Vous êtes sur la page 1sur 29

UP-PCS PRELIMS TEST SERIES-2019

TEST BOOKLET SERIES

Test Code: ANSWER & EXPLANATION


P19-1902 GENERAL STUDIES-I
(Hindi Version)
TEST – 02

ANSWERS
Q. No. Answers Q. No. Answers Q. No. Answers Q. No. Answers Q. No. Answers Q. No. Answers
1 (b) 26 (a) 51 (b) 76 (d) 101 (c) 126 (b)
2 (c) 27 (d) 52 (a) 77 (c) 102 (b) 127 (c)
3 (b) 28 (b) 53 (c) 78 (c) 103 (d) 128 (a)
4 (d) 29 (a) 54 (c) 79 (a) 104 (c) 129 (b)
5 (b) 30 (b) 55 (a) 80 (d) 105 (d) 130 (b)
6 (d) 31 (c) 56 (a) 81 (b) 106 (c) 131 (d)
7 (a) 32 (b) 57 (b) 82 (c) 107 (d) 132 (a)
8 (b) 33 (c) 58 (d) 83 (b) 108 (b) 133 (d)
9 (c) 34 (b) 59 (b) 84 (c) 109 (a) 134 (b)
10 (d) 35 (c) 60 (b) 85 (d) 110 (c) 135 (a)
11 (b) 36 (d) 61 (b) 86 (c) 111 (c) 136 (d)
12 (c) 37 (b) 62 (b) 87 (a) 112 (a) 137 (a)

13 (a) 38 (d) 63 (a) 88 (d) 113 (b) 138 (d)

14 (b) 39 (c) 64 (a) 89 (c) 114 (c) 139 (a)


15 (b) 40 (b) 65 (a) 90 (a) 115 (b) 140 (b)
16 (b) 41 (a) 66 (d) 91 (c) 116 (d) 141 (b)
17 (b) 42 (c) 67 (d) 92 (d) 117 (c) 142 (c)
18 (b) 43 (d) 68 (a) 93 (b) 118 (b) 143 (b)
19 (c) 44 (a) 69 (d) 94 (b) 119 (d) 144 (c)
20 (b) 45 (b) 70 (b) 95 (a) 120 (a) 145 (a)
21 (b) 46 (c) 71 (d) 96 (a) 121 (b) 146 (c)
22 (c) 47 (c) 72 (c) 97 (b) 122 (b) 147 (c)
23 (a) 48 (a) 73 (d) 98 (d) 123 (c) 148 (b)
24 (d) 49 (d) 74 (b) 99 (b) 124 (a) 149 (d)
25 (b) 50 (c) 75 (c) 100 (b) 125 (d) 150 (c)
1. (b) 3. (b)
O;k[;k% mixzg ,sls vkdk'kh; fiaM gSa] tks vius&vius xzgksa dh O;k[;k% 'kqØ% 'kqØ dks lk¡> dk rkjk ;k Hkksj dk rkjk dgrs
ifjØek djus ds lkFk&lkFk lw;Z dh Hkh ifjØek djrs gSaA xzgksa dh gSa D;ksafd ;g xzg 'kke dks if'pe fn'kk esa rFkk lqcg iwoZ fn'kk esa
Hkk¡fr buesa Hkh Lo;a dksbZ ped ugha gksrh vFkkZr~ ;s lw;Z ds izdk'k fn[kkbZ iM+rk gSA nzO;eku ,oa vkdkj esa ;g xzg i`Foh ds yxHkx
ls pedrs gSaA xzgksa ds leku budk Hkh Hkze.k iFk ijoy;kdkj gksrk leku gh gSA blfy;s bls i`Foh dh tqM+ok cgu dgk tkrk gSA 'kqØ
gSA cqèk vkSj 'kqØ dks NksM+dj lHkh xzgksa ds vius&vius mixzg gSaA ds ok;qeaMy esa izs'kj dqdj dh n'kk mRiUu gksrh gS D;ksafd ;gk¡
lokZfèkd mixzg c`gLifr xzg ds gSaA panzek i`Foh dk ,dek=k mixzg dkcZu MkbvkWDlkbM 90-95% rd gSA 'kqØ xzg dk viuk dksbZ mixzg
gSA fofHkUu xzgksa ds mixzgksa dh la[;k fuEufyf[kr gS& ugha gSA ;g xzg lw;Z dh ifjØek iwoZ ls if'pe fn'kk esa djrk gSA
vr% ;qXe (a) lgh lqesfyr gSA
(xzg) (mixzg)
eaxy xzg% eaxy xzg dks yky xzg dgk tkrk gS u fd uhyk
i`Foh 1
xzgA uhyk xzg i`Foh dks dgk tkrk gS D;ksafd i`Foh varfj{k ls ns[kus
eaxy 2 ij ty dh vfèkdrk ds dkj.k uhyh fn[kkbZ nsrh gSA eaxy xzg dh
c`gLifr 79 lrg yky (iQsfjd vkWDlkbM ds dkj.k) gksus ds dkj.k bls yky
'kfu 62 xzg dgk tkrk gSA ;gk¡ ok;qeaMy vR;ar fojy gS rFkk bldh ?kw.kZu
;wjsul (v#.k) 27 xfr i`Foh dh ?kw.kZu xfr ds leku gSA iQkscksl vkSj Mheksl eaxy ds
usIP;wu (o#.k) 14 nks mixzg gSaA fuDl vksyafi;k bl xzg dk lcls Å¡pk ioZr gSA vr%
;qXe (b) lgh lqesfyr ugha gSA
vr%
fodYi (b) lgh gSA
c`gLifr xzg% c`gLifr xzg dks y?kq lkSj&ra=k (Miniature Solar
2. (c)
System) dgrs gSaA ;g lkSjeaMy dk lcls cM+k xzg gSA vk;ks] ;wjksik]
O;k[;k% xzg] izdk'k jfgr vkdk'kh; fiaM gS tks rkjksa dh ifjØek dSfyLVks] vyefFkek bR;kfn blds mixzg gSaA lokZfèkd mixzg blh
djrs gSaA ;s lw;Z ls fudys fiaM gSa ,oa lw;Z dh ifjØek djrs gSaA ;s xzg ds gSaA c`gLifr ds ok;qeaMy esa gkbMªkstu] ghfy;e] ehFksu vkSj
lw;Z ds gh izdk'k ls pedrs gSa rFkk m"ek izkIr djrs gSaA lw;Z dh veksfu;k tSlh xSlsa ikbZ tkrh gSaA blds ikl Lo;a dh jsfM;ks ÅtkZ
ifjØek lHkh xzg if'pe ls iwoZ fn'kk esa djrs gSa] ijarq 'kqØ o v#.k gksus ds dkj.k blesa rkjs ,oa xzg nksuksa ds xq.k ik, tkrs gSaA vr%
lw;Z dh ifjØek iwoZ ls if'pe fn'kk esa djrs gSaA lw;Z ls fudVrk ;qXe (c) lgh lqesfyr gSA
,oa nwjh ds vkèkkj ij xzg vkarfjd ,oa cká nks rjg ds gSaA v#.k% v#.k xzg dks vius v{k ij vfèkd >qdk gksus ds dkj.k
vkarfjd xzg% ;s xzg lw;Z ls fudVrk ds dkj.k Hkkjh inkFkks± ls ysVk gqvk xzg Hkh dgk tkrk gSA 'kqØ dh rjg ;g xzg Hkh lw;Z dh
fufeZr gksrs gSaA vkarfjd xzgksa ds varxZr cqèk] 'kqØ] i`Foh o eaxy ifjØek iwoZ ls if'pe fn'kk esa djrk gSA c`gLifr ,oa 'kfu dh rjg
vkrs gSaA bldk ok;qeaMy Hkh dkiQh l?ku gSA nwjn'khZ ls ns[kus ij ;g xzg gjk
cká xzg% ;s xzg gYds inkFkks± ls cus gksrs gSa rFkk budk vkdkj fn[kkbZ nsrk gSA 'kfu xzg dh rjg blds Hkh pkjksa vksj oy; gSA lw;Z
Hkh cM+k gksrk gSA blfy;s bu xzgksa dks ^xzsV IysusV~l* Hkh dgrs gSaA ls vfèkd nwjh ds dkj.k ;g dkiQh BaMk xzg gSA vr% ;qXe (d) lgh
cká xzgksa ds varxZr c`gLifr] 'kfu] v#.k o o#.k vkrs gSaA lqesfyr gSA
è;krO; gS fd lkSjeaMy dk lcls cM+k xzg c`gLifr gS rFkk 4. (d)
lcls NksVk xzg cqèk gSA vkdkj ds vuqlkj xzgksa dk vojksgh Øe O;k[;k% i`Foh vius v{k ij lnSo if'pe ls iwoZ ?kwerh gSA
fuEufyf[kr gS& ftls i`Foh dk ?kw.kZu ;k ifjHkze.k dgrs gSaA i`Foh ds ifjHkze.k ds
dkj.k fnu o jkr gksrs gSaA i`Foh dh blh xfr dks nSfud xfr dgrs
1- c`gLifr 5- i`Foh gSaA i`Foh lw;Z ds pkjksa vksj vaMkdkj ekxZ esa ?kwerh gSA blds bl
2- 'kfu 6- 'kqØ vaMkdkj ekxZ dks Hkw&d{kk dgrs gSaA i`Foh dh blh ifjØe.k xfr dks
3- v#.k 7- eaxy bldh okf"kZd xfr dgrs gSa u fd nSfud xfrA i`Foh dh lw;Z dh
ifjØek ds dkj.k gh fnu o jkr NksVs&cM+s gksrs jgrs gSaA blh izdkj
4- o#.k 8- cqèk ;fn i`Foh viuh v{k ij >qdh gqbZ u gksrh rks Hkh loZ=k fnu&jkr
vr% fodYi (c) lgh gSA cjkcj gksrsA

641, 1st Floor, Dr. Mukherjee Nagar, Tashkent Marg, Civil Lines, 2 2
Delhi Prayagraj
Phone: 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
i`Foh ij fnu vkSj jkr dh fLFkfr% 21 ekpZ ls 23 flracj zzizlqIr Tokykeq[kh% ;s ,sls Tokykeq[kh gS ftuesa fudV iwoZ esa
rd mÙkjh xksyk¼Z esa lw;Z 12 ?kaVksa ls vfèkd pedrk gS rFkk mÙkjh mn~xkj ugha gqvk ijarq Hkfo"; esa dHkh mn~xkj gks ldrk gS]
èkzqo ij fnu dh vofèk N% eghus dh gksrh gSA 23 flracj ls 21
izLkqIr Tokykeq[kh dgykrs gSaA vaMeku fudksckj esa ukjdksaMe
ekpZ rd nf{k.kh xksyk¼Z esa lw;Z 12 ?kaVksa ls vfèkd pedrk gS rFkk
nf{k.kh èkqzo ij 6 eghus rd fnu jgrk gSA vr% fodYi (d) lgh gSA }hi izlqIr Tokykeq[kh gSA
5. (b) zz'kkar Tokykeq[kh% ,sls Tokykeq[kh ftuesa dkiQh yacs le; ls
O;k[;k% volknh pV~Vkuksa dk fuekZ.k i`Foh ry ij vkXus; mn~xkj ugha gqvk gS vkSj u gh Hkfo"; esa gksus dh laHkkouk gS]
,oa :ikarfjr pV~Vkuksa ds vijnu ,oa fu{ksi.k ds ifj.kkeLo:i gksrk 'kkar Tokykeq[kh dgykrs gSaA
gSA bu pV~Vkuksa ds fuekZ.k esa tSfod vo'ks"kksa dk Hkh ;ksxnku gksrk gSA
bu pV~Vkuksa bu iqu%fuZfeZr pV~Vkuksa esa ijrksa dk fodkl gksus ds dkj.k lfØ; Tokykeq[kh izLkqIr Tokykeq[kh 'kkar Tokykeq[kh
mUgsa ijrnkj pV~Vku Hkh dgk tkrk gSA volknh pV~Vkuksa dk foLrkj fdyk;w&gokbZ }hi folqfo;l&bVyh] dksglqYrku&bZjku]
laiw.kZ ØLV ds yxHkx 75% Hkkx ij gS ijarq ØLV ds fuekZ.k esa (USA); Ý;wth;kek&tkiku] iksik&E;kaekj]
;ksxnku dsoy 5% dk gSA ykafxyk ,oa ckaxkuk& ØkdkVksvks& fdyheatkjks &
vkXus; pV~Vkusa% bUgsa izkFkfed pV~Vku Hkh dgrs gSa D;ksafd i`Foh ikiqvk U;wfxuh_ baMksusf'k;k] ratkfu;k]
dh mRifÙk ds mijkar loZizFke vkXus; pV~Vkuksa dk gh fuekZ.k gqvk les:] esjkih] nqdksuks& ukjdks a M e }hi& fpEcjktks&bDosMksj]
FkkA ;s pV~Vku josnkj gksrh gSA bu pV~Vkuksa esa ijrsa rFkk tSfod vo'ks"k baMksusf'k;k_ vaMeku fudksckj ,dka d kxq v k&,a M ht
ugha ik, tkrs gSaA volknh ,oa :ikarfjr pV~Vkusa vkXus; pV~Vkuksa ls ekmaV ,Vuk& (Hkkjr) ioZr
gh fufeZr gqbZ gSaA vkXus; pV~Vkuksa esa jklk;fud vi{k; dk izHkko fllyh }hi_
de vkSj HkkSfrd o ;kaf=kd vi{k; dk izHkko vfèkd gksrk gSA ØLV LVªkEcksyh&ysikjh }hi_
dk yxHkx 90% Hkkx vkXus; pV~Vkuksa ls cuk gSA dksVksiSDlh&bDosMksj_
:ikarfjr pV~Vkusa% tc rki vkSj nkc ds ifj.kkeLo:i vkXus; ekmaV bjscl&vaVkdZfVdk_
,oa volknh pV~Vkuksa esa ifjorZu ;k :ikarj.k gksrk gS rc :ikarfjr ekSukyksok&gokbZ }hi_
pV~Vkuksa dk fuekZ.k gksrk gSA ;s pV~Vkusa thok'e jfgr rFkk lokZfèkd cSju }hi&vaMeku
dBksj gksrh gSaA fudksckj (Hkkjr)
vkXus; pV~Vkuksa ds volknh pV~Vkuksa ds :ikarfjr pV~Vkuksa ds
:ikarj.k ls cuh 'kSyas :ikarj.k ls cuh 'kSyas :ikarj.k ls cuh 'kSyas 7. (a)
1. xzsukbV & uhl 1. 'ksy & LysV 1. LysV & iQkbykbV O;k[;k% ‘P’ rjaxsa Bksl] nzo ,oa xSl rhuksa voLFkkvksa ls xq”kj
2. cslkYV & 2. pwuk iRFkj rFkk 2. iQkbykbV & flLV
ldrh gSaA ;|fi Bksl dh rqyuk esa rjy ekè;e esa budh xfr èkheh
  ,EiQhcksykbV MksyksekbV & laxejej 3. xSczks & ljisaVkbu
gks tkrh gSA ;s vuqnSè;Z rjaxsa gksrh gSa rFkk èofu rjaxksa dh Hkk¡fr pyrh
3. cslkYV & flLV 3. pkWd ,oa
MksyksekbV & laxejej gSaA ;s Hkwdaih; rjaxsa lokZfèkd osxoku (8-14km/s) rajx gSaA
4. ckyqdk iRFkj & rjaxs izdk'k rjaxksa ds leku pyrh gSaA ;s rjaxsa dsoy Bksl
‘S’
DokVZtkbV ekè;e esa gh xeu dj ldrh gSaA rjy ekè;e esa izk;% ;s yqIr gks
6. (d) tkrh gSaA bUgsa f}rh; vFkok xkS.k rjaxsa Hkh dgrs gSa] D;ksafd ;s izkFkfed
O;k[;k% mn~xkjksa ds vkèkkj ij Tokykeq[kh dks rhu Jsf.k;ksa esa rjaxsa ds ckn izdV gksrh gSaA
foHkkftr fd;k x;k gS&
‘L’ rjaxksa dks èkjkryh; rjaxsa Hkh dgrs gSaA ;s vR;fèkd izHkko'kkyh
zzlfØ; Tokykeq[kh% ,sls Tokykeq[kh ftuls lnSo ok"i] èkwy]
èkqavk] xSls] jk[k] ykok bR;kfn inkFkZ fudyrs jgrs gSa] lfØ; rjaxsa gksrh gSaA bu rjaxksa dh xfr cgqr gh èkheh gksrh gS rFkk ;s lcls
Tokykeq[kh dgykrs gSaA Hkkjr dk ,dek=k lfØ; Tokykeq[kh nsj esa igq¡prh gSa ijarq cgqr gh fouk'kdkjh gksrh gSaA vr% fodYi
cSju }hi gSA (a) lgh gSA

641] çFke ry] eq[kthZ uxj] rk'kdan ekxZ] flfoy ykbUl] 3 3


fnYyh&9 iz;kxjkt
nwjHkk"k % 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
8. (b) 10. (d)
O;k[;k% O;k[;k% ofyr ;k eksM+nkj ioZr laihMukRed 'kfDr;ksa }kjk fufeZr
ioZr gSA tc pV~Vkuksa esa i`Foh dh vkarfjd 'kfDr;ksa }kjk eksM+ ;k
vksaVkfj;ks >hy & ;w-,l-,- o dukMk oyu iM+ tkrk gS] rc eksM+nkj@ofyr ioZrksa dk fuekZ.k gksrk gSA ofyr
fVVhdkdk >hy & is: o cksfyfo;k ioZr fo'o ds lcls Å¡ps rFkk lokZfèkd foLr`r ioZr gSA ;s ioZr
vYcVZ >hy & ;wxkaMk o dkaxks ygjnkj gksrs gSaA fgeky;] vkYIl] ;wjky] jkWdh] ,aMht] ,Vyl vkfn
izeq[k eksM+nkj ioZr gSA tcfd fl,jk usoknk CykWd ioZr dk mnkgj.k
:MksYiQ >hy & dsU;k gSA ;g fo'o dk lokZfèkd foLr`r CykWd ioZr gSA
lqihfj;j >hy & vesfjdk o dukMk CykWd ioZr dk fuekZ.k ruko ;k f[kapko dh 'kfDr;ksa }kjk gksrk
foDVksfj;k >hy & ;wxkaMk] ratkfu;k o dsU;k gSA buls Hkza'k ;k njkjsa curh gSa] ftlls èkjkry dk dqN Hkkx èk¡l
tkrk gS rFkk dqN Hkkx Åij mB tkrk gSA njkjksa ds lehi ds Å¡ps
áwju >hy & ;w-,l-,- o dukMk
mBs Hkkx CykWd ioZr dgykrs gSaA fl,jk usoknk] okWltsl rFkk CySd
fe'khxu >hy & ;w-,l-,- iQkWjsLV ioZr CykWd ioZr ds izeq[k mnkgj.k gSaA vr% fodYi (d)
Vaxkfudk >hy & ratkfu;k] tkfEc;k] cq#aMh o dkaxks lgh gSA
cSdky >hy & :l 11. (b)
O;k[;k%
xzsV Lyso >hy & dukMk
ioZr loksZPp fcanq fLFkfr
U;klk@eykoh >hy & eykoh] ekstkfEcd o ratkfu;k
vIysf'k;u ekmaV fepsy iwohZ la-jk- vesfjdk&dukMk
bZjh >hy & ;w-,l-,- o dukMk dkLdsM jsat ekmaV jsfu;j la-jk- vesfjdk&dukMk
fofuisx >hy & dukMk dkds'kl ,yczq'k :l
vFkkckLdk >hy & dukMk ,YcqtZ nsekcan bZjku
vr% fodYi (b) lgh gSA vkYIl ekmaV CySd eè;orhZ ;wjksi
9. (c) ,isukbu dksuksZxzSaMs bVyh
O;k[;k% uqukVd% uqukVd fgekuh }kjk fufeZr LFkykÑfr gS u vykLdk Js.kh ekmaV eSfdays vykLdk (USA)
fd lkxjh; ty }kjk fufeZrA tc fdlh ioZrh; Hkkx es fgekPNknu
if'peh ?kkV vukbeqMh if'peh Hkkjr
ds chp pV~Vkuksa ds Å¡ps Vhys fudys gksrs gSa rks ;s Vhys ^uqukVd*
dgykrs gSaA ;s fge{ks=k dh fo'kky fgejkf'k ds eè; fc[kjs gq, }hi ,Vyl ioZr tsosy VkmCdky mÙkjh&if'peh vÚhdk
ds leku u”kj vkrs gSaA blfy;s uqukVd dks ^fgekarj }hi* Hkh dgk jkWdh ioZr ekmaV ,YcVZ if'peh mÙkjh vesfjdk
tkrk gSA xzsM fMokbfMax jsat dksL;wLdks iwohZ vkWLVªsfy;k
LVSd% danjkvksa ds feyus ds mijkar cus esgjkcksa dh izÑfr fr,u'kku ihds iksosMk nf{k.kh eè; ,f'k;k
vLFkk;h gksrh gSA bu esgjkcksa ds u"V gksus ds i'pkr pV~Vku dk tks vYVkbZ ekmaVsal xksjk osyq[kk eè; ,f'k;k
Hkkx leqnz ty esa LraHk ds leku [kM+k jgrk gS] LVSd dgykrk gSA
MªsdsalcxZ ioZr nokuk,aVysa;kuk nf{k.k&iwohZ vÚhdk
iqfyu% rVh; Hkkxksa esa HkkVk tyLrj vkSj leqnzh rV js[kk ds eè;
ckyw] ctjh] xksyk'e vkfn inkFkks± ds vLFkk;h teko ls cuh LFkykÑfr vr% fodYi (b) lgh gSA
iqfyu dgykrh gSA 12. (c)
rVh; danjk% rVh; pV~Vkuksa ds eè; esa tgk¡ lafèk;k¡] Hkza'k o O;k[;k% vaxwjksa dk O;kikfjd Lrj ij mRiknu & foVhdYpj
de”kksj pV~Vkusa feyrs gSa] ogk¡ lkxjh; rjaxsa rs”kh ls vijnu djrh zzO;kikfjd Lrj ij dh tkus okyh tSru w dh Ñf"k & vksfyohdYpj
gS] ftlls ogk¡ rVh; danjk dk fuekZ.k gksrk gSA vr% fodYi (c) zzdsapqvk ikyu & oehZdYpj
lgh gSA zziQwyksa dh Ñf"k & ÝyksjhdYpj

