Vous êtes sur la page 1sur 18

GEOPOLITYKA

Bibliografia geopolityki współczesnej (1989-2009), opr. L. Sykulski, Częstochowa 2014 –


dostępna w internecie

L. Moczulski, Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Warszawa 2000


C. Jean, Geopolityka, Wrocław 2003
Z. Lach, J. Skrzypek, Geopolityka i geostrategia, Warszawa 2007
C. Flint, Wstęp do geopolityki, Warszawa 2008
L. Sykulski, Geopolityka. Słownik terminologiczny, Warszawa 2009
J. Potulski, Wprowadzenie do geopolityki, Gdańsk 2010
A. Krzeczunowicz, Geopolityka i geostrategia, Częstochowa 2010
Geopolityka. Elementy teorii, wybrane metody i badania, pod red. Z. Lacha, J. Wendta,
Częstochowa 2010
Geopolityka, pod red. A. Dybczyńskiego, Warszawa 2013
Mały leksykon geopolityki, pod red. Leszka Sykulskiego, Częstochowa 2016

Czasopisma
Przegląd Geopolityczny, dostępny w internecie
Zeszyty Naukowe, Akademia Obrony Narodowej
Krakowskie Studia Międzynarodowe
Stosunki Międzynarodowe

Rocznik statystyki międzynarodowej – wydawany przez GUS (nowsze na stronach


internetowych)
http://europa.eu/publications/statistics/index_pl.htm - Eurostat – oficjalne statystyki UE
http://unstats.un.org/unsd/databases.htm - statystyka ONZ

www.geopolityka.org Stowarzyszenie Europejskie Centrum. Analiz Geopolitycznych


www.geopolityka.net Polski Portal o Geopolityce
www.politykaglobalna.pl Portal polityki międzynarodowej
Polskie Towarzystwo Geopolityczne http://ptg.edu.pl

Geopolityka jako osobny termin narodziła się w 1899 r. Po raz pierwszy użył jej wówczas
szwedzki politolog, prawnik i polityk – Rudolf Kjellén (1864-1922). W swoim artykule,
opublikowanym na łamach czasopisma „Ymer”, 1899, z. 3 (wydawanym przez Szwedzkie
Towarzystwo Antropologii i Geografii), zatytułowanym: Badania nad granicami politycznymi
Szwecji, wyróżnił geopolitykę jako jedną z podstawowych pięciu kategorii badania państwa.
Odnosiła się ona do wpływu geografii (kształt granic, ukształtowanie powierzchni, klimat,
sąsiedztwo z innymi jednostkami geograficznopolitycznymi itp.) na politykę państw.
Jako początek przyjmuje się jednak 1916 rok. Wówczas Rudolf Kjellén definiował
geopolitykę jako „naukę o państwie jako organizmie geograficznym lub zjawisku w
przestrzeni”. Było to wynikiem modnego wówczas spojrzenia na politykę, nawiązującego do
teorii Karola Darwina, porównująca ją do żywego organizmu.

1
Geopolityka jako deterministyczne założenie, że zjawiska polityczne (głównie politykę
zagraniczną) można wyjaśnić czynnikami fizycznogeograficznymi, które w związku z tym w
znacznym stopniu decydują o znaczeniu i sile państw.

Nauka o zmiennej strategii politycznej zdeterminowanej przez czynniki cywilizacyjne i


rozgrywającej się na niezmiennej przestrzeni geograficznej w perspektywie długiego trwania
historycznego. Geopolityka ujmuje rzeczywistość jako pole nieustannej rywalizacji,
konfrontacji, której celem jest walka o zdobycie tego, co jest istotą polityki, czyli przewagi.
Jest umiejętnością budowy modeli teoretycznych, myślenia, analizy czy też patrzenia na
państwo w kategoriach przestrzeni oraz konfliktów, jakie się na nim toczą. Ogólnie, w
porównaniu z geopolityką tradycyjną nowa, współczesna geopolityka przyznaje większą
wagę ludzkim czynnikom geograficznym, takim jak demografia, gospodarka, etnologia,
socjologia, antropologia itp., niż czynnikom fizycznym, których wpływ i znaczenie zostały
głęboko zmodyfikowane przez technologię.

Geopolityka, jako potoczny, a przy tym niezwykle użyteczny termin, jest obecnie
wykorzystywana powszechnie w środkach masowego przekazu oraz wielu publikacjach
popularnych i naukowych. Częstokroć jednak posługiwanie się tym pojęciem oraz wszelkimi
możliwymi jego wariacjami, w tym z użyciem najdziwniejszych kontekstów , jest
arefleksyjne i pozbawione większego sensu. Bywa bowiem używane wyłącznie w celu
zwiększenia „powagi” wypowiadanych słów, czy nadania im „głębszego znaczenia”. W wielu
wypadkach kończy się to jednak rozmyciem danego przekazu, a czasem i jego ośmieszeniem.
Warto więc zwrócić uwagę na właściwe, pełne znacznie geopolityki, rozumianej jako
autonomiczna dziedzina aktywności intelektualnej, która wytworzyła swój własny styl
myślowy, z przynależnymi mu charakterystycznymi cechami i prawidłowościami w zakresie
formułowania sądów.

wymiary analizy geopolitycznej


Geopolityka toczy się na trzech płaszczyznach
płaszczyźnie geografii fizycznej – na pewnej niezmiennej przestrzeni
warstwie kulturowej - jej podmiot to typ organizacji społecznej, (która zmienia się na
przestrzeni tysięcy lat, zmiany te dotyczą głównie religii, mentalności ludzkiej) na danym
terytorium
gra wielkich mocarstw – współczesne stosunki międzynarodowe jest to coś, co jest
elastyczne, ciągle się zmienia (położenie strategiczne)

Próba definiowania geopolityki wyłącznie przez pryzmat etymologii jej nazwy jest błędna i –
poprzez swoje zawężenie – prowadzi często do opacznego rozumienia samej istoty tej
dziedziny. Rdzeń pojęcia „geopolityka” zawiera się w związku między greckimi słowami γῆ
(geos) – ziemia i πολιτικός (politikos) – obywatelski, terminu pochodnego od słowa πολις
(polis) – miasto (miasto-państwo). Zatem pierwotne znaczenie omawianego pojęcia wskazuje
na zależności między przestrzenią geograficzną a polityką. Jest to jednak tylko jedna z cech
charakteryzujących podejście geopolityczne.

2
Geopolityka jest paradygmatem (zbiór pojęć i teorii tworzących podstawy danej nauki),
podejściem badawczym,  które podejmuje próbę racjonalizacji i wprowadzenia maksymalnej
wymierności założonych działań, które składają się na siłę państwa, jego zdolność utrzymania
i rozwoju własnego terytorium, prowadzenia i wygrywania wojen lub innych form konfliktów
nie mających charakteru zbrojnego.
Ma charakter podejścia badawczego, a nie dyscypliny naukowej, nie odkrywa prawidłowości
rozwoju świata, dlatego nie może być nauką. Geopolityka nie jest doktryną (zespół twierdzeń,
założeń i dogmatów), która uzasadnia zjawiska polityczne związane z warunkami i
czynnikami geograficznymi. Jest metodą badawczą użyteczną dla nauk politycznych i
stosunków międzynarodowych. Gromadzi i przetwarza dane uzyskiwane z różnych dyscyplin
badawczych. Uzyskanie informacji o konkretnym państwie, aspiracjach jego mieszkańców,
możliwościach ich realizacji. Podstawowe dane nie mapa a rocznik statystyczny.
Bada aspiracje narodu, możliwości ich realizacji przez państwo, dostarcza danych do
określenia interesów narodowych i priorytetów, których lista i kolejność układa się w rację
stanu.

