Vous êtes sur la page 1sur 466

Elementa philosophica de

Cive, auctore Tho. Hobbes,...

Source gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France


Hobbes, Thomas (1588-1679). Auteur du texte. Elementa
philosophica de Cive, auctore Tho. Hobbes,.... 1647.

1/ Les contenus accessibles sur le site Gallica sont pour la plupart


des reproductions numériques d'oeuvres tombées dans le
domaine public provenant des collections de la BnF. Leur
réutilisation s'inscrit dans le cadre de la loi n°78-753 du 17 juillet
1978 :
- La réutilisation non commerciale de ces contenus ou dans le
cadre d’une publication académique ou scientifique est libre et
gratuite dans le respect de la législation en vigueur et notamment
du maintien de la mention de source des contenus telle que
précisée ci-après : « Source gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale
de France » ou « Source gallica.bnf.fr / BnF ».
- La réutilisation commerciale de ces contenus est payante et fait
l'objet d'une licence. Est entendue par réutilisation commerciale la
revente de contenus sous forme de produits élaborés ou de
fourniture de service ou toute autre réutilisation des contenus
générant directement des revenus : publication vendue (à
l’exception des ouvrages académiques ou scientifiques), une
exposition, une production audiovisuelle, un service ou un produit
payant, un support à vocation promotionnelle etc.

CLIQUER ICI POUR ACCÉDER AUX TARIFS ET À LA LICENCE

2/ Les contenus de Gallica sont la propriété de la BnF au sens de


l'article L.2112-1 du code général de la propriété des personnes
publiques.

3/ Quelques contenus sont soumis à un régime de réutilisation


particulier. Il s'agit :

- des reproductions de documents protégés par un droit d'auteur


appartenant à un tiers. Ces documents ne peuvent être réutilisés,
sauf dans le cadre de la copie privée, sans l'autorisation préalable
du titulaire des droits.
- des reproductions de documents conservés dans les
bibliothèques ou autres institutions partenaires. Ceux-ci sont
signalés par la mention Source gallica.BnF.fr / Bibliothèque
municipale de ... (ou autre partenaire). L'utilisateur est invité à
s'informer auprès de ces bibliothèques de leurs conditions de
réutilisation.

4/ Gallica constitue une base de données, dont la BnF est le


producteur, protégée au sens des articles L341-1 et suivants du
code de la propriété intellectuelle.

5/ Les présentes conditions d'utilisation des contenus de Gallica


sont régies par la loi française. En cas de réutilisation prévue dans
un autre pays, il appartient à chaque utilisateur de vérifier la
conformité de son projet avec le droit de ce pays.

6/ L'utilisateur s'engage à respecter les présentes conditions


d'utilisation ainsi que la législation en vigueur, notamment en
matière de propriété intellectuelle. En cas de non respect de ces
dispositions, il est notamment passible d'une amende prévue par
la loi du 17 juillet 1978.

7/ Pour obtenir un document de Gallica en haute définition,


contacter
utilisation.commerciale@bnf.fr.
EXCELLENTISSIMO
V I R O
GVILIELMO,
COMITI

erat Excellentissime
( Domine )
prolata ore Marci Catonis Censo-
ris) Rcgcs omnes de genere

*
esle beftiarum rapacium. Ipse
autem Populus Romanus qui
per Afiicanos,Afiaticos,Macedoni-
ans ) i^/ichaicos
,
cæterosque
2 àspo-
à spoliatis gentibuscognomi-
natos cives totum fere orbems
tcrrarum diri puerat qualis bel-
lua erat?Non minus ergo quam
Cato, sapienter dixitPontius Te-
lestmis. Is prœlioad PortamCol-
Imam contra Syllam circumvo-
;
lans ordines exercitus sui vo-
ciferatusque eruendam delen-
damque ipsam Romam adji-j
ciebat nunquam defuturos
,
Raptores ItalicælibertatisLu-
pos, nisi Sylva in quam refugere
solerentessetexcisa. Profecto,
utrumque vere dictum est, Ho-
mo homini Deus, & Homo homini
Lupus. Illud si concives in-
se;
ter Hoc, si civitates charita-
com pa-
remus. Illicjustitia &
te, virtutibus pacis,ad similitu-
dinem Dei acceditur Hîc,
;
propter
propter malorum pravitatem,
recurrendum etiam bonis est,si
se tueri volunt, ad virtutes Bel-
licasvim& dolum, idest, ad
ferinam rapacitatem. Quam
etsi homines pro convitio invi-
cem objiciant,more innato,fa- ,

cta sua in perfonis aliorum,


tanquam in fpeculo, sinistra

i
!
mantes
non
;
dextra ; dextra sinistra existi-

sinit
vitium
prosectum
tamen
à
esse
neces-
sitate conservationis propriæ
! jus naturale. Quod autem Ca-
.:
toni viro fapientiæ celebratissi-
mæ, Odium pro Judicio, Affe-
ctus pro Ratione im ponere in
tantum potuit,ut quod æquum
in populo suo, idem Reges fa-
cere iniquum censeret, mirari
fortasse alii poterunt,ego sane
* 3 in
in ea opinione jam diu sum,
neque egregiam sententiam
unquam fuisse quæ placuit po-
pulo,neque sapientiam vulgari
majorem vulgo agnofci posse
quippe quam vel non intelli-
;
gunr, vel intelligences æquant.
Græcorum Romanorumq; fa-
cta & dicta celebria,non Ratio,
sed magnitudo, & sæpe illud
ipsum lupinum quod mutuo
exprobrant Historiæ commen-
davit, quæ una cum publicis
actionibus actores percursum
seculorum devolvit qualefcun-
que. Sapientia veranihilaliud
est quàm in omni materiaveri-
tatis scientia. Ea vero cùm à
memoria rerum per appella-
tiones certas & definitas exci-
tatâ derivetur, non animi acris
&re-
-
&

opus
rum 0
repentini

est. Per
impetus,

singularum
hanc
fed
tionis re£be5id eH:,Philo(ophiæ
enim

tione ad præcepta universalia


viaaperitur. Quotautemge-
nera rerum

tot ramos se
funt in quibus
tio humana locum habet, in
diffundit
à
contempla-
Ra-

re-

Ra-

Philoso-

;
phia, diversè tamen pro diver-
sitate subjectæ materiænomi-
nata. Nam quæ de figuris tra-
ctans , GEOMETRIA do
motu, PHYSICA; de jure
naturali, MOHALIS dicitur,
tota PHILOSOPHIA est:
quemadmodu mare quod hîc
Britannicum,illic Atlanticum,
aliàs Indicum, à singulis litori-
bus a ppellatum, totum tamen
est Oceanus. Et Geometræ
* 4 qui-
quidem provinciam suam e-
gregiè administraverunt.Quic-
quid enim humanæ vitæauxilii
contingit à fiderum observa-
à
,
tione, terrarum defcriptione,

,
à ccmporum notatione à lon-
ginquis navigationibus; quic-
quid in ædificiis pulchrum in
propugnaculis validum,in ma-
chinis mirabile est; quicquid
denique hodiernum tempus
à
priscâ barbarie diftinguic,
to-
tum ferè beneficium est Geo-
1'fJrtri4. Nam quod Physicæ de-
bemus, iddebetPhysicaeidem
Geometriœ Si Philosophi
mo-
rales munere fuo pari felicitate
functi essent,non video ad feli-
citatem suam in hac vita, quid
amplius contribuere humana
industria posset.Cognita enim,
pari
pari certitudine, ratione actio-
num humanarum, qua cogno-
scitur ratio.magnitudinum in
figuris,ambitio & avaritia qua-
rum potentia falsis vulgi circa
jus & injuriam opinionibus inni -
titur,inermes essent,frueretur-
que gens humana pace adeo

,
constante, ut non videatur(nisi
de loco crefcente scilicet ho-
minum multitudine ) unquam
pugnandum esse. Nunc quod

petuumest :
bellum gladiis vel calamis per-
quod non in: juris
& legum naturalium major
scientia hodie quam olim :
quod sententiis Philofopho-
rum utraque pars suum jus
tueatur: quod alii laudent, alii
vituperent candcm actionem :.
quod idem nunc probet quæ
* 5 alio
alio tempore damnat & sua fa-
cta in aliis aliter æstimet, signa
manifestissima sunt, nihil pro-
suisse ad fcientiam veritatis

;
quæ hactenus scripta sunt à
Philosophismoralibus placuis-
se vero, non illuminando ani-
mum, sed venusta&secunda
affectibus oratione, opiniones
temerè receptas confirmando.
Huic ergo Philosophiæ parti
idem contigit quod viis publi-
ciSj quibusomnesingrediun-
tur,cuntque prorsum&retror-
sum, alii animi causa inambu-
lant, alii rixantur,sed nihil seri-
tur. Cujus rei unica hæc vide-
turesseratio, quod nemo eo-
;
rum qui materiam hanc aaéta-
runt commodo usus fit docen-
diprincipio. Nonenim,utin
circulo,
circulo, initium scientiæ arbi-
trio nostro fumi potest.Incipit
in ipsis dubitandi tenebris si-
lum quoddam rationis, cujus
ductu evaditur in luccm clarif-

;
fimam; ibi principium docen-
diest inde ad folvenda dubia
converfo itinere lux referenda
est.Quoties ergo scriptor si-
lum illud,vel inscitiâdeferit,
vel cupiditatibus abrumpit
non scientiæ, fed
,
errationum
suarum vestigialiteris describir.
Quapropter,cùm cogitationes
meas adinquisitionemjustitiæ
naturalis convertissem, admo-
nitus (urn ab ipsajustitiæ appel-
latione, qua constans voluntas
unicuique Ius suumtribuendi si-
gnificatur, quærendum prius
esse, unde cßèt quod quis rem
* 6 aliquam
aliquamsuam potius quam alic-
nlUlleffedicerct; quod CUlIL
non à natura, fed à consensu
hominum prosectum consta-
ret; (Namquænatura in me-
dium protulit, homines postea
distribuerunt;) ducebar inde
ad quæstionemaliam,nimi-
rum, cui bono, & qua necessi-
ratecoacti, cùmomniaessent
omnium, voluerint pociussua
cuique esse propria. Videbam
autem ex communitate rerum
bellum,atque inde omne
ge-
nuscalamitatis,hominibus de
carum ufu pervim certantibus,
;
necessariò fequuturum esse id-
quod omnes natura fugiunt.
Nactus ergo duo certissimana-
turæ humanæ postulata,unum
cupiditatis naturalis, qua quis-
que
que rerum communium usum
postulat fibi proprium;alterum
rationis naturalis, qua quisque
mortem violentam tanquam.
summum naturæmalum studet
evitare. Ab his principiispa-
ctorum & fidei conservandæ
necessitatem, atque inde virtu-
tis moralis officiorumque civi-
lium Elementa, in hac opella,
evidentissima connexione vi-
deor mihi demonstrasse.Quod
adjectum est de Regno Dei, eo
consilio factum est, ne quid in-
ter dictata Dei per naturam,&
legem Dei traditam in Scriptu-
ris, repugnantiæ esse videretur.
Operam etiam diligentem per
totum cursum orationis meæ
dedi, ne quid de lcgibus cujus-
cunque nationis civilibus dice-
* 7 rem,
rem, id est,ne ad litora accede-
rem, turn scopulis, tum prx-
sensibus procellis periculosa
Quantum laboris diligentiæ-
que in veritateinvestiganda ad-
hibitum fit, scio. Quid effece-
rim nescio. nam inventa nostra
omnes præ amore minus re-
ltèæfiitnamus.ltaque libellum
hunc censuræ tuæ quam favori
priùs ossero, ut apud qucm cer-
tissimis experimentis explora-
rum habeam, opiniones neque
celcbritate authorum, neque
novitate sua, nequc specie ora-
tionis, fed sirmitudine ratio-
num favorabiles sieri. Si arri-
deat,id est,si nervosus,siutilis,si
non vulgaris fit,rum demum
cum tibi (Exce/kntiffime Domine,
præsidium & decus TfJellm) humil-
limè
lime dico dedicoque ; fin erra-

,
verim,testem tamen habes gra-
titudinis meæ quòdotium be-
neficio tuo concessum, ad gra-
tiam tuam promerendam uti
voluerim. Te Deus Opt. Max.
in statione hac mortali civem

,
optimum protegat, eâque per-
actâ
A

fed longissimâ civitatis


,
cælestis gloria coronet.

