Vous êtes sur la page 1sur 42

MEMOIRE

Sur les îles françaises de mer Adriatique,


Présenté au Directoire Exécutif
Archives Nationales
Par le C(itoyen) Corbigny, c.d. Commissaire
Dans le département de Corcyre1|

Document original inédit


Nicolas Vernicos © 1999-2018
Prof. Emeritus University of the Aegean

1ere Div(ision)|
No 1426|

Ce n’est pas la topographie ou la population de ces îles qu’il| est plus


important d’entretenir en ce moment le Directoire exécutif;| Les
Géographes, et Busching en particulier; ont donné des détails assez|
justes à cet égard: il reste à examiner bien d’autres questions de plus
grand intérêt pour la France, et dont l’éclaircissement doit décider
l’époque à laquelle| les peuples de ces îles jouiront en entier des droits
de Citoyens français. |

Religion, Mœurs, Instruction. |


Agriculture, Industrie, Commerce. | Revenus Publics. |

1
En marge à gauche: Rapport au Ministre| de l’Intérieur par le| C(itoyen)
Corbigny--| prairial 6 an 6|.

1
Etat de ces Colonies, depuis leur réunion à la France. |
Relations nouvelles qu’elles procurent à la France: de| leur utilité
pour elle. |
Du Gouvernement, de la Législation qu’il| convient de leur donner. |
Moyens de les faire parvenir qu degré de prospérité| où elles sont
appelées par leur situation. |

Telles sont les matières que je dois examiner dans ce Mémoire, et sur|
lesquelles je chercherai à donner des renseignements suffisants au
Directoire. | Il peut être au moins bien assuré de la véracité de celui qui
les lui présente. |

CHAPITRE 1er
Religion, Mœurs, Instruction.|

La principale et la plus chère occupation d’un peuple ignorant est| sa


religion. La preuve en existe dans l’empire qu’exerçait la religion|
f2
| chrétienne, chez les peuples les moins éclairés. Quel devoit donc
être| son pouvoir sur les nations séparées des mers du reste de l’Europe
et| tenues avec soin par leur Gouvernement dans l’ignorance des progrès
que| faisait chaque jour l’esprit humain! ajoutez à cela que les Papas ou|
Prêtres Grecs vivants tous dans la même pauvreté que leur troupeau, |
ayant le droit d’être mariés, et menant pour la plupart une vie simple| et
patriarcale, n’ont que plus de moyens persuasion sur les esprits| crédules
qu’ils ont à diriger. La religion grecque (presque universel|lement suivie
dans ces îles) donne même à ces Ministres plusieurs| droits que la
religion romaine n’accorda pas aux siens. Ce sont| eux, par exemple, qui
prononcent la dissolution des mariages, et qui exercent pareillement
plusieurs autres parties de l’autorité civile. |

2
3
On doit croire que les Prêtres, tant grecs que latins, n’ont pas vû avec |
plaisir l’arrivée d’un Peuple qui ne reconnaît et ne favorise aucune
religion,| qui ne permet à aucun ecclésiastique d’entrer dans ces
fonctions publiques| et qui tend continuellement, par la propagation de
ses lois et des lumières| qu’il répand, à diminuer et même à anéantir leur
influence. C’est ce| ce qui fait de la prudence la première et la plus
indispensable règle de conduite pour tout fonctionnaire public dans les
îles du Levant. |
La proportion des sectateurs de la religion grecque avec| ceux de la
romaine est à peu près de 30 à un. Cependant les latins| ont un
Archevêque à Corfou et un Evêque à Zante, tandis que les| Grecs n’ont,
pour toutes les îles qu’un Protopapa, ou chef des Prêtres,| qui n’exerce
pas les droits épiscopaux. Ce fut Charles d’Anjou qui leur| enleva dans le
treizième siècle, le titre d’Archevêque, pour le transférer| aux latins.
Ceux-ci sont en très petit nombre, surtout depuis que| les troupes
Vénitiennes et Esclavonnes n’habitent plus nos îles. Les| moines ont
abandonné leurs couvents pour retourner en Italie;| Les Prêtres seroient
fors disposés à les imiter, si on leur assurait une| légère existence dans
le lieu de leur retraite. On doit donc regarder| la religion latine comme
presque anéantie dans ces îles, et la| Grecque acquerra d’autant plus
d’influence qu’elle se verra débarrassée| d’une rivale qui avait pour elle
l’autorité du Gouvernement. Je ne| doute pas qu’avec de l’adresse et
f3
surtout avec de la prudence, on ne| |parvienne à rendre cette religion
attachée et même utile à la| République; mais l’exemple suivant en
prouvant l’étendu (et) l’empire de ses Ministres, enseignera la manière de
se conduire| avec eux.
La famille Bulgari de Corfou possède le corps d’un saint| nommé
Spiridion, qui né et mort à Chypre, a depuis passé entre les| mains des
Bulgares, des Turcs, a toujours été miraculeusement| conservé parmi ces
infidèles, et <est> enfin arrivé sains et sauf à Corfou. Il| a fait nombre de
miracles, et particulièrement fait lever aux Turcs| le siège de la Ville, en
1718. Tant de services son récompensés par des| offrandes continuelles,
non seulement de la part des habitans de| nos îles, mais encore de
toutes celles de l’Archipel et des continens| voisins. St. Spiridion a
plusieurs fêtes dans l’année, auxquelles| assiste un concours immense
de Peuple. On le promène en pompe| dans les rues, et les Vénitiens
avoient coutume de le saluer avec le canon| des forteresses. A la
première fête de ce saint qui se célébra depuis l’entrée| des Français, on
n’avait pas cru nécessaire de lui rendre les honneurs| militaires; Le
peuple soufflé par les Prêtres, en manifesta un mécontentem(ent)| qui

4
aurait dégénéré en révolte, si le Général n’eut pas pris le parti de| saluer
S. Spiridion comme il le désirait. Depuis ce jour, il est le meilleur | ami des
Français .|
Chez un Peuple ignorant et superstitieux, la religion a une telle|
influence que c’est par elle seule que sont formées les mœurs et|
l’instruction de ceux qui la suivent. Cette vérité se fait parfaitement sentir |
dans nos possessions du Levant. Un Papa est presque toujours regardé
dans| son village comme un Père chéri, aux ordres de qui personne ne
peut se| soustraire. A sa voix on s’arme, on se sépare, on se révolte, on
obéit.| C’est lui qui, dans la crainte de voir s’affaiblir son autorité, arrête
autant| qu’il le peut, les progrès de la civilisation. Il entretient avec soin
l’usage| de la langue grecque qui empêche la communication des
Campagnes| avec les Villes; Par la même raison, il n’adoucit point les
mœurs sauvage| qui font marcher les villageois, armés d’un fusil et d’un
stilet; La| jalousie enfin, que les Grecs semblent avoir prise (sic) des Turcs
leur voisins| met de nouveau obstacles à des rapprochements qui
f4
amèneraient |nécessairement la propagation des lumières. En un mot,
l’hospitalité| si noblement exercé par les anciens Grecs, est la seule vertu
donc les| conseils des Prêtres et les vexations du Gouvernement n’ayant
pas pu| détruire l’exercice chez un peuple ignorant, mais naturellement|
bon et spirituel, et qui n’a besoin que d’être mieux dirigé pour| retrouver
ses anciennes vertus et ses lumières .|

CHAPITRE 2e
Agriculture, Industrie, Commerce.|

Les Îles Grecques, situées par les 43e et 42e degré de latitude,|
rafraîchies par des vents réglés qui tempèrent la chaleur et versent des|
pluies fertilisantes, étant ceintes de hautes montagnes qui présentent| au
soleil les aspects les plus variés, devraient offrir en abondance des
cultures de tous les genres. Cependant tel est l’effet d’un mauvais|
Gouvernement que les bienfaits de la nature deviennent inutiles| et
souvent nuisibles à ceux qu’ils devraient enrichir. Corfou,| Céphalonie et
plusieurs autres de nos îles sont à la lettre de vastes| forêts d’oliviers
plantés sans aucun ordre, dont on ne prend aucun| soin, et à travers
lesquels on trouve à peine des sentiers pour le passage des piétons et
des bêtes de somme. On conçoit que toute| autre espèce de culture est

5
rendue impossible par un tel désordre .| En effet, ces îles produisent à
peine du bled pour deux mois de| leur consommation. Le vin y est aussi
en très petite quantité. Ce| n’est que dans quelques petits cantons,
voisins des villes, à| Céphalonie, et plus particulièrement à Zante, que
l’on cultive| les orangers de toutes espèces, et surtout le raisin de
Corinthe| nommé dans ces pays uva passa, qui est une branche
considérable| de leurs exportations. La cause d’une négligence si
extraordinaire| de la part des Grecs se trouve dans la loi Vénitienne qui
leur défend| de porter leurs huiles ailleurs qu’à Venise, et de vendre leurs
raisins| à d’autres qu’aux Anglais. Cette loi fatale, destructive de toute|
industrie, a fait laisser presque en friche des pays que leur| situation
f5
devait prodigieusement enrichir. Le Turc, naturellement |paresseux, et
qui est obligé de s’approvisionner au dehors de tous les| objets
manufacturés, porterait de préférence ses fonds et ses échanges| dans
nos îles, si elles étaient un entrepôt, ou même un lieu de fabrique| de ce
qui est nécessaire dans leur voisinage. Jusqu’à présent les sequins
qu’elles reçoivent pour prix de leurs denrées se sont écoulés| au contraire
en Turquie pour y acheter du bled, du vin et des bestiaux,| et à Trieste et
Venise, pour s’y pourvoir de tous les autres objets| de consommation. En
un mot, et pour finir par un exemple bien| frappant, la récolte en huile de
l’année dernière, à Corfou seulement,| est évaluée 15 millions de livres
tournois. Des récoltes de cette| abondance, qui ne sont point rares dans
des pays aussi favorisés de la| nature, ne faisaient pas bâtir une maison
de plus à la Ville ni à la| Campagne, l’agriculture, l’industrie n’y gagnaient
rien: que le| Gouvernement encourage l’établissement des fabriques que
la nature| des choses doit placer dans ces îles; le savon, le papier, le
verre,| la toile, les étoffes grossières, les cuirs de toute espèce, s’y
fabrique|raient à un bas prix, retiendroient dans le pays le numéraire| qui
en sort pour aller acheter ces objets au dehors, attireraient| celui des
Turcs et des Grecs du continent; Cette augmentation| d’aisance
introduirait les arts, les commodités de la vie, ferait| percer des routes;
ouvrir des canaux, bâtir des maisons de campagne .| Les mœurs se
fondraient, les préjugés s’oublieraient, les lumières| s’étendraient
insensiblement, et l’agriculteur éveillé par son intérêt,| au lieu de ne faire
que recueillir avec négligence des olives qu’il convertit| en une huile
imparfaite, dirigerait mieux ses plantations,| adopterait les méthodes de
fabrication de la France, se livrerait à| tous les genres de culture, et
fournirait à l’industrie manufactu|rière et au commerce de nombreux
objets pour leurs travaux et| leurs exportations.

6
7
CHAPITRE 3e
Revenus Publics.|

Les Vénitiens qui, dans les arts, étaient restés en| arrière des autres
peuples, avoient porté la même ignorance dans| l’établissement de leurs
impositions, les seules que l’on connût et que l’on connaisse encore dans
nos îles du Levant, sont les Douanes| à l’entrée et à la sortie. Ces droits
qui violent, ou qui peuvent violer| à tout moment les personnes et les
propriétés, produisent| cependant fort peu au trésor public. En voici la
raison: ils sont| donner à la ferme. Le Gouvernement Vénitien qui tolérait
presque| ouvertement la corruption dans ses délégués, souffrait qu’ils|
reçussent des dons considérables des fermiers; et que ceux-ci à leur|
tour obtinssent des conditions favorables dans leurs marchés .| Toutes
les années le Provéditeur, le Général, le Bayle recevaient| encore des
cadeaux, dont ils tenoient compte aux fermiers en| leur permettant toutes
les vexations imaginables. Ces fermiers| payent à la France les mêmes
sommes qu’à Venise; Mais ils ne| lui tiennent compte ni des anticipations
considérables qu’ils| versaient dans le trésor public, ni des dons qu’ils
faisoient aux| chefs du Gouvernement. La France ne reçoit pas non plus
le| droit énorme que percevait Venise sur les denrées de ses Colonies,|
que, comme nous l’avons dit plus haut, l’on ne pouvait exporter| que chez
elle. Il faut donc, soit en conservant provisoirement| les impositions
présentes, soit en introduisant notre système| de contributions dans nos
nouveaux Départements, les élever| au point où la nature des choses et
la quantité des productions| doivent les porter. Toutes les îles réunies
rapportent à peine| 1.300 mille francs au trésor public: ce que j’ai dit plus
haut| de la récolte de Corfou seulement, prouve que les impositions| des
îles peuvent s’élever à un prix bien autrement considérable .|
Les biens de la religion latine dans l’île de Corfou| rapportent 35 à 40
mille francs par an. Il y a aussi à| Zante quelques biens de cette nature.
La religion grecque possède aussi| beaucoup de propriétés, et entr’
autres, un trésor considérable dans| l’Eglise de S. Spiridion: mais encore
un coup, je ne crois pas qu’il| soit convenable de rien innover
relativement aux Grecs; Ce n’est| même que ce très petit nombre de
Latins, et le départ volontaire de| leurs prêtres et de leurs moines, qui q
permis de mettre leur bien sous les mains de la Nation .|