Patrząc z tej perspektywy i wgłębiając się w dorobek geopolityki akademickiej od połowy


XIX wieku do dziś, możemy stwierdzić, że istnieją cztery fundamentalne zasady
przynależnych geopolityce i cechujących rozumowanie geopolityczne.

Cechy myślenia geopolitycznego

Wielka przestrzeń. Najbardziej charakterystycznym dla geopolityki, szeroko


rozpoznawalnym jej atrybutem jest rozpatrywanie każdej rzeczywistości politycznej w
kategoriach wieloprzestrzennych. Geopolityka w sposób nierozerwalny wiąże aspekty
polityczne, choćby te najbardziej lokalne, z kontekstem globalnym. Za każdym razem
rozpatruje procesy przynależne danemu regionowi w kontekście systemu światowego.
Analizy i badania geopolityczne cechuje myślenie w skali kontynentalnej. Przestrzeń w
rozumieniu geopolitycznym ma charakter wielowymiarowy, jest także wielowartościowa.

Geopolitycy silnie wartościują przestrzeń. Istnieją bowiem przestrzenie centralne, aktywne,


rdzeniowe, newralgiczne oraz przestrzenie peryferyjne i pasywne. Geopolitycy oznaczają na
mapach regiony, makroregiony, panregiony, punkty krytyczne, bufory, zworniki, sworznie.
Wszystkie te kategorie mają znaczenie wartościujące z punktu widzenia panowania nad
Ziemią. Geografowie opisują Ziemię i jej właściwości jako statyczne, podczas gdy
geopolityka dostrzega „dynamikę przestrzeni”, to co zmienne, co dla każdej epoki
historycznej, dla każdej koniunktury i wreszcie dla każdego ośrodka siły ma inne znaczenie.
W związku z tym, geopolityka zalicza się do nauk politycznych.

Długi czas. Rozumowanie geopolityczne ma charakter długookresowy. Celem takiego


spojrzenia jest uchwycenie najważniejszych procesów dziejowych. Pozwala to na
zarysowanie głównych cyklów koniunkturalnych w dziejach. Daje możliwość szczegółowego
określenia przyczyn i skutków powstawania i upadku imperiów, mocarstw, bloków
polityczno-militarnych. Geopolitycy posługują się pojęciem długiego trwania (longue durée),

3
wprowadzonym przez francuską szkołą Annales. Z perspektywy długiego trwania pojedyncze
wydarzenia nie mają praktycznie żadnego znaczenia. Istotną geopolityki jest zorientowanie w
przyszłość. Wiedza o przeszłości stanowi jedynie instrument, konieczne narzędzie dające
możliwość wyprzedzania bieżących zjawisk o dekady.

Geopolityka – w odróżnieniu od geografii politycznej – nie koncentruje się na teraźniejszości.


Takie pojęcie dla niej nie istnieje. Z geopolitycznego punktu widzenia nie występuje
statyczny układ międzynarodowy. Geografia polityczna opisując świat polityczny w
niewielkim wycinku czasowym, nie stawia przy tym pytań o przyczyny takiego, a nie innego
układu. Geopolityka bada genezę konfliktów międzynarodowych oraz perspektywy
formowania się takiego, a nie innego ładu światowego. Geopolityka bada więc „dynamikę
przestrzeni”. Nie istnieje dla niej teraźniejszość, istnieje tylko przeszłość i przyszłość.

Proces. Ujęcia geopolityki są procesualne. Geopolitycy nie koncentrują się na pojedynczych


wydarzeniach (fenomenach), ponieważ – w kategoriach długiego trwania – nie mają one
większego znaczenia. Geopolityk nie może być „zakładnikiem bieżących wydarzeń”. Badania
geopolityczne nie są wynikiem obserwacji pojedynczych wydarzeń i decyzji politycznych, nie
są wypadkową analizy wypowiedzi takich, czy innych polityków. To domena innych nauk o
polityce oraz dyplomacji. Geopolitykę interesują nade wszystko procesy, trendy, cykle,
związki przyczynowo-skutkowe, koniunktury. Geopolityka wychodzi z założenia o
ponadczasowości wpływu czynników przestrzennych na sferę polityki globalnej i istotę
relacji między ośrodkami siły.

Asymetria. Jednym z kluczowych zadań geopolityki jest uchwycenie głównych wektorów


układu sił w przestrzeni. Geopolityka – w odróżnieniu choćby od prawa międzynarodowego –
nie traktuje państw ani organizacji międzynarodowych w kategoriach egalitarnych. Wręcz
przeciwnie, ustanawia ich ścisłą hierarchię. W odróżnieniu od geografii politycznej,
geopolityka pomija w swoim obrazowaniu państwa marginalne, nie liczące się w danym
układzie sił. Eksponuje natomiast liczących się graczy, stosując przy tym ścisłą ich gradację.
Podkreśla przy tym obszary i kierunki konfrontacji. Geopolitycy w swoich badaniach i
analizach koncentrują się na ujmowaniu nie tylko samych państw, ale przede wszystkim
ośrodków siły.

Poprzez ośrodek siły geopolityka rozumie zorganizowaną strukturę polityczną, posiadającą


władzę centralną i mającą stały punkt odniesienia w przestrzeni i w czasie (zachowującą
historyczną ciągłość). Struktura ta musi być zdolna do oddziaływania na otoczenie
zewnętrzne i środowisko wewnętrzne. Dla geopolityki nieistotny jest ustrój, struktura
etniczna, stosunki gospodarczo-społeczne, czy nawet obraz cywilizacyjny danej struktury
polityczno-przestrzennej, aby definiować ją jako ośrodek siły. Kluczowy jest geograficzny
punkt odniesienia i ciągłość dziejowa. Jako przykład weźmy Wyżynę Irańską. Na tym
obszarze istniały państwowości tworzone m.in. przez Medów, Achemenidów, Seleucydów,
istniało Królestwo Partów, imperium Sasanidów, państwo Umajadów, Abbasydów,

4
Seldżuków, Imperium Chorezmijskie, Persja pod dynastią Afszarydów, Zandów, Kadżarów,
Persja i Iran rządzone przez dynastię Pahlawi, a od 1979 r. istnieje Islamska Republika Iranu.
Obszar ten, zróżnicowany na przestrzeni dziejów pod względem etnicznym, językowym,
ustrojowym, a nawet cywilizacyjnym, w rozumieniu geopolitycznym stanowi nieprzerwanie
jeden ośrodek siły od czasów starożytnych.

W związku z takimi sferami zainteresowań i formami ujęć badawczych, geopolityka w sposób


naturalny włącza w swój zakres zainteresowań państwa nie uznawane na arenie
międzynarodowej oraz struktury pozapaństwowe.

Realizm. Rozumowanie geopolityczne ma zawsze charakter spojrzenia realistycznego. Ujęcie


to zakłada odrzucenie jakichkolwiek aksjomatów doktrynalnych czy ideologicznych.
Częstokroć wiąże się to z pominięciem aspektów etycznych w polityce (odrzucenie
aksjologii), bądź też uwzględnianie odrębnych konwencji etycznych przynależnych sferze
polityki. Karl Haushofer nazwał geopolitykę „sumieniem geograficznym państwa”. Jednak
należy pamiętać, że w rozumieniu geopolitycznym przestrzeń jest amoralna, więc nie stawia
się jej przed żadnym trybunałem. Globalny układ sił oraz interesy uczestników systemu
międzynarodowego mają charakter labilny. Geopolityka ujmuje rzeczywistość jako pole
nieustannej rywalizacji, konfrontacji, której celem jest walka o zdobycie tego, co jest istotą
polityki, czyli przewagi.

