan-
tiali, donum uero in deificatione electorum superessentiali
accipere debemus. Non enim aliter diuina prouidentia
uniuersitatis, quam condidit, ordinem substituere uoluit, nec
fieri debuit, nec possibile fuit, nisi ut primo daret essentias
et substantias, quibus postea distribueret ornamenta (hoc est
2060 !!,lirtutes donaret) iuxta dignitatem et angelorum et hominum
"quos praesciuit et praedestinauit conformes fieri unigeniti
dei uerbi''. Vt igitur concludamus breuiter: Natura est datum,
gratia uero donum, Natura ex non existentibus existentia
adducit, donum uero quaedam existentium ultra omnia exis- 9 o 5B
tentia in ipsum deum euehit Eos enim qui diuinam super
ompia communionem participant .inter omnia connumerari
uera non sinit ratio, De se nanque Veritas ait: "Vbi ego fuero,
illic et minister meus", Ipsam incunctanter super omnia esse
credimus. Ministri igitur ipsius super omnia sunt (21

2054 [creaturarum substitutione] uniuersaliter


2055 [deiftcatione electorum] specialiter

2047/2049 lac. l, 17
2061/2062 Rom, 8, 29
2067/2068 Ioh. 12, 26

2049/2056 ERIVGENA, Expositiones in Hierarcbiam caelestem, I, 23-61


(CCCM 31, pp. l-2), ID., Perlpbyseon, III, 631C-632A (CCCM 163, 542-551; p. 20,
cum notis),

(2} Hoc autem dicimus, non quod ulla creatura praeter uerbi
humanitatem ultra omnes theophanias possit ascendere, eumque
PERIPHYSEON, LIBER V 65

2070 Caeteri uero, qui uirtutem purae contemplationis non at- DE ORDINE _,E
tingunt, inferiores ordines obtinent, siue in theophaniis (3), PHANIARw
siue in inferiorum naturarum sublimitatibus. Caeterae uero
naturae, quas ipsa Veritas non ad se contemplandam fecit, 9o6A
-- - ---- -- --sed-ut-per -eas -Gontemplatiuae uirtutes ipsam laudarent, in
- - - -207;-su-ìs-offiinihuS--it-semper--sunt--{;!t-erunt-EJ:ttiei:-ae-absque- leeaH---
. circumscriptione et temporali mutabilitate. Finito nanque
mundo, qui localibus spatiis et temporalibus motibus ambi-
tur, quid erit localiter circumscriptum aut temporali mutabi-
litati subiectum? Erunt enim omnia quieta, quando nihil per
2080 generationem in mundum ueniet, nihil per corruptionem in
mundum resoluetur. Mundus quippe peribit, nullaque ipsius
pars remanebit, ac per hòc n,eque totum. Transibit enim in
suas causas, ex quibus processit, in quibus neque loca sunt
neque tempora, sed locorum temporumque simplices sin-
2085 ceraeque rationes, in quibus omnia unum sunt neque ullis
accidentibus discernuntur. Omnia enim simplicia, omni com- 9o6B
positione substantiarum accidentiumque carentia et, ut sic
dicam, unitas simplex et multiplex adunatio omnium creatu-
rarum in suis rationibus et causis, ipsarum autem causarum
209d et rationum in uerbo dei unigenito, in~uo et facta sunt et
subsistunt omnia. Habes igitur differentiam et proprietatem

2079 ERIVGENA, Peripbyseon, II, 526D-527A (CCCM 162, 76-79; p. 6); III,
648C (CCCM 163, 1240; p. 44).

"qui solus habet immortalitatem et lucem habitat inaccessibilem",


nulla theophania interposita, attingere, sed quod theophaniarum
quaedam tantae altitudinis sint, ut supra omnem creaturam proxima
deo contemplatione intel!igantur exaltar{, ac uelut theophaniarum
ro theophaniae creduntur esse. Deus enim omnino nulli creaturae uisi-
bilis per se lpsum est, sed in nubibus theoriae uidetur et uidebitur,
sicut ait Apostolus: "Rapiemur in nubibus obuiam Christo, et sic
semper curo ipso erimus".
(3) 'In theophaniis' autem dixi pluraliter, quoniam nec intellectua-
15 !es nec rationales naturae eodem modo ueritatem contemplaturae
sunt, sed unicuique earum (hoc dicit de angelica et humana natura, 905C
quae sublimissimum uniuersitatis conditae obtinent locum) secun-
dum propriam analogiam altitudo theoriae distribuitur atque diffini-
tur.

6 I Tim. 6,16
12/r3 I Thess. 4,17
66 PERIPHYSEON, LIBER V

naturae et gratiae, dati uidelicet et doni, eorumque commu-


nionem.

A. Habeo plane et, ni fallor, intelligo. Ac per hoc breuiter


___ _ _ j __ _
20 95 ·colligam ·quae· a te-dicta-sunt,-Naturam dixisti esse datum,· l
gratiam uero donum. --+ --

N. Ita.

A. Addidisti etiam utriusque proprietatem. Et naturae dedls~


ti de nihilo esse et semper manere, gratiae uero deificare
2100 (hoc est in deum transire) eos quos affluentia diuinae boni- 9o6C
tatis gratis absque naturae 'sub.sidio, nullis praecedentibus
meritis, exaltat super omnia quae sunt et quae continentur
intra uniuersitatis conditae terminos. Commune uero earum
(naturae dico et gratiae) intelligitur esse humanae substan-
2105 tiae resurrectio, hoc est mortalium corporum in immortalia
transitus, et corruptibilium in incorruptibilia, et animalium in
spiritualia, et temporalium et localium in aeterna omnique !
circumscriptione libera. I
a ì
N. Rate collegisti. Haec enim suadere uolui et, ut uideo, tibi
2no suasi.

A. Adhuc tamen haesito, quoniam non tam dare contem-


plor quomodo non solum humanae naturae resurrectionem,
uerum etiam omnium rerum sensibilium, .quas huius mundi
ambitus comprehendit, uideris asserere ..

2n5 N. Mirari non desino cur tam frequenter de talibus haesi- 90 7A


tas, cum suasum tibi saepe concesseris omnia in hornine esse
creata, uisibilia dièo et inuisibilia, ac per hoc resurrectura.
Verum de resurrectione inuisibilium nunc tractare non est
nostri propositi. De resurrectione uero sensibilium (hoc est
2120 de eorum reditu in causas) disputamus. Si ergo humana na-
tura ex intelligibilibus et sensibilibus composita est (anima
dico et corpore), quid mirum si uniuersitas omnium sensibi-
lium in humano corpore resurgat et, quorsumcunque tran-
sierit, transeat? In causas tamen solummodo dico, non in

2101/2102 ERIVGENA, Peripbyseon, N, 777C (CCCM 164, 1456-1461; p. 53,


cum notis).
PERIPHYSEON, LIBER V

212 5 ipsam deificationem, quae solis purgatissimis intellectibus


donabitur. Et si maximam argumentationem de hoc audire
desideras, attentus esto, et in ea quae restant intuere. Ac, ut
fidei catholicae simplicitate disputare incipiamus, ex qua om- 9o 7B
.. ----nis-ascensus-in-purissimam rerum cognitionem inchoat, ere-
- - ~- ~-di-s,ut--GpinGr,- Gmnia -quae-suIU-et-quae-noll-Sll11L(hoc est
quae sensui et intellectui succumbunt, et quae sensum om-
nem et intellectum superant et tamen post deum et, ut uer-
bis sancti Dionysii Ariopagitae utar, circa deum uoluuntur)
inferioribus se naturis incognite in uerbo dei facta esse.

2135 A. Hoc incunctanter et credo et, quantum illuminar su-


perno lumine, intelligo, audiens sanctam scripturam dicen-
tem: "In principio fecit deus caelum et terram", principium
appellans unigenitum uerbum, in quo pater fecit omnia, caeli
uero terraeque uocabulis inuisibilem et uisibilem creaturam
21 4 0 significans. Et alibi simpliciter (hoc est uniuersaliter) ait:
"Omnia in sapientia fecisti". 'Omnia' dicens, omnium creatu- 9o7c
rarum uniuersalitatem in uerbo dei factam conclusit.

N. Putasne igitur omnia quae in sapientia dei facta sunt


uiuere an uita carere? Vel, ut uerius et apertius dicam, utrum
21 45 omne quod in dei sapientia factum est uita et sapientia est
uitaeque et sapientiae particeps, necne? Et si uita et sapien-
tia est omne quod in sapientia factum est diuina, utrum tem-
poraliter coepit esse, an semper erat, et non erat quando non
erat? Et si ,ita est, nunquam erit quando non erit. Nam si _ex
21 50 tempore coepit es.se, necesse est curo tempere finiri.

2137 Gen. l, l
2141 Ps. 103, 24

2130/2133 DIONYSIVS Al!IOPAGITA, De caelesti bierarcbia, VII, 4; XIII, 4; xv.


9 (ed. G. Heil--A.M. Rltter, pp. 31, 6-9. 46, 22 - 47, 3. 58, 19-22; PG 3, 209D-
212A, 304BC, 340A; PL 122, l052CD, 10620, 1070A). ERIVGENA, Expositiones in
Hierarcbiam cae/estem, XV, 997-999 (CCCM 31, p. 213). ID., Vox spirltualis, I,
8-12. (SC 151, p. 204; PL 122, 283BC: harum editionum textus corrigendus est,
ut dlxi in se 180, p. 187, n. 15).
2137/2138 ERIVGENA, Vox spirltualis, I, 18; V, 15-16; VI, IO-II (SC 151, pp. 206,
224, 226; PL 122, 283C, 286A, 286B).
2138/2140 ERIVGENA, Perlpbyseon, II, 545C (CCCM 162, 582-592; p. 28).
2148/2149 ERIVGENA, Perlpbyseon, III, 665BC (CCCM 163, 1919-1924; p. 67,
cum notis).
-J
d
68 PERIPHYSEON, LIBER V

A. Absit a corde fidelium hoc existimare ut omne, quod in


uerbo dei factum est, uita non sit et uita sapiens et aeterna
absque ulla temporali inchoatione, absque ullo temporali ter- 907 D ·
-~
mino. Nam et corpora omnisque sensibilis creatura in ipso
_ __J__ __
21§5'- uita-sapiens. aeterna estr ita-ut ineffabili-et incomprehensibili
(credibili tameh) modo omniS- creatura in ipso uiuat et uita 3
sit. Et cum extra ipsum-nihil sit, de se ipso ueluti extra crea-
turas conditas produxit. Nam et intra ipsum et extra ipsum 9 o8A
uniuersam creaturam dicimus esse ea ratione, ut intra ipsum
2Ì60 dicantur causae rerum et rationes propter similitl1diiierii
earum et simplicitatem, extra ipsum uero effectus causarum
et rationum propter quandam dissimilitudinem. Locis enim et
tempotibus uariantur, generibus et speciebus, proprietatibus
et accidentibus discernuntur, ideoque ueluti extra simplicita-
2165 tem diuinae sapientiae dicuntur esse, cum extra ipsam nihil
sit, et in ipsa omnia uniuersalis et simplex uita est. Quid enim
in sapientia dei esset quod uita careret aut uita non esset,
cum et ipsa uera uita sit et plus quam uita, et nihil in ipsa
quod aut ipsa non est aut sui simillimum? Praesertim cum
21 70 theologus Iohannes dicat: "Omnia per ipsum facta sunt, et
sine ipso factum!t!st nihil. Quod factum est in ipso uita erat". 9 o8B

N. In uerbo igitur, quod est sapientia dei, omnis creatura


et est et uiuit, et ornne quod in ipso est perire non potest. Si ·
enim quod continet semper et incommutabiliter manet et
2175 uiuit, immo etiam uita est et uita aeterna, omne quod in eo
continetur necessario et _est et semper manet et uita est et
aeterna uita est.

A. Hinc dubitare et impium et stultissimum est, cum omnis


diuinae historiae auctoritas omnesque theologi perhibeant
2180 omnem creaturam in uerbo dei aeternaliter esse. Hinc sanc-
tus Augustinus in XVI capitulo XII libri De ciuitate dei euiden-
tissime ac breuiter sententiam protulit, de eo quod deus non
solum omnium creator creaturarum semper fuit, uerum etiam
et dominus, et sicut nunquam non fuit creator, ita nunquam 9osc

2170/2171 Ioh. l, 3-4

2168/2169 ERIYGENA, Peripbyseon, III, 704C (CCCM ·163, 3551-3552; p. 122,


cum notis).
2170/2171 ERIYGENA, Vox spiritualis, IX, 16-30 (SC 151, pp. 242-244, cum no-
tis; PL 122, 288BC).
PERIPHYSEON, LIBER V

non fuit dominus disputans: "Quapropter", inquit, "si domi-


218 5
nus deus semper dominus fuit, semper habuit creaturam suo
dominatui seruientem, ueruntamen non de ipso genitam, sed
ab ipso de nihilo factam, nec ei coaeternam. Erat quippe ante
·------ --illam, quamuis nullo tempore sine illa, non eam spatio trans-
2190 currente sed manente perpetuita:te praeeedens-. Sed si-res"--- -
pondero eis qui requirunt quomodo semper creator, semper
dominus fuit, si creatura seruiens non semper fuit, aut quo-
modo creata est et non potius creatori coaeterna est si sem-
per fuit, uereor ne facilius iudicer affirmare quod nescio
2195 quam docere quod scio".
Ac si aperte praefatus pater diceret rninus aeternitatem
creaturarum capacium tarditatem redarguèns: •Si asseruero
quod firmissime scio, deum uidelicet et semper creatorem 9o8D
et dominum creaturae fuisse, ac per hoc et semper creatu-
2200 ram seruientem substitutam non defuisse - nam si semper
seruiens creatura non fuit, sequitur neque creatorem neque
creatura e semper dominatorem extitisse; at uero quia et sem-
per creator et dorninus erat, necessario sequitur semper crea- 9o9A
turam seruientem. crea tam substitisse; non enim accidens
220, creatori omnium est creasse quae creauit, sed sola perpellui-
tate superascendit et praecellit quae creauit - "uereor'', iro-
nice suggillans, "ne forte iudicer affirmare quod nescio quam
docere quod scio". Incunctanter siquidem intelligo semper et
creaturam et creatorem eius, et dominum et seruientem sibi
2210. inseparabiliter fuisse. Non quod creatura creatori. uel
seruiens domino coaeterna sit. Creator siquidem creaturam
et dominus seruientem 'aeternitate praecedit, non tempore,
ea ratione qua creator et dominus principium creaturae et
seruientis est. Creator autem et dominus ANAPXOC (hoc est
221) carens principio). Creatorem autem I).Une et dominum dici- ~ 9 o 9 B
mus unum et solum deum, summam uidelicet et sanctam tri-
nitatem, unam essentiam in tribus substantiis. Quae dum per
se cogitatur, solus in ea pater ANAPXOC creditur. Nam filius
et spiritus sanctus non omnino ANAPXOI sunt, dum princi-
2220 pium (patrem dico) habent. Filius nanque ab ipso genitus

est, sanctus uero spiritus procedens.

218)/219) AVGVSTINVS, De ciuitate dei, XII, xvi, 3 (CCSL 48, p. 372, 92-101;
PL 41,36)).
2196/2197 Aliqua uerba uidentur omissa fuisse, talia forsan qualia hic
coniecturaliter ponuntur: "minus aeternitatem creaturarum (docens, quam
minus) capacium tarditatem redarguens". De tarditate minus capacium, uide
Periphyseon, I, )12B; Il, 596D-597A; III, 709A; V, 88oAB.
PERIPHYSEON, LIBER V

N. Primordiales causas in deo solummodo creatas fuisse ac


domino suo seruisse, non autem earum effeètus, quibus hunc
sensibilem mundum compositum non incongrue credimus,
2225 arbitraris, ut opinor.

A. Non aliter arbitrDr. Causas eteni:m rerum semper creatas


fuisse, earum uero effectus diffinitis locorum ac temporum
interstitiis in hunc mundum processisse et adhuc procedere
et processuros esse opinor.

223 0 N. Haec opinio neque fide catholica neque uera intelligen- 9 o9 c


tia recedere existimanda. Quid igitur? Putasne causas solum-
modo rerum aeternas fuisse, effectus uero èaru.m tempora- -i
les, ac per hoc solas causas semper mansuras, effectus uero
perituros?

2235 A. lta semper cogitare_ solitus eram. Sed postquam huius


praesentis disputationis semitam tecum carpere inchoaui, ra-
tionis acumen ac ueluti ineuitabilis rerum consequentia coe-
pit me attrahere, ut non solum causas, uerum etiam earum
processiones, quas. sapientes effectus uocant, perpetualit~r
2240 permansuras concesserim, eo tamen tenore ut non ipsae pro"-
cessiones in semet ipsis, sed in suas causas reuersurae per-
maneant.

. N. De hoc adhuc haesitare te uideo.

A. Negare non possum. Narri quae per me de his cogita- 9090


2245 bam uera ratio mutare cogit; incognita uero, quae introdu-
cere uis, nondum mihi liquide patefacta.
':>

N. Dic, quaeso. Quid pure liquideque perspicis, et de qui-


bus adhuc aut penitus titubas aut partim intelligere incipis,
partim obscuritas atque subtilitas aciem tuae ·mentis effugit?

2250 A. De causis aeternaliter factis semperque manentibus et


in infinitum permansuris nequaquam mentis meae contuitus 910A
caliginem patitur. Clare siquidem ac sine 1.llla nebula illud
intueor, ea maxime ratione ductus, qua in sapientia dei crea-
tas esse non solum credo, uerum etiam intelligo incunctan-
2255 ter. Nam omne quod in sapientia dei creatum subsistit nullus
nisi impius uel insipiens semper permansurum dubitarit. De
effectibus uero, quos processiones causarum sapientes
PERIPHYSEON, LIBER V 71
sequens uocasti, iamdudum delibero utrum sicut suae cau-
sae permansuri, an cum mundo perituri, ita ut non ih causas
2260 suas redeant et in eis saluentur, sed in nihilum, de quo facti
sunt, redigentur ut penitus ulterius non sint.

N: -Elfecms nunccrnrnm diciinus-totum mundum sensi-


bilem cum omnibus suis partibus, quibus constat. Nam de
munda intelligibili indubitabilis sententia est quod nunquam 9 roB
2265 periturus, quoniam in illo nihil est corruptioni Obnoxium.
Ipse siquidem semper subsistit, quemadmodum et causae,
quarum effectus est (caelestes dico essentias), quamuis bea-
tus Dionysius Ariopagita asserat quasdam angelicas uirtµtes
in altiorem diuinae theoriae quam nunc sunt ascensuras,
22 7 0 dum deus omnia in omnibus fuerit.

A. De effectibus causarum inuisibilium, de uisibili dico


munda, adhuc titubo, deliberans qua ratione dicitur quod
periturus sit et permansurus. Haec enim sibi inuicem pug-
nare uidentur, perire dico et permanere. Quomodo enim pe-
2275 rit quod permanet, uel permanet quod perit?

N. Num paulo superius confessus es quod ea ratione


maxime introductus fueras ut nullo modo dubitares de aeter-
nitate causarum, quoniam in uerbo dei factae sunt? Non enim 910C
potest perire omne quod semper uiuens uerbum continet, et
2280 in quo omnia semper uita sunt· nulli corruptioni et defectui
subiecta.

A. Ad hoc sane perductus sum, in tantum ut prius dicam


me penitus non esse quam illud ignorare posse, audiens
Apostolum dicentem: "In quo uiuimus el mouemur et
228 5 sumus". Si enim in ipso non sum, omnino non sum; et si hoc
ignoro, insipientiae et ignorantiae interitu perditus sum.

N. Dic igitur. Num dei uerbum, in quo causae omnium ae-


ternaliter subsistunt, uenit in causarum effectus (hoc est in
hunc mundum sensibilem) necne?

2270 l Cor. 15, 28


2284/2285 Act. 17, 28

2267/2269 Locum non ìnueni.


72 PERIPHYSEON, LIBER V

2290 A. Quisquis hoc negauerit omnino uera r,eligione, qua unus


deus colitur et incarnatio uerbi dei praedicatur, alienus est. 9 ron
Ait enim theologia: "Et uerbum caro factum est", hoc est,
uerbum homo factum est. (4) Itemque ipsum uerbum incar-
- - natum de se ipso praedicans: "Exiui", inquit, "a patre enreni-
2295 in mumlum,---er-iterum reli:nquo mundum et uado-ad pa:tre-in".
Ac si aperte diceret: Ego, qui secundum diuinitatem aequalis
sum patri, unius eiusdemque essentiae cuius et ipse est exis- 9 nA
tens, exiui ab illo, hoc est, exinaniui me ipsum, formam
serui accipiens, caro uidelicet factus sum, totamque huma-
2300 nam naturam accepi. "Et iterum relinquo mundum et uado
ad patrem", hoc est, seruilem formam totamque humanam
naturam, corpus 'uid(ilicet et animam et intellectum, et
uniuersaliter omne, quod ex ipsa creatura (quae constat ex
uisibili et intelligibili existentia) sumpsi, ultra omnem mun-
2305 dum in deitatem meam conuertens, salua naturarum ex qui-
_\
bus subsisto ratione manente, super omnia quae sunt et quae
non sunt exalto. Exiuit igitur a patre et uenit in mundum,
humanam uidelicet naturam accepit, in qua totus mundus
subsistit. Nihil enim in mundo est quod non in humana: ria-
23rn tura comprehendatur. Et iterum ~eliquit mundum et iuit ad 9 nB
patrem, hoc est, humanam quam acceperat naturam super
omnia uisibilia et inuisibilia, super omnes uirtutes caelestes,
super omne quod dicitur et intelligitur, suae deitati, qua pa-
tri aequalis est, adunans sublimauit. Quanquam enim totam
2315 humanam naturam, quam totam accepit, totam in se ipso et

2292 Ioh. 1, 14
22941'2295 Ioh. 16, 28
2298/2299 Phil. z, 7
2300/2301 Ioh. r6, 28

2290/2291 AVGVSTINVS, De uera religione, I, r (CCSL 32, p. 187; PL 34, 121-


122).
2296/231'4 ERIVGENA, Commentarlus in euangelium Iohannis, III, v, 21-37;
xi, 51-60 (SC 180, pp. 224-226, 266; PL 122, 319CD, 328CD). Vide glossam a
Nisifortino in codice Laudunensi 55 scriptam et a Bernardo Bischoff editam:
É. Jeauneau, Études érlgéniennes, Paris, 1987, pp. 583-590.

20 (4) Carnem pro toto homine posuit, eo modo loquendi quo to-.
rum a parte signifì.catur.

20/21 De synecdoche uide infra, 989B, cum notis.


PERIPHYSEON, LIBER V 73
in toto humano genere totam saluauit, quosdam quidem in
pristinum naturae statum restituens, quosdam uero per ex-
cellentiam ultra naturam deificans, in nullo tamen nisi in ipso
solo humanitas deitati in unitatem substantiae adunata est et,
23i.o-in-ipsam-ddtatemmutata-;-omnia1:ranscendit;-Hocenim-pro-
-pr1uìn caput ecCiesiae sibrìpsi reseruauit, l.ff non solum ei~- -
humanitas particeps deitatis, uerum etiam ipsa deitas, post- 9nc
quam ascendit ad patrem, fì.eret. In quam altitudinem nullus
praeter ipsum ascendit nec ascensurus est. Et hoc est quod
2325 alibi aperte de se ipso dicit: "Nemo ascendit in caelum, nisi
qui de caelo descendit, filius hominis qui est in caelo". Ac si
manifeste diceret: Nemo ascendit in patrem, nisi qui ex pa-
tre descendit. Et dum a patre descendit, patrem non deseruit.
Qui semper in patre est, quoniam pater in illo inseparabiliter
2330 et ille in patre semper est. "Ego enim", ait, "et pater unum
sumus." In quam unitatem solus ille suam humanitatem sub-
uexit, caeteros autem, quos deificat sola participatione suae
deitatis, unumquemque secundum altitudinem propriae con-
templationis, post se constituit, ordinans in se ipso, ueluti in
2335 quadam domu, omnes quos conformes suos fieri elegit. 9rrD

N. Deus itaque dei uerbum, in quo omnia facta sunt


causaliter et subsistunt secundum suam diuinitatem, descen-
dit in causarum (quae in ipso subsistunt) effectus, in istum
uidelicet sensibilem mundum, humanam accipiens naturam,
2340 in qua omnis uisibilis et inuisibilis creatura continetur.

A. In hoc incunctanter catholica fì.des consentit. Ipsum


nanque dei uerbum homo factum, postquam resurrexit a
mortuis, suos discipulos erudiens dixit: "Praedicate euange- 912A
lium omni creatura"e", omnem creaturam appellans homi-
2345 nem. Non enim irrationabilibus animalibus seu omnibus
creaturis sensu carentibus suum euangelium praedicari ius-
sit, sed soli homini, in quo omnis natura creata continetur.

2325/2326 !oh. 3, 13
2330/2331 !oh. 10, 30
2335 Rom. 8, 29
2343/2344 Mare. 16, 15

2341/2347 ERIVGENA, Perlphyseon, II, 536B (CCCM 162, 330-334; p. 17); IV,
760A, 774B (CCCM 164, 723-728, 1312-1315; pp. 27-28, 49). !D., Vox spiritualis,
XIX, 21-24 (SC 151, p. 296; PL 122, 294B).
74 PERIPHYSEON, LIBER V

N. Omnis itaque creatura in homine est..

A. Hoc indubitanter fatendum.

i3'f6 -·N: ·Faterìn:rgo-uerbum-dei;in-quo et·per quod et ad quod


facta sunt omnia secundum ·suam diuinitatem, in effectus
causarum descendisse secundum suam humanitatem.

};.._ f ixmissirne_fateor..

N. Quare ciescendit?

2355 A. Dic, quaeso.

N. Non aliam ob causam, ut opinar, nisi ut causarum, quas


secundum suam diuinitatem aeternaliter et incommutabiliter
habet, secundum suam humanitatem effectus saluaret inque
suas causas reuocaret, ut in ipsis ineffabili quadam aduna- 9 12B
2360 tione, sicuti et ipsae causae, saluarentur. (5)

A. Totus itaque mundus in uerbo dei unigenito, incarnato,


inhumanato adhuc specialiter restitutus est, in fine uero
mundi generaliter et uniuersaliter in eodem restaurabitur.
Quod enim specialiter in se ipso perfecit, generaliter in om-
2365 nibus perfìciet, non dico in omnibus hominibus solummodo,
sed in omni sensibili creatura. Ipsum siquidem dei uerbum, 912C
quando accepit humanam naturam, nullam creatam sµbstan-
tiam praetermisit, quam in ea non acceperit. Accipiens igitur .
humanam naturam, omnem creaturam accepit. Ac per hoc si :
2370 humanam naturam, quam accepit, saluauit et restaurauit, .·
omnem profecto creaturam uisibilem et inuisibilem restau-'
rauit.

(s) Ac si aperte diceret: Si dei sapientia in eJfectus causarum quae


in ea aeternaliter uiuunt .non descenderet, causarum ratio periret.
Pereuntibus enim causarum effectibus, nulla causa remaneret, sicut
25 pereuntìbus causis, nulli remanerent effectus. Haec enim relatiuo-
rum ratione simul oriuntur et sìmul occìdunt, aut simul et semper
manent.

25/27 ERIVGENA, In Priscianum (Grammatici Latini, II, p. 60, 19-27), ed. A.


Luhtala, in Cabiers de l'Jnstltut du Moyen-Age grec et latin, 71 (Copenhague,
2000), p. 160.
PERIPHYSEON, LIBER V 75
Hinc non incassum credimus et intelligimus incarnationem DEEO QVOD
uerbi dei non minus angelis quam hominibus profuisse. Pro- NON MINVS AN-
GELIS QVAM HO
2375 fuit nanque hominibus ad suam redemptionem suaeque na-
MINIBVS VERBI
turae restaurationem, profuit angelis ad cognitionem. Incom- INHVMANATIO
___ -- prehea-sibile-quippe--erat-uerbum. omni .creatur.ae uisibili _et PROFVIT
-.. -~tHI-isihili,-110c-est inteJlectnalLet_rationali,_angelis uide!lçet et
hominibus, priusquam incarnaretur, quoniam remotum et se- 912D
2380 cretum super omne quod est et non est, super omne quod
dicitur et intelligitur. Incarnatum uero quodammodo descen-
dens mirabili quadam theophania et ineffabili et multiplici
sine fine in cognitionem angelicae humanaeque naturae pro-
cessit; et super omnia incognitum ex omnibus naturam in
2 385 qua cognosceretur assumpsit, mundum sensibilem et intelli-

gibilem in se ipso incomprehensibili armonia adunans; et lux


inaccessibilis omni creaturae intellectuali et rationali prae-
buit accessum. Hinc est quod communiter angelicam
ymnologiam uniuersalis ecclesia in caelo et in terra intel!igi-
2390 bili et sensibili uoce cantare non desinit: "Gloria in excelsis
deo, et in terra pax hominibus bonae uoluntatis".
Ac per hoc breuiter concludendum. In ipso omnia uisibilia
et inuisibilia (hoc est sensibilis et intelligibilis mundus) res-
taurata inque unitatem ineffabilem reuocata sunt, adhuc in
2395 spe, in futuro uero in re, adhuc in fide, in futuro in specie,
adhuc in argumento, in futuro in experimento, iam in ipso
homine quem specialiter accepit factum, in futuro in omni-
bus generaliter perfì.ciendum. Non itaque quis parui .pendat

2390/2391 Luc. 2, 14

2373/2376 ERIVGENA, Commentarius in euangelium lobannis, I, xxv, 16-28


(SC 180, pp. n6-n8; PL 122, 300D-301A). ID., Vox spiritualis, Xl, 24-39 (SC 151,
pp. 256-258; PL 122, 289D-290A). ID., Carmina, II, viii, 41-50 (MGH, PLAC III,
p. 539; PL 122, l231C-1232A).
2376/2385 HEIRICVS AVTISSIODORENSIS, Homtllae, I, xi, 210-217 (CCCM n6,
pp. 97-98). Cf. É. Jeauneau, Études érigéniennes, pp. 525-557.
2388/2389 ERIVGENA, Expositiones in Hierarcbiam caelestem, II, 278-280
(CCCM 31, p. 27).
2389/2390 Liber sacramentorum Gregorio Magno adscriptus, l; ed. J. Des-
husses, Le sacramentaire grégorien, voi. l (Fribourg, 1971), p. 85; PL 78, 25A.
2394/2398 AVGVSTINVS, In Ioannis epistulam ad Partbos, IV, 2 (PL 35, 2006).
ID., Enarrationes inpsalmos, Ps. 37, V, 18-42 (CCSL 38, p. 385; PL 36, 398); Ps.
91, l (CCSL 39, pp. 1278-1279; PL 37, n71), etc. ER!VGENA, Commentarius in
euangelium Iobannis, Ili, v, 26-37 (SC 180, pp. 224-226; PL 122, 319D). Cf. G.
Madec, ]ean Scot et ses auteurs, pp. 127-128.
PERIPHYSEON, LIBER V

quod dei uerbum inhumanatum sit ac ueluti humanam natu-


2400 ram solummodo saluarit, sed firrnissime credat et purissime
intel!igat quod per inhumanationem filii dei omnis creatura
in caelo et in terra salua facta est. Omnem uero creaturam
dico .. coi:pus. et-u.italem.motum-et.sensum-et,super haee; ra- f.
_tino.éflJ.....et.lnte.lléctum. .Extr.a -quae-put-asne-prneter-deum- ul-
2405 !am naturam esse?

N. Nullam. Totius enim creaturae nulla alia partitio inueni-


tur. Si enim est, aut intellectus cognitus uel incognifus e-st,
aut ratio, aut sensus, aut uita nutriens augensque corpora,
aut ipsum corpus erit. Et haec omnia uerbum dei incarnatum
2410 accepit.

A. Quid itaque dicturi sumus? Num irrationabilia animalia,


ligna etiam et herbae omnesque huius mundi partes a
summo usque deorsum _in uerbo dei incarnato restaurata
sunt?

2415 N. Miror cur totiens eandem rem repetis. Nonne uerbum 9 13c
assumens ·hominem omnem creaturam uisibilem elt inuisibi-
lem accepit, et totum quod in homine accepit saluum fecit?
At si omnem creaturam accepit humanam accipiens naturam,
profecto omnem creaturam saluauit et in aeternum saluatu-
2420 rus erit.

A. Co.rporeae igitur moles, localibus.spatiis distentae, mul- DE EO ~VOD MO-


tis ditiersisque partibus compositae, ·necnon etiam uisibiles LES CORPOREAE
NON RESVRGENT
species, quibus moles ipsae ne fluant in unum continentur,
resurrecturae sunt in generali hominum resurrectione. Ac per
242il hoc si partes ipsae in suas moles formasque et species, qui-
bus uisibilis mundus et ornatur et componitur, resurgant, se-
quitur quod totus mundus non periturus sit, sed in eundem
statum reuersurus. Nam si partes restaurabuntur, cur non et
totum?

2430 N. Visibilium et sensibilium corporum moles et species re- 913D


surrecturas non dicimus sed, ut saepe inter nos conuenerat,
in suas causas et rationes, quae in homine factae sunt; in

2402/2404 ERJVGENA, Periphyseon, IV, 755BC (CCCM 164, 548-564; p. 21,


cum notis).
PERIPHYSEON, LIBER V 77
resurrectione hominis cum homine et in homine reuersuras,
in quibus plus animalia omnia dicenda sunt animalia esse,
2435 quam in ipsis effectibus corporeis ac sensibilibus. Vbi enim
subsistunt, ibi ueraciter animalia sunt. Similiter de omnibus 914A
sensibìlibus siue caelestibus siue terrenis-intelligendum~Gm-
. ·rria siquidem, quae locis temporibusque uariantur corporeis=--
que sensibus succumburit, non ipsae res substantiales uere-
2440 que existentes, sed ipsarum rerum uere existentium quae-
dam transitoriae imagines et resultationes intelligenda sunt.
Cuius rationis exemplum est uox eiusque imago, quae a
graecis IX.a uocatur, seu corpora ipsorumque umbrae, qtiae
siue in puro aere formatae siue de aquis siue de qua!icun-
2445, que re unde solent resultare resultant. Quae cuncta non res,
sed falsae rerum imagines probantur esse. Itaque sicut ima-
gines uocum umbraeque corporum per se non subsistunt,
quia substantia non sunt, sic corpora ista sensibilia ueluti re-
rum subsistentium quaedam similitudines Sl!nt et per se sub- 914 B
2450 sistere nesciunt. Nam et humana corpora, quae nunc locali-
ter distenduntur, incrementis detrimentisque uariantur,
mouentur, species quoque eorum, siue generalis illa quam
omnia corpora humana participant, siue specialis qua singu-
lorum corporum quantitas circumscribitur, in resurrectione
2455 futura non erunt, sed in spiritualem naturam, quae locis tem-
poribusque, propriis quoque speciebus, quae ex qualitate et
quantitate sumuntur, nescit circumscribi, transitura esse na-
turalis ratio edocet. Hoc autem dicimus non praescribendo
senteBtias eorum qui aliter de resurrectione corporum om-
2460 nino. disputant. Affìrmant enim hurrÌana corpora in ea quan-
titate et specie, in qua unumquodque cecidit, futura esse, 914 c
sexumque eorum (uirilem dico femineumque) permansurum
autumant. De quibus postmodum commemorabimus.
Quod autem animalia ea ratione qua diximus (hoc est in DE ANIMALIVth
2465 causis suis) iterum futura sint, ex uerbis sancti Dionysii Ario- REDITV IN 5'
pagitae incunctanter possumus argumentari, capitulo VI De CAVSAS
diuinis nominibus, de diuina uita disputans. "Immortalium",
inquit, ."angelorum uita et immortalitas et imperdibile ipsum

2442/2443 ERIVGENA, Peripbyseon, IV, 784'\ (CCCM 164, 1733-1738; p. 62,


cum notis). ID., De praedestinatione, III, 39-40 (CCCM 50, p. 19; PL 122, 365B).
2467/2485 DIONYSNS ARIOPAGITA, De diuinis nominibus, VI, 1 (ed. B.
Suchla, pp. 190-191; PG 3, 856AC; PL 122, u51 CD). Eriugena legit in suo co-
dice (Parisiensi Graeco 437) AITION (quod in causalis uertit), ubi in nostris
editionibus legimus alwv (ed. B. Suchla, p. 191, cum notis).
J
PERIPHYSEON, LIBERV

angelicae semper motionis ex ipsa (diuina uidelicet uita) et


per ipsam est et substetit. Idcirco et uiuentes semper et im-
mortales dicuntur, et non immortales iterum, quia non a se
ipsis habent immortaliter esse et aeternaliter uiuere, sed ex
. uiuifica.et.totius. uitae factrke·et continuatriee·eausa~-Et·sicut -
in ONTE dicimus (hoc est de essentia tractantes; ON enim a
2475 graecis essentia dicltur, sicut et OYCIA) quia et eiusdem esse 914 D
est causalis, sic et ibi iterum (in uita uidelicet) quia et per se
ipsam uita est diuina uita, uitalis et substantialis, etomnis
uita et uitalis motus ex uita lpsa, quae est super omnem
uitam et omne principium totius ùitae. Ex ipsa et animae im-
perdibile habent, et animalia omnia et germina secundum
nquissimam consonantiam animae habent uiuere. Qua ablata
(generali uidelicet uita, quam speciales et singulares uitae 91 5A
participant), iuxta eloquium, deficit uita ornnis ad terram, et
defìcientia ad participandum eam infirmitate, iterum con-
uersa, iterum animalia fiunt."
In quibus uerbis praefati theologi non resurrectionem ani-
malium irrationabilium seu rerum sensu carentium restitutio-
nem in pristinas species quantitatesque, quibus mundus iste l
impletur, futuram intelligimus, sed in causas suas,· ex quibus 1 I.
procedunt et in quibus subsistunt, reditum esse futurum. i
Non enim dixit diuinam uitam angelicae solummodo et hu-
manae (hoc est intellectualis et rationalis) uitae causam esse, . ·.~
sed uniuersaliter omnis uitae. Omnis autem uita aut rationa- ]
!
. .!
lis est (ut in .superioribus libris copiose disputatum) aut irra- i
2495 tionalis, aut nutritiua corporum et auctiua, hoc est, aut ange- 91 5B ·'!
lica, aut huinana, aut animalis, aut sensu èarentium ut sunt
ligna et herbae caeteraque similia, in quibus uitalis solum-
modo motus operatur. Ac per hoc non de sola humana uita,
sed de omnibus praedictis uita,e specsiebus, nec de corpo-
rl
2500 ribus solummodo humanis, sed de omnibus quae spiritus j
uitae uegetat diuinum pronuntiat eloquium: "Auferes spiri- i
tum eorum, et deficient et in puluerem suum reuertentur".

2475 [essentia diciturl ON et OYCIA essentia dicitur. Proprie !amen ON


J1
neutrum est, et interpretatur 'quod est', et flectitur ONTOC, a quo ablatiuus
ONTE.
!
I
J

2493/2498 ERIVGENA, Periphyseon, III, 735C-736B (CCCM I63, 4902-4930; pp.


167-r68); IV, 824C-825C (CCCM 164, 3542-3591; pp. u8-u9).
PERIPHYSEON, LIBER V 79
Nulla enim uita seu rationalis seu animalis seu nutritiua diu, DEEO QVOD
ut non dicam semper, corruptibilia et mortalia corpora uiui- QVAIJSCVNQVE
VITA CORRVPTl-
2505 ficare et administrare potest. Ideoque deserit ea. Qua dese-
BILE CORPVS DIV
rente, deficiunt corpora et in puluerem suum reuertentur. Et VIVIFICARE NON
-- hocest-quod-ait: "Et--defieientia (id est animalia et germina) POTEST
ad participandum eaminfirmit~te'". Non enim semper parti-. 915C
cipare uitam possunt propter corruptibilium terrenorumque
2510 corporum infirmitatem et fragilitatem. Naturalis autem ope-
ratio uitae in corporibus, siue ea regendo siue deserendo, ad
creatorem omnium refertur. Propterea dicit: "Auferes spiri-
tum eorum". Non quod deus auferat spiritum ullius corporis,
sed quod sinat spiritus corruptibilibus corporibus grauatos
251 5 ab eis deficere ad tempus, in eadem in incorruptibilitatem et
spiritualitatem conuersa iterum naturali motu redituris. Quod
enim eis congenitum est in hunc mundum non possunt sem-
per deserere, sed quandoque finito mundo recipient, dum in
causis quod regit et quod regitur mirabili quadam armonia
2520 unum inseparabile futurum sit. Ideoque ait: "Emittes spiritum
tuum et creabuntur". Ac si diceret: Spiritum uitalem, quem
fecisti, emittes, hoc est, emitti et redire in corpora, quae tem-
:t poraliter deseruit, naturali appetitu uolentem redire permittes.
"Et renouabis faciem terrae", hoc est, adunatis inseparabili-
2525 ter corporibus suis uitalìbus speciebus, restaurabis integrita-
tem naturae, quae terrae uocabulo mystice· significatur. 916A
Quod si cuipiam incredibile uidetur et contra naturalem DE !RRATIONABI-
rationem irrationabilia sensuque carentia in humanam tran- LIVM ET SENSV
CARENTIVM
sire naturam,. primum intentus conspicetur .quod inferiores
TRANSITV IN HV-.
2530 humanae naturae partes (sensum dico corporeum et nutriti- MANAM NATVRAM
uam uitam ipsumque corpus) irrationabilium sensuque ca-
rentium necnon terrenorum corporum conditionibus similli-
mae sunt. At si ita est, quid rnirum aut incredibile, si similia
transeant in sui similia, ut ex multis similibus unum quiddam
2535 sibi simile efficiatur, ita tamen ut inferiora similia in supe-
riora, quorum similitudines sunt, transeant? Non enim natu-
ralis ratio sinit superiora in inferiora mutari; inferiora uero
superiora naturaliter appetunt eisque adunari cupiunt. Per-
spiciat quoque passiones irrationabilis creaturae, quas post
2540 casum hominis a dignitate diuinae imaginis insertas sibi
poena quadam peccati humana natura attraxerat, quas insi-

2512/2513 Ps. 103, 29


2520/2521 Ps. 103, 30
2524 Ps. 103, 30
80 PERIPHYSEON, LIBER V

tas naturaliter ante lapsum non habebat, moueri posse in his


qui perfecti sunt in uirtutes naturales. Passiones autem dico
uoluptatem et tristitiam, concupiscentiam atque timorem, et
2545 quae ex his nascuntur, quas in uirtutes posse mutari dubium
-- -------non-est "Verbi-·gratia, concupiscentia quiderrrintellectualis
diuinorurrr appetitus desidera:t:iuurrr operatur motum, uolup--
tas uero innocuam nutritiuae animi operationis laetitiam, ti-
mor quoque futurae in delictis prouidam ultionis curam, item
2 55 0 tr_istitia co_r~ectricem in praese!lti ma!Qmm poeniten_tial!l.,_"__ S_i

ergo passiones, quas rationabilis natura ex irrationabili in se 916C


ipsam deduxerat, in naturales animae possunt mutari uirtu--
tes, cur incredibile sit ipsam irrationabilitatem in altitudinem
rationabilitatis transmutari? Nam et superbia, quae ueluti.ca--
2555 put totius malitiae perhibetur, in amorem caelestis excellen-
tiae et in despectum terrenae infìrmitatis in bonis hominibus
uertitur, dicente Apostolo: "Quae sursum sunt sapite, non - l
qua e super terram". "Breuiterque dicendum" nullum uitium
esse quod in sapientibus, diuina gratia in eis operante, mu--
2560 tari in uirtutem non possit. Ac sic de malitia solet fieri boni-
tas, de bonitate autem nequaquam malitia. Virtus siquidem
bonitatis contrarium sui in se ipsam consumit, malitiae uero ll
dedecus bonitatis pulchritudinem decolorare impossibile est.
Si itaque uitia in uirtutes, cum sibi inuicem contraria sint, 916D
2565 moueri non negamus, cur naturas inferiores in naturas supe-
riores, dum sibi nullo modo aduersantur, mirabili quadam
adunatione transfundi negauerimus? Satis de his.

2543/2.545 AVGVSTINVS, De ciuitate dei, XIV, iii, 22-34; v, 15-21 (CCSL 48, pp.
417, 420; PL 41, 406, 408-409). MAXIMVS CONFESSOR, Ambigua ad lobannem,
VI, 1778--1789 (CCSG 18, p. 105; PG 91, u96D-u97A). ID., Quaestiones ad Tba-
lassium, I, 2-4 (CCSG 7, pp. 46-47). ERIVGENA, Peripbyseon, IV, 805B (CCCM
164, Marginale 37; p. 90).
2546/2.550 MAXIMVS CONFESSOR, Quaestiones ad Tbalassium, 1, 18-23 (la-
tine), 20-26 (graece): CCSG 7, pp. 46-47.
2554/2555 AVGVSTINVS, In Iobannis euange/ium tractatus, XXV, xvi, l-2
(CCSL 36, p. 256; PL 35, 1604). ID., Expositio quarundam propositionum ex
epistola ad Romanos, 4 (CSEL 84, p. 4, 15-17; PL 35, 2064). ID., Enarrationes in
psalmos, Ps. 35, XVIII, 22 (CCSL 38, p. 336; PL 36, 354), etc.
2558 MAX!MVS CONFESSOR, Quaestiones ad Tbalassium, I, 23 (latine), 26
(graece): CCSG 7, pp. 46-47).
PERIPHYSEON, LIBER V 81

A. Satis plane.

N. Quoniam uero de eo quod resurrectio corporum natu- DE RESVRREc-


2570 rali uirtute, diuina gratia cooperante, per saluatoris mundi TIONE
--- -inhumanationem-futur-a--sit,-- beati -Epiphanii testimonium 91 7A
-introduximus, -necessarium arbitro! _magn±-quoque -theologi--- -
Gregorii sententiam de eadem ratione introducamus.

A. Necessarium. Nam et sic prornissum, et quod in ore


2575 duorum idoneorum testium constituitur inconcussum esse
uidetur.

N. Vicesirno itaque et secundo capitulo sermonis De ima-


gine disputans quod resurrectio non tantum ex praedicatione
scripturae, quantum ex ipsa rerum necessitate speratur: "Sed
2580 non sic est", inquit, "fortis malitia ut bonitatis uincat uirtu-
tem. Neque enim melius neque singularius est (hoc est sim-
plicius) nostrae naturae inconsultum (insipientiam dico)
quam dei sapientia. Non enim possibile est conuersibile at-
que mutabile potentius esse atque singularius quam quod
2585 semper similiter habet in bono faciens. Sed diuinum quidem
consilium semper et ubique immutabile habet, conuersibile
autem nostrae naturae non in malo fìxum manet. Quod enim DEEO QVQD
semper omnino mouetur, si quidem ad bonum processionem HVMANANAT.
SEMPER DEV~<
habuerit, propter eximietatem · rei perquirendae nunquam
QVAERIT '.NAT•
2590 desinet ab ipso qui sursum est meatu. Non enim inueniet RALI MOTV, F."
terminum quaesiti nihil non. nanciscentis stabilitabit unquam NVNQVAM IN\ -
motum, neque ad id quod. contrarium est momentum susce- NIET QVOD
QVAERIT, QVlt.
perit. Cum uero cursum malitiae peregerit et in sublimissi-
INFINITVM EST
mam mali mensuram peruenerit, tunc quod semper impetu
2595 mouetur nullum ex natura statum inueniens, dum spatiui:n
quod in malitia est transcursum fuerit, secundum necessita-
tem in bonum conuertit motum. Nam dum malitia in infìni-
tum non progrediatur, sed necessariis fìnibus comprehendi-
tur, consequenter boni successio fìnem malitiae excipiet. Ac
2600 sic, ut dictum · est, semper mobile nostrae naturae iterum

2574/2576 Deut. 19, 15. Matth. 18, 16- Ioh. 8, 17. II Cor_ lJ, l

2569/2572 Vide supra, 9orBC.


2579/2620 GREGORIVS NYSSENVS, De imagine, 21 (PG 44, 2orA-204A; iuxta
uersionem Eriugenae 22, ed_ M. Cappuyns, pp. 243-244).
PERIPHYSEON, LIBER V

firmiter in bonam recurret uiam, dum ex memoria priorum


calamitatum ad essendum iterum in his quaè recta sunt com-
pescitur. Non ergo iterum erit nobis cursus in bonis, eo quod
finibus necessariis malitiae natura circumterminatur? Vt enim
- ·:z:6o 5 -quhtetheria sapiunt spatia-luminis-quidem omnem-mundum - -
plenum esse dicunt, tenebras uero oppositione terreni cor-
poris obumbrationem fieri - sed hoc quidem per figuram
spheriformis corporis considero, solari radio conifiguram con-
cludente, solem uero multipliciter magnitudine terram supe-
2610 rare undique ipsam radiis in gyro comprehendens in summi- 918A
tate coni commissuras luininis copulando, ita ut secundum
materiem si fieret cuipiam uirtus transgrediendi mensuram in
quam umbra extenditur, omnino in lumine fieret a tenebris
illaesus - sic arbitrar oportere etiam de nobis intelligere,
2615 quia transeuntes malitiae terminum, cum in summitate um-
brae peccati fuerimus, iterum in lumine conuersabimur se-
cundum infinitam multiplicationem quantum ad malitiae
mensuram, bonorum natura abundante. Iterum ergo paradi-
sus, iterum 'omne' illud lignum, quod etiam uitae est lignum,
2620 iterum imaginis gratia et principii dignitas".
Animaduerte quam dare et rationabiliter et indi.lbitanter
astruit primum quidem malitiam non posse esse perpetuam,
sed ex necessitate rerum ad certum terminum peruenturam 918B
et quandoque desituram. Si enim diuina bonitas, quae sem-
2625 per non solum in bonis uerum etiam in malis bene operatur,
aeterna et infinita est, contrarium. eius necessario non erit
aeternum et infinitum; alioqui non erit contrarium, nec ex
diuersa parte oppositum. Aeterna ·siquidem, quamuis quali-
tate discrepant, sola aeternitatis aequalitate sibimet conue-
2630 niunt. Diuina nanque pietas atque seueritas qualitate disso-
nant, duro una delicta punit, altera indulget; ainbae ta.men
aeternae sunt. Diuinae autem bonitati malitia omnino oppo-
nitur. Malitia itaque consummationem accipiet, et in nulla
natura remanebit, quoniam in omnibus bonitas diuina et
2635 operabitur et apparebit. Ac per hoc naturam nostram non 918C
esse in malo fixam nec futuram esse semper malitia deten-
tam, sed ad bonum finito omni malo reuersuram praefatus
auctor asserit. Sicut enim umbra terrae, quam noctem appel-
lant, in aeris et aetheris spatia per infinitum non porrigitur,

2638/2642 ERIVGENA, Peripbyseon, III, 715C-716B, 722A (CCCM 163, 3989-


4029, 4281-4286; pp. 137-139, 146).
PERIPHYSEON, LIBER V

264 0 sed intra centum uiginti sex milia stadiorum, ut physici per-
hibent, coartantibus eam undique solaribus radiis circa ter-
ram diffusis, instar coni acuminatur ita ut penitus deficiat, sic
malitia, quae ueluti quaedam umbra delictorum nostrorum
-- nostram·occupatnaturam,-abundantia supernae aeternaeque
264 5 bonitatis coartabitur et- omnine--abelwitur, dum irrationabi-
les humanae animae motus ad rationabiles ueritatis affectus
conuertentur.
Deinde nostram naturam semper moueri (quod etiam fere 9 19 A
omnes diuini philosophi approbant) incunctanter asserit. Et
26 50 nihil aliud appetir nisi summum bonum, a quo ueluti princi-
pio incipit moueri, et ad quod ueluti fìnem motum suum ac-
celerat. Tota siquidem rationalis creatura, quae proprie in
hominibus subsistere intelligitur, etiam in delictis suis per-
uersisque anfractibus deum suum, a quo est et ad quem
2655 contemplandum condita est, semper quaerit. Rationabilis
quippe natura nunquam malum appetit. In multis tamen falli-
tur et decipitur falsa pro ueris approbans (quod proprium est
erroris) et non rectam uiam ingrediens ad summum bonum,
quod semper quaerit. Peruersus autem ipse motus uocabulo
2660 malitiae non irt\::ongrue appellatur. "Malitia nanque est ani- n1FF1Nmo
mae intellectualis naturalium bonorum obliuio" et "ad fìnem MALITIAE
insitarum naturae uirtutum operationis defectus naturalium- 919B
que potentiarum per fallentem iudicationem in aliud praeter
finem irrationabilis motus. Finem uero dico eorum quae sunt
2665 causam, quam naturaliter appetunt omnia." Proinde ipso ir-
rationabili motu (qui totius mali et malitiae et causa et ple-
nitudo est) bonitatis amplitudine circumscripto penitusque
terminato, rationabiliter secundum insitas sibi naturales uir-
tutes humana natura mouebitur sursum uersus erecta, cau-
2670 sam suam semper appetens et in paradisum (delicias dico
uirtutum quas naturaliter sibi insitas peccando perdiderat)
rediens, escamque ligni uitae (dei uidelicet uerbi contempla-
tionem) ardenter desiderans, diuinaeque imaginis (ad quam 91 9 c
facta est) dignitatem recipere festinans.
267 5 Sed quoniam quod quaerit et appetir, dum recte mouetur
uel non recte, infinitum est omnique creaturae incomprehen-

2657/2658 Vide infra, p. 143, !in. 4631-4632.


2660/2661 MAxIMvs CONFESSOR, Quaestiones ad Tba/assium? Prologus,
48-49 (latine), 52-53 (graece): CCSG 7, pp. ro-n.
2661/2665 MAxIMvs CONFESSOR, Quaestiones ad Tba/assium, Introductio,
193-198 (latine), 217-223 (graece): CCSG 7, pp. 28-31.
PERIPHYSEON, LIBER V

sibile, necessario semper quaeritur ac semper mouetur per


hoc quod quaerit, mirabilique modo quodammodo quod
quaerit inuenit, et non inuenit, quia inueniri non potest.
2680 Inuenit autem per theophanias, per naturae uero diuinae per
-----se -ipsanr ct>htemplationem-noninuenir.-!he-c>irh-anìas-a.atein-
dicollisibiHmrretinuisibiliurn spectes,--quarum-ordrne-erp-ut=-
chritudine cognoscitur deus esse, et inuenitur non quid est,
sed quia solummodo est, quoniam ipsa dei natura nec dici-
2685 tur nec intelligitur. Superat nanque omnem intellectum lux
inaccessibilis. Et hoc est quod psalmista dicit: "Quaerite do- 91 90
minum et confirmamini, quaerite faciem eius semper". Et
haec est spiritualis illa uia quae in infinitum tendit, quam
purae perfectaeque animae ingrediuntur, deum suum
269 0 quaerentes. Nam et uirtutes caelestes deum suum semper
quaerunt, in quem semper prospicere concupiscunt. Ipsa est
caligo, de qua Dionysius Ariopagita Dorotheo scribens ait: 9 20A
"Diuina caligo est inaccessibile lumen, in quo habitare deus
dicitur, dum inuisibilis existit propter supereminentem clari-
2695 tatem et inaccessibilem superexcellentiam superessentialis
luminum manationis. In hoc fit omnis deum scire et uidere
dignus, dum ipse non uidet nec cognoscit uere lumen, in quo
super uisionem et cognitionem factus est, hoc solum cognos-
cens quia post omnia est sensibilia et intelligibilia, et pro-
2700 phetice uidens: 'Mirabilis fa eta est scientia tua ex me, confor-
tata est, non potero ad eam'. Sic ergo diuinus Paulus cog- j
nouisse deum dicitur, cognoscens eum super omnem exis-
l
J
::1
J
2686/2687 Ps. 104,4
2691 I Petr. l, 12
2693/2694 I Tim. 6, 16
1
J
2700/2701 Ps. r38, 6

J
:>.683/2684 ERIVGENA, Peripbyse-0n, I, 455B (CCCM 161, 564-566; p. 22); III,

1
665B (CCCM r63, r912-1914; p. 67, cum notis). ·
2684/2685 DIONYSIVS ARIOPAGITA, De mystica tbe-0logia, 5 (ed. G. Heil-A.M.
Ritter p. 149, 3; PG 3, 10450; PL 122, II76A).
2685/2686 ERIVGENA, Expositiones in Hierarcbiam caelestem, I, 97-99
(CCCM 31, p. 3).
2689/2690 AVGVSTINVS, De quantitate animae, XIV, 24 (CSEL 89, p. 161, 15-
18; PL 32, 1049). ERIVGENA, Vox spiritualis, x.32-33 (SC 151, P· 252; PL 122, 289B).
t
ID., Peripbyseon, IV, 844C (CCCM 164, 4479; p. 146, cum notis).
2693/2707 DIONYS!VS ARIOPAGITA, Epistula V (ed. G. Heil-A.M. Ritter, pp.
162-163; PG 3, 1073A-1076A; PL 122, II78CD).
PERIPHYSEON, LIBER V

tentem intellectum. Propter quod et inuestigabiles esse uias


eius ait et inscrutabilia iudicia eius, et inenarrabiles donatio- 920B
nes eius, et pacem eius superantem omnem intellectum, sic
inueniens super omnia et hoc super intelligentiam cognos-
cens,-quia-omnium est-summitas, omnium causalis existens''.
-1a-em-1n-e-pìsrota-::i:d-e>aìnm- monm:hum:---"-1'enebrae----qui--- - -
dem'', inquit, "obscurae sunt in lumine, et magis in multo lu-
2710 mine. Ignorantiam occultant scientiae, et magis multae scien-
tiae. Haec enim supereminenter sed non secunduin priuatio-
nem accipiens, approba superuere quia latet (6) habentes
quod est lumen, et uere scientia secundum deum ignorantia,
et superpositae ipsius tenebrae uelantur ab omni lumine et
abscondunt omnem scientiam. Et si quis uidens deum intel-
lexit quod uidit, non ipsum contemplatus est, sed quid eo-
rum ab ipso existentium et cognitorum. Ipse autem super
animum et essentiam supercollocatus uniuersaliter non cog-
noscitur neque uidetur, et est superessentialiter, et super ani-
2720 mum cognoscitur. Et ipsa secundum quod melius est perfec-
tissima ignorantia scientia est eius super omnia cognita". Ne-
que hoc euangelista praetermisit dicens: "Deum nemo uidit
unquam". Et ut ait Ambrosius, sicut nunquam uisibilis fuit,
ita nunquam uisibilis erit. Et quid ipsa Veritas dicit? "Nemo 920D
nouit patrem nisi filius, neque filium nisi pater."

2703/2704 Rom. n, 33
2704/2705 II Cor. 9, 15
2705 Phil. 4, 7 .
2722/2723 !oh. 1, 18
2724/2725 Matth. II, 27

2708/2721 DIONYSIVS AR!OPAGITA, Epistula I (ed. G. Heil-A.M. Ritter, pp.


156-157; PG 3, ro65A; PL 122, u77AB).
2723/2724 AMBRosrvs, Expositio e.uangelii secundum Lucam, I, 25 (CCSL
14, p. 19. ERIVGENA, Commentarius in euangelium lobannis, I, xxv, 78-82 (SC
180, p. 122; PL 122, 302A). Cf. G. Madec, fean Scot et ses auteurs, p. 59.

(6} Etiam qui habent incomprehensibile lumen nesciunt quid sit


quod habent, testante euangelista: "Et lux in tenebris lucet, et tene-
30 brae eam non comprehenderunt". Ideoque diuinum lumen tene-
brarum uocabulo, quoniam incomprehensibile est, uocitatur. Simi-
liter et gnostica uirtus contemplantium illud, quoniam ab eo reper- 920C
cutitur, tenebrarum nomine frequenter appellatur.

