Vous êtes sur la page 1sur 48

Wykład 1

ODMIANY PSYCHOLOGII

1. Psychologia Zdrowego Rozsądku, psychologia potoczna

2. Psychologia Humanistyczna (co jest lepsze, co warto i dlaczego)

3. Psychologia Naukowa (co jest, jakie jest i dlaczego jest takie z naciskiem na regularność i
powtarzalność zjawisk)

PSYCHOLOGIA POTOCZNA

● Garth Fletcher (1984) : w obrębie psychologii potocznej obecne są trzy rodzaje


potocznych przekonań:
1. Powszechne przyjmowane założenia co do natury świata (..że istnieje, że regularne zachowania są
trwałe, że każdego dnia jesteśmy tą samą osobą)
2. Zbiór maksym, przypowieści, przysłów i reguł („nie mów hop, póki nie przeskoczysz”..)
3. Rozpowszechniony sposób myślenia o świecie (swój lepszy niż obcy, świat jest lub nie jest
sprawiedliwy)

Przykłady potocznych przekonań psychologicznych:

► Jakie cechy posiada człowiek mający duże zdolności?


(Czy jest- wybierz jedno)
- cierpliwy
- pracowity
- szybki
- leniwy

► Jakie cechy posiada człowiek mało zdolny?


- cierpliwy
- pracowity
- szybki
- leniwy

► Jakie cechy posiada człowiek pracowity?


- tępy

1
ZDOLNE ↔ LENIWE
LENIWE ↔ ZDOLNE
TĘPE ↔ PRACOWITE
PRACOWITE ↔ TĘPE


nie istnieją między nimi żadne korelacje, ale A. Szmajke mówi: „Nie mów nauczycielowi, że jesteś pracowity, bo
pomyśli, że jesteś tępy”. Pracuj, a mów, że jesteś leniwy:)

Inne:
- uroda i inteligencja (pomiary jawne vs pomiary ukryte)
- uroda i pracowitość

- uroda i dobry charakter (Dion, Brescheid i Walster, 1972)

- uroda i lepsze traktowanie (wyroki, Steward, 1980)

☼ Którym osobom chętniej proponowano spełnienie prośby o datek? (badania J. Kulbata,


2003)...
Unikanie osób z rysem smutku na twarzy, osoby uśmiechnięte są bardziej prospołeczne,
chętniejsze do pomocy.

Sądy wartościujące o naturze ludzkiej (nauczyciele)

→ 80% odpowiedziało, że 20 razy - „ile razy musi się zdarzyć coś, aby można było powiedzieć, że zdarza się
często?”
→ Jakie są dzieci wg. nauczycieli? (wg. J. Krosny- Wekselberg, 1982)

Uczynek Dobry Uczynek Zły

Motywy Wewnętrzne NIE TAK

Motywy Zewnętrzne TAK NIE



Zły człowiek robi złe rzeczy z wyboru, a dobre z konieczności. Dobry człowiek robi złe rzeczy z konieczności a
dobre z wyboru.

Ludzie są źli.

2
Cechy potocznych przekonań:

1. Kategoryczne (błąd powszechnej zgodności: ja tu zawsze skręcam)



Przekonanie, że inni myślą tak samo jak ja.

2. Pewne (ponad wszelką wątpliwość wiem)

3. Skrajne (brak środka: jestem za a nawet przeciw)

4. Aprzyczynowe (przesądy: sznurówki matematyka)


5. Wewnętrznie sprzeczne (ludzie są źle, ja jestem dobry)

Są to przekonania nieobalalne.

PSYCHOLOGIA NAUKOWA
odosobniony przypadek vs regularność

Psychologia naukowa zawiera się w trzech nie równoważnych elementach:

1. Opis (jakie to jest)- opis cech

2. Wyjaśnienie (przypisuje się temu większą wagę)

3. Przewidywanie

Najważniejsze pytania psychologii naukowej:

→ Co on robi? (do czego zmierza, jaka jest struktura jego czynności)


→ Czy robi to często, a nawet regularnie, czy raczej sporadycznie?
→ Czy robi to w wybranych sytuacjach lub wobec wybranych obiektów, czy też w
każdej sytuacji i wobec każdego obiektu?
→ Dlaczego to robi? Co stoi za jego zachowaniem? Co jest przyczyną zachowania?
→ Czy można ustalić związek między warunkami, w jakich dochodzi do zachowania,
i cechami zachowania?
→ W jakich warunkach na pewno tak się zachowa?
→ Czy ma jakieś właściwości skłaniające go do danego zachowania, albo wyklucza-
jące takie zachowanie?
→ Czy do wystąpienia danego zachowania potrzebna jest kombinacja wielu
warunków i wielu właściwości?
→ Jaka kombinacja warunków wyklucza lub radykalnie zmniejsza prawdopodo-
bieństwo danego zachowania?

3
Tzw. Sześcian Harolda Kelleya:

Zdaniem Harolda K. zrozumienie zachowania wymaga jego analizy z trzech co najmniej perspektyw:

1. Perspektywy Spójności- Zmienności Zachowania: czy podmiot to zachowanie przejawia zawsze (lub
choćby często), czy raczej rzadko. Jeśli jest częste skłonni jesteśmy przypisywać je wewnętrznym
właściwościom podmiotu, jeśli rzadkie- szukamy raczej zewnętrznego źródła zachowania.

2. Perspektywy Wybiórczości Obiektu Zachowania: czy podmiot zachowuje się w dany sposób wobec
wszystkich obiektów danej klasy, czy tylko wobec niektórych?

3. Informacje i podzielaniu lub powszechności społecznej danego zachowania- czy wobec danego obiektu
wszyscy zachowują się w ten sam sposób, czy tylko niektórzy? Jeśli tak zachowują się wszyscy, skłonni
jesteśmy przypisywać zachowanie przyczynom zewnętrznym, a jeśli tylko jedna osoba, skłonni
jesteśmy sądzić, że to przyczyny wewnętrzne.

NAUKA A ZDROWY ROZSĄDEK

Formy niezgodności wiedzy ze zdrowym rozsądkiem:

1. Wszyscy wiedzą, że jest inaczej: o prawdzie w nauce decyduje nie większość głów a argumenty

- eksperyment nad prawda (Festinger)


- dotacje i uczucia (eurobarometr)
- paradygmat grupy minimalnej (Tajfel)
- rywalizacja (licytacja dolara, Teger)
2. Efekty paradoksalne:
- odwrócone placebo (Nisbett i Storms)
- terapia zaburzeń seksu
3. Dwie tendencje wykluczające się:
- ambiwalentne uczucia (miller, koncepcja gradientów)
- chciwość i lenistwo (koncepcja Szmajke)
- podatki i ulgi podatkowe (Tyszka i Sokołowska)
- demokracja i państwo opiekuńcze (Reykowski)
4. Brak związku miedzy zachowaniem i wartościami, czy deklaracjami
- posłuszeństwo (Milgram)
- uczciwość i fałszywe zeznania (Lukaszewski)
5. Zachowania nieuzasadnione
- stopa w drzwiach (Friedman)
- huśtawka emocjonalna (Doliński)
- bezmyślność (Langer)

4
Wykład 2

CO JEST PRZEDMIOTEM PSYCHOLOGII?

● analiza ludzkich zachowań


● analiza właściwości posiadanych przez ludzi i ich związek z zachowaniami (czy ludzie
mają własne właściwości?) geneza właściwości
● analiza warunków w jakich pojawiają się dane zachowania i/lub dane właściwości (stany i/lub cechy)
● analiza stanów (np. emocjonalnych), w jakich bywają ludzie –ich źródeł i następstw

Podstawowe założenia:

1. Każdy człowiek posiada pewne właściwości wspólne dla swego gatunku, więc wszyscy są pod pewnymi
względami podobni do siebie. Założenie to umożliwia generalizację twierdzeń, uogólnienie faktów i
przenoszenie wiedzy dotyczącej jednego człowieka, czy jednej małej grupy na innych ludzi, a nawet na
wszystkich ludzi.
Podobieństwo w czasie i przestrzeni [Tora, Gilgamesz, Homer, Safona]

2. Każdy człowiek ma pewien zbiór stałych właściwości, a w każdym razie zmienność posiadanych przez
ludzi właściwości nie jest duża. Założenie to umożliwia formułowanie przewidywań, odwołujących się
do stwierdzonych wcześniej, powtarzalnych faktów (zjawisk, stanów, cech, zachowań itp.)

zdolność przewidywania jednych cech na podstawie znajomości innych (cechy skorelowane z


wykształceniem) 
- ludzie wykształceni zachowują się inaczej niż niewykształceni;
- wykształceni, a zdrowie (wykształceni chorują rzadziej niż niewykształceni; żyją dłużej)

3. Można wyodrębnić zbiór takich czynników zewnętrznych, które w sposób stały i powszechny wpływają
na stany i zachowania ludzi. Te czynniki mogą mieć charakter biologiczny, kulturowy czy społeczny.
Założenie to umożliwia wyjaśnienie lub przewidywanie różnorodnych zachowań ludzi, na podstawie
znajomości warunków.
( w1 – hałas, pomaganie itp.) np.
BIBB LATANE jego współpracownik udawał epilepsję i patrzyli na reakcję ludzi:
prawdopodobieństwo że ktoś pomoże:
gdy był 1 człowiek – 100%;
2 - 60%;
8 - 0%.

4. Jednostka ludzka jest podmiotem autonomicznym ( a przynajmniej wyodrębnialnym) z otoczenia, a z


drugiej strony człowiek jest elementem większej całości (ekologicznej, społecznej), co sprawia, ze
regulacja zachowania jednostki dokonuje się jako proces interakcyjny „człowiek- otoczenie”;
rozumienie zachowania wymaga znajomości kontekstu.
każdy chciałby być unikatem, ale też czynnikiem wśród podobnych do siebie – elementem całości.

5
Wychodzenie poza dane obserwacyjne:
1. Dwa poziomy obserwacyjne:
- fizyczne właściwości obiektu (człowiek, rzeczy)
- fizyczne właściwości zachowania (czy człowiek robi coś np. głośno, szybko)
2. Trzy poziomy poza obserwacyjne:

- emocje, przeżycia, ustosunkowania

- cechy wewnętrzne, trwałe właściwości


- funkcja lub sens zachowania
3. Pytanie o cechy i stany
▪ Jaki jest?
▪ Jaki jest zazwyczaj?
▪ Jaki jest aktualnie?
▪ Jaki był?
▪ Jaki będzie?
▪ Jaki bywa? (pytanie o repertuar zachowań)
▪ Jaki pragnie być? (podstawowe źródło akceptacji)
▪ Jaki może być?
▪ Jaki być powinien? (normatywne ujęcie) wyrażają pewne prawdy, normy społeczne.

pytania te są ważne, nie wolno ich pominąć w analizie psychologicznej człowieka

● Koncentracja uwagi na cechach


● Koncentracja na różnicach indywidualnych
● Pułapka tautologii
● Lekceważenie aspektu tożsamościowego

Pytania o tożsamość:
▪ Kim jest? ▪ Kim był? ▪ Kim może być?
▪ Kim jest zazwyczaj? ▪ Kim będzie? ▪ Kim pragnie być?
▪ Kim jest teraz? ▪ Kim bywa? ▪ Kim być powinien?

