Vous êtes sur la page 1sur 5

mgr inĪ.

MAREK KAàUSKI
mgr inĪ. MAREK MICHALAK
mgr inĪ. KAROLINA SPALT
mgr inĪ. MONIKA SZAFRAēSKA
Instytut àącznoĞci – PaĔstwowy Instytut Badawczy
Zakáad KompatybilnoĞci Elektromagnetycznej

Potrzeby zmian w zakresie norm regulujących badania


kompatybilnoĞci elektromagnetycznej (EMC)
urządzeĔ górniczych

W artykule zwrócono uwagĊ na potrzebĊ wprowadzenia zmiany wymagaĔ z zakresu


kompatybilnoĞci elektromagnetycznej, wynikającej ze specyfiki Ğrodowiska pod-
ziemnych wyrobisk górniczych. Przedstawiono najwaĪniejsze zjawiska elektroma-
gnetyczne wystĊpujące w kopalniach, które mogą nie byü w wystarczającym stopniu
odzwierciedlone w wymaganiach wynikających z obecnego stanu normalizacji. Za-
znaczono, Īe poruszone zagadnienia są jedynie zarysem problemu, mającym na celu
zwrócenie uwagi na skalĊ zjawisk elektromagnetycznych (EM), wystĊpujących
w podziemnych wyrobiskach kopalni.

1. WPROWADZENIE 2. KOMPATYBILNOĝû ELEKTROMAGNE-


TYCZNA

Wszystkie urządzenia poddawane badaniom na


zgodnoĞü z wymaganiami dyrektywy o kompatybil- Przed omówieniem zagadnieĔ związanych z pro-
noĞci elektromagnetycznej [1] muszą zostaü na wstĊ- blemami normalizacyjnymi dotyczącymi samych
pie ocenione pod kątem Ğrodowiska, w którym bĊdą badaĔ kompatybilnoĞci elektromagnetycznej naleĪy
docelowo pracowaü. Dlatego tak istotną kwestią jest wyjaĞniü, czym ona jest i co uĪytkownik zyskuje
wáaĞciwe zidentyfikowanie tego Ğrodowiska przed dziĊki odpowiedniemu do niej podejĞciu. Kompaty-
przystąpieniem do badaĔ i okreĞlenie odpowiednich bilnoĞü moĪna opisaü jako wspóáistnienie bez szkody
dla niego parametrów tychĪe badaĔ. dla Īadnej ze stron. W praktyce oznacza to, Īe ma-
Obecnie w normalizacji kompatybilnoĞci elektro- szyna górnicza, która jest kompatybilna, moĪe dzia-
magnetycznej (EMC) stosuje siĊ podziaá na dwa áaü bezszkodowo w otoczeniu innych maszyn, nie
Ğrodowiska: przemysáowe oraz mieszkalne, handlowe powodując ich báĊdnej pracy, jak równieĪ sama nie
i lekko uprzemysáowione. Nie uwzglĊdnia on Ğrodo- podlega wpáywom zaburzeĔ ze Ğrodowiska, w którym
wisk specyficznych, które nie pasują do takiej klasy- pracuje. Z punktu widzenia uĪytkownika speánienie
fikacji. W szczególnoĞci Ğrodowisko podziemnych przez urządzenie wymagaĔ kompatybilnoĞci elek-
wyrobisk górniczych, identyfikowane zwyczajowo tromagnetycznej daje przede wszystkim poczucie
jako przemysáowe, jest na tyle specyficzne ze wzglĊ- bezpieczeĔstwa. To poczucie bezpieczeĔstwa moĪe-
du na charakter wystĊpujących w nim zaburzeĔ my zawdziĊczaü temu, Īe przebadane urządzenie
i drogi ich propagacji, Īe wymaga odrĊbnego podej- w wiĊkszoĞci przypadków doposaĪone jest w zabez-
Ğcia przy ustalaniu najbardziej wáaĞciwych wymagaĔ pieczenia, które powodują znaczący spadek awaryj-
EMC. noĞci urządzeĔ, a takĪe zapewniają, Īe urządzenie nie
14 MECHANIZACJA I AUTOMATYZACJA GÓRNICTWA