8
f6
|CHAPITRE 4e
Etat de ces Colonies, depuis leur réunion à la France.|

Les troupes françaises qui se présentèrent à Corfou en Floréal| an 5, y


furent très bien reçues, parce que les insulaires pressenti|rent que cette
occupation provisoire les conduirait à être réunis à| la France ? Quel
attachement pouvaient-ils avoir pour leur ancien| Gouvernement qui leur
enlevait tous leurs droits, qui les abandon|nait à la merci de Provéditeurs
autorisés à les piller, et dont le pavillon n’était pas assez respecté pour
garantir ses sujets des| insultes journalières des barbaresques. Ce qui
les enchanta surtout,| ce fut l’espoir de faire partie des Départements de
la France (puisque| notre Constitution ne reconnaît que cette division de
territoire) et de| parvenir à toutes les places réservées aux C(itoyens)
Français. Le| Général de Division Gentili, qui q commandé dans ces îles
jusqu’ au| mois de Pluviôse dernier, les entretient dans cet espoir, et leur
prouva| la sincérité de ses promesses en leur donnant des
administrations| Municipales et des Juges de Paix. Qu’il me soit permis|
d’interrompre un moment mon récit pour donner à ce digne Général| les
éloges qu’il a mérités dans cette mission. Elevé à l’école du malheur, |
doué d’une grande expérience, et très versé dans les matières|
administratives, Gentili était sans contredit l’homme le plus| propre à
surmonter les obstacles que présentaient à notre établis|sement la
différence des langues et des mœurs, et les préventions| sans nombre
que l’on avait élevées contre nous. Sa douceur et| sa fermeté, ses
instructions paternelles, et surtout sa grande| moralité l’ont fait réussir
dans cette difficile entreprise, et assurent| à sa mémoire la reconnoisance
de la République, ainsi que| l’attachement de ceux qui l’on connu .|
Bonaparte, aussitôt après la signature du traité de Campo|-Formio,
prévoyant que le Directoire exécutif ne pourrait envoyer| dans ces îles un
Commissaire qu’au bout d’un certain tems, et| voulant les faire jouir, le
plutôt possible des bienfaits du régime| Civil, fit choix de trois Citoyens,
qu’il chargea d’aller y établir| provisoirement la Constitution de concert
avec le Général Gentili .|

9
Leur arrivée dans ces îles fut célébrée comme la fête la plus
solennelle.| Les habitans y virent la garantie qu’ils étaient à jamais unis à
la France,| et qu’ils ne devaient point <être> cédées à un Prince voisin,
comme les| Vénitiens affectaient de le répandre. Des administrations
centrales| et Municipales, des Juges de Paix, des Tribunaux de police
furent| établis selon le vœu de la Constitution; Les Départements (déjà
fixés| provisoirement par Bonaparte) furent divisés en Cantons; on|
commença les tables de population, les listes des Citoyens qui|
pourraient former la Garde Nationale; En un mot ces îles| prirent en
moins d’un mois, la face des anciens Départemens| de la France. Les
hommes de talent se présentèrent en foule pour| occuper les places,
quelque peu lucratives, et même quelque mal| payées qu’elles dussent
être dans ces circonstances; ils furent| en assez grand nombre pour que
l’on ait pu former, à Corfou| par exemple, une administration centrale qui,
sous tous les points| de vue, est une des plus fortes de la France. Deux
écoles gratuites| de langue française établies dans la même île, y eurent
sur le| champ le plus grand succès, et donnèrent au Peuple de nouveaux|
moyens de communiquer avec ses nouveaux hôtes. Les commissaires|
avoient annoncé en outre selon l’ordre du Général Bonaparte| du 17
Brumaire, que dix jeunes gens de chacun des nouveaux| Départements
seraient envoyés à Paris pour y être élevés| dans les maisons Nationales
d’éducation: Cet espoir enflamma| toute la jeunesse qui se prépare à
mériter un tel honneur. Les| Cercles constitutionnels ne retentissoient que
des cris de liberté,| que l’espoir de la porter un jour aux Grecs du
continent,| que de la comparaison de l’ancienne Grèce et de la France:
celle| ci tenait toujours la première place, parce qu’on la considéroit|
toujours comme libératrice des Peuples.|
Tel est l’état dans lequel j’ai laissé nos Départemens| provisoires en
Ventôse dernier. Tels sont les premiers pas| que les Commissaires
envoyés par Bonaparte ont fait faire| dans la carrière Constitutionnelle
aux Peuples des ces Départemens.| Ils ont rendu compte exactement de
leurs opérations au Directoire| et au Ministre; il paraît qu’une grande
partie de leur corres|pondance n’est point parvenue. J’ai rendu compte de
nouveau tant au Commissaire que le Directoire avoit dans les| îles du
Levant qu’au Général en chef de l’armée d’Italie. J’ai| rapporté des
témoignages de satisfaction de leur part; ce serait| une bien douce

10
récompense de mon zèle et de mes travaux que| d’en obtenir de
semblables de lac part du Directoire Exécutif .|

CHAPITRE 5e
Relations nouvelles qu’elles procurent à la France: | de leur
utilité pour Elle.|

La position géographique des îles devenues françaises par le| traité de


Campoformio indique assez les relations nouvelles qui doivent| en
résulter pour leurs possesseurs. Etendues le long des côtes de l’Epire,|
de l’Albanie et de la Morée, et ne retirant leur subsistance que de ces|
provinces, il q du exister un commerce continuel entre les deux| Peuples,
ainsi que des rapports politiques d’un grand intérêt entre les| souverains.
Mais ces rapports de la faiblesse avec la force, d’un petit| Etat dont les
ressorts sont usés, avec des hordes de barbares redoutables| par leur
nombre et leur fanatisme, ne presentoient de la part du Turc,| que des
scènes continuelles de son oppression accoutumée contre tous| les
Peuples qui ne peuvent pas s’en défendre. Le traité de Passarawitz,| où
l’on chercha à fixer des limites (toujours contestées) entre les|
possessions des Turcs et des Vénitiens, avait fixé que chacune des|
Villes que ces derniers possèdent sur le territoire de l’Albanie et de|
l’Epire, serait entourée et propriétaire du terrain que pourrait| parcourir un
chameau dans l’intervalle d’une heure; cette| délimitation donne une lieue
de rayon à l’entour de chaque place;| Eh bien ! au mépris de ce traité et
de toutes les réclamations du| Sénat, les Turcs se sont emparés de tout
le circuit de Butrinto qui| est réduit maintenant à ses seules murailles;
huscoings Parga, a vu rogner| son territoire à plusieurs reprises
particulièrement d’une Pêcherie| d’un grand rapport, que les Turcs
occupent à ses yeux: enfin les| Villes de Vonizza et Prévéza, situées
dans le Golfe de l’Arta, ne| possèdent point non plus ce que le traité leur
accorde. La France| ayant succédé à tous les droits de Venise dans ces
Possessions,| on sent bien que de pareilles oppressions ne peuvent
durer plus longtems.- | Déjà on a réclamé contre ces usurpations, et

11
contre des pillages que l’on s’est| permis sur le territoire de la
République, auprès du Pacha de Giannina, qui| gouverne toute la partie
de l’Albanie, soumise au Turc. Ce Pacha (le même| Ali qui commande à
présent les armées du Grand Seigneur contre Passawan| Oglu) est un
homme fin, adroit, très au courant des intérêts et de la Politique des |
Puissances Européennes; il a vu avec plaisir les Français s’établir dans
son voisinage,| et faire ainsi contrepoids à l’approche des Impériaux que
les Turcs détestent: Ali| passe pour un grand homme de Guerre. C’est à
ces goûts militaires, ainsi qu’au| respect que témoigne toujours le Turc
pour la bravoure, que l’on doit attribuer| l’extrême considération dont nous
jouissons auprès d’eux. L’amitié d’Ali n’a pas| été stérile, car il a fourni à
l’Escadre, pendant son hivernage à Corfou, plus| de 600 bœufs, et
beaucoup de vin et de grain. On lui avait promis en payement| une
frégate Vénitienne; mais on attendait à cet égard les ordres du
Gouvernement,| lorsque je suis parti.|
C’est avec ce Pacha que nous devrons établir nos principales
relations; sa puissance, qu’est fort étendue, et sa réputation, peuvent
nous être fort utiles:| il serait nécessaire que le Directoire le remboursât
des avances qu’il a faites à notre| Escadre: c’est le moyen de conserver
notre considération dans ces contrées, et| d’engager Ali à réaliser, si
besoin est, la promesse qu’il nous a faite de conduire| à Corfou des
secours considérables en hommes et en vivres, si jamais il étoit| attaqué
ou bloqué .|
D’autres Pachas, ceux par exemple, de Scutari et de la Vallone, et
des| Peuplades libres des Maniottes qui habitent les montagnes de
l’Albanie, ont recherché plusieurs fois notre alliance. La politique
française a été jusqu’à| présent de se tenir en bonne intelligence avec
tous, et de n’accorder de préférence a| aucun d’eux.
Il pourrait paraître singulier que des Pachas, c’est à dire de simples|
Gouverneurs de Provinces, offrent leurs troupes, fournissent des vivres,
et négocient| des alliances en leur propre nom: mais il faut se rappeler
que ces Pachas sont à| présent tout à fait indépendants du Grand
Seigneur, qu’ils ne reconnoissent tout| au plus que sa Suzeraineté, que
quand ils sont un peu éloignés de Constantinople| (comme ceux dont je
parle ici,) ils ne lui payent aucun tribut, et que prévoyant| fort bien la
f6
dissolution prochaine de l’Empire du Croissant, ils cherchent tous| |à se

12
faire des alliés dont ils favorisent toutes les prétentions, pourvu qu’en
revanche| les leurs en soient favorisées .|
C’est de la position de ces îles et relations que la nécessité et la
politique| établissent entr’ elles et le Continent voisin que la France peut
tirer les plus grands| avantages pour son commerce, et pour les vues
ultérieures d’agrandissement| qu’elle peut concevoir. Corfou défendu par
deux forteresses redoutables, garni| de 600 bouches à feu, possédant
une rade immense et sûre, dans laquelle| on entre par tous les vents,
nous rend les maîtres du Golfe Adriatique. Le| commerce immense de
Trieste; celui que l’Empereur voudra introduire à Venise| dépendrons
toujours de la volonté de la France, puisqu’ avec quelques frégates|
seulement dans cette mer, elle n’aura jamais à craindre de résistance de
la| part des Peuples qui l’habitent ou qui la fréquentent, par les difficultés
que| présente la création d’une marine militaire, l’Empereur ne pourrait
pas en avoir| une, d’ici fort longtems; quand même la malveillance de ses
sujets dans ses| Provinces maritimes ne suffirait pas pour apporter de
bien plus grands obstacles à| cette création, et pour amener tôt ou tard
des événements qui chasseront| l’Empereur du Golfe Adriatique. Le
commerce de la maison d’Autriche (et c’est| un des objets dont elle
s’occupe avec le plus de prédilection) est donc entièrement dans notre
dépendance, et ce sera un des liens les plus forts qui nous attacheront|
l’Empereur. Si l’une des Puissances Barbaresque lui déclarait la guerre,
ce| commerce serait tout à fait détruit, ou du mois suspendu, et la France
serait| chargée d’approvisionner les côtes de la Grèce et les îles de
l’Archipel, des toiles, des draps, des cuirs, et des objets manufacturés de
toute espèce, que Trieste| leur fournit depuis plusieurs années, avec des
bénéfices immenses . |
C’est encore la situation de nos îles, et la bonne intelligence qui règne|
entre nous et les Pachas du Continent, qui doivent dicter la France à faire
de| Corfou un entrepôt de bois de construction, que l’on aura facilement
et à très bon| marché, en Albanie. Ces bois pourraient même être
transformés en vaisseaux| à Corfou; il serait facile d’y former des
chantiers de construction; les Vénitiens en avaient eu l’idée; ils avaient
même établi tous les bâtimens| nécessaires à ce projet, dans le port de
Gouin, situé dans la rade de Corfou .|
Les Grains de la Morée, dont le bas prix est connu, les chanvres| de la
Romagne, si nécessaires à notre marine, le cuivre que l’on tire de|

13
Trieste, des laines de la Turquie, tels sont les objets que l’on pourrait
f7
entreposer| |dans nos îles, et qui joints aux huiles, aux raisins, aux vins,
aux liqueurs| qu’elles produisent, fourniraient de nombreuses cargaisons
pour notre| Continent. Ces îles tireroient de la France, en échange, des
draps légers, des| toiles, des denrées Coloniales, de la bijouterie, et les
distribueraient dans toute| la Turquie et dans l’Archipel avec l’avantage
que doivent leur donner sur| tous leurs concurrens le voisinage des
Turcs, leurs rapports fréquents avec eux, | et la ressemblance de mœurs
et de langage qui existe entre les deux Nations .|

CHAPITRE 6e
Du Gouvernement et de la Législation| qu’il convient de leur
donner.|

La Constitution, en rangeant nos colonies des deux Indes parmi les|


Départemens de la République, et en leur accordant ainsi tous les droits|
constitutionnels, a déterminé cependant que le Directoire les
gouvernerait| par des agens de son choix, qui le représenteraient
pendant un temps| limité par le Corps Législatif. 1o. appliquera-t-on à nos
îles de la mer| Adriatique cette mesure si sagement adopté pour nos
Colonies plus lointaines ?| 2o.Traitera-t-on ces îles, à cause de leur
proximité de la France, comme nos| anciens Départements, comme ceux
o
de la Corse? 3 . ou le Corps Législatif ne| pouvant faire une Législation à
part pour ces Peuples, se contentera-t-on| d’y introduire un
Gouvernement et des Lois provisoires, jusqu’à ce qu’ils soient| capables
de posséder en entier la constitution ?|

Répondons encore à ces trois questions.

