Vous êtes sur la page 1sur 10

Przegl¹d Geologiczny, vol.

65, nr 5, 2017

Wybrane aspekty podziemnego magazynowania wodoru


Rados³aw Tarkowski1

Some aspects of underground hydrogen storage. Prz. Geol., 65: 282–291.

A b s t r a c t. The article describes the subject of underground hydrogen storage in the context of energy storage
using hydrogen as a carrier, and shows its role in the Polish energy policy. The review of the most recent papers was
performed to provide the information about hydrogen properties and options for underground hydrogen storage
(salt caverns, depleted hydrocarbons fields, deep aquifers) in Poland. Analysis of the literature indicates small
practical experiences in the underground hydrogen storage. The behaviour of underground-stored hydrogen is
more complex than expected. Previous results indicate that this option may in future become the preferred solution
for storing excess electricity related to the irregular supply from renewable sources. Geological formations can
provide the possibility of storing energy on a medium- and long-term time scale. Knowledge of the underground
storage of carbon dioxide and other gases will be useful for searching of sites for underground storage of this gas. Due to the planned
increasing share of renewable energy in electricity production in Poland, the issue of underground hydrogen storage will become
increasingly relevant.

Keywords: underground hydrogen storage, renewable energy, Polish energy policy, geologic structures, salt caverns, depleted hydro-
carbons fields, deep aquifers

Z geologicznego punktu widzenia podziemna przestrzeñ dzisiaj uznawane za kluczowy element nowoczesnego
nadaje siê do wykorzystania w celu zmagazynowania energii ³añcucha dostaw energii. Przyczynia siê do zwiêkszenia sta-
w postaci wodoru, wyprodukowanej w okresach nadwy¿ek bilnoœci sieci energetycznych, zwiêkszenia udzia³u odna-
zapotrzebowania oraz uwalniania jej do sieci w godzinach wialnych Ÿróde³ energii (OZE), poprawy wydajnoœci
szczytu, wtedy gdy jest ona bardziej wartoœciowa. Rozwa¿a systemów energetycznych, ochrony kopalnych Ÿróde³ ener-
siê ró¿ne opcje podziemnego magazynowania wodoru. gii, zmniejszenia wp³ywu produkcji energii na œrodowisko
Mo¿na w tym celu wykorzystaæ struktury geologiczne, takie (por.: Mokrzycki, 2011; Jacquelin & Bader, 2013; Mirow-
jak: kawerny solne, sczerpane z³o¿a wêglowodorów, czy te¿ ski i in., 2015; Delmastro i in., 2016; Miecznik, 2016;
g³êbokie poziomy wodonoœne. Magazynowanie wodoru w Sgobbi i in., 2016; Zhang i in., 2016).
kawernach solnych jest ju¿ dzisiaj technicznie wykonalne. Zwiêkszaj¹cy siê udzia³ energii pochodz¹cej ze Ÿróde³
Pozwala na przechowywanie tego noœnika energii przez odnawialnych (jej udzia³ w miksie energetycznym takich
tygodnie czy miesi¹ce. Nie ró¿ni siê znacz¹co od podziem- krajów jak Niemcy czy Dania jest ju¿ dzisiaj znacz¹cy) sta-
nego magazynowania gazu ziemnego czy te¿ podziemnego wia wyzwanie jej integracji do systemu energetycznego.
sk³adowania dwutlenku wêgla. W tym znaczeniu wodór mo¿e stanowiæ jeden ze sposobów,
Celem prezentowanego artyku³u jest zapoznanie pol- który mo¿e to u³atwiæ. Mo¿e byæ elastycznym rozwi¹zaniem
skiego czytelnika z problematyk¹ podziemnego sk³adowa- pozwalaj¹cym na implementacjê wahaj¹cych siê dostaw
nia wodoru w kontekœcie magazynowania energii, której energii elektrycznej pochodz¹cej z OZE do systemu ener-
noœnikiem jest wodór. W celu pokazania wzrastaj¹cego getycznego. Wodór, jako konwertowalny na energiê elek-
zainteresowania tym zagadnieniem, maj¹cego równie¿ tryczn¹ lub ciep³o, mo¿e staæ siê wydajnym noœnikiem
odzwierciedlenie w za³o¿eniach polityki energetycznej energii zdolnym do jej transportu i magazynowania.
Polski, oraz z³o¿onoœci tej¿e problematyki, dokonano Podziemne magazynowanie wodoru stanowi element
przegl¹du najnowszych literatury w tym zakresie. Scharak- cyklu energetycznego: produkcja energii ® konwersja do
teryzowano opcje oraz przedstawiono w³aœciwoœci wodoru wodoru ® magazynowanie wodoru ® rekonwersja wodo-
w aspekcie podziemnego magazynowania. Zwrócono uwa- ru na inne rodzaje energii ® zu¿ycie energii (ryc. 1).
gê na mo¿liwoœci podziemnego sk³adowania wodoru w G³ówne cele wykorzystania tego rozwi¹zania to: regulowa-
Polsce. nie poda¿y i popytu na energiê w przypadkach, w których
iloœæ wytwarzanej energii przekracza potrzeby konsumentów,
PODZIEMNE MAGAZYNOWANIE ENERGII regulowanie cen energii oraz oferowanie ró¿nym dzia³om
przemys³u, np. rafineriom itp., natychmiastowej rezerwy
Podziemne magazynowanie energii w postaci ciep³a, wodoru (Panfilov, 2016). Struktury geologiczne mog¹ za-
sprê¿onego powietrza czy wodoru (np. elektrownie szczy- pewniæ tê mo¿liwoœæ i to dla ró¿nej skali czasowej (œrednio-
towo-pompowe), magazynowanie sprê¿onego powietrza i d³ugoterminowej), s¹ jedynym sposobem na przechowy-
(Compressed Air Energy Storage – CAES), magazynowa- wanie tak du¿ych iloœci wodoru. Ponadto zapewniaj¹ bez-
nie energii cieplnej (Underground Thermal Energy Storage pieczeñstwo jego magazynowania w zwi¹zku z brakiem
– UTES, Aquifer Thermal Energy Storage – ATES, Bore- kontaktu z tlenem atmosferycznym.
hole Thermal Energy Storage – BTES) oraz podziemne Zainteresowanie podziemnym magazynowaniem wodoru
magazynowanie wodoru (Hydrogen Underground Storage wzros³o znacz¹co w latach 2011–2012, na co w szczególnoœci
– HUS), pozwala na jej przechowywanie w zró¿nicowanej mia³y wp³yw decyzje polityczne Komisji Europejskiej,
iloœci na godziny, tygodnie czy nawet miesi¹ce. Jest ono maj¹ce na celu zmniejszenie zu¿ycia energii, redukcjê

1
Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energi¹ PAN, ul. Wybickiego 7, 31-261 Kraków; tarkowski@min-pan.krakow.pl.

282
Przegl¹d Geologiczny, vol. 65, nr 5, 2017

Ryc. 1. Idea podziemnego magazynowania wodoru w strukturach geologicznych (na podstawie Ozarslana, 2012, ze zmianami autora)
Fig. 1. Scheme of an energy system with a hydrogen underground storage facility (based on Ozarslan, 2012 with author’s adjustments)

emisji CO2 oraz zwiêkszenie udzia³u OZE we wszystkich siê poœrednio do magazynowania wodoru i dotycz¹: popra-
rodzajach produkcji energii do roku 2020 oraz w kolejnych wy efektywnoœci energetycznej, rozwoju wykorzystania
latach. W ramach tej polityki wodór przyci¹ga szczególn¹ OZE, ograniczenia oddzia³ywania energetyki na œrodowi-
uwagê jako ekologiczny noœnik energii, który nie emituje sko. W sferze wzrostu bezpieczeñstwa dostaw paliw i ener-
CO2 w cyklach jego konwersji do i z energii elektrycznej. gii znajduj¹ siê dzia³ania maj¹ce na celu rozbudowê oraz
Podkreœliæ nale¿y, ¿e magazynowanie nadmiaru energii budowê magazynów na ropê naftow¹ i paliwa p³ynne w
elektrycznej samo w sobie nie jest jeszcze uzasadnieniem kawernach solnych. Mog¹ one s³u¿yæ równie¿ do magazy-
budowy podziemnych magazynów wodoru. Ten rodzaj prze- nowania wodoru. Planuje siê w tym celu stworzenie odpo-
chowywania powinien umo¿liwiæ ró¿ne komercyjne spo- wiednich regulacji ustawowych, eliminuj¹cych istniej¹ce w
soby jego wykorzystania równie¿ w przemyœle i transpor- tym zakresie bariery.
cie (Assesement…, 2014; Audigane i in., 2014; Bai i in., Z raportu dotycz¹cego polityki energetycznej Polski do
2014; Lord i in., 2014; Bünger i in., 2016; Panfilov, 2016). 2050 r. przygotowanego przez Ministerstwo Gospodarki
Konkurencyjnoœæ podziemnego magazynowania wodo- (Wnioski z analiz…, 2015) wynika, ¿e polityka energetycz-
ru w celu przechowywania energii bêdzie w du¿ym stopniu na bêdzie zmierzaæ do koniecznoœci inwestycji w Ÿród³a
zale¿a³a od: pomyœlnego wdra¿ania polityki niskiej emisji mniej emisyjne. Wysokie ceny uprawnieñ do emisji CO2
CO2 dla noœników energii w innych sektorach gospodarki, zadecyduj¹ o op³acalnoœci wymiany bloków wêglowych na
wzrostu cen certyfikatów na emisjê CO2, obni¿enia kosz- nowe o wysokiej sprawnoœci, skali/wzroœcie udzia³u gazu
tów procesu elektrolizy wody dominuj¹cej w ca³kowitych ziemnego oraz odnawialnych Ÿróde³ energii. Rola OZE
kosztach produkcji oraz w podziemnym magazynowaniu bêdzie uzale¿niona od osi¹gniêcia przez te Ÿród³a energii
wodoru, konkurowania ekonomicznego z wêglem, gazem ekonomicznej konkurencyjnoœci w porównaniu z innymi
ziemnym i innymi noœnikami energii, rozwoju technologii technologiami wytwarzania energii. Prognozy wykazuj¹,
wodorowych w transporcie, czy te¿ wykorzystania synergii ¿e zró¿nicowane technologie produkcji energii ze Ÿróde³
pomiêdzy ró¿nymi sektorami energetycznymi. W okresie odnawialnych osi¹gn¹ razem w 2050 r. udzia³ zbli¿ony do
kilkunastu i wiêcej lat, nale¿y oczekiwaæ komercyjnie zin- energetyki wêglowej. To wszystko wskazuje na przewidy-
tegrowanej elektrolizy po³¹czonej z podziemnym magazy- wany wzrost zainteresowania wodorem jako noœnikiem
nowaniem wodoru. Korzystna polityka wsparcia ze strony energii i mo¿liwoœci¹ jego magazynowania na du¿¹ skalê
pañstwa mo¿e przyczyniæ siê do wzrostu konkurencyjnoœci w podziemnych strukturach geologicznych.
rozwa¿anej opcji w zestawieniu z wêglem kamiennym Zwiêkszaj¹cy siê udzia³ w miksie energetycznym
(szczególnie w Polsce), gazem ziemnym czy innymi noœni- naszego kraju (obecny w prognozach do 2030 i do 2050 r.)
kami energii (Assesement…, 2014; Sgobbi i in., 2016; odnawialnych Ÿróde³ energii sk³ania do podjêcia prac nad
Zhang i in., 2016). rozpoznaniem struktur geologicznych kraju do podziemne-
go magazynowania wodoru. W kilkunastoletniej perspek-
ZA£O¯ENIA POLITYKI ENERGETYCZNEJ tywie, po przetestowaniu instalacji demonstracyjnych, ich
POLSKI A PODZIEMNE MAGAZYNOWANIE wyniki mog¹ zostaæ wykorzystane na skalê przemys³ow¹.
WODORU
WODÓR JAKO NOŒNIK ENERGII
Zgodnie z projektem dokumentu „Polityka energetycz-
na Polski do 2030 r.” (Ocena realizacji…, 2015) jednym Wodór jest atrakcyjnym przekaŸnikiem energii, wolnym
z priorytetowych kierunków polskiej polityki energetycz- od zanieczyszczeñ, o du¿ej entalpii spalania, charakteryzuje
nej jest wzrost bezpieczeñstwa dostaw paliw i energii. siê mo¿liwoœci¹ elastycznego i efektywnego przekszta³cania
G³ówne cele i kierunki zawarte w tym dokumencie odnosz¹ energii. Technologia jego produkcji jest dobrze rozwiniêta,