Koncentracja uwagi na:


- rolach społecznych (co robi)
- związkach międzyludzkich (szef, ojciec)
- przynależnościach
- podobieństwach

- tożsamość korelacyjna (my marynarze) –jedno nie wyklucza drugiego

- tożsamość kategorialne (my kobiety)- gdy się należy do jednej kategorii, to nie można należeć do
innej

PODSUMOWANIE:
□ Istnieje wiele perspektyw psychologicznej analizy człowieka
□ Większość zachowań ma więcej niż jedną przyczynę, zatem interakcyjne działanie wielu czynników
jest warunkiem koniecznym zachowania

6
□ Istnieje naturalna zmienność zachowań i cech

Wykład 3,4

NAJWAŻNIEJSZE SPOSOBY ODPOWIADANIA

Psychologiczne koncepcje człowieka


Punkt wyjścia: Psychologia Introspekcyjna

• Przedmiotem psychologii- stany świadomości


• Narzędziem poznania świadomości- samoświadomośś

Główne kierunki krytyki:


- dowody na nieświadome mechanizmy zachowania;
- wątpliwości co do możliwości wglądu we własne stany psychiczne;
- odrzucenie metody introspekcyjnej;
- brak obiektywnych metod badawczych.

Psychologia Introspekcyjna,
Nauka o treści świadomości

Poszukiwanie Poszukiwanie obiektywnych


nieświadomych metod poznania mechanizmów
mechanizmów zachowania;
zachowania; BEHAWIORYZM
PSYCHOANALIZA (głównie Rosjanie i Amerykanie)

(dzieło europejskich Żydów)

powstały na przełomie XIX / XX w. dominowały na początku XX w.; oba kierunki należą do przeszłości
psychologicznej; powstały w reakcji na introspekcję.

7
PSYCHOANALIZA
PSYCHOANALIZA FREUDA:

Koncepcja Freuda (ogromny dorobek: 20 tomów wydania standardowego)

►Punktem wyjścia są obserwacje:


-czynności pomyłkowe
(np. błędy wypowiedzi  pomyłki wyrażają ukryte intencje),
-marzenia senne 
ludzie śnią podobne rzeczy, motywy są bardzo podobne albo są to sny związane z lękiem
albo z seksem -> tylko te dwa wątki i pragnienia wyrażają , które później dają impuls człowiekowi;
-niemożliwość przypomnienia sobie, z drugiej strony tendencja do apriorycznych założeń 
często jest tak że nasza pamięć działa niezgodnie z regułą bo powinna działać tak, że pamięta lepiej to,
co ważne a tymczasem często nie możemy sobie przypomnieć ważnych wydarzeń  eliminujemy z
pamięci wspomnienia, które są dla nas niewygodne, co oznacza, że możemy sprawować kontrolę nad
swoją pamięcią.
- koncentracja uwagi na doświadczeniach dzieciństwa.

► Podstawowe założenie:
- bieg procesów świadomych, dążenia przesądzone są przez nieuświadomione siły afektywne, zachowanie

► Deklaracja na temat dwóch form nieświadomości:


- to, co nie było zwerbalizowane
- to, co było uświadomione, ale uległo wyparciu

► Koncepcja Freuda: co to znaczy nieświadome?


- istnieje, ale podmiot o tym nie wie
- istnieje, wie, ale nie pamięta
- istnieje, nie wie, nie chce wiedzieć
- istnieje, wie, pamięta, ale nie potrafi sobie przypomnieć
- nie wie, co robi
- automatyzm

8
► Fundamentalna rola nieświadomości:
- rzeczywista motywacja zachowań jest nieświadomość

- świadome uzasadnienie zachowań (np. racjonalizacja) post hoc

- zachowania mają charakter impulsywny, popędowy, instynktowny


- podstawowy czynnik popędowy- libido (szeroko rozumiany popęd seksualny)

- libido: wszelkie formy pozytywnych doświadczeń z ciałem własnym lub obcym

- przesunięcie libido na innych: kompleks Edypa (rywalizacja z ojcem –mama ukochana) ,

Elektry (rywalizacja z matką – tata ukochany).

Życie psychiczne jest efektem gry sił między trzema strukturami osobowości (ID, EGO, SUPEREGO):

- źródłem energii jest ID(ono), to czynnik- libido; dążenie do natychmiastowego rozładowania zasada
przyjemności

- koordynatorem kontaktów rzeczywistych jest EGO- ja; zasada realności (funkcjonalności)

- źródłem ograniczeń jest SUPEREGO- wewnętrzne, zinternalizowane, podzielane zasady postępowania,


normy moralne; zasada moralności
->np.dzieci mają takie wyobrażenie Boga, jaki jest ich ojciec. dorośli też (jednak badania na dzieciach)

- frustracja popędów: lęk, bezsilność, depresja

- zaspokajanie popędów wbrew presji zewnętrznych lub normom; poczucie winy

PSYCHOANALIZA C.G. JUNGA


(dobra literatura, kiepska psychologia)

▪ wczesny opór przeciw koncepcji Freuda;


▪ zaprzeczanie seksualności jako najważniejszego popędu – kłótnia merytoryczna z Freudem;
▪ podział osobowości na część świadomą, nieświadomość osobistą i nieświadomość kolektywną.

Archetypy:
- matki, narodzin, śmierci, mocy, bohatera, dziecka, Boga, mędrca itp.

- najlepsze źródło wiedzy o archetypach: mity, symbole kulturowe, sny, wizje, rytuały , a także objawy
neurotyczne i psychotyczne.

PSYCHOANALIZA ALFRED ADLER

▪ motywy społeczne rządzą zachowaniem (rywalizacja, współpraca, walka)


▪ fikcja (ideał) jako cel
▪ pragnienie mocy i wyższości – b. ważny motyw w zachowaniu człowieka
▪ kompensacja poczucia niższości
ważny ale niedoceniony wkład w psychologię współczesn

9
BEHAWIORYZM:

Zaczął uchodzić za kierunek amerykański, choć nie rozpoczął się tam: pierwszym był Iwan Pietronowicz Pawłow
(nagroda Nobla: 1904, studia na Uwr 1884-1886).

▪ badania nad wpływem śliny na proces trawienia


▪ obserwacja zachowania nieadaptacyjnego
▪ antypsychologizm

J. WATSON

▪ krytyka psychologii introspekcyjnej jako nienaukowej


▪ postulat psychologii obiektywnej
▪ postulat badania zjawisk obserwowalnych

- bodźce S i reakcje R mają charakter fizyczny


- popędy- sygnały zewnętrzne lub wewnętrzne uruchamiające zachowanie
co to jest głód? liczba godz bez jedzenia itp. więc popęd mierzony przez czas od ostatniego
zaspokojenia

- między S i R jest niepoznawalna „czarna skrzynka”

- trzy czynniki zachowania: popęd (mierzony obiektywnie) , związek w czasie, skutek reakcji

behawiorystów nie interesowała świadomość itp. tylko to , co da się zmierzyć

SKINNER

▪ struktura zachowania jest odbiciem strumienia świadomości


▪ autentyczne jest środowisko a człowiek jest reaktywny
▪ czynnikiem sterującym jest relacja między popędem a skutkiem zachowania (czyli
wzmocnieniem)

10
PODSUMOWANIE:
▪ podobieństwo psychoanalizy i behawioryzmu:
- koncepcja człowieka jako ofiary sił niekontrolowanych
- regulacja zachowania przez popędy nieświadome
- lekceważenie regulatorów świadomych

KRYTYKA PSYCHOANALIZY:
- arbitalność
- spekulatywne koncepcje
- nieobawalność (libido jako narzędzie wyjaśniające wszystko)
- pomijanie roli procesów poznawczych

KRYTYKA BEHAWIORYZMU:
- atomizacja życia psychicznego
- lekceważenie działań złożonych i długoterminowych
- uproszczenia w analizie procesów poznawczych

Psychologia Introspekcyjna,
Nauka o treści świadomości

Poszukiwanie Poszukiwanie obiektywnych


nieświadomych metod poznania mechanizmów
mechanizmów zachowania;
zachowania; BEHAWIORYZM
PSYCHOANALIZA (głównie Rosjanie i Amerykanie)

(dzieło europejskich Żydów)

odrzucenie idei sterowania zewnętrznego

| |
psychologia humanistyczna psychologia poznawcza

3 rodzaje pytań:
- jaka jest ludzka natura?
- jak pracuje ludzki umysł?
-jakie są granice konformizmu, uległości i posłuszeństwa? (Asch, Miligram)

11
Wykład 6
ŚWIADOMOŚC I NIEŚWIADOMOŚĆ

▪ Koniec XIX w- dominacja procesów świadomych (introspekcjonizm)


▪ Pierwsze połowa XX w- koncentracja uwagi na procesach nieświadomych (psychoana-
liza, behawioryzm)
▪ II połowa XX w – dominacja procesów świadomych (psychologia poznawcza)
▪ Początek XXI w – koncentracja na procesach automatycznych

► Trzy skrajne koncepcje:


1. Wszystko, co ważne dla regulacji zachowania jest świadome
2. Wszystko, co ważne dla regulacji zachowania jest nieświadome

3. Z regulacyjnego punktu widzenia nie jest ważne, czy coś jest świadome, czy też nie jest

ważne jest czy proces jest skuteczny czy nie, a co jest jego naturą jest drugorzędne.
[najbardziej ponętna;)]

We wszystkich koncepcjach korzysta się jednak z danych introspekcyjnych jako jednego ze źródeł
informacyjnych.

► Czarno- białe ujęcie świadomości


albo coś jest albo nie jest świadome, jednakże :

- świadomość latentna (potencjalna) vs aktualna; to, co może być treścią świadomości, i to, co jest
treścią świadomości w danym momencie
potencjał świadomościowy dużo większy niż to, co się w danym momencie przechowuje

- można być nieświadomym wszystkiego ale nie można być wszystkiego świadomym

świadomość jest ograniczona, nieświadomość jest nieograniczona

- o świadomości i nieświadomości możemy mówić tylko w sposób relacyjny- to jest poprzez wskazanie
obiektów, których stany dotyczą  (nie)świadomy czegoś
- z brakiem świadomości wiążą się automatyzmy i brak kontroli (poznawczej i behawioralnej) nad
otoczeniem i nad sobą samym, ale ze stanem świadomości bynajmniej nie musi się wiązać kontrola
można niesamowicie trudne zad, czynności wykonywać bez świadomości -> nie jest nieświadomy tylko
nie ma kontroli, ale to że jest świadomy, też nie oznacza, że pełni kontrolę nad pewnymi czynami.

► Pobudzenie- dezaktywacja jako przesłanki świadomości


związane z pniem mózgu – ciałem siatkowatym -> aktywizuje lub dezaktywizuje korę mózgową
▪ Koncepcja Roberta E. Thayera: ujawnia ze można być zaktywizowanym na wiele sposobów
▪ Pobudzenie typu A (energetyczne), dotyczące w wypadku pobudzenia takich stanów jak rześkość, aktywność
lub w wypadku braku pobudzenia senność, zmęczenie, brak energii. -> pobudzenie jest stanem korzystnym
▪ Pobudzenie typu B (afektywne, napięciowe), wyrażające się w stanie pobudzenia omfortem, stresem,
poczuciem nieprzyjemnego napięcia lub też w wypadku braku pobudzenia spokojem, relaksem. -> pobudzenie
jest stanem negatywnym.