wykona báĊdnego rozkazu i nie dojdzie przez to do Jak wspomniano, szczególną uwagĊ naleĪy zwróciü
wypadku lub awarii (przykáadowo rozmowa prowa- na badania stanu Ğrodowiska w kopalniach i dokáadny
dzona przez radiotelefon nie spowoduje wyáączenia opis zjawisk w nim zachodzących. Przeprowadzona
taĞmociągu). wstĊpna ocena pozwala stwierdziü, Īe Ğrodowisko to
W związku z powyĪszym istotne jest, aby urządze- róĪni siĊ od typowego Ğrodowiska przemysáowego.
nia byáy zgodne z wymaganiami EMC. Z kolei wy- Ponadto naleĪy mieü ĞwiadomoĞü tego, Īe z uwagi na
magania te powinny zostaü dostosowane do specy- warunki pracy pod ziemią zagroĪenia tam wystĊpują-
ficznych warunków panujących w podziemiach ko- ce są znacznie powaĪniejsze w skutkach, niĪ te zwią-
palĔ (opisanych ogólnie w dalszej czĊĞci artykuáu). zane z typowymi Ğrodowiskami naziemnymi, zaĞ
ewentualna nieprawidáowa praca urządzeĔ, spowo-
dowana brakiem odpornoĞci na zaburzenia elektro-
3. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA magnetyczne, moĪe zagroziü zdrowiu i Īyciu ludzi
ĝRODOWISKA tam pracujących oraz spowodowaü straty materialne.
Celem artykuáu jest zwrócenie uwagi na koniecz-
noĞü nowego podejĞcia do problemu opisu stanu
ĝrodowisko elektromagnetyczne w podziemnych Ğrodowiska elektromagnetycznego w podziemnych
wyrobiskach kopalĔ moĪna ogólnie scharakteryzo- wyrobiskach kopalĔ. Autorzy od 2006 r. prowadzą
waü i przeanalizowaü, uwzglĊdniając kilka jego prace pozwalające opisaü i scharakteryzowaü pod
istotnych elementów, których nie spotka siĊ w ty- kątem EMC Ğrodowiska podziemnych wyrobisk ko-
powym Ğrodowisku przemysáowym na powierzchni palĔ. Dodatkowo znaczący wpáyw na kierunek prac
ziemi. Są to: zespoáu ma wieloletnie, aktywne uczestnictwo
 parametry fizyczne związane z charakterystyką takich w pracach Komitetu Technicznego nr 104 ds. Kom-
miejsc, jak wąskie i dáugie wyrobiska korytarzowe patybilnoĞci Elektromagnetycznej, dziaáającego przy
(przypominające tunele) czy wyrobiska wybierkowe Polskim Komitecie Normalizacyjnym. Zebrany do-
wyposaĪone w Īelazne kompleksy Ğcianowe, tychczas materiaá oraz doĞwiadczenie w normalizacji
 sieü elektroenergetyczna, pozwalają na sformuáowanie tezy, Īe obowiązujące
 maszyny pracujące pod ziemią, charakterystyczne normy, opracowane dla Ğrodowiska przemysáowego,
dla Ğrodowiska kopalĔ – z silnikami elektrycznymi, wydają siĊ nieadekwatne w stosunku do Ğrodowiska
generujące duĪe zmiany prądów i napiĊü przy ich EM w podziemnych wyrobiskach kopalĔ, w związku
zaáączaniu/wyáączaniu, posiadające duĪe rozmiary, z czym wymaga ono odrĊbnego potraktowania.
 sygnaáy celowo propagowane w wyrobiskach pod- Takie doĞwiadczenie zarówno autorów niniejszego
ziemnych (np. systemy komunikacyjne wykorzy- artykuáu, jak i czáonków innych zespoáów badaw-
stujące cieknący kabel, sterowanie radiowe itp.). czych spowodowaáo potrzebĊ powoáania konsorcjum
Dodatkowo naleĪy zwróciü uwagĊ na obserwo- (http://www.cbsemk.agh.edu.pl/) z udziaáem kilku
wany ciągáy wzrost zastosowania zautomatyzowa- znaczących w tej dziedzinie instytucji naukowo-
nych procesów technologicznych z duĪym wyko- badawczych. Centrum BadaĔ ĝrodowiska Elektro-
rzystaniem podzespoáów elektronicznych. Urzą- magnetycznego KopalĔ stawia sobie za cel przygo-
dzenia takie, jak nowoczesne kombajny górnicze towanie odpowiednich zaáoĪeĔ do prac normalizacyj-
wyposaĪone w kamery, systemy zdalnego sterowa- nych, w tym ewentualnej korekty wymagaĔ dotyczą-
nia, czujniki, systemy komunikacyjne itp., które cych poziomów zaburzeĔ elektromagnetycznych
mają na celu poprawĊ bezpieczeĔstwa i uáatwienie w Ğrodowiskach kopalĔ. W ramach kooperacji zgáo-
pracy czáowiekowi, a takĪe optymalizacjĊ kosztów szone zostaáy juĪ pierwsze propozycje do przygoto-
wydobycia, mogą byü znacznie bardziej podatne na wywanego przez Ministerstwo Administracji i Cyfry-
zjawiska EM wystĊpujące w kopalniach. Dlatego zacji rozporządzenia.
coraz powszechniejsze wdraĪanie ich do podziem-
nych wyrobisk kopalni wymaga poznania zjawisk
elektromagnetycznych juĪ tam wystĊpujących, 4. ZBURZENIA WYSTĉPUJĄCE W PODZIEM-
odpowiedniego ich zdefiniowania pod kątem bez- NYCH WYROBISKACH KOPALē
pieczeĔstwa pracy ludzi i urządzeĔ oraz analizy
kompatybilnoĞci. Ze wzglĊdu na kompatybilnoĞü
istotne jest równieĪ dostosowanie wprowadzanych Przy okazji badaĔ EMC Ğrodowiska górniczego
do kopalni nowych urządzeĔ do istniejących tam w podziemnych wyrobiskach kopalĔ zespóá zebraá pod-
warunków poprzez ustanawianie im odpowiednich stawowe informacje o Ğrodowisku elektromagnetycz-
wymagaĔ EMC. nym zakáadu górniczego w warunkach rzeczywistych.
Nr 7(509) LIPIEC 2013 15