14
|

15
1o. Je pense que nos possessions dans la Méditerranée ne peuvent
être| nullement assimilées à celles des deux Indes, (quoique à mon sens,
les| premières nous présentent bien plus d’avantages que les autres.)
Ces dernières, | quoique fort éloignées de la Métropole, ont contracté
avec elle, depuis un siècle| des liens formés par le Commerce, par le
sang, par des intérêts de toutes| les espèces. Leur langue, leur religion
étaient les mêmes: la ressemblance| des mœurs disposait à adopter les
mêmes lois; enfin (et cette considération est d’un grand poids dans la
question présente) elles étaient unies à la France,| à l’époque de sa
révolution, et plusieurs d’Elles, par des sacrifices et des| combats sans
nombre, au prix de leurs richesses et du sang de leurs citoyens,| se sont
montrées bien dignes de former des Départements français. Nos| îles
Grecques n’ont pour elles aucun de ces titres. Le tems n’a pas encore|
pu former de nœuds solides entre elles et la Métropole: le Grec, que
parlent| les 29/30es de leurs habitans, et leur ignorance absolue des
formes Républi|caines, les rendraient entièrement inaptes à l’exercice
des droits accordés| aux Citoyens Français, et les livreraient absolument
à la merci de quelques| intrigans Français, Grecs ou Italiens, qui en
feraient l’instrument servile de| leur ambition. Si ces fâcheux résultats
sont presque inévitables aux Antilles,| ne devrait-on pas les attendre bien
plus facilement dans des contrées où bien| moins de personnes
s’intéresseraient et pourraient porter des lumières à la| chose publique ?|

o
2 . Ces îles au premier coup d’œil, sembleraient devoir être traitées|
comme la Corse avec laquelle elles ont une identité presque absolue de|
mœurs et de langage; mais la Corse elle-même me fournirait des
arguments| contre une telle mesure. Le grand obstacle à l’établissement
d’une république,| à l’accomplissement tranquille et parfait des volontés
de la constitution,| est l’ignorance des Peuples: témoins toutes les
nouvelles républiques de l’Italie.| Témoins encore nos Départements du
midi, et particulièrement ceux de la| Corse, ou l’on a vu le patriotisme
brûlant, le royalisme effréné, se succéder|, se déchirer l’un l’autre, et faire
le malheur de ces belles contrées. Les| suites de cette exaltation de
sentimens ont été des trahisons, des assassinats,| des crimes de tous les
genres: la raison en est qu’il ne s’y trouvait pas cette| classe
intermédiaire, qui existe dans le reste de la France, composée de tous|

16
les gens instruits, des propriétaires éclairés, dont la voix et l’exemple|
enseignent au Peuple à se réunir au Gouvernement qui les protège, et à|
défendre une constitution qui ne leur laisse ni Roi, ni nobles, ni Prêtres.|
Puisque cette Constitution a accordé l’exercice des droits politiques à la
Corse, on ne peut plus l’en priver; mais il me semble que l’on dot bien| se
garder de donner les mêmes prérogatives à des pays qui, dans le| même
cas qu’elle, quant aux mœurs et au langage, n’ont cependant| pas
comme elle, des liens d’affection et d’habitude qui les attachent| à la
Métropole .|

3o. C’est donc un Gouvernement et une Législation particulière|


que je voudrais donner aux îles Grecques, le plus rapproché que
possible| cependant des formes de notre Constitution. Deux difficultés se
présentent| dans ce cas là; c’est 1o. que la Constitution ne reconnaissant
que des| Départemens, ne peut permettre que le régime entièrement
constitutionnel| pour eux tous; 2o. C’est que les habitans de ces îles ne se
f8
sont attachés d’abord | |aux Français que par l’espérance de partager
au plutôt leurs droits politique, et| que tromper leurs espérances en cela
sera les détacher de nous. La sagesse du| Gouvernement saura bien
obvier à tous ces inconvéniens; on pourrait par exemple,| leur accorder
tous les droits constitutionnels, excepté de nommer des députés| au
Corps Législatif, et leur annoncer par une proclamation du Directoire|
même, que ce dernier droit, le plus honorable et le plus important de
tous, leur| sera accordé à une époque déterminée, qui a été jugée
nécessaire pour leur| donner le tems de connoître nos lois, nos mœurs et
notre langue. Alors il| faudrait répandre l’instruction par tous les moyens
possibles dans ces Départe|mens provisoires; des Bibliothèques, des
Ecoles de tous les degrés devraient y être| établies; des ouvriers, des
manufacturiers, des cultivateurs mêmes, devraient y être| envoyés par le
Gouvernement: l’ouverture de quelques routes dans l’intérieur des| îles
ferait sentir aux habitans l’utilité de ces moyens de communication: et|
ces légers sacrifices d’un peu d’argent, ces soins paternels de la part du|
Gouvernement, lui seraient amplement payés en affection, en
accroissement| de lumières, en augmentation de la prospérité nationale,
par ce peuple ingénieux| et sensible, si digne de devenir français .|

17
CHAPITRE 7e
Moyens de les faire parvenir au degré de prospérité| où elles
sont appelées par leur situation.|

J’ai indiqué rapidement ces moyens dans les chapitres précédens,


celui| ci ne doit en être que le résumé.|

1o. Ouvrir des routes, c’est à mon avis la première chose dont il faille
s’occuper.| Le génie militaire pourra faire ces travaux, en attendant que
notre système des| Ponts et Chaussées soit établi dans ces îles. Il
suffirait provisoirement de mettre pour cet objet une somme de 40.000
par an à la disposition du| Corps du Génie.|

2o. Introduire dans les îles, des capitalistes français qui leur
enseignent| par leur exemple comment on tire parti du sol, des
productions et de la| position d’un tel pays.|

3o. Il faut que le Directoire ne néglige pas de correspondre avec| les


autorités provisoires qui seront crées. C’est le meilleur moyen de
rassurer| les habitans sur la crainte qu’on veut leur inspirer d’être cédés à
f
une| puissance voisine, j’ai vu l’effet qu’a produit une lettre du Ministre |
de l’intérieur à l’Administration Municipale de Corfou. Un mot du|
Directoire et de ses Ministres fera plus de bien que toutes les
proclamations| des Généraux et des Agens Civils.|

4o. Entretenir avec soin dans ces îles une flottille composée de
frégates et| de corvettes, dont quelques-unes unes croisent sans
interruption dans le Golfe, et| en chassent les Barbaresques. Le
commerce étant l’affaire principale de| ces Peuples, c’est lui qu’il faut
protéger.|

5o. Encourager l’étude du français et établir sur-le-champ des Ecoles|


modelées sur les nôtres. Plus nous ferons chez eux d’établissements

18
analogues| à ceux de la France, plus nous leur prouverons que nous
sommes réunis| pour toujours.

6o. Accorder un certain nombre de places gratuites dans les Maisons


Nationales| d’éducation, aux enfants des îles. La promesse qu’on leur en
a faite les a| enchantés; il faut leur tenir parole, et le plutôt possible.|

7o. Mettre à exécution un autre article de l’ordre de Bonaparte du 17|


Brumaire; celui qui ordonne qu’un Député de chaque Département
provis(oire)| viendra rendre compte au Directoire Exécutif de
l’organisation de son Département.| Ce serait une mesure politique, sage,
et qui aurait à coup sûr un succès| brillant à Paris. On y verrait des gens
d’un grand talent, parlant la plus| belle langue du monde, et se félicitant
au nom de leurs Concitoyens, d’appartenir| à la Grande Nation.|

8o. Prendre la résolution (quelque parti que l’on prenne pour la


Législation| de ces îles) de les traiter provisoirement le plus
Constitutionnellement que| possible. Que les Agens civils du Directoire
ayant l’ordre de leur laisser l’admi|nistration de leurs finances, celle de la
Justice [ ----]. C’est le meilleur moyen| de leur prouver qu’elles sont libres.
Il faut aussi que les Généraux et Comman|dans de places cessent de
tourmenter les autorités civiles; ils ne peuvent s’en habituer| à croire qu’ils
sont dans des Départemens de la France, que l’on ne peut| pas traiter
comme des pays de conquête.|

9o. Un soin important est celui de régler la compétence entre les


autorités| civiles et militaires. Le Directoire se rappellera que toutes nos
colonies ont été| troublées, de tous les tems, par cette sorte de lutte.
L’ancien Gouvernement croyait| même y trouver son compte. A présent
que le principe de l’obéissance| militaire est bien reconnu e adopté, nul
doute que les Agens civils du Directoire| doivent donner des ordres aux
Généraux. Mais il faut les spécifier positivement| dans les instructions de
ces Agens, parce que des Généraux de l’armée d’Italie,| qui ont le
sentiment de leur valeur personnelle, et le souvenir de leurs| conquêtes,

19
(quelques bons Citoyens qu’ils soient d’ailleurs) ont beaucoup| plus de
penchant à commander qu’à obéir.|
Telles sont les vues que j’ai cru utiles de présenter au| Directoire
Exécutif sur nos nouvelles et précieuses possessions de la| mer
Adriatique. Les lumières qu’il recueillera de toutes parts sur cet| important
objet le détermineront à adopter les moyens les plus| propres à assurer la
félicité de ces nouveaux Départements de la| République.
Puisse-t-il trouver toujours, pour l’exécution de ses| sages mesures,
des agens qui, par leur moralité et leurs lumières, | fassent estimer et
honorer le nom français, par un caractère doux et| conciliant gagnent
l’affection de ceux à qui ils doivent enseigner nos| lois, par mes
connoissance de leurs mœurs et de leur langage prennent| les moyens
les plus propres à les attacher à notre République, et qui| enfin, comme
le vertueux Poivre à l’Ile de France, en faisant le bonheur| de nos
Colonies, contribuent efficacement à la félicité de notre Patrie. |

Nicolas Vernicos ©
Prof. Emérite Université de l’Egée,
Département de Technologies Culturelles et de Communication

20
Μémoire du Commissaire du Département de
Corcyre (Corfou) Corbigny 1798
Μνημόνιο του κομισάριου του πολιτομεριδίου
της Κερκύρας Κορμπινί (Corbigny) 1798

Νικόλας Βερνίκος
Καθηγητής Τμήματος Πολιτισμικής Τεχνολογίας και
Επικοινωνίας - Πανεπιστήμιο Αιγαίου

Στις 12 Ιουνίου 1797 (24 Prairial 6ου πολιτικού έτους), μια γαλλική
στρατιωτική μονάδα με επικεφαλής τον κορσικανό στρατηγό Gentili και
υπαρχηγό τον στρατηγό Baudin de la Salcette, αποπλέει από τη Βενετία
και δύο εβδομάδες αργότερα, στις 28 Ιουνίου, αποβιβάζεται στη Κέρκυρα.
Η γαλλική μεραρχία του Λεβάντε εγκαθίσταται στο νησί και η πολιτική
διοίκηση ανατίθεται στον πολίτη Arnault2. Επακολουθεί διαμάχη ανάμεσα
στους στρατιωτικούς και στον πολιτικό διοικητή ο οποίος, μετά από ένα
μήνα συγκυβέρνησης γράφει, στις 29 Ιουλίου 1797, στον Βοναπάρτη ότι
μη μπορώντας (ή μη θέλοντας) να επιβληθεί στους στρατιωτικούς
παραιτείται.
Ακολουθεί μια κενή περίοδος τριών περίπου μηνών και στις 24
Broodmare VI, (Ομιχλώδης του 6ου χρόνου - 3/14 Νοεμβρίου 17973) ο
2
«Arnault, ci-devant valet de chambre de la garde robe de Monsieur, frère du roi, Comte
de Provence, qui par la suite occupa les fonctions de chef de cabinet de Madame.» J.
Bayens (1973): σελ. 24.
3
Το γαλλικό επαναστατικό ημερολόγιο. Η Γαλλική Δημοκρατία ανακηρύχθηκε στις 22
Σεπτεμβρίου του 1792, ημέρα της φθινοπωρινής ισημερίας και ορίσθηκε, νομοθετικά, ως
πρώτη του έτους με τη διευκρίνηση ότι η πρωτομηνιά αρχίζει μετά τα μεσάνυκτα της
πολιτικής ημέρας που προηγείται της φθινοπωρινής ισημερίας στον μεσημβρινό των

21
Βοναπάρτης, με την ιδιότητα του αρχιστράτηγου του στρατού της Ιταλίας,
εκδίδει από το στρατηγείο του στο Μιλάνο διαταγή με την οποία διορίζει
τον πολίτη Corbigny «κομισάριο παρά τον νομό», πολιτομερίδιο το έλεγαν
τότε, της Κερκύρας.
Στα παρισινά κρατικά αρχεία σώζεται ένα αντίγραφο του διορισμού,
αυτού όπως και της επιστολής που, δυο μέρες μετά, έστειλε ο Corbigny,
στις 26 Brumaire VI4, στο Διευθυντήριο στο Παρίσι ζητώντας από το
κεντρικό εκτελεστικό όργανο της επαναστατικής Γαλλίας να επικυρώσει
την πράξη του Βοναπάρτη.
Ο σύγχρονος ιστορικός Bellaire (1805) μας πληροφορεί ότι ο Corbigny
- που κατέπλευσε στην Κέρκυρα με αρκετή αργοπορία στις 10 του μηνός
Thermidor - αντικατέστησε στις μέρες που ακολούθησαν τον υπό
παραίτηση προκάτοχό του πολίτη Arnault.
Μερικούς μήνες αργότερα, τον Μάιο του 1798 (6 Prairial VI) ο
Corbigny, ο οποίος είχε ήδη φύγει από την Κέρκυρα από τον μήνα
Ventose, όπως το σημειώνει ο ίδιος, υποβάλλει στη γαλλική κυβέρνηση
ένα μνημόνιο σχετικά με τις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες που
επικρατούσαν στα Ιόνια. Το Μνημόνιο περιέχει, κατά κάποιο τρόπο, έναν
απολογισμό της κατάσταση των πραγμάτων στα Επτάνησα τους πρώτους
μήνες του 1798. Διατυπώνει, όμως παράλληλα, και μια σειρά από
προτάσεις για το συνταγματικό μέλλον των νέων αυτών εδαφών της
Γαλλίας και για το πώς, κατά τη γνώμη του, θα πρέπει να αντιμετω-
πιστούν, οι εξωτερικές σχέσεις, των νησιών με την απέναντί τους
ευρισκόμενη τουρκοκρατούμενη χώρα την οποία εξουσιάζει ο Αλή
Πασάς.