12
• Później Thayer zaproponował podział na aż cztery rodzaje pobudzenia, które mierzone są odrębnymi skalami,
niekorelującymi się ze sobą lub też korelującymi bardzo nisko; są to;

- aktywacja ogólna- przypominająca opisane wyżej pobudzenie energetyczne (rześkośc, aktywność vs


senność, zmęczenie)

- aktywacja wysoka – odpowiednik pobudzenie afektywnego

- dezaktywacja- brak czujności, sen vs czujność, czuwanie

- dezaktywacja ogólna- wyrażająca się stanami przyjemności, poczuciem zrelaksowania i całkowitego


braku napięcia

► Jawa i Sen

▪ Różne fazy snu i różny dostęp bodźców [sen jest b.zróżnicowany-> różne poziomy głębokości snu, fazy
głębokości występują cyklicznie]
▪ Bodźce znaczące nie muszą być silne [można wytrącić człowieka ze snu gdy pojawią się bodźce, im głębiej
tym silniejsze, łatwiej to osiągnąć przez bodźce nie tyle silne co znaczące np. imię nie wiertarka.
▪ Kulturowe uwarunkowania snu:

- Jahganowie- zasypiają w dowolnym momencie ale jednocześnie wiedzą doskonale, co dzieje się wokół
nich, doskonale odbierają wszystkie bodźce mimo że śpią b.głęboko
- Katolicy śpią dużo więcej niż protestanci
▪ Biologiczne uwarunkowania snu:
- delfiny: 2 półkule (jedna śpi, druga odpoczywa, mogą być nieprzerwanie aktywne), oddychają
powietrzem, więc muszą wciąż kontrolować

► Obronność Percepcyjna
czy można unikać czegoś o czym się nie wie że jest?
▪ Eksperyment Brunnera i Postmana: czy można uciekać przed niedostrzeganym niebezpieczeństwem? (ekip –
słowa) ludzie nie są w stanie zarejestrować słów
▪ Wyjątkowa rola bodźców zagrażających ->dot. to tylko tych, które są TABU
▪ Ślepota funkcjonalna: zdolność nie rejestrowania, nie przekazywania doświadczeń bodźców zagrażających
S. zdradza M. i wszyscy wiedzą a M. nie. to po prostu M. nie chce dopuścić do świadomości tych
sygnałów.
▪ Eksperyment G. Pochwatko: bodźce, których nie rejestrujemy wpływają na nasze zachowania
eksponowanie bodźców podprogowych
P. Winkelman – za pomocą ekspozycji podprogowej, ukształtowano pewne preferencje

► Nieświadome przetwarzanie informacji

▪ utajone uczenie się gramatyki


▪ eksperyment nad nastawieniem
Podprogowa ekspozycja bodźców emotogennych wywołuje w pewnych warunkach skrócony czas
reagowania, w innych natomiast wydłużony czas reagowania. Interpretowano to jako dwie formy percepcyjnej
obronności- wyparcia i uwrażliwienia.

13
Bodźce emocjonalnie nasycone- z wyjątkiem zagrażających- są gorzej spostrzegane (wymagają więcej czasu,
lepszego oświetlenia) niż bodźce neutralne.
▪ eksperyment Rosenberga nad hipnozą: czy można zmienić ludzi za pomocą hipnozy,
czy można zmienić coś poza świadomością człowieka?
Hipnoza skuteczna ale chwilowo.
▪ badania Stroop’a (1935): sprzeczne bodźce

- Efekt Stroop’a jest dla psychologów bardzo interesujący, bo pozwala na łatwy dostęp do rywalizacji
pomiędzy automatycznymi a kontrolowanymi procesami o ograniczone zasoby poznawcze
- Średni czas reakcji w wartości 1-2 wynosi do 470 milisekund; w warunku 3 czas reakcji wzrasta do ok.
800 milisekund

- nazywanie kolorów nie jest czynnością automatyczne, a poznawanie tak

► Automatyzmy (Logan)

▪ reakcje odruchowe; odruch źrenicy, odruch ślinowy (pierwotne)


▪ reakcje zrutynizowane i nawykowe: chodzenie, pisanie, prowadzenie samochodu
(na początku wymaga wprawy)
▪ reakcje związane z nastawieniami: złudzenie, efekty kontrastu i asymilacji, ale takie
związane z kontekstem (np. wycieranie butów przy wchodzeniu, bo leży tam wycieraczka)
▪ reakcje sterowane przez podprogowe bodźce zewnętrzne; postawy utajone
▪ reakcje o charakterze intruzyjnym i przymusowe czynności, przymusowe myśli
▪ reakcje wynikające z chwilowego lub względnie trwałego odłączenia uwagi; roztargnienie

Walter Schneider, Susan T. Dumass i Richard M. Shiffrin


► Cechy automatyzmów:
- bezwarunkowe- poza bodźcem wyzwalającym żaden inny bodziec nie jest potrzebny aby wystąpiły
- są nieodwracalne, muszą być realizowane do końca

- nie angażują innych zasobów poznawczych (poza uwagą), np. zasobów pamięci, lub wymagają
niewiele

- mało podatne na modyfikacje, sztywne

- nie wymagają kontroli intencjonalnej i poznawczej, a czasem kontrola wręcz przeszkadza w przebiegu
procesu
- dokonują się szybciej, gdy przetwarzane są informacje zgodne z naszymi przekonaniami

► Bezrefleksyjność, bezmyślność

▪ Eksperyment Langer
Ktoś, kto bez kolejki chciał skopiować kilka stron, miał większe szanse wtedy, gdy prośbę o
wpuszczenie do kolejki popierał pozornym uzasadnieniem: „bo musze skserować”
▪ Eksperyment Dolińskiego i Nawrata badania nad huśtawką emocjonalną, kogoś się przestrasza i uspokaja
Wykazali, że szanse zdobycia pieniędzy są większe wtedy, gdy ofiarodawca wysłuchał
pseudouzasadnienia „proszę nam dać pieniądze, bo my zbieramy pieniądze”, niż wtedy gdy prosi się o
pieniądze bez żadnego uzasadnienia czy pseudouzasadnienia.
▪ Eksperyment Bargha (uprzejmość)
▪ badania nad stereotypami (presja czasu) staruszek, Afroamerykanin

14
(Pisula, Osiński) Czas ich zdaniem, odgrywa podstawową rolę automatycznej regulacji zachowania. Im krótszy
jest standardowy czas życia organizmu, tym większa jest rola regulacji automatycznej.

► Koncepcja D. Armstronga, odmienne stany świadomości

▪ Świadomość minimalna- elementarna wrażliwość na bodźca pochodzącego


z organizmu i z otoczenia i elementarna zdolność motoryczna; można powiedzieć, że jes to stan przytomności
▪ Świadomość percepcyjna- zawiera w sobie świadomość minimalną, zdolność
reprezentującą w umyśle fizycznych stanów świata i własnej osoby
▪ Świadomość introspekcyjna- zdolność wglądu we własne procesy umysłowe, czy psychiczne

►Koncepcja Nęcki:

▪ przytomność
▪ samowiedza
▪ samokontrola
▪ wgląd w elementy systemy poznawczego

► Procesy Uwagi:

▪ uwaga jest mechanizmem redukcji nadmiaru informacji (Nęcka, 2000)


▪ uwaga- proces (y), dzięki którym umysł wybiera pomiędzy zróżnicowanymi bodźcami
docierającymi do zmysłów w każdym momencie, tylko część bodźców dociera.

► Uwaga a świadomość

▪ Pole uwagi jest szersze od pola świadomości, możliwe jest „zwracanie uwagi” na
bodźce, z których istnienia nie zdajemy sobie sprawy
- ekspozycja 4ms rysunku uśmiechniętej twarzy sprawia, że eksponowana zaraz po tym litera alfabetu
chińskiego jest oceniana jako sympatyczna

► Funkcje Uwagi:
- selektywność- zdolność wyboru jednego bodźca, źródła stymulacji
- czujność- oczekiwanie na ściśle oczekiwany bodziec
- przeszukiwanie- systematyczne badanie pola percepcyjnego w celu wykrycia obiektów spełniających
założone kryterium (czytanie vs korekta tekstu)

■ Techniki cieniowanie- słyszenie dwuuszne (Collin Chery)


- niewiele informacji dotarło do ucha, z którego zgodnie z instrukcjami nie mieli koncentrować uwagi
Badani:
- nie wiedzieli czego dotyczył przekaz
- nie wiedzieli w jakim było języku

15
- wiedzieli, że informacje docierały

- zauważali zmianę głosu [z kobiecego na męski]

- słyszeli sygnały niewerbalne


- nie pamiętali słów które powtarzano im 32 razy

■ Eksperyment Moraya: do ucha bez uwagi docierają informacje, gdy w ich skład wchodzą:
- imię badanego
- istotne slowa („ogień”)
- informacje w ucha „tłumionego” pasują do informacji przesłanych do kontrolowanego ucha

16
Wykład 7

CIAŁO- BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA

▪ moje serce należy do tatusia – podmiot – przedmiot -> relacja,ale jeśli to jest przedmiot. a serce nie jest
przedmiotem, językowe nadużycie, bo serce to ja.
▪ Naomi Cambell ma piękne ciało
▪ por. Rumelhart i Norman (1978): zaimki dzierżawcze (znaczenie pewnej relacji
między jednym a drugim obiektem)
▪ Jan ma duże jezioro. (jezioro należy do Jana)
▪ Jan ma wysokie czoło. (czoło jest częścią Jana)
▪ samochód Jana ma kolor czerwony (samochód jest koloru czerwonego, nie może nic mieć)

■ Mieć ciało vs być ciałem


- przedmiot (obiekt posiadany, przynależny) i podmiot (posiadacz)
- osobliwe sposoby traktowania ciała
Nie chcemy wiedzieć, że jesteśmy ciałem, chcemy wiedzieć, że mamy ciało.

Ciało jako instrument: reklama; sport


Niezadowolenia z ciała jako przesłanka zmiany.
Ciało jako przedmiot samodoskonalenia (np. modelki ale też sumo)
Ciało jako towar: prostytucja
- duża podaż więc duży popyt; transakcja; operacja rynkowa,
- pokazy piękności
- moda – lepiej opakowany towar
Ciało jako dzieło sztuki

Ciało stało się fizycznym przedmiotem dla psychicznego podmiotu. O przedmiocie cielesnym wiele wiadomo, bo
jest fizycznej natury. Ale czym jest, gdzie jest, w jaki sposób jest (istnieje) psychiczny podmiot? Ten sposób
myślenia jest źródłem stałego przeciwstawiania ciała duszy, ciała psychice, ciała umysłowi. W rzeczywistości,
obiektywnie na to patrząc, człowiek nie tyle MA CIAŁO, ile JEST CIAŁEM. Jest biologicznym organizmem, w
którym dokonują się złożone procesy psychiczne.