YartfiiiyNov. I.
1646.

Excellentiæ tuæ servus


humillimus

THOMAS HOBBIVS.
PRÆ-
PRÆPATIO
ad
LECTORES.
J'M res -attentim Le-
sttonempromt(piefifce-
rnaximepojje viden-
re
tur, Ret tralillndtt Di-
gnitas, &- Vttlitas, traftandi re-
da methodw, causa & consilium
infcribendofrobum ,
fcribentis
denique Moderatio, eas^Leftores,
vobis promitto IlIque oculis ali-
quatemu ex hoc loco Projpicien-
das rxhibeo. Defiribuntur hoc
libello hominumoiffcia, primò
ut
hominum, deinde ut civium,po-
firenio ut ChriJIianorum. i-
bw oiffciis clem juris naturalis
gentiumque (Iemerttll,juJlitjÆU
origo
origo & vis, tum etiam Reltgtonis
Chfiftianæ (quantum patiturin-
fiituti modus) essentia continetur.
£ wd quidem dotfrimgenus
(excepto quodjpefiat ad Religio-
nem chrijlianam) fapientum an-
tiquijftmi non nisicarminibus de-
tOrlltum, vel Allegoriisadumbra-
tum , quaji imperii myflerium
quoddampulcherrimum &facro-
fanftum>neprivatorum hominum
dijputationibus contaminaretur y
pofleris tradendum ejje cenjuere.
Philofephi interea alii cum gene-
ris humani commodo rerumfigu-
ras & mot us,aliifine incommodo
rerum naturas & caujjas contem-
plabantur. Temporibus Itfttem
qua inefquutafuntjcientiamhanc
civilem, etji non penitus perjpe-
3
flam aliqua tamen ex parte in
Reipu-
Reipublica
nubem regiminCytanquamper
pellucentem,primus ada-
massè Jicitur
Socrates itaque co-
lutjfe )
ut dejpeftadeefrtoqueomni
altaPhilofephUparte,solam banc
tngeniofuo dignamj.dÙaret.PojI
(um Platoy Arifloteles, Ciceroyc&~
terique Philofephi Gr&ci,Latini,
denique omnes omniumgentium
non modo Phtlofophi,fed etiam
j
otioji quasifacilem, nullojludio
ambiendam,cujujlibet ingenio
na-
turali expofitam &prof}itutam
attrettaverunt attreclantque_j.
guodque ad dignitatem ejusprt-
y
cipuefacit tiltquieanrfehabere
puttlnt, vel eo locojùnt ut habere
debeant,adeo fibi in ejus jpecie
vehementerplacent,
ut reltqua-
rum feientiarum feudiofes haberi
& vocari ingeniofos doctos,
a rru-
áitos,
ditos,quidlibetprater Prudentes
ttquo ammo ferant.Nammmen
hoc propter excellentiam peritU
civilis fibi silis deberi arbitran-
tur. Sive igitur feientiarum di-
gnitas exdignitate eorum adquos
pertinent,five ex numero eorum
qui de ipfisferipferunt,five exju-
diciofapientijjimorum hominu",
aftimanda est,dignijftma certe
feientiarum hac ipfl est, quxad
Principes pertinet hominejque in
regendogenere humano occupatos;
cujtuetiamfalfeJpecie omnesfere
homines dekéiatJtur; & in qua
Thilofophorum excellentijfima in-
genia maximeverfatafont. Ejus
dem Ftilitatem>fed reBetradita,
id est, ex verisprincipiis evidenti
nexu derivat&, ftc optimèperjþi..
ciemus,se qua falfam ejUJ & to-
quacem
quacem Jpeciem humano generi
conefquuntur damna conftderave-
rimus.Nam inits rebus quas inge-
nii exercendi caufaJpeculamur
quis error irrepfertt inmxiusest,
neque jit jattura nisi temporis
I/lntum. In its veroquaqutjque
vivendi causa meditari debet/ton
modO ab trrorefed etiam ab igno.
rantin,ojfenfiones,nxas,cadesori-
ri necejje est. Quanta ergohoc
damna funt ,tanta estab ofifcio-
rum doBrjnJ benetraditaVtili-
tas.J^uotRegeSyeofdemquevi-
ros bonos, error unus.pojje Regem
Tyrannum a fubditofuojure occi-
?
di, occidifecit Error hie, pojje
Principemfummum certis decau-
sis a crrtÜ hominibus regnofpolia-
ri, quantum hominumjugulavit?
antum hominum interfecit
dociri-
dodrina hlfc erronea, Regesfunt-
mos multitudine iftperiores non
ejje, fed miniflros ejus ? Denique
ilia quot Rebelhonum ClUtft fuit
qua docetur,Jmperata Regum
utrum jtiflaaninjutfafintcogni-
tionemadprivatoshominesfcrti-
nere, & priufquamfiantfeddijputari
etiam
non modo jure pojft
eportere? PrIfterell in communiter
recepta Fhilofophia morali alia
a
Junt mult non minus hispericu-
loft, qUIs recitari non est opus. Pu-
to hdcprojpexijfe veteres illosqlli
luftitUJcientiam fabulis conte-
ntam3quamdijputationibus expo-
sitamesse maluerunt. Antequam
enim qutftiones illius modiagita-
ri caeperunt,Principespotestatem
fummam nonpoftulabant fed ex-
ercebant. Imperium suum non
argu-
trgumentts fed hominumfeelera-
torum quidem scena proborum
,
verbdefenfionetuebantur. Vicis-
sim cives Iufiitiam nonfermoni-
bllJ hominumprivatorum,fed le-
gibus civitatis metiebantur: nee
dijputationibus,fed vi Imperii in
Pace contintbantllr. Jmopotefia-
temfummamfive in uno hømint,
five in uno Concilio ea refideret,
tanquam divinitatem quandam
vifibtlem vtntrllbantur. Itaque
ambitiofis perditifuehominibus
ad evertendum civitatis ftatum
minime ut nunc se ddjmngebant.
lSlam ut eam remper quam confer-
vabantur ipsi confervatam ejje
nollent in animum inducere
non
poterant. Scilicet illorumtempo-
rumfimplicitas tam doBamjlulti-
tiarn non capiebat.Itaquepax erat
&fi-
&ficulumaureum,quod nonIlnt
finem habuit quam Satumo expul-
fo contra reges armaferripoffe do-
cerjcaeperat. Itycjnquamsveteres
non modo in
vidijfe,fid unafua~
rum fabularum aptijfimbviden-
turfignificajfe. Dicunt enim Ixio-
nem cum effit a loveadhibitus in
convwium}adamaJJeatquefollici-
tasseipsamIunonem. llli
froDea,
nubem in ejusfpeciemformatam
oblatam ejJè. Inde genitos ejje
Centauros, naturepartim huma-
næ ipartim equina-,genius pugnax
& inquietum. jd quod mutatis
nominibm idem est ac si dixif
Jent, Hominesprivatos, ad Con-
cilia de summa Reipublicæ
voca-
tos, Iujiitiam ImperiiJummiJoro-
rem ê conjugemsùbjicerejù",
ipferum cogmttomcupere,
cltte-
rum
turn falfam & inanem ejw#e
ciem quasi nubem amplexantesy
-
dogmata ilia Philojophorum mo-
ralium biformiaypartim reela &
a
Jpcciofa, partimbrut &ferina,
rixarum omnium & cadium can-
sa gtnuifft. Cum tAks igitur
ofintonesquotidie oriantur, ji
qui* difiujjerit nubesHUs, ratio-
ntbufque firmifftmis ojlenderity
DoElrinIU dtJIIjlO & irJjNjlo, bo-
no & millo, praterlegesinuna-
quaque civttate conjlitutas AU-
thenticM ejje nullM & utrum
,
altquaatftojufta velinjujla, bona
>
*velmalafuturafit 4 nemine in-
quirendum ejft prdterquam ab its
ad quos legum fitaruminterpre -
tationem demandaverit, is certe
non modo pads uiamregiamfed
cttam fedttionis opacas & tene-
brojks
brofasfemitascommonjlrabit, qua
re utilius nihilexcogitaripotest.
<Quod attinet adMethodum,
non orationis ordinem quamquam
conjpicuusillefitJoturnfufficere,
a
fed civitatù materia, incipien-
dum, deindeadgener4tjonem &
formamejus,&jufiitU originem
primam progrediendumejjeexi-
jlimAvi. Nam ex quibus rebus
quaqueresconfiituitur, ex iifdem
etiam optime cognojèitur. Sicut
enim in Horologio automato alia-
ve machina paulo impliclltiore,
quodJitcujusquepartis rotaque
officium, nisi dijfehatur par-
,
3
tiumque materia", ifgura motus
feorfim infpiciaturfciri nonpotefl:
Ita in jure civitatú, civiumque
officiis invefiigandis opeu est,
non
quidem ut dijjolvatur civitaSjfed
** tamen
tamen ut tanquam dijjoluta conft-
deretur, id est, ut qualisfitnatu-
rahumana,quibus rebus ad civi-
tatemcompaginandam IlPta vel
inepta Jit, (jr quomodo homines