283
Przegl¹d Geologiczny, vol. 65, nr 5, 2017

ci¹gle udoskonalana i ma zaletê praktycznie nieograniczonej Wodór mo¿e wystêpowaæ w ró¿nych postaciach, w za-
dostêpnoœci do jego podstawowego surowca. Zainteresowa- le¿noœci od temperatury i ciœnienia (ryc. 2). Poniewa¿
nie wykorzystaniem wodoru jako uniwersalnego noœnika cz¹steczka wodoru jest najmniejsz¹ spoœród znanych
magazynowania energii w ostatnich latach stale wzrasta. cz¹steczek chemicznych, gazowy wodór charakteryzuje
Wodór cechuje siê równie¿ licznymi opcjami magazynowa- siê równie¿ znacznie wiêksz¹ przenikalnoœci¹. Moleku³y
nia energii, dobrze nadaje siê do równowa¿enia nieci¹g³ych wodoru maj¹ zdolnoœæ dyfundowania przez materia³y
dostaw pochodz¹cych z OZE. Znajduje on zastosowanie porowate, gumê, a w podwy¿szonych temperaturach nawet
jako paliwo w transporcie, czy w przemyœle (Kijeñski, 2005; przez stal. W cia³ach sta³ych dyfunduje on kilka razy szyb-
Tomczyk, 2009; Kochañski i in., 2013). ciej ni¿ na przyk³ad metan (tab. 1). W przypadku kontaktu
Tematyka energetycznego wykorzystania wodoru staje wodoru ze ska³ami, problemem mog¹ okazaæ siê reakcje
siê kluczowa dla przysz³oœci energetycznej œwiata. Obec- mineralne, a wzrost ciœnienia (obecny na wiêkszych g³êbo-
nie jest ona przedmiotem intensywnych badañ i znacznych koœciach) mo¿e powodowaæ ich znaczne przyœpieszenie
nak³adów finansowych w licznych wysoko rozwiniêtych (Truche i in., 2010).
krajach. Zainteresowanie wodorem jako noœnikiem energii Nale¿y podkreœliæ, ¿e rozpuszczalnoœæ wodoru w
wynika z jego szczególnie korzystnych cech: reaguj¹c wodzie jest bardzo niska. W temperaturze 25°C tylko
z tlenem, wodór uwalnia znaczn¹ iloœæ energii, a jedynym 0,00002 (u³amek molowy H2) rozpuszcza siê w wodzie
produktem reakcji jest woda (nie s¹ uwalniane ¿adne zanie- przy ciœnieniu 10 barów i 0,00018 przy 100 barach. Dla
czyszczenia do œrodowiska), wykazuje predyspozycje do porównania, rozpuszczalnoœæ CO2 w tych samych warun-
bezpoœredniego przetwarzania energii w reakcji z tlenem kach jest ok. 300–400 razy wy¿sza. Wspó³czynnik dyfuzji
na energiê elektryczn¹ w ogniwach paliwowych, istniej¹ wodoru wynosi 5×10–9 m2/s w czystej wodzie i 3×10–11 m2/s
te¿ potencjalne mo¿liwoœci wytwarzania wodoru metoda- w ska³ach ilastych nasyconych wod¹ w temperaturze 25°C
mi bezemisyjnymi i niskoemisyjnymi (Molenda, 2008). (Panfilov, 2016).
Problematyka wykorzystania wodoru jako noœnika
energii (energetyka wodorowa), w tym: przegl¹d jego Ÿró-
de³ surowcowych, technologie produkcji, wykorzystanie
zgazowania wêgla do produkcji wodoru, magazynowanie
i transport, szanse i bariery rozwoju energetyki wodorowej,
jest w Polsce dobrze rozpoznana (Kijeñski, 2005; Sobieœciak-
-Jeczeñ & Skonieczny, 2005; Marzec, 2007; Zarêbska & Per-
nak-Miœko, 2007; Tomczyk, 2009; Kochañski i in., 2013).
Prezentuj¹c tematykê podziemnego magazynowania
wodoru, nie mo¿na pomin¹æ jego szczególnych cech
i w³aœciwoœci. Procesy produkcji wodoru wymagaj¹ stoso-
wania wysokich temperatur, a wiêc spalania surowców
kopalnych, co jest zwi¹zane z emisj¹ dwutlenku wêgla. We
wszystkich procesach jego produkcji CO2 jest podstawo-
wym produktem ubocznym. Dlatego te¿ wytwarzanie
wodoru nale¿a³oby skojarzyæ z sekwestracj¹ dwutlenku
wêgla (CCS). Bez tego nie mo¿e byæ mowy o tym, ¿e sto-
sowanie wodoru jako paliwa przyczyni siê znacz¹co do Ryc. 2. Diagram fazowy wodoru (na podstawie Züttela, 2004)
obni¿enia emisji dwutlenku wêgla do atmosfery. Fig. 2. Hydrogen phase diagram (based on Züttel, 2004)
Tab. 1. Porównanie fizykochemicznych w³aœciwoœci wodoru, metanu oraz benzyny (na podstawie Alcocka i in., 2001)
Table 1. Comparison of physicochemical properties of hydrogen, methane and gasoline (based on Alcock et al., 2001)

W³aœciwoœci Wodór Metan Benzyna


Properties Hydrogen Methane Gasoline
Masa molowa
Molar mass 2,016 16,043 107
Gêstoœæ w warunkach normalnych [kg/m3]
Density at NTP [kg/m3] 0,0838 0,6512 4,4
Ciep³o spalania [kJ/g]
Heating value [kJ/g] 119,9–141,9 50,0–55,5 44,5–48
Lepkoœæ w warunkach normalnych [g/cm·s×10–5]
Viscosity at NTP [g/cm·s×10–5] 8,9 11,7 5,0
Limit palnoœci [% obj. w powietrzu]
Flammability limits [vol. % in air] 4–75 5,3–15 1,0–7,8
Minimalna energia zap³onu [mJ]
Minimum ignition energy [mJ] 0,02 0,29 0,24
Minimalna temperatura samozap³onu [°C]
Minimum autoignition temperaturê [°C] 585 540 228–471
Granica wybuchowoœci [% obj. w powietrzu]
Detonability limits [vol. % in air] 11–59 6,3–13,5 1,1–3,3
2
Wspó³czynnik dyfuzji par w powietrzu w warunkach normalnych [cm /s]
Diffusion coefficient in air at NTPa [cm2/s] 0,61 0,16 0,005

