Vous êtes sur la page 1sur 26

Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie – Katedra Agrometeorologii Obserwacje meteorologiczne wykonuje się w celu uzyskania informacji o stanie pogody

Temat: Organizacja i zadania służby meteorologicznej w Polsce i na świecie na większym obszarze, dlatego powinny być one reprezentatywne dla obszaru w promieniu
kilkudziesięciu km od stacji. Ogródek meteorologiczny musi być urządzony na terenie
Działalność człowieka w wielu dziedzinach była i pozostaje uzależniona w znacznym
otwartym, z dala od budynków i gęstych zadrzewień. Należy jednak unikać terenów całkowi-
stopniu od warunków pogodowych. Dlatego też służby meteorologiczne we współczesnym
cie otwartych - rozległych łąk lub wyniosłości terenu oraz wyraźnie zróżnicowanych form
świecie mają do spełnienia liczne i poważne zadania.
rzeźby (np. terenu pagórkowatego).
Organizacją i koordynacją meteorologicznej sieci pomiarowej na świecie zajmuje się
Ogródek meteorologiczny (co najmniej 15 x 15 m) powinien być równy i porośnięty tra-
Światowa Organizacja Meteorologiczna (WMO - World Meteorological Organization), która
wą. Od północy instaluje się przyrządy wysokie (np. wiatromierz), a od południa - umiesz-
powstała w 1947 r. i liczy 188 państw członkowskich. W jej obrębie funkcjonuje Światowa
czane niżej (np. heliograf). Do poszczególnych przyrządów dochodzi się ścieżkami.
Służba Pogody (WWW – World Weather Watch), koordynująca Globalny System Obserwa-
Rozmieszczenie przyrządów w ogródku meteorologicznym:
cyjny (GOS - Global Observing System).
W skład GOS wchodzi: Wybrane przyrządy:
 ok. 11 000 lądowych stacji meteorologicznych, które dokonują pomiaru m.in.: ciśnienia 1. Widzialnościomierz
atmosferycznego, prędkości i kierunku wiatru, wilgotności i temperatury powietrza (co 1 3. Termometry gruntowe
5. Czujnik usłonecznienia
lub 3 godziny); 6a i 6b. Wiatromierze
 ok. 1300 stacji aerologicznych, gdzie pomiary wykonywane są przy pomocy wypełnione- 10. Klatka meteorologiczna
go helem lub wodorem balonu z radiosondą. Mierzy ona ciśnienie, prędkość wiatru, tem- (z termometrami i higrografem)
12a i 12b. Deszczomierze
peraturę i wilgotność powietrza w profilu pionowym od powierzchni Ziemi do ok. 30 km;
 ok. 4000 statków i 1200 pływających boi meteorologicznych;
 ok. 3000 samolotów dostarczających danych o ciśnieniu, temperaturze i wietrze;
 kilkanaście satelitów meteorologicznych, wśród których wyróżnia się satelity geostacjo-
narne oraz satelity okołobiegunowe;
 lądowe stacje wykrywania i lokalizacji wyładowań atmosferycznych;
 radary meteorologiczne.
Dane z GOS przez Globalny System Telekomunikacyjny (GTS – Global Telecommunica-
tion System) trafiają do Globalnego Systemu Przetwarzania Danych i Prognozowania (GDPFS
- Global Data Processing and Forecasting System).
W Polsce stacje i obserwatoria meteorologiczne istnieją w ramach branżowych in-
stytucji, jak np. Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa, ponadto przy rolniczych Jednym z podstawowych warunków zachowania pełnej porównywalności wyników obser-
stacjach doświadczalnych COBORU, a także przy szkołach wyższych. Najwięcej jednak wacji, obok stosowania na różnych stacjach tych samych przyrządów, jest jednoczesność ich
stacji meteorologicznych podlega Instytutowi Meteorologii i Gospodarki Wodnej (IMGW). wykonywania. Obecnie na świecie obserwacje wykonuje się według czasu uniwersalnego
Zadaniem tego instytutu jest utrzymanie sieci obserwacyjno – pomiarowej na terenie Polski, (UTC), który jest skoordynowany ze średnim czasem słonecznym na zerowym południku
prowadzenie obserwacji i pomiarów, opracowywanie prognoz i ekspertyz oraz ostrzeganie (przechodzącym przez Greenwich).
przed możliwym wystąpieniem groźnych zjawisk meteorologicznych. Pomiary i obserwacje na stacjach synoptycznych wykonuje się co godzinę, na sta-
Obecnie sieć pomiarowa IMGW składa się z: cjach klimatologicznych i posterunkach meteorologicznych 3 razy na dobę (o godz.
• stacji synoptycznych – 61; 6,12,18 UTC), a na posterunkach opadowych raz na dobę (o godz. 6 UTC). Należy pa-
• stacji klimatologicznych i posterunków meteorologicznych – 206; miętać, że w Polsce, gdy obowiązuje czas środkowoeuropejski (zimowy), to różni się on
• posterunków opadowych – 1004; od czasu uniwersalnego o 1 godzinę, a gdy obowiązuje czas wschodnioeuropejski (letni)
• stacji aerologicznych – 3; – o 2 godziny. Oznacza to, że pomiary np. na posterunkach meteorologicznych wykonywane
• radarów meteorologicznych (8) oraz czujników burz i wyładowań atmosferycznych (9). są w naszym kraju o godzinie 07/08, 13/14 i 19/20 wg czasu urzędowego.
Do obowiązków obserwatora należy wykonywanie pomiarów instrumentalnych (np. promieni słonecznych oraz długości dnia wraz z szerokością geograficzną;
temperatury powietrza, opadów atmosferycznych) oraz spostrzeżeń wzrokowych (np. wi- • wysokość nad poziomem morza i rzeźba terenu - ze wzrostem wysokości maleje
dzialności poziomej, zachmurzenia), które łącznie nazwane są obserwacjami. Zapisy wy- ciśnienie atmosferyczne, spada temperatura powietrza, rośnie natężenie promieniowania,
ników obserwacji, zestawienia liczbowe i zapisy z rejestratorów stanowią materiał obser- prędkość wiatru, a do pewnej wysokości rosną sumy opadów. W górach na zboczach
wacyjny. Wyniki obserwacji zapisywane są codziennie w odpowiednich dziennikach, a następ- dowietrznych wzrasta zachmurzenie oraz sumy opadów, z kolei na zboczach o orie n-
nie sporządza się na ich podstawie zestawienia miesięczne (np. miesięczny wykaz spostrzeżeń tacji północnej wydłuża się czas zalegania pokrywy śnieżnej. Natomiast wklęsłe for-
meteorologicznych). my terenu (doliny, niecki, kotliny) charakteryzują się częstszym występowaniem mgieł
Podczas obserwacji na stacjach i posterunkach meteorologicznych mierzy się wartości oraz przymrozków wiosennych i jesiennych;
tzw. elementów meteorologicznych, czyli: temperatury, opadów atmosferycznych, ciśnie- • odległość od morza oraz rozkład wód i lądów - różnicuje klimat na: morski (z
nia atmosferycznego, prędkości i kierunku wiatru itd. Na tej podstawie oceniamy pogodę, mniejszymi wahaniami temperatury powietrza i większym zachmurzeniem) i konty-
zaś pomiary i obserwacje z dłuższych okresów (co najmniej z 30 lat) pozwalają ocenić warun- nentalny (ze znacznymi dobowymi i rocznymi amplitudami temperatury w głębi lądu).
ki klimatyczne. W sąsiedztwie wód i lądów, na skutek różnicy w tempie nagrzewania się lub ochładza-
nia powierzchni lądowej i wodnej, może kształtować się lokalna cyrkulacja atmosfe-
Pogoda jest kształtowana przez trzy procesy klimatotwórcze:
ryczna (bryza);
• obieg ciepła (energii) - przez atmosferę przenika krótkofalowe promieniowanie słonecz- • prądy morskie - powodują różnice w warunkach termicznych powierzchni morza i
ne, które jest częściowo w niej pochłaniane, rozpraszane i odbite. Pozostałe promienie przez to wywierają wpływ na rozkład temperatury powietrza oraz cyrkulację atmo s-
padając na powierzchnię Ziemi w większej części są przez nią pochłaniane i ją ogrze- feryczną. Przykładem może być wyraźnie ocieplający wpływ Prądu Zatokowego
wają. Powierzchnia Ziemi jest z kolei źródłem promieniowania podczerwonego, które (Golfsztromu) na klimat wschodniej części północnego Atlantyku i Europy Za-
w większej części jest pochłaniane przez atmosferę. Poza wymianą ciepła na drodze chodniej. Natomiast nad obszarami chłodnych prądów morskich zwiększa się częstość
promieniowania (pomiędzy powierzchnią Ziemi a atmosferą), wymiana ta odbywa mgieł i hamowane są pionowe prądy powietrza, przez co zmniejsza się tam zachmurze-
się również przez: przewodnictwo cieplne, mieszanie się powietrza w kierunku pio- nie;
nowym (konwekcja i turbulencja) oraz przemiany fazowe wody (utajone ciepło p a- • pokrycie terenu - szata roślinna łagodzi dobowe i roczne wahania temperatur y przy
rowania); gruncie i w łanach roślin, a w lasach wytwarza się specyficzny klimat lokalny. Z kolei
• obieg wody (wilgoci) – pomiędzy atmosferą i powierzchnią Ziemi odbywa się rów- pokrywa śnieżna chroni podłoże przed utratą ciepła, ponadto silnie odbija promienio-
nież nieustanny obieg wody. Z powierzchni wody, wilgotnej gleby i roślinności do wanie słoneczne w dzień, a oziębiając się w nocy ochładza znajdujące się nad nią po-
atmosfery paruje woda, na co zużywane są znaczne ilości ciepła. Para wodna kondensu- wietrze. Charakterystyczne rodzaje podłoża w miastach, które w dużym stopniu p o-
jąc oddaje energię pobraną podczas parowania i powstają chmury oraz mgły. W pewnych chłaniają energię słoneczną (drogi asfaltowe, domy z betonu i cegły) sprzyjają w y-
warunkach chmury dają opady i woda powraca na powierzchnię Ziemi. Ilość opadów i ich stępowaniu wyższych wartości temperatury powietrza (tzw. miejska wyspa ciepła) ;
rozkład według pór roku wywiera wpływ m.in. na szatę roślinną i rolnictwo; • działalność człowieka – oddziaływanie człowieka na klimat to przede wszystkim działal-
• cyrkulacja atmosferyczna - nierównomierny rozkład ciepła w atmosferze (wyni- ność gospodarcza, wylesianie oraz niewłaściwie przeprowadzone melioracje. Na przeło-
kający z kulistości Ziemi) jest przyczyną zróżnicowanego rozkładu ciśnienia atmosfe- mie XVIII i XIX w. rozpoczęły się procesy związane z uprzemysłowieniem (emisja ga-
rycznego, co powoduje powstawanie ruchów powietrza (ogólna cyrkulacja atmosfery). Na zów cieplarnianych, zanieczyszczeń pyłowych oraz wprowadzanie do atmosfery m.in.
modyfikację ruchów powietrza wpływa: ruch obrotowy Ziemi, rozmieszczenie wód i lą- freonów, czyli nie istniejących wcześniej związków chemicznych). Najwyraźniejsza
dów oraz ruchy wirowe w atmosferze (wyże i niże). Można również wyróżnić lokalne zmiana warunków klimatycznych występuje na obszarach zurbanizowanych: wzrost tem-
cyrkulacje powietrza (np. bryzy, wiatry górskie i dolinne, tornada). peratury, osłabienie promieniowania, zanieczyszczenie powietrza. Nie można zapomnieć
o tym, że zmiany pokrycia powierzchni Ziemi mają skutki długofalowe i trudno odwracal-
Na procesy klimatotwórcze wpływają tzw. czynniki geograficzne klimatu, które kształtują
ne – wyrąb lasów może powodować niebezpieczne zjawiska (np. susze, powodzie, częst-
klimat i warunki pogodowe w określonych miejscach Ziemi:
sze występowanie silnych burz).
• szerokość geograficzna – z jej zmianą wiąże się głównie różnica w natężeniu promie-
niowania słonecznego padającego na powierzchnię Ziemi: obszar międzyzwrotnikowy –
duże wartości, obszary podbiegunowe – małe. Związane jest to ze zmianą kąta padania
Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie – Katedra Agrometeorologii Ekstynkcję promieniowania określa wzór Bouguera-Lamberta:
Temat: Promieniowanie słoneczne Im = I0 · pm (1)
Promieniowanie jest to zjawisko wysyłania fal elektromagnetycznych. Jest jedną z form gdzie: I0 - stała słoneczna, p - współczynnik przezroczystości atmosfery (równy w Polsce
przekazywania energii od jednego ciała do drugiego. Z klimatologicznego punktu widzenia od 0,75 w lecie, do 0,85 w zimie), m – liczba mas optycznych.
najważniejszymi źródłami promieniowania są: Słońce, atmosfera i Ziemia. Liczba mas optycznych wyznacza długość drogi promieniowania w atmosferze i zależy od
Promieniowanie słoneczne jest podstawowym źródłem energii dla wszelkiego rodzaju pro- kąta jego padania. Przy kącie równym 90° - m = l, przy kącie 45° - m = 1,4, przy kącie 5° - m =
cesów zachodzących na kuli ziemskiej i w jej otoczeniu. Do Ziemi dociera tylko 1/2 mld część 10,1, przy kącie 2° - m = 19,8, a przy 0° - m = 39,7.
emitowanej przez Słońce energii. Jednostką natężenia promieniowania jest W/m2. Ponieważ promieniowanie pada na powierzchnię poziomą zwykle pod kątem mniejszym od
Właściwie niemal całe promieniowanie słoneczne docierające do atmosfery ziemskiej jest prostego, napromieniowanie (S) oblicza się według następującego wzoru:

krótkofalowe i zawiera się w zakresie długości fal 170-4000 nm (0,17-4,0 m). Można w nim S = Im · sin h (2)
wydzielić następujące pasma: ultrafioletowe (UV; <400 nm), widzialne (400< <700 nm) oraz gdzie: h - kąt padania promieni słonecznych.
Dochodzące do powierzchni Ziemi promieniowanie jest w znacznej części przez nią
bliską i środkową podczerwień (700< <4000 nm).
pochłaniane, ale część ulega odbiciu. Procentowy stosunek ilości energii odbitej do padającej
Stała słoneczna (Io) – ilość energii słonecznej dochodzącej do górnej granicy ziemskiej at-
to albedo. Wartość albedo dla Ziemi jako planety jest oceniana na 28-42%. Przykładowo albe-
mosfery. Wartość jej to ok. 1370 W/m2, mierzona jest na jednostkowej powierzchni ustawionej
do świeżego śniegu w obszarach polarnych osiąga wartość do 95%, zaś asfaltu 5-20%. Dlatego
prostopadle do promieniowania słonecznego, przy średniej odległości Ziemia - Słońce. Niewiel-
też powierzchnie o dużym albedo wskutek niewielkiego pochłaniania energii słonecznej wolno
kie odchylenia od tej wartości spowodowane są zmianami aktywności plam słonecznych.
się nagrzewają.
Promieniowanie słoneczne przy przejściu przez atmosferę ulega osłabieniu (ekstynkcji), na
którą składają się: pochłanianie (absorpcja), rozpraszanie (dyspersja) i odbicie (refleksja). Klimatologów i agrometeorologów interesuje również czas trwania promieniowania bezpo-
W związku z tym wyróżnia się następujące rodzaje promieniowania: średniego, tj. usłonecznienie (mierzone w godzinach). Dzielimy je na:
promieniowanie bezpośrednie - pochodzi z obszaru tarczy słonecznej i jest mierzone na – usłonecznienie możliwe - czas od wschodu do zachodu Słońca, wyrażany w godzi-
nach, równy długości dnia astronomicznego;
powierzchni prostopadłej do tego promieniowania. Stanowi tą część promieniowania, która
– usłonecznienie rzeczywiste - czas dopływu promieniowania bezpośredniego, wyraża-
przeszła przez atmosferę bez jej oddziaływania. Jego natężenie zależy od stałej słonecznej, ny w godzinach, zależny od długości dnia i zachmurzenia;
stanu fizycznego atmosfery i wysokości Słońca nad horyzontem. Najwyższe wartości wy- – usłonecznienie względne - procentowy stosunek usłonecznienia rzeczywistego do
stępują w ciągu dnia w południe, a w ciągu roku - na wiosnę; możliwego (wynosi 100%, gdy w dzień nie było zachmurzenia; 0%, gdy przez cały
dzień tarcza słoneczna była zasłonięta przez chmury).
promieniowanie rozproszone - promieniowanie pochodzące z obszaru całego nieba i
Metody pomiaru usłonecznienia i promieniowania oraz podstawowe przyrządy
związane jest z procesami rozpraszania w atmosferze. Przy całkowitym zachmurzeniu do
Większość metod pomiaru promieniowania słonecznego polega na wykorzystaniu efektu
powierzchni Ziemi dociera tylko takie promieniowanie; przy braku zachmurzenia stanowi
energetycznego, który powstaje w rezultacie oddziaływania promieniowania na materię.
30% (lato) do 50% (zima) promieniowania bezpośredniego;
Do pomiaru usłonecznienia rzeczywistego do niedawna używano głównie heliografu Cam-
promieniowanie całkowite - suma promieniowania bezpośredniego i rozproszonego; cał-
pbella-Stokesa, gdzie szklana kula o średnicy ok.10 cm jest soczewką. Promienie skupiane są
kowita ilość energii dochodząca od Słońca na jednostkę powierzchni w jednostce czasu.
na heliogramie umieszczonym za kulą na metalowym kołnierzu i wypalają otwory lub
Stopień osłabienia promieniowania (ekstynkcji) jest proporcjonalny do natężenia pro- szczeliny (rys. 2). Na koniec dnia sumuje się długości wypalonych otworów, z dokładnością do
mieniowania padającego i liczby cząstek pochłaniających oraz rozpraszających. Ponadto, 10 minut. Obecnie używa się czujników automatycznych, np. DSU 12 (rys. 1). Sensorem jest tu
jeżeli Słońce znajduje się nisko nad horyzontem to droga promieniowania przez atmosferę sześć par poczernionych termoczułych elementów ułożonych w okręgu. Część zewnętrzna ter-
jest dłuższa, a więc ekstynkcja będzie silniejsza. moelementu jest wystawiona na działanie promieniowania, zaś wewnętrzna jest osłonięta. Pada-
jące promieniowanie powoduje nagrzanie i odkształcenie zewnętrznego fragmentu, aż do za-
mknięcia obwodu – wtedy przekazywany jest sygnał, że Słońce nie jest zakryte chmurami.
Obecnie w powszechnym użyciu znajdują się pyranometry (rys. 5), pracujące na zasadzie
takiej jak solarymetr (z tą różnicą, że nie mierzą promieniowania bezpośredniego).

Rys. 2. Heliograf Campbella-Stokesa i heliogramy (krótki – zima;


Rys. 1. Czujnik usłonecznienia
średni – wiosna i jesień; długi – lato).
DSU 12 firmy Vaisala

Do pomiaru natężenia promieniowania stosowano dawniej przyrząd z czujnikiem w formie Rys. 5. Pyranometr CM6B firmy Vaisala Rys. 6. Albedometr CM7B firmy Vaisala
termostosu Molla (rys. 3). Termostos to układ termoelementów z dwóch metali (np. konstantanu i Do pomiaru wielkości albedo stosuje się albedometry (są to dwa pyranometry o iden-
manganu), które połączono szeregowo. Zewnętrzna część termostosu jest zaczerniona i osłonięta tycznej czułości skierowane w górę i w dół – rys. 6).
kopułką ze szkła kwarcowego. Poniżej kopułki jest ekran odcinający promieniowania Od niedawna istnieją przyrządy takie jak BF3 (rys. 7), mierzący jednocześnie natężenie
podłoża. Termostosy są receptorami o bardzo wysokiej czułości. Znalazły zastosowanie m.in. promieniowania całkowitego i rozproszonego (z różnicy wylicza promieniowanie bezpo-
w solarymetrze Molla-Gorczyńskiego. średnie) oraz usłonecznienie.
Podczas pomiaru promieniowania całkowitego, wykonywanego solarymetrem Molla- Natężenie promieniowania podczerwonego atmosfery i powierzchni Ziemi mierzą tzw.
Gorczyńskiego (rys. 4), termostos jest ustawiony poziomo i nie jest osłonięty. Podczas pyrgeometry (w zakresie 5000-50000 nm).
pomiaru promieniowania rozproszonego termostos jest również ustawiony poziomo, ale bezpo- Z kolei radiometr CUV3 (bardzo podobny w konstrukcji i z wyglądu do pyranometru o
średnie promieniowanie słoneczne jest eliminowane przy pomocy okrągłego ekranu na wysię- zakresie spektralnym 300-400 nm) mierzy natężenie promieniowania UVA i UVB.
gniku. Do pomiaru promieniowania bezpośredniego termostos ustawia się prostopadle do
biegu promieniowania i nakłada się rurę pyrheliometryczną z okrągłą tarczą. W tarczy jest
jeden otwór do pomiaru pełnego zakresu światła widzialnego oraz filtry: niebieski, żółty i czer-
wony. Innym przyrządem jest pyrheliometr, który mierzy tylko promieniowanie bezpośrednie
(rys. 8). Umieszcza się go na specjalnym urządzeniu (sun tracker), które podąża za Słońcem
umożliwiając w ten sposób ustawienie przyrządu w kierunku tarczy słonecznej.

Rys. 3. Przyrząd z termostosem do


pomiaru natężenia promieniowania Rys. 4. Ustawienie solarymetru do pomiaru natężenia Rys. 7. BF3 firmy DELTA-T Rys. 8. Pyrheliometr
1 – kopułka – szkło kwarcowe promieniowania: A – całkowitego, B – rozproszonego,
2 – termostos C – bezpośredniego.
3 – ekran ochronny 1 – promieniowanie bezpośrednie
4 – połączenie z miernikiem 2 – promieniowanie rozproszone
Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie – Katedra Agrometeorologii W meteorologii pomiar temperatury powietrza jest wykonywany w cieniu. Termo-
Temat: Temperatura powietrza metry cieczowe instaluje się w klatce meteorologicznej (rys. 7), która chroni przed
bezpośrednim promieniowaniem Słońca, opadami i silnym wiatrem. Zbiorniczki termo-
Temperatura to fizyczna wartość określająca średnią energię kinetyczną cząsteczek
metrów w klatce znajdują się na wysokości 2 m nad powierzchnią gruntu. Klatka o wy-
danego ciała. Innymi słowy, jest to miara nagrzania ciała. W meteorologii, klimatologii i
miarach ok. 75x48x48 cm jest drewniana albo plastikowa (pomalowana na biało), ma
agrometeorologii interesuje nas wartość temperatury powietrza i gleby.
żaluzjowe ścianki, drzwiczki otwierają się od północy, ma przewiewne dno i dach. W
Temperatura nie jest mierzona w sposób bezpośredni. Możemy ją wyznaczyć dopiero klatce znajdują się: termometry cieczowe zwykłe (suchy i zwilżony) oraz ekstremalne
wtedy, gdy dwa ciała (np. otaczające powietrze i termometr) znajdują się w stanie rów- (maksymalny i minimalny – rys. 1 i 2). Termometr suchy wskazuje aktualną temperaturę
nowagi termodynamicznej (mają wówczas jednakową temperaturę). W pomiarach tego powietrza na wysokości 2 m, zaś ekstremalne najwyższą i najniższą jej wartość w ciągu
elementu meteorologicznego wykorzystywane są następujące zjawiska: doby (bez względu na porę wystąpienia). W termometrze minimalnym cieczą jest toluen
(ma niską temperaturę zamarzania), w pozostałych występuje rtęć.
• zmiana objętości cieczy (rtęci, toluenu) – zjawisko rozszerzalności cieplnej cieczy
Odczytując temperaturę patrzymy na kapilarę prostopadle, w miejscu gdzie jest me-
pod wpływem zmian temperatury. Jest wykorzystywane w termometrach cieczowych,
nisk cieczy, by uniknąć błędu paralaksy. Wskazania termometru powinny być porów-
które składają się ze szklanego zbiorniczka z cieczą, przedłużonego rurką kapilarną, pod
nane z termometrem wzorcowym i na tej podstawie sporządza się poprawki uwzględnia-
którą umieszczona jest skala. Objętość cieczy zmienia się wraz z temperaturą;
ne po odczycie. Temperaturę odczytuje się z dokładnością do 0,1°C.
• zmiana długości ciał stałych – to zjawisko obserwuje się w termometrach defor-
Obecnie coraz częściej używa się oporowych termometrów platynowych (rys. 5), będą-
macyjnych (np. termografie bimetalicznym; rys. 8). Bimetal to płytka z dwóch spojo-
cych częścią automatycznej stacji meteorologicznej (dokładność pomiaru: 0,1°C). Istotną
nych ze sobą pasków metali o różnej rozszerzalności cieplnej. Jeden z nich roz-
cechą przyrządów automatycznych jest stałe monitorowanie danego elementu met e-
szerza się bardziej i dzięki temu płytka zmienia kształt (rys. 4), co powoduje zmianę
orologicznego, a zapis następuje najczęściej co godzinę. W zależności od zastosow a-
położenia w pionie piórka, które kreśli na pasku papieru (nawiniętego na obracający się
nia rejestrowana jest wartość średnia z godziny albo dodatkowo wartości skrajne.
bęben) dobowy lub tygodniowy przebieg temperatury powietrza. Na rys. 3 widać frag-
Termometr oporowy może być umieszczony w klatce meteorologicznej albo w sp e-
ment tygodniowego termogramu. Linie poziome opisują wartości temperatury co
cjalnej osłonie antyradiacyjnej (rys. 6) na dowolnym nośniku (tyczka, wysięgnik itp.)
1°C, linie pionowe - godziny parzyste. Z zarejestrowanego przebiegu temperatury
można odczytać wszystkie wartości potrzebne do obliczeń, np. średniej dobowej lub am- W meteorologii powszechnie stosuje się skalę Celsjusza, w której 0° to temperatura
plitudy; topnienia lodu, a 100° to temperatura wrzenia wody przy normalnym ciśnieniu. Czasem
stosuje się również bezwzględną skalę Kelvina, jej początek (0 K) odpowiada najniższej
• zmiana oporu elektrycznego - opór przewodników (np. platyna), rośnie przy wzro-
możliwej temperaturze (-273,16ºC), kiedy to zamiera ruch cieplny drobin. Tak więc w tej
ście temperatury. Termometry oporowe platynowe stosuje się w zakresie temperatury
skali nie ma wartości ujemnych, a zależność miedzy nią a skalą Celsjusza jest liniowa.
od -263 do 1063°C. Nieco inne są tzw. termistory, których opór najczęściej maleje
W USA oraz niektórych państwach Wspólnoty Brytyjskiej i w Indiach stosowana jest
przy wzroście temperatury. Termistory są wykonywane z półprzewodników. Mają
skala Fahrenheita. Punkt 0ºF (ok. -18ºC) odpowiada temperaturze mieszaniny lodu i sal-
one zastosowanie w zakresie niskich wartości temperatury (od -100 do 300°C).
miaku (chlorku amonu); 32ºF (0ºC) to temperatura topnienia lodu, a 212ºF (100ºC) wrze-
• powstanie siły elektromotorycznej pomiędzy różnymi metalami – termoelementy nia wody. Zależność między tą skalą a skalą Celsjusza nie jest liniowa.
składają się z dwóch metali spojonych ze sobą na obydwu końcach. Złącze ogniwa ter-
Zależności pomiędzy skalami:
moelektrycznego użyte jako termometr umieszcza się w miejscu pomiaru, drugie musi
być w znanej temperaturze odniesienia - najczęściej 0ºC. tºC = tK – 273º tK = tºC + 273º

tºC = 5/9 (tºF – 32º) tºF = 9/5 · tºC + 32º


Dobowy przebieg temperatury charakteryzuje się z reguły przy pomocy wartości śred-
niej obliczanej według następujących zasad:

• średnia dobowa rzeczywista - z 24 wartości cogodzinnych;

• średnia dobowa terminowa (na stacjach synoptycznych) - z ośmiu wartości z go- Rys. 2. Schemat termometru minimalnego:
dzin: 00, 03, 06, 09, 12, 15, 18, 21 czasu UTC; Koniec pręcika (A) wskazuje temperaturę minimalną.
Menisk toluenu (B) wskazuje temperaturę aktualną.
• średnia dobowa terminowa (na posterunkach meteorologicznych IMGW) – od
Ustawiając termometr zbiornikiem do góry kasujemy ostatni pomiar temperatury minimalnej.
1996 r. jest wyliczana wg wzoru (godziny obserwacji wg czasu urzędowego):

tśr = (tmax + tmin + t07/08 + t19/20) : 4


Obliczając średnie wartości temperatury należy wynik zaokrąglić do jednego miejsca
po przecinku wg podanych niżej przykładów:

12,12 = 12,1°; 12,16 = 12,2°; 12,25 =12,2°; 12,35 = 12,4°; 12,252 = 12,3°

W klimatologii warunki termiczne opisywane są przez:


• średnią wartość z doby, pentady, dekady, miesiąca, sezonu, półrocza, roku i wielolecia.
Ta ostatnia traktowana jest jako tzw. norma;
Rys. 3. Dobowy przebieg temperatury powietrza Rys. 4. Zasada działania bimetalu:
zarejestrowany przy pomocy termografu bimeta- A – nieruchomy koniec bimetalu, B – kształt
• odchylenie od normy, czyli od średniej wartości z wielolecia; licznego. Trójkątami oznaczono początek i ko- bimetalu po zmianie temperatury.
niec doby.
• wartości skrajne (maksimum i minimum) oraz obliczoną na ich podstawie amplitudą;

• średnią datę pojawienia się danej temperatury (wyznaczanie termicznych pór roku);

• długość okresu powyżej ustalonego progu temperatury (np. okres gospodarczy, gdy
tśr.dobowa >2,5°C, lub wegetacyjny, gdy tśr.dobowa >5°C);
Rys. 5. Czujnik temperatury Pt100 firmy Vaisala
• sumy temperatur – liczone np. powyżej progu 0° lub 5°C (w agrometeorologii);

• częstość występowania danej temperatury w określonych przedziałach.