Geopolityka postuluje uprawianie polityki realnej. Paradygmat realistyczny jest zatem jednym
z fundamentów tej dziedziny refleksji politycznej. Postulaty polityki realnej w kontekście
geopolityki i geostrategii możemy sformułować w kilkunastu najważniejszych punktach:
• Głównym napędem polityki jest żądza władzy, która jest silniejsza niż jakiekolwiek inne
dążenie człowieka i jest dążeniem odwiecznym. Naczelnym celem geopolityki praktycznej
jest walka o przetrwanie i walka o uzyskanie przewagi.
• W geopolityce rozróżnienie między wojną a pokojem jest wyłącznie konwencją
terminologiczną. Rywalizacja, dążenie do uzyskania przewagi ma charakter permanentny.
Działania zbrojne (w tym wojna) są jedynie jednym z instrumentów rywalizacji.
• Polityka jest sztuką tego co możliwe. Cel realny, to cel osiągalny. Jeśli nie można prowadzić
takiej polityki, jakiej by się chciało, należy prowadzić taką, jaką można. Najważniejszą

cechą polityka jest skuteczność w działaniu.

• Moralność i etyka nie jest kategorią geopolityczną. W polityce celem nie jest posiadanie
racji, lecz realizacja interesów. Liczą się realne osiągnięcia, nie motywy, nie idee, nie
wyobrażenia, lecz konkretne interesy i „twarda rzeczywistość” i osiąganie przewagi. Każdy
ośrodek władzy jest zorientowany na swoje interesy.
• W geopolityce słowa i podpisane traktaty nie mają realnej wartości. Namacalną wartością
jest siła (potęga), rozumiana jako zdolność do kształtowania otoczenia międzynarodowego
danego ośrodka siły, zgodnie z jego wolą. O pozycji międzynarodowej decyduje zdolność do
narzucenia swojej woli innym.
• W geopolityce sukces nigdy nie jest ostateczny, porażka nigdy nie jest totalna.

5
Rywalizacja geopolityczna to sztuka wprowadzania w błąd. Najwyższym zwycięstwem w
geopolityce jest osiągnięcie celu politycznego bez użycia siły militarnej.
• Sojuszników należy szukać blisko, wrogów daleko. „Wróg mojego wroga jest moim
sojusznikiem”. W geopolityce nie ma przyjaciół ani wrogów. Istnieją wyłącznie sojusznicy
i przeciwnicy. W geopolityce nie ma wiecznych przymierzy. „Chcesz pokoju, szykuj się do
wojny”.
• Partykularne wartości i interesy nie mogą pretendować do miana uniwersalnych.
• Potęga to wypadkowa potencjału oraz zdolności do jego skutecznego wykorzystania.
Rywalizacja o zasoby materialne ma charakter wtórny. Naczelnym celem geopolityki jest
panowanie nad noosferą, „płaszczem mentalnym Ziemi”, sferą świadomości społeczeństw.

W powyższym kontekście można przyjąć luźną definicję geopolityki.

Geopolityka – interdyscyplinarna dziedzina wiedzy badająca wpływ przestrzeni na procesy


polityczne w kategoriach długiego trwania

Cel i zakres badań geopolitycznych (Leszek Sykulski, Geopolityka)


Poniżej zamieszczono przykładowe pytania badawcze, występujące w geopolityce uprawianej
w formie naukowej (jako dyscyplina badawcza lub paradygmat w ramach nauk społecznych).
• Czy i w jaki sposób przestrzeń geograficzna wpływa na formułowanie celów i interesów
graczy międzynarodowych (państw i związków państw)?
• Jakie są przyczyny powstawania i upadku państw, formowania się mocarstw i imperiów?
• Jakie znaczenie dla rywalizacji politycznej mają określone obszary geograficzne?
• Dlaczego takie, a nie inne terytoria mają kluczowe znaczenie dla regionalnego lub
globalnego układu sił w danym okresie?
• Jaki jest realny stosunek sił (potęgi) w skali danego regionu i w skali globalnej?
• Jakie czynniki miały charakter decydujący w historii ludzkości na powstawanie mocarstw,
imperiów, na narzucanie swojej woli politycznej?

Geopolityka koncentruje się na takich zagadnieniach jak:


• rywalizacja o władzę (kontrolę) nad określonymi terytoriami, żyjącymi tam ludźmi,
rozmieszczonymi tam zasobami naturalnymi oraz infrastrukturą;
• polityczna wartość przestrzeni (terytoria o dużym i małym znaczeniu w rywalizacji o
władzę, obszary osiowe, strefy zderzeń, obszary buforowe, terytoria krytyczne);
• walka o władzę w oderwaniu od aksjologii (sfery wartości, moralności), koncentracja na
twardych, bezemocjonalnych interesach i odwiecznej żądzy władzy;
• podział globalnej kontroli nad przestrzenią (stan posiadania, obszary kontroli, strefy
wpływów);
• przestrzeń politycznie zorganizowana – przyczyny formowania się państw, mocarstw,
imperiów i wpływ na te procesy czynników geograficznych;
• przebieg linii i stref napięć, konfliktów, stref wpływów w skali regionalnej i globalnej;
• społeczne wyobrażenia przestrzeni politycznej i ich wpływ na formowanie racji stanu.
Główne cele geopolityki uprawianej naukowo (jako nauka lub paradygmat):

6
• Ocena położenia geograficznego państw i wynikające z tego szanse i zagrożenia. Ocena ta
obejmuje nie tylko czasy współczesne, ale także głęboką analizę historyczną. Brane są pod
uwagę czynniki takie jak: położenie na szlakach komunikacyjnych, dostęp do mórz i
oceanów, klimat, ukształtowanie powierzchni, zasoby surowców naturalnych, poziom
cywilizacyjny, stosunek sił w stosunku do sąsiadów;
• Określanie roli czynników geograficznych w kształtowaniu celów i interesów państwa;
• Analiza stosunku sił w środowisku międzynarodowym;
• Rola czynników geograficznych na przestrzeni dziejów i ich wpływ na powstawanie, rozwój
i upadek ośrodków siły;
• Badanie myśli politycznej odnoszącej się do ww. zagadnień.

Cele geopolityki uprawianej jako doktryna i działalność praktyczna:


• Formułowanie koncepcji i doktryn geopolitycznych odnoszących
się do strategii i celów w polityce zagranicznej państwa lub w stosunku do polityki globalnej;
• Tworzenie map wyobrażeniowych dla decydentów i społeczeństw;
• Marketing idei (koncepcji) geopolitycznych;
• Tworzenie podstaw do formułowania racji stanu i wytycznych w zakresie spraw
międzynarodowych do strategii bezpieczeństwa.

Myśl i teorie geopolityczne


Pojęcia „myśl” oznacza „czynność umysłową, zdolność myślenia, funkcję umysłu, a więc
władzę poznawczą rozumu” oraz „wynik rozmyślań, skutek myślenia, prowadzący do
kształtowania się wyobraźni, pojęć, sądów, wniosków, poglądów na coś”.

Myśl geopolityczna jest zbiorem poglądów, wniosków i opinii dotyczących środowiska


międzynarodowego, odnoszących się do przestrzeni geograficznej i jej roli w kształtowaniu
procesów politycznych, a także wyobrażeń dotyczących przestrzeni polityczno-geograficznej
i ich roli w kształtowaniu się działalności politycznej.
Myśl geopolityczna w zależności od nasycenia jej aparatem naukowym, postulatami
politycznymi oraz elementami światopoglądu można podzielić na trzy obszary.

Pierwszy stanowią teorie geopolityczne. Teoria polityczna to zbiór poglądów na


rzeczywistość międzynarodową, opartych na badaniach naukowych zbieżnych z celem i
zakresem geopolityki, mogących co prawda zawierać także postulaty polityczne, jednak przy
zachowaniu możliwości wyraźnego rozróżnienia faktów od ich interpretacji. W myśli
geopolitycznej teorie naukowe (prace o charakterze naukowym) stanowią rdzeń tej formy
refleksji politycznej. Wynika to ze specyfiki spojrzenia geopolitycznego, które uwzględnia
szeroką perspektywę geograficzną, historyczną, cywilizacyjną, gospodarczą i wojskową,
wymagającą niemałego przygotowania erudycyjnego.