,
intersecomponi debeant, qui coa-
lefiere veimrit rette intelligatur.
Talem ergoMethodum fecutas,
Pono primo loco pro Principio
omnibus
omm*b w per experientiam
ex i i noto,
quodque nemo est qui non confi-
teattir, nimirum, Ingenia homi-
num ejujmodi a
esse natura, ut ni-
si metu potenttd IlllCujus commu-

cem dtffidant & lestmutuò


løant, & utpropriuviribusfin-
gulifibi cavere cumjurepoJftnt>
-
nis coerceantur ,fore utfibiinvi-

necessariovehnt.Oojtcietis
tum
fortajjenonnullos hocnegare. Ita.
verò est ypermulti enim negant.
NHmna",
Numnam igitur,quieoifdemidem
i?
& fitter &negare dico,mecum
issepugno Mmimequidemegoy
Jed illi qui quodaflionibusconfi-
tentur, idipfum oratione negant.
Videmuscivitatesomnes y
etiamsi
cum vicinispacemhabeant, fines
tamenjuospr&fidiismiltturn,ur-
bes manibus, tortis, vigiliu tue-
ri. Jiluorjum à
hæcJi
vicinis nihil
metuerent ? Videmus etiam in
ipsis civitatibus,ubilegesfitnt dr
paw* in malosconfiituta, cives
tamen fingularesneque in itinere
efifefine telofui defiendendi caufia,
neque dormitum ire niJi obiferatis
non modofioribus contra concivesy
fid etiam arris capfiulijque contra
domefticos. PoJJuntne homines fi-
bimet invicem omnefique omnibus
dtffidere ftft apertiusfignificare?
**2£>uo~
jQuomam ttuUm omncs fic fa-
ciUl:t, tam CITit.ITes quam homi-
nes metum Juum & dissidenttam
mutuam confttentur. Inter dijpu-
ttlJ;rlum autem negant, hoc essy
jfudto contradicendi aliis contra-
dicuntJibimetipfis. objeftumpor-
ro a nonnullis est, quod admiffo
hocprincipio continuo sequatur
,
Homines omnfS non modomalos
(iquodforte etft durum, conftdcn-
dnm tamen fI, cum id dare di-
ctum videatur in Scripturissa-
cris)fed etiam (quodconcedifine
impietate non potfl ) natura ma-
Us crfe, illud vcrò homines natu-
ra malos esse hoc Principio non
ex
sequitur. Nam etfi pauciores r-
fent mall quam boni, quoniam ta-
men bonos a maltsinternofeere
non po([umu6, neceffttas dijfiden-
, di9
di, cavendi, anticipandi,fubju-
gandi, quoquo modofe defenden-
di, incumbit perpetuo etiam bonis
(y flu.
mode minusverbefquitur,
eos tpfos qui it
malifunt, afolios
cffeanatura. £ uamquamenim
a natura., hoc est,ab ipsa natJ.vi-
tate,ex eo quod nafcanturani-
malia hoc habeant, ut jtatim
omnia quæ fibi placent, cupiant
faciantque quantum possunt, ut
qu£impendent mala, aut metM
fugiant, aut ira repellant, non ta-
men ob earn causammali cenftri
folentinam affe&us animi qui a
natura animaliproficifcuntur ma-

provenientes ,
lt non funt ipsi fid aéiiones inde
malæ aliquando
funt ; nimirum quando & noxut
funt, &contraoiffcium. Infan-
tes niJi omnia qua cupiunt dede-
**3 risy
ris,plorant atque irafcuntur, et-
iamparentesipfes verberant, ha-
bentque a naturd ,ut itafaciant;
attamen culpa vacant, neque ma-
ltfintyprimo quianocere nonpof
fùnt, deinde quia rationis tifù ca-
rentes oiffciorum omnium immu-
nes funt. [iaem si adultaatate,
acquijitisviribus quibus nocere
poJlùnt) eadem facere pergant,
turnverbmali &ejje& appefUri
tncipiunt. Itautvirmainsidem
fereJit quodpuer robuflus, vel
vir animtJ pueri/i& malttia
,
idem quod defeflusrationisea*-
tate qua pernaturam, difeiplina
atque damnorum experientia gu-
bernatam accederehominibus
,
filet. nijì ergo homines ideo a
na-
tura sassos malos ejje dixerimu4>
quod difiiplinam & usum ratio-
nis
,
nis a natura non habent confi-
tendum est poJlè homines a natu-
racupiditatem, metum, iram,ce-
terosqueajfeftushabereanimates,
ut tamen mali fiéli a natura non
sint. Immoto igitur quod jeci
ftindamento, oftendo primo con-
ditionem hominumextraJõcieta-
tem civilem (quam condittonem
appellare liceat tfatum natura)
IIIjam non effi quam helium o-
mnium contra omnes; atque in eo
hello jus esse omnibus in omnia.
Deinde homines omnes ex eostatu
mifero (Jr odiofo,necejjttate natu-
re fud, fimulatque miferiamil-
lam intellexerint, exire velle. id
autem nisi
,
initispattis,a jure
in omnia decedant fieri non pof-
st. Porro quaJitpaciorumnatu-
fuo

ra quo
)
mo dojura ab alio in
*"* 4 alium*
alium, ut pastavalida fiant,
transferridebeant; item quaju-
ra & quibus adflabiliendampa-
cem neceffarto concedendafiwtjd
est, cjudsint rationis diciamina
ea
que leges naturatesappellari pro-
priepoffunt, explico & confirmo.
Atque huefont in ea partelibri
qua inferibitur LibertM.
Hi; confiitutisofiendo quid
,
& quotuplexfit, & qllO modofiat
civitas fummumque civitatis
,
lmprrillm, qusque asingulis ho-
minibus civitatemconfiituturU
jurA insùmmum imperantem >fi-
ve is unus homofit, five untis ho-
mtnum catusjtaneceffarto trans-
ftrendaßnt, ut nififint tranjlata
civitas nullafiat,&jus omnium
in omnia^idefi,jus belli maneAt,
Deinde civitatumdiversas Jpe-
ties
ties Monarchiam, Arijlocratiam,
i
num j
Democrat
&
am, Dominiumpater-
3
Dejpoticum dijlinguo,
quomodoconjhtuantur doceo, &
commoda incommodaquefingulo-
rum interJecomparo. Prtterex
qllæ res civitatem dejfruant, &
qUit sint fummtim imperium ad-
mmijlrantis officia, expono. Po-
Jlremolegis &peccatt natures ex-
plieo, & legem aconftlio,apatto>
a jure dijlinguo quæ omnia fab
;
titulo Imperii tontinentur.
In parte ultimacui inscribitur
Religio, ne jus illud quod in pra-
cedentibtis fummos Imperantes in
ciues habere rationibtn conjirma-
veram, Scripturis sacris repugna-
revideretur, Ofiendo primo loco
non repugnare illud juri Divino,
quatenm imperantibeu imperat
** 5 Dais
Deusper nalUTam, id est,per dt-
ttamina rations naturalis. Se-

Divino,
cundo,idem non repugnarejuri
quatenus imperium ha-
buit DeUJ in Iudcospeculiareper
pactum antiquum ctrcumcifionis.
Tertio, idem non repugnarejuri
Divino,quatentu Bern imperat
tn chrifttanos per prelum baptifi
male,adeoquejustlludfummo-
rum Imperantium,ifvejuscivi-
tatis, cum Religioneommnonon
pngnare.Postremo, oftendoquA
ofifcta ad introitum in Regnum
coelorum requiruntur neceffarib;
Ittque ex illti, obedientiam quam
a ctvibutfmgulisChriftianU Prin-

,
cipi fro Chrifttano deberi affir-
maveram ReligiontChrtftiana
repugnare non poffi ex Scripture
fàcræ teJlimoniis, jecundum
rece-
ptam
ptam ab omnibus interpretatio-
nem evidentijfime demonjiro &
loncludo. Methodum vidftiis;
tauflm jam & consiliumfcribendi
accipitote. DJJam operam Philo-
fiphiaanimicausa ejuJque in
,
omni genere Elementaprima con-
gerebam, & in tres Sechones di-
gesta paulattmconefribebam, ita
ut inprima, de corpore,proprieta-
tibufque ejusgenerations; in se-
cunda, de Homine &facultatibus
affettibujque ejtuJpeciatim in
;
tertia, de Civitate, civiumque of-

,
ficiis ageretur. Itaque Seciiopri-
ma Philofophiam primam y &
phyftcæ elementaaliquot continet.
in ea Ttmporis,Loci, Cau/k, Po-
tentiæ, Relationis, Proportionisy
QuantitatisjYigur&^Motw ratio-
nes computantur. Secunda circa
** 6 imagi-
tmaginationem memoriam
teliteturn, ,
, in-
ratiocinattonem,appe-
liturn,voluntatem, Bonum, Ma-
ltim, Honeflum cr Turpe,aliaque
ejw generisoccupatur. Tertia
hæc quid /igat,jamantedtdum
(l. Ute dum eompleo, ordinoy
letitemorojequeconferibo(w»

nos qllÌlm
,
rnlm differo fed compllto) accidit
intereapatrtam meam ante 41'1-
aliquot helium civile
exardefeeretyquafltonibus dejure
Imperii, & debitAavium obe-
dientilbellipropixqmliprecurforii-
btu ftrvrftere. Id quodpartis
hUJIu tertU, cateru dilatis,
ma-
turandaabjbhentbeque causafuit.
Itaquefattum ejl ut qua ordine
ultimaesset, tempore tamenprior
;
prodierit prafertim cum earn
principits proprm cxpertentia co-
gmtis
gnitis inrÛxam,præcedentiblM in.
digere non viderem.
tnmen non eo confihout
Feci,
Imdarer,(quamquamftfeciffem,
cxcufattone hac uti poJlèm, niji
quilaudem amantpaucoseffe qui
Uudabthafaciunt)fed vefiri caN-
j
sa Leciores, qui cum doctrinam
offero cognitam &perfpe-
qUllm
clam haberetu,fperabamfore, ut
aliqua incommoda inrefamilia-
ri, quoniam res humanæfine in-
commodo effe non poffimt,aquo
animo ferre quam ReipublicatfA-
tum conturbari mulletis. Vt Iu-
stittarn earum rerum quasfacere
cogitatis, nonsermone velconftlio
privatorum fedlegibus civitatis
metlentes, non amplius sanguine
vestro ad suam potentiamambi-
tiofbs homines abuti pateremini.
** 7 Vt
1'1flatuprttjèntt, etfi non optimo,
vos ipsos frui, quam hello excitato,
*uobt4interfettti, vel dtate
con-
fumtis alios homines aliofeculo
ifatum haberereformatioremfa-
lilØ aueerttù. Praterea qui Ma-
giflratui civilisubditos fife effe
nolunt onerumque publicorum
,
immunes effe volunt, in civitate
IIImen effe, atque ab eaprotegia
vi&tnjurlispoflulant, ne illos ri-
ves fid hofles exploratorefquc effe
putaretis , neque omnia qua tlli
pro Verbo Dei vobti <velpalam
velfecretoproponunt,temerere-
ciperetis.Jpertiw dicam. Si qllù
Concionator, njelConfessor, vel
CaJùiflaaoEfrinam hanc,sum-
mum ImPerantim,imoquemlibet
homimm injuffufummilmperan-
a
tisjure cive mterfici, aut rebel-
lionem,
lionem,conjurationem,foedufve
quodlibet avium contra civita-
tem jure iniri pojJè, verbo Dei
confentaneum esse dixerit, illi ne
crederetiiyfid fJOmen ejus denun-
ciaretis.Hue quiprobat, U meum
quoque infcribendo confiliumfro-
bum esse exifiimabit.
Pojlremo per totam orationem
meammodum talemconfervan-