284
Przegl¹d Geologiczny, vol. 65, nr 5, 2017

Równie¿ trwa³oœæ rur metalowych mo¿e drastycznie wêglowodorów by³a równie¿ przedmiotem kilku innych
siê zmniejszaæ, gdy s¹ one wystawione w d³ugich okresach prac, np.: Œlizowskiego i in. (2004), K³eczka i in. (2005),
czasu na dzia³anie wodoru, zw³aszcza o wysokim stê¿eniu Maciejewskiego (2008), Laskowskiej i in. (2009), Pieñ-
i pod wysokim ciœnieniem. Wp³yw wodoru na w³aœciwoœci kowskiego (2009), Œlizowskiego i Urbañczyka (2011),
stopów stalowych jest znany w formie kruchoœci wodoro- Kaliskiego i Sikory (2013). Górowska (2014) wskazuje, ¿e
wej (Kanezaki i in., 2008). Wspó³czynnik przenikania w nak³adach inwestycyjnych g³ówne pozycje stanowi¹
wodoru jest ok. czterech do piêciu razy wy¿szy ni¿ w przy- koszty kapita³owe instalacji sprê¿ania oraz koszty wy³ugo-
padku metanu dla typowych rur polimerowych stosowa- wania kawerny, pozosta³e nak³ady dotycz¹ (w podobnych
nych w systemach dystrybucji gazu ziemnego (por. proporcjach) kosztów poduszki gazowej oraz otworu wiert-
Melaina i in., 2013). Transport i zat³aczanie wodoru niczego. Nale¿y podkreœliæ, ¿e spó³ka LOTOS pracuje nad
odwiertami do struktur geologicznych bêd¹ wymagaæ wiêc technologi¹ magazynowania energii w postaci wodoru. Jako
odpowiednio przygotowanej infrastruktury. Nie mo¿na lider, konsorcjum to realizuje projekt badawczy HESTOR
zapominaæ o sk³onnoœci wodoru do wybuchu (w mieszani- w ramach projektu NCBiR. Jego celem jest zbadanie efek-
nie z tlenem lub innymi gazami). Wszystko to wymaga tywnoœci magazynowania wodoru pozyskiwanego z nad-
udoskonalania i rozwijania nowych koncepcji oraz nowych wy¿ek energii ze Ÿróde³ odnawialnych. Pozyskany w ten
rozwi¹zañ technicznych. sposób wodór móg³by byæ magazynowany w kawernach
solnych i wykorzystywany do procesów technologicznych
PODZIEMNE MAGAZYNOWANIE GAZÓW w rafinerii oraz do wytwarzania energii elektrycznej. Spo-
A PODZIEMNE MAGAZYNOWANIE WODORU dziewanym, dodatkowym efektem ma byæ obni¿enie emisji
gazów cieplarnianych (LOTOS 2016). Mo¿liwoœci magazy-
Do magazynowania wodoru wykorzystuje siê dziœ licz- nowania wodoru w kawernach solnych w pok³adzie cech-
ne technologie dostêpne komercyjnie. Najpopularniejsz¹ sztyñskiej soli kamiennej w rejonie nadba³tyckim oraz
metod¹ jest u¿ycie wysokociœnieniowych zbiorników wstêpne informacje o polskich pracach dotycz¹cych maga-
o ró¿nych rozmiarach, wykorzystywanych w odmiennych zynowania wodoru w kawernach solnych (projekt
zakresach ciœnieñ. Wiele rodzajów wodorków metali chêt- HESTOR) przedstawi³ Chromik (2015, 2016), natomiast
nie absorbuje i desorbuje na swojej powierzchni wodór w Urbañczyk (2016) scharakteryzowa³ wybrane wyniki mode-
temperaturze pokojowej i pod ciœnieniem atmosferycznym, lowania termodynamicznych procesów zwi¹zanych z maga-
a przechowywanie wodoru w postaci wodorków metali jest zynowaniem wodoru w kawernach solnych.
dziœ przedmiotem intensywnych badañ. Wodór mo¿na rów-
nie¿ magazynowaæ w rurach umieszczonych na niewielkiej MIEJSCA PODZIEMNEGO
g³êbokoœci pod powierzchni¹ ziemi, takich samych, jakich MAGAZYNOWANIA WODORU
u¿ywa siê do transportu gazu, czy te¿ w g³êbokich struktu-
rach geologicznych (Spiegel, 2007). Mo¿liwe jest magazynowanie wodoru pod powierzch-
Wed³ug CEDIGAZ (Natural gaz…, 2016), z koñcem ni¹ ziemi, w g³êbokich strukturach geologicznych, pod bar-
2015 r. by³o 680 podziemnych magazynów gazu o ca³kowi- dzo s³abo przepuszczalnymi ska³ami nadk³adu. Rozwa¿ane
tej pojemnoœci 413 mld m3. Wiêkszoœæ tej pojemnoœci s¹ trzy opcje (miejsca) podziemnego magazynowania wodoru
magazynowej jest skoncentrowana na trzech rynkach gazu (HUS): w kawernach solnych, w sczerpanych z³o¿ach
ziemnego: Ameryka Pó³nocna (38%), Kraje Wspólnoty ropy naftowej i gazu ziemnego oraz w g³êbokich pozio-
Niepodleg³ych Pañstw – CIS (29%) oraz Europa (27%). Na mach wodonoœnych (Panfilov, 2010; Ebigbo i in., 2013;
Azjê i Oceaniê oraz Œrodkowy Wschód przypada zaledwie Assessment..., 2014; Bai i in., 2014; Iordache i in., 2014; ).
po kilka procent globalnej pojemnoœci magazynowej. W po- Podziemne wyrobiska górnicze (opuszczone kopalnie soli,
dziale na miejsca geologicznego magazynowania domi- wapieni oraz kawerny skalne) zosta³y tutaj pominiête ze
nuj¹ sczerpane z³o¿a wêglowodorów (80%), przy znacznie wzglêdu na ich w¹tpliw¹ szczelnoœæ oraz techniczny charak-
mniejszym udziale poziomów wodonoœnych (12%) i kawern ter prac zwi¹zanych z ich adaptacj¹ na magazyn, przy nie-
solnych (8%). wielkim znaczeniu kryteriów geologicznych. Dzia³alnoœæ
Budowa i dzia³anie podziemnych magazynów zarówno podziemnego magazynu powinna zapewniæ, ¿e gaz za-
dla gazu ziemnego, jak i wodoru s¹ podobne. G³ówna ró¿- t³oczony do z³o¿a zostanie odebrany w jak najwiêkszej iloœci
nica jest zwi¹zana z doborem materia³u do wykorzystywa- i bez strat spowodowanych ucieczkami.
nego sprzêtu w przypadku magazynowania wodoru oraz Wskazane powy¿ej opcje HUS, ¿eby mog³y zostaæ
z aspektami bezpieczeñstwa na powierzchni. Podziemne zaadoptowane na podziemny magazyn wodoru, musz¹
magazyny gazu (PMG) w Polsce by³y przedmiotem mono- spe³niaæ okreœlone warunki (ka¿dy z nich posiada swoj¹
graficznego opracowania (G¹ska i in., 2012). Przedstawio- specyfikê). Pierwsze dwa typy s¹ obiektami typu porowo-
no w nim przegl¹d mo¿liwoœci magazynowania gazów -szczelinowatego, w których decyduj¹c¹ rolê w magazyno-
(uwarunkowania geologiczne, technologiczne i ekonomicz- waniu odgrywaj¹ czynniki i aspekty geologiczne, a czynniki
ne) w czterech rodzajach PMG (struktury w wyeksploato- techniczne s¹ drugorzêdne. W obiektach typu kawernowego
wanych z³o¿ach gazu ziemnego, struktury zawodnione, istotn¹ rolê odgrywaj¹ natomiast wzglêdy techniczne.
kawerny solne oraz podziemne wyrobiska górnicze), Podziemne kawerny solne to sztuczne komory utwo-
szczegó³owo omówiono równie¿ dzia³aj¹ce w Polsce pod- rzone przez wy³ugowanie soli ze z³ó¿ pok³adowych lub w
ziemne magazyny gazu. Kunstamn i in. (2009) scharakte- wysadach solnych. Tego typu komory s¹ stosowane na
ryzowali geologiczne i górnicze aspekty budowy ca³ym œwiecie do przechowywania gazu ziemnego i produk-
magazynowych kawern solnych. Tematyka podziemnych tów ropopochodnych. Sól ma dobre w³aœciwoœci fizyczne,
zbiorników gazu i ich wykorzystania do magazynowania odpowiednie dla podziemnego magazynowania wodoru.