Παρισίων, αρχής γενομένης από την 22-9-1792: 1η Vendemiaire 1 έτους. Η χρονολόγηση


αυτή κράτησε μέχρι τον Δεκέμβριο του 1805, οπότε ο Ναπολέων απoκατέστησε το
γρηγοριανό ημερολόγιο την 1η Ιανουαρίου 1806. Το «επαναστατικό έτος» αποτελείτο από
12 μήνες διάρκειας 30 ημερών. Η σειρά των μηνών ήταν:
φθινόπωρο: Vendémiaire, brumaire; frimaire
χειμώνας: Nivôse, pluviôse, ventôse
άνοιξη: Germinal, floréal, prairial
καλοκαίρι: Messidor, thermidor, fructidor
Ακολουθούσαν, στο τέλος του καλοκαιριού, οι πέντε ή έξη συμπληρωματικές ημέρες που
απαιτούνται για να συμπληρωθούν οι 365 ή 366 ημέρες του ηλιακού έτους.
4
5/16 Νοεμβρίου 1797.

22
ΜΝΗΜΟΝΙΟ
Σχετικό με τα γαλλικά νησιά της Αδριατικής θάλασσας
που υποβάλλεται στο Εκτελεστικό Διευθυντήριο
(Directoire Exécutif)

από τον πολίτη Κορμπινί (Corbigny), c.d.


Κομισάριο στον Νομό της Κερκύρας (Κορυφών)

(Μετάφραση Νικόλας Βερνίκος)

Δεν είναι για την τοπογραφία ή για τον πληθυσμό των νησιών αυτών
που προέχει τη στιγμή αυτή να ενημερώσουμε το Εκτελεστικό
Διευθυντήριο. Οι γεωγράφοι, και πιο συγκεκριμένα ο Busching5, μας
έδωσαν, σχετικά με (τα θέματα) αυτά, αρκετά ακριβείς λεπτομέρειες:
Μένει λοιπόν να εξετάσουμε πολλά άλλα ζητήματα που είναι μεγάλου
ενδιαφέροντος για την Γαλλία, και που διευκρινιζόμενα θα μπορέσουν να
προσδιορίσουν την εποχή κατά την οποία οι λαοί των νησιών αυτών θα
(μπορέσουν) να χαρούν πλήρως των δικαιωμάτων των Γάλλων πολιτών.

Θρησκεία, Ήθη, Εκπαίδευση.


Γεωργία, Βιομηχανία, Εμπόριο.
Δημόσια έσοδα.
Κατάσταση των αποικιών αυτών, αφ' ότου ενώθηκαν με τη
Γαλλία.
Νέες σχέσεις που προμηθεύουν στην Γαλλία και η χρησιμότητα
τους γι' αυτήν.

5
Anton Friedrich Büsching (27-9-1724 – 28-5-1793) Γερμανός γεωγράφος,
ιστορικός, εκπαιδευτικός και θεολόγος.Σημαντικό του έργο ήταν η «Περιγραφή του
Κόσμου» Erdbeschreibung το οποίο άρχισε το 1754 και συνέχισε σε σειρά τόμων.

23
Η διακυβέρνηση και η νομοθεσία που θα πρέπει να τους
δοθούν.
Τρόποι για να τις φέρουμε στον βαθμό ευημερίας που
καλούνται να έχουν βάσει της καταστάσεως της.

Αυτά είναι τα θέματα που πρέπει να εξετάσω στο Μνημόνιο αυτό, και
πάνω στα οποία θα προσπαθήσω να δώσω επαρκείς πληροφορίες στο
Διευθυντήριο. Μπορεί πάντως (το Διευθυντήριο) να είναι απόλυτα βέβαιο
για την ειλικρίνεια εκείνου που του τις παρουσιάζει.

Κεφάλαιο Πρώτο
Θρησκεία, Ήθη, Εκπαίδευση.

Η κυριότερη και η πιο προσφιλής δραστηριότης ενός αμόρφωτου λαού


είναι η θρησκεία του. Η απόδειξη βρίσκεται στην επιρροή που ασκούσε η
χριστιανική θρησκεία, πάνω στους λιγότερο φωτισμένους λαούς. Ποία
λοιπόν έπρεπε να είναι η δύναμή της πάνω σε έθνη που η θάλασσα χώρισε
από την υπόλοιπη Ευρώπη και που η κυβέρνησή τους κρατούσε
συστηματικά σε άγνοια των προόδων που κάθε μέρα επιτελούσε ο
ανθρώπινος νους !
Προσθέσετε σ' αυτό, ότι οι Παπάδες, οι γραικοί6 ιερείς δηλαδή, ζώντας
όλοι τους μέσα στην ίδια φτώχια με το ποίμνιο τους, έχοντας το δικαίωμα
να παντρευτούν και διάγοντας, στην πλειοψηφία τους, μιαν απλή και
πατριαρχική ζωή, έχουν ακόμα περισσότερες δυνατότητες για να πείσουν
τα ευκολόπιστα πνεύματα που διευθύνουν.
Η γραικική θρησκεία (που την ασπάζονται σχεδόν όλοι στα νησιά
αυτά) δίνει μάλιστα στους ιερείς πολλά δικαιώματα τα οποία η ρωμαϊκή
θρησκεία δεν παραχωρεί στους δικούς της (ιερωμένους). Αυτοί είναι, για
παράδειγμα, εκείνοι που εκδίδουν τα διαζευκτήρια των γάμων, και που
έχουν με τον ίδιο τρόπο πολλές άλλες δικαιοδοσίες της πολιτικής αρχής.

6 Το έλλην, Grec, επίθετο: grec, grecque: την εποχή εκείνη μεταφράζονταν


γραικός (έλληνας), εθνώνυμο που πρόκρινε και ο Α. Κοραής.

24
Πρέπει να πιστέψουμε ότι οι ιερείς, τόσο οι Έλληνες (γραικοί) όσο και
οι Λατίνοι, δεν είδαν με ευχαρίστηση την άφιξη ενός λαού που δεν
αναγνωρίζει και δεν δίνει προνόμια σε καμιά θρησκεία, που δεν επιτρέπει
σε κανένα κληρικό να αναλάβει θέση στη δημόσια διοίκηση και που
προσπαθεί συνεχώς, με την διάδοση των νόμων και με τα φώτα7 που
μεταδίδει, να περιορίσει και ίσως και να εξουδετερώσει τελείως την
επιρροή τους. Αυτός είναι λόγος που επιβάλλει την σύνεση ως τον πρώτο
και τον πιο απαραίτητο κανόνα συμπεριφοράς για όλους τους δημόσιους
λειτουργούς στα νησιά του Λεβάντε.
Η σχέση των ζηλωτών8 της γραικικής θρησκείας με εκείνους της
ρωμαϊκής είναι περίπου 30 προς ένας. Παρόλα αυτά οι Λατίνοι έχουν έναν
αρχιεπίσκοπο στην Κέρκυρα (Κορυφούς) και έναν επίσκοπο στη Ζάκυνθο
(Ζάντε), ενώ οι Γραικοί δεν διαθέτουν, για όλα μαζί τα νησιά παρά μόνον
έναν Πρωτόπαπα, ή επικεφαλή των πρεσβυτέρων, που δεν έχει τις
δικαιοδοσίες του επισκόπου. Ο Κάρολος ο Ανδεγαυός ήταν εκείνος που
τους πήρε τον τίτλο του αρχιεπισκόπου, στη διάρκεια του δέκατου τρίτου
αιώνα, για να τον δώσει στους Λατίνους.
(Οι τελευταίοι) αυτοί, είναι πολύ λίγοι αριθμητικά, ιδίως αφ' ότου οι
βενετικές και σκλαβινικές στρατιωτικές μονάδες δεν διαμένουν πια στα
νησιά μας. Οι (Λατίνοι) καλόγεροι εγκατέλειψαν τα μοναστήρια τους και
επέστρεψαν στην Ιταλία, με τη σειρά του και οι ιερείς θα ήσαν
δατεθημένοι να τους μιμηθούν, αν τους εξασφαλίζαμε ένα μικρό
βιοπορισμό στον τόπο του αναχωρητηρίου τους. Πρέπει λοιπόν να
θεωρήσουμε ότι στα νησιά αυτά η λατινική θρησκεία είναι σχεδόν
εξαφανισμένη, ως εκ τούτου η γραικική (θρησκεία) θα αποκτήσει ακόμα
περισσότερη επιρροή εφ' όσον θα απαλλαγεί από μιαν αντίπαλη που είχε
με το μέρος της την κυβερνητική εξουσία. Δεν αμφιβάλλω πως με
δεξιότητα και κυρίως με περίσκεψη θα καταφέρουμε να καταστήσουμε τη
θρησκεία αυτή φιλική προς εμάς και ίσως χρήσιμη στην Δημοκρατία
(République). το παράδειγμα όμως που θα δώσω στη συνέχεια,
αποδεικνύοντας την έκταση και την ισχύ των κληρικών της, θα μας
διδάξει τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να τους συμπεριφερθούμε.

7 Γνώσεις, διαφωτισμός (φώτα): lumières, χρησιμοποιείται ως συνώνυμο με τη


«γνώση» ή την «μόρφωση».
8
sectataire

25
Η οικογένεια Βούλγαρη της Κερκύρας, είναι κάτοχος του σώματος
ενός αγίου που ονομάζεται Σπυρίδων, ο οποίος γεννήθηκε και πέθανε
στην Κύπρο, και που, από τότε (το σκήνωμά του), πέρασε στα χέρια των
Βουλγάρων, των Τούρκων, και διατηρήθηκε σαν από θαύμα πάντα
ανέπαφο στο μέσο των απίστων, για να φτάσει τελικά σε άριστη
κατάσταση στην Κέρκυρα. Έκανε πολλά θαύματα, και ειδικότερα
ανάγκασε το 1718 τους Τούρκους να σταματήσουν την πολιορκία της
πόλης.
Για τις τόσες υπηρεσίες του ανταμείβεται με διαρκείς προσφορές, όχι
μόνο από μέρους των κατοίκων των νησιών μας, αλλά από μέρους (των
κατοίκων) του Αρχιπελάγους και των γειτονικών ηπειρωτικών (περιοχών).
Ο άγιος Σπυρίδων έχει πολλές εορτές κατά την διάρκεια του χρόνου, στις
οποίες παρευρίσκεται ένα τεράστιο πλήθος λαού. Τον περιφέρουν εν
πομπή στους δρόμους, και οι Βενετοί είχαν την συνήθεια να τον χαιρετούν
με τα κανόνια των κάστρων.
Κατά την πρώτη επέτειο του αγίου αυτού που εορτάστηκε μετά την
είσοδο των Γάλλων, δεν θεωρήσαμε απαραίτητο να του αποδώσουμε
στρατιωτικές τιμές. Ο λαός, υποκινούμενος από τους ιερείς, διαδήλωσε
μια δυσαρέσκεια που θα εκφυλίζονταν σε στάση, αν ο Στρατηγός δεν
αναλάμβανε την πρωτοβουλία να χαιρετήσει τον άγιο Σπυρίδωνα όπως το
επιθυμούσαν. Από την ημέρα εκείνη, (ο άγιος) είναι ο καλλίτερος φίλος
των Γάλλων.
Σε ένα λαό αμαθή και δεισιδαίμονα, η θρησκεία έχει τέτοια επιρροή
που μόνο μέσα απ' αυτήν διαμορφώνονται τα ήθη και έθιμα και η
εκπαίδευση εκείνων που την ακολουθούν. Η αλήθεια αυτή φαίνεται
σαφέστατα στις κτήσεις μας του Λεβάντε. Έναν παπά τον θεωρούν
σχεδόν πάντα στο χωριό του σαν έναν αγαπητό πατέρα, τις εντολές του
οποίου κανένας δεν μπορεί να αποφύγει. Στη φωνή του οπλίζονται,
διασκορπίζονται, επαναστατούν, υπακούουν. Αυτός είναι, εκείνος που
φοβούμενος να μην μειωθεί η εξουσία του, σταματά όσο το μπορεί, την
πρόοδο του πολιτισμού. Διατηρεί με φροντίδα τη χρήση της ελληνικής
(γραικικής) γλώσσας, γεγονός που εμποδίζει την επικοινωνία των χωριών
της εξοχής με τις πόλεις.
Για τον ίδιο λόγο δεν φροντίζει να αμβλύνει τα άγρια ήθη που κάνουν
τους χωρικούς να περπατούν, οπλισμένοι με τουφέκια και με στιλέτα. Ο
φθόνος τέλος, τον οποίο φαίνεται ότι πήραν οι Έλληνες (Γραικοί) από