29f30 !oh. 1,5


1
L
--l- -

86 PERIPHYSEON, LIBER V
.;.
Sed utrum dei uerbi humanitas, sicut et eius diuinitas, in- i
I
comprehensibilis est omni creaturae omnemque superat in- \
tellectum, postquam in deitatem uerbi assumpta est unaque J
cum ipsa substantia facta absque ulla confusione utriusque J

- -27fo- naturae;-diuinae scilicet atque-humanae~-ex-quibm; -unus: §2IA.--------+--


Christus dòrriinuS riòSter àtque saluator constare creditU.r-er t
intelligitur ab his qui orthodoxae fidei participes sunt, an ~
intra terminos uniuersitatis conditae rationabili et intelligibili
_natura_e c_ogno_scibilis circumscribitur_(hoç est intra nulIJ.J~rns ___L
I
2 735 qui cognosci possunt detinetur) quisquis uult, prout uult,
I
suam sententiam proferat. Ego autem incunctanter uestigia
eorum sequor, qui non temere praedicant humanitatem do-
mini nostri Iesu Christi suae diuinitati unitam, ita ut unum,
salua naturarum ratione, in ipsa et cum ipsa sit, quoniam una
2740 substantia est et, ut usitatius dicam, una persona humanitas
-I
1
Christi et diuinitas. Et quemadmodum diuinitas eius omnem
I
_i -
I
superat intellectum, ita et humanitas, quae super uniuersali-
tatem uisibilis et intelligibilis creaturae, super omnia loca et
tempora, super omnem circumscriptionem et diffinitionem,
27 45 super omnes caelos, super omnes uirtutes et potestates, sli-
~ per omne quod dicitur et intelligitur, super omne quod post
deum est exaltata est et superessentialis facta est, omni crea-
turae incomprehensibilis et inuestigabilis. Et hoc in superiori
huius operis textu docuimus.

·2750 A. De exaltatione incarnati uerbi cum carne, quam de uir- VTRVM TOTA HV-
gine accepit, totoque hon;iine copulato sibi in unitatem ~mb­ MANA NATVRA IN
CHRISTO
stantiae super omnia superessentialiter et a te copiose sua-
LlBERATA EST ET
sum et a sanctis patribus est roboratum. Sed utrum tota na- LlBERABITVR
tura humana, quam solam partim in electis liberandam pu-
2755 taueram, partim semper in reprobis aeterno igne torquendam 921C
detineri, solutis ipsius malitiae retinaculis penitusque disrup-
tis, ut superior docet ratio, ascensura est quo primitiae ip-
sius (humanitatem Ghristi dico) ascendit, iam dubius deli-
bero, quoniam inter se multa in hac quaestione colluctantur.
2760 Si enim tota illuc ascensura est et, ut apertius dicam, reditura
in eum quem peccando deseruit, si eam totam redimendo
suscepit, quid dicturi sumus? Nonne consequens erit nullam
aeternam mortem miseriae, nullam impiorum poenam re-

2739/2740 Vide supra, 894B.


2748/2749 Vide supra, 894A0895C.
PERIPHYSEON, LIBER V

mansuram? Quid enim in eis torquebitur, postquam tota na-


2765 tura, cuius boni et mali participes sunt, non solum omni
morte atque malitia liberabitur, uerum etiam in ipsum deum
reuertetur? Vbi ergo aestus ille flammarum ignis aeterni, in
-----quem--seueritas iustissimi--iudicis malos-missura__est,__dictura:
~lte-mal@dkti-ffi-ignem-aetexnumr4uLpraeparatus est diabolo
277 0 et angelis eius"? Vbi erit supplicium aeternum in quod ituri
sunt impii, si nulla pars humanae naturae remanserit, quae
aeterno supplicio obnoxia sit? Finita nanque omni malitia,
quis malus remanebit? Omnis enim malus malitia malus est.
Ac per hoc, pereunte malitia, peribit etiam et malus. Defi-
2775 ciente quippe causa, necessarium est effectum sui deficere.
Eadem ratio est de· mo.rte et miseria. Sf enim omnino absor-
bebitur mors a uita, quemadmodum a bonitate malitia et a
beatitudine miseria, quis in morte et miseria torquebitur,
quando extra uitam et beatitudinem nemo residebit?
2 7 80 Si uero quis asseruerit partem humanae naturae in deum DE INCOMMODIS
redituram, partem in poenis semper mansuram, quanta in- QVAE SEQVVN-
TVR EOS QVI
commoda ueraeque rationi reluctantia assertionem eius con- DICVNT PARTEM
sequentur? Cogetur siquidem fateri deum uerbum non totam HVMANAE NA-
humanam naturam sed partem :eius sumpsisse, ac per hoc TVRAE LIBERAN-
2785 neque totum humanum genus saluare uoluisse nec saluasse. DAM IN BEATIS,
PARTEM
Quod absurdum est credere. Vera item ratio puraque rerum
TORQVENDAM IN
speculatio eum deridebit simplicitatem humanae naturae in MISERIS
partes diuidentem ac ueluti ex multis dissimilibus uel simili- 922B
bus compositam esse docentem, cum sit una et simplex om-
.2790 nique compositione et dissimilitudine et multiplicitate par-
tium libera. Alioqui non 'iam ac\ imaginem dei facta est; sed
ad mortalium et corruptibilium corporum multiformem ua-
rietatem, quod existimare et stultissimum est et turpissimum
et omnino ueritate alienum. Porro si humana natura imago
2795 et similitudo dei est, profecto et tota per totum in se ipsa est,
et tota in singulis eam participantibus, nullam in se ipsa uel
in aliquo suae uniformiter simplicitatis diuisionem uel parti-
tionem seu possibilitate diuidendi uel partiendi seu actu et
opere recipiens. Si enim una et indiuidua diuinitas est, ad
2800 cuius imaginem humanitas facta est, necessario et ipsa una
et indiuidua est, et omnes homines, nemine excepto, in ea
unum sunt.

2769/2770 Matth. 25, 41


2776/2777 I Cor. 15, 54
88 PERIPHYSEON, LIBER V

Et si quis humanitatis simplicitatem et impartibilitatem me


dixisse nulla praerogatiua sanctorum pafrum auctoritate
28o 5 adiutus existimet, audiat beatum Origenem in libro tertio in
epistolam ad romanos: "'Ego dixi: Dii estis et filii excelsi', et
addidit 'omnes'. Quae -adiecti0 -omHe-simul -sub hoc titulo-
___ - humanwn-E0nnexuit genus. DeniEJ.uein consequentibus di-
cit: 'Vos autem ut homines moriemini'. Vnde et illud quod
28ro scriptum est: 'Et recogitauit deus quia fecit hominem super
terram, et poenituit in corde suo, et dixit deus: Deleam ho-
minem quem feci a facie terrae'' non solum pro excidio
·diluuii dictum puto, sed aliquid ex hoc etiam sub mysterio
de futuris praedictum, ut eo modo sentiatur quod dictum est:
2815 'Deleam hominem' quo et per prophetam deus: 'Ecce enim 922D
deleo iniquitates tuas ut nubem', ut uideatur delens eum se-
cundum hoc quod homo est, post haec facere eum deum
tunc, cum erit 'deus omnia in omnibus"'. Jl
Magnum quoque theologum Gregorium in xvn° capitulo I
2820 sermonis De imagine disputantem de humanitate legat, ubi
i
!
ait: "Quid est quod de his cogitamus? Sermo qui dicit 'fecit i
deus hominem' infinita significatione omnem humanitatem l,
ostendit. Non enim nunc connominatur creaturae Adam; 9 2 3A
(
sicut in sequentibus historia dicit, sed nomen creato homini
i
2825 non aliud quoddam uniuersaliter est. Non igitur uniuersali I
naturae uoca:tione tale aliquid suspicari introducimur quia in I
diuina praescientia et uirtute omnis humanitas in prima con- !
stitutione. comprehensa est? Oportet enim nil deo infinitum -1
in his qua e ab eo facta sunt aestimare,. sed uniuscuiusque I
2830 eorum quae sunt finis et mensura circu"mponderans factoris ~1
sapientia est. Quemadmodum igitur aliquis homo corporis I
!
I
I

2806/2807 Ps. 81, 6


1
2809 Ps. 81, 7
2810/2812 Gen. 6, 6-7
28r5/28I6 Is. 44, 22
2818 I Cor. r5, 28
2821/ 2822 Gen. r, 27
2823/2824 Gen. 2, 19 I
2806/2818 ORIGENES, Commentarli in Epistulam ad Romanos, III, r (PG I4,
925C-926A).
2821/2852 GREGORIVS NYSSENVS, De imagine, 16 (PG 44, I85AD; iuxta uer-
sionem Eriugenae, i7, ed. M. Cappuyns, pp. 235,z2 - 236,9). ERJVGENA, Peri-
physeon, IV, 797AC (CCCM 164, 2301-2332; p. 79}.
Il
!
I
l
PERIPHYSEON, LIBER V 89

quantitate coartatur, et mensura sibi substantiae magnitudo


est, quae in superficie corporis perfìcitur, sic arbitror ueluti
in uno corpore totam humanitatis plenitudinem prognostica
2835 uirtute a deo omnium comprehensam fuisse. Et hoc docet
--- ser:m0--qui-dicitquia 'feciLdeus hominem,.secundum imagi- 9 2 3B
-- ----nem dei feeit el:lffi', Non efilm-in parte--flaturae-irnago,--neque---
in quodam eorum quae secundum ipsam considerantur gra-
tia est, sed in totum genus aequaliter talis peruenit uirtus.
2840 Signum uero est: Omnibus similiter animus col!ocatur, duro
omnes intelligendi et consiliandi uirtutem habeant et alia
omnia, ex quibus diuina natura in eo quod secundum ipsam
factum est imaginatur. Similiter habet et ipse in prima mundi
constitutione ostensus homo, et post uniuersitatis consum-
2845 mationem futurus: Aequaliter in se ipsis diuinam imaginem
ferunt. Propterea unus homo nominatum .est omne, quia in
uirtute dei nihil praeterit, nil instat, sed et quod spectatur
aequaliter praesenti comprehensiua uniuersitatis operatione
continetur. Omnis itaque natura, quae a prirnis usque nouis- 9 2 3c
2850 sima peruenit, una quaedam uere existentis imago est; ipsa
uero in masculum et ferninam generis differentia nouis~ime
consti~ioni formationis adiecta est".
Proinde si dei uerbum humanitatem accepit, non partem
eius, quae nulla est, sed uniuersaliter totam accepit. Et si to-
2855 tam accepit, totam profecto in se ipso restituit, qU<;iniam in
ipso restaurata sunt omnia, et nihil humanitatis, quam totam
accepit, perpetuis poenis insolubilibusque malitiae (quam
tormentorum calamitas sequitur) nexibu,s obnoxium reliquit.
In nullo enim damnat deus quod fecit, sed quod non fecit
2860 punit. Nam et praeuaricantium angelorum naturam non pu-
nit nec puniturus est, illorum uero malitiam et impietatem
nociuamque potentiam, quemadmodum et malorum homi- 9 2 30
num eis adhaerentium, extinguet. Et fortassis illorum erit ae-
terna damnatio suae malitiae impietatisque uniuersalis abo-
2865 litio.

2859/2860 PROSPER AQVITANVS, Pro Augusttno responstones ad capttu/a


obiecttonum Vincenttanarum, obiect. J (PL 45, 1845; PL 51, l79D-180A).
ERIVGENA, De praedestinatione, XVI, 60-67 (CCCM 50, p. 95, cum notis).
PERIPHYSEON, LIBER V

Inter haec itaque sibi inuicem repugnantia, ueluti inter aes-


tuantis oceani fluctus cautesque quas allidunt afflictus,
longa et inextricabili deliberatione fatigatus conuoluor, nul-
lamque uiam euadendi reperio. Si enim (ut breuiter colligam
-- --28 7 0 -quae--late -superius -dicta---sunt)- .totam humanitatem--uerbo
dei assumptam ac per hoc in ipso saluandam naturali resur- 9 2.4-A
rectionis uirtute cooperatrice (quae nullam naturam perire
sinit neque perpetuo puniri) dixero, quid erit quod aeternae
damnationi attribuatur? Diuinaeque scripturae auctoritati _L
2875 resistere uidebor, qua e incuncì:anter diabolo - omnibusque
eius membris aeterna tormenta minatur esse futura. Si autem _I
neque totam humanitatem a Christo assumptam atque sal- l
. uap_dam, neque naturali resurrectionis uirtute totam liberan-
dam, sed ex parte in diuinae imaginis dignitatem redituram, -I
---i
2880 ex parte in aeterna calamitate captiuam remansuram do-
i
cuero, nonne confestim uera ratio diuinaque simul auctori- i
tas me redarguet? Ratio quippe euidentissime docet nil bo-
nitati uitaeque ac beatitudini ex diametro contrarium perpe-
tuo esse posse. Bonitas enim circumscribit malitiam penitus- 92 4B
288 5 que consumit, similiter uita mortem, beatitudo miseriam,
uirtus ufl:ia uitiorumque causas, caeteraque id genus. (7)

2666/:J.668 ERIVGENA, Peripbyseon, IV, 743D-744B (CCCM 164, 6;i-83; pp.


XXVI-XXX, 4-5).
2872/2873 ERIVGENA, De praedestinatione, IV, 173-174 (CCCM 50, p. 32; PL
122, 373C).
2874/:J.876 ERIVG~A, Peripbyseon, II, 543B (CCCM 162, Mai:ginaie 49; p. 25).
Istud Marginale (49) a Nisifortino additum est: CCCM 162, p. 204.

(7} Diuina auctoritas clamat: "Ero mors tua, o mors, et morsus


35tuus, o inferne". Item: "Nouissimus inimicus destruetur mors", hoc
est diabolus auctor mortis, uel certe ipsa mors, cuius nomen apud
graecos mascu!inum est- ElANATOC. Ita quippe est scriptum:
EXElPOC ElANATOC, inimicus ElANATOC. In uisionibus quoque
Daniel prophetae angelus inquit: "Septuaginta ebdomades ab-
40 breuiatae sunt super populum tuum et super urbem sanctam tuam,
ut consummetur praeuaricatio et finem accipiat peccatum, et delea-

34/35 Osee 13, 14


35 I Cor. 15, 26
39/42 Dan. 9, 24

34(38 ERIVGENA, Commentarius in euangelium lobannis, I, xxxiii, 23-37


(SC 180, pp. 190-192; PL 122, 313BC).
PERIPHYSEON, LIBER V 91

In hac acie, inter haec tela ueluti ex utroque latere confixus,


ignorans quo tendam et quid potius sequar, anxius consisto.
Non enim leuis consideratio est unum e duobus eligere: Aut
2890 aeternas poenas impiorum angelorum et hominum des-
truere,---aut-diuinam- bonitatem- -et beatitudinem, _absorpta
omni- malitia misefiaque-, -floa-ubiqu€-4n omni creatura reg-
naturam.

N. Patiens esto. Aderit lux mentium, quae illuminat abs-


2895 condita tenebrarum, aperit obstrusa, incognita reuelat, fugi-
tiua reuocat, incircumscripta circumscribit, indiffinita diffinit, 924D
ambigua ad certam quodammodo sententiam adducit. Ac pri-
mum quidem contemplari oportet quid,inter nos confectum
inque inconcussam diffinitionem peruenit, quid adhuc in fluc-
2900 tuanti deliberatione aestuat, quid de caetero quaerendum sit.

A. Non aliam naturarum inquisitionem ratio exigit.

N. Multa diffinita rationabiliterque reperta in tua delibera-


tiua theoria perspicio. Sed quoniam adhuc ueluti in ambiguo 925A
posita, ut tu ipse fateris, tibi uidentur, necessarii.lm arbitror
2905 ea repetere in quibus titubare uideris ut, sedatis animorum
fluctibus, firmam de his quae inter nos quaerimus profera-
mus sententiam, ne diutius amphiboli uideamur, nil ad
purum discutientes.

A. Ita fiat.

2894 ERIVGENA, Peripbyseon, !, 442B (CCM 161, 43-44; p. 4); Il, 572B, 601C
(CCCM 162, Marginale 128 et lin. 2532; pp. 63, 104). ID., De praedestinatione,
Epilogus, 30 (CCCM 50, p. 122, cum notis). ID., Commentarius in euangelium
Iobannis, VI, v, 25 (SC 180, p. 350; PL 122, 344C). ID., Praefatio ad Versionem
Dionysii (MGH, Epistulae, VI, p. 159, 5; PL 122, 1031C).

tur iniquitas, et adducatur iustitia sempiterna", mystico uidelicet


septuaginta ebdomadum numero abbreuiatarum totum tempus a
primo aduentu saluatoris usque ad secundum signifìcans. Septena- 924C
45 rio siquidem numero cursus huius uitae septenis dierum reuolutio-
nibus conuolutus insinuatur. Qui cursus abbreuiatus dicitur. Omnia
nanque tempora in comparatione aeternitatis breuia sunt.
92 PERIPHYSEON, LIBER V

29 10 N. Diuino animo omnia contineri nullus recte naturas re-


rum intelligens dubitat.

A. Hinc dubitare ridiculum, dum omnes sapientes _nullo


modo in hoc dissentiunt;-audientes Apostolumdieentem!-~Ex:­
l
_____ _L_

2915
ipso et per ipsmn-et in ipso-et-ad-ipsum sunt omnia". Dio-
nysius Ariopagita capitulo vn° De diuinis nominibus: "Om-
-- -+-
i

nis", inquit, "animi et rationis et sensus omnis diuina sapien-


'i
i
tia et principium et causa et substantia et consummatio et j_
custodia et fons dicitur" et est. Beatus Ambrosllis-in exposi~

29 20
tione in Lucam, introducens Apostolum: "In domino", inquit,
"Iesu omnia condita sunt in caelis et in terra, uisibilia et
inuisibilia; et ipse est ante omnes, et omnia in ipso
9 25B

I
constant". Caeterorum patrum sententias de hoc ponere lon-
gum est et non necessarium.

N. Si ergo in animo diuino subsistunt omnia, nihil extra ip-


2925 sum conficitur esse, supra quem uel infra uel extra nihil est.

A. Omnino.

N. Itaque ipse est omnia.

A. Omnino. Quid enim a-liud omnia sunt, ms1 eorum in


diuino animo scientia, sicut ait in praefato capitulo Diony-
2930 sius? "Diuinus animus omnia continet, omnibus remota-
.. scientia iuxta omnium causam in se ipso omnium scientiam.

2913/2914 Rom. n, 36
2919/2922 Col. 1, 16-17

2915/2918 DIONYSIVS ARIOPAGITA, De diuinis nominibus, VII, 2 (ed. B.


Suchla, p. 196, l-3; PG 3, 868C; PL 122, u54AB). In omnibus codicibus qui
Peripbyseon continent legimus fons, ubi in Graeco legitur rrtpaç (jinis: PL
122, n54B).
2918/2922 AMBROSIVS, E.xpositio euangelii secundum Lucam, II, 13 (CCSL
14, p. 36, 196-198).
2927 AVGVSTINVS, De ordine, II, ix, 26 (CCSL 29, p. 122, 17-18; PL 32, 1007).
EruVGENA, De praedestinatione, II, 49-50 (CCCM 50, p. 12, cum notts). ID.,
Commentarius in euangelium lohannts, I, xxvii, 75-77 (SC 180, p. 138; PL 122,
304BC). ID., Perlphyseon, I, 486A (CCCM 161, 1865; p. 61); III, 632D, 659A
(CCCM 163, 580, 1659; pp. 22, 58); IV, 770C (CCCM 164, u60-u61; p. 43).
2930/2950 DIONYSIVS ARIOPAGITA, De diuinis nominibus, VII, 2 (ed. B.
Suchla pp. 196,12 - 197,9; PG 3, 869AB; PL 122, u54B-u55A).
PERIPHYSEON, LIBER V 93
praeambiens, priusquam angeli fìerent sciens et adducens
angelos et alia omnia ab intus et ab eo, ut sic dicam, princi- 9 2 5c
pio sciens et in essentiam ducens. Et hoc arbitror tradere
293 5 eloquium cum ait: 'Sciens omnia ante generationem eorum'.
-Non enim ex existentibus existentia discens nouit diuin_us
animus, sed ex-se et in- se seeunclum- causam-omnium-scien-----
tiam et cognitionem praefert et antecoambiuit, non secun-
dum speciem singula contemplans, sed secundum unam cau-
2940 sae circumstantiam omnia sciens et continens, sicut et lux
secundum causam in se ipsa cognitionem tenebrarum prae-
ambit, non aliunde uidens tenebras quam a lumine. Semet
igitur diuina sapientia cognoscens cognoscit omnia, immate-
rialiter materiali~, et non partite partita, et multa uniuersali-
2945 ter, ipso uno omnia et cognoscens et adducens. Etenim si se-
cundum unam causam deus omnibus existentibus esse tradit,
secundum eandem unicam causam sciuit omnia, ut ex ipso 92 5D
existentia et in ipso antesubstituta; et non ex existentibus
accipiet eorum scientiam, sed et ipsis singulis eorum scien-
2950 tiae erit largitor."

N. Diuinus itaque animqs nullum malum nullamque mali-


tiam nouit. Nam si nosset, substantialiter exstitissent neque
causa carerent. Iam uero et causa carent, ac per hoc in nu-
mero conditarum naturarum essentialiter non sunt, ideoque
2955 omnino diuina alienantur notitia .

.A. Aliter intelligi uera non sinit_ratio. Diuina nanque scien- 92_6A
tia causa est existentium, ideoque quicquid nouit necesse est
in natura rerum fieri. Quod autem in natura rerum non inue-
nitur nullo modo in diuina scientia inueniri possibile est.

2 9 60 N. Deus itaque impios nescit et angelos et honi.ines omnes-


que diuinae legis praeuaricatores.

2935 Dan. 13, 42.

2956/2959 AVGVSTINVS, Confessiones, VII, iv, 6, 18-19; XIII, xxxviii, 53, I-2
(CCSL 27, pp. 95, 272; PL 32, 736, 868). Cf. G. Madec,]ean Scot et ses auteurs,
p. 129.
94 PERIPHYSEON, LIBER V

A. Illorum substantias omneque quod in eis fecit et in ipso


subsistit, nouit; quod autem illorum peruersis motibus natu-
rae ab ipso substitutae accidit, omnino ignorat. Nam quic-
quid non fecit, sua scientia penitus alienum est.
.__L,
I
N. De diuinae naturae omniumque quae in ipsa et per ip-
. {
sam et ad ipsam et ex ipsa facta sunt aeternitate, et quod ipsa I
sola uere ac singulariter aeterna sit, et quod omne aeternum
participatione aeternitatis eius sit aeternum, non dubitas
I
2970 credo.

A. Quomodo dubitarim, dum talia et ratio et diuina aucto- 926B


ritas approbat( Si enim unus deus est causa omnium et finis,
sequitur quod solus singulariter aeternus sit et omne quod
eum participat solummodo aeternum esse. Quid enim aeter-
2975 num esse potest, praeter ipsum et quod in ipso et ab ipso
factum est?
I
N. Malitiam pedisequasque eius (mortem dico et miseriam
diuersorumque delictorum poenas) arbitrarisne a deo factas
j
2980
aut diuinae uirtutis partitipes esse? Nam quod scriptum est:
"Mors et uita a domino deo est", non de illa morte qua mo- I
ritur humanitas peccando poenaque peccati subsequente per
corruptionem soluitur arbitrar esse dictum, sed de illa de qua
psalmista dicit: "Pretiosa in conspectu domini mors sancto-
lI
2985
rum eius", hoc est, pretiosus purgatissimarum animarum in
intim~m ueritatis contemplationem (quae uere uera beati- 926C . I
tudo· est et aeternitas) transitus. Et 'haec est mors, qua reli- 1
giose uiuentes pie casteque deum suum quaerentes adhuc
in hac mortali uita constituti moriuntur, in speculo et aenig-
mate quod quaerunt uidentes, in futuro uero in pristiham
I
J
2990 diuinae imaginis dignitatem ad quam facti sunt reuersuri, ip-
sum deum facie ad faciem (quantum creaturae comprehen-
sibili et intelligibili incomprehensibilem et inintelligibilem

2980 Sap. 16, 13. Sir. II, 14


2983/2984 Ps. II5, 15

2982/2986 Vide supra, 897BC.


2987 Vide supra, 919D.
PERIPHYSEON, LIBER V 95
uniuersalitatis causam) super omnia exaltati - facie ad faciem,
hoc est proxima illi theophania - uisuri sunt, sicut ait Aposto-
2995 lus: "Videmus nunc per speculum et in aenigmate, tunc au-
tem facie ad faciem'', faciem appellans comprehensibilem
____ ql!~ndam h\lJ:!.l~!l_Q_i_n_t:~ll~ctu! ciiuinae uirtutis, quae a nulla ere- 926D
aturaperse ipsam_pefsgicitur, apparitionem. Porro si malitia
et mors et miseria naturae a deo conditae repugnans neque
3000 in causa omnium facta neque eius particeps est, miror qua
ratione deliberas et haesitas malitiam mortemque aeterno-
rum tormentorum in humanitate, quam totam dei uerbum in
se ipso assumptam liberauit, aeternaliter permansuram, cum
uera ratio doceat nullum contrarium diuinae bonitati uitae-
3005 que ac beatitudini posse esse coaeternum. Diuina siquidem
bonitas consumet malitiam, aeterna uita absorbebit mortem, 92 7A
beatitudo miseriam. Scriptum est enim: "Ero mors tua o mors,
et morsus tuus o inferne". Nisi forte adhuc ambigis dominum
Iesum, humanae naturae acceptorem et saluatorem, non to-
3010 tam ipsam, sed quantulamcunque partem eius et accepisse
et saluasse. Quod credere superiores rationes refutant.

A. Iam uideo undique me captum nullamque rationem re-


perire, qua possim astruere malitiam mortemque ac miseriam
in humanitate aut in tota aut in aliqua parte eius dominatu-
3015 ram perpetuoque permansuram, quoniam in uerbo dei, quod
eam totam in unitatem suae substantiae suscepit, uniuersali-
ter et redempta et liberata est. Ac per hoc rectae ratiocina-
tionis uirtute superatus cogor fateri totam humanitatem in
omnibus eam participantibus liberandàm, omnibusque mali-
3020 tiae uinculis mortisque atque miseriae absoluendam, quando
in suas causas, quae in suo saluatore subsistunt, reuersura
est. Adhuc t~men delibero, securus iam de humanitate fac-
tus, utrui:n uniuersaliter in omni creatura malitia abolebitur,
an in sola humanitate. Aestimo nanque diabolicos animos
3025 nunquam malitia omnibusque eam consequentibus carituros.
Ac per hoc, licet in sola humanitate dono diuinae gratiae na-

2995/2.996 I Cor. 13, 12


3007/3008 Osee 13,14

3003/3011 ERIVGENA, De praedestinatione, XVIII, 87-108 (CCCM 50, pp. rr3-


rr4; PL 122, 432C-433B). ID., Commentarius in euangelium Iobannis, I, xxxiii,
23-37 (SC 180, pp. 190-192; PL 122, 313BC).
PERIPHYSEON, LIBER V

turalique uirtute cooperatrice malitia penitus aboleatur, in


daemonum tamen natura sine fine perseueraturam puto; et
in ipsis diuinae bonitati coaeterna erit. (8)

3 q 32 _N, Nondum çl_ar_e_perspicis, ut opinar, deum_nullam_nattt:__9 27C~ __


ram q1.1Jlm_fo:cit punin:_ m::c_ln humana nec _in _daemonum
substantia, sed quod non fecit in omnibus punit, hoc est ir-
rationabiles peruersae uoluntatis motus. Ac ne de hoc diu-
tius haesites, audi beatum Augustinum in undecimo libro
3o35 examerì: sui-dicentem. De natura daemonum malitiaqu-é dìs-
putans, "Nonnulli", inquit, "eum (diabolum uidelicet) non in
hanc malitiam libero arbitrio uoluntatis esse deflexum, sed
in hac omnino creatum putant, quamuis a domino deo
summa et uero naturarum omnium creatore, adhibentque
3o4 o testimonium de libro lob, quoniam ibi scriptum est, cum de
illo sermo esset: 'Hoc est initium figmenti domini, quod fecit
ut illudatur ab angelis eius'. Cui sententiae congruit quod in 92 7D
psalmo scriptum est: 'Draco hic quem finxisti ad illudendum
ei', nisi quod hic 'quem finxisti' dixit, non autem sicut ibi
3045 'hoc est initium figmenti domini', tamquam initio eum ita
~nxisset, ut malus, ut inuidus, ut seductor, ut omnino diabo-
lus esset, non uoluntate deprauatus, sed ita creatus. Haec
opinio quomodo non sit aduersa ei quod scriptum est ìFecit
deus omnia, et ecce bona ualde' Cubi inuenitur diabolus non
3050 propria uoluntate deprauatus, sed ab ipso domino deo fac-
tus malus ualde?) quamuis conentur ostendere, nec insulse
etiam uel inerudite asseritur non tantum conditione prima 92sA
sed etiam nunc deprauatis tot uoluntatibus, in summa tamen
omnia quae creata sunt, id est uniuersam omnino creaturam

3041/3042 lob 40, 14, iuxta uersionem antiquam (Bibliorum sacrorum la-
tinae uersiones antiquae ... , ed. P. Sabatier. I, Remis, 1743, p. 904). Cf. Sep-
tuaginta, lob, 40, 19
3043/3044 Ps. 103, 26
3048/3049 Gen. 1, 31

3036/3070 AVGVSTINVS, De Genesi ad litteram, XI, xx-xxi, 27-28 (CSEL 28,1


pp. 352,18 - 354,2; PL 34, 439-440). Verba ubi inuenitur diabolus ... malus ualde
esse glossam in margine prius positam, postea textui insertam Maurini edi-
tores haud improbabiliter censuerunt: PL 34, 440, n.r.

(8) Ideoque non in omni abolebitur natura.

-I
li
J
-~
PERIPHYSBON, LIBER V 97

3055 bonam esse ualde, non quod boni sint in ea mali, sed quod
non efficiant malitia sua ut sub dei administratoris imperio,
uirtute, sapientia decus et ordo uniuersitatis aliqua ex parte
turpetur siue turbetur, cum suis quibusque uoluntatibus,
.etiam.malis,-tribuanturcerti et congrui limites potestatum et
3060-ponclera--mer-it-orum;--ut-etiam-eurn ipsis eonuenienter iuste--- -
que ordinatis uniuersitas pulchra sit, tamen quia cuilibet oc-
currit et uerum est atque manifestum iustitiae ipsi esse con-
trarium, ut nullo praecedente merito hoc ipsum in quoquo
deus damnet, quod in eo ipse creauerit, certaque et euidens 928B
3065 damnatio diaboli et angelorum eius ex euangelio recitatur,
ubi se dicturum dominus praenuntiauit eis qui a sinistris
sunt: 'I te in ignem aeternum,. qui paratus est diabolo et an-
gelis eius', nullo modo in eo naturam, quam deus creauit,
sed malam propriam uoluntatem poena ignis aeterni plecten-
3070 dam esse credendum est".
Daemonum autem malitiam non esse perpetuam beatus
Ambrosius in expositione in Lucam apertissime docet dicens:
"Coepit orare daemon ut introeundi in porcos acciperet
facultatem. Et primum clementiam domini debemus aduer-
3075 tere, quod nullum prius ipse condemr~t, sed unusquisque
sibi auctor est poenae. Non mittuntur in porcos daemones,
sed ipsi petunt, quia caelestis luminis claritatem sustinere
non poterant, ut qui oculos dolent radium solis ferie non 928C
possunt, sed tenebrosa eligunt, ut splendentia derelinquant.
3080 Fugiunt ergo daemones splendorem lucis aeternae, et ante
tempus debita sibi t.ormenta formidant, non praedjuinantes
quae futura sunt, sed quae prophetata sunt recordantes. Dixit
enim Zacharias: 'Et erit in illa die, disperdet dominus nomina
idolorum de terra, et non erit ulterius memoria eorum, et
3085 spiritum immundum exuram de terra'. Docemur ergo eo
quod non semper manebunt, ne malitia eorum possit esse
perpetua. Nunc igitur illam metuentes poenam aiunt: 'Venis-
ti perdere nos ante tempus'. Sed quia adhuc esse deside-

3067/3068 Matth. 25, 41


3073/jo74 Mare. 5, 12. Lue. 8, 32
3083/jo85 Zaeh. 13, 2
3087/jo88 Matth. 8, 29. Mare. l, 23-24. Lue. 4, 33-34

3073/jo90 AMBROSIVS, Expositio euangelii secundum Lucam, VI, 46 (CCSL


14, pp. 190,469 - 191,485).
PERIPHYSEON, LIBER V

rant, iam ab hominibus recedentes, propter quos poenam


sciunt sibi esse subeundam, petunt mitti iil porcos".
Et ne forte existimes non solum in diabolo malitiam uerum
etiam substantiam esse perituram (9) et quod non in omni
928D
jJ
rationali creatura.mors aculeusque-eius-(peccatum dico}-om- 929A- - --- ~ ..
nisque malitia interitura sit, sed in parte creaturae interimen- ·-t I
tur in parte permanebunt, audi magnum Origenem, diligen- -~~!

tissimum rerum inquisitorem, in tertio libro IIEPI APX!lN de


consummatione mundi, hoc est de summo bono, ad quod _J_
.. ~
unfoersa rationabilis natura festinat ut deus omnia in-omni-
i
bus sit (non enim alia consummatio mundi est praeter deum i
3roo omnia in omnibus esse) tractantem et dicentem: "Quae sint
ergo ista omnia, quae deus fut,urus sit in omnibus, requira-
mus. Et ego quidem arbitrar quia hoc quod in omnibus om- .·~
nia esse dicitur deus significet etiam in singulis eum omnia
esse. Per singulos autem omnia erit hoc modo, ut quicquid
3105 rationabilis mens expurgata omni uitiorum faece atque omni
penitus abstersa nube malitiae uel sentire uel intelligere uel
cogitare potest, omnia deus sit, nec ultra iam aliquid aliud
nisi deum uideat, deum teneat, omnis motus sui deus modus
et mensura sit. Et ita erit omnia deus. Nlon enim iam ultra
3uo mali bonique discretio, quia nusquam malum. Omnia enim
ei deus est, cui iam non adiacet malum, nec ultra ex arbore
sciendi bonum et malum edere concupiscet, qui. semper in
bono est, et cui omnia deus est. Sic ergo finis ad principium

3093 I Cor. 15, 56, iuxta uersionem antiquam (Bibliorum sacrorum latinae
uersiones antiquae ... , ed. P. Sabatier, III, p. 722). Cf. ERIVGENA, De praedesti-
natione, XV, 160-161 (CCCM 50,p. 91; PL 122, 416A).
3102/3103 I Cor. 15, 28

3100/3180 OR!GENES, De principiis, III, vi, 2-5 (GCS 1.2, pp. 283,12 - 287,9;
PG n, 335C - 338B; se 268, pp. 240-244).

(9) Substantiam enim dicit non a deo factam naturam, sed om-
50 nem suae apostasiae consequentiam, id est propositum superbiae
et inimicam uoluntatem et immunditiam idololatriae. His enim et si-
milibus ueluti membris subsistit omne quod diabolus dicitur. Potest
etiam intelligi de aerio corpore quod ei est superadditum.

5i/53 ER!VGENA, De praedestinatione, XVII, 141-148 (CCCM )O, p. roS, cum


notis; PL 122, 928D).
PERIPHYSEON, LIBER V 99
reparatus et rerum exitus collatus initiìs restituet ìllum sta-
3rr5 tum, quem tunc habuit natura rationabilis, cum de ligno
sciendi bonum et malum edere nort egebat, ut amato omni
malitiae sensu et ad sincerum purumque deterso, solus qui
-----------est-unus deus-borms -hic--ei fiat omnia, et non in pauds-ali-
quibus -uel pluribus, -sed ut in omnibus ipse sit omnia, cum 9 2 9c
3120 nusquam mors, nusquam aculeus mortis, nusquam omnino
malum. Tunc uere deus omnia in omnibus erit. Verum istam
perfectionem ac beatitudinem rationabilium naturarum ita
demum quidam permanere in eo statu quo supra diximus
putant, id est, ut deum omnia habeant et deus eis sit omnia,
si nullatenus eas societas naturae corporalis admoueat. Alio-
quin aestimant gloriam summae beatitudinis impediri, si ma-
terialis substantiae interseratur admixtio. De qua re plenius
a nobis quae in superioribus occurrere potuerunt pertractata
atque digesta sunt. Nunc uero, quoniam apostolum Paulum
3130 mentionem spiritualis corporis fecisse inuenimus, qualiter
etiam inde sentiri debeat, de hoc tantummodo prout possu-
mus requiramus. Quantum ergo sensus noster capere potest,
qualìtatem spiritualis corporis talem quandam esse sentimus,
in quo inhabitare deceat non solum sanctas quasque perfec-
3135 tasque animas, uerum etiam omnem illam creaturam, quae
liberabitur a seruitute corruptionis. De quo corpore etiam il-
lud Apostolus dixit: 'Domum habemus non manufactam, ae-
ternam in caelis', id est mansionibus beatorum. Ex hoc ergo
coniecturam capere possumus quantae puritatis, quantae 930A
subtilitatis, quantae gloriae sit qualitas corporis illius, si com-
parationem faciamus eius ad ea quae nunc, licet caelestia sint
et splendidissima corpora, manufacta tamen sunt et uisibilia.
De illo autem dicitur domus esse non manufacta, sed aeterna
in caelis. Quia ergo 'CJ.uae uiclentur temporalia sunt, quae au-
3145 tem non uidentur aeterna sunt', omnibus his corporibus,
quae siue in terris siue in caelis uidemus et quae uideri pos-
sunt et manufacta sunt et aeterna non sunt, multa longe prae-
latione praecellit illud, quod et uisibile non est nec manu-
factum est, sed aeternum est. Ex qua comparatione coniici
3150 potest quantus decor, quantus splendor quantusque fulgor

3129/;130 I Cor. 15, 44


3135/;136 Rom. 8, 21
3137/;138 II Cor_ 5, l
3144.f3145 II Cor. 4, 18
IOO PERIPHYSEON, LIBER V

sit corporis spiritualis, et uerum esse illud quod dictum est


quia 'oculus non uidit nec auris audiuit riec in cor hominis
ascendit quae praeparauit deus his qui diligunt eum'. Non
autem dubitandum est naturam corporis huius nostri uolun-
3155 tate - dei,- qui talem fecit- eam, usque -ad---illam-qualitatem
subt-ilissimi €t purissimi ac s13leaàidi-ssimi -€orporis posse a
creatore perduci, prout rerum status uocauerit et meritum
rationabilis naturae poposcerit. Denique cum uarietate et
diuersitate mundus indiguit, per diuersas rerum facies :-\
...
3160 speciesque omni famulatui praebuit se materia coridifori,
utpote domino et creatori suo, quo diuersas caelestium
terrenorumque ex ea duceret formas. Cum uero res ad illud DE SIMPLICITATE 1''
coeper.int festinare, ut sint omnes unum sicut est pater cum ET VNITATE -.,

fìlio unum, consequenter intelligi datur quod ubi omnes CORPORVM POST =1
RESVRRECTIONEM ..
unum sunt iam diuersitas non erit. Propterea nanque etiam 930C
nouissimus inimicus diabolus, qui mors appellatur, destrui
dicitur, ut neque ultra _triste sit aliquid, ubi mors non est,
neque diuersum sit, ubi non est inimicus. Destrui sane
nouissimus inimicus ira intelligendus est, non ut substan-
tia eius, quae a deo facta est, pereat, sed ut propositum- et
uoluntas inimica~ quae non a deo sed ab ipso processit, in-
tereat. Destruetur ergo non ut non sit, sed ut inimicus et
mors non sir. Nihil enim omnipotenti impossibile est, nec
insanabile est aliquid factori suo. Propterea enim fecit omnia ·
3175 ut essent; et ea, quae facta sunt ut essent, non esse non
possunt. Propter quod immutationem quidem uarietatemque
recipient, ita ut pro meritis uel in meliore uel in deteriore 930D
habeantur' statu. Substantialem uero interitum ea, quae a
deo ad hoc facta sunt ut essent et permanerent, recipere non -1f_:.·
3180 possunt". Itaque quod Ambrosius in ambiguo reliquerat, ..

Origenes declarat. Nam quod ille ait: "Docemur quod ·'


non semper daemonia manebunt, ne malitia eorum possit
esse perpetua", dubium est quid uelit, utrum substan-
-~
tia daemonum simul et eorum malitia periturae sint, an
solummodo malitia, qua sola daemonia uocantur, ma- 93rA
nente eorum incorruptibiliter natura. Iste uero indubitanter

1
i_.

3152/J153 I Cor. 2, 9
3163/J164 Ioh. 17, 21
3r66/J167 I Cor. 15, 26
I
3r82/J183 AMBROSIVS, Expositio In Lucam, VI, 46 (CCSL 14, p. 191, 481-482).

l
;j
PERIPHYSEON, LIBER V IOI

astruit quod in ipsis substantia a deo facta semper per-


mansura, malitia uero peruersa illorum uoluntate reperta in
aeternum peritura. Talia siquidem nomina daemonum, dia-
3r90 bolus, nouissimus inimicus et mors, non sunt naturae, sed
---- - -- prauae-uoluntatis-uecabula. ----
----Audisti igitur sanctum Augustinum dicentem-quod deus-m---
diabolo non quod fecit, sed quod non feçit puniturus est.
Audisti Origenem affirmantem diaboli substantiam nun-
3195 quam perituram, sed eius solummodo malitiam. Er ut hoc fir-
mius et credas et cognoscas, lege magnum Dionysium Ario-
pàgitam in libro De diuinis nominibus de eo quod in natura
daemonum malum non sit eamque nullo modo corrumpi uel 93 1B
minui posse disputantem: "Sed neque daemo.nes", inquit,
3200 "natura mali. Etenim si natura mali, neque ex bono neque in
existentibus neque ex bonis conuersum natura et semper
mali existunt. Sequitur: Sibimet sunt mali an aliis? Si quidem
sibimet, an corrumpunt se ipsos? Si autem aliis, quomodo
corrumpunt? Essentiam, an uirtutem, an actionem? Si quidem
3205 essentiam, primum quidem non iuxta naturam. Natura enim
incorruptibilia non corrumpunt, sed acceptiua corruptionis.
Sequitur: Neque hoc omnino et omnino malum. Sed neqbe
corrumpitur quid existentium secundum quod essentia et na- 931c
tura, sed defectu iuxta naturam ordinis armoniae et commen-
32ro surationis ratio infirmatur manere similiter habens. Infirmi-
tas autem non perfecta. Si enim perfecta, et corruptionem et 9 32.A
subiectum interemit, et erit ipsa corruptio et suimet corrup-
tio. Itaque huiusmodi non malum, sed deficiens bonum.
Quod eninÌ omnino expers boni neque in existentibus erit.

321~,o Glossa. Hoc dicit quia daemones ex bono creati sunt et naturaliter
subsistunt, et conuersi a bono sunt deserentes illud.
3205 Glossa. Hoc est, nullam naturam corrumpunt, quia nulla natura ac-
ceptiua est mali.
3209 Glossa. Orda uerborum: Sed infirmatur ratio armoniae et. commen-
surationls defectu naturalls ordinis.
3210 Glossa. Id est, dum similiter natura manet.

3r92f3193 Vide supra, 923C, 927B-928B.


3r99f3250 DIONYSIVS AR!OPAGITA, De diuinis nominibus, IV, 23 (ed. B.
Suchla pp. 170,12 - r72,rr; PG 3,724C - 725C; PL l22,rr42A - n4JA). Post quo-
modo corrumpunt, Graecus textus addit: ij Ti q>8EipovrEç (aut quid corrum-
punt). Attamen cum haec uerba desint tam in omnibus codicibus Periphy-
seon quam in quibusdam codicibus Eriugenae translationem continentibus
(PL 122, II42A, sub notula 2), illlcitum esse duxi ea supplere. Neque Thomas
Gale neque Henricus Floss ea suppleuerunt. Cf. Synopsis uersionum.
J
1
102 PERIPHYSEON, LIBER V

321 5 Et de uirtutis et actionis corruptione eadem ratio. Deinde


quomodo ex deo facti daemones sunt mali? Bonum enim
bona adducit et substituit. Et quidem dicuntur mali, dixerit
quis. Sed non seç:undum quod sunt- ex optimo enim sunt et
---optimam sortiebantur essentiam --sed secundum-quod-non
3220 sunt, infirmi, ut eloquia aiunt, seruare suum principium. In
quo enim, dic mihi, uitiari dicimus daemonas, si non in ces-
satione diuinorum bonorum habitudine et actione? Sed ita- 93 2B
que si natura mali demones, semper mali. Et quidem malum
insiablle est. Non igitur si semper sic sic habent, non mali?
322 5 Quod enim semper id ipsum optimi proprium. Si autem non
et semper mali, non naturales, sed indigentiae angelicorum
bonorum. Sed non omnino expertes boni, s'ecup.dum quod
et sunt et uiuunt et intelligunt et omnino est quidam in eis
concupiscentiae motus. Mali autem esse dicuntur propter
32 30 quod infirmantur circa naturalem operationem. Falsa ergo ···j
conuersio est eis malum, et a cognatis suis egressio et infor-
mitas et imperfectio et impotentia et saluante eis perfectio-
nem uirtute infirmitas et fuga et casus. Sed itaque quid in
daemonibus malum? Furor irrationabilis, amens concupis- 93 2c
3235 centia, phantasia proterua. Sed haec, etsi sunt in daemorlt-
bus, non omnino, neque in omnibus, neque haec secundum
se mala. Etenim in aliis animalibus non motus talium, sed in-
teremptio est et corruptio animali et malum. Habitus enim
saluat et esse facit haec habentem animalis naturam. Non
32 4 0 igitur malum daemonica gens quantum est iuxta naturam,
sed quantum non est. Et non mutatum est datum in eis to- 933A
turo bonum, sed ipsi dato ceciderunt toto bono. Et datas eis
angelicas donationes nunquam ipsas commotas fuisse dici-
mus, sed sunt et integri et clarissimi sunt, etsi ipsi non ui-
3245 dent -participantes suas boni conspectiuas uirtutes. Itaque
quod sunt et ex optimo sunt et optimi, et bonum et optimum
concupiscunt, esse et uiuere et intelligere existentium appe-
tentes. Et priuatione et fuga et casu connaturalibus sibi op-
timis dicuntur mali, secundum quod non sunt. Et quod no'n
3250 est appetentes, malum appetunt."
Intuere uim uerborum et quantae subtilitatis sunt. Primo
quidem uniuersaliter breuiterque comprehendens, daemo-

3215 Glossa. Sicut natura corrompi non potest, ita uirtus et actio naturalis
corruptionem non recipiunt.

3220 Iud., 6
PERIPHYSEON, LIBER V 103

nes natura malos non esse dicendo "sed neque daemones


natura mali", rationem subiunxit: "Etenim si natura mali, ne- 933 B
3255 que ex bono (deo uidelicet qui solus a se ipso bonus est)
creati sunt". Omne quippe quod ab eo creatum est, bonum
-- est; non-enimex-bono-malum-fieri-potest-Neque in existen-
tium naturarum numero- com.putantur, "neque ex bonis con-
uersum natura", hoc est, neque ex bonis angelis natura in
3260 malitiam peruersae uoluntatis conuersi sunt. Haec enim uo-
cabula praefatus auctor praeuaricatoribus angelis solet impo-
nere. "Conuersum", hoc est conuersionem ex bonorum na-
tura et casum a sapientia. "Et semper màli existunt" (a supe-
rioribus assumitur negatio): Et neque semper mali existunt.
3265 Nam quod natura malum est non potest semper existere. ·Na-
tura quippe mali et malitiae aeterna esse impossibile est.
Substantia autem daemonum nunquam peribit. Natura itaque 933 c
mali non sunt. Deinde argumenta per interrogationes subdi-
dit dicens: "Sequitur: Sibimet sunt mali an aliis ?" Ac si dixis-
3270 set: Si natura mali sunt, necessario aut sibimet mali sunt aut
aliis. Et "si quidem sibimet, an corrumpunt se ipsos?" Vtique
corrumpunt. Quod impossibile est fieri. Nulla siquidem na-
tura se ipsam corrumpere potest. Accidens est enim omni
naturae sui corruptio. Ac per hoc si natura daemonum mala
32 7 5 est, sibimet non est mala, quoniam se ipsam non sinitur cor-
rumpere. Malum quippe non mali, sed _boni est corruptio. "Si
autem aliis" natura bonis mali sunt, "quomodo" ea "corrum-
punt?" Vtrum essentiam eorum, an uirtutem, an actionem? Ac
si diceret: Harum. ~rium nullam possunt corrumpere. Haec 933 n
3280 enim tria (essentiam dico et uirtutem et actionem) in omni-
bus incorruptibilia sunt, quoniam in his tribus omnis natura
subsistit. Et hoc est quod sequitur: "Si quidem essentiam,
primum quidem non iuxta naturam", hoc est> non illam es-
sentiam qua subsistit natura. "Natura enim incorruptibilia
3285 (essentiam uidelicet, uirtutem et actionein) non corrumpunt,
sed acceptiua corruptionis", hoc est quae possunt corrumpi,
ut sunt naturalia accidentia, qualitates dico et quantitates 93 4-A
caeteraque, quae augeri ac minui possunt et in subiecto
quodam intelliguntur. Sed neque illa corrumpuntur a malo.

3269 Vbi in Graeco legimus ETIEITO, Eriugena uertit: sequitur (ÉnEml).


3278/3282 ERIVGENA, Periphyseon, I, 486BC, 490AB, 505CD (CCCM 161, 1883-
1889, 2038-2048, 2727-2734; pp. 62, 66-67, 88); II, 567A (CCCM 162, 1281-1285; p.
55); IV, 825BC (CCCM 164, 3585-3591; p. II9).
J

I
I

J
104 PERIPHYSEON, LIBER V

329 0 Augeri enim accidentia substantiae uel minui neque malum


I
I
est neque corruptio, sed profectus quidam atque defectus
l capacitatis substantiarum. Ideo ait: "Neque hoc omnino et
i
omnino malum", hoc est, neque acceptiua corruptionis a
1 ---malo corrumpuntur, quia neque omnino-malum.- Nam-in hoc
-ii 12~5 loco una negatio bis ponitursiC;' "Neque hoc omnino et" ne~
que "omnino malum". Quid enim corrumperet, quod omnino
non est? Nam omnis corruptio, quae in natura rerum muta-
bilium intelligitur, aut defectus perfectionis est, aut de spe-
!
cie in speciem transitus materiae, aut generaliÙm in specialia-
3300 et specialium in generalia transmutatio. Quae omnia non
mala, sed mutabilium rerum naturales qualitates et quantita-
tes intelliguntur. j
Caetera uero huius capituli plana sunt et expositionis non
I
i indigent. Apertissime nanque docet nihil eorum quae sunt
I' 3305 secundum essentiam et naturam posse corrumpi, defectum

I
uero naturalis ordinis et commensurationis infirmitatem (qui-
bus duobus mutabilia eodem modo semper manere non
possunt) corruptionis uocabulo uocitari, et quod ipsa cor-

I
ruptio non malum sit, sed deficiens bonum. Si enim malum
3310 esset, in natura rerum non existeiet. Docet etiam daemones
non secundum quod sunt malos esse - ex optimo enim sunt
optimaeque participes essentiae - sed secundum quod non

I
I
I
sunt, mali dicuntur. Et quid in eis malum dicitur? Aperte de-
clarat, infirmitatem uidelicet eorum, qua seruare suum no-
3315 lunt principium (summum scilicet bonum, ex quo sunt), ne-
gli.gentiam quoque eorum, qua .diuinorum bonorum habitu-
934C

dine et actione uacant, caeteraque, quae de miseria daemo-


num luculentissime a praefato magistro dieta sunt, deque
naturae eorum bonitate, et quod nihil donationum, quas in
3320 conditione sui acceperunt, in eis commutatum sit aut ab eis
demptum, sed integritatem et claritatem suae naturae sem-
per manere, quamuis non intelligant suas speculatiuas uirtu-
tes, quas ad contemplationem sui creatoris, si uellent, insitas
habent, fugientes a uero lumine et cadentes ex connatura-
3325 lium sibi optimorum angelorum contemplatiua uirtute, "ap-
petentes quod non est". Et hoc est totum quod in eis malum
et malitia dicitur.

3325/3326 DIONYSIVS ARIOPAGITA, De diuinis nominibus, IV, 23 (ed. B. _j


Suchla, pp. 172,10; PG 3, 725C; PL 122, n43A). ;1
PERIPHYSEON, LIBER V 105

Vidisti ergo quod natura daemonum et bona sit et a summo


bono facta, et quod non secundum quod sunt, sed secundum
333 0 quod non sunt mali dicuntur. Ac per hoc naturali necessitate
sequitur quod in eis est a summo deo factum solummodo in
--- eis-permansurum,-- nullomodoque- puniendum, quod autem
-ex deu-non est fhoc-estiltorumm:rlitia]-periturum;-ne irr aiF----
qua creatura, siue humana siue angelica, malitia fieri possit 935A
3335 perpetua et bonitati coaeterna. Similiter de morte et miseria
intelligendum, ne uitae et beatitudini quid contrarium atque
coaeuum intelligatur. Porro si uniuersaliter malitia et mors
aculeusque eius (quod est peccatum) omnisque miseria, in-
super etiam nouissimus inimicus (nequitia uidelicet diabo-
3340 lica) uniuersalisque impietas de natura rerum abolebitur;
quid restat nisi ut sola uniuersalis creatura, omni faece ma-
litiae et impietatis purgata, omni morte corruptionis libera
penitusque absoluta remaneat? Et haec est generalis uniuer-
sae creaturae (quae a seruitute liberabitur) resurrectio mysti-
3345 caeque terrae (naturae uidelicet) renouatio, de qua propheta
praedixit: "Auferes spiritum eorum et deficient et in pulue-
rem suum reuertentur, emittes spiritum tuum et creabuntur 935B
et renouabis faciem terra e". Qui etiam laetari dominum in
operibus suis dicit, "deficientibus peccatoribus a terra et ini-
3350 quis, ita ut non sint". Quomodo enim quis ex peccato pec-
cator nominabitur, peccato non existente? Aut iniquus, ini-
quitate destructa, sicut ait idem propheta: "Non resurgent
impii in iudicio"? Nam quando humanitas in resurrectione
restaurabitur, omni impietate et malitia et morte absoluetur.
3355 Ac per hoc neque mali neque in:Ìpii resurgent. Sola siquidem
natura resurget, impietas uero et malitia aeterna damnatione
peribunt.

A. Quis est ergo ille aeternus ignis? Quod supplicium ar-


densque sulphur et stagnum ignis, uermis quoque non
3360 moriens, caeteraque tormenta, quae diuina eloquia diabolo
omnibusque eius membris futura esse pronuntiant? Si secun- 935 c
dum historiam rerumque uisibilium proprietatem putantur

3337/3338 I Cor. 15, 56. Vide supra, 928D.


3346/3348 Ps. 103, 29-30
3349/3350 Ps. 103, 35
3352/3353 Ps. l, 5
3358/3359 Apoc. 19, 20; 20, 9, 14, 15
3359/3360 Mare. 9, 43, 45, 47
I06 PERIPHYSEON, LIBER V

fore, necessario in aliqua parte mundi sensibilis sensibiliter


erunt. Et si ita est, mundus iste aut totus aut aliqua pars eius
reseruabitur, in ·qua damnandi perpetuo damnabuntur. Ac
per hoc non soluetur omnino neque consummabitur, hoc est
in causas·suas -non -reuersurus; quando ~del:ls omnia in· om-
nibus" eriL Ipsa est enim, ut praediximus, consummatio
mundi, et non alia, deum omnia in omnibus esse. Et quod
3370 est grauius, quid punietur, si nullum substantiale subiectum,
quod puniri possit, nullo modo remanserit? Porro si totus
mundus uniuersa!iterque tota creatura, quae a-deo facta est,
in aeternas causas, in quibus subsistit, non est reuersura, tota
adhuc nostra ratiocinatio irrita penitusque dissoluta reside-
3375 bit.

N. In uanum laborauimus si ita fuerit, sententiaeque sane-


torum patrum, quas introduximus, redigentur in risum. Quod
absit.

A. Succurre itaque, deque praedictis tormentorum specie-


3380 bus, quas diuina non mendax promittit historia, probabilem -·i
redde rationem.