Stwierdzono, Īe podstawowe znaczenie mają zaburze- Mając na wzglĊdzie powyĪsze ustalenia, naleĪy za-
nia przewodzone i zaburzenia promieniowane w polu stosowaü inną niĪ znormalizowaną metodologiĊ ba-
bliskim. MoĪna przyjąü, Īe zaburzenia generowane daĔ. Podstawowym urządzeniem do pomiarów zabu-
przez urządzenia przenikają do otoczenia w postaci: rzeĔ przewodzonych w warunkach laboratoryjnych
 zaburzeĔ przewodzonych, rozprzestrzeniających siĊ jest sieü sztuczna, której zastosowanie dla sieci ener-
w ukáadzie wspólnego zasilania lub wspólnego systemu getycznej kopalni (o prądach roboczych do kilkuset
kabli sygnaáowych (regulacji, sterowania, nadzoru itp.), A przy napiĊciach 500/1000 V) jest niemoĪliwe. Nie
 napiĊü indukowanych w przewodach bezpoĞrednio ma bowiem odpowiednich sieci sztucznych przysto-
przez pola elektromagnetyczne lub w wyniku sil- sowanych do tak duĪych prądów roboczych przy
nych sprzĊĪeĔ wystĊpujących miĊdzy biegnącymi napiĊciu skutecznym powyĪej 500 V. Dodatkowym
równolegle kablami, utrudnieniem jest takĪe brak moĪliwoĞci ich wáącze-
 pól elektromagnetycznych od generujących takie nia w sieü kopalnianą bez powodowania dáugich
zaburzenia urządzeĔ, pracujących w bezpoĞrednim przerw w pracy zakáadu górniczego. W takich wa-
sąsiedztwie. runkach moĪliwe jest jedynie zastosowanie odpo-
Wyniki tych badaĔ potwierdziáy, Īe najistotniejsze wiedniego transformatora prądowego sygnaáy wyso-
z punktu widzenia Ğrodowiska elektromagnetycznego kiej czĊstotliwoĞci. Jego niewątpliwymi zaletami
kopalĔ są zaburzenia przewodzone. Autorzy przed podczas badaĔ in situ są prostota ukáadu pomiarowe-
przystąpieniem do badaĔ na podstawie wizji lokalnych go oraz áatwoĞü zastosowania w rzeczywistych wa-
stwierdzili, Īe sieü energetyczna w kopalniach jest w runkach kopalni, niewymagającego przerywania
wiĊkszoĞci przypadków siecią „miĊkką”, do której przewodów energetycznych.
przyáączone są urządzenia generujące stany przejĞcio- Tak jak wspomniano wczeĞniej, w przypadku pod-
we o duĪej amplitudzie, co moĪe powodowaü znaczą- ziemnych wyrobisk górniczych to skáadowe związane
cy udziaá zaburzeĔ przewodzonych w ogólnym udziale z zaburzeniami przewodzonymi są znacznie bardziej
zjawisk wystĊpujących w kopalniach. Ponadto wziĊto istotne aniĪeli zaburzenia promieniowane. WystĊpuje
równieĪ pod uwagĊ specyfikĊ górniczych podziem- tu niewiele sygnaáów promieniowanych, związanych
nych wyrobisk, wzdáuĪ których na ociosach w bliskiej z zamierzonymi emisjami: komunikacją lub sterowa-
odlegáoĞci od siebie podwieszone są przewody niskie- niem maszynami. Emisje niezamierzone, zaburzenia
go i Ğredniego napiĊcia. Dodatkowo w niektórych od maszyn górniczych, mierzalne są najczĊĞciej
przypadkach na stosunkowo niewielkich wysoko- w polu bliskim urządzenia i mają znaczenie w ogra-
Ğciach zawieszone są przewody trakcyjne, stanowiące niczonym zakresie czĊstotliwoĞci (do 200 MHz –
doskonaáe medium propagujące sygnaáy wysokiej przykáad pokazano na rys. 1). Mogą za to powodo-
czĊstotliwoĞci po caáym zakáadzie górniczym [4]. waü indukowanie siĊ napiĊü w przewodach.