26
τους γείτονές τους Τούρκους δημιουργεί πρόσθετα εμπόδια σε μια
προσέγγιση που, εκ των πραγμάτων, θα προκαλούσε και τη διάδοση των
φώτων. Με μια λέξη, η φιλοξενία, που με τόση ευγένεια ασκούσαν οι
αρχαίοι Έλληνες, είναι το μόνο προτέρημα που οι συμβουλές των
παπάδων και οι καταπιέσεις της (προηγούμενης) κυβέρνησης δεν
μπόρεσαν να εξαλείψουν από τις συνήθεις ενός αμαθούς λαού, που είναι
όμως φύσει καλός και πνευματώδης, και που έχει ανάγκη μιας καλής
διακυβέρνησης για ξαναβρεί τα αρχαία του προτερήματα και τα φώτα του.

Κεφάλαιο Δεύτερο
Γεωργία, Βιομηχανία, Εμπόριο

Τα Ελληνικά (γραικικά) Νησιά, κείμενα στους 43ο και 42ο μοίρες


(γεωγραφικού) πλάτους, που δροσίζονται από τακτικούς ανέμους που
μειώνουν την θερμοκρασία και χύνουν γονιμοποιητικές βροχές, που
περιτριγυρίζονται από ψηλά βουνά που παρουσιάζουν κάτω από το φως
του ηλίου τις πιο διαφορετικές όψεις, θα έπρεπε να προσφέρουν με
αφθονία τις πιο ποικίλες καλλιέργειες. Όμως, τα αποτελέσματα μιας
κακής διακυβέρνησης είναι τέτοια, που τα αγαθά της φύσης γίνονται
άχρηστα και συνήθως βλαβερά για εκείνους που θα έπρεπε να πλουτίζουν.
Η Κέρκυρα, η Κεφαλονιά και πολλά άλλα από τα νησιά μας είναι στην
πραγματικότητα μεγάλα δάση από ελιές, που έχουν φυτευτεί χωρίς τάξη,
που δεν τα φροντίζει κανείς, και μέσα από τα οποία με δυσκολία βρίσκει
κανείς μονοπάτια για το πέρασμα των πεζών και των φορτηγών ζώων.
Καταλαβαίνουμε, ότι μέσα σ' αυτήν την αταξία κάθε άλλη καλλιέργεια
είναι αδύνατη. Πράγματι, τα νησιά παράγουν σιτηρά που μόλις επαρκούν
για δύο μήνες κατανάλωση. Και το κρασί ακόμα παράγεται σε μικρές
ποσότητες. Μόνο σε μερικές κοινότητες (καντόνια), κοντά σε πόλεις, στην
Κεφαλονιά, και περισσότερο στη Ζάκυνθο καλλιεργούν διαφόρων ειδών
πορτοκαλιές, και κυρίως κορινθιακή σταφίδα που, στους τόπους αυτούς,
ονομάζεται «ούβα πάσα» (uva passa), και αποτελεί σημαντικό τμήμα των
εξαγωγών τους.

27
Η αιτία της εκπληκτικής αυτής αμέλειας των Ελλήνων (Γραικών) είναι
ο Βενετικός νόμος που τους απαγόρευε να στέλνουν τα λάδια τους αλλού
εκτός από την Βενετία, και να (πουλούν) τα σταφύλια τους σε άλλους
εκτός από τους Άγγλους. Αυτός ο ολέθριος νόμος, καταστρεπτικός για
κάθε παραγωγή (industrie), άφησε σχεδόν χέρσους τόπους που από τη
θέση τους θα έπρεπε να είχε εξαιρετικά πλουτίσει. Ο Τούρκος, που από τη
φύση του είναι τεμπέλης, και που είναι αναγκασμένος να προμηθεύεται
από το εξωτερικό όλα του τα βιομηχανικά προϊόντα, θα προτιμούσε να
φέρει τα χρήματά του και τις ανταλλαγές του στα νησιά μας, αν ήσαν
τόπος αποθήκευσης (entrepôt) ή παραγωγής όλων όσων χρειάζονται στα
γειτονικά μέρη.
Αντιθέτως, μέχρι τώρα, τα τσεκίνια που εισπράττουν για την εμπορική
αξία των προϊόντων διατροφής (που εξάγονται), πηγαίνουν στην Τουρκία
για την αγορά σιτηρών, κρασιού και ζώων και στην Τριέστη ή στην
Βενετία για την προμήθεια όλων των άλλων καταναλωτικών προϊόντων.
Με μια λέξη, και για να κλείσουμε το κεφάλαιο αυτό με ένα κτυπητό
παράδειγμα, η συγκομιδή λαδιού τον περασμένο χρόνο, υπολογίζεται
μόνο για την Κέρκυρα, σε 15 εκατομμύρια λίβρες τορνέσια. Συγκομιδές
τέτοιας αφθονίας, που δεν είναι διόλου σπάνιες σε τόπους που τόσο έχει
ευνοήσει . η φύση, δεν οδήγησαν στο κτίσιμο ούτε ενός σπιτιού, τόσο
στην πόλη όσο και στην εξοχή. Αλλά ούτε και η γεωργία και η βιομηχανία
ωφελήθηκαν σε τίποτε. Αν όμως η Κυβέρνηση ενθάρρυνε την
εγκατάσταση βιοτεχνιών που, εκ των πραγμάτων, θα πρέπει να
εγκατασταθούν στα νησιά: (τότε) το σαπούνι, το χαρτί, το γυαλί, το πανί,
τα χοντρά υφάσματα, τα κάθε είδους δέρματα, θα παράγονταν σε χαμηλή
τιμή, θα συγκρατούσαν μέσα στον τόπο το ρευστό χρήμα (numeraire) που
σήμερα βγαίνει για να πάει να αγοράσει τα προϊόντα αυτά στο εξωτερικό,
και θα τραβούσαν (και το χρήμα) των Τούρκων και των Ελλήνων
(Γραικών) των ηπειρωτικών περιοχών. Αυτή η αύξηση της ευημερίας θα
εισήγαγε τις τέχνες, τις ευκολίες της ζωής, θα προκαλούσε τη διάνοιξη
δρόμων, το άνοιγμα καναλιών, το κτίσιμο σπιτιών στην εξοχή.
Τα ήθη θα μαλάκωναν, οι προκαταλήψεις θα ξεχνιόντουσαν, τα φώτα
(του διαφωτισμού) θα εξαπλώνονταν σιγά-σιγά. Και ο γεωργός έχοντας
ξυπνήσει για το συμφέρον του, αντί να αρκείται στην αμελή συγκομιδή
του ελαιοκάρπου που τον μετατρέπει σε ένα ατελές λάδι, θα υιοθετούσε
τις μεθόδους παραγωγής της Γαλλίας, θα ανέπτυσσε κάθε είδους

28
καλλιέργειες και θα τροφοδοτούσε την μεταποιητική βιομηχανία και το
εμπόριο με ένα πλήθος προϊόντων για τις παραγωγές της και για τις
εξαγωγές.

Κεφάλαιο Τρίτο
Τα δημόσια Έσοδα

Οι Βενετοί που, σε όλους τους τομείς των τεχνών, είχαν μείνει πίσω
από τους άλλους λαούς, έδειξαν την ίδια άγνοια και στον χώρο των
φορολογιών, οι μόνες που γνώριζαν και που ακόμα γνωρίζουν στα νησιά
μας του Λεβάντε, είναι τα Τελωνεία εισόδου και εξόδου. Τα τέλη αυτά
που βιάζουν, ή που μπορεί σε κάθε στιγμή να βιάσουν τα άτομα και τις
περιουσίες, αποφέρουν - παρ' όλα αυτά - ελάχιστα στο δημόσιο ταμείο.
Η Βενετική κυβέρνηση που ανεχόταν, σχεδόν απροκάλυπτα, την
διαφθορά των αντιπροσώπων της, ανεχόταν το ότι έπαιρναν σημαντικά
δώρα από τους ενοικιαστές των φόρων, με αποτέλεσμα αυτοί να
εξασφαλίζουν (έτσι) πιο ευνοϊκούς όρους στις εμπορικές τους
συναλλαγές.
Κάθε χρόνο ο Προβλέπτης (Προβεντιτόρ), ο Στρατηγός, ο Μπαΐλος
δεχόταν και άλλα δώρα από τους εισπράκτορες, τα οποία ανταπέδιδαν
στους ενοικιαστές επιτρέποντάς τους να προβαίνουν σε κάθε είδους
καταπιέσεις και προσβολές. Οι ενοικιαστές αυτοί πληρώνουν στη Γαλλία
τα ίδια ποσά που πλήρωναν στην Βενετία. αλλά δεν ανταποδίδουν ούτε τις
σημαντικές προπληρωμές που κατέθεταν στο δημόσιο ταμείο (Trésor),
ούτε τα δώρα που έκαναν στους επικεφαλής της διοίκησης. Η Γαλλία δεν
παίρνει ούτε και τα τεράστια τέλη που εισέπραττε η Βενετία πάνω στα
τρόφιμα των αποικιών αυτών, μια και όπως το αναφέραμε προηγουμένως
δεν επιτρέπονταν εξαγωγές παρά μόνο προς αυτήν.
Θα πρέπει λοιπόν, είτε διατηρώντας προσωρινά τις υπάρχουσες
φορολογίες, είτε εισάγοντας το δικό μας (δημοσιονομικό) σύστημα

29
φορολογικών εισφορών στους νέους νομούς9 μας, να τις αυξήσουμε τις
εισφορές στο ποσοστό που η φύση των πραγμάτων και η ποσότητα των
προϊόντων που παράγονται πρέπει να τις φέρει.
Όλα μαζί τα νησιά συγκεντρωμένα μόλις αποδίδουν 1.300 χιλιάδες
φράγκα10 στο δημόσιο ταμείο. εκείνο που ανέφερα πιο πάνω για την
(ελαιοκομική) σοδειά της Κέρκυρας, δείχνει ότι οι φόροι των νήσων
μπορούν να ανέλθουν σε ένα πολύ σημαντικότερο ποσό11 .
Τα περιουσιακά στοιχεία της λατινικής εκκλησίας στην νήσο Κέρκυρα
αποδίδουν 35 ως 40 χιλιάδες φράγκα τον χρόνο. Και η γραικική εκκλησία
κατέχει πολλές ιδιοκτησίες, και μεταξύ άλλων, ένα σημαντικό θησαυρό
στην εκκλησία του αγίου Σπυρίδωνα. Αλλά για άλλη μια φορά, δεν
πιστεύω ότι είναι πρέπον να κάνουμε οτιδήποτε το καινούργιο με τους
Έλληνες (Γραικούς). Άλλωστε μόνο ο μικρός αριθμός των Λατίνων και η
εκούσια αναχώρηση των ιερέων και των κληρικών τους, είναι τα στοιχεία
εκείνα που μας επέτρεψαν, να θέσουμε τα περιουσιακά τους στοιχεία στην
κυριότητα του έθνους.

Κεφάλαιο τέταρτο
Κατάσταση των αποικιών αυτών, αφ' ότου ενώθηκαν με τη
Γαλλία.

Οι γαλλικές στρατιωτικές μονάδες που παρουσιάστηκαν στην Κέρκυρα


τον μήνα Φλορεάλ του 5ου έτους, έγιναν πολύ καλά δεκτές επειδή οι
νησιώτες προαισθάνθηκαν ότι αυτή η προσωρινή κατοχή θα τους
οδηγούσαν σε ένωση με την Γαλλία. Ποια εκτίμηση μπορούσαν να έχουν
για την παλιά τους κυβέρνηση που τους στερούσε όλα τους τα
δικαιώματα, που τους εγκατέλειπε στην διάκριση των Προβλεπτών
(προβεδιτόρων) στους οποίους επιτρέπονταν να τους καταληστεύουν, (μια
κυβέρνηση) που η σημαία της δεν ενέπνεε αρκετό σεβασμό για να

9
Département. όπως είδαμε, ο Corbigny έχει ήδη χρησιμοποιήσει τον όρο αποικία
(Colonie).
10
1,3 εκατομμύρια φράγκα.
11
Χρησιμοποιεί τη λέξη τιμή, τίμημα: «prix».