,
.dummihipropofui,primo ne de Iu-
flitia fingulariumaclionum quic-
quam determinarem fed legibus
determinandumrelinquerem.De-
inde, ne quicquam dtjjererem de
cujufeunfe civitatislegibusJpecia-
timjd est,ne qua,fintJ-ed quidjint
leges, dicerem. Tertio, ne civitati
Ariftocraticll, vel Democraticæ
,
a
minorem civibits obedientiam
deberi quam Monarchic*exifti-
mare
mare vtderer.Licet enim Monar-
chiam ceteris civitatisJpectebu*
capite decimo commodiorem ejjc
argument U aliquotsuaderecona-
tus(im[quam rem unam in hocli-
bro non demonjlratamfedproba-
bihtcrpofitam ejje conjittor) omni
it i,
tamcu civ at potejlatem fum-
mam cr aqualem tribuendam ejje
pajftm cr exprejje dico.J^uarto^de
dodrií/Îs Theologorum, prater-
quam de illis qua civium obedien-
tiam tolluntctvitatis/latumla-
befaciavtjie quid in uliampartem
difiutaycm. Pojlremo, quidper
ne
inJprllderllillmtdrrtTlJ quod edtto
opus non cjjct, id quod confiripfe-
ra?,i,publicijuris
itaquc cxemplartapaucaprivatim
(.fJ tllico nolui :

imprcjpiarnicts difhibuendacttra-
, utJententusaliorum explort-
'[.:[

tis,
tisyfi qu& erronea^durajbfcurave
esse viderentur, ea emendttrem,
mollirem atque explicarem.
Acerrime vero reprehenfa hac
reperi, quodpotentlamcivilem
immodicamfecerim,(ed ab Eccle-
siasticis; quod libertatem conflien-
tu abfiuUrimfeda Seftariis\quod
fummosImperantes legibus civili-
bus exjòlverim, fed a legiflis. Ho-
rum itaque reprehenfionibw, ut
qui remJuamagunt,nisi ut eos no-
dos fortius adjiringerem non ma-
gnopere commovebar. Cdterum
eorum CIlUft qui circa ipsiprincipiA
htferunt, nempe naturam homi-
j-
mm jus naturæ, naturampatto-
,.,
rum cr generationemcivitatis,
quoniam non affeflusefdfeenjus
suosgeminos in reprehendendofe-
y
qUltti funt IItJnotationes quibuf-
dam
dam in locis adject,pofjejudtcavi.
ttentibu*Jatisfacerequales difftn-

Dentque, ne quemquam offindr-


rem prater eos, quorum incepta
h,tc repugnant,eojque quorum
animi omni opinionum dijjenfione
ojftndiJólrnt, operam ubtquedili-
grnter dedi.
J^uapropterfiahquainverter itis
øt minus certa., out magis quam
nccejjceratacriter dtfta, cum
non
Partiumfedpactsfiudio &ab eo
diclafint cujtts propterpatrUpr*~
fentem calamttatemdolori justo
aliquid condonari itquum ejlyea ut
qllðanimoftrre dtgnemini, Lt-
{loresjropojluloque.

Per-
ac per-mico Viro
Ter-erudtto
SAMVELI SORBERIO,
PETRVS GASSENDVS S.

Vodepistolium ad me
Caleto vela mox fa-
sturus, dedisti, accepi.
Nihil opus fuit excusa-
re, quod vale coràmnon dixeris;
nam præclarus noster Martellus fat
declaravit quam improvisa difce-
dcndi occasiofuerit, & quam re-
quisierisme tamen, utcumque non
adfuerim domi. Quod addis autem
posuisse te ante discessum extor-
quereab Eximioillo HOBBEO id
exemplum libri de CIVE,cui ipse
manu propria marginaleis notas
apposuit, ut cum isthûc, ubi te vo-

,
veo incolumem, pcrvcneris, edi
iteratò procures id fummopcre
delecavit.Videlicet tam pauca sue-
re excusa libri excmplaria, utilla
fui sitim potius fecerint, quam ex-
pleve-
,
pleverint; fiquidem innumcros vi-
deo qui librum ardenter, fed fru-
stra requirant. Et libcr certè est
non vulgaris, dignusque, qui o-
mnium, quialtiora sapiunt,
(si mani-
bus teratur;neque illa seposue-
ro, quæ Religionum, in qua fumus
tnpcxfo£ot, adtincnt) scriptorem
a-
gnofco, qui argumentum fcrute-
tur,
quam
ille,
,profundius. Vtinam
verò cætera etiam quæ ille vcrfa-
vit, perinde extorsisses ? Quippe &
ex ipsis in lucem prolatis summè
beasses nationem totam philoso-
phantium solidè; cùm ego quidem
neminem norim, qui fit inter phi-
lofophandum magis à præjudiciis
liber, quique penitius quicquid re-
rum edifferuerit,
;
introfpiciat. E-
nimvero tu virum satis nosti fru-
straque foret, si quid præterea in

primisque Curcellium ,
commendationem cjus addcretur.
Vale, & amicos optimos saluta,im-

boordium, Bornium, & alios. Pa-


risiis IV. Kalend.Maj. ~clo Ic
Hcere-

CXLVI.
, Eru-
Eruditijpmo Vtro
D. SAMVELISORBERIO
Doctori Medico S. D.
MARINVS MERSENNVSM.

E N audio, dottiffime forberi,


tecum illud egregium opus
de CIVEincomparabilis viri D.
te
HOBBII HagamComitis, hoc
est ingentem thesaurum literarium

bus,
tulisse,novis auctum cogitationi-
quæ singulis difficultatibus
fatisfacientes planum iter exhi-
bcant. Vide igitur ut quis egregius
Typographuslibrumilium aureum

,
gemmis auctum & ornatum in
lucem edat neque diutius patiaris
cum à nobis desiderari. Sed & au-
,

thorem pro viribus urgeas, ne to-


tum corpus philosophicum, quod
mente premit, & calamo cxplicat,
deinceps arcâ
,
(nobis fatali) con-
cludat, ne tandem nosadauthori-
tatem regiam provocarc cogat, quâ
ipsius
ipsius arcaminvidam effringamus.
Quantâ autem voluptate à nobis
afficicris, quando videris nobilem
illam Philosophiam, non minus
quam
strari Euclidis Elementa demon-
? quam libentcr illi tux E-
pochæ, & Scopticis næniis renun-
tiaturus es, cùm dogmaticam fir-
*

missimis innixam fulcris fateri co-


geris. Vale. Vbi verò D. Rivetum,
ubi Hugenium m irabilem virum
videris,millies eos meo nomine sa-
lutes velim, meque tui credas me-
morem & obsequentem. Aureliæ
XXV April ~CIIDCXLVI.

IN-
INDEX
CAP I T V M.
Sub titulo
LIBERTATIS,
CAP. I.
DIE Hominum lfstu extra societatem
Pag. I
11. DeLege n4turA circs eontrllillH. g i
III. DeLegtbuinaturireltquis. 36
;
1V. Quod Lex naturqlii efllex divina.
63
Subtitulo
IMPERII
CAP. V.
D E caujis & Generatiene civitttit.
77
VI. Delure eJIUfiveConcilii
J
mtnii unilUqui in
Jitate
fiveHo-
potestateest.88
Civ
cum
summa
VII. De tribus civitatumJpeciebui, De.
mocratta,Aristocratia,Mon*rchill.
118
VIII. Delure Dominorum in servos.138
IX. De
IX. J &de
De Jure tirenttiin in llúeroJ
Regnol'titrimerjt.iU. 146
X. Specierumtrium ci'.itatisquoA in-
commode jlngaUrum compar.itio.
J
M9
XL Loot & ExcmpLi Scripture siure. de

XII.
anred1 itis.x8l
lure rkr.,;;I qus. fecund* ';Idmtur

De caus.sinternisciitt.itemdifrl-
't,tntiL,:u. 1^9
XIII.DcoffiCtiiccrumquifunwuitn bn-
ptrlUm n.lmimflr.mt. 207
XIV. DeUgtbta&p*ccstu. 118
Sub titulo
RELIGIONIS
CAP. XV.
D E RegnoDeiper Nllturlfm.
,XV I.
1$5
DfRegr.oDeiperPactioni-e-
tut. 215 I
;
XVII- De Regno Dei per P4is", no-
I
vum. 315
XVIII- Ile Xccejftrtis ad introitnm in I
Rcgnum Cctlorum. 7S
ELE-
ELEMENTA
PHILOSOPHICA,
De Cive.
LIBERTAS.
CAPUT I.
De flAtu hominum extra Societatem
à't,tl.m.
2. Introductio. I I. Societatis civilis initium
à
effe mutuometu. III. Homines a,Ultraa-
quale Jinter seesse.IV. Vndcn.tfciturmt*t*o
seladendivoluntas. à
v. Discordia compara-
I.
tione ingeniorum. V -4b appetitu plurium
i.
ad tandemrem. vi Definitio)Liris. v II I Ius

naturali,
adfinem, dat Ius admedia necessaria. IX.lure
uittmqtnmtjHfjndtccmtjJc mtditJ-
rum ad suiconservationem x. Jure naturali
tmniaeffeomnium. XI.Iusomnium ad
omnia
inutileesse.XII.StatumhominumextraSocie-
tatembellum esse. Belli &Pacisdefinitiones.
XII I. Bellum conservations hominumadver-
sum t/fl. XIV. Iure natural) licere CHÙJHt.
alium in sua potestate tJcfifltIJ:em co'(r,.,."d
cautionem prastandam futuræ obedientia.
xv. Naturamdictare,quærendamesse pacem.
I. Aturæ humanæ facultates introdu.
ad quatuor genera reduci ctie
possunt, Vim corpoream,
Experientiam. Rationem.
Affectum.Abhis sequentisdoctrinæ
ini-
A tium
tium capientes dlcemus primo loco,
quid animi habeant homines illis facul-
tatibuspræditi,alteriadversusalteros:
& an , & qua facultate
,
apti nati sint ad
societatem & ad confervandum se ad-
versusmutuamvim;deinde progredien- ;
tes, quid consilii in eam rem necessariò
capiendum suit, & quæ sint societatis,
sive Pacis humanæconditiones, hoc est,
mutato tantum nomine, quæ sint natu-
fundamentales, ostendemus.
væ leges
S"i".- II. Eorum qui de Rebuspublicis ali-
Inini- supponunt. vel petunt
tmmejft
Homincm
,
titcivi- quid confcripferunt, maxima pars vel
vel postulant,
eflc animal (*) aptum natum
ammtu* ad Societatem, Græci dicunt zSotmXi-
nut*.
'nJC9" eoque fundamento ita superædi-
ficant doctrinam civilem tanquam ad
,
confervationem pacis, & totius generis
humaniregimen, nihil aliud opusesset,
quam ut homines in pacta & conditio-
nes

quamquam
,
quasdam,

à
quas ipsi jam
pellant consentirent. Quod Axioma,
plurimis
rum

receptum,
leges ap-

falsum
tamen errorque à nimis levi naturæ hu-
mana: contemplatione profectus est.
Causas enim, quibus homines congre-
gantur, & focietate mutuâ gaudcnr, pe-
nitiùs inspectantibus , facilè constabit,
non ideo id fieri, quod ~aliter fieri
naturâ
non
non possit. fed ex accidente. Nam si ho-
;
mo hominem amaret naturaliter, id est,
ut hominem nulla ratio reddi posset,
quare unusquisque
;rquê amaret, ut æquè hominem aut;
unumquemque non

cur eos frequentaret potiùs, in quorum


societate.ipsi potiùs quàm aliis defertur
honor & utilitas. Non socios igitur, fed
ab illis honore vel commodo afficinatu-
râ quærimus; hæc primariò, illossecun-
dariò appetimus. Quo autem consilio
homines congregantur, ex iis cognosci-
tur quæ faciunt congregari. Si coëant
enim commercii causâ , unusquisque
non socium, fed rem suam colit; si offi-
cii causâ nascitur forenfis quædam ami-
citia, plus habens mutui metus quam
fed benevolenria nunquam ;
amoris;undefactioaliquando nascitur,
si animi &
hilaritaris causâ, solet maximè perplace-
re fibi unusquisque iis rebus, quæ risum
excitant,unde possit (pro-ut est natura
ridiculi) comparatione turpidinis vel in-
firmitatis alienæ, ipse sibimet commen-
datior evadere. Eriamfi autem hoc inno-
cuum aliquando & fine offensâ fit; ma-
nisestum
tamen
priùssocietate
,
est delectarieos non
quam gloriâ suâ. Cæte-
rùm plcrumque in hujusmodi congres-
sibuslædunturabsentes,eorumtotavi-
I] A 2 ta,
ta,dicta. facta, examinantur,judican-
tur, condemnantur, & diariia rradu-
cunrur; neque parcitur ipsismetconsa-