N. Diuersas suppliciorum formas non localiter in quadam 936A


'
parte uel in toto huius uisibilis creaturae et, ut simpliciter di- ì
cam, neque intra uniuersitatem totius naturae a deo conditae
3385 futuras esse credimus, et neque nunc esse et ·nusquam et
nunquam,. sed in malarum uoluntatum corruptarumque con- ·-
scientiarÙm peruersis motibus tardaque poenitentia et infruc- o.

tuosa inque peruersae potestatis ornnimoda subuersione siue


ab humana siue angelica creatura. Subuertitur autem quod ,
3390 omnino extinguitur. E2'tinguetur omnino omnis facultas pec- ' )"
candi, male faciendi, impie agendi. Facultate autem totius,
malitiae penitus subtracta, nonne sola occasio remanebit ue-
luti extincta? Vt enim "fides sine operibus mortua est", ita
peccatum absque possibilitate peccandi, et malitia absque 936B
3395 maleficio, et impietas absque idolorum cultu. Quamuis enim

3392 [occasio] peruersa uidelicet uoluntas


3393 [mortua est] silet enim

3367/3368 I Cor. r5, 28


3393 Iac. 2, 20
PERIPHYSEON, LIBER V ro7

in peruersis uoluntatibus peruerse agendi appetitus ardorque


semper permanserit, quoniam quod appetitur perfici non si-
nitur et in nullo, nisi in semet ipsa, fiamma maliuolae cupi-
ditatis ardet, quid aliud relinquitur, nisi foetida cadauera
3400 omni uitali-motu (hocest omni naturalium bonorum uirtute
atque substantia) priyata?-Et fortassis tales sunt grauissiroi
cruciatus malorum hominum et angelorum, èt ante iudicium
futurum et post, male faciendi cupiditas et perficiendi diffi-
cultas.
3405 Quod autem non in localibus specubus corporalibusue car-
ceribus diabolus cum membris suis punietur, sed unusquis-
que intra suae malae uoluntatis terminos poenas luet, beatus
Ambrosius in expositione in Lucam manifeste declarat, illum 93 6c
locum euangelii exponens: "Tolletur manibus et pedibus li-
3410 gatis et mittetur in tenebras exteriores; illic erit fletus et stri-
dor dentium". "Quae sunt tenebrae exteriores? Nunquid illic
quoque carcer aliquis lautumiaeque subeundae sunt? Mi-
nime. Sed quicunque extra promissa sunt caelestium manda-
torum in tenebris exterioribus sunt, quia mandata dei lumen
341 5 sunt; et quicunque sine Christo est in tenebris est, quia lu-
men interius est Christus. Ergo neque corporalium stridor
aliquis dentium, neque ignis aliquis perpetuus flammarum
est corporalium, neque uermis est corporalis. Sed haec ideo,
quia sicut ex multa cruditate et febres nascuntur et uermes,
3420 ita si quis non decoquat peccata sua uelut quadam interpo-
sita sobrietate abstinentiae, sed miscendo peccata peccatis 93 6D
tanquam .cruditatem quandam contrahaç ueterum et recen-
tium delìctorum, igne aduretur proprio et suis uermibus con-
sumetur. Vnde et Esaias ait: 'Ambulate in lumine ignis uestri
3425 et fiamma quam accendistis'. Ignis est, quem generat maesti-
tia delictorum. Vermis est, eo quod irrationabilia animae pec- .,,
cata mentem rei sensumque compungant, et quaedam exe-
dant uiscera conscientiae, quae tanquam uermes ex unoquo- 937A
que nascuntur tanquam ex corpore peccatoris. Denique id
343 0 dominus per Esaiam declarauit dicens: 'Et uidebunt membra

3409/34II Matth. 22, 13


3424/3425 Is. 50, n
3430/3432 ls. 66, 24

3411f3435 AMBROSIVS, Expositio euangelii secundum Lucam, VII, 204-206


(CCSL 14, pp. 28p262 - 286,2286).
ro8 PERIPHYSEON, LIBER V

hominum praeuaricantium in me, et uermis eorum non mo-


ritur, et ignis non extinguitur'. Stridor quoque dentium pro-
dit indignantis affectum, eo quod sero unumquemque poe-
niteat, sero ingemiscat, sero irascatur sibi quod tam peruicaci
-- 3435 improbitate-deliquerit"-. -Vide -igitur ·qualia-loca tormento rum
praefatus àes€Fibittheelogtlso
Vbi Iudas saluatoris nostri proditor torquetur? Nunquid
alibi, nisi in sua polluta conscientia, qua dominum tradidit?
Qualem poenam patitur? Seram profecto poenitentiam et
3440 inutilem, qua semper uritur. Quid patitur diues ille in
inferno? Nonne splendidarum epularum, quibus in hac uita
uescebatur, egestatem? Qua fiamma consumitur impiissimus 937 B
rex Herodes, nisi suo furore, quo • in necem exarsit
innocentum? Haec exempla de prauis malarum uoluntatum
3445 motibus, quos in semet ipsis uitiorum torquet iustissima uin-
dicta diuersarumque libidinum cicatrices, sufficiunt. Vnus-
quisque enim impie uiuentium ipsa uitiorum libidine, qua in
carne exarsit, ueluti quadam fiamma inextinguibili torquebi-
tur.
3450 De diabolicarum uero peruersarum uoluntatum supplicio
quid aliud intelligendum, praeter illarum aeterna& refrena-
tionem suaeque impietatis aeternum interitum? Quae enim
grauior poena impio, quam impie agere uelle neminemque
-/
laedere passe? Haec est catena, qua dominus noster Iesus
3455 Christus descendens in infernum diabolum ligauit, eos uide- 937c
licet qui in eum pie perfecteque credunt eiusque mandata
custodiunt perdere non .ualere, quamuis ante iudicium non
puniri precetur, sed miiti in porcos (libidinosos uidelicefho-
mines in quibus adhuc uim suam exerceat), durius ligandus
34 60 quando de potestate illius post iudicium omnis liberabitur
" creatura omninoque absoluetur a seruitute, in principium
suum (deum uidelicet, qui est principium omnium et finis)
reuersura, "dum uisibilium administratio circa generationem
et corruptionem finem accipiet per magnam", ut ait beatus

3437 Matth. 26, 14-25. Luc. 22, 47-48


3440/3441 Luc. 16, 19-31
3442/3444 Matth. 2, l-I8
3454/3455 Apoc. 20, l-3
3457f3458 Matth. 8, 29-31

3463/3469 MAXIMVS CONFESSOR, Ambigua ad lohannem, XXXVIII, 671-676


(CCSG 18, p. 210; PG 91, 1348D-1349A).
PERIPHYSEON, LIBER V 109

3465 Maximus, "communemque resurrectionem, quae gignit in


immortalitatem hominem secundum subsistentiam immuta-
bilem, propter quem uisibilium natura esse per generatio-
nem suscepit, et cum quo accipiet per gratiam secundum es- 937n
sentiam--non-cmrumpi.>!.,--Acl--li.Afl.e igitur uisibilis creaturae
3470 seruitutein so1Uend:i.m, "'uerbum. derliom:o -ex hotnìnìbus cor-
poraliter nascitur sine peccato per hominem, et baptizatur in
filiolitatem spiritualem pro nobis uoluntarie subiens natiuita-
tem, deus secundum essentiam et dei filius secundum natu-
ram, ut natiuitatem ex corporibus destrueret. Corporaliter nas-
3475 citur sine peccato, et ex baptismate in spiritualem filiolita-
tem pro nobis subire recepit natiuitatem natura deus. Adam 93 sA
quippe in deificationem ex spiritu natiuitatem sponte sua re-
linquens, natus est corporaliter in corruptionem. Sed hoc
damnauit optimus et clemens pro nostro delicto factus homo,
3480 et condemnauit se ipsum nobis solus liber peccato, et ex
corporibus nasci dignatus natiuitate, in qua potentiam nos-
trae condemnationis superauit, mysticeque in spiritu direxit
natiuitatem, et corporalis natiuitatis soluens pro nobis in se
ipso uincula, dedit nobis potestatem per natiuitatem ex spi-
3485 ritu filios dei pro carnis et sanguinis fieri, credentibus in no-
mine eius". Et haec est inuidia, qua maxime intra semet ip-
sam diabolica punitur iniquitas. Torquetur enim, magnam
communemque resurrectionem humanae substantiae om-
niumque in ea uisibilium in immutabilem immortalitatem de- 93 8B
3490 que sua potestate elapsam perspiciens, quam (uidelicet sub-
stantiam) subditam sibi. atque captiuam penitus abolere in-
que aeterna morte perpetuis poenis obnoxiam detinere de-
creuerat. Dum enim uicissitudo nascendi ex corporibus et in
corru ptionem redeundi desierit, in quo potestas antiqui hos-
3495 tis remanebit? In nullo. .,,

A. Haec omnia probabili auctoritate et ratione subnixa esse


arbitror. Sed adhuc restat difficillima illa, ut mihi uidetur,
quaestio: In quo supplicia illa, quae non solum diabolo ue-
rum etiam impiis hominibus futura diuina testatur auctoritas?
3500 Verbi gratia, ut pauca ex multis introducam, dominus in

3484/3486 loh. 1, i2-13

3470/3486 MAx!MVS CONFESSOR, Ambigua ad Iobannem, XXXVIII, 644-664


(CCSG 18, pp. 209-210; PG 91, i348BD).
PERIPHYSEON, LIBERV

J
!IO

euangelio promittit se dicturum: "Discedite a me, maledicti,


in ignem aeternum, qui paratus est diaboÌo et angelis eius". 93 sc
Vbi ostendit aeterno igne diabolum et angelos eius arsuros.
Et quod scriptum est in Apocalypsi: "Diabolus, qui seduce-
Wl5-·bat eos, missus.est-in-stagnum-ignis et-sulphuris~-qrro-et be~--------- · --

l
tia et pseudoprophetaè et cruciabuntur die et nocte in sae-
cula saeculorum". Vbi uocabulo diei intelligimus apertam an-
gelicis humanisque puris intellectibus impiorum damnatio-
nem, noctis uero tropo diuinae sententiae incognitam
35ro omnibus profunditatem.
Et animaduerte quod nunc non quaero de qualitate suppli-
ciorum et localitate. Satis nanque in superioribus auctore
Ambrosio suasum nulla corporalia uel localia uel sensibilia
I
uel temporalia futura. Nec immerito. Nam post consumma-
3515 tionem mundi neque corporalia neque sensibilia erunt, ne-
que loca neque tempora, in quibus tormenta intelligantur
esse posse. Haec enim omnia finem accipient cum mundo,
dum finis fuerit omnium corporum spiritualitas, omnium lo-
I
1I
j

corum simplicitas omnino spatiis carens, omnium temporum j


3520 aeternitas. Ideoque aeternitatem ignis - de quo dominus dic- I

turus est: "Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum", et


alibi: "Ibunt isti in supplicium aeternum", item in Apoca-
I
lypsi: "Et cruciabuntur die nocteque in saecula saeculorum" 939A
- non de diuturnitate deque infinitis temporalium reuolutio-
I
3525 num prolixitatibus, uerum de inreuocabili et incommutabili
.iustissimi iudicis sententia intelligere debemus. Eadem ratio
~st de aeternitate beatae uitae, in qua etiam nulla temporalia .
· spatia intelliguntur, quoniam in se ipsa immutabiliter perma-
nens super omnia tempora nullo principio seu fine conclu-
3530 ditur. Hinc confectum omne quod aeternum dicitur in deo
solummodo intelligi, ne ulla aeternitas existimetur extra
eum, qui solus aeternus est et aeternitas. Aut enim incon-
cussa iustissimorum eius iudiciorum seueritas, qua puniri si-
nit in impiis inreuocabiliter quod non fecit, aut ineffabilis et

3501/3502 Matth. 25, 41


3504/3507 Apoc. 20, 9-10
3521 Matth. 25, 41
3522 Matth. 25, 46
3523 Apoc. 20, ro

3512/3514 Vide supra, 936B-937A.


PERIPHYSEON, LIBER V III

3535 supernaturalis eius gratia, qua "quos praesciuit et praedesti-


nauit conformes fieri imaginis filii sui" deifìcat ac super om- 939 B
nia exaltat, aeternitatis nomine rectae rationis contuitu acci-
pitur, quoniam nihil deo coaeternum est aut ex diametro
- - - --------c::omrarirrm:lpse siquidem solus in his qua e in ipso sunt et
354 0 feliciter uiuuiit àetetnus est per gnrtuitam gratiam; in his
uero quae extra ipsum sunt (quoniam ab ipso non sunt ideo-
que, quamuis dicantur esse, omnino non sunt) aeternus est
per seueram sententiam.
Non itaque te nunc interrogo de corporalitate seu locali-
3545 tate seu temporalitate suppliciorum. Spiritualiter enim futura
impiorum tormenta intelligenda sunt. Sed adhuc quaero in
qua re debemus ea credere uel intelligere futura esse. Non
enim putandum est subiecto aliquo carere. Accidentia
quippe sunt supplicia. Si autem nullum accidens est nisi in 939 c
3550 subiecto et omne subiectum res aliqua est per se subsistens,
supplicia igitur in subiecto aliquo per se subsistente futura
esse necesse est. Porro, si omne quod per se subsistit ab eo
qui omnium subsistentium causa est substitutum est - omne
quippe quod a causa omnium substitutum non est penitus
3555 ~nihil est et in numero existentium non subsistit - sequitur ut
in aliqua substantia a deo substituta suppliciorum calamitas
constituatur. Si autem hoc datum fuerit, confestim illa ratio
uacillabit, quae approbat diuinam iustitiam 'in nulla creatura
quam fecit punire quod fecit, quoniam omne, quod in om-
3560 nibus quae ab eo qui impassibilis est et incorruptibilis fac-
. tum est, profecto impassibile e_t·incorruptibile est, nullis pas-
sionibus obnoxium. Passiones -autem nunc dico non il!as 939 n
quae naturaliter (ut corporei sensus) insunt, sed quae contra
naturam sunt circaque corruptibilem materiem uersantur in
3565 hac adhuc mortali uita, ipsius autem naturae trinitatem (quae
est essentia, uirtus, operatio) nec attingere nec corrompere
possunt, quamuis eam oppugnare uideantur appetere. Hae
autem passiones sunt generatio ex corporibus ad similitudi-
nem irrationabilium animalium, incrementa et detrimenta 94oA
3570 corporum omnesque eorum corruptiones et extrema om-
nium corporalis compaginis solutio, irrationabiles quoque
animae motus, quae ex materia nascuntur et circa eam
Il2 PERIPHYSEON, LIBER V

uoluuntur. Quae cuncta non ex prima conditione humanita-


tis, sed ex generali eius peccato initium sumpserunt. Ideo-
3575 que simul cum ipsa materia, quam inficiunt, peribunt,
quando ipsius humanitatis prima conditio ab his omnibl.ls si-
milil3usque sibi· · passionibus ·liberabitur-igneque spirituali
diuinae gratiae et bonitatis purgabitur. -Et hoc ptopheta
Esaias sub figura Ierusalem praedicens: "Sanctificabo", in-
3580 quit, "eam in igne ardente, et deuorabit sicut foenum
materiem", ignem appellans non impios torquentem iustis-
sima poena, sed sordes naturae purgantem clementissima
gratià. At si diuina iustitia in omni creatura non sinit puniri 94oB
omne, quod a summo bono creatum est non solum ut esset
3585 uerum etiam ut semper impassibile et incorruptibile è:ont.ra-
riis passionibus permaneret, quomodo puniri potest aut sup-
pliciis subiectum, quod omnino in natura rerum non intelli-
gitur esse? Aut quomodo impiorum tormenta naturali sub-
iecto, quod torqueant, possunt carere?

3590 N. Nodosa nimis difficilisque, ut dixisti, ad soluendum per-


plexio. In hac enim quaestione tria nobis occurrunt, et unum
ex eis eligere, alia duo infirmare necesse est. Cogimur nan-
que fateri aut quod penitus non est in rerum natura per se
absque ullo subiecto posse puniri (et hoc rationi ualde uide-
3595 tur resistere; quomodo enim punitur quod non in aliquo sub- 94oc
sistit?), aut quoddam naturale subiectum supplicia pati (quod
non minus, immo plus rationi et auctoritati contrarium esse
uides; omne quippe quod in natura rerum a. summo bono
substitutum est, siue secundum substantiam "siue secundum
3600 accidens, diuina iustitia atque pietate prouida prohibetur pu-
niri, ne quid triste miserumue in uniuersa creatura ~peria­
I
tur), aU:t punirbquod non est, tamen in subiecto aliqub quod .1
est omnique poena liberum punitur. Horum trium elige quid I
sequendum.

3579/3581 Is. 10, 17 (iu:x:ta LXX). Cf. HIERONYMVS, Commentarli in Ezecbie-


lem, III, x (CCSL 75, p. III, 675-676; PL 25, 92A). '

3580/3583 "Et comedet sicut faenum UÀl")V, id est materiam, dicens de eis,
qui in suppliciis constituti sunt, materiam posuit pro peccatis" (ORJGENES, De
principiis, IV, iv, 6 (GCS 22, p. 356, 24-25; PG II, 407B; SC 268, p. 414).
PERIPHYSEON, LIBER V II3

3605 A. Tertium, et ex duobus praecedentibus compositum, si


tamen probabiliter potest inueniri. Torqueri enim quod non
est et in natura rerum non inuenitur, aut naturale subiectum
poenas soluere rationes praedictae incunctanter refellunt.
--P.uniri-autem- uitium quod-non-est,-in aliquo tamen quod est 94 00
36io et 1nrpass1bìle est, quontam -pa:tt poenas non-sinitur, credibile- - - -
mihi uidetur uerique simillimum, quamuis mentis meae con-
tuitum adhuc fugere uideatur utrum tale quiddam ita sit.

N. Veritas quaerentibus se pie ac deuote amat occurrere


seque ipsam aperire, et quae mentes eorum fugiunt prodere.
3615 Denique eam inter nos quaeramus rationabili incessu gra-
dientes, et uicissim me praecedentem sequere, et ego te 94 rA
praegredientem sequar. ·

A. Praecede.

N. De reditu humanitatis omniumque, quae in ipsa et prop-


3620 ter ipsam facta sunt, in ipsa et cum ipsa in principium suum
tractamus. Non enim nunc de substantia daemonum, quam
conditor omnium bonam et incorruptibilem in eis fecit,
sermo nobis est, utrum et ipsa purgata conuertetur ad prin-
cipium suum quod praeuaricando deseruit, an semper a con-
3625 templatione ueritat1s sua peruersitate exorbata fugiet. Hoc
interim solummodo ad purum de ea cognoscimus quod non
punitur nec unquam punietur, et quod dignitas suae primae
conditionis priusquam superbiret hominemque deciperet
semper immutabiliter absque ulla demptione in ea manet
3630 manebitque in aeternum, et quod impietas quam super- 941B
biendo attraxerat penitus peribit, ne diuinae bonitati coae-
terna fieri possit. De salute autem eius aut conuersiose seu
in causam suam reditu propterea nihil diffinire praesumimus,
quoni.am neque diuinae historiae neque sanctorum patium
3635 qui eam exposuere certam de hoc auctoritatem habemus.
Atque ideo illam obscuritatem silentio honorifìcamus, ne
forte quae extra nos sunt quaerere conantes plus cadere in
errorem quam ascendere in ueritatem nobis contingat.
Proinde quod extra nos non est (naturam nostram dico) duce
3640 deo quaerere debemus.

3613f3614 Vide supra, 9190.


3636 ERIVGENA, Perlpbyseon, III, 627A (CCCM 163, 354; p. 14, cum notis).
II4 PERIPHYSEON, LIBER V

A. Ita oportet. Nam non solum nos ipsos non prohibemur,


uerum etiam iubemur quaerere, dicente ·salomone: "Nisi
cognoueris te ipsam, uade in uias gregum". Non enim longe 941c
a brutis animalibus distat, qui se ipsum communemque hu-
.• 3645 mani generis naturam ignorat.-Moyses.. item+~AttendG-tibi
ipsi', ait, et lege ueluti in libro operationum animae
historiam". Si enim nos ipsos nosse et quaerere nolumus,
profecto ad id quod supra nos est, causam scilicet nostram,
redire non desideramus. Ac per hoc in grabbato carnalis ma-
3650 teriae rriorteque ignorantiae iacebimus. Nulla quippe ali.i ufa
est ad principalis exempli purissimam contemplationem,
praeter proximae sibi suae imaginis certissimam notitiam. In-
ter principale nanque exemplum imaginemque et similitudi-
nem sui (hoc est inter deum et humanitatem) nullum inter-
3655 stitium constitutum est. Hanc rationem intuentes graeci hu-
manitatem ANTPOIIIAN appellauere, hoc est AND. 941D
TPOIIHN (sursum uersus conuersionem) uel AND.
®EPOYCA OIIIAN, hoc est sursum seruans uisum. Ad crea-
toris sui siquidem contemplationem, nulla alia interposita
3660 creatura, humanitas creata est.

N. Age itaque. Dic, quaeso, putasne illam humanitatem,


inter quam et suum creatorem nulla creatura intercluditur,
unam quandam simplicem, inseparabilem, partitione in se
ipsa carentem naturam subsistere?

364~f3643 Cant. l, 7 (iuxta Vulgatam); l, 8 (iuxta I.XX). Cf. Bibliorum sa-


crorum latinae uersiones antiquae ... , ed. P. Sabatier, II, p. 376.
3645f3646 Deut. 4, 9; 8, u; II, 16; 12, 13; 12, 19; 15, 9 (iuxta I.XX)

3645f3647 GREGORIVS NYSSENVS, De imagine, 29 (PG 44, 237D; ed. M. Cap-


puyns, p. 256, 15-16). Non praetereundum est Basilium Caesariensem, fratrem
Gregorii Nysseni, in hunc Scripturae locum commentatum esse: Homilià in
illud "Attende tibi ipsi" (ed. S.Y. Rudberg, Acta Vniuersitalis Stockbolmien-
sis. Studia Stockbolmiensia, 2, Stockholmii 1962; PG 31, 197C-217B).
3655f3657 "Al'ITPllIIOC, quasi ANllTPOIIOC, id est sursum conuersus"
(MARTINVS LAVDVNENSIS, Graeca collecta, ed. E. Miller, Notices et extraits des
manuscrits de la Bibliotbèque nationale, 29, i, p. 125).
3657f3658 Intellige: àvw TflpoOoa (uel ò8po0oa) cka. Cf. PLATO, Cratylus,
399c. LACTANTIVS, Dluinae lnstitutiones, II, l (CSEL 19, p. 98, 12; PL 6, 257B).
PSEVDO-ATHANAS!VS, Liber de definitionibus, I, 3 (PG 28, 533C). !SIDORVS, Ety-
mologiae, XI, i, 5.
3658f3660 ERIVGENA, Peripbyseon, II, 531B (CCCM 162, 201-203; p. II, cum
notis); IV, 759C, 790D (CCCM 164, 7rn-713, 2023; pp. 27, 71).
PERIPHYSEON, LIBER V II5

366 5 A. Non aliter existimo. Alioquin imago non est eius qui
unus et unitas inseparabilis est et una essentia in tribus sub- 942A
stantiis, ad cuius imaginem trinitas quoque humanitatis intel-
ligitur, quae est esse, uelle, scire, ut sanctus Augustinus in
libris C0nfessionum--suarum -disputat. -Beatus autem Diony-
3670 sius Ariopagita eandem trinitatem essentlam, uirtutem et
operationem perdocet. Nec inter se dissonant, nisi in signi-
ficationibus uocabulorum, neque hoc in omnibus. Ambo si-
quidem esse dicunt, unus autem uelle, alter uirtutem. Nec in
hoc iuxta rerum speculationem inter se discrepant. Nulla
3675 enim naturalior et substantialior uirtus est humanitatis quam
bene uel!e. Vnus item ait scire, alter operationem. Et quae
est ratJonabilis naturae operatio, praeter se ipsam et deum
suum (quantum datur sciri, quia superat omnem scientiam)
scire? Haec nanque est naturalis nostra operatio, quae non 942B
3680 extra nos, sed intra nos constituta est. Quid enim nosse ap-
petimus, nisi causam nostram intra nos ineffabili prouidentia
et ultra nos incomprehensibili uirtute? Ac de his in superio-
ribus libris satis inter nos est actum, ut arbitror.

N. Satis profeho. Sed eadem repetere, ut clarius eluces-


3685 cant, non te pigeat nec pudeat.

A. Nequaquam.

N. Est igitur humanitas simplex quaedam et in rationibus DE LAVDE


suis in infinitum multiplex creatura, quemadmodum_ et sua HYMANITATrs
causa in se ipsa simplex est et plus quam simplex, et in oc-
3690 casionibus rerum ab ea factarum infinita et plus quam infi-
nita. Est autem causa eius summa ac sola per se bonitas, cui
simillima est humanitas. Vt enim illa tota ubique in se ipsa
est, ita et ista, quoniam simillima imago est, ubique in se ipsa 94 2c
tota est. Et quemadmodum diuina bonitas in omnibus parti-
3695 cipantibus se tota est, et nullius malitia seu stultitia seu igno-
rantia prohibetur penetrare uniuersitatem ab ea conditam, ita
humanitas in omnes homines diffunditur, et tota in omnibus
est, tota in singulis, siue boni sint siue mali. Nullius enim

3667/3669 AYGVSTINYS, Confessiones, XIII, xi, 12 (CCSL 27, pp. 247-248; PL


32, 849-810).
3669/3671 DIONYSIYS .ARIOPAGITA, De caelesti bierarcbia, XI, 2 (ed. G. Heil
- A.M. Ritter, pp. 41,22 - 42,2; PG 3, 284D; PL 122, lo59D).
3682/3683 Vide supra, 933D, 939D.
II6 PERIPHYSEON, LIBER V

stultitia repellitur, nullius malitia detinetur, nullius uitio cor-


3700 rumpitur sordibusue polluitur, pura in omnibus, in superbis
non inflatur, in pusillanimis non tabescit, in maioribus cor-
poribus non est maior neque in minoribus minor, aequalis in
omnibus aequa!iter ·in suos·-participes-proueniens,-melior· in
bonis non-est~quamin-matis-neque deterlor in malìs -qu-a:m-in
3705 bonis, in integris corporibus non est integrior quam in his
quae occasione aliqua integritatem suam aut perdunt aut non 942D
attingunt.
PARADIGMA. Solaris radius munda penetrat et immurÌda, duro
sit in omnibus mundus, ne'que purior in nitidis quam in sor-
3710 didis. Incontaminatus est enim in omnibus quae i!luminat.
Lucet in tenebris et (mirabile dictu) tenebras in se non sinit,
dum tenebrarum causas intra se comprehendit, non solum
umbrarum uerum etiam absentiarum ratione. Nullae quippe
tenebrae sunt in natura rerum, quae lumine non circumscri- )_
. .-f
3715 buntur. Si enim in corporibus sunt, quamuis longissime pro- 943A
tendantur, postremo tamen solari luce ambiuntur. Si in spiri- i
_. . !
tibus, quorum tenebrae ignorantia ueritatis sunt, sapientiae '
claritate finem accipiunt. Similiter nulla absentia est, quae
non ab eo cuius absentia est causam nascendi accipiat. Nam -I
3720 si lumen non praecesserit, absentia eius, quae tenebrae sunt, l
__ JI
non sequetur. Ideoque ex uno genere sunt absentiae et res I
quarum absentiae sunt, ut lux et tenebrae, sonus et silen- !
tium, forma et informitas, caeteraque id genus. Sed quis dig-
nis laudibus imaginem dei demonstrare congruisue similitu-
3725 dinibus comparare potest? Et ut cognoscas aequalitatem hu-
manitatis in omnibus hominibus, intuere communem spe-
ciem humanorum corporum. Nullus enim homo alio homine
humanior est. Nam si aliqua deformitas contigerit uel for- 9 43 B
marum differentia, non ex natm·a euenit, sed uel ex corrup-
3730 tione corporeae integritatis uel quibusdam accidentibus,
quae extrinsecus adueniunt quasdamque singulis hominibus
differentias addunt, dum sit una species et generalis omni-
bus ex natura uniformiter impressa. Vnus sensus corporeus
quinquepertitus communiter omnibus inest, quamuis in mul-
3735 tis ipsius organa deficiant, oculos dico auresque caeteraque
instrumenta, in quibus exterior sensus operatur. Quid dicam
de ratione et intellectu? Nonne omnibus generaliter insunt,
quamuis non omnes eis bene recteque utantur? Multi siqui-

3717 ERIVGENA, Vo.x spiritualis, XII, 8-9 (SC 151, p. 260; PL 122, 290B).
PERIPHYSEON, LIBER V II7
dem naturalibus bonis abutentes aeternae suae damnationis
3740 causas inuenerunt. Similiaque manifesta indicia communio- 943 c
nis in omnibus humanae naturae.
Quae cum ita sint, quis rite philosophantium pureque na- QVID POENA
---turas-rerum-inspicientium non continuo pronuntiat-irr-ati<:ma- PATITVR ET YBr
bifes mofus-rriaTa:rumuolutilatum passe puniti in his _qui na-
3745 turam bonam et rationabilem et impassibilem participant? Et
quemadmodum mala uoluntas naturale bonum non contami-
nat, ita etiam tormentum eius (malae uoluntatis dico) natu-
rale subiectum, éui accidit et in quo continetur, non torquet.
Ipsa siquidem natura, sicut libera est penitusque absoluta ab
3750 omni peccato, ita uniuersaliter libera et absoluta est ab omni
poena peccati. Nam et saecularium causarum iudices, si ta-
men non libidine uindictae uerum correctionis gratia reos
suppliciis dignos examinant, non naturam in eis, sed delic-
tum torqueri appetunt. Quoniam uero delicta per se naturali 943 0
3755 subiecto segregata punire non possunt, propterea corpus si-
mul cum delicto puniunt. Naturarum autem optimus condi-
tor, piissimus prouisor, iustissimus delictorum in his qui se
spernunt aut nesciunt ultor, punit in natura quam fecit delic-
tum quod non fecit, liberans ex delicto separansque quod
3760 fecit, ineffabilique modo in eo quod fecit impunito punit et,
ut uerius dicam, puniri sinit quod non fecit. Non enim pec- 944-A
cata naturalia sunt, sed uoluntaria. ·Etenim causa totius pec-
cati est, siue in angelo siue in homine, propria peruersaque
uoluntas. lpsius autem peruersae uoluntatis causa in natura-
3765 libusmotibus rationabilis et intellectualis creaturae non inue-
nitu~. Etenim bonum causa mali non potest esse; incausalis
itaque est omnique naturali origine carens. Hinc illud mira-
bile et inexplanabile oritur. Quomodo mala uoluntas prae-
uaricantium angelorum et horninum, dum sit incausalis, to-
3770 tius peccati totiusque poenae peccati causa efficax est? Et si
quis dixerit initium omnis peccati esse superbiam, uideat
eam in natura rerum non subsistere. Neque enim essentia est,
neque uirtus, neque operatio, neque accidens ullum natu-

3770/3771 Sir. 10, 15

3766/3767 D!ONYSIVS ARIOPAGITA, De diuinis nominibus, IV, 30, 31, 35 (ed.


B. Suchla, pp. 175, 16. 177, 7-15. 180, 1-3; PG 3, 732A, 732CD, 736B; PL 122, u44C,
u45BC, u46CD). ERIVGENA, Perlpbyseon, IV, 828A (CCCM 164, 3707-3709; p.
123). Cf. HEIRICVS AVTISSIODORENSIS, Homiliae, I, xi, 157-159 (CCCM u6, p. 95).
II8 PERIPHYSEON, LIBER V

raie. Est autem intimae uirtutis defectus per~ersusque domi- 944B


377 5 nationis appetitus, sicut scriptum est: "Quid superbit terra et
cinis, quoniam proiecit intima sua in uita sua?" Et initium di-
citur, non causa, quia prima progressio est et manatio pri-
·mordialis peccati, "in·qun omnes-peccauemnt'>:-Ar-srcmmtn<J:----·
nihil est, quis sapiens constituerit ipsam inter causas, cum in
3780 nullo naturaliter subsistat? Punitur itaque irrationabilis mo-
tus peruersae uoluntatis in natura rationabili, ipsa (uidelicet
natura) ubique in se ipsa et in omnibus eam participaptiqus f

bona, salua, integra, illaesa, incontaminata, incorruptibili, '


impassibili, immutabili participatione summi boni perma- I
3785 nente, ubique beata, gloriosissima in electis, in quibus dei- Ir
ficatur, optima in reprobis, quos continet ne illorum substan- 944c
tialis proprietas ad nihilum redigatur, hoc est, ne naturalium I
37 90
bonorum, quae ex conditione sua attraxerant, patiantur inte-
ritum. Gaudet contemplatione ueritatis in his qui perfectam
beatitudinem possident, gaudet administratione substantiali-
.j
tatis in his qui suorum delictorum poenas soluunt, in omni- I
bus tota perfecta suo similis creatori. Cunctis uiciorum sor-
dibus quibus in hac mortali carne ueluti lepra quadam de-
.)
ft formari et uiolari extrinsecus patitur purgata, in pristinum 'Ì
3795 conditionis suae statum restituta reuertetur, redemptoris et .J
.'.é;1
susceptoris sui gratia reuocata.
Hinc datur intelligi quod in natura rf!rum post mundi huius
sensibilis consummationem nulla malitia, nulla mors corrup-
J
,j
tionem inferens, nulla miseria fragilem in hac adhuc uita ina- 944n
3860 teriem inficiens relinquetur. Omnia quippe, l:lisibilia et inui-
sibilia in suis causis quiescent. Sola uero illicita uoluntas ma-
lorum hominum et angelorum, sauciata prauorum sui morum
memoria conscientiaque, in se ipsa torquebitur, cum de his
quae in hac uita sibi optauerat et futura sibi cogitauerat nihil
3805 inueniat. "In illa" enim "die peribunt omnes cogitationes
eorum." Cogitationes dixit perituras, non autem substantias.
Sed quas cogitationes ait? Vanas profecto rerum sensibilium 94 5A
(quibus in hac uita insano inhiant amore) phantasias, quas
J
3810
irrationabilibus obcaecatae p~r malitiam animae affectibus
attrahunt. Quibus phantasiis ipsi qui eas fingunt simillimi
erunt. Nullam quippe uere ueri soliditatem inuenient, sed
ueluti inanibus somniis torquebuntur.
1
J
3775/3776 Sir. 10, 9-10
3778 Rom. 5, 12
3805/3806 Ps. 145, 4
PERIPHYSEON, LIBER V n9
Hinc Maximus xv1° De ambiguis capitulo: "Qui diuina", in-
quit, "sapienter meditantur uerba perditionem et infernum et
3815 fìlios perditionis et similia appellant eos qui quod non est si-
bimet secundum mentis affectum subsistentiam faciunt, et sic
-----f)hantasiis-per-omnia-$imiles _fìunt". Quid dicam de sancto
Augustin-0 in XII libro e-xameri sui disputante de eo quod
0

animae adhuc in hac carne mortali constitutae non alibi nisi


3820 in phantasiis aut quasdam inanes laetitias aut quasdam ina- 945 B
nes poenas patiantur, in futura uero uita, receptis corporibus,
solida ueritatis contemplatione iusti gaudebunt, impii uero
inanes rerum sensibilium imagines patientes flebunt, salua et
impunibili in utrisque substantia?
3825 Duo nanque genera gassionum sunt, unum quo deificati in DE PASsroNrnvs
conditoris sui purissimam cognitionem rapiuntur, alterum soNrs ET MALIS
quo impii in profundissimam ueritatis ignorantiam mergun-
tur. Et quid mirum si impii quod in hac uita adhuc in carne
corruptibili detenti per somnia et post eam phantastice pa-
3830 tiuntur, in inferno spiritualibus corporibus suis receptis ac
ueluti grauissimo quodam somno euigilatis expressius pa-
tiantur per supplicia, ita ut semper, sicut ait Augustinus,
uerae poenae eis sint, falsae uerdiimagines in non ueris, uera 945 c
tristitia, uerus luctus pauorque, sera poenitentia, urens cogi-
3835 tationum fiamma? E contrario autem iusti patientur. Quibus,.
receptis corporibus deificatisque mentibus, uerae beatitudi-
nes erunt in ueris contemplationibus, uerum gaudium, uera
laetitia, quoniam omne quod in hac uita per ftdem accipiunt,
in futuro per .speciem considerabunt. Sed qi.Jalis ipsa species
3840 sit, unusquisque in se ipso uidebit experiffiento. "In domo"
enim, inquit Veritas, "patris mei mansiones multae sunt."
Vtrisque tamen erunt phantasiae ueluti facies quaedam ex-
pressae, iustis quidem diuinarum contemplationum (nam
non per se ipsum sed per quasdam suas apparitiones secun-
3845 duro altitudinem uniuscuiusque sanctorum contemplationis

3813/3817 MAxIMVS CONFESSOR, Ambigua ad Iobannem, XVI, 4, 27-30 (CCSG


18, pp. 132, 133; PG 91, 1236D, 1237BC).
3817/3824 G. Madec (Jean Scot et ses auteurs, p. 130) mittit lectorem ad
hunc locum: AVGVSTINVS, De Genesi ad litteram, XII, xxxii, 60-61 (CSEL 28, r,
pp. 426-437; PL 34, 480-481).
3832/J835 Locum non inueni.
[_

120 PERIPHYSEON, LIBER V

uidebitur deus; hae quippe sunt nubes, de quibus ait Aposc


tolus: "Rapiemur in nubibus obµiam Christo", nubes uideli-
cet appellans diuinarum phantasiarum diuersas apparitiones
secundum uniuscuiusque deificati altitudinem theoriae); im-
_3850 piis uero mortalium rerum.semper-erunt-phantasiae ac-diuer- ---·~

sae falsa.eque SpècièS-secundum dfuernos-malarum sttar-um


cogitationum motus. Et quemadmodum deificati per innume-
rabiles diuinae contemplationis gradus ascendent, sicut
scriptum est: "Ibunt sancti de uirtute in uirtutem (in nubibus
3855 uisionls rapti) uidebuntque deum deorum in Sion", hoc e.st,
non per se ipsum sed in specula diuinae phantasiae, ita a deo
elongati semper descendent per diuersos uitiorum suorum
descensus in profundum ignorantiae inque tenebras exterio-
res, in quibus "erit fletus et stridor dentium".
3860 In utrisque tamen, iustis dico et impiis, salua et integra et DE SIMJL!TVDINE
incontaminata omnique contraria passione libera erit et sem- IVSTORYM ET IM-
PIORVM NATVRAE
per erit humana natura. Vtrisque erit similis corporum spiri-
tualitas ablata omni animalitate, similis incorruptibilitas sub-
tracta omni corruptione, similis naturae gloria quando aufe-
3865 retur omnis contumelia, similis essentia, similis aeternitas.
Haec sunt in regeneratione generalia naturaliaque bona to-
tius humanitatis omnibusque participantibus eam communia.
Haec sunt data desursum a patre luminum descendentia, in
omnes genei;aliter diffusa, quorum participatione nemo ex-
3870 cluditur, nemo priuatur, quoniam nemo sine his subsistit.
Nullius malis meritis impediuntur ne dentur; nullius bona --\ -

merita praecedunt quibus praestentur; omne meritum prae- !


occupant; sola diuinae bonìtatis largiflua plenitudine omnibus :f'
per omnia uniuersaliter inexhausta effusione manant. In
3875 nullo augentur, in nullo minuuntur, aequaliter omnibus in-
sunt et bonis et malis, a nullo retrahuntur, aeternaliter in om- I
nibus et substantialiter permanebunt omni corruptione con- __ j

3880
trariaque passione absoluta. Attamen sunt contrariarum qua-
litatum, bonarum dico malarumque uoluntatum, uirtutis
ignominiaeque capacia. Et bonae quidem uoluntates atque
I
I

uir):utes ex natura et gratia eis adsunt, prauae uero uoluntatis J


!
3847 I Thess. 4, 17
3854/3855 Ps. 83, 8
3859 Matth. 22, 13

3866/3870 Vide supra, 905A, cum notis.


PERIPHYSEON, LIBER V I2I

obnoxìi motus, qui uere proprieque superflua naturae dicun-


tur, ex nulla causa naturali seu supernaturali eis accidunt,
ideoque extra se simul et intra se impassibiliter eos sustinent.
3885 Non enim ex natura uel gratia prouenit quod per priuatio-
nem-nihi~est,-quoniam-neque-substantia est, neque naturale
aecièeas, neque ·llirt-US-fl.aH!f"-aHS <:JUaè.-rJfor-mis,-qua rationaliS----
anima ornatur (prudentiam dico, temperantiam, fortitudi-
nem, iustitiam), neque harum bicornis fons (sophia uidelicet
389 0 ac mansuetudo, quae ex caritate manant), neque ulla uirium
quae ab eis erumpunt (de quibus nunc tractare longum uide- 94 6D
tur propositoque alienum), neque supernaturalis excellentia
ineffabilis deificationis ultra omnem creaturam, quam "nec
oculus uidit nec auris audiuit nec in cor hominis ascendere
3895 potest". Non enim inter omnia sed super omnia computatur,
nec intra potestates naturae conditae includitur.
Et ne mireris quod dixi humanam naturam contrariorum
capacem esse, ex quibus nihil patitur neque suae simplicita-
tis serenitas perturbatur, accipe paradigmata aeris, quo cir- 947A
3900 cumfundimur, et quo spirantia et respirantia per pulmones,
ueluti per fabrinos folles, ignem cordis semper suffiant nullo-
que terr~poris momento sopiri eum natura sinit animalium.
Lucidas simul tetrasque fert nubes, illas quidem solaris radii
receptiuas, illas uero repulsiuas. Illae ex superioribus tenui-
3905 tatem fulgidam aetheriae puritati propinquam, qua lucent,
accipiunt, illae ex inferioribus densitatem tenebrosam terre-
nis sordibus similem, qua lucem respuunt, attrahunt. Ipse
autem aer in omnibus suae semper subtilitatis et serenita.tis
immobilem custodit qualii:atem, nec in nubibus corporascit,
3910 nec cum perturbationibus quas suffert perturbatur; lucis ca-
pax et tenebrarum, dum sua natura neque luce augetur ne- 947B
que tenebris minuitur, calorem recipit et frigus, dum substan-
tia ipsius nihil calore neque frigore patitur. Corpulentia si-
quidem, quam ex terrenis aquaticisque uaporibus accipit, ca-
3915 let in eo aut friget, in nubes conglobatur, uertitur atque

3887f3893 MAxlMVS CONFESSOR, Ambigua ad Iobannem, XVII, n4-150


(CCSG 18, pp. 139-141; PG 91, l248C-1249B, ad sensum).
3900/3913 GREGOR!VS NYSSENVS, De imagine, 30 (PG 44, 241A10-n et 245C1-
D1; iuxta uersionem Eriugenae, ed. M. Cappuyns, p. 257, 15 et p. 259, 7-19).
3913/3917 ISIDORVS, Etymologiae, XIII, vii, I-2.
122 PERIPHYSEON, LIBER V ..
·-J.·-•-
mouetur in uentos, densatur in pluuias imbresque, coagula-
tur in niues grandinesque caeterasque spedes, quas ex prae-
dictis uaporibus (quos graeci ATMI~AC uocant) nascentes
simplex ac spiritualis natura aeris, donec in terrena umida-
·3920 -que -pondera-grauentur,-sustinetc -Ipse uero;-ut-praediximus,
puritatem suam et spiritualitmem incarruptibilem possidet,
___l_
J.!
neque purior neque spiritualior in luce quam in tenebris, ne-
que subtilior, neque plus inferiora se corpora penetrar in se-
renitatibus quam in perturbationibus suis. Hinc a. philoso-
3925 phis graecorum uocabulum sibi attributum est cond-ignum.
947C 1
Aer enim dicitur, id est spiritus. Ideoque simplex ac spiri-
tuale corpus ·a physicis uocitatur. Quod ab his qui Olimpi
,montis uerticem ascendunt indubitanter approbatur, quo-
niam illuc nulla ATMIC (hoc est uaporatio) seu de terra seu
3930 de aqua potest exaltari.
Quod autem inferior pars eius (aeris dico) uapores recipit
ad mortalium animalium utilitatem, quae absque flatu aerio
uiuere non ua!ent, diuina prouidentia administrante disposi-
tum est. Si enim simplicitas illius absque ulla umiditate qua-
3935 damque corpulentia interposita mortalium corporum pulmo-
nes inflal'èt, nequaquam ignea natura, quae cordibus inest, -~·

arderet, ac per hoc totum corpus frigesceret, caloris uirtute 9470


desertum, per quam uitalis motus mortalia membra ministrat.
Vt ergo subtilitas aeris, adiunctis sibi uaporibus, in pulmo-
3940 nes intraret fortioremque impetum faciens ignem cordis in-
cenderet, propterea inferior pars aeris circa terras aquasque
diffusa umiditatis corpulentiaeque. capax facta est, absque
suàe simplicissimae serenissimaeque naturae uel corruptione
uel detrimento uel additamento uel ulla mutatione uel
3945 transmutatione. Propterea autem dixi aerium spiritum solum

3918 ERNGENA, Perlpbyseon, Il, 549D-550A (CCCM 162, Marginale 67; p. 33,
cum notis).
3920/3924 ERNGENA, Annotatlones in Marctanum, ed. C.E. Lutz, Cam-
bridge, MA, 1939, p. 171, 20-24.
3926 AVGVSTINVS, De Genesi ad litteram, VII, xxi, 30. xiI, vii, 18 (CSEL 28,
l, pp. 219,9. 389,rn; PL 34, 366. 460). Io., De ciuitate dei, VIII, II (CCSL 47, p.
228, 37-38; PL 41, 236). ISIDORVS, Etymologiae, XI, l, 56.
3927/3930 LVCANVS, Bellum ciuile, Il, 271. AVGVST!NVS, De Genesi ad lit-
teram, III, ii, 3 (CSEL 28, l, p. 64, r7-20; PL 34, 280). Io., AVGVSTINVS, De ciui-
tate dei, XV, xxvii, 3 (CCSL 48, p. 495, 18-21; PL 4r, 474). ISIDORVS, Etymolo-
giae, XIV, iv, 13 1 etc. ~
3934/J954 ERIVGENA, Perlpbyseon, II, 6o8BC (CCCM r62, 2827-2843; p. u4,
cum notis).
PERIPHYSEON, LIBER V 123

ad ignem cordis incendendum seu ad alia corpora sensu ca-


rentia nutrienda non sufficere absque ulla corpulentia inter-
mixta, quoniam igneum aeriumque elementum per se sibi
inuicem iunguntur, ita ut nullum motum sensibilem efficiant
- -, 95 0-prae-nimia-Buae -naturae subtilitate, quae semper quieta est
cmnique-perturhatione remota. Dum uero inferioribus se
elementis (terrae dico et aquae) miscentur, in illorum corpu-
lentiori qualitate uim suam exercent motusque suos, quibus
corpora sensibilia administrant, manifestos depromunt.
3955 Hoc autem paradigma propterea introduximus, ut incunc-
tanter cognoscamus humanam naturam in regeneratione eius
serenissimam esse futuram, dum in ea nil terrenum seu hu-
midum seu ponderosum relinquetur, ·om:r;iino in spiritum con-
uersa, diuersarum tamen qualitatum capacem fore absque
3960 ulla restitutionis suae permutatione aut contraria sibi pas-
sione. Vt enim aer iste, ex quo similitudinem quandam hu-
manitatis accepimus, aetherios desuper splendores, deorsum
uero concretas ex terra et aqua recipit fumigationes, ita hu-
manitas, ad imaginem dei facta, irrationabilibus autem suis
3965 motibus in amorem rerum sensibilium inque corpora corrup-
tibilia quae eam aggrauant miserabiliter lapsa, duro tempore
regenerationis in antiquum reuocabitur statum, diuinis radiis
in se et supra se splendentibus in his qui deifì.cabuntur ful-
gebit, temporalium autem mortaliumque rerum, quibus in
3970 hac uita infì.citur, phantasticam memoriam infra se et extra in
his qui omni beatitudine priuabuntur sustinebit, non ut ipsa
in se ipsa poenas luat, sed ut illa,. quae contra uoluntatem
creatoris sui attraxerat, extra ipsam damnentur penitusque
pereant, malitiam dico et impietatem caeteraque nequitiae
3975 membra, quae ex operibus carnis (hoc est carnaliter animae
> uiuentis) merito originalis peccati occasionem sumpserunt.
Quae, dum per se quaeruntur, nihil sunt, quoniam in numero
eorum, quae a conditore omnium substitutae sunt, non sunt.
Ex irrationabilium quippe animalium similitudine rationabili
3980 naturae subrepsere, ideoque in ea omnino damnabuntur, ne
ei perpetuo noceant, quamuis in propriis impiorum uolunta-
tibus recordationes eorum, quibus torquebuntur, permansu-
ras esse non sit negandum. Aliud enim est omnem malitiam QVOD IN PHAN-
generaliter in omni humana natura penitus aboleri, aliud TASIIS MALORVM
CONSCIENTIA
3985 phantasias eius (malitiae dico) in propria conscientia eorum PVNITVR
quos in hac uita uitiauerat semper seruari, eoque modo sem-
948D
per puniri, quemadmodum aliud est eandem humanam na-
turam in suam gratiam quam peccando perdiderat (diuinae
L
124 PERIPHYSEON, LIBER V J
uidelicet imaginis dignitatem) restitui, aliud uniuscuiusque ·r
l
3990 electorum propriam in bonis meritis conscientiam, qua in
hac uita deo suo in omnibus seruierunt, super omnem hu-
manitatis uirtutem deificari, eoque modo semper ac beate
.uiuere.eLsuper.omnia quae sunt-exaltariAbi-enim-e.mnt,ubi -949A
est--ille -que-m- in ÀaG- Uita- dilexernnt--et -semper em1i uidere _:::L
3995 appetiuerunt. I
Hic occurrit quincuplex rationalis creaturae theoria. Prima DE QVINCVPLA
I
enim speculatio ipsius est in generali illa et communi sub- RATIONALrs _L
Stantialique Uirtute, qua OffiileS homines SiÌnul et seine}tn CREATVRAE
prima eius conditione eam participant, siue borii sint siue 1
THEORIA I
4000 mali. Secunda in processionibus ipsius in hanc uitam morta- 11
lem per singulorum hominum ex corporibus generationem.

I
Tertia in reditu ipsius generaliter per se ipsam in angelicum 111
statum, quem deseruit, in hunc mundum sensibilem cadens.
Quarta in his qui eam participant et in hac mortali carne 1111 -+
uiuentes, se ipsos communemque suam naturam ac super
omnia creatorem omnium quaerentes, merito suae propriae 949 B 1
ac bonae uoluntatis ad communem suae naturae integritatem !
redire adepti sunt, ac deinde dono diuinae gratiae supel.' om-
---·(i
:.,:
nia, post se relinquentes omnia, in ipsum deum transferen-
4oro tur. Quinta speculatio est eorum qui uniuersaliter insita na- v
turae bona quae omnibus,. nemine excepto, diuina largitate
praestantur et praestabuntui: possidebunt, ad summa tamen
--_·_r_-
dona diuinae gratiae, quae solis iustis reposita ac praeparata
sunt, peruenire non poterunt, quoniam in hac uita deo
4015 seruire noluerunt, temporalium rerum amore detenti. Quo
_J
-J
(uidelicet amore) in alia uita, siue in solis animabus siue re- ~I
ceptis corporibus, uelut inextinguibili fiamma ardebunt, dum
illic non inuenient ea quibus hic intemperanter inhiabant, 949 c I
I
sed eorum uanas falsasque phantasias uidebunt. Quas cum .,,
4020 ueluti ueras res comprehendere uoluerint, umbrarum instar
euanescent, quoniam naturali subsistentia non fulciuntur.
Erunt enim, sicut scriptum est, "uanitas uanitatum, et omnia
uanitas". Ipsae erunt cogitationes, de quibus psalmista ait
(quod etiam paulo superius introduximus): "In illa die peri-
4025 bunt omnes cogitationes eorum". Ac si diceret: Omnes cogi-

4022/4023 Ecci. I, 2
4024/4025 Ps. i45, 4

4005/4006 Vide supra, 919D.


PERIPHYSEON, LIBER V 125

tationes, quas in hac uita de rebus terrenis temporalibusque


animabus suis carnalibus desideriis dediti infixerant, in illa
die (hoc est in apparitione ueritatis) peribunt, quando de his,
quae uiuentes in carne cogitauerant, resurrecturi in spiritu
________40_3o_nihiLinuenient._Quid ~niw perfic:i_u11 iudaeµs, arrogans isma-
h-€lìta,e~omatUS-impiet~te-.paganu~falsa-felìcltate, qùa.ID---949D-
sibi uana opinio in futura uita promittit, inuenturi sunt? Aut
quanta tristitia, quantus dolor, qualis fiamma perpetuae eges-
tatis eos torquebit, quando nihil terrenarum cupiditatum
4035 mortaliumque deliciarum, quas spe uana imbiberant, reper-
turi sunt, nihilque eis remanebit praeter uacuam incompre-
hensibilemque rerum, quas sibi futuras esse crediderant, um-
bram fugitiuam? Quam semper comprehendere uolentes et
non ualentes, quoniam nihil est, poenas luent aeternas, ut
4040 non dicam de his qui fidem catholicam profitentur, carnalia 95 oA
tamen sibi et localia et temporalia et sensibilia bona futura
esse existimant, similiter etiam de suppliciis infernalibus ar-
bitrantur.
Vbi datur intelligi quod nihil in natura rerum poenas pa-
4045 tietur praeter uanas impiarum animarum cogitationes in se-
met ipsis extra omnem r:taturam, quoniam in numero natu-
rarum non sunt; ex mala enim uoluntate terrenisque deside-
riis occasionem acceperunt. Vt enim (quod saepe diximus)
ultra omnes naturales uirtutes iustorum beatitudo per condi-
4050 toris gratiam exaltabitur, ita infra omnem naturam impiorum
supplicium per eiusdem conditoris iustitiam deprimetur.
Quid enim inferius est extraque omnem naturam demersius
uanitate uanitanti~m falsisque imaginationibus ·rerum quae 95oB
semper peribunt? Hinc illud mirabile et inexplanabile nasci-
4055 tur (attamen uera ratione diuinaeque scripturae auctoritate
ita fieri et non aliter probatur) quoniam ultra omnia naturalia

4038/4039 Haec uerborum oppositio (uolenteslualentes) Eriugenae uide-


tur arrisisse: MAXIMVS CoNFESSOR, Ambigua ad Iohannem, IV, 37-38 (CCSG 18,
p. 43; PG 91, 1104CD). ERIVGENA, Perlphyseon, Ili, 650A, 681B (CCCM 163, 1307,
2564; pp. 46, 89); V, 968A. ID., Praefatio ad Ver.sionem Dionysif (MGH, Epistu-
Iae, VI, p. 159, 2-3; PL 122, 1031C). Cf. É. Jeauneau, Quatre thèmes érigéniens,
Montréal, 1978, p. 130, 7.
4053 Cf. Ecci. l, 2. Inter biblicos codices, qui uanitantium pro uanitatum
ponunt, notatu digni uidentur tum celeberrimus ille Amiatinus tum isti qui
iuxta Alcuini exemplar exarati fuerunt quique littera <I> signantur: Biblia sa-
cra iuxta Vulgatam.uer.sionem ... recensuit Robertus Weber, editio tertia,
Deutsche Bibelgesellschaft 1983, p. 986. Cf. AVGVSTINVS, De moribus ecclesiae
catholicae, I, xxi, 39 (CSEL 90, p. 44; PL 32, 1328). ID., Retractationes, I, vii, 3
(CSEL 36, pp. 30-31; PL 32, 592).
j
126 PERIPHYSEON, LIBER V
.I
bona beatificantur iusti, ac ueluti ex contraria parte infra
eadem naturalia bona puniuntur impii.
I
Et quomodo natura illa, quam et boni participant et mali,

----.-:-I
4060 ueluti medietas quaedam constituitur ita ut neque beatitu-
. dine boI}oJ.um augeatur neqµe infdicitate__malorµro.m.inua-
tur, suis solummodo naturalibus bonis subnixa contentaque,
omnium substantias continens, omnia sua omnibus partici-
pantibus se ministrans - siquidem inde est generalis omnium DE BONIS
forma qui eam participant, inde singulorum specialissima NATVRALIBVS

species pluralitatisque infinitus numerus, inde numeri incre- 950C


mentorum corporalium per loca et tempora (tempora nunc
dico spatia quibus corpus humanum perfectum ad sui incre-
mentum peruenit, loca uero sedes singulorum corporis mem-
brorum), inde' naturalia accidentia corporum animarumque
procedunt - ita illa humanitas omnium generalis a conditore
suo inter duas sibi inuicem oppositas extremitates (inter fe-
licitatem dico electorum et infelicitatem reproborum) librata
est, ut in his qui boni sunt quandam ineffabilem pulchritudi-
nem ultra suas uirtutes gratia largiente desursum accipiat, in
his autem qui mali sunt nullam turpitudinem deorsum iusti~
tia prohibente in se ips~ attrahat. In ipsa siquidem nullius
turpitudo turpis est, nec malitia nocet, nec error errat. Suus
i
conditor omne quod in ea fecit exornat et nullo modo punit; 9500
4080 omne autem quod in ea non fecit in ea sustinet et sinit et
impunitum fieri non permittit. Sed illa poena dupliciter intel-
I
I
ligitur. Aut enim delicta in his qui ad principium suum_reuer-
tuntur per indulgentiam puniuntur, aut in his qui a principio
suo semper fugiunt perpetuo torquentur. ·
Si autem a me quaeris qua ratione ea quae a deo facta non QVOMODO
sunt intra ea quae ab eo facta sunt sustinentur, aut quomodo NATVRA CONTI-
NET QVAE
ea quae extra humanam naturam computantur intra eam pu-
NATVRALITER
niri possunt, primo tibi respondebo iuxta simplicitatem ca- El NON INSVNT
tholicae fidei: "Quis cognouit sensum domini aut quis con- 95rA
siliarius eius fuit?" et quoniam "inuestigabiles sunt uiae illius"
in omni tempore. Aut quomodo in operibus eius et proui-

4089/4090 Rom. II, 34


4090/4091 Rom. II, 33. De uerbis in omni tempore, cf. CCCM 31, p. 179
(XIII, 481).

4078/4081 Vide supra, 923C, cum notis.


4091/4094 DIONYSIVS ARIOPAGITA, De diuinis nominibus, I, 4 (ed. B.
Suchla, pp. II5,!9 - II6,6; PG 3, 593AB; PL 122, II16B, ad sensum).
PERIPHYSEON, LIBER V 127

dentia et bonitate et iustitia ratio quaeritur, qui omnem ra-


tionem superat et intellectum et super omne quod dicitur et
intelligitur exaltatur? Et si de talibus rationem exigis, exige
4095 similiter qua ratione omnia de nihilo facta sunt, qua ratione
____ mu_ndus ist~~olu_C'!t_u_Le!_ig causas suas reuertetur, qua ratione
mortalia nostra corpora non solum in spiritualia uerum etiam
in animas nostras transibunt, qua ratione nos qui in hac ul:ta
ex tribus satis similae (corpore et anima et spiritu) compositi 951B
4100 sumus, in futuro ueluti in unam quandam massam simplicem
fermentabimur in inseparabilem spiritualitatem, qua ratione
homines mortales per naturam - omne enim, quod a se ipso
non accepit esse, mortale dicitur - in immortalem deurri mu-
tabuntur per gratiam.
4105 Ac ne longius praesenti negotio transitum facere uideamur,
si quaeris a me qua ratione quod non est secundum naturam
sed extra naturam expellitur, in natura et sustinetur et puni-
tur, ipsa natura impunita permanente omnibusque contrariis
passionibus illaesa, quaeram a te qua ratione ea quae uirtu-
4no tes naturae excellunt qui intra terminos naturae continentur
possidebunt, hoc est, qua ratione sancti et naturae suae fines 951C
non excedent, et ea quae ultra naturam sunt (dona uidelicet
gratiae) suscipient. At si in his omnibus non solum humana
uerum etiam angelica deficit ratio et intelligentia, patiens
4rr5 esto diuinaeque uirtuti incomprehensibili locum da eamque
silentio honorifica, quoniam dum ad eam peruenitur, omnis
ratio deficit et intellectus; et inter caetera quae omnem ratio-
nem et intellectum superant humiliter concede passe fieri,
diuina prouidentia administrante, ea quae et extra et contra
4120 naturam sunt uirtute naturae sustineri et intra eam puniri,
ipsa semper in se ipsa incolumi omnino perseuerante.

4098 [in animas ... transibunt] ut Gregorio placet


4101 [ln ... spiritualitatem] ut Ambrosie placet

4097/ 4098 GREGOR!VS NAZIANZENVS, Orationes, Orat. VII, 21 (PG 35, 781C-
784A; SC 405, p. 234). Vide supra, 877CD, cum notis.
4098/4101 AMBROSIVS, Expositio euange/ii secundum Lucam, VII, 191-194
(CCSL 14, pp. 281-282). Vide supra, 878BD, cum notis.
4106/4109 PROSPER AQVITANVS, Pro Augustino responsiones ad capitula
obiectionum Vincentianarum, obiect. 3 (PL 45, 1845; PL 51, 179D-180A). Vide
supra, 923C, cum notis.
4u5/4u6 ERIVGENA, Peripbyseon, III, 627A (CCCM 163, 354; p. 14, cum no-
tis).
128 PERIPHYSEON, LIBER V

At si dixeris: Haec omnia diuinae uirtutis inscrutabilia QVARE OMNIA


miracula, quamuis omni creaturae rationa'bili et intelligibili FACTA svm
cognoscere impossibile est quomodo facta sunt, non tamen 951D
4125 in omnibus cognitionem fugiunt, ut de eis nulla reddatur
ratio cur facta sunt. Propterea siquidem, inquis, omnia ...de
nihilo facta sunt, ut diuinae bonitatis am_plitudo_ et_largitg_s
per ea quae fecit et ostenderetur et laudaretur. Nonne hoc
docet psalmus ille prophetico spiritu cantatus, in quo omnis
4130 creatura inuisibilis et uisibilis creatorem omnium laudare 95 2A
iubetur: "Laudate dominum de caelis" et ·caeteta? In· c·urus
fine mirabili theologiae contuitu apertissime datur intelligi
quod omnia in spiritualem naturam reuersura sunt. Ita enim
concluditur: "Omnis spiritus laudet dominum". Si enim sola
4135 intra semet ipsam diuina bonitas quieta absque ulla opera-
tione perseueraret, non fortassis laudis suae occasionem
faceret. Iam uero in omnia uisibilia et inuisibilia se ipsam
diffundens, et in omnibus omnia existens, rationabilem intel-
lectualemque creaturam ad se ipsam cognoscendam conuer-
4140 tens, caeterarum uero rerum pulchras et innumerabiles spe-
cies rationabili et intellectuali creaturae in materiem .suae
~audis praestans ita omnia fecit, ut nulla creatura sit quae
non, aut per se ipsam et in se ipsa aut per aliud, summum 95 2B
bonum non laudet. Alia ratio est, qua omnia de nihilo facta
4145 sunt. Summum bonum, quod a se ipso et in. se ipso subsis-
tens bonum est, non debuit abstinere a conditione bonorum,
quae nec a semet ipsis nec in semet ipsis, sed ab ipso et in
ipso bo_na sunt. Ac per hoc ex non c::xistentibus existentia
creauit, ne ueluti inuidiae reprehenderetur, retrahens se a
4150 substitutione eorum quae potuit substituere. Alioquin neque
dominus esset, neque conditor naturarum, neque suorum
bonorum copiosissimus et in nullo defìciens largitor, neque
iustissimus meritorum iudex, neque ·omnium prouisor, si nil
crearet.