30
προστατεύει τους υπηκόους της από τις καθημερινές προκλήσεις των
Βερβερίνων (πειρατών).
Εκείνο που ιδιαίτερα τους ενθουσίασε, ήταν η ελπίδα ότι πρόκειται να
συμπεριληφθούν στους νομούς (στα πολιτομερίδια) της Γαλλίας (μια και
το Σύνταγμά μας αναγνωρίζει μόνον αυτή την διοικητική διαίρεση) και ότι
θα (μπορούν) να φθάσουν σε όλες τις θέσεις που προορίζονται για τους
Γάλλους πολίτες.
Ο στρατηγός Τζεντιλί (Gentili), που διοίκησε τα νησιά μέχρι τον
τελευταίο μήνα Βροχώδη (Pluviose), καλλιέργησε τις ελπίδες τους αυτές,
και τους απέδειξε τις ειλικρινείς προθέσεις του δίνοντας τους την
δημοτική διοίκηση και τις θέσεις των ειρηνοδικών.
Ας μου επιτραπεί να διακόψω προς στιγμή τη διήγηση μου για να
αποδώσω στον άξιο αυτό στρατηγό τα εγκώμια που του αξίζουν για τον
τρόπο που επιτέλεσε αυτή του την αποστολή. Μεγάλωσε στο σχολείο της
δυστυχίας, ήταν προικισμένος με μεγάλη εμπειρία, και ήταν πολύ αλός
γνώστης των πραγμάτων της διοίκησης, ο Τζεντιλί ήταν χωρίς κανείς να
μπορεί να αντειπεί ο πιο κατάλληλος άνθρωπος για να υπερνικήσει τα
εμπόδια που έθεταν στην εγκατάστασή μας η διαφορά γλώσσας και ηθών
(συνηθειών), όπως και οι αμέτρητες επιφυλάξεις που είχαν εγείρει
εναντίον μας. Η ηπιότητα του και οι σταθερές τους απόψεις, οι πατρικές
του διδαχές, και κυρίως η μεγάλη του εντιμότητα τον έκαναν να επιτύχει
στη δύσκολη αυτή αποστολή, και εξασφαλίζουν στη μνήμη του την
ευγνωμοσύνη της Δημοκρατίας όπως και αγάπη όλων εκείνων που τον
γνώρισαν.
Ο Βοναπάρτης, ευθύς ως υπεγράφη η συνθήκη του Κάμπο-Φόρμιο,
προβλέποντας ότι το Εκτελεστικό Διευθυντήριο δεν θα μπορούσε να
στείλει κομισάριο στα νησιά πριν περάσει κάποιο χρονικό διάστημα, και
θέλοντας να τα κάνει να απολαύσουν, όσο το δυνατόν ταχύτερα, τα οφέλη
του Πολιτικού καθεστώτος, διάλεξε τρεις πολίτες, που τους επιφόρτισε να
πάνε να εγκαθιδρύσουν προσωρινά το Σύνταγμα σε συνεργασία με τον
στρατηγό Τζεντιλί.
Η άφιξή τους στα νησιά γιορτάστηκε σαν να ήταν η πιο επίσημη εορτή.
Οι κάτοικοι τους είδαν σαν την απόδειξη ότι ενώθηκαν για πάντα με τη
Γαλλία, και ότι δεν θα παραδίδονταν στο γειτονικό κράτος (πρίγκιπα)
όπως σκόπιμα διέδιδαν οι Βενετοί.

31
Σύμφωνα με τις διατάξεις του Συντάγματος εγκαταστάθηκαν κεντρικές
και δημοτικές διοικήσεις, ειρηνοδίκες και ιδρύθηκαν πρωτοβάθμια
δικαστήρια (tribunaux de police). Οι νομοί-πολιτομερίδια (που είχε ήδη
προσωρινά καθορίσει ο Βοναπάρτης) διαιρέθηκαν σε καντόνια, άρχισαν
να συντάσσονται οι πίνακες του πληθυσμού, οι κατάλογοι των πολιτών
που θα μπορούσαν να αποτελέσουν την Εθνοφρουρά. Με ένα λόγο τα
νησιά αυτά, σε διάστημα μικρότερο του μηνός, πήραν την όψη των
παλαιών νομών της Γαλλίας. Πλήθος ταλαντούχοι άνθρωποι
παρουσιάστηκαν για να καταλάβουν τις θέσεις, όσο και αν αυτές δεν ήταν
κερδοφόρες ή ακόμα και αν ήσαν κακοπληρωμένες λόγω των
περιστάσεων. Ήταν δε τόσοι πολλοί αριθμητικά που μπορέσαμε να
σχηματίσουμε, στη Κέρκυρα παραδείγματος χάριν, μια κεντρική
διοίκηση, που από κάθε άποψη, είναι μια από τις πιο ισχυρές της Γαλλίας.
Τα δύο δωρεάν σχολεία γαλλικής γλώσσας που ιδρύθηκαν στο νησί
αυτό και που είχαν, από την πρώτη στιγμή, μεγάλη επιτυχία, έδωσαν στο
λαό νέες δυνατότητες επικοινωνίας με τους νέους φιλοξενούμενους. Οι
κομισάριοι είχαν επίσης αναγγείλει, ότι σύμφωνα με την εντολή της 17
Μπριμέρ (Ομιχλώδης) του στρατηγού Βοναπάρτη, πως δέκα νέοι από
κάθε έναν από τους (τρεις) νέους νομούς θα στέλνονταν στο Παρίσι για να
εκπαιδευτούν στους εθνικούς μας εκπαιδευτικούς οίκους. Η ελπίδα αυτή
αναθέρμανε την νεολαία που προετοιμάζεται για να γίνει αντάξια αυτής
της τιμής.
Οι συνταγματικοί κύκλοι αντηχούν μόνο από κραυγές υπέρ της
ελευθερίας, από την ελπίδα να την μεταφέρουν μια μέρα και στους
Έλληνες (Γραικούς) της Στερεάς, από τη σύγκριση (που κάνουν) της
αρχαίας Ελλάδας με τη Γαλλία. Η σύγκριση αυτή έρχεται πάντα πρώτη
γιατί πάντα θεωρούν (τη Γαλλία) ως την απελευθερώτρια των λαών.
Αυτή είναι η κατάσταση στην οποία άφησα τους προσωρινούς μας
νομούς τον περασμένο Βεντόζ (Ανεμώδη). Αυτά είναι τα πρώτα βήματα
που οι (τρεις) κομισάριοι, τους οποίους έστειλε ο Βοναπάρτης, έδωσαν
την δυνατότητα στους λαούς των νομών-πολιτομεριδίων αυτών να κάνουν
στην συνταγματική σταδιοδρομία. Όλες τους τις κινήσεις τις ανέφεραν με
ακρίβεια στο Διευθυντήριο και στον υπουργό. Απ' ότι φαίνεται ένα
μεγάλο μέρος από την αλληλογραφία τους δεν έφτασε (στον προορισμό
της). Υπέβαλα εκ νέου την αναφορά μου τόσο στον κομισάριο που το
Διευθυντήριο είχε στα νησιά του Λεβάντε, όσο και στον στρατηγό της

32
στρατιάς της Ιταλίας. Απέσπασα εκφράσεις ευαρέσκειας από μέρους τους.
Θα ήταν πολύ γλυκιά ανταμοιβή για τον ζήλο μου και τα έργα μου αν
μπορούσα να λάβω παρόμοια ικανοποίηση από μέρος του Εκτελεστικού
Διευθυντηρίου.

Κεφάλαιο πέμπτο
Νέες σχέσεις που (τα νησιά) προσφέρουν στην Γαλλία και η
χρησιμότητα τους γι' αυτήν.

Η γεωγραφική θέση των νησιών που έγιναν γαλλικές με τη συνθήκη


του Κάμπο-Φόρμιο προσδιορίζει αρκετά (καλά) τις νέες σχέσεις που θα
πρέπει να προκύψουν για τους κατόχους τους. Όπως (είναι χωροθετημένα
και) εκτείνονται κατά μήκος (των ακτών) της Ηπείρου, της Αλβανίας και
του Μοριά, απ' όπου προσπορίζονται τα βασικά είδη διατροφής τους, οι
δυο λαοί έπρεπε να είχαν συνεχείς εμπορικές ανταλλαγές, και οι Ηγεμόνες
τους πολιτικές σχέσεις μεγάλης οικονομικής σημασίας.
Αυτές όμως οι σχέσεις της αδυναμίας με την ισχύ, (οι σχέσεις)
ανάμεσα σε ένα μικρό κράτος που έχει χάσει πια τον δυναμισμό του, και
τις ορδές βαρβάρων που είναι επίφοβοι λόγω του αριθμού και του
φανατισμού τους, δεν απέφεραν από την πλευρά των Τούρκων, παρά μόνο
συνεχείς σκηνές της συνηθισμένης καταπίεσης που εξασκούσαν πάνω σε
όλους τους λαούς που δεν μπορούν να αμυνθούν.
Η συνθήκη του Πασάροβιτς, με την οποία προσπάθησαν να
καθορίσουν τα (συνεχώς αμφισβητούμενα) όρια που διαχωρίζουν τις
κτήσεις των Τούρκων και των Βενετών, είχε ορίσει ότι, κάθε μία από τις
πόλεις που οι τελευταίοι αυτοί κατέχουν στο έδαφος της Αλβανίας και της
Ηπείρου, θα περιβάλλονταν και θα είχε ως ιδιοκτησία μια εδαφική έκταση
που είναι ίση με εκείνη που μπορεί να διατρέξει μία καμήλα στη διάρκεια
μιας ώρας.
Αυτή η οριοθέτηση μας δίνει περιφέρεια ακτίνας μιας λεύγας γύρω από
κάθε θέση. Ε, λοιπόν! Περιφρονώντας την συνθήκη και όλες τις
παραστάσεις της Γερουσίας, οι Τούρκοι άρπαξαν όλη την περίμετρο του

33
Βουθρωτού που έχει σήμερα περιοριστεί στα τείχη. Όσο για την Πάργα,
της έφαγαν σιγά-σιγά τα εδάφη της και ιδίως (έχασε) ένα διβάρι μεγάλης
απόδοσης, που οι Τούρκοι κατέχουν κάτω από τα μάτια της. Τέλος οι
πόλεις της Βόνιτσας και της Πρέβεζας, που βρίσκονται μέσα στον κόλπο
της Άρτας, δεν κατέχουν, ούτε αυτές (τα εδάφη) που έχει δώσει η
συνθήκη.
Η Γαλλία έχοντας διαδεχθεί την Βενετία σε όλα της τα δικαιώματα στις
κτήσεις αυτές, διαισθάνονται καλά ότι τέτοιες καταπατήσεις δεν μπορούν
να διαρκέσουν για πολύ ακόμα. Ήδη κάναμε παραστάσεις εναντίον αυτών
των καταπατήσεων και εναντίον των πλιάτσικων που έγιναν μέσα σε
εδάφη της Δημοκρατίας, στον πασά των Ιωαννίνων ο οποίος κυβερνά όλο
το τμήμα της Αλβανίας που έχουν υποτάξει οι Τούρκοι. Ο πασάς αυτός
(πρόκειται για τον ίδιο εκείνον Αλή που διοικεί αυτή τη στιγμή τις
στρατιές του Σουλτάνου που πολεμούν κατά του Πασαβάν ογλού) είναι
άνθρωπος ευφυής, επιδέξιος, εξαιρετικά ενήμερος των συμφερόντων και
της πολιτικής των ευρωπαϊκών δυνάμεων, είδε με ευχαρίστηση τους
Γάλλους να εγκαθίστανται στη γειτονία του, δημιουργώντας έτσι
αντίβαρο στην προέλαση των αυτοκρατορικών, του οποίους οι Τούρκοι
μισούν. Ο Αλή θεωρείται σπουδαίος πολεμιστής. Σ' αυτές τις
στρατιωτικές τους κλήσεις, όπως και στον σεβασμό που πάντα δείχνουν οι
Τούρκοι στην γενναιότητα, πρέπει να αποδώσουμε την μεγάλη εκτίμηση
που έχουν για μας.
Η φιλία του Αλή δεν ήταν άκαρπη, διότι προμήθευσε στη ναυτική μας
μοίρα, στη διάρκεια της διαχείμασης στη Κέρκυρα, περισσότερα από 600
βόδια, καθώς και πολύ κρασί και σιτηρά. Του είχαμε υποσχεθεί για
πληρωμή μια βενετική φρεγάδα, αλλά για αυτό, μέχρις ότου έφυγα,
περιμέναμε την απόφαση της Κυβέρνησης.
Με τον πασά αυτό θα πρέπει να αναπτύξουμε τις κυριότερές μας
σχέσεις. Η δύναμή του, που είναι πολύ εκτεταμένη, και η φήμη του,
μπορεί να μας είναι πολύ χρήσιμες. Θα είναι απαραίτητο το Διευθυντήριο
να τον αποζημιώσει για τις προκαταβολές που έκανε στη ναυτική μας
μοίρα. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο θα διατηρήσουμε το κύρος μας
στις χώρες αυτές, και με τον οποίο θα δεσμεύσουμε τον Αλή, αν προκύψει
ανάγκη, να πραγματοποιήσει την υπόσχεση που μας έδωσε να στείλει στη
Κέρκυρα σημαντικές ενισχύσεις σε άνδρες και τρόφιμα, αν ποτέ μας
επιτεθούν και μας αποκλείσουν.