Drugim obszarem myśli geopolitycznej są idee i ich bardziej rozwinięte formy – ideologie
geopolityczne. W tej formie myśli geopolitycznej dominują elementy światopoglądu,
czerpiącego swoje źródło z filozofii, religii i kultury.

7
Trzecim obszarem myśli geopolitycznej są doktryny i koncepcje geopolityczne. Dominują w
nich postulaty polityczne. Odrzucają, bądź traktują instrumentalnie wyniki badań naukowych,
przedmiotowo także odnoszą się do warstwy aksjologicznej (odnoszącej się do wartości).
Nastawione są głównie na interes polityczny.

Doktryna geopolityczna to ogólna zasada postulująca konieczność podejmowania


określonych działań politycznych w przestrzeni. Przykładem takiej myśli jest np. doktryna
granic naturalnych, która powstała jeszcze w XVIII wieku we Francji i postulowała oparcie
granic państwowych na istniejących granicach naturalnych, takich jak: rzeki, pasma górskie,
morza.

Koncepcja geopolityczna to konkretny postulat lub projekt, odnoszący się do określonego


rozwiązania politycznego w przestrzeni. Przykładem takiego projektu jest koncepcja
Mitteleuropy, zjednoczenia pod egidą Niemiec państw i narodów zajmujących centrum
kontynentu europejskiego, czy koncepcja Międzymorza, postulująca strategiczny sojusz
państw leżących między Morzem Bałtyckim i Morzem Czarnym, rozdzielający Niemcy i
Rosję.

W pełni naukową formą myśli geopolitycznej jest paradygmat geopolityczny, który stanowi
autonomiczny nurt badań naukowych, zbieżny z celem i zakresem badań geopolitycznych,
osadzony w tradycji naukowej, oparty na zasadach obiektywizmu, weryfikacji i krytycznej
analizy faktów (zbiór pojęć i teorii tworzących podstawy danej nauki; zbiór poglądów
podzielanych przez naukowców, zestaw porozumień o pojmowaniu zagadnień) Metodą
pozwalającą na odróżnienie, czy mamy do czynienia z paradygmatem geopolitycznym czy
myślą geopolityczną jest poziom dominacji subiektywnych postulatów: politycznych i
światopoglądowych. Jeśli występuje ich zdecydowana przewaga mamy do czynienia z
rozważaniami, które mieszczą się w ramach myśli geopolitycznej.

Nowy nurt we współczesnej geopolityce, tzw. geopolityka krytyczna, wyodrębnia z


geopolityki trzy główne obszary: geopolitykę praktyczną, która jest dziełem polityków,
dyplomatów, biurokracji państwowej, geopolitykę formalną, będącą wytworem
intelektualistów, środowisk akademickich, organizacji pozarządowych (m.in. tzw. think-
tanków [z założenia niezależny komitet doradczy o charakterze organizacji non-profit
zajmujący się badaniami i analizami dotyczącymi spraw publicznych]) i geopolitykę
popularną, czyli wyobrażenia odnoszące się do politycznej przestrzeni propagowane przez
środki masowego przekazu. Myśl geopolityczną tworzą zatem osoby wywodzące się z
różnych środowisk, takich jak np. władze państwowe, organizacje polityczne (partie,
stowarzyszenia, nieformalne grupy o celach politycznych), wojsko, środowiska naukowe oraz
rządowe i pozarządowe ośrodki analityczne.

Teorie
Czołowy przedwojenny amerykański geopolityk Nikolas Spykman (1893-1943). Profesor
uniwersytetu w Yale. Przedstawiciel szkoły tzw. realizmu politycznego. Zakładano, że u
podstaw stosunków międzynarodowych leży natura ludzka, a ludzie dbają o własny interes,

8
dążą do władzy a to prowadzi do konfliktów. Natura ludzka narzuca państwom system
wartości, normy postępowania. Realiści zakładali, że polityka światowa rozgrywa się w
warunkach międzynarodowej anarchii, czyli w systemie pozbawionym nadrzędnej władzy.
Głównym celem w polityce zagranicznej jest realizacja i obrona interesu kraju, a środkiem do
realizacji jest siła. Tylko siła i jej odpowiednie wykorzystanie może zagwarantować pokój i
niezależność. Państwa nie są sobie równe, istnieje międzynarodowa hierarchia siły. Stosunki
międzynarodowe to przede wszystkim międzymocarstwowa walka o dominację.
N. Spykman twierdził, że o pozycji państwa w świece decyduje skala jego możliwości.
Czynnik geograficzny uważał za stały, trudny do kontrolowania.
Spykman zajmował się głównie teoretycznymi zagadnieniami amerykańskiej polityki i
organizacją systemu stosunków międzynarodowych.
Dwie jego podstawowe prace z końcowego okresu życia uważane za „nowoczesne wersje
Alfreda Mahna”. America’s Strategy In Word Politics wydanej w 1942 oraz w The
Geography of the Peace wydanej w 1944. Uważał, że przestała być aktualna, bo
przeciwstawienie potęgi morskiej potędze lądowej nie jest adekwatne do zapewnienia
równowagi sił. Wskazując słabe strony teorii Heartlandu, zwracał uwagę na przecenianie
potencjału tego terenu. Zdaniem Spykmana, obszary Heartlandu były słabo rozwinięte,
cierpiały z powodu odizolowania (np. góry  Ural), ograniczonego dostępu surowców i słabego
transportu wewnętrznego, jak i ograniczonych możliwości transportu zewnętrznego.
Poszukując realistycznej drogi amerykańskiej polityki, bazując na potędze morskiej
zintegrował idee Mana i Mackindera, tworząc własną koncepcję. Uważał że problemy
równowagi siły na obszarze euroazjatyckim dotykają także bezpośrednio interesów USA.
Bezpieczniej i taniej jest zaangażować siły USA do obrony własnych interesów poza
granicami kraju.
Spykman wprowadził cztery strefy gospodarczo-polityczne, które tworzą Stary Świat.
I Strefa Euroazji heartland
II tzw. rimland, strefa wybrzeży otaczających heartland tj. Zachodnia i
Środkowa Europa, Bliki Wschód, Afganistan, Chiny, Wschodnia Syberia cztery półwyspy:
Arabski, Indyjski, Tajlandzki, Koreański, są kluczowym regionem świata.
III wielka morska obwodnica, przebiegająca wokół kontynentu euroazjatyckiego

IV zewnętrzne wyspy i kontynenty jak Wyspy Brytyjskie, Afryka, Australia, Wyspy


Japońskie

Uważał że Rimland ze względu na zasoby ludnościowe, gospodarcze i militarne jest kluczem


do światowej rywalizacji. Rimland może działać na lądzie i morzu. Sojusze tutaj zawierana
mogą być zagrożeniem dla USA. Stany Zjednoczone nie mogą dopuścić do opanowania lub
sojuszu z mocarstwem osadzonym w heartlandzie. Utrzymanie międzynarodowego pokoju
miało być możliwe dzięki utrzymaniu kontroli  USA nad tym regionem. Kontrola
Waszyngtonu miała być zapewniona dzięki utrzymaniu baz wojskowych w Europie i
na Dalekim Wschodzie.

Alexander de Seversky (Aleksandr Nikołajewicz Prokofjew-Siewierski) 1894-1974. rosyjsko-


amerykański pionier lotnictwa, pilot myśliwski w Rosji. Podczas I wojny światowej stracił

9
prawą nogę, z protezą strącił 6 samolotów niemieckich. W 1917 został w USA gdzie
zajmował się projektowaniem i produkcja samolotów wojskowych.

