Vous êtes sur la page 1sur 15

DEMOGRAFIA

kohorta - jest to zbiorowość osób, które przeżyły ten sam typ zdarzeń w
tym samym momencie (np. zbiorowość studentów rozpoczynających
studia w danym roku, zbiorowość małżeństw zawartych w tym samym
roku).

generacja – szczególną kohortą jest generacja, czyli zbiorowość osób


mających wspólną datę urodzenia.

Metody analizy demograficznej:


W analizie demograficznej wyróżnia się 2 podejścia:
• analiza poprzeczna (przekrojowa) dotyczy badania wielu kohort w
określonym momencie lub przedziale czasu, najczęściej jest to rok;
• analiza wzdłużna (kohortowa), czyli badanie jednej kohorty w ciągu
całego okresu jej trwania. Może ona mieć charakter retrospektywny
lub prospektywny (jeśli dotyczy prognozowania zjawiska w
przyszłości).

Liczba ludności Polski:


31 XII 2008 r. – 38 136 tys. osób
31 XII 2009 r. – 38 167 tys. osób

Przyrost rzeczywisty ludności:


w 2009 r. – 31 tys. osób

PRZ = PNAT + PM
gdzie:
PNAT – przyrost naturalny
PM – przyrost migracyjny

Przyrost naturalny – jest to różnica między liczbą urodzeń żywych UŻ a


liczbą zgonów Z (w badanym okresie t).
PNAT = UŻ – Z

Przyrost migracyjny (wędrówkowy) – jest to różnica między liczbą


osób, które przyjechały do danej jednostki terytorialnej (kraju,
województwa, powiatu, miasta, gminy) z zagranicy bądź innej jednostki, a
liczną osób, które opuściły badaną jednostkę (w okresie t).

Przyrost migracyjny w ruchu zagranicznym – jest to różnica między


liczbą imigrantów I a liczbą emigrantów E, w badanym okresie t.
PM = I – E

Przyrost migracyjny w ruchu wewnątrz kraju – jest to różnica między


napływem N do danej jednostki administracyjnej, a odpływem O z tej
jednostki (w badanym okresie t).
PM = N – O

Przyrost naturalny w 2009 r. w Polsce:


UŻ = 417,6 tys.
Z = 384,9 tys.
PN = 32,7 tys. (był dodatni)

Przyrost migracyjny w 2009 r. w Polsce: (są to dane meldunkowe tzn.


pochodzą z meldunków)
liczba imigrantów I = 17,4 tys. osób
liczba emigrantów E = 18,6 tys. osób
stąd PM = -1,2 tys.

Struktura ludności:
1. wg miejsca zamieszkania
2. wg płci i wieku
3. wg cech społeczno-ekonomicznych np. wykształcenia, aktywności
ekonomicznej, źródła utrzymania itp.
ad.1.
Współczynnik urbanizacji WURB - jest to udział procentowy mieszkańców
miast w ogólnej liczbie ludności (kraju, województwa, powiatu, gminy
miejsko-wiejskiej).

ad.2.
według płci:
Obrazuje ją współczynnik feminizacji WF wyrażający liczbę kobiet
przypadającą na 100 mężczyzn. Dla młodszych grup wiekowych można
liczyć tzw. współczynnik maskulinizacji (odwrotnie).
według wieku:
Podział ludności na grupy w wieku:
• przedprodukcyjnym (0-17 lat)
• produkcyjnym ( M 18-64 lat, K 18-59 lat)
• poprodukcyjnym (M 65 lat i więcej, K 60 lat i więcej)

Obciążenia demograficzne
Liczba osób w wieku przedprodukcyjnym i poprodukcyjnym na 100 (lub
1000) osób w wieku produkcyjnym.

Struktura ludności wg płci i wieku jest czynnikiem kształtującym przebieg


wszystkich procesów demograficznych. Graficzny obraz struktury wg
wieku i płci nosi nazwę piramida wieku.