285
Przegl¹d Geologiczny, vol. 65, nr 5, 2017

Œciany kawerny solnej s¹ zasadniczo nieprzepuszczalne Musimy równie¿ wykazaæ, ¿e obiekt jest potrzebny,
dla tego gazu przez okres eksploatacji magazynu, a pla- a jego budowa jest ekonomicznie op³acalna. Lokalizacja
styczne w³aœciwoœci soli chroni¹ takie kawerny przed poja- podziemnego magazynu wodoru musi uwzglêdniaæ ograni-
wieniem siê i rozprzestrzenianiem pêkniêæ oraz utrat¹ czenia w mo¿liwoœciach przestrzennego zagospodarowania
szczelnoœci zbiornika. Wielkoœci magazynowania i odbioru terenu, jak chocia¿by wystêpowanie obszarów chronionych,
wodoru s¹ bardzo elastyczne, a w jednym miejscu mo¿na mo¿liwoœci zagospodarowania solanki w czasie budowy
wy³ugowaæ kilka kawern, tak ¿eby dostosowaæ ogóln¹ i eksploatacji magazynów w kawernach solnych. Za³o¿enia
pojemnoœæ magazynu do potrzeb rynkowych. lokalizacyjne musz¹ byæ tworzone na podstawie koncepcji
Sczerpane z³o¿a ropy i gazu mog¹ byæ równie¿ wyko- zrównowa¿onego rozwoju, przy uwzglêdnieniu ograniczeñ
rzystane do magazynowania wodoru. Poziom przeznaczony przyrodniczych, potrzeb gospodarki oraz oczekiwañ spo³ecz-
do jego sk³adowania musi mieæ odpowiedni¹ porowatoœæ noœci lokalnej.
i przepuszczalnoœæ, a ska³y nadk³adu musz¹
zapewniæ szczelnoœæ przed wyciekiem gazu na
powierzchniê. Podkreœla siê, ¿e kiedy ska³y nad-
k³adu s¹ nasycone wod¹, stanowi¹ praktycznie
nieprzepuszczaln¹ barierê dla wodoru. Zalet¹
takiego rozwi¹zania jest równie¿ to, ¿e w³aœci-
woœci geologiczne wyeksploatowanego z³o¿a s¹
dobrze znane, a istniej¹ce otwory i wyposa¿enie
napowierzchniowe mog¹ byæ (przynajmniej czê-
œciowo) ponownie wykorzystane.
Magazynowanie wodoru w g³êbokich
poziomach wodonoœnych polega prawie na tym
samym, co w sczerpanych z³o¿ach ropy czy gazu,
z t¹ jednak ró¿nic¹, ¿e porowata matryca skalna
jest wype³niona solank¹, a nie wêglowodorami.
Zalet¹ tego typu magazynu jest wzglêdnie nie-
naruszona struktura geologiczna. Istniej¹cymi
ograniczeniami s¹ wy¿sze koszty rozpoznania
geologicznego, wiêksze nak³ady inwestycyjne
i koszty eksploatacji oraz zwiêkszone ryzyko
wycieku gazu (Bai i in., 2014; G¹ska i in., 2012;
SÝrensen, 2007).
Okreœlenie wymogów i warunków decydu-
j¹cych o wyborze z³o¿a lub struktury geologicznej
z przeznaczeniem na podziemny magazyn wodo-
ru powinno siê odbywaæ na podstawie wnikliwej
analizy geologicznej z wykorzystaniem in¿ynierii Ryc. 3. Lokalizacja potencjalnych obszarów do sk³adowania wodoru w po-
z³o¿owej. Istotnymi parametrami s¹: budowa k³adach soli kamiennej i wysadach solnych (1–19) oraz w g³êbokich poziomach
wodonoœnych Ni¿u Polskiego (20–38) (na podstawie Tarkowski, 2017). Wynie-
geologiczna struktury (g³êbokoœæ, powierzchnia sienie £eby: 1 – z³o¿e £eba; 2 – z³o¿e Mechelinki; 3 – z³o¿e Zatoki Puckiej.
i mi¹¿szoœæ, szczelnoœæ, ciœnienie z³o¿owe, Monoklina przedsudecka: 4 – rejon Gubina; 5 – rejon Nowa Rola; 6 – rejon Nowa
w³aœciwoœci zbiornikowe – porowatoœæ i prze- Sól; 7 – rejon Góra. Wysady solne: 8 – RogoŸno; 9 – Wapno; 10 – Damas³awek;
puszczalnoœæ, w³aœciwoœci geomechaniczne) 11 – Mogilno; 12 – Inowroc³aw; 13 – Góra; 14 – Izbica Kujawska; 15 – K³odawa;
oraz odpowiednia charakterystyka ska³ uszczel- 16 – Lubieñ; 17 – £aniêta; 18 – Dêbina. Zapadlisko przedkarpackie: 19 – z³o¿e
niaj¹cego nadk³adu. Podstawowym kryterium Wojnicz. W g³êbokich poziomach wodonoœnych Ni¿u Polskiego – struktury w
utworach dolnej kredy: 20 – Bielsko–Bodzanów; 21 – Bys³aw; 22 – Che³m¿a;
dla struktury przeznaczonej na podziemny 23 – Dzier¿anów; 24 – Kamionki; 25 – Lipno; 26 – Sierpc; 27 – Sochaczew;
magazyn wodoru jest szczelnoϾ geologiczna 28 РStrzelno; 29 РTurek; 30 РTuszyn; 31 РWartkowice; struktury w utworach
podziemnego magazynu, zapewniona równie¿ dolnej jury: 32 – Brzeœæ Kujawski; 33 – Chabowo; 34 – Je¿ów; 35 – Konary;
przez szczelnoœæ nadleg³ych warstw. 36 – Marianowo; 37 – Suliszewo; 38 – Trzebie¿
W dalszej kolejnoœci istotne s¹ kryteria tech- Fig. 3. Location of potential areas for hydrogen storage in rock salt beds and salt
niczne, œrodowiskowe, prawne, ekonomiczne itd. structures (1–19) and in deeply seated aquifers of the Polish Lowlands (20–38)
Wa¿na jest szczelnoœæ techniczna instalacji, któ- (based on Tarkowski, 2017). £eba Elevation: 1 – £eba salt deposit; 2 – Mechelinki
salt deposit; 3 – Puck Bay salt deposit. Fore-Sudetic Monocline: 4 – Gubin area;
ra obejmuje szczelnoœæ wykonanych otworów 5 – Nowa Rola area; 6 – Nowa Sól area; 7 – Góra area. Salt structures in
na z³o¿u, urz¹dzeñ napowierzchniowych, w tym the Polish Lowlands: 8 – RogoŸno; 9 – Wapno; 10 – Damas³awek; 11 –Mogilno;
ruroci¹gów transportuj¹cych gaz. Kluczowy jest 12 – Inowroc³aw; 13 – Góra; 14 – Izbica Kujawska; 15 – K³odawa; 16 – Lubieñ;
równie¿ odpowiedni dobór warunków eksploata- 17 – £aniêta; 18 – Dêbina. Carpathian Foredeep: 19 – Wojnicz salt deposit. In
cji, uwzglêdniaj¹cy specyfikê z³o¿a oraz dobór deeply seated aquifers of the Polish Lowlands – structures in Lower Cretaceous
deposit: 20 – Bielsko–Bodzanów; 21 – Bys³aw; 22 – Che³m¿a; 23 – Dzier¿anów;
w³aœciwego ciœnienia zat³aczania i odbioru gazu,
24 – Kamionki; 25 – Lipno; 26 – Sierpc; 27 – Sochaczew; 28 – Strzelno;
tak ¿eby nie przekroczyæ ciœnienia szczelinowania 29 – Turek; 30 – Tuszyn; 31 – Wartkowice; structures in Lower Jurassic deposits:
górotworu (przy którym nastêpuje rozwarstwie- 32 – Brzeœæ Kujawski; 33 – Chabowo; 34 – Je¿ów; 35 – Konary; 36 – Marianowo;
nie ska³y). 37 – Suliszewo; 38 – Trzebie¿

286
Przegl¹d Geologiczny, vol. 65, nr 5, 2017

Potencjalne miejsca do podziemnego maga-


zynowania wodoru w Polsce zosta³y przedsta-
wione ostatnio przez Tarkowskiego (2017). Dla
z³ó¿ soli kamiennej w utworach permu górnego
(cechsztynu) oraz neogenu (miocenu) zapropo-
nowano pok³ady soli kamiennej wyniesienia
£eby i monokliny przedsudeckiej, w zapadlisku
przedkarpackim oraz struktury solne (wysady
solne) Ni¿u Polskiego (ryc. 3).
Dla podziemnych magazynów wodoru w
g³êbokich poziomach wodonoœnych zapropono-
wano wybrane struktury geologiczne, wytypo-
wane wczeœniej do podziemnego sk³adowania
CO2 na Ni¿u Polskim, w utworach kredy dolnej
oraz jury dolnej (ryc. 3).
W sczerpanych z³o¿ach ropy naftowej i gazu
ziemnego, ujêtych w aktualnym Bilansie zaso-
bów… (2015), do podziemnego magazynowa-
nia wodoru dla Ni¿u Polskiego, Karpat
i zapadliska przedkarpackiego, wskazano kilka-
naœcie z³ó¿ ropy naftowej oraz liczne z³o¿a gazu
ziemnego (ryc. 4). Przedstawiona lista z³ó¿ ropy
naftowej i gazu ziemnego w Polsce, na dzieñ dzi-
siejszy, mo¿e stanowiæ podstawê do dalszych,
szczegó³owych rozwa¿añ maj¹cych na celu
Ryc. 4. Lokalizacja potencjalnych obszarów do sk³adowania wodoru w sczerpa- wskazanie najlepszych i najodpowiedniejszych do
nych z³o¿ach wêglowodorów: z³o¿a ropy naftowej (1–11) oraz gazu ziemnego podziemnego magazynowania wodoru.
(12–39) (na podstawie Tarkowski, 2017): 1 – Kije; 2 – Kije NE, 3 – Bre-
slack-Kosarzyn; 4 – Rybaki; 5 – Brzezówka; 6 – Grobla; 7 – Jastrz¹bka Stara; DOŒWIADCZENIA W ZAKRESIE
8 – P³awowice; 9 – Wola Jasieniecka; 10 – Mrukowa; 11 – Wêglówka; z³o¿a PODZIEMNEGO MAGAZYNOWANIA
gazu ziemnego: 12 – Borzêcin; 13 – Breslack-Kosarzyn; 14 – Brzostowo; WODORU
15 – Kije NE; 16 – Kosarzyn N; 17 – Wiewierz W; 18 – Wiewierz E; 19 – Wysoc-
ko; 20 – Za³êcze; 21 – ¯uchlów; 22 – Gorlice–Glinik; 23 – Sanok-Zab³otce; Do tej pory czysty wodór by³ magazynowany
24 – Wola Jasienicka; 25 – Brzezowiec; 26 – BrzeŸnica; 27 – Czarna Sêdziszow-
w trzech kawernach solnych w Teesside w Wiel-
ska; 28 – D¹brówka; 29 – Gr¹dy Bocheñskie; 30 – Husów–Albigowa–Krasne;
kiej Brytanii od 1972 r. oraz w dwóch w pobli¿u
31 – Jaros³aw; 32 – Kañczuga; 33 – Lubaczów; 34 – Mirocin; 35 – Przemyœl;
US Gulf Coast w Teksasie od 1983 r. (tab. 2).
36 – Swarzów; 37 – Tarnów (jura); 38 – Uszkowce; 39 – Wygoda
Fig. 4. Location of potential areas for hydrogen storage in depleted oil and gas
Praktyka sk³adowania wodoru w tych kawernach
deposits: oil deposits (1–11) and gas deposits (12–39) (based on Tarkowski, wykaza³a, ¿e mo¿e byæ on bezpiecznie magazyno-
2017): 1 – Kije; 2– Kije NE, 3 – Breslack–Kosarzyn; 4 – Rybaki. Carpathian wany przez d³ugi okres czasu.
Foredeep and the Carpathians: 5 – Brzezówka; 6 – Grobla; 7 – Jastrz¹bka Stara; Gaz miejski, wytwarzany przez zgazowanie
8 – P³awowice; 9 – Wola Jasieniecka; 10 – Mrukowa; 11 – Wêglówka. Gas depo- wêgla, mo¿e byæ postrzegany jako dobry odpo-
sits: 12 – Borzêcin; 13 – Breslack–Kosarzyn; 14 – Brzostowo; 15 – Kije NE; wiednik magazynowania wodoru, poniewa¿
16 – Kosarzyn N; 17 – Wiewierz W; 18 – Wiewierz E; 19 – Wysocko; sk³ada siê z ok. 50–60% wodoru (dodatkowe
20 – Za³êcze; 21 – ¯uchlów. 22 – Gorlice–Glinik; 23 – Sanok–Zab³otce; jego sk³adniki to: CO, CO2, CH4 i N2). Gaz ten
24 – Wola Jasienicka; 25 – Brzezowiec; 26 – BrzeŸnica; 27 – Czarna Sêdziszow- by³ powszechnie stosowany w Europie w pierw-
ska; 28 – D¹brówka; 29 – Gr¹dy Bocheñskie; 30 – Husów–Albigowa–Krasne; szej po³owie XX w., zanim zosta³ zast¹piony
31 – Jaros³aw; 32 – Kañczuga; 33 – Lubaczów; 34 – Mirocin; 35 – Przemyœl; przez gaz ziemny w drugiej po³owie XX w.
36 – Swarzów; 37 – Tarnów (Jurassic); 38 – Uszkowce; 39 – Wygoda Przez dziesiêciolecia jego magazynowanie od-