Uważany jest za teoretyka geopolityki i geostrategii.

Był twórcą koncepcji geostrategicznej, według której wojna pomiędzy USA i ZSRR miałaby
się toczyć nad Arktyką, ze względu na relatywną bliskość przez biegun północny. Dowodził
wyższości lotnictwa strategicznego nad siłami morskimi. Twierdził, że opanowanie terenu na
wschód od Uralu pozwoli na zwycięstwo USA, natomiast opanowanie wschodniego wybrzeża
USA pozwoli na zwycięstwo ZSRR (centra przemysłowe obu krajów).

Saul Bernard Cohen


Dostrzegał erozję systemu dwubiegunowego (światowa dominacja USA i ZSRR). Wyłaniał
układ policentryczny, w którym rolę odgrywają potęgi regionalne. Twierdził, że nowoczesna
geopolityka opiera się na analizie warunków geograficznych, przy krytyce dotychczasowych
paradygmatów badawczych. Geopolityka dla Cohena stanowi analizę zachodzących interakcji
pomiędzy położeniem geograficznym a procesami politycznymi. Jedne jak i drugie są
zjawiskami dynamicznymi ( klasyczna geopolityka uważa środowisko za element stały.
Twórca koncepcji budowy geopolitycznej struktury świata. Przestrzeń geopolityczna nie jest
jednością a podzielonym światem, składającym się z odrębnych, rożnych w swym charakterze
obszarów i regionów.
Wydzielił trzy hierarchiczne poziomy
I obszar geostrategiczny – najobszerniejszy (makro poziom)
II region geopolityczny – część obszaru geostrategicznego reprezentująca poziom środkowy
(mezzo poziom)
III państwa narodowe, obszary zależne – najniższy (mikro poziom)
Poza tymi obszarami pozostają regiony określone przez Cohena jako shatterbelts, compresion
zones, gateways
Wyróżnił dwa typy regionów: geostrategiczne i geopolityczne
Istnieją dwa główne regiony geostrategiczne, które odzwierciedlają dwubiegunowy porządek
światowy: morski świat handlowy i kontynentalny świat euroazjatycki. Uzupełnia je trzeci
region Półwysep Indyjski, znajdujący się poza polem dwubiegunowej rywalizacji.
Regiony geostrategiczne dzielą się na regiony geopolityczne, z których każdy ma własną
specyfikę.
I Kontynentalny świat euroazjatycki – obejmuje dwa regiony geopolityczne: ZSRR i
podległymi mu krajami Europy Środkowo-Wschodniej (kraje socjalistyczne); kontynentalne
Chiny
II obejmuje pięć regionów geostrategicznych: 1) region anglo-amerykański i karaibski oraz
kraje przyległe do Morza Karaibskiego (Kolumbia Wenezuela Gujana) 2) Europa Zachodnia
(morska) wraz z krajami Maghrebu (bez wschodnich części basenu Morza Śródziemnego), 3)
Ameryka Południowa, 4) Afryka Subsaharyjska, 5) Oceania wraz z Japonią i Korea
Południową.
Pomiędzy obydwoma regionami geostrategicznyi istnieje rozdzielająca je tzw. strefa
pęknięcia (hatterbelts), czyli regiony charakteryzujące się dużym rozbiciem politycznym,

10
wynikającym z ich różnorodności politycznej, kulturowej, religijnej, gospodarczej. Obszary te
nie posiadają składników integrujących, niezbędnych do stabilności i spójności. Dla Cohena
strefa pęknięcia stanowi obszar ważny strategicznie, silnie sfragmentyzowany politycznie,
charakteryzujący się wysokim poziomem konfliktów społeczno-politycznych. Regiony te są
głównym czynnikiem destabilizującym globalny ład.
Początkowo Cohen wyróżniał dwie strefy pęknięcia rozdzielające regiony geostrategiczne w
okresie zimnie wojny: Bliski Wschód i Azję Południowo-Wschodnią, później dodał Afrykę
subsaharyjską. Po zakończeniu zimnej wojny uznał, że Azja Południowo-Wschodnia i Afryka
Północna utraciła rolę „strefy pęknięcia”. Rolę taka nadal pełni Bliski Wschód, pojawiły się
nowe jak Europa Wschodnia, Kaukaz i zachodni Pakistan.
obszar „compression zones” – strefy kompresji, sfragmentyzowane obszary, będące
miejscem zaburzeń społeczno-politycznych i przedmiotem rywalizacji pomiędzy sąsiednimi
krajami, a nie pomiędzy światowymi mocarstwami
„gateways” bramy – obszary pełniące rolę łącznika między rożnymi częściami świata, będące
miejscem wymiany ludzi, dóbr materialnych oraz idei. Singapur, Hongkong, Monaco,
Trynidad Bahamy.
Według Cohena każdy z regionów geopolitycznych posiada własną indywidualna autonomię.
Nie jest możliwe jakiekolwiek zjednoczenie zwłaszcza rimlandu, gdyż jest to obszar zbyt
zróżnicowany i nie stanowi geopolitycznej całości.

Rozpad ZSRR spowodował załamanie się dotychczasowego ładu światowego –


dwubiegunowości. Rozpadło się supermocarstwo, przywódca jednego z bloków militarnych.
Potencjał ZSRR był tak znaczący że nawet po rozpadzie Rosja zachowała swoje
międzynarodowe znaczenie i zdolność wpływania na strategiczne decyzje w polityce
światowej. Po obu biegunach odchodzono od antagonizmu i wrogości na rzecz koncepcji
otwartości i partnerstwa. Pojawiły się nowe, globalne zagrożenia, w pojedynkę nie da się ich
rozwiązać, potrzebna międzynarodowa sieć współpracy. Na scenie międzynarodowej
pojawiły się nowe państwa i nowe pozapaństwowe instytucje oraz nieznane do tej pory
działania: współzależność, globalizacja, transgraniczność (nowe typy powiązań
międzynarodowych) oraz odrodzenie się nacjonalizmów i regionalnych separatyzmów.
Geopolityka uzyskała możliwości badania nad wprowadzeniem „nowego ładu światowego”.
Kilka wizji formującego się ładu światowego
- „Koniec historii” – globalne zwycięstwo liberalnej demokracji Francis Fukujama
- tzw zderzenie cywilizacji Samuel Huntington
- antagonizmy na tle etnicznym i narodowościowym Robert Kaplan
- rywalizacja między bogatą „Północą” a rozwijającym się „Południem”
- konflikt między globalizmem a lokalizmem (Zygmunt Bayman, Benjamin Barber)
- rywalizacja między społecznościami industrialnymi a postindustrialnymi (Alvin i Heidi
Toffelerowie)
- rywalizacja pomiędzy rodzącym się globalnym społeczeństwem obywatelskim a
międzynarodowymi korporacjami gospodarczymi i liberalnymi elitami państwowymi [w
obyczajowości] (Immanuel Wallerstein)

Immaneul Wallerstain, ur. 1930 roku, amerykański historyk ekonomista socjolog.