Tymczasem:

Ciało determinuje psyche:


- brak wit. B powoduje problemy z pamięcią, uwagą, problemy motywacyjne
- ospałość i brak motywacji w cukrzycy
- wdychanie pewnych środków chemicznych oraz spożywanie lekarstw (np. na wątrobę) powoduje
depresję
- problemy kardiologiczne powodują lęk

- psychozy inwolucyjne (pojawiają się w wyniku zaburzeń gospodarki hormonalnej)

- zbrodnie podczas menstruacji


- bezsenność
- używki: „alkohol nie przeszkadza mi w prowadzeniu samochodu”: wraz z utratą trzeźwości tracimy
zdolność kontroli nad sobą

17
Fenomen ludzkiego mózgu:

- 120 g białka (to wszystko co decyduje o naszym losie, rządzi naszym zachowaniem) na ok. 1200 g
wagi mózgu, reszta to woda +80-100 g tłuszczu
- miliardy komórek czuciowych, ruchowych, przekaźnikowych

- kora mózgowa liczy więcej komórek niż jest ludzi na świecie

- bezpowrotne niszczenie (nowe dane o hipokampie)

- pofałdowanie- duża powierzchnia (6,5 -8 m2 ma mózg)

- złożoność mózgu większa niż złożoność wszechświata

Mózg i Serce:

- serce i mózg wzajemne podtrzymanie i wzajemne umieranie


- 2% ciała i 20-40% zużycia energii (chudnąć od myślenia)
- co 1 minutę litr krwi, a w ciągu doby 1500l, w ciągu roku 525000 l, w ciągu 70 lat życia prawie 37 mln
l
- chłodzenie krwi (ludzie mają „chłodnice”)
- temperatura decyduje o emocjach (podniesienie temperatury krwi oznacza pojawienie się emocji
negatywnych, spadek temperatury oznacza emocje pozytywne)

Mózg człowieka na tle innych:

- ciężar: człowiek ok. 1200-1500 g, szympans 345 g, słoń 5 kg, gołąb 3g, delfin butlonosy -2kg

- proporcja do wagi ciała: człowiek 1:45, szympans 1:61, mysz polna 1:40, mysz japońska 1:22
(najlepszy wskaźnik)

- encefalizacja (JERISON) – człowiek 7.79, inne naczelne: 1; u człowieka występuje nadwyżka mózgu w
stosunku do wymogów, jakie stawia ciało ~ stosunek mózgu posiadanego do mózgu niezbędnego żeby
przetrwać

Psyche kontroluje ciało;

- epidemia orgazmu w Ameryce: w latach 60’ 1-2%, w latach 80’ do 64% (B. Whipple, G. Odgen,
Komisaruk)

- Hopi- śmierć z beznadziejności

- środkowa Afryka: trepanowanie czaszki

- kontrola nad umieraniem (1999, japońskie święta)

- wpływ modlitwy na zdrowie


- kontrola metabolizmu

Kontrola umysłu nad ciałem (Reymont Yogi, eksp. 1970, pomiar co pół godz.)

18
Placebo

- 50% skuteczności morfiny w redukcji bólu

- 74% poprawy przy mimowolnym oddawaniu moczu

Błędy w ocenie własnego wyglądu:

- raz jeszcze badania Zuber: można siebie poznać na zdjęciu

- badania nad wielkością cienia- własny błędnie, manekinów poprawnie

- ocena własnego wyglądu: 30% więcej w biodrach i udach

PODSUMOWANIE:
- stany ciała pociągają za sobą zmiany w poziomie psychologicznego funkcjonowania
- stany umysłu, pragnienia, nastawienia mogą zmieniać stany ciała
- można modyfikować stany ciała mimo słabej znajomości anatomii i fizjologii
- można modyfikacyjne stany ciała w imię wartości czy przekonań także w sposób destrukcyjny

19
Wykład 8

GROMADZENIE DOŚWIADCZENIA: PERCEPCJA

WRAŻENIA- są wynikiem mechanicznych procesów stymulowania receptorów zmysłowych (stanowiących rodzaj


neuronów) i przesyłania informacji o odebranej stymulacji do ośrodkowego układu nerwowego

SPOSTRZEGANIE- niema charakteru mechanicznego, stanowi ono proces, w którym następuje aktywne
zorganizowanie wrażeń w reprezentację świata zewnętrznego, wyraża wpływy uczenia się i oczekiwań.

PRÓG ABSOLUTNY jakiegoś bodźca- to jego minimalne natężenie, które człowiek może wykryć zmysłami

ORGANIZACJA SPOSTRZEŻEŃ- polega na rozpoznawaniu wzorców i przetwarzaniu informacji o związkach


między częściami i całością

■ Co decyduje o obrazie rzeczywistości?


- cechy bodźców (przekonanie standardowe)

- jakość receptorów (receptor- system odpowiedzialny za odbieranie bodźców) :

siatkówka |
nerw wzrokowy |  tzn że możemy być ślepi na 3 sposoby
kora projekcyjna |
ale też: soczewka
■ Co potrafi pojedyncza komórka? (Hubel i Wiesel)
W badaniu, Hubel i Wiesel wprowadzili do pojedynczej komórki receptory platynowe sprawdzając w ten
sposób reakcję miliona receptorów. Stwierdzili, że pojedyncza komórka w korze projekcyjnej reaguje tylko na
jeden rodzaj bodźca. [zdolne są rejestrować tylko jedną fizyczną cechę bodźca]

■ Dlaczego żaba skacze? (Seymour Letvine)


Cztery typy detektorów:
- ostrości (granica między jasnym a ciemnym)

- kontrastu (poruszający się kontur) ale tylko gdy jest skontrastowane z tłem

- ciemności (reakcja na zaciemnienie)


- wypukłe krawędzie ruchome
 gdy nic się nie rusza to żaba ślepa, gdy się rusza to odzyskuje wzrok i nawet gdy ona jest w ruchu to widzi –
dlatego skacze

■ Nieruchomy obraz na siatkówce


gałki oczne wykonują ciągłe mikroruchy
- problemy z unieruchomieniem obrazu
- metoda Roya Pritcharda
badano 3 fazy:
1. pełny obraz (1 sek.)
2. fragmenty obrazu (kilka/kilkanaście sekund)
3. ciemność (brak obrazu)

20
■ Skanowanie obrazu (Łuria)
Oko wykonuje tysiące mikroruchów, co umożliwia spostrzeganie. Marzenia senne występują podczas ruchu
gałek ocznych. Łuria wykazał, że człowiek w obrazie jest postacią uprzywilejowaną. Stworzył teorię
sensownego skanowania obrazu efektywnego. Stwierdził, że obiektem priorytetowym obrazu jest twarz- oczy i
usta człowieka.

■ Punkty krytyczne (Sokołow, Rosenblatt)

■ Oczy
Światło przechodzi najpierw prze okrągłą, wypukłą, przeźroczystą rogówkę, która pokrywa zewnętrzną warstwę
oka. Ilość światła przechodzącego przez rogówkę zależy od wielkości źrenicy, czyli otworu w centralnej części
oka, którego wielkość jest z kolei uzależniona od działania od działania mięśni tęczówki, stanowiącej „kolorową”
część oka. Po przejściu przez źrenicę światło trafia na soczewkę, która może się akomodować poprzez
zwiększanie lub zmniejszanie swej wypukłości. Zmiany wypukłości soczewki od odległości od oka widzianego
przedmiotu i zapewniają wyrazistość obrazów rzutowanych na siatkówkę
→ osoby trójchromatyczne- wykazują wrażliwośc na różnice zarówno a parach zielony- czerwony, jak i
niebieski- żółty, oraz jasny- ciemny
→ monochromatycy- osoby całkowicie ślepe na kolory, zdolne do rozróżnienia jasny- ciemny
→ dwuchromatycy- daltoniści, są w stanie odróżnić parę czerwony- zielony od pary niebieski- żółty oraz kolory
powstałe z ich wymieszania

- badania nad kociętami i nad ludźmi (Held)

■ Figura i tło
Widzimy figurę, nie widząc tła. Jesteśmy w stanie zarejestrować jedynie drobną część otoczenia.
- Kielich Rubina
- Sześcian Neckera

■ Złudzenia
 Złudzenia Heringa- Helmholzta:
W tym złudzeniu poziome linie są proste i równoległe, a jednak sprawiają wrażenie wygiętych na zewnątrz z
powodu przecinania się z liniami rozchodzącymi się z koła znajdującego się w środku rysunku

 Złudzenia Mullera- Lyera:


Linie pionowe są prawdopodobnie spostrzegane jako kąty pokoju widzianego z zewnątrz bądź też od wewnątrz

 Złudzenie Ponzo;
Dwie linie poziome przedstawione na rysunku w rzeczywistości mają jednakową długość, choć górna wydaje się
dłuższa (sprawcą tego może być zasada stałości wielkości)

21
■ Organizacja i strukturalizacja

- prawo bliskości – obiekty znajdujące się blisko siebie spostrzegamy jako pewne podgrupy widzianej
całości

- prawo podobieństwa – obiekty podobne do siebie są spostrzegane jako nawzajem do siebie


przynależące

- prawo kontynuacji – dzięki niemu widzimy całą serię punktów lub przerwaną linię jako pewną całość
(figurę)

- prawo zamykania – nasz umysł uzupełnia brakujące elementy stymulacji zmysłowej, tak, by złożyły się
w pewną całość
- prawo najlepszej figury

 figura i tło
 kontekst
wiedza nie modyfikuje percepcji
wiedza to jedno, percepcja drugie

-zakotwiczenie sądu
nastawienia
spostrzeganie twarzy (nie potrafimy poznać osoby nawet dobrze znanej gdy jest do góry nogami)

PODSUMOWANIE:
1. proces percepcji polega na wzroście zdolności do rozpoznawania obiektów kosztem rejestrowania detali
2. proces percepcji podlega doskonaleniu
3. schematy percepcyjne bywają bezużyteczne w zmiennym otoczeniu

22
Wykład 9

GROMADZENIE DOŚWIADCZENIA: UCZENIE SIĘ

■ Szerokie znaczenie uczenia się:


- uczenie się dotyczy zmiany w zachowaniu, będącą następstwem własnej aktywności
- nie wszystkiego trzeba się uczyć:
◦ odruchy bezwarunkowe to odruchy wrodzone
◦ funkcja przystosowawcza odruchów

■ IMPRITING (Lorenz, Hess)


-uczenie się bodźców wyzwalających

■ IMPRINTING (Lorenz) - gotowe wzorce zachownia


Wykazał, że np. gęsi, kaczki podążają za większym od nich osobnikiem.
 odruch ‘podążania za’
■ IMPRINTING (Hess)
Zjawisko to dotyczy także ludzi, pod względem więzi biologicznej matki z dzieckiem:

- odruch „podążania za” - gdy minie 16h od wyklucia i nie zostanie uruchomiony ten odruch to już nie
zostanie
- uczenie się śpiewu od ptaków śpiewających

- bliski kontakt fizyczny noworodka – więź biologiczna – nawiązuje się w 3h po urodzeniu

■ Dojrzewanie- to rzeczy których nie musimy się uczyć, są to rzeczy, na które się czeka
np. chodzenie / mówienie
► Rodzaje uczenia się:
5 mechanizmów:
1. MODELOWANIE
To uczenie się społeczne (teoria Bandury –społecznego uczenia się), uczenie się tego, co robią inni
ludzie.
a) naśladowanie
b) przejmowanie intencji zachowania

→ agresja jako efekt modelowania (A.Bandura)


→ eksperymenty Bronfennbrennera
→ eksperymenty Erona i Huesmana

2. UCZENIE SIĘ PRZEZ INSTRUKCJĘ

- przepisy kucharskie – słowa przekształcone w czynność

- może mieć formę słowną i symboliczną (♪)

23
3. UCZENIE SIĘ ASOCJACYJNE
● eksperyment Wojtaszka (szok elektryczny)
Zastosowano w nim dwa mechanizmy uczenia się:
- wyprzedzanie zadań
- warunkowanie

□ WARUNKOWANIE KLASYCZNE
Uczenie się związku między dwoma bodźcami;

bodźce reakcje

pokarm na język wydzielanie sliny

dzwonek odruch orientacyjny, brak śliny

dzwonek-pokarm wydzielanie śliny

dzwonek bez pokarmu wydzielanie śliny

Sb → Rb o - orientacyjny
So → Ro w - warunkowy
So+Sb → Rb b – bez zmian
So (Sw) → Rw

Uczenie się klasyczne to uczenie polegające na związku między bodźcami.