Tab. 2. Kawerny solne do magazynowania wodoru w Stanach Zjednoczonych oraz w Wielkiej Brytanii (na podstawie Assessment..., 2014)
Table 2. Existing hydrogen storage caverns in the US and the UK (based on Assessment..., 2014)

Clemens (USA) Moss Bluff (USA) Teesside (UK)


Geologia / Geology wysad solny / domal salt wysad solny / domal salt z³o¿e pok³adowe / bedded salt
Operator / Operator Conoco Phillips Praxair Sabic Petroleum
Magazynowany p³yn / Stored fluid wodór / hydrogen wodór / hydrogen wodór / hydrogen
Data powstania [rok] / Commissioned [year] 1983 2007 ~1972
Objêtoœæ [m3] / Volume [m3] 580 000 566 000 3 × 70 000
G³êbokoœæ [m] / Reference depth [m] 930 >822 350
Zakres ciœnienia [bar] / Pressure range [bar] 70–135 55–152 ~45
Mo¿liwa pojemnoœæ gazu w³aœciwego [mln kg] 2,56 3,72 0,83
Possible working gas capacity H2 Mio [kg]

287
Przegl¹d Geologiczny, vol. 65, nr 5, 2017

bywa³o siê zarówno w kawernach solnych, jak i w war- wskazali na wodór jako obiecuj¹ce rozwi¹zanie dla dekar-
stwach wodonoœnych. Na przyk³ad we Francji (Beynes) w bonizacji systemów energetycznych oraz dla zapewnienia
latach 1956–1972 firma Gaz de France w celu regulowania ich elastycznoœci dzia³ania. Z rozpatrywanych scenariuszy
wahañ produkcji i popytu przechowywa³a wyprodukowany wynikaj¹ sugestie, ¿e wodór ze wzglêdu na swoj¹ nisko-
gaz, zawieraj¹cy 50% wodoru, w solankowych warstwach emisyjnoœæ mo¿e staæ siê istotnym Ÿród³em energii ju¿ ok.
wodonoœnych. W ci¹gu 18 lat dzia³alnoœci magazynu 2030 r. Amid i in. (2016) omówili techniczn¹ wykonalnoœæ
nie stwierdzono problemów z bezpieczeñstwem, zaobserwo- sezonowego przechowywania wodoru w sczerpanym z³o¿u
wano jednak intensywn¹ aktywnoœæ bakteryjn¹ i transforma- gazu ziemnego. Autorzy podkreœlali, ¿e podziemne maga-
cjê sk³adu gazu. W Czechach (Lobodice), gaz miejski zynowanie wodoru oferuje mo¿liwoœæ sezonowego prze-
sk³adaj¹cy siê z 50% H2 i 25% CH4 jest przechowywany w chowywania energii ze Ÿróde³ odnawialnych cechuj¹cych
siê zmiennoœci¹ w dostawach, poprzez elektrolizê wody
poziomie wodonoœnym (Panfilov, 2016).
w okresach nadmiernej produkcji energii elektrycznej.
Doœwiadczenia zwi¹zane z magazynowaniem gazu miej-
Wskazali równie¿ na straty wodoru zwi¹zane z jego prze-
skiego wykaza³y jednak, ¿e po kilku miesi¹cach magazyno- chowywaniem (z tytu³u rozpuszczania i dyfuzji, interakcji
wania du¿a czêœæ wodoru uleg³a przekszta³ceniu w metan z CO2, biologicznej redukcji minera³ów siarczkowych do
(zjawisko biodegradacji wodoru reaguj¹cego z CO i CO2 do siarkowodoru).
metanu) (Assesement…, 2014). Audigane i in. (2014) na przyk³adzie Francji omówili
rolê podziemnych magazynów gazu w przechowywaniu
PRZEGL¥D WYNIKÓW BADAÑ W ZAKRESIE du¿ych iloœci energii, wskazali na znaczenie doboru odpo-
PODZIEMNEGO MAGAZYNOWANIA WODORU wiednich formacji geologicznych w tym celu oraz mo¿li-
woœæ podziemnego magazynowania wodoru w po³¹czeniu
Pierwsze oszacowania mo¿liwoœci podziemnego maga- z innymi zastosowaniami (geotermia, podziemne sk³ado-
zynowania wodoru pojawia³y siê w literaturze pod koniec wanie CO2, magazynowanie ciep³a).
lat 70. XX w. W 1979 r. Instytut Technologii Gazowniczej Przegl¹d technologii oraz perspektyw podziemnego
w Stanach Zjednoczonych opublikowa³ wyniki badañ do- sk³adowania wodoru w Chinach, a tak¿e podsumowanie
tycz¹cych masowego podziemnego magazynowania wodo- doœwiadczeñ w tym zakresie w innych krajach przedstawili
ru (Foh i in., 1979), które potwierdza³y jego wykonalnoœæ Bai i in. (2014).
techniczn¹ i ekonomiczn¹. Od lat 90. XX w. problematyka Na wieloletnie doœwiadczenia Niemiec w magazyno-
podziemnego magazynowania masowych iloœci wodoru waniu gazu ziemnego w kawernach solnych i formacjach
jest przedmiotem dyskusji oraz coraz liczniejszych arty- porowatych wskazywali Bauer i in. (2013). Podkreœlali oni
potrzebê opracowania nowych metod i technologii magazy-
ku³ów i opracowañ. To rosn¹ce zainteresowanie przek³ada
nowania energii, koniecznoϾ poznania wielorakich proce-
siê na istniej¹ce, choæ jeszcze niewielkie, praktyczne do-
sów zachodz¹cych podczas podziemnego przechowywania
œwiadczenia w podziemnym magazynowaniu tego gazu. wodoru, w celu zrozumienia skutków z³o¿onoœci i interak-
Zaprezentowane poni¿ej publikacje (ograniczono siê do cji z innymi rodzajami u¿ytkowania (podpowierzchniowe-
tych najnowszych) wskazuj¹ na znacz¹cy wzrost zaintere- go i powierzchniowego). Scenariusze sk³adowania wodoru
sowania prezentowan¹ tematyk¹ oraz przedstawiaj¹ istotne opracowane przez Pfeiffer i Bauer (2015) na podstawie
problemy, z którymi siê ono wi¹¿e. modelu numerycznego podziemnego magazynu wykaza³y,
Rozwa¿aj¹c wykorzystanie podziemnej przestrzeni ¿e takie przechowywanie mo¿e dostarczyæ ok. 20% œred-
(górotworu) do magazynowania energii, Delmastro i in. niego zapotrzebowania na energiê elektryczn¹ w landzie
(2016) scharakteryzowali wa¿ne aspekty, takie jak: kon- Szlezwig-Holsztyn w Niemczech, dla tygodniowego okre-
kurencja w u¿ytkowaniu podziemnej przestrzeni, bezpie- su zasilania.
czeñstwo zarz¹dzania noœnikami energii, potrzeba du¿ej Panfilov (2016) omówi³ istotne aspekty podziemnego
infrastruktury dla transportu energii, wymogi bezpieczeñ- magazynowania wodoru na du¿¹ skalê – jego opcje oraz
stwa wobec zjawisk sejsmicznych, wzglêdy ekonomiczne potencja³ sk³adowania w Europie, potrzebn¹ infrastrukturê,
i œrodowiskowe. Dla takich ujêæ wspó³zale¿noœæ pomiêdzy a tak¿e czynniki ekonomiczne. Pottier i Blondin (1995)
systemami energetycznymi i przestrzeni¹ podziemn¹ jest przedstawili wybrane techniczne zagadnienia magazyno-
niezwykle istotna. W zakresie podziemnego zagospodaro- wania wodoru w kawernach solnych oraz w warstwach
wania górotworu pod obszarami miejskimi podkreœlili oni wodonoœnych, zilustrowali ekonomikê dla dwóch przypad-
potrzebê d³ugoterminowych zintegrowanych planów zago- ków: roczne magazynowanie w warstwach wodonoœnych
spodarowania przestrzennego. Bartel & Jansen (2016) oraz dzienne magazynowanie w kawernach solnych.
przedstawili aktualny stan przepisów w zakresie planowa- Ozarslan (2012) na przyk³adzie Turcji przeanalizowa³
nia wykorzystania przestrzeni podziemnej w Niemczech metody i aspekty konstrukcyjne podziemnych sk³adowisk
oraz wyniki prac dotycz¹ce mo¿liwych rozwi¹zañ plani- gazu w kawernach solnych.
stycznych dla skoordynowania dzia³añ. Autorzy podkreœlili, Podziemne magazynowanie wodoru oddzia³ywuje na
¿e planowanie wykorzystania górotworu powinno uwzglêd- górotwór i œrodowisko powierzchniowe. Podkreœla siê nie-
niaæ wspólne procedury wyznaczania obszarów przezna- wielkie doœwiadczenie w tym zakresie. Mamy zaledwie
czonych wy³¹cznie do okreœlonych celów, dla zapewnienia kilka przyk³adów wielkoskalowego geologicznego maga-
zrównowa¿onego zagospodarowania przestrzeni podziem- zynowania wodoru. Dlatego te¿, jak wskazuj¹ autorzy,
nej (por. Uliasz-Misiak & Przybycin, 2016). (Hagemann i in., 2015; Panfilov, 2016) w celu okreœlenia
Zhang i in. (2016) podkreœlali rolê wodoru jako cennego wp³ywu (skomplikowanych i po³¹czonych) efektów maga-
wektora sk³adowania energii, w szczególnoœci ze Ÿróde³ zynowania wodoru na inne rodzaje u¿ytkowania górotworu
odnawialnych. Przedstawili stan wiedzy najwa¿niejszych jest wymagany odpowiedni system monitoringu oraz rozpo-
technologii w systemie magazynowania energii z wodoru znanie i zrozumienie licznych procesów geologicznych,
oraz kierunki ich przysz³ego rozwoju. Sgobbi i in. (2016) z³o¿owych czy œrodowiskowych. Zachowanie siê pod ziemi¹