Rys. 6. Osłona antyradiacyjna

Rys. 1. Przekrój zbiorniczka termometru maksymalnego.


Pręcik w zbiorniczku zmniejsza prześwit kapilary i w tym
miejscu (oznaczonym strzałką) przerywa się słupek rtęci,
gdy zaczyna spadać temperatura. Wskazania tego termo-
metru kasujemy przez potrząsanie.

Rys. 7. Klatka meteorologiczna Rys. 8. Termograf: 1 – płytka bimetaliczna,


2 – bęben z mechanizmem zegarowym
Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie – Katedra Agrometeorologii
Temat: Temperatura gleby
uchwyt do wyjmowania
termometru
Pomiary temperatury gleby odbywają się na terenie ogródka meteorologicznego na tzw.
czarnym ugorze. Powinno być to poletko o wymiarach ok. 2x4 m, na którym powierzchnia
gleby, pozbawiona roślinności, musi być spulchniona i zagrabiona. Pomiaru dokonuje się
trzy razy na dobę, w godzinach: 07/08, 13/14 i 19/20. rura winidurowa
Przyrządy:
1. Termometry glebowe kolankowe.
Są to termometry zwykłe o kapilarze wygiętej w kształt kolanka, w celu łatwiejszego
odczytu temperatury. Sposób ich zainstalowania przedstawiono na rys. 1.

zbiornik termometru b
z metalową nakładką zbiornik w metalowej
osłonie – wewnątrz parafina
a z metalowymi opiłkami

Rys. 2. Termometr glebowy wyciągowy


Na osłonie kapilary, poniżej ko-
lankowatego wygięcia, znajdują
się dwa wypukłe pierścienie. 3. Termometry elektryczne oporowe.
Zbiorniki termometrów są na
właściwej głębokości, gdy Służą do automatycznego pomiaru temperatury gleby pod naturalną pokrywą roślinną
płaszczyzna powierzchni gruntu
znajduje się pomiędzy pierś- lub śnieżną. Zasada działania omówiona została omówiona przy temperaturze powietrza.
cieniami. Na podstawie terminowych pomiarów oblicza się średnią dobową temperaturę gleby wg
wzoru:
Rys. 1. Termometry glebowe kolankowe
t 7 t13 t19
t śr.
3
2. Termometry glebowe wyciągowe.
gdzie:
Pomiary tymi termometrami wykonuje się na głębokości do 3,2 m i raz na dobę
tśr. – średnia dobowa temperatura gleby
o godzinie 13/14. Wynik pomiaru z tej godziny na głębokościach poniżej 1 m może być
t – temperatura z poszczególnych terminów.
uważany za średnią dobową temperaturę gleby na danym poziomie.
5,0° 6,0° 7,0° 8,0° 9,0°
• • • • •
W celu scharakteryzowania pod względem termicznym dłuższych okresów oblicza się:
A B
- średnie pentadowe
- średnie dekadowe Z kolei graficznym przedstawieniem rozkładu temperatury powietrza na danym obszarze
- średnie miesięczne są izotermy. To linie łączące na mapie punkty o takiej samej temperaturze. Przedstawiają
- średnie roczne one przestrzenny rozkład temperatury, a wykreślamy je stosując, tak jak w przypadku ter-
moizoplet, metodę interpolacji.
Aby graficznie przedstawić przebieg temperatury gleby w funkcji czasu i głębokości
wykreśla się termoizoplety. Są to linie łączące (w układzie osi współrzędnych) punkty Tab .1. Średnie miesięczne wartości temperatury gleby na czterech głębokościach
w wybranych stacjach meteorologicznych
o jednakowej temperaturze.
Głęb. I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII

cm I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII [cm] Osiny (1950-1963)

-0,1 -0,2 1.2 5 -0,7 -0,8 1,3 8,1 14,3 18,9 20,3 19,2 14,4 9,0 4,3 0,9
5 • • • • • • • • • • • •
10 -0,5 -0,7 1,4 7,9 14,1 18,6 20,0 19,1 14,5 9,2 4,5 1,2
0,2 0,0 1,2 20 -0,1 -0,3 1,2 7,3 13,3 17,7 19,4 18,7 14,5 9,3 4,8 1,4
10 • • • • • • • • • • • •
50 0,8 0,4 1,5 6,6 12,3 16,5 18,4 18,1 14,8 10,2 5,8 2,5
0,6 0,1 1,2 Pożóg (1948-1963)
20 • • • • • • • • • • • •
5 -0,1 -0,2 1,2 7,5 13,8 18,3 19,5 18,3 14,0 8,8 4,3 1,1
1,7 1,2 1,7 10 0,2 0,0 1,2 7,3 13,5 17,8 19,2 18,2 14,1 9,0 4,6 1,5
50 • • • • • • • • • • • •
20 0,6 0,1 1,3 6,8 12,8 17,2 18,6 17,8 14,2 9,4 5,2 2,0
50 1,7 1,2 1,7 7,0 11,3 15,4 17,4 17,1 14,3 10,2 6,2 3,4
Termoizoplety wykreśla się ręcznie, stosując metodę interpolacji graficznej albo auto- Puławy-Instytut (1948-1963)
matycznie, za pomocą odpowiednich programów komputerowych (np. Grapher), wykorzy- 5 -0,8 -1,1 1,1 8,3 15,1 19,7 20,9 19,8 14,9 9,0 4,2 0,8
stujących kilka różnych metod w zależności od rodzaju, struktury i przeznaczenia danych. 10 -0,2 -0,9 0,9 7,9 14,6 19,1 20,4 19,4 15,0 9,2 4,5 1,1
Metoda interpolacji graficznej: 20 0,0 -0,6 0,9 7,5 14,1 18,6 20,2 19,4 15,2 9,5 4,9 1,5
50 1,1 0,2 1,0 6,5 12,7 17,1 19,0 18,8 15,5 10,5 6,2 2,7
Wyszukujemy wartości pośrednie między punktami, gdzie dana wartość była mierzona.
Puławy-Kępa (1948-1963)
Metoda ta polega na obliczeniu różnicy danego elementu między dwoma punktami, a nastę-
5 -0,6 -1,0 1,3 8,6 15,2 19,6 20,9 19,5 14,8 8,9 4,3 1,0
pnie podzieleniu odległości między tymi punktami przez obliczona różnicę. Na przykład:
10 -0,4 -0,9 1,2 8,2 14,8 19,2 20,6 19,4 14,8 9,0 4,5 1,2
w punkcie A temperatura gleby wynosi 5,0ºC, w punkcie B 9,0ºC, zatem różnica wynosi
20 -0,2 -0,9 1,1 7,8 14,2 18,6 20,1 19,1 14,8 9,1 4,6 1,4
4,0ºC. Odcinek AB dzielimy więc na 4 części i w ten sposób otrzymujemy położenie
50 0,9 0,1 1,3 7,0 12,6 16,6 18,4 18,0 14,8 10,0 5,8 2,6
punktów, które mają temperatury pośrednie, tj. 6, 7 i 8ºC.
Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie – Katedra Agrometeorologii rowaniem), bilansu cieplnego powierzchni parującej (najszybciej ulega tu zmianie bilans
Temat: Parowanie radiacyjny), metodę dyfuzji turbulencyjnej zwaną również metodą gradientową W metodach
pośrednich wykorzystuje się również wzory empiryczne, które są wynikiem obliczeń
Parowanie to proces przemiany fazowej wody polegający na przejściu ze stanu ciekłego w
statystycznych pomiędzy wartościami elementów meteorologicznych i wielkością parowa-
stan gazowy. Innymi słowami jest to ilość pary wodnej odprowadzanej do atmosfery w wyniku
nia. Poniżej wybrane wzory do obliczania wielkości parowania:
parowania wody lub zwilżonej powierzchni w aktualnych warunkach meteorologicznych. Jed-
Wzór Schmucka do obliczania parowania z okresów miesięcznych (E):
nostką parowania są milimetry wyparowanej warstwy wody [mm] w określonym czasie.
E = k∙d∙√v (1)
Aby wystąpiło parowanie wody konieczny jest:
gdzie: k - współczynnik niemianowany, d - średni miesięczny niedosyt wilgotności powie-
 zapas energii lub jej dopływ (głównie energii słonecznej lub jej pochodnych);
trza, v - średnia miesięczna prędkość wiatru.
 obecność wody lub lodu;
Wzór Schmucka do obliczania parowania z okresów półrocznych lub rocznych:
 niedosyt wilgotności powietrza (powietrze musi być nienasycone parą wodną).
E = 30∙Σd (2)
Do wyparowania 1 g wody potrzeba ok. 2500 J energii. Jest to tzw. utajone ciepło pa-
gdzie: d - średni miesięczny niedosyt wilgotności powietrza.
rowania, czyli ilość ciepła pobranego z otoczenia przez 1 g wody podczas jej przejścia ze
Wzór Baca do obliczania parowania wskaźnikowego z okresów miesięcznych (E):
stanu ciekłego do stanu gazowego. Ciepło to jest oddawane do środowiska podczas proce-
sów kondensacji, zamarzania i resublimacji (istotny proces obiegu energii w atmosferze). E = 3∙d∙√v+0,344∙T (3)

Parowanie zachodzi szybciej, gdy rośnie: temperatura powietrza, temperatura powierzchni gdzie: d - średni miesięczny niedosyt wilgotności powietrza, v - średnia miesięczna pręd-

parującej, niedosyt wilgotności powietrza (czyli gdy powietrze staje się bardziej suche) i pręd- kość wiatru, T - suma miesięczna promieniowania całkowitego.

kość wiatru. Intensywność parowania jest ograniczana wzrostem ciśnienia atmosferycznego.


W metodach bezpośrednich stosuje się przyrządy, które umożliwiają pomiary parowania
Rodzaje parowania: z powierzchni wody (ewaporometry: Wilda, klasy A, GGI-3000, basen ewaporometryczny) lub
• parowanie z wolnej powierzchni wody (z oceanów, mórz, jezior); z powierzchni gleby (lizymetr glebowy, ewaporometr glebowy).
• transpiracja - parowanie z aparatów szparkowych, liści i łodyg roślin; Wymienione przyrządy można scharakteryzować następująco:
• parowanie z gleby - odbywające się przy aktualnym uwilgotnieniu gleby; 2
• Ewaporometr Wilda - ma postać wagi z jedną szalką o pow. 250 cm , do której nalewa się
• ewapotranspiracja - parowanie z roślin i gleby; wody (rys. 1). Od chwili pokazania wartości „0” na skali, przyrząd jest gotowy do pomiarów.
• parowanie terenowe (ze wszystkich rodzajów powierzchni); Wynik podaje się w mm warstwy wody, która wyparowała.
• sublimacja z lodu i śniegu; • Ewaporometry automatyczne - np. ewaporometr EWP-992 (rys. 3) działa na zasadzie wagi
elektronicznej. Powierzchnia – 250 cm2; zakres pomiaru – 0-40 mm, z dokładnością
Czasem stosuje się również pojęcie parowania potencjalnego. Dotyczy to maksymalnej
±0,1 mm. Panelowi sterujący umożliwia samodzielną pracę.
ilości wody, która mogłaby być odprowadzona do atmosfery ze stale zwilżonej powierzchni
• Ewaporometr klasy A (class A) - amerykański ewaporometr polecony przez WMO do
roślin lub gleby w aktualnych warunkach meteorologicznych. Natomiast parowanie obliczane
badań porównawczych. Ma kształt okrągłego naczynia o średnicy wewnętrznej 120,7 cm
przy pomocy wzorów to parowanie wskaźnikowe (wzory podano dalej).
i głębokości 25,4 cm (10”), ustawiany na drewnianym stojaku kilka cm nad gruntem (rys. 2).
Metody pomiaru parowania oraz podstawowe przyrządy pomiarowe Pomiar parowania wody najczęściej polega na utrzymywaniu stałego poziomu wody w
Metody pomiaru parowania dzieli się na pośrednie i bezpośrednie. W metodach pośrednich zbiorniku poprzez jej dolewanie lub usuwanie określonej ilości wody. Rzadziej stosuje się
stosuje się równania bilansu wodnego (różnica pomiędzy średnim rocznym opadem a pa- wskaźnik poziomu wody ze śrubą mikrometryczną.
• Lizymetr glebowy - do pomiaru parowania terenowego. Zbudowany w formie betonowego lub
blaszanego zbiornika zainstalowanego na stałe w glebie (rys. 5). W zbiorniku znajduje się mo-
nolit glebowy, poziom wody gruntowej jest sztucznie regulowany.
• Ewaporometr glebowy - również do pomiaru parowania terenowego. W cylindrycznym na-
czyniu znajduje się monolit glebowy (rys. 6), dopływ wody gruntowej jest odcięty. Cylinder
z glebą jest wyjmowany w celu skontrolowania ciężaru .

Rys. 2. Ewaporometr klasy A


1 - zbiornik na wodę,
Rys. 1. Ewaporometr Wilda 2 - drewniany stojak.
1 – szalka na wodę
2 – skala w mm warstwy wody

Rys. 4. Ewaporometr GGI-3000: 1 – przekrój ewaporometru, 2 – naczynie miarowe (na prawo


powiększenie), 3 – przekrój deszczomierza.