1. PRAWO WZAMACNIANIA (Pawłow)


Odruch warunkowy zyskuje na sile wskutek występowania w bliskim czasowym związku z
odruchem bezwarunkowym. optymalny okres czasowy 0,5 s

2. PRAWO WYGASANIA (Pawłow)


Jeżeli przez długi czas nie pojawi się bodziec bezwarunkowy, to odruch warunkowy stopniowo
słabnie lub przestaje działać.

3. PRAWO GENERALIZACJI (Pawłow)


Odruch warunkowy powstaje w odpowiedzi nie tylko na bodziec warunkowy, ale także na bodźce
do nich podobne.

4. PRAWO RÓŻNICOWANIA (Pawłow)


W miarę powtarzania związku między bodźcem warunkowym i bodźcem bezwarunkowym reakcja
warunkowa powstaje tylko na określony bodziec warunkowy.

24
□ WARUNKOWANIE SPRAWCZE (INSTRUMENTALNE) Burritus Skinner
Podczas warunkowania sprawczego organizmy uczą się coś robić- lub czegoś nie robić- z powodu
konsekwencji takiego zachowania.
 PRAWO EFEKTU- zakłada, że reakcja ulega w danej sytuacji wzmocnieniu przez nagrodę; tak więc nagrody
wzmacniają pewne związki bodziec- reakcja, natomiast kary osłabiają

TYPY WZMOCNIEŃ:
1. Wzmocnienia Pozytywne- zwiększają prawdopodobieństwo pojawienia się reakcji, po której następują
(np. jedzenie albo pochwała)
2. Wzmocnienia Negatywne- zwiększają prawdopodobieństwo pojawienia się reakcji po warunkiem ich
usunięcia z sytuacji
3. Wzmocnienia Natychmiastowe- są skuteczniejsze od odroczonych (palenie tytoniu trudno przerwać z
powodu, że korzyści nikotyny są natychmiastowe, a konsekwencje zdrowotne odroczone w czasie)
4. Wzmocnienia Pierwotne- wynikają z biologicznej, wrodzonej struktury organizmu, np. jedzenie, woda,
temperatura
5. Wzmocnienia Wtórne- nabywają swojej wartości dzięki skojarzeniu z bodźcami, które już maja
własności wzmocnienia, stąd też bywają nazywane wzmocnieniami uwarunkowanymi

WZMOCNIENIA A NAGRODY I KARY:

Nagrody- podobnie jak wzmocnienia, są bodźcami podnoszącymi częstość występowania zachowań, zwykle
są uważane za zdarzenia przyjemne
Kary – są awersyjnymi (nieprzyjemnymi) zdarzeniami obniżającymi częstość pojawiania się zachowań,
które je poprzedzają; kary mogą często doprowadzić do zahamowania niepożądanego zachowania i są
usprawiedliwione w krytycznych sytuacjach, wymagających szybkiej interwencji

- dążenie, unikanie
- rola popędu (ciekawości, pokarmu)
- aktywność nieukierunkowana
- zachowanie skuteczne

- wzmocnienie pozytywne (nagrody) lub negatywne (kary -> sa skuteczne, gdy dotyczą pierwszego
przejawu danego zachowania oraz każdego przejawu danego zachowania)
- redukcja popędu

POPĘD REAKCJE SKUTEK

wdrapywanie się brak

GŁÓD bieganie po klatce brak

naciśnięcie dźwigni pokarm

GŁÓD naciśnięcie dźwigni pokarm

25
So → Sb
Reakcja

Nagroda Kara

- uczenie się unikania


- uczenie się a zmiana warunków (fiksacja funkcjonalna)
- uczenie się utajone (proces, którego nie możemy zobaczyć, jedynie jego wyniki sa obserwowalne)
- uczenie się map poznawczych

PODSUMOWANIE:
- istnieje kilka niezależnych dróg uczenia się
- w większości przypadków proces uczenia się jest odwracalny – wyjątek  uczenie się lęku
- proces uczenia się jest u człowieka i u zwierząt podobny, tempo uczenia się jest szybsze u człowieka.

26
Wykład 10

PROCESY PAMIĘCIOWE (1)

PAMIĘĆ- zespół procesów, w wyniku których dochodzi do wzrostu zasobów posiadanych informacji u aktywnego
podmiotu.

PROCESY PAMIĘCIOWE są procesami informacyjnymi

Fascynujące właściwości pamięci:


▪ co to znaczy, że ktoś ma dobrą pamięć?
-pamięta dużo -> miara – liczba przechowywanych danych
-pamięta długo ->> miara – czas przechowywania danych
▪ Homer recytował swoje opowieści z pamięci
▪ Leon Charoński (nauczyciel gimnastyki) – w obozie się uczył, potrafił wyrecytować 3 wielkie dzieła i to w 3
językach, ale za to wiecznie zapominał gdzie są klucze
▪ Pacjent Łurii, który nigdy niczego nie zapomniał
▪ Pan P., który pamiętał wszystkie rozkłady brydżowe – wszystkie gry jakie grał
▪ barmani, kelnerzy

O pamięci, która nie ma granic: (Łuria)


NA-WA-NA-S.A.-NA-WA
NA-S.A.-NA-WA-MA
S.A.-NA-MA-WA-NA
(itd.)

Szereszewski był człowiekiem, który nigdy niczego nie zapomniał (pamiętał przez niemal całe życie
przypadkową sekwencję sylab). Usłyszał to jeden raz i po chwili otworzył to bez błędu. po 16 latach też to
pamiętał.

Różnorodność procesów pamięciowych: (EBBINGHAUS)

■ Początek badań nad pamięcią to też początek badań eksperymentalnych (Ebbinghaus przez 20 lat prowadził
badania na sobie, nad własną pamięcią, wymyślił badania nad „pamięcią netto’)
■ Różne procesy: zapamiętywanie, przechowywanie, odtwarzanie (przypominanie, rozpoznawanie, uczenie się
na nowo)

27
Czasowa charakterystyka pamięci:

PAMIĘĆ → PAMIĘĆ → PAMIĘĆ


SENSORYCZNA KRÓTKOTRWAŁA DŁUGOTRWAŁA

↓ ↓ ↓
BODŹCE

UTRATA PO UTRATA PO BEZ GRANIC


OK. 1 SEK OK. 2 SEK

 Istnieje proces intencjonalny: zapamiętaj to lub zapomnij

CECHY PAMIĘCI:

WŁAŚCIWOŚĆ PAMIĘĆ KRÓTKOTRWAŁA PAMIĘĆ DŁUGOTRWAŁA

CZAS
PRZECHOWANIA SEKUNDY, MINUTY (?) NIEOGRANICZONA

POJEMNOŚĆ 7 +/- 2 (?) NIEOGRANICZONA

TEMPO WOLNE, Z UDZIAŁEM UWAGI


ZAPAMIĘTYWANIA SZYBKIE, AUTOMATYCZNE

TEMPO
ZAPOMINANIA DUŻE MAŁE

DOSTEP DO
ZASOBÓW ŁATWY, NATYCHMIASTOWY POWOLNY, TRUDNY

FORMAT ZAPISU OBRAZOWY, (SEMANTYCZNY) SEMANTYCZNY (OBRAZOWY)

ad.pojemność – poddane wątpliwości przez to , że wykorzystywał cyfry, wg nowych badań 2- 6 el


wg Millera 5-9

28
PAMIĘĆ DEKLARATYWNA PAMIĘĆ PROCEDURALNA
„pamięć co” „pamięć jak”

Wiedzieć, że...(opis) Wiedzieć jak...(procedury)

Wszystko albo nic Stopniowalność

Nabywamy zdobywając informacje Nabywamy wykonując czynności

Komunikacja werbalna Demonstracja

↓ ↓
fakty dotyczące wydarzeń, związki jak się robi różne rzeczy
znaczenie tych zdarzeń

Łatwiej zapamiętujemy to, co:


- figurę niż tło
- rozumie się
- ma sens
- ma sens i jednocześnie tworzy strukturę techniczną

PAMIĘĆ

PROCEDURALNA DEKLARATYWNA

SEMATYCZNA:
- przechowuje podstawowe znaczenia słów i pojęć - pamiętanie
bez odniesienia ich do czasu i miejsca w doświadczeniu zdarzeń z
danej osoby (jak encyklopedia) osobistego dośw.
- zawiera prawa ogólne: dotyczące np. gramatyki (autobiografia)

Przeuczenie (eksp. Krugera)


3 grupy eksperymentalne:

- powtarzanie do bezbłędnego odtworzenia - 1

- powtarzanie o 50% więcej niż potrzebne do bezbłędnego odtworzenia - 2

- powtarzanie o 100% więcej niż potrzebne do bezbłędnego odtworzenia - 3

- wskaźnik liczba prób


po 1 dniu po 28 dniach
1 grupa – 20 prawie nic
2 grupa – 35 20
3 grupa – 45 25

29
Wskaźniki efektywności zapamiętywania:
- powtarzanie
- efekty liniowe, modyfikowane przez inne czynniki
- optymalizacja rozkładu w czasie

- Prawo Josta: faworyzacja skojarzenia starszego w porównaniu z młodszym / nowym

- zapamiętywanie a położenie materiału w serii


- efekt pierwszeństwa: lepiej pamiętamy to, co pierwsze w czasie i kolejności
- efekt świeżości- pamiętamy to, co jest na końcu
- dostępność psychiczna (słowa na E i słowa na S)

- zgodność z postawami (Hamilton, Mika)

- efekt Zeigarnik (zadania niedokończone)

PAMIĘĆ UTAJONA- wiedza wynikająca z doświadczeń, z których pozytywnego wpływu na wykonanie przez siebie
jakiegoś zadania nie zdajemy sobie sprawy. Nie pamiętamy wyraźnie pierwotnego faktu uczenie się, który
wpływa na aktualne wykonanie zadania.