Rys. 1. Zarejestrowany efekt przekroczenia dopuszczalnych poziomów emisji zaburzeĔ promieniowanych [4]
16 MECHANIZACJA I AUTOMATYZACJA GÓRNICTWA

Mając powyĪsze na uwadze, autorzy pragną szcze-  urządzenia bardzo duĪej mocy o impedancji zespo-
gólnie skupiü uwagĊ na zaburzeniach przewodzonych lonej (zwáaszcza o charakterze indukcyjnym);
i podkreĞliü ich duĪą rolĊ w Ğrodowisku elektroma- w wyniku ich nagáego odáączenia generowane są
gnetycznym kopalĔ. krótkotrwaáe, bardzo duĪe przepiĊcia o charakterze
impulsowym o wartoĞciach nawet kilkuset V
(o czasie trwania poniĪej 0,1 ms),
5. ZABURZENIA WYNIKAJĄCE ZE ZMIAN  urządzenia o nieliniowym charakterze impedancji;
PRĄDU są przyczyną powstawania duĪych poziomów sy-
gnaáów harmonicznych, problem zaostrza siĊ
w przypadku tzw. „sieci miĊkkiej”, kiedy to nagáe
W latach 2006-2010 zostaáy przeprowadzone po- zmiany obciąĪenia są odczuwalne przez inne doáą-
miary jakoĞci w kopalnianej sieci energetycznej, na czone do takiej sieci urządzenia.
podstawie których stwierdzono, Īe gáówną przyczyną Przedstawione w dalszej czĊĞci artykuáu zjawiska
zaburzeĔ w kopalni są zmiany prądu w przewodach obserwowane w sieci energetycznej kopalni, towa-
energetycznych, w szczególnoĞci zmiany nagáe, po- rzyszące róĪnym stanom pracy doáączonych urzą-
wstające w wyniku celowego lub awaryjnego wáą- dzeĔ, nie staáy siĊ przedmiotem kompletnego opisu.
czenia/wyáączenia duĪych obciąĪeĔ. Te zmiany prą- Zwraca siĊ tu uwagĊ jedynie na niektóre, najbardziej
dów powodują powstanie zaburzeĔ EM, które istotne, obserwowane w praktyce zaburzenia.
w kopalnianej sieci zasilania rozchodzą siĊ w postaci Nagáe wáączenie/wyáączenie duĪych obciąĪeĔ o cha-
napiĊü/prądów (tzw. zaburzenia przewodzone) lub rakterze indukcyjnym, mające miejsce w przypadku
pól o charakterze pola magnetycznego/elektrycznego silników napĊdzających maszyny wyciągowe, wenty-
w bezpoĞrednim otoczeniu kabli energetycznych, latory gáównego przewietrzania itp., powoduje po-
w których te zmiany zachodzą [2]. wstawanie na obwiedni sygnaáu energetycznego du-
Z kolei jako gáówne Ĩródáa zaburzeĔ w sieci ener- Īych impulsów o amplitudzie czĊsto przekraczającej
getycznej kopalni zidentyfikowano: wartoĞü szczytową nominalnego napiĊcia sieci (rys. 2).
850 V
820 V

Rys. 2. Zmiany napiĊcia w przewodach zasilania silnika napĊdu wentylatora [4]

Związane z tym widmo zaburzeĔ przewodzonych czasach narostu (rzĊdu kilku ns), stanowiących po-
w sieci energetycznej moĪe stanowiü problem nawet waĪne zagroĪenie dla urządzeĔ ze sterowaniem mi-
w zakresie do kilkudziesiĊciu MHz (rys. 3). W sie- kroprocesorowym.
ciach Ğredniej i maáej mocy przeáączanie powoduje Innym charakterystycznym zaburzeniem w sieci
powstawanie szeregu impulsów o bardzo krótkich energetycznej są duĪe znieksztaácenia obwiedni sygna-
Nr 7(509) LIPIEC 2013 17