4131 Ps. 148, I


4134 Ps. 150, 6

4148/ 4150 FLATO, Timaeus 29e; iuxta uersionem Calcidii, ed. J.H. Waszink,
p. 22, 18-19. GREGORIVS NYSSENVS, De imagine, 16 (PG 44, 18{A; iuxta uersio-
nem Eriugenae, 17, ed. M. Cappuyns, p. 234, 13-20). ERIVGENA, Periphyseon,
IV, 795CD (CCCM 164, 2238-2246; p. 77, cum notis).
PERIPHYSEON, LIBER V 129

4 155 Cur autem mundus iste soluetur inque suas causas reuer- CVRMVND\
tetur, talis ratio redditur. Omnia, quae ex causa omnium pro- SVAS REVERTRTV
CAVSAS
cedunt et ex primordialibus causis in ea constitutis, naturali
952C
motu suum principium semper appetunt, extra quod quies-
.cere-nequeunt. Alia. ratio: Omnia quae ex fonte omniunLilla,,_
__ •__ ,µ.so nant uilescerent,_im_mo etiam .penirn:s_p.erirent,_si_ ad_fontem
suum redire neque possent neque redirent. At si uisibilium
reditus in suas inuisibiles causas prohiberetur, ualde naturali
omnium desiderio non solum contrarium, uerum etiam fieret
nociuum. Mortalia uero corpora nostra non solum in spiri-
4165 tualia, uerum etiam in animas nostras propterea transibunt,
quoniam naturalis necessitas cogit ut, quemadmodum anima
rationalis ad imaginem dei fac;ta in eum, cuius imago est et
similitudo, reuertetur, ita et corpus, quod ad imaginem ani-
mae ac ueluti imago imaginis est factum, in suam causam
417 0 (quae est anima) ac per eam, ueluti medietatem quandam, in
ipsum deum (qui est unica omnium causa) uertatur, omni
terreno pondere et corporalitate absolutum. Cuius rei para-
digmata manifestissima promuntur. Videmus enim umorem
in fumum, et fumum in flammam, ac per hoc umorem in
4175 flammam, flammam uero in igneum ~ansire elementum.
Physici etiam perhibent solarem radium de mari deque flu-
minibus omnibusque aquarum collectionibus madoribusque
terrenis in se ipsum attrahere inque suam naturam ueluti
quaedam alimenta consumere.
4180 De eo autem quod nos, qui in hac .uita compositi sumus, QVO RED!TVR,
in simplicem quandam unitatem adunabimur, talis ratio est. QVOMOD~
POSJTVM· NOS-
Oportèbat siquidem imaginem, unius ac summae trinitatis,
TRVM IN SI!V.
quae in se ipsa inseparabilìs et simplex et incomposita est, CEM VNITATEM
ADVNABITV

4156/4159 DIONYSIVS ARIOPAGITA, De diuinis nominibus, IV, 4 (ed. B.


Suchla, p. 148, 10-n; PG 3, 700A; PL 122, n3IA9-10). ERIVGENA, De praedesti-
natione, II, 92-95 (CCCM 50, p. 14, cum notis; PL 122, 362B). ID., Expositiones
in Hierarchiam caelestem, XV, 974-975 (CCCM 31, p. 212). ID., Periphyseon, I,
+48C, 451D, 520AB (CCCM 161, 270-272, 408, 3342-3343; pp. 12, 17, 107); II, 526C
(CCCM 162, 67-69; p. 5); III, 688B (CCCM 163, 2862-2864; p. 98); V, 871C 919B,
952C, 1019B). .
4166/4172 ERIVGENA, Perlphyseon, II, 598C (CCCM 162, 2404-2407; p. 100).
4173/4175 Vide supra, 885A.
4176/4179 MACROB!VS, Commentarli in Somnium Scipionis, II, x, 10 (ed. I.
Willis, p. 126, 17-18). AMBROSIVS, Exameron, II, iii, 13 (CSEL 32, l, p. 53, 2-4. Pro
e/ementum uel elimentum, lege alimentum: PL 14, 1630). Is!DORVS, De na-
tura rerum, XV, 2 (ed.]. Fontaine, Bordeaux, 1960, p. 229, 13-17; PL 83, 988A).
ID., Etymologlae, III, xlix, r. BEDA, De natura rerum liber, 19 (CCSL l2JA, p.
210; PL 90, 234A).
132 PERIPHYSEON, LIBER V

tur. Infernus itaque, qui a graecis MH (hoc est tristitia uel

~
4255
delicìarum priuatio) dicitur, dum per se ipsum consideratur,
malum malis cognoscitur, dum uero in uniuersitatis pulcher-
rima ordinatione constituitur, bonum bonis efficitur, quoniam
non solum iustissimi iudicisseueritas aeternaque-sententia-in __:j __ _
__ 4i!io_eo_manifestatur,_ uerum_etiambeatoruttLhonlinum.et angelo- •:;i
--;-
rum laus felicitatis adquiritur et pulchritudo cumulatur. 'i
Quare itaque intra terminos naturae fieri non sineretur, unde 9540 ··.j
laus eius adquiritur et pulchritudo augetur? .._.L. __ _
i:ur autem diuersa impiorum supp1ida inferni uoèabùlo la- .'!
!
4265 tini solent significare, ex opinione uulgi, ut sanctus Augusti-
nus in XII 0 libro exameri sui explanat, tractum est. Antiqui
enim spes suas fabulis animasque sepulchris dantes, quem-
admodum cadauera corporum obruta sepulchris, ita etiam
animas cum ipsis cadaueribus detentas in eisdem sepulchro- 955A
4270 rum cauernis putabant. Hinc infernum quasi 'infra terram
positum' uocabant. Inde falsa creuit opinio, animas uidelicet
locales esse sub terra. Graeci autem solito more res acutius
considerantes expressiusque significantes AAHN (ut dixi-
mus), hoc est tristitiam, appellauerunt infernum. Naturam si-
4275 quidem rerum ui~ibilium et inuisibilium diligenter rimantes,
locum suppliciis inuenire non potuerunt, nisi in libidinosae
uoluntatis malorum hominum et angelorum egestate rerum-
que (quas intemperanter amauerant) defectu et priuatione.
Ex quibus tristitia nascitur, qua rationabilium animarum irra-
4280 tionabiles appetitus, siue in hac uita siue in futura, torquen-
tur, egestate quidem non ualentes inuenire quod sibi optant.
fieri, defectu uero et priuatfone dum quod illicito pernicici- 955 B
soque amore possidere putauerant omnino ab eis aufertur
diutiusque eo abuti non sinuntur. Et hoc est totum quod di-
4285 citur malarum cogitationum irrationabiliumque cupiditatum
poena atque supplicium, dolor uidelicet atque tristitia,. qui-

4255/4:>.56 AVGVSTINVS, De Genesi ad litteram, XII, xxxiv, 66 (CSEL 28, 1, p.


431, 12-14; PL 34, 483). In glossariis codicis Laudunensis 444 (ed. E. Miller, No-
tices et extraits des manuscrits de la Bibltothèque nationale, 29, 2) legimus:
"AdHC, infernus" (p. 31), "ALl.HC, id est infernus; interpretatur enim insuaue"
(p. 187). Cf. ERIVGENA, Carmina, IV, i, 4 (MGH, PLAC III, p. 543; ed. M.
Herren, SLH 12, p. 90; PL 122, l232C).
4257/ 4261 ERIVGENA, De praedestinatione, XVII, 69-103 (CCCM 50, pp. 106-
107; PL 122, 427B-428B).
4264/4272 AVGVSTINVS, De Genesi ad litteram, XII, xxxiv, 66 (CSEL 28, l,
p. 431, 4-12; PL 34, 482-483).
4274/4284 ERIVGENA, Periphyseon, IV, 842BC (CCCM 164, 4366-4377; p. 143).

I
PERIPHYSEON, LIBER V 133
bus duobus impiorum conscientia intra semet ipsam punitur.
Quae duo propterea mala non sunt, quoniam iustissima diui- DE EOQVOc ".J
nae prouidentiae administratione his quos· torquent accidunt,
MALANON.' T
4 2 90 et quoniam quod ubique in omnibus malum non est, malum
-----------dici-non potest. Est-autem-tristitia bona in his qui sua lugent
---d.eHeta,-~cut ait-dominus--in--euafigelie:--"Beati-qui iugen+t----
nunc, quoniam ipsi consolabuntur". Similiter bonus dolor in
his quibus tardum morosumque uidetur donec ad promissam
4 2 95 sibi beatitudinem perueniant. Quo dolore Apostòlus labora-
bat dicens: "Vtinam dissolui et esse cum Christo". Quid di-
cam de doloribus eorum qui pro Christo martyres facti sunt?
Tristitia autem dolorque impiarum cupiditatum, siue in hac
uita siue in altera, propterea mala non surit, quoniam mala
43 00 desideria puniunt. Vrit enim tristitia quae nascitur ex egestate
rerum temporalium, ueluti quaedam inextinguibilis fiamma,
imperfectos appetitus. Mordet, ueluti uermis non moriens,
dolor qui putredine libidinosae concupiscentiae nascitur,
dum quod concupiscitur aufertur. Est et alia ratio quae tris-
4305 titiam et dolorem impiorum mala non esse perhibet. Sunt
enim ueluti quaedam materia copiosissimae laudis aeterni
gaudii aeternaeque salutis, quibus qui in deum transe%int
fruuntur.
Repertum est itaque, ut arbitrar, illud tertium quod quae- 9 55D
4310 rebas caeterisque duobus praeferebas, hoc est, posse puniri
quod in natura rerum nec secundum substantiam nec secun-
dum naturale accidens nec omnino a deo factum est in ali-
quo subiecto naturali et substantiali et a deo facto, quod per.
se ipsum neque punitur neque in se punito compatitur. Et
43 1 5 hac ratione recte intelligitur quod uerissime creditur, deum
uidelicet in nulla natura a se condita punire quod fecit; quod
autem non fecit punit.

4292/4293 Matth. 5, 5
4296 Phil. l, 23

4288/4289 De diuinae prouidentiae administratione, cf. AVGVSTINVS, De


uera religione, XXXIV, 63 (CCSL 32, p. 228, 9; PL 34, 150). ID., De libero arbi-
trio, II, xix, 53 (CCSL 29, p. 272, 67-68; PL 32, 1269), etc. ERIVGENA, De prae-
destinatione, VII, 91-93 (CCCM 50, pp. 46-47, cum notis). ID., Peripbyseon, IV,
807B (CCCM 164, 2763-2771; p. 93).
4315/4317 Vide supra, 923C.
1_
- .;.: -

134 PERIPHYSEON, LIBER V

A. Repertum sane, quamuis adhuc non omni caligine re- 95 6A


motum. Non enim iam dare perspicio et absque ulla nebula
4320 luculenter quomodo potest puniri quod non est, et quod est
puniri non potest. Facilius nanque crediderim posse puniri
- quod est; quam·quod-non estc· · ...... -- -·-··· ----- ------

N. Ecce iterum quasi obliuiscens praeteritarum rationum


uideris. Et quem putaueram ex praesentis negotii profondo
4325 emersum_ et absolutum, denuo demersum atque detentl11Il te
. esse uereor.

A. Non adeo te oportet uereri. Siquidem de talibus quae


inter nos conueniunt quaedam mentis acuinine ueluti ae-
therium lumen purissime penetro, quaedam uero caliginose
4330 ac ueluti aera inter scissas ruptasque nubeculas conspicor.
Ideoque non me pudet nec piget repetere, ut lucidius aspi-
ciam quae adhuc mentis meae obtutibus non omnino pate-
facta sunt.

N. Age igitur. Dic num omnia quae sunt ab eo solo, ·qui


4335 uere est et totius essentiae superessentialis causa, ex noo
existentibus in existentia deducta sunt, et utrum quiddam in
natura rerum est quod ab eo substitutum non sit.

A. Cur me interrogas de eo quod omnibus recte philoso-


1
;1
phantibus notissimum est et incunctanter diffinitum? Ab uno i1
4340 enim omnia, et nihil est quod ab eo .non sit .. -~~
='1
-.:::
N. Putasne itaque omne quod ab ipso est posse corrumpi? ~i

·~~
A. Nec hoc dixerim. Omne enirn quod in ~ssentiam duxit, DEEO QVOD -j
non ut esset tantummodo duxit, sed ut semper esset, quo- NVLLA NATVRA A j
CREATORE NEQVìi°"1!
niam semper causaliter in eo erat. Omne autem quod sem-
4345 per est, aeternum est; et omne aeternum uerum. Omne au-
tem uerum nulla ui potest corrumpi. Nullum igitur ab uno
~N:~~: ~: -~·~
AEQVALI CREA- _;.
omnium principio factum recipit sui corruptionem. Quid TVRA CORRVMPI ·
POTEST ~J
enim illud corrumpere posset? Non enim uerum neque ueri-
simile est ut a creatore corrumpatur quod ut semper esset

J
j
4339/4340 MAR!VS VICTORINVS, Hymni, III, 91 (CSEL 83, I, p. 297). ALCVINVS,
De trinitate, PL 101, 55C.
4348/4350 ORIGENES, De principiis, III, vi, 5 (GCS 22, p. 287, 4-9; PG II,
338B; se 268, p. 244). !I
PERIPHYSEON, LIBER V 135
4 350 ab eo constitutum est. Et si aliqua natura creata melior illo
est, inferiorem se naturam corrumpere impossibile est, quo-
niam bonum nullius boni corruptionis causa potest fieri. Sin
autem inferior se creatura est, difficilius est inferius corrum-
- - ---------- --pere-quod-superius est-At si aequale sibi bonum est,-nullum
- - 4m bonum aequale sibi bonum corrumpere appetit, dum eius-
dem uirtutis sint et operationis et essentiae. Relinquitur ergo
nullam naturam alteram corrumpere uelle uel posse.
Est et alia ratio, quae indubitanter asserit nullum eorom, 95 6D
quae ab uno deo conditore omnium sunt, corruptionem nec
4360 recipere nec corrompi passe. Si enim corrumpi inchoaret,
corruptionis eius finis sequeretur. Omne siquidem quod
inchoat pati passionis suae duplicem finem expectat. Aut
enim penitus ut non sit sua corruptione consummabitur, sua-
que corruptio secum extinguetur; consumpto quippe corrup-
4j65 tibili, corroptionem eius perire necesse est, quando non
inuenit quod corrompat. Aut ad talem finem corroptio perue- 957A
niet, ut in eo quod corrumpit aliquid incorruptibile remaneat,
quod corrumpi non potest, eoque reperto, ipsa corruptio ne-
cessario deficit; corroptio quippe, quando nihil corrompit, in
4370 se ipsa extinguitur. Sed haec duo uera refutat ratio. Nulla
enim natura potest corrompi, ut penitus non sit et ad nihi-
lum redigatur; ad hoc quippe creata est, ut semper subsistat.
At si inchoaret corrumpi et ad talem finem perduceretur ut
penitus sua corruptione interimeretur, profecto ad nihilum
4375 redigeretur. Quod uirtus essentiae a summo bono conditae
penitus excludit. Nulla itaque natura corrompi inchoat, ne-
que ftnem interemptionis suae expèctat. Si autem quippiam
a deo factum incipit corrompi, et tamen in eo relinquitur
quod corrompi impossibile est nullamque corroptionem re- 957 B
4380 cipit, profecto ipsum est quod solum- et totum a deo incor-
roptibili factum est, quod corruptionem non recipit, ac per
hoc nusquam nunquam corrumpi inchoauit. Nullum itaque
eorom, quae a summo bono condita sunt, corruptionem uel
corrompendi possibilitatem recipit.

4385 N. Video te resipiscere, ac de his quae tibi caliginosa uisa


sunt claram indubitabilemque rationem reddere. Hac itaque
de incorroptibilitate rerum a deo conditarom diffi.nita senten-

4350/4357 AVGVSTINVS, De libero arbitrio, III, xiv, 39 (CCSL 29, p. 298; PL


32, 1290).
PERIPHYSEON, LIBER V

tia, considera num omne, quod corrompi non potest, potest


puniri. j
-~
j
4390 A. Qua ratione id fieri possit, non intueor. Videtur enim NVM oMNE __ ,
mihi-omne quod .. corrumpi-n.on potest puniri--nen-posse; Qvoo coRRVMPI-~-~
sicutnmne _corruptibile..p.unibile.a.rbitror ~~se, -Corru ptionem- NON POTEST
POTEST PVNIRI
siquidem quandam poenam fieri quis negarit? Nam dum cor- 957 c
para nostra mortalia ipsum dolorem (qui repentina sanitatis
4395 corruptio diffinitur) patiuntur, ea puniri sentimus. Animas
quOque, adhuc in eis detentas eiSque compatientes, quodam~
modo puniri nullus ambigit, cum ratio doceat simplicem ani-
mae naturam neque corrompi neque puniri neque passioni-
bus corporeis infici;' corp.pati tamen dicitur, dum congenito
4400 sibi corpore et compaginato auxilium praestare laborat, ne
destruatur. Semper enim appetit corpus sibi superadditum in
unum colligere, in unoque, ne fluat et corrumpatur, conti-
nere.

N. Anima itaque ad imaginem dei facta, sicut nunquam


4405 corrumpitur per se ipsam, ita nunquam punitur.
a
A. Non aliter praefata docet ratio. Si enim nulla spiritualis
substantia per se ipsam puniri potest, quanto magis illa quae
ad imaginem dei facta est?

N. Quid ergo dicemus de corpore? Nunquid, quoniam cor-


4410 rumpitur, punitur?

A. Puniri non dicimus, nisi quod suam poenam sentit. Ideo-


que si solius animae sensus est (quod ex mortuis cadaueri-
bus datur intelligi), corrumpitur solummodo corpus, non au-
tem punitur. Nam et corpora rerum omni sensu carentium,
4415 ut sunt ligna et lapides herbarumque germina, corrompi di-
cimus, non autem puniri. Sed si sensus exterior non solum
ad animam, uerum etiam ad corpus pertineat, non magno- ,l
95 sA

4394/4395 AVGVSTINVS, Contra epistu/am fundamenti manichaeorum, 35


(CSEL 25, p. 239, 26; PL 42, 201).
4399/4400 Corpus est congenitum carnale (TÒ auyyEvf.ç aapKiov) animae:
GREGORIVS NAZIANZENVS, Orationes, Orat. VII, 21 (PG 35, 781C; SC 405, p. 234,
13). MA:xiMVS CONFESSOR, Ambigua ad Johannem, XVII, 167 (CCSG 18, p. 141;
PG 91, l249D). Vide supra, 877C. Omnes codices habent corpore. Forsan cor-
pori intelligendum.
PERIPHYSEON, LIBER V 137
pere negandum corpus mortale et animale et corrumpi et
puniri posse.

4 4 20 N. Corpora igitur mortalia, si sensus sint capacia, corrumpi


et--puniri-;-sin-uero--sensu--earentia, corrompi solummodo
uid~ntur-posse. . -- - - -

A. Ita existimo.

N. Omnia itaque corpora mortalia, siue solummodo cor-


4425 rumpantur siue simul et corrumpantur et puniantur, a deo
facta non sunt. Praedictis siquidem rationibus confectum est
omne quod a summo bono factum est nullam corruptionem;
ac per hoc nullam poenam recipere.

A. Mundum istum uisibilem sensibilibus corporibus


443 0 maxime subsistentem a deo factum esse, quis nisi insipiens
negare praesumat?'

N. Quomodo ergo illius corpora corrumpuntur uel puniun- 95 sB


tur?

A. Duobus modis corruptionem dicimus. Quorum unus


4435 quidem ille est qui generalium elementorum coitum per uisi-
biles species in generationem procedere docet, et iterum
specialium corporum resolutionem in catholica elementa (ex
quibus compacta sunt) redituro, alter, quo nullius creaturae
essentiam et uirtut~m et operationem posse uitiari affirman-
4440 tes, rationabilis intellectualisque creaturae uoluntates irratio-
nabilibus motibus corrumpi approbamus. Et primus quidem
modus temporalium -,,J,ocaliumque rerum et sensibilium plus
uidetur docere in se inuicem transfusionem et transmutatio-
nem quam corruptionem, quoniam omne quod diuina proui-
4445 dentia ordinatum est pulchritudinem infert uniuersitati, non
corruptionem. In his enim omnibus et naturalis substan- 95 sc
tiarum integritas et qualitatum naturalium mutabilitas custo-

4422 [uidentur posse] non autem puniri

4444/4445 AVGVSTINVS, De uera reltgione, XLI, 6-8 (CCSL J2, P- 237; PL 34,
i56)_ ERIVGENA, De praedesttnatione, XVII, u6-120 (CCCM 50, p. 107; PL 122,
428C).
-.1

134 PERIPHYSEON, LIBER V

A. Repertum sane, quamuis adhuc non omni caligine re- 95 6A


motum. Non enim iam dare perspicio et absque ulla nebula
4320 luculenter quomodo potest puniri quod non est, et quod est
puniri non potest. Facilius nanque crediderim posse puniri
quod· est, quam quod non est. .... ··· -··-···----- ··-· --~ -----------
.,'
N. Ecce iterum quasi obliuiscens praeteritarum rationum
uideris. Et quem putaueram ex praesentis negotii profundo
4325 emersum et absolutum, denuo demersum atque detentum te
esse uereor.

A. Non adeo te oportet uereri. Siquidem de talibus quae


inter nos conueniunt quaedam mentis acumine ueluti ae-
therium lumen purissime penetro, quaedam uero caliginose
4330 ac ueluti aera inter scissas ruptasque nubeculas conspicor.
Ideoque non me pudet nec piget repetere, ut lucidius aspi-
ciam quae adhuc mentis meae obtutibus non omnino pate- 95 6B
facta sunt.

N. Age igitur. Dic num omnia quae sunt ab eo solo,· qui


4335 uere est et totius essentiae superessentialis causa, ex non
existentibus in existentia deducta sunt, et utrum quiddam in
natura rerum est quod ab eo substitutum non sit.

A. Cur me interrogas de eo quod omnibus recte philoso- ;~I

.]
phantibus notissimum est et incunctanter diffinitum? Ab uno '*!
4340 enim omnia, et nihil est quod ab eo.non sit. ···~
~~
N. Putasne itaque omne quod ab ipso est posse corrompi? .·,11
.·.~

A. Nec hoc dixerim. Omne enim quod in essentiam duxit, DE EO QVOD 11


non ut esset tantummodo duxit, sed ut semper esset, quo- NVLLA NATVRA A ·~

niam semper causaliter in eo erat. Omne autem quod sem- CREATORE NEQVE -j"--.·.
A MEUORI AVf "'
4345 per est, aeternum est; et omne aeternum uerum. Omne au- INFERIORI AVf .'·
tem uerum nulla ui potest corrompi. Nullum igitur ab uno AEQVAU CREA· •
omnium principio factum recipit sui corruptionem. Quid TVRA CORRVMP! :iii
~,.
POTEST !i:j
enim illud corrompere posset? Non enim uerum neque ueri-
simile est ut a creatore corrumpatur quod ut semper esset

4339/4340 MAR.Ivs VICTORJNVS, Hymni, III, 91 (CSEL 83, l, p. 297). AICVINVS,


De trinitate, PL 101, 55C.
4348/4350 ORJGENES, De principiis, III, vi, 5 (GCS 22, p. 287, 4-9; PG II,
338B; se 268, p. 244).
PERIPHYSEON, LIBER V 135

435 0 ab eo constitutum est. Et si aliqua natura creata melior illo


est, inferiorem se naturam corrumpere impossibile est, quo-
niam bonum nullius boni corruptionis causa potest fieri. Sin
autem inferior se creatura est, difficilius est inferius corrum-
- - - ---- - --pere quodsupeFius est-At si aequale sibi bonum est,-nullum
4355 bonum ae-EJ.uale sibi--bonum corrompere appetìt, dum eìus-
dem uirtutis sint et operationis et essentiae. Relinquitur ergo
nullam naturam alteram corrumpere uelle uel passe.
Est et alia ratio, quae indubitanter asserit nullum eorum, 95 6D
quae ab uno deo conditore omnium sunt, corruptionem nec
4360 recipere nec corrumpi passe. Si enim corrompi inchoaret,
corruptionis eius finis sequeretur. Omne siquidem quod
inchoat pati passioJ;J.is suae duplicem finem expectat. Aut
enim penitus ut non sit sua corruptione consummabitur, sua-
que corruptio secum extinguetur; consumpto quippe corrup-
4365 tibili, corruptionem eius perire necesse est, quando non
inuenit quod corrumpat. Aut ad talem finem corruptio perue- 957A
niet, ut in eo quod corrumpit aliquid incorruptibile remaneat,
quod corrompi non potest, eoque reperto, ipsa corruptio ne-
cessario deficit; corroptio quippe, quando nihil corrumpit, in
4370 se ipsa extinguitur. Sed haec:lduo uera refutat ratio. Nulla
enim natura potest corrompi, ut penitus non sit et ad nihi-
lum redigatur; ad hoc quippe creata est, ut semper subsistat.
At si inchoaret corrumpi et ad talem finem perduceretur ut
penitus sua corruptione interimeretur, profecto ad nihilum
4375 redigeretur. Quod uirtus essentiae a summa bono conditae
penims excludit. Nulla itaque natura corrompi inchoat, ne-
que finem interemptionis suae expectat. Si autem quippiam
a deo factum incipit corrompi, et tamen in eo relinquitur
quod corrompi impossibile est nullamque corruptionem re- 957B
4380 cipit, profecto ipsum est quod solum et totum a deo incor-
ruptibili factum est, quod corruptionem non recipit, ac per
hoc nusquam nunquam corrompi inchoauit. Nullum itaque
eorum, quae a summa bono condita sunt, corruptionem uel
corrumpendi possibilitatem recipit.

4385 N. Video te resipiscere, ac de his quae tibi caliginosa uisa


sunt claram indubitabilemque rationem reddere. Hac itaque
de incorruptibilitate rerum a dea conditarum diffinita senten-

4350/4357 AVGVSTINVS, De libero arbitrio, III, xiv, 39 (CCSL 29, p. 298; PL


32, 1290).
PERIPHYSEON, LIBER V

tia, considera num omne, quod corrumpi non potest, potest


puniri.

43 90 A. Qua ratione id fieri possit, non intueor. Videtur enim NVM OMNE
mihi- omne quod corrumpi-non potest puniri non· posse, QVOD. CORRVMPI_,...,
~QN__!01'._E~ - 4-!
____ sicnt amne cormptibile..punibile arhltr-Or€sse.-Com1ptionem
POTEST PVNIRI
siquidem quandam poenam fieri quis negarit? Nam dum cor- 957C
pora nostra mortalia ipsum dolorem (qui repentina sanitatis
43 95 corruptio diffinitur) patiuntur, ea puniri sentimus. Animas
quoque, adhuc in eis detentas eisque compatientes, quodam~­
modo puniri nullus ambigit, cum ratio doceat simplicem ani-
mae naturam neque corrumpi neque puniri neque passioni-
bus corporeis infici; compatì tame·n dicitur, dum congenito
4400 sibi corpore et compaginato auxilium praestare laborat, ne
destruatur. Semper enim appetit corpus sibi superadditum in
unum co!ligere, in unoque, ne fluat et corrumpatur, conti-
nere.

N. Anima itaque ad imaginem dei facta, sicut nunquam


4405 corrumpitur per se ipsam, ita nunquam punitur.
~
A. Non aliter praefata docet ratio. Si enim nulla spiritualis 9570
substantia per se ipsam puniri potest, quanto magis illa quae
ad imaginem dei facta est?

N. Quid.ergo dicemus de corpore? Nunquid, quoniam cor-


4410 rumpitur, punitur?

A. Puniri non dicimus, nisi quod suam poenam sentit. Ideo-


que si solius animae sensus est (quod ex mortuis cadaueri-
bus datur intelligi), corrumpitur solummodo corpus, non au-
tem punitur. Nam et corpora rerum omni sensu carentium,
4415 ut sunt ligna et lapides herbarumque germina, corrumpi di-
cimus, non autem puniri. Sed si sensus exterior non solum
ad animam, uerum etiam ad corpus pertineat, non magno- 958A

4394/4395 AvGvSTINVS, Contra epistulam fundamenti manichaeorum, 35


(CSEL 25, p. 239, 26; PL 42, 201). •
4399/4400 Corpus est congenitum carnale (TÒ cruyyEvf.ç crapKiov) animae:
GREGORIVS NAZIANZENVS, Orationes, Orat. VII, 21 (PG 35, 781C; SC 405, p. 234,
13). MAxiMVS CONFESSOR, Ambigua ad Iohannem, XVII, i67 (CCSG I8, p. 141;
PG 91, r249D). Vide supra, 877C. Omnes codices habent corpore. Forsan cor-
pori intelligendum.
PERIPHYSEON, LIBER V 137
pere negandum corpus mortale et animale et corrompi et
puniri posse.

4 4 20 N. Corpora igitur mortalia, si sensus sint capacia, corrumpi


et -puniri;~sin--1;1er-o-sensu--carentia, corrompi solum!Ilodo
uidentur-posse. -

A. Ita existimo.

N. Omnia itaque corpora mortalia, siue solummodo cor-


4425 rompantur siue simul et corrumpantur et puniantur, a deo
facta non sunt. Praedictis siquidem rationibus confectum est
omne quod a summo bono factum est nullam corroptionem,
ac per hoc nullam poenam recipere.

A. Mundum istum uisibilem sensibilibus corporibus


4430 maxime subsistentem a deo factum esse, quis nisi insipiens
negare praesumat?·

N. Quomodo ergo illius corpora corrompuntur uel puniun- 95 sB


tur?

A. Duobus modis corroptionem dicimus. Quorum unus


4435 quidem ille est qui generalium elementorum coitum per uisi-
biles species in generationem procedere. docet, et iterom
specialium corporum resolutionem in catholica elementa (ex
quibus compacta sunt) reditum, alter, qu&nullius creaturae
essentiam et uirtutem et operationem posse uitiari affirman-
4440 tes, rationabilis intellectualisque creaturae uoluntates irratio-
nabilibus motibus corrompi approbamus. Et primus quidem
modus temporalium localiumque rerum et sensibilium plus
uidetur docere in se inuicem transfusionem et transmutatio-
nem quam corroptionem, quoniam omne quod diuina proui-
4445 dentia ordinatum est pulchritudinem infert uniuersitati, non
corroptionem. In his enim omnibus et naturalis substan- 95 sc
tiarom integritas et qualitatum naturalium mutabilitas custo-

4422 [uidentur passe] non autem puniri

4444/4445 AVGVSTINVS, De uera religione, XLI, 6-8 (CCSL 32, p. 237; PL 34,
156). ERIVGENA, De praedestinatione, XVII, n6-120 (CCCM 50, p. rn7; PL 122,
428C).
PERIPHYSEON, LIBER V

dìtur. Quìbus duobus sensìbìlìs creaturae plenitudo compo-


nitur. Ac per hoc abusiue temporalium re'rum uarietas per
4450 incrementa et resolutiones incrementorum corruptionis no-
mine appellatur. In hac forma locutionis intelligitur Aposto-
lus dixisse de fragilitate humani corp0ris·disputans:-"Gorrup-
tibile hoc induetur incorrnption€1R, et mortale immortali-
tatem". Et alibi: "Corpus quod corrumpitur aggrauat animam,
44 55 et terrena habitatio deprimit sensum multa cogitantem".
Quibus uerbis non solum humani corporis adhuc fragilis at-
que mortalis solutionem in elementa simplicia, quo.rum qua-
litatibus inuicem conuenientibus componitur, uerum etiam
ex ipsis iterum reuocationem inque spirituales incorruptibi-
. 4460 lesque qualitates reditum signifìcat, terreni corporis mutabi-
litatem corruptionis uocabulo appellans. Non enim propte-
rea ista sensibilia et temporalia spernuntur ab his qui spiri-
tualia desiderant et aeterna, quasi mala sint, sed quia insta-
bilia et mutabilia sunt fìnemque transmutationis suae in
4465 melius expectant, et in comparatione stabilium immutabi-
liumque nullum transmutationis suae fìnem in melius expec-
tantium ueluti contemptibilia penitusque deserenda et post-
poneniìla iudicantur.
Secundus uero modus non in rerum mutabilium transfusio-
4470 nibus intra naturam uersatur, sed in propriarum uoluntatum
perturbationibus, quae extra naturam sunt, quoniam quae ex
deo non subsistunt corruptiones, quae uere dicendae sunt
peruersae uoluntatis uitia, considerat. Proinde huius mundi
corpora non corrumpi, sed in se ipsa naturali motu ac uarie-
4475 tate transfundi existimanda sunt, ac per hoc neque puniri.
Naturales siquidem passiones poenarum uocabulo iuxta re-
rum proprietatem nullo modo appellandae sunt. Et si quis
dixerit sensibilium corporum in semet ipsis transfusiones per
generationem et solutionem propter peccatui:n humanae na-
4480 turae fieri, ac per hoc ueraciter corruptiones posse uocari,
uideat totius uisibilìs creaturae ordinem et pulchritudinem
non nisi in uicissitudinibus rerum per loca et tempora con-
stare, illasque uicissitudines ac uarietates non aliunde nisi

4452/4454 I Cor. 15, 53. Vide supra, 884B.


4454/ 4455 Sap. 9, 15

4454/4455 ERIVGENA, Vox spiritualls, XVII, 14-15 (SC 151, p. 284; PL 122,
293A).
PERIPHYSEON, LIBER V r39
diuina prouidentia et administratione causas ducere, et plus
4485 ad humanae naturae eruditionem et ad creatorem suum
reuocationem factas fuisse, quam ad peccati ultionem. Eo
enim modo spiritualis medicinae imaginem suam deus uo-
luit.et in se ipsam et_ad seipsum reuocare, ut rerum mutabi-
- . lium taedio Jatigata__et_s:xercitata immutabilium aeternorum-
4490 que stabilitatem contemplari desideraret ardenterque uero-
rum incommutabiles species appeteret, in quarum absque
ulla uarietate pulchritudine quiesceret.
Hinc confì.citur (quod etiam in superioribus praesentis dis-
putationis plurimis locis est conclusum atque diffinitum) nul- 959 c
4495 lam aliam sedem corruptionibus poenisque passe reperiri,
praeter rationabilis et intellectuaHs creaturae peruersos illici-
tosque propriae uoluntatis motus, qi{i nec ex deo nec ex na-
tura condita occasiones accipiunt. Incausales enim sunt,
quoniam per se ipsos dum quaeruntur, nihil aliud in eis inue-
4500 nitur praeter licitae et naturalis uoluntatis priuationem atque
defectum.

N. Omne itaque quod corrumpi non potest, punm posse


ratio non sinit. Omne autem quod ex una omniµm causa fac-
tum est incorruptibile esse necesse est. Omne igitur quod ex
4505 una omnium causa factum est poenas pati impossibile est.
Porro si impiorum supplicia futura esse diuina testatur
auctoritas, quae nullo modo fallit uel fallitur, sequitur ut in 959 0
aliquo, quod ex deo factum est et ideo non abusiue dicitur
esse et probabiliter concluditur impassibile, corruptiones
4510 poenasque atque supplicia constituas, et ad id de quo h~e­
sitare uidebaris intrepidus redeas, et incunctanter dicas so-
lummodo posse puniri quod non est in eo quod est, hoc est
-. peruersam uoluntatem (quae penitus substantia!is non est) in
phantasiis rerum sensibilium. Quae (phantasiae), quoniam
4515 de naturalibus formis in memoria exprimuntur, non omnino 9 6oA
non esse intelligendae sunt. Quod autem est, omnino impas-
sibile esse necesse est, dum uirtute sua quod punitur susti-
neat et puniri sinat. Ac per hoc uerissime de diuina praedi-
catur iustitia quod in nulla creatura quam fecit puniri permit"
4520 tit quod fecit; punit autem quod non fecit.

4506/4507 Matth. 25, 46

4518/4520 Vide supra, 923C.


140 PERIPHYSEON, LIBER V

A. Satis et copiose de hoc negotio est actum.

N. Satis plane, si purissime ac sine ulla cunctatione perspi-


cis ita esse et non aliter.
.J
_ A, _Clare_perspicio_nmnique caligine remota -intelligG
45 25 uniuersitatem creaturae a deo conditae iÌnpunibilem esse
omnique corruptione absolutam.

N. Redeamus ergo ad proposftum, hoc est ad redifuni


uniuersitatis conditae in suas causas.

A. Prius considerandum arbitrar qua ratione aeterna erunt QVARE CAVSIS


4530 supplicia, quando nulla malitia erit ne sit bonitati coaeterna, PEREMPTIS ID
et omnis impietas ne sit diuino cultui coaeterna peribit, et EST MALITIA ET
IMPIETATE
omnis nequitia ne sit diuinis legibus infesta de natura rerum ILLARVM POENAE - ·
abolebitur et (quod uera exigit ratio), deficiente malitia, nul- ERVNT
lus erit malus. Malus enim malitia malus est. Pereunte impie- PERPETVAE
4535 tate, nullus impius remane bit. Omnis enim impius impietate 960B
impius est. Abolita iniquitate, quis iniquus relinquetur? Ma-
litiam autem et impietatem et iniquitatem perituras esse
nemo sapientum dubitar, considerans malitiam non posse
fieri, nisi ubi inuenit cui noceat. In futuro autem, quando
4540 "omnia in omnibus deus erit" et "omnis creatura liberabitur
a seruitute", cui malitia nocebit? Nulli. Impietas quoque
eadem ratione quod peritura sit intelligitur. Quomodo enim 960C
impietas ~rit et impius, quando falsorum.deorum cultus om-
nino extihguetur et unus deus ab omnibus electis et reprobis
4545 in omnibus cognoscetur? Iniquitas quomodo manebit,
quando nemo leges diuinas praeuaricare poterit? Et hoc
apertissime diuina declarat scriptura, quae dicit: "Deficianh
peccatores a terra et iniqui ita ut non sint". Non enim sub-
stantiam illorum, sed peccatum et iniquitatem defectura esse
4550 credendum est. Et quod beatus Hieronimus in expositione

4540 I Cor. 15, 28


4540/4541 Rom. 8, 21
4547/4548 Ps. 103, 35

4550/4565 HIERONYMVS, Commentarli in Ezechielem, III, x (CCSL 75, pp.


m-u2, 669-690; PL 25, 92AB).
PERIPHYSEON, LIBER V 141

Ezechiel ab Esaia propheta de generali totius humanae natu-


rae purgatione in figura Ierusalem introduxit: "Sanctifìcabo
eam in igne ardente, et deuorabit sicut foenum materiem",
quoniam in ipso loco dupliciter materiem intelligimus. Aut 96oD
- - -4555- enim-materies informis,quae de nihilo facta est eLex_qua
- -diuerskate- fom1arum- -sit>ì-adiuncta--huius mundi sensibiliS--- _
componìtur structura, signifìcatur. Quae (uide!icet materia)
sicut foenum ardebit, quando sanctifìcabìtur (id est purgabi-
tur) ipsa natura ad imaginem dei facta, ita ut nihil in ea ma-
4560 teriale uel temporale uel terrenum uel uisibile uel transito-
rium mutabileue remaneat, quoniam omnino in spiritualem
uertetur stabilitatem et uniformitatem. Aut cunctorum uitio-
rum et'maLefactorum occasiones (hoc est malitiam, impieta- 96IA
tem, iniquitatem) materiae uocabulo propheta uoluit
4565 insinuare. Quomodo ergo supplicia erunt, quando nil dig-
num supplicio in natura rerum relinquetur?

N. In superiori bus sufficienter de his est actum et ad


purum, ut arbitrar, diffinitum; ideoque nunc breuiter, quo-
niam exigis, colligendum. Siquidem inter nos, subtracta omni
4570 controuersia, conse<krat omnem malitiam malosque, omnem
impietatem impiosque, omnem iniquitatem iniquosque ius-
tissima diuini iudicii sententia, ne naturarum integritati sem-
per impediant, ueluti quasdam sordes purgandas penitusque
de natura rerum adimendas aboleri - et hoc non solum auc-
4575 toritatei sanctorum patrum diuinaeque scripturae, uerum
etiam rectae ratiocinationis inuestigationibus est fìrmatum - 96rB
uanas ~utem cogitationes homjnum in falsis rerum tempora-
lium phantasiis in eorum animabus, qui solummodo integri-
tatem /naturae recepturi sunt, non autem in gloriam immuta-
4580 buntur, semper mansuras, seraque poenitentia de rebus quas
in hac uita illicite atque inordinate concupiuerant, ueluti
quadàm inextinguibili flariuna, arsuras.
Proinde non mihi uidentur conueniens posuisse exem-
plum,' qui rationabilem naturam et semper mansuram et
4 585 suppliciorum flammis semper arsuram docere uolentes,
i

.
4565_ [insinuare] aut utrumque

4552/ 4553 Is. ro, 17 (iuxta LXX). Vide supra, 940A.


PERIPHYSEON, LIBER V

asbestum lapidem semper manere semperque ardere dicunt,


ita ut et substantia eius et quantitas et qualitas nullo modo
minuatur uel corrumpatur, dum fiamma in eo non
extinguitur. Hac enim similitudine rationabilius uti possent
4590 ad. suadendum quod non solum naturalia bona· rationabilis
naturae s.emper absque ullo detrimento permanebunt, uerum
etiam in his, qui purgati et sanctificati ultra omnia naturalia
bona deificationem accipient, aeternae beatitudinis gloria
ueluti inextinguibili diuinae gratiae fiamma fulgebunt, ita ut I
4595 in eis et riaturalis pulchritudo perpetuo maneat et deificatio-
nis claritas super omnia eluceat. Discèrnis itaque, ut opinor,
inter ea quae penitus peribunt et ea quae aeternis attribuun-
tur suppliciis,
I
A. Discerno. Video enim quod uitia uitiorumque occasio-
I
1
I
nes de natura rerum penitus delebuntur, phantasiae autem .I
rerum temporalium, quibus in:iperfectae animae in carne I
constitutae seducuntur, aeternis suppliciorum ardoribus at-
tributae manebunt, ut in eis prauae torqueantur cupiditates
prauorum. Sed adhuc non parua mihi obstat quaestio. Si bo-
nitati et beatitudini caeterisque diuinis uirtutibus quae de
QVA RATIONE
PHANTASIAE SI
I
FALSAE SVNT
deo praedicantur nil erit coaeternum, cur ueritati aliquod
COAETERNAE
coaeternum opponitur, hoc est falsum et falsitas? Vt enim, ni VERITATI ERVNT
fallor, sicut ueritati opponitur falsitas, ita uero falsum. Si igi-
tur omnis phantasia falsa est, ac per hoc et falsitas, quis
phantasiam ueritati esse contrariam negauerit? At si phanta-
sia rerum tempor.alium suppliciis distribuitur aeternis, pro-
fecto aeternae erunt phantasiae, perpetuoque' opponentur
ueritati.

N. Non immerito talis caligo tibi occurreret, si prjus claris-


4615 simo ipsius ueritatis (de qua quaestio est) radio illuminatus
ad purum dinosceres -id ipsum esse absque ulla differentia
falsum et phantasiam, ita ut omnis phantasia sit falsum et
omne falsum phantasia. Nunc autem, quoniam magna diffe-

4593/4594 Matth. 13, 43 (ad sensum)

4586/4589 AVGVSTINVS, De ciuitate dei, XXI, v, 20-22; vii, 26-28 (CCSL 48,
pp. 765, 769; PL 41, 715, 718-719). lSIDORVS, Etymologiae, XIV, iv, 15; XVI, iv, 4.
Cf. ERIVGENA, De praedestinatione, XIX, 52-58 (CCCM 50, p. 120; PL 122,
437CD).
PERIPHYSEON, LIBER V 143
rentia est inter falsum et phantasiam, relinquitur ut illud
4 620 quod proprie dicitur falsum solummodo opponatur ueritati,
phantasiam uero ueritati non esse contrariam.

A.--Expone,-quaeso, quae -sit illa differentia, quae falsum


segregat a phantasia. 9 6,_B

N. Suis diffinitionibus discernuntur. Est enim falsum, quod


4625 appetit esse quod non est. Aliter enim uult se uideri quam
est, quia non ita est ipsa res (de qua praedicatur) quomodo
de ea praedicatur. In quo genere quaedam fabularum sunt
constitutae, ut uolatus Daedali. Quae fabula nec uera est nec
uerisimilis, sed falsa omnino opinio, quae fallit insipjentes.
4630 (10) Ideoque falsum dicitur, quia fallit et decipit iudicium
eorum qui falluntur, falsa pro ueris approbantes, quod est
proprium erroris. Et hoc est quod uere dicitur falsum, quam-
uis saepe in dialectìcis propositionìbus negationes falsi no-
mine uocitentur, saepeque affirmationes: Negationes qui-
4635 dem, ut 'omnis homo animal non est' falsum est, affirmatio- 9 62C
nes autem, ut 'omnis homo iustus est' falsum est.
Phantasia uero est imago quaedam et apparitio de uisibili ~
uel inuisibili specie memoriae impressa. Dum enim nulla res
corporea uel incorporea per se ipsam mortalibus adhuc sen-
4640 sibus conspicua sit, natura rerum constituit ut in sensu exte-
riori sensibilium rerum imagines, in interiori uero intelligibi-
lium exprimantur, Ac deinde ueluti ex duobus fontibus (sen-
sibilibus dico et_ intelligibilibus) duo quaedam_ flumina in
memoriam confluunt, et unum quidem flumen ex inferiori-

4624/4625 ERIVGENA, De praedestinatione, III, 38-39 (CCCM 50, p. 19 i PL


a2, 365B). "'
4627/4632 AVGVSTINVS, Soliloquia, II, xi, 20 (CSEL 89, pp. 71-72; PL 32, 894).
ERIVGENA, De praedestinatione III, 47-49 (CCCM 50, p. 19; PL 122, 365C). ID.,
Exposttiones in Hierarcbiam caelestem, Il, 552-555 (CCCM 31, pp. 34-35). Cf. W.
Stokes - J. Strachan. Thesaurus Pa/aeobibernicus, II, Cambridge, 1903, p. 6,
26-27.
4631/4632 AVGVSTINVS, Encbiridion, V (17), 23-24 (CCSL 46, p. 57; P.L 40,
239). Cf. Peripbyseon, III, 650A (CCCM 163, 1302-1304; p. 46).
4637/4648 IsrnoRVS, De di.fferentiis uerborum, I, 216 (PL 83, 32BC). MAxrMvs
- CoNFESSOR, Ambigua ad Iobannem, Marginalia ad VI, 167; XV, 26; XXX, 2
(CCSG 18, pp. 266, 274, 281). ERIVGENA, Peripbyseon, III, 659C (CCCM 163,
1668-1683; P- 59).

(ro) Nunquam enim Daedalus uolauit, nauigasse autem de'Creta


55 in Euboeam fertur.
r44 PERIPHYSEON, LIBER V

4 6 45 bus per sensum corporeum, alterum uero per eum sensum,


qui solius animae est, meatum trahit. Et omne, quod ex eis
memoriae infigitur, phantasia proprie nominatur (hoc est ap- 962D
paritio), ut superius diximus. Siquidem phantasia ex uerbo
graeco, quod est <l>AND., -euius interpretatio-est- 'appareo', -.-J----
46 50 ET-YMOAOrIAN duGit.-Qua- igituF-r~Jene phantasJa ueritati.
opponeretur, cum et ipsa ueritas, per se ipsam inconspicua,
in suis phantasiis quaerentibus se occurrit et ineffabili modo
manifestat? Et dum omnis phantasia quaedam naturalium re- 963A
rum similitudo sit animae impressa, cur quod ex natura pro-
4655 cedit ueritati contrarium iudicaretur; cum nulla natura ueri-
tati contrarietatis ratione obsistat? Et hoc approbat uera ratio,
quae firmissime astruit nullam phantasiam de eo, quod intra
naturarum numerum non continetur, posse in sensibus seu
memoria exprimi. Omne quippe, quod omnino caret sub-
4660 stantia et forma et qualitate, nulla potest imaginari similitu-
dine seu apparitione, ac per hoc nulla phantasia. Siquidem
phantasiae quae de falsis fictisque corporibus immundorum
spirituum in sensibus hominum quos deludunt effigiantur,
umbrae proprie appellandae sunt, non autem phantasiae;
~
4665 A. Phantasia igitur aliquod bonum est, quoniam naturalium
rerum imaginatio est.

N. Illud negare non possum. Omne siquidem, quod ex na- 9 6 3B


turalibus causis oritur, bonum esse non denegatur.

A. Puniri ergo bonum posse cogeris fateri. Dixisti enim re-


4670 rum temporalium phantasias suppliciis aeternis distribuen-
das.

N. Nullatenus. Non enim dixi ipsas phantasias suppliciis


torquendas, sed in ipsis irrationabiles motus peruersarum
uoluntatum suppliciis aeternis subigendos. Considerauimus
4675 enim quod non est non posse puniri, nisi in aliquo bono
quod est.

.,
1
4645 [alterum uero] superioribus
4652 [phantasiis] quas uocant E>EO<I>ANIAC

4648/4650 "<l>AINU, id est Iuceo uel appareo" (ERIVGENA, Expositiones in


Hierarcbiam cae/estem, IV, 482; CCCM 31, p. 77).
PERIPHYSEON, LIBER V 145

A. Recordaris, ut opinor, supradictae ratiocinationis tuae,


qua incunctanter conclusisti phantasias rerum temporalium
animabus infixas, siue in hac uita siue postmodum in altera,
4680 omnino nihil esse. Ideo in eis peruersae uoluntates puniun-
--tur,- EJ.Uoniam cum comprehendi posse in aliquo putantur, fu- 9 6 3c
---giunt-se ~omprehe-Od€re~cupientes,-eLeuanescunL

N. Recordor. Nec me poenitet talia dixisse, quoniam phan-


tasias substantiale bonum non esse omnino dixi, substantia-
4685 libus autem bonis adhaerere et ex eis nasci indubitanter pro-
baui. Et siue in eis impiorum supplicia siue iustorum praemia
disponentur, ubique tamen bonas esse non dubitaui asse-
rere, quoniam et beatorum f~licitas, quae in contemplatione
ueritatis constituitur, in phantasiis, quas propter differentiam
4690 aliarum phantasiarum theologi theophanias appellant, admi-
nistrabitur. Ipse enim per se ipsum semper inuisibilis est et
erit "qui solus habet immortalitatem et lucem habitat
inaccessibilem".
De eo autem quod falsum et falsitas non perpetuo uero et 9 6 3D
4695 ueritati opponentur, ne coaeterna sint, nullus sapiens dubi-
tare debet. Quis enim futurae uitae sihtum rectis ratiocina-
tionibus inquirens dixerit falsitatem esse futuram, quando
ueritas in omnibus apparebit et omne falsum non solum de
natura rerum, uerum etiam de iudicio totius rationabilis et
4700 intellectualis creaturae auferetur, ubi nemo fallit et fallitur
nemo, dum natura rerum in suas causas reuertetur, in quibus
nihil aliud considerabitur prae.ter uerum et ueritatem, in 9.64A
quantum unicuique electorum ìuxta donationis suae altitudi-
nem contemplari eam permittetur? Quamuis enim non eo-
4705 dem modo, sed multiplicibus in infinitum diuinarum uisio-
num ascensionibus et descensionibus iustis et iniustis appa-
rebit, omnibus tamen apparebit, quando in omnibus iniustis,
sola iniustitia punita et interempta, ipsa purgata et inteme-
rata relinquitur natura, in ipsos gradus de quibus peccando
4710 corruerat reuersura. De quo reditu quod restat discutiendi
tempus est.

4692/4693 I Tim. 6, 16. Notandum est Jectionem habitat in codicibus iuxta


Alcuini exemplar exaratis inueniri.
146 PERIPHYSEON, LIBER V

A. Tempus piane. Prius tamen nosse uelim, quoniam me


ualde perturbat, quomodo uniuersitas naturarum omnium, si
in deum reuersura est, ulla supplicia intra se contineri patie-
4715 tur. Non enim supplicium in deo esse credibile est. 9 64B

N. Dic, quaeso. Num omne, quocl inferni et suppliciorum VTRVM OMNE


nomine uocitatur, est an non est? QYoo mcrTVR
NOMINE INFERNI
ET SVPPUCIORVM
A. Coartor undique. Si enim dixero 'est', confestim tu dic- EST NECNE
turus eriS: Quid mirum tibi uidetur, si quod est in eum, a quo
47 20 sunt omnia, inter caetera quae sunt reuersurum sit? Sin au-
tem dixero 'non est', respondebis: Cur computas inter om-
nia, quae in deum reuersura svnt, id quod non est? Et iterum
si dedero omne, quod inferni nomine signifì.catur, extra
uniuersitatem esse, absque mora concludar omni ratione de-
4725 sertus, inuitusque cogar fatéri non esse mirum quod intra ea
quae sunt in deo non est, intra ipsum quoque deum non
esse. Et deridebit me ratio, quae incunctanter praedicat extra
deum et uniuersitatem ab eo conditam nihil uel cogitari uel
intelligi posse. Omne enim quod est et quod non est crea-
47w tore ambitur et creatura. Si autem dixei\b 'intra', coactus fa-
tebor non solum ea quae sunt, uerum etiam ea quae non sunt
intra terminos diuinae bonitatis et iustitiae et prouidentiae et
iudicii contineri. Non enim solummodo ea quae sunt, uerum
etiam ea quae non sunt, siue per excellentiam ultra omnem
4735 intellectum siue per priuationem eorum quae sunt infra om-
nia quae. intelliguntur esse, diuina uirtute credimus et intel-
ligimus ·administrari, extra quam omne· quod est et quod non
est egredi non potest. Nam omnia quae extra beatbrum or-
dinem expelluntur, extra diuinas leges, intra quas omnia con-
4740 tinentur, euadere non possunt. Et quae a superioribus ordi-
nibus cadunt, in inferiores ordines decidere inque eis deti-
neri coguntur. Omnis autem ordo, siue summus sursum uer-
sus siue extremus deorsum uersus siue medius, et a deo est
constitutus et intra eum custoditur, extra quem nihil est et
474 5 intra quem omne quod est et omne quod non est mirabili et
ineffabili modo comprehenditur.
Siue ergo dixero infernum esse (quod scriptura diuina
testatur) siue negauero in natura rerum esse, negare non po-
tero intra ea quae in deum reuersura sunt contineri, ipsoque
4 7 50 qui omnia ambit ambiri, et extra quem nihil potest uel cogi-
tari uel credi uel intelligi. Praesertim dum inconcusse intel-
ligo tenebras intra lucem contineri, silentium intra sonitum,
PERIPHYSEON, LIBER V 147

umbram intra corpus, caeteraque similia, quae causas suas


in his quibus e contrario respondent constituunt. Siue enim
47 55 absentiae rerum sint, siue defectus et priuationes, siue ap-
posita atque contraria, absque his, quorum absentiae, defec-
- tus,-priuationes -et oppositiones, contrarietates sunt, nullo
modo esse et inte.l.l.igi possunt. Es_S_e ~utem dico ea ratione,
qua non solum substantialia et naturalia, uerum etiam quae
4 760 eis ex aduersa parte respondent esse dicuntur. Nullum nan-
que uitium est, quod non expositione uirtutis, cui ex diame- 96 5B
tro resistere conatur, continetur.

N. Laetor ualde, quando retia, quae tu ipse tetendisti, tuae


contemplationis uiribus illaesus nullomodoque detentus
4765 euasisti. Et iam, ni fallor, ìntelligis non solum omne quod ab
uno deo creatum est, uerum etiam omne quod irrationabilis
motus rationabilis et ·intellectualis creaturae supermachina-
tus est, et nunc intra ordinem diuinae prouidentiae contineri,
et tunc post uniuersalis creaturae in suas causas teditum in-
4770 que ipsum deum ordinandum fore, quando totius uniuersi-
tatis conditae plenissima perfi.cietur pulchritudo. Neque hoc
mirum, dum nulla natura aliam naturam punire, nullum ui-
tium uirtutem (qua continetur) possit corrumpere. Et non so-
lum hoc, sed ex his omnibus intra diuinas leges ordinatis 9 6 5c
4775 omnium naturarum plenitudo et formositas complebitur, om-
nium uisibilium et inuisibilium consona absque ullo disso-
nante armonia modulabitur.

A. Non falleris. Nam retia qua.e tetendi (hoc est problemata


quae posui) propterea a me tensa sunt, ne diutius in eis ca-
4780 perer, sed ab eis absolutus libero mentis contuitu dare per-
spicerem Ùniuersae natura-t: adunationem ex diuersis sibique
oppositis copulari, musicis rationibus admonitus, in quibus
conspicor nil aliud animo placere pulchritudinemque effi-
cere, nisi diuersarum uocum rationabilia interualla, quae in-
4785 ter se inuicem collata musici modulaminis efficiunt dulcedi-
nem. Vbi mirabile quiddam datur intelligi et solo mentis con-
tuitu uix comprehensibile. Non enim soni diuersi (uerbi gra- 9 6 5D

4786/4792 BOETHIVS, De institutione musica, I, 32; ed. G. Friedlein, Leip-


zig, 1867, p. 222, 16-18; PL 63, 1194BC, ad sensum). Hunc Boethii locum Nisi-
fortinus sic exposuit: "Non delectatur magis sensus intentus delectabilibus
quam ratio ipsa discernens delectabilia" (Codex Parisinus Latinus 13908, f.
72r).
PERIPHYSEON, LIBER V

tia fistularum organi uel chordarum lyrae seu foraminum ti-


biae), ·qui quodammodo sensibus percepti in numero rerum ,
4790 esse uidentur, armonicam efficiunt suauitatem, sed propor- 1
1
tiones sonorum et proportionalitates, quas sibi inuicem col- i
l~tas .solius ani~ int~_r_ior percipit: et-d~iudicat sensus:-Q~a.e - - - - ~T
n1deticeL propor11ones~-Propor-ttooalttates-uocum -sens1ÈH------~,- .
lium sonorumque merito dicuntur esse, quoniam non solum
4795 nil ab eis corporeus sensus patitur, uerum etiam ultra omnem
sensum acutissimis rationabilis animi obtutibus ueluti ~UJJr~. 966A
rerum naturam considerantur, et duro inter ea quae non sunt
computantur, his quae sunt honestissimam praestant et ad-
ministrant concordiam. Siue intelligat qui sonis auscultar
quid ip eis dulcedinem et pulchritudinem efficiat siue non
intelligat, inest tamen omnibus interior sensus, quem rata re-
rum collatio conueniensque adunatio non latet.
Quis enim senarii numeri uirtutem (qui totius armoniae in-
telligitur fundamentum), quis collationes ipsius curo suis ses-
qualteris, sesquiterciis, duplis quoque intra naturas rerum
potest cognoscere, dum rerum omnium uisibilium et inuisi-
bilium uniuersitas in eo ueluti in quodam principali exem-
plo constituta siW Quid ergo mirum, si ex his quae sunt sub- 966B
stantialiter et naturalibus accidentibus et ex his quae non
sunt, siue per excellentiam siue per defectum et priuationem,
totius creaturae armonia componatur, dum in omnibus quae ·
sunt et quae non sunt nulla malitia uel malum quod bonitati
omnium, nulla turpitudo uel deformitas quae pulchritudini et
formositati in causas suas conditoremque suum reuersurae
resistat omnino non rèmanebit? Ac per hoc non me 'mouet
dum audio ex suppliciis malarum uoluntatum et praemiis
bonarum pulcherrimam armoniam futuram esse, quoniam
supplicia bona sunt dum sint iusta, et praemia dum sint plus
gratuita quam bonis meritis retributa, quando uideo graues
acutosque sonos eorumque medios quandam symphoniam
inter se inuicem in proportionibus et proportionalitatibus 9 66C
suis efficere.
Et si quis ad haec obiecerit peruersas uoluntates malorum
hominum et angelorum, quibus debentur supplicia, malas
esse, ac per hoc in restauratione ac reditu naturarum malum
semper esse remansurum suppliciaque passurum et, si ita

4803/4808 ERIVGENA, Periphyseon, III, 690D-691A (CCCM 163, 2975-2976; p.