Rys. 2. Ewaporometr EWP-992


firmy A-STER

• Ewaporometr GGI 3000 - w jego skład wchodzą dwa zbiorniki (właściwy ewaporometr i
deszczomierz) o powierzchni 3000 cm2 (rys. 4). W ewaporometrze znajduje się naczynie
miarowe o powierzchni 20 cm2, a wielkość parowania mierzy się na podstawie ilości
wody w naczyniu miarowym. Jeżeli w okresie pomiaru występowały opady atmosferyczne,
należy je uwzględnić podczas obliczenia ilości wyparowanej wody. Rys. 6. Ewaporometr glebowy wagowy:
2 Rys. 5. Lizymetr glebowy: 1 - monolit glebowy, 2 – obudowa, 3 – wyj-
• Ewaporometr wzorcowy (basen ewaporometryczny) - o powierzchni 20 m i głębokości 1- naczynie z glebą, 2 – rurka do regulacji pozio- mowane naczynie, 4 – perforowane dno,
2 m. Pozwala na dość dokładny pomiar parowania ze względu na dużą powierzchnię. mu wody, 3 – pływak w studzience kontrolnej 5 - zbiornik przesiąkającej wody
Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie – Katedra Agrometeorologii aceton. Skutek - kontrolowany spadek temperatury przyrządu, najczęściej w tempie
Temat: Wilgotność powietrza 0,5ºC/s. Gdy na płytce pojawia się zamglenie, przerywamy ochładzanie. Średnia tem-
Wilgotność powietrza to zawartość pary wodnej w powietrzu, która przedostaje się peratura z momentu pojawienia się i zniknięcia zamglenia jest temperaturą punktu
do atmosfery głównie w wyniku parowania. Para wodna jest domieszką powietrza – jej rosy. Poniżej -50°C stosuje się termometry oporowe.
zawartość zmienia się w czasie i przestrzeni (średnia zawartość to 0,2 - 2,5%). Metoda psychrometryczna - do mierzenia aktualnego ciśnienia pary wodnej (e). Do
Zawartość pary wodnej w powietrzu zależy w dużym stopniu od wielu cech pomiaru stosujemy psychrometr Augusta lub Assmanna. Każdy z nich składa się z dwóch
geograficznych środowiska (np. odległości od mórz i oceanów, wysokości n.p.m., termometrów: „suchego” - wskazującego aktualną temperaturę powietrza (t)
pokrycia terenu). i „zwilżonego” - wskazującego z reguły niższą temperaturę powietrza (t’), gdyż termo-
Charakterystyki wilgotności powietrza i jednostki w jakich są podawane: metr zwilżony ma zbiornik owinięty wilgotnym batystem. Dokładność maleje ze
spadkiem temperatury (zwłaszcza poniżej 0ºC) i przy prędkości przepływu powi e-
• (e) aktualne ciśnienie (prężność) pary wodnej (hPa) - ciśnienie cząstkowe, jakie
trza wokół zbiorników w granicach 0-3 m/s. Psychrometr Assmanna jest zaopatrzony
wywiera para wodna znajdująca się aktualnie w powietrzu; mierzone metodą psy-
w aspirator, zapewniający przepływ powietrza w granicach 2-3 m/s i jest urządzeniem
chrometryczną;
przenośnym.
• (E) maksymalne ciśnienie (prężność) pary wodnej (hPa) - najwyższe ciśnienie
Aktualne ciśnienie pary wodnej (e) przy użyciu psychrometru Augusta oblicza się
pary wodnej nasyconej względem płaskiej powierzchni wody w danej temperaturze
według wzoru:
powietrza (jest tym większe, im wyższa jest temperatura powietrza; rys. 5);
e = E'-A∙(t-t')∙p
• (d, A) niedosyt wilgotności powietrza (hPa) - różnica między maksymalnym i aktu-
alnym cząstkowym ciśnieniem pary wodnej, jest miarą stopnia suchości powietrza, gdzie: E' - ciśnienie pary wodnej nasyconej (hPa) w temperaturze t';
otrzymywany metodą psychrometryczną lub ze wzoru d = E – e t, t' - temperatura na termometrze suchym i zwilżonym;
• (f) wilgotność względna (%) - stosunek aktualnego do maksymalnego ciśnienia pary p - ciśnienie atmosferyczne;
wodnej w danej temperaturze (f = e/E ∙ 100%). Mówi o stopniu nasycenia powietrza A - współczynnik psychrometryczny, równy 0,0007946 (woda), 0,0007060 (lód).
parą wodną, mierzona metodą higrometryczną;
Aktualne ciśnienie pary wodnej (e) przy użyciu psychrometru Assmanna oblicza się
• (q) wilgotność właściwa (g/kg) - ilość gramów pary wodnej w 1kg powietrza wil-
według wzoru:
gotnego; mierzona metodą wagową;
e = E'-0,5∙(t-t')∙(p:1007)
• (g) wilgotność bezwzględna (g/m3 ) - ilość gramów pary wodnej w jednostce ob-
jętości powietrza; mierzona metodą wagową lub higrometrami kondensacyjnymi; symbole jak wyżej.

• (td) temperatura punktu rosy (punkt rosy) (°C) – temperatura, przy której zawarta Metoda higrometryczna - mierzymy nią wilgotność względną (f). Do pomiaru wyko-
w powietrzu para wodna stanie się parą nasyconą. Oznacza to, że przy tej temperatu- rzystuje się higrometry i higrografy włosowe (rys. 2). Czujnik higrografu włosowego to
rze aktualne ciśnienie pary wodnej staje się ciśnieniem maksymalnym: e = E. Mie- zestaw pasm włosów ludzkich, odtłuszczonych i walcowanych w celu polepszenia
rzona metodą temperatury punktu rosy (higrometrami kondensacyjnymi). właściwości. Włos ludzki w zakresie wilgotności względnej 0-100% wydłuża się o
2,5% długości początkowej, ale zależność jest nieliniowa i dlatego połowa tego
fśr = (f 01+f07+f 13+f19):4 - wzór do obliczania średniej dobowej wilgotności przyrostu długości przypada na wilgotność względną równą 28%. Higrograf mierzy
względnej (gdy dysponujemy higrogramem); wilgotność z dokładnością około 5%; wymaga okresowego regenerowania czujników
fśr = (2∙f 07+f 13+f19):4 - (gdy mamy tylko wartości pomiarów terminowych). włosowych przy całkowitym nasyceniu parą wodną otaczającego powietrza. Czujniki
włosowe mogą być stosowane w temperaturze do 50°C.
Metody wyznaczania zawartości pary wodnej w powietrzu Do pomiaru wilgotności względnej wykorzystuje się również higrometry elek-
Metoda wagowa (grawimetryczna) - znaną objętość powietrza przepuszcza się przez tryczne. Przykładem może być czujnik HUMICAP® 180 stanowiący część sondy tempe-
pojemnik zawierający absorbenty wilgoci (np. H 2 SO4, P 2O5, żel krzemowy). Przyrost ratury i wilgotności względnej HMP-45D firmy Vaisala (rys 6.). Cienkowarstwowy poli-
masy absorbenta informuje o ilości pary wodnej w powietrzu. Metoda bardzo do- mer wchłania albo uwalnia parę wodną w miarę jak wilgotność względna powietrza rośnie
kładna, stosowana do cechowania przyrządów. lub spada. Własności izolacyjne polimeru zależą od tego ile wody zawiera – zmiana wil-
gotności względnej powietrza powoduje zmianę oporu polimeru i przez to zmianę pojem-
Metoda pomiaru temperatury punktu rosy (td) - szczególnie przydatna przy niskiej
ności czujnika. Elektronika przyrządu mierzy pojemność i przetwarza jej wartość na wil-
temperaturze powietrza i małej ilości pary wodnej, dlatego pomiary wykonuje się głów-
gotność względną. Pomiar z dokładnością ok. 2% w temperaturze od -40 do 60°C.
nie z samolotów. Stosuje się higrometry kondensacyjne, w których paruje benzyna lub
Wykres (rys. 5) ilustruje zjawisko bardzo szybkiego i nieliniowego wzrostu mak-
symalnego cząstkowego ciśnienia pary wodnej ( E) w powietrzu, który następuje
wraz ze wzrostem temperatury. Efektem tego jest spadek wilgotności względnej (f)
w ciepłej porze doby i roku (rys. 1), gdyż możliwość pochłonięcia większej ilości pary
wodnej nie oznacza, że ilość pary rzeczywiście wzrasta.

Rys. 1. Termohigrogram
Krzywa górna - przebieg wilgotności względnej
Rys. 2. Higrograf włosowy
Krzywa dolna – przebieg temperatury powietrza
Rys. 3. Psychrometr Rys. 4. Psychrometr
Rys.5. Zależność maksymalnego ciśnienia
Assmanna Augusta
pary wodnej od temperatury powietrza
Przedstawiono schematy stacjonarnego (klatka meteorologiczna) psychrometru
Augusta (rys. 4) i przenośnego psychrometru Assmanna (rys. 3). Wskazania termometru
suchego (t - aktualna temperatura powietrza) i zwilżonego (t’) są różne, jeżeli powietrze
nie jest nasycone lub przesycone parą wodną. Występuje wówczas tzw. różnica psychro-
metryczna. Na podstawie wartości t i t’ można obliczyć aktualne ciśnienie pary
wodnej (e) lub wyznaczyć e, E, f, d, td, bez konieczności dokonywania obliczeń. Do
tego celu wykorzystuje się tablice psychrometryczne. Tablice te, autorstwa A. Rojeckiego,
Rys. 6. Sonda temperatury i wilgotności względnej powietrza HMP-45D firmy Vaisala.
są obliczone dla wartości temperatury „suchej” od -30 do 37°C. Kolorem brązowym
wydrukowano tablice, gdy na termometrze zwilżonym pojawia się lód, nawet w temperatu-
rze powyżej 0°C. Tablice psychrometryczne opracowano głównie z myślą o Charakterystyki wilgotności w tablicach psychrometrycznych dla t = 22ºC
psychrometrze Augusta, a wartości dla temperatury z psychrometru Assmanna należy
zmienić o wartości poprawek z tabel na końcu tablic (dodajemy poprawkę do e i f, a
odejmujemy od d (Δ)).
Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie – Katedra Agrometeorologii układu niskiego ciśnienia. Chmury wślizgowe cechują się powolnym ruchem wstępującym
Temat: Charakterystyka chmur po powierzchni frontowej i dużym zasięgiem poziomym. Przy łagodnym nasuwaniu się
powietrza ciepłego na chłodne (front ciepły) albo bardziej dynamicznym wypychaniu po-
Chmura to widzialny wynik kondensacji lub krystalizacji pary wodnej zawartej w powie- wietrza ciepłego przez chłodne (front chłodny) powstają chmury (Ci, Cs, As, Ns);
trzu w postaci zawiesiny drobnych kropelek wody, kryształków lodu lub mieszaniny jednych i • ruchy falowe - są wynikiem kondensacji pary wodnej na zafalowanej granicy dwóch mas
drugich. Kondensacja w powietrzu odbywa się przy nasyceniu powietrza parą wodną powietrza położonych jedna nad drugą (różniących się temperaturą i wilgotnością), np. na
(f=100%) i dzięki obecności tzw. jąder kondensacji lub krystalizacji, czyli cząstek higro- granicy inwersji temperatury. Mogą powstawać tuż za barierą górską w wyniku kontynu-
skopijnych o rozmiarach zwykle poniżej 1000 nm (cząstki soli morskiej, pyły pochodzenia acji zjawisk powodujących tworzenie się chmur orograficznych (Cc, Ac, Sc);
naturalnego i antropogenicznego). • orograficzne ruchy wstępujące - powietrze napotykając pasmo gór wznosi się, a więc
Jądra kondensacji to cząstki higroskopijne (jony, cząstki stałe lub ciekłe) o wymiarach ochładza się adiabatyczne, nasyca parą wodną i powstają chmury (głównie St i Cu).
10-8-10-5 cm, które występują w ilości 100-1000 w cm3. Więcej jąder kondensacji unosi się nad Chmury powstałe po zawietrznej stronie gór i robiące wrażenie nieruchomych, to chmury
lądami niż nad oceanami. Najaktywniejsze są cząstki o rozmiarach 100-1000 nm. soczewkowate Ac i Sc (tzw. lenticularis);
Jądra krystalizacji mają z reguły strukturę powierzchni podobną do lodu i w znacznej • chmury z wypromieniowania - to cienkie chmury warstwowe powstałe wskutek nocne-
części pochodzą z gruntu (np. kaolinit). go wypromieniowania ciepła z górnej granicy warstwy silnie zapylonego powietrza (St).
Nasycenie powietrza parą wodną następuje po ochłodzeniu go do temperatury punktu rosy,
co zdarza się w następujących przypadkach: Chmury z rodziny wysokich (Ci, Cc) mogą powstawać w czystym powietrzu, wolnym od

• ochładzanie adiabatycznie podczas wznoszenia się powietrza; produktów kondensacji pary wodnej, np. z przekształcania się chmur Ci, Cs, Ac.

• gdy nad wychłodzone podłoże napływa powietrze ciepłe i wilgotne; W zależności od wysokości występowania chmury dzieli się na rodziny, nazywane również

• gdy następuje parowanie ze środowiska ciepłego i wilgotnego do chłodniejszego otoczenia; piętrami: wysokie, średnie, niskie i o budowie pionowej. Wysokości pięter rosną od bie-

• nocne wypromieniowanie ciepła z gruntu, od którego ochładza się nadległe powietrze. gunów do równika, ze względu na wzrost miąższości troposfery i intensywności procesów

Na posterunkach meteorologicznych wykonuje się obserwacje wzrokowe chmur w godzi- dynamicznych. W obrębie rodzin stosuje się podział bardziej szczegółowy, na rodzaje (10),

nach 07/08, 13/14, 19/20 (06, 12, 18 UTC). Ocenia się wielkość pokrycia nieba chmura- gatunki i odmiany. Podziału na gatunki i odmiany nie omówiono w opracowaniu.

mi, postać chmury (jej wygląd) oraz (czasem) wysokość względną podstawy chmury. Pokry- Chmury mogą być zbudowane wyłącznie z kryształków lodu (wysokie - chmury lodowe),

cie nieba chmurami ocenia się w skali 0-8. Niebo bezchmurne - 0, niebo całkowicie za- wyłącznie z kropelek wody (chmury wodne) albo z kryształków lodu i kropelek wody (chmury

chmurzone - 8. Do obserwacji chmur w większej skali stosuje się obrazy satelitarne w świe- mieszane, dające najwięcej opadów atmosferycznych).

tle widzialnym lub innych zakresach (np. w podczerwieni) oraz radary. Największe prawdopodobieństwo wystąpienia opadu (ponad 50%) istnieje przy chmu-

Większość chmur powstaje w wyniku adiabatycznego ochładzania podczas ruchu po- rach Ns, mniejsze (11-14%), gdy obserwuje się chmury As, Sc, St. Najwięcej rodzajów opadu

wietrza do góry, dzięki czemu następuje nasycenie parą wodną i jej kondensacja. Wyróżnia (deszcz, śnieg, krupy śnieżne, ziarna lodowe, grad) może padać z chmur Cb (z tej chmury notu-

się następujące procesy chmurotwórcze: je się najwyższe sumy opadów, głównie w lecie).