 Uczenie się nowych czynności:


- zaczyna się o tego, co organizm już umie
- zaczyna się od przypadkowego odkrycia, że za pomocą znanej czynności można osiągnąć owy stan
rzeczy
- jest następstwem losowego szumu, zakłócenia, błędu

E. L. THORNDIKE sformułował 3 prawa dotyczące kształtowania się nawyków :

1) Nabywanie wprawy, czyli utrwalanie czynności, które się częściej powtarza


2) Prawo Efektu- utrwala się działanie skuteczne, zakończone powodzeniem, dające przyjemność
3) Prawo Gotowości Organizmu- szanse pojawienia się i utrwalenia mają te czynności, do wykonywania których
organizm jest przygotowany

Nastawienia, zeznania świadków; liczba błędów (eksp. Dalenbacha)

 liczba błędów 
- jak ktoś wiedział, ze ma to dobrze zapamiętać to robił to, nawet po kilku dniach, popełniano mniej
błędów

Nastawienia (Grubinger)

 czy studenci tracą wiedzę po egzaminie? 

a) po godzinie

b) po 4 dniach: najwięcej zapamiętywali ci co byli odpytywani gdy mieli być odpytywani -


nastawienie na czas

30
c) po 8 dniach:

Nastawienia (Jenkins)

 nauczyciel czytał uczniom 20 sylab  powtarzał tak długo aż uczeń bezbłędnie odtworzył materiał
następnego dnia poprosił uczniów i nauczycieli o odtworzenie i mimo ze nauczyciele czytali i widzieli to uczeń
nauczył się więcej niż nauczyciel, gdyż przyjął odpowiednią do tego rolę  nastawienie

Aktywność i produktywność pamięci

■ generatywne funkcje pamięci na wejściu:

- eksperyment Carmicheal (zapamiętujemy to, co zostało przetworzone przez nasz umysł) –nazwy miały
ogromne znaczenie

- eksperyment Bartletta (2 tyg- 6 tyg- 10 tyg)

▫ skracanie opowieści
▫ nadawanie jej sensu
▫ wprowadzanie reguł logicznych
▫ efekt „czegoś czarnego”- zapamiętujemy niezwykłe, dziwne rzeczy

Wg. Łukaszewskiego

 kontakt z ludźmi jest naturalnym warunkiem funkcjonowania naszego umysłu

Wg. Zajonca:

 nad tzw „zwykłą ekspozycją bodźców” pokazują, że wielokrotny kontakt z bodźcami wpływa na polepszenie
stosunku do nich

Wg. Winkielmana:

 wolimy oglądać znane obiekty niż nowe

Eksp. Łurii:

 rejestrowano ruchy gałki ocznej podczas oglądania ludzkiej postaci, twarz była szczególnie wyróżniana, bo
badani poświęcili jej najwięcej uwagi

KODOWANIE- jest to przekształcanie energii odbieranych bodźców w specyficzny kod neuronowy, który mózg
potrafi przetwarzać
PRZECHOWYWANIE- polega na magazynowaniu przez pewien czas zakodowanego materiału
WYDOBYWANIE- odzyskiwanie później tej przechowywanej informacji
PRZYPOMINANIE- odtwarzanie informacji, z którą zetknęliśmy się wcześniej, ale teraz jej nie widzimy
ROZPOZNANIE- uświadomienie sobie, że pewne zdarzenie bodźcowe jest tym, które widzieliście lub słyszeliście
przedtem

31
Wykład 11

PROCESY PAMIĘCIOWE- PAMIĘĆ AUTOBIOGRAFICZNA

PAMIĘĆ AUTOBIOGRAFICZNA- kodowanie doświadczeń własnego życia

Cechy pamięci autobiograficznej: (prof. Maruszewski:

- zdarzenia uporządkowane są liniowo (po kolei jak się wydarzyło); czasem zapis hierarchiczno- liniowy;
podporządkowane idei zachowania rzeczywistego porządku czasowego zdarzeń
- zdarzenia mają ścisłą lokalizację czasową (nie zawsze poprawną)
- zdarzenia opatrzone są „tytułami”, „etykietami” zawierającymi określenie sensu zdarzenia (dla kobiet
zdarzenia pierwsze mają ważniejszą wartość niż dla mężczyzn, np. pierwsza randka, pierwszy raz)
- opisom zdarzeń towarzyszą oznakowania afektywne (emocje)- ważne zdarzenie przy odkodowywaniu
zdarzeń mają emocje, które towarzyszą tym zdarzeniom:

wg Rubina:

- zdarzenia uporządkowane są sekwencyjnie

- zdarzenia mają lokalizację czasową


- zdarzenia mają sens dla jednostki
- zdarzenia są powiązane z „ja”
- opis zdarzeń często przybiera formę narracji (relacjonujemy komuś zdarzenia)
- opis zawiera bogaty materiał obrazowy (bardzo dużo szczegółów, wizualnego materiału)

EKSPONOWANE CECHY MATERIAŁU PAMIĘCI AUTOBIOGRAFICZNEJ:


- ważność treści
- osobiste odniesienia treści

4 INTERESUJĄCE ZJAWISKA DOTYCZĄCE PAMIĘCI AUTOBIOGRAFICZNEJ:

1. AMNEZJA DZIECIĘCA- nie mamy wspomnień nawet z 3 pierwszych lat życia, luka w pamięci bardzo
ważnego okresu, co nie oznacza, że nie mogą gdzieś być ukryte
- brak wspomnień z pierwszego roku życia
- nieliczne wspomnienia z pierwszych 3 lat życia (ewentualnie coś ważnego, ale nigdy nie wiadomo, czy
są to własne wspomnienia czy informacje te pochodzą z opowieści innych)
- mały wpływ dystansu czasowego od wspomnianego zdarzenia na pamiętanie- najlepiej pamiętamy to,
co ma emocjonalną wagę
Badania Jagodzińskiej (liczba wspomnień o narodzinach rodzeństwa w miarę upływu czasu): w przypadku
2letnich nic nie pamiętali, w przypadku 4 zaś pamiętali z perspektywy czasu. Nawet gdy chodzi o emocje,
to trudno zapamiętać coś w pierwszych 2-4 latach życia.
najlepiej pamiętane są wydarzenia o dużej wadze emocjonalnej (np.przeprowadzka, narodziny rodzeństwa)

nie ma wyjaśnienia tego zjawiska, dużo hipotez ale brak jednej konkretnej.

32
2. EFEKT LAMPY BŁYSKOWEJ- pamięć fleszowa, żywe wspomnienia, szczególne zachowanie danych o
nagłych niespodziewanych zdarzeniach; pamięć migawkowa, żywe wspomnienia.

Zamach na prezydenta Kennedy’ego Ludzie opowiadają to tak,


Zamach na Jana Pawła II jakby to było wczoraj,
Stan wojenny w Polsce wspomnienia bardzo
wyraziste

--------- grupa wydarzeń o których myśli się że pamięta się je lepiej

Brown i Kulik (1977) odnośnie zamachu na Kennedy’ego uważają, że w pewnych warunkach tworzą się
fotograficzne kopie rzeczywistości w pamięci autobiograficznej:
- są obrazowe, nasycone szczegółami
- sa trafne (dobrze pamiętamy)
- są trwale zachowane (na zawsze)
- dotyczą zdarzeń zaskakujących

- są to zdarzenia o znaczącej doniosłości mierzonej wielkością powodowanych konsekwencji

- jeżeli zdarzenie spełnia te warunki to uruchamiany jest specjalny mechanizm kodowania TERAZ
ZAPISUJ

Co się pamięta? (Brown i Kulik Cd.)


- miejsce, okoliczności otrzymania informacji
- co w danym momencie się robiło (aktywność bieżąca podmiotu)
- źródło informacji (kto mi to powiedział)
- zachowanie innych osób w tym momencie (np. sąsiadka płakała, gdy mi o tym mówiła)
|
--- komplet który zapamiętujemy

Dane na temat detaliczności zapamiętanego obrazu:

- znaczna ilość zapamiętanych szczegółów

- badania Neissera i Harscha (1992)- wysokie nasycenie obrazami wzrokowymi skorelowane jest z
pewnością sądów ale bynajmniej nie jest skorelowane z trafnością

Dane na temat trafności:

- McChoskey, Wibble i Cohen – badania dotyczące katastrofy Chellengera (3 dni po i 9 msc po) obraz
ogólny zdarzenia był podobny, zaś w szczegółach różny
- Neisser I Harsch- katastrofa Chellengera (po 24 h, 30 msc, 36 msc)- tylko 7% całkowicie zgodnych
relacji; my sądzimy, że pamiętamy dobrze
- Christiansen- badania dotyczące zamachu na Olafa Palmego (6 tygodni po i rok po): znaczna zgodnośc
opisów

- Larsen- własny pamiętnik i sprawdzanie po 12 msc wypowiedzi, które były zupełnie nietrafne,
dotyczyły śmierci Olafa Palmego i katastrofy w Czarnobylu

- wiele danych ukazuje utratę informacji typową dla dynamiki zapominania zdarzeń normalnych

- dobrze zachowany pozostaje ogólny obraz sytuacji

33
Słabość kryterium pewności subiektywnej:

- badania klasyczne Lichtensteina i Fischofa (badani opowiadali na pytania „prawda/nieprawda”);prawie


70% sądów „jestem pewny” to były sądy fałszywe -> nasza pewność częściej dot. nieprawdy niż
prawdy

- badania Oskampa – im więcej danych dostali, tym bardziej byli pewni swoich sądów

- badania Zaleśkiewicza- zachowania inwestorów giełdowych; inwestorom wydaje się, że dokonują


racjonalnych wyborów, a ich wybory w grze na giełdzie nie różnią się od wyborów małp, gdyby gracze
byli ostrożniejsi, to lepiej by na tym wychodzili niż na pewności decyzji
- pewność sądów nie jest niczym wyjątkowym (np. wgląd wsteczny- po fakcie mówię, ze tak będzie)
Pewność subiektywna nie jest żadnych kryterium wiarygodności.

Dane dotyczące ważności są niejednoznaczne, np. Brytyjczycy lepiej pamiętali okoliczności rezygnacji
M.Tatcher niż nie- Brytyjczycy.

Badania Łukaszewskiego (ważne wydarzenia)- osoby nigdy nie wspominały takich aktów czy epizodów, jak
wojna, ale pamiętały pierwszą randkę. Dopiero gdy szczególnie je pytano o wojnę to sobie przypominały.
-> w ważności jest ważniejsza ważność subiektywna a nie obiektywna

Zadania na temat MECHANIZMU UTRWALANIA tych danych są podzielone. Jedni (np. Conway) podtrzymują
tezę o mechanizmie TERAZ ZAPISUJ a inni nie
Neisser- efekt lampy błyskowej jest spowodowany jawnym lub ukrytym powtarzaniem

Podsumowanie:
-zdarzenia w ogólnym zarysie zapamiętywane są dobrze ale szczegóły już nie

3. FAŁSZYWE WSPOMNIENIA- wspominanie zdarzeń, których nie było, można wykorzystać luki w
pamięci, by je wyprodukować
- Orwell- departament prawdy
- Greenwald- totalitarne „ja” (każdy z nas ma swój prywatny departament prawdy, co polega na
korygowaniu przeszłości, by zgadzała się z teraźniejszością)
Możemy manipulować wspomnieniami.

Zjawiska pokrewne:

- doświadczenie Bartletta- wojna duchów

- mentalne symulacje (Taylor i Pham)

- scenariusze wyobraźni (Caldini i Weigl)

- Daenikan i bliskie spotkania 3 stopnia

- świadkowie naoczni (Loftus)- mówią prawdę o tym, co prawdą nie jest (badani to ludzie, którzy mieli
spotkania 3 stopnia); wspomnienia zależą od sposobu, w jaki zada się pytanie

Loftus- epidemia odzyskanych wspomnień, doprowadziło to do złych skutków:

34
- procesy i wyroki (np. przypomnienie sobie, że było się molestowanym, mimo, iż nie miało to miejsca, a
winny wskazany przez tę osobę szedł do więzienia)
- odszkodowania

35
Istnieją zachęty do tworzenia fałszywych wspomnień:

- dziennikarka: „ jest nas w USA prawie 34 mln dorosłych kobiet, które były ofiarami nadużyć
seksualnych”
część pomyśli :no dobra, ale ja nie
część –boże! jak tyle to pewnie ja też.

- „jeśli nie pamiętasz, że byłaś ofiarą przemocy seksualnej, to nie oznacza, że nią nie byłaś. Byłaś na
pewno.”