641, 1st Floor, Dr. Mukherjee Nagar, Tashkent Marg, Civil Lines, 4 4
Delhi Prayagraj
Phone: 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
zz'kgrwr dh Ñf"k & lsjhdYpj dukZVd rFkk dsjy gSaA ,f'k;k dk lcls cM+k iou iQkeZ rfeyukMq
zziQyksa dk mRiknu & gkVhZdYpj ds eqIiuMy esa LFkkfir fd;k x;k gSA egkjk"Vª ds lrkjk esa Hkh ,d
zzeèkqeD[kh ikyu & ,ihdYpj iou ÅtkZ la;a=k LFkkfir fd;k x;k gSA iou ÅtkZ dh LFkkfir {kerk
zzikSèkks dk gok esa mxkuk & ,jksiksfud esa Hkkjr dk phu] la;qDr jkT; vesfjdk rFkk teZuh ds ckn pkSFkk
LFkku gSA vr% fodYi (b) lgh gSA
vr% fodYi (c) lgh gSA
17. (b)
13. (a)
O;k[;k% fdlh ioZr o igkM+h esa fLFkr og fupyk Hkkx ftlls
O;k[;k%
LFky ekxZ xqtjrk gks] njkZ dgykrk gSA Hkkjr esa vusd njsZ gSa ftuls
laLFkku eq[;ky; lM+d o jsyekxZ xq”kjrs gSaA dqN eq[; njsZ fuEufyf[kr gSa&
dkWiQh vuqlaèkku dsanz fpdeaxywj
dkjkdksje njkZ yn~nk[k& ;g Hkkjr dk lcls Å¡pk njkZ gSA
Hkkjrh; xUuk iztuu laLFkku dks;EcVwj
jksgrkax fgekyp izns'k
jk"Vªh; ikSèk laj{k.k ,oa izf'k{k.k laLFkku gSnjkckn
ukFkwyk flfDde& frCcr iBkj dh pqach ?kkVh esa
Ñf"k foi.ku ,oa fujh{k.k funs'kky; iQjhnkckn [kqyrk gSA
Hkkjrh; Ms;jh vuqlaèkku laLFkku djuky (gfj;k.kk) ckefMyk v#.kkpy izns'k& v#.kkpy izns'k dks Ygklk
Hkkjr Ms;jh fuxe ,oa jk"Vªh; Ms;jh fodkl vkuan (xqtjkr) ls tksM+rk gSA
cksMZ tsysIyk flfDde& ;g flfDde dks Ygklk (frCcr)
14. (b) ls tksM+rk gSA
O;k[;k% pkoy esa ^CykLV* uked jksx gksrk gSA bl jksx esa ifÙk;ksa ekuk njkZ mÙkjk[kaM& Hkkjr vkSj frCcr ds eè; fLFkr gSA
esa Hkwjs jax ds uko dh rjg ds pdrs fn[kkbZ nsrs gSaA xUuk esa yky cqftZy njkZ tEew&d'ehj& ;g njkZ Jhuxj dks fxyfxr
foxyu (jsMjkWV) uked jksx gksrk gSA blesa NksVs yky jax ds èkCcs ls tksM+rk gSA
iÙkh dh eè; f'kjk ij izdV gksrs gSa rFkk xUus dk Hkhrjh Hkkx yky tksf”kyk njkZ tEew&d'ehj& ;g tkLdj Js.kh esa fLFkr gS
gks tkrk gSA puk esa m[kVk jksx gksrk gS ftlesa ifÙk;k¡ ihyh iM+dj rFkk blls Jhuxj&ysg ekxZ xq”kjrk gSA
lw[k tkrh gSa rFkk tM+sa dkyh iM+ dj xy tkrh gSaA xsgw¡ esa jrqvk jksx
ihjiatky blls dq y xk¡ o ls dks B h tkus dk ekxZ
gksrk gS ftlesa ifÙk;ksa ij ihys] Hkwjs rFkk dkys jax ds èkCcs fn[kkbZ
njkZ&tEew&d'ehj xq”kjrk gSA
iM+rs gSaA vr% fodYi (b) lgh gSA
cfugky bl njsZ ls tEew ls Jhuxj tkus dk ekxZ xqtjrk
15. (b) njkZ&tEew&d'ehj gSA tokgj lqjax blh njsZ esa fLFkr gSA
O;k[;k% Hkkjr dk izFke jk"Vªh; m|ku fte dkcsZV jk"Vªh; m|ku
f'kidhyk&fgekpy ;g f'keyk dks frCcr ls tksMr+ k gS rFkk lryt
gSA Hkkjr dk lcls cM+k jk"Vªh; m|ku tEew&d'ehj ds ysg tuin
izns'k unh blh njsZ ls Hkkjr esa izos'k djrh gSA
esa fLFkr gS ftldk uke ^gsfel gkbZ* gS rFkk ns'k dk lcls NksVk
jk"Vªh; m|ku vaMeku&fudksckj f”kys esa ^lkmFkcVu* gSA vr% ;qXe (b) lgh lqesfyr ugha gSA
zzdscqyyketkvks jk"Vªh; m|ku & ef.kiqj 18. (b)
zzdkathjaxk jk"Vªh; m|ku & vle & ,d lhax okyk xSaMk O;k[;k% tqdw ?kkVh Hkkjr ds uxkySaM jkT; esa tiQw Js.kh ds ihNs
zzdsoyknso jk"Vªh; m|ku & jktLFkku & lkbcsfj;u Øsu
fLFkr gSA Hkkjr dh vU; ?kkfV;k¡ fuEufyf[kr gS&
zzfxj vHk;kj.; & xqtjkr & ,f'k;kbZ flag dqYyw ?kkVh& fgekpy izns'k& èkkSykèkj ,oa ihjiatky Jsf.k;ksa ds
zzdPN dk NksVk j.k& xqtjkr& taxyh xèkk
eè; fLFkr gSA
usykax ?kkVh & mÙkjk[kaM
vr% fodYi (b) lgh gSA
e[kkZ ?kkVh & yn~nk[k
16. (b)
O;k[;k% ,f'k;k dk lcls cM+k iou ÅtkZ dsanz xqtjkr ds dPN lkaxyk ?kkVh & fgekpy izns'k
f”kyk esa ekaMoh esa LFkkfir fd;k x;k gSA Hkkjr esa iou ÅtkZ ds ;qFkkax ?kkVh & flfDde
mRiknu gsrq lokZfèkd mi;qDr izns'k& rfeyukMq] vkaèkz izns'k] xqtjkr] vr% fodYi (b) lgh gSA
641] çFke ry] eq[kthZ uxj] rk'kdan ekxZ] flfoy ykbUl] 5 5
fnYyh&9 iz;kxjkt
nwjHkk"k % 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
19. (c) 22. (c)
O;k[;k% xksnkojh% ;g izk;}hih; Hkkjr dh lcls yach unh gSA O;k[;k% gky gh esa vle ljdkj us iSjsaV~l jsLikWUlfcfyVh ,aM
if'peh ?kkV dh ukfld dh igkfM+;ksa (=;acds'oj) ls mn~xe gksrk ukWElZ iQkWj vdkmaVfcfyVh ,aM ekWuhVfjax (PRANAM) vk;ksx dk
gSA bldh izeq[k lgk;d ufn;k¡ gSa& izk.kfgrk] iw.kkZ] isuxaxk] oèkkZ] 'kqHkkjaHk fd;kA
osuxaxk] banzkorh rFkk eathjkA zz;g ns'k esa viuh rjg dk ,dek=k foèks;d gS ftlesa jkT; ds

Ñ".kk% ;g unh egkcys'oj ds fudV if'peh ?kkV ls fudyrh ljdkjh deZpkfj;ksa ds ekrk&firk dks lqj{kk iznku djus dk
gSA bldh izeq[k lgk;d ufn;k¡ gSa& rqaxHknzk] Hkhek] dks;uk] ;jyk] iz;kl fd;k x;k gSA
zzvk;ksx dks vxj ;g lwpuk feyrh gS fd deZpkjh vius
o.kkZ] iapxaxk] nwèkxaxk] ?kkVizHkk] ekyizHkk bR;kfnA
ekrk&firk ;k fnO;kax HkkbZ&cguksa dh ns[kHkky ugha dj jgs gSa
egkunh% ;g NÙkhlx<+ ds jk;iqj f”kys esa flagok Js.kh ds fudV
;k mudh vkèkkjHkwr ”k:jrksa dks iwjk ugha dj jgs gSa rks muds
vejdaVd iBkj ls fudyrh gSA bldh izeq[k lgk;d ufn;k¡ gSa&
osru dk 10-15 izfr'kr fgLlk muds ekrk&firk ;k fnO;kax
f'koukFk] glnks] eaM] Mwc] tksad o rsy bR;kfnA HkkbZ&cguksa dks gLrkarfjr dj fn;k tk,xkA vr% fodYi (c)
czãiq=k unh% ;g unh ekuljksoj >hy ds fudV vkaXlh fgeun lgh gSA
ls fudyrh gSA bldh izeq[k lgk;d ufn;k¡ gS& lqcufljh] dfiyh] 23. (a)
ft;kHkjsyh] èkuJh] iqFkhekjh] ixyknh;k vkSj ekul bR;kfnA vr% O;k[;k% laizhfr% ;g lSU; vH;kl Hkkjr vkSj ckaXykns'k dh
fodYi (c) lgh gSA lsukvksa ds eè; vk;ksftr gksrk gSA bl la;qDr vH;kl dh 'kq#vkr
20. (b) 2009 esa gqbZ FkhA 2019 esa blds vkBosa laLdj.k dh 'kq#vkr 3 ekpZ
O;k[;k% f'ko leqnze~ tyizikr& dkosjh unh dks gqbZ tks 15 ekpZ rd pykA bl vH;kl dk vk;kstu ckaXyksn'k
zziquklk tyizikr & pacy unh ds raxsy esa fd;k x;kA
zzvy ukxkg% ;g Hkkjr vkSj vkseku ds eè; gksus okyk f}i{kh;
zznwèklkxj tyizikr & ekaMoh unh
la;qDr lSU; vH;kl gSA bl o"kZ bl f}i{kh; la;qDr vH;kl
zzpwfy;k tyizikr & pacy unh
dk rhljk laLdj.k 12-15 ekpZ] 2019 ds eè; vkseku dh
zzgqaM: tyizikr & Lo.kZ js[kk unh tcy vy v[knj igkfM+;ksa esa vk;ksftr fd;k x;kA
zzdfiy èkkjk tyizikr & ueZnk unh zzfe=k'kfDr% ;g Hkkjr vkSj Jhyadk ds eè; gksus okyk la;qDr
zzfp=kdwV tyizikr & banzkorh unh lSU; vH;kl gSA bldk izkjaHk 2012 esa gqvk FkkA bl o"kZ bldk
21. (b) NBk laLdj.k 26 ekpZ ls 8 vizSy 2019 rd Jhyadk esa
O;k[;k% mPp f'k{kk izkIr ;qokvksa ds izf'k{k.k ,oa dkS'ky fodkl vk;ksftr fd;k x;kA
gsrq ekuo lalkèku fodkl ea=kky; us ^Js;l* dk;ZØe dh 'kq#vkr zz,fiQMsaDl% ;g Hkkjr vkSj 16 vÚhdh ns'kksa ds eè; gksus okyk

dhA bl ;kstuk ls ;qokvksa dks jks”kxkj izkIr djus vkSj ns'k ds fodkl la;qDr lSU; vH;kl gSA 18 ls 27 ekpZ] 2019 ds eè; bl
esa ;ksxnku djus esa lgk;rk feysxhA ns'k ds fMxzhèkkjh fo|kfFkZ;ksa dks la;qDr vH;kl dk vk;kstu iq.ks ds vkSaèk fefyVªh LVs'ku vkSj
dkWyst vkWiQ fefyVªh bathfu;fjax esa gqvkA vr% fodYi (a)
vFkZO;oLFkk dh ”k:jr ds vuqlkj vfèkd dq'ky] l{ke] jks”kxkj
lgh gSA
ijd cukus vkSj laxfBr fd;s tkus dh vko';drk gS rkfd os ns'k
dh izxfr esa vfèkdre ;ksxnku dj ldsaA Js;l dk;ZØe esa rhu 24. (d)
dsanzh; ea=kky;ksa dh igy 'kkfey gS& O;k[;k% fo'o miHkksDrk fnol 15 ekpZ dks euk;k tkrk gSA
miHkksDrk vfèkdkjksa ds ekeys esa yksxksa dks tkx:d djus gsrq bl
zzekuo lalkèku fodkl ea=kky;
fnol dk vk;kstu fd;k tkrk gSA bl o"kZ fo'o miHkksDrk fnol dh
zzdkS'ky fodkl ,oa m|ferk ea=kky; Fkhe ‘Trusted Smart Products’ gSA
zzJe ,oa jks”kxkj ea=kky; zzfo'o ty fnol izR;sd o"kZ 22 ekpZ dks euk;k tkrk gSA yksxksa
lkFk gh bl dk;ZØe esa lHkh jkT;ksa ds lg;ksx dh Hkh vis{kk ds chp ty dk egÙo] vko';drk vkSj laj{k.k ds fo"k; esa
dh xbZ gSA bl dk;ZØe dk mís'; f'k{kk vkSj m|ksx lsok {ks=k ds tkx:drk c<+kus gsrq fo'o ty fnol euk;k tkrk gSA o"kZ
eè; lg;ksxkRed lacaèkksa dks c<+kok nsukA vr% fodYi (b) lgh gSA 2019 esa bldh Fkhe ¶fdlh dks ihNs ugha NksM+uk¸ gSA

641, 1st Floor, Dr. Mukherjee Nagar, Tashkent Marg, Civil Lines, 6 6
Delhi Prayagraj
Phone: 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
zzvarjkZ"Vªh; ekr`Hkk"kk fnol izR;sd o"kZ 21 iQjojh dks euk;k zziz.kc eq[kthZ ns'k ds 13osa jk"Vªifr jgs gSaA bUgksaus 25 tqykbZ]
tkrk gSA bldk vk;kstu izR;sd o"kZ Hkk"kk;h vkSj lkaLÑfrd 2012 dks jk"Vªifr in dh 'kiFk yh rFkk og bl in ij 25
fofoèkrk rFkk cgqHkk"kkokn dks c<+kok nsus gsrq fd;k tkrk gSA tqykbZ] 2017 rd jgsA
bl o"kZ bldh Fkhe gS& ¶fodkl] 'kkafr vkSj lkeatL; ds zzukukth ns'keq[k dk egkjk"Vª ds fgaxksyh esa tUe gqvk FkkA ;s
dkjd ds :i esa Lons'kh Hkk"kk,¡¸A
,d lektlsoh FksA 1980 esa bUgksaus lfØ; jktuhfr ls laU;kl
zzfo'o vknzHZ kwfe fnol izR;sd o"kZ 2 iQjojh dks euk;k tkrk gSA o"kZ
ys fy;k Fkk ysfdu nhun;ky 'kksèk laLFkku dh LFkkiuk djds
2019 gsrq fo'o vknzHZ kwfe fnol dh Fkhe ^vknzZ Hkwfe vkSj tyok;q
lektlsok ls tqM+s jgsA
ifjorZu* gSA vknZHz kwfe;ksa ij jkelj vfHkle; dh LFkk;h lhfefr
zzHkwisu gtkfjdk xk;d o laxhrdkj gksus ds lkFk gh ,d dfo]
}kjk vxys nks o"kks± 2020 ,oa 2021 gsrq LohÑr dh xbZ Fkhe gS&a
„„2020 & vknzZHkwfe vkSj tSo fofoèkrk
fiQYe fuekZrk] ys[kd vkSj vle dh laLÑfr rFkk laxhr ds
vPNs tkudkj FksA vr% fodYi (d) lgh gSA
„„2021 & vknzZHkwfe vkSj ty

zz26 vizSy dks fo'o ckSf¼d laink fnol euk;k tkrk gSA bl 28. (b)
o"kZ (2019) bldh Fkhe Fkh& ¶Lo.kZ ds fy;s igq¡p % ckSf¼d O;k[;k% tyok;q ifjorZu izn'kZu lwpdkad&2019 esa Hkkjr dk
laink vkSj [ksy¸A 11ok¡ LFkku gSA tyok;q ifjorZu izn'kZu lwpdkad esa LohMu ds ckn
25. (b) eksjDdks loZJs"B izn'kZu djus okyk nwljk ns'k ?kksf"kr fd;k x;k gSA
O;k[;k% vksjax jk"Vªh; m|ku vle esa vofLFkr gSA ;g vle bl fjiksVZ ds vuqlkj izFke rhu LFkkuksa ij fdlh Hkh ns'k dks dksbZ
ds nkjkax vkSj 'kksf.kriqj f”kyksa esa czãiq=k unh ds mÙkjh rV ij fLFkr Hkh LFkku izkIr ugha gqvk gS] D;ksafd isfjl le>kSrs ds ykxw gksus ds
gSA vksjax jk"Vªh; m|ku dks jktho xkaèkh vksjax jk"Vªh; m|ku ds :i mijkar Hkh fdlh ns'k }kjk tyok;q ifjorZu ds [krjukd izHkkoksa dh
esa Hkh tkuk tkrk gSA bls 1985 esa ,d oU;tho vHk;kj.; ds :i jksdFkke gsrq i;kZIr dne ugha mBk, x, gSaA
esa LFkkfir fd;k x;k FkkA vksjax jk"Vªh; m|ku dks o"kZ 2016 esa ns'k zzlwph esa 'kh"kZ ik¡p ns'kksa esa LohMu] eksjDdks] fyFkqvkfu;k] ykVfo;k
dk 49ok¡ Vkbxj fj”koZ ?kksf"kr fd;k x;kA ;g czãiq=k unh ds mÙkjh vkSj ;wukbVsM fdaxMe dk Øe'k% pkSFkk] ik¡pok¡] NBk] lkrok¡
rV ij xSaMksa dk ,dek=k jk"Vªh; m|ku gSA dkeykax Vkbxj fj”koZ] tks
vkSj vkBok¡ LFkku gSA
v#.kkpy izns'k esa fLFkr gS] dks Hkkjr dk 50ok¡ uohure Vkbxj fj”koZ
zzlwph esa lcls fuEu jSafdax okys ik¡p ns'kksa esa& lÅnh vjc]
?kksf"kr fd;k x;k gSA vr% fodYi (b) lgh gSA
;w-,l-] bZjku] dksfj;k x.kjkT; vkSj rkboku gSaA
26. (a)
zztyok;q ifjorZu izn'kZu lwpdkad (CCPI) dks teZuokWp]
O;k[;k% vkWDliQksMZ fMDlujh }kjk ^ukjh 'kfDr* dks o"kZ 2018
gsrq fganh oMZ vkWiQ n bZ;j ?kksf"kr fd;k x;k gSA fganh oMZ vkWiQ n U;wDykbesV baLVhV~;wV vkSj DykbesV ,D'ku usVodZ }kjk okf"kZd
bZ;j dk ntkZ ,sls 'kCn dks fn;k tkrk gS] tks iwjs lky dkiQh è;ku :i ls izdkf'kr fd;k tkrk gSA vr% fodYi (b) lgh gSA
vkdf"kZr djrk gSA vkWDliQksMZ fMDlujh ds vuqlkj ;g 'kCn f”kanxh 29. (a)
dk Hkkj mBkus okyh efgykvksa dk lwpd gSA Hkk"kk fo'ks"kKksa dh lykgdkj O;k[;k% vle ds fMczwx<+ f”kys dks nsekth f”kys ls tksM+us okyk
lfefr }kjk bl 'kCn dk p;u fd;k x;kA vr% fodYi (a) lgh gSA ns'k dk lcls yack lM+d&lg&jsy iqy czãiq=k unh ij cuk;k x;k
27. (d) gSA bl iqy dh yackbZ 4.94 fdeh- gSA ;g iqy czãiq=k ds tyLrj
O;k[;k% o"kZ 2019 dk ^Hkkjr jRu* ns'k ds iwoZ jk"Vªifr iz.kc ls 32 fdeh- Å¡pkbZ ij cuk gSA bl iqy esa Åij rhu ysu okyh
eq[kthZ] lektlsoh ukuk th ns'keq[k (ej.kksijkar) vkSj xk;d o lM+d gS] tcfd mlds Bhd uhps nksgjh jsyos ykbu gSA bl iqy dk
laxhrdkj Hkwisu gtkfjdk (ej.kksijkar) dks fn;k x;k gSA ^Hkkjr jRu* fuekZ.k 2002 esa 'kq: gqvk FkkA bl iqy dk egÙo bl izdkj gS&
ns'k dk loksZPp ukxfjd lEeku gSA
zzbl iqy ls vle ds fMczwx<+ ls v#.kkpy izns'k dh jktèkkuh
zz^Hkkjr jRu* mu O;fDr;ksa dks fn;k tkrk gS] ftUgksaus ns'k ds
bZVkuxj rd dh ;k=kk esa yxus okyk le; de gks tk,xkA
fdlh Hkh {ks=k esa egÙoiw.kZ dk;Z fd;k gksA ^Hkkjr jRu* dyk]
zzHkkjr&phu lhek ij lsuk dh rSukrh esa ykHk gksxkA
lkfgR;] foKku ds {ks=k esa rFkk fdlh jktuhfrK fopkjd]
oSKkfud] m|ksxifr] ys[kd vkSj lektlsoh dks vlkèkkj.k lsok zz;g iqy varjkZ"Vªh; laidZ ds lkFk&lkFk baVªk&ukWFkZ&bZLV
gsrq o mPp yksd lsok dks ekU;rk nsus gsrq Hkkjr ljdkj dh dusfDVfoVh vkSj Vªkalus'kuy fyadst lfgr vU; {ks=kksa esa Hkh
vksj ls fn;k tkrk gSA vHkwriwoZ volj iznku djsxkA vr% fodYi (a) lgh gSA
641] çFke ry] eq[kthZ uxj] rk'kdan ekxZ] flfoy ykbUl] 7 7
fnYyh&9 iz;kxjkt
nwjHkk"k % 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
30. (b) fd;kA 2019&20 ds ctV esa fofHkUu enksa ij [kpZ fd;s tkus okys
O;k[;k% ^,d ifjokj ,d ukSdjh* uked ;kstuk dh 'kq#vkr èku dk vkoaVu bl izdkj gS&
fLkfDde esa dh xbZ gSA jkT; esa izR;sd ifjokj gsrq ,d ljdkjh ukSdjh zzih,e fdlku& `75,000 djksM+
lqfuf'pr djkus gsrq bl ubZ ;kstuk dh 'kq#vkr dh gSA flfDde ns'k zzeujsxk& `60,000 djksM+
dk ,slk igyk jkT; cu x;k gS ftlus bl rjg dk fo'ks"k dk;ZØe zzjk"Vªh; LokLF; fe'ku& `33,651 djksM+
,sls yksxksa gsrq pyk;k gS tks iwoZ esa ljdkjh ;kstuk ds gdnj ugha FksA zzizèkkuea=kh iQly chek fe'ku& `14,000 djksM+
vr% fodYi (b) lgh gSA zzve`r ,oa LekVZ flVh fe'ku& `13,750 djksM+
31. (c) zzgfjr ozQkafr& `12,561 djksM+
O;k[;k% oYMZ LVhy ,lksfl,'ku }kjk tkjh vk¡dM+ksa ds vuqlkj] zzeè;kÉ Hkkstu ;kstuk& `11,000 djksM+
oSf'od Lrj ij dPps LVhy ds mRiknu esa Hkkjr tkiku dks ihNs zzjk"Vªh; xzkeh.k is;ty ;kstuk& `10,001 djksM+
NksM+rs gq, nqfu;k dk nwljk lcls cM+k bLikr mRiknd ns'k cu x;k gSA zzjk"Vªh; vkthfodk fe'ku& `9,774 djksM+

zzoYMZ LVhy ,lksfl,'ku }kjk tkjh vk¡dM+ksa ds vuqlkj] oSf'od zzizèkkuea=kh o`Qf"k flapkbZ ;kstuk& `9,682 djksM+
Lrj ij dPps bLikr dk mRiknu o"kZ 2018 esa 1808.6 fefy;u vr% fodYi (b) lgh gSA
Vu jgk] tks o"kZ 2017 dh rqyuk esa 4.6% vfèkd gSA 35. (c)
zzo"kZ 2018 esa phu 928.3 fefy;u Vu] dPps bLikr dk mRiknu O;k[;k% th&20 dk 14ok¡ f'k[kj lEesyu tkiku ds vkslkdk
djds 'kh"kZ ij gS tcfd Hkkjr 106.6 fefy;u Vu mRiknu 'kgj esa 28&29 twu] 2019 dks vk;ksftr fd;k x;kA blesa 19 ns'kksa
djds f}rh; LFkku ij gSA vr% fodYi (c) lgh gSA vkSj ;wjksih; la?k ds izfrfufèk;ksa us fgLlk fy;kA ;g tkiku esa gksus
okyk izFke th&20 f'k[kj lEesyu FkkA bl lEesyu esa oSf'od lrr~
32. (b)
fodkl lqfuf'pr djus ds fy;s 8 fo"k;ksa (8 Themes) ij ppkZ dh
O;k[;k% 24 iQjojh] 2019 dks mÙkj izns'k ds xksj[kiqj f”kys ls xbZ] tks bl izdkj gS&
izèkkuea=kh ujsanz eksnh us ^izèkkuea=kh fdlku lEeku fufèk ;kstuk* dh
'kq#vkr dhA bl ;kstuk ds rgr 2 gsDVs;j rd Hkwfe okys NksVh tksr 1. oSf'od vFkZO;oLFkk (Global Economy)
okys yxHkx 12 djksM+ fdlku ifjokjksa dks `6,000 izfro"kZ dh nj 2. O;kikj vkSj fuos'k (Trade and Investment)
ls izR;{k vk; lgk;rk miyCèk djkbZ tk,xhA ;g lgk;rk `2,000 3. uokpkj (Innovation)
dh rhu leku fdLrks esa ykHkkfUor fdlkuksa ds cSad [kkrs esa lhèks 4. i;kZoj.k vkSj mQtkZ (Environment and Energy)
gLrkarfjr dj nh tk,xhA ;g ;kstuk 1 fnlacj] 2018 ls ykxw ekuh
5. jks”kxkj (Employment)
tk,xhA Ñf"k] lgdkfjrk ,oa fdlku dY;k.k foHkkx ds varxZr ;kstuk
dh fuxjkuh ds fy;s ,d ifj;kstuk izcaèku bdkbZ dh LFkkiuk dh 6. efgyk l'kDrhdj.k (Women's Empowerment)
tk,xhA vr% fodYi (b) lgh gSA 7. fodkl (Development)
33. (c) 8. LokLF; (Health)
O;k[;k% 17oha yksdlHkk esa dsanz esa lÙkk:<+ gqbZ ljdkj us viuk vr% fodYi (c) lgh gSA
igyk ctV 5 tqykbZ] 2019 dks is'k fd;k ftlesa vFkZO;oLFkk dks 36. (d)
o"kZ 2024 rd 5 fVªfy;u MkWyj cukus dk y{; j[kk x;k gSA 5 O;k[;k% 22 tqykbZ] 2019 dks bljks (ISRO) }kjk JhgfjdksVk
fVªfy;u MkWyj vFkZO;oLFkk dk vFkZ@vfHkizk; gS& `350 yk[k djksM+ ds lrh'k èkou varfj{k dsanz ls panz;ku&2 dk liQy iz{ksi.k fd;k
dk ldy ?kjsyw mRikn (th-Mh-ih-) gksukA 2014 esa Hkkjrh; vFkZO;oLFkkx;kA panz;ku&2 Hkkjr dk nwljk egÙokdka{kh panz vUos"k.k vfHk;ku
dk vkdkj 1-8 fVªfy;u MkWyj Fkk] tks 2019 esa c<+dj 2-7 fVªfy;u gS ftlesa bljks }kjk Lons'kh rduhd dk mi;ksx fd;k x;k gSA
MkWyj gks x;k gSA vr% fodYi (c) lgh gksxkA panz;ku&2 esa rhu egÙoiw.kZ ekWM~;wy gSa& igyk vkWfcZVj] nwljk ySaMj
(ukedj.k& foozQe) vkSj rhljk jksoj (ukedj.k& izKku)A ;g nqfu;k
34. (b) dk igyk ;ku gksxk tks panzek ds nf{k.kh èkzqo ij ySafMax djsxkA
O;k[;k% dsanzh; foÙk vkSj dkWjiksZjsV ekeyksa dh ea=kh fueZyk panz;ku&2 dks th-,l-,y-oh- ekoZQ&III jkWdsV }kjk iz{ksfir fd;k x;k
lhrkjeu us 5 tqykbZ] 2019 dks vke ctV 2019&20 laln esa is'k gSA vr% fodYi (d) lgh gSA