Rys. 3. Przykáad emisji zaburzeĔ przewodzonych pochodzących od falownika stosowanego w kopalni [4]

áu energetycznego, a w konsekwencji pojawianie siĊ tronicznych, wymagają indywidualnego podejĞcia


istotnych sygnaáów harmonicznych. Takie zaburzenia przy badaniu ich pod wzglĊdem kompatybilnoĞci
wywoáywane są w szczególnoĞci przez urządzenia elektromagnetycznej z uwagi na specyficzne Ğrodo-
o nieliniowym obciąĪeniu, np. przeksztaátniki tyry- wisko, w jakim pracują.
storowe (czĊsto stosowane w ukáadach napĊdów Dla dalszych prac normalizacyjnych istotne jest zi-
maszyn wyciągowych). dentyfikowanie potencjalnych Ĩródeá, mogących
Zarejestrowane zaburzenia pojawiające siĊ w sieci powodowaü problemy z punktu widzenia EMC –
zasilania przekraczają dopuszczalne poziomy ustalone zarówno w zakresie emisji zaburzeĔ, jak i odpornoĞci
dla Ğrodowiska przemysáowego – do oceny zostaáy na zaburzenia.
uĪyte te poziomy, poniewaĪ obecnie nie istnieją normy Wyniki licznych pomiarów urządzeĔ górniczych
okreĞlające parametry sieci energetycznej w podzie- oraz wstĊpne rozpoznanie Ğrodowiska górniczego
miach kopalni. Z drugiej strony badania nowo wpro- pozwala na stwierdzenie, Īe niezbĊdne jest powstanie
wadzanych urządzeĔ do kopalni opierają siĊ takĪe na norm górniczych EMC, które uwzglĊdniaáyby pozio-
normie przemysáowej. Norma ta podaje limity dopusz- my emisji przewodzonych rejestrowanych w kopalni.
czalne emisji urządzeĔ i poziomy odpornoĞci. Przy W konsekwencji niezbĊdne jest równieĪ zwiĊksze-
obecnym stanie normalizacji wartoĞci te są tak dobra- nie poziomów odpornoĞci urządzeĔ tam pracujących,
ne, iĪ speánienie wymagaĔ odpornoĞci i emisji gwaran- gdyĪ nie jest moĪliwe caákowite wyeliminowanie
tuje, Īe badane urządzenie bĊdzie bezproblemowo zaburzeĔ wystĊpujących w sieci zasilania podziem-
pracowaü w danym Ğrodowisku. Jednak w przypadku nych zakáadów górniczych.
Ğrodowiska górniczego juĪ na początku wiadomo, Īe
poziomy emisji w sieci zasilającej są na tyle duĪe Literatura

(przekraczają znacznie wartoĞci okreĞlone w normie 1. Dyrektywa 2004/108/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia
przemysáowej), iĪ urządzenia, które pomyĞlnie prze- 15 grudnia 2004 r. w sprawie zbliĪenia ustawodawstw PaĔstw Czáon-
kowskich odnoszących siĊ do kompatybilnoĞci elektromagnetycznej
száy badania EMC dla warunków Ğrodowiska przemy- oraz uchylająca dyrektywĊ 89/336/EWG.
sáowego, mogą w Ğrodowisku górniczym pracowaü 2. Kaáuski M., Michalak M., Pietranik M., Skrzypek K., SzafraĔska M.:
Disturbances in Industrial Power Networks. „Przegląd Elektrotech-
w sposób nieprawidáowy [3]. niczny”, SIGMA NOT, nr 9b, 2012, s. 298-300.
3. Kaáuski M., Michalak M., Pietranik M., Skrzypek K., SzafraĔska M.:
Potrzeby zmian w normalizacji badaĔ EMC w Ğrodowiskach specjal-
nych. „Przegląd Elektrotechniczny”, SIGMA NOT, nr 2, 2012, s. 79-81.
6. PODSUMOWANIE 4. Worek C., Szczurkowski M.: KompatybilnoĞü elektromagnetyczna
urządzeĔ elektronicznych przeznaczonych do pracy w przestrzeniach
zagroĪonych wybuchem. „Przegląd Elektrotechniczny”, SIGMA
NOT, nr 3, 2010, s. 176-178.
Wszystkie urządzenia lub instalacje górnicze,
zwáaszcza te wyposaĪone w wiele podzespoáów elek- Artykuá zostaá zrecenzowany przez dwóch niezaleĪnych recenzentów.