11
Nowoczesny system światowy dążący do nieustannej akumulacji kapitału zdominowany
przez relacje rdzeń (państwa bogate) – peryferie (państwa biedne). Pomiędzy nimi
semiperyferie. System-świat konstytuowany jest przez dwojakie struktury – gospodarcze i
polityczne. Struktury gospodarcze oparte są na przepływach środków produkcji (kapitału,
produktów i siły roboczej), przekraczają one granice państwowe i scalają system-świat. W
oparciu o nie wytwarzają się obszary centralne i peryferyjne. Obszary centralne, poprzez
nierówną wymianę, zyskują więcej, kosztem obszarów peryferyjnych. Produkowane w nich
są dobra wysoko przetworzone, oraz przebiegają w nich procesy innowacyjne. Obszary
peryferyjne eksportują siłę roboczą i surowce, a ich rozwój uzależniony jest od stosunków z
centrum. Obszary w których równoważą się procesy centralne i peryferyjne to półperyferia.
Są uzależnione od centrum, a jednocześnie wykorzystują peryferia.
Na struktury gospodarcze nakładają się struktury polityczne, czyli podział świata na państwa.
W obszarach centralnych powstają państwa silne, a w obszarach peryferyjnych słabe. Państwa
półperyferyjne dzięki aktywnej polityce (np. merkantylistycznej) mogą przesuwać się do
centrum, tak jak np. zrobiły to kraje skandynawskie.
Według Wallersteina mamy obecnie do czynienia z początkiem końca  kapitalizmu, który
przekształci się za kilkadziesiąt lat w nową formację społeczną, nie wiadomo jednak, czy
lepszą, czy gorszą od kapitalizmu. Polityka świata zachodniego przez ostatnie 500 lat opierała
się na podbijaniu nowych terenów, w celu pozyskania tanich pracowników i surowców oraz
znalezienia nowych rynków zbytów. Obecnie skończyły się możliwości ekspansji, a biedne
kraje Południa (peryferia) domagają się równego dostępu do korzyści z wymiany handlowej i
sprawiedliwego podziału zasobów. Spotyka się to ze sprzeciwem bogatych krajów Północy,
zwłaszcza USA, próbujących zachować pozycję  hegemona, co spowoduje nasilenie
konfliktów. Koniec kapitalizmu nastąpi w wyniku zmniejszenia się rezerwuaru taniej siły
roboczej, zamieszkującej typowe tereny rolnicze, demokratyzacji życia (robotnicy oczekują
godziwego wynagrodzenia i zabezpieczenia na starość, dostępu do odpowiedniej opieki
zdrowotnej i edukacji dla dzieci), kryzysu państwa i wzrostu tendencji antypaństwowych oraz
zanieczyszczenia środowiska (dalszy dynamiczny rozwój gospodarczy może zagrozić
równowadze ekologicznej świata).

Francis Fukuyama ur. 1952, amerykański politolog, ekonomista, filozof polityczny.


Autor słynnego eseju z 1989 roku Koniec historii? (polskie tłum. 1991). Fukuyama formułuje
tezę, iż proces historyczny w pewnym sensie zakończył się wraz z upadkiem komunizmu
(czyli państw tzw. realnego socjalizmu) i przyjęciem przez większość krajów systemu
liberalnej demokracji. Liberalna demokracja oraz rynkowy porządek gospodarczy mają być,
według Fukuyamy, najdoskonalszym z możliwych do urzeczywistnienia systemów
politycznych (choć nie idealnym). W przekonaniu Fukuyamy współczesna demokracja
liberalna jest zbiorem politycznych instytucji powołanych do obrony uniwersalnych praw,
uświęconych zapisem w takich dokumentach, jak Powszechna deklaracja praw człowieka.
Jest też ostatnią fazą ideologicznej ewolucji ludzkości. – ostateczna forma rządu.
rewolucja liberalna ogarnia cały świat, zasady liberalnej demokratycznej i wolnorynkowej
gospodarki w skali globalnej wpływają na ukształtowanie się globalnego konsensusu
społecznego i politycznego, opartego na wartościach liberalno-demokratycznych pozwala na
możliwość powszechnej równości szans.

12
Samuel Huntington 1927-2008, politolog amerykański
W 1993 roku Huntington opublikował głośny artykuł The Clash of Civilizations? (Zderzenie
cywilizacji?), który sprowokował debatę wśród teoretyków stosunków międzynarodowych.
Rozwinięciem artykułu była wydana w 1996 książka The Clash of Civilizations and the
Remaking of World Order.
Huntington w artykule przeciwstawił się tezie  Fukuyamy o „końcu historii”, który miałby
nastąpić po upadku komunizmu. Zakończenie „zimnej wojny” nie spowoduje ograniczenia
konfliktów geopolitycznych, ale przyjmą one inną formę. W miejsce rywalizacji Wschód-
Zachód pojawią się starcia między cywilizacjami. Przyszłe konflikty zbrojne będą się toczyć
nie między państwami, ale między cywilizacjami. Źródłami konfliktów międzynarodowych
staną się różnice kulturowe, wywodzące się z podziałów religijnych. Współczesny świat
zmienia się w arenę walki i rywalizacji między dziewięcioma głównymi cywilizacjami
(zachodnią, prawosławną, muzułmańską, konfucjańską-chińską, japońską, buddyjską,
hinduistyczną, południowoamerykańską i afrykańską). Dawny konflikt ideologiczny
(komunizm-liberalizm) zastąpi konflikt o podłożu kulturowym. Polityka globalna staje się
polityką wielobiegunową i wielocywilizacyjną. Kraje o zbliżonych cechach kulturowych
współpracują ze sobą i grupują się wokół państw będących ośrodkami ich cywilizacji. Na
Zachodzie istnieją dwa ośrodki USA i franko-germański w Europie, cywilizacja islamu,
Ameryki Łacińskiej i w Afryce nie ma wykształconych państw-ośrodków cywilizacyjnych, w
pozostałych mamy po jednym państwie, Japonia, Chiny, Rosja. Cywilizacja zachodnia słabnie
a cywilizacje azjatyckie rosną w siłę ekonomiczną, polityczną i militarną. Jeżeli świat ma
uniknąć globalnego konfliktu to państwa-ośrodki muszą się powstrzymać od interweniowania
w konflikty w obrębie innych kręgów kulturowych.

Koncepcje rosyjskie we współczesnej geopolityce. Po 1990 roku gwałtowny rozwój badań


geopolitycznych. Dwa nurty: atlantyzm i euroazjatyzm oraz kilka mniejszych np. Rosja-
Wyspa. Pierwszy widzi potrzebę związku z państwami zachodnimi gł. USA i Unią
Europejską. Luźna federacja z Europą przy jednoczesnej budowie Unii Euroazjatyckiej i
przyjęcie zachodnich wartości i norm. Druga Rosja jako odrębna cywilizacja nastawiona
antyzachodnio. Objęcie Heartlandu i kluczowych obszarów Rimlandu. Wyparcie wpływów
amerykańskich z Europy tworząc układ Moskwa-Berlin-Teheran-Tokio. Idea Rosji-Wyspy
utrzymanie równowagi w Euroazji i wizji niezaangażowania się Rosji w sojusze polityczne

Renesans geopolityki jako dyscypliny akademickiej nastąpił w wyniku odrzucenia czy też
rewizji dawnego, starego podejścia badawczego w związku z próbami zrozumienia i
wyjaśnienia dynamiki procesów międzynarodowych na przełomie XX i XXI wieku.
Dotychczasowe teorie geopolityczne okazały się nieprzydatne do analiz zmian zachodzących
w globalizującym się świecie. We współczesnej geopolityce tradycyjne kategorie
geopolityczne jak przestrzeń, położenie, granice zaczęły tracić na znaczeniu ze względu na
rewolucję informatyczną i komunikacyjną, narastające tendencje integracyjne oraz procesy
globalizacyjne. Wymusiło to zmianę podejścia do badań geopolitycznych i włączenie do
analiz nowych elementów, głównie o czynniki ekonomiczne. Nawiązując do tzw. geografii
humanistycznej, większą wagę przypisano czynnikowi ludzkiemu oraz takim kwestiom jak