641, 1st Floor, Dr. Mukherjee Nagar, Tashkent Marg, Civil Lines, 8 8
Delhi Prayagraj
Phone: 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
37. (b) 40. (b)
O;k[;k% fcElVsd (BIMSTEC)] nf{k.k ,f'k;k vkSj nf{k.k&iwohZ O;k[;k% dsjy ljdkj us 1 twu] 2019 ls jkT; esa 5 izfr'kr
,f'k;kbZ ns'kksa dk varjkZ"Vªh; vkfFkZd lg;ksx laxBu gS ftldh LFkkiuk ls vfèkd th-,l-Vh- okyh oLrqvksa ij 1 izfr'kr vkink midj
6 twu] 1997 esa cSadkWd ?kks"k.k i=k }kjk gqbZ FkhA bldk eq[; mís'; (Flood Cess) vkjksfir fd;k gSA blds lkFk gh dsjy vkink midj
caxky dh [kkM+h ds fudV fLFkr nf{k.k ,f'k;kbZ vkSj nf{k.k&iwoZ yxkus okyk ns'k dk igyk jkT; gks x;k gSA bl lsl dk eq[; míss';
,f'k;kbZ ns'kksa ds chp rduhdh vkSj vkfFkZd lg;ksx iznku djuk gSA o"kZ 2018 esa vkbZ ck<+ ds dkj.k jkT; ds {kfrxzLr fgLlksa ds iqufuZekZ.k
fcElVsd fo'o dh oqQy tula[;k ds 22 izfr'kr rFkk lnL; ns'kksa gsrq èku tqVkuk gSA ;g dj 1 twu] 2019 ls 2 o"kks± dh vofèk ds
dh lk>k th-Mh-ih- 2-7 fVªfy;u MkWyj dk izfrfufèkRo djrk gSA blesa fy;s yxk;k x;k gSA ;g lsl jsyos lsokvksa vkSj fiQYe ds fVdVksa ij
ugha yxk;k x;k gSA ;g midj dsoy dsjy jkT; ds Hkhrj gksus okys
nf{k.k ,f'k;k ds ik¡p lnL;& Hkkjr] HkwVku] usiky] ckaXykns'k vkSj
ysu&nsu ij gh ykxw gksxk] u fd varjkZT;h; ysu&nsu ijA vr% fodYi
Jhyadk rFkk nf{k.k&iwoZ ,f'k;k ds nks ns'k& FkkbZySaM vkSj E;kaekj
(b) lgh gSA
'kkfey gSaA vr% fodYi (b) lgh gSA
41. (a)
38. (d)
O;k[;k% gky gh esa tkjh dh xbZ Xykscy ihl baMsDl] 2019
O;k[;k% 17oha yksdlHkk pquko&2019 esa 78 efgyk lkaln pqu (Global peace Index 2019- GPI) ds vuqlkj] Hkkjr 163 ns'kksa esa
dj vkbZ gSa tcfd 2014 ds pquko esa budh la[;k 62 FkhA izFke ls 141osa LFkku ij gS tcfd o"kZ 2018 esa Hkkjr dh jSafdax 136oha
yksdlHkk pquko esa tgk¡ lnu esa dsoy 5 izfr'kr efgyk,¡ Fkh ogha FkhA ;g lwpdkad vkWLVªsfy;kbZ fFkad VSad baLVhV~;wV iQkWj bdksukWfeDl
orZeku esa ;g c<+dj 14-3 izfr'kr gks xbZ gSA vFkkZr~ yksdlHkk esa ,aM ihl }kjk tkjh fd;k tkrk gSA
efgykvksa dh Hkwfedk yxkrkj c<+rh tk jgh gS ysfdu fiQj Hkh bl lwpdkad ds rhu ekunaM gSa&
tula[;k ds vuqikr esa budh Hkkxhnkjh de gSA vesfjdk esa 32
1. lkekftd lqj{kk vkSj lqj{kk ds Lrj ds vkèkkj ij
izfr'kr vkSj ckaXykns'k esa 21 izfr'kr efgyk lkaln gSaA vr% fodYi
(d) lgh gSA 2. ns'kksa esa gksus okys vkarfjd ,oa cká la?k"kZ ds vkèkkj ij
39. (c) 3. lSU;hdj.k dh lhek ds vkèkkj ijA
O;k[;k% gky gh esa pquko vk;ksx us es?kky; ds eq[;ea=kh dkWujkM HkwVku] nf{k.k ,f'k;k dk lcls 'kkafriw.kZ ns'k gS] lwpdkad esa
ds- laxek ds usr`Ro okyh us'kuy ihiqYl ikVhZ (National People's bldk LFkku 15ok¡ gS tcfd Jhyadk 72osa] usiky 76osa] ckaXykns'k
Party-NPP) dks jk"Vªh; ny ds :i esa ekU;rk iznku dhA blds lkFk
101osa vkSj ikfdLrku 153osa LFkku ij gSA
gh us'kuy ihiqYl ikVhZ iwoksZÙkj dh ,slh igyh ikVhZ cu xbZ gS ftls 42. (c)
jk"Vªh; ny ds :i esa ekU;rk nh xbZ gSA bl izdkj orZeku esa jk"Vªh; O;k[;k% 11 vxLr] 2018 dks mÙkj izns'k j{kk vkS|ksfxd xfy;kjk
nyksa dh la[;k 8 gks xbZ gS] tks bl izdkj gSa& fuos'kd f'k[kj lEesyu dk vk;kstu mÙkj izns'k ds vyhx<+ f”kys esa
fd;k x;kA bl xfy;kjs ds varxZr 6 f”kys vkrs gS&
1. Hkkjrh; jk"Vªh; dkWUxzsl 1- fp=kowQV] 2- y[kumQ] 3- >kalh] 4- dkuiqj] 5- vkxjk]
2. Hkkjrh; turk ikVhZ 6- vyhx<+A
3. cgqtu lekt ikVhZ bl izdkj okjk.klh blesa 'kkfey ugha gSA vr% fodYi (c)
lgh gSA
4. Hkkjrh; dE;qfuLV ikVhZ
43. (d)
5. Hkkjrh; dE;qfuLV ikVhZ (ekDlZoknh) O;k[;k% pquko vk;ksx }kjk ns'k dh igyh VªkaltsaMj pquko
6. jk"Vªoknh dkWUxzsl ,acslsMj xkSjh lkoar dks fu;qDr fd;k x;kA ;g egkjk"Vª dh lkekftd
7. vkWy bafM;k r`.kewy dkWUxzsl dk;ZdÙkkZ gSa tcfd ekuch ca|ksikè;k; ns'k dh igyh n'kZu'kkL=k esa
ih,pMh djus okyh VªkaltsaMj gSaA T;ksfr eaMy yksd vnkyr esa igyh
8. us'kuy ihiqYl ikVhZ VªkaltsaMj tt cuha vkSj y{eh ukjk;.k f=kikBh ,d VªkaltsaMj vfèkdkj
vr% fodYi (c) lgh gSA dk;ZdÙkkZ gSaA vr% fodYi (d) lgh gSA
641] çFke ry] eq[kthZ uxj] rk'kdan ekxZ] flfoy ykbUl] 9 9
fnYyh&9 iz;kxjkt
nwjHkk"k % 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
44. (a) dks;ys dk tyuk µ jklk;fud mQTkkZ dks mQ"ek mQtkZ esa
O;k[;k% jk"Vªh; foÙkh; lwpuk izkfèkdj.k ds igys vè;{k ds fo|qr lsy µ jklk;fud mQtkZ dks fo|qr mQtkZ esa
:i esa iwoZ vkbZ-,-,l- vfèkdkjh Jh jaxkpkjh Jhèkj.k dks fu;qDr batu µ mQ"ek mQtkZ dks ;kaf=kd mQtkZ esa
fd;k x;k gSA
izdk'k fo|qr lsy µ izdk'k mQtkZ dks fo|qr mQtkZ esa
jk"Vªh; foÙkh; lwpuk izkfèkdj.k (NFRA) ,d Hkkjrh; fudk;
gS] tks ys[kk vkSj ys[kk ijh{k.k ekudksa dh LFkkiuk vkSj izorZu rFkk vr% fodYi (c) lgh gSA
ys[kk ijh{kdksa ds dke dh fuxjkuh ds fy;s daiuh vfèkfu;e&2013 48. (a)
ds varxZr 1 vDrwcj] 2018 dks xfBr fd;k x;k gSA O;k[;k% ,lhfVyhu ,sYdkbu Js.kh dk izFke lnL; gSA bls
45. (b)
iz;ksx'kkyk esa dSfY'k;e dkckZbM ij ty dh izfrfØ;k }kjk cuk;k
O;k[;k% 14 tqykbZ] 2019 dks yanu esa ykWM~lZ eSnku ij gq, tkrk gSA bldk iz;ksx izdk'k mRiUu djus] diwj cukus] fu'psrd ds
fozQosQV fo'o di&2019 ds iQkbuy esa baXySaM us U;w”khySaM dks gjkdj :i esa] èkkrqvksa dks dkVus&tksM+us esa] csathu ds la'ys"k.k esa] dPps
fo'o di dk 12ok¡ laLdj.k thrkA baXySaM us fo'o di igyh ckj iQyksa dks Ñf=ke :i ls idkus vkfn esa gksrk gSA bldh [kkst vesfjdh
thrk gSA baXySaM ds csu LVksDl dks eSu vkWiQ n eSp vkSj U;w”khySaM oSKkfud foYlu us dh FkhA lcls ljy ,sYdkbu ,slhfVyhu ;k ,Fkkbu
ds dIrku dsu fofy;elu dks Iys;j vkWiQ n VwukZesaV pquk x;kA vr% (C2H2) gSA vr% fodYi (a) lgh gSA
fodYi (b) lgh gSA 49. (d)
46. (c) O;k[;k%
O;k[;k% Hkkjr dh lcls rs”k pyus okyh Vªsu oans Hkkjr ,Dlizsl
foVkfeu dk uke foVkfeu dk jklk;fud uke
ubZ fnYyh ls okjk.klh ds eè; pykbZ tk jgh gSA bls ‘Train-18’
ds uke ls tkuk tkrk gSA bldh LihM 160 fdeh- izfr ?kaVk gSA esd foVkfeu&A µ jsfVukWy
bu bafM;k ds rgr bl Vªsu dks baVhxzy dksp iSQDVjh] psUubZ }kjk 18 foVkfeu&B1 µ FkkW;feu
eghus esa rS;kj fd;k x;k gSA ;g ns'k dh igyh batu jfgr Vªsu gS] foVkfeu&B2 µ jkbcksÝysfou
tks fctyh ls pysxh vkSj blesa yksdkseksfVo batu ugha gksxk] tSlk fd foVkfeu&B3 µ fu;kWflu
esVªks esa gksrk gSA blesa dkcZu iqQVfizaV jksdus ds fy;s fj&tsusjsfVo cszd foVkfeu&B6 µ ik;jhMkWfDlu
iz.kkyh yxkbZ xbZ gS ftlls 30 izfr'kr bysfDVªd mQtkZ dh cpr
foVkfeu&B7 µ ck;ksVhu
gksxhA
foVkfeu&B9 µ iQksfyd vEy
47. (c)
foVkfeu&B12 µ lk,uksdksckykfeu
O;k[;k% mQtkZ laj{k.k ds fu;ekuqlkj mQtkZ dk u rks fuekZ.k
gksrk gS vkSj u gh fouk'k vFkkZr~ fo'o dh dqy mQtkZ fu;r jgrh foVkfeu&C µ ,LdkWfcZd ,flM
gSA mQtkZ dk dsoy ,d :i ls nwljs :i esa :ikarj.k gksrk gSA mQtkZ foVkfeu&D µ dSfYliQsjkWy
:ikarj.k ds dqN mnkgj.k fuEufyf[kr gSa% foVkfeu&E µ VksdksiQsjkWy
midj.k mQtkZ dk :ikarj.k foVkfeu&K µ fiQyksfDouksu
lkSj lsy µ izdk'k mQtkZ dks fo|qr mQtkZ esa vr% fodYi (d) lgh gSA
Mk;useks µ ;kaf=kd mQtkZ dks fo|qr mQtkZ esa 50. (c)
fo|qr eksVj µ fo|qr mQtkZ dks ;kaf=kd mQtkZ esa O;k[;k% fdlh oLrq ls pyus okyh izdk'k fdj.ksa dkWfuZ;k rFkk
ekbØksiQksu µ èofu mQtkZ dks fo|qr mQtkZ esa us=kksa (eyes) ls xqtjus ds ckn ysal ij vkifrr gksrh gSa rFkk blls
ykmMLihdj µ fo|qr mQtkZ dks èofu mQtkZ esa viofrZr gksdj nzo ls gksrh gqbZ jsfVuk ij iM+rh gSaA jsfVuk ij oLrq
flrkj µ ;kaf=kd mQtkZ dks èofu mQtkZ esa dk mYVk] NksVk o okLrfod izfrfcac cu tkrk gSA izfrfcac cuus dk
cYc@ghVj@ µ fo|qr mQtkZ dks izdk'k ,oa mQ"ek lans'k n`'; raf=kdkvksa }kjk efLr"d rd igq¡prk gS vkSj oLrq gesa
V~;cw ykbV dk tyuk mQtkZ esa fn[kkbZ nsus yxrh gSA ;|fi jsfVuk ij cuk oLrq dk izfrfcac mYVk
eksecÙkh dk tyuk µ jklk;fud mQtkZ dks izdk'k ,oa gksrk gS] ysfdu vuqHko ds vkèkkj ij ;g gesa lhèkk fn[kkbZ iM+rk gSA
mQ"ek mQtkZ esa vr% fodYi (c) lgh gSA

641, 1st Floor, Dr. Mukherjee Nagar, Tashkent Marg, Civil Lines, 10 10
Delhi Prayagraj
Phone: 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
51. (b) 3- f”kad lYiQkbM% ;g izÑfr esa f”kad CysM ds :i esa
O;k[;k% fo|qfrdh ds egÙoiw.kZ ek=kd fuEufyf[kr gSa% feyrk gSA ;g LiQqjnhfIr insZ cukus ds dke vkrk gSA
HkkSfrd jkf'k ek=kd 4- f”kad iQkWLiQkbM% bldk mi;ksx pwgk fo"k esa gksrk gSA
zzfo|qr vkos'k µ dwyac 5- f”kad DyksjkbM% ydM+h dh oLrqvksa dks dhM+s ls cpkus
zzfo|qr foHko µ oksYV ds fy;s ml ij bldk ysi fd;k tkrk gSA
zzfoHkokarj µ oksYV 6- f”kad dkcksZusV% peZ jksx dh nok cukus esa mi;ksxhA
zzfo|qr èkkfjrk µ iQSjkMs vr% fodYi (c) lgh gSA
zzfo|qr èkkjk µ ,fEi;j 54. (c)
zzfo|qr izfrjksèk µ vkse O;k[;k% vkWfLV;ksiksjksfll gM~Mh dk ,d jksx gS ftlesa izQSDpj
zzfof'k"V izfrjksèk µ vkse ehVj dk [krjk c<+ tkrk gSA bl jksx esa vfLFk [kfut rÙo (BMD = Bone
zzpkydrk µ vkse–1 Mineral Density) de gks tkrh gS rFkk vfLFk dh lw{e lajpuk

vr% fodYi (b) lgh gSA u"V gks tkrh gSA


52. (a) Msaxw% ;g jksx fo"kk.kq ds dkj.k gksrk gSA bl jksx dks ,fMl
O;k[;k% ,d gh rÙo ds os ijek.kq ftudh la[;k,¡ leku] fdarq bftIVh (Aedes aegupti) uked ePNj lapkfjr djrk gSA bls gM~Mh
nzO;eku la[;k,¡ fHkUu&fHkUu gksrh gSa] leLFkkfud dgykrs gSaA fdlh rksM+ cq[kkj Hkh dgk tkrk gSA
rÙo ds fofHkUu leLFkkfudksa dh ijek.kq la[;k leku gksus dk dkj.k ,M~l% Acquired Immuno Deficiency Syndrome (AIDS)
;g gS fd muds ukfHkd esa izksVkWu dh la[;k leku gksrh gS] fdarq dk laf{kIr :i gSA ;g ,p-vkbZ-oh- uked fo"kk.kq ds dkj.k gksrk gSA
muds ukfHkd esa U;wVªkWuksa dh la[;k fHkUu&fHkUu gksus ls mudh nzO;eku ;g ;kSu lacaèkksa ds dkj.k] jDrkèkku esa vfu;ferrk rFkk u'khys inkFkks±
la[;k,¡ fHkUu&fHkUu gksrh gSaA ds vR;fèkd lsou djus ls iQSyrk gSA
zzgkbMªkstu ds rhu leLFkkfud gksrs gSa] ftudh ijek.kq la[;k eysfj;k% ;g jksx Iyk”eksfM;e (Plasmodium) uked ijthoh
‘1’ fdarq mudh nzO;eku la[;k,¡ Øe'k% 1, 2 vkSj 3 gksrh gSaA izksVkstksvk ls gksrk gSA Iyk”eksfM;e eknk ,ukÝyh”k ePNj ds 'kjhj
tSls& izksfV;e 1H1] M~;wVksfj;e 1H2 vkSj VªkbfV;e 1H3A esa vkJ; ysrk gS] ftls ;g vius Mad }kjk euq"; ds 'kjhj esa igq¡pk
12 14
zzdkcZu ds nks leLFkkfud gksrs gSa& 6C ,oa 6C A dj mls #X.k dj nsrh gSA blesa tkM+s ds lkFk cq[kkj vkrk gS] yky
zziksyksfu;e lokZfèkd leLFkkfudksa okyk rÙo gSA #fèkjk.kq u"V gks tkrs gSa rFkk jDr esa deh vk tkrh gSA vr% fodYi
(c) lgh gSA
vr% fodYi (a) lgh gSA
53. (c) 55. (a)
O;k[;k% tLrk izÑfr esa eqDr voLFkk esa ugha ik;k tkrk gSA ;g O;k[;k% ekuo 'kjhj esa foVkfeu&, ;Ñr esa lafpr jgrk gSA
la;qDr voLFkk esa fofHkUu v;Ldksa ds :i esa ik;k tkrk gSA ;g f”kad olk esa foys; ;g foVkfeu 'kjhj dh o`f¼ esa lgk;rk djrk gS rFkk
CysM vkSj dSykekbu v;Ld ds :i esa izpqj ek=kk esa feyrk gSA ;g 'kjhj esa mQrdksa dks LoLFk cuk, j[krk gSA bldh deh esa 'okluyh
m"ek rFkk fo|qr dk lqpkyd gksrk gSA tLrs ds ;kSfxd fuEu gSa& rFkk ikpuuyh dh midyk,¡ #X.k gks tkrh gSaA blds vfrfjDr jrkSaèkh]
1- f”kad lYiQsV% bls liQsn FkksFkk ;k liQsn dlhl Hkh dgk vk¡[kksa dk 'kq"d gksuk] dkWfuZ;k esa 'osriQqYyh iM+uk rFkk n`f"V dk
tkrk gSA bldk mi;ksx fyFkksiksu ds fuekZ.k esa rFkk jaxkbZ lekIr gks tkuk bR;kfn jksx Hkh gks tkrk gSA
,oa dSfydks NikbZ ds dkeksa esa gksrk gSA vkek'k;% vkek'k; esa Hkkstu ds igq¡pus ij gkbMªksDyksfjd vEy
2- f”kad vkWDlkbM% bls fiQykWLiQj mQu (Philosopher (Hcl) Hkkstu ls feydj Vk;fyu dks fuf"Ø; dj nsrk gSA lkFk gh
Wool) dgrs gSaA ;g eyge] Øhe] Ñf=ke nk¡r] vkfn lkFk ;g Hkkstu dks vEyh; cuk nsrk gSA blds vykok Hcl Hkkstu
cukus ds dke vkrk gSA f”kad vkWDlkbM jaxus ds dke esa mifLFkr gkfudkjd thok.kqvksa dks Hkh u"V dj nsrk gSA vkek'k;
Hkh vkrk gSA vr% bls f”kad àkbV (Zinc White) Hkh esa mifLFkr tBj jl esa isfIlu] jsfuu rFkk E;wflu uked ,a”kkbe ik;k
dgrs gSaA tkrk gSA
641] çFke ry] eq[kthZ uxj] rk'kdan ekxZ] flfoy ykbUl] 11 11
fnYyh&9 iz;kxjkt
nwjHkk"k % 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
Iyhgk ;k frYyh% ;g ,d vax gS tks lHkh jh<+èkkjh izkf.k;ksa esa zzmQ"ek dk SI ek=kd twy rFkk CGS ek=kd dSyksjh gksrk gSA
ikbZ tkrh gSA ekuo esa frYyh isV esa fLFkr jgrh gSA ;g iqjkuh yky jDr 1 twy = 0.24 dSyksjh
dksf'kdkvksa dks u"V djus dk dk;Z djrh gS rFkk jDr dk lafpr HkaMkj zzleqnhz ehy (Nautical mile) yackbZ dh ,d bdkbZ gSA ;g
Hkh gSA ;g jksx fujksèkd ra=k dk ,d Hkkx gSA Iyhgk 'kjhj dh lcls v{kka'k js[kk ds ,d feuV ds cjkcj gksrh gSA bldk iz;ksx [kkldj
cM+h okfguhghu xzfa Fk (Ductless Gland) gS] tks mnj ds mQijh Hkkx esa ukSlapkydksa }kjk ukSlapkyu ,oa oSKkfudh esa fd;k tkrk gSA
ckb± vksj vkek'k; ds ihNs fLFkr jgrh gSA vr% fodYi (a) lgh gSA 1 leqnzh ehy = 1.852 ehVj
56. (a) zzv'o'kfDr] 'kfDr dh ,d bdkbZ gSA e'khuksa dh 'kfDr dks
O;k[;k% tSo eaMyh; ikfjfLFkfrd ra=k esa lw;Z mQtkZ dk lcls v'o'kfDr (Horse Power – H.P.) esa O;Dr fd;k tkrk gSA
lLrk ,oa egÙoiw.kZ lzksr gS] D;ksafd ;g izÑfr iznÙk gSA ikSèks viuh 1 H.P. = 746 okWV
tM+ksa }kjk Hkwfe ls ty ,oa [kfut yo.k vkfn iks"kd inkFkZ izkIr
zzMslhcy (decibel = dB) = èofu dh izcyrk dh ,d bdkbZ
djrs gSa] ftuls ;s ikSèks viuh ifÙk;ksa esa mifLFkr gjs jatd DyksjksfiQy
gSA WHO ds vuqlkj 45 dB èofu ekuo gsrq loksZÙke gksrh gSA
}kjk lw;Z izdk'k ls izdk'k la'ys"k.k fØ;k }kjk viuk Hkkstu rS;kj
djrs gSaA bl fØ;k esa Xywdks”k curk gS vkSj ikSèks dks Hkkstu izkIr èofu ds lzksr rhozrk (dB esa)
gksrk gSA vr% fodYi (a) lgh gSA zzlkèkkj.k ckrphr µ 30-40