102, cum notis).
PERIPHYSEON, LIBER V 149

est, sequitur non omnino pulchritudinem naturarum turpitu-


dine malitiae non infectam esse futuram, huic respondebo,
duce deo ac uera ratione: Primum quidem intra rerum natu-
4830 ram uel extra eam nullum malum inueniri, sicut Dionysius
· --Afiepagita in libro De diuinis nominibus multiplicibus astruit
·- ~ti6nibus;-quas~nunc-ìnttoducere_e:t 1ongum_ecsnperflm~1m.LI.L___
uidetur, deinde peruersos peruersarum uoluntatum motus
malos non esse, sed illicitos. Quod enim ex libero rationabi-
4835 lis creaturae arbitrio processit, quis malum esse dixerit? Si 9 66D
enim libertas naturae rationabilis ad imaginem dei conditae
a deo data est - non enim imago dei ullis legibus detineri
debuit coacta - necessario omne, quod ex ipsa libertate eue-
nit, malum seu malitia recte dici non potest,, ne in aliquo
4840 malum et malitia concludatur. Etsi libera uoluntas rationabili
et intelligibili creaturae non ideo concessa sit ut per eam
peccaret, sed ut per eam pulchre et rationabiliter conditori
suo seruiret, tamen, licet in suis ueluti captiua irrationabili- 967A
bus motibus ad illicita attracta sit, non inde malum nascitur,
4 845 sed aliquod corrigendum diuina iustitia et reuocandum
diuina misericordia, si correctionibus suis et emendatìonibus
liberae uoluntatis arbitrium fuerit oboediens. Sin uero '1on-
tumax superbiaque inf!atum in suis peruersis motibus per-
seuerare uoluerit, impetus eius libidinosus retinebitur, ne
4850 quod illicite appetit apprehendat. Et hoc est totum quod di-
citur liberae ac peruersae uoluntatis supplicium, hoc est, ab
illicitis suis motibus prohiberi ne ad finem suae cupiditatis
possit peruenire.
Hoc autem dico, ne beatissimi Dionysii Ariopagitae·aucto-
4855 ritati resistere uidear, qui non solum in aliqua natura seu
substantia, uerum etiam in nullis irrationabilibus rationabilis
namrae affectibus malum sinit inueniri seu aliqua ratione 9 67B
concedi. Nullum enim rationabilis creaturae uitium est, quod
non in aliqua irrationabili bonum sit. Ideoque quod ubique
4860 prohibitum non inuenitur sed in aliquo, in eo in quo prohi-
betur non malum sed illicitum uocari oportet. Et ut de hac

4829/4833 DIONYSIVS ARIOPAGITA, De diuinis nominibus, IV, 18-35 (ed. B.


Suchla, pp.162-180; PG 3, 713D-736B; PL 122, n37C-n46D).
4837/4838 GREGORIVS NYSSENVS, De imagine, 16 (PG 44, r84B; iuxta uersio-
nem Eriugenae, r7, ed. M. Cappuyns, p. 234, 26-33). ERIVGENA, Peripbyseon,
IV, 796AB (CCCM r64, 2254-2263; p. 77).
4854/4858 DIONYSIVS ARIOPAGITA, De diuinis nominibus, IV, 23 (ed. B.
Suchla, p. 171, 17-19; PG 3, 725B; PL 122, II42CD).
·-·I -
PERIPHYSEON, LIBER V
-t
150 ·I
ratione pauca introducamus exempla, superbia, ut ait beatus
t.I
Dionysius Gregoriusque theologus, in equo bonum est, in (
homine uero illicitum atque inconueniens. Ferocitas in leone j

4 865 bonum est, et sine qua leo dici non potest (mitis enim leo J
- lee -non-est, perdita quali tate naturalf), -ipsa ·autem ferocitas
in natu,ra rationabili uitium est et inconcessum. Spurcitia por-
-,
.__I_

-I

corum est proprium, in homine alienum. Et similia quae, _j

dum in bestiis considerantur, naturalia bona sunt, in homine j


4 870 uero uel angelo uitia contra naturam pugnantia, in nullo ta- J
men mala. Quod enim, ut diximus, in toto malum non est,
malum fieri in parte non potest, quamuis uideatur esse illici-
tum atque purgandum seu refrenandum. Nihil ergo relinqui-
tur quod plenitudinem et pulchritudinem tbtius uniuersitatis
I
4 875 minuat seu dehonestet, siue hic dum adhuc sensibilis mun-
dus cursum suum peragit, siue illic dum in causas suas reuer- r
surus sit inque eis quietus permanebit.
Sed ista theoria paucis recte sapientibus nunc perspicua,
I
in futuro uero omnibus erit patefacta, dum ueritas per omnia
4 880 in omnibus elucescet, quae naturarum omnium secreta in-
Il
cunctanter absque ulla caligine aperiet. Non enim solis iuste
in hac uita uiuentibus ueritatemque rite quaerentibus, uekm ·1
etiam iniustis prauisque suis moribus corruptis lucemque
ueram odientibus et fugientibus ipsa ueritas per omnia ful- -'
4885 gebit in futuro. Ornnes enim uidebunt gloriam dei. Nec ob-
stat quod scriptum est: "Tollatur impius ne uideat gloriam
. dei". 'Videat' nanque eloquium dei posuit pro 'fruatur', ac si
I-l
'.j
.diceret: Tollatur impius ne fruatur gloria dei. Etenim oculo- .
rum.passionibus grauatos non luce perfrui uidemus, uerum J I
I

4 890 etiam fugere uolentes inque tenebris se abscondere appeten-


tes, non quid sit lux et quantum utilis ualentibus eam per-
spic;ere ignorantes, sed in infirmitate oculorum suorum cau-
sam fugiendi a lumine constituentes. Eodem modo et impii

4885 Ps. 96, 6. Ioh. n, 40, etc.


4886/4887 Is. 26, ro (iuxta LXX). Cf. Bibliorum sacrorum latinae uerslo-
nes antiquae, ed. P. Sabatier, II, Reims, 1743, p. 558.

4862/4864 DIONYSIVS ARIOPAGITA, De caelesti hierarchia, xv, 8 (ed. G. Heil


- A.M. Ritte1, p. 57, 6-22; PG 3, 336D-337B; PL 122, ro68C-ro69A). GREGORIVS
NYSSENVS, De imagine, 18 (PG 44, l93BC; iuxta uersionem Eriugenae, 19, ed.
M. Cappuyns, p. 239, 4-16). ERIVGENA, Expositiones in Hierarcbtam caelestem,
Il, 741-753; XV, 782-786 (CCCM 31, pp. 40, 208).
PERIPHYSEON, LIBER V 151

in suppliciis detenti causam odiendae ueritatis impietati suae


4895 reputabunt, sera inutiliter compuncti poenitentia. Et hoc da-
tur intelligi ex ipso diuite poenas patiente, qui "eleuans ocu-
los suos, dum esset in tormentis, uidit Abraham a longe et
-- ---Lazarum-in-sinibus-eiu~-Vidit igitur Abraham et Lazarum in
gloria diuinae contemplj!.tio!!is, sed ipsius gloriae delectatio-
4900 nibus priuatus est, seraque poenitentia compunctus petit
Abraham ut mitteret ad suos fratres, quos in hac uita relique-
rat, ne sicut ipse uixerat uiuerent, et ut tormentorum loca 96sB
deuitarent.

N. Non te ergo moueant stultissima et falsissima mortalium


4905 cogitationum iudicia inanesque opiniones, quibus bis, quae
sibi mala et turpia uidentur, bonitatem et pulchritudinem et
aequitatem uniuersitatis minui et corrompi existimant, igno-
rantes quod in omnibus, quae intra uniuersitatem compre-
henduntur, nullum malum uel turpe uel iniustum inuenitur.
4910 Neque enim haec summa bonitas et pulchritudo et aequitas
sapienter omnia disponens in bis quae sunt et non sunt fieri
permittit, nec unquam permissura est. Et si quis dixerit 'Vnde
igitur haec quae dicuntur mala et inhonesta et iniusta, et
ubi?', respondendum: Non aliunde neque alibi, nisi ex uani- DE MALO ET
4915 tatibus uanitatum, inque falsis argumentationibus, quae fin- POENA
gunt esse quod penitus non est, blasphemantes et putantes 968C
omne, quod libidinosis suis affectibus obstat eosque prohi-
bet atque refrenat, malum esse quia eis nocet. Inde etiam .
. est quod diuinae prouidentiae administrationem redarguunt, .
492~ dicentes impetum liberae uòluntatis in aliquo impediri uel
retrahi uel extingui malum esse, ignorantes hoc totum ad
diuinae bonitatis piissimam clementiam pertinere. Optimi
quippe serenissimique conditoris est bono11uod fecit proui-
dere, ne pereat inque suis propriis nociuisque motibus eua-
4925 nescat. Illud quoque, ueluti malum, in omnium misericor-
dissimum ordinatorem refundunt punire quod fecit, garrien-
tes 'ad hoc multos deus fecit, ut eos puniret, eo modo irae

4896 [diuite] in inferno

4896/4898 Luc. 16, 23. Notandum est Eriugenam pluraliter dixisse in sini-
bus eius, iuxta Graecum: tv roTç KÒÀTTOlç aòTOO.
4900/4903 Luc. 16, 27-28
4914/4915 Ecci. I, 2
4927/4928 Cf. Ps. 77, 50
I
·t
152 PERIPHYSEON, LIBER V

sua e uiam inuenire uolens', non animaduertentes deum in


nullo quod fecit punire; quod autem non fecit puniri
4930 permittit. Turpia quoque inhonestaque facta sua in deum re-
ferunt. Aiunt enim: Si hoc creatori omnium displiceret, ne-
quaquam.fteri -in natura quam fecit sineret.- Iam-uero-non so-
lum pul:chra _et_honesra, nettiìh- etlain inhonesta et turpia
creaturae suae mixtim inserere praedestinauit, ut ex his ius-
4935 titiae manifestandae occasiones inueniret, pulchre quidem
honesteque iuxta diuinas leges uiuentibus praemia, trans-
gressoribus uero turpitudinisque et inhonestà.tis sordibus
contaminatis supplicia redditurus, utrisque autem iuste se-
cundum praedestinationum suarum ineuitabile propositum.
4940 Ac per hoc, ut alt Apo:;tolus, "uoluntati eius quis resistit?" Et
sic totius peruersae suae conuersationis immutabiles causas
diuinis praedestinationibus ascribunt, non ualentes obcae-
cato et insipienti corde intueri summam bonitatem et pul-
chritudinem et, ut expressius dicam, totius bonitatis et pul-
4945 chritudinis et honestatis inexhaustum et non deficientem
fontem: Sicut nullius mali uel malitiae, ita nullius turpitudi-
nis uel turpis, nullius inhonesti uel inhonestatis auctor est uel
praedestinator. Haec enim omdia irrationabilium cupidita-
tum inuenta sunt. Nam si ex diuina praedestinatione proflue-
4950 rent, necessario in natura rerum semper permanerent. Omne
quippe quod diuina praedestinatione est dispositum, quis
dubitarit semper esse mansurum? Haec autem in aeternum
peribunt et uniuersaliter de natura rerum abolebuntur. Non
igitur ex aeternalibus causis diuinae praedestinationis pro-
4955 fecta sunt. ·
Eadem blasphemia est de diuina aequitate. Dicunt enim
deum inaequalem (ut non dicam iniustum) esse, quoniam, ut
aiunt, non aequaliter bona sua distribuir, quosdam exaltans,
quosdam spernens, alios pauperes relinquens, alios autem
diuites magnificans, alios stultitiae caligine obcaecans, alios
sapientiae lumine illustrans, quosdam dominos, quosdam ser-
uos faciens, et caetera, in quibus humanae conditionis
diuersa et infinita uarietas in hac adhuc mortali uita perspi-

4940 Rom. 9, r9
I
I
4928/4930 Vide supra, 923C.
I '
PERIPHYSEON, LIBER V 153
citur, non intuentes primum quidem temporalia et transito-
4965 ria huius uitae bona uere bona non esse, quoniam non pos-
sunt semper manere, et plus amatores suos decipiunt quam
eis prosunt. Vmbrae quippe inanes sunt, ideoque bonis et
- ---~-malis-distr:ibuuntur, quoniamab omnibus auferuntur; tamen
. - -- -- ordinate et tnc:o:n:fuse~am.nibus da:n~~Nonr:nim solumffil2do_ _ _
4970 aeterna perpetuoque permansura, uerum etiam temporalia et
caduca certis ordinationibus suis dispensantur, in quibus
pulchritudo et aeternorum et temporalium constituitur.
Deinde non considerant quoniam iustissimus omnium con-
ditot, sapientissimus ordinator unicuique secundum proui-
4975 dentiae suae leges impertitur largissimae suae bonitatis da- 96 9D
tiones et donationes, et in nullo fallitur. Mortalium uero falsa
sunt iudicia de diuina prouidentia et administratione, dum
quid in hac re publica uniuersitatis uisibilium et inuisibilium
agatur nesciunt. Insuper etiam insipientissimos eorum ani-
4980 mos fugit quod aequissimus bonorum omnium largitor natu-
ralia bona aequaliter omnibus partitur. Naturalia enim bona
eodem modo et bonis et malis tribuuntur. Quae in his sensi-
bilibus transitoriisque rebus nullo modo possunt apparere,
in intimis autem naturae sinibus adhuc occultantur, donec in 97 oA
4985 restauratione uniuersae naturae in manifestum procedant,
quando ueritas in omnibus apparebit praefataeque uanitates
et falsae mortalium de creatore et creatura cogitationes peri-
bunt, quando "deus omnia in omnibus erit", nullumque ma-
lum uel turpe. uel inhonestum uel iniustum in ordine et pul-
4990 chritudine ref\lm omnium inuenietur, et omn~ quod uanissi-
mis mortaliùm opinionibus machinatum est euacuabitur,
ideoque penitus interimetur, quoniam nihil est.

4988 I Cor. 15, 28

4964/4966 ERIVGENA, Periphyseon, IV, 803A (CCCM 164, 2564-2565; p. 87,


cum notis).
4967 Vide supra, 914A.
4978 De uniuersitatis conditae republica, cf. AVGVSTINVS, Enarrationes in
psalmos, Ps. ro3, Sermo I, xv, 4 (CCSL 40, p. r488; PL 37, 1348). ID., De trini-
tate, Ili, iv, 9 (CCSL 50, p. 136, 28-29; PL 42, 873). PROSPER AQVITANVS, Liber
sententiarum, LVIII, 6-7 (CCSL 68A, p. 271; PL 51, 436A). ERIVGENA, Expositio-
nes in Hierarchtam caelestem, IX, 156-159 (CCCM 31, p. 138).
4984 De naturae sinibus, cf. Periphyseon, IV, 749D (CCCM 164, 324-325; p.
14, cum notis).
I
T1
154 PERIPHYSEON, LIBER V

O quantum beati sunt qui simul omnia quae post deum DE EO QYOD SPI~. :I .
sunt mentis obtutibus uident et uisuri sunt, quorum iudicium RITVAL!S HOMO f
IVDICAT OMNIA, _j
4995 in nullo fallitur, quoniam in ueritate omnia contemplantur,
IPSE AYTEM A NE- -·1
quibus in uniuersitate naturarum nihil offendit uel infestum
_ --esLNon enim.de parte iudicant,-sed de toto, .quoniam neque
intra partes totius neque intra ipsum totum comprehendun-
970B --1
MINE IVDICATYR -

tur, sed supra totum eiusque partes altitudine contemplatio- i


'
5000 nis ascendunt. Nam si in numero partium totius seu in ipso 1
toto concluderentur, profecto neque de partibus neque de
toto recte possent iudicare. Ideoque ·ei, qui de partibùs ac
de toto recte iudicat, necesse est prius omnes partes omne-
que totum uniuersitatis conditae mentis uigore et puritate
5005 superare, sicut ait Apostolus: "Spiritualis homo iudicat om-
nia, ipse autem a nemine iudicatur". Sed quorsum ascendit
spiritualis ille homo, qui de omnibus iudicat, et de quo nemo
iudicare potest, nisi ipse solus qui fecit omnia? Nunquid in
eum qui omnia superar et ambit et in quo sunt omnia? In ip- 970C
5oro sum itaque deum ascendit qui uniuersitatem creaturae simul
contemplatur et discernit et diiudicat, neque eius iudicium
fallitur, quoniam in ipsa Veritate, quae nec fallit nec -fallitur
quia est quod ipse est, omnia uidet. Virtute siquidem intimae
speculationis spiritualis homo in causas rerum, de quibus iu-
5015 dicat, intrat. Non enim iuxta exteriores sensibilium rerum
species discernit omnia, uerum iuxta interiores earum ratio-
nes et incommutabiles occasiones principaliaque exempla,
in quibus omnia simul sunt et unum sunt. !bi ergo spiritualis
homo iudicat omnia, .ubi omnia unum sunt et uere et immu,
5020 tabiliter uiuunt et sùbsistunt, et quo omnia, quae ex primor-
dialibus suis causis profecta sunt reuersura sunt et quorum
nihil extra relinquetur temporalibus mutabilitatibus subiec- 970D
tum seu localibus ~ircumscriptionibus inclusum, quando
uniuersitas naturae super omnia localia et temporalia spatia
5025 in causas suas, in quibus omnia unum sunt, finito sensibili
mundo reuertetur. Nam et ipsa loca et tempora cum omni-
bus, quae in eis adhuc in hac uita ordinantur et mouentur et
circumscribuntur, in suas aeternas rationes redire necesse
est.

I
500 5/5006 I Cor. 2, 15

5018 AYGVSTINVS, De trinitate, IV, i, 3 (CCSL 50, p. 162, 39-45; PL 42, 888).

!
PERIPHYSEON, LIBER V 155

5o3o Quas rationes tempora aeterna diuina uocat historia. Quo-


modo enim remanebunt tempora saecularia, quando nihil 971A
erit temporale? Quomodo loca, ubi nihil locale? Et haec est
ratio quae nullum locum sensibilem et corporalem in natura
-- - -- ---rerum--inferno..permittit..uanasque.. opiniones eorum destruit,
503-5 qui lnfernum uel sub terris uel terrarum in gremio fallacibus
suis cogitationibus autumant, ignorantes quod ipsa terra,
subtus quam uel intra quam infernum constituunt, penitus sit
peritura. Si autem terra peribit, profecto nihil sub ipsa et in
ipsa, quod inferni uocabulo dignum sit, relinquetur. Ac per
5040 hoc nullus locus intra sensibilem corporalemque creaturam
inferno datur, neque aeterno igni in quo impii ardebunt, ne-
que uermibus nunquam morituris.
Haec enim omnia tormentorum nomina figurate in sancta DE NoMmrnvs
scriptura posita sunt, sancto Ambrosio attestante graecisque INFERNI
5045 uocabulis quae, ut praediximus, expressius informant quid 971B
diuina scriptura inferni nomine insinuat. A.:lH quippe dici-
tur, hoc est (ut paulo superius expositum) absque deliciis, uel
absque uoluptatibus, uel insuauitas. Item AYIIH uocatur,
cuius interpretatio est tristitia, uel maeror, uel luctus. AXOC
5050 quoque solet appellari, hoc est desperationis grauitas, quae

5035 [terrarum in gremio] uel ·alicubi circa terram

5030 Tit. 1, 2, iuxta uersionem antiquam (Bibliorum sacrorum latinae uer-


siones antiquae ... , ed. P. Sabatier, III, p. 895). Cf. Rom. 16, 25.

5031 Eriugena tempora saecularia a temporibus aeternis secernit: Peri-


pbyseon, II, 558BC (CCCM 162, 1036-1038; p. 44). ID., Vox spiritualis, VII, 25-27
(SC 151, pp. 234-236, cum notis; PL 122, 287BC). Notandum est eandem grae-.,
cam locutionem Cxp6vo1 aiwv101), aliquando in tempora saecu/aria, ali-
quando in tempora aeterna translatam fuisse: Rom. 16,25 (temporibus aeter-
riis). II Tim. l,9 (tempora saecularia). Tit. 1,2 (tempora saecularia iuxta Vul-
gatam, tempora aeterna iuxta antiquam uersionem). Cf. AVGVSTINVS, De ciui-
tate dei, XII, xvii (CCSL 48, p. 373; PL 41, 365-366). ID., De diuersis
quaestionibus octoginta tribus, qu. 72 (CCSL 44A, p. 208; PL 40, 84). ID., Con-
tra Priscillianistas et Origenistas, V, 5-6 (CCSL 49, pp. 168-170; PL 42, 672-673).
5044 AMBROSIVS, Expositio euangelii secundum Lucam, VII, 204-206 (CCSL
14, pp. 285-286). Vide supra, 936C-937A.
5045 Vide supra, 955A.
5046/5048 Vide supra, 954C.
5048/5050 De tristitia (ÀÙTHJ), maerore Caxoç) et grauitate CaxSoç), cf.
MAxiMVS CONFESSOR, Ambigua ad Jobannem, VI, 1789-1799 (CCSG 18, p. 105;
PG 91, u97A). ERIVGENA, Glossae diuinae bistoriae, 434 (ed. J.J. Contreni-P. 6
Néill, p. 173).
l
156 PERIPHYSEON, LIBER V

demersas Òppressasque malas cupiditates egestate tempora-


lium rerum, quas in hac uita intemperan(er concupiuerant,
I
5o55
affiictas ueluti in profundissimam quandam uoraginem inque
uanarum phantasiarum rerum sensibilium caligines, in qui-
bus cruciantur,-obruit,-diuinaeque sententiae- incommutabili
mole perpetualiter caicatas__et_Jnreuocabiliter contemptas.
J-~
---.-
Quae cunctae significationes apud graecos infernum cum I
omnibus suis suppliciis non esse localem uel temporalem uel I
sensibilem seu in aliqua parte quattuor elementorum, quibus
iste mundus constituitur, neque in toto ipsius constittifom,
J
I
5060
sed quiddam lugubre lacrimabileque graueque desperationis
plenum ineuitabilemque carcerem et omnium bonorum eges-
I
tatem in phantasticis uanissimisque qisionibus incunctanter
pronuntiant.

5065 A. De inferno deque tormentis satis est actum. Nam lucu-


lentissime suasum est non esse substantialiter eum in natura
uisibilium et inuisibilium, quoniam neque corpus est neque
I
spiritus, sed iustissima damnatio prauae et illicitae cupidita-
tis abutentium naturae bono (hoc est liberae uoluntatis arbi-
trio), ipsamque damnationem bonam esse, nod solum quia
1
iusta est - omne siquidem iustum bonum - uerum etiam quia
intra diuinas leges et comprehenditur et ordinatur, intra quas
quicquid est bonum et iustum esse et honestum necesse est.
Ipsae etiam phantasiae, in quibus erit, bonae sunt. Nam et
umbras corporum, quas uanas esse nemo ambigit, splendore
luII1inis undique coartari et oriri uiçlemus, nil turpitudinis seu 972A I
_, I

inhonestatis pulchritudini lucis iriferentes. Vide quantum or-


namenti laudisque perfectarum animarum uirtutibus compa-
ratur, dum intra se uitia coambiunt atque coartant suoque
,,5080 dominatui subigunt ac refrenant legibusque diuinis ordinant,
ne in profundum malitiae animas, quas conantur corrum-
pere, mergant. Saepe etiam penitus ea (uitia dico) extinguunt,
saepe in semet ipsas transfundunt, ita ut et uitia in uirtutes
uertantur. Quae ratio docet non omnino uitia mala esse, sed
5085 illicita. Si enim mala essent, nequaquam in uirtutes mutari
possent. Caeteraque similia quae, cum contra naturam ex
peruersis motibus abusionis libera uoluntate rationabilis

5082/ 5084 Vide supra, 916B.


5087 De hac uerborum constructione (abusionis libera uoluntate), cf.
Peripbyseon, IV, 752A (CCCM 164, 408-409; p. 17, cum notis).
PERIPHYSEQN, LIBER V 157

naturae se ipsam spante sua captiuantis uidentur insurgere,


uniuersitatis tamen ordinationibus non sinuntur nocere, ma-
gis autem ornare eas coguntur aeternis legibus diuinae
prouidentiae atque iudicii ambita.
_ _Quae _dum ita sint, remot~Lo_mni ambage ac deliberatione,
luce conspicor darius et uniuersitatis_rnnditae_plenitudinem_ _ __
in causas suas inque ipsum deum, in quo omnia subsistunt,
5095 reuersuram et iustissimas poenas irrationabilium cupiditatum
aequissimi iudicis sententiis illatas seu inferri permissas in-
concusseque diffinitas intra ipsam plenitudinem perpetuo
permansuras, quoniam non solum in aliquo non nocebunt,
uerum etiam laudis ipsius et pulchritudinis ineffabiles admi-
5100 nistrabunt occasiones. Ac per hoc non temere quis dixerit
poenas et praemia non localibus spatiis sed diuersitatibus
qualitatum disgregari, ita ut simul sint, quoniam ex ipsis duo-
bus res publica totius creaturae ordinatur, et simul non sint
propter diuersos eorum effectus.
5105 Peccatorum quippe effectus sunt luctus, gemitus, tristitia, POENARVM
sera poenitentia, ardor insatiabilis cupiditatis quae in aliquo DIFF!NJTIO
nullam inueniet quietem, scatens delictorum putredo ac uer-
miculatio, profundae ignorantiae densissima obscuritas, in
qua nulla uerorum uel ipsius ueritatis cognitio (id est ea
5no fruendi beatitudo), "ligatis pedibus" difficultas in diuinis le-
gibus ambulandi, "ligatis manibus" difficultas bonorum ac-
tuum qui secundum uirtutes sunt peragendi, hisque similia
quae enumerare et longum est e_t impossibile. Meritorum PRAEMIORVM
uero_ effectus sunt gaudium, laetitia, pax, beatitudo, felicitas, D!FFINITIO
5n5 gloria, beatissimis angelis aequalitas, ac breuiter dicendum, 972D
®EilCIC (id est deificatio), in qua deus se diligentibus prae-

5109 [ea] ueritate

5110/51rr Matth. 22, 13

5090/5091 Hae duae notiones - prouidentia (rrpòvo1a) et iudicium


(Kpimç) - sociari solent: MAXIMVS CONFESSOR, Quaestiones ad Thalassium,
XXXV, LIII, LIV (CCSG 7, pp. 241, 34- 431, 26-27. 457, 238-239 (graece), pp. 240,
29. 430, 24. 456, 199 (latine)). ID., Ambigua ad lohannem, VI, 292 (CCSG 18,
p. 53, cum notis; PG 91, n21A).
5102/5103 Vide supra, 969D.
5109/5rro "Beata quippe uita est gaudium de ueritate" (AVGVSTINVS, Con-
fessiones, X, xxiii, 33; CCSL 27, p. 173, 10; PL 32, 793).
I
PERIPHYSEON, LIBER V .
./
ì
. 1
parabit quae "nec oculus uidit nec auris audiuit nec in cor i
hominis ascendit". Vbi autem causarum effectus inter se inui- i
cem contrarii sunt, ibi necesse est et ipsas causas disparari.
5120 Et si quis dixerit: Quomodo a se inuicem longe distantia
_ simuLeLin. uno coadunarLposs.unt, uideat in magna .domu 973A
atque regali diuersisque ornatibus constructa sanurn et im-
becillem, orbum et uidentem, laetum et tristem, securum et
curiosum, diuitem et egenum, uerberibus caesum ut seruus,
5125 honoribus exaltatum ut dominus, carcere inclusum ut reus,
omnibus uinculis absolutum ùt innocuus omnique crimine
absolutus, caeterosque similiter uno eodemque loco ac tem-
pore simul posse contineri. Quod si ita est, omnibusque fere
aequaliter patefactum, quid mirum si credamus et intelliga-
5r30 mus in una armonia uniuersitatis restauratae inque causas
suas reuersurae totam rationabilem creaturam gratia redemp-
toris sui, qui eam totam accepit, sanam futuram, languidam
uero peruersae uoluntatis imbecillitatem, quae ipsi (uidelicet 973 B
naturae) extrinsecus adhaeserat, suis congruis ordinibus dis-
5135 ponendam condignasque suis operibus retributiones passu-
ram? Quid si ipsa natura, non solum sanata sed etiam illumi-
nata, aeterna luce fruatur restauratoris, caecitas uero ma-
larum uoluntatum perpetuis absentiae naturarum restaurato-
ris obstruatur tenebris? Quid si, natura ad imaginem dei
• !
5140 .condita non solum sanata et illuminata uerum etiam in para-
disum (quem spiritua!ium deliciarum locum sapientes inter-
pretantur) reducta, leprositas quae merito peccati eam defor-
mauerat '?mnibus deliciis priuata aeter!lis· pruritibus exar-
de.at? Et caetera, quibus discernitur natura et culpa, prae-
5145 mium et poena, dum mirabili et ineffabili modo natura
omnino libera phantasias sustineat, in quibus culpa quod 973 c
deliquerat luat. .,

N. Haec omnia uerisimilia probabilibusque argumentatio- DE osrncnoNE


nibus comparata uidentur. Sed occurrunt nobis in hoc loco cARNALIVM

5150 qui carnaliter spiritua!ia tractant dicentes: Quid ergo oberit


paganis sua impietas, qua idola colunt, uerum deum igno-
rantes? Quid iudaeis sua perfidia, qua dei uerbum incarna-

5121 [coadunari possunt] hoc est intra terminos naturae et uirtutes et uitia

5n7/5n8 I Cor. 2, 9
PERIPHYSEON, LIBER V 159

tum, dominum nostrum Iesum Christum, consubstantialem et


coaeternum et in omnibus secundum suam diuinitatem patri
51 55 suo aequalem esse negant? Quid caeteris nationibus uerita-
tem respuentibus sua s_uperstitio falsissimaque machina-
menta_p_pc_e\:>1,!nt, si ip. f11tur~_\lita tota eorum natura saluabi-
tur, ita ut neque corpus neque anima neque ulla pars -natu-
ralis aeternis poenis torquenda relinquatur? Quibus suaderi 973 n
5160 aut difficillimum est aut impossibile ad iustitiam dei nullo
modo pertinere sed omnino ab ea alienum esse .punire in
omnibus quae fecit quod fecit, suum uero esse punire quod
non fecit, quoniam omnia quae in malis omnibus redarguun-
tur aeternisque suppliciis digna iudicantur non ex natura,
5165 sed ex propriae uoluntatis uniuscuiusque malorum prauissi-
mis motibus (quos discretiua rerum speculatio naturae uitia
solet appellare; nec immerito, quoniam naturalibus affectio- 974-A
nibus reluctantur) profluxere et ab originali peccato, in quo
generaliter, excepto humanitatis redemptore, omnes homi-
5170 nes peccauerunt. Quod etiam naturae attribuitur eiusque
peccatum uocitatur, non quod ipsa natura ad imaginem dei
facta illud commiserit, sed quod liberae uoluntatis (quae a
a deo data est) rationabili bono irrationabilis abusio et in amo-
rem sensibilium conuersio ipsam naturae pulchritudinem, in
5175 qua ex principio conditionis suae substituta est, dissimulauit
propriamque dignitatem abscondit.
Nam si culpam referas in naturam, in ipsum naturae con- PECCATI cAvsA
ditorem eandem referre uideberis. Si enim culpae causa at- VNDE EST
tribuitur naturae, ipsius naturae causae, quae deus est, pec-
5180 catum naturae necessario attribuetur. Natura siquidem ad 974B
imaginem dei facta non omnino principali exemplo suo si-
milis est, si causam peccandi in se ipsam recipit. Vt enim
principale exemplum nullius peccati uel malitiae causa sub-
sistit, ita et natura ad imaginem et similitudinem eius facta.
5185 Ridiculosissimum quippe dicere humanam naturam imagi-
nem et similitudinem creatoris sui prius perdidisse, ac deinde
causas peccati in se suscepisse. Quisquis enim hoc dixerit
cogetur quaerere quo peccato natura imaginem et similitudi-

5159/5163 Vide supra, 923C.


5173 De hac constructione (rationabili bono abusio) cf. Peripbyseon, N,
752A (CCCM r64, 408-409; p. 17, cum notis).
160 PERIPHYSEON, LIBER V

nem creatoris sui perdiderit. Siquidem non eam perderet, si


in aliquo non peccaret. Porro sì humana natura imaginem et
similitudinem creatoris sui non perdidit - imago quippe et
similitudo inter naturalia bona et data computantur; natura-
liii, autem _data bona non solum ab humana natura, .:uerum
etiam ab omnibus quae largitore et substitutore omnium bo-
5195 norum facta sunt nullo modo auferuntur, in nullo minuuntur
uel augentur - quis, nisi amens, dixerit naturalia bona cau-
sarum peccandi acceptiua esse passe uel ab eis peccata oriri?
Si enim acceptiua, naturalis in eis pulchritudo corrumpitur,
dignitas minuitur, immutabilitas uacillat, ordo titubat. Hinc
5200 conficitur nu!lam rationabilem naturam causarum culpae ca-
pacem esse, ne creatori suo dissimilis redarguatur.
Sed merito quaeritur: Si propterea peccati causa jr{ natu-
ram non ~efertur ne iterum per eam in creatorem referatur,
quoniam omne quod ab ipso est nullius peccati uel peccandi
5205 causae receptiuum est, cur non, quis dixerit, eadem ratione
neque in liberum arbitdum peccandi occasio referenda est,
ne in eum qui illud naturae concessit culparum causa refe-
ratur? Qui enim naturam dedit, ipse et liberum arbitrium in
ea creauit. Et quemadmodum natura bonum est et incorrup-
5210 tibile bonum, ita et liberum uoluntatis arbitrium. Ac per hoc
necessario sequitur ut sicut culparum causae in natura non
constituuntur, ita nec in libero arbitrio. In nullo quippe bono
causa mali constituenda est. Proinde si nu!lum peccatum ex
naturalibus oritur causis, quaerendum unde accepit occasio-
5215 nem. Et si quis responderit - quod uerum et uerisimile est
probabilibusque argum.entationibus approbatur- ·non
aliunde originem sumere peccatum, nisi ex irrationabilibus
motibus rationabilis naturae abusioneque liberi arl;>itrii bono,
continuo u~debitur irrationabilis motus occasionem in natura
5220 rationabili constituere. Relatiuo siquidem modo aestimabitur
pronuntiare irrationabilem motum rationabilis naturae esse,
ideoque ex ipsa occasionem ducere. Quod si ita est, cogetur
etiam fateri irrationabilium motuum causas a deo proces-
sisse. Nam si omnis naturalis causa rationabilis naturae in
5225 deo substituta est, necessario quicquid ad eam refertur 975 B
ad causam eius referetur. Sin autem uera ratio irrationabi-
lem motum non relatiuo modo ad rationabilem naturam
referri, sed omnino e contrario opponi contendit quemad-
modum irrationale rationali, relinquitur ad inquisitionem:
5230 Vnde igitur ille irrationabilis motus, in quo causa peccati
constituitur, originem ducit? Quo in loco, nihil aliud uerisi-
PERIPHYSEON, LIBER V r6r

milius occurrit in quo causa irrationabilis motus intelligatur,


praeter naturalibus bonis abusionem diuinis legibus prohibi-
tam, quod proprium est peruersae et illicitae cupiditatis
5235 uniuscuiusque liberi arbitrii bono male utentis. Cuius abu-
-sionis exempla tamJate patent, ut nullus _ferme .siLqui non
ipsa in se ipso-uberrime-prebarepossit.- --- -
Sed notandum neminem summis naturae nostrae bonis 975 c
male uti ualere. Naturalis siquidem uirtus essentia, uirtute et
5240 operatione nullum sinit abuti, sicut neque sapientia et intel-
lectu et ratione, quoniam haec sunt quae principalem natu-
rae nostrae possident sedem. Mediis autem naturae bonis (ut
est ingenium et sensus corporis et ipso corpore) extremisque
bonis (ut sunt ea quae extra nos sunt in rerum sensibilium
5245 ordinibus constituta) et bene uti et male potestas datur. In-
genium quippe naturale bonum est hominibusque a deo da-
tum ad cogitanda et inuenienda utilia et honesta; eo tamen
peruersa uoluntas abutitur, quaerens nociuas et perniciosas
occasiones, quibus decipiat et perdat quos decipere ac per-
5250 dere cupit. Oculorum sensus, ut de caeteris taceam, naturale 975 n
bonum est, et a deo datum ad corporalis lucis receptionem,
ut per eam et in ea rationalis anima formas ac species nume-
rosque sensibilium rerum discerneret inque licitos suos usus
ex eis acciperet. Verum et ipso male abutuntur qui libidinoso
5255 appetitu uisibilil1m formarum pulchritudinem appetunt, sicut
ait dominus in euangelio: "Qui uiderit mulierem ad concu-
piscendum eam, iam moechatus est in corde suo", mulierem
uidelicet appellans genei:aliter totius sensibilis creaturat; for- 97 6A
mositatem. Quid dicain de extremis bonis sensibilibus?
5260 Nonne luce clarius est quod eis boni bene, mali uero male
utuntur, boni quidem ad laudem et seruitutem bonorum om-
nium largitoris, mali uero ad perficiendos impetus -§uae per-
uersae cupiditatis?

5256/5257 Matth. 5, 28

5238/5250 AVGVSTINVS, De libero arbitrio, II, xix, 50-53 (CCSL 29, pp. 271-
272; PL 32, 1267-1269). ID., Retractationes, I, ix, 6 (CCSL 57, pp. 28-29; PL 32,
598-599). ID., Sermones nouissimi, D26, 531-533: "lngenium media quaedam res
est, quia ingenium aut auersum a creatore tenebratur et fit stultum, aut con-
uersum ad creatorem et illuminatur et fit sapiens" (Augustin d'Hippone.
Vingt-six sermons au peuple d'Afrique, ed. F. Dolbeau, Paris, 1996, p. 384).
ERIVGENA, De praedestinatione, VII, 68-80 (CCCM 50, p. 46; PL 122, 383C).
PERIPHYSEON, LIBER V

Causas autem illicitae abusionis atque peruersae, si quis DE w Qvori


5265 uult inuenire, sollicitus quaerat. Ego autem securus sum in- NON EST NATV·
cunctanter perspiciens quod nemo eas potest reperire. Vt RALrs CAVSA ILLI-
crTAE ABVSION!S
enim malum incausale est et nullo modo inuenitur unde est, ET MALI
-ita -naturalibus bonis illicita abusio.ex.nullanaturali-nasGitur.
causa. Hoc autem dico, beatum Dionysium Ariopagitam in
5270 libro De diuinis nominibus et sanctum Aurelium Augustinum
in libris De libero arbitrio sequens. Stultum quippe est eo-
rum causas quaerere, quae nullo genere, nulla forma uel
specie, nullo numero bonorum (quae a suinmo bono et con-
ditore omnium et facta et ordinata sunt) continentur, quo-
5275 niam penitus incausale et insubstantiale est omne quod ab
eo factum non est. Hinc mihi uidentur rectius rerum pro-
prietates considerare qui dicunt libidinosum appetitum, non
autem malam uoluntatem suppliciorum causam esse, ne quis
existimet duas uoluntates in una eademque natura compre-
5280 hendi, unam quidem bonam, alteram uero malam, duro una
uoluntas humanitati inest, quamuis saepe in bono saepe in
malo accipiatur. Libido autem non solum naturalibus bonis
omnino excluditur, uerum etiam aut uix aut nunquam in sig-
nifìcatione borri in diuina scriptura reperitur. Nam et primus
5285 homo "in quo omnes peccauerunt" libidine dominandi ac
super omnia exaltandi deceptus est atque peccauit, suadente
dia bolo ac dicente: "In quocunque die comederitis ex eo
(prohibito uidelicet ligno) aperientur oculi uestri et eritis
sicut dii, scientes bonum et malum". O quanta libido super-
5290 biae in ilio erat, qui sua uirtute deus esse cupiebat! Non ergo
·paganorum impietas, uel iudae'orum perfidia, uel aliarum na-
tionum fabulosa deliramenta ex naturalibus causis, sed ex li-
bidinosis cupiditatibus uanarum cogitationum profluxere;
ideoque in nullo eorum natura punietur, sed libida:, Omnia
5295 quippe uitia, quae uirtutibus contraria sunt naturamque cor-
:.I
..

'1
rumpere appetunt, generali libidinis uocabulo solent appel-

5285 Rom. 5, 12
5287 I 5289 Gen. 3, 5

5269/ 5270 DIONYSIVS ARIOPAGITA, De diuinis nominibus, IV, 30, 31, 35 (ed.
B. Suchla, pp. 175, 16. 177, 7-15. 180, 1·3; PG 3, 732A, 732CD, 736B; PL 122, 1144C,
1145BC, n46CD). Vide supra, 944A·
5270/5271 AVGUSTINVS, De libero arbitrio Il, xx, 54 (CCSL 29, pp. 272-273;
PL 32, 1269-1270). ERIVGENA, De praedestinatione, VII, rno-135 (CCCM 50, pp.
47-48; PL 122, 384B-385A).
PERIPHYSEON, LIBER V

lari. Turpissima itaque libido impiorum in falsorum deorum 97 6D


cultu, perfidorum iudaeorum in negatione ueritatis, aliarum-
que gentium in fabularum ludibrium deliramentis, in uanis-
noo simis phantasiis eorum quae sibi futura fingunt, dum nihil in
eis-inucmient praeter-incomprehensibiles umbras, suppliciis
relinquitur torquenda, uniuersitate naturaHum bonorum to-
tiusque naturae a deo creatae integra, plenissima impunita-
que permanente.
5305 Caeterum generalis omnium impiorum poena erit, ut saepe 977A
diximus, luctus et tristitia de absentia et perditionè rerum
quibus in hac uita delectabantur, quarum phantasias semper
ueluti prae oculis habebunt, quas comprehendere ardenter
'cupientes nequibunt (quoniam nihil sunt), cupientes conso-
5310 lationem habere ex his quae desperationem ingerunt et in-
quietudinem. Hinc oritur sera poenitentia inutilisque conso-
lationis postulatio. Quod per linguam diuitis guttulam aquae
de summo digito pauperis Lazari petentis et dicentis "quia
crucior in hac fiamma" significatur. Lingua quippe postula-
5315 tionis auxilii, fiamma tardae de delictis poenitentiae, aqua
refrigerii, digitus distributionis meritorum, qua creduntur
sancti post h~nc uitam posse praestare auxilium his qui in
poenis sunt, typum gerit. Ex hoc enim loco datur intelligi non 977B
solum adhuc uiuentes in carne, uerum etiam spoliatas carne
5320 animas auxilium sanctorum petere posse, siue ut penitus·li-
berentur a poenis siue ut mitius crucientur in eis; incassum
tamen petere, si in hac uita in profundum malitiae cecidere,
hoc est si nullum bonum in hac.uita peregerunt, quo mere-
antur misericordiam in futura. Est etiam alia forma poenarum
5325 omnibus impiis communis, quae omnia uitia in hac uita per-
petrata, et in quibus usque ad separationem corporis et ani-
mae absque ulla poenitentia aut aliqua occasione purgatio-
nis post corpus perseueratur, in trucibus horribilibusque ue-
luti ferocium bestiarum speciebus ad cumulum tormentorum
5330 administrat, ut quae hic delectabilia impie uiuentibus arri- 977 c
dent, illic terribiliter appareant iustissimo puniendi modo.

5318/ 5321 Hic locus inter testimonia quae de doctrina purgato rii perhiben-
tur haud immerito recensetur: J. Le Golf, La naissance du purgatoire, Paris,
1981, pp. 145-146. Similiter dicendum est de ilio: ERIVGENA, Peripbyseon, IV,
858AB (CCCM 164, 5078-5099; pp. 164-165).
PERIPHYSEON, LIBER V

Quid enim aequius est diuinaeque ordinationi congruentius


quam ut ea quae in hac uita illicito amore ardentes sequun-
tur iniusti, in alia uita (quae rectius aeternae mortis uocabulo
533 5 significatur) ingenti pauore territi fugiant puniti, nec tamen
.euadei::e-ualituril .Hae-autem omnes-caeteraeque ineffabiles-
et -innumer-abiles--Uar-iet-ates-in-phantasìis rerum sens-fililium
futurae sunt. Phantasiae autem in latissimis memoriae
campis, siue hic siue illic, ordinatissime disponuntur. Quo-
5340 rum primus est earum quae per uisum, secundus earum quae
per audifom, fertius earum tjuae per olfactum, quartus earu"m
quae per gustum, quintus earum quae per tactum, ueluti per
quinque portas ciuitatem animae intrant.
Quarum phantasiarum duae formae sunt, una earum in DE PHANTA,5IIS IN j
5345 quibus his qui in hac uita bene sed non summe uixerunt
QVIBVS IVSTIS .j
preparantur praemia, alia in quibus his qui male uiuunt dis-
pensantur supplicia. Siquidem sancti, qui adhuc in carne
PRAEMIA, INIVS-
TJS POENAE DIS·
PONVNTVR
JI
constituti uirtute actionis et scientiae carnem et mundum se- 'aj
I
que ipsos superantes usqùe ad ipsum deum altitudine con-
5350 templationis ascenderunt, non in phantasiis rerum sensibi- 1
I
lium, sed in theophanìis diuinarum uirtutum laboris sui mer-
cedem, insuper etiam deificationis gratiam accipient. Aliud
est enim intra naturae bona manere (quod generaliter omni-
bus diuina largitate praestabitur), aliud omnem naturam eius-
5355 que bona superare et ad ipsum deum peruenire, quod pro-
prium est diuinae gratiae. "Vbi enim fuerit corpus (hoc est
ueritas), illuc. congregabuntur aquilae'', hoc est animi qui
eam contemplaturi sunt.
Et iterum eorum qui terminos naturalium bonorum non
53 60 excessuri sunt biformis speculatio est. Aliter enim conside-
rantur in his qui merito bonae conuersationis simplicisque
innocentiae non solum ompes poenas euasuri, uerum etiam
praemia sibi condigna ac soli deo cognita recepturi, ita ut
naturalia bona possideant et superaffluentis diuinae largitatis
5365 quodammodo participes fiant, non tamen deificati, aliter in
his in quibus solummodo naturae integritas restaurabitur,

5356/5357 Matth. 24, 28


,_.•,_J

5338/5339 AVGVSTJNVS, Confessiones, X, viii, 12 (CCSL 27, p. 161, 2-3; PL 32,


~l
784).
5340/5343 GREGORIVS NYSSENVS, De imagine, IO (PG 44, l52CD; iuxta uer- }.
sionem Eriugenae, ed. M. Cappuyns, p. 220, 7-20).
J.
"1'

i
I
PERIPHYSEON, LIBER V 165

malefica uero et libidinosa carnalis eorum uitae intemperan-


tia aeternis punietur suppliciis. Quae (uidelicet supplicia)
diuinis legibus ordinata naturae, intra cuius uirtutem et sus-
5370 tinentur et comprehenduntur, nusquam numquam sunt noci-
- -- ---tura-eiusue pulchritudi:nem-nec-in toto nec in parte-infectura.
Vnusqutsque itaque-in-sua -consdentia intra semet ipsum aut_ __
praemia recipiet aut poenas luet; ipsa natura in omnibus li-
bera permanebit. Hactenus de his. Nunc ad reditum creatu-
5375 rae in pristinum statum, de quo principaliter setmocinatio
est, redeundum.

A. Redeundum sane, ac tempus exigit prolixitasque dispu- 97 sc


tationis. Et uereor ne forte his qui lecturi sunt multiplex per-
plexaque earundem rerum repetitio fastidium gignat.

53 so N. Perplexaque materia difficillimarumque rerum anfractus


multiplicem perplexamque ratiocinationem exigunt. Et for-
tassis non deerunt quibus magis placebit frequens earundem
rerum repetitio quam breuis cursimque ingrediens de his
quae saepe mentis aciem fugiunt intimatio, quae solet faci-
53s5 lius eludere obstrusa quam aperire, et amphiboliam inferre
quam expellere.

A. Ingredere quo et quali modo·uis, tantum ut principalem


quaestionem (quae de reditu est) absque ullis incidentibus
quaestionibus discutias. Incidentes quippe quaestiones fi-
5390 nem disputationi impediunt imponere.

N. De generali totius sensibilis creaturae in causas suas re- DE REDITV Hv-


ditu, finito mundo, docuimus. Et nunc iterum specialiter de MANAE NATV
reditu humanae naturae docere debemus. Tota itaque huma- 978D "
nitas in ipso, qui eam totam assumpsit, in pristinum reuer-
5395 sura est statum, in uerbo dei uidelicet incarnato. Qui reditus
duobus modis consideratur. Quorum unus est qui totius hu-
manae naturae docet in Christo restaurationem, alter uero
qui non solum ipsam restaurationem generaliter perspicit,
uerum etiam eorum qui in ipsum deum ascensuri sunt bea- 9 79A
5400 titudinem et deificationem. Aliud enim est in paradisum

5389/5390 ERIVGENA, Peripbyseon, III, 619B (CCCM 163, 13-15; p. 3, cum no-
tis).
166 PERIPHYSEON, LIBER V

redire, aliud de ligno uitae comedere. kgimus quippe pri-


mum hominem ad imaginem et similitudinem dei factum in
paradiso positum fuisse, sed non legimus eum de ligno uitae
comedisse. Esu siquidem prohibiti ligni praeoccupatus, dul-
54o5 cedine lighi uitae est expulsus: Futurum quippe~erar-ehfe­
ligno uitae edere, si diuinis praeceptis uoluisset parere. Fe-
liciter tamen uixisset etiam priusquam de ligno uitae come-
deret, si absque mora postquam creatus est non peccaret. Vbi
datur intelligi quod tota nostra natura, quae generaliter uo- .i
5410 cabulo hominis ad imaginem et similitudinem dei facti signi-
ficatur, in paradisum (hoc est in pristinam conditionis suae
dignitatem) reuersura sit; in his autem solummodo qui dei- 979B
ficatione digni sunt ligni uitae fructum participabit. Ligni au-
tem uitae (quod est Christus) fructus est beata uita, pax ae-
54,5 terna in contemplatione ueritatis, quae proprie dicitur deifi-
catio. "Est enim beata uita", ut ait Augustinus, "gaudium de
ueritate", quae est Christus. Et fortassis hoc est quod ait
Apostolus: "Omnes quidem resurgemus, sed non omnes im-
mutabimur". Sic enim multi ac paene omnes hunc locum
54 20 Apostoli de graeco in latinum transtulerunt, ac si aperte di-
ceret: Omnes nos qui homines sumus, nemine excepto, in
spiritualibus corporibus et integritate naturalium bonorum
resurgemus et in antiquitatem primae conditionis nostrae
reuertemur, sed non omnes inimutabimur in deificationis
54 25 gloriam, quae superat omnem naturam et paradisum. Itaque 9 7 9c
sicut aliud est generaliter resurgere, aliud est specialiter im-
mutari, ita aliud est .in paradisum redire, aliud de ligno uitae
comedere. In uno quidem naturae significatur restauratio, in
altero uero commendatur electorum deificatio. Hoc autem
5430 dico non ignorans hunc locum apostolicum aliter ab aliis
esse translatum. Quidam enim interpretati sunt: "Omnes qui: "
dem dorrniemus sed non omnes immutabimur". Quidam, ex --!

5401/5403 Gen. 1, 27; 2, 8


5418/5419 I Cor. 15, 51

5416/5417 AVGVSTINVS, Confessiones, X, xxiii, 33 (CCSL 27, p. 173, IO-II; PL


32, 793).
5431/5432 AVGVSTINVS, De ciuitate dei, xx, xx (CCSL 48, p. 734, 50-51; PL 41,
689). ID., Epistulae, Epist. 205, 14 (CSEL 57, p. 334, 20-22;· PL 33, 947). Cf. Bi-
bliorum sacrorum latinae uersiones antiquae, ed. P. Sabatier, III, pp. 720-72r.
5432/5434 IOHANNES CHRYSOSTOMVS, In epistolam primam ad Corintbios
bomiliae, Homilia 42, 2 (PG 61, 364).
PERIPHYSEON, LIBER V

quibus est lohannes Chrysostomus: "Omnes quidem immu-


tabimur, sed non omnes dormiemus". Quorum interpretatio-
5435 nes ad praesentis operis negotium non pertinet, ut opinar.

-- -x. eur-nonpertinuerit ignoro. Qui enim de creaturae sen-


sibilis reditu disputat nunquìd de resurrectione corporum
tractat?

N. Tractat profecto. Non enim aliud est resurgere, aliud re- 979 n
5440 dire. Nam ex mortuis resurrectio quid aliud est, quam in sta-
tum natural ero recursio?

A. Expone itàque. breuiter cursimque quid uolunt praedic-


tae interpretationes, quas penitus intactas praeterire uoluisti.

N. Qui interpretati sunt "Omnes quidem dormiemus, sed


5445 non omnes immutabimur" uidentur mihi Apostoli uerba ita
intellexisse ac si diceret: Omnes moriemur - "Quis enim est
qui uiuit et non uidebit mortem?" - "sed non omnes immu- 9 8oA
tabimur". Nam qui ab initio mundi usque ad secundum do-
mini aduentum (hoc est usqJe ad finem saeculi) mortui sunt
54 50 et moriuntur et morituri non continuo absque ulla mora, ue-
rum interpositis temporalibus spatiis resurrectionem corpo-
rum communem expectant, praeter eos qui cum Christo re-
surrexerunt. Illi uero, quos in carne uiuentes finis mundi et
aduentus domini inueniet, non solum dormient, uerum etiam
5455 immutabuntur. Nullo. quippe temporali spatio interposito si-
mul dormient et euigilabunt (hoc est morientur et rèsurgent,
sicut ipse Apostolus dicit, "in momento, in ictu oculi"), ita ut
plus immutatio in eis quam mors perficiatur. Quomodo enim
mors intelligitur, ubi nullum spatium inter exitum de hac uita
5460 et transitum in alteram interponetur? Qui autem transtulerunt 9 8oB
"Omnes quidem immutabimur, sed non omnes dormiemus"
nihil aliud uidentur uelle, nisi quod omnes homines in re-
surrectione futura de praesenti uita in futuram, alii morte

5446/5447 Ps. 88, 49


5457 I Cor. 15, 52

5439/5441 GREGORIVS NYSSENVS, De imagine, 17 (PG 44, 188CD; iuxta uer-


sionem Eriugenae, 18, ed. M. Cappuyns, pp. 236,35 - 237,4). ERIVGENA, Peri-
physeon, IV, 797D-798A (CCCM 164, 2333-2340; p. 80).
168 PERIPHYSEON, LIBER V

corporis interposita, alii non interposita, immutabuntur,


quando, ut idem Apostolus ait, "corruptibile hoc (uidelicet
corpus) induetur incorruptionem, et mortale hoc induetur
immortalitatem, et absorbebitur mors in uictoriam, et nouis-
simus inimieus- destruetur -mors!'-:· "''Sed non-omnes-dormie-
_JnùS",_hoe--est,-noll-omrt~S--IDGrt-€m- car-nis- patìentm---pfius--
5470 quam de uita temporali in uitam immutentur aeternam. Nam
quos aduentus fìlii hominis uiuos iam in carne reperiet, mors
corporis non dissoluet, nec separationem corporis et animae _J

~
patientur, sed solummodo in momento, in ictu oculi immu-
tationem habebunt. Ideoque non dormient, sed semper nulla
5475 morte carnis interposita uiuent. Cui sensui omnino fauet
sanctus Augustinus et Iohannes Chrysostomus. Fides etiam II
I
·;
catholica uidetur hoc approbare, quae incunctanter credit
dominum nostrum Iesum Christum iudicare uiuos et mortuos
_j '
-I
uenturum, uiuos quidem, quos aduentus iudicis manentes __:J
j
5480 adhuc in carne reperiet, mortuos uero, qui iam solutionem
corporis et animae perpessi sunt. ~i
..i

A. Non ergo omnes qui in paradisum redituri sunt (hoc est


in pristinam naturae humanae conditionem) ligni uitae fruc-
tum participabunt?

54 85 N. Non·ornnes plane, sed soli qui mundum et carnem uice-


rint, sicut in Apocalypsi scriptum est: "Vincenti dabo edere 9 8oD
de ligno uitae, quod est in paradiso dei mei". Et gratia siqui-
dem e.t natura, ut in superioribus tractatum est, omn'ibus ho-
minibus communiter praestatur in. paradisum redire, sola
5490 uero gratia solis deifìcatis de ligno uitae edere.

5465/5467 I Cor. 15, 53-54


5467/5468 I Cor. 15, 26
5486/5487 Apoc. 2, 7

5476 AVGVSTINVS, De ciuitate det, XX, XX (CCSL 48, pp. 733-736; PL 41, 687-
690). lOHANNES CHRYSOSTOMVS, In epistolam primam ad Corinthios homiliae,
Homilia 42, 2 (PG 61, 364-365).
5476/5479 Symbo/um Constantinopolitanum, ed. G. L. Dossetti, Roma,
1967, pp. 248-249.
5488 Vide supra, 898D-906C.
PERIPHYSEON, LIBER V

A. Cur itaque in medio paradisi lignum uitae esse scriptura


testatur, si non omnibus qui in paradisum redituri sunt de
fructu eius edere permittitur et perdonatur?

N: Attende- quod diuina scriptura non simpliciter lignum 9 srA


- ------,495--uitae-in-paracliso--esse-t:estat:m, ~eX'pressius "in--mooi.-,_____
paradisi" , ut uocabulo paradisi totam humanam naturam
quam omnes et boni et mali participant intelligas, medii uero
eius signifìcatione secretissimos intimosque eiusdem naturae
sinus, in quibus imago et similitudo dei expressa est, ubi
55 00 lignum uitae (hoc est dominus noster Iesus Christus)
plantatum, cuius contemplatione nemo nisi purgatissimus
fide et actione, et illuminatissimus scientia, et perfectissimus
sapientia et diuinorum mysteriorum intelligentia frui sinitur.
Et hoc, ut arbitror, in mystica Salomonis templi aedificatione
5505 praefiguratum est. Omnes siquidem, nemine recluso, et boni
et mali, circumcisi et incircumcisi, masculi et feminae, om-
nesque totius mundi nationes, siue orationis siue negotii 9 s1B
causa undique illuc confluerent, in extremas porticus intra-
bant, ibique negotia sua peragere sinebantur. Soli uero sa-
5510 cerdoks atque leuitae in porticum sacerdotum et in porticum
Salomonis ingrediebantur. Deinde sacerdotes, loti et purgati
in mari aeneo, quod erat in porticu Salomonis, in sanctum
templum exterius, ubi erant panes propositionis et candela-
bra, introibant. Nulli uero ultra uelum in sancta sanctorum,
5515 ubi erat arca et altare thimiamatis et- propitiatorium et duo
cherubim, nisi summo sacerdoti intrare licebat. Ex hoc datur
intelligi omnes intra terminos naturaÙs paradisi, ueluti intra
quoddam templum, unumquemque in suo ordine, contineri.
Soli uero in Christo sanctificati interiora intrabunt. Et iterum 9 s1c
5520 in sancta sanctorum, ueluti interiora interiorum, ipsi qui in
summo pontifice (Christo uidelicet) sunt et unum cum ipso
et in ipso facti sunt introducentur, ubi Christus est, qui sig-

5495/ 5496 Gen. 2, 9


5504/5516 Hebr. 9, 1-7

5499/5501 AVGVSTINVS, De Genesi ad litteram, VIII, v, 9 (CSEL 28, l, p. 237,


3-4; PL 34, 376).
5516/5523 AvGVSTINVS, Quaestiones in Heptateucon, Il, clxxvii, 18-20 (CCSL
33, pp. 170-172; PL 34, 670-671). BEDA, De tempio Salomonis, XVI (CCSL u9A,
pp. 192-196; PL 91, 774C-778B), etc.
1--
--

PERIPHYSEON, LIBER V

nifìcatur per altare, quoniam sua soliditate sustinet omnia. Et


non solum altare, sed timiamatis altare; oc:Ìor siquidem illius
552 5 (hoc est laus et gloria) implet omnia. Ipse est arca, "in qua
omnes thesauri sapientiae et scientiae sunt absconditi". Ipse
------- est uirga, qua -regit et-mensurat-omnia, et manna-, qua-pascit
omnia. Ipse propitiatorium, quia semper pro nobis intercedit
ad patrem, ostendens ei generale sacrificium et mundi pre-
5530 tium, humanitatem uidelicet suam, quam sacrifìcauit et tradi-
dit pro purificatione et redemptione totius generis li_ti_mani, _
nemine excepto. Nam quemadmodum in nullo inuenit (abs- 9srD
que peccato) quod non acceperit, ita in nullo reliquit quod
non redemerit et redimendo saluauit et sanctificauit, quo-
5535 niam ipse est redemptio et salus, purgatio et illuminatio et
perfectio uniuersae humanitatis in omnibus et in singulis.
Circa quem cherubim ordines (uidelicet angelorum) discur-
runt, per quos uisibilia et inuisibilia ordinat atque disponit.
Et fortassis ideo bini cherubim circa arcam (id est Christum) 9s2A
5540 describuntur, quia angelica natura sensibilem et intelligibi-
lem mundum administrat, quamuis non irrationabiliter unus
cherubin in figura intellectualis in angelis, alter uero in typo
rationaHs naturae in hominibus accipiatur. Intelligibiles
quippe rationabilesque substantias proximas esse Christo
5545 nemo sapientum dubitat.
Videsne ergo quam altum et supernaturale est tale lignum
in medio paradisi (humanae uidelicet naturae) plantatum
adire eoque frui? Ad hoc remotum ab omnibus lignum so-
lisque deificatis concessum Paulus raptus est in tertium na-
5550 turae nostrae. caelum, hoc est super omne cÒrpus et spiritum
uitalem, in ipsum intellectum, in quo dei uerbum (quod est
lignum uitae) ineffabili modo super omnem essentiam et uir-
tutem et operationem in luce habitat inaccessibili, ultra et 9s2B
intra naturam ad imaginem dei factam. In ipsum itaque pa-
5555 radisum, ueluti in amplissimum serenissimumque templum,
omnes homines, unusquisque secundum suam ana!ogiam,
intrabunt. Et habitabit in eis ipse qui dixit: "Ego ero in me-

5525/5526 Col. 2, 3
5549/5550 II Cor. 12:2
5553 I Tim. 6, 16
5557/5558 Ex. 25, 8. Ez. 43, 9. Matth. 18, 20

5535/5536 Vide supra, 897D, cum notis.