288
Przegl¹d Geologiczny, vol. 65, nr 5, 2017

sk³adowanego wodoru jest bardziej z³o¿one ni¿ oczekiwano, wodoru wobec innych wielkoskalowych koncepcji magazy-
inne ni¿ w przypadku magazynowania gazu ziemnego. nowania energii, potencja³ geologiczny gromadzenia wodoru
Wynika ono z jego wysokiej mobilnoœci i lekkoœci. w rozwa¿anym regionie, umiejscowienie magazynowania
Audigane i in. w 2015 r. omówili tak¿e rezultaty badañ energii wodoru na rynku energii oraz przypadki biznesowe
laboratoryjnych geochemicznej reaktywnoœci rozpuszczo- w czterech ró¿nych zastosowaniach (transporcie, konwersji
nego wodoru z minera³ami ilastymi pod k¹tem oceny energii na gaz, reelektryfikacji i przemyœle). Analiza aspek-
w³aœciwoœci ska³ zbiornikowych oraz jej wp³ywu na ocenê tów ekonomicznych dla dwóch perspektyw czasowych
pojemnoœci formacji osadowych przeznaczonych do maga- (2025 r. i 2050 r.) wykaza³a, ¿e œrednia cena energii elek-
zynowania wodoru. Bai i in. (2014), analizuj¹c w³aœciwo- trycznej bêdzie g³ównym kosztem decyduj¹cym o op³acal-
œci fizyczne i chemiczne wodoru oraz metanu, przedstawili noœci podziemnego magazynowania wodoru. Lord i in.
potencjalne bariery zwi¹zane z jego podziemnym magazy- (2011) podkreœlali, ¿e Departament Energii USA (DOE)
nowaniem. Bauer i in. (2013) wskazywali, ¿e wykorzystanie by³ zainteresowany ocen¹ geologiczn¹ i rentownoœci¹ eko-
wielkoskalowego magazynowania energii mo¿e wywo³y- nomiczn¹ dla ró¿nych opcji podziemnego magazynowania
waæ skutki uboczne w górotworze (wzrost ciœnienia, migra- wodoru. Wykorzystuj¹c wiedzê z podziemnych geologicz-
cjê p³ynów z³o¿owych, zmiany geochemiczne oraz nych sk³adowisk gazu ziemnego i ropy naftowej w USA
biologiczne, naprê¿enia geomechaniczne, jak równie¿ oraz CCS, autorzy przedstawili metodologiê analizy eko-
ewentualny wyciek zat³oczonych p³ynów lub gazów do nomicznej dla oceny kosztów budowy i eksploatacji pod-
warstw wodonoœnych). ziemnych magazynów wodoru. Wyniki badañ Lord i in.
Wyniki projektu R&D H2STORE w zakresie reaktywno- (2014) dotycz¹ce magazynowania wodoru w celu pokrycia
œci minera³ów z wodorem i dwutlenkiem wêgla, z wykorzy- ewentualnych zak³óceñ w zasilaniu lub zmieniaj¹cych siê
staniem metod analitycznych oraz badañ eksperymentalnych
potrzeb sezonowych, wykonane dla Detroit i Los Angeles,
w warunkach z³o¿owych, wykaza³y wp³yw H2/CO2 na roz-
wykaza³y, ¿e ograniczenia geologiczne bardziej wp³y-
puszczanie i wytr¹canie siê minera³ów oraz jakoœæ zbiornika
waj¹ na zró¿nicowanie kosztów magazynowania wodoru
(porowatoœæ, preferencyjne œcie¿ki przep³ywu gazu) (Hen-
dla ró¿nych miast, ani¿eli wielkoœæ miejskiego zapotrze-
kel i in., 2014). Podkreœla siê, ¿e wykorzystanie wielkoska-
bowania.
lowego magazynowania energii mo¿e wywo³ywaæ skutki
Dotychczasowe doœwiadczenia w podziemnym maga-
uboczne w górotworze: wzrost ciœnienia, migracjê p³ynów
zynowaniu wodoru dotycz¹ kilku instalacji przemys³owych
z³o¿owych, zmiany geochemiczne oraz biologiczne,
oraz wyników nielicznych jeszcze projektów zrealizowa-
naprê¿enia geomechaniczne czy te¿ wyciek zat³oczonych
nych w tym zakresie. Projekt H2STORE w Niemczech oraz
p³ynów lub gazów do wy¿ej zalegaj¹cych warstw wodonoœ-
europejski projekt HyUnder (Assesement… 2014) mia³y na
nych (Bai i in., 2014; Bauer i in., 2013).
celu ocenê technicznego, ekonomicznego i spo³ecznego
Reitenbach i in. (2015) zwracali uwagê, ¿e zat³aczanie
gazu zawieraj¹cego wodór do istniej¹cych zbiorników UGS punktu widzenia podziemnego magazynowania wodoru
(Underground Gas Storage) powoduje zmiany wydajnoœci jako potencjalnie atrakcyjnego rozwi¹zania.
i efektywnoœci ich pracy, wp³ywa na geologiczn¹ integral- W Austrii projekt Undergound SUN.STORAGE zreali-
noœæ zbiornika i ska³ nadk³adu oraz na trwa³oœæ materia³ów zowa³ badania i analizy wp³ywu wodoru na zbiorniki prze-
u¿ytych do konstrukcji otworów. znaczone do magazynowania metanu. Audigane i in. (2015)
W licznych publikacjach wskazywano na aktywnoœæ opisali wyniki kilku projektów badawczych dotycz¹cych
mikrobiologiczn¹ bakterii metanogennych w trakcie pod- mo¿liwoœci sk³adowania wodoru w strukturach porowatych.
ziemnego magazynowania wodoru. Ebigbo i in. (2013) W Patagonii, w Argentynie spó³ka Hychico SA prowadzi
oraz Toleukhanov i in. (2015) podkreœlali zachowanie siê tych dzia³alnoœæ zmierzaj¹c¹ do konwersji energii elektrycznej
bakterii, zdolnych do wykorzystywania wodoru i dwutlenku wytworzonej na farmie wiatrowej Diadema na wodór, któ-
wêgla w przemianie materii. Bakterie metanogenne zu¿ywaj¹ ry mia³by byæ zat³aczany do sczerpanego z³o¿a ropy nafto-
wodór i dwutlenek wêgla, przekszta³caj¹c go w metan i wodê wej przekszta³conego w magazyn gazu (Audigane i in.,
(generator metanu), co mo¿e powodowaæ znaczne jego straty 2014; Panfilov, 2016).
w podziemnym magazynie (Ebigbo i in., 2013; Hagemann Odnoœnie gospodarki Polski opartej na wêglu i ko-
i in., 2015a, b; Panfilov, 2010; Toleukhanov, 2015). niecznoœci ograniczenia emisji CO2 technologie wodorowe
Iordache i in. (2014) przedstawili analizê wykorzystania stanowi¹ potencjalnie zrównowa¿on¹ opcjê dla polskiego
kawern solnych do HUS w Rumunii, potencjalne kierunki systemu energetycznego. W tym zakresie Stygar i Brylew-
rozwoju, interesariuszy oraz ogólne aspekty. Autorzy ski (2013) omówili kierunki rozwoju gospodarki wodoro-
wskazali na doœwiadczenia rumuñskiego przemys³u nafto- wej w Polsce. Globalne zmiany w polityce energetycznej,
wego w podziemnym magazynowaniu gazów. Podkreœlali w tym wzrost udzia³u OZE w ca³kowitej produkcji energii,
koniecznoœæ podjêcia prac w celu oceny mo¿liwoœci pod- s¹ wskazywane jako istotne elementy w kontekœcie rozwoju
ziemnego magazynowania wodoru, na podstawie których energetyki wodorowej w Polsce. Murray i in. (2008) przed-
mog³yby byæ podjête dalsze decyzje makroekonomiczne. stawili postrzeganie interesariuszy odnoœnie gospodarki
Simon i in. (2015) omówili hiszpañskie studium przy- wodorowej w Polsce. Dokonali przegl¹du istniej¹cego pol-
padku projektu HyUnder, które mia³o na celu ocenê poten- skiego systemu energetycznego, zasobów, polityki i œrod-
cja³u podziemnego magazynowania wodoru na du¿¹ skalê, ków w perspektywie planowania przejœcia do gospodarki
jako opcji dla zapasów energii w Europie. Poza Hiszpani¹, opartej na wodorze. Wskazali, ¿e gaz koksowniczy i zgazo-
przeanalizowali oni przypadki dotycz¹ce Francji, Niemiec, wanie wêgla bêd¹ w perspektywie d³ugoterminowej g³ów-
Holandii, Rumunii oraz Wielkiej Brytanii. Brano przy tym nymi krótko- i œredniookresowymi Ÿród³ami wodoru,
pod uwagê takie aspekty jak: konkurencyjnoœæ sk³adowania a podziemna konwersja z³ó¿ wêgla po³¹czona ze zintegrowa-