57. (b) zz”kksj ls ckrphr µ 50-60


O;k[;k% zzVªd] VªSDVj µ 90-100
zzvkWdsZLVªk µ 100
ukfHkdh;
jkT; izLrkfor ukfHkdh; dsanz fuEu gSa& zzfo|qr eksVj µ 110
'kfDr dsanz
rkjkiqj egkjk"Vª 1. tSriqj µ egkjk"Vª zzeksVj lkbfdy µ 110
jkorHkkVk jktLFkku 2. dksokM+ µ vkaèkz izns'k zzlkbju µ 110-120
dqMuqdqye~ rfeyukMq 3. fefFkfonhZ µ xqtjkr zze'khuxu µ 170
dSxk dukZVd 4. gfjiqj µ if'pe caxky zzfelkby µ 180
dkdjkikjk xqtjkr 5. dqMudqye~ µ rfeyukMq vr% fodYi (d) lgh gSA
dyiDde~ rfeyukMq 6. xksj[kiqj µ gfj;k.kk 59. (b)
ujkSjk mÙkj izns'k 7. Hkheiqj µ eè; izns'k O;k[;k% [kwu esa fLFkr yky inkFkZ fgeksXyksfcu dgykrk gSA ;g
8. ekgh oa'kokjk µ ,d
jktLFkku iz ksVhu o.kZd gS] ftlesa ykSg dh ek=kk gksrh gSA fgeksXyksfcu dh
9.
izeq[k fo'ks"krk ;g gS fd ;g vkWDlhtu dks vo'kksf"kr dj xgjs yky
pqVdk µ eè; izns'k
jax dk vkWDlh&fgeksXyksfcu uked vLFkk;h ;kSfxd cukrk gS] tks
10. enzkl µ rfeyukMq
fo[kafMr gksdj vkWDlhtu dks NksM+ nsrk gSA ;g vkWDlhtu ekuo 'kjhj
vr% fodYi (b) lgh gSA ds fofHkUu fgLlksa esa igq¡prh gS vkSj dkcZu MkbZvkWDlkbM dks okil
58. (d) ykrh gSA 'osr #fèkj df.kdk,¡ (WBCs) jksxksa ls izfrj{kk gsrq
O;k[;k% lsfYl;l rkieku dh bdkbZ gksrh gS] u fd m"ek dhA ftEesnkj gksrh gSA vr% fodYi (b) lgh gSA
rki ekius ds dbZ iSekus gSa] tSls& lsfYl;l] iQkjsugkbV] j;wej] 60. (b)
dsfYou] jSadkbu bR;kfnA O;k[;k% foVkfeu 'kCn dk iz;ksx loZizFke lh- iQad }kjk 1911
fofHkUu iSekuksa ij dqN rkieku bZ- es
a fd;k x;k FkkA ekuo 'kjhj esa bl dkcZfud inkFkZ dh vko';drk
lsfYl;l iQkjsugkbV dsfYou de ek=kk esa gksrh gSA foVkfeu [kk| inkFkks± ls izkIr gksrs gSa rFkk budh
rkieku deh ls dqN jksx gks tkrs gSaA
(ºC) (ºF) (K)
ty dk teuk 0 32 273 foys;rk ds vkèkkj ij foVkfeuksa dks nks oxks± esa foHkkftr fd;k x;k gS&
dejs dk lkekU; rki 27 80.6 300 1- ty esa ?kqyu'khy foVkfeu & foVkfeu B rFkk foVkfeu C
ekuo 'kjhj dk lkekU; rki 37 98.6 310 2- olk esa ?kqyu'khy foVkfeu & foVkfeu A, D, E rFkk K
ty dk mcyuk 100 212 373 vr% fodYi (b) lgh gSA

641, 1st Floor, Dr. Mukherjee Nagar, Tashkent Marg, Civil Lines, 12 12
Delhi Prayagraj
Phone: 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
61. (b) rhoz cq[kkj gksrk gS] tks 4&5 fnuksa rd jgrk gSA Msaxw jDrlzkoh cq[kkj
O;k[;k% ,Mªhusyhu gkeksZu esMqyk ls lzkfor gksrk gSA ;g gkeksZu esa fo"kk.kq jDr ds IysVysV~l d.kksa dks rsth ls u"V djrk gS] ftlls
ladVdkyhu fo'ks"k ifjfLFkfr;ksa esa mfpr fu.kZ; ysus esa lg;ksx iznku jksxh ds vkarfjd vaxksa ls jDrlzko gksus yxrk gSA ,slh voLFkk esa ;fn
djrk gSA ;g gkeksZu Øksèk] Hk;] ruko] O;xzrk vkfn fLFkfr;ksa esa jksxh esa jDr IysVysV~l ugha p<+kbZ tk, rks mldh e`R;q gks tkrh gSA
vR;fèkd lzkfor gksus ds dkj.k ^yM+ks ;k mM+ks* gkeksZu dgykrk gSA vr% fodYi (a) lgh gSA
balqfyu% ;g gkeksZu β (chVk) dksf'kdkvksa }kjk lzkfor gksrk gSA 64. (a)
;g dkcksZgkbMªsV mikip; ds fy;s vR;fèkd egÙoiw.kZ gSA balqfyu ds O;k[;k% èofu rjaxsa vuqnSè;Z rjaxsa gksrh gSaA fHkUu&fHkUu euq";ksa
vYiL=ko.k ls eèkqesg ;k Mk;fcVh”k uked jksx gks tkrk gSA ds fy;s èofu rjaxksa dh vko`fÙk ifjlj (Range of Frequency)
vkWDlhVksflu% ;g ,d Lruik;h lacaèkh gkeksZu gS] tks eq[; :i vyx&vyx gksrh gSA vko`fÙk ifjlj ds vkèkkj ij rhu izdkj dh
ls efLr"d esa raf=kdk lacaèkh izsf"kr dk dk;Z djrk gSA ;g efgyk rjaxsa gksrh gSa&
iztuu esa viuh eq[; Hkwfedk fuHkkrk gSA i'kqvksa esa nwèk ds lzko.k 1- voJO; rjaxsa (Infrasonic Waves)% 20 gV~”kZ ls uhps dh
gsrq Hkh bldk iz;ksx gksrk gSA vko`fÙk okyh èofu rjaxksa dks voJO; rjaxs dgrs gSaA bls euq";
,LVªkstsu% ;g ,LVsjkW;M gksrk gS] ;g gkeksZu ;kSoukoLFkk esa ;kSu dh dku ugha lqu ldrs gSaA
y{k.kksa] tSls& xHkkZ'k;] ;ksuh] Lruksa ds fodkl dks izsfjr djrk gSA
2- JO; rjaxsa (Audible Waves)% 20 gV~”kZ ls 20,000 gV~”kZ
bl gkeksZu dh deh ds dkj.k tuu {kerk {kh.k gks tkrh gSA vr%
ds chp dh vko`fÙk okyh rjaxksa dks JO; rjaxsa dgrs gSaA bu
fodYi (b) lgh gSA
rjaxksa dks euq"; ds dku lqu ldrs gSaA
62. (b)
3- ijkJO; rjaxsa (Ultrasonic Waves)% 20,000 gV~”kZ ls mQij
O;k[k% mÙky niZ.k esa fdlh oLrq dk cuk izfrfcac lnSo vkHkklh
dh rjaxksa dks ijkJO; rjaxsa dgrs gSaA euq"; ds dku bls ugha
gksrk gSA ;s izfrfcac lhèks o oLrq ls NksVs gksrs gSa vFkkZr~ mÙky niZ.k
lqu ldrs ijarq dqN tkuoj tSls& dqÙkk] fcYyh] pexknM+ vkfn
}kjk dkiQh cM+s {ks=k dh oLrqvksa dk izfrfcac ,d NksVs ls {ks=k esa cu
bls lqu ldrs gSaA
tkrk gSA bl izdkj mÙky niZ.k dk n`f"V {ks=k vfèkd gksrk gS] blfy;s
zzijkJO; rjaxksa ds fuEufyf[kr mi;ksx gSa&
bls Vªdksa ;k eksVjdkjksa esa pkyd ds cxy esa yxk;k tkrk gSA lM+d
(i) ladsr Hkstus esa (ii) leqnz dh xbjkbZ dk irk yxkus esa (iii)
esa yxs ijkorZd ySaiksa esa mÙky niZ.k dk iz;ksx fd;k tkrk gSA foLrkj
dherh diM+ksa] ok;q;ku rFkk ?kfM+;ksa ds iq”kks± dks lkiQ djus esa (iv)
{ks=k vfèkd gksus ds dkj.k ;s izdk'k dks vfèkd {ks=k esa iQSykrs gSaA
dy&dkj[kkuksa dh fpefu;ksa ls dkfy[k gVkus esa (v) nwèk ds vanj
zzvory niZ.k dk iz;ksx
ds thok.kqvksa dks u"V djus esa (vi) xfB;k jksx ds mipkj ,oa efLr"d
1- cM+h iQksdl nwjh okyk vory niZ.k nk<+h cukus ds dke ds V~;wej dk irk yxkus esaA vr% fodYi (a) lgh gSA
vkrk gSA 65. (a)
2- vk¡[k] ukd] dku ds MkWDVj }kjk mi;ksx esa yk;k tkukA O;k[;k% vojDr fofdj.k (Infrared Radiation): bl
3- xkM+h ds gsMykbV ,oa lpZykbV esaA fofdj.k dh [kkst g'ksZy us 1940 esa dh FkhA ;s fdj.ksa inkFkks± dks
mPp rki ij xeZ djus ij fudyrh gSaA bu fdj.kksa dh osèku {kerk
4- lksyj dqdj esaA vfèkd gksus ds dkj.k ;s ?kus dksgjs o èkqaèk ls ikj fudy tkrh gSaA
zzlery niZ.k dk iz;ksx% lery niZ.k dk iz;ksx cgq:in'khZ
;q¼dky esa bu fdj.kksa dk mi;ksx nwj&nwj rd flXuy Hkstus esa fd;k
(Kaleidoscope), ifjn'khZ (Periscope)] vkbZuk (Looking
tkrk gSA budk mi;ksx vLirky esa fldkbZ djus o dksgjs esa iQksVksxzkiQh
Glass) vkfn esa fd;k tkrk gSA
djus esa Hkh gksrk gSA vojDr fofdj.kksa dk mi;ksx dkj ds isaV dks
vr% fodYi (b) lgh gSA lq[kkus ds fy;s rFkk ekalisf'k;ksa ds bykt ds fy;s fd;k tkrk gSA
63. (a) Vsyhfo”ku lsV ls lqnwj laosnu ds fy;s Hkh vojDr fofdj.kksa dk
O;k[;k% Msaxw (Dengue) ,d ok;jy cq[kkj gS] tks ,fMl bftIVh iz;ksx fd;k tkrk gSA vr% fodYi (a) lgh gSA
ds dkVus ls gksrk gSA ;g ePNj lkekU;r% fnu esa dkVrk gSA bl ijkcSaxuh fdj.ksa (Ultraviolet Rays)% bldh [kkst fjVj us
ePNj esa Msu&1] Msu&2] Msu&3 rFkk Msu&4 uked ok;jl gksrs gSa tks dh FkhA bldk mi;ksx fldkbZ djus] izdk'k oS|qr izHkko dks mRiUu
dkVus ij euq"; ds jDr esa izos'k dj tkrs gSaA blesa jksxh dks vR;ar djus rFkk cSDVhfj;k dks u"V djus esa fd;k tkrk gSA
641] çFke ry] eq[kthZ uxj] rk'kdan ekxZ] flfoy ykbUl] 13 13
fnYyh&9 iz;kxjkt
nwjHkk"k % 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
n`'; fofdj.k (Visible Radiation)% bldh [kkst U;wVu us zztc fdlh vFkZO;oLFkk esa ldy jk"Vªh; mRikn esa fxjkoV ntZ
dh FkhA ‘VIBGYOR’ dks Hkh n`'; rjaxsa dgrs gSaA dh tkrh gS] rks mls vkfFkZd eanh (Recession) dgrs gSaA
V   I   B   G   Y   O   R blfy;s dFku 2 lgh ugha gSA
cS  
a t   uh   g   ih   uk   yk zztc fdlh vFkZO;oLFkk esa vkfFkZd fØ;kdykiksa esa ßkl
Wave Length
(Depreciation) gksrk gS] rks mls Lyks Mkmu (Slow down)
Frequency
dgrs gSaA vr% dFku 3 lgh ugha gSA
vr% fodYi (a) lgh gSA 70. (b)
66. (d) O;k[;k% ^gjk lwpdkad* (Green Index) fo'o cSd a }kjk fodflr
O;k[;k% vEyh; o"kkZ Hkh ok;q iznw"k.k dk ,d :i gSA tc fd;k x;k gSA fo'o cSad ubZ iz.kkfy;ksa dk mi;ksx djds fdlh ns'k
ok;qeaMy esa lYiQj MkbvkWDlkbM igq¡p dj lYÝ;wfjd vEy dk ds èku dks ekirk gSA bu ubZ iz.kkfy;ksa esa& laifÙk dk mRiknu] izkÑfrd
fuekZ.k djus yxrh gS rFkk m|ksxksa ls mRiUu ukbfVªd vkWDlkbM o lalkèku vkSj ekuo lalkèku 'kkfey gSaA vr% fodYi (b) lgh gSA
ukbVªkstu vkWDlkbM dh lkanzrk ok;q esa c<+ tkrh gS rks ;s xSlsa lw{e zzvarjkZ"Vªh; eqnzk dks"k (vkbZ-,e-,iQ-) dh LFkkiuk 1945 esa cszVu
tyd.kksa ds :i esa {ks=k esa o"kkZ djrh gSa] ftls vEyh; o"kkZ dgrs oqM~l le>kSrs ds rgr dh xbZ FkhA orZeku esa blds 189 lnL;
gSaA vr% fodYi (d) lgh gSA ns'k gSaA bldk eq[;ky; okf'kaxVu Mh-lh- (vesfjdk) esa gSA
67. (d) ;g lnL; ns'kksa dks Hkqxrku larqyu cuk, j[kus ds fy;s
O;k[;k% fdlh Hkh ns'k dh vkfFkZd lao`f¼ dk mi;qDr ekinaM vYidkfyd :i iznku djrk gSA
izfr O;fDr vk; gksrk gSA tc fdlh ns'k ds dqy ldy ?kjsyw mRikn zzfo'o cSad (World Bank) dh LFkkiuk Hkh 1945 esa cszVu oqM~l
dks ml o"kZ dh tula[;k ls foHkkftr fd;k tkrk gS] rks izfr O;fDr le>kSrs ds rgr dh xbZ FkhA bldk Hkh eq[;ky; okf'kaxVu
vk; izkIr gksrh gSA vkfFkZd losZ{k.k 2018-19 esa izfr O;fDr vk; Mh-lh- (vesfjdk) esa gSA orZeku esa blds Hkh 189 lnL; ns'k
`1,26,406 gSA vr% fodYi (d) lgh gSA gSaA ;g lnL; ns'kksa dks vkfFkZd fodkl gsrq nh?kZdkyhu ½.k
fdlh Hkh vFkZO;oLFkk esa ,d o"kZ esa mRikfnr lHkh oLrqvksa ,oa iznku djrk gSA
lsokvksa ds vafre ekSfnzd ewY; dks ldy ?kjsyw mRikn (th-Mh-ih-) zz[kk| ,oa Ñf"k laxBu (,iQ-,-vks-) la;qDr jk"Vª dh ,d fo'ks"k
dgrs gSaA Hkkjr dk foÙkh; o"kZ 1 vizSy ls 31 ekpZ rd pyrk gSA ,tsalh gS] tks iwjs fo'o esa Hkq[kejh dks lekIr djus ds fy;s
tc ldy ?kjsyw mRikn (th-Mh-ih-) esa fons'kksa ls izkIr vk; dks varjkZ"Vªh; lgk;rk iznku djrh gSA bldh LFkkiuk 1945 esa dh
tksM+ fy;k tkrk gS] rks ;g ldy jk"Vªh; mRikn (th-,u-ih-) dgykrk xbZ FkhA bldk eq[;ky; jkse (bVyh) esa gSA
gSA blesa ns'k dh lhek ls ckgj gksus okyh vkfFkZd xfrfofèk;ksa dks 71. (d)
Hkh 'kkfey fd;k tkrk gSA O;k[;k% izPNUu csjks”kxkjh (Disguised Unemployment) dk
tc ldy jk"Vªh; mRikn esa ls ewY; ßkl (Depreciation) dks vFkZ gS fd fdlh dk;Z esa vko';drk ls vfèkd Jfed dke esa yxs
?kVk fn;k tkrk gS] rks 'kq¼ jk"Vªh; mRikn (,u-,u-ih-) izkIr gksrk gSA gksrs gSa ijarq okLrfodrk esa ml dk;Z esa brus Jfedksa dh ”k:jr ugha
68. (a) gksrh gSA ;fn dqN Jfedksa dks ml dke ls ckgj fudky Hkh fn;k
O;k[;k% dsanzh; lkaf[;dh laxBu (lh-,l-vks-) dh LFkkiuk 2 tk, rks Hkh mRiknu ij dksbZ izHkko ugha iM+rk gSA vFkkZr~ Jfedksa dh
ebZ] 1951 dks dh xbZ FkhA bldk eq[;ky; ubZ fnYyh esa vofLFkr lhekar mRikndrk 'kwU; vFkok ux.; gksrh gSA bl voèkkj.kk dk
gSA ;g jk"Vªh; vk; dh x.kuk djrk gSA jk"Vªh; vk; dh x.kuk dk loZizFke izfriknu tksvku jkWfcUlu (Joan Robinson) }kjk 1936 esa
vkèkkj o"kZ 2011-12 gSA jk"Vªh; vk; dh x.kuk esa izkFkfed] f}rh;d fd;k x;k FkkA bl izdkj dh csjks”kxkjh Ñf"k {ks=k esa vfèkd ns[kh
vkSj r`rh;d rhuksa {ks=kksa dks 'kkfey fd;k tkrk gSA vr% fodYi (a) tkrh gSA vr% fodYi (d) lgh gSA
lgh gSA 72. (c)
69. (d) O;k[;k% vVy fe'ku iQkWj jstqous'ku ,aM vjcu VªkaliQkWjes'ku
O;k[;k% tc fdlh vFkZO;oLFkk esa izfrHkwfr;ksa ,oa caèku i=kksa esa ve`r (Atal Mission for Rejuvenation and Urban Transpormation-
fxjkoV ntZ dh tkrh gS] rks mls esYV Mkmu (Melt down) dgrs gSaA AMRUT) ;kstuk dh 'kq#vkr twu 2015 esa dh xbZ FkhA bldk eq[;
blfy;s dFku 1 lgh gSA mn~ns'; 'kgjh :ikarj.k ,oa iqu#¼kj djuk gS vFkkZr~ 'kgjksa esa ewyHkwr