Bradshaw- ‘Zrozumiec rodzinę’ sygnały, które świadczą o tym, że było się wykorzystywanym seksualnie:
- zachowanie nieodpowiednie dla wieku (zbyt dziecinne, zbyt dorosłe)
- poczucie, że jest się niedobrym, poczucie nierealności, izolacja od własnego ciała

- poczucie samotności, braku przyjaciół, wyobcowania B

- lęki, przerażenie, fobie, awersje E

- kompulsje (zachowanie przymusowe) i uzależnienia Z

- wrogość wobec innych


- poczucie wstydu

- poczucie, że jest się ofiarą złych sił zewnętrznych S

- chuligaństwo, prostytucja, naruszanie prawa E

- problemy z zatrudnieniem, problemy z utrzymaniem pracy N

- zaburzenia jedzenia S

- zaburzenia tożsamości, niepewność co do „ja” U

- stałe poczucie smutku, depresja


- zależność emocjonalna od innych
- problemy z zachowaniem intymności
- przedmiotowe traktowanie siebie w związkach z innymi
- nadużycia seksualne lub unikanie seksu

Badania grupy Elizabeth Loftus”

- zagubiona w supermarkecie (badane to kobiety, które w dzieciństwie mieszkały daleko od cywilizacji;


zadano im pytanie czy pamiętały jak w wieku 6 lat zgubiły się z w supermarkecie- większość
odpowiedziała, że nie, ale gdy zadano im to pytanie po dwóch tygodniach, przypomniały sobie, a to
niemożliwe), za pomocą pytań wygenerowano wspomnienia -> im częściej sobie coś powtarzamy to
bardziej się wydaje prawdopodobne
- regresja do wczesnego dzieciństwa (te osoby, które otrzymały informację o swoich zdolnościach,
przypominały sobie wczesne dzieciństwo- 2 i 1 rok życia

Badania Iry Hymana


- waza z ponczem
- pizza i clown
Badacz dawał fałszywe sygnały związane z fałszywymi wspomnieniami (np. że w wieku 7 lat leżeli w
szpitalu a clown przyniósł pizzę). W miarę upływu czasu te zdarzenia miały większe znaczenie.

Okoliczności sprzyjające fałszywym wspomnieniom:


- emocje

36
- szczegóły (np. clown i pizza)
- przekonanie o możliwości zaistnienia zdarzenia
- sugestia zewnętrzna, np. terapeuty
- przerwa między dwiema próbami odtworzenia
Loftus:
Wspomnienia fałszywe są podobne do kłamstw, Ekmann uważał podobnie:
- są mniej szczegółowe
- wypowiedzi są uboższe pod względem językowym
- pojawia się więcej błędów językowych, gdy mówimy o kłamstwach
 słabe kryterium a żeby stwierdzić czy coś jest takie to trzeba mieć materiał porównawczy

Warunki powstania fałszywych wspomnień: (Loftus)


- zdarzenie musi być uznane za możliwe i wiarygodne
- koduje się obraz i opis zdarzeń
- źródło błędu przypisane jest do „ja” (jak mogłem tego nie pamiętać)

Wg T. Maruszewskiego:
Jeżeli chodzi o fałszywe wspomnienia ogólny mechanizm odwołuje się do heurystyki dostępności
psychicznej. Są to dwa mechanizmy:
- błędne odwołanie się do pamięci zdarzeń
- generowanie schematów

Konkluzje:
jakkolwiek doświadczamy subiektywnej pewności naszych wspomnień to

- ani my, ani inni nie mogą odrzucić hipotezy, że dane wspomnienia są fałszywe lub błędne

- nie można mieć zaufania do własnej pamięci, bo kryteria identyfikacji naszych wspomnień są słabe
- implikacje praktyczne fałszywych wspomnień bywają niekiedy groźne
- kryteria identyfikacji wspomnień są b. słabe i tylko pośrednie

Przechowywanie:
Najlepiej przechowujemy:
- materiał systematycznie używany
- materiał sensowny (subiektywnie)
- materiał o zwartej strukturze, a nie amorficzny (przemówienia Buzka)
- materiał ważny (badania nad dniem ślubu- niekoniecznie musi to być ważny dzień)
- materiał, po przyswojeniu którego nic się nie dzieje
- materiał opanowany przed snem (nie można uczyć się przez sen)

Przypominanie:
- ogólna zasada- co dobrze zapamiętane, dobrze przypomniane
- problem dostępności- mam na końcu języka (jak sobie już jednak przypomnimy, to zostanie to na
zawsze)
- wiem, ale nie mogę sobie przypomnieć (wiedza, jaką mamy jest większa od przypominania)
- lepsze w miejscach, w których zapamiętano

37
Koncepcje zapominania:
1. Teoria Zanikania Śladów- mechanizm zapamiętywania musi być wielokrotnie odnawiany, bo jak nie to
go zapominamy; łatwo więc wypada to co nie jest odtwarzane

2. Teoria Interferencji- materiał obecny wchodzi w kolizję w materiałem, który już umiemy; dochodzi do
skłócenia, najlepiej pamiętamy to, co jest zgodne z tym co już pamiętamy, wszystko wszystkiemu
przeszkadza w pamięci
3. Teoria Dostępu- my niczego nie zapominamy, tylko mamy trudności z dostępem do tych informacji,
tylko fizyczne uszkodzenie mózgu może powodować zapominanie

4. Teoria Zapominania Motywowanego- pamiętamy to, co chcemy, a nie pamiętamy tego, czego nie
chcemy (Freud wyparcie), badania na nastawienie wskazują że mamy wpływ na to co pamiętamy;
Bad. w Izraelu – uczą się słów, przy poszczególnych słowach były sygnały – zapamiętaj to / zapomnij
to. słowa opatrzone zapamiętaj to były lepiej pamiętane niż reszta.

D.Schacter: „Siedem Grzechów Pamięci”


- nietrwałość
- roztargnienie
- blokowanie
- błędne przypisywanie
- podatność na sugestie
- tendencyjność
- uporczywość

Istnieją pewne procedury, które pozwalają weryfikować fałszywe wspomnienia i zeznania świadków. Jest to
wywiad poznawczy (powtarzanie tego samego w kilku różnych ujęciach np. od końca, pytania typu skoro
stałeś po prawie stronie to on stał po lewej itp.).

4. NADWYŻKA WSPOMNIEŃ- z dzieciństwa u ludzi starszych, choć mają problemy z zapamiętaniem


rzeczy bieżących, w miarę starzenia się ludzi pamiętamy coraz więcej rzeczy z dzieciństwa, kontrast z
innymi wspomnieniami,

Pamiętamy więcej niż jesteśmy w stanie sobie przypomnieć.

38
Wykład 12

MYŚLENIE I ROZWIĄZYWANIE PROBLEMÓW


Ważne są procesy poznawcze u zwierząt.

MYŚLENIE- zastawienie w pamięci operacyjnej różnych danych poznawczych (informacji) w celu uzyskania
nowej jakości.
dane poznawcze pochodzić mogą z otoczenia, z zadania, z pamięci trwałej
Im więcej danych tym więcej porównań. Im więcej wiemy tym więcej wymyślimy.
Pomysły innych są ważne.

Dwa założenia: [Oba są nieprawdziwe]


- myślenie jest świadome
nie jest świadomy w całym procesie najczęściej jesteśmy świadomi tylko na początku, gdy zaczynamy
myśleć najczęściej cały proces jest nieświadomy, czasem tylko wyniki przebijają do świadomości a
czasem nawet nie

- myślenie jest kontrolowane [możemy mieć wpływ na przebieg naszych myśli]

gdy usiłujemy tłumić myśli to one wracają

TYPY MYŚLENIA wg E. NĘCKI:

MYŚLENIE

ASOCJACYJNE UKIERUNKOWANE

REPRODUKTYWNE
PRODUKTYWNE KRYTYCZNE

■ MYŚLI ASOCJACYJNE- snucie myśli, które zazębiają jedna o drugą; zbudowane na zasadzie wolnych skojarzeń
ważna rola rysunków, np. cebula
Skojarzenia ze słowem cebula:

Magda O: cebula znowu go zobaczyć (po 10 krokach). Jak doszła do tego:


cebula- płakać- przykrość- rozstanie- morze- owoce morza- złota-
rybka- życzenia- znowu go zobaczyć
Inka F: rosa śmierć
rosa- chodzenie na boso- niewygodne buty- złość na siebie- czekanie-
nielojalność- odwet- wojna- śmierć

To myślenie jest ukierunkowane, cechy:


- brak tu wyraźnego motywu
- pary sensownie powiązane
- brak związku logicznego między początkiem i końcem
- brak wyraźnej selektywności

- silne związki z osobistym doświadczeniem (silnie zabarwione egocentrycznie)

39
Testy (typowe pytania w testach zadań niedokończonych):
- nigdy...
- nie mogę zapomnieć o...
- moja matka...
- trudno mi...
badanym daje się początek zdania i prosi o to żeby je dokończyli, zakłada się, że te dokończenia będą zawierały
pewne sugestie na temat problemów.  przykład użyteczności myślenia asocjacyjnego

40
■ MYŚLENIE UKIERUNKOWANE:

Wyraźne motywy (ma wyraźny kierunek, ma przynieść jakiś wynik)

- luka: (Eugeniusz Get- Stankiewicz), tabliczki „czegoś tu brakuje” (naklejki które ludzie wszędzie
przyklejali)- wtedy pojawiło się pytanie: „czego?” [zmusil Wrocławian do tego pytania-> chcemy zrozumieć
dlaczego coś jest jakieś, coś się zdarzyło]
Ważna jest potęga ciekawości (co się zdarzy, gdy) jest punktem wyjścia do myślenia
Budowanie sylogizmów: (sylogizm- szczyt myślenia ukierunkowanego)

- wszystkie A są P  wszystkie płetwale są ssakami

- B jest A  Stefan jest ssakiem

- B jest P  Stefan jest płetwalem

myślenie sylogistyczne jest myśleniem wyrafinowanym ale b.rzadko poprawnym

Myślenie ukierunkowane zaczyna się od eksploracji.


Zachowania eksploracyjne:
▪ Eksperyment Marii Hanuzy (dzieci i rozmowa o ich życiu, przygodach, a przed dziećmi leżały klocki)

o brak jakiejkolwiek instrukcji,zachęcającej ze str instruktorki

o przytłaczające efekty – dzieci przetwarzały układ w układ uporządkowany

zachowania eksploracyjne warunkują silnie myślenie


▪ Eksperyment Berlyne’a  struktura bardziej złożona wywoływała więcej reakcji (u noworodków!)

Popęd eksploracji
- badania R.Butlera, F. Harlow – małpy, 2 okienka, za jednym banan za drugim kolejka elektryczna,
ciekawość może być silniejsza niż głód- otwierały to do kolejki
- szczury E.Hilgarda

Szczególny rodzaj myślenia ukierunkowanego to ROZWIĄZYWANIE PROBLEMÓW.