Typy struktury (modelowe):


typ progresywny: kształt trójkąta, liczba ludności rośnie, przyrost naturalny
jest dodatni
typ zastojowy: kształt dzwonu, liczba ludności nie zmienia się, przyrost
naturalny wynosi 0
typ regresywny: kształt wrzecionu, liczba ludności maleje, przyrost
naturalny jest ujemny

Współczynniki demograficzne
WT = FT/LTŚR x C
gdzie:
FT – liczba zdarzeń w okresie t
LTŚR – średnia liczba ludności w okresie t (stan w dniu 30 VI lub obliczona)
C – constans (1, 100, 1000- najpopularniejszy mnożnik, 10000)

Średnia liczba ludności – zakłada się, że stan z 31 XII roku poprzedniego


jest równy stanowi z 1I danego roku.
LTŚR = LT-131 XII + LT31 XII / 2
np. L2009 r.ŚR = L200831 XII + L200931 XII / 2

Ruch naturalny:
• małżeństwa
• rozwody
• urodzenia
• zgony, w tym zgodny niemowląt

małżeństwo – jest to zawarcie związku między dwiema osobami płci


odmiennej pociągające za sobą wzajemne prawa i obowiązki.

• konkordat podpisany w 1993 r. wprowadza ślubu kościelne


równoprawne z cywilnymi,
• ustawa z 24 VII 1998 r. zmieniła zasady udzielania ślubu, m.in.
obniżyła wiek zawierania małżeństw przez mężczyzn do 18 lat
(kobieta za zgodą sądu 16 lat)

Współczynnik natężenia zawierania małżeństw brutto:


WTM = MT/LTŚR x 1000

Współczynnik natężenia zawierania małżeństw netto:


WTM = MT/LTŚR16+ x 1000

Nowożeńcy w Polsce się starzeją (Me wieku nowożeńców M = 27 lat, K =


25 lat w 2005 r.,
M = 27,8 lat, K = 25,8 lat w 2009 r.)
Małżeńskość: małżeństwa, rozwody, separacje1

Homogeniczność zawierania małżeństw np. współczynnik


homogeniczności wg stanu cywilnego: jest to udział małżeństw zawartych
między osobami o takim samym stanie cywilnym (kawaler-panna,
wdowiec-wdowa, rozwiedziony-rozwiedziona) w ogólnej liczbie małżeństw.

Sezonowość małżeństw
Oblicza się średnią liczbę zawartych małżeństw na miesiąc i odnosi do niej
rzeczywiste miesięczne liczby zawartych małżeństw. Przyjmując średnią
miesięczną = 100 dla 2009 r.
1
wykład dr Ewy Miki na UWr z dn. 20.12.2010 r.
marzec – 25
listopad – 32
maj – 81
sierpień – 216
wrzesień – 177

Rozwody
• rozwód – rozwiązanie związku małżeńskiego przez odpowiedni sąd w
formie przypisanej prawem.
• konkordat wprowadził kategorię separacji.

współczynnik natężenia rozwodów


WTR = RT/LTŚR x 1000

RT – liczba orzeczonych rozwodów

współczynnik rozpadu małżeństw


WTR = RT/M x 1000
M – liczba istniejących małżeństw

Główne przyczyny rozwodów w Polsce:


• niezgodność charakterów
• niedochowanie wierności
• nadużywanie alkoholu

Urodzenia:
Od 1994 r. zgodnie z Światową Organizacją Zdrowia (WHO) rozróżnia się 2
kategorie urodzeń:
• urodzenia żywe – jest to całkowite wydalenie lub wydobycie z ustroju
matki noworodka, niezależnie od okresu trwania ciąży, który po
takim wydaleniu lub wydobyciu oddycha bądź wykazuje jakiekolwiek
inne oznaki życia;
• urodzenia martwe – (zgon płodu), zgon nastąpił przed całkowitym
wydaleniem bądź wydobyciem z ustroju matki.

Urodzenia:
• wg płci (częstość urodzeń dziewczynek ok. 0,483)
• pojedyncze lub wielorakie
• natężenie urodzeń na wsi i w miastach
• wg wieku matki, poziomu wykształcenia i źródła utrzymania matki
• wg kolejności urodzenia dziecka
• sezonowość (wg miesięcy)
• wg okresu trwania małżeństwa

Współczynnik natężenia urodzeń – rodności


WTROD = UTZ/ LTŚR x 1000

UTZ –liczba urodzeń żywych w okresie t


LTŚR- średnia liczba ludności w okresie t

Płodność kobiet
• Natężenie urodzeń w porównaniu do średniej liczby kobiet – płodność
ogólna
• Natężenie urodzeń w grupie wieku w porównaniu do średniej liczby
kobiet w tym wieku – płodność cząstkowa

Współczynnik płodności (ogólny)


WTPŁ = UTŻ/ KTŚR (15-49) x 1000
Wiek 15-49 lat jest przyjmowany w analizie demograficznej tzw. wiek
rozrodczy kobiet, inaczej wiek zdolności do prokreacji.

