Vous êtes sur la page 1sur 3

7.

Przymiotniki

Przymiotnik to odmienna część mowy,która nazywa cechy osób, zwierząt, przedmiotów,


roślin, miejsc, zjawisk. Odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie?

Przymiotnik łączy się z rzeczownikiem i jest jego określeniem, np. książka (jaka?) ciekawa,
stół (jaki?) drewniany, palto (jakie?) stare.

Przymiotnik może określać rzeczownik na trzy sposoby. Wyróżniamy:

- przymiotniki oceniające pozytywnie, np. ładny, mądry, grzeczny, wspaniały


- przymiotniki oceniające negatywnie, np. brzydki, głupi, niegrzeczny, beznadziejny
- przymiotniki neutralne pod względem oceny, np. drewniany, zielony, szeroki,
francuski
-
Przymiotnik odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje.

W języku polskim wyróżniano dawniej cztery następujące grupy przymiotników:

 Przymiotniki jakościowe (bezwzględne, charakteryzujące) – określają one właściwości


osób, zwierząt, roślin i przedmiotów w sposób bezpośredni, wskazując na ich bezwzględne
(tzn. przypadkowe, niestałe, zmienne) cechy, np. formę (okrągły, podłużny), rozmiar (wielki,
mały), smak (kwaśny, słony), kolor (zielony, biały), temperaturę (zimny, gorący) itp. Istotą
cech, do których odnoszą się przymiotniki jakościowe, jest to, że mogą one występować w
mniejszym lub większym natężeniu (nasileniu, intensywności), i w związku z tym przymiotniki
te podlegają stopniowaniu (np. miły, milszy, najmilszy). Charakterystycznymi cechami
znacznej części przymiotników jakościowych jest także fakt posiadania przez
nie antonimów (np. tłusty-chudy, ciepły-chłodny itp.), a także możliwość tworzenia od nich
przysłówków (duży-dużo, czarny-czarno) i rzeczowników abstrakcyjnych (szary- szarość,
miły-miłość).

 Przymiotniki relacyjne (względne, gatunkujące, klasyfikujące, wyróżniające) – określają


one właściwości osób, rzeczy, roślin, przedmiotów lub pojęć abstrakcyjnych w sposób
pośredni. Wyrażają względne (tzn. stałe, niezmienne) cechy i właściwości danego
przedmiotu. Wskazują na cechę gatunkową, wyróżniającą, a nie po prostu na jedną z wielu
cech przedmiotu. Są tworzone od innych części mowy, wskazujących na jakąś właściwość.
Przymiotniki te określają cechy, które mogą odnosić się np. do materiału, z którego dany
przedmiot wykonano (kamiennarzeźba), charakteru substancji chemicznej (kwas siarkowy),
typu pojazdu (lokomotywa spalinowa), rodzaju czynności wyrażonej rzeczownikiem
(odprawa celna, przelew bezgotówkowy), czasu (letnia olimpiada) czy miejsca
(sklep osiedlowy). Istotą cech, które wyrażają przymiotniki relacyjne, jest brak możliwości
określenia stopnia ich natężenia (można tylko stwierdzić, że przedmiot lub osoba ma daną
cechę albo właściwość, lub że jej nie posiada). Z tego względu przymiotników tych nie można
stopniować. Przymiotniki relacyjne zwykle nie posiadają antonimów, ponadto na ogół nie
można od nich utworzyć przysłówków ani rzeczowników abstrakcyjnych.

 Przymiotniki dzierżawcze (włączane są czasem do relacyjnych) – stwierdzają, do kogo


należy dana rzecz, np. Janów dom = dom Jana (archaizm fleksyjny, obecnie występuje
jedynie w niektórych gwarach),
Ewangelia Mateuszowa, ojcowska rada, babcine ciasto, mysi ogon, lisia kita, szczurzy pyszc
zek, bociani dziób, krowie wymię, końska grzywa, rybia łuska.
 Przymiotniki nieodmienne – zwykle obcego pochodzenia, określają rzeczowniki, lecz
nie podlegają odmianie przez przypadki, rodzaje ani liczby, np.
mundur khaki, super samochód, topmodelka, sukienka mini, kostium bikini.

Odmiana przymiotnika przez liczby i rodzaje

Rodzaj przymiotnika zależy od rzeczownika, który opisuje.

W liczbie pojedynczej może mieć:

 rodzaj męski – odpowiada na pytanie jaki?,


np. duży (pies), niebieski (sweter), wesoły (chłopiec)
 rodzaj żeński – odpowiada na pytanie jaka?,
np. uśmiechnięta (pani), ładna (wstążka), ciekawa (historia)
 rodzaj nijaki – odpowiada na pytanie jakie?,
np. zimne (powietrze), smutne (opowiadanie), głębokie (morze)
W liczbie mnogiej przymiotnik może mieć:

 rodzaj męskoosobowy – odpowiada na pytanie jacy?,


np. weseli (chłopcy)
 rodzaj niemęskoosobowy – odpowiada na pytanie jakie?,
np. duże (psy), uśmiechnięte (panie)
Odmiana przymiotnika przez przypadki

Przypadek przymiotnika jest zawsze taki sam, jak rzeczownika, który opisuje.

przypad
liczba pojedyncza liczba mnoga
ek
Mianowni duży pies, ładna dziewczynka, czyste 
duże psy, ładne dziewczynki, czyste okna
k (M.) okno
Dopełnia dużego psa, ładnej dziewczynki, czyste dużych psów, ładnych dziewczynek, czystyc
cz (D.) go okna h okien
Celownik dużemu psu, ładnej dziewczynce, czys dużym psom, ładnym dziewczynkom, czysty
(C.) temu oknu m oknom
Biernik dużego psa, ładną dziewczynkę, czyst
duże psy, ładne dziewczynki, czyste okna
(B.) e okno
Narzędni dużym psem, ładną dziewczynką, czys dużymi psami, ładnymi dziewczynkami, czys
k (N.) tym oknem tymi oknami
Miejscow dużym psie, ładnej dziewczynce, czyst dużych psach, ładnych dziewczynkach, czys
nik (Ms.) ym oknie tych oknach
Wołacz duży psie! ładna dziewczynko! czyste 
duże psy! ładne dziewczynki! czyste okna!
(W.) okno!

Stopniowanie przymiotnika
Przymiotnik może określać także stopień natężenia cechy, którą opisuje. Może on być
podstawowy, większy i największy. Natężenie cechy wyrażamy stopniami – równym,
wyższym i najwyższym.

stopień
stopień wyższy stopień najwyższy
równy
ładny ładniejszy najładniejszy
mądry mądrzejszy najmądrzejszy
bardziej najbardziej
inteligentny
inteligentny inteligentny
uroczy bardziej uroczy najbardziej uroczy

Niektóre przymiotniki mają charakterystyczne formy stopniowania:

 dobry – lepszy – najlepszy


 zły – gorszy – najgorszy
 duży – większy – największy
 mały – mniejszy – najmniejszy
Jest to stopniowanie nieregularne.

Istnieją także przymiotniki, których nie da się stopniować. Wyrażają one cechy, które


nie mogą mieć różnych stopni natężenia, np. chory, drewniany, porcelanowy, wczorajszy.