;
bulantibus,quin idem patiantur fimul-
atque è consessu exierint adeò ut non
absurdum fueric consilium ejus, quià
scena consabulantium exire novissimus
solebat, Atque hæ veræ funt deliciæ so-
cietatis, ad quas naturâ , id est, ab affe-
ctibusomnianimanti insitis serimur,do-
nec nocumentis vel præccpti.fiat(quod
in multis nunquam fit) ut appetitus præ-

datur:
sentium memoriâpræreritorum retun-
sinequibus plurimorum homi-
num in materiâ hac facundissimorum ,
frigida& jejuna est oratio. Quod siacci-
dat confidenteshistoriolasnarrare,unus
autem eorum de se aliquam proferat, u-
nusquisq; cæterorum cupidissimè quo-
que de se loquitur, si unus mirabile ali-
quod narrer, cæteri miracula, si habent,
referunt; si non habent. fingunt. Deni-
que ut loquar de ils qui profitentur præ
cæteris sapere, si Philosophiæ gratia co-
catur, quot homines tot funt qui cæte-
ros docent, nempe tot volunt Magistri
haberi;alioquisociosnon modo,utalii,
non se amant mutuò, sed odio profe-
quuntur. Clarum adeò est experientiâ
omnibus, qui res humanas paulo atten-
tiùs
tiùs considerant,quod congressus omnis
spontaneusvel egestate mutuâ concilia-
:
tur,vel captandâ gloriâ undereferre stu-
dentcongredientes velcommodum ali-
quod, vel illud ~JJhKiuH*,existimatio-
nem & honoremapud socios.Idem quo-
que ratione colligitur ex ipsis definitio-
nibus Voluntatis Boni, Honoris, utilis.
,
Cùm enim focieras voluntatio contra-
hatur, in omni societate quætitur vo-
luntatis Objettum, hoc est, id quod vi-
derur unicuique congredientium Bo-
num sibi. QuicquidautemvideturBo-
num, jucundum est, pertinetquead or-
gana,vel ad animum. Animiautemvo-
,
luptas omnis vel gloria est,(sive bene
opinari de seipse) vel ad gloriam ultimo
refertur; cærera fenfualia sunt, vel ad
sensualeconducentia, quæomnia com-
modorum nomine comprehendi pos-
sunt. Omnis igitur societas vel commo-
di causa, vel gloriæ, hoc est, sui, non so-
ciorum amorecontrahitur. Gloriæ au-
tem studio nulla iniri neque multorum
hominum, nequemulri temporis, socie-
ras potest; propterea quod gloriatio.
ifcur8c honor, si omnibus adsit, nulli

:
adest;quippe quæcomparatione& præ-
cellentiâconstant neque utquiscausam
gloriandi in se habeat, adjumentum ul-
A 3 lum
lumaccedirexaliorum societate. Tanti
enim quisque est, quantum sine aliorum
opeipse porest.Quamquam autem com-
moda hujus vitz augeri mural ope pos-
sunt, cum tamen id fieri multo magia
Dominio possit quàm societate aliorum,
nemini dubium esse debet, quia avidius
serrentur homines narura su, si
metus
abesset, ad dominarioncm quam ad so-
cietatem. Sraruendum igiturest,origi-
nem magnarum & diururnarum societa-
tum non à mutua hominum benevolen-
à
tia, sed muruo (*) mcru exstitisse.
t^nnc-
Aptum narum] CumSteietateminter
tali4.
hami d aclujamco*tfitut*m; c\ l. ex-
tra Sccietatem "vivereneminent',citm
£
p r.recc.gre umcclloquiamutum

for. vid.amim; mira qui.Jam uideri po-
tessstupiditas tn ipsoo&rintciviluIt-
trine kujuimodicffendiculumlegentibu-s
oNoure,Hominem ad Sociecarem a-
prum narura noneflc.Itaqveexplicatitu
dicendumest. Verwm quidemessebamiwi

,
per naturam,siue quatenns est homo, id
efi»ftatimatque est m»tua folttudmem
ferpettiammcUflmmefft. Naminfantes
ad'Vii/tnium,aduitiad benei*iuenduiii
aliorum ope indigent. Itaqtte humiaesal-
teram altentcs congujJum ufgn vgen-
j
Ie
ra, qutbttsfacien.'is
(j*ir.djclii,Vis;ab sfides
Horum,ab si & qui
ihfratibus
nutcm
,
itappetere non ncgo. Socictates auten: ci-
i:les non [tint mcricon^reffus fed F.i.Je-
da;w;o-
pacta necef-
firia [nut. qtiidcm

rtim a lU-feita Socwtatis mexperti (ant,


utthta> iguoratur : u.:d?fit ut tlit. qftill
quidfit S Ie/etru non intclhgunt, e..zm iJïi-
rc non po/fint; hi quia nefciunt quidprod-
est, non cltrent. Mamfeftttm ergo est e-

per (

-
tnnes homines cumsint nattinfantes)

etiamdef-t'lu t i
ad jócietatem ineptos natos effe: pcrmultoi
i!cl f;rta(Jedi permorbo
iphnt,vel
tlurimcs vi-
omncmani-

ta/» tam:n lilt


I:,j:;:/p;,
l.i;/t q:iam ad.thinaturar.i Ira-
ni mam.Ad >:-ci.:tafe:i;er*o hem? aptrts,
f:
non natura. ;::';;:; lina litisest.Vcr-
rotxn-c'ifc.icon.iiiioncnanaefjitly.mo
societatem appetere?,no>:u-q::i:::r eun-
ut ita
d:m naiu.n e,'jt
ut(oac:.ztii>uund&
res est appetere, al;a
ca-
pacemeffe.Appetimt enimilli,quitamen
condittones &<juas.finequibus societas ejfit
non potefl, aecipere perJuperbiam non di-
gnantur.
Amuruomeru ] Objcchun ,
est
turn abeJ{',f!! homines insocietatem ervi- {ana.
Tan- .Ann'.

leirJ coal::feere propter mcftlJJJ possent,


ut
A4dem
si muiuo st meliu(jent,neconfpectmnqui-
,
dem murmumferrepotitifl-enr. Sentiunt,
oPinor, nihil ahui essemeiuere pnter-
quamperterreri. Ego tlJvoa fnturt malt
frojpeclum qumltbet comprebcndo. Ne-

, ,
que solAm fttgam fedetiamdtffdere , fu-
jptcari caveTt. re metuant providere,
inetuentium eJlè judico.Quidormitum
tunt, fores cLtudunt; qui iter facit,cum
,
fines suos ,
telo est quia metunnt latrones. Civita-
prt/idiu urbes mtrnibiw,
tes
tuerifclent, metu victnsrum clviflltllm.

,
etÙrmfortiffimi exercitus,comparatique
ad pugnam depacttamencolhquia hil.
bent aliquando,metuentes vim mutuant,
é- ne vincantur Per mefum est qUId ho-
mines fibt cavent, fzlg rjuidetn 6- Lite-
bris,sicavert ahter posse non putant: rt-

defenfionu ,
fifftmeverb armis atque inftrumentis
quoJit, tit prod/reaudentes,
alter altenus cognoscereingcnium possit.
Tuncautem fivepitgnant,exvictoria; ji-
ve conjsntiunt, ex confenfione crJ:tlu
Hsntinet nasci folct.
TidtUT*
nifttalts
III.
Causa metûsmutuiconsistit,
partim in naturali hommum æqualita-
tfftinter
fe- ,Ex quo
re partim in murua lædendi voluntate.
fit ur nequeab aliisexspecta-
,
re , neque nobismeripfis securitatem
præstare valeamus. Sispectemusenim
maturos homines, atqueanimadverta-
mus,
mus, quam fragilis sit compages huma-
ni corporis, (quo ruente,corruit omnia
ejus vis, robur,& sapientia) quamque
facile fit infirmissimo cuiq;robustiotem
occidere, non est quodquis viribusfi-
dens superiorem se aliis factum putet à
natura.Æquales sunt, qui æqualia con-
tra se inviccm possunt. At qui maxima
possunt, nimirum occidere,æqualiapos-
sunt. Suntigituromnes homines natu-
râ inter se æquales. Inæqualitas quæ
est, à lege civili introducta est. Vndt
nunc ntfluur
IV. Voluntas lædendi omnibus qui- mutu*
dem inest in staru naturæ sednonab stItden-
,
eadem causa, neque æquè culpanda. A- ii v-
lius cnim secundum æqualitatem natu- luntai.
ralem permittit cæteris eadem omnia,
quæ sibi: (quod modesti hominis est, &
vires suas rectè æstimantis.) Alius supe-
riorem sealiisexistimans,omnia licere
fibi foli vult, & præ cæteris honorem
sibiarrogat; (quod ingenii serocisest.)
;
Huic igitur voluntas lædendi est ab ina-
ni gloria & falsa virium æstimatione Il.
li ex necessitate res suas & libertatem
contra hunc defendendi. Difior*
V. Præterea cum maximum fit cer- didk

-
tamen ingeniorum , necesse est oriri compa.
ratione
ex ea contentione maximas discordias. injenio-

frEtenim nonmodo contra contendere rttm.