Zgony
zgon – trwałe i nieodwracalne ustanie czynności narządów niezbędnych do
życia i w konsekwencji ustanie czynności całego ustroju.
zgon niemowlęcia – dziecka poniżej 1 roku życia;
zgon noworodka – dziecka poniżej 28 dnia życia.

umieralność - natężenie zgonów


śmiertelność – natężenie zgonów wg przyczyn

Współczynnik umieralności ogólnej (2009 = 10,1)


WTUM = ZT/ LTŚR x 1000
Współczynnik umieralności niemowląt
WTUM.N. = ZTN/ UTŻ x 1000
ZTN- liczba zgonów niemowląt
UTŻ- liczba urodzeń niemowląt

Główne przyczyny zgonów w Polsce:


• ok. 50% zgonów z powodu chorób układu krążenia
• ok. 20% nowotwory
• ok. 7% urazy i zatrucia

Umieralność neonatalna – stosunek liczby zgonów noworodków do


ogólnej liczby urodzeń żywych.
Umieralność postneonatalna – stosunek liczby zgonów niemowląt
powyżej 28 dni życia do ogólnej liczby urodzeń żywych.
Umieralność endogeniczna – związana z życiem wewnątrzmacicznym i
okolicznościami porodu tj. spowodowana wrodzonymi wadami.
Umieralność egzogeniczna – ma źródło w styczności niemowląt z
otoczeniem (choroby zakaźne, brak higieny, złe odżywianie bądź wypadki).
Migracje wewnętrzne tj. zmiany miejsca stałego pobytu (zamieszkania)
podlegające na przekroczeniu granicy administracyjnej miasta bądź
gminy, w celu osiedlenia się na stałe w innym mieście lub gminie.

napływ – nowe zameldowania na pobyt na stały


odpływ – wymeldowanie z pobytu stałego

Migracje zagraniczne:
Statystyka prowadzona prze GUS dotyczy tylko przyjazdów do kraju na
pobyt stały – imigracji oraz wyjazdów z kraju na stałe – emigracji (na
podstawie zgłoszenia wymeldowania z miejsca z pobytu stałego).

Klasyfikacja migracji
Migracje można podzielić wg:
• czasu trwania:
 stałe
 czasowe (krótko lub długookresowe (ponad rok), wahadłowe,
sezonowe)
• przyczyn migracji
 ekonomiczne i polityczne
 dobrowolne i przymusowe (np. deportacja, uchodźctwo)
• zasięgu migracji: międzykontynentalne, międzypaństwowe,
wewnątrzkrajowe
• kierunku migracji: wieś-miasto, miasto-wieś, wieś-wieś, miasto-
miasto

Mierniki migracji
• saldo migracji (różnica)
• obrót migracyjny (suma napływu i odpływu)
• współczynnik efektywności migracji (saldo migracji przez obrót)
• współczynnik napływu i odpływu na 1000 ludności

Współczynnik napływu
WTN = NT/ LTŚR x 1000
współczynnik odpływu
WTN = OT/ LTŚR x 1000
Współczynnik efektywności migracji wewnętrznej
WTN = NT-OT/ NT+OT2

Migracje między miastem a wsią zanikły w 2000 r., a ich przypadał na rok
1975. Obecnie odwróciły się kierunki migracji tzn. więcej osób migruje na
wieś niż do miasta.

Reprodukcja ludności
procesy umierania i rodzenia zwane są w demografii reprodukcją ludności.
Przez długi okres istnienia gatunku ludzkiego poddane były działaniom
praw naturalnych. Niekontrolowana reprodukcja ludności trwała od
początku gatunku ludzkiego do około połowy XIX wieku.

Miary reprodukcji ludności


Przyrost naturalny i współczynnik przyrostu naturalnego
WPN = WROD – WUM

Współczynnik dynamiki (żywotności) demograficznej


WDD = UŻ/Z

Współczynnik dzietności
WDZ = suma WPL (X=15)

Współczynnik dzietności (płodności ogólnej)


• przekrojowy – tj. suma rocznych współczynników płodności dla
kolejnych roczników w wieku 15-49 lat. Wyraża on średnią liczbę
dzieci, jakby urodziłaby kobieta w ciągu okresu rozrodczego, przy
stałym poziomie płodności z danego roku kalendarzowego.
• kohortowy – obliczony dla rzeczywistych kohort. Jest to iloraz liczby
dzieci urodzonych przez daną kohortę kobiet, do średniej liczby
kobiet tej że kohorty będących w wieku rozrodczym.