34
Άλλοι πασάδες, όπως λόγου χάρη, εκείνος της Σκόδρας (Scutari) ή της
Αυλώνας (Vallone), και οι ελεύθερες φυλές των Μανιατών (sic12) που
κατοικούν στα βουνά της Αλβανίας, αναζήτησαν πολλές φορές τη
συμμαχία μας. Η γαλλική πολιτική ήταν, μέχρι τώρα, (πολιτική ίσων
αποστάσεων13) να κρατούμε καλές σχέσεις με όλους, και να μην δίνουμε
προτίμηση σε κανένα απ' αυτούς.
Θα μπορούσε να φανεί παράδοξο ότι πασάδες, δηλαδή απλοί
κυβερνήτες επαρχιών, προσφέρουν τα στρατεύματά τους, και
διαπραγματεύονται συμμαχίες έπ’ ονόματί τους. Πρέπει όμως να
θυμηθούμε ότι οι πασάδες αυτοί είναι, επί του παρόντος, τελείως
ανεξάρτητοι από τον Σουλτάνο, πως δεν του αναγνωρίζουν παρά μόνο μία
επικυριαρχία, πως όταν είναι κάπως απομακρυσμένοι από την
Κωνσταντινούπολη (όπως είναι αυτοί για τους οποίους μιλάω εδώ), δεν
του πληρώνουν κανένα φόρο. Και πως, προβλέποντας την μελλοντική
διάλυση της αυτοκρατορίας της Ημισελήνου, αναζητούν όλοι τους
συμμάχους των οποίων ευνοούν όλες τις απαιτήσεις αρκεί και εκείνοι, με
τη σειρά τους, να υποστηρίζουν τις δικές τους αξιώσεις.
Από τη γεωγραφική θέση των νησιών και από τις σχέσεις που, τόσο η
ανάγκη όσο και η πολιτική, αναπτύσσονται ανάμεσα σ’ αυτά και στην
έναντί τους ηπειρωτική χώρα η Γαλλία μπορεί να αποκομίσει πολύ
μεγάλα οφέλη για το εμπόριο της και για τις τυχόν μελλοντικές βλέψεις
επέκτασης που θα μπορούσε να διαμορφώσει.
Η Κέρκυρα που προστατεύεται από δύο φοβερά φρούρια, εξοπλισμένα
με 600 μπούκες κανονιών, και διαθέτει μια τεράστια και ασφαλή ράδα,
μέσα στην οποία μπαίνει κάνεις με όλους τους καιρούς, μας καθιστά
κυρίους του Αδριατικού κόλπου.14
Το τεράστιο εμπόριο της Τριέστης, όπως και εκείνο που ο
Αυτοκράτορας 15 θα θελήσει να αναπτύξει στην Βενετία θα εξαρτώνται
πάντα από τη θέληση της Γαλλίας. Εφ' όσον και με μερικές φρεγάδες μόνο
μέσα στη θάλασσα αυτή, δεν θα έχει ποτέ τίποτα να φοβηθεί από την
αντίσταση των λαών που την κατοικούν ή που την συχνάζουν. Με
δεδομένη τη δυσκολία που παρουσιάζει η δημιουργία ενός πολεμικού
12
Πρέπει να αναφέρεται στους Σουλιώτες.
13
Δική μας προσθήκη.
14
Εννοεί την Αδριατική θάλασσα.
15
Πρόκειται για τον αυτοκράτορα της Αυστρίας.

35
στόλου, ο Αυτοκράτορας δεν θα μπορέσει να αποκτήσει ένα πριν περάσει
πάρα πολύς καιρός, και αυτό αν η κακή προαίρεση των υπηκόων του στις
παραθαλάσσιες αυτές επαρχίες του δεν του δημιουργήσουν ακόμα
μεγαλύτερα εμπόδια στη δημιουργία αυτή, ή αν δεν προκαλέσουν αργά ή
γρήγορα γεγονότα που θα οδηγήσουν στο να εκδιωχθεί ο Αυτοκράτορας
(της Αυστρίας) από τον Αδριατικό κόλπο.
Το εμπόριο του (αυτοκρατορικού) οίκου της Αυστρίας (που είναι το
αντικείμενο τις πιο προσφιλούς ασχολίας του) βρίσκεται λοιπόν
ολοκληρωτικά κάτω από την εξάρτηση μας, και θα αποτελεί έναν από
τους ισχυρότερους δεσμούς που θα μας συνδέουν με τον Αυτοκράτορα.
Αν μια από τις δυνάμεις της Μπαρμπαριάς (Αλγερία-Τύνιδα) του κήρυττε
τον πόλεμο, το εμπόριο αυτό θα καταστρέφονταν ολότελα, ή τουλάχιστον
θα διεκόπτετο, και η Γαλλία θα επιφορτίζονταν να τροφοδοτεί τα παράλια
της Ελλάδας και των νησιών του Αρχιπελάγους, με υφάσματα, πανιά,
δέρματα και με τα βιομηχανικά αγαθά, που από χρόνια τους προμηθεύει η
Τριέστη με τεράστια (γι' αυτήν) κέρδη.
Η θέση, επίσης, των νησιών όπως και οι καλές σχέσεις που έχουμε με
τους πασάδες της Στερεάς, θα πρέπει να υπαγορεύσουν στην Γαλλία (την
ανάγκη) να δημιουργήσει στην Κέρκυρα έναν αποθηκευτικό χώρο με
οικοδομική ξυλεία, που θα μπορούσαμε εύκολα και φθηνά να
προμηθευτούμε από την Αλβανία. Η ξυλεία αυτή θα μπορούσε μάλιστα να
μετασκευαστεί σε πλοία στην Κέρκυρα. (Όπου) θα είναι εύκολο να
δημιουργήσουμε ναυπηγεία. Η Βενετοί το είχαν σκεφθεί και είχαν
μάλιστα εγκαταστήσει όλα τα απαραίτητα κτίσματα μέσα στο λιμάνι του
Gouin (στα Γουβιά), που βρίσκεται μέσα στη ράδα της Κερκύρας.
Τα σιτηρά του Μοριά, που είναι γνωστά για τη χαμηλή τους τιμή, η
κάνναβης της Ρομάγνης (στην Ιταλία), που είναι τόσο απαραίτητη στο
ναυτικό μας, ο χαλκός που έρχεται από την Τριέστη, τα μαλλιά της
Τουρκίας, είναι μερικά από τα πράγματα που θα μπορούσαμε να
αποθηκεύσουμε στα νησιά μας, αν προσθέσουμε σ' αυτά τα λάδια, τα
σταφύλια, τα κρασιά, και τα λικέρ που παράγουν, θα είχαμε πολλά φορτία
(με προορισμό) την δικής μας ήπειρο.16
Σε ανταλλαγή, τα νησιά θα προσπορίζονταν από τη Γαλλία ελαφρά
υφάσματα, πανιά, αποικιακά τρόφιμα, μπιζουτερί (κοσμήματα), που θα τα

16
«Νotre continent»: τη δικής μας στεριά ή ήπειρο, δηλαδή τη Γαλλία.

36
διαθέτουν σε όλη την Τουρκία και στο Αρχιπέλαγος με το προτέρημα που
θα πρέπει να τους δώσει πάνω σε όλους τους ανταγωνιστές τους, η
γειτνίαση με τους Τούρκους, οι συχνές σχέσεις που έχουν με αυτούς,
όπως και η ομοιότητα των συνηθειών και της γλώσσας που υπάρχει
ανάμεσα στα δύο έθνη.

Κεφάλαιο έκτο
Η διακυβέρνηση και η νομοθεσία που θα πρέπει να τους δοθούν.

Το Σύνταγμα, κατατάσσοντας τις αποικίες μας των δύο Ινδιών μεταξύ


των πολιτομεριδίων-νομών της Δημοκρατίας (Ρεπούμπλικας), και
παραχωρώντας τους όλα τα συνταγματικά δικαιώματα, όρισε παρ’ όλα
αυτά ότι θα τις διοικεί το Διευθυντήριο μέσω υπαλλήλων της επιλογής
του, οι οποίοι θα το αντιπροσωπεύουν για περιορισμένη χρονική περίοδο
από το Νομοθετικό Σώμα. 1ο Θα εφαρμόσουμε στα νησιά μας της
Αδριατικής το μέτρο αυτό που τόσο σοφά ελήφθη για τις πιο μακρινές
μας Αποικίες; 2ο Θα χειριστούμε τα νησιά αυτά, λόγω του ότι είναι κοντά
στη Γαλλία, όπως τους παλιούς μας νομούς, όπως εκείνους της Κορσικής;
3ο Η το Νομοθετικό Σώμα μη μπορώντας να νομοθετήσει χωριστά για
τους λαούς αυτούς θα αρκεστεί στο να εισάγει μια προσωρινή
διακυβέρνηση και (προσωρινούς) νόμους, έως ότου γίνουν ικανοί να
έχουν ολόκληρο το Σύνταγμα;
Ας απαντήσουμε στις τρεις αυτές ερωτήσεις.
1. Πιστεύω ότι οι κτήσεις μας στη Μεσόγειο σε καμιά περίπτωση δεν
μπορούν να ταυτιστούν με εκείνες (που έχουμε )στις δύο Ινδίες, (παρ'
όλον ότι έχω την αίσθηση, ότι οι πρώτες μας δίνουν πολύ περισσότερα
πλεονεκτήματα απ' ότι οι άλλες). Οι τελευταίες αυτές (κτήσεις), παρ' όλον
ότι είναι πολύ απομακρυσμένες από την Μητρόπολη, έχουν συνδεθεί με
αυτήν, εδώ και έναν αιώνα, με δεσμούς εμπορίου, αίματος, και με κάθε
είδους συμφέροντα. Η γλώσσα τους, η θρησκεία τους ήταν οι ίδιες., η
ομοιότητα (εξ' άλλου) των ηθών και των εθίμων προδιέθετε στην
εισαγωγή των ίδιων νόμων. Τέλος, (και αυτή η παρατήρηση έχει ιδιαίτερη
βαρύτητα στο προκείμενο θέμα) (οι κτήσεις των δύο Ινδιών) ήσαν
ενωμένες με την Γαλλία την εποχή της επανάστασης, και πολλές απ'

37
αυτές, με τις θυσίες τους και με τους αναρίθμητους αγώνες, όπου
θυσίασαν τον πλούτο τους και το αίμα των πολιτών τους, απέδειξαν ότι
είναι άξιες να αποτελέσουν γαλλικούς νομούς.
Τα ελληνικά μας νησιά δεν διαθέτουν κανένα από τους τίτλους αυτούς.
Ο (σύντομος) χρόνος δεν μπόρεσε ακόμα να διαμορφώσει στέρεους
δεσμούς ανάμεσα σ' αυτές και τη Μητρόπολη. Τα ελληνικά, που μιλούν
τα 29/30στα των κατοίκων τους, και η απόλυτη τους άγνοια των
Δημοκρατικών μορφών, τους καθιστούν απόλυτα ανίκανους να ασκήσουν
τα δικαιώματα που δίνονται στους Γάλλους πολίτες. Και (αυτό) θα τους
αφήσει στην απόλυτη διάκριση μερικών Γάλλων, Γραικών ή Ιταλών
ραδιούργων που θα τους μετατρέψουν σε δουλικά εργαλεία των
φιλοδοξιών τους. Όταν τέτοια κακά αποτελέσματα είναι σχεδόν
αναπόφευκτα στις Αντίλλες, δεν θα πρέπει (να περιμένουμε ότι) θα είναι
πολύ πιο εύκολο να συμβούν σε τόπους όπου πολύ λιγότερα άτομα θα
ενδιαφερθούν και θα μπορέσουν να διαδώσουν τα φώτα στα δημόσια
πράγματα;
2. Τα νησιά, εκ πρώτης όψεως, δείχνουν ότι θα έπρεπε να τα
μεταχειριστούμε όπως την Κορσική με την οποία ομοιάζουν σχεδόν
απόλυτα σε ότι αφορά τα ήθη και την γλώσσα17. Όμως, αυτή καθ' εαυτή, η
περίπτωση της Κορσικής δεν (είναι εκείνη) μας δίνει επιχειρήματα
εναντίον της εισαγωγής ενός τέτοιου μέτρου; Το μεγάλο εμπόδιο στην
εγκαθίδρυση μιας δημοκρατίας (ρεπούμπλικας), στην εύνομη και απόλυτη
υλοποίηση των βουλήσεων του συντάγματος, είναι η αμορφωσιά των
λαών: απόδειξη (αποτελούν) όλες αυτές οι νέες ρεπούμπλικες της Ιταλίας.
Πρόσθετη απόδειξη τα πολιτομερίδια-νομοί μας στον Νότο (της Γαλλίας),
και ειδικότερα εκείνα της Κορσικής, όπου είδαμε τον πιο φλογερό
πατριωτισμό, τον πιο ξέφρενο φιλοβασιλισμό, να διαδέχονται ο ένας τον
άλλο, να ξεσκίζονται μεταξύ τους, και να φέρνουν τη δυστυχία σ' αυτούς
τους τόσο ωραίους τόπους. Αποτελέσματα αυτών των συναισθηματικών
εξάρσεων ήταν οι προδοσίες, οι δολοφονίες, τα παντός είδους εγκλήματα:
η αιτία (όλων αυτών) είναι το ότι δεν υπάρχει στους τόπους αυτούς η
μεσαία τάξη που υπάρχει σε όλη την υπόλοιπη Γαλλία. (Μια μεσαία τάξη)
που την αποτελούν οι μορφωμένοι άνθρωποι, οι φωτισμένοι ιδιοκτήτες,

17 Αναφέρεται στη χρήση της ιταλικής, σαν επίσημης γλώσσας των Ιονίων και
στην μεγάλη διάδοση της γνώσης των ιταλικών μεταξύ όλων των μορφωμένων
και όλων των προυχόντων της Επτανήσου.