A5 ,
sed
sedetiam hoc ipsum non consentireo-
diosum est. Nam non consentirealicui in
re
realiqua, est cum errorisinea racitè
QCCUCue, sicut invaldè multisdissenti-
re idem est, atque pro stultoeumhabe-
re ; quod ex co apparere potest, quòd
nulla acriùs gerantur bella quàm inter e-
jufdem religionissectas, & ejusdem rei-
publicz factiones ubi certamen est vel
,
de doctrinis vel de prudenria politica.
,
Cumque omnis animivoluptasommis-
que alacritas in co fira sit, quod quis ha-
bear,quibuscum conferens se possit ma-
gnificè sentire de se ipso;impossible est
quin odium & contemtum mutuum os-
tendant aliquando vel risu, vel verbis,
vel gestu, vel aliquo signo, quaquidem
nulla major animi est moleftia, ncque ex
qua lædendi libido majororirisolet.
~Abcp- V 1. Frequentissima aurem causa,
pttitu
jlj
i
\um
a .1n-
i/,
quare
unt, ex co ,
homines se mutuò ladere cupi-
nascitur quod multisimul
eandem rem apperant, qui tamen sæpis-
71m. sime nequefruicommuniter,nequedivi-

damesse :
dere possunt;unde sequiturfortiori dan-
quisautemfortior
judicandumest.
sit, pugnâ

D-fini- VII. Inrer tot pericula igirur, quæ


jiilurk quotidie à cupidirate hominum
4?lure naru-
.f ;i. rali unicuiquecorumintenduntur,cave-
se
re sibi adeo vituperandum non est , ut

ejus quod sibi bonum ,


aliter velle facere non possimus. Fer-
tur enim unusquisque ad appetitionem
& ad fugam
ejus quod sibi malum est, maximè au-
temmaximimalorum naturalium quæ
, ,
est mors ; idque necessitate quadam na-
turæ non minore quam qua fertur la-
pis deorsum.Nonigiturabsurdumne-
que reprehendendum, neque contrare-
si
ctamrarionemest, quisomnemope-
,
ram det ur à morte & doloribus pro-
prium corpus & membra defendat cpn-
servetque. Quod autem contra rectam
rationem non est,idjustè & Iure factum
omnes dicunt. Neque enim Iuris nomi-
nealiud significaturquàm libertas,quam
quisque habet facultatibus naturalibus
secundum rectam rationem utendi. Ira-
que Iuris naturalis fundamentum pri-
mum , potest
est
sua quantum
utquisque vitam & membra
tueatur.
VIII. Quoniamautemjsuad finem Iusad
frustrahabet cuijusad medianecessaria fimtm,
datjot
denegatur, consequens est, cum unus- adme-
quisque se conservandijus habeat, ut u- diane-

,
nusquisq;jusetiamhabeatutendi omni-ctjfuri
busmediis '(j. ttgendiomnemattionem,
fine quaconservare se non potest.
IX.Utrûmautemmediaquibususu-
A 6 IUS
-
lureM rus quispiam est , & actio quamactu-
turali, rus est , ad conservationem vitœ vel
ttnum- mcmbrorum suorum necessaria sint nec-
qwm*
JfltÚctm ne, ipse jure naturali judex est. Si enim
tfftme- contra rectamrationem sit, ut de pro-
di*rum prio periculo ipse judicem,judicetalius.
mdfui
emfir-
.,i.-
mrm.
quæ
quia
ad me
zquales
, ,
Quoniam ergo alius judicat de iis rebus
spectant
naturâ
eadem
sumus
ratione
judicabo
,

ego de iis rebus quæ ad ipsum fpcdfcmr.


Itaque rectæ rationis, hoc est, juris na-
turalisest,utego deilliusjudicemsen-
tcmiâ. scilicet an ad conservationem
meam conducat, necne.
Jl/TttU- X. Narura dedit ttnicuiqu* jus in
tfjr.li,. omniæ. (Hoc est in statu (*)merèna-
,
nniatfli turali sive ,
antequam homines ullispa-
WHtum. £iii sese invicem obstrinxissent uni-
cuique licebat facere quzcunque & in
quoscunque libebat. & possidere uti
frui omnibus quæ volebar & poterat.)
,,

Quoniam cnim, quzcunque quis volue-


rit ideo bona fibi videntur quia ea vult,
ad
possuntque vel conducere
vationem , vel saltem conducerevideri
(judicemau emanverèconducantnec-
:
fui confer-

ne, præcedentearticuloipsumconsti-
)
tuimus , ita ur habenda finr pronecessa-
rus,quæipsetaliajudicat: & perarri-
culum 7jurenaturæsiunt&habentur,
quæ
quæ necessario conducunt ad tuitionem
propriæ vitæ & membrorum , sequitur,
omnia habere & facere in ftaru naturæ
omnibus licere. Er hoc est quod vulgo
dicitur,Naturæ dedit omnia omr.iblls.Ex
quo etiam intelligitur in statu naturæ
Mensutamjuris esse Utilitatcm.
Instatu mrènaturali, Bee.] Hoc ita .Ann.-
intelligendum est,quodquitfcceritinsta- tatio.
tu mere naturali, id iniurium homint
quidemnemmi effe. Ncn quod in talista-
tu peccare in Dcum, aut Leges Naturmles
•violate impoffibileJit. Nam injustitia er-
ga homines fupponit Leges Human**,
quales in ftlltu naturali nullAfunt. Pro-
pofltionis autem fic infellelfl. Veritas ex
articuln immediatepr&cedentfbus Leflo-
ri manori satis demonftrata est. Sedquia
in quib:t(t'.1m casibus coml.iftoni'i dun-
tas , pr&miffarum memoriamexpellit,
central,ere argumentum volo unoque
,
intuitu oculis conjpiciendum fubucere.
Vnicutque jus est se confervandi per
7.
Art. Eidemergo jusest omnibus liti
,

mediis ad eum finnn neceffariis, per


Art. Mediaautemnecessariaji,..f. quI.
ipse talia ejfc judicllhit. per Art.c).Eidem
e y
ergo jus est omniafacer & possidere que,
ipse adfm confervationem necejfcina esse
A 1 Jltdi-
jiidicabit. Ipjiusergojactenttt judttto
il quoJjÙ iurefit, Udlin'uriA itaque
jure fit.
;it)-eflr.I ,
'cruraergo est,
tirm,-4er.,-oe I
,
inftotumere na-
turrit, &c. Quodftquidadfuicosfr*
lationempertinereprtiendit, quad m i-
pfe quidem pertinereputAt,
contra L-Sd NaturaLs ; ar6pNejl
ui CApitetertio
bufdjim: a
fuse exyliCAtum est. Ob ectum est qui-
Sifil:u4 patreminterfecerit,u-
trumfAtrttnurmmno*feewrit. Rejpon-
Ji; Filtum tnst.itu MAturAliyinteUiginon
poffe, ut quissir.ulAtque nattu est mpo-
,
ttf/llteÓ"[lib impenoestejuscut debet
confersAtio7iemfui: scilicet,M*tris,-vtl
Patri,, Delejus qmiprsbetipfsAdimenta;
utcmpite nono Jemcnjlrilfllm est.

71ma- X I. Minim autemutile hominibus


mnuun fuit,quodhujusmodihabuerintinomniæ
mdamuii
inutile jus commune Nam effectus ejus juris
cßè. idem penèest,ac si nullumomninojus

,
exstiterit. Quamquam enim quis de re
omni poterat dicere hocmen, est
tamen eâ non poterar propter vicinum,
; frui

qui æquali jure & zquali vi prætende-


bat idemesse suum.
tra'lIm XII. Ad naruralem hominum pro-
htmi- clivitatem ad se lacdlèndum.
nurnex-
muruo
trafo- quam ab effectibus præsertim veroab
,
ciIt inani sui æstimatione derivant, siaddas
)a;a
jam jusomnium in omnia,quoalterjure tembel-
invadit, alterjureresistit,atque ex quo lum ejji.

,
oriuntur omnium adversus omnes per-
petuæsuspiciones& studium &quam
difficile sit præcavere hostes parvo nu-
mero & apparatu, cum animo nos præ-
vertendi opprimendique invadentes,ne-
gari non potest, quin status hominum

;
naturalisantequam in societatemcoire-
tur,Bellum fuerit neque hoc fimplici-
ter,sedbeHumomnium inomncs. BEL- Btllib
LUM enim quid est, præter tempus illud Pdcudt-
in quo voluntas certandi per vim verbis ifnitio-
factisvesatisdeclaratur ? Tempusreli- ties.
quum PAX vocatur.
III.
X Scmpiternum aurem Bellum BeSunt
quam parum idonea res sit ad conferva- conser-
tioncm vel humanigeneris, vel uniuscu- vations
juscumquehominis, facilc judicatur.At htmi-
num .tl.
suâ naturâsempiternum est, quod præ verftm
certantiumæqualitatevictoriâ nullâ po- effi.
;
test finiri in co enim ipsis victoribus
periculum sem per adeò imminet, ur pro
miraculo haberi debear, si quis quam-
,
quam fortissimus,annis & senectute con-
ficiendus sit. Exemplum huic rei sæcu-
;
lum præsens Americanos exhibet sæcu-
la antiqua cæteras gentes, nunc quidcm
civiles florenresque, tunc verò paucos,
seros,brevisævi,pauperes, fœdos,omni
co
co vitæsolatioatqueornaturcarentes,
quem pax & socierasministraresolent.
Quicumque igitur manendum in eo sta-
tu censuerit,in quo omnia li cant omni-
bus, contradicit sibimetipli Namunus-
quisque naturali necessitate bonum sibi
appetit, neque est quisquam qui bellum
,
istud omnium contra orancs quod tali
ftarui naturaliteradhæret, sibi existimat

metu,
esTe bonum. Arqueiraevenit,utmutuo
ètali statuexeundum& quæren-
dos socios putemus ; ur si belium haben-
dum sit, non sit tamen contra omnes,
nec sineauxiliis.
lurew4- XIV.
tural;, consensu : arunrur
bftrt dum servire fibi
socii vel vi, vel
vi quando pugnâvictor v i-
,

ahum in ; cogit metu mortis, vel


(nitjue vinculis inditis consensu quando so-
,
fila PDlt- cietas initur mutuæ opis causa , con-
fluteex- sentiente utrâque parte fine vi. Potelfc
fiflehti
autem victorvidum , vel fortior debi-
ceXere liorem (ut sanus & robutusinfirmum,
adcau.
tionem
vel maturus infantem ) ad præstandam
I'AfltOl- cautionem fururæ obedientiæ ni ve-
d'lmfu- lit potius mori, jure cogere. Cum
e-
ivr*ei> - nimjus protegendi nosmetipsos nostro
edttn-
arbirrio à periculo nostro atque peri-
tu.
culumab æqualitate prosectum sir, ma-
,

gis rationi consentaneum est, certius-


quead conservationemnostram, uten-
do
do præsenti commodo comparare no-
bis ipsis securitatem quædram acce-
,
pta cautione. quam cum adoleverint ,
,
convaluerinr, & è nostra potestate se re-
ceperint,eandem dubio cerramine post-
ea repetere conari. Contráque absur-
diuscogitari nihil potest,quàm ut quem

,
debilem in potestate tenes cum amit-
tendo
,
sortem simul & hostem facias.
Ex quo intelligitureriam tanquam co-
,
rollarium, in statu hominumnaturali,
potentiam certam deirrefiflibilem jus
conferreregendi, imperandique in
,
eos,
qui resisterenon possunt;adeoutomni-
potentiæ , ab câ causâ, omnium rerum
agendarum jus essentialiter & immedia-
tèadhæreat.
il-
,
XV.Proptertamenæqualitatem
lam virium cæterarumque faculratum (iure,
NA"
ram
humanarum hominibus in statu nature, tjUATtn-
di-

Quarequtrendassepacem ,
hoc est, in statu belli conftitutis, conser-rJllm rjji
vatio fui diuturna exspectari non potest.fMcem.
quatenus
habendæ ejusspes æliqua affulserit; ubi
haberi ea non potest,quærenda esse belli

,
auxiliæ recta, rationis dictamen est;
,
hoc est lex Naturt, ur proximè os-
tendctur.