Współczynnik reprodukcji brutto i netto:


2
wykład dr Ewy Miki na UWr z dn. 03.01.2011 r.
• BRUTTO – określa średnią liczbę żywo urodzonych córek
przypadająco na jedną kobietę w wieku rozrodczym. Jest to iloczyn
współczynnika dzietności i współczynnika wyrażającego częstość
urodzeń dziewcząt (stała wartość ok. 0,483).
• NETTO – wyraża średnią liczbę żywo urodzonych córek, które dożyją
wieku swych matek, a przypadających na 1 kobietę będącą w wieku
rozrodczym przy założeniu niezmiennego, aktualnego poziomie
cząstkowych współczynnika płodności i umieralności.
Współczynnik reprodukcji netto określa stosunek liczebności dwóch
pokoleń matek i córek, za jego pomocą mierzymy stopień zastępowania
pokoleń.
Współczynnik reprodukcji netto (WR.N.):
• kiedy WR.N. =1 tj. reprodukcja prosta, liczebności matek i córek
dożywających wieku matek są identyczne,
• kiedy WR.N. <1 – reprodukcja zawężona (pokolenie córek mniej liczne
niż matek),
• kiedy WR.N. >1 – reprodukcja rozszerzona (pokolenie córek liczniejsze
niż matek).

Współczynnik płodności całkowitej gwarantujący prostą zastępowalność


pokoleń wynosi 2,12. Próg ten został osiągnięty w Polsce w 1988 r.
Poziom płodności w następnych latach nie gwarantuje już prostej
zastępowalności pokoleń.

Trwanie życia
W 1693 r. angielski astronom E. Halley zbudował tablicę trwania życia – na
podstawie wykazu zgonów mieszkańców Wrocławia zmarłych w latach
1687-1693.
Tablice trwania życia (do 1970 r. zwane tablicami wymieralności).
Podstawę tablic są prawdopodobieństwa zgonów wyznaczane na
podstawie aktualnych cząstkowych współczynników umieralności.
Podstawowe parametry tablic:
lX – liczba dożywających wieku X lat
dX – liczba zmarłych w ciągu roku w wieku X lat
qX – prawdopodobieństwo zgonu w ciągu roku osoby w wieku X lat

PX – prawdopodobieństwo przeżycia roku przez osobę w wieku X lat


LX – średnia liczba osób dożywających wieku X lat
EX – przeciętne dalsze trwanie życia osoby wieku X lat
E0 – przeciętne trwanie życie noworodka