289
Przegl¹d Geologiczny, vol. 65, nr 5, 2017

nym wychwytywaniem i sk³adowaniem dwutlenku wêgla Przekszta³cenie przestrzeni geologicznej w przestrzeñ


jest tutaj niezwykle istotna. zajêt¹ przez zmagazynowany wodór bêdzie stanowi³o wy-
zwanie dla sektora publicznego i prywatnego. Geologiczne,
PODSUMOWANIE in¿ynierskie, ekonomiczne, prawne i spo³eczne przeszko-
dy bêd¹ musia³y zostaæ pokonane przed przyst¹pieniem do
Podziemne magazynowanie wodoru jest jedn¹ z opcji realizacji podziemnego magazynowania wodoru w pe³nej
magazynowania energii, w której stanowi on atrakcyjny,
skali. Dla przysz³ych zastosowañ konieczne bêdzie przepro-
choæ dzisiaj jeszcze trudny do pe³nego wykorzystania prze-
wadzenie licznych projektów badawczych oraz demonstra-
kaŸnik energii. Mo¿e ono w przysz³oœci odegraæ istotn¹
rolê w drodze do bezemisyjnej produkcji energii. W celu cyjnych w taki sposób, ¿eby oceniæ potencjalne zagro¿enia
wykorzystania w pe³ni tego potencja³u, wodór powinien oraz opracowaæ plany ograniczania jakiegokolwiek ryzyka.
staæ siê integraln¹ czêœci¹ systemu energetycznego, jako Artyku³ opracowano w ramach badañ statutowych IGSMiE
uniwersalny noœnik energii (obok energii elektrycznej), PAN.
z dodatkow¹ mo¿liwoœci¹ jej magazynowania. Jego kon-
kurencyjnoœæ bêdzie zale¿a³a w du¿ym stopniu od pomyœl- LITERATURA
nego wdra¿ania polityki niskiej emisji CO2 dla noœników
energii w innych sektorach gospodarki, obni¿enia kosztów ALCOCK J., SHIRVILL L., CRACKNELL R. 2002 – Compilation of
procesu elektrolizy wodoru, czy te¿ korzystnej polityki Existing Safety Data on Hydrogen and Comparative Fuels. Raport.
AMID A., MIGNARD D. & WILKINSON M. 2016 – Seasonal storage
wsparcia ze strony pañstwa. Dotychczasowe wyniki badañ of hydrogen in a depleted natural gas reservoir. Int. J. Hydrog. Energy,
wskazuj¹, ¿e opcja ta mo¿e staæ siê w przysz³oœci (w per- 41: 5549–5558.
spektywie kilkunastu lat) korzystnym rozwi¹zaniem dla ASSESSMENT of the potential, the actors and relevant business cases
magazynowania nadmiaru energii elektrycznej zwi¹zanej for large scale and seasonal storage of renewable electricity by hydrogen
underground storage in Europe – HyUnder. Grant agreement no. 303417.
z nieregularnoœci¹ dostaw ze Ÿróde³ odnawialnych, a struk- Executive Summary 23 JUNE 2014; http://hyunder.eu/wp-content/uploads/
tury geologiczne mog¹ zapewniæ mo¿liwoœci magazynowa- 2016/01/D8.1_HyUnder-Executive-Summary.pdf [Dostêp: 04.10.2016].
nia energii w œrednio- i d³ugoterminowej skali czasowej. AUDIGANE P., BADER A.G., GENTIER S., BECCALETTO L. &
Z literatury dotycz¹cej podziemnego magazynowania BELLENFANT G. 2014 – The role of the underground for massive stora-
ge of energy: a preliminary glance of the French case. EGU General
wodoru wynika, ¿e problematyka ta jest na pocz¹tkowym Assembly, Vienne, Austria; https://hal-brgm.archives-ouvertes.fr/hal-
etapie rozwa¿añ. Posiadamy niewielkie praktyczne doœwiad- 00968155 [Dostêp: 2.10.2016].
czenia w magazynowaniu tego gazu ograniczaj¹ce siê do AUDIGANE P., EBRAHIMIYEKTA A. & PICHAVANT M. 2015 – Eva-
kilku instalacji przemys³owych oraz wyniki ci¹gle nielicz- luation of Hydrogen migration and geochemical reactivity into undergro-
th
und. 6 International Conference on Fundamentals & Development of
nych projektów badawczych. Zachowanie siê zmagazyno- Fuel Cells, Toulouse, France; https://hal-brgm.archives-ouvertes.fr/hal-
wanego pod ziemi¹ wodoru jest bardziej skomplikowane ni¿ 01100370 [Dostêp: 2.10.2016].
oczekiwano. Liczne problemy dotycz¹ce doboru w tym celu BAI M., SONG K., SUN Y., HE M., LI Y. & SUN J. 2014 – An overview
of hydrogen underground storage technology and prospects in China.
odpowiednich struktur geologicznych, poznania z³o¿onych J. Pet. Sci. Eng., 124: 132–136. Doi:10.1016/j.petrol.2014.09.037.
procesów geologiczno-z³o¿owych zachodz¹cych podczas BARTEL S. & JANSSEN G. 2016 – Underground spatial planning – Per-
podziemnego przechowywania, opracowania systemów spectives and current research in Germany. Tunn. Undergr. Space Tech-
monitoringu magazynowania wodoru, interakcji z innymi nol., 55: 112–117.
BAUER S., BEYER C., DETHLEFSEN F., DIETRICH P.,
rodzajami u¿ytkowania podpowierzchniowego i powierzch- DUTTMANN R., EBERT M., FEESER V., GÖRKE U., KÖBER R.,
niowego, aspektów prawnych i wielu innych, czekaj¹ na roz- KOLDITZ O., RABBEL W., SCHANZ T., SCHÄFER D., WÜRDE-
wi¹zanie. MANN H. & DAHMKE A. 2013 – Impacts of the use of the geological
Je¿eli podziemne magazynowanie wodoru ma odegraæ subsurface for energy storage: an investigation concept. Environ. Earth
Sci., 70: 3935–3943. Doi: 10.1007/s12665-013-2883-0.
znacz¹c¹ rolê w przysz³ych odnawialnych systemach ener- BILANS ZASOBÓW… 2015 – Bilans zasobów z³ó¿ kopalin w Polsce
getycznych, istnieje zapotrzebowanie na praktyczne do- wg stanu na 31 XII 2014 r. Warszawa: Pañstwowy Instytut Geologiczny –
œwiadczenia operacyjne i instalacje demonstracyjne, w celu Pañstwowy Instytut Badawczy.
przygotowaniu przysz³ych rynków. Mo¿e to potrwaæ kilka- BÜNGER U., MICHALSKI J., CROTOGINO F. & KRUCK O. 2016 –
Large-scale underground storage of hydrogen for the grid integration of
naœcie i wiêcej lat od momentu decyzji opracowywania renewable energy and other applications. [W:] Compendium of Hydro-
pierwszych projektów do rozpoczêcia magazynowania na gen Energy: 133–163.
skalê przemys³ow¹. Obserwuj¹c zainteresowanie t¹ pro- CHROMIK M. 2015 – Mo¿liwoœci magazynowania energii elektrycznej
w soli kamiennej w postaci wodoru w regionie nadba³tyckim. Prz. Solny,
blematyk¹, mo¿na s¹dziæ, ¿e wiele przeszkód (w tym tech- 11: 44–50.
nologicznych) zostanie szybko rozwi¹zanych, co znacz¹co CHROMIK M. 2016 – Koncepcja magazynowania nadwy¿ek energii
przyœpieszy wdro¿enie tej opcji magazynowania energii. elektrycznej w postaci wodoru w kawernach w z³o¿ach soli w Polsce –
Ze wzglêdu na wzrastaj¹cy udzia³ OZE w produkcji wstêpne informacje. Prz. Solny, 12: 11–18.
DELMASTRO Ch., LAVAGNO E. & SCHRANZ L. 2016 – Energy and
energii elektrycznej w Polsce (w perspektywie do 2030 r. underground. Tunn. Undergr. Space Technol., 55: 96–102.
i 2050 r.) oraz zapotrzebowanie na wodór w sektorze trans- EBIGBO A., GOLFIER F., & QUINTARD M. 2013 – A coupled, pore-scale
portu, tematyka podziemnego magazynowania wodoru model for methanogenic microbial activity in underground hydrogen stora-
bêdzie coraz bardziej aktualna. W poszukiwaniu lokaliza- ge. Adv. Water Resour. 61: 74–85. Doi:10.1016/j.advwatres.2013.09.004.
FOH S., NOVIL M., ROCKAR P. & RANDOLPH P. 1979 – Underground
cji do tego typu przedsiêwziêæ przydatna bêdzie wiedza w hydrogen storage. Final report, Institute of Gas Technology, Chicago, s. 268.
zakresie rozpoznania budowy geologicznej kraju, jak rów- G¥SKA K., HOSZOWSKI A., GMIÑSKI Z. & KUREK A. 2012 –
nie¿ ta dotycz¹ca podziemnego magazynowania gazów Monografia podziemnych magazynów gazu w Polsce. Stowarzyszenie
In¿ynierów i Techników Przemys³u Naftowego i Gazowniczego Oddzia³
oraz sk³adowania dwutlenku wêgla. Polska posiada korzystne Warszawa II, Warszawa 2012.
uwarunkowania geologiczne do podziemnego magazyno- GÓROWSKA K. 2014 – Kawerna dla wodoru. Chemia przemys³owa, 6:
wania wodoru. 36–40.