38
και των οποίων η φωνή και το παράδειγμα μαθαίνει στον λαό να ενώνεται
με τη κυβέρνηση που τους προστατεύει, και να αγωνίζεται για την άμυνα
του συντάγματος που δεν τους αφήνει ούτε βασιλέα, ούτε ευγενείς, ούτε
ιερείς.
Εφ' όσον το σύνταγμα αυτό έδωσε τα πολιτικά δικαιώματα στην
Κορσική, δεν μπορούμε πια να της τα στερήσουμε. Μου φαίνεται όμως
ότι θα πρέπει να αποφύγουμε να δώσουμε τα ίδια προνόμια σε χώρες, που
βρίσκονται στην ίδια κατάσταση με (την Κορσική), χωρίς όμως να έχουν
όπως έχει αυτή τους δεσμούς αγάπης και συνηθειών που την δένουν με τη
Μητρόπολη.
3. Ως εκ τούτου θα ήθελα, να δοθεί στα ελληνικά νησιά μια ιδιαίτερη
διακυβέρνηση και μια νομοθεσία, που να πλησιάζει όμως όσο το δυνατόν
περισσότερο τις μορφές του συντάγματός μας. Σ' αυτό δύο δυσκολίες
παρουσιάζονται: 1ο. εφόσον το σύνταγμα αναγνωρίζει μόνο
πολιτομερίδια-νομούς, δεν μπορεί να επιτρέψει κανένα άλλο (διοικητικό)
πλαίσιο πλην του απόλυτα συνταγματικού για όλους αυτούς. 2ο. (η
δεύτερη δυσκολία) συνίσταται στο γεγονός ότι οι κάτοικοι των νησιών δεν
προσχώρησαν στους Γάλλους παρά μόνο επειδή είχαν την ελπίδα να
μοιραστούν, το συντομότερο, τα πολιτικά τους δικαιώματα. Αν
διαψεύσουμε τις ελπίδες τους θα απομακρυνθούν από μας.
Η σοφία της κυβέρνησης θα βρει τρόπο για να αποφευχθούν όλες αυτές
οι δυσκολίες. Θα ήταν δυνατόν, παραδείγματος χάριν, να τους δώσουμε
όλα τα συνταγματικά δικαιώματα, εκτός εκείνου του να διορίζουν
αντιπροσώπους στο νομοθετικό σώμα, και τους αναγγείλουμε με
διάγγελμα του ίδιου του Διευθυντηρίου, ότι το τελευταίο αυτό πολιτικό
δικαίωμα, το πιο τιμητικό και το πιο σημαντικό απ' όλα, θα τους αποδοθεί
μετά από μια συγκεκριμένη χρονική προθεσμία, που κρίθηκε απαραίτητη
για να τους δοθεί ο καιρός να γνωρίσουν τους νόμους μας, τα ήθη και
έθιμά μας και (για να μάθουν) τη γλώσσα μας. Οπότε θα πρέπει να
διαδώσουμε στα προσωρινά αυτά πολιτομερίδια-νομούς την εκπαίδευση
με όλους τους δυνατούς τρόπους. Θα πρέπει να ιδρυθούν βιβλιοθήκες,
σχολεία όλων των βαθμίδων, να αποσταλούν από την κυβέρνηση (στα
νησιά) εργάτες, βιοτέχνες, όπως και αγρότες. Η διάνοιξη ορισμένων
δρόμων στο εσωτερικό των νησιών θα δώσει στους κατοίκους να
καταλάβουν τη χρησιμότητα αυτών των μέσων επικοινωνίας. Και οι
μικρές αυτές θυσίες από μέρους της Κυβέρνησης, οι πατρικές αυτές

39
φροντίδες, θα της ανταποδοθούν στο πολλαπλάσιο με την αγάπη, την
ανάπτυξη του διαφωτισμού, την αύξηση της εθνικής ευημερίας18 από τον
πολυμήχανο και ευαίσθητο αυτό λαό, που τόσο αξίζει να γίνει γαλλικός.

Κεφάλαιο έβδομο

Τρόποι για να φέρουμε (τα νησιά) στο επίπεδο ευημερίας που η


θέση και κατάστασή τους τα προορίζει.

Έχω ήδη επισημάνει τα μέσα που απαιτούνται γι’ αυτό στα


προηγούμενα κεφάλαια, αυτά (που ακολουθούν) εδώ θα αποτελέσουν
μόνο μία περίληψη.
1ο. Η διάνοιξη δρόμων, είναι κατά την γνώμη μου το πρώτο πράγμα με
το οποίο θα πρέπει να ασχοληθούμε. Το μηχανικό του στρατού θα
μπορούσε να αρχίσει τις εργασίες, μέχρις ότου εγκαταστήσουμε στα νησιά
το δημόσιο μας σύστημα δημοσίων έργων (ponts et chaussées). Θα
αρκούσε προσωρινά να θέσουμε στη διάθεση του σώματος του μηχανικού
το ποσό των 40.000 φράγκων το χρόνο, για το σκοπό αυτό.
2ο. Να φέρουμε στα νησιά, Γάλλους καπιταλίστες που θα τους
διδάξουν με το παράδειγμα του πως (πρέπει να) εκμεταλλεύονται τη γη,
τα προϊόντα και τη γεωγραφική θέση τέτοιων τόπων.
3ο. Δεν πρέπει το Διευθυντήριο να παραμελήσει να επικοινωνεί με τις
προσωρινές διοικήσεις που θα ιδρυθούν. Αυτός είναι ο καλλίτερος τρόπος
για να καθησυχάσουμε τους κατοίκους που προσπαθούν να τους
εμφυσήσουν τον φόβο ότι θα τους εκχωρήσουμε στην γειτονική δύναμη.
Είδα την μεγάλη εντύπωση που προκάλεσε μία επιστολή του Υπουργού
των Εσωτερικών προς την δημοτική διοίκηση της Κερκύρας. Μία λέξη
του Διευθυντηρίου και των υπουργών του θα έκανε πολύ μεγαλύτερο
καλό από όλες τις διακηρύξεις των στρατηγών και των πολιτικών
εκπροσωπών.

18
«prospérité nationale».

40
4ο. Να διατηρήσουμε με (ιδιαίτερη) φροντίδα στα νησιά ένα στολίσκο
από φρεγάδες και κορβέτες, μερικές από τις οποίες θα πρέπει να κάνουν
συνεχείς περιπολίες μέσα στον κόλπο, για να εκδιώξουν τους
Μπαρμπαρέζους (πειρατές). Καθώς το εμπόριο αποτελεί την κυριότερη
δραστηριότητα των λαών αυτών, αυτό είναι που πρέπει να
προστατέψουμε.
5ο. Να ενθαρρύνουμε τη μελέτη της γαλλικής γλώσσας και να
ιδρύσουμε αμέσως σχολεία στα πρότυπα των δικών μας. Όσο
περισσότερα σχολεία, ανάλογα εκείνων της Γαλλίας, δημιουργήσουμε
στους τόπους τους, τόσο περισσότερο θα τους πείθουμε ότι έχουμε ενωθεί
για πάντα.
6ο. Να διαθέσουμε ορισμένες δωρεάν θέσεις στους Εθνικούς
εκπαιδευτικούς μας οίκους, για τα παιδιά των νησιών. Η υπόσχεση που
τους κάναμε τους ενθουσίασε, πρέπει να τηρήσουμε το λόγο μας, όσο το
δυνατόν πιο σύντομα.
7ο. Να θέσουμε σε εφαρμογή ένα άλλο άρθρο της διαταγής του
Βοναπάρτη του 17 Μπριμαίρ (Ομιχλώδους), εκείνο που εντέλλεται ότι
ένας αντιπρόσωπος από κάθε προσωρινό νομό, θα πηγαίνει να αποδίδει
λογαριασμό στο Διευθυντήριο για την οργάνωση του νομού του. Αυτό θα
αποτελούσε ένα σοφό πολιτικό μέτρο που είναι βέβαιο ότι θα είχε μεγάλη
επιτυχία (και) στο Παρίσι. Θα βλέπαμε πολύ ταλαντούχους ανθρώπους, να
μιλούν την πιο ωραία γλώσσα του κόσμου, και να συγχαίρονται στο
όνομα των συμπολιτών τους για το ότι ανήκουν στο Μεγάλο (γαλλικό)
Έθνος.
8ο. Να πάρουμε την απόφαση (όποια επιλογή και αν κάνουμε σχετικά
με την νομοθεσία των νησιών) να τους συμπεριφερθούμε προσωρινά όσο
γίνεται πιο σύμφωνα με το σύνταγμα. Οι πολιτικοί εκπρόσωποι του
Διευθυντηρίου να έχουν την εντολή να τους αφήσουν την διοίκηση των
δημοσίων οικονομικών, εκείνη της δικαιοσύνης (...) Αυτός είναι ο
καλλίτερος τρόπος για να τους αποδείξουμε ότι είναι ελεύθεροι. Πρέπει
επίσης οι στρατηγοί που διοικούν μέσα στις οχυρές (πόλεις) να πάψουν να
παρενοχλούν τις πολιτικές αρχές. Δεν μπορούν να συνηθίσουν στην ιδέα
ότι βρίσκονται σε γαλλικούς νομούς, μέσα στους οποίους δεν μπορούν να
συμπεριφέρονται σαν να ήσαν σε κατεχόμενες χώρες.

41
9ο. Ιδιαίτερη φροντίδα απαιτεί η ρύθμιση των αρμοδιοτήτων ανάμεσα
στις πολιτικές και τις στρατιωτικές αρχές. Το Διευθυντήριο θα θυμηθεί ότι
όλες οι αποικίες μας γνώρισαν ταραχές, σε όλες τις εποχές, από τέτοιου
είδους τις διαμάχες. Η παλαιά μάλιστα κυβέρνηση θεωρούσε άλλωστε ότι
με τον τρόπο αυτό είχε όφελος. Σήμερα που η αρχή της υπακοής των
στρατιωτικών είναι απόλυτα αναγνωρισμένη και έχει υιοθετηθεί, δεν
υπάρχει αμφιβολία ότι οι πολιτικοί εκπρόσωποι του Διευθυντηρίου πρέπει
να δίνουν εντολές στους στρατηγούς. Πρέπει όμως (αυτό) να το
προσδιορίσουμε θετικά στις οδηγίες που δίνονται στους αντιπροσώπους
αυτούς, διότι οι στρατηγοί της στρατιάς της Ιταλίας που έχουν την
αίσθηση της προσωπικής τους αξίας, και θυμούνται τις (νικηφόρες)
κατακτήσεις τους, (όσο καλοί πολίτες και αν είναι εξ άλλου) έχουν πολύ
περισσότερο την τάση να διατάσουν παρά να υπακούουν.

Αυτές είναι οι απόψεις που έκρινα χρήσιμο να υποβάλλω στο


Εκτελεστικό Διευθυντήριο σχετικά με τις νέες και πολύτιμες κτήσεις μας
στην Αδριατική θάλασσα. Τα φώτα που θα συγκεντρώσει από κάθε
πλευρά πάνω στο σημαντικό αυτό θέμα, θα του επιτρέψουν να αποφασίσει
για το πια είναι τα πλέον κατάλληλα μέτρα που θα πρέπει να υιοθετήσει
για να εξασφαλίσει την ευτυχία των νέων αυτών πολιτομεριδίων-νομών
της Δημοκρατίας (Ρεπούμπλικας).
Εύχομαι να μπορεί (το Διευθυντήριο) να βρίσκει πάντοτε, για την
εκτέλεση των σοφών του μέτρων, εκπροσώπους που, με την ηθικότητά
τους, τα φώτα τους, θα φέρνουν την εκτίμηση και θα τιμούν το γαλλικό
όνομα. Που με τον ήπιο χαρακτήρα τους και με τη διαλλακτικότητά τους
θα κερδίζουν την αγάπη εκείνων στους οποίους πρέπει να διδάξουν τους
νόμους μας, που με γνώση των ηθών και εθίμων και της γλώσσα τους
λαμβάνουν τα πιο κατάλληλα μέτρα για να τους δέσουν με τη Δημοκρατία
μας, και που τελικά, όπως ο ενάρετος Poivre στη Νήσο της Γαλλίας (την
Réunion), φέρνοντας την ευτυχία στις αποικίες μας, θα συντελούν στην
ευδαιμονία της Πατρίδας μας.
▬▬▬▬▬▬
Νικόλας Βερνίκος
Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αιγαίου,
Tμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Eπικοινωνίας

42