CA-
CAPU T II.
De lege NlIlllr., eircM contr*8m.
I. Legem naturilemnen esse ccnfinfmm ha-
jnimuwi, seddictamenrationis. 11.Legem
paiuiz su" mentslem tff,qtlzrendam esse
Pacem. si haberi jjotert; sihaberinon po-
test,defensionem.III. Lexnaturæ spe-
its-alirprim4, iusin omnia non esse reci-
nendum.
trtniferre.
IV.
v.
Quid sit jusrelinquere quid
Adtransltiionem jurisneces-
,
fmritmeffewlttntAtrm*cctpTanrit.VI. Ver-
banontransfrmntjus,nisi de prsfenti.TIT»
Verba de f..r"r., sialiæ fi%**veluntarkadfint,
valeread ja transferendurn. VIII. Inli-
ter*Jtnatione, Verbu de future jus non trans-
Paciminnfir)f prrXliPi*
it. I X. Definitio Contractus & Pacti. x. sa
cta mutua sidei in statu natxrc frucra &
,
in-jahJ.*fn*t\
c sci cum
Lelktn
; ii.
in civitaten»r. item. x Fa-
n.tninem pesse nequ: cure
Des. sine revelationne. XIII. Neque Des vo-
te ere. X IV,
Pacta ulrr/i (ummum crnmmm
non ligant. X V. Jgmiimi modu Pactis
beremur. XVI. PlOtnilla metumortirextorm
li
,
tain st atu naiur* valida tffi. XVI I. Pa-
ctum posterius prieri centradictotrium inva
lidum est. XV II. I. Pactum de nan resi-
stendoinferenti damnum carperis, invahdmm
est. XIX. Pactum de se accusandi inv/IJI-
dumrft. xx. Juris-jurandidefinito UI.
Jus-jurandum conciipiendumesse ea forma-
la, quautituruqueaccipit. XXII. Jus
jurandum nihilsuperaddit obliganoni, quæ
estexPasto. xx iii. Juramentumnon
exi-
rn
"V exigencium , ni/i*bi pdflorum violdtio vello-
k
tere potest. velnon potest puniri nisi Deo.
I. D E definitione Naturalis
legis
confentiunt authores, qui NtftN-
Ltttm
non
eâvoce frequentissimè tamen in scriptis ralem
effi
fuis usi sunt. Methodus scilicet qua in- conren-
non

cipitur à definitionibus & exclusione æ- fum hoe


quivocl, propria corum est qui locum minum,
difputandi relinquunt. Cæ- fedHi-
contra non tfamert
terorum si quis quid factum dicat con- rationu.
tra legem naturalem , ex co probat a-
lius, quòd contra consensum factum sit
omnium, vel sapienrissimarum, vel cru.
ditissimarumgentium. Quisauremde
sapientiâ eruditione & moribus or-
, ,

,
mnium gentium judicabit, id minimè
docet. Alius quod fodhim sitcontra
consensumtotiusgenerishumani. Quæ
definitio nullo modo rccipienda est a- ;
,
lioquin enim.impossibile essetcuiquam,
exceptis infantibus & mente captis,
contra talem legem peccare. Nam vo-
ce illagenta Humanum comprehendunt
certè omnes homines ratione actu u-
tentes. Illi igitur contra earn vel nonfa-
ciunt,vel faciunt non consentientes ,
,
ideóque excufandi sunt. Naturæ autem
leges ab eorumconsensu recipere qui
eas violantsæpius quam observant, sanè
,

iniquum est. Præterea homines eadem


in
in aliis damnant,in seipsisprobant, con-
trà publicè laudanr ,quod secretò fper-
nunt, & consuccudine audiendi, non
propria specularione senrenriamserunt,
consenriuntqueodio meru spe, amo-
, ,
re , vel aliqua alia animi perturbations
magis, quam ratione. Ideóque non ra-
rò accidit roros populos suamo con-
sensu & contenrione ea agere quæ scri.
,
ptores illi contra legem esse naturalem
libentissimèconfitentur. Sedcumcon-
cedant omnes jure fieri, quod non fit
contra rectam Rationem. injuruâ fa-
dum censere debemus, quod rectæ ra-
tioni repuguat, (hoc est, quod conrra-
dicit alicui vericati à veris principiis re-
off,' ratiocinando collectæ.) Quodau-
tem injuriAfatturn est, contra legem ali-
,
quam fieri dicimus.Estigiturlexquæ-
(
dam recta Ratio quæ cum non minus
sit pars naturæ humanæ,quim quælibec
alia faculras vel affectus animi) naturalis.
quoquedicitur.
lis, ut cam definiam
,
,
Estigirurlexnatmra-
Diétamn rectæ
(*) rationis circa ea quæ agenda vel o-
,
mittenda funt ad vitæ membrorumquc
conservationem, quantum fieripotest,
diuturnam.
.A"
t.tiq. Rectæ rationis ] Per Reifam ratio-
turn
nem in tfatu hominum naturali, intel-
llgo, nonut mnlti Facnltatem infafiibi-
,
lem fed ratiocinandiattum,idest,Ra-
tiocinationem nniu<cutuque prcyriam,
1'eramcirca afitonessu,u,qut in uti-
litatim, "Jel damnumci.'erortun homi-
,
ntim redundarepojjhit. Prcprt.rm dtco,
quia quamquam in Crjitate tp.ut Ci-
"vitut16ratio (hocest, LexcivHis afin-
gttli-s civibttfproreelahaber.daJtt\tamen
extra Croitatem,ubi reefam rat ionem a.
fj*l'adignofcere ntfi comparationefacia
cumfila nemo potrft , sua cujmqne ratio
non modo pro aciionum propriarum , qui
fuo periculofiunt,regula,fed etiam in fuis
d
rebutpro rattonis alienI. mensur cenfcn-
da est. fer.,m dico id est,exvertsprin-
,
ciplerecie compofitiiconcludentem. Pro-
,
pterea quod in ratiocinationeflllsâ si,ve
iv. ftultrtiá hominum efficia filII erga ct-

,
tercs bomirt's ad confervationem pro-
priam naejfaria non videntium omnis
consistit Legum Naturahum njiolatio.

,
l'rinctpta antcm refit Ratiocinations cir-
ca cjusmodt officia ea funt qui Capitis
primi articttlit 2. 3. 4. J.6.&7.expli-
,
cata funt.

II. Prima autem & fundamenta- Legem


lis lex natura est,quirendamesse pacem, ratur«
funda- 1
ubi
i
lem,ejfirenda esse belli

dtmejjh

:
pffefl fo
rionis leges
buirn definirum
turn f-
naturales,
estPrima
-
ments- ubihaberi potest ; ubi non potest,

pacrm, præceptum hoc dictamen esse rectæ ra-


btberi rionis. Esse autem di&aminarc.-Lx
que-
auxilia: oftendimusenim
cjutrm-articulo ulrimo præcedentis
capitis,

id proxime supra
autem est, quia
np , åe- cæteræ sunt ab hac derivatæ, præci-
ra-

fenfte- piunrque vias vel pacis vel defensionis


rtm. acquirendæ.
LexH4- III. Legum aurcm Hmturmtium à
tmr* fundamentali illâ derivatarum unaest,
friculk
prim*: jus omnium in ornnut ntinendttm n*n
ludino- esse,sedjura quedamtransferenda, vel
-

mmiMmtn relinquenda esse. Nam si


sjje reli- quisque suum
retineret unus-
Wtr.dmm.
jus in omnim, necesse est
sequi utjure aliiinvaderent, alii defen-
derent ( quisqueenim& Corpus suum,
&eaquæ corpori ruendo necessaria sunt,
necessitate
naturæ conatur defendcrc.)
Bellum ergo sequererur. Facit itaque
contra rationes pacfs,hoc est,contra le-
gem nature, si quis dejure suo in omnis
non dccedar.
Quidst I V.Decedere autem dejure suo di-
dejure ciat vel
f"°,qutd
iliud
,
dcittLre citur, quijuri suo vel simpliciter
in alium transfert.
renun-
Simpliciter
rmlmcillf. qui signo vel signisidoneis
trjns- declarat, velle senon licitumsibiam-
Jerre. pliùsfore certumaliquid facere, quod
jure
jure antea fecisse poterat. Transfert au-
tem in alterum, qui signo vel signis ido-
neis illi alteti, idjurit volenti abeo acci-
pere , declarat velle se non licitum sibi
amplius fore ipsi resisterecertum ali-
quid alnri, pruut ci resistere jure an-
tea poterat. Iuris aurem translationem

,
in sola non resistentiâ consistere , ex co
intelligirur quod ante juris translatio-
nem, is in quem transfertur, jus habe-
bat jam turn in omnia; unde noyum
dare non potuir fedjufta transferentis
,
j
resistentia propter quam ,jure suo al-
,
ter frui non potuit, extinguitur. Qui-
cunque igiturjusacquirit in statu homi-
num naturali, id agit tantum ut securè
&sinejustâmolestiâ jure suo primavo
frui possit. Exempli causâ, si quis fun-
dum suumalterivel vaenumvel dono de-
derit, fibi iolij.u in eum fundum, non
aliis itemadimit.
V. Requiriturautem ad juris trans-
lationem voluntasnon modo transferen- tranila-
tis,sedetiamacceptantis.Siurravisabsis, juritne-
tiofom
jusmaner. Nonenimsiquodmeum est cejts-
accipere recufanti dare voluerim, pro- riam tjji
pterea simpliciter jure meo renunciavi, volun-
five ad qucmlibet tranftuli. Nam causa tatem
acce-
propter quam uni dare volui, in eo uno ptantif.
est; in cæteris non item.
VI.Vo-
Vtrk4 V I. in jurevelre-
Voluntatisautem
tMt linquendo,vel transferendo,si signa nul-
transfe-
"iJi
laalia exstiterint præter verba, verba ea
rum
d*pt4 - deprasentivelprateritoesseoportet. Nam
pnti. si defuturo sint, nihil transferunt. Qui
enim, exempli causâ, de futuro sicdi-
cit, cras dabo, apertè significat se non
dedisse. Toro itaque hodie jus immotum
est manétque etiam craftino dic, nisi
,
,
interea actu dederit. Quod enim meum
est meum manet, nisi pòst dederim.
Quod sideprasenti loquar,puta hocmo-
do,do, vel dedi, habendumcras,illis ver-
bis significatur, me dedisse,&jushaben-
dicras transtulisse hodie.
Vtrb4 VII. Veruntamen, quoniam verba
de futm- sola ad voluntatis declarationem signa
r*tfi*lt* sufficientia futuro,
fit". alia non funt verba de si
vtimn- adsint signa voluntatis, valere pos-
tmtu*i- sunt, tanquam dictaessent depræsenti.
fnt,Vd- Siquidem enim propter alia signa con.
itfttd stiterit ipsum defuturo loquentem velle
jm
irdnijt- valere verba sua ad ptrftébm juris sui
rtudmm. translationem,valere debent. Depende
enim juris trilnslMiø , non à verbis; sed
ut dictum estarticulo 4. hujus capitis, à
declaratione voluntatis.
Jhliters VIII. Si quis jusaliquod suum ad
dentin- alterum transferat,
neque id faciat pro-
M,t'f*
budtfu- pter bonum mutuo acceptum, vel pro-
pter
NUM ,
pterpactum ; ejusmodi translatio Do- rurtjm
vocarur five Donatio libera. In
donatione autem liberâ, obligant ea ver-
non
rranjÍr.
basola,quæ depræsentisunt,vel de præte-

ut verba ,
rito. Nam si defuturo sint, non obligant
propter rationem articulo
proximè superioreadductam. Oportet
igirur ut ab aliis signis voluntatis nasca-
tur obligario. Quoniam autem quicquid
fitvoluntariò, propter bonum aliquod
fit volentis nullum signum voluntatis
,
dandiassignari potest,praeteraliquod bo-
num tali donatione acquifitum , vel ac-
quirendum. Supponirurautemnullum
tale bonmn acquifitum esse, neq; pólctum
exsistere:quia sic non esset donatio libera.
Restat igitur ut bonum mutuum fine pa-
Eto exspectandum fit. Signum autem
nullum dari portest,quare is qui verbis de
futuro usus est,adversus cum qui ad mu-
tuum beneficium non teneretur, sic vel-
let verba ejus intelligi ut obligaretur i-
,
pfe Neque rationis est, ut qui aliis fa-
cile bene volunt,omni promisso præsen-
tem affectum sessante obligentur. Et
propterea promissor talis deliberare in-
telligendus est,& mutare affectum posse-
quemadmodum&is cui promittiturmu-
tare meritum potest. Qui deliberatau-
tem, câtenus liber est, neque donasse
B dicitur.
dicitur. (^uodfi promittat sæpe, donet
autem raro, levitatis condemnari debet,
nec vocari Donans , sed Doson.
'J)(fini- I X. Duorum autem , vel plurium
tiu cta- jura sua mutuò transferentium actio
".iJu' CONTRACTUS. In omni au-
L'f.li.. vocatur
tem contractu , vel uterque statim præ-
stat id de quo contractum est, ita ur al-