641, 1st Floor, Dr. Mukherjee Nagar, Tashkent Marg, Civil Lines, 14 14
Delhi Prayagraj
Phone: 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
lajpuk lqèkkj djuk gSA ;g ;kstuk ,d yk[k ;k mlls vfèkd dh zzyksdiky ,oa yksdk;qDr vfèkfu;e dks o"kZ 2013 esa ikfjr
tula[;k okys 500 'kgjksa vkSj dLcksa esa fØ;kfUor fd;k tk jgk gSA fd;k x;k Fkk vkSj o"kZ 2016 esa bls la'kksfèkr fd;k x;k gSA
vr% ;qXe (a) lgh lqesfyr gSA vr% fodYi (b) lgh gSA
mTToy fMLdkWe ,';ksjsal ;kstuk& mn; (Ujwal DISCOM 75. (c)
Assurance Yojana-UDAY) dh 'kq#vkr tuojh 2016 esa dh xbZ O;k[;k% fHkykbZ bLikr la;a=k dh LFkkiuk lksfo;r la?k ds lg;ksx
FkhA bldk mn~ns'; d”kZ esa Mwch fctyh forj.k daifu;ksa dks d”kZ ls ls 1955 esa fd;k x;k FkkA ;g NÙkhlx<+ esa vofLFkr gSA
futkr fnykuk gS vFkkZr~ fctyh forj.k djus okyh daifu;ksa dk foÙk zznqxkZiqj bLikr la;a=k dh LFkkiuk fczVsu ds lg;ksx ls o"kZ 1955
iks"k.k djuk gSA vr% ;qXe (b) Hkh lgh lqesfyr gSA esa if'pe caxky esa dh xbZ FkhA
^LoPN Hkkjr fe'ku* ?kj] lekt vkSj ns'k esa LoPNrk dks thou zzjkmjdsyk bLikr l;a=k dh LFkkiuk teZuh ds lg;ksx ls 1955
'kSyh dk vax cukus ds fy;s o"kZ 2014 esa 'kq: fd;k x;k ,d esa vksfM'kk esa dh xbZ FkhA vr% fodYi (c) lgh gSA
vfHk;ku gSA bl vfHk;ku ds nks mi&vfHk;ku gSa& LoPN Hkkjr vfHk;ku
zzcksdkjks bLikr la;a=k dh LFkkiuk lksfo;r la?k ds lg;ksx ls
(xzkeh.k) rFkk LoPN Hkkjr vfHk;ku ('kgjh)A bl ;kstuk dk eq[;
o"kZ 1964 esa dh xbZ FkhA ;g >kj[kaM esa vofLFkr gSA
mn~ns'; Hkkjr esa [kqys esa 'kkSp dh leL;k dks lekIr djuk vFkkZr~
xzkeh.k rFkk 'kgjh ifjokjksa dks 'kkSpky; dh lqfoèkk iznku djuk gSA 76. (d)
vr% ;qXe (c) lgh lqesfyr ugha gSA O;k[;k%
èkjksgj 'kgjh fodkl ,oa laoèkZu ;kstuk&ân; (National Heritage lfefr dk uke mn~ns';
city development and Augmentation Yojana-HRIDAY) dh rkjkiksj lfefr fons'kh fofue; esa iwta h [kkrk ifjorZuh;rk gsrq
'kq#vkr tuojh 2015 esa dh xbZ FkhA bl ;kstuk ds rgr fojklr nkeksnju lfefr cSafdax lsokvksa esa lqèkkj gsrq
okys 'kgjksa dk laj{k.k ,oa mudks iquthZfor djuk gSA vr% fodYi Mh- lqCckjko lfefr eSfnzd uhfr ij rduhdh lykg gsrq
(d) lgh lqesfyr gSA
ih-vkj- [kUuk lfefr xS j &fu"ikfnr la i fÙk;ks a dh :ijs [ kk es a
73. (d) ifjorZu gsrq
O;k[;k% ;kstuk vk;ksx (vc uhfr vk;ksx) }kjk vkSlru U;wure xksbiksfj;k lfefr xzkgd lsok esa lqèkkj gsrq
dSyksjh izfrfnu izfr O;fDr ds ekud esa xzkeh.k ,oa 'kgjh {ks=kksa ds
nhid ikfj[k lfefr vkèkkfjd lajpuk ds foÙkh; ekeyksa esa
fy;s Øe'k% 2400 ,oa 2100 dSyksjh fuèkkZfjr dh xbZ gSA tks O;fDr
lqèkkj gsrq
(efgyk vkSj iq#"k) bruh dSyksjh izfrfnu ugha izkIr dj ikrs gSa os
fuèkZu dgykrs gSaA bl i¼fr dks ;kstuk vk;ksx }kjk 1969 esa Lohdkj vr% fodYi (d) lgh gSA
fd;k x;k FkkA Hkkjr esa xjhch fuèkkZfjr djus okyh lfefr;k¡ gSa& 77. (c)
zzydM+kokyk lfefr O;k[;k% LVkWd ,Dlpsat vofLFkfr
zzlqjs'k rsanqydj lfefr 1. uSlMSd] Mh tksUl vesfjdk
zzMkW- lh- jaxjktu lfefr 2. flesDl flaxkiqj
74. (b) 3.
fuDdh tkiku
O;k[;k% 4. izQSadiQVZ teZuh
zzloksZPp U;k;ky; ds iwoZ U;k;kfèk'k tfLVl fiukdh pUnz ?kks"k 5. lsalsDl] fuÝVh&fiQÝVh Hkkjr
dks Hkkjr dk igyk yksdiky fu;qDr fd;k x;k gSA yksdiky 6. gSax lsax gkWUxdkWUx
esa vè;{k ds vykok pkj U;kf;d vkSj pkj xSj&U;kf;d lnL; 7. dksLih nf{k.k dksfj;k
Hkh fu;qDr fd;s x;sA 8. 'ka?kkbZ dke phu
zzU;kf;d lnL;ksa esa tfLVl fnyhi ch- Hkkslys] tfLVl iznhi
9. cksosLik czk”khy
dqekj eksgarh] tfLVl vfHkyk"kk dqekjh vkSj tfLVl vt;
10. fl;ksy daiksf”kV nf{k.k dksfj;k
dqekj f=kikBh gSA tcfd xSj&U;kf;d lnL;ksa esa ,l,lch dh
11. ,iQ-Vh-,l-bZ-&100 fczVsu
iwoZ izeq[k vpZuk jkelqUnje] egkjk"Vª ds iwoZ eq[; lfpo fnus'k
dqekj tSu rFkk egsUnz flag vkSj banzthr izlkn xkSre gSA vr% fodYi (c) lgh gSA
641] çFke ry] eq[kthZ uxj] rk'kdan ekxZ] flfoy ykbUl] 15 15
fnYyh&9 iz;kxjkt
nwjHkk"k % 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
78. (c) 82. (c)
O;k[;k% Hkkjr esa uksVksa dks Nkius dh f”kEesnkjh Hkkjrh; fj”koZ O;k[;k% Hkkjrh; lafoèkku ds vuqPNsn&246 ds varxZr Hkkjr esa
cSad (vkjchvkbZ) dks nh xbZ gSA vkj-ch-vkbZ- }kjk uksVksa dh NikbZ tux.kuk djkus dk mÙkjnkf;Ro dsanz ljdkj dk gksrk gSA Hkkjr esa
U;wure dks"k iz.kkyh (Minimum Reserve System) ds vkèkkj ij tux.kuk dh 'kq#vkr 1872 bZ- esa ykWMZ es;ks ds 'kkludky esa gqbZ
dh tkrh gSA ;g iz.kkyh 1956 esa viukbZ xbZ FkhA bl iz.kkyh esa FkhA tcfd fu;fer tux.kuk dh 'kq#vkr 1881 bZ- esa ykWMZ fjiu ds
vkj-ch-vkbZ- dks vius ikl `200 djksM+ dh laifÙk j[kuh gksrh gSA 'kkludky esa 'kq: gqbZA 1881 bZ- esa tux.kuk vk;qDr MCY;w-MCY;w-
bl `200 djksM+ esa `115 djksM+ dk lksuk ;k xksYM cqfy;u vkSj IyksMsu FksA Lora=k Hkkjr dh izFke tux.kuk 1951 dh xbZ Fkh ftlds
'ks"k `85 djksM+ dh fons'kh eqnzk dk gksuk vko';d gksrk gSA vr% vk;qDr vkj-,- xksikykLokeh FksA vr% fodYi (c) lgh gSA
fodYi (c) lgh gSA
83. (b)
79. (a)
O;k[;k% tux.kuk&2011 ds vuqlkj Hkkjr esa f'k'kq fyaxkuqikr
O;k[;k% fdlh ns'k }kjk ,d fuf'pr le;kofèk esa fd;s x,
918 gS tcfd tux.kuk&2001 esa ;g 927 Fkk vFkkZr~ ,d n'kd esa
oLrqvksa ,oa lsokvksa dk vk;kr&fu;kZr] lkFk gh C;k”kksa o ifjlaifÙk;ksa
blesa 9 bdkbZ dh fxjkoV vkbZ gSA Hkkjr esa lkekU; fyaxkuqikr 933
ds gLrkukarj.k dk fooj.k Hkqxrku larqyu dgykrk gSA
ls c<+dj 943 gks x;k gSA vr% fodYi (b) lgh gSA
zzHkqxrku lary q u esa nks [kkrs gksrs gSAa igyk] pkyw [kkrk vkSj nwljk]
84. (c)
iwt a hxr [kkrkA pkyw [kkrk esa n`'; ,oa vn`'; nksuksa ensa 'kkfey
O;k[;k% Hkkjrh; tux.kuk&2011 ds vuqlkj U;wure tula[;k
gksrh gSAa vFkkZr~ pkyw [kkrk esa n`'; ,oa vn`'; enksa esa vk;kr ,oa
fu;kZr dks 'kkfey fd;k tkrk gSA tcfd iwt ?kuRo okys 5 jkT; bl izdkj gSa&
a hxr [kkrk esa izR;{k
fons'kh fuos'k] iksViZ Qksfy;ks fuos'k] Í.k] cSfa dax iwt v#.kkpy izns'k (17) → fe”kksje (52) → flfDde (86) →
a h] ,u-vkj-vkbZ-
ds tek vkfn 'kkfey gksrs gSAa vr% fodYi (a) lgh gSA ef.kiqj (115) → ukxkySaM (119)A
80. (d) tcfd vfèkdre tula[;k ?kuRo okys 5 jkT; bl izdkj gSa&
O;k[;k% vkfFkZd losZ{k.k 2018-19 ds vuqlkj Hkkjrh; fcgkj (1106) → if'pe caxky (1028) → dsjy (860) →
vFkZO;oLFkk esa m|ksx {ks=k dk ;ksxnku 29.6 izfr'kr gS tcfd 2017- mÙkj izns'k (829) → gfj;k.kk (573)A vr% fodYi (c) lgh gSA
18 esa 29.3 izfr'kr vkSj 2016-17 esa 29.4 izfr'kr FkkA vr% fodYi
85. (d)
(d) lgh gSA
O;k[;k% Hkkjrh; tux.kuk&2011 ds vuqlkj lokZfèkd uxjh;
zzvkfFkZd losZ{k.k% 2018-19 ds vuqlkj Hkkjrh; vFkZO;oLFkk
tula[;k izfr'kr okys jkT; (?kVrs Øe esa) bl izdkj gSa& xksok
esa Ñf"k {ks=k dk ;ksxnku 16.1 izfr'kr gS tcfd 2017-18 esa
(62.2%) → fe”kksje (52.1%) → rfeyukMq (48.4%) → dsjy
17.2 izfr'kr vkSj 2016-17 esa 17.9 izfr'kr FkkA
(47.7%) → egkjk"Vª (45.2%)A tux.kuk&2011 ds rgr ns'k dh
zzvkfFkZd losZ{k.k% 2018-19 ds vuqlkj Hkkjrh; vFkZO;oLFkk
dqy uxjh; tula[;k 31.2 izfr'kr gSA tcfd xzkeh.k tula[;k 68.8
esa lsok {ks=k dk ;ksxnku 54.3 izfr'kr gS tcfd 2017-18 esa
izfr'kr gSA
53.5 izfr'kr vkSj 2016-17 esa 52.7 izfr'kr FkkA
86. (c)
81. (b)
O;k[;k% Hkkjrh; lafoèkku ds Hkkx&6 ds vuqPNsn&153 ls 162
O;k[;k% ljdkj dh dqy vk; (jktLo ,oa iwathxr nksuksa) ,oa
esa jkT;iky dk izkoèkku gSA vuqPNsn&153 esa dgk x;k gS fd izR;sd
dqy O;; (jktLo o iwath O;;) ds varj dks ^jktdks"kh; ?kkVk* dgk
tkrk gSA vr% dFku 1 lgh ugha gSA jkT; ds fy;s ,d jkT;iky gksxk] ijarq ,d gh O;fDr dks nks ;k
vfèkd jkT;ksa dk jkT;iky fu;qDr fd;k tk ldrk gSA mYys[kuh; gS
zzdqy O;; µ dqy vk; = jktdks"kh; ?kkVk
fd ,d gh O;fDr dks nks ;k vfèkd jkT;ksa dk jkT;iky cukus lacaèkh
zztc jktdks"kh; ?kkVs esa ls C;k”k dks ?kVk fn;k tkrk gS] rks
izkoèkku 7osa lafoèkku la'kksèku vfèkfu;e (1956) }kjk fd;k x;k gSA
izkFkfed ?kkVk izkIr gksrk gSA
zz21ok¡ lafoèkku la'kksèku (1967)% blds rgr flaèkh Hkk"kk dks
jktdks"kh; ?kkVk – C;k”k = izkFkfed ?kkVk
lafoèkku dh vkBoha vuqlwph ds varxZr 15oha Hkk"kk ds :i esa
vr% dFku 2 lgh gSA vr% fodYi (b) lgh gSA 'kkfey fd;k x;k gSA
641, 1st Floor, Dr. Mukherjee Nagar, Tashkent Marg, Civil Lines, 16 16
Delhi Prayagraj
Phone: 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
zz31ok¡ lafoèkku la'kksèku (1973)% blds varxZr lafoèkku ds 89. (c)
vuqPNsn&81 esa la'kksèku dj yksdlHkk ds lnL;ksa dh la[;k O;k[;k% yksdlHkk egklfpo dk;Zikfydk dk LFkk;h inkfèkdkjh
dks 525 ls c<+kdj 545 dj fn;k x;k gS] rFkk dsanz'kkflr gksrk gS rFkk yksdlHkk vè;{k ds izfr mÙkjnk;h gksrk gSA ;g 60 o"kZ
izns'kksa dk izfrfufèkRo 25 ls ?kVkdj 20 dj fn;k x;kA dh vk;q rd vius in ij cuk jg ldrk gSA ;g lnu ds vfèkos'ku
zz91ok¡ lafoèkku la'kksèku (2003)% blds }kjk 10oha vuqlwph
esa mifLFkr gksus ds fy;s yksdlHkk ds lnL;ksa dks jk"Vªifr dh vksj
esa la'kksèku dj ny&cny O;oLFkk dks vkSj dM+k fd;k x;k ls vkeaf=kr djrk gS rFkk vè;{k dh vuqifLFkfr esa foèks;dksa dks
gSA vc dsoy laiw.kZ ny ds foy; dks ekU;rk gSA blds }kjk izekf.kr djrk gSA ;g lnu dh vksj ls lans'k Hkstrk gS rFkk vè;{k
ds lans'kksa dks izkIr Hkh djrk gSA lnu rFkk lfefr;ksa ds le{k ftu
vuqPNsn&75 rFkk vuqPNsn&164 esa la'kksèku dj eaf=kifj"kn dk
xokgksa dks is'k gksuk gksrk gS] is'k u gksus ij muds fo#¼ leu (okjaV)
vkdkj Hkh fu;r fd;k x;kA vc dsanz rFkk jkT; esa eaf=kifj"kn
Hkh tkjh dj ldrk gSA vr% fodYi (c) lgh gSA
dh lnL; la[;k yksdlHkk rFkk foèkkulHkk dh dqy lnL;
la[;k dk 15% ls vfèkd ugha gksxhA fdarq tgk¡ lnu dh lnL; 90. (a)
la[;k 40 ;k mlls de gS] ogk¡ vfèkdre 12 gksxhA vr% O;k[;k% 73osa lafoèkku la'kksèku vfèkfu;e] 1992 ds }kjk iapk;rh
vr% fodYi (c) lgh gSA jkt laLFkkvksa dks laoèS kkfud ntkZ iznku fd;k x;kA blds }kjk lafoèkku
esa Hkkx&9 dks iqu% LFkkfir dj 16 u, vuqPNsn (vuqPNsn–243-
87. (a)
vuqPNsn–243 ‘O’) vkSj 11oha vuqlp w h tksMh+ xbZA blds }kjk iapk;rksa ds
O;k[;k% foèkkulHkkvksa dh lajpuk ;k xBu lacaèkh izkoèkku xBu] lajpuk] fuokZpu] lnL;ksa dh vgZrk,¡ o fujgZrk,¡] iapk;rksa dh
vuqPNsn&170 esa fn;k x;k gSA vuqPNsn&170 esa dgk x;k gS fd 'kfDr;k¡] izkfèkdkj vkSj mÙkjnkf;Ro vkfn ds fy;s izkoèkku fd;s x, gSAa
izR;sd jkT; dh foèkkulHkk ml jkT; esa izknsf'kd fuokZpu {ks=kksa ls
vuqPNsn&40 ds rgr ;g izkoèkku fd;k x;k gS fd jkT; xzke iapk;rksa
izR;{k fuokZpu }kjk pqus x, vfèkd ls vfèkd 500 vkSj de&ls&de
ds xBu ds fy;s dne mBk,xk vkSj mUgsa Lok;Ùk 'kklu dh bdkbZ ds :i
60 lnL;ksa ls feydj cusxh] ijarq dqN jkT; viokn gSa] tSls& flfDde esa dk;Z djus ;ksX; cukus gsrq vko';d 'kfDr;k¡ vkSj vfèkdkj iznku djsxkA
(32)] fe”kksje (40)] xksok (40) vkSj iqn~nqpsjh (30)A
fofHkUu jkT;ksa dh iapk;rh jkt laLFkk,¡
izR;sd jkT; dh foèkkulHkk ds nks eq[; inkfèkdkjh gksrs gSa ;Fkk&
1- vè;{k 2- mikè;{kA bu nksuksa dk pquko foèkkulHkk ds lnL; vius iapk;rksa ,d
nks Lrjh; rhu Lrjh; pkj Lrjh;
lnL;ksa esa ls gh djrs gSa rFkk budk dk;Zdky foèkkulHkk ds dk;Zdky ds Lrj Lrjh;
rd gksrk gSA vè;{k viuk R;kxi=k mikè;{k dks rFkk mikè;{k viuk zz xzke zz xzke zz xzke xzke
zz

R;kxi=k vè;{k dks nsrk gSA foèkkulHkk Hkax gks tkus ij Hkh vè;{k iapk;r iapk;r iapk;r iapk;r
vius in ij rc rd cuk jgrk gS] tc rd fd ubZ foèkkulHkk dh zz iapk;r zz iapk;r zz vapy
izFke cSBd u gksA vr% fodYi (a) lgh gSA lfefr lfefr iapk;r
laLFkk,¡

88. (d) zz f”kyk vkapfyd


zz

O;k[;k% lafoèkku ds Hkkx&5] vuqPNsn&76 ds rgr Hkkjr esa ifj"kn ifj"kn


egkU;k;oknh ds in dk l`tu fd;k x;k gSA egkU;k;oknh Hkkjr f”kyk
zz
ljdkj dk loksZPp fofèkd vfèkdkjh gksrk gS rFkk Hkkjr ljdkj dks ifj"kn
fofèkd ekeyksa ij lykg nsrk gSA og mPpre U;k;ky; rFkk mPp dsjy] vle] mÙkj izns'k] if'pe caxky
U;k;ky;ksa esa Hkkjr ljdkj dk izfrfufèkRo djrk gSA tEew& vksfM'kk] fcgkj]
vuqPNsn&88 ds rgr egkU;k;oknh dks ;g vfèkdkj fn;k x;k d'ehj] eè; izns'k] egkjk"Vª]
gS fd og laln ds nksuksa lnuksa dh dk;Zokgh esa Hkkx ys ldrk gS] f=kiqjk] dukZVd] vkaèkz izns'k]
rFkk fopkj O;Dr dj ldrk gS] fdarq ernku ugha dj ldrk gS] ef.kiqj] gfj;k.kk fgekpy
jkT;

D;ksafd og laln dk lnL; ugha gksrk gSA tc egkU;k;oknh laln flfDde izns'k]
dh dk;Zokfg;ksa esa Hkkx ysrk gS] rc mls laln lnL;ksa ds fo'ks"kkfèkdkj iatkc]
rFkk mUeqfDr;k¡ izkIr gksrh gSaA vuqPNsn 76(1) ds vuqlkj budh fu;qfDr xqtjkr]
la?kh; eaf=kifj"kn dh lykg ij jk"Vªifr }kjk dh tkrh gSA orZeku esa rfeyukMq]
Hkkjr ds egkU;k;oknh ds-ds- os.kqxksiky gSaA vr% fodYi (d) lgh gSA jktLFkku