• konwekcja i turbulencja termiczna - obserwowana podczas ogrzewania się powietrza


Nazwy 10 rodzajów chmur, zgodnie z zaleceniami WMO, oparto na charakterystycznych

przy gruncie (najsilniej w lecie). Powstają silne prądy wznoszące i tworzą się chmury kłę- postaciach chmur, dlatego powtarzają się w nich wspólne człony, które oznaczają: cirrus –

biaste (Cu, Cb). Wyróżnią się też turbulencję mechaniczną, gdy przy mieszaniu się dosłownie: pukiel włosów; altus - wysoki; cumulus - stos; nimbus – chmura opadowa; stratus

warstw powietrza nasyca się ono parą wodną i powyżej poziomu kondensacji powstają - warstwa.

chmury (Sc); najczęściej powstają one w chłodnej porze roku pod warstwą inwersyjną;
• ruchy wślizgowe - związane z frontami atmosferycznymi podczas przemieszczania się
W tabelach 1, 2 i 3 zawarte są informacje o wysokości występowania rodzin (pięter chmur), Tab. 3. Charakterystyka chmur
chmurach dających opady oraz krótka charakterystyka wszystkich rodzajów chmur. Nazwa Nazwa
Rodzina Postać Składniki
międzynarodowa polska
Tab. 1. Wysokość występowania chmur według pięter (km)
Cirrus (Ci) Pierzaste b Kryształki lodu
Strefa geograficzna
Piętro Chmura Wysokie
polarna umiarkowana międzyzwrotnikowa Kłębiasto- Kryształki lodu, bywają kropelki
Cirrocumulus (Cc) b
Ci pierzaste przechłodzonej wody
5-13 km
Wysokie Cs 3-8 5-13 6-18 Warstwowo-
Cirrostratus (Cs) c Kryształki lodu
Cc pierzaste

Średnie
Ac Średnie
2-4 2-7 2-8 Średnie Altocumulus (Ac) a, b Kropelki wody, mogą być kryształki lodu
As kłębiaste
Ns Średnie Kropelki wody i kryształki lodu, mogą być
2-7 km Altostratus (As) c
Niskie Sc 2 2 2 warstwowe płatki śniegu

St
Chmury Kłębiasto- Kropelki wody, krupy śnieżne, rzadziej
Cu rozwijają się od wysokości ok. 500m Stratocumulus (Sc) a, b
o budowie warstwowe kryształki lodu i płatki śniegu
pionowej Cb do piętra wysokiego
Niskie

Kropelki wody, małe cząstki lodu, słupki


Tab. 2. Najczęstsze postacie opadów atmosferycznych <2 km Stratus (St) Warstwowe c
lodowe lub śnieg ziarnisty
wypadające z poszczególnych rodzajów chmur
Warstwowo- Kropelki wody, kryształki lodu i płatki
Rodzaj chmury Nimbostratus (Ns) c
Rodzaj opadu opadowe śniegu
Ci, Cc, Cs, Ac As Ns Sc St Cu Cb
Kropelki wody, kryształki lodu w części
Deszcz x x x x x Cumulus (Cu) Kłębiaste a
O budowie chmury poniżej poziomu 0°
Mżawka x
Kropelki wody, kryształki lodu w części
Śnieg x x x x pionowej Kłębiasto-
Cumulonimbus (Cb) a górnej. Płatki śniegu, krupy śnieżne, ziarna
opadowe
Krupy śnieżne nie dają opadów x x lodowe, grad

Śnieg ziarnisty atmosferycznych x a – pojedyncze kłęby


b – szeregi włókien, poprzedzielane cienkie warstwy lub bryły
Ziarna lodowe x x x c – mniej lub więcej jednolite zasłony

Grad x

Słupki lodowe x
Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie – Katedra Agrometeorologii tym słupku. Wewnątrz znajduje się zbiornik, w którym może się zmieścić ilość wody od-
Temat: Opady atmosferyczne powiadająca wysokości 75 mm opadu (rys. 1). W okresie występowania opadów w formie
Opadem atmosferycznym nazywamy wodę w stanie ciekłym lub stałym wypadającą z stałej w odbiorniku umieszcza się wkładkę zmniejszającą wpływ wiatru. Śnieg w deszczo-
chmur i dochodzącą do powierzchni Ziemi. Opady należą do grupy zjawisk atmosferycz- mierzu należy stopić. Informację o wysokości opadu uzyskujemy przelewając wodę ze
nych zwanych hydrometeorami. Charakteryzowane one są przez określenie postaci opadów, zbiornika do specjalnej menzurki.
ilości spadłej wody, czasu ich trwania i natężenia. Opady cechuje duża zmienność czasowa i Pluwiograf pływakowy - stosowany do rejestracji opadów w postaci ciekłej. Woda
przestrzenna. Dlatego też posterunki opadowe należą do najliczniejszych w sieciach mete- spływa z odbiornika do zbiornika, w którym znajduje się pływak połączony z piórkiem,
orologicznych. zapisującym zmiany poziomu wody w zbiorniku (rys. 2). Gdy zbiornik napełni się wodą,
W Polsce pomiar opadu na posterunkach meteorologicznych i opadowych jest wykony- następuje jego opróżnienie przez lewarek, a zapis opadu rozpoczyna się od zera (rys. 5).
wany raz na dobę o godzinie 07 (08) i wpisywany pod datą dnia poprzedniego. Na stacjach Automatyczny deszczomierz kołyskowy - służy do rejestracji opadu w postaci ciekłej i
synoptycznych pomiar opadu wykonuje się cztery razy na dobę (nie dotyczy stacji automa- stałej, stanowi wyposażenie automatycznych stacji meteorologicznych (rys. 4). Woda spły-
tycznych). wa z odbiornika do położonej wyżej, jednej z dwóch komór, obciąża ją i powoduje przechył
Dodatkowe pomiary opadu wykonuje się w następujących sytuacjach: kołyski (rys. 3). Rejestrator notuje częstość tych wahań równoznaczną z natężeniem opadu.
• podczas silnych opadów śniegu - przed napełnieniem deszczomierza śniegiem;
Totalizator - stosowany do pomiaru opadów atmosferycznych w terenach o małej do-
• przed ulewą i bezpośrednio po niej;
stępności, np. w górach. Totalizator jest cylindrycznym zbiornikiem o powierzchni wloto-
• dla celów służby powodziowej - posterunki należące do sygnalizacji powodziowej;
wej 200-1000 cm2 i znacznej pojemności. Dodatek odpowiednich substancji zapobiega
• na specjalne zarządzenie IMGW.
parowaniu (CaCl2 i olej wazelinowy) oraz zamarzaniu wody (CaCl2).
Wyniki pomiaru opadu zapisuje się w następujący sposób: Śniegomierz objętościowy - przyrząd w kształcie walca o powierzchni podstawy
200 cm2, który umożliwia pomiar grubości śniegu lub pobranie próbki śniegu, który zostaje
• nie było wody w deszczomierzu; stopiony na wodę. Tak uzyskane wartości wykorzystuje się do dalszych obliczeń.
0,0 od poprzedniego odczytu spadły pojedyncze krople deszczu lub płatki śniegu; Śniegomierz wagowy - przyrząd w kształcie walca, który po napełnieniu śniegiem waży
się na wadze o nierównych ramionach. Informacje o grubości śniegu i ciężarze próbki sta-
1,2 ilość wody w menzurce wynosi 1,2 mm, czyli 1,2 l/m2.
nowią podstawę dalszych obliczeń .
W okresie występowania pokrywy śnieżnej, czyli od pierwszego do ostatniego dnia za- Radar meteorologiczny - pozwala na zdalną, ocenę stanu atmosfery. Radar umożliwia
legania śniegu na gruncie, o godzinie 07 (08) wykonuje się pomiar grubości pokrywy śnież- pomiar opadu w promieniu ok. 100-150 km i wykrywanie zachmurzenia, opadów i burz
nej i zapisuje według przytoczonych poniżej przykładów: w promieniu 200 km. Radary stanowią ważne ogniwo osłony przeciwpowodziowej. Aktual-
pokrywa śnieżna całkowita - grubość śniegu przekracza 0,5 cm, śnieg nie (2004 r.) w Polsce meteorologiczne radary dopplerowskie znajdują się w Legionowie
zalega na całym terenie; k. Warszawy, w Ramży k. Katowic, w Pastewniku (Dolny Śląsk), Brzuchani, Gdańsku-
pokrywa śnieżna z przerwami - więcej niż połowa terenu pokryta śnie- Rębiechowie, w Rzeszowie-Jasionce, w Poznaniu i w Świdwinie.
giem;
płaty śniegu - śnieg pokrywa mniej niż połowę terenu - sytuacja typowa Podstawowe wielkości charakteryzujące opad atmosferyczny:
podczas odwilży i na wiosnę; • suma opadu - określa grubość warstwy wody (mm), która powstałaby po opadzie desz-
ślady śniegu - warstwa śniegu o grubości poniżej 0,5 cm pokrywa grunt - czu lub po stopieniu śniegu i gdyby nie parowała, nie wsiąkała i nie spływała. Wyznacza
sytuacja typowa na jesieni
się sumy dobowe, pentadowe, dekadowe, miesięczne, sezonowe, roczne i wieloletnie;
Jeżeli o godzinie 07(08) śnieg pokrywa więcej niż połowę powierzchni gruntu lub zale- • norma opadu - średnia wieloletnia suma opadów, z okresu co najmniej 30 lat;
ga wszędzie jest to dzień z pokrywą śnieżną. • odchylenie sumy opadu od normy - wynik obliczenia ocenianej sumy w % normy;
Deszczomierze, pluwiografy i deszczomierze kołyskowe (telepluwiografy) mają otwory • liczba dni z opadem - z reguły od wartości sumy dobowej ≥ 0,1 mm;
wlotowe w postaci koła o powierzchni 200 cm2. Deszczomierze instaluje się na wysokości • natężenie opadu - stosunek wysokości opadu (mm) do czasu jego trwania (min.), in-
1 m nad gruntem w terenach do 500 m n.p.m. i na wysokości 1,5 m - powyżej 500 m n.p.m. formuje o wydajności opadu. Obliczenia natężenia opadu są możliwe w ciepłej porze
roku, stosując pluwiograf pływakowy, przez cały rok, stosując ogrzewany automatycz-
Przyrządy do pomiarów opadów atmosferycznych:
ny deszczomierz kołyskowy.
Deszczomierz Hellmanna - naczynie w kształcie walca umieszczone na ukośnie ścię-
Podczas występowania pokrywy śnieżnej stosuje się dodatkowe możliwości opisu: cha-
rakterystyki klimatologiczne i statystyki opisowe (odchylenie standardowe, współczyn-
nik zmienności, współczynnik skośności, ocenę typu rozkładu, szereg rozdzielczy).
Podstawowe wielkości charakteryzujące pokrywę śnieżną:
• liczba dni z pokrywą śnieżną - dni podczas których występuje pokrywa śnieżna całko-
wita i z przerwami;
• data początku i końca pokrywy śnieżnej - z pokrywą śnieżną całkowitą i z przerwami;
• okres występowania pokrywy śnieżnej - czas trwania;
• grubość śniegu - średnia, maksymalna;
• gęstość śniegu (g/cm3);
• równoważnik wodny śniegu (mm/cm);
• zapas wody w śniegu (mm) - ważne podczas prognozowania powodzi.

Rys. 3. Schemat automatycznego deszczomierza


kołyskowego (telepluwiograf):
1 – odbiornik opadu Rys. 4. Automatyczny deszczomierz (telepluwio-
2 – dwukomorowa kołyska graf kołyskowy)

Rys. 5. Pluwiogram

Na pluwiogramie (rys. 5) zostały zarejestrowane trzy opady oznaczone strzałkami nr 1,


Rys. 2. Schemat pluwiografu pływakowego: 2 i 3. Czas trwania opadu oznaczają linie poziome pod rysunkiem, wysokość jest różnicą
Rys. 1. Schemat deszczomierza Hellmanna
1 – odbiornik opadu, pomiędzy wartością przed opadem i po opadzie. W przypadku opadu nr 3 nastąpiło całko-
zamocowanego na słupku: wite napełnienie zbiornika, wylanie wody przez lewar i ponowna rejestracja od poziomu
2 – zbiornik na wodę z lewarkiem
1 – odbiornik opadu,
i pływakiem, zerowego.
2 – zbiornik na wodę,
3 – bęben zegarowy,
3 – wkładka na okres zimowy.
4 – piórko.
Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie – Katedra Agrometeorologii sku rtęci. Obracając gałkę, podnosimy noniusz nieco ponad menisk rtęci, po czym powoli
Temat: Ciśnienie atmosferyczne opuszczamy tak, aby pozornie dotykał menisku rtęci. Całkowitą ilość hPa (albo mm Hg)
Ciśnienie atmosferyczne - wywiera je powietrze na powierzchnię Ziemi i wszystkie wskazuje pierwsza kreska skali pod dolnym brzegiem noniusza. Części dziesiętne daje
znajdujące się w nim ciała. Jest to ciężar słupa powietrza o jednostkowej podstawie i wyso- oznaczenie kreski noniusza, która znajduje się na przedłużeniu jednej z kresek na skali.
kości równej wysokości atmosfery od danego poziomu do jej górnej granicy. Tak więc ci- Ponieważ ciężar właściwy rtęci zależy od temperatury, szerokości geograficznej
śnienie atmosferyczne zawsze maleje wraz z wysokością. Na poziomie morza średnia war- i wysokości n.p.m., to dla porównywalności wyników sprowadza się wskazania barome-
tość, tzw. ciśnienie normalne, wynosi 1013,25 hPa (1 atm). Największą wartość - 1084 hPa, trów do temperatury 0°C, 45° szerokości geograficznej i poziomu morza (poprawki):
• Poprawka na temperaturę. Wysokość słupa rtęci przy tym samym ciśnieniu, ale w róż-
zanotowano w 1968 r. w wyżu syberyjskim, najmniejszą – 870 hPa – w 1979 r. w oku tajfu-
nych temperaturach, będzie różna, ze względu na rozszerzalność cieplną rtęci, rury baro-
nu Tip na Pacyfiku. Od rozkładu ciśnienia zależy poziomy ruch powietrza (wiatr).
metrycznej, naczynia i skali - stąd poprawka na temperaturę. Powyżej 0°C barometr
Ciśnienie atmosferyczne mierzy się w mm Hg lub w hPa. Określanie ciśnienia w jedno-
wskazuje ciśnienie zbyt duże - trzeba odjąć od odczytu surowego wartość poprawki.
stkach długości (mm), wynika z pomiaru wysokości słupa rtęci w barometrze rtęciowym. Jest • Poprawka na szerokość geograficzną. Z szerokością zmienia się przyspieszenie ziem-
to jednostka tradycyjna. Obecnie używa się jednostek układu SI, czyli hPa. skie. Polska leży powyżej 45°, jest tu większe przyspieszenie - słupek rtęci bardziej się
760 mm Hg = 1013,25 hPa, stąd: 1 mm Hg = 4/3 hPa 1 hPa = 3/4 mm Hg. kurczy i barometr wskazuje ciśnienie zbyt małe. Poprawkę trzeba dodać.
Stopień baryczny informuje, o ile metrów należy przemieścić się w pionie, aby ciśnienie • Poprawka na wysokość n.p.m. - redukcja ciśnienia do poziomu morza. W praktyce
wystarcza do tego znajomość stopnia barycznego (7,9 m/hPa) oraz wysokości barometru
zmieniło się o 1 hPa. Na wysokości do 500 m n.p.m., przy temperaturze 0°C, wynosi on
n.p.m. Poprawkę tę należy dodać do odczytu surowego.
około 7,9 m. Stosuje się go w celu redukcji ciśnienia do poziomu morza, aby móc kreślić na
• Poprawka instrumentalna wiąże się z niedokładnością wykonania przyrządu. Wskaza-
mapach pogody izobary i wyodrębnić obszary niskiego oraz wysokiego ciśnienia (niże i
nia barometru porównuje się z barometrem wzorcowym. Różnice zapisuje się w tabeli
wyże - rys. 1 i 3). poprawek w metryce przyrządu.
Poziomy gradient ciśnienia – to wektor charakteryzujący zmiany ciśnienia atmosferyczne- Barograf zapisuje przebieg ciśnienia w ciągu doby albo tygodnia. Czujnik stanowi kil-
go w przestrzeni (w płaszczyźnie poziomej). Ściślej to różnica ciśnienia odniesiona do jednost- ka puszek Vidiego połączonych ze sobą (rys. 2). Górna puszka łączy się z dźwignią, której
ki odległości, w kierunku prostopadłym do izobar, od ciśnienia wyższego do niższego. Jednost- drugie ramię ma odpowiednio dobrany ciężarek. Dźwignia łączy się z piórkiem dotyka-
ką odległości jest jeden stopień długości geograficznej na równiku, czyli około 111 km, lub dla jącym walca obracanego mechanizmem zegarowym. Na walec nałożony jest pasek papie-
ułatwienia - 100 km. Im większy poziomy gradient ciśnienia tym większa prędkość wiatru. Na ru (barogram), na którym piórko kreśli przebieg ciśnienia w funkcji czasu. Czujnik w
mapach synoptycznych obszary ze znacznymi prędkościami wiatru można wskazać tam gdzie postaci puszki Vidiego posiada również przenośny przyrząd do pomiaru ciśnienia atmos-
jest duże zagęszczenie izobar. ferycznego, tzw. aneroid.
Tendencja baryczna to zmiana ciśnienia w czasie 3 godzin. Dodatnia tendencja barycz- Barometr cyfrowy (tu PTB-220 firmy Vaisala). Wykorzystuje czujnik ciśnienia za-
na oznacza wzrost ciśnienia w ciągu 3 godzin, ujemna - spadek ciśnienia. wierający dwie warstwy silikonu, między którymi znajduje się warstwa szkła (rys. 5),
Przyrządy do pomiaru ciśnienia atmosferycznego: a więc jest to barometr deformacyjny. Wytrawiona od strony wewnętrznej cieńsza (górna)
Barometr rtęciowy naczyniowy. Rurka szklana o długości 1 m, wypełniona rtęcią, warstwa (wrażliwa na ciśnienie membrana) zamyka komorę próżniową czujnika. Grubsza
wstawiona jest otwartym końcem do naczynia z rtęcią (rys. 4). Ciężar słupa powietrza o prze- warstwa jest sztywną płytą podstawy czujnika i jest pokryta szklanym izolatorem. Cieńsza
kroju równym przekrojowi rurki utrzymuje poziom rtęci na wysokości około 760 mm. Pod część jest elektrostatycznie spojona z powierzchnią szkła tworząc mocne i szczelne połą-
wpływem wzrastającego ciśnienia atmosferycznego rtęć z naczynia wtłaczana jest do rurki czenie. Cienka metalizacja błony została nałożona w celu wytworzenia elektrody konden-
barometrycznej dzięki próżni nad meniskiem. Ciśnienie mierzymy wysokością słupa rtęci satora wewnątrz komory próżniowej, drugą elektrodą jest wrażliwa na ciśnienie błona sili-
w barometrze. Skala i noniusz pozwalają ona odczyt z dokładnością 0,1 mm. konowa. Dane o deformacji membrany (prąd o proporcjonalnym napięciu) trafiają do
Barometr przeważnie znajduje się w budynku, gdyż ciśnienie jest tam takie samo jak na procesora, który przelicza je na jednostki ciśnienia (hPa) z uwzględnieniem temperatury
zewnątrz, a barometr jest osłonięty. Najpierw odczytujemy wskazania termometru na baro- otoczenia. Zakres pomiaru: 500-1100 hPa, dokładność: 0,2 hPa, w temperaturach -40-
metrze. Następnie stajemy przed barometrem tak, aby oczy znalazły się na wysokości meni- 60°C.
Rys. 2. Schemat barografu TB-20:
1 – element pomiarowy, 2 – ramię piszące, 3,4 – cięgna,
5,6 – dźwignie, 7 - bęben rejestracyjny.