290
Przegl¹d Geologiczny, vol. 65, nr 5, 2017

HAGEMANN B., RASOULZADEH M., PANFILOV M., GANZER L. & OZARSLAN A. 2012 – Large-scale hydrogen energy storage in salt
REITENBACH V. 2015a – Hydrogenization of underground storage of caverns. Int. J. Hydrog. Energy, 37 (19): 14265–14277. Doi: 10.1016/j.
natural gas. Impact of hydrogen on the hydrodynamic and bio-chemical ijhydene.2012.07.111
behavior. Comput. Geosci.: 1–12. Doi: 10.1007/s10596-015-9515-6. PANFILOV M. 2010 – Underground Storage of Hydrogen: In situ self-orga-
HAGEMANN B., RASOULZADEH M., PANFILOV M., GANZER L., & nisation and methane generation. Transp. Porous Media, 85 (3):
REITENBACH V. 2015Bb – Mathematical modeling of unstable transport 841–865. Doi: 10.1007/s11242-010-9595-7
in underground hydrogen storage. Environ. Earth Sci., 73: 6891–6898. PANFILOV M. 2016 – 4 – Underground and pipeline hydrogen storage.
Doi: 10.1007/s12665-015-4414-7. [W:] GUPTA R.B., BASILE A. & VEZIROGLU T.N. (red.), Compen-
HENKEL S., PUDLO D., WERNER L., ENZMANN F., REITENBACH V., dium of hydrogen energy, Volume 2: Hydrogen Storage. Distribution and
ALBRECHT D., WÜRDEMANN H., HEISTER K., GANZER L. & infrastructure. Woodhead Publishing: 91–115.
GAUPP R. 2014 – Mineral reactions in the geological underground indu- PFEIFFER W.T. & BAUER S. 2015 – Subsurface porous media hydro-
ced by H2 and CO2 injections. Energy Procedia 63: 8026–8035. Doi: gen storage – Scenario development and simulation. Energy Procedia,
10.1016/j.egypro.2014.11.839. 76: 565–572.
IORDACHE I., SCHITEA D., GHEORGHE A. V., & IORDACHE M. PIEÑKOWSKI G. 2009 – Podziemne magazynowanie wêglowodorów w
kawernach solnych w Polsce – wymiar strategiczny i mo¿liwoœci popra-
2014 – Hydrogen underground storage in Romania, potential directions
wy stanu œrodowiska naturalnego. Prz. Geol., 57 ( 9): 769–797.
of development, stakeholders and general aspects. Int. J. Hydrog. Energy,
POTTIER J.D. & BLONDIN E. 1995 – Mass storage of hydrogen. [W:]
39: 11071–11081. Doi: 10.1016/j.ijhydene.2014.05.067.
Hydrogen Energy System, vol. 295 of the series NATO ASI Series:
JACQUELIN L.-M. & BADER A.-G. 2013 – Le stockage souterrain de
167–179.
l’_energie. Geosciences: 100–107. REITENBACH V., GANZER L., ALBRECHT D. & HAGEMANN B.
KALISKI M. & SIKORA A. 2013 – Wodór a podziemne magazynowanie 2015 – Influence of added hydrogen on underground gas storage:
energii w strukturach solnych. Prz. Solny, 9: 26–32. a review of key issues. Environ. Earth. Science, 73 (11): 6927–6937.
KANEZAKI T., NARAZAKI C., MINE Y., MATSUOKA S. & Doi:10.1007/s12665-015-4176-2
MURAKAMI Y. 2008 – Effects of hydrogen on fatigue crack growth SGOBBI A., NIJS W., MIGLIO DE R., CHIODI A., GARGIULO M. &
behavior of austenitic stainless steels. Int. J. Hydrog. Energy, 33 (10): THIEL CH. 2016 – How far away is hydrogen? Its role in the medium and
2604–2619. long-term decarbonisation of the European energy system. Int. J. Hydrog.
KIJEÑSKI J. 2005 – Dlaczego wodór. Przemys³ Chemiczny 84 (11): Energy, 41: 19–35.
799–807. SIMON J., FERRIZ A.M. & CORREAS L.C. 2015 – HyUnder – Hydro-
K£ECZEK Z., RADOMSKI A. & ZELJAŒ D. 2005 – Podziemne maga- gen Underground Storage at Large Scale: Case Study Spain. Energy Pro-
zynowanie. CMG KOMAG, Prace Naukowe – Monografie, 9: 1–98. cedia, 73: 136–144. Doi: 10.1016/j.egypro.2015.07.661
KOCHAÑSKI M., KORCZAK K., DYBIÑSKI O., KWAS M., SRENSEN B. 2007 – Underground hydrogen storage in geological for-
OSIPOWICZ K., PATEJUK A., SAWICKA A. & SWOCZYNA B. 2013 – mations, and comparison with other storage solutions. Hydrogen Power
Techniczne i ekonomiczne perspektywy produkcji i magazynowania Theoretical and Engineering Int. Symp, 2007.
wodoru w Polsce. Acta Innovations, 8: 51–65. SPIEGEL C. 2007 – Designing and building fuel cells. Colleen Spie-
st
KUNSTMAN A., POBORSKA-M£YNARSKA K. & URBAÑCZYK K. gel.–1 ed.
2009 – Geologiczne i górnicze aspekty budowy magazynowych kawern STYGAR M. & BRYLEWSKI T. 2013 – Towards a hydrogen economy
solnych. Prz. Geol., 57 (9): 819–828. in Poland. Int. J. Hydrog. Energy, 38: 1–9. Doi.org/10.1016/j.ijhyde-
LASKOWSKA T., SZCZEBY£O J., G¥SKA K. & WILKOSZ P. 2009 – ne.2012.10.056
Polskie magazyny gazu ziemnego – od Mogilna do Kosakowa. Prz. ŒLIZOWSKI J. & URBAÑCZYK K. (red.) 2011 – Mo¿liwoœci magazy-
Geol., 57 (9): 755–756. nowania gazu ziemnego w polskich z³o¿ach soli kamiennej w zale¿noœci
LORD A. S., KOBOS P. H., KLISE G. T. & BORNS D. J. 2011 – A Life od warunków geologiczno-górniczych. Wyd. IGSMiE PAN. Kraków.
Cycle Cost Analysis Framework for Geologic Storage of Hydrogen: ŒLIZOWSKI K., KÖHSLING J. & LANKOF L. 2004 – Uwarunkowania
A User’s Tool. Sandia Report SAND2011-6221. Prepared by Sandia podziemnego sk³adowania odpadów niebezpiecznych w Polsce. Studia,
National Laboratories Albuquerque, New Mexico 87185 and Livermore, Rozprawy, Monografie nr 129. Wyd. IGSMiE PAN. Kraków: 1–264.
California 94550, s. 60. SOBIEŒCIAK-JECZEÑ M. & SKONIECZNY O. 2005 – Przysz³oœæ
LORD A.S., KOBOS P.H. & BORNS D.J. 2014 – Geologic storage of wodoru w polskiej energetyce zawodowej. Nowe Technologie: 17–22.
hydrogen: Scaling up to meet city transportation demands. Int. J. Hydrog. TARKOWSKI R. 2017 – Perspectives of using the geological subsurface
Energy, 39(28): 15570–15582. doi: 10.1016/j.ijhydene.2014.07.121 for hydrogen storage in Poland. Int. J. Hydrog. Energy, 42(1): 347–355.
LOTOS 2016 – http://www.lotos.pl/322/p,174,n,4290/ [Dostêp: TOLEUKHANOV A., PANFILOV M. & KALTAYEV A. 2015 – Storage
of hydrogenous gas mixture in geological formations: Self-organisation in
03.10.2016 r.].
presence of chemotaxis. Int. J. Hydrog. Energy, 40 (46): 15952–15962.
MACIEJEWSKI A. 2008 – Podziemne magazynowanie paliw p³ynnych.
TOMCZYK P. 2009 – Szanse i bariery rozwoju energetyki wodorowej.
Gosp. Sur. Miner., 24 (3/2): 39–54.
Polityka energetyczna 12 (2/2): 593–607.
MARZEC A. 2007 – Energetyka wodorowa – co to oznacza dla roli
TRUCHE L., BERGER G., DESTRIGNEVILLE Ch., GUILLAUME D.
wêgla? Karbo, 2: 109–111.
& GIFFAUT E. 2010 – Kinetics of pyrite to pyrrhotite reduction by
MELAINA M.W., ANTONIA O. & PENEV M. 2013. Blending hydrogen
hydrogen in calcite buffered solutions between 90 and 180°C: Implica-
into natural gas Pipeline Networks?: A review of key issues blending tions for nuclear waste disposal. Geochim. Cosmochim. Acta, 74 (10):
hydrogen into natural gas Pipeline Networks?: A review of key issues, 2894–2914.
available at: http://www.nrel.gov/docs/fy13osti/51995.pdf. ULIASZ-MISIAK B. & PRZYBYCIN A. 2016 – Present and future
MIECZNIK M. 2016 – Podziemne magazynowanie energii cieplnej – status of the underground space use in Poland. Environmental Earth
metody i zastosowania. Prz. Geol., 7, s. 464–471. Sciences 75 (22): 1–15.
MIROWSKI T., MOKRZYCKI E., & NEY R. – Energetyka wiatrowa – URBAÑCZYK K. 2016 – Wybrane aspekty termodynamiczne
stan obecny i perspektywy rozwoju, 2015 Kraków. Wyd. IGSMiE PAN. magazynowania wodoru w kawernach solnych. Prz. Solny, 12: 92–97.
MOKRZYCKI E. (red.) 2011 – Rozproszone zasoby energii w systemie WNIOSKI Z ANALIZ prognostycznych na potrzeby Polityki Energe-
elektroenergetycznym., 2011 Kraków: Wydawnictwo IGSMiE PAN. tycznej Polski do 2050 roku. Za³¹cznik 2. do Polityki energetycznej Pol-
MOLENDA J. 2008 – Energetyka Wodorowa – Technologie i Perspekty- ski do 2050 roku. Ministerstwo Gospodarki, Warszawa, czerwiec 2015 r.
wy, Raport Ekspertów Sektora OZE 2008. ZARÊBSKA K. & PERNAK-MIŒKO K. 2007 – Zgazowanie wêgla –
MURAY M.L., SEYMOUR E.H., ROGUT J. & ZECHOWSKA S. 2008 – perspektywa dla gospodarki wodorowej. Gosp. Sur. Miner., 23(3):
Stakeholder perceptions towards the transition to a hydrogen economy in 243–255.
Poland. Int. J. Hydrog. Energy, 33: 20–27. ZHANG F., ZHAO P., NIU M. & MADDY J. 2016 – The survey of key
NATURAL GAS IN THE WORLD – 2016 http://www.cedi- technologies in hydrogen energy storage. Int. J. Hydrog. Energy, 41(33):
gaz.org/documents/2016/NGW2016/NGW2016-ABSTRACT.pdf 14535–14552.
OCENA realizacji Polityki energetycznej Polski do 2030 roku. Za³¹cznik 1 ZÜTTEL A. 2004 – Hydrogen storage methods. Naturwissenschaften 91
do Polityki energetycznej Polski do 2050 roku, Warszawa, czerwiec 2015. (4): 157–172.

291