641] çFke ry] eq[kthZ uxj] rk'kdan ekxZ] flfoy ykbUl] 17 17


fnYyh&9 iz;kxjkt
nwjHkk"k % 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
* xksok esa f=kLrjh; laLFkk,¡ xzke iapk;r] rkyqdk lfefr rFkk 93. (b)
f”kyk ifj"kn gSA O;k[;k% vuqPNsn&248 vof'k"V foèkk;h 'kfDr;ksa ds ckjs esa gSA
* es?kky;] fe”kksje rFkk ukxkySaM esa iapk;rksa dk xBu ugha fd;k
;gk¡ vof'k"V foèkk;h 'kfDr;ksa ls rkRi;Z ,sls fo"k;ksa ij fofèk cukus
dh 'kfDr ls gS] ftldk mYys[k 7oha vuqlwph dh fdlh lwph ds
x;k gS] ;gk¡ ij ,d Lrjh; tutkrh; ifj"kn gSA vr% fodYi (a)
varxZr ugha fd;k x;k gSA Hkkjr esa vof'k"V fo"k;ksa ij fofèk cukus
lgh gSA
dk vfèkdkj laln dks iznku fd;k x;k gSA vuqlwph&7 esa o£.kr
91. (c) fo"k; fuEufyf[kr gSa&
O;k[;k% Hkkjrh; lafoèkku dh mísf'kdk ukxfjdksa dks lkekftd] la?k lwph jkT; lwph leorhZ lwph
vk£Fkd vkSj jktuSfrd U;k; miyCèk djkus dk ladYi O;Dr djrh ↓ ↓ ↓
gSA ftlds vuqlj.k esa lafoèkku ds Hkkx&16] vuqPNsn 330&342 ds zzizfrj{kk zz yksd O;oLFkk zzf'k{kk
rgr vuqlwfpr tkfr;ksa] vuqlwfpr tutkfr;ksa] vU; fiNM+s oxks± rFkk
zzfons'kh ekeys zz iqfyl] dkjkxkj zzou
vkaXy&Hkkjrh; leqnk; ds lacaèk esa dqN fo'ks"k izkoèkku fd;s x, gSa]
zzukxfjdrk zz Hkwfe zztula[;k fu;a=k.k
tks fuEufyf[kr gSa& o ifjokj
zzlapkj zz LFkkuh; Lo'kklu
zzvuqPNsn&330% yksdlHkk esa vuqlwfpr tkfr;ksa vkSj vuqlwfpr fu;kstu
zzijek.kq mQtkZ zz izknsf'kd yksdlsok
tutkfr;ksa ds fy;s LFkkuksa dk vkj{k.kA zzfo|qr
zz;q¼&'kkafr zz yksdLokLF;
zzvuq P Ns n &331% yks d lHkk es a vka X y&Hkkjrh; leq n k; dk zzfofèk o`fÙk
zz[kfut zz flapkbZ
izfrfufèkRoA fpfdRlk o`fÙk;k¡
zzchek zz xSl
zzvuqPNsn&332% jkT;ksa dh foèkkulHkkvksa esa vuqlwfpr tkfr;ksa zzvk£Fkd o
zz'ks;j ck”kkj] zz euksjatu
vkSj vuqlwfpr tutkfr;ksa ds fy;s LFkkuksa dk vkj{k.kA jsyos] Mkd&rkj zzizfr O;fDr dj lkekftd
zzvuqPNsn&333% jkT;ksa dh foèkkulHkkvksa esa vkaXy&Hkkjrh; leqnk; zzcanjxkg (Capitation ;kstuk,¡
dk izfrfufèkRoA vr% fodYi (c) lgh gSA zzcSad Tax)
92. (d) zztux.kuk zz Ñf"k vk; ij
O;k[;k% vuqPNsn&112(3) ds vuqlkj Hkkjr dh lafpr fufèk ij zzvk;dj dj
Hkkfjr O;; fuEufyf[kr gSa& zzfuxedj
zzjk"Vªifr ds osru vkSj HkÙks rFkk mlds in ls lacafèkr vU; zzlsokdj
O;;A zzvuqPNsn&245% la?k ,oa jkT;ksa ds eè; foèkk;h 'kfDr;ksa dk
zzjkT;lHkk ds lHkkifr vkSj milHkkifr rFkk yksdlHkk ds vè;{k foHkktu jkT; {ks=k ds vkèkkj ij fd;k tkrk gSA vFkkZr~ laln
vkSj mikè;{k ds osru vkSj HkÙksA laiw.kZ Hkkjrh; jkT;{ks=k ;k mlds fdlh Hkkx ds fy;s fofèk cuk
zzHkkjr ljdkj }kjk fy;s x, Í.k dh vnk;xh dk O;; ;k ml ldrh gS rFkk fdlh jkT; dk foèkkueaMy vius laiw.kZ jkT;
ij fn;k tkus okyk C;k”k ;k mlls lacafèkr O;;A {ks=k ;k mlds fdlh Hkkx ds fy;s fofèk dk fuekZ.k dj ldrk
gSA vr% fodYi (b) lgh gSA
zzloksZPp U;k;ky; ds U;k;kèkh'kksa ds osru] HkÙks vkSj isa'ku rFkk
zzvuqPNsn&247% dqN vfrfjDr U;k;ky;ksa dh LFkkiuk dk micaèk
mPp U;k;ky; ds U;k;kèkh'kksa dh fliQZ isa'ku (buds osru&HkÙks
djus dh laln dh 'kfDr dk mYys[k gSA
jkT;ksa dh lafpr fufèk ls fn;s tkrs gSa)A
zzvuqPNsn&250% ;fn vkikr dh mn~?kks"k.kk izorZu esa gks rks jkT;
zzHkkjr ds fu;a=kd egkys[kkijh{kd ds osru&HkÙks vkSj isa'kuA
lwph ds fo"k; ds lacaèk esa fofèk cukus dh laln dh 'kfDr
zzfdlh U;k;ky; ;k eè;LFk vfèkdj.k ds fu.kZ;] fMØh ;k dk mYys[k gSA
iapkV dks ykxw djus ds fy;s visf{kr O;;A 94. (b)
zzdksbZ vU; O;; tks laln }kjk Hkkjr dh lafpr fufèk ij Hkkfjr O;k[;k% Hkkjrh; lafoèkku ds vuqPNsn&324 ds rgr fuokZpu
?kksf"kr fd;k tk,A vk;ksx ds ckjs esa micaèk fd;k x;k gSA Hkkjr dk fuokZpu vk;ksx
641, 1st Floor, Dr. Mukherjee Nagar, Tashkent Marg, Civil Lines, 18 18
Delhi Prayagraj
Phone: 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
,d LFkk;h laoSèkkfud fudk; gS] bldh LFkkiuk 25 tuojh] 1950 97. (b)
dks dh xbZ FkhA blesa ,d eq[; pquko vk;qDr rFkk nks vU; fuokZpu O;k[;k% Hkkjrh; lafoèkku ds Hkkx&20] vuqPNsn&368 ds varxZr
vk;qDr gksrs gSaA buds fuEufyf[kr dk;Z gSa& lafoèkku la'kksèku dk izkoèkku fd;k x;k gSA ftlesa dqN la'kksèku
zzfuokZpu {ks=kksa dk ifjlheu djukA fuEufyf[kr gSa&
zzernkrk lwph rS;kj djukA 1. 61ok¡ lafoèkku : blds }kjk vuqPNsn&326 esa la'kksèku
zzjktuhfrd nyksa dks ekU;rk nsukA la'kksèku dj yksdlHkk rFkk foèkkulHkkvksa esa
(1989) ernku dh vk;q 21 o"kZ ls ?kVkdj
zzjktuhfrd nyksa dks pquko fpÉ iznku djukA
18 o"kZ dj nh xbZA
zzfuokZpu dk lapkyu djukA tSls& laln] jkT; foèkkueaMy]
jk"Vªifr o mijk"VªifrA
2. 62ok¡ lafoèkku : blds }kjk vuqPNsn&334 esa la'kksèku
la'kksèku dj yksdlHkk ,oa foèkkulHkkvksa esa
zzv¼Z&U;kf;d dk;Z& laln lnL;ksa dh ;ksX;rk ls lacafèkr
(1989) SC+ST gsrq vkj{k.k dks vkSj 10 o"kZ
vgZrkvksa gsrq jk"Vªifr ls ijke'kZ djukA
ds fy;s c<+kdj lu~ 2000 rd dj
zzpquko jí djukA fn;k x;kA
zzjktuhfrd nyksa gsrq vkn'kZ vkpkj lafgrk rS;kj djukA 3. 74ok¡ lafoèkku : uxj fuxe] uxjikfydk rFkk uxj
zzpquko oSèkrk dk fuiVkjk] mEehnokjksa }kjk [kpZ dh tkus okyh la'kksèku ifj"kn~nksa ds xBu ,oa lajpuk ls
jkf'k fuf'pr djukA (1993) lacafèkr izkoèkku fd;k x;k gSA
zzernkrkvksa dks jktuhfrd izf'k{k.k nsuk bR;kfnA blds }kjk 51^d* ds rgr la'kksèku
zzpquko ;kfpdkvksa vkfn ds lacaèk esa ljdkj dks vko';d ijke'kZ dj 11ok¡ ekSfyd dÙkZO; tksM+k x;kA
nsukA 4. 86ok¡ lafoèkku : blds }kjk 6&14 o"kZ rd ds cPpksa
tcfd jkT; esa jk"Vªifr 'kklu dh laLrqfr jkT; ds jkT;iky }kjk la'kksèku gsrq vfuok;Z ,oa fu%'kqYd f'k{kk dks
dh tkrh gSA vr% fodYi (b) lgh gSA (2002) ekSfyd vfèkdkj ds :i esa ekU;rk
95. (a) nsukA
O;k[;k% orZeku esa 8oha vuqlwph esa lafoèkku }kjk ekU;rk izkIr 5. 89ok¡ lafoèkku : blds }kjk vuqPNsn&338 d dks
22 izknsf'kd Hkk"kkvksa dk mYys[k gSA bl vuqlwph esa vkjaHk esa dqy la'kksèku tksM+dj vuqlwfpr tutkfr;ksa ds fy;s
(2003) i`Fkd jk"Vªh; vk;ksx dh LFkkiuk dk
14 Hkk"kk,¡ FkhaA 21osa lafoèkku la'kksèku vfèkfu;e] 1967 }kjk flaèkh
dks_ 71osa lafoèkku la'kksèku vfèkfu;e] 1992 }kjk usikyh] dksad.kh] izkoèkku fd;k x;k gSA
ef.kiqjh dks rFkk 92osa lafoèkku la'kksèku vfèkfu;e] 2003 ds }kjk 98. (d)
cksMks] Mksxjh] eSfFkyh rFkk laFkkyh dks 8oha vuqlwph esa 'kkfey fd;k O;k[;k% lafoèkku dk vuqPNsn&80 blds xBu dk izkoèkku djrk
x;k gSA vr% fodYi (a) lgh gSA gSA vuqPNsn&80(1) esa ;g micafèkr fd;k x;k gS fd jkT;lHkk esa
96. (a) vfèkd&ls&vfèkd 250 lnL; gks ldrs gSaA buesa ls 238 lnL; jkT;ksa
O;k[;k% lafoèkku ds Hkkx&3 esa izR;kHkwr ewy vfèkdkjksa dk ;fn rFkk la?k jkT; {ks=kksa ls pqus tk,axs vkSj 12 lnL; jk"Vªifr }kjk euksuhr
jkT; }kjk mYya?ku fd;k tk, rks jkT; ds fo#¼ mipkj izkIr djus fd;s tkrs gSaA orZeku esa budh la[;k 245 gSA
gsrq lafoèkku ds vuqPNsn&32 ds vèkhu mPpre U;k;ky; esa rFkk zzvuqPNsn&83(1) ds vuqlkj jkT;lHkk ,d LFkk;h lnu gSA ;g
vuqPNsn&226 ds vèkhu mPp U;k;ky; esa fjV ;kfpdk nkf[ky djus dHkh Hkax ugha gksrh gS] cfYd blds ,d&frgkbZ lnL; gj nwljs
ds vfèkdkj ukxfjdksa dks iznku fd;s x, gSaA o"kZ dh lekfIr ij vodk'k xzg.k djrs gSa] rFkk brus gh u,
zzogha vuqPNsn&227 ds rgr mPp U;k;ky;ksa dks iz'kklfud lnL; fuokZfpr gksrs gSaA
{ks=kkfèkdkj iznku fd;k x;k gSA blesa o£.kr gS fd izR;sd mPp zzjkT;lHkk ds lnL;ksa dk dk;Zdky 6 o"kZ gksrk gSA ogha bldh
U;k;ky; dks mu jkT; {ks=kksa esa] ftuds lacaèk esa og viuh lnL;rk ds fy;s U;wure vk;q 30 o"kZ gksuk vko';d gSA
vfèkdkfjrk dk iz;ksx djrk gS] lHkh U;k;ky;ksa ,oa U;k;kfèkdj.kksa zzvuqPNsn&89 ds rgr Hkkjr dk mijk"Vªifr jkT;lHkk dk insu
ds vèkh{k.k dh 'kfDr gSA vr% fodYi (a) lgh gSA lHkkifr gksrk gSA
641] çFke ry] eq[kthZ uxj] rk'kdan ekxZ] flfoy ykbUl] 19 19
fnYyh&9 iz;kxjkt
nwjHkk"k % 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
zzHkkjrh; lafoèkku ds ykxw gksus ds ckn 3 viSzy] 1952 dks 102. (b)
Council of states ds uke ls jkT;lHkk dk loZizFke xBu gqvk] O;k[;k% fofèkd ekeyksa esa lykg ,oa ijke'kZ nsus ds fy;s Hkkjr
ftldh izFke cSBd 13 ebZ] 1952 dks gqbZA vr% fodYi (d) ljdkj }kjk le;&le; ij fofèk vk;ksx dk xBu fd;k tkrk jgk
lgh gSA gSA Hkkjr dk fofèk vk;ksx ,d xSj&laoSèkkfud fudk; gS rFkk izR;sd
99. (b) 3 o"kZ ij bldk iquxZBu fd;k tkrk gSA Lora=k Hkkjr esa izFke fofèk
O;k[;k% dksbZ Hkh lafoèkku (la'kksèku) dkuwu Hkkjrh; loksZPp vk;ksx dk xBu 1955 esa (vè;{k&,e-lh- lhryokM+) fd;k x;k FkkA
U;k;ky; }kjk vlaoSèkkfud ?kksf"kr fd;k tk ldrk gS] ;fn og fofèk zzfczfV'k dky esa 1833 ds rgr ykWMZ eSdkys dh vè;{krk esa
ds le{k lekurk ds vfèkdkj dks Hkkx&3 ls gVkdj lafoèkku ls izFke fofèk vk;ksx dk xBu 1834 esa Hkkjrh; fofèk;ksa dks
vU;=k dgha j[kk tkrk gSA lafoèkku ds Hkkx&3 ds vuqPNsn&12 ls 35 laxzghr rFkk lafgrkc¼ djus ds mn~ns'; ls fd;k x;k FkkA
ds chp ekSfyd vfèkdkjksa dk foospu gSA lafoèkku ds ewy <k¡ps esa zzU;k;ew£r ,-ih- 'kkg dh vè;{krk esa 20osa fofèk vk;ksx dk
ekSfyd vfèkdkj Hkh vkrs gSaA fofèk ds le{k lekurk dk vfèkdkj xBu fd;k x;k Fkk] ftudk dk;Zdky 2013-15 FkkA budh
vuqPNsn&14 esa mfYyf[kr ekSfyd vfèkdkj gSA bldk vU;=k LFkkiu lekfIr ds ckn dsanzh; eaf=keaMy }kjk loksZPp U;k;ky; ds
bldks fofèkd vfèkdkj cuk nsxkA vr% fodYi (b) lgh gSA lsokfuo`Ùk U;k;kèkh'k U;k;ew£r cychj flag pkSgku dh vè;{krk
100. (b) esa 21osa fofèk vk;ksx dk xBu fd;kA bl vk;ksx dk dk;Zdky
O;k[;k% 'ks;j ck”kkj la?k lwph dk fo"k; gSA 1 flracj] 2015 ls 31 vxLr] 2018 rd FkkA
vuqlwph&7 esa o£.kr fo"k; gS& zzds-,u- flag 13osa (1991-1994) rFkk ,e- txUukFk jko 17osa

zzla?k lwph (2003-2006) fofèk vk;ksx ds vè;{k FksA vr% fodYi (b)
zzjkT; lwph
lgh gSA
zzleorhZ lwph 103. (d)
iz'u la[;k 92 dh O;k[;k dks nsf[k;sA O;k[;k% Hkkjrh; lafoèkku ds vè;k;&6 ds varxZr vuqPNsn&168
ls vuqPNsn&212 rd jkT;ksa esa foèkkueaMy ,oa mldh dk;Zokfg;ksa
101. (c)
dk fooj.k gSA lafoèkku ds vuqPNsn&169 esa jkT;ksa esa foèkkuifj"kn
O;k[;k% vuqPNsn&358 ds vuqlkj dgk x;k gS fd ;q¼ ;k cká
ds xBu ,oa mldh lekfIr dk o.kZu gSA bl vuqPNsn ds vuqlkj
vkozQe.k ds vkèkkj ij ?kksf"kr vkikr ds le; gh vuqPNsn&19 Lor%
fdlh jkT; dh foèkkulHkk }kjk ladYi ikfjr djds laln }kjk vuqeksnu
fuyafcr gks tk,xk] ijarq l'kL=k fonzksg ds vkèkkj ij ?kksf"kr vkikr
dj ogk¡ foèkkuifj"kn dk xBu ;k mldk lekiu fd;k tk ldrk
ds nkSjku bldk fuyacu ugha gksxkA
gSA jkT; foèkkuifj"kn dh lnL; la[;k foèkkulHkk dh lnL; la[;k
zzogha vuqPNsn&359 ds vuqlkj dgk x;k gS fd jk"Vªifr jk"Vªh;
ds ,d&frgkbZ ls vfèkd ugha gksuh pkfg;sA orZeku esa fcgkj] mÙkj
vkikrdky ds nkSjku lHkh ewy vfèkdkjksa dks fuyafcr dj
izns'k] dukZVd] rsyaxkuk] vkaèkz izns'k rFkk egkjk"Vª esa vfLrRo esa gSA
ldrk gS] flok; vuqPNsn&20 rFkk vuqPNsn&21 dsA bl izdkj
vr% fodYi (d) lgh gSA
vuqPNsn&20 rFkk 21 ,sls vuqPNsn gSa] ftUgsa dHkh Hkh fuyafcr
ugha fd;k tk ldrk gSA 104. (c)
zzlafoèkku dk Hkkx&18] vuqPNsn 352&360 rd vkikr micaèk O;k[;k% vuqPNsn&44 esa leku ukxfjd lafgrk ds fo"k; esa
dk izkoèkku djrk gS] ftls teZuh ds lafoèkku ls fy;k x;k izkoèkku gS] tks lafoèkku ds ewy izorZu ds le; ls gh fo|eku gSA
gSA Hkkjrh; lafoèkku esa rhu izdkj ds vkikr dh ifjdYiuk 42osa lafoèkku la'kksèku 1976 bZ- }kjk pkj u, uhfr&funs'kd rÙoksa dks
dh xbZ gS& tksM+k x;k] tSls&
(i) ;q¼] cká vkozQe.k ;k l'kL=k fonzksg ls mRiUu vkikr 1. 'kks"k.k
ls cPpksa ,oa o;Ldksa dh lqj{kk& vuqPNsn&39
vFkok jk"Vªh; vkikr (vuqPNsn&352) (p)
(ii) jkT;ksa esa laoSèkkfud ra=k ds foiQy gksus ls mRiUu vkikr 2. lkeku U;k; ,oa fu%'kqYd dkuwuh lgk;rk& vuqPNsn&39A
vFkok jk"Vªifr 'kklu (vuqPNsn&356) 3. m|ksxksa ds izcaèk esa Jfedksa dh Hkkxhnkjh& vuqPNsn&43A
(iii) foÙkh; vkikr (vuqPNsn&360) 4. i;kZoj.k dk laj{k.k ,oa oU; thoksa dh j{kk& vuqPNsn&48A
vr% fodYi (c) lgh gSA vr% fodYi (c) lgh gSA