Rys. 1. Układy baryczne:


W – wyż, N – niż, S – siodło, K – klin wysokiego ciśnienia, Z – zatoka niskiego ciśnie-
nia, B – bruzda niskiego ciśnienia, Wa – wał wysokiego ciśnienia. Rys. 3. Izobary (linie ciągłe) i kierunki wiatru
(linie przerywane) w dolnych rejonach niżu
Głównymi układami ciśnienia są wyże (antycyklony) i niże (cyklony) atmosferyczne: (po lewej i wyżu (po prawej).
• wyż - obszar atmosfery, na którym ciśnienie jest wyższe od ciśnienia na obszarze otacza- Rys. 4. Schemat barometru stacyjnego:
1 – rura barometryczna, 2 – osłona,
jącym; na mapie jest to widoczne w postaci układu zamkniętych izobar o wartościach ro-
3 – naczynie, 4 – membrana, 5 – no-
snących do wewnątrz (W); niusz, 6 – pokrętło, 7 – termometr.
• niż - obszar atmosfery, na którym ciśnienie jest niższe od ciśnienia na obszarze otaczają-
cym, na mapie uwidacznia sic to w postaci układu zamkniętych izobar o wartościach ma-
lejących do wewnątrz (N).
Obok wymienionych powyżej, głównych układów ciśnienia, występują inne układy ba-
ryczne, scharakteryzowane poniżej:
• klin wysokiego ciśnienia - część wyżu, widoczna na mapie jako wygięcie izobar
w kierunku niższego ciśnienia, z najmniejszym gradientem poziomym ciśnienia (K);
• zatoka niskiego ciśnienia - część niżu, widoczna na mapie jako wygięcie izobar
w kierunku wyższego ciśnienia, z najmniejszym poziomym gradientem ciśnienia (Z);
• wał wysokiego ciśnienia - obszar podwyższonego ciśnienia atmosferycznego położony
pomiędzy dwoma niżami (Wa);
• bruzda niskiego ciśnienia - obszar obniżonego ciśnienia atmosferycznego położony
pomiędzy dwoma wyżami (B);
• siodło - obszar pomiędzy dwoma niżami (lub zatokami) i dwoma wyżami (lub klinami) Rys. 5. Schemat czujnika ciśnienia BAROCAP® barometru PMB-220 firmy Vaisala.
położonymi na krzyż. Wewnątrz takiego układu znajduje się punkt siodłowy (S).
Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie – Katedra Agrometeorologii Skala Beauforta - opracowana w 1805 r. przez angielskiego admirała skala, w której
Temat: Wiatr ocenia się prędkość wiatru na podstawie zjawisk wywoływanych na powierzchni morza lub
na lądzie. Skala obejmuje charakterystykę prędkości w zakresie 0-12 stopni (0-36,9 m/s).
Wiatr to strumieniowy ruch powietrza z przeważającą składową poziomą. Wywołuje go
Natomiast w latach 80-tych H. Saffir i B. Simpson stworzyli 5-stopniową skalę opisującą
siła poziomego gradientu ciśnienia atmosferycznego (różnica ciśnienia w kierunku po-
huragany z prędkościami wiatru ponad 33 m/s.
ziomym). Natomiast modyfikujący wpływ na wektor wiatru (kierunek i prędkość) ma:
• siła (przyspieszenie) Coriolisa - nie występuje na równiku, maksymalna na biegunach; Przyrządy do pomiaru kierunku i prędkości wiatru:
• siła tarcia - występuje do wysokości 500-1500 m nad powierzchnią Ziemi; Wiatromierz Wilda - wskazuje kierunek wiatru oraz jego prędkość, ale tylko w zakre-
• siła (przyspieszenie) odśrodkowa - rośnie proporcjonalnie do kwadratu prędkości wiatru sie 1-20 m/s. Dolna część wiatromierza składa się z nieruchomej róży kierunkowej (8 po-
i wzrasta wraz ze zmniejszaniem się krzywizny toru. ziomych prętów), nad którymi obraca się klin kierunkowy pokazujący skąd wieje wiatr (rys.
Siła Coriolisa, tarcia i odśrodkowa działają na powietrze znajdujące się w ruchu. W 1). Powyżej znajduje się płytka prędkościowa (15x30 cm, 200 g) która wychyla się od poło-
wyniku działania wymienionych sił wiatr nie wieje prostopadle do izobar, czyli wzdłuż linii żenia pionowego w zależności od prędkości wiatru. Obok płytki jest skala w kształcie łuku
największego spadku ciśnienia, lecz skręca na półkuli północnej zgodnie z ruchem wskazó- z 8 prętami. Wychylenie płytki do 8 pręta oznacza prędkość co najmniej 20 m/s.
wek zegara, a na południowej - niezgodnie - od pierwotnego kierunku. Anemometry ręczne:
• Anemometr indukcyjny (rys. 2) - służy do pomiaru chwilowych prędkości wiatru (m/s).
Podstawowe cechy charakteryzujące wiatr to kierunek i prędkość. W niektórych przy-
Na zmiany prędkości wiatru reaguje wirnik czaszowy połączony z małą prądnicą. Napię-
padkach wykonuje się pomiary siły i porywistości:
cie prądu zależy od szybkości obrotów wirnika, a zatem od prędkości wiatru.
• kierunek wiatru - pozioma składowa wektora wiatru. Dzięki niej wiemy skąd wieje wiatr.
• Anemometr Robinsona – służy do pomiaru średniej prędkości wiatru. Czujnikiem jest
Główne kierunki wiatru to (od pierwszych liter słów angielskich): N (północny), E
poziomy wirnik czaszowy. Przyrząd pokazuje drogę przebytą przez powietrze (od począt-
(wschodni), S (południowy), W (zachodni). Kierunki pośrednie, oznaczane dwoma lub
kowego do końcowego stanu licznika). Do obliczenia średniej prędkości wiatru (m/s) po-
trzema literami, np: NE, SW oraz NNE, ENE, ESE. Podczas obserwacji notuje się również
trzebny jest jednoczesny pomiar czasu. Dzielimy drogę przez liczbę sekund okresu po-
przypadki ciszy (C). Wiatr oznaczony N wieje z północy, NE - z północnego wschodu itd.;
miaru.
• prędkość wiatru - stosunek przyrostu drogi do czasu. Wyraża się ją w m/s lub węzłach.
• Anemometr Rosenmüllera – służy do pomiaru średniej prędkości wiatru z okresu 100 s
Węzeł to mila morska (1852,2 m) na godzinę lub 0,5 m/s. Wybrane zależności liczbowe
(czujnik w postaci wirnika czaszowego). Po 100 s anemometr wyłącza się samoczynnie.
są następujące: 1 m/s = 60 m/min = 3,6 km/h; 1 km/h = 16,7 m/min,
Anemometry elektryczne (anemorumbometry) dokonują jednoczesnego pomiaru kie-
• siła wiatru - wywierana przez przemieszczające się powietrze na jednostkę powierzchni
runku i prędkości wiatru.
prostopadłej do kierunku ruchu (wprost proporcjonalna do kwadratu prędkości wiatru);
Do pomiaru prędkości służą czujniki w postaci wirników łopatkowych lub czaszowych.
• porywistość wiatru - znaczne wahania prędkości i kierunku wiatru trwające nie dłużej
Obroty wirnika przenoszą się na ruch magnesów, generujących w cewce prąd zmienny o
niż kilkanaście sekund. Powstają silne zawirowania i ruch zmienia się z laminarnego na
częstotliwości proporcjonalnej do prędkości wiatru. Inny sposób wykorzystuje przerywanie
turbulencyjny oraz powstają lokalne różnice prędkości wiatru przekraczające 5 m/s.
promienia podczerwonego przy rotacji wirnika. Określona liczba sygnałów (np. 14), odpo-
Pomiar kierunku i prędkości wiatru wykonuje się na stacjach meteorologicznych w ter-
wiadająca obrotowi o 360º, powoduje wytworzenie przez fototranzystor sygnału na wyjściu.
minach: 07(08), 13(14) i 19(20). W okresach dobowych, dekadowych, miesięcznych i dłuż-
Częstotliwość sygnału podzielona przez 10 daje prędkość wiatru w m/s.
szych oblicza się średnią prędkość wiatru. Średnią dobową prędkość wiatru oblicza się
Kierunek wiatru jest określany dzięki sterowi kierunkowemu, który ustawia się w odpo-
dodając wyniki pomiarów terminowych i dzieląc sumę przez liczbę obserwacji.
wiednim położeniu. Jego ustawienie przenosi się na położenie suwaka potencjometru, któ-
W celu określenia dominujących kierunków wiatru wykonuje się różę wiatru. Stanowi
rego napięcie mierzone jest przetwornikiem.
ona graficzną ilustrację częstości występowania wiatru z poszczególnych kierunków (w %).
Wiatromierz W-972 (firmy A-STER) - mierzący w sposób ciągły kierunek i prędkość
Różę wiatru można łączyć z informacją o prędkości wiatru, wysokości opadu lub tempera-
wiatru. Przetwornik prędkości wiatru wyposażony jest w wirnik czaszowy (rys. 4a). Zakres
tury powietrza (tabela poniżej).
pomiaru prędkości wiatru: 0,3-60 m/s, dokładność: 0,1 m/s. Przetwornik kierunku wiatru
Kierunek N NE E SE S SW W NW C wykorzystuje typowy ster kierunkowy (rys. 4b) o dokładności pomiaru około 2,8º. Obwody
Liczba obserw. (n) elektroniczne posiadają ochronę przed skutkami wyładowań atmosferycznych. Dane wy-
Częstość (%) prowadzane są przez standardowe łącze (np. RS-232).
Prędkość średnia (Vśr)
Wiatromierz ultradźwiękowy (tu WAS425 firmy Vaisala) – mierzy czas przebycia a b
przez ultradźwięki drogi od jednego przetwornika do drugiego i z powrotem. Czas ten za-
leżny jest od prędkości wiatru wzdłuż drogi dźwięku. Różnica czasu przebycia tej samej
drogi (w tą i z powrotem) pozwala na obliczenie prędkości wiatru, za co odpowiada jed-
nostka obliczeniowa będąca częścią przyrządu. Przy wietrze wiejącym wzdłuż drogi dźwię-
ku, czas wzrasta w kierunku pod wiatr, a maleje z wiatrem. Pomiar wykonywany jest
w trzech kierunkach (trzy przetworniki) co 120º (rys. 3), co umożliwia określenie kierunku
i prędkości wiatru. Co istotne, brak jest części ruchomych narażonych na uszkodzenie, a
pomiar jest niezależny od temperatury i wilgotności powietrza oraz wysokości n.p.m
(opcjonalne ogrzewanie zapobiega oblodzeniu). Dokładność pomiaru: prędkość – 0,1 m/s,
kierunek – 1º. Zakres pomiaru prędkości: operacyjny – 0-65 m/s, testowany – 0-129 m/s.
Na rysunku 5 znajduje się róża wiatru, wykonana na podstawie wyników pomiaru kie-
runku i prędkości wiatru w Obserwatorium Agrometeorologicznym w Felinie w marcu 2000
roku. Łączna liczba obserwacji wynosi 93 (31 dni x 3 obserwacje dziennie) i ta liczba jest Rys. 4. Wiatromierz elektryczny: a - wirnik czaszowy, b - ster kierunkowy
podstawą obliczeń - 100%. Róża wiatru podaje dokładną informację, gdy zawiera skalę
częstości (%) i prędkości (m/s).
Z analizy wynika, że najczęściej wiał wiatr południowo-zachodni (SW) - z częstością
23,1%, najrzadziej - północno-wschodni (NE) - 2,2%. Największą średnią prędkość osią-
gnął wiatr południowy (S) - 5,7 m/s, a najmniejszą - północny (N) - 2,3 m/s.