Przeciętne dalsze trwanie życia – średnia liczby lat, jaką ma jeszcze do


przeżycia osoba w wieku X lat
Przeciętne trwanie życia – średnia liczby lat, jaką ma szansę przeżyć
noworodek urodzony w danym roku
Teorie ludnościowe
- J. Graunt (1620-1674) londyński kupiec uważany za „ojca statystyki i
demografii”. Badając ludność Londynu zaobserwował regularność wielu
faktów demograficznych jak np. urodzenia według płci, stosunek liczby
pogrzebów do liczby chrzcin.
- T. R. Malthus (1766-1834) ekonomista, oparł się na 2 [?] trwałych prawa
natury:
1) żywność jest potrzebna do utrzymania człowieka przy życiu;
2) namiętność w pożyciu między osobami różnej płci jest konieczna i
będzie trwała zawsze, w podobnej intensywności.
maltuzjanizm – opowiada się za ograniczeniem tempa przyrostu na drodze
przeszkód represyjnych i prewencyjnych;
neomaltuzjanizm – opowiada się za ograniczeniem przyrostu ludności za
pomocą regulacji urodzeń.
- E.Rosset (1897-1989) prawa demograficzne wojny; Rosset stwierdził, że
wojenny cykl demograficzny składa się z dwóch kolejno po sobie
występujących faz: destrukcyjnej i kompensacyjnej.
Faza destrukcyjna rozpoczyna się z momentem podjęcia działań
wojennych i trwa do czasu ich zakończenia. Charakterystyczny dla tej fazy
jest wzrost liczby zgonów i spadek liczby zawieranych małżeństw, a co za
tym idzie liczbą urodzeń. Efektem tego spadku jest niż demograficzny.
Faza kompensacyjna rozpoczyna się z chwilą zakończenia wojny. Rodzi się
zjawisko wyżu demograficznego. Faza ta trwa przynajmniej tak długo jak
faza destrukcyjna, niekiedy może ulec wydłużeniu, gdy straty ludności są
szczególnie duże.
- Teoria transformacji demograficznej (przejścia demograficznego)
Autorzy: W. Thompson, Notestein i Kirk
Prekursorem był W. Thompson. W wyniku tego badania podzielił populacje
na 3 typy:
1) o wysokiej stopie urodzeń i zgonów, a zatem niskiej stopie przyrostu
naturalnego;
2) o spadającej stopie zgonów i rosnącej stopie przyrostu naturalnego;
3) o spadającej stopie urodzeń i spadającej stopie przyrostu
naturalnego.
Teoria transformacji określa zamianę reprodukcji ludności z tradycyjnej na
nowoczesną, wskazując na trwały i głęboki spadek umieralności i
rozrodczości. Przyjście jest fazą cyklu demograficznego, oznaczającego
zamianę jednego stanu równowagi w inny.
Przejście demograficzne: proces przywracania równowagi między
urodzeniami a zgonami oraz między ludnością a środowiskiem. Wywołane
jest urbanizacją i industrializacją. Każda populacja dąży do tego samego
docelowego stanu.
Teoria trzyfazowa:
Faza I – tradycyjna – charakteryzuje się wysoką niekontrolowaną
płodnością i umieralnością
Faza II – przejściowa – charakteryzuje się spadkiem umieralności i
rozrodczości
Faza III – nowoczesna – faza kontrolowanej reprodukcji.
Model czterofazowy:
Faza I – wysoka dzietność (6 dzieci), umieralność ( 60 lat)
Faza II – wysoka rodność (4,5- 6 dzieci), spada umieralność (45-60 lat)
Faza III – spada rodność, spada umieralność
Faza IV – następuje nowa stabilizacja ludności przy niskim poziomie
umieralności i rodności
Teoria pięciofazowa:
W krajach wysokorozwiniętych gospodarczo nastąpiło drugie przejście
demograficzne.
W fazie V następuje zmniejszenie się liczebności populacji. Niski
współczynnik zgonów i jeszcze niższy urodzeń. Liczba Zgonów przewyższa
w tej fazie liczbę urodzeń.3
Podstawą tablic są prawdopodobieństwa zgonów wyznaczane na
podstawie aktualnych cząstkowych współczynników umieralności.
modernizacja – przejście z jednego stanu do stanu drugiego (przejście
demograficzne).

Cechami charakterystycznymi dla II przejścia demograficznego są


następujące grupy czynników:
I czynniki związane ze zmianami modelu małżeńskości:
• opóźnienie wieku zawierania małżeństwa,
• osłabienie trwałości związku małżeńskiego,
• zmniejszenie częstości zawierania małżeństw,
• wzrost natężenia rozwodów,
• wzrost liczby rodzin niepełnych,
• wzrost liczby związków kohabitacyjnych, w tym związków typu
wspólnego życia, ale oddzielnego zamieszkania.
II czynniki dotyczące zmian we wzorcu dzietności, prokreacji, płodności:
• zmniejszenie się dzietności poniżej poziomu reprodukcji kobiet, czyli
prostej zastępowalności pokoleń,
• opóźnienia wieku urodzenia pierwszego dziecka,
• przesuwanie największej płodności do starszych grup wieku,
• wzrost udziału urodzeń pozamałżeńskich.
III rozpowszechnianie się metod, a także dostępności różnego rodzaju
środków antykoncepcyjnych:
• stosowanych dla świadomego powoływania do życia dzieci w czasie i
liczbie jakiej chcą sami rodzice.

3
wykład dr Ewy Miki na UWr z dn. 10.01.2011 r.
IV zmiana stylu życia, która jest dwukierunkowa:
• dążenie do zdrowego odżywiania się, zdrowego życia, aktywności
społecznej i fizycznej co prowadzi do obniżenia umieralności do
wydłużenia trwania życia;
• dążenie do jak najwyższej pozycji w społeczeństwie, również
zawodowej, powoduje stres i to, że człowiek żyje w napięciu.
Prowadzi to do pogorszenia stanu zdrowia. Pojawiają się też różnego
rodzaju cywilizacyjne zagrożenia np. używanie alkoholu.