13
religia, ideologia, opinia publiczna, mass media, kultura, język, komunikacja, handel,
psychologia, struktura społeczna czy moralność. W rozważaniach geopolitycznych obecnie
większy nacisk położono na pojęcie „polityka” niż na przedrostek „geo”- czynnik
geograficzny.
W środowisku anglosaskim pod wpływem badaczy francuskich wykształciła się geopolityka
krytyczna będąca w opozycji do tradycyjnego podejścia do analiz geopolitycznych.
geopolityka krytyczna jest nurtem niezwykle popularnym wśród badaczy anglosaskich, jak
również francuskich.
Geopolityka krytyczna wywodzi się w znacznej mierze z dwóch pni. Pierwszym z nich jest
geografia, a właściwie „nowa geografia” rozwijająca się w latach 60. i 70. ubiegłego wieku.
W świecie anglosaskim na bazie ruchów walczących o prawa człowieka, protestów przeciwko
wojnie w Wietnamie oraz narastającego kryzysu społecznego w USA pojawia się świadoma
swego istnienia radykalna geografia. We Francji wiąże się ona nierozerwalnie z postacią
Yves’a Lacoste, pochodzącego z Algierii marksizującego geografa, który na fali kontestacji
końca lat 60. zwieńczonych wydarzeniami paryskimi 1968 r. proponuje nowy sposób
myślenia o geografii. Jego manifestem staje się opublikowana w 1976 r. pozycja „Geografia
w pierwszej kolejności służy prowadzeniu wojny”. Podkreślił w niej rolę użytkową geografii,
gdyż jej celem jest dostarczenie rządzącym wiedzy i narzędzi (m. in. map) do dominacji nad
przestrzenią. Gearóid Ó Tuathail stwierdził, że „Geografia odnosi się do potęgi. Mimo że
często zakłada się jej niewinność, geografia świata nie jest produktem naturalnym, lecz
efektem historii walk między rywalizującymi zwierzchnościami o prawo do organizowania,
okupowania i administrowania przestrzenią.
Drugim pniem, z którego wyrasta geopolityka krytyczna jest dekonstrukcjonizm
(poststrukturalizm) - różnicowanie wewnętrzne zespołu zjawisk. Odrodzenie się geografii
politycznej po II wojnie światowej i połączenie jej z dekonstrukcjonizmem dało w efekcie na
gruncie anglosaskim geopolitykę krytyczną.
Obecnie geopolityka krytyczna jest uznawana za „prominentną cześć geografii człowieka”, a
do jej przedmiotu badań, oprócz tradycyjnych obszarów zainteresowania geopolityki
(bezpieczeństwo, stosunki międzynarodowe, rywalizacja mocarstw) zalicza się: kulturę
masową, życie codzienne, architekturę i kwestie urbanistyczne.
Klaus Dodds podejmuje kwestie takie jak: sposób konstruowania terroru i zagrożenia przez
Hollywood, ukazywanie wojny z terroryzmem przez karykaturzystę gazety The Guardian
wizja geopolityki ukazana w serii filmów o Jamesie Bondzie oraz w książkach Roberta
Ludluma z Jasonem Bourne. Ponadto, na trzecim roku studiów licencjackich z geografii
wykłada przedmiot „Geopolityka i film”. Jest to więc badacz, którego zainteresowania nie są
już osadzone w ramach klasycznych rozważań o władzy i potędze, rywalizacji mocarstw o
dominację, podziału świata na regiony geopolityczne itp.
Geopolityka krytyczna w opisie Tomasza Gabisia: „Krytyczna geopolityka drze na strzępy
przejrzyste, czytelne, logocentryczne mapy o jasnych konturach i prostych dystynkcjach
mające być obiektywną wizualizacją przestrzenną świata, odsłania fikcyjność geograficznych
bloków z ich rzekomo ponadczasową geopolityczno-cywilizacyjną esencją… krytyczna
geopolityka wykrywa i dekonstruuje „metafizykę geopolityki”, zamienia rzekomo obiektywne
prawa „geostrategii” w skomplikowane, uwarunkowane, niejasne przebiegi i sekwencje
działań i wydarzeń, w labiryntową sieć powiązań i zależności, eliminuje ideologiczno-

14
geopolityczne propagandowe symplifikacje prokurowane dla celów walki państw, bloków i
imperiów, zamazuje manichejskie widzenie rzeczywistości, przekształcając abstrakcyjny
globalny przestrzenny dramat z rozpisanymi na stałe rolami i klasycznymi jednościami w
improwizowaną „awangardową” sztukę teatralną, a binarne opozycje tak ukochane przez
prezydentów, marszałków i generałów w chaotyczną mozaikę barw, skomplikowaną grę
półcieni, szarości, niejednoznacznych tonacji i nakładających się na siebie kolorów.

W ramach geopolityki krytycznej dla celów badawczych współcześnie zaproponowano


podział geopolityki na cztery obszary: formalna, praktyczna, popularna, strukturalna.
Geopolityka formalna obejmuje problematykę myśli geopolitycznej (tradycji geopolitycznej).
Badania dotyczą myślicieli geopolitycznych, ich koncepcji i kulturowy kontekst ich
powstania. Obejmuje także analizy instytucji i sił kształtujących myślenie geopolityczne w
określonym miejscu i czasie.
Geopolityka praktyczna obejmuje związki między geografią a codzienną praktyką polityki
zagranicznej. Jest to praktyczne rozumowanie geopolityczne w tworzeniu koncepcji polityki
zagranicznej. Opisuje geopolityczne wyobrażenia i postrzeganie własnego usytuowania w
świecie na konceptualizację polityki zagranicznej. Obejmuje wpływ obrazów i przekonań na
politykę zagraniczną państwa (np. idea Polski międzymorza na stosunki w Europie środkowo-
wschodniej).
Geopolityka popularna obejmuje obszary kultury popularnej, mas media, geograficzne
wyobrażenia. Bada stereotypy, charakter narodowy, społeczne konstruowanie obrazów innych
ludzi i miejsc (np. Rola mass mediów w kształtowaniu geopolitycznych obrazów ZSRR jako
imperium zła).
Geopolityka strukturalna ukazuje współczesny geopolityczny obraz świata. Bada globalne
procesy i tendencje rozwojowe świata.

Kody geopolityczne
Dany kraj może dokonać wyboru i podjąć określone decyzje w polityce zagranicznej, te
wybory są w mniejszym lub większym stopniu ograniczone, a częściowy wpływ na
dokonywanie wyboru ma historia sojuszy i konfliktów.
Sposób, w jaki dany kraj sytuuje się wobec świata, jest nazywany kodem geopolitycznym.
Kody geopolityczne np. Po wojnie 1945 toczącej się między słabnącym światowym
przywódcą Wielką Brytanią a jej głównym konkurentem, Niemcami. Stany zjednoczone
objął światowe przywództwo będąc sojusznikiem Wielkiej Brytanii. Mamy trzy kody
geopolityczne: starania Wielkiej Brytanii, aby powstrzymać osłabienie; próbę Niemiec
pokonania Wielkiej Brytanii; realizacja światowego przywództwa prze USA.
Każdy kraj określa swój kod geopolityczny, składający się z pięciu głównych założeń:
- kim są nasi aktualni i potencjalni sojusznicy
- kim są aktualni i potencjalni wrogowie
- jak możemy utrzymać naszych sojuszników i zatroszczyć się o potencjalnych sojuszników
- jak możemy przeciwstawić się naszym aktualnym wrogom i pojawiającym się zagrożeniom
- jak umotywujemy te cztery założenia wobec opinii publicznej i wobec społeczności
globalnej