641, 1st Floor, Dr. Mukherjee Nagar, Tashkent Marg, Civil Lines, 20 20
Delhi Prayagraj
Phone: 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
105. (d) 110. (c)
O;k[;k% Hkkjrh; lafoèkku ds o`gn~ gksus dk dkj.k ;g gS fd O;k[;k% mÙkj izns'k esa xksikyu dks c<+kok nsus ds mn~ns'; ls
blesa la?k rFkk jkT;] nksuksa ljdkjksa dk lafoèkku gSA izorZu ds le; mÙkj izns'k xkslsok vk;ksx dh LFkkiuk 1999 esa dh xbZ FkhA nqXèk
(1950) blesa 22 Hkkx] 395 vuqPNsn rFkk 8 vuqlwfp;k¡ FkhaA orZeku mRiknu c<+kus ds mn~ns'; ls ^vkWijs'ku ÝyM* dh 'kq#vkr 1973 esa
esa 25 Hkkx] 444 vuqPNsn ,oa 12 vuqlwfp;k¡ gSaA Hkkjr ds lafoèkku dh xbZ FkhA izns'k esa lokZfèkd nqXèk mRiknu djus okys O;fDr dks
ls vU; ns'kksa ds lafoèkku dh rqyuk dh tk, rks la;qDr jkT; vesfjdk ^xksdqy iqjLdkj* iznku fd;k tkrk gSA vr% fodYi (c) lgh gSA
ds lafoèkku esa 7 vuqPNsn] dukMk ds lafoèkku esa 147 vuqPNsn]
111. (c)
vizQhdk ds lafoèkku esa 253 vuqPNsn rFkk vkWLVªsfy;k ds lafoèkku esa
128 vuqPNsn gSaA vr% fodYi (d) lgh gSA O;k[;k% ,yksjk ds izfl¼ dSyk'k eafnj dk fuekZ.k jk"VªdwV
'kkld Ñ".k izFke }kjk djk;k x;k FkkA ;g eafnj ,d vk;rkdkj
106. (c)
izkax.k ds eè; esa fLFkr gS ,oa blesa izos'k }kj] foeku rFkk eaMi dk
O;k[;k%
fuekZ.k fd;k x;k gSA blds f'k[kj dk fuekZ.k nzfoM+ 'kSyh ls izHkkfor
Ø-la- f”kys dk uke eq[;ky; gSA vr% fodYi (c) lgh gSA
1. dkS'kkach ea>uiqj 112. (a)
2. tkykSu mjbZ O;k[;k%
3. fl¼kFkZuxj ukSx<+ lekgrkZ & jktLo foHkkx dk izèkku vfèkdkjhA
4. dq'khuxj iMjkSuk lfUuèkkrk & jktdh; dks"kkè;{kA
5. vesBh xkSjhxat lsukifr & ;q¼ foHkkx dk ea=khA
6. lar dchj uxj [kyhykckn ;qojkt & jktk dk mÙkjkfèkdkjhA
7. xkSrecq¼ uxj uks,Mk
izns"Vk & iQkStnkjh U;k;ky; dk U;k;èkh'k (deh'uj)
8. vacsMdjuxj vdcjiqj
dek±frd & ns'k ds m|ksx&èkaèkksa dk izèkku fujh{kdA
9. dkuiqj nsgkr vdcjiqj ekrh
O;okgkfjd & ;g èkeZLFkh; (nhokuh) U;k;ky; dk eq[;
10. lksuHknz jkWcV~lZxat
  U;k;kèkh'kA
11. iQ#Z[kkckn iQrsgx<+
naMiky & lsuk dh lkefxz;ksa dks tqVkus okyk izèkku vfèkdkjhA
12. laHky iokalk
variky & lhekorhZ nqxks± dk j{kdA
vr% fodYi (c) lgh gksxkA ukxjd & uxj dk izeq[k vfèkdkjhA
107. (d) vkVfod & ou foHkkx dk izèkku vfèkdkjhA
O;k[;k% mÙkj izns'k esa U;kf;d vuqlaèkku ,oa izf'k{k.k dsanz dh
nkSokfjd & jktegyksa dh ns[k&js[k djus okyk izèkku vfèkdkjhA
LFkkiuk 1986 esa y[kuÅ esa dh xbZ FkhA mÙkj izns'k ljdkj }kjk
1985 esa ubZ fnYyh esa gq, mPPk U;k;ky;ksa ds eq[; U;k;kèkh'kksa ds 113. (b)
vf[ky Hkkjrh; lEesyu esa bldh LFkkiuk dk fu.kZ; fy;k x;k FkkA O;k[;k%
blus vizSy] 1987 esa dk;Z djuk 'kq: fd;kA bl laLFkk ds igys zz^xaxSdksaMpksy* jktsanz izFke dh mikfèk FkhA ;g mikfèk mlus
funs'kd U;k;ewfrZ ds-,u- xks;y FksA vr% fodYi (d) lgh gSA caxky ds iky 'kkld efgiky dks ijkftr djus ds mijkar
108. (b) èkkj.k dh FkhA jktsanz izFke ds le; gh pksy lkezkT; dk
O;k[;k% mÙkj izns'k ds 7 f”kys usiky jk"Vª ls lVs gS& lokZfèkd foLrkj gqvkA
1. ihyhHkhr 2. y[kheiqj[khjh 3. cgjkbp 4. JkoLrh 5. cyjkeiqj zzjktjkt izFke us Jhyadk ij vkØe.k fd;kA blus Jhyadk ds
6. fl¼kFkZuxj 7. egjktxatA vr% fodYi (b) lgh gSA foftr izns'kksa dks pksy lkezkT; esa feyk;k rFkk eqfEM+pksyeaMye
109. (a) uked u;k izkar cuk;k ftldh jktèkkuh iksyUu#ok dks cuk;kA
O;k[;k% mÙkj izns'k esa lokZfèkd vkaoyk mRiknu djus okyk zzjktsanz f}rh; us ^izdsljh* dh mikfèk èkkj.k dh FkhA blds le;
f”kyk izrkix<+ gSA vr% fodYi (a) lgh gSA tcfd ckank f”kyk esa Hkh pksy&pkyqD; la?k"kZ viuh pje&lhek ij FkhA jktsanz
iku ds fy;s izfl¼ gSA f}rh; us ^dqaMylaxee~* esa pkyqD; lsuk dks ijkftr fd;k FkkA
641] çFke ry] eq[kthZ uxj] rk'kdan ekxZ] flfoy ykbUl] 21 21
fnYyh&9 iz;kxjkt
nwjHkk"k % 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
zzfot;ky; pksy oa'k dk laLFkkid FkkA blus ratkowj@ratkSj dks zzdq"kk.k] igy~o ds ckn vk,A dq"kk.k oa'k dk laLFkkid dqtqy
jktèkkuh cuk;kA fot;ky; us ^ujdsljh* dh mikfèk èkkj.k dhA dMfdlsl FkkA bl oa'k dk lcls izrkih 'kkld dfu"d FkkA
vr% fodYi (b) lgh gSA dq"kk.kksa dh jktèkkuh is'kkoj@iq#"kiqj Fkh rFkk eFkqjk budh f}rh;
jktèkkuh FkhA vr% fodYi (b) lgh gSA
114. (c)
116. (d)
O;k[;k%
O;k[;k%
zzpUgwnM+ks flaèkq unh ds ck,¡ rV ij fLFkr FkkA 1931 bZ- esa
tf”k;k dj dh lekfIr & 1564
bldh [kkst ,u-th- etwenkj us dhA ;gk¡ ls euds dk dkj[kkuk]
rhFkZ;k=kk dj dh lekfIr & 1563
oØkdkj b±Vsa] fyfifLVd] dkty] da?kk bR;kfn ds izek.k feys
e”kgj dh ?kks"k.kk & 1579
gSaA pagwnM+ksa gh ,dek=k og LFky gS tgk¡ ls feV~Vh dh idh
gqbZ ikbiuqek ukfy;k¡ feyh gSaA nhu&,&bykgh dh LFkkiuk & 1582
bykgh laor~ dh 'kq#vkr & 1583
zzjksiM+ lryt unh ds ck,¡ rV ij fLFkr FkkA bldh [kkst
1953&56 bZ- ds eè; ;KnÙk 'kekZ us dhA ;gk¡ ls euq"; ds nkl izFkk dk var & 1562
lkFk dqÙks ds niQuk, tkus dk izek.k izkIr gqvk gSA vdcj dks gjeny ls eqfDr & 1562
zzyksFky Hkksxok unh ds fdukjs fLFkr FkkA 1954 bZ- esa bldh
iQrsgiqj lhdjh dh LFkkiuk & 1571
[kkst ,l-vkj- jko us dhA bls ^y?kq gM+Iik* ;k ^y?kq eksgutksnM+k*s bcknr[kkus dh LFkkiuk & 1575
Hkh dgrs gSaA ;gk¡ ls xksnhokM+k ds lk{; feys gSaA ;gk¡ ls rhu bcknr[kkus esa lHkh èkeks± ds & 1578
;qfXer lekfèk;ksa ds Hkh mnkgj.k izkIr gksrs gSaA ,d vfXudqaM yksxksa ds izos'k dh vuqefr
dk vo'ks"k rFkk pagwnM+ksa dh rjg euds cukus dk dkj[kkuk vr% fodYi (d) lgh gSA
Hkh ;gk¡ ls izkIr gqvk gSA 117. (c)
zzvkyexhjiqj& ;g esjB f”kys esa fgaMu unh ds rV ij fLFkr O;k[;k%
gSA bldh [kkst 1958 bZ- ;KnÙk 'kekZ }kjk dh xbZA vr% zz^vuokj&,&lqgsyh*] uke ls laLÑr xzaFk ^iapr=k* dk iQkjlh
fodYi (c) lgh gSA Hkk"kk esa vuqokn vcqy iQ”ky us fd;k FkkA
115. (b) zzvCnqy dkfnj cnk;wauh us ^j”eukek* uke ls egkHkkjr dk iQkjlh
esa vuqokn fd;kA
O;k[;k%
zzvcq y iQ”ky us dkfy;kneu dk iQkjlh es a vuq o kn
zzHkkjr ij loZizFke vkØe.k fgan&;wukuh 'kkld MsfefVª;l us
^;kj&,&nkfu'k* uke ls fd;kA
fd;k FkkA blus Hkkjr ij vkØe.k djds viQxkfuLrku] iatkc
zz^fljZ&,&vdcj* uke ls nkjkf'kdksg us mifu"knksa dk vuqokn
rFkk flaèk ds cgqr cM+s Hkkx ij vfèkdkj tek fy;k rFkk 'kkdy fd;kA vr% fodYi (c) lgh gSA
dks viuh jktèkkuh cuk;hA fgan&;wukuh 'kkldksa esa feukaMj lcls
118. (b)
vfèkd izfl¼ gqvkA feukaMj us ukxlsu (ukxktqZu) ls ckS¼ èkeZ
dh f'k{kk xzg.k dh FkhA ^fefyaniUgks* uked iqLrd esa feukaMj O;k[;k%
zz^nhoku&,&canxku* nkl foHkkx Fkk ftldh LFkkiuk fiQjks”k
ds iz'u ,oa ukxlsu ds mÙkj lax`ghr gSaA Hkkjr esa lksus ds flDds
'kkg rqxyd }kjk dh xbZ FkhA bl foHkkx dk dk;Z nklksa dks
lcls igys fgUn;wukfu;ksa us gh tkjh fd;sA
izf'kf{kr djuk FkkA
zzfgan&;wukfu;ksa ds ckn 'kd vk,A 'kd ewyr% eè; ,f'k;k ds
zznhoku&,&dksgh dh LFkkiuk eqgEen fcu rqxyd }kjk dh xbZ
fuoklh FksA 'kdksa dk lcls izrkih jktk ^#nznkeu izFke* FkkA FkhA ;g ,d Ñf"k foHkkx FkkA
blus dkfB;kokM+ dh lqn'kZu >hy dk th.kksZ¼kj djok;kA zznhoku&,&v”kZ lSU; foHkkx FkkA cycu us bldh LFkkiuk dh
#nznkeu dk twukx<+ vfHkys[k lokZfèkd izfl¼ gSA FkhA bl foHkkx dk vè;{k vkfj”k&,&eqekfyd FkkA
zz'kdksa ds vkfèkiR; ds ckn igy~o ;k ikfFkZ;kbZ yksxksa us vkØe.k zznhoku&,&cjhn xq I rpj foHkkx FkkA bldk vè;{k
fd;kA budk ewy LFkku bZjku FkkA cjhn&,&eqekfyd dgykrk FkkA vr% fodYi (b) lgh gSA
641, 1st Floor, Dr. Mukherjee Nagar, Tashkent Marg, Civil Lines, 22 22
Delhi Prayagraj
Phone: 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
119. (d) zzykWMZ fofy;e csafVd Hkkjr dk izFke xouZj tujy FkkA Hkkjr
O;k[;k% fot;uxj vkus okys izeq[k fons'kh ;k=kh fuEufyf[kr gSa& esa lrh izFkk dks blh ds le; esa vijkèk ?kksf"kr fd;k x;k
zzfudksyks dksaVh& nsojk; izFke ds le; 1420 bZ- esa vk;kA ;g FkkA 1829 ds fu;e (XVII) }kjk foèkokvksa dks tykuk vijkèk
bVyh dk fuoklh FkkA ?kksf"kr dj fn;k x;k FkkA
zzokjsu gsfLVaXl dks 1774 bZ- esa caxky dk izFke xouZj tujy
zzvCnqjZ””kkd& 1442 bZ- esa iQkjl ls nsojk;&II ds le; esa
vk;kA cuk;k x;k FkkA blh ds le; caxky esa }Sèk 'kklu iz.kkyh dks
lekIr fd;k x;kA
zzMksfeax ik;l& iqrZxky ls 1515 bZ- esa Ñ".knsojk; izFke ds
le; vk;kA 123. (c)
O;k[;k% lSMyj vk;ksx f'k{kk ls lacafèkr FkkA ljdkj us 1917
zzckjckslk& iqrZxky ls 1515&16 bZ- esa Ñ".knsojk; izFke ds
esa dydÙkk fo'ofo|ky; ds fo"k; esa vè;;u ,oa fjiksVZ gsrq bl
le; vk;kA
vk;ksx dh fu;qfDr dh FkhA yhM~l fo'ofo|ky; ds midqyifr MkW-
zzuwfut& iqrZxky ls 1535 bZ- esa vP;qrjk; ds le; vk;kA
,e-bZ- lSMyj dks bldk vè;{k fu;qDr fd;k x;kA bl vk;ksx dk
vr% fodYi (d) lgh gSA fopkj Fkk fd fo'ofo|ky;h f'k{kk esa lqèkkj gsrq vko';d gS fd
120. (a) ekè;fed f'k{kk esa lqèkkj gksA blus 1904 ds fo'ofo|ky; vfèkfu;e
dh fuank djrs gq, crk;k fd blls dkWyst rFkk fo'ofo|ky; dk
O;k[;k% fuEufyf[kr lHkh eafnj xqIrdkyhu eafnj gSa& Bhd&Bkd leUo; laHko ugha gSA vr% fodYi (c) lgh gSA
zzfrxok (tcyiqj] eè; izns'k) dk fo".kq eafnj
124. (a)
zzHkwejk] (ukxksn] eè; izns'k) dk f'ko eafnj
zzupuk dqBkj] (eè; izns'k) dk ikoZrh eafnj O;k[;k%
fonzksg usr`RodÙkkZ
zznsox<+ (>kalh] mÙkj izns'k) dk n'kkorkj eafnj
zzfljiqj dk y{ke.k eafnj
bykgkckn & fy;kdr vyh
zzmn;fxfj (fofn'kk) dk fo".kq eafnj
iQS”kkckn & ekSyoh vgenmYykg
cjsyh & [kku cgknqj [kku
vr% fodYi (a) lgh gSA
fcgkj & d¡qoj flag
121.(b)
y[kuÅ & csxe g”kjr egy
O;k[;k% v'kksd dks mlds vfHkys[kksa esa lkekU;r% ^nsokukafiz;*
dkuiqj & ukuk lkgc
ls lacksfèkr fd;k x;k gS ijarq Hkkczw vfHkys[k esa v'kksd dks ^fiz;n'khZ*
rFkk ekLdh vfHkys[k esa mlds fy;s ^cq¼ 'kkD;* dk iz;ksx fd;k >k¡lh & jkuh y{ehckbZ
x;k gSA mlds pkj vfHkys[kksa esa v'kksd uke dk mYys[k feyrk gS vle & dankijs'oj flag ,oa euhjke nÙk
tks gSa& ekLdh] xqtZjk] usÙkwj rFkk mMsxksyeA blds lkFk gh #nznkeu xksj[kiqj & xtkèkj flag
ds twukx<+ vfHkys[k esa Hkh v'kksd uke dk mYys[k feyrk gSA vr% vr% fodYi (a) lgh gSA
fodYi (b) lgh gSA 125. (d)
122. (b) O;k[;k% oh-Mh- lkojdj dh iqLrd ^n bafM;u okWj vkWiQ
O;k[;k% bafMisMsal 1857* gSA blesa mUgksaus 1857 ds fonzksg dks lqfu;ksftr
zzHkkjr esa ^vèkkseq[kh fuL;anu fl¼kar* ds izfriknd eSdkys FkkA
Lora=krk laxzke dh laKk nh gSA 1857 ds fonzksg ls lacafèkr vU;
iqLrdsa gSa&
;g f'k{kk ds {ks=k ls lacafèkr FkkA bl fl¼kar ls vk'k; Fkk fd
f'k{kk mPp oxZ dks nh tk, rFkk bl oxZ ls Nu&Nu dj f'k{kk ,l-,u- lsu & ,V~Vhu fiQÝVh lsou
dk izHkko tulkèkkj.k rd igq¡psA Hkkjr esa vkèkqfud f'k{kk vkj-lh- etwenkj & n flikW; E;wfVuh ,aM n fjoksYV vkWiQ 1857
iz.kkyh dh uhao 1835 ds eSdkys ds Lej.k i=k ls iM+hA v'kksd esgrk & n xzsV fjcsfy;u
zzdkWuZokfyl }kjk Hkkjr esa yksd lsok dk l`tu fd;k x;kA bls 'kf'kHkw"k.k pkSèkjh & flfoy fjcsfy;u bu bafM;u E;wfVuh”k
Hkkjr esa LFkk;h cankscLr ykxw djus ds fy;s] U;kf;d lafgrk   1857&1859] F;ksjh”k vkWiQ n bafM;u E;wfVuh
,oa Hkkjrh; yksd lsok ds izorZd ds :i esa Hkh tkuk tkrk gSA iwju tks'kh & fjcsfy;u] 1857% , flEiksf”k;e
641] çFke ry] eq[kthZ uxj] rk'kdan ekxZ] flfoy ykbUl] 23 23
fnYyh&9 iz;kxjkt
nwjHkk"k % 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
126. (b) zzykWMZ vkWdySaM (1836&42 bZ-) ds le; izFke vkaXy&viQxku
O;k[;k% ;q¼ gqvkA blh ;q¼ esa vaxzs”kksa dks Hkkjh {kfr gqbZA
zzns'kh Hkk"kk lekpkj i=k vfèkfu;e] 1878 ykWMZ fyVu }kjk ikfjr zzizFke vkaXy&flD[k ;q¼ ykWMZ gkfM±x (1844-48) ds le; gqvkA

fd;k x;kA bl vfèkfu;e ls ljdkj us Hkkjrh; Hkk"kk ds lekpkj bl ;q¼ dk lekiu ykgkSj dh lafèk ls gqvkA
i=kksa dks vfèkd fu;a=k.k esa ykus dk iz;kl fd;kA bl vfèkfu;e vr% fodYi (a) lgh gSA
dks ^eq¡g can djus okyk vfèkfu;e* dgk x;kA ^lkse izdk'k*] 129. (b)
^Hkkjr fefgj*] ^<kdk izdk'k*] bR;kfn ds fo#¼ ekeys blh O;k[;k% xkaèkhth dks ^egkRek* dh mikfèk ls johanzukFk VSxksj us
vfèkfu;e ds vèkhu ntZ fd;s x,A lEekfur fd;k FkkA mUgksua s ;g mikfèk xkaèkhth }kjk paikj.k esa frudfB;k
zzykWMZ fjiu ds dky esa 1878 bZ- dk ns'kh Hkk"kk lekpkj i=k i¼fr ds ekè;e ls uhy [ksfrgjksa ij vaxsz”kksa }kjk fd;s tk jgs vR;kpkjksa
vfèkfu;e jn~n dj fn;k x;kA ds fojksèk esa 1917 esa 'kq: fd;s x, lR;kxzg] ftlds vkxs vaxzs”kksa
dks >qduk iM+k] dh liQyrk o dq'ky usr`Ro ds fy;s iznku dh FkhA
zz1823 dk vuqKfIr fu;e tkWu ,MEl ds le; cukA bl
vr% fodYi (b) lgh gSA
vfèkfu;e ds vuqlkj&
130. (b)
„„blesa izsl ij iw.kZ izfrcaèk ykxw dj fn;k x;kA
O;k[;k% ykWMZ fjiu (1880&84 bZ-) Hkkjr dk lokZfèkd yksdfiz;
„„eqnd z rFkk izdk'kd dks eqn.z kky; LFkkfir djus gsrq ykblsl
a xouZj tujy FkkA ^bl ;qx dk drZO;* (The Duty of Age) uked
ysuk gksxkA iqLrd 1852 bZ- esa fy[khA bUgksaus ,d ckj dgk Fkk ¶esjk ewY;kadu
„„xouZj tujy dks vfèkdkj Fkk fd og fdlh bUgksaus ykblsal esjs dk;ks± ls djuk] 'kCnksa ls ughA¸ Ýyksjsal ukbfVaxsy us fjiu dks
dks jn~n dj ldrk FkkA ^Hkkjr ds m¼kjd* rFkk ykWMZ fjiu ds dky dks ¶Hkkjr esa Lo.kZ ;qx
zzykWMZ osys”kyh us 1799 bZ- esa lekpkj i=kksa dk i=ks{k.k vfèkfu;e dk vkjaHk¸ dh laKk nh FkhA bUgha dky esa Hkkjr esa 1881 esa izFke
ikfjr fd;kA ftlds vuqlkj& okLrfod tux.kuk gqbAZ fjiu ds dky esa gh LFkkuh; Lok;Ùk 'kklu
dk tUe gqvkA izFke iQSDVjh vfèkfu;e bUgha ds le; ls ikfjr fd;k
„„lekpkj i=k dks laiknd] eqnzd vkSj Lokeh dk uke Li"V
x;k rFkk 1882 esa gaVj deh'ku dk xBu gqvk] tks izkFkfed f'k{kk ls
:i ls Nkiuk iM+rk FkkA
lacfa èkr FkkA fjiu us oukZD;wyj izl
s ,DV dks lekIr dj fn;k u fd
„„izdk'kd dks izdkf'kr fd;s tkus okys lHkh rÙoksa dks
mldh vofèk dks c<+k;kA vr% fodYi (b) lgh gSA
ljdkj ds lfpo ds lEeq[k iwoZ i=ks{k.k gsrq Hkstuk gksxkA
131. (d)
vr% fodYi (b) lgh gSA O;k[;k%
127. (c) zzfyufyfFkxks vk;ksx (1928)] us Hkkjr esa Hkwfe lqèkkjksa ds lacèa k
O;k[;k% 1944 esa dsanzh; f'k{kk lykgdkj cksMZ }kjk ,d jk"Vªh; esa lq>ko fn;sA bl vk;ksx dh fliQkfj'kksa ds vkèkkj ij o"kZ 1929
f'k{kk ;kstuk rS;kj dh xbZ] ftls ^lkts±V f'k{kk ;kstuk* dgk tkrk gSA esa ^baihfj;y dkmafly vkWiQ ,xzhdYpjy fjlpZ* dh LFkkiuk
lkts±V Hkkjr ljdkj esa f'k{kk lykgdkj FksA bl vfèkfu;e ds rgr dh xbZA
izkFkfed ,oa mPp ekè;fed fo|ky;ksa esa lqèkkj gsrq ”kksj fn;k x;k zzLVªp s h vk;ksx (1878-80) us fliQkfj'k dh fd vdky ihfM+rksa
rFkk 6&11 o"kZ rd dh vk;q rd ds cPpksa gsrq fu%'kqYd ,oa vfuok;Z dh lgk;rk miyCèk djkus dk mÙkjnkf;Ro jkT; dk gS rFkk blus
f'k{kk dh O;oLFkk dh xbZA vr% fodYi (c) lgh gSA izR;sd jkT; esa ^vdky vk;ksx* LFkkfir djus dh fliQkfj'k dhA
ftlds rgr 1883 esa vdky lafgrk cukbZ xbZA
128. (a)
zzeSdMkWuy vk;ksx (1900) us fliQkfj'k dh fd vdky ls fuiVus
O;k[;k% gsrq xzke Lrj ij dk;ks± dks izkFkfedrk nh tk,A
zzcDlj ds ;q¼ ds le; osfUlVkVZ (1760&65 bZ-) caxky dk zzykW;y vk;ksx (1897) us 1896&97 ds Hk;adj nqfHkZ{k ds lacèa k
xouZj FkkA esa ljdkj dks fliQkfj'k dhA vk;ksx us LVªps h vk;ksx dh fliQkfj'kksa
zzvkaXy&usiky ;q¼ (1814&16 bZ-) ykWMZ gsafLVXl (1813&23 ij lgefr izdV dhA ljdkj }kjk bl vk;ksx dh yxHkx lHkh
bZ-) ds le; gqvkA bl ;q¼ dh lekfIr laxksyh dh lafèk fliQkfj'kksa dks Lohdkj dj fy;k x;k FkkA vr% fodYi (d)
(1816) ls gqbZA lgh gSA

641, 1st Floor, Dr. Mukherjee Nagar, Tashkent Marg, Civil Lines, 24 24
Delhi Prayagraj
Phone: 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
132. (a) mi;qDZ r dk;ZoQz eksa ds vfrfjDr thoeaMy fodkl dk;ZoQz e] jk"Vªh;
O;k[;k% vHk;kj.;] tyxzLr Hkwfe laj{k.k] eSxzksao laj{k.k] rVh; ikfjfLFkfrdh;
zzvlg;ksx vkanksyu dh 'kq#vkr 1 vxLr] 1920 dks dh xbZA ,oa efyu cfLr;ksa esa lqèkkj rFkk iznw"k.k fu;a=k.k gsrq fofHkUu izdkj
bl vkanksyu dks 'kq: djus ls iwoZ xkaèkhth us vax”sz kksa }kjk nh xbZ ds dkuwu bR;kfn dks Hkh LFkk;h lrr fodkl dh fn'kk esa gks jgs
^dslj&,&fgan* dh mikfèk okil dj nh FkhA vlg;ksx vkanksyu iz;klksa ds varxZr lfEefyr fd;k tk ldrk gSA vr% fodYi (d)
pykus gsrq 1921 bZ- esa ^fryd Lojkt iQaM* dh LFkkiuk dh lgh gSA
xbZ FkhA
134. (b)
zzlkbeu deh'ku dh fu;qfDr 1927 esa dh xbZA blesa fczfV'k
O;k[;k% izdk'k la'ys"k.k fozQ;k ds nkSjku gjs ikSèks lw;Z ds izdk'k
laln ds 7 lnL; lfEefyr Fks rFkk gkml vkWiQ dkWeUl ds
lnL; lkbeu blds vè;{k FksA blesa ,d Hkh lnL; Hkkjrh; u dks fofdj.k mQtkZ ds :i esa izkIr djrs gSa rFkk i.kZgfjr (DyksjksfiQy)
gksus ds dkj.k tc ;g deh'ku 3 iQjojh] 1928 dks Hkkjr igqp ¡ k] dh mifLFkfr esa dkcZu MkbvkWDlkbM ,oa ty }kjk Hkkstu dk fuekZ.k
rks gj txg bldk cfg"dkj fd;k x;kA bl vk;skx us fliQkfj'k djrs gSaA ;s Hkkstu dk fuekZ.k ^dkcksZgkbMsªV~l* ds :i esa djrs gSaA bl
nh Fkh dh Hkkjr ds fy;s la?kh; lafoèkku gksuk pkfg;sA izdkj ikSèks lw;Z ds izdk'k dks jklk;fud mQtkZ esa ifjo£rr djrs gSaA
zz8 vxLr] 1940 bZ- dks ok;ljk; ykMZ fyufyfFkxks us ;q¼ ds lw;Z dk izdk'k lkr jaxksa& cSaxuh] bafMxks] uhyk] gjk] ihyk] ukjaxh rFkk
nkSjku dkWUxzl
s ls lg;ksx izkIr djus gsrq dkWUxzl
s ds le{k izLrko yky ls feydj cuk gSA buesa ls yky ,oa uhyk izdk'k la'ys"k.k esa
j[kk ftls ^vxLr izLrko* dgk x;kA blds izkoèkku Fks& lgk;rk djrk gSA vr% fodYi (b) lgh gSA
„„;q¼ ds ckn lafoèkku fuekZ=kh laLFkk dk xBu fd;k tk,xkA
135. (a)
„„orZeku esa ok;ljk; dh dk;Zdkfj.kh ifj"kn esa Hkkjrh;ksa
O;k[;k% ikfjfLFkfrdh ra=k dk ,d egÙoiw.kZ fu;e ^,d:irkokn
dh la[;k c<+k nh tk,xhA
dk fu;e* gS vFkkZr~ HkkSfrd ,oa tSfod izozQe vkt Hkh ogh gS tks
zz14 twu] 1945 dks ykWMZ osoy s us Hkkjrh; lkafoèkkfud xfrjksèk
vrhr esa Fks rFkk Hkfo"; esa Hkh ogh jgsaxsA varj dsoy muds ifjek.k]
nwj djus gsrq izLrko is'k fd;k] ftls ^osoys izLrko* dgk tkrk
rhozrk] vkÑfr ;k nj dk gksrk gSA ikfjfLFkfrdh ra=k lkSj fofdj.k ds
gSA ftlds izkoèkku fuEufyf[kr gS&a
:i esa mQtkZ ds fuos'k ls lapkfyr ,oa dk;Z'khy gksrk gSA fofHkUu
„„ok;ljk; dh dk;Zdkfj.kh ifj"kn dk xBu fd;k tk,xk
rFkk ifj"kn esa ok;ljk; rFkk dekaMj&bu&phiQ dks NksMd + j iks"k.k Lrjksa esa lkSj mQtkZ fofHkUu :iksa esa izokfgr gksrh gS vkSj izkf.k;ksa
lHkh lnL; Hkkjrh; gksaxsA }kjk mQ"ek ds fu"dklu ds iQyLo:i 'kwU; esa pyh tkrh gS vFkkZr~
„„dkWUxzsl ds usrk fjgk fd;s tk,axs rFkk 'kh?kz gh f'keyk esa
mlh mQtkZ dk iqu% mi;ksx ugha gks ldrk gSA bl rjg mQtkZ dk
,d lEesyu cqyk;k tk,xkA izokg ,dfn'kh; gksrk gSA c<+rs iks"k.k Lrjksa esa mQtkZ dk izxkeh {k;
„„;q¼ lekIr gksus ds ckn Hkkjrh; Lo;a gh viuk lafoèkku
gksrk gSA izR;sd iks"k.k Lrj ds thoksa dks vius fiNys iks"k.k Lrj ds
cuk,axsA thoksa ls 10 izfr'kr mQtkZ dh gh izkfIr gks ikrh gSA bls mQtkZ LFkkukarj.k
dk 10 izfr'kr dk fu;e Hkh dgrs gSaA vr% fodYi (a) lgh gSA
vr% fodYi (a) lgh gSA
133. (d) 136. (d)
O;k[;k% Hkkjr esa i;kZoj.k ds laj{k.k ds lacaèk esa O;kid tkx`fr O;k[;k% lkxjh; ikfjra=k dh dqN fof'k"V fo'ks"krk,¡ gksrh gSa tks
vkbZ gS ,oa blds LFkk;h fodkl gsrq fuEufyf[kr dk;ZozQeksa ds }kjk bls LFkyh; ikfjra=k ls vyx cukrh gSaA leqnzh ikfjra=k esa vkgkj Ük`a[kyk
iz;kl fd;s tk jgs gSa& lw;Z izdk'k] vkWDlhtu o dkcZu MkbvkWDlkbM dh lqyHkrk] yo.krk]
zzoukjksi.k o lkekftd rFkk Ñf"k okfudh iks"kd rÙoksa dh miyCèkrk vkfn ij fuHkZj djrh gSA ;s lHkh dkjd
zze`nk laj{k.k o ijrh Hkwfe fodkl dk;ZozQe lkxj dh mQijh lrg ij miyCèk gks ikrs gSaA izdk'k dh rhozrk xgjkbZ
zzÑf"k tyok;fod izkns'khdj.k esa tkus ij de gksrh tkrh gS D;ksafd 200 ehVj rd ds eaMy dks
zz'kq"d Ñf"k fodkl izdkf'kr rFkk mlls uhps ds {ks=k dks vizdkf'kr {ks=k dgrs gSaA izdkf'kr
zzokVj'ksM izcaèku eaMy esa izkFkfed mRiknd (iQkbVksIySaDVu o gjs ikSèks) izdk'k la'ys"k.k
zz'k";&ozQe ,oa iQly pozQ }kjk dkcZfud inkFkks± dk la'ys"k.k djrs gSaA vr% fodYi (d) lgh gSA
641] çFke ry] eq[kthZ uxj] rk'kdan ekxZ] flfoy ykbUl] 25 25
fnYyh&9 iz;kxjkt
nwjHkk"k % 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
137. (a) vknZzHkwfe dk oxhZdj.k
O;k[;k% izoky fHkfÙk;ksa dks fo'o dh lkxjh; tSo fofoèkrk dk leqnzh@rVh; vknzZHkwfe
m".kLFky ekuk tkrk gS rFkk bls ^leqnz dk o"kkZou* Hkh dgk tkrk zzLFkk;h mFkyk leqnzh ty ([kkM+h o tyMe#eè;)
gS D;ksafd buds laj{k.k esa vusd lkxjh; tho tarqvksa dks vkJ; ds zzleqnzh miTokj tyh; csM
lkFk&lkFk vU; lqfoèkk,¡ izkIr gksrh gSaA izoky esa jax ”kwtSafFkyh ds zzdksjy jhiQ
dkj.k gksrk gSA dksjy] ”kwtSafFkyh ds lkFk lgksidkfjrk esa jgrk gS zziFkjhyk leqnzh rV
blesa ”kwtSfFkyh mls Hkkstu rFkk dksjy mls vkokl dh lqfoèkk iznku zz,'pqvjh
djrk gSA izoky ,d pwuk izèkku tho gS tks eq[;r% dBksj jpuk okys zzySxwu
[kksy gksrs gSa ftlesa eqyk;e tho jgrs gSAa izoky eq[; :i ls m".kdfVcaèkh;
zzeSaxzkso
lkxjksa (30°N–30°S) esa ik, tkrs gSa D;ksafd buds thfor jgus gsrq var%LFkyh; vknzZHkwfe
20ºC ls 21ºC rkieku mi;qDr gksrk gSA izoky de xgjkbZ ij ik, zz>hy@rkykc
tkrs gSa D;ksafd vfèkd xgjkbZ ij lw;Z ds izdk'k o vkWDlhtu dh zzMsYVk
deh gksrh gSA vr% fodYi (a) lgh gSA zz LVªhe@ozQhd
fiNys nks n'kdksa esa fo'o dh 20% dksjy jhiQ lekIr gks pqdh zzvuwi@dPN
gSA orZeku esa dsoy 30% dksjy jhiQ gh fdlh ladV ls ckgj gSA zzLoPN ikuh fLizax
izoky fHkfÙk ds [krjs ds izeq[k dkj.k izkÑfrd o ekuoh; nksuksa gSaA ekuo fu£er vknZzHkwfe
izoky fHkfÙk ij [krjs ds eq[; dkjd zz ,DokdYpj
zz rkykc] NksVs VSad
izkÑfrd
zz flafpr Ñf"k Hkwfe
zz,yfuuks
zz dSuky
zzgfjdsu
zz vif'k"V ikuh fuokjd {ks=k
zzlkxjh; vEyhdj.k
vknzZHkwfe esa deh ds dkj.k
zzizoky fHkfÙk dks [kkus okys leqnk;
ekuoh; dkjd
zzjksx
zz Ñf"k okfudh vkSj ePNj fu;a=k.k gsrq ty fudklhA
ekuoh; zz usfoxs'ku vkSj [kk| lqj{kk gsrq Msªftax vkSj èkkjk rVhdj.kA
zzeNyh idM+us dh xyr rFkk {kfrdkjh i¼fr zz Bksl vif'k"V fuiVkuA
zzoSf'od rkiu esa o`f¼ zz Hkwfe ty dk nksguA
zzi;ZVu zz vfreRL;u o i;ZVd xfrfofèkA
zzleqnzh iznw"k.k zz ck<+ fu;a=k.k gsrq ckaèkksa] Mkbd o leqnzh nhokj dks cukukA
zzrygV@volknksa esa o`f¼ izkÑfrd dkjd
zzdksjy [kuu
zz leqnz Lrj dk c<+uk
zz ck<+ o lw[kk
zzijek.kq ijh{k.k
zz gfjdsu
138. (d)
zz vijnu
O;k[;k% ^jkelj dUosa'ku* vknzZHkwfe dks fuEu :i esa ifjHkkf"kr zztyok;q ifjorZu
djrk gS% nyny] iadHkwfe (Fen)] ihVHkwfe ;k ty] Ñf=ke ;k izkÑfrd] fo'o vknzZHkwfe fnol izR;sd o"kZ 2 iQjojh dks euk;k tkrk gSA
LFkk;h ;k vLFkk;h] fLFkj ty ;k xfreku ty rFkk rk”kk] [kkjk o o"kZ 1971 esa blh fnu ^jkelj lEesyu* dks viuk;k x;k FkkA gkyk¡fd]
yo.k;qDr ty{ks=kksa dks ^vknzZHkwfe* dgrs gSaA blds varxZr lkxjh; igyk fo'o vknzZHkwfe fnol 1997 esa euk;k x;kA o"kZ 2019 esa fo'o
{ks=kksa dks Hkh lfEefyr fd;k tkrk gS tgk¡ fuEu Tokj ds le; Hkh vknzZHkwfe fnol dh Fkhe gS& ^vknzZHkwfe ,oa tyok;q ifjorZu*
xgjkbZ 6 ehVj ls vfèkd ugha gksrh gSA (Wetlands and climate change)A vr% fodYi (d) lgh gSA