PERIPHYSEON, LIBER V 171

dio eorum". Hinc propheta: "Vota mea", inquit, "reddam in


conspectu omnis populi eius, in atriis domus domini, in me-
5560 dio tui Ierusalem". Hierusalem siquidem 'uisio pacis' seu
'templum pacis' interpretatur. Et ipsa est domus domini in
- monte-~upernae contemplationis aedificata, ad quam pro-
pheta hortatur omnes homines per uirtutum gradus et sp@cu-
lationum altitudines ascendere dicens: "Venite, ascendarrrns
5565 ad montem domini et ad domum dei Iacob". Non enim alibi
habitat deus, nisi in humana et angelica natura, quibus solis 982C
donatur contemplatio ueritatis. Neque has duas naturas ue-
luti duas domus debemus accipere, sed unam eandemque
domum ex duabus intelligibilibus materiis constructam. De
5570 hac domu uidetur dominus dixisse i "In domo patris mei
mansiones multae sunt". In atriis domus huius omnes man-
siones possidebunt, dum in causas suas redituri sunt, siue
bene in carne siue male uixerint. Nullus enim pulchritudi-
nem eius potest corrumpere, neque honestatem turpificare,
5575 neque amplitudinem minuere uel augere. Extra quam quid
esse posset, intra quam quid esse non ualeret? In qua nullius
turpitudo turpis est nec malitia nocet nec errar errar, cuius
pulchritudinem immundorum spirituum nequi:(ia seu homi-
num impiorum irrationabiles motus non solum non contami- 982D
5580 nant, uerum etiam adaugent. Nulla enim pulchritudo effici-
tur, nisi ex compaginatione similium et dissimilium, contra-
riorum et oppositorum, neque tantae laudis esset bonum, si
non esset comparatio ex uituperatione mali. Ideoque quod
malum dicitur. dum per se consideratur, ui~liperatur, dum
5585 uero ex eius consideratione bonum laudatur, non omnino
uituperabile uidetur. Quod enim boni laudem cumulat non

5558/5560 Ps. n5, 18-19


5564/5565 Is. 2, 3
557ofs571 Ioh. 14, 2

5560/ 5561 HIERONYMVS, Ltber interpretationis bebraicorum nominum,


Lagarde 50, 9-10. 62, 5. 74, 17-18. 75, 23 (CCSL 72, pp. 121, 136, 152, 154). ERIV-
GENA, Commentarius in euangeltum Iohannis, I, xxx, 28-29; III, vii, 41-44 (SC
180, pp. 160, 242; PL 122, 308A, 323A).
5561/ 5562 De monte contemplationis, cf. ERIVGENA, Peripbyseon, III, 689C-
690A (CCCM 163, 2918-2936; pp. 100-101). ID., Vox spiritualis, XIV, 2 (SC 151, p.
268; PL 122, 291B). ID., Commentarius in euangelium Iobannis, IV, vii, 52-54;
VI, vi, 7-12 (SC 180, pp. 316-318, 356-358; PL 122, 339A, 345D).
5580/5586 AVGVSTINVS, De ciuitate dei, XI, xviii (CCSL 48, p. 337; PL 41, 332);
De uera religione, XL, 75-76 (CCSL 32, pp. 236-237; PL 34, 15p56).
_I

172 PERIPHYSEON, LIBER V

omnino laude caret. Nunquid omnium bonorum conditor,


malorum ordinator in uniuersitate quam condidit malum si-
neret, si nihil utilitatis conferret? Quod etiam ex collationi-
5590 bus rerum sensibilium aut ex humanis moribus facillime con-
iicinir. -Ex i~f~uduoso -q~ip{>e lig~:10 fn:icìi{~ii ìa{is -affiì)Illica-
tur, ex libidinoso homlne casti.-- -- - · - - - - - -
In paradiso itaque humanae naturae unusquisque locum
suum secundum proportionem conuersationis suae in hac
5595 uita possidebit, alii exterius ueluti in-extremis porticibus; alii
interius tanquam in propinquioribus atriis diuinae contem-
plationi, alii in amplissimis diuinorum mysteriorum templis,
a!ii in intimis super omnem naturam in ipso et cum ipso qui
superessentialis et supernaturalis est theophaniis. Beati sunt
qui adyta intrant sapientiae (quae est Christus), qui occidunt
in obscurissimas tenebras excellentissimae lucis, in qua si-
mul in causis suis uident omnia. Vbi non locorum uel tem-
porum interualla bonos a malis, sed meritorum distantia
segregat, non quantitas et pulchritudo corporum, sed ho-
5605 nestas et magnitudo uirtutum laudatur, non personarum, sed
morum dignitas et nobilitas quaeritur, una omnibus commu-
nis natura, diuersa autem gratia. Vbi omnes simul sunt et si-
mul non sunt: Simul sunt similitudine substantiarum, simul
non sunt dissimilitudin~ affectuum. Simul erant diues et
5610 Abraham in spiritualibus substantiis, quas una eademque hu-
mana colligit et inseparabiliter iungit essentia, sed non simul
erant per differentiam spiritualium qualitatum. Chasma mag-
num erat inter eos. Abrah.am quippe in aeterna quiete gau- 9 s3c
debat, diues in fiamma inextinguibili lugebat. Propterea uidit

5600/5601 Thomas Gaie (p. 291, 35) et Henricus Floss (PL 122, 983B) po-
suerunt accedunt, pro occldunt. At immerito. !sta enim lectio (occidunt) non
tantum a melioribus codicibus comprobatur, sed etiam cum Eriugenae usi-
bus congrufr. Cf. DIONYSIVS AR!OPAGITA, De mystica theologia, I, 3 et III; ed.
G. Heil-A.M. Ritter, pp. 143, 16 (Elç ròv yv6qiov Eicrè5uoµÉvo1ç), 144, 10-n (Elç
TÒV yvéqiov T~ç òyvwcriaç EicrOUVEI TÒV OVTwç µUOTIKÒV), 147, 9 (Elç TÒV ÙTTÈp
voOv ElcrèSUVOVTEç yvéqiov); PG 3, 1000C, 1001A, 1033B; PL 122, rr73C10 (In ca- . t
liginem occidentibus), n74A3 (in caliginem ignorantiae occldit uere mysti-
cam), rr75Aro-rr (in ipsam super intellectum occidentes caliginem). De oc-
casu in tenebras, uide infra, 1020D-1021A. Cf. Z. Kaluza, "Gerson critique
d'Albert le Grand", in Freiburger Zeitscbrift fur Pbilosopbie und 7beologle, 45
(1998), p. 193, n. 42.
5602/5604 Vide supra, 871D, cum notis.
PERIPHYSEON, LIBER V 173
561 5 diues de longe Abraham. Quis uerbis potest exprimere quan-
tum interstitii est inter tristitiam et laetitiam, etiam in hac uita,
quanto magis in altera, in qua nulla tristitia sequetur iusto-
rum laetitiam, neque ulla laetitia sequetur impiorum tristi-
. --tiairi.,(liuina. sententia ·dignas singulis incommutabiliter attri"
· - - 5620-buenteretfibutìoneSfifriloe est diasma-magnum et inperm-e~---­
abilis hiatus diuidens inter praemia et supplicia. Diues tamen
non de longe, sed iuxta loquebatur, ut intelligas eum non
natura segregatum fuisse ab Abraham, sed culpa. Vna siqui-
dem essentia iungit quos meritum dissimile diuidit. Paulo
562 5 priusquam dominus pateretur, simul in uno cenaculo Iudas 983D
Scari9this et Simon Petrus cum Christo cenabant, sed unus
iuxta Chl'istum, alter longe erat a Christo, unus qui cum
Christo intingebat manum in parapsidem humanitatis Christi
erat traditor, alter qui non legitur intinxisse manum cum
5630 Christo in parapsidem diuinitatis Christi erat contemplator,
unus auarus uendidit hominem deum, alter theologus cog- 984-A
nouit deum hominem, unus osculo corporis corpus tradidit,
alter osculo mentis diuinam mentem dilexit.
Hoc autem dico~ ut cognoscas quod non locorum inter-
5635 ualla, sed meritoru\n qualitates faciunt hominem appropin-
quare Christo aut ab eo elongari. Hinc datut intelligi omnes
homines unius eiusdemque naturae, quae in Christo re-
dempta est omnique seruitute (sub qua adhuc congemiscit
et dolet) liberata, participes esse et in ea unum omnes sub-
5640 sistere; meritorum uero qualitates et quantitates, hoc est bo-
norum actuum malorumque dilferentias, quibus unusquisque
in hac uita bene uixit adiutus deo per gratiam, seu maie de-
sertus deo per iustitiam, longe a se inuicem et multipliciter
et in infìnitum disparari; omnia autem haec in illa una et 9 84B
564 5 amplissima domu ordinari et comprehendi, in qua res pu-
blica uniuersitatis a deo et in deo conditae per multas diuer-
sasque dispensatur mansiones,. hoc est meritorum et gra-

5624/5626 Matth. 26, 20-25. !oh. 13, 21-27


5638/ 5639 Rom. 8, 22, iuxta uersionem qua utebatur Augustinus: Enarra-
tiones in psa/mos, Ps. 125, 2, 5 (CCSL 40, p. 1845; PL 37, 1657). Contra Priscil-
/ianistas et Origenistas VIII, 11 (CCSL 49, p. 174, 279; PL 42, 675), etc. Cf. Bi-
bliorum sacrorum /atinae uersiones antiquae, ed. P. Sabatier, III, p. 623.

5634/5636 Vide supra, 871D, 983B.


5645/5646 Vide supra, 969D (cum notis), 972C.
I
174 PERIPHYSEON, LIBER V

tiarum ordinationes. Domus illa Christus est, qui omnia et


ambit uirtute, disponit prouidentia, regit iustitia, ornat gra-
I
tia, continet aeternitate, implet sapientia, perficit deifica-
tione, "quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso et ad ipsum
sunt omnia",- -

A. Quae a te dieta sunt recta fide credentibus rectoque in-


J
DE HIS QVI LOCA.
j
!l
tuitu rerum naturam perspicientibus non solum rationabilia, LITER !NFERNVlll

uerum etiam uerisimilia probantur esse, quamuis his, qui ni- ESSE PVTANT __ _j___
hil esse extra ea quae localiter et temporaliter intra hunc I
mundum sensibilem continentur cogitant, incredibilia ac ue-
luti uana deliramenta uideantur, affirmantes hunc mundum
sensibilem· in .~uas causas non rediturum neque penitus pe-
5660 riturum, sed suis qualitatibus solummodo permutatis in me-
lius permansurum, suis corporibus compositum, suis locis
discretum, suis temporibus distinctum, suis numeris multipli- _{
I
;I
catum, suis extremitatibus ambitum, in parte sui ueluti infe-
riori corporibus animabusque impiorum aeterni ignis ardore
torquendis locum praebentes. De quo et in superioribus li-
bris tractauimus, et nunc iterum in memoriam reuocantes .;j
breuiter repetimus. ~ !
I
Quidam enim spatium, quod lunam segregat a terra, tor- I
mentorum loco distribuunt; quidam inferiorem corpulentio-
remque, umbrarum capacem terrisque proximam, praefati
:\
-1
.!
spatii (quod aeris uocabulo nuncupatur) partem; quidam in- ~1

timos telluris sinus, ueluti profondissima et amplissima antra -!


.j;
densissimarumque perpetuo caliginum piena ac ueluti filiis
tenebrarum condigna. Ipsa autem impiorum corpora in ea d
-:;i
-i
quantitate qua ceciderunt inque eorum sexu ac forma nume- .l
roque membrorum resurrectura eodemque omnino modo, .,'
quo in hac uita uixere, futura praedicant, eo excepto quod 't
de mortalibus temporalibusque in immortalia mutabuntur et
aeterna, de animalibus in spiritua!ia. Neque hoc ad uirtutem
5680 naturae diuinaeque bonitatis referunt largitatem, sed ad
strenui iudicis durissimam et incommutabilem austeritatem,
data naturae et dona gratiae in crudelitatem uindictae trans-

I
4

5665/5666 ERIVGENA, Peripbyseon, III, 648B-649D (CCCM 163, 1222-1291; pp.


43-45).
PERIPHYSEON, LIBER V I75
fundentes. Aiunt enim impiorum corpora non aliam ob cau-
sam immortalia, aeterna spiritualiaque resurrectura, nisi ut
5685 perpetua sustineant supplicia. Ignem quoque, in quo arde-
bunt, corporeum sensibilemque esse non dubitant. Similiter
---de--uer-mibus-~nen morituris-deque stagno sulphureo nescio
quid somniant. Corpor-alia tamen atque localia haec omnia
esse incunctanter affirmant. Masculos in sexu masculino, fe- 9s5B
5 ~ 9 o minas in sexu femineo propriosque singulorum habitus re-
surrecturos publice clamant, necnon et singulorum membro-
rum officia sed non necessaria non defutura, caeteraque
quae uera plus deridet quam astruit ratio. Duobus enim com-
matibus concludit eos Apostolus de generali omnium huma-
5695 norum corporum resurrectione praedicans: "Sem'inatµr in
contumelia, resurget ·in gloria; seminatur in infirmitate, sur-
get in uirtute". Si ergo omnia corpora surgent in gloria et
uirtute, ablata omni contumelia et infirmitate, qualis gloria
erit his qui aeternis damnabuntur suppliciis? Vel qualis uir-
5700 tus, ubi erit aeternus cruciatus?
Nec obstat quod alibi idem Apostolus ait: "Annon habet
potestatem figulus luti aliud uas facere in honorem, aliud in
contumeliam?" Non enim de resurrectione corporum eo loci 9s5&
disputat, sed aduersus eos agit, qui deum conantur reprehen-
5705 dere ueluti iniquum, alios quidem eligens, alios uero repel-
lens, et illos quidem uasa misericordiae faciens, illos autem
uasa irae deserens. Si autem quis dixerit quod non de gene-
rali omnium humanorum corporum, sed de speciali iustorum
his uerbis praedicasset, uideat quid ipse dominus, dum La-
5710 zarum resuscitauerat, de se ipso dic.ebat: "Ego sum", inquit,
"resurrectio". Non dixit specialiter: Ego sum resurrectio
iustorum, sed uniuersaliter: Ego sum resurrectio. Si ergo ipse
est resurrectio, profecto uniformiter his quos resuscitat se
ipsum praestat, quemadmodum ipse, ut pater suus, "solem
5715 oriri facit super bonos et malos et pluit super iustos et 9s5n
iniustos". Et fortassis ipse est sol qui omnibus similiter oritur
et pluuia quae similiter super omnes pluit, generaliter qui-
dem omnibus resurrectionis et uitae gratiam praestans, spe-
cialiter uero in se credentibus non solum mortem carnis, sed

5695/5697 I Cor. 15, 43


5701/ 5703 Rom. 9, 21
5710/ 57n Ioh. n, 25
5714/5716 Matth. 5, 45
PERIPHYSEON, LIBER V

5720 etiam mortem mentis, qua deus ignoratur et quae maxima


impiorum poena est, auferens. Itaque sicÙt aequaliter dedit 9 86A
omnibus hominibus esse, ita aequaliter daturus est resurgere
et angelicae naturae similitudinem possidere.
Superiora uero mundi sensibilis-spatia; quae dicunturae-- - - --- -~
-- -- -57"'-5 -theria,-a-luna-uidelk~t--SUfSYm-uecf&as -l!SEfue ad extremum
stelligerae spherae ambitum, corporibus sanctorum in pos-
sessionem segregant, rationabili (ut eis uidetur) distribu-
tione, infimas quidem caliginosasque mundi partes dignis
supplicio, summas uero lucidasque praemio honorificanclis
57 30 ordinare. Ipsa etiam sanctorum corpora localia suisque
quantitatibus corporalium membrorum propriisque staturis
circumscripta, sexu quoque uirili femineoque discreta futura
esse praedicare non trepidant, mutata tamen in spirituales
qualitates subtilissimasque substantias, aetheriorum corpo- 986B
5735 rum instar, ita ut quae hic terrena et caduca, illic caelestia et
aeterna, quae hic grauia et corruptibilia, illic omni pondere
carentia, omni corruptione libera, ut mirabili celeritate quor-
sumcunque uelint motum suum oculorum radiis simillima
exerceant; omnia tamen corporalia organa (id est corporalia
574i membra) suis discreta locis habitura, oculos uidelicet cae-
teraque sensuum instrumenta, caput humerorum tenus, bra-
chia, toracem, pedes caeteraque membra suis sedibus dispo-
sita. ·j
Sed dum talia in libris sanctorum patrum lego, stupefactus
-~
5745 haesito, maximoque horrore concussus titubo. Et dum intra
me ipsum cogito cur spiritualissimi uiri, ultra omnes opinio-
nes localium temporaliumque cogitationum ascendentes to-
tumque sensibilem mundum uirtute contemplationis supe- 9 86C
rantes, huiusmodi suis scriptis commendauerunt posteritati-

5721 [auferens] ueluti quandam umbram

5730/5733 Nisifortinus (I') non trepidauit praedicare sexum remanere tam


in resurrecto Christo quam in resurrecturis eius membris: Periphyseon, II,
Marginale 50 (CCCM 162, p. 26 et p. 206). Cf. É. Jeauneau, "Nisifortinus: Le i
. <
disciple qui corrige le maitre", in Poetry and Philosophy in tbe Middle Ages. !

A Festschrift far Peter Dronke, ed.]. Marenbon, Leiden, 2001, pp. n3-129. l
5744 AVGVSTINVS, De ciuitate dei, XXII, xvii; xx (CCSL 48, pp. 835-836, 839-
841; PL 41, 778-779, 782-783). Cf. G. Madec,]ean Scot et ses auteurs, p. 134.

I
PERIPHYSEON, LIBER V 177

5750 que tradiderunt, facilius ducor existimare non aliam ob


causam ad haec excogitanda et scribenda attractos fuisse,
nisi ut saltem uel sic terrenis carnalibusque cogitationibus
deditos simplicisque fìdei rudimentis nutritos ad spiritualia
--------- cogitanda-subleuarent. Nam qui ultra hunc mundumsensibi-
5755 lem nihil esse excogitant-promptiorns-sunt ad negandam----- _
quam ad confìtendam ueridicam naturarum speculationem.
Audientes siquidem neque loca neque tempora neque cor-
pora neque corporalia post fìnem huius mundi esse futura,
confestim inflammati erumpunt et proclamant dicentes: Ni-
5760 hil igitur erit, si nihil talium remanserit. Et insultant his qui
sola spiritualia promittunt rerumque sensibilium auferunt 9 s6D
opiniones. Haec itaque, lit opinor, magni diuinique uiri con-
siderantes, timidisque simplicium fìdelium cogitationibus
consulentes, utilius uisum est eis praedicare terrenorum sen-
5765 sibiliumque corporum transmutationem in caelestia spiritua-
liaque corpora praedicare, quam penitus corpora et corpo-
ralia et sensibilia omnia numquam esse futura. Tolerabilior
quippe carnaliter cogitantibus uidetur ad credendum terre- 9 s7 A
norum corporum in caelestia transitio, quam totius corpora-
5770 litatis negatio. Eodem condescensior~s modo locutus est
Apostolus, ut existimo, de resurrectione terreni corporis dis-
putans: "Seminatur", inquit, "corpus animale, surget corpus
spirituale". Ac si dixisset: Corpus terrenum et animale, quod
seminatur in mortis et corruptionis solutione, surget corpus
5775 spirituale et caeleste, terrena uidelicet quantitate et qualitate
in caelestem qualitatem et quantitatem transmutata, et ut
breuiter dicam, sicut multi ac paene omnes haec uerba Apos-
toli uolunt intelligere, de terreno erit caeleste, de corporali
erit spirituale, semper tamen corpus erit; de ponderoso in
5780 subtile mutabitur, nunquam tamen aetherea corpora trans- 9 s7 B
censurum neque corporales qualitates amissurum, sed a ter-
renis qualitatibus in caelestes transiturum, sicut fumus uerti-
tur in flammam.
Quisquis autem sancti Ambrosii Gregorlique theologi nec-
5785 non expositoris eius (Maximi dico) diligentius dieta inspexe-
rit, inueniet profecto non mutationem corporis terreni in cae-
leste corpus, sed omnino transitum in ipsum spiritum, non
in illum qui aether, sed in illum qui intellectus uocitatur.

5772/5773 I Cor. 15, 44


PERIPHYSEON, LIBER V

Ambrosius siquidem omnem compositionem aufert, ita ut


5790 post resurrectionem corpus et anima et intèllectus unum sint
et unum simplex, neque ex tribus coniunctum, sed in unam
ineffabilem armoniam compactum; et quae hic tria uidentur,
illic-unus -intellectus efficitur,-Gregorius similiter-et--ineunc-
tanter astruit mutationem corporis tempore resurrectionis in 9 &7c
5795 animam, animae in intellectum, intellectus in deum; ac sic
omnia in omnibus deus erit, sicut aer uertitur in lucem. Et
hoc Apostolus, si quis subtiliter uerba ipsius intimauerit, non
sil_et. Ait enim: "Seminatur corpus animale, surget corpus
spirituale", hoc est, corpus, quod animale seminatur, id ip-
5800 sum corpus surget spirituale, hoc est mutatum in spiritum.
Et ut apertius dicam, de ·corpore erit spiritus. Quod etiam
aperte declarat dicens: "Seminatur in contumelia, surget in
gloria; seminatur in infìrmitate, surget in uirtute". Quae enim
gloria est seu uirtus terrenum corpus in qualitate siderum et
58o5 subtilitate aetheria surgere seu celeritate moueri? Nec obstat
quod idem Apostolus ait: "Alia claritas solis, alia claritas lu- 9 87D
nae, alia claritas stellarum. Stella autem a stella differt in cla-
ritate, ita et resurrectio mortuorum". Similitudinem quippe I
- introduxit ex corporibus excelsissimis cllrissimisque sensibi- I
5810 lis mundi, ut suaderet resurrectionis gratiam et diuinarum
'
apparitionum per singulos regenerationis participes differen-
tiam. Hoc enim est: "Stella autem a stella differt in claritate",
pulchre et conuenienter ex comparatione caelestium lumi-
num uarietatis multiformem infìnitamque retributionem, se- 9 88A
. 5815 cundum quam "iustissimus iudex reddet unicuique iuxta
opera sua" , egregius doCtor insinuans. -
Non enim audiendi sunt qui autumant humana corpora
post futuram regenerationem ita in aetheriis spatiis fulsura,
ut unumquodque tantum claritatis accipiat quantum in hac
5820 uita conuersationis merito gessit, siue bene siue male, et

5796 I Cor. 15, 28


5798/5799 I Cor. 15, 44
5802/ 5803 I Cor. 15, 43
5806/5808 I Cor. 15, 41-42
5812 I Cor. 15, 41
5815/5816 Rom. 2, 5-6

5789/5793 AMBROS!VS, Expositio euangelii secundum Lucam, VII, 194 (CCSL


14, p. 282). Vide supra, 878BD, 951B.
5793/5796 Vide supra, 879B-880A.
PERIPHYSEON, LIBER V 179

iustorum corporalis claritas soli lunaeque fulgentibusque


stellis, impiorum uero obscuritas minus splendentibus com-
paretur. Contra quos uera ratio agit, diuinis adiuta scripturis,
manifeste docens omnium humanorum corporum commu-
-582,- nem eandemque -gloriam et uirtutem in eadem spiritualitate,
immortalitate, aeternitate. futuram. Haec enim omnia genera-
liter omnibus et indilferenter ex natura praestabuntur et gra- 988B
tia. Et quid lucri confert iusto radiosum corpus instar solis,
aut quid damni impio caliginosum ueluti quaepiam obscuris-
5830 simarum stellarum habere, cum neque iusti gloria in claritate
corporis sed in puritate contemplationis, qua deus facie ad
faciem uidebitur, neque impii contumelia in membrorum tur-
pitudine, sed in diuinae speculationis priuatione futura sit?
Praesentia siquidem ueritatis faciet beatum, absentia mise-
5835 rum. Exempli gratia, duos homines ponamus statura et ae-
tate, forma et pulchritudine, sanitate etiam corporis, nobili-
tate generis, sensuum integritate, uirium ualitudine, mem-
brorum agilitate caeterisque corporalibus bonis sibimet abs-
que ulla dilferentia simillimos, quorum tamen unus sapiens,
5840 moribus honestus, omnibus uirtutibus quibus anima decora- 988C
tur comptus, alter uero insipiens, moribus turpis, omnibus
uitiis quibus anima deformis efficitur corruptus. Quid utrique
prosunt bona corporalia similiter possessa, dum unus nihil
aliud considerat nisi ut ad summum bonum ad quod tendit
5845 perueniat, cognoscens non aliud esse suum bonum, nisi
summo bono adhaerere in eoque quiescere aeternaliterque
gaudere, hic incipiens, illic perficiens beatitudinem suam,
semper quaerens totum suum (corpus dico et animam et
mentem) supra omnem creaturam ad euro qui super omnia
5850 exaltatur subleuare, alter uero, adhuc in carne mortali con-
stitutus, initium tormentorwn suorum in aeterna tristitia insi-
pientiae suae caligine obcaecatus non sentit neque cogitans 988D
quod simul et inseparabiliter huius uitae deliciae futurique
dolores nascuntur, dum adhuc in carne uersatur? Verum dum
5855 in praesenti stadio concurrunt, solae deliciae diligentibus eas
arrident et intra eas futura tristitia s~ ipsam latitat; dum uero
ad finem mortalis cursus peruenitur, defìcientibus deliciis,
sola illa tristitia, quae iamdudum occulta ac ueluti extincta

5831/5837. I Cor. 13, 12


5845/5846 Cf. Ps. 72, 28
5854/5855 Cf. I Cor. 9, 24
J

180 PERIPHYSEON, LIBER V

putabatur, inextinguibili ardore (hoc est cupiditate) libidi-


num, quas perdiderat, lugebit. Hinc apertissime confìcitur
nihil aliud appetendum, nisi gaudium de ueritate, quae est .~lI
Christus, et nihil aliud fugiendum, nisi eius absentiam, quae \
____i _
est·-una· ac sola causa totius--aeternae ·tristitiae;-Tolle-a--me- ------- ::j
Christum,-nullum.:):)G-r:H1m-mihi.-r-emaneeit, nullum tormentum ---r -
me terret. Eius siquidem priuatio et absentia totius rationa-
bilis creaturae tormentum est, et nullum aliud, ut opinor. Sed
de bis multa dici possunt. Redeamus ad ea quae r~stant. _J

N. Priusquam ad finem praesentis libri perueniamus,


pauca, ut existimo, dicenda sunt aduersus eos qui nobis obii- _I
I
ciunt .quasdam diuinae scripturae sententias, quibus conan- i
tur astruere sensibilia ista elementa totamque mundanae I
--/
molis amplitudinem semper mansuram, intra quam humano- i
rum quoque corporum post regenerationem stationes motus- I
que (ut dicunt) ordinabuntur, nulla corpora ultra hunc mun-
dum ascensura credentes uel in spiritum transitura. Aiunt
itaque: Si cae!um et terra peribunt, ita ut nihil de corporali-
tate uel localitate uel de quantitate uel de motibus tempora-
!ibus uel localioos uel de spatiis magnitudinum uel de inter-
uallis positionum in eis remanserit, quid est quod ait scrip-
tura: "Erit cae!um nouum et terra noua"? Quibus uerbis non
solum caeli et terrae non promittitur destructio, uerum etiarrr
in nouitatem quandam certa perhibetur restauratio. Quibus
respondemus quod usitatissimus in diuina scriptura loquendi
modus es.t totum a parte significari uel partibus, uel ex
maxima ·diuisione uniuersae creaturae ·ipsam uniuersitatem
simpliciter comprehendi. Itaque quoniam totius mundi sen-
sibilis constitutio inter duas extremas sui partes sibi inuicem
oppositas ac ueluti contrarias (caelum dico et terram) dispo-
sita est, pulchre propheticus spiritus totius uisibilis conditio-
nis innouationem (hoc est in spirituales substantias trans-

5880 Is. 65, 17, iuxta LXX et iuxta uersionem antiquam: Bibliorum sacro-
rum latinae uersiones antiquae, ed. P. Sabatier, II, p. 632.

5861 AVGVSTINVS, Confessiones, X, xxiii, 33 (CCSL 27, p. 173, IO-II; PL 32,


793). Vide supra, 979B.
5883/5884 De synecdocbe, cf. ER!VGENA, Peripbyseon, II, 560A (CCCM 162,
1074-1076; pp. 46-47); III, 706B (CCCM 163, 3630-3631; p. 125); IV, 744C, SooA,
859C (CCCM 164, 93-96, 2432-2433, Marginale 48; pp. 6, 83, 167).
PERIPHYSEON, LIBER V 181

mutationem) caeli noui terraeque nouae typo significauit, ut


caeli uocabulo aetheria caelestiaque omnia corpora extrema,
terrae uero inferiora mediaque intelligas, ac per hoc simul
totum uisibilem mundum in suas spirituales causas transi-
--589,--turum:--Si-autem quis dixerit hac diuisione caeli noui terrae-
-que neu~ uniuersHàtem uisihilis et inuisibilis Cfeaturae sig~---
nificatam esse, non elongabitur a ueritate, ut opinar. Ratio-
nabiliter quippe per innouationem caeli spiritualis naturae, 9s9o
terrae autem innouatione corporalium rerum restitutio prae-
5900 figuratur. Testatur siquidem Apostolus omnia quae in terra
sunt et in caelo in Christo et per Christum restaurari. Non
enim sensibiles solummodo, uerum etiam intelligibiles crea-
turae ineffabili modo, deoque soli cognito, .in suas causas
transibunt, hoc est in suarum causarum purissimam cognitio-
5905 nem, per quam eis adunabuntur ea ratione, qua id quod pure
intelligit et id quod pure intelligitur unum efficiuntur. Quod
etiam, ut arbitrar, dominus in euangelio significare uoluit di- 99 oA
cens: "Caelum et terra transibunt, uerba autem mea non
transient". Potest etiam specialiter intelligi "Erit caelum
59 w nouum et terra noua" de humanae naturae innouatione et in
se ipsam adunatione. Nostra siquidem natura adhuc i.t hac
uita ex duabus substantiis composita est; constar enim ex
corpore et anima. Et quoniam haec tanta dissimilitudo nos-
trarum substantiarum, ex quibus nunc constituimur, ex prae-
5915 uaricatione humanitatis in prima conditione processerat, ad
ueterem hominem pertinere testatur Apostolus, docetque
nos spoliari ueterem hominem et indui nouum, Christum ui-
delicet, .in quo nostra natura (corpus dico et animam et in-
tellectum) renouata est, et in unum simplificata, et de com-
5920 posita incomposita facta. Et quod in capite totius humanae 99 oB
naturae (in ipso uidelicet domino nostro Iesu Christo) iam
peractum est, in tota natura perfì.cietur, dum terra noua cor-
poris nostri in caelum nouum (hoc est in nouitatem animae)
mutabitur, ac deinde superiori ascensu corpus simul et anima
5925 in spiritum, spiritus in ipsum deum. Et hoc totum in Christo

5900/5901 Eph. l, IO
5908/5909 Matth. 24, 35
5915/5917 Col. 3, 9-10

5905/5906 ERIVGENA, Perlphyseon, I, 449D-450A (CCCM 161, 327-330; p. 14);


IV, 780BC (CCCM 164, 1574-1591; p. 57).
182 PERIPHYSEON, LIBER V

et per Christum perficietur, qui finis est nostrae naturae et


consummatio.
Et iterum dicunt, ueluti fortissimìs acutissimisque ac neces-
sariis argumentationibus nos conuincere posse sibimet pro-
--5930· mittentes:- Si-terra- ista omnium·-corporum-grauissima;-me~ ·
dium imumque in creaturis obtinens locum, peritura sit, ne-
cessario confìnis ei luna proximaque siderum terris peribit.
Et sì luminare minus, profecto etiam et luminare maius. Nam
si totum perierit, nulla pars remanebit. Et si ita euenerit, quid 99 ac
5935 est quod per prophetam promittitur: "Erit lux lunae sicut lux
solis, et lux solis septempliciter sicut lux septem dierum"?
Non enim hic quaerimus, inquiunt, allegoriam lunae intelligi
de ecclesia, quae in Christo (qui est sol iustitiae) fulgebit, et
de ipso Christo, in quo septem dona spiritus sancti manifes-
5940 tissime omnibus qui eum contemplaturi sunt apparebunt, sed
nudam historiam de amplificatione claritatis duorum maxi-
morum caelestium corporum. Si autem haec duo luminaria
non solum non peribunt, uerum etiam manentibus illorum
corporibus splendoris eorum gratia cumulabitur, quid obstat
5945 si similiter quod de mediis mundi partibus credimus de ex-
tremitatibus quoque eiusdem credamus? Praesertim dim 99 oD
.i
beatus Augustinus in ultimis De ciuitate dei libris non ipsa j
mundi corpora transitura, sed eorum qualitates in melius mu- '
tandas uideatur docere, quemadmodum et humanorum cor-
5950 porum neque formae neque quantitates neque sexus transi-
..Cl
bunt, sed solummodo spirituales qualitates et imm:ortales in- j
duentur. Et in epistola ad Dardanum incunctanter astruit cor- ~
pus domini pos.t resurrectionem in caelo localiter esse in d
·-:
eadem forma carnis atque substantia, in qua apparuit I
J
5955 mundo, adiecta solummodo immortalitate, non ablata 991A
i
natw-a, ac per hoc non ubique esse sicut deus, neque in l
diuinitatem conuersum ultra omnia loca et tempora, ultra _j
omne quod dicitur et intelligitur; sed de aliquo loco uisibili-
ter et corporaliter descendet iudicare uiuos et mortuos. i
. I!
I
5935/5936 Is. 30, 26
l
5926/5927 ERIVGENA, Periphyseon, IV, 747CD (CCCM 164, 232-237 et Margi-
nale 2; pp. IO-II). Cf. CCCM 163, pp. xxxviii-xl. 1
5946/5949 AVGVSTINVS, De ciuitate dei, XX, xvi (CCSL 48, pp. 726-727; PL
41, 681-682).
5952/5956 AVGVSTINVS, Epistulae, Epist. 187, III, IO (CSEL 57, pp. 89-90; PL
33, 836).
!I
I
PERIPHYSEON, LIBER V

59 60 Sed huic argumentationi non tantum laboriose quantum illi DEEO QVOD
existimant possumus occurrere. Dicimus enim uniuersam SCRIPTVM' ERIT
LVX LVNAE SICVT
sensibilem creaturam lunae tropo insinuari - Nec immerito. LVX SOUS, ET
Vt enim luna incrementis detrimentisque obnoxia est, sic et RELIQVA
totus mundus-iste generationLet corruptioni partium sui. Ni-
5965 hil enim in eo est firmum uel stabile. Omne quippe quod
comprehendit, quoniam incipit oriri, necessarium est occi-
dere - solaris autem cursus et claritatis typo spiritualium re-
rum (quae uniformiter et stant et mouentur) pulcherrimam
dispositionem significari. "Erit" ergo "lux lunae sicut lux so-
5970 lis", quando transmutabitur corporalium rerum multiforrnis
mutabilisque uarietas et incomprehensibilis discursio, nunc
sensibus apparens nunc ab eis recedens, nunc perfectam
nunc imperfectam speciem praestans, in spiritualium sub-
stantiarum plenissimam immutabilemque claritatem unifor-
5975 memque pulchritudinem et honestatem. "Lux" uero "solis
(hoc est spiritualium rerum pulchra formositas) erit septem-
pliciter sicut lux septem dierum'', hoc est principalium cau-
sarum, quae in sublimissimae sapientiae claritate substitutae
sunt. Quae etiam septenario numero typice solent figurari,
5980 quoniam sex primis mysticis intelligibilibusque diebus in
uerbo dei factae sunt, septimoque die earum perfecta con-
summatio in eo in quo creatae sunt requieuit. Et hoc est in-
telligibile sabbatum, quod et in conditione rerum praefigu-
ratum est et inchoatum, et in earum fine manifestabitur et
59 85 perficietur, quando omnis sensibilis creatura in intelligibi-
lem, et omnis intelligibilis in causas, et causae _in causarum
causam (quae deus est) mutabuntur aeternaqU:e requie gau-
debunt ineffabilique claritate fulgebunt et sabbatizabunt. Et
qui nobis Augustinum opponunt, tanquam ipsi maiorem doc-
5990 trinae illius reuerentiam quam nos praeber~ uoluerint et fre-
quentius studiosiusque sententias eius de talibus legerint,
uideant quid ipse in eisdem libris De ciuitate dei de interitu
deque destructione illius sensibilis et corporei caeli omnium-
que quae intra ambitum eius, in quibus etiam carnem 991D
5995 Christi post resurrectio:r:iem includi ipsum beatum magistrum
putant existimasse, disseruerit, et quomodo acutissimae
intelligentiae homo senserit duo sibimet contraria, caelum

5982/5988 MAXIMVS CONFESSOR, Ambigua ad lobannem, LXI, 35-16 (CCSG


18, p. 242; PG 91, 1392C).
5992/6001 AVGVSTINVS, De ciuitate dei, xx, xvi (CCSL 48, pp. 726-727; PL
41, 681-682); !D., Epistulae, Epist. 187, III, lo (CSEL 57, pp. 89-90; PL 33, 836).
.I
-

PERIPHYSEON, LIBER V
i
scilicet corporeum penitus interiturum et carnem Christi post I
resurrectionem in eo constitutam localiter ei circumscripte in
6000 ea forma, qua inter homines uerus homo ex hominibus fac-
tus uixit. (11) 992.A l
I

_,4

(u) Itaque credibilius arbitrandum est de magno diuinarum hu-


manarumque rerum et sollertissimo inquisitore et copiosissimo ex-
positore secundum capa_citatem singulorum quibus scripsit scripc
sisse, quam à sanctis patribus qui eum praecesserunt ordine tempo-
60 rum, ab Ambrosia dico Gregorìoque theologo, quorum auctoritate
in aliis locis non discrepat, dissensisse. Ego autem nulli derogans, DE EO QVOD HV-
cum nullo contendens, indubitanter intelligo quod ipse dominus MANITAS CHRISTI
dixit "Ego et pater unum sumus" non de sola sua diuinitate, sed de VBIQVE EST POST

tota sua substantia dixisse. Ac per hoc totus Christus (uerbum uidè- RESVRRECT!ONEM
VT DEVS
65 !icet et caro) ubique est, nulloque continetur loco, nec in toto nec
in parte sui, hoc est neque in diuinitate neque in humanitate, qui-
bus ueluti duabus partibus tota ipsius substantia constituitur. Et hoc
ex sententia sancti Hilarii Pictauensis episcopi possumus approbare.
In libro siquidem tertio De trinitate exponens quod dominus patrem
70 suum orans ait "Et nunc clarifìca me tu, pater, apud temet ipsum ea
claritate, quam habui priusquam mucyius esser", haec protulit: "Ver-
bum caro factum non amiserat quod erat, sed coeperat esse quod
non erat. Non de suo destiterat, sed quod nostrum est acceperat.
Profectum ei quod accepit eius claritatis expostulat, unde non
75 destitit. Ergo quia fìlius uerbum, et uerbum caro factum, et deus
uerbum, et hoc in principio apud deum, et uerbum ante constitu-
tionem mundi fìlius, fìlius nunc caro factus orabat ut hoc pat.ri caro
in_ciperet esse quod uerbum, ut id quod de tempere erat gloriam
eius qui sine tempere est acciperèt, ut in dei uirtutem et spiritus
80 incorruptionem transformata carnis corruptio absorberetur". Si ergo
transformata caro Christi est in dei uirtutem et spiritus incorruptio- i
nem, profecto ipsa caro uirtus est et incorruptibilis spiritus. At si dei
uirtus et spiritus ubique est non solum supra loca et tempora, ue-
rum etiam supra omne quod est, nulli dubium quin ipsa caro in uir- J
85 tutem et spiritum transformata nullo loco contineri, nullo tempore
mutari credatur, sed sicuti dei uirtUs et spiritus, uerbum uide!icet,
quod etiam in unitatem suae substantiae acceperat, omnia loca et
I
tempora et uniuersaliter omnem circumscriptionem excedit.

64 [tota sua substantia] homineque deoque

63 !oh. IO, 30
70/71 !oh. 17, 5

69/80 HILARIVS PICTAV!ENSIS, De trinitate, III, xvi, 21-31 (CCSL 62, pp. 87-88;
PL ro, 85B).
PERIPHYSEON, LIBER V

Sat est igitur praefati magistri unam sententiam, curo mul- 99 2D


tae sint, ponere de caelo et terra quae nunc sunt, quid post
iudicium futura erunt. In uicesimo De ciuitate dei libro, XIII
6005 capitulo: "Postea", inquit, "peracto iudicio, tunc esse desinet
-hoc -caelum -et -haec__terra, _quando incipiet esse c11elum
-----0Quum-=et-tetr~ hoiià..-Mutatione_ nanque_rerum non _omnL__
modo interitu transibit hic mundus. Vnde et Apostolus dicit:
'Praeterit figura huius mundi; uolo uos sine sollicitudine 993A
6010 esse'. Figura ergo praeterit, non natura". Dic, quaeso, ubi
dissonat ab his quae diximus de transitu mundi huius in suas
causas, quas ipse naturam uocauit? Ille dicit hoc caelum et
hanc terram post iudicium esse desitura, solam uero eorum
naturam immutabiliter manere. Similiter et nos docuimus,
6015 uestigia eius et aliorum similium requirentes, omne quod in
hoc mundo sensibile et locale et temporale omnique muta-
bilitati obnoxium periturum, hoc est transiturum in ipsam
substantiam, naturam uero eius, quae incorporaliter et intel-
ligibiliter in primordialibus rerum omnium causis immutabi-
6020 !iter et incorruptibiliter continetur, semper mansuram.
Si quis autem dixerit huius mundi naturam atque substan-
tiam sensibilem corporeamue esse locis temporibusque ge- 993 B
nerationibus et corruptionibus subditam, uera ratione elon-
gatus, omni responso indignus efficietur, omnibus physicis
6025 sapientibus dum sit diffinitum naturam substantiamque cor-
porum incorpoream esse. Si autem dixerit carnem Christi
post resurrectionem intra ambitum huius corporei caeli us-
que ad diem iudicii mansuram,. eo uero defecturo ultra om-
. nia loca et tempora, ultra omri.es uirtutes caelestes ascensu- ·
6030 ram, profecto non intelligit quod de toto Christo catholica
confitetur ecdesia dicens: "Ascendit in caelum, sedet ad dex-
teram patris". Et qµis, nisi amens, dixerit caelestes uirtutes
ultra hunc mundum esse, intra ipsum uero carnem Christi

6002 [praefati magistri] Augustini uidelicet


6018 [substantiam] hoc est naturam

6005/6010 AVGVSTINVS, De ciuitate dei, XX, xiv (CCSL 48, p. 724, 19-24; PL
41, 679). Vide supra, 866D-867A.
6031/6032 Symbolum Constanttnopolitanum, ed. G. L. Dossetti, Roma,
1967, p. 248. .
lI
!
186 PERIPHYSEON, LIBER V
·i
uersam iam in spiritum, immo in ipsum deum, detineri, cum 993 c
6035 uideamus crassissimas nubes solari igne consumi inque eum
conuerti?
Si dixerit: Quid mirum si Christum secundum carnem in i
aliquo.Joco huius corporei-caeli, uel ubicunque in eo.uolue- -+-
rit,_localiter stare uel moueri credamus, secundum uero ani-
6040 mam uel diuinitatem ubique esse, si tamen anima eius sicut
et diuinitas ubique praesens est atque diffusa, cum confìtea-
mur angelicos spiritus ultra omnem corpoream creaturam j
subsistere et ultra omnem locum illocaliter moueri, eci'rum
uero corpora, quibus hominibus solent apparere, et localia
DE CORPORJBVS
ANGELICIS I
6045 esse et intra ambitum sensibilis creaturae contineri, respon- l,_
demus neque angelicos spiritus neque spiritualia eorum c01'- II
pora, quae causaliter in ipsis spiritibus subsistunt, intra septa
corporeae creaturae 9mnino comprehendi. Non enim mate- 993D
I
~

rialia ex qualitatibus mundi huius elementorum composita I


!.
6050 possident corpora, sed spiritualia, intellectibus suis coadu- l
I
nata, in quibus quando et ubi et quomodo uolunt humanis
sensibus ad tempus apparent, nec tamen phantastice sed uera- I
l
citer. Ex ueris quippe rationibus uera corpora procedere et
spiritualia dubium non est. In tali corpore Christum suis dis- ~
6055 cipulis post resurrectionem apparuisse credimus, non quod 994A
aliud illud, aliud quod natum est ex uirgine, suspensum in
croce, resuscitatum a mortuis, sed id ipsum de mortali in im- !
mortale, de animali in spirituale, de terreno in caeleste mu-
l
tatum. In talibus corporibus humanae naturae numerositas i
6060 ex secr~tis suis sinibus, si non peccare.t, pullularet. Inest sic -I
quideril unicuique hominum occulta· corporis sui ratio, in I
quam resurrectionis tempore hoc terrenum mortaleque muc I
tabitur et in qua angelicis corporibus assimulabitur, quando
homines aequales angelis erunt. Nulla itaque ratio nobis ob- I
6065 stat, ut non incunctanter et credamus et intelligamus domi-
!
!
num nostrum Iesum Christum in duabus suis naturis, in in-
separabilem suam substantiam adunatis, ubique esse, nul-
lamque sui partem ullo uel loco uel tempore seu aliquo 994B
modo quo creatura diffinitur circumscribi. Totus enim deus
6070 est, totus ubique, totus super omne quod dicitur et intelligi-
tur exaltatus, totus in patre et cum patre unum effectus, totus
deus in toto homine et totus homo in toto deo, rationibus
utriusque naturae in semet ipsis permanentibus. Ac sic inef-
PERIPHYSEON, LIBER V

fabiliter et supernaturaliter nostri capitis armonia coaptata


607 5 est, in quam omnia membra ipsius sibi inuicem coadunata
reuersura sunt, quando occurrent in uirum perfectum, in ple-
nitudinem aetatis Christi, et unus in omnibus et omnes in uno
... et-fi:rit et-apparebiLeLerunt et apparebunt.
Non enim audiendi sunt qui aliter putant accipiendum
6080 quod ait Apostolus: "Donec occurramus omnes in unitatem
fìdei et cognitionis fìlii dei, in uirum perfectum, in mensu- 994c
ram aetatis plenitudinis Christi". Arbitrantur quippe hoc dic-
tum fuisse de perfecta statura corporis Christi XXX 0 anno ae-
tatis suae in carne, in qua statura et aetate corporali omnes
608 5 homines resurrecturos conantur asserere, siue abortiui siue
decrepiti siue in quibuslibet incrementis detrimentisue cor-
poralibus soluantur a corpore. Quorum falsissima delira-
menta ipsius Apostoli uerba manifestissime destruunt atque
conuincunt. Non enim de incrementis Christi secundum car-
6090 nem quam acceperat, seu mensura eius uel aetate, sed de
corpore eius, quod est ecclesia, talia sunt dieta. Cuius cor-
poris (ecclesiae uidelicet) mensura et perfectio et plenitudo
aetatis spiritualis ipse est, qui et caput perfectissimum et in-
tellectuale est sui corporis intellectualis, qui est fìnis omnium 99 41)
6095 et consummatio. Intuere Apostolum ad Ephesios dicentem:
"Omnia dedit sub pedes eius, et eum dedit caput super om-
nia ecclesiae, quae est corpus eius et plenitudo omnia in
omnibus implentis". Et post aliquanta, iterum in eadem epis-
tola, intuere quibus membris Christus .corpus sibi aedifìcare
6100 uoluit et aedifìcat: "Ipse dedit", inqu~t, "quosdam quidem
apostoios, quosdam uero prophetas, quosdam euangelistas,
quosdam pastores et magistros". Vidisti membra, uidisti ma- 995A
teriem. Interroga eundem Apostolum ad quid haec membra
parantur. Respondet: "Ad perfectionem sanctorum in opus,,
6105 administrationis, in aedifìcationem corporis Christi, donec
occurramus omnes in unitatem fìdei et cognitionis fìlii dei".

6080/6082 Eph. 4, 13
6096/6098 Eph. l, 22-23
6100/ 6102 Eph. 4, n
6104/ 6106 Eph. 4, 12-13

6082/6087 AVGVSTINVS, De ciuitate dei, XXII, xiii-xv (CCSL 48, pp. 833-834;
PL 41, 776-778).
6094/6095 Vide supra, 990B.
J
188 PERIPHYSEON, LIBER V .1
j
. I
Vide initium aedificationis, unitatem quidem fidei; aedifica-
tionis perfectionem cognosce, unitatem uidelicet cognitionis I
filii dei. Hic igitur incrementa corporis Christi incipiunt; illic i
.,
i
6no perficientur, quando Christus cum toto et in toto suo corpore !
quidam perfectus .et unus .uir, caput in membris .et membra ~--
in capite, apparebit, qJJando mensura et plenitudo aetatis ----r --
Christi non corporalibus oculis, sed uirtute contemplationis
in omnibus sanctis suo capiti adunatis clarissime uidebitur,
6n5 quando spiritualis aetas, hoc est uirtutum plenitudo, quae in
Christo er ecclesia sua constitlita est, èonsummabitur, ei ca-e-
tera quae de aeterna felicitate et perfectione beatitudinis in
dei filio intelligi possunt.
In resurrectione autem humanorum çorporum, quod unus-
6120 quisque in ea statura et magnitudine, ad quam perfecto sui
corporis incremento peruenit in iuuenili aetate, siue peruen-
turus esset si morte non praeoccuparetur, uel quam deseruit
in seniles defectus decidens, resurrecturus sit, beatus Augus-
tinus in libris De ciuitate dei incunctanter affirmat. Quod
6125 uero immortalia et spiritualia corpora nullis corporalium for-
marum liniamentis uel qualitatibus uel quantitatibus cir- i
cumscribentur propter ineffabilem eorum spir~ibus incir- j
cumscriptis adunationem indiscretamque simplicitatem, bea- i
tum Gregorium theologum, sanctum quoque Ambrosium l
6130 necnon et Maximum uenerabilem magistrum certis rationi- i
bus approbare saepe diximus. Causam tamen erroris eorum,
qui in statura corporis dominici omnia humana corpora re-
surrectura dogmatizan.t, non ignoramus. Minus enim intelli-
gentes quod in graeco est scriptum EIC METPON HAIKIAC
6135 (hoc est in mensuram aetatis) existimabant HAIKIAN pro-
prie ad perfectam corporis aetatem pertinere, cum HAIKIA
plus animae in uirtutibus, quam corporis per localia et tem-
poralia incrementa perfectam significet mensuram. Hinc est

6u9/6124 AVGVSTINVS, De ciuitate dei, XXII, xv-xvi, xx (CCSL 48, pp. 834-
835, 840-841; PL 41, 777-778, 782-783).
6128/6131 Vide supra, 877C-880D, 987BC. i
6138/6141 CALcrnrvs, Commentarius, 222 (ed. ].H. Waszink, London et Lei-
den, 1975. p. 236, 5-7). MARTIANVS CAPELLA, De Nuptiis, I, 7 (ed. I. Willis, p. 4,
10-13). ERIVGENA, Annotationes in Marcianum, ed. e.E. Lutz, p. IO, 16-24. Cf.

I'
É. Jeauneau, Quatre thèmes érigéniens, Montréal, 1978, p. no, 7-n, c_um notis.

ì
PERIPHYSEON, LIBER V

quod philosophi animam rationalem ENilEAIX.IAC (hoc est


perfectae aetatis in uirtutibus) filiam asserunt esse, ueluti 995D
ENilOC HAIXIAC, ic;l est intus aetatis. Ac per hoc nemo sane
intelligens praefata Apostoli uerba de perfectione aetatis cor-
.. poris, sed de plenitm;line ecclesiae in capite suo (quod est
Christus), hoc est de perfectiQne g_111tiae et b~EJ:itudinis et in-
6145 comprehensibilis adunationis accipiet.
Et miror de his qui talia nobis opponunt de amplificatione
corporalium mundi luminum. Cur non intendunt quod in
euangelio de defectu totius mundi sensibilis per defectum
partium ipsius dominus ipse prophetat dicens: "Statim autem
post tribulationem dierum illorum (hoc est post persecutio-
nem antichristi) sol obscurabitur, et luna non dabit lumen
suum, et stellae cadent de caelo"? Quibus uerbis intelligimus
solem et lunam post defectum sui luminis non remansuros,
neque stellas deficiente aethere et sphera in quibus disposi-
6155 tae sunt. Neque enim in hac dominica prophetia allegorkum
solummodo sensum, uerum etiam totius mundi destructio-
nem solutionemque corporum accipimus. Quam (destructio-
nem dico) multi nolentes credere ad solius allegoriae leges
recurrunt, et per defectum solis titubationem fidei etiam per-
6160 fectissimorum uirorum, qui tunc temporis, quando filius ini-
quitatis apparebit, futuri sunt. Cuius persecutio in tantum te-
nebras erroris et perfidiae inducet, ut non solum in caelo
ecclesiae carnales, qui per lunam, uerum etiam spiritualio-
res, qui per stellas, summi quoque et spiritualissimi doctores
eius, qui per solem mystice praefigurantur, lumen ortho-
doxae fidei aut ad tempus abscondent, aut territi minuent,
aut ab eo penitus labentur. Quam theoriam neque nos refel-
limus. Veruntamen audiendi non sunt qui hunc locum euan-
gelicum uiolenter secundum histor~am conantur astruere,
6170 putantes quod nunquam caelestium corporum casus luminis
in fine mundi futurus sit, sed illorum splender superabitur
nimia claritate superuenientis iudicis caelestiumque essen-
tiarum cum ipso descendentium, quando uenturus est iudi-
care uiuos et mortuos. Addunt etiam paradigma ex orientìs

6149/6152 Matth. 24, 29


6173/ 617 4 II Tim. 4, 1. I Petr. 4, 5

6157/6167 AVGVSTINVS, Epistulae, Epist. 199, XI, 39 (CSEL 57, pp. 277-279;
PL 33, 919-920). PASCASIVS RADBERTVS, Expositio in Mattbaeo, XI, 999-1073
(CCCM 56B, pp. n80-n82).
190 PERIPHYSEON, LIBER V

6175 solis radiis, qui impetu suo fulgorem aliorum siderum obtun-
dunt, immo etiam ab oculis nostris auferunt; in se nanque
ipsis sui luminis. uibratum indiminutum semper custodiunt,
quoniam sol a quo lumen accipiunt semper praesens eis est,
__ nec::..QbfiliH quod..aliquotiens Lunari globo .interiectus _terrae
6180 so1afes àlifert radios.
Erroris autem eorum qui talia somniant haec causa est, ut DE ERROR!BVS
opinor. Arbitrantur enim iudicium futurum in aliquo loco in- EORVM QVI IYD!-
CIVM FVTVRVM IN
I
tra septa huius mundi agendum fore, iudicem quoque cum
suis sanctis angelis de superioribus sensibilis nàturae parti-
ALIQVA PARTE _ t
MVNDIFORE
6185 bus localiter et corporaliter descensurum. Hinc est quod qui- AV1VMANT
dam sedem iudicii in confinio aeris et aetheris (quo physici
lunarem circulum describunt), quidam, iudaeis consentien- 996D
tes, in ualle Iosaphat delirant, non animaduertentes uirtutem
nominis quod est H1CA<l>AT. Compositum quippe est ex IAil
6190 et CA<l>AT. Et IAil quidem multas habet interpretationes. In-
terpretatur enim uisibilis, aut dominus, aut gloria, aut exis-
tens, aut erat et est et futurus est. CA<l>AT autem uertitur in
iudicium. Iosaphat igitur 'inuisibile iudicium', uel 'domini iu-
dicium', uel 'gloriosum iudicium', uel 'erat et est et Juturus
6195 est qui iudicat'. Videns itaque Ioel, prophetico spiritu illumi-
natus, diuini iudicii profunditatem et inuisibilem uirtutem 997A
omnibusque remotam, typice uallem introduxit IilCA<l>AT.
Et personam domini (cuius gloria in altitudine iudiciì sui ap-
parebit, qui erat et est et futurus est) accipiens et in se ip-
6200 sum infundens proclamar: "Consurgant et ascendant gentes
in uallem IOCA<l>AT, quia ib~ sedebo, ut iudicem omnes gen,-
tes in circuitu". Ac si dixisSet: Consurgant omnes gentes ex
mortuis, et ascendant in iudicii mei altitudinem archanum-
que profundum, quod superar omnem intellectum.
6205 Hos itaque, qui talia somniant, cl~a ueraque derider ratio.
Quomodo enim dominus noster Iesus Christus, cui pater de-
dit iudicium, localiter et temporaliter mouebitur, postquam
humanitatem suam super omnia loca et tempora, super omne
.i

6200/ 6202 Ioel 3, 12

'I
6189/ 6195 HIERONYMVS, Liber interpretationis bebraicorum nominum,
Lagar<le 20, 12 et 42, 16-17 (CCSL 72, pp. 84 et m). ID., In Ioelem propbetam,
!II, 25-37, 234-237 (CCSL 76, pp. 198-199, 204). ISJDORVS, Etymo/ogiae, VII, vi,
69. ERIVGENA, G/ossae diuinae bistoriae, 382 (ed. J.J. Contreni-P. 6 Néill, p.
162). Cf. F. Wutz, Onomastica sacra [TU 41], p. 595.
PERIPHYSEON, LIBER V 191

quod dicitur et intelligitur, in unitatem suae diuinitatis exal- 997 B


6210 tauit, ubi sedet aeternaliter et incommutabiliter ad dexteram
sui patris et sessurus est, unde regit et iudicat omnia, et rec-
turus et iudicaturus est? Nam quod in ecclesiastico symbolo
fides ca_the>lica coajìt(O!tur dj~<o_ns "inde uenturus iudicare
-uiuos et mortuos" , non ita d~bemus cogitare ut localem mo-
6215 tum ipsius seu ex intimis naturae sinibus in hunc mundum ·
processionem quandam intelligamus, donec uisibilibus
membris corporeis sensibus iudicandorum appareat. Sed
aduentum ipsius unusquisque bonorum et malorum intra se
ipsum uidebit in sua conscientia, quando aperientur libri, et
6220 reuelabit dominus abscondita tenebrarum, et unusquisque
suarum actionum et cogitationum iudex erit. Hinc Augusti-
nus, uicesimo libro De ciuitate dei, XIII 0 capitulo: "Quae- 997 c
dam", inquit, "uis est intelligenda diuina, qua fiet ut cuique
opera sua uel bona uel mala cuncta in memoriam reuocen-
6225 tur et mentis intuitu mira celeritate cernentur, ut accuset uel
excuset scientia conscientiam, atque ita et omnes et singuli
iudicentur. Quae nimirum uis diuina libri nomen accepit. In
eo quippe quodammodo legitur quicquid ea faciente
il recolitur", sicut ait Apostolus: "Omnes enim stabimus ante
6230 tribuna! domini, ut referat unusquisque quae per corpus
gessit, siue bonum siue malum", tribuna! domini appellans
maiestatis eius excelsitudinem, quae omnibqs ubique in omni-
bus apparebit. Qua manifestata, "uidebunt impii in quem pu-
. punxerunt, et plangent se omnes tribus terrae".
6235 Ac sic signum filii hominis (hoc est honor et gloria crucis · 997 n
.eius) cunctis fulgebit. Et fortassis illa est fiamma ultima, quae·
totum mundum et implebit et consummabit, apparitio uide-
licet dei uerbi in omni creatura, quando nil aliud et bonis et
malis in omnibus splendebit, nisi intelligibilis lux, quae nunc

6219 Dan. 7, Io. 4 Esr. 6, 20. Apoc. 20, 12


6220 I Cor. 4, 5
6229/6231 Rom. I4, Io. II Cor. 5, IO
6233/6234 Ioh. I9, 37. Apoc. 1, 7

6213/6214 Symbolum ConstanNnopolitanum, ed. G. L. Dossetti, Roma,


1967, p. 248.
6221/6229 AVGVSTINVS, De ciuitate dei, xx, xiv (CCSL 48, p. 724, 42-49; PL
4I, 680).
6239 AVGVSTINVS, Soli/oquia, I, i, 2 et 3 (CSEL 89, p. 5, 3-4 et 13-I5; PL 32,
870).
PERIPHYSEON, LIBER V

6240 implet omnia occulte et tunc aperte impletura est. Illa est
fiamma, ut opinor, quae de se ipsa loquens ait: "Ego sum ig-
nis consumens". Consumet enim omnia, quando omnia in
omnibus erit et solus in omnibus apparebit. In euangelio 99 8A
g1.1gql,!~_.s1.10: "Ignern", inq1.1!t, "ueni mitt{!r~ inten:am, _qu_id
624~--uolo nisi ut arde.al:":, terrae uocahul0-omnem sensibilem crea-
turam, ignis uero ardentis suae manifestationis claritatem in
omnibus futuram suique iudicii feruentiam typice significans
(12). Et caetera quae typice de futuro iudicio diuina tradit
historia. De quibus nunc tractare longum est.