Problem zadań nierozwiązanych w ramach posiadanej aktualnie wiedzy:


- poszukiwanie informacji
- produkowanie nowej informacji
- struktura sytuacji problemowej:
odczucie trudności
analiza problemu
wytwarzanie rozwiązań
ocena rozwiązań

- niezależność generowania i ewolucji pomysłów, dwa rodzaje problemów:

otwarte (wypracować pomysł i ocenić go)


zamknięte (wymaga wyłączenia ewolucji pomysłów- testowe zadania)

41
Dwa rodzaje strategii rozwiązywania problemów:

- ALGORYTMY- ścisłe, niezawodne reguły postępowania zapewniające wyniki (przepis jednoznaczny i


osiągnięcie jednego konkretnego wyniku)- rozwiązywanie „krok po kroku”

- HEURYSTYKI- ogólne reguły, nie zapewniające wyniku w każdej sytuacji; nieformalna „reguła kciuka”,
pozwalająca iść na skróty, często sprawdzały się w przeszłości jednak nie wiadomo, czy sprawdzają się w
przyszłości w podobnej sytuacji
▪ heurystyki potrząsania –jak się coś zepsuje /dziecko/ szympansy – co jakis czas musi być skuteczne bo
inaczej by zginęła
▪ heurystyka OCL – Obawa – Chciwość - Lenistwo
o obawa (unikaj czego się boisz)
o chciwość (maksymalizuj zysk)
o lenistwo ( oszczędzaj energię, minimalizuj wysiłek)

Przykłady rozwiązywania problemów (Sternberg i Davidson – lilie[41a]), (Tichomirov – laczenie kropek[41b])


Rola czynników sytuacyjnych, np. w podpowiedzi (efektywne w początkowej fazie rozwiązywania zadań)
- przezwyciężanie nastawienia

- radzenie sobie z fiksacją [usztywnianie własnego zachowania]

Bariera psychiczna jest b. silna – Potęga barier

Tversky i Kahneman: reguła dostępności raz jeszcze (taksówki i kolory )

W rozwiązywaniu problemów kierujemy się wskazówkami pochodzącymi z innych sytuacji.

Inne reguły:
- reguła zakotwiczenia (zależne co jest punktem wyjścia)
- decyzje konsumpcyjne
- decyzje matrymonialne (prawie nikt nie bierze więcej naraz niż 2 kryteria, zdolność operowania wymiarami
kończy się na trzech)- ocena kryteriów jest intuicyjna
- reguła reprezentatywności

Podejmowanie decyzji:
[->kartka ręcznie (41c)]

Czego nie wiemy o myśleniu? (Nęcka)


- czy myślenie jest niezbędną kategorią psychologiczną, czy można się bez niej obejść?
- jaką rolę w myśleniu człowieka odgrywa doświadczenie (czy sprawność myślenia można wytrenować)
- jaka jest relacja między myśleniem a np. pamięcią, uwaga, uczeniem się
- jak skonstruować trafną ogólną teorię myślenia

 Rozumowanie- jest procesem ukierunkowanego na cel myślenia realistycznego- ze zbioru faktów wyciąga się
wnioski

- dedukcyjne: wyciąganie wniosków wynikających logicznie, zgodnie z regułami, z przesłanek

- „efekt tendencyjności przekonań”- pojawia się kiedy uprzednia wiedza, postawy, czy wartości jednostki
zakłócają proces rozumowania

42
- indukcyjne- w celu wypracowania konkluzji na temat prawdopodobieństwa jakiegoś zjawiska odwołuje się
dostępnych faktów

MYŚLENIE
AUTYSTYCZNE NASZE MYŚLI MYŚLENIE REALISTYCZNE

- osobisty proces - są między - idee dostosowane do rzeczywistości,


wymogów, ograniczeń, możliwości
- fantazje

- marzenia

- reakcje i idee
nieświadome,
niesprawdzalne przy
użyciu kryteriów
rzeczywistości

PODSUMOWANIE:
- nie ma jasnej kategorii procesów myślenia
- procesy myślowe obejmują: myślenie asocjacyjne, myślenie ukierunkowane, rozwiązywanie problemów,
podejmowanie decyzji i twórczość
- myślenie jest racjonalne w sensie pragmatycznym
- procesy myślowe zazwyczaj odbiegają od reguł racjonalności w sensie logicznym

43
Wykład 13

JĘZYK W PROCESIE GROMADZENIA I PRZETWARZANIA DOŚWIADCZENIA

Symbole (niektóre są ukryte, inne jawne)

- w gestach, np. Kozakiewicza, znak victory, stukanie się palcem w czoło, kciuk uniesiony do góry
- niosą komunikat, np. jest ok., wygraliśmy
- sztandary, godła
- w fryzurach, np. irokez
- elementy stroju
- w ułożeniu kwiatów

▪ Różnorodnych języków jest od 3- 6 tysięcy, nie ma zasady „jeden naród- jeden język”

▪ W języku ukazują się podobieństwa między ludźmi (wszyscy operują językiem), ale tez różnice kulturowe
(tysiące odmiennych języków)

GENEZA JĘZYKA:

1. Pojawił się w powolnych procesach kształtowanie się pierwotnych form komunikacji


2. Pojawił się nagle

3. Język powyżej 400 znaków musi posiadać już jakąś składnię (czyli po przekroczeniu tzw progu koherencji-
wg Nowaka i Komarowej)

4. Chromsky zaproponował hipotezę wrodzonej kompetencji językowej, czyli właściwości ludzkiego mózgu,
która zapewnia opanowanie każdego języka.
Rozwój kompetencji językowych jest podobny u wszystkich ludzi i zawsze ma charakter stadialny.
Istnieją liczne dowody na zmienność języka w sferze słownikowej i znaczeniowej, to brak jest dowodów na
ewolucję gramatycznej strony języka.
- czynnik biologiczny (wrodzone kompetencje językowe, uniwersalna gramatyka)- jest stały w języku
- czynnik kulturowy, indywidualny- jest zmienny

44
Język ma ukrytą warstwę sensu, intuicji, które są zrozumiałe w obrębie jednego języka, niekoniecznie drugiego.
Wszelkie tłumaczenia są przybliżone.

45
CECHY JĘZYKA:
- jest systemem, którego wszystkie elementy są od siebie uzależnione
- jest systemem znaków, które reprezentują rzeczy, zdarzenia, stany
- jest systemem reguł, które decydują o sensowności wypowiedzi, jej komunikatywności

- jest systemem społecznym produktem, składnikiem społecznej świadomości

- jest systemem abstrakcyjnym narzędziem wyodrębniania cech istotnych czy ogólnych

- wszystko, co można zrozumieć, można też powiedzieć, a wszystko, co można powiedzieć, można zrozumieć

- kreatywność i generalność tworzenie nieskończonej liczby zdań, znanych i nowych

- elastyczność te same symbole językowe maja różne znaczenia

- wieloznaczność te same symbole językowe mają różne znaczenia

- połączenie myślenia z językiem dało Homo Sapiens przewagę nad innymi gatunkami

FUNKCJE JĘZYKA:

1. REPREZENTACYJNA- każde zdanie jest symbolem pewnej części rzeczywistości


a) wiele znaczeń, np. zamek
b) wiele poziomów, np. jaskółka jako ptak, jako kręgowiec
c) charakter zmienny, np. słowo cham kiedyś oznaczało chłopa, dziś osobę ordynarną
2 Typy Pojęć Rosch, Trzebiński, Maruszewski
- matrycowe
- naturalne:
a) wysoka zgodność badanych grup w sposobach kategoryzacji, (występowały tylko różnice
kulturowe), np. chemia jest typową nauką a historia nie
b) przekonanie o typowości danych obiektów, używamy określeń: „normalny”, „typowy”, „zwykły”
c) mnie potrzeba czasu, by rozpoznać obiekt typowy i jego znaczenie, np. szybciej rozpoznamy słowo
„jabłko” niż „malina”
d) obiekty bardziej stereotypowe, np. jabłko sa częściej punktami odniesienia w ocenach
e) w opisach obiektu używamy tych cech, które odnoszą się do obiektu typowego
- pojęcia, nazwy dla kategorii obiektów powstają najczęściej w wyniku kumulowania się doświadczenia

2. KOMUNIKACYJNA-
- akty mowy nakierowane są na przekazanie pewnej treści (przez stwierdzenia, dyrektywy, zobowiązania,
ekspresje, deklaracje, werdykty, obietnice, życzenia, groźby, oferty, rozkazy, powitania, komplementy)
- - występują reguły, co komu wolno; ustają one pewne normy, jakie powinny spełniać komunikaty
- komunikat nie musi być zgodny z rzeczywistością
- w języku oznajmiania (opisu) każdy znak może mieć wiele znaczeń, w języku poleceń (operacji) tylko
jedno, by operacja została doprowadzona do końca

▪ Wg M.Bubera życie ludzkie powinno w sobie łączyć 3 aspekty: mówienie, myślenie, działanie

▪ Wg Wojciszke język oceniający stosujemy chętnie do charakteryzowania innych, rzadziej do charakteryzowania


siebie ( a jak tak, to pozytywny)

Wg Szmajke ludzie, którzy używają języka oceniającego w odniesieniu do siebie zamierzają kierować
wrażeniem- autoprezentacja.

46
język publiczny język prywatny

- bardziej formalny - bardziej komunikatywny


- odwołuje się do standardowych zwrotów - dużą rolę odgrywają gestykulacje
- akcentuje przewagę władzy -
- spostrzegany przez odbiorców negatywnie
- wywołuje tendencję do uległości

Wg Wojciszke:

opis siebie opis innych

- sięgamy do określeń sprawnościowych (opis - sięgamy do określeń wartościujących,


umiejętności, kompetencji) nasyconych oceną moralną
- wyjaśniamy własne czynności
- podejmujemy próby wybielania siebie
- sądy negatywne o nas są bardziej konkretne

W OPISACH CZUNNOŚCI I ZDARZEŃ STOSUJEMY 2 REGUŁY:

1. INCYDENTU-
- dane zachowanie jest raczej nietypowe, wyjątkowe
- stosujemy się do:
a) pozytywnych uczynków popełnianych przez obcych
b) negatywnych uczynków popełnianych przez swoich
3. POWTARZALNOŚCI-
- dane zachowanie jest typowe, powtarzalne
- stosujemy się do:
a) pozytywnych zachowań własnej grupy
b) negatywnych zachowań obcej grupy

47
Wg. Lokoff:

Język Kobiet Język Mężczyzn

- częściej komunikaty zawierające - używają języka nacechowanego siłą


propozycje, podparte są zdaniami dodanymi - więcej przeklinają
- częściej wyrażają zastrzeżenie i zaprzeczanie
- lepiej opisują właściwości fizyczne rzeczy, kolory
- okrężny, szczegółowy, emocjonalny

monolog dialog

- specjalny rodzaj komunikatów wewnętrznych (ekspresje,


- uruchamia schemat rozmowy
wspomnienia, wyobrażenia, samoinstrukcja, plany, - jego szczególnym rodzajem są: formuły
ostrzeżenie, sugestie) grzecznościowe, życzenie, powitania, gratulacje
- jest pomocniczym środkiem w - nastrój pozytywny zmniejsza gotowość do
procesie myślenia - uprzejmego dialogu, negatywny ją zwiększa
- czasami pełnią funkcje autoprezentacyjną jest bardziej komunikatywny
- aktywizuje schemat rozmowy z nieznajomym
- może być uproszczony, niepoprawny

KŁAMSTWA

- są to intencjonalnie komunikowane zdania zawierające fałszywą informację


- są częściej adresowane do osób o wyższym statusie od własnego

- wg Ekmana język kłamstwa jest skomplikowany, pojawiają się błędy językowe, przejęzyczenia, słownictwo
jest uboższe, wypowiedzi krótsze
- towarzyszy im pobudzenie emocjonalne

48