15
Np. Wielka Brytania określiła swoich podstawowych sojuszników USA, NATO, Próbuje
zachować wpływ na świecie przez stworzenie Wspólnoty Narodów (Commonwealth),
złożonej z dawnych kolonii brytyjskich. Po rozpadzie ZSRR i powstanie Rosji zmieniła się z
wroga w sojusznika.
Próby utrzymania sojuszników przyjmują różne formy np. utrzymywanie więzi
ekonomicznych, wymiana kulturalna, stypendia międzynarodowe, organizacje biznesowe.
Wybór „przyjacielskich wizyt” zaraz po uzyskaniu stanowiska.
Powiązania militarne. Sprzedaż sprzętu wojskowego, związek kupującego (słabszego) ze
sprzedającym (silniejszym). Kształcenie kadry wojskowej, dowódczej, wspólne manewry i
ćwiczenia.
Sposoby przeciwstawiania się wrogom
Wzajemna gwarantowana destrukcja – wzajemne użycie broni atomowej
dyplomacja – negocjacje między rządami, by zapobiec działaniom wojennym
sankcje, powszechny niemilitarny sposób. Międzynarodowa kampania sankcji i bojkotów
Poparcie jednej ze stron może zdestabilizować rząd i doprowadzić do jego upadku, klęskę w
wyborach, np. Hiszpania - klęka rządzących popierających inwazję na Irak, natomiast Wielka
Brytania uznała, że poparcie USA w inwazji ma kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa
Królestwa.
Geopolityka interpretacji, czyli piąty element kodu geopolitycznego - Konieczność
okropności wojennych i niedogodności musi być usprawiedliwiona. Wrogów przedstawia się
jako „barbarzyńskich”, „złych”, ich politykę jako „irracjonalną”, zaprzeczenie wartości.
Skala kodów geopolitycznych
Każdy kraj ma kod geopolityczny. Dla większości krajów podstawowa troska polityczna to
sąsiedzi. czy przyjaciel, czy wróg, czy blisko inwazja? Niektóre kraje rozwijają regionalny
kod geopolityczny. Niektóre kraje utrzymują, że mają globalne kody geopolityczne – czyli
wzywają do światowego przywództwa. Mamy lokalny, regionalny i globalny kod
geopolityczny.
Światowi przywódcy mają autorytet, który wymaga odzewu, ponieważ ich legalność oparta
jest na światowym zasięgu. Światowe przywództwo wymaga, aby świat „podążał” za nimi.
Globalny kontekst geopolityczny to suma kodów geopolitycznych wszystkich krajów.
Niektóre kody geopolityczne są bardziej wpływowe niż inne.
Kody polityczne USA w okresie budowy światowego przywództwa XIX/XX w.
- Ekspansja kluczowym celem geopolityki USA.
- Podstawa kontrola nad Karaibami i Pacyfikiem.
- Ideologia USA oparta na retoryce antykolonializmu.
Po II wojnie światowej i pojawieniu się ZSRR USA jako światowy przywódca w obliczu
ideologicznej i terytorialnej konkurencji ze strony ZSRR musiały stworzyć nowy, globalny
kod geopolityczny. USA włączyły szereg krajów na świecie w swoje geopolityczne
kalkulacje. Polityka wobec poszczególnych krajów była funkcją „bezpieczeństwa
narodowego” i „misji” nowego światowego przywódcy, aby przeciwstawić się komunizmowi.
Wykładnia amerykańska – wszystkie części globu są równie ważne ze strategicznego punktu
widzenia. Światowy przywódca musi zaznaczyć swój autorytet we wszystkich krajach. Cel
polityki amerykańskiej – zbudowanie środowiska, w którym system amerykański może
przetrwać i rozkwitać. Wrogiem był ZSRR obecnie terroryzm.

16
Na podstawie deklaracji bin Ladena z 1998 kod geopolityczny al Kaidy
- Obecność militarna USA w świecie arabskim ma cele religijne i ekonomiczne.
- Wsparcie USA dla Izraela okupującego ziemie arabskie
- Arabia Saudyjska jako ofiara USA będąc we współpracy z USA
czyli krucjata USA przeciwko muzułmanom wsparta przez sojusznika Izrael. Potrzeba
samoobrony przeciwko wrogim siłom – określenie szeroką grupę sojuszników, jedność
muzułmańska ale nie państw tylko grup i jednostek. Zabijanie Amerykanów i grabienie ich
pieniędzy za zgodą Boga, co ma odbicie w Koranie (usprawiedliwienie zabijania). Dla bin
Ladena w działaniach USA nie ma przywództwa i dobra wspólnego. USA chcą zniszczyć
kraje arabskie, uzależnić od siebie w imię zachowanie Izraela. Kody polityczne mogą
kreować podmioty niepaństwowe.
Odpowiedz USA tzw. Doktryna Busha.
ochrona swego suwerennego terytorium
budowa porządku globalnego
wojna z terroryzmem, wojna przeciwko terrorystom globalnego zasięgu
atak wyprzedający jako uprawniony środek przeciwdziałania zagrożeniu terrorystycznemu,
globalna rola armii amerykańskiej - nie tylko zabezpiecza granice USA.
ekonomiczny aspekt porządku światowego przywództwa USA - termin „konsensus
waszyngtoński”. Wpływ USA w kluczowych światowych instytucjach ekonomicznych:
Banku Światowym, Światowej Organizacji Handlu, Międzynarodowym Funduszu
Walutowym stanowi odzwierciedlenie ich istotnych zainteresowań oraz siły szerzenia
porządku ideologicznego. „Konsensus waszyngtoński” traktuje się jako streszczenie polityki
ekonomicznej jaką USA narzucały innym krajom ze znacznym sukcesem. Termin ten
obejmuje politykę liberalizacji handlu i inwestycji, prywatyzację, zniesienie kontroli, politykę
fiskalną i podatkową. Postawa USA - „Silna gospodarka światowa poprawia nasze
bezpieczeństwo narodowe przez rozszerzenie dobrobytu i wolności na pozostałą część
świata”.
Kod geopolityczny: terroryzm, państwa finansujące terrorystów oraz broń masowej zagłady
(biologiczna, chemiczna, atomowa).
Zrozumienie koncepcji kodów geopolitycznych pozwala na analizę licznych porządków, z
którymi stykają się poszczególne kraje oraz różnorodnych opinii politycznych, które są dla
nich dostępne. Podmioty polityczne nie mają całkowitej swobody w określaniu swoich kodów
geopolitycznych, musi być brany pod uwagę kontekst tego co robią inne, bardziej potężne
kraje.
Stwierdzenia w polityce zagranicznej rządu traktować należy jako manifestację kodów
geopolitycznych.

Kody geopolityczne. Jednym z ważnych zagadnień podejmowanych we współczesnej myśli


geopolitycznej jest problem interpretacji globalnej przestrzeni przez elity intelektualne.
Chodzi o tworzone wyobrażenia dotyczące bliższej i dalszej przestrzeni geograficznej, swego
rodzaju „obrazy geopolityczne”, które stają się podstawą do działania politycznego. Owe
wyobrażenia leżą u podstaw tego, co w literaturze przedmiotu nazywane jest mianem kodu
geopolitycznego. Zdaniem teoretyków geopolityki, każdy kraj na świecie ma swój własny kod
geopolityczny.

17
Kody geopolityczne są ważnym instrumentem kształtowania opinii publicznej. Obejmują
szczegółowo: modele świata (w czasie i przestrzeni), mity narodowe (w tym mity
historyczne) czy poglądy na kształt ładu międzynarodowego. Pojęcie kodów geopolitycznych
oraz ich interpretacja stanowi bardzo ważną część współczesnych rozważań nad geopolityką
w literaturze zachodniej. W tradycji polskiej myśli politycznej ważnymi „obrazami
geopolitycznymi” są np. wizja Polski jako „chrześcijańskiego przedmurza Europy” czy Polski
jako „łącznika między Wschodem a Zachodem”. Oba kody geopolityczne oparte były o
polityczną interpretację przestrzeni geograficznej w konkretnym okresie historycznym.

18