641, 1st Floor, Dr. Mukherjee Nagar, Tashkent Marg, Civil Lines, 26 26
Delhi Prayagraj
Phone: 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
139. (a) tks ikSèks Lo;a dks 'kq"d fLFkfr;ksa ds vuwdwy cuk ysrs gSa ,oa
O;k[;k% [kk| Ük`a[kyk esa ozQfed mPp iks"k.k Lrjksa esa iztkfr;ksa ftudh thou vofèk y?kq gksrh gS] os ^bfiQehjy* dgykrs gSaA
dh la[;k] ldy ck;ksekl rFkk mQtkZ dh lqyHkrk ,oa izkI;rk esa bl os ikSèks tks yo.k dh mPp lkanzrk okys ty ;k e`nk esa mxus ds
rjg ls ßkl gksrk gS fd mudk vkdkj fijkfeM tSlk gks tkrk gS] bls fy;s vuqdwfyr gksrs gSa ^gSyksiQkbV~l* (yo.ke`nksn~fHkn~) dgykrs gSaA
ikfjfLFkfrdh; fijkfeM dgrs gSaA ;s rhu izdkj ds gksrs gSa&
;s ikSèks Tokj dPN rFkk rVh; fMCck] eSaxzkso vkSj yo.k;qDr e`nk esa
zzla[;k fijkfeM zzck;ksekl fijkfeM zzmQtkZ fijkfeM
ik, tkrs gSaA ;s ikSèks m".k rFkk vknzZ ifjfLFkfr;ksa esa xwnsnkj gks tkrs
la[;k fijkfeM gSa rFkk ;s dksf'kdkvksa] ruksa vkSj iÙkksa esa yo.k dks lafpr djrs gSaA
blesa izkFkfed mRikndksa vkSj fofHkUu Lrjksa ds miHkksDrkvksa dh vr% fodYi (b) lgh gSA
la[;k ds chp dk lacaèk n'kkZ;k tkrk gSA la[;k fijkfeM lhèkk o
142. (c)
mYVk nksuksa gksrk gSA lhèkk la[;k fijkfeM esa c<+rs iks"k.k Lrjksa ds lkFk
O;k[;k% ekbdksjkbtk& dod gS tks isM+ksa dh tM+ksa ij jgrk gS
thoksa dh la[;k esa vR;fèkd deh gksrh tkrh gSA bl fijkfeM dk
vkèkkj pkSM+k rFkk 'kh"kZ uqdhyk gksrk gSA mnkgj.k& ?kkl ds eSnku o ,oa is M+ksa dks iks"kd rÙoksa ds vo'kks"k.k esa enn djrk gSA
rkykc dk fijkfeMA la[;k fijkfeM esa izR;sd iks"k.k Lrj ij la[;k jkbtksfc;e& cSDVhfj;k xBtksM+] tks fd nyguh ikSèkksa dh tM+ksa
esa o`f¼ gksrh tkrh gSA bl izdkj dk fijkfeM ouksa esa ik;k tkrk gSA ij o` f¼ dj ikSèkksa dks ukbVªkstu miyCèk djkrk gSA
bl fijkfeM dk vkèkkj uqdhyk vkSj 'kh"kZ vR;fèkd pkSM+k gksrk gSA 'kSoky& ;s ukbVªkstu fLFkjhdj.k esa lgk;d gksrs gSaA
vr% dFku (1) lgh gSA lerkih izk.kh& ;s vius 'kjhj ds rkieku dks fu;af=kr djus esa
mQtkZ fijkfeM l{ke gksrs gSa ,oa okrkoj.k ds rkieku ds lkFk mUgsa ifjo£rr ugha
fdlh ikfjra=k esa fofHkUu iks"k.k Lrjksa dh dk;kZRed Hkwfedk dh djrsA vr% fodYi (c) lgh gSA
rqyuk djus gsrq mQtkZ fijkfeM gh lcls mRÑ"V gksrk gSA mQtkZ fijkfeM 143. (b)
mQ"ek xfrdh ds fu;eksa dk ikyu djrk gS] blesa ,d iks"k.k Lrj ls O;k[;k% is;ty esa ukbVsªsV dh vfèkdrk ls ^Cyw csch flaMªkse*
nwljs iks"k.k ij LFkkukarfjr gksus okyh mQtkZ dks Hkh fn[kk;k tkrk gSA
gksrk gSA tcfd dSMfe;e dh vfèkdrk ls ^bVkbZ&bVkbZ jksx* gksrk gS
vr% mQtkZ fijkfeM lnSo lhèkk gksrk gSA vr% dFku (2) lgh ugha
ftlesa gfM~M;ksa ,oa tksM+ksa esa rhoz nnZ gksrk gSA ÝyksjkbM dh vfèkdrk
gS vr% fodYi (a) lgh gSA
ls ^Ýyksjksfll* uked jksx gksrk gS] blesa nk¡r o gfM~M;k¡ de”kksj gks
140. (b) tkrh gSaA is;ty esa vklsZfud dh vfèkdrk ls ^CySd iQqV* uked
O;k[;k% og vU;ksU;fozQ;k] ftlesa ,d iztkfr dks ykHk gksrk gS jksx gksrk gSA vr% fodYi (b) lgh gSA
rFkk nwljh iztkfr vizHkkfor jgrh gS] lgHkksftrk dgykrh gSA
mnkgj.k& pw"kd eNyh 'kkdZ dh lrg ij tqM+h jgrh gS rFkk lqj{kk 144. (c)
o Hkkstu izkIr djrh gSA O;k[;k% fo'o ekSle foKku laxBu dh LFkkiuk 23 ekpZ] 1950
vlgHkksftrk& blesa ,d iztkfr dks uqdlku gksrk gS tcfd dks dh xbZ FkhA bldk eq[;ky; tsusok (fLoV~”kjySaM) esa fLFkr gSA
nwljh iztkfr vizHkkoh jgrh gSA mnkgj.k& isfuflfy;e dod o bl laxBu dk eq[; mn~ns'; ok;qeaMy dh n'kk vkSj O;ogkj dk
cSDVhfj;kA vè;;u djuk gSA vr% ;qXe (a) lgh lqesfyr gSA
lgthfork& blesa nksuksa iztkfr;k¡ ykHkkfUor gksrh gSaA mnkgj.k& ;w-,u-bZ-ih- (la;qDr jk"Vª i;kZoj.k dk;ZozQe) dh LFkkiuk 1972
ykbdsuA esa dh xbZ FkhA uSjksch (dsU;k) esa bldk eq[;ky; gSA ;g ,tsalh
ijthfork& blesa ,d iztkfr dks ykHk feyrk gS vkSj nwljh i;kZoj.k ifjj{k.k gsrq varlZjdkjh mik;ksa ds leUo; gsrq mÙkjnk;h gSA
iztkfr dks gkfu gksrh gSA mnkgj.k& vejcsyA vr% fodYi (b) ^Xykscy 500 iqjLdkj* blh laLFkk }kjk iznku fd;s tkrs gSaA ;w-,u-bZ-
lgh gSA ih- la;qDr jk"Vª dh egÙoiw.kZ ,tsalh gSA vr% ;qXe (b) lgh
141. (b)
lqesfyr gSA
O;k[;k% LFkk;h :i ls ty esa jgus okys ikSèks ^tyksn~fHkn~ fo'o oU; tho dks"k (World Wild Life Fund-W.W.F. ) dh
(Hydrophytes)* dgykrs gSaA ;s ikSèks ;k rks tyeXu gksrs gSa ;k vkèks LFkkiuk IUCN (izkÑfrd laj{k.k gsrq varjkZ"Vªh; la?k) ds lgk;d
Mwcs gksrs gSa rFkk ifÙk;ksa ,oa i.kZo`Ùkksa esa ok;q dksf'kdk dh mifLFkfr ds :i esa 29 viSzy] 1961 dks dh xbZ FkhA bldk eq[;ky; XySaM
n'kkZrs gSaA (fLoV~”kjySaM) esa gS u fd U;w;kWdZ esaA bl laxBu dk izrhd fpÉ
641] çFke ry] eq[kthZ uxj] rk'kdan ekxZ] flfoy ykbUl] 27 27
fnYyh&9 iz;kxjkt
nwjHkk"k % 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
^TokbaV ikaMk* gSA ;g laxBu varjkZ"Vªh; Lrj ij oU; thoksa dh ns[kHkky zz^taxy cpkvks vkanksyu* 1980 ds n'kd esa fcgkj ls izkjaHk
rFkk muds j[k&j[kko lacaèkh ekunaMksa dks iwjk djus esa fofHkUu ns'kksa fd;k x;k FkkA tks orZeku >kj[kaM ,oa mM+hlk rd iQSy x;k
rFkk ,tsafl;ksa dks foÙkh; lgk;rk miyCèk djkrk gSA vr% ;qXe (c) FkkA bl vkanksyu dks lky o`{kksa dh lqj{kk gsrq pyk;k x;k FkkA
lgh lqesfyr ugha gSA vr% fodYi (c) lgh gksxkA
zzvfIidks vkanksyu dh 'kq#vkr 1983 esa dh xbZ FkhA ;g vkanksyu
VSªfiQd% ;g ,d fo'oO;kih oU;tho fuxjkuh usVodZ gSA ;g fpidks vkanksyu dh rjg FkkA varj dsoy ;g Fkk fd fpidks
,d xSj&ljdjh laxBu gS tks tSo&fofoèkrk laj{k.k ,oa lrr fodkl
vkanksyu mÙkj esa dsafnzr Fkk vkSj vfIidks vkanksyu nf{k.k Hkkjr
gsrq oSf'od Lrj ij oU; thoksa ,oa ikSèkksa ds varjkZ"Vªh; O;kikj ij
esa dsafnzr Fkk rFkk bls dukZVd ds mÙkj dUuM+ {ks=k esa 'kq:
dk;Z djrk gSA bldh LFkkiuk 1976 esa dh xbZ FkhA ;g laxBu IUCN
,oa WWF ds eè; j.kuhfrd xBcaèku gSA bldk eq[;ky; dSafczt fd;k x;kA blds iz.ksrk Jh ikaMqjax gsxM+s FksA fpidks vkanksyu
(;wukbVsM fdaxMe) esa gSA vr% ;qXe (d) lgh lqesfyr gSA dh 'kSyh isM+ksa ls fpiddj mUgsa cpkuk Fkk ogha vfIidks
vkanksyu dh 'kSyh isM+ksa dk vkfyaxu gSA vr% ;qXe (c) lgh
145. (a)
lqesfyr ugha gSA vr% fodYi (c) lgh gSA
O;k[;k%
zzueZnk cpkvks vkanksyu dh 'kq#vkr esèkk ikVdj }kjk 1989 esa
zzekWfUVª;y izksVksdkWy vks”kksu ijr dks {kh.k gksus ls cpkus gsrq
izFke varjkZ"Vªh; le>kSrk gSA 16 flracj] 1987 dks gLrk{kfjr dh xbZ FkhA bl vkanksyu dk mn~ns'; ueZnk unh ds mQij cukbZ
gqbZ ;g lafèk 1 tuojh] 1989 ls izHkkoh gks xbZA blh ds rgr tk jgh cgqmn~ns'kh; ckaèk ifj;kstuk ds i;kZoj.k ekudksa dks
16 flracj dks varjkZ"Vªh; vkstksu fnol ds :i esa euk;k tkrk LohÑr djkuk FkkA
gSA o"kZ 2018 dh vk”kksu fnol dh Fkhe Fkh& ¶dhi dwy ,aM 147. (c)
dSjh vkWuA¸ O;k[;k% varjkZ"Vªh; lkSj xBcaèku dk 'kqHkkjaHk Hkkjr o izQk¡l }kjk
zzD;ksVks izksVksdkWy dks 11 fnlacj] 1997 dks Lohdkj fd;k
uoacj] 2015 esa COP-21 lEesyu ds nkSjku isfjl esa fd;k x;k FkkA
x;k Fkk rFkk 16 iQjojh] 2005 dks ;g izHkkoh gqvkA ;g ,d
bl laxBu dk mn~ns'; ddZ o edj js[kk ds eè; fLFkr ns'kksa dks
dkuwuh ckè;dkjh le>kSrk gSA D;ksVks izksVksdkWy dk vafre mn~ns';
lkSj mQtkZ mRiknu esa o`f¼ djus gsrq ,d eap ij ykuk gSA bldk
,slh gj ekuoh; xfrfofèk ij jksd yxkuk gS ftlls i;kZoj.k
eq[;ky; Hkkjr ds xq#xzke (gfj;k.kk) esa gSA Hkkjr vkSj izQk¡l dh
gsrq [krjk iSnk gksrk gSA
la;qDr es”kckuh esa varjkZ"Vªh; lkSj xBcaèku dk igyk lEesyu ubZ
zzisfjl lEesyu 2015 esa gqvkA ;g fo'o ds lHkh jk"Vªksa gsrq
o"kZ 2020 ds ckn dh vofèk ds fy;s tyok;q ifjorZu ds fnYyh esa 11 ekpZ] 2018 dks laiUu gqvkA
fo#¼ dk;Z djus dh ;kstuk izLrqr djrk gSA bl lEesyu dk 148. (b)
mn~ns'; oSf'od rkieku ls o`f¼ dks iwoZ&vkS|ksfxd Lrj ls O;k[;k% leLr i`Foh rFkk ozQLV esa miyCèk egÙoiw.kZ rÙo
2°C dh o`f¼ ls uhps j[kuk gSA
i`Foh ozQLV
zztksgkalcxZ esa flracj 2002 esa ^nwljs i`Foh lEesyu* ds uke ls
p£pr lrr fodkl ij la;qDr jk"Vª lEesyu laiUu gqvkA bl rÙo izfr'kr rÙo izfr'kr
yksgk 35.5 vkWDlhtu 46.0
lEesyu dk eq[; mn~ns'; fVdkmQ fodkl izkIr djuk Fkk rFkk
vkWDlhtu 30.0 flfydu 28.0
blh lEesyu esa xjhch mUewyu gsrq fo'o ,dtqVrk dks"k dh
flfydu 15.0 ,Y;wehfu;e 8.0
LFkkiuk ij lgefr gqbZA vr% fodYi (a) lgh gSA
eSXuhf'k;e 13.0 yksgk 6.0
146. (c) fudsy 2.4 eSXuhf'k;e 4.0
O;k[;k% xaèkd 1.9 dSfY'k;e 2.4
zzfpidks vkanksyu dh 'kq#vkr 1973 esa mÙkjk[kaM ds peksyh dSfY'k;e 1.1 iksVSf'k;e 2.3
f”kyk ls gqbZ FkhA Jh paMh izlkn HkV~V bl vkanksyu ds iz.ksrk ,Y;wehfu;e 1.1 lksfM;e 2.1
Fks ,oa lqanj yky cgqxq.kk buds izeq[k lg;ksxh FksA bl vkanksyu vU; 1.0 vU; 1.0
esa vkanksyudÙkkZ isM+ksa ls fpid dj mUgsa dVus ls cpkrs FksA vr% fodYi (b) lgh gSA

641, 1st Floor, Dr. Mukherjee Nagar, Tashkent Marg, Civil Lines, 28 28
Delhi Prayagraj
Phone: 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation
149. (d) lky% ;s o`{k fgeky; ds fupys <kyksa ,oa rjkbZ ds Hkkxksa esa
O;k[;k% yo.krk lkxjh; ty dh egÙoiw.kZ fo'ks"krk gSA lkxjh; mÙkj izns'k] mÙkjk[kaM] fcgkj] vle] NksVk ukxiqj] mÙkjh rfeyukMq
ty ds Hkkj rFkk mlesa ?kqys&Nqis inkFkks± ds Hkkj ds vuqikr dks lkxjh;
vkSj vksfM'kk esa Hkh iQSys gSaA ;g Hkwjs jax dh dBksj rFkk fVdkmQ
yo.krk dgrs gSaA lkxjh; yo.krk dks izfr g”kkj ty esa fLFkr yo.k
dh ek=kk (‰) ds :i esa n'kkZ;k tkrk gSA egklkxjh; yo.krk ,oa ydM+h gksrh gSA bldk iz;ksx jsy ds fMCcs] ydM+h dh isfV;ksa] iQuhZpj]
ok"ihdj.k esa lhèkk lacaèk gksrk gS ijarq rk”ks ty dh vkiw£r ,oa tgk”k] [kaHks vkfn cukus vkSj ?kjsyw dk;ks± esa gksrk gSA
yo.krk ds eè; foijhr lacaèk gksrk gSA fofHkUu lkxjksa esa yo.krk lkxkSu% ;s o`{k rfeyukMq] egkjk"Vª] eè; izns'k] NÙkhlx<+]
dk ozQe bl izdkj gS&
if'peh ?kkV] uhyfxfj dh igkfM+;ksa ds fupys <kyksa rFkk vksfM'kk esa
1. VdhZ dh ou >hy & 330‰
ik, tkrs gaSA lkxkSu o`{k dk eq[; {ks=k eè; izns'k ,oa egkjk"Vª dk
2. e`r lkxj & 238‰
{ks=k gSA bldh ydM+h cgqr n`<+] lqanj ,oa fVdkmQ gksus ds dkj.k
3. xzsVlkYV ysd (USA) & 220‰
bldk iz;ksx jsyxkM+h ds fMCcs] njok”ks] iQuhZpj bR;kfn cukus esa fd;k
4- dSfLi;u lkxj & 170‰
5. yky lkxj&36‰ & 41‰ tkrk gSA
6. iQkjl dh [kkM+h & 35‰&40‰ panu% ;s o`{k eq[;r% nf{k.kh Hkkjr ds 'kq"d Hkkxksa esa feyrs gSaA
vr% fodYi (d) lgh gSA budh ydM+h Bksl ,oa dBksj gksrh gS ,oa budk jax ihyk vkSj Hkwjk
150. (c) gksrk gS rFkk buls vPNh lqxaèk vkrh gSA
O;k[;k% nsonkj% ;g ioZrh; ou dh ouLifr gSA ;s o`{k fgekpy
mi;qZDr ds vykok vU; ekulwuh ou tSls& lqanjh] vkcuwl] vke]
izns'k dh fofHkUu igkfM+;ksa esa ik, tkrs gSaA budh ydM+h lkèkkj.kr%
dBksj] Hkwjh] ihyh] lqxaèk;qDr rFkk fVdkmQ gksrh gSA lk[kw] gjM+&cgsM+k] egqvk bR;kfn gSaA vr% fodYi (c) lgh ugha gSA

641] çFke ry] eq[kthZ uxj] rk'kdan ekxZ] flfoy ykbUl] 29 29


fnYyh&9 iz;kxjkt
nwjHkk"k % 8448485518, 011-47532596, 8750187501 :: www.drishtiIAS.com
Copyright – Drishti The Vision Foundation

Centres d'intérêt liés