Rys. 1. Wiatromierz Wilda


Rys. 2. Anemometr
1 - róża kierunkowa Rys. 3. Wiatromierz Rys. 5. Róża wiatru
indukcyjny
2 - klin kierunkowy
1 - wirnik czaszowy ultradźwiękowy
3 - płytka prędkościowa
2 - korpus z prądnicą
4 - skala prędkości
3 - skala prędkości
Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie – Katedra Agrometeorologii  front chłodny - powstaje, gdy ciepła masa powietrzna ustępuje przed chłodną. Kąt
Temat: Powstawanie i analiza mapy synoptycznej nachylenia frontu chłodnego jest większy, niż ciepłego. Wyróżnia się dwa typy frontu
chłodnego. Przy froncie chłodnym I typu zachmurzenie i opady pojawiają się tuż przed
Mapy synoptyczne przedstawiają stan elementów meteorologicznych nad jakimś obsza- przejściem frontu (300 km i 150 km) i trwają głównie po jego przejściu (rys. 2). Po
rem (np. Europy) w tym samym czasie. Profesjonalne mapy synoptyczne w Polsce chmurach kłębiastych pojawiają się warstwowe, w odwrotnej kolejności niż przy froncie
publikuje IMGW, a prasa i telewizja zamieszczają wersje uproszczone. Meteorologia ciepłym. Przy froncie chłodnym II typu występują tylko chmury kłębiaste (300 km).
synoptyczna bada prawidłowości procesów atmosferycznych decydujących o pogodzie. Strefa opadów (100 km) znajduje się w większości przed frontem (rys. 3). Z reguły są to
Przewidywanie pogody opiera się w znacznej mierze na analizie tzw. górnych map pogody stosunkowo krótkotrwałe (kilka godzin) opady o znacznym natężeniu.
(aerologicznych), obrazów satelitarnych i tzw. dolnych map synoptycznych. Te ostatnie
wykonuje się na podstawie pomiarów elementów meteorologicznych na stacjach morskich i
lądowych.
Obserwacje wykonywane są na stacjach synoptycznych co godzinę, całą dobę, według
czasu UTC. Spośród 24 terminów: osiem to międzynarodowe terminy synoptyczne (terminy
główne pogrubiono): 00, 03, 06, 09, 12, 15, 18, 21. Wartości elementów
meteorologicznych nanosi się na mapę synoptyczną według ustalonego schematu.
Wszystkie dane są umieszczone w bezpośrednim sąsiedztwie punktu oznaczającego
położenie stacji meteorologicznej. Schemat ten nazywa się modelem stacji.
Treść mapy synoptycznej zawiera informacje o elementach ciągłych (np. ciśnienie,
temperatura powietrza) oraz nieciągłych (takich, jakie występują w niektórych miejscach
lub obszarach np. mgły lub opady; rys. 6).
Praca z mapą pogody polega na przeprowadzeniu analizy synoptycznej treści, w której Rys. 1. Schemat frontu ciepłego.
wyróżnia się trzy główne etapy. Pierwszy etap to analiza izobaryczna - polega na
scharakteryzowaniu rozkładu ciśnienia atmosferycznego. Drugi etap to analiza frontowa –
polega na odnalezieniu stref frontów, o istnieniu których świadczy ostre załamywanie się
izobar, zmiana kierunku wiatru i zmiana temperatury oraz występowanie stref zachmurzenia
i opadów. Trzeci etap to analiza mas powietrza - należy wówczas określić obszar źródłowy
masy powietrznej, jej temperaturę, wilgotność i inne cechy zalegającego powietrza.
Front atmosferyczny to strefa nieciągłości rozdzielająca różne masy powietrza. Powie-
rzchnia frontu jest warstwą grubości od kilkuset metrów do 1-2 km, nachyloną w stosunku
do powierzchni Ziemi pod niewielkim kątem. Dlatego linia przecięcia powierzchni frontu
z powierzchnią Ziemi jest strefą szerokości rzędu kilkudziesięciu kilometrów. Wyróżnia się
fronty główne - rozdzielające podstawowe geograficzne masy powietrza i fronty wtórne -
rozdzielające różne masy lub części mas, różniące się stopniem transformacji.
Wśród frontów głównych wyróżnia się:
 front arktyczny - oddzielający powietrze arktyczne od powietrza polarnego
(umiarkowanych szerokości geograficznych); Rys. 2. Schemat frontu chłodnego I typu. Rys. 3. Schemat frontu chłodnego II typu.
 front polarny - oddzielający powietrze polarne od powietrza zwrotnikowego;
 front zwrotnikowy - oddzielający powietrze zwrotnikowe od powietrza równikowego.  front stacjonarny - występuje, gdy nie można stwierdzić wyraźnego ruchu w stronę
ciepłej lub chłodnej masy powietrza. W atmosferze tego rodzaju sytuacje występują sto-
Inny podział frontów wynika z ich cech termicznych i towarzyszącemu przebiegu
sunkowo rzadko i stosuje się wówczas określenie front quasi-stacjonarny, czyli porusza-
pogody. Wyróżnia się tu fronty ciepłe, chłodne, zokludowane oraz stacjonarne. Przejściu
jący się bardzo powoli;
frontu towarzyszy najczęściej dość wyraźna zmiana pogody, gdyż zmienia się masa
 front zokludowany (zamknięty) - powstaje skutkiem różnej prędkości frontu ciepłego
powietrza, która zalegała lub wędruje nad analizowanym obszarem. Poniżej charakterystyka
i chłodnego. Chłodny jest szybszy i dogania front ciepły, z którym zlewa się w pewnej
frontów:
odległości od centrum niżu. Okluzja polega na tym, że powietrze ciepłe zostaje wyparte
 front ciepły - powstaje, gdy ciepła masa powietrza napływa na ustępującą masę
w górę, do pewnej wysokości nad Ziemią, a przy powierzchni pozostają dwie masy
chłodną. Około 800 km przed frontem pojawia się strefa zachmurzenia, początkowo są
chłodne (jedna nieco cieplejsza). Jeżeli masa za frontem jest cieplejsza - jest to okluzja
to chmury wysokie, następnie coraz niższe i w odległości około 300-400 km przed
ciepła (rys. 4), jeśli masa za frontem jest chłodniejsza – jest to okluzja chłodna (rys. 5).
frontem pojawiają się opady (rys. 1), często długotrwałe.
w sposób podobny do istniejącego. Metoda daje wiarygodne wyniki dla okresów 6-24-
godzinnych, przy dłuższych zawodzi. We współczesnej synoptyce jest jednak metodą zbyt
mało precyzyjną.
W latach 50. w USA, następnie w innych krajach, zaczęto stosować modele
numeryczne. Początkowo były one proste, następnie ulepszane w miarę rozwoju techniki
obliczeniowej i przewyższają obecnie precyzją subiektywne ujęcia synoptyków.
Pierwszym etapem synoptyki były dwuwymiarowe mapy synoptyczne, na początku
XX w. poddano analizie mapy aerologiczne, dzięki czemu mapa uzyskała trzeci wymiar –
wysokość. Obecnie wprowadza się wymiar dodatkowy - czas, dzięki wykorzystaniu
obrazów satelitarnych i animowanych sekwencji zachmurzenia. Aktualnie na orbicie
geostacjonarnej znajduje się kilkanaście operacyjnych satelitów meteorologicznych, które
Rys. 4. Schemat okluzji ciepłej. Rys. 5. Schemat okluzji chłodnej. należą do Chin, EUMETSATu, Japonii, Indii, Rosji i USA.

Mapa synoptyczna zawiera informacje, w formie symbolów literowych, o rodzaju masy


powietrznej, występującej nad analizowanym obszarem. Masa powietrzna jest to znaczna
objętość powietrza o rozmiarach rzędu tysięcy kilometrów w poziomie i kilku kilometrów
w pionie, którą cechują stosunkowo jednorodne wartości temperatury i wilgotności
powietrza, które nabyła przebywając dłuższy czas nad określonym typem podłoża - tzw.
obszarem źródłowym. W klasyfikacji mas pod względem geograficznym wyróżniono
następujące rodzaje:
 PAm - powietrze arktyczne morskie - powstaje nad Morzem Arktycznym;
 PAk - powietrze arktyczne kontynentalne - powstaje nad Arktyką. Na półkuli południo-
wej masy te noszą nazwę antarktycznych;
 PPm - powietrze polarne morskie, (wbrew nazwie umiarkowanych szerokości geografi-
cznych, powstaje nad północnym Atlantykiem);
 PPk - powietrze polarne kontynentalne - powstaje w centralnych częściach kontynentów
- Rosja, Kanada;
 PZm - powietrze zwrotnikowe morskie - powstaje na obszarach podzwrotnikowych
Atlantyku, najczęściej na Wyspach Azorskich;
 PZk - powietrze zwrotnikowe kontynentalne - powstaje nad północną Afryką i
południowo-wschodnią Europą;
 PR - powietrze równikowe - powstaje w strefie równikowej, cechuje się dużą
wilgotnością powietrza. Powietrze równikowe do Polski nie dociera.
Masy kontynentalne (k) są suche, w lecie ciepłe, w zimie chłodne. Masy morskie (m)
są wilgotne i mniej skontrastowane pod względem termicznym w ciągu roku.
Treść map synoptycznych z kilku poprzednich terminów i aktualnej pozwala na
stwierdzenia o charakterze prognostycznym. Najistotniejsze zmiany pogody dokonują się
podczas przechodzenia i po przejściu frontów atmosferycznych. Z niżami, dokładniej
zatokami niżowymi, związane jest występowanie większości frontów chłodnych.
Ostatecznym celem prognozy pogody jest uzyskanie informacji o najważniejszych
elementach meteorologicznych: ciśnieniu, temperaturze, zachmurzeniu, opadach i
widzialności. We współczesnej synoptyce wyróżnia się: prognozy krótkoterminowe - do
48 h; średnioterminowe - na okres 3-10 dni i długoterminowe. Wraz z wydłużaniem się
okresu objętego prognozą konieczne jest uwzględnianie obserwacji z większego obszaru.
Jedną z metod realizowania prognozy jest omówiona już metoda synoptyczna.
Uzupełnia się ją jedną ze starszych, stosowanych w synoptyce - metodą ekstrapolacji
polegającą na założeniu, że obserwowane zjawiska będą się rozwijać w najbliższym okresie Rys. 6. Przykład mapy synoptycznej dla Europy.
Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie – Katedra Agrometeorologii Miejscami często nawiedzanymi przez nocne spadki temperatury są tereny niżej położo-
Temat: Możliwość przewidywania i zapobiegania skutkom przymrozków ne, pozbawione możliwości odpływu powietrza. Mogą to być np. doliny, kotliny oraz
wiosennych i jesiennych. wszelkie inne formy terenu. Do takich obniżeń zimne powietrze spływa jak woda z okolicz-
Wśród wielu zjawisk meteorologicznych niekorzystnych lub wręcz szkodliwych dla rol- nych wzniesień zajmując najniższe położenie. O ile brak jest odpływu, może ono zalegać
nictwa na jednym z pierwszych miejsc wymienić należy przymrozki. Przymrozek jest to dość długo, tworząc tzw. zmrozowiska. Podobne zjawisko obserwujemy także na polanach
spadek temperatury powietrza poniżej 0ºC, podczas gdy średnia dobowa temperatura jest leśnych.
wyższa od 0°C. Zjawisko to występujące szczególnie w okresie późnej wiosny lub wczesnej Gleby o małym przewodnictwie cieplnym wpływają na częste spadki temperatury.
jesieni, może być dla wegetacji - w sadach lub warzywnikach - bardzo niekorzystne, do- Wskutek nocnego wypromieniowania ciepła ich powierzchnia silnie się oziębia, gdyż nie na
prowadzając niekiedy do zniszczenia całych plantacji cennych upraw. dostatecznego dopływu ciepła z głębszych warstw gleby. W związku z tym nad powierzch-
nią gleb suchych przymrozki bywają silniejsze niż na glebach wilgotnych. Także tereny
Ze względu na genezę można przymrozki podzielić na dwie zasadnicze grupy:
bagienne, gdy w czasie suszy podeschną na powierzchni stają się podatne na silne ochła-
1. Przymrozki adwekcyjne dzanie.
2. Przymrozki radiacyjne
Gęsta i zwarta roślinność niska powoduje obniżenie się temperatury, ponieważ występu-
Przymrozki adwekcyjne związane są z adwekcją czyli napływem nas chłodnego po- je duża powierzchnia promieniująca ciepło, a ponadto dużo ciepła roślinność taka zużywa
wietrza. Jako przykład takiej zimnej masy powietrza można wymienić powietrze arktyczne, na parowanie. Dlatego to na łąkach temperatura powietrza w nocy noże być niższa od tem-
które u nas zawsze wywołuje spadek temperatury. Ponieważ napływ powietrza obejmuje peratury nad terenami nie pokrytymi trawą o 2-3°C.
zawsze duże przestrzenie i masa taka ma dość znaczny zasięg w kierunku pionowym,
Oprócz wyżej wymienionych czynników lokalnych sprzyjających wystąpieniu przy-
przymrozki adwekcyjne występują na dużych obszarach, niezależnie od czynników miej-
mrozku, duży wpływ ma także aktualny stan pogody. Przy pewnych sytuacjach pogodo-
scowych oraz mają znaczny zasięg pionowy.
wych istnieją szczególnie dobre warunki do dużego wypromieniowania nocnego, a co za
Przymrozki radiacyjne wywołane są nocnym wypromieniowaniem ciepła z po- tym idzie, do spadku temperatury. Takie typy pogody cechują się:
wierzchni gruntu. Wskutek tego zjawiska powierzchnia wypromieniowująca ciepło znacz-
1. brakiem chmur, zwłaszcza niskich;
nie się ochładza, od niej zaś ochładza się przyległa warstwa powietrza.
2. małą wilgotnością powietrza;
Obydwa rodzaje przymrozków mogą wystąpić niezależnie od siebie, ale najczęściej wy- 3. brakiem wiatru;
stępują łącznie i mamy wówczas do czynienia z przymrozkiem adwekcyjno- 4. dużą przezroczystością powietrza;
radiacyjnym. Napływ zimnego powietrza stwarza szczególnie korzystne warunki do wy- 5. spadkiem temperatury powietrza po południu;
promieniowania ciepła z gleby - zwykle powietrze to zawiera małe ilości pary wodnej, 6. wzrostem ciśnienia atmosferycznego.
wszelkiego rodzaju pyłów, małe jest zachmurzenie. W związku z tym spadek temperatury
Dysponując danymi ze stacji meteorologicznej możemy zastosować jedną z metod słu-
spowodowany adwekcją wzmagany jest jeszcze dużym wypromieniowaniem ciepła z gleby.
żących do przewidywania wystąpienia przymrozku:
Przewidywanie przymrozków
1. Metoda Michelsona
Przewidywanie przymrozków adwekcyjnych opiera się na analizie map synoptycznych.
Polega na określeniu prawdopodobieństwa przymrozku na podstawie temperatury punk-
Sprawą tą zajmuje się służba pogody IMGW - i sygnalizuje nadejście chłodnych mas po-
tu rosy. Po odczytaniu temperatur na psychrometrze o godz. 13 00 w tablicach psychrome-
wietrza w komunikatach o pogodzie.
trycznych znajdujemy odpowiadającą im temperaturę punktu rosy. O ile jest ona wyższa od
Aby przewidzieć wystąpienie przymrozku radiacyjnego, należy dobrze znać warunki lo- 0ºC o około 2-3ºC - prawdopodobieństwo wystąpienia przymrozku jest niewielkie. Jeżeli
kalne, które w znacznym stopniu przyczyniają się do jego powstania. Do czynników lokal- jest niższa od 0°C, proces kondensacji pary wodnej w powietrzu nastąpi już po wystąpieniu
nych, które warunkują powstanie zjawiska należą: rzeźba terenu, rodzaj i stan gleby, pokry- przymrozku i jest on bardzo prawdopodobny.
cie roślinne.
2. Metoda Wienckiewicza 3. Metoda Michalewskiego
Opiera się na pomiarze temperatury powietrza i prężności pary wodnej (e) o godzinie Według tej metody określamy wartość temperatury minimalnej na podstawie odczytu
00
19 . Po zmierzeniu wymienionych parametrów określamy na podstawie nomogramu psychrometru o godzinie 1300. Po odczytaniu temperatury o tej godzinie wyszukujemy wil-
Wienckiewicza prawdopodobieństwo przymrozku w nocy. gotność względną (f) w tablicach psychrometrycznych i obliczany temperaturę minimalną
według następującego wzoru:
Nomogram Wienckiewicza:
tmin= t'- (t – t') · C 2 m nad powierzchnią gruntu