6250 A. Longum quidem. Vellem tamen breuiter audire quae sint DE NVBIBVS IN
nubes illae, in quibus sancti rapientur obuiam Christo in QVIBVS RA-

aera, et quis est ille aer, in quo cum Christo in ipsis n~bibus PIENTVR SANCTI
OBVIAM CHRISTO
semper erunt. Ait enim Apostolus: "Nos autem qui relinqui- IN AERA
mur, qui residui sumus (hoc est qui nondum in altitudinem
6255 deificationis ascendimus) rapiemur in nubibus obuiam
Christo in aera, et sic semper cum illo erimus".

6241/ 6242 Deut. 4, 24. Hebr. 12, 29


6242/6243 I Cor. 15, 28
6244/6245 Luc. 12, 49
6253/6256 I_ Thess. 4, 17

(12) Cui sensui beatus Augustinus astipulatur in exposltione quin-


90 quagesimi psalmi: "Quid est", inquit, "hoc holocaustum·totum igne
consumptum? Quando totum pecus imponebatur arae Ìgne consu-
mendum, ho1ocaustum dicebatur. Totos nos ignis ille ab~umet et fer-
uor ille arripiet. Quis feruor? 'Nec est qui se abscondat a calore
eius'. Quis feruor? De quo dicit Aposto!us 'spiritu feruentes'. Non
95 tantum anima nostra absumatur ab ilio diuino igne sapientiae, sed
et corpus nostrum ab immortalitate. Sic leuetur holocaustum, ut ab- 998B
sorbeatur mors in uictoriam".

93/94 Ps. 18, 7


94 Rom. 12, 11
95/96 I Cor. 15, 53
96/97 I Cor. 15, 54

90/97 AVGVSTINVS, Enarrationes in Psalmos, Ps. 50, 23, 6-14 (CCSL 38, p.
615; PL 36, 599).
PERIPHYSEON, LIBER V r93

N. De his nubibus et in prioribus huius disputationis libris,


beatum Maximum sequentes, pauca praefati sumus, et nunc
iterum, sancti Ambrosii sensum addentes, dicemus. Vnus-
6260 quisque igitur sanctorum, ut ait Maximus, suam habebit nu- 99 8c
-- ---bem,-propriam uid_elice_t:§l]ae cont_emplationis uirtutem et
altìtudifiem. In qm1ntum---:quippe-quTsque-cogfl1tioni uefitati_s_ __
appropinquabit, in tantum rapiet~r obuiam Christo in aera,
hoc est in purissimae intelligentiae altitudinem et claritatem,
6265 ac sic semper in nube contemplationis suae (in diuinis theo-
phaniis) et erit et gaudebit. Item secundum Ambrosium nu-
bes sunt patriarchae (uerbi gratia, Abraham, lsaac et Iacob),
in quorum fide et actione et scientia, ueluti in quibusdam
nubibus clarissimis, heredes noui testamenti obuiam Christo
627 0 rapientur. Similiter legislator Moyses caeterique prophetae,
apostoli quoque, qui ipsius domini uirtutes et doctdnam
praesentialiter perspexere, nubes sunt, in quorum fidei et
actionis, spei quoque et caritatis, scientiae et sapientiae cae- 99 80
terarumque uirtutum exemplis, uelut quibusdam nubibus,
6275 qui in hac uita illorum uestigia sequuntur rapientur obuiam
Christo, sicut et ipsi, siue uiuentes adhuc in carne rapti, siue
carne soluti. Dic, quaeso: Quo raptus est Enoch, quo Helias,
qui adhuc in carne constituti rapti sunt? Nonne obuiam
Christo, quem spiritu cognouerunt uenturum esse in mun-
6280 dum? Quo Abraham, de quo dominus ipse dicit: "Vidit Abra-
ham diem meum et gauisus est"? Quid moror? Quo lob qui 999A
dixit: "Auditu auris audiui te, nunc autem .oculus meus uidet
te"? Quo Moyses ascendens in montem Sinai? Quo caeteri
prophetae praeuidentes uerbum dei in carne uenturum eique

6277 Gen. 5, 23-24. IV Reg. 2, rr. Sir. 44, 16. Hebr. n, 5


6280/6281 Ioh. 8, 56
6282/ 6283 lob 42, 5

6257/6258 ERIVGENA, Commentarlus in euange/ium Iobannis, I, xxv, 85-95


(SC 180, p. 124; PL 122, 302AB). Vide supra, 905C, 945CD et Marginalia 2, 3.
6259/6262 Locum non inueni. Cf. Perlpbyseon, I, 448C-451B (CCCM i6r,
265-390; pp. 12-16).
6266/6272 Locum non inueni apud Ambrosium. Cf. HIERONYMVS, Com-
mentar# inpropbetas minores. In Zacharlam, I, ii, 233-240 (CCSL 76A, p. 769;
PL 25, 1435A).
6272/6274 De fide, actione et scientia, cf. ERIVGENA, Commentarius in
euangelium Iobannis, I, xxiv, 23-27; xxx, 25-26; IV, iii, 18-25 (SC 180, pp. n2
cum notis, 160, 294; PL 122, 299D-300A, 308A, 333D-334A). -
194 PERIPHYSEON, LIBERV

628 5 spiritu occurrentes? Quo Petrus raptus est, domino suo res-
pondens: "Tu es Christus fìlius dei uiui"? Quo Paulus in ter-
tium caelum ascendens? Nonne omnes isti eorumque similes
obuiam Christo iuxta uniuscuiusque propriam communemue
theoriam rapti cum-illo sunt et-in-illo in-spirituali-aere uirtu- - --,-j---
6290 tum et contemplationum? Has omn.es caeterasque similes in- 1
I
telligibiles nubes illa sensibilis nubs praefìgurabat, quae tem- _J
pore ascensionis dominum accepit ab oculis discipulorum,
quando eleuatus est in caelum. Non enim indigebat ipse
cliiusdam uehiclili ex nubibus coriglobad àd se sl!bfouandum 999B
6295 in aeria aetheriaque spatia, cum fuerit ille post resurrectio-
nem purior leuiorque omni uisibili et inuisibili creatura, nul-
lumque localem motum in spiritualitatem sui corporis post
regenerationem receperit aut siuerit remanere. Typice autem
uoluit suis discipulis uisibiliter ostendere modum, quo inui-
6300 sibiliter ipse in cordibus diligentium sequentiumque se as-
cendit. Ipse siquidem ascendit in contemplationibus ascen-
dentium ad se. Nullus quippe ad il!um sine illo potest ascen-
dere. "Nemo" enim, ut ipse ait, "ascendit in caelum, nisi qui
de caelo descendit." Nec caelum deserit, dum in sanctis in-
6305 tellectibus eos secum subleuans ad se ipsum ascendit. Prop-
terea subsecutus: "Filius", inquit, "hominis qui est in caelo",
caelum appellans patrem, a quo exiuit per incarnationem et · 999 c
ad quem reuersus est per resurredionem. Vbicunque enim
legimus in euangelio dorninum subleuasse oculos in caelum,
6310 patrem suum intelligere debemus, qui solus maior illo est ea
ratione, qua pater praecedit causa fìlium.
Tribus autem mòdis sancti in puritate contemplationis cum
Christo et in Christo fieri intel!iguntur. Fiunt enim et adhuc
in· carne detenti, fìunt a corpore soluti, fìunt corporibus
6315 receptis. Horum trium modorum manifestissima &empia

6286 Matth. 16, 16


6286/6287 II Cor. 12, 2
6291/67.93 Act. I, 9
6303/6304 Ioh. 3, 13
6306 Ioh. 3, 13
6309 Matth. 14, 19. Mare. 6, 41; 7, 34. Luc. 9, 16. Ioh. 11, 41

6308/6310 ERIVGENA, Commentarius in euangelium Iohannis, III, v, 9-16


(SC 180, p. 222; PL 122, 319BC)
6310/6311 MAx!MVS CONFESSOR, Ambigua ad Iohannem, XXI (CCSG 18, pp.
r51-152; PG 91, 1264C-1265B). ERIVGENA, Periphyseon, Il, 6ooCD (CCCM 162,
2495-2503; p. 103).
:I
PERIPHYSEON, LIBER V 195

in transformatione domini in monte manifestata sunt. Viuen-


tium siquidem in carne Helias, solutorum corpore Moyses,
resurgentium ipse dominus typum gestabat. Resurrectionis
siquidem omnium formam in transfìguratione sui corporis
6320 discipulis ostendit. Et ne.existimes Heliam adhuc in corpore 999 n
suo uiuentem de locali aliquo paradiso, seu Moysen de sede
aliqua animarum seu recepto corpore ad Christum tunc con-
uenisse, peractoque transfìgurationis mysterio ad loca illa
unde uenerant reuersos fuisse. Verum incunctanter fideliter-
6325 que crede et intellige non aliunde processisse, nisi ab eo cum
quo apparuerunt in monte et in quo priusquam apparerent
erant, et quem cum apparerent non deseruerant, et in quem roooA
'finito apparitionis sacramento reuersi sunt, non aliorsum, sed
in ipsum in quo et cum quo unum sunt. Quod apertissime
6330 signifìcatum est per illos tres electos discipulos in archana
transformationis, qui "eleuatis oculis neminem uiderunt nisi
Iesum solum". Et ut credibilius haec cognoscas, lege sanc-
tum Ambrosium in expositione in Lucam: "Cognosce", in-
quit, "nubem istam non fumigantium esse montium nebuloso
6335 umore concretam et coacti aeris caliginem piceam, quae cae-
lum tenebrarilm horrore subtexat, sed lucidam nubem, quae
nos non pluuialibus aquis et umentis alluuione imbris imma-
didet, sed de qua mentes hominum uoce dei omnipotentis
emissa fìdei ros rigauit. Et dum fìt uox, inuentus est Iesus so-
6340 lus. Itaque cum tres essent, unus est factus. Tres in principio roooB
uidentur, unus in fine. Perfectae enim fìdei unum sunt. De-
nique hoc etiam dominus patrem orat, ut omoes unum
simus. Nec solum Moyses et Helias in Christo unui:n sunt, sed
. etiam nos unum corpus Christi sumus. Ergo et illi tanquam
6345 recipiuntur in Christi corpus, quia et nos unum erimus in
Christo Iesu ".

632.6 [in monte] hoc est in sublimitate spiritualis uisionis quae tunc facta
est extra sensus corporeos

6316 Matth. 17, l-9. Mare. 9, l-8. Luc. 9, 28-36


6331/6332 Matth. 17, 8
6342/ 6343 !oh. 17, 20-21
6343/6344 I Cor. 12, 27
6345/ 6346 Gal. 3, 28

6333/6346 AMBROSIVS, Expositio euangelii secundum Lucam, VII, 20 (CCSL


14, pp. 221-222).
_j
PERIPHYSEON, LIBER V l
·j
A. De nubibus, in quibus sancti obuiam Christo rapiuntur,
satis est actum. Sed quales sunt nubes illae caelestes, cum
quibus fì.lius hominis uenturus est, merito quaeritur. Ac per
hoc eas uellem quales sint, cursim edisseras. _J_
_j __ _
_N.NuheS-caeli,-cum-quibUS-filius hominis uenturns est, non
alias esse dixerim nisi ipsas caelestes substantias, guae sem-
per uirtute contemplationis circa Christum uoluuntur. Quo- roooC
niam uero incomprehensibilem omnique intellectui inuisibi- -.(1
lem summam ac sancfam tdnitatem, guae superar omnem
intellectum, non per sé ipsam aspiciunt, sed in theophaniis '
comprehensibilibus sibique connaturalibus, propterea nubes
caeli dicuntur. Ex ipsis siquidem apparitionibus diuinis, in 'l
quibus deum uident, caelestes substantias nubium uocabulo
dominus ipse significauit, cum quibus et in quibus aduentus
eius, hoc est maiestatis illius clarissima omnibus bonis et +I
malis amplitudo declarabitur. Nam et caelestes substantias
localiter moueri spiritualis suae naturae ratio non patitur.
J I
I

Mouentur autem spiritualiter, cum quod in causa omnium fa-


ciendum esse perspiciunt in ipsa natura, quae per eos admi- ""
-1
nistratur et cui praesident, peragunt absque suo locali et tem- roooD 7:
porali motu loca et tempora omniaque guae in eis cir- ;=:
--~
cumscribuntur disponentes. Dicuntur etiam uenire, quando
in aliquo uisibili his qui digni sunt apparent, recedere uero,
quando omni sensu corporeo omnino remouentur. Nec te
moueat quod dixi spirituales substantias temporalem motum
non pati, dum sanctus Augustinus proclamar solum deum
sìne loco et tempore a se ipso moueri, conditum uero spiri-
tum per tempus sine loco, corpus autem per locum et tem-
pus ab eo qui mouet omnia motum pati. Hoc enim dixi grae-
corum auctoritatem sequens.. guae incunctanter astruit omne
quod localiter mouetur temporaliter moueri. Omne autem,
quod locali motu caret, sequitur temporali etiam carere.

6351/6353 ERIVGENA, Expositiones in Hierarcbiam caelestem, XV, 700-713


(CCCM 31, p. 206).
6372/6375 AVGVSTINVS, De Genesi ad litteram, VIII, xx, 39 (CSEL 28, l, pp.
258-259; PL 34, 388). ERIVGENA, De praedestinatione, VIII, 148-150 (CCCM 50, p.
53; PL 122, 388AB).
PERIPHYSEON, LIBER V 197

Haec enim duo (locum dico et tempus) aut simul erunt aut
6380 simul auferentur, quoniam a se inuicem disgregari non
patiuntur.

-- - -A.-D€:-auctoribus utriusque linguae non est-nostrum con-


- -tendere. - SequatUT i:j_tlÌs-quem -uult;--nulH-deregans, Et qtio----
niam de nubibus intelligibilibus, quamuis breuiter, est dic-
6385 tum, redi, quaeso, ad reditum, nostramque fluctuantem
nauim fessosque nautas ad portum dirige.

N. Reditus omnium, quae in suas causas reuersura sunt,


quando mundus iste sensibilis soluetur et mundus ille intel-
ligibilis, ·qui super nos est, in Christo implebitur, dupliciter roo1B
6390 intelligitur. Est enim generalis et est specialis, generalis qui-
dem in omnibus qui ad principium conditionis suae redituri
sunt, specialis uero in his qui non solum ad primordia natu-
rae reuocabuntur, sed etiam ultra omnem naturalem dignita-
tem in causam omnium (quae deus est) reditus sui finem
6395 constituent. Exempla autem ac similitudines utriusque reuer-
sionis ex diuinis scripturis comparare debemus. Et quoniam
naturali ordine genus praecedit speciem, prius de generali
reditu dicendum.
Exemplum itaque generis praecessit in populo dei, qui de
6400 iugo seruitutis intelligibilis pharao (hoc est diaboli) satel-
litumque eius liberatus, duce spirituali Moyse (Christo uide-
licet) siccis pedibus mare rubrum transiens, solidam scilicet roo1C
humanae naturae uiam discissis irrationabilium motuum cae-
ruiis deambulans, rebellesque gentes (uitiorum uidelicet tur-
6405 mas) superans atque prosternens, defunctis suis corporibus
(camalibus dico cogitationibus) in deserto uirtutum quo
omne mortale et corruptibile consumitur, spiritualiter solum-

6379/6381 ElUVGENA, Periphyseon, I, 468CD, 482B, 489A (CCCM 161, u31-


n36, 1706-1707, 1995-1998; pp. 39, 56, 65).
6390/6395 MAXIMVS CoNFESSOR, Quaestiones ad Thalassium, LIV, Scholion
18 (CCSG 7, pp. 474-475).
6399/6409 In hunc locum alibi commentatus sum: Études érigéniennes,
pp. 376-380. De diabolo intelligibili pharaone (roù VOl]TOÙ cpapaw), quem
Christus ut spiritualis Moyses (Mwuo~ç rrvwµar1Kòç) deuicit, cf. MAXIMVs
CONFESSOR, Ambigua ad Iohannem, VI, 806-868 (CCSG 18, pp. 70-73; PG 91,
n48A-n49C). ERIVGENA, Carmina, Il, ii, 31-42 (MGH, PLAC III, p. 530; PL 122,
1224C).
J
PERIPHYSEON, LIBER V

modo in filiis bonorum operum in terram repromissionis


·1
reuersus est. Quod autem duo ex omnibus qui uenerunt de
NAYH PVLCHRl-1.·.
TVDOEORVM
Egypto uiui adhuc in carne in terram promissam intrauerunt,
mystice insinuat duplicem nostram naturam (corpus uideli-
. cet et animam) in saluatore.nostro (quem praefigurabat..Iesus - . . "l -

filius NAYH, hoc est pulchritudinis eorum) in terram quam -I


·-J
i
peccando deseruimus reuersuram, Chaleb comitante, hoc est l
1
libero nostro cordis arbitrio. Chaleb quippe interpretatur 'si- roo1D
cut cor', uel 'omne cor'. Vt enim uniuscuiusque cordis deuo-
tio diuina gratia adiuta fuerit, ita sa!uatorem suum in.regio:
nem sequetur uiuentium naturalibusque bonis utentium. Hac
autem ratione ducimur ad intelligendum totius humanitatis
redituro ad pristinum naturae statum per israhelitici populi
de aegyptiaca captiuitate reuocationem intelligere, quoniam
scriptura nullum de populo dei in Aegypto remansisse com-
memorat, sed omnes unanimiter ex ipsa fugisse et, nernine roo2A
excepto, de manibus crudelissimae potestatis liberatos
fuisse.
Quod autem nullus eorum qui de Aegypto reuersi sunt AUA THEOR!A
obrutus est fluctibus uel mersus, sed "omnes", ut ait Aposto-- DE FLVCTIBVS

lus, "sub nube fuerunt (sub diuina uidelicet protectione) et


omnes mare transierunt et omnes sub Moyse baptizati sunt
in nube et in mari", praefigurabat generale illud baptisma,
quod in fine mundi perficietur, quando mysticus Moyses po-
pulum suum (uniuersum uidelicet genus humanum) san-
guine suo redemptum omnique impietate atque malitia deter-
sum de m.orte ducet ad uitam, quando in nullo homine nihil
praeter simplicitatem naturae apparebit, merito ipsius qui
eam totam accepit totamque sanauit, quando intelligibilis rex
Aegypti (princeps profecto huius mundi) cum innumerabili roo2B
exercitu malitiae suae omnibusque uitiis, quibus imaginem
dei in homine creatam captiuam detinuerat, fluctibus rubri
maris, hoc est profondissima copiosissimaque atque infinita
effusione gratiae, quae in pretium sanguinis Christi humanae

6409/6410 Num. 14, 30, 36-38; 26, 65; 32, 10-12


6427/6430 I Cor. ro, 1-2

6412/6413 HIERONYMVS, Liber interpretationis bebraicorum nominum,


Lagarde 14, n-12 (CCSL 72, p. 76).
6415/6416 HIERONYMVS, Liber interpretationis bebraicorum nominum,
Lagarde 17, 12 et 35, 9 (CCSL 72, pp. 80 et 103).
PERIPHYSEON, LIBER V 199
naturae diffusa est, obruetur. Vt enim hominibus sanguis
Christi profuit in redemptionem et proficiet ad pristinam na-
turae suae restaurationem, ita diabolo et angelis eius nocuit
ad eorum destruendum imperium, et nocebit ad augendum
--------~- - supplicium; Inundatio-siquidem Erit;hrei maris (hoc est-diffu-
sio dominici cruoris) quemadmodum humanam naturam ab
aeternae mortis profondo in uitam emersit aeternam, ita dia-
bolicam malitiam in perpetuam suffocabit damnationem.
Nullam quippe maiorem poenam diabolica patietur superbia
nullamque grauiorem tristitiam, quam humanae saluti inui-
diam pedisequamque eius desperationem. Non quod et ille,
si uellet, ad creatorem naturae suae conuerti non posset, sed
quod maliuolentiae .suae nexibus ligatus dulcedinem beati-
tudinis perpetualiter in odio habebit, lapsos de manibus suis
assiduis cruciatibus dolens.
Isaias quoque propheta salutem humani generis generali-
ter in Christo non tacet, sed clamat dicens: "Terra Zabulon et
terra Neptalim, uia maris trans Iordanen Galileae gentium.
Populus qui sedebat in tenebris lucem uidit magnam, et se-
dentibus in regione umbrae mortis lux orta est eis". Et quis
est i!le populus qui sedebat in~enebris et in regione umbrae
mortis, nisi infinita solique deo cognita humanitatis numero- 1002D
sitas quae, postquam lucem paradisi deseruit, in tenebris
ignorantiae et in regione umbrae mortis sedebat, non solum
ipsius qua anima segregatur a corpore per corruptionem, ue-
rum etiam qua deus animam deserit per peccatum? Ex qua
duplici morte totum genus humanum liberat lux illa, quae
omnibus orta est, quae de se ipsa dicit: "Ego sum lux
mundi", nunc quidem partim idolorum seruitium destruens 1003A
in his quos ad cultum et agnitionem ueri dei conuertit, sor-
desque uitiorum inundatione baptismatis diluit et inflamma-
tione poenitentiae exurit; in fine autem non solum generali-
ter mors corporis, uerum etiam mors mentis destruetur, ac
penitus idololatriae ritibus omnibusque omnium nationum
superstitionibus iniquitatibusque uentilatis, unius ueri dei
cognitio uniuersae praestabitur creaturae. Cuncti siquidem

6458/6461 Is. 9, 1-2


6469/ 6470 !oh. 8, 12

6461/6467 ERIVGENA, Vox spiritualis, XII, 3-13 (SC 151, pp. 258-260; PL 122,
290AB).
1
200 PERIPHYSEON, LIBER V

borri et mali, quando stabunt ante tribuna! domini, cognos-


cent "quia unus deus est et non alius pÌ-aeter eum". Tunc
64 80 quippe erit generalis omnibus unius dei confessio, quando
nulla erit ueritatis negatio. Nam et caeci lucem, quam non
-uident,-negare non possunt-uiclentibus-lucere:- - --- -- --- ---
- -----Quod-au.tem--in--Cl11·ist0-totiua- -nestr-ae naturae -sahis iam 1003B
peracta sit, ex interpretationibus praedictorum nominum
6485 quisquis uoluerit facillime cognoscet. Zabulon quippe 'habi-
taculum uirtutis' interpretatur. Illa itaque lux, qtiae ~~denti~
bus in tenebris orta est, uirtus et sapientia patris est. Et quod
est eius habitaculum? Nonne nostra natura, in qua per incar-
nationem habitare uoluit? Audi euangelistam: "Et uerbum",
6490 inquit, "caro factum est et habitauit in nobis". Proinde spiri-
tualis Zabulon humanitas Christi est, in qua nos omnes salui
facti sumus et saluati habitamus et in aeternum habitabimus.
.1
Ipse est enim uirtus nostra et fortitudo. Neptalim quoque la-
titudo dicitur. Et quae est nostra latitudo, nisi Christus? Cuius
6495 caritas et clementia totum genus amplectitur humanum, qui
"pro impiis mortuus est", cum "pro bono forsitan quis audeat roo3c
1 !

mori", quia omnes homines- aequaliter dilexit, quando pro


omnibus se ipsum tradidit. Haec est enim amplissima lex na-
turae quam in se ipso impleuit, mortem pro omnibus su-
6500 biens. Lex quippe naturae est communis omnium hominum
dilectio absque ulla personarum acceptione. Quae in Christo -~.
perfectissime impleta est, et a patre processit "qui proprio fì-
lio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum''. Est
etiam alia ratio, qua Christus latitudo intelligitur. ; Latitudo .J
6505 quippe est apparitio et superfìcies, ideoque graia significa- ~

6479 Mare. 12, 32


6487 I Cor. I, 24
6489/6490 Joh. l, 14
6496/ 6497 Rom. 5. 6-7
6502/6503 Rom. 8, 32

6485/6486 HIERONYMVS, Liber interpretationts bebraicorum nominum,


Lagarde n,29 ~ 12,2; 15,6; 81,7 (CCSL 72, pp. 73, 77, 160). ERIVGENA, Glossae
diuinae bistoriae, 371 (ed.].]. Contreni-P. 6 Néill, pp. 159-160).
6493/6494 HIERONYMVS, Liber tnterpretationis bebraicorum nominum,
Lagarde 14, ro (CCSL 72, p. 76).
6504/6506 PSEVDO-AVGVSTINVS, Categoriae decem, 72 (ed. Minio-Paluello,
p. 149, 13-14). ERIVGENA, Peripbyseon, I, 493B (CCCM 161, 2183; p. 71). MARTINVS
LAVDVNENSIS, Graeca collecta, ed. E. Miller, Notices et extraits des manuscrits
(
de la Bibliotbèque nationa/e, 29, 2, p. 182. Cf. É. Jeauneau, Études érigénien-
nes, pp. 481-482.
PERIPHYSEON, LIBER V 20!

tione epiphania dicitur. Christus itaque est nostra epiphania


(hoc est apparitio et superfìcies), quia cum tres sint substan-
tiae summi boni, una illarum in homine Christo (uerbo uide- 1003D
licet incarnato) nobis apparuit sensibusque corporeis com-
. -6510 · prehensibilem ·se fecit. -Nemo enim patrem, nemo. spiritum
- -- -sanetum-ifr unitate substantiae cum -creatura uidit. - -- - - -
Et Ezechiel quoque sub figura trium ciuitatum reditum to-
tius humanae naturae prophetice denuntiat. Dicitur enim:
Ierusalem "et tu confondere, et porta ignominiam tuam quae
6515 iustifìcasti sorores tuas". Ac deinceps subditur: "Et tu et lì- 1004A
liae tuae reuertemini in antiquum statum. Et conuertam resti-
tuens eas conuersione Sodomorum cum fìliabus suis et con-
uersione Samariae et fìliarum eius, et conuertam reuersionem
tuam in medio earum". "Ex quo", ut ait sanctus Hieronimus,
6 520 "perspicuum est non esse naturalem iram dei, sed nostris ui-
tiis clementissimum et mansuetissimum deum ad iracundiam
prouocari." Sequitur: "Et soror tua Sodoma et fìliae eius
reuertentur ad antiquitatem suam, et Samaria et fìliae eius
reuertentur ad antiquitatem suam, et tu et fìliae tuae reuer-
6525 temini ad antiquitatem uestram". Septuaginta: "Et sorores
tuae ~odoma et fìliae eius restituentur sicut fuerunt a princi-
pio, et Samaria et filiae eius restituentur sicut erant a princi-
pio, et tu et fìliae tuae restituemini". Haec uerba prophetae, rno4B
immo domini per prophetam, beatus Hieronimus ·exponens:
6530 "Iudaei", inquit, "inter caeteras fabulas et interminabiles ge-
nealogias et deliramenta quae fìngunt, etiam hoc somniant
de aduentu christi sui, quem nos scimus antichristum,.et in
mille annorum regno Sodomam restituendam in anùquum
statum, ita ut sit quasi paradisus dei, et Samariam pristinam
6535 recipere felicitatem, ut de assyriis reuertantur in terram iu-
daeam, Hierusalem quoque tunc esse fabricandam". Et paulo

6514/6515 Ez. 16, 52


6515/6516 Ez. 16, 55
6516/6519 Ez. 16, 53
6522/6525 Ez. 16, 55, iuxta Vulgatam
6525/6528 Ez. 16, 55, iuxta LXX et iuxta uersionem antiquam: Bibliorum
sacrorum /atinae uersiones antiquae, ed. P. Sabatier, II, p. 782

6519/6522 HIERONYMVS, Commentarli in Ezecbielem, V, xvi, 783-785 (CCSL


75, p. 209; PL 25, 157B).
6530/6541 HIERONYMVS, Commentarli in Ezecbielem, V, xvi, 803-813, 823-827
(CCSL 75, pp. 210-2II; PL 25, l57CD-158A).
202 PERIPHYSEON, LIBER V

post: "Nos autem", inquit, "horum perfectam scientiam dei


iudicio relinquentes, immo liquido confitentes dicimus post
secundum aduentum domini saluatoris nihil humile, nihil fu-
6540 turum esse terrenum, sed regna caelestia, quae primum in
.
·· euangelio promittuntur" e Caetera·autem;·quae de his praefa~ 1004C
tus interpres.exponit, propterea intermisimus, quia moralia ]
sunt et de reditu gentilium haereticorumque et peccatricum J
solummodo animarum ad catholicam fidem disputant. Mysti- 1
6545 cam quoque legalemque septimanam, quam quinquagesimus _J
sequebatur annus (qui hebraice iobei, hoc est libertas uoca- l
batur, quoniam in ipso omnes libertatem accipiebant, et
unusquisque ad pristinam habitationem reuertebatur omni
Jcj
i
lege qua detinebatur absolutus) hunc reditum de quo agitur
6550 aperte significare non incongrue quis dixerit, finita septena-
.,,..,
l

ria praesentis uitae reuolutione. Dauid rex et propheta re- -~


nouationem natura.e promittit dicens: "Emittes spiritum tuum •'
-:4
Jj
et creabuntur, et renouabis faciem terrae". .J

Quid dicam de euangelicis parabolis, de prodigo uidelicet s:


6555 filio, qui in terra aliena partem substantiae quam a patre ac- IOo4D
ceperat dissipans, egestate coactus se ipsum recognoscens
poeii:tentiaque ductus ad patrem suum reuersus est, a quo
piissime clementissimeque receptus non solum pristinam -~
-4
adeptus est gratiam, uerum etiam pro reuerentia sui uitulus ·;-,::

6 560 saginatus occisus est? Quis est ergo filius iste? Nonne homo ]
ad imaginem dei factus? Pater siquidem caelestis duas natu- 1005A j
~
ras ad se cognoscendum creauit, angelicam uidelicet et hu- ~
~
. manam, quibus duabus filiolitatis gratiam donauit. Sed homo.
· adolescentior filius dicitur, a·ngelus uero maior aetate, quo- ~
6565 niam prius scriptura conditionem angeli, posterius hominis

6544/6546 Leu. 25, 8-13


6552/6553 Ps. IOJ, 30
6554/6560 Luc. 15, n-32

6546/6549 lS!DORVS, Etymologiae, V, xxxvii, 3-4; VI, xviii, 5. BEDA, De ta-


bernaculo, II, 1769-1773 (CCSL II9A, p. 87). ERIVGENA, Glossae diuinae histo-
riae, 109 (ed.].]. Contreni-P. 6 Néill, p. nz).
6554 Restaurationem dualitatis (0Eia ouaç) reditu filii prodigi, denariae
quantitatis (0Eia OEKaç) inuentione drachmae perditae, et centenariae quan-
titatis (0Eia ÈKarovraç) reductione ouis errantis mystice significari dicit
MAxiMVS CONFESSOR, Ambigua ad lohannem, XXVII, 41-84 (CCSG 18, pp. 160-
161; PG 91, 1276D-1280A).
6563/6566 ERIVGENA, Periphyseon, IV, 780D-781C (CCCM 164, 1596-1630; pp.
57-59).
PERIPHYSEON, LIBER V 203

commemorar. Partem itaque angelicae numerositatis quae


nunquam conditorem suum deseruit maior fìlius, adolescen-
tior totum hominem lapsum et a creatore suo peregrinantem
insinuat. Postmodum tamen ad patrem suum reuersurus et
- -6570-primam-stolam_(id_est_prinn1m habitum naturae) recep__!u!"lls,
insuper etiam habitum uirtutis (quae per anulum signifìca-
tur), praemium quoque mortis Christi (quod per calciamenta
in pedibus formatur) accipiet, aeternam uidelicet uitam,
quae uniuersaliter humano generi merito mortis domini re- roo 5B
6575 penditur. Et tunc uitulus saginatus adducetur et occidetur. Et
quis est ille uitulus, nisi homo Christus septena sancti spiri-
tus gratia plenus, uel certe pinguedine litterae uisibilisque
naturae incrassatus? His enim duobus, littera uidelicet et uisi-
bili creatura, ueluti quaedam corpulentia Christi apparet,
6580 quoniam in eis et per eas intelligitur, quantum intelligi po-
test. Spiritus enim legis est Christus, et "inuisibilia dei per ea
quae facta sunt intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque
eius uirtus et aeternitas". Seu ut beatus Maximus dicit, expo-
nens Gregorium theologum in sermone de natiuitate dicen-
6585 tem 'Verbum crassatur': "Verbum", inquit, "dum sit simplex
et incorporeum et omnes consequenter ac ~piritualiter nu-
triens diuinas in caelo potentias, per suam in carne praesen- roo 5c
tiam ex nobis propter nos secundum nos sine peccato incras-
sari dignatum est."

6572/6573 ERIVGENA, Commentarius in euangelium Iobannis, I, xxix, 21-28


(SC 180, pp. 150-152; PL 122, 306C).
6575/6576 MAxlMVS CONFESSOR, Ambigua ad Iobannem, XXVII, 67-71
(CCSG 18, P- 161, cum notis; PG 91, l277C).
6578/6579 MAx!Mvs CONFESSOR, Ambigua ad Iobannem, VI, 468-471 (CCSG
18, p. 59; PG 91, m.9D). ID., op_ cit., Margtnalta ad VI, 446 (CCSG 18, p. 267).
ERIVGENA, Commentarius in euangelium lobannts, I, xxix, 52-71 (SC 180, pp.
154-156; PL 122, 307AB).
6581 ERNGENA, Commentarius in euangeltum Jobannis, I, xxiv, 39-40 (SC
180, p. 112; PL l22,3ooB).
6583 ERIVGENA, Peripbyseon, Il, 568BC (CCCM 162, 1330-1334; p. 58, cum no-
tis).
6584/6585 GREGORIVS NAZ!ANZENVS, Orationes, Orat. XXXVIII, 2 (PG 36,
313B; se 358, P- ro6, 16-17)_
6585/6589 MAxlMVS CONFESSOR, Ambigua ad lobannem, XXIX, 2-6 (CCSG
18, P- 166; PG 91, 1185C).
204 PERIPHYSEON, LIBER V

Quod autem iste filius figuram generis humani gestat, ut


non dicam Iohannis Chrysostomi sententiaS de hac parabola
quoniam prolixae sunt, testimonium beati Ambrosii in expo-
sitione in Lucam sat est ponere. "Potest", inquit, "in uno (fi-
lio uidelicet prodigo) species accipi. generis_JmmanL Euit ________ ------
6595 Ad-alll_,~ et_ln ilio fuimus omnes. J'e.rijt Adam, et iii illo__perie-
runt omnes. Homo igitur in il!o homine qui' perierat refor-
matur, et ille ad similitudinem dei factus et imaginem diuina
patientia et magnanimitate reparatur." Videsne igitur quod
ista parabola non partertl generis hurhani, sed tottiri1 restau-
6600 randum esse in Christo typice doceat? Eadem interpretatio
est de dragma perdita et, post euersionem huius mundi ue- 1005D
luti cuiusdam domus, irruenta a muliere, dei uidelicet sapien-
tia, quae eam fecit et possedit. Decima etiam ideo computa-
tur, quoniam humana natura non solum nouem ordinibus
6605 angelorum aequalis facta est, uerum etiam nullus angelicus
ordo est, cui humana natura post restaurationem suam iuxta
intelligibiles gradus non interseratur, donec perfectum dena-
rium caelestis compleat ciuitatis, teste Dionysio Ariopagita in
libro De caelesti ierarchia. Quod etiam ei futurum erat, si
6610 non peccaret. Simili modo de oue centesima intellige, quae 1006A
errauerat caelestem gregem deserens, quam bonus pastor
(qui est Christus) quaesiuit et repperit, repertamque inque
huineros suos acceptam ad .gregem quem errando deserue-
rat reportat. Quae propterea centesima connumeratur, quo-
niam post lapsum humanae naturae perfectio (quae per cen-
tenarium numen~m innuitur) caelestis Hierusal~m, "quae est

6601/6602 Luc. 15, 8-9


6610/6614 Luc. 15, 3-6
6616/6617 Gal. 4, 26

6590/ 6592 Tres graecae homiliae in parabolam de fili o prodigo falso attri-
buebantur Iohanni Chrysostomo: PG 59, 515-522, 627-636 et PG 61, 781-784
(CPG 4577, 4200, 4661; ].A. DE AlDAMA, Repertorium pseudo-chrysostomicum,
Paris, 1965, 8, 446, 386). Verisimilius tamen est Eriugenam hic cogitasse de
quadam latina homilia De duobus filiis, frugi et luxurioso, quae quandoque ii
sub nomine Hieronymi (Epistula 35; PL 30, 248-254), quandoque sub Iohannis
Chrysostomi nomine uulgabatur: CPL, 766.
6593/6598 AMBROSIVS, Expositio euarzgelii secundum Lucam, VII, 234
(CCSL 14, p. 295, 2566-2571).
6608/6609 Locum non inueni. Cf. Scbolia ad Hierarchiam caelestem
(XIV): PG 4, l04A.
PERIPHYSEON, LIBER V 205

mater nostra", diminuta est. Cuius numerositas, ueluti cente-


narii numeri latitudo, ad integrum implebitur, dum humanum
genus in capite suo (quod est Christus) in eam reuertetur.
6620 Quo in loco illa non parua quaestio oritur, iam diuulgata
-- -sed· nen-iam,--ut-ar-bitrer, soluta-r-@t-si-s0luta,-nondum-in--nos-
-- -ffils-manus-uenis-Se--fatemIl& Qua€f.ltur- enim :-Si-tantu&-nume~--
rus hominum in consortium caelestis ciuitatis (hoc est socie- roo6B
tatis beatae multitudinis sub uno deo degentis) reuersurus
6625 est quantus praeuaricantium angelorum inde lapsus, sequi-
tur ut aut numerositas humanae multiplicationis a primo ho-
. mine usque ad fìnem mundi tanta sit quanta apostatarum an-
gelorum, ita ut illorum caelestes sedes, quas superbiendo
reliquerant, ad totum genus humanum capiendum illuc re-
6630 deundo suffecerint; aut si minor est cadentium angelorum
numerositas quam humani generis multiplicitas, pars huma-
nae naturae non necessaria, qua labentium angelorum nu-
merum exsuperat, remanebit extra superae ciuitatis consor-
tium. Non enim illuc poterit ascendere, qua sedem non sini-
6635 tur inuenire. Pars autem, quae eis (lapsis dico) aequiperatur,. roo6C
reuersura est. Ac per hoc incunctanter dabitur non omnes
homines redemptos fi.~sse in eo "qui uult omnes homines
saluos fieri et in agnitionem ueritatis uenire". Et quidem
paene omnes auctores utriusque linguae indubitanter
6640 astruunt tot homines in caelestem ciuitatem intraturos, quot
angeli fugitiui ab ea egressi sunt. Et si ita est, unum e duo-
bus eligere cogemur, aut aequalem numerositatem esse om-
nium hominum.numerositati malorum angelorum, aut nume-
rosiorem humani generis multitudinem apostatae multitudi-
6645 nis numerositate, ac per hoc non omnes humanitatis partici-
pes ad princ1pmm suae conditionis redituros, quod
praecedentes rationes de salute totius humanitatis in Christo
incunctanter roboratae omnino prohibent assumi.
Et quoniam de hac ratione, hoc est restituendorum homi- roo6D
6650 num et lapsorum angelorum comparatione, sanctorum

6617/6619 MAX!MVS CONFESSOR, Ambigua ad Iohannem, XXVII, n5-140


(CCSG 18, pp. 162-163; PG 91, 1280C-1281B).
6621/6622 De hac Jocutione (nondum in nostras manus uenissefatemur),
cf. Periphyseon, Il, 612B (CCCM 162, 2998-2999; p. H9, cum notis).
6638/6641 AYGYSTINYS, Enchiridion, IX, 29 (CCSL 46, p. 65; PL 40, 246).
206 PERIPHYSEON, LIBER V

patrum sententias introducere prolixum est, uno sancti


patris Augustini testimonio contenti simus. In primo capitulo
uicesimi secundi libri De ciuitate dei de natura daemonum
eorumque lapsu disputans: "Natura", inquit, "quae frueretur
6655 .. deo optimam se institutam docet,-etiam ipso uitio,-quod-ideo
_J
IJ!is~ra e_st qyia non fruitur deo, qui_ casum angelorum uo-
luntarium iustissima poena sempiternae infelicitatis ob- I
strinxit, atque in eo summo bono permanentibus caeteris, ut
de sua sine fine permansione certi essent, tanquam ipsum
100 7A
j
6660 praemium permansionis dedit; qui fecit hominem etiam ip-
sum rectum, cum eodem libero arbitrio, terrenum quidem
animai, sed caelo dignum si suo cohaereret auctori, miseri_a
similiter si eu.m desereret qualis naturae huiusmodi conueni-
ret, quem uidelicet praeuaricatione legis dei per dei deser-
6665 tionem peccatorem esse praesciret. Nec illi ademit liberi ar-
bitrii potestatem, simul praeuidens quid boni de malo eius
esset ipse facturus, qui_ de mortali progenie merito iusteque
damnata tantum populum gratia sua collegit, unde suppleat
et instauret partem quae lapsa est angelorum, ac sic illa di-
6670 lecta et superna ciuitas numero ciuium non fraudaretur, quin
etiam fortassis et uberi:bre laetaretur''. Quae sola conclusio roo7B
sanctissimi magistri suffecerit nobis ad intelligendum uberio- i.
rem numerum humani generis in sanctam ciuitatem caeles- j

~I
tem reuersurum eo numero qui ex ea lapsus est.
6675 Et id ipsum arbitror Dauid prophetam dixisse: "Annun-
tiaui", inquit, "et locutus sum; multiplicati sunt super nume-
rum". De his enim dixit, qui per sacrificium corporis. domini I
purgati et redempti sunt, qui multiplicati sunt super nume-
rum angelicum per superbiam unius refugae de beatitudinis
i
6680 gloria ruentem. Quod apertissime sequens uersus insinuat:
"Sacrificium", inquit, "et oblationem noluisti, corpus autem ~\
perfecisti mihi holocaustum". Ac si diceret: Sacrificium legis J
-~
et oblationem pro purgatione et redemptione peccati
generis humani dare noluisti, corpus autem Christi perfecisti roo 7c
6685 mihi, hoc est, pro me holocaustum igne passionis in altari
crucis, ac per hoc pro peccato nostro nihil aliud postulasti.
4
'!
6675/6677 Ps. 39, 6
6681/6682 Ps. 39,7 l
6654/6671 AVGVSTINVS, De ciuitate dei, XXII, 40-57 (CCSL 48, pp. 806-
~·-- 1
1,
lt
807; PL 41, 752). ··~;
PERIPHYSEON, LIBER V 207

Superabundat enim gratia delictum. Incomparabiliter quippe


plus no bis contulit Christi passio ad uitam, quam Adam trans-
gressio ad mortem. Siue itaque -aequalis sit numerus homi-
6690 num et praeuaricantium angelorum, siue uberior et multipli-
-- ----~-cior,-nil-ebstat-credere-tetum-genus humanum et in-Christo
redemptum et in caelestem Hierusalem reuersurum. Si enim
aequalis, ut multis qui de talibus tractant uidetur, ad laudem
redemptoris nostri suffecerit, cuius prouidentia tantum hu-
6695 manae numerositatis praeordinauit, quantum posset mundi
huius principi insultare. A quo non solum totum regnum nos-
trae naturae abstulit, uerum etiam eius hereditatem, ex qua roo7D
inflatus superbia deiectus est, nobis in aeternam possessio-
nem distribuit, ut duplicis tristitiae poena torquer'etur, una
6700 quidem qua regni sui quod primum hominem seducendo
adeptus est iuste amissione secundum hominem occidendo
iniuste, altera qua inimicis suis caelestem suam hereditatem
(quam deseruerat) possidentibus inuidendo cruciatur. Sin
uero uberior, uberiorem profecto laudem gratiae ipsius de- roo8A
6705 bemus soluere, qui non solum possessiones antiqui nostri
hostis nobis in caelo diuisit, uerum etiam numerosiores nos
ad habitationem caelestis patriae praeparauit his qui ea lapsi ~
sunt. De generali reditu in paradisum praefata sufficiunt pa-
radigmata, ut opinor.

67ro A. Sufficiunt piane. Omnia enim talium symbola, quae spar-


sim sanctae scripturae insita sunt, in unum colligere et lon-
gum est et fortassis fasti.diosum. Veliero tamen scire quid se-
nioris filii inuidia aduersus adolescentiorem ad patreni. suum
reuertentem uituloque saginato occiso epulantem insinuar.
6715 Multum siquidem me mouet, si duo illi fratres humanam an-
gelicamque-naturam significant, qualis inuidia bonorum an-
gelorum de salute humani generis intelligitur deque eius re- roo8B
ditu ad patrem suum, cuius substantiam (hoc est imaginis
gratiam) in uilla mortalis huius uitae seruiens diabolo dissi-
6720 pauit. Legimus enim sanctos angelos de interitu hominis
condolere, ei autem inuidere nequaquam. Conciues enim
sunt cae!estis ciuitatis paternaeque substantiae et hereditatis
possessores. De reperta quippe oue inque humeris pastoris

6687 Rom. 5, 20
6712/6714 Luc r5, 25-30
6723/6725 Luc. r5, 7
208 PERIPHYSEON, LIBER V

sui reducta angelicas uirtutes congratulari dominus ipse


67 2 5 testatur, per unum peccatorem humanum genus insinuans. Et
si senior filius uniuersitatem bonorum angelorum symboli-
zat, quomodo de agro legitur uenisse haedumque postulans
·patri suo succensuisse, caeteraque-angelicae earitati-repug- .- -=I -
mmt1a.?·

6730 N. Nodum huius quaestionis ad soluendum difficilem uno roo8C


modo arbitror enodari posse, qui parabolarum transitus uo-
cari potest. Parabolarum siquidem duae species - sunt.
Quarum una est quae continuum uigorem uniformemque· de
una eademque re absque ul!o transitu in a!iam figuram obti-
I
6735 net, altera quae transitum in diuersas conformat figuras. Qua
specie multos sanctorum patrum maximeque beatum Ambro-
sium hanc parabolam exposuisse comperimus. Prima itaque
parabolae pars, quae in diuisione paternae substantiae et se-
nioris fìlii cum patre perseuerantia adolescentiorisque pere-
6740 grinatione, partis quoque substantiae suae quam a patre sus-
ceperat dissipatione, caeterisque incommodis quae casum
humanitatis secuta sunt complasmata est, duplicem incunc~ -. ,,
ll tanter naturam (intellectualem dico in angelis et rationalem roo8D
in hominibus) specificar. In reuersione autem prodigi filii
6745 parabola inchoat transitum facere. Ipsa siquidem reuersio
-)
biformem interpretandi recipit modum. Intelligitur enim ge-
neraliter de reditu totius humani generis propter uitu!i sagi-
nati occisionem (Christi uidelicet pro salute totius mundi
passionem), et specialiter, ubi transitus parabolicae fìgurae
6750 incipit, de reditu genti!is populi (quasi iunioris filii) per fì- loo 9A
dem Christi ad patrem caelestem, cuius imaginem idolola-
triae sordibus monstruosisque imaginationibus contaminauit
propter inuidiam iudaici populi (ueluti senioris fìlii) de con-
uersione gentium ad fidem per apostolicam praedicationem.
67 55 Qui uidelicet populus, quamuis saepissime cultu daemonum
fuerit corruptus et praeuaricatus, nunquam tamen omnino

6731/6732 De parabolarum transitu, cf. É. Jeauneau, Études érigéniennes,


pp. 280-283, 475-476. ERIVGENA, Commentarius in euangelium Jobannis, IV,
v, 7-13 (SC 180,p. 302, cum notis; PL 122, 335D-336A).
6735/6737 AMBROSIVS, Expositio euangelii secundum Lucam, VII, 212-243
(CCSL 14, pp. 288-297).
6744/ 6754 TYcONIVS, Liber regularum, Regula IV, De specie et genere (ed.
F. C. Burkitt, Cambridge 1894, pp. 31-54; PL 18, 33D-48D). AVGVSTINVS, De doc-
trina cbristiana, Ili, xxxiv (CCSL 32, pp. 106-no; PL 34, 83-86).
PERIPHYSEON, LIBER V 209

deum patrum suorum, ut ei uidetur, abnegauit. Abnegauit


autem et adhuc abnegat Christum filium dei esse, ac per hoc
et patrem eius. Qui enim filium negat, negat et patrem qui,
6760 filio negato, pater non est. Et dum a patre Christi, quem ne-
- gat, perfidus flagitatliaedum, non accipiet; accipiet_autem a
:_parre_sua,n~qno:l1!5Urrhrts!us~em fìlium_patris_esse_ne-=----i=9B
gat, ait: "Vos ex patre diabolo estis" . Deque fide gentilis po-
puli in eum torquetur. Ideoque non uitulum saginatum (id
6765 est Christum domini) petit a patre ad epulandum, sed hae-
dum foetìdum petulcumque in omnemque libidinem pronum
(antichristum dico), in quo se epulaturum et regnaturum
uanissime somniat, postulat et expectat. Ac de agro ueniens,
hoc est de terrenis operibus l~borioseque colendae legis se-
6770 cundum litteram seruitii, audiuit symphoniam et chorum,
hoc est consonam undique conuenientis gentilis populi in
Christo epulantis et ad patrem suum redeuntis catholicaque
fide et spirituali cognitione gaudentis armoniam et de suae
liberationis et redemptionis munere laetitiam. Et ob hoc inui- 100 9 c
6775 dia commotus fratri suo (similitudine naturae) iuniori (dissi-
militudine religionis) succensetur, patremque de receptione
filii qui bona naturae suae perdidit inqepat, dum plus ipse
naturae suae diuitias dissipat, qui unicum dei filium creato-
rem et saluatorem omnium negat. Perfidi siquidem iudaei per
6780 inuidiam, nationes autem incredulae per ignorantiam uer-
bum dei abnuunt. Et quoniam tolerabilius peccatum est igno-
rantiae quam inuidiae, minus gentilium quam iudaeorum po-
pulus .naturales perdidit thesauros. ~deoque receptae sunt
gentes, tenebris ignorantiae absolutae et in lucem ueritatis
6785 reuocatae; iudaei uero perfidi, filium negantes, in passioni-
bus ignominiae inuidiaeque grauissimis doloribus relicti 100 90

sunt, donec in fine mundi ineffabili diuinae bonitatis magna-


nimitate recipiantur, quando "conuertentur ad uesperam, et
famem patientur ut canes, et circuibunt ciuitatem'', societa-
6790 tem uidelicet catholicae fidei, uolentes in eam recipi. Et quod

6763 !oh. 8, 44
6788/6789 Ps. 58, 7

6765/6768 "Qui haedum quaerit exspectat antichristum" (AMBRosrvs, Ex-


positio euange/ii secundum Lucam, VII, 239 (CCSL 14, p. 296). E contrario
Augustinus: "Peccator profecto haedi nomine significari solee. Sed absit ut
antichristum intelligam" (AVGVSTINVS, Quaestiones euangeliorum, II, xxxiii, 6
(CCSL 44B, p. 8r, 156-157).
210 PERIPHYSEON, LIBER V

alibi idem ait propheta implebitur: "Confundantur et reue-


reantur omnes inimici mei, conuertantur tetrorsum et con-
fundantur ualde uelociter". Hac igitur parabola pro pauper-
tate ingenioli nostri spiritualium philosophorum semitas car- roroA
___ 67-95 µe.ntes _expqsita, de symholis. specialis humanae naturae re-
dìtus bteuiter est ttactandum.

A. Tempus exigit ita fieri, nostraeque disputationis cursus


iamdudum finem expectat. Et mihi ualde arridet duplex ista
euangelicarum parabolarum species. Non enim solummodo
6800 in parabolis, uerum etiam in multis diuinae scripturae locis
talis formae locutionis diuinum nectar eructat; facilemque
interpretationis uiam studiosis,mysticorum sermonum theo-
riae praestant. Non enim alio modo sanctorum prophetarum
multiplex in diuinis intellectibus contextus potest discerni,
68o5 nisi per frequentissimos non solum per periodos uerum
etiam per cola et commata transitus ex diuersis sensibus in
diuersos, et ab eisdem iterum in eosdem occultissimas ere- roroB
berrimasque reuersiones. Saepissime enim unam eandemque
expositionis speciem absque ullo transitu in diuersas figura-
'
6810 tiones sequentibus aut errar aut maxim~ difficultas innasci- ~1
tur interpretandi. Concatenatus quippe est diuinae scripturae
contextus daedalicisque diuerticulis et obliquitatibus per-
plexus. Neque hoc spiritus sanctus fecit inuidia intelligendi :J
(quod absit existimari), sed studio nostram intelligentiam I
6815 exercendi sudorisque et inuentionis praemii reddendi. Prae-
mium quippe. est in sancta scriptura laborar).tium pura per-
fectaque intèlligentia.
O domine Iesu, nullum aliud praemium, nullam aliam bea-
titudinem, nullum aliud gaudium a te postulo, nisi ut ad
6820 purum absque ullo errore fallacis theoriae uerba tua, quae
per tuum sanctum spiritum inspirata sunt, intelligam. Haec roroC
est enim summa felicitatis meae finisque perfectae contem-
plationis, quoniam nihil ultra rationabilis anima etiam puris-
sima inueniet, quia nihil ultra est. Vt enim non alibi aptius
6825 quaereris quam in uerbis tuis, ita non alibi apertius inueniris
quam in eis. Ibi quippe habitas et illuc quaerentes et dili-
gentes te introducis, ibi spirituales epulas uerae cognitionis
electis tuis praeparas, illic transiens ministras eis. Et quis est,

6791/6793· Ps. 6, II. Cf. HrERONYMVS, Commentarli in Ezecbielem, V, xvi,


740-742 (CCSL 75, p. 208; PL 25, 156B).
6828 Luc. 12, 37
PERIPHYSEON, LIBER V 2II

domine, transitus tuus, nisi per infinitos contemplationis tuae


68 30 gradus ascensus? Semper enim in intellectibus quaerentium
et inuenientium te transitum facis. Quaereris enim ab eis
semper, et semper inueniris et non inueniris. Semper inue-
. - niris-quidem-in-tuis-theophaniis, in quibus multipliciter, ue- rnroD
luti in -quibusdam- speGulis, occurris .mentibus intelligentium
68 35 te eo modo quo te sinis intelligi, non quid es, sed quid non
es et quia es. Non inueniris autem in tua superessentialitate,
qua transis et exsuperas omnem intellectum uolentem et as-
cendentem comprehendere te. Ministras igimr tuis praesen-
tiam tuam ineffabili quodam modo apparitionis tuae, transis
684 0 ab eis incomprehensibili excelsitudine et infìnitate essentiae
tuae.
Quaeso itaque ad specialis reditus considerationem acce- ronA
lerare, ut in ea nostrae disputationis limitem constituamus.
Non enim diutius est immorandum in his quae multipliciter
68 4 5 apertioris persuasionis gratia repetita sunt, ne forte plus in
uerbis quam in intellectibus nostram disputationem implesse
uideamur.

N. Totius rationabilis creaturae (quae specialiter in homine


creata est et cui naturaliter inest affectus beatitudinis et cog-
6850 nitionis summi boni facultas, hoc est excelsissimae trinitatis,
ex qua manat omne bonum) ipse dominus in euangelio de-
cem uirginibus assimulauit uniuersitatem. "Quae accipientes
lampades suas (hoc est capacitatem aeternae lucis cognos-
cendae) exierunt obuiam sponso et sponsae'.', Christo uide-
6855 licet et ecclesiae, quae iam in caelo est pariim in sanctis an- rnuB
gelis, partim in purgatissimis hominum animabus, in quibus
primitiae naturae, quae adhuc in captiuitate est mortalis uitae
fragiliumque membrorum, çaelestis patriae ciuibus inserun-
tur. Sed quare obuiam? Quia uidelicet redemptor et sponsus
6860 rationalis naturae ineffabili clementiae suae condescensione
et sollertia semper ad recipiendos nos spiritualiter uenit, cae-
lestibus uirtutibus et animabus sanctis ei commeantibus af-
fectione salutis nostrae commotis. Ille siquidem sponsus in
aure cordis generaliter uniuerso generi humano clamat di-
6865 cens: "Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et
ego refìciam uos. Tallite iugum meum super uos, et discite a·

6851./6854 Matth. 25, I


6865/ 6868 Matth. II, 28-29
212 PERIPHYSEON, LIBER V

me quia mitis sum et humilis corde, et inuenietis requiem


animabus uestris". Venit ergo obuiam omnibus cum sponsa ronC
sua (Hierusalem uidelicet caelesti), qui recipere omnes
6870 deuotus est in consortium suae ciuitatis. Et animaduerte
quod tota humanitas .denario .numero comparatur, -quoni·am
dec1tb:àm .in aed1fkat.iGn€ -su.p@rne -duitatìs possidet regio-
nem. Decem itaque uirgines (hoc est tota humanae naturae
numerositas) naturali appetitu obuiam diligenti se et ad eam
6875 uenienti exit, non gressibus corporis, sed affectibus mentis.
Sed quamuis aequalis motus sit raùonalis naturae ad finem
suum, qui est Christus, aequalisque aeterni luminis quae per
lampades significatur appetitio, non tamen aequaliter lucem
ill:am :'quae illuminat omnem hominem uenientem in hunc
6880 mundum" participat, "Vnum est enim", ut beatus Dionysius
Ariopagita ait, "quod omnia naturaliter participare appetunt, rouD
sed non aequaliter omnia unum participant." Nullum tamen
est in natura rerum, quod eius participatione omnino
priuetur. Ideoque non aequaliter obuiam sponso et sponsae
uirgines exibunt. Nam qui non solum capacitatem ueri lumi-
nis, uerum etiam et ipsum lumen (quod oleum conformat)
possident, ad i~sum sponsum peruenient et cum ipso in
spiritua!es nuptias intrabunt. Qui uero solam luminis capaci-
tatem habent, non autem ipso lumine illuminantur et ornan- ro12A
tur, obuiam Christo procedent, hoc est non solum naturali·
appetitu, sed etiam re ipsa et experimento ad sola naturalia
humanitatis bona, quae in Christo subsistunt, ascendent, non
autem ad supernaturalem deificationis in eo gratiam et laeti-
tiam. peruenient. Et hoc est quod denariae quantitatis diuisio
insinuat. Ait enim: "Quinque autem ex eis erant fatuae (id
est imprudentes) et quinque prudentes". Sed fatua e solas
lampadas, non autem oleum secum sumpserunt; prudentes
uero non solum lampadas, uerum etiam oleum in lampadi-
bus suis acceperunt.