tmin= t'- (t – t') · 2C 5 cm nad powierzchnią gruntu


Ciśnienie pary wodnej (hPa)

t - temperatura termometru suchego

t' - temperatura termometru zwilżonego

C - współczynnik zależny od wilgotności względnej (f)

f (%) 100 90 80 70 60 50 40 30 20

C 5,0 4,0 3,0 2,0 1,5 1,2 0,9 0,7 0,4

We wzorach powyższych należy uwzględnić poprawkę na zachmurzenie o godz. 19 00 w


następujący sposób:
Temperatura powietrza (ºC)
 gdy zachmurzenie < 4 stopni (40% nieba przesłonięte chmurami), to wartość obliczo-
nej temperatury minimalnej należy obniżyć o 2°C,

 gdy zachmurzenie wynosi 4-7 stopni - nie wprowadza się poprawki,


t - temperatura
 gdy zachmurzenie > 7 stopni - temperaturę obliczoną należy podwyższyć o 2°C.
e - aktualna prężność pary wodnej
Po wyliczeniach, włączając wpływ zachmurzenia, prawdopodobieństwo wystąpienia
Oznaczenie krzywych:
przymrozku określa się stosując poniższe charakterystyki:
A - przymrozek pewny (-8 do -6ºC)
jeżeli
B - przymrozek bardzo prawdopodobny (-5 do -3ºC)
tmin < - 2,0°C - przymrozek w nocy nieuchronny,
C – przymrozek prawdopodobny (-3 do -1ºC)
tmin > 2,0°C - przymrozek mało prawdopodobny,
D – przymrozek możliwy, głównie w obniżeniach terenu

E – przymrozek mało prawdopodobny -2,0° < tmin < 2,0°C - przymrozek prawdopodobny.

F – przymrozek nie wystąpi


Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie – Katedra Agrometeorologii wyrażona w jednostkach masy na jednostkę powierzchni i jednostkę czasu, np.
Temat: Zanieczyszczenie powietrza. g/(km2∙rok) czy mg/(m2,rok);
5. Depozycja całkowita — suma depozycji suchej, mokrej oraz depozycji przez mgłę i
Zanieczyszczeniem powietrza jest każda substancja stała, ciekła lub gazowa, która
kropelki chmurowe;
znajduje się w nim w ilości większej od jej zawartości naturalnej. Większość zanieczysz-
czeń powietrza to zanieczyszczenia gazowe (organiczne i nieorganiczne), np. SOx, NOx, O3. 6. Kwaśna depozycja — suma związków zakwaszających, głównie związków siarki i
Drugą grupę zanieczyszczeń powietrza stanowią zanieczyszczenia pyłowe. Pyłem nazywa- azotu, osiadających na powierzchni Ziemi na skutek suchego osiadania i wymywania
my mieszaninę małych cząstek stałych zawieszonych w powietrzu. Zanieczyszczenia pyło- przez opady, wyrażana w jednostkach masy poszczególnych związków na jednostkę
we często nazywane są „cząstkami" powietrza (ang. air particles) lub cząstkami z aerozolu powierzchni Ziemi i jednostkę czasu;
atmosferycznego (ang. aerosol particles). 7. Kwaśny opad — opad atmosferyczny zawierający pochłonięte z atmosfery (przez
Zanieczyszczenia emitowane do atmosfery dzielimy na pierwotne i wtórne. Zanie- wszystkie rodzaje opadów atmosferycznych) związki zakwaszające;
czyszczenia pierwotne to takie, które są emitowane bezpośrednio do atmosfery ze źródeł 8. Kwaśny deszcz — opad atmosferyczny w formie deszczu zawierający pochłonięte z
emisji. Zanieczyszczenia wtórne to takie, które nie są emitowane bezpośrednio, natomiast atmosfery związki zakwaszające. Deszcz naturalny ma odczyn kwaśny (pH od 5,0 do
powstają w atmosferze na skutek reakcji chemicznych zachodzących między zanieczysz- 6,0). Kwaśny deszcz ma odczyn pH poniżej 5,0.
czeniami pierwotnymi (na przykład ozon i inne zanieczyszczenia fotochemiczne). Według
Na rozprzestrzenianie się, dyspersję i usuwanie zanieczyszczeń z atmosfery wpływa
ostatnich badań w powietrzu nad terenami uprzemysłowionymi znajduje się około 60 tysię-
przede wszystkim:
cy substancji uznawanych za zanieczyszczenie.
• wielkość emisji i rodzaj emitowanych zanieczyszczeń;
Wśród zanieczyszczeń powietrza, ważnych ze względu na łatwość rozprzestrzeniania • rodzaj źródła emisji (źródło punktowe, powierzchniowe, liniowe) i parametry źródła
wyróżnia się: (np. dla źródła punktowego: średnica, wysokość, prędkość wylotowa gazów, ich tempe-
 Zanieczyszczenia pochodzenia naturalnego (efekt wybuchów wulkanów, pożarów ratura itp.);
lasów, burz piaskowych, huraganów, produktów rozkładu materii organicznej); • ukształtowanie i pokrycie terenu nad którym odbywa się rozprzestrzenianie;
 Zanieczyszczenia pochodzenia antropogenicznego (pyły i gazy). Pochodzą z elektrow- • warunki meteorologiczne: typ cyrkulacji atmosferycznej, stan równowagi atmosfery,
ni, zakładów przemysłowych, pojazdów mechanicznych, palenisk domowych oraz prędkość i kierunek wiatru, temperatura powietrza i jej pionowy gradient, wysokość
przemysłu poza granicami Polski. warstwy mieszania (grubość warstwy powietrza leżącej między powierzchnią Ziemi a
W ochronie atmosfery stosowane są obecnie następujące charakterystyki: warstwą inwersji temperatury), wielkość i rodzaj opadów atmosferycznych, natężenie
promieniowania słonecznego, zachmurzenie, wilgotność powietrza i podłoża, wielkość
1. Emisja zanieczyszczeń — wprowadzanie zanieczyszczeń do atmosfery, odnosi się do pokrywy śnieżnej i inne.
określonego źródła, wyrażona w jednostkach masy danego zanieczyszczenia na jednost-
kę czasu, jednostkę emitowanych gazów, jednostkę zużywanych surowców lub jednost- Groźne sytuacje aerosanitarne powoduje smog (od ang. smoke - dym, fog - mgła). Smog
kę produktu finalnego, np. g/h, g/m3, g/GJ, g/(kW∙h); lub też - odnoszona do określo- występuje przez okres co najmniej doby w warunkach słabego przewietrzania i najczęściej
nych obszarów — wyrażona w jednostkach masy danego zanieczyszczenia na jednostkę inwersji temperatury powietrza. Wyróżnia się dwa główne typy smogu:
powierzchni i jednostkę czasu, np. g/(m2∙rok) czy t/(km2∙rok); smog typu londyńskiego - zimowy, siarkowy, redukujący (zawiera SO2, CO, sadzę).
Znaczącą rolę odgrywa tu obecność zanieczyszczeń ze spalania paliw stałych;
2. Stężenie (imisja) zanieczyszczeń powietrza – wyrażone w masie danego zanie-
smog typu Los Angeles - letni, fotochemiczny, utleniający (zawiera O3, NOx, węglo-
czyszczenia na jednostkę objętości powietrza, np. mg/m3 czy μg/m3, lub w jednostce ob-
wodory, azotan nadtlenoacetylu). Powstaje w wyniku reakcji pomiędzy składnikami ga-
jętości zanieczyszczenia na jednostkę objętości powietrza, np. cm3/m3 czy mm3/m3, przy zów spalinowych z pojazdów i promieniowaniem słonecznym.
czym używa się w takim przypadku jednostek ppm (1 cm3/m3 = 1 ppm, część na milion,
ang. parts per million) i ppb (1 mm3/m3 = 1 ppb, część na miliard, ang. parts per billion); Istotną rolę w rozprzestrzenianiu się zanieczyszczeń odgrywają pionowe zmiany tempe-
3. Sucha depozycja (suche osiadanie) — ilość danego zanieczyszczenia osiadającego na ratury powietrza i wynikające stąd konsekwencje. Zmiany temperatury powietrza w atmos-
powierzchni Ziemi na skutek suchego osiadania, wyrażona w jednostkach masy na jed- ferze mogą zachodzić wskutek wymiany ciepła pomiędzy powierzchnią Ziemi, atmosferą i
nostkę powierzchni i jednostkę czasu, np. g/(km2∙rok) czy mg/(m2∙rok); przestrzenią kosmiczną. Może wystąpić zmiana temperatury, która jest wynikiem sprężania
(podczas opadania cząstki powietrza) lub rozprężania (podczas wznoszenia cząstki powie-
4. Mokra depozycja - ilość danego zanieczyszczenia osiadającego na powierzchni Ziemi trza), bez wymiany ciepła z otoczeniem. Są to adiabatyczne zmiany temperatury powietrza.
na skutek wymywania przez opady atmosferyczne (deszcz, śnieg, mżawka, grad itp.), Gdy w pionie przemieszcza się powietrze suche obserwuje się spadek (lub wzrost) tempera-
tury o 1° na 100m. Jest to gradient suchoadiabatyczny. Jeżeli w pionie przemieszcza się Są trzy metody określania stężeń zanieczyszczeń w atmosferze. Pierwszą z nich jest
powietrze nasycone parą wodną to gradient jest mniejszy i trudniejszy do dokładnego okre- monitoring jakości powietrza - wykorzystuje pomiary stężeń zanieczyszczeń w atmosfe-
ślenia ze względu na zmienną zawartość pary wodnej w powietrzu. Jest to gradient wilgot- rze wykonywane najczęściej w regularnej sieci pomiarowej. Drugą jest monitoring biolo-
noadiabatyczny, który wynosi zwykle 0,5-0,65° na 100m. giczny — przeprowadzany za pomocą wskaźników biologicznych, czyli bioindykatorów.
Gradient rzeczywisty temperatury powietrza - występujący w masie powietrza może Jako bioindykatory wykorzystywane są różne rośliny: mchy, porosty, rośliny uprawne i
być inny niż gradient określonej objętości powietrza, na którą podziałał impuls przesuwają- ozdobne, a także drzewa. Trzecią metodą jest określanie stężeń zanieczyszczeń w atmosfe-
cy ją z pierwotnego położenia w górę lub w dół. Wzajemna relacja wartości gradientu rze- rze na drodze obliczeniowej - modelowanie rozprzestrzeniania się zanieczyszczeń powie-
czywistego i adiabatycznego, czyli termicznodynamiczna równowaga pionowa powie- trza, które pozwala na obliczanie stężeń zanieczyszczeń (i ich depozycji) przy wykorzysta-
trza sprawia, że powietrze pozostanie na dowolnym poziomie, lub wykaże tendencję do niu modeli matematycznych.
wznoszenia się albo do opadania.
W przypadku równowagi stałej powietrze wznoszące się jest na każdej wysokości
chłodniejsze od otoczenia a opadające cieplejsze od otoczenia - powietrze dąży zatem do
powrotu do poprzedniego położenia.
W przypadku równowagi obojętnej (patrz rysunki) gradient rzeczywisty wynosi 1,0°
na 100 m i jest identyczny z gradientem powietrza, które rozpoczęło ruch wstępujący. Por-
cja wznoszącego się (lub opadającego w innym miejscu) powietrza na każdej wysokości ma
temperaturę identyczną z otoczeniem. Powietrze ma tendencję do pozostawania w nowym
położeniu.
W przypadku równowagi chwiejnej powietrze wznoszące się jest na każdej wysokości
cieplejsze od otoczenia a opadające jest chłodniejsze od otoczenia - ruch trwa nadal.
Rodzaj termicznodynamicznej pionowej równowagi powietrza ma decydujące znaczenie
dla stopnia przewietrzania terenu i najlepiej można to ocenić na podstawie sondaży aerolo-
gicznych (pomiarów temperatury i prędkości wiatru na różnych wysokościach). Ze względu
na małą liczbę tak wykonywanych pomiarów korzysta się z metod pośrednich: obserwacji
rodzaju chmur lub kształtu smug dymów przemysłowych.
Istotną rolę w rozprzestrzenianiu się zanieczyszczeń odgrywają termiczne warstwy
hamujące. Obserwuje się je podczas inwersji temperatury, izotermii lub występowania
małego gradientu temperatury - poniżej 0,2° na 100m. Warstwy hamujące powodują blo-
kowanie pionowego ruchu powietrza, co może mieć znaczenie pozytywne lub negatywne.
Warstwy hamujące mogą być pochodzenia radiacyjnego (podczas około 33% dni roku) lub
pochodzenia adwekcyjnego (podczas około 10% dni roku) – te są zwykle dwa razy grubsze
od radiacyjnych i powstają głównie w chłodnej porze roku. Notuje się również występowa-
nie górnych warstw hamujących, wtedy gdy wypromieniowanie ciepła odbywa się z chmur
lub gęstego pyłu.
W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że antycyklonalna (wyżowa) cyrkulacja at-
mosferyczna, stały stan równowagi atmosfery, mała prędkość wiatru i występowanie
warstw inwersji temperatury (warstw hamujących) wpływają niekorzystnie na warunki
dyspersji zanieczyszczeń w troposferze. Ograniczają one pionowe rozprzestrzenienie się
zanieczyszczeń powietrza, co powoduje wzrost stężeń zanieczyszczeń w warstwie granicz-
nej. Z kolei cyrkulacja cyklonalna (niżowa), chwiejny stan równowagi atmosfery, duża
prędkość wiatru i duża wysokość warstwy mieszania, sprzyjają pionowemu rozprze-
strzenianiu się zanieczyszczeń powietrza, co powoduje, że stężenia w warstwie granicznej
są niższe. Typy równowagi pionowej w atmosferze