6879/ 6880 Io h. l, 9
6895/6899 Matth. 25, 2-<f

6875 Vide supra, 871D.


6880/6882 DIONYSIVS ARIOPAGITA, De ecclesiastica hierarchia, I, 2 (ed. G.
Heil-A.M. Ritter, p. 65, 15-16; PG 3, 373B; PL 122, l072B). ERIVGENA, Expositio-
nes in Hierarcbiam cae/estem, IX.. 89-91 (CCCM 31, p. 136).
6882/6884 D!ONYSIVS ARIOPAGITA, De caelesti hierarchia, Il, 3 (ed. G. Heil-
A.M. Ritter, p. 13, 21-22; PG 3, l41C; PL 122, lo42B).
PERIPHYSEON, LIBER V 213

6 900 Vasa itaque similia sunt prudentium et imprudentium uir-


ginum, quoniam ratio, quae ueluti naturalis diuini luminis
sedes est, uniformiter integritati naturae incorruptibilis, quae 1012B
in nullo augetur uel rninuitur, distributa est, quamuis non
- -uniformiter diuinum h1men_accipiat._ .l:'l"ec hoc in culpa ipsius
6 9 o 5 lumfn:fs aurìnmara-aut ffl.opra-consrttaitur, -qumt!am -omn:ibus·----
praesens est omnibusque aequaliter superfulgens _et inex-
hausta effusione omnibus aequaliter profluens. Sed quemad-
modum uisu oculorum haec lux non aequaliter percipitur,
sed alii plus, alii minus ea fruuntur, alii penitus ab ea seclu-
6910 duntur, ita diuino lumine alii plus, alii minus fruuntur, alii
penitus ab eo secluduntur, ut immundi spiritus, qui ad eam
nolunt conuerti. Non quod et ipsi secundum,intellectualem
substantiam, in qua a summo bono creati sunt, participatione
uere existentis luminis secludantur. Alioquin ad nihilum pe-
6915 nitus redigerentur. Omne siquidem participatione eius priua- 1012C
tum omnino in natura rerum non est. In quantum uero irra-
tionabilibus peruersae suae uoluntatis motibus contaminan-
tur, uerae lucis excluduntur participatione. Non enim ad il-
lam, sed ad semet ipsos (hoc est ad nequitiam suam)
6920 conuertuntur. Si enim ad naturam suam respicerent et a&eius
creatorem, profecto beati fierent.
Et si quis dixerit 'Quare aequa!iter intuendi diuini lmninis
uniuersae rationali naturae possibilitas, non autem intuendi
illud data est aequaliter uirtus et actio, siue in hac uita siue
6 9 2 5 in futura?', interroget illum qui stupefactus et inaccessibili
luce repercussus clamat dicens: "O altitudo diuitiarum scien-
tiae et sapientiae dei! Quam inscrutabilia sunt iudicia eius in
omni tempore! Quis enim cognouit sensum domini? Aut quis 1012D
consiliarius eius fuit? Et quis prior dedit illi ut retribuatur ei?
6 93 0 Qirnniam ex ipso et per ipsum et in ipso et ad ipsum sunt
omnia". Interroget etiam cur omnium bonorum largitor non
aequaliter omnibus ordinibus angelorum uirtutem contem-
plationis suae distribuerit. Altius siquidem liquidiusque
propinquiusque illum contemplantur seraphim et cherubim

6902 [integritati] ueluti cuipiam uirginitati

6926/6931 Rom. u, 33-36. Vide supra notulam lineis 4090-4091 adfixam.

6925/6926 De repercussione diuini Juminis, cf. Peripbyseon, IV, 767C


(CCCM 164, 1042-1043; p. 39, cum notis).
l
l
-1
'
214 PERIPHYSEON, LIBER V i'
I
et throni quam uirtutes et potestates et dominationes, et ip-
sae iterum excellentius clariusque quam principatus et ar-
l_J
changeli et angeli. Et quis huic interrogationi respondebit?
Nemo, nisi cogitans intra se ipsum quod scriptum est: "Om- 1
__J__
·nia -in mensura -et numero ·et·pondere" -(id-est-ordine)-fecit -i
deus. Et qualis pukhritudo uniuersitatis a deo conditae fo- -j

ret, si omnia deus aequaliter constituerit? Nam et sensibilis


armoniae dulcedo et pulchritudo non ex similibus sonis, sed
ex diuersis, ratis tamen proportionibus sibi inuicem compac-
tis, ordinatur.
Proponat item: Si primus homo non peccaret (cuius pec-
cati ultione per masculum et feminam multiplicatur genus
humanum), sed ex intimis naturae sinibus aut simul omnes
homines in species proprias numerosque prodirent, quernad-
modum et omnes angeli ex suis causis simul prodiere, aut 1013B
ordine temporum constituto unusquisque absque ulla cor-
ruptione et similitudine generationis iumentorum in hunc
mundum procederet, num omnes homines aequalis eiusdem-
que uirtutis et ordinis essent, an sicut angeli ita et homines
suis ordinibus secundum diuinam prouidentiam et sapien-
tiam disponerentur? Respondebit illi, credo, qui promittit fio-
minibus post resurrectionem quod "erunt sicut angeli in
caelo". Angeli autem propriis ordinibus disponuntur. Dispo-
nerentur itaque et homines diuersis uirtutum ordinibus. At si
ita futuri sunt lìcet post peccatum, profecto futuri essent si
non. peccarent, hoc est, non eodem modo contemplatione ~
I
~
ueritatis fruerentur. l
_.J
Porro si primus homo, ut ait sanctus Auglistinus, in prima

.~
sua conditione priusquam peccaret, neque sapiens erat ne-
que insipiens - si enim sapiens, non deum desereret ut uxori
suae-,.consentiret, neque incaute ageret ne diabolicae astu-

6946/6947 [genus humanum] et non per masculum et femlnam propaga-


retur

6938/6939 Sap. II, 21


6956/ 6957 Matth. 22, 30

6940/6944 ERIVGENA, Peripbyseon, I, 517BC (CCCM 161, 3230-3237; pp. 103-


104); III, 637B-638A (CCCM 163, 763-794; pp. 28-29). Vide supra, 953C-954D.
l
I

~
6962 AVGVSTINVS, De libero arbitrio, III, xxiv, 71-73 (CCSL 29, pp. 317-319;
PL 32, 1305-1307).
PERIPHYSEQN, LIBER V 215

tiae superbiam imitaretur; non enim seductus est, sed super-


bia inflatus; si autem insipiens, quis crediderit .deum insi-
pientem fecisse hominem ad imaginem et similitudinem
suam?- profecto quadam medietate libratus inter sapientiam
6 970 et insipientiam conditus _es_t_, _eLfJ..JJJJrum ei erat sapiens fieri,
si mandatum del seroaret. Non enim ait scriptura 'Faciamus
hominem imaginem et similitudinem nostram', sed "ad ima-
ginem et similitudinem nostram". Ac si plane diceretur: Ad
hoc hominem faciamus, ut si praeceptum nostrum custodie-
6975 rit, imago nostra et slmilitudo fìat. Non ergo sapiens factus
est sed capax, si uellet, sapientiae. Potuit enim sapientiam 10130

capere et ad habitum eius peruenire, si diuinum consilium


noluisset spernere. Quoniam uero non sursum uersus per
custodiam mandati ad sapientiam se erexerat, sed pronus per
6980 eius transgressionem in libidinem temporalium et sensibi-
lium rerum sua propria uoluntate corruerat, plus insipiens
atque imprudens existimandus est, etiam priusquam pecca-
ret, quam sapientiae et prudentiae appetitor. Praecessit enim 101 4A

insipientia et imprudentia peccatum. Neque hoc accepit ex


6985 causis conditionis, sed mutabilitate propriae uoluntatis, quae
ex naturalibus causis nequaquam nascitur. Insipiens igitur
erat et imprudens ante transgressionem mandati per se ip-
sum factus est. Attamen si mandatum non transgrederetur,
fortassis neque ex paradiso expelleretur, sed solis naturae
6990 suae bonis quae in prima conditione sui acceperat frueretur,
inque eis quadam felicitate laetaretur, quamuis participatione
summae sapientiae et pruclentiae m.erito suae stultitìae et fa-
tuitatis priuaretur. Multos siquidém, ac paene omnes im-
prouidos et insipientes, laetos et contentos esse uidemus de
6995 nobilitate generis, de pluribus consanguineis, de honestate
corporis uiribusque et sanitate, de astutia m.,entis, de uerbo- 101 4 B
rum lepiditate, de pulchra morigeraque uxore, de foecundi-
tate prolis terrenarumque rerum affluentia, ut non dicam de
dignitatibus et honoribus caeterisque, quibus mundus iste
7000 arridet, in tantum ut optarint perpetuo sic uiuere, nihil de
spiritualibus deliciis audire uel cogitare uolentes.

6978/6981 MAXIMVS CONFESSOR, Ambigua ad Iohannem, VI, 979-985 (CCSG


18,p. 77; PG 91, II56C). ERIVGENA, Peripbyseon, IV, 813B (CCCM 164, 3036-3040;
p. 102).
J
216 PERIPHYSEON, LIBER V

Ad hunc itaque statum primorum hominum ante delictum


(hoc est ad sola naturalia bona absque uirttitum ornamentis)
partem humani generis unam (quae typo fatuarum quinque
7005 uirginum confìguratur) reuersuram; ad ipsam uero excelsitu-
dinem ad _quam homo si non peccai:et ascensurus. esset, -hoc -~.)--·---

est ad participationem sumrmre sapienti:ae omniumque uirtu-


tum - quam (participationem dico) deifìcatio et contempla-
tio ueritatis sequitur - alteram humanae numerositatis par-
7010 tem (cuius symbolum est quinarius prudentium uirginum nu-
merus) sublimandam ultra omnia bona naturalia et ad spiri-
tuales nuptias sponsi sui intraturam non incongrue
existimatur, ad quas nemo intromittitur nisi sapientiae luce
refulgens diuinique amoris inflammationibus ardens. Quae
7015 duo (sapientiam dico ~t caritatem) pinguedine scientiae et
actionis nutriuntur. Et ad eas nuptias nullus scientiae et ac-
tionis expers, quamuis naturalibus bonis integerrime et pul-
cherrime floruerit, sinitur ascendere, sed omnino ab eis se-
cluditur. Non enim illuc natura humanam mentem subleuat,
7020 sed gratia et mandatis dei oboedientiae purissimaeque
(quantum in hac uita datur) dei per litteram et creaturam
cognitionis meritum subuehit. $l
Intuere itaque huius parabolae medullam, et quomodo
transitum facit de genere ad speciem, quemadmodum in
7025 praefata parabola de duobus fìliis patris sui substantiam in-
ter se partientibus. In ea siquidem totius generis humani ge-
neralis reditus primo, deinde specialis gentilis populi confor-
matur. In hac autc:;m similiter per decem uirgines obuiam
sponso exeuntes totius humanae numerositatis generalis ad
7030 pristinum naturae statum recursio, specialis autem per quin-
que prudentes omnium sanctorum - species enim humani
generis est electorum numerus - non solum ad antiquum na-
turae principium reditus in generalitatem humanitatis, uerum
etiam ultra naturam in ipsum deum in specialitate deifìcatio-
7035 nis ineffabilis insinuatur ascensus. Omnes quippe in paradi-
sum, ut praediximus, sunt reuersuri, sed non omnes de ligno
uitae sunt fruituri. Vel certe omnes de ligno uitae sunt accep-
turi, sed non aequaliter. Nam et naturalia bona, quorum
omnes aequaliter participes erunt, fructum ligni uitae esse

7006 [homo ... ascensurus esset] per gratiam

7023/7026 Vide supra, roo8B-roroA.


PERIPHYSEON, LIBER V 217

7 040 stultus qui ignorat. ITAN 2IAON quippe, ut in superioribus


tractauimus, id est 'omne' lignum, uocatur Christus; quippe
omnium bonorum lignum est fructiferum, quia ipse est omne 101 5B
bonum omniumque bonorum largitor. Fruentur itaque omnes
-----h0mines-ips.iusJruct~participatione_naturalium bonorum ge-
---7045-neral-it-ei~,-fruentur-electi soli excelsitudine_deificationum uh____
tra omnem naturam specialiter. Deificationes itaque, quas
soli iusti participabunt, spiritualibus figurantur nuptiis, in
quas prudentes intrauerunt uirgines. Non enim omnes super-
naturalibus fruentur bonis, sed illi soli quibus, ut Gregorius
7050 ait theologus, "licet superata materia et carne (ueluti quibus-
dam nubibus et uelaminibus transcensis) per rationem et
contemplationem cum deo fieri et purissimo lumine teneri,
quantum possibile est humanae naturae. Isti sunt beati, hinc
ascensione, et illic deificatione".
7055 Sed huius nominis (deificationis dico) in latinis codicibus
rarissimus .est usus, intellectum uero eius apud multos et 1015c
maxime apud Ambrosium inuenimus. Sed quare hoc euenit,
non satis nobis patet. An forte sensus ipsius nominis (quod
est ®EilCIC), quo maxime graeci utuntur, significantes sanc-
7060 torum transitum in deum, non solum anima sed etiam et cor-
pore, ut unum in ipso et cum ipso sint, quando in eis nil ani-
male, nil corporeum remanebit, altus nimium uisus est ultra-
que carnales cogitationes ascendere non ualentibus incom-
prehensibilis et incredibilis, ac per hoc non publice
7065 praedicandus; sed de eo inter sapientes tractandum. Multa
quippe diuina my_steria a sanctis patribus intac~a ob hanc
causam praetermlssa sunt. Infirmi siquidem oculi claritatem
Iuminis sufferre nequeunt.
Sufficiunt, ut arbitror, haec pauca paradigmata, ex diuinis 101 50
7070 parabolis a:ssumpt~, ad generalem specialemque humani

7040/]041 ERIVGENA, Peripbyseon, IV, 823B-824-A (CCCM 164, 3482-3516; PP-


n6-117).
7049/7054 GREGORIVS NAZIANZENVS, Orationes, Orat. XXI, 2 (PG 35,
1084BC; SC 270, pp.112, 27 - n4, 5). MAx!MVS CONFESSOR, Ambigua ad loban-
nem, VI, 1-8 (CCSG 18, p. 44; PG 91, 1105CD).
7056/7057 AMBROSIVS, Expositio euangelii secundum Lucam, VII, 192-194
(CCSL 14, PP- 281-282, ad sensum)_
7058/7059 MAXIMVS CONFESSOR, Quaestiones ad Tbalassium, LIX, n6-121
(Latine), 14I-I46 (Graece); CCSG 22, pp. 52-53. ERIVGENA, Expositiones in Hie-
rarcbiam caelestem, I, 639-642 (CCCM 31, P- 18). ID., Annotationes in Marcia-
num, ed. C.E. Lutz, p. 66, 14-15. ID., Praefatio ad Versionem Ambiguorum
Maximi, 37 (CCSG 18, p. 4).
218 PERIPHYSEON, LIBER V

generis reditum in principium suum (primordialem dico con-


ditionem) inque ipsum deum in his qui 'sincerissima eius
participatione digni sunt fruì, deque totius sensibilis creatu-
rae (quae in homine et propter hominem fabricata est) in
7075. causas suas. reuersione,-quando .ex:it non solum-generale-sab- ---------..- --
1
ba:tum in omnibus diuinis operibus, uerum etiam et speciale -1
sabbatum sabbatorum in sanctis angelis sanctisque homini- lOl6A
bus, et implebitur domus dei, in qua unusquisque ordine sibi
congruo constituitur, alii inferius, alii superius, alii in subli-
7o80 'mitate naturae, alii super omnem naturalem uirtutem circa
ipsum deum. Ac sic cena illa magna ordinabitur et celebra-
bitur, ex qua nullius substantia, quia ex deo facta est, res-
puetur, nullius uitium, quia ex deo factum non est, introdu:.
cetur. Purgabitur enim natura, uentilabitur uitium, reconden-
7085 tur substantialia grana, fiamma diuinae sententiae delictorum
ardebit palea, illuminabuntur abscondita tenebrarum, omnia
in omnibus uidebitur deus.

A. Sufficiunt sane. Sed huius parabolae residua breuiter


exponas flagito.

7090 N. Quae sunt illa?

A. Mora sponsi, dormitus et dormitatio omnium uirginum, l016B


caeteraque quae intacta reliquisti.

N. Mora sponsi est, ut existimo, temporale interuallum


quod inter primum domini et secundum transcurrit aciuen-
7095 tum, uel certe ab initio mundi usque ad fìnem eius. Nullum
enim tempus transactum est uel transigetur per sex mundi
aetates, in quo uirgi:Qitas (hoc est integritas) humanae natii-

708~/7084 Matt. 3, l~. Luc. 3, 17


7086 I Cor. +. 5
7086/7087 I Cor. 15, 28 (iuxta Eriugenae interpretationem apud Perlpby-
seon, I, 450D; CCCM 161, 364-366, p. 15)
7091 Matth. 25, 5

7075/7077 MAxlMVS CONFESSOR, Ambigua ad lobannem, LXI, 35-46 (CCSG


18, p. 242; PG 91, l392C).
7096/7097 AVGVST!NVS, In Iobannis euange/ium tractatus, XV, ix (CCSL
36, pp. 153-154; PL 35, l5IJ). ERNGENA, Commentarlus in euangelium Ioban-
nis, IV, ii, 42-61 (SC 180, pp. 288-290; PL 122, 333BC).
PERIPHYSEON, LIBER V 219

rae, quae in nullo corrumpitur, quamuis in omnibus excepto


Christo contaminata sit, obuiam sponso suo non uelit as-
7100 cendere, in quibusdam fatua, in quibusdam prudens, in om-
nibus conditoris sui supernaeque patriae, quam deseruerat,
----------appetitr-ix.-App@titus-quippe--beatitudinis omnibus sapienti-
bus et lnsipientibus, honis etmalis:~9_!Ilmu~iter et naturaliter
inest. In praefato interuallo mundani cursus per ordinata lo16C
7 10 5 tempora quidam dormiunt, quidam dormitant. Dormiunt qui-
dem, qui iam mortui sunt et adhuc morituri. Dormitare au-
tem dicuntur, quos finis mundi uiuos in carne inuenturus est.
Qui non dormire sed dormitare perhibentur, quoniam per-
fecta morte non sunt morituri, nulloue spatio temporali in ea
7no erunt detenti, sed ueluti grauati somno, non autem prostrati,
nulla morte interposita in aliam uitam mutabuntur. Quo in
loco uidetur sanctus Augustinus consentire his qui dicunt
tantillam mortem in ipso uelocissimo raptu eorum, qui in fine
mundi uiui futuri sunt, esse futuram. Ait enim in uicesimo.li-
7n5 bro De ciuitate dei, XXI capitulo: "Si sanctos, qui reperientur
Christo ueniente uiuentes eique in obuiam rapientur, credi- 10160
derimus in eodem raptu de mortalibus corporibus exituros
et ad eadem mox immortalia redituros, nullas in uerbis Apos-
toli patiemur angustias, siue ubi dicit: 'Tu quod seminas non
7 120 uiuificatur nisi prius moriatur', siue ubi dicit: 'Omnes quidem
resurgemus' aut 'omnes d0rmiemus', quia nec illi per immor-
talitatem uiuificabuntur, nisi qualibet morte paululum tamen
ante moriantur. Ac per hoc et a resurrectione non erunt
alieni, quam dormitione praecedunt, quamuis breuissi:tpa,
7125 non tamen nulla". ·
Media nox, in qua "clamor factus est et sponsus uenit", in- lo1 7A
certum mundi finem remotumque ab omni scientia spiritua-
lis sponsi aduentum insinuat, sicut ipse dixit: "De die autem,,
illa et hora illa nemo scit, neque angeli in caelo, neque filius
7130 hominis, nisi pater solus". Et in fine praesentis parabolae:

7119/7120 I Cor. 15, 36


7120/7121 I Cor. 15, 51
7126 Matth. 25, 6
712.8/7130 Matth. 24, 36

7u5/7125 AVGVSTINVS, De ciuitate dei, xx, xx, 56-65 (CCSL 48, p. 735; PL 41,
689).
7129/7130 Verba neque .filius hominis desunt in Vulgata editione. Plures
graeci codices habent où5t 6 ul6ç: Nouum Testamentum Graece cum appa-
220 PERIPHYSEON, LIBER V

"Vigilate itaque, quia nescitis diem neque horam". Clamor


ille significat apertissima signa quae praecedent destructio- ,iI
nem mundi et aduentum domini, de quibus ipse sedens su-
per montem oliuarum discipulis prophetauit. Surrectio om- l
_i__
7135 nium uirginum regenerationem totius ·humani -generis· prae- :_j
sagit. Prudentes uirg!tlesJ.ampades suas (rationales uidelicet ---~-

motus) bonae actionis pinguedine puraeque scientiae clari-


tate exornant. Quibus duobus (actu dico et scientia) fatuae
uirgines carent. Quod autem prudentes uirgines de oleo suo ro17B
7140 fatuis uirginlbus impertiri abnegant, nil aliud uerisimilius; ut
opinar, typice conformat quam prudentes animas, quibus ui- !
i
lia et non sufficientia in illa die intellectuali (in quo unus- I
quìsque profonda conscientiae sua-e ritIJ.abit) merita appare- f
7145
bunt aeternaeque felicitati nullo modo comparanda, sicut ait
Apostolus: "Non sunt condignae passiones huius temporis
I
ad superuenturam gloriam quae reuelabitur in nobis". Hinc [
dominus ipse: "Beati pauperes", inquit, "spiritu", hoc est:
Beati qui et se ipsos et merita sua pro nihilo ducunt et om-
nino se in diuitiis uirtutum egenos iudicant, "quoniam ipso-
7150 rum est regnum caelorum". Ideoque dicturae sunt petentibus
a se auxilìum: "Ne forte non suffi.ciet nobis et ucilbis". Quod I
duplici modo intelligi potest. Aut enim negatiue ponitur 'ne'
et producitur, aut haesitatiue et corripitur, sicut in libro Ge-
ro1]C
I
neseos: "Ne forte extendat manum suam et sumat de ligno i
7155 uitae? ".
Et ne forte uiderentur quadam inuidia meritorum suorum
i
I

paupertatem impertiri fatuis noluisse . abnegantes oleum,


dant cònsilium respondentes: "Ite potius ad uendentes et \
emi te uobis", hoc est: Ite ad eos qui eximietate et affluentia
-1
i
!
\.
7131 Matth. 25, 13
7132/7134 Matth. 24, 3-30
7145/7146 Rom. 8, 18
7147/7150 Matth. 5, 3
7151 Matth. 25, 9
7154/7155 Gen. 3, 22
7158/7159 Matth. 25, 9

ratu critico curauit Eberhard Nestle, editio 25• ab Erwin Nestle et Kurt Aland
procurata, p. 67. Verba neque .filius in quibusdam latinis codicibus inuenta
fuisse testatur HIERONYMVS, Commentarli In euange/ium Mattbaei, IV, 590-594
(CCSL 77, p. 231). Cf. Bibliorum sacrorum latinae uersiones antiquae, ed. P.
Sabatier, III, p. 149· '
7152/7155 Vid.e supra, 861AB.
PERIPHYSEON, LIBER V 221

7160 suorum meritorum non solum sibimet sufficiunt, uerum etiam


his, qui eos in hac uita honorificare poterant, possunt prae-
bere auxilium futuraeque beatitudinis meritum. Hac autem
tarditate et negligentia interposita uenit sponsus et paratas
uirgiJl,(':s_jlliju(! Sll_9 aduentu .e>rnatas praeoccupauit et ad suas
. 7r65 nuptias introcluxit, hoc est in suam deificationem, qua per- _ro17D
fectissimos animos supernaturali contemplationis suae gratia
glorificat, caeteris in naturalium bonorum plenitudine relic-
tis et excelsitudine ineffabilis deificationis, quam "nec ocu-
lus uidit nec auris audiuit nec in cor hominis ascendit" ex-
7170 clusis. Et hoc est quod ait: "Et clausa est ianua", introitus
uidelicet diuinae contemplationis facie ad faciem, ad quam
incaute in hac uita uiuentes oleumque actionis et scientiae
in rationis suae receptacula non infundentes, etiam si cla-
mauerint sera quandoque poenitentia compuncti, non intra- lo18A
7175 bunt dicentes: "Domine, domine, aperi nobis". !sta autem
geminatio dominici nominis aut assiduum humanae naturae
appetitum ad contemplationem conditoris sui, nulla ignoran-
tiae nebula interposita, in his qui in hac uita nullis bonae con-
uersationis subsidiis suffulti uixere, uel certe simplicium fi-
7180 delium (minus catholicae fidei altitudinem considerantium)
ignauiam significar, putantes dominum nostrum Iesum Chris-
tum duabus substantiis esse compositum, duro sit una sub-
stantia in duabus naturis; et petunt quae sibi non conue-
niunt. Ideoque respondetur eis: "Petitis et non accipitis, quia
7185 male petitis".
Quanti sunt qui diuinam essentiam in tribus substantiis et
tres substa.ntias in una essentia aut penitus ignorant aut pe- ro18B
nitus abnegant, et per suas falsas cogitationes carnalesque
opiniones ad internas diuinae puraeque contemplationis
7190 nuptias postulant intrare? Quanti sun~ qui dominum nostrum
Iesum Christum ita segregant, ut neque diuinitatem illius hu-
manitati, neque humanitatem diuinitati in unitatem substan-
tiae seu (ut latini usitatius dicunt) in unitatem personàe adu-
natam uel credant uel intelligant, cum ipsius humanitas et

7168/7169 I Cor. 2, 9
7175 Matth. 25, II
7184f7185 Iac. 4, 3

7192/7193 Vide supra, 894B, 92IA.


222 PERIPHYSEON, LIBER V .

7 r95 diuinitas unum et inseparabile unum sint, salua utriusque


naturae ipsius ratione? Geminantibus itaque substantiam
Christi et dicentibus: "Domine, domine, aperi nobis", iuste I
congrueque respondetur: "Amen dico uobis; nescio uos",
_b9c e~t:_JnUma$ _!le.<:J<j.11.§.q\l.S:.Jn~ge.__diuinitatis __et _hu_manitati_s_ ______J' i_ _
7 wo nuptias, quas meis purissime:: intelligentibus priusquam fieret 1018C
-r
mundus praeparaui, et ad quas iam finito mundo introduxi, i
nescire uos permittam. Non enim, dum adhuc in carne uixis-
tis, dignos uos illarum laetitia praeparastis. Intra tamen na-
turalium bonorum (qua e ·in uobis -creaui) terminos residere
7 205 uos concedo. Similiter promittit se responsurum his qui in
die iudicii clamabunt: "Domine, domine, nonne in tuo no-
mine uirtutes multas fecimus ?" Dicetur enim eis: "Nesci o
uos, recedite a me". Et alibi: "Non omnis qui dicit mihi 'do-
mine, domine' intrabit in regnum caelorum''. Verbum itaque
7uo adunatum carni et caro adunata uerbo in unitatem insepara-
bilem unius eiusdemque substantiae ex duabus naturis
(diuina uidelicet et humana) non alios recipit, nisi eos qui
simplici perfectae contemplationis oculo unitatem substan- 1018D
tiae suae intuentur, ita ut et homo in uerbo uere filius dei et
7 215 uerbum in homine uere filius hominis, absque ulla naturarum
transmutatione, unus idemque filius dei et hominis, dominus
noster Iesus Christus intelligatur. Celerem parabolae exposi-
tjunculam, iuxta quod nobis uisum est, uerisimilem habes.

A. Habeo sane.
T
7 220 N. Quid ergo. restat et finem operi impedinmponere?

J
A. Nihil uideo, nisi ut totius operis materiae (hoc est
uniuersalis naturae diuisiones).,, aliquantulam ANA- 1019A
KE<I>AAAIDCIN subiicias.

N. Quadriformem uniuersalis naturae, quae in deo et crea- ANACEFALEOSIS,


7225 tura intelligitur, fecimus diuisionem. Cuius prima species est ID EST REçAPITV- ·
LATIO TOTIVS
quae naturam creatricem et non creatam, secunda quae na-
OPERIS
turam et creatam et creatricem, tertia quae creatam et non
creantem, quarta quae neque creatam neque creatricem con-

7197/7198 Matth. 25, rr-12


7206f7207 Matth. 7, 22
7207/7208 Matth. 7, 23
7208/7209 Matth. 7, i.1
PERIPHYSEON, LIBER V 223

siderat atque discernit. Et prima quidem et quarta forma de


7 2 30 deo solummodo praedicatur. Non quod ipsius natura, quae
simplex et plus quam simplex est, diuidua sit, sed quod du-
plicis theoriae modum recipit. Dum enim ipsam esse rerum
. ______omnium princi12ium _et causa,rn intueor, occurrit mihi uera ra-
tio, qu51e fid"!lcialiter suggerit diuinam essentiam uel substan-
7235 tiam, bonitatem, uirtutem, sapientiam, caeteraque quae de · 1019B
deo praedicantur a nullo creari, quia diuinam naturam nihil
superius praecedit, omnia autem, quae sunt et quae non
sunt, ab ea et per eam et in ea et ad eam creari. Dum uero
eandem esse finem omnium intransgressibilemque termi-
7240 num, quem omnia appetunt et in quo limitem motus suina-
turalis constituunt, conspicor, inuenio eam neque creatam
esse neque creantem. A nullo siquidem creari potest natura
quae a se ipsa est. Neque aliquid creat. Cum enim omnia,
quae ab ipsa per generationem intelligibilem seu sensibilem
7245 processerunt, mirabili quadam et ineffabili regeneratione
reuersura sint ad eam - et in ea omnia erunt quieta, quoniam
ulterius nihil ab ea per generationem profluit - nihil dicitur
creare. Quid enim creabit, dum ipsa omnia in omnibus fue- 1019c
arit, et in nullo nisi ipsa apparebit?
7250 De duabus autem mediis formis in superioribus satis est
actum, prompteque eas quaerentibus claro lumine circumfu-
sae occurrunt. Vna enim in causis perspicitw primordialibus,
altera in causarum effectibus. Et ea quidem, quae in causis
constituitur, in unigenito dei filio (in quo et per quem omnia
7255 facta sunt) creatur, et omnia quae ab ea profluunt (hoc est
omnes effectus suos siue intelligibiles siue sensibiles) creat.
Ea uero, quae in effectibus causarum substituta est, solum-
modo a causis suis creatur, nihil autem creat, quia nihil in
natura rerum inferius est ipsa; ideoque maxime in rebus sen-
7260 sibilibus ordinata est. Nec obstat quod angeli uel homines,
siue boni sint siue mali, aliquod nouum humanisque usibus 1019D
incognitum in hoc mundo saepe putantur creare, dum nihil
creant, sed de creatura materiali a deo facta aliquid efficiunt,
diuinis legibus oboedientes et iussionibus si boni sunt, falla-
7265 cibus uero diabolicae astutiae machinamentis commoti atque

7263 [a deo facta] in effectibus per causas

7240 Cf. Periphyseon, I, 448C (CCCM 161, 270-272; p. 12).


7246 Vide supra, 906A.
224 PERIPHYSEON, LIBER V

decepti si mali sunt. Omnia tamen diuina prouidentia ordi-


nantur, ut nullum malum in natura rerum substantialiter inue-
niatur, nec aliquid quod rem publicam ciuilemque rerum om- ro20A
nium dispositionem perturbet.
727Q ELpost quadrifariam uniuersalis naturae theoriam in prae-
· dict1.s quattor spedebus, ·quarum duas quidem in diuina na-
tura propter rationem principii et finis, duas in natura con-
dita ratione uidelicet causarum et effectuum contemplati su-
mus, uisum est nobis quasdam theorias de reditu effectuum
7275 in causas (hoc est in rationes in quibus subsistuflt) subiunc
gere. Cuius iterum reditus triplex occurrebat modus.
Quorum primus quidem generaliter in 'transmutatione to-
tius sensibilis creaturae quae intra huius mundi· ambitum
continetur (hoc est omnium corporum seu sensibus ~orpo-
7280 reis succumbentium seu eos prae nimia sui subtilitate fugien-
tium) consideratur, ita ut nullum corpus sit intra textum cor-
poreae naturae, siue uitali motu solummodo ·seu occulte seu ro20B
aperte uegetatum seu ifrationabili anima corporeoque sensu
pollens, quod non in suas causas occultas reuertatur. Ad ni-
7285 hilum enim nihil redigetur in his quae substantialiter a causa
omnium substituta sunt. ~
Secundus uero modus suae speculationis obtinet sedem in n
reditu generali totius humanae naturae in Christo saluatae in
pristinum suae conditionis statum ac (ueluti in quendam pa-
7290 radisum) in diuinae imaginis dignitatem, merito unius, cuius
sanguis communiter pro salute totius humanitatis .fusus est.,
ita ut nemo hominum natura!ibus bonis in quibu~ conditus.
est priuetur, siue bene siue ·male in hac uita uixerit. Ac sic
diuinae bonitatis et largitatis ineffabilis et incompr~hensibilis
7295 diffusio in omnem humanam naturam apparebit, dum in ro20C
nullo puni~r quod a summo bono manat.
Tertius de reditu theoriae modus uersatur in his qui non m
solum in sublimitatem naturae in eis substitutae ascensuri,
uerum etiam per abundantiam diuinae gratiae, quae per
7300 Christum et in Christo electis suis tradetur, supra omnes na-
turae leges ac terminos superessentialiter in ipsum deum
transituri sunt unumque in ipso et cum ipso futuri. Quorum
recursio ueluti per quosdam gradus septem discernitur. Ac
primus erit mutatio terreni corporis in motum uitalem, secun-
7305 dus uitalis motus in sensum, tertio sensus in rationem,

7284 [reuertaturl per uitae suae medietatem


PERIPHYSEON, LIBER V 225

dehinc rationis in animum, in quo finis totius rationalis crea-


turae constituitur. Post hanc quinque ueluti partium nostrae
naturae adunationem (corporis uidelicet et uitalis motus sen- 1020D
susque rationisque intellectusque) ita ut non quinque sed
- ---nw -unum-sint, inferioribus semper a superioribus consummatis,
-non uf non sìilt sed ut uhUm sirif,-sequehtur alii tres asc~n--- -
sionis gradus. Quorum unus transitus animi in scientiam om-
nium quae post deum sunt, secundus scientiae in sapientiam,
hoc est contemplationem intimam ueritatis quantum creatu-
7315 rae conceditur, tercius (qui et summus) purgatissimorum ani-
morum in ipsum deum supernaturaliter occasus ac ueluti in- w21A
comprehensibilis et inaccessibilis lucis tenebras, in quibus
causae omnium absconduntur. Et tunc "nox sicut dies illumi-
nabitur", hoc est, secretissima diuina mysteria beatis et illu-
7320 minatis intellectibus ineffabili quodam modo aperientur.
Tunc perfìcietur octonarii numeri ueluti supernaturalis cybi
perfectissima soliditas. In cuius typo sextus titulatur psal-
mus: "Psalmus Dauid pro octaua". Resurrectio quoque do-
mini non aliam ob causam octaua die facta est, nisi ut beata
73 2 5 illa uita, quae post septenariam huius uitae per septem dies
reuolutionem est futura post mundi consummationem,
mystice signifìcaretur, quando humana natura, ut praedixi-
mus, in suum principium per octonariam ascensionem redi-
tura sit (quinariam quidem intra naturae terminos, ternariam w21B
73 30 uero supernaturaliter et superessentialiter intra ipsum
. deum), quando quinarius creaturae numerus ternario creato- .
.ris adunabitur, ita ut in nullo appareat nisi solus deus, quem-
admodum in aere purissimo nil
aliud nisi sola lux. .

7318/7319 Ps. 138, 12


7323 Ps. 6, l

7316/7317 Vide supra, 983B (cum notis).


7321/7322 De soliditate octonarii numeri, ex quo primus cybus (K(J~oç)
generatur, cf. BOETIIIVS, De institutlone arithmetica, II, xxv (CCSL 9'\A, p. 138,
17-18; ed. ].Y. Guillaumin, Paris, 1995, pp. 114-115; ed. G. Friedlein, Leipzig,
1867, pp. 111-112).
7323/7329 MAX!MVS CONFESSOR, Ambigua ad Iohannem, LXI, 46-69; LXIII,
58-66 (CCSG 18, pp. 242-243, 247; PG 91, 1392C-1393A, l397CD). ERIVGENA, Car-
mina, IX, 31-46 (MGH, PLAC III, p. 551). Cf. H. de Lubac, Exégèse médiévale,
II, 2, Paris, 1964, pp. 22-23. R. Staats, "Ogdoas als ein Symbol fOr die Auf-
erstehung", in Vigiliae cbristtanae, 26 (!972), pp. 29-52.
7332f7333 ERIVGENA, Peripbyseon, I, 450A-451B, 483AB (CCCM 161, 330-389,
1739-1743; pp. 14-16, 57-58). Vide supra, 879AB.
226 PERIPHYSEON, LIBER V

A. Lux uera Christus illuminet nos interius, ut in lumine


7335 sancti spiritus lumen patrem uideamus. ,

N. Fiat.

(Aù VVLFADVM)

Haec est itaque huius operis, quod quinque libris includi-


tur, uniuersalis materia. De qua si quis nos inuenerit adhuc
7340 incognitum aut superfluum quid scripsisse, nostrae intempe-
rantiae incuriaeque imputet, pioque corde humanae intelli-
gentiae carnis adhuc habitaculo grauatae humilis contempla-
tor indulgeat Nil enim perfectum est in humanis studiis ad-
huc, ut opinor, in hac caliginosa uita, quod omni errore ca-
7345 reat, quando et iusti non ideo iusti dicuntur iam in carne ro21C
uiuentes quod iusti sint, sed quod se iustos esse uelint per-
fectamque iustitiam futuram appetentes solo mentis affectu
denominati. Non enim crediderim ullum mortalibus membris
carnalibusque sensibus grauatum, excepto Christo, ad per-
7350 fectum uirtutis habitum ueraeque contemplationis altitudi"
nem peruenisse, Iohanne euangelista attestante: "Si dixeri-
mus", inquit, "quia peccatum non habemus, nos ipsos sedu-
cimus et ueritas in nobis non est" . (13) Sin autem in eo utile

7341/7342 Sap. 9, 15.


.-::;·-
7051/7053 I Ioh. l, 8 ' -
_[

73341'7335 ERNGENA, Perlpbyseon, IV, 743A (CCCM 164, 30-31; p. 4). ID., Ex-
positiones in Hierarcbiam caelestem, I, 61-90 (CCCM 31, pp. 2-3).
7336 ERNGENA, Peripbyseon, II, 620A (CCCM 162, 3282; p. 128).
7337 De Vulfado, prius sancti Medardi Suessionensis abbate (858-866), pos-
tea archiepiscopo Bituricensi (866-876), cf. Gallia cbristiana, Il, 27-30; IX,
412.
7340/7343 ERNGENA, Peripbyseon, III, 638CD (CCCM i63, 817-823; p. 30).
ID., Vox sptritualis, XVII, 14-15 (SC 151, p. 284; PL 122, 293A). Vide supra, 958C,
7343/7344 PRISCIANVS CAESARIENSIS, lnstitutiones grammaticae, ed. M.
Hertz, praefatio, 3 (H. Keil, Grammatici Latini, II, p. 2, 13-14).

(13) Item Aposto!us: "Videmus nunc per speculum in enigmate";


et alibi: "Ex parte cognoscimus et ex parte prophetamus".

98 I Cor. lJ, 12
99 I Cor. 13, 9
PERIPHYSEON, LIBER V 227

et ad aedificationem catholicae fìdei pertinens arriserit, soli


7355 deo, qui solus abscondita tenebrarum reserat et quaerentes
se ad se ipsum nullo errore deceptos aut ab erroribus emen-
datos introducit, deputet, unanimisque in caritate spiritus 1022.A
gratiaS--uniuersalLomnium bonorum causae, sine qua nihil
· possumus-facere, nob±sctim · referiir> nulla r~prehensionis li-
7360 bidine attractus, nullis facibus inuidiae succensus, quae sola'
prae caeteris uitiis caritatis et fraternitatis uinculum rumpere
laborat.
In pace autem omnium quae inter nos confecta sunt be-
niuole recipientium puraque mentis ade intuentium, seu ma-
7365 liuole respuentium et priusquam cognoscant quid et qualia
sint praeiudicantium, hoc opus primo omnium deo, qui dixit:
"Petite et dabitur uobis, quaerite et inuenietis, pulsate et ape-
rietur uobis", su binde dilectissimo tibi fratèr in Christo et in
studiis sapientiae cooperatori, Vulfade, examinandum offero
7370 et corrigendum committo. Nam et tuis exhortationibus est 1022B
inchoatum, tuaque sollertia, quoquo modo sit, ad finem us-
que perductum. Si autem de his, quae in contextu huius ope-
ris grauitate materiae rerumque exponendarum copia coac-
!I. tus praetermisi deque eis quantulamcunque quandoque ra-
7375 tionem me redditurum promisi, sollicitus ac ueluti promisso-
rum exactor fueris, opere recurso omnibusque promis-
sionibus repertis inque unum collectis, rnrsim capitulatim-
que pro uiribus tractabitur. Interim de his quae iam discussa
sunt lecturos contentos esse flagito, non mei ingenioli uirtu-
7380 tem, quae aut uix aut nulla est, sed sollicitµdinis meae infi-
maè, deuorae tamen, circa diuinarum rerum inuestigationes

7355 I Cor. 4, 5.
7367/7368 Matth. 7, 7.

7355 Cf. ERNGENA, Perlpbyseon, III, 656D (CCCM 163, 1564-1565; p. 55); V,
924C. ID., Praefatio .ad Versionem Ambiguorum Maximi, 21-22 (CCSG 18,
p. 3). .
7360 De facibus inuidiae multi locuti sunt: AVGVSTINVS, De ciuitate dei,
xv, vii, 95 (CCSL 48, p. 462; PL 41, 445). HIERONYMVS, Commentarli in Eze-
cbieÌem, VI, xviii, 292 (CCSL 75, p. 235). BEDA, In Marci euangelium expositio,
III, xi, 1545 (CCSL 120, p. 581), etc.
7379 EmvGENA, Perlphyseon, II, 570A (CCCM 162, 1387; p. 60); V, 10090.
ID., Epistu/a praefixa Versioni Operum Dionysii, MGH, Epist. VI, p. 158, 36.
7380 ERIVGENA, De praedeslinatione, praefatio, 55 (CCCM 50, p. 4; PL 122,
357B).
228 PERIPHYSEON, LIBER V

facultatem considerantes. Quam non minus uiribus acutissi-


mae tuae intelligentiae quam meae conteinplationis obtusae 1022C
lucubrationibus, ut non dicam cum aemulis, saltem cum ami-
7385 cis et ueritatis inquisitoribus defendere studeas. Nec multum
in hoc,_ut opinor, laborabis.-Mox enim uUa!ia-in-manus-recte
philesophanti:um. peruenerint,- si iUorum disputationìbus
conueniurit, non solum libenti animo recipient, uerum etiam
ut sua osculabuntur. Sin uero in eos qui promptiores sunt ad
7390 reprehendendum quam ad compatiendum incurrerint, non
magnopefe cuin eis colluctandum. "Vnusquisque in sl!o
sensu abundet", donec ueniat illa lux, quae de luce falso
philosophantium facit tenebras, et tenebras recte cognoscen-
tium conuertit in lucem.

7391/7392 Rom. 14, 5.

7382/7384 Ad hunc locum intelligendum iuuat recolere praefationem libri


De praedestinatione, ubi Eriugenae astipulationes ad Hincmari Pardulique
eloquentiam comparatae dicuntur esse quod stellarum lucubrationes sunt ad
solis lunaeque splendorem: ER!VGENA, De praedestinatione, praefatio, 26-36

~j
(CCCM 50, pp. 3-4; PL 122, 356A).
7391/7392 Cf. ERIVGENA, Peripbyseon, IV, 814A, 816D (CCCM 164, 3074-3075,
3195-3197; pp. 103, 107).
;[
I
I
SIGLA CODI-CVM ET EDITIONVM
- ---------- . ________JNDICES

lNDEX LOCORVM SACRAE SCRIPTVRAE

lNDEX AVCTORVM

Formas uerborum concorditer cnumeratas simul cum indice earundem a


tergo ordinatarum reperies in Tbesauro Patrum Latinorum, series A -
Formae.
MONITA

r. Arabici numeri qui in media parte paginarum ponuntur lineas libro-


rum I-V Peripbyseon indicant tam in ipso textu quam in marginalibus
(Marg.). Illi uero qui in dextera parte ponuntur ad paginas uoluminum
huJJ.ls ~ditlonis {ç_cçM_J.6171§5} IJJ.ittuf\t. ·

2. Monetur beneuolus lector, sicubi asteriscum (') inuenerit, ut Addenda


et corrigenda inspiciat.

--!
INDEX LOCORVM SACRAE SCRIPTVRAE
Genesis
I, I II 583 28
II 907 39
--- ----~----------- 11- -946/947-- -- -40 -----
II 9-71 41
II 1045 45
II II58/II59 50
III 841 31
III 1871/1872 65
III 1961/1962 68
III 1974/1975 69
III 2122/2123 74
III 2492 86
III 2968 102
IV 1605/1606 58
IV 1826 65
V 2137 67
I, 2 II 673/675 31
II 842/843 36
II 914 39
II 920/921 39
II 927 40
II 948/949 40
II II83 51 o.
III 2968/2974 102
III 3038 105
IV 1829/1830 65
I, 3 III 2976/2977 I03
III 3000/3001 104
III 3032 105
III 3040/3041 105
III 3oj-O I05 f-
III 3053/3054 106
III 32I9f3220 III
III 3222/3223 III
IV I607 58
"IV I833 65
I, 4-5 Ili 2994/2996 103
IV I6I8/I619 58
I, 4 III 3004/3005 104
Ili 3056 106
Ili 306of306I 106
IV I836/I837 65
I, 5 I 2544/2545 82
Ili 3023 ,104
Ili 3064 106
III 3068/3069 106
III 3289 II4
I, 6-7 Ili 3099f3100 I07
I, 6 Ili 3210 III
Ili 32I3 III
III 32I9/3220 III
~

870 INDICES

III 3807/3808 r32


I, 7 III 3222/3223 III
I, 8 III 3226 III
III 3282 114
I, 9-10 III 38r6f3817 132
-~-------- III-3835--------~ --132 ------~--- -- ~-------- ---------:';j:--------
I, 9 III 3293/3295 114
III 3663f3664 127
III 3680/368r 127
III 3682/3683 127
I, IO III 3462/3463 120
III 3l3'1hl35 122
III 3542 122
III 3550 122
N 1838/1839 65
I, II-12 III 3572f3574 123
I, Il III 3554/3556 r23
III 3566f3567 123
1 1 12 N r838/1839 65
l, 14-15 III 379of3793 r3r
r, r4 III 3809 r32
III 3974/3975 r37
III 3982f3983 137
III
III
3987
4468/4469
r37
153
..
III 4479 154
I, 15 III 4487 154
III 4491/4492 r54
I, 16-17 III 4505/4507 154
l, 16 III 3799f38or •l3I
III 4496/4499 r54
I, 17 III 4514 155
III 4522/4523 r55
I, 18 III 4528 . 155
III 4530 155
IV r838/r839 65
I, 20 III 4549/4550 r56
III 4839/4840 165
III 4904/4905 r67
III 4956/4957 r68
III 507r/5072 r72
III 5139/5140 175
III 5!45/5146 r75
III 5149 175
IV 29r/292 I2
I, 21 III 5160/5r61 r75
IV 388/J89 15
IV 1838/1839 65
I, 24 III 4949 r68
IV 90/92 5
IV 192 9
IV 278/279 I2
IV 282/283 I2
IV 3431344 r4
INDEX LOCORVM S. SCRIPTVRAE 871
IV 39'41396 16
IV 791/792 30
IV 3972 131
1, 25 IV l8j8/r839 65
l, 26-27 II l526/r527 66
·- -·------- - - - - -IV---18:i;6,l1820 - 64
l, 26 IV 369/;70 15
IV 372/374 15
IV Marg. 41/43 26
IV 1653/1654 59
IV 1842 65
IV 1940/r941 69
IV 2142/2143 74
IV 2392/2393 81
IV 2419 82
' IV , 2433/2434 83
IV 2464 84
V 6971/6973 215
1 1 27 II 1293 56
IV 2191/2192 76
IV 2301/2302 79
IV 2316/23q 79
IV 4567 149
IV 4585 149
V 2821/2822 88
V 2836/2837 ~ 89
V 5401/5403 166
l, 27a IV 3974/J975 131
l, 27b IV 3979/J980 131
I, 28 IV 2702/2703 91
IV 2909/2910 98
IV 3903/J905 128
IV 4581/4582 149
l, 31 III 386/387 15
V 3048/Jo49 96
2, 6 IV 3156/J157 ro6
2, 7 II 1824/1825 78
IV 3966/3968 130
IV 3985 131
IV 3994/3995 131
IV 3999/4000 13I
IV 4005/4006 132
2, 8 IV 3997/3998 131
IV 4003 132
IV 4007/4008 132
V 5401/5403 166
2, 9 IV 3469/J47r n6
IV 3492/3494 rr6
IV 3682/J685 122
IV 3690/3691 122
V 5495/5496 169
2 1 IO-II IV 3162/J163 ro6
2 1 IO II 2625 ro8
2, 15 IV 3176/J177 107
872 INDICES
2, 16-17 IV 4199/4200 138
2, 16 IV 3311/3312 Ili
IV 3473/3476 i16
2, 17 IV 4202/4203 138
2, 18 IV 4554/4555 148
2, 19.,..20 _rv --2-}04 _______ - -79
IV -~907f-3908- 128
2, 19 IV 1086/1089 41
V 2823/2824 88
2, 21-22 IV 409414096 134
21 21 IV 4077/4078 134
3, 2-3 IV 4205/4209 138
3, 3 IV 3802/)803 1.25
3, 5 V 5287/5289 162
3, 6 IV 3402/3405 IIJ
IV 4924/4927 160
3, 7 II l857/r858 79
IV 4013/4014 132
IV 4235/4236 139
3, 8 IV 4283/4284 140
3, 9 IV 4318 141
IV 4347 142
IV 4640 151
3, 12 IV 4504/4506 147
3, lJ IV 4600/4602 150
3, 14 IV 4653/4654 151
IV 4703/4704 153
IV 4741 154
IV 4745 154
IV 4755 155
3, 15 IV 4764/4765 155
IV 4775 155
IV 4782 155
IV 4881 158 - i
3, 16 IV 4932/4933 160 i
IV 4954 161 (
IV 4991/4992 162 I
3, 17-19 IV 501415020 163 I
IV 4994/4995 i62 ., I
3, 17
3, 18 IV 80/82 5 I
3, 19 IV 79/80 5
IV 2584 87
IV 2862/2864 96
IV 5092/5093 165
IV 5125 166
IV 5126/5127 166
3, 21-24 V 8/r5 3
3, 21 II 1870/1871 79
3, 22 IV 3919/)920 129
V 1/2 3
V 19/21 3
V 7154/7155 220
3, 24 V 105/108 6
5, 23-24 V 6277 193
- INDEX LOCORVM S. SCRIPTVRAE 873

5, 24 IV 2615/2616 88
6, 6-7 V 2810/2812: 88
6, 15 III 4376/4378' 150
7, 2 III 4379/438X: 150
12, I IV 5103/5105 165
r2;6~1----:--v- ill2ff.f63 l- - 47 ----

15, 5 III 2926/2927 t IO!


III 4357/4359 149
r6, r-4 IV 4261 140
20, I IV 5105/5107 165
46, 27 IV roo/ror 6

Exodus
3, 2 III 2928/2929 IOI
3, 22 III 4364/4366 150
II, 35 III 4364/4366 150
14-15 V 6399/6405 197
19, 3 III 2928/2929 IOI
22, 28 II 2276/2277 96
25, 8 V 5557/5558 170-171
25, 31 II rr89 51
33, 17 IV 3356/3357 II2

Leuiticus
III 4952/4954 168
fl 17, Il
25, 8-13 V 6544/6546 202
~ 26, II-12 IV 4306/4307 141

Numeri
14, 30 V 6409/6410 198
14, 36-38 V 6409/6410 198
26, 65 V 6409/6410 198
32, I0_-12 V 6409/6410 198

Deuteronomium
4, 9 V 3645/3646 II4
4, 24 V 185/186 8
V 6241/6242 192
8, II ! V 3645/3646 n4
II, 16- V 3645/3646 n4
12, 13. V 3645/3646 II4
12, 19 V 3645/3646 n4
12, 23 III 4952./4954 168
15, 9 V 3645/3646 n4
19, 15· V 2574/2576 81
29, 5 IV 2603/2605 88

Iudicum
13, 18 II Marg. 649/650 88

I Regum
28, 7-20 III r779/r781 62
874 INDICES

II Regum
II,4 N 4262 140
II, 27 N 4262 140

III Regum
.. 4,--,;,-- 42181423~ ... - --139 - -· --- - - - - - - - - - -
TV
19, 6-8 N 2621/2622 88

IVRegum
2., II IV 2615/2616 88
V 6277 193
5, ro-14 N 2485J2.i86 84
V 531/532 19
5, 14 V 555/558 20
rS, 31 IV 4238/4239 139 -··

II Paralipomenon
14, 7 III 1240 44

NEsdrae
6,20 V 6219 191

Tobias
12, 15 II r528/r529 66

Ioi>l
19, 21 V 84
19, 26 I 366 15
28, 24 IV 4288 140
38, 37 III 1241 44
III 4291 147
40, 14 N 4817/4819 157
V 30.41/3042 96
42, 5 V 6282/6283 193

Psalmi
l, 3 IV 233/234 IO
N 3787 125
l, 4 IV 238/239 II
I, 5 V 3352/3353 105
6, I V 7323 225
6, II V 6791/6793 2IO
7, IO N 4280 140
8, 5-8 II 1544/r548 67
8, 6 IV 1244 46
IV 2349 80
9, 34 IV 43u/4312 I4I
17, 13 II 1039 44
r8, 7 V Marg. 93/94 192
26, 13 N 5121 r66
32, 9 V 1331 43
33, 16 N 4288 140
35, IO N 3153 lo6
IV 3780/3781 125
INDEX LOCORVM S. SCRIPTVRAE 875

36, 4 IV 3327 III


39, 6 V 6675/6677 206
39, 7 V 6681/6682 2c6
44, 2 II 992/993 42
48, 13 III Marg. r95/r96 149
------------ - -W--7951T96--- 3c-
IV "23lh-/2383 8r
IV 4596/4598 r5c
V 623/625 22
48, 2! II r539/r541 67
IV 795f796 3c
IV 2382/2383 8r
IV 4596/4598 l5C
V 623/625 22
5c, 13 II 29c9 n6
58, 7 V 6788/6789 ?-C9
72, 28 IV 4966 161
V 5845/5846 !79
73, 14 IV 4796/4797 156
77, 25 IV 3856 127
8r, 6 V 28c6/28c7 88
81, 7 V 28c9 88
83, 8 V 3854/3855 I2C
88, 49 V 5446/5447 I67
96,4 II ro39 44
96, 6 V 4885 I5C ~
ICI, 26-28 III I2IC/l2I3 43
ICI, 26-27 II Marg. 395/396 48
III 3432/3433 n8
V 1398/1399 45
V 1434 46
lC3, 5 V 1445/1446 46
ro3, 24 II 826/827 36
II 9.901991 42
II n59/n6c 5c
III I87c 65
III 1962 68
III 1974 69
III 2123 74
III 2388 83
III 25c3/25c4 87
V 2I4I 67
ro3, 26 IV ,..s1c 156
IV 4839/4840 157
V 3043/3044 96
ro3, 29-3c V 3346/3348 lC5
ro3, 29 V 25c1/25c2 78
V 25r2/25I3 79
ro3, 3c IV 256/257 II
V 252c/2521 79
V 2524 79
V 6552/6553 2C2
ro3, 35 IV 223 IO
V 3349f335c lC5
876 INDICES

V 4547/4548 140
104, 4 V 2686/2687 84
109, 3 II 996 42
II 1024 43
II3 1 II IV 4517/4518 147
--II5,-r5 -V 17e3/r704- · 54
V- ~983/291!4 94
II5, 18-19 V 5558/5560 r7r
II7, r6 II Marg. 694 91
r3r, 5 IV 84 5
134, 6 II II6r/II62 50
135> 5 II Maig~ f6o/ 56r 67
IV 1558 56
135, 7-9 III 4471/4473 153
138, 6 V 2700/2701 84
138, I2 III 2562 89
V 7318/7319 225
143, 4 IV 3413/3414 II4
144, 3 II Marg. 67r/ 672 90
145, 4 IV 243 II
IV 249 II
IV 265/266 I2
V 3805/3806 II8
V 4024/4025 124
147, 15 I 445 r8
I 760/761 28
III 993/994 36
148, I V 4131 128
148, 4-5 III 3192/3193 IIO
148, 7 V 1416/!417 45
150, 6 V 4134 128

Prouerbia
3, r8 IV 3327/3328 III
5, 15 IV 3158/3159 ro6
8, 22 III 2763 95
9, 5 IV 3298 IIO
27, r8 IV 4239/4240 139
JI, IO IV 4793/4794 156

Ecclesiastes
I, 2 V 4022/4023 124
V 4914/4915 r5r
I, 3 III 2758/2759 95
I, 4 III r247/r248 44
III 2760/2761 95
V r438/r439 46
I, 6 III 2527/2528 87
I, 9-IO II 1090/ro92 47
V r423/r424 45

Canticum Canticorum
r, 7 V 3642/3643 II4
INDEX LOCORVM S. SCRIPTVRAE 877

Sapientia
8, I III 992/993 36
III 2031/2032 71
9, 15 III 821/822 30
V 4454/4455 ,138
~----
__y_ __ ;zJ~-3~--- 226
II, I8 II · n60/u61 )O
III 737/738 27
III 1071/1072 39
III r17r/rr72 42
III 2576/2577 89
II, 2I II Marg. 660 88
III 1382/1383 49
III 1546 55
V 6938/6939 214
r6, 13 V 2980 94

Ecclesiasticus (Sir.)
r, 2 III Marg. l90/r9r 148
31 22 III 354/355 14
IO, 9-ro V 3775/3776 rr8
IO, 15 IV 2827/2828 95
V 3770/3771 rr7
II, 14 V 2980 94
r8, I III 2727/2729 94
III a3713/3714 128
IV 276r/2762 93
IV 2778/2779 93
V 1332/1333 43
23, 29 IV 4288 r40
44, r6 IV 2615/2616 88
V 6277 193

Isa(as
·r, 17-18 IV 4296/4298 r4r
2, 3 V 5564/5565 171
6, 2 II 3096/3097 122
III 2024/2025 70
6, 6-7 V ·146/147 7
9, l-2 V 6458/6461 199
9,2 IV 4800/4801 156
9, 6 V 177 8
IO, 17 V 3579/3581 II2
V 4552/4553 141
II, 2-3 II i:m/r2r3 52
II, 2 II Marg. 424 51
II r209/12IO 52
12, 3 IV 3301 rro
14, 12 II Marg. 377/378 46
25, 6 IV 3301 rro
26, IO V 4886/4887 150
30, 26 V 5935/5936 182
44, 22 V 2815/2816 88
50 1 II V 3424/3425 107
878 INDICES

53, 8 II 1009 43
61, 7 IV 5121/5122 166
63, I II 2248/2249 95
63, 2 II 2252/2253 95
65, 13 IV 3848/3849 127
__ 65,_q__ y 5880 ---- --- ___ 180 -- - ----- - ---- - - - - - - - - - - - - - - - -
66, 24 V 3430/3432 107

Ieremias
51 22 III 3670/3671 r27
r7, 5 IV 130 7
r7, 6 IV r30/r3r 7
f7, IO IV 4280 r40

Ezechiel
r6, 52 V 64r4f64r5 20I
r6, 53 V 6516/6519 20I
16, 55 V 6515/6516 20!
V 6522/6525 20I
V 6525/6528 20I
-<
28, 12-13 IV 2893/2895 97
43, 9 V 5557/5558 - r70-17r

Daniel
7, IO II r528/r529 66
:t IV 2342/2343 80
V 6219 r9r
9, 24 V Marg. 39/42 90
r3, 42 IV 2287/2288 78
V 2935 93

Osee
r3, r4 V 3007/3008 95
V. Marg. 34/35 90

Ioel
3, 12 V 6200/6202 190

Amos
8, II IV 3305/3307 IIO

Michaeas
4,4 IV 4238/4239