;
teralteri nihilconcredat; vel alter præ-
stat, alreri creditur vel neuter præstat.
Ubi uterque statim præstat, ibi contra-
~ctus simul ac præstitum est finitur. Ubi
verò vel alreri vel utrique creditur, ibi is
cui creditur , promittit se præstiturum
postca, appellaturque hujusmodi pro-
missum PACTUM.
in pafiii X. Pattttm autcm quod fit ab co,cui
lranfit creditur cum co qui jam præstitir, et-
lw per ~amsi promissiofacta fitverbis de futu-
-vcrba dt
futurt. ro, non minus futuri temporis jus trans-
fert,quam sifactaesset verbis de præsen-
ti vel præterito. Præstatio enim signum
manifestissimum est, eumquipræstitit
ita inrdlexill orationem alrerius cui
credebat tanquam volentis præstare
,
condicto tempore ; eoque signo cogno-
vit is, sic se intelligi ; quod quia non
correxit,voluit fieri.Promissa igiturquæ
(
siunt propter bonum acceptum quæ 50:
pacta sunt) (.gn.lrum\'olunrris.hoeelt;11
ultimi
ultimi actûs deliberandi, quo libertas
non præstandi tollitur , & per conse-
quens sunt obligatoria.Ubi enim iibertas
desinit, ibi incipit obligatio.
XI. Pacta autem quæ fiunt in con- Ta34
tractu ubi fides mutua est, neutro quic- mums
si-Ui,in
quam statimpræstante, in statunatu-statu
ræ, si justus ex utravis parte metus (*)'
7!tirnrs

ximæ partis ,
~orratur, funt invalida. Nam qui priorfrtiflra
præstat, propter pravum ingenium ma- Crinx'A«
hominum commodo fuo
jure & injuriâ juxtà ftudentium, cupi-ciiuate
dini se prodit illius quicumcontrahit. noni-
;
HI.1
funt in

Rationisenim non est ut aliquispræ- ten.


,
stes prior, si verisimilenon sitalterum
esse præstiturum pòst. Quod utrum
verisimile fit necne is qui metuit judi-

, ,
cabit: ut ostensum est capite præce-
dente articulo 9. Hæc, inquam ita
se habent, in statu naturali. Cæterum
,
in statu civili, ubi est qui utrum que co-
gere potest, is qui percontractum prior
estadpræstandum, prior præstare de-
bet; quoniam cum altercogipotest,ces-
sat ratio, propter quamne non præstaret
metuebat.
,
Oriatur &c.] Namnificaufametus vI""o-
nova cxftstat, exfatto, uelalio signo1vo- tatit.
luntatis non prtftandi 4 parte IIlterÂ,
]
metits aftusconferi non potest. Causa,
B z enim
enim qui. impedtre non pitrrat, futn p*-
cifterttltr, impedire no»debet, qximpa-
ftrtmprijht.

Tdcifti XII. Ex eo autem, qued in omni do-


turnl/el- natione, &pactis omnibus,requirirurac-
ImuHe- ceptatiojurisquod transferror,fequirur
minem pacisci posse cum
p,P;:tr- neminem eo, qui acce-
qme(mm ptationem illam non significat. Neque
t:J.,.jiñ. igitur ~psci cum belluis, ncque jusai-
rcveU- lumillis tribuereautauserre pofrumus,
tint. propter defectum sermonis & intclle-
£tus.Neqnepmftminirequisquamcum
divinâ majestate potest, neque illi voto
obligari, nisi quatenus visum illiest, per
fcripruras sacrassubstituere fibialiquos
homines, qui authoritatem habeant vo-
ta& pacta ejusmodi expcadendi&ac-
ceptandi,tanquam illiusvicem gerentes.
Neque XIII. Qui igitur in statu natura;
Deow- constituti sunt, ubinullâ tcnentur lege
t/ire. civili,(nisi illis cerrissima rcreLicionivo-
luntas Dei, votum vclpajhm suum ac-,

Ivel
cipientiscognita sit,) fruftravovent.Si-
quidemenim idquod voventcontra le-
gemnaturæ sit,nontenenturvoto; qui.!
illicitum præstare tenetur nemo; si vcro
id quod vovent lege aliquânaturæ pro:-
ceprum sit, non voto, sed ipsa tenentur
lege; sin liberum ante votum sit, fccere
vel non facere, libertas manet; propter-
ea quod, ut obligemur voto, requiritur
voluntas obliganris apertè significata,
quæ in casupropositosupponiturnon
haberi. Obligantemautemvoco ilium,
cuialiquis teneturvel obligatur : obliga-
tum verò eum, quitenetur.
XIV. Pacta siunt de actionibus il- Tafl*
lis solis, quæ cadunt sub deliberationem. ultra
Pactio enim non fit fine voluntate pa- sum-
ciscentis. Volunras aurcm ultimus a- mumCOL natum
ctus est deliberantis. Sunt ergo de possi- nonoklp-
bilibustantùm, & futuris. Nemoigitur g.u',
pacio fuo obligar se ad impossibile. Quo-
ciam autem paciscimur sæpissimè eas
res , quæ possibiles tum videntur cum
promittimus , quas tamen pòstconstat
esse impossibiles non ideo omni obli-
,
gatione liberamur. Ratio cujus rei ea
est, quod isqui futurum incertum pro-
mittit, beneficium præsens ea legeac-
cipitutmutuumreddat. Voluntase-
nim ejus qui præsens beneficium præ-
stat, pro objecto simpliciter habet bo-
num sibi, quanti erat res promissa; ipsam
autem rem non simpliciter, sed si fie-
ri potest. Vcrum si accidat neque id
possibile esse præstandum est quantum
,
præstari potest. Obligmt igitur pacta
non ad ipsam rem pJdam, sed ad sum-
B 3 mum
:
mum cognatum hoc enim solùm. nos
sunt.
res ipae in nostra potestate
£uihii X V. Pactisliberamur duabusrebus
;
m»du vel si pracstum, vel si condonarura sur
f*Ctu li- Si praestum
bert-
mmr.
, quia ultra id nos non ob
ligavimus. Si condonatum; quia is et
obligamur condonando intelligitursa
-

:,
cere, utjus à nobis in cum translaturr
ad nos denuo redeat est enim condon.
tio, donntio, hoc est per arriculum

Tro-
est.
capitishujus, juristranalarioadeumcu
donatiofacta
XVI. Quaeri solet, An fnEb*ea qu:
mtffk
metu extorquentur,obligatoria sint nec
tmetm si ad vitam à lattre
mtrtm ne. Exempli causa
,
txttrts, ne redimendam, fMcim ei fucro traditu
infidtm rum me illi mille aureos postero die <

tmtmrs neque facturum quicquam quo compre


VdliJ* hensus
<M tfe.
in jus duci possit, utrum tenea on

nccne. Quamquam autem aliquanJ ::


pactum ejusmodi invalidumcenferi d. ;

;
beat, non tamen eonomine invalidui
cris,quod à metu processerit propre
ea quod inde sequeretur p*8*,ea quibi
ne

,
in vitam civilem homines congregar
tur & leges condunt , invalida cfit
( procedit enim à metu mutuae cordi :
quòd alter alteriusregiminisesubmiu
tar:) neque cum ratione eum facere
qui captivo faciscenti pretium reden
tion
tionis suæ fidem adhibet.Universaliter
verum est obligare pacta, quando acce-
ptum est bonum, & promittere ,
& id
quod promittiturlicirum est. Licitum
autem est &c ad redimendam viram pro-

ergo
,
mittere. & de meo dare quicquid volue-
rocuiquam etiamlatroni. Obligamur
pactis, à metu prefects,nin lex ci-
vilisaliqua prohibeat, per quam id quod
promittirur fiat illicitum.
XVII. Qui uni fafturum se vel o, Pdftum
millurum aliquidpactusante fuerit, & pofiertm
postea alteri pacifcitur contratium fa- prioit
ctnrra-
cit, ut pactum non prius, fed posterius dtfo-
sit.
iliicitum Nam qui prioribus pllRù. rium,
jus suum in alterum transrulerat, fa- ;l/vAli.
ciendi vel nonfaciendi jus amplius dumejl.
non
habet. Quare pofterioribus patttt jus
nullum transfert ; & quod promissum
est,fine jure promissum est. Tenerur igi-
tur prioribus tantum p,Úlu qua: violare
est illicitum.
XVIII. Mortem, vel vulnera,vel Pst7um
aliud damnum corporis inferenti nemo de non

,
dus quidam rimiditatis summus ,
ftuiis suis quibuscunqueobligaturnon reft/ien-
resistere. Est enim in unoquoque gra- do infe-
rtntida-
per mnum

:..
quem malum quod intertur arpre- corporu,
hendit ut maximum, ideoque necessita- tnvali-
te naturali quantum potest fugit, intel- tlnmt/1.
B 4 ligi-
ligiturque aliterfacere non posse. Ad ra-
lem gradum metus cum perrenrum sue-
rit, non est exspectandum , quin vel sur
gâ, vel pugnâ fibi consulat. Cum igitur
nemoteneatur ad impossibile illi qui-
(
bus mors quod maximum naturæma-
,

lum de,) vel quibus vulnera , aut alia

,
corporis damna inferuntur , nec ad ea
ferenda constances satis sunt ea ferre
non obligantur. Præterea , ei qui pacto
teneturcreditur : ( pactorumcnim vin-
:
culum sola fides est ) qui veròad sup-
plicium ducuntur, five capitale, five car
pitali mirius, constringunturvinculis,
vel satellitibuscustodiuntur. Quod si-
gnumcertissimumest,nonvideriillos
pactis ad non resistendumatisobliga-
rosesse. Aliudest,sisicpaciscor: Nisi
secero constituta die, interfice. Aliud si
Ac,NiA secero, interficientinonresi-
stam. Primo modo, paciscuncuromnes,
si opus est ; opus autem est aliquando:

,
secundo modo nemo, nec unquam opus
est. Nam in staru merè naturali si occi-
dere cupis, jus habesex ipso statu; ita ut
opus non sitpriuscredere, ut fallentem
pòst incersiclas. In statu vero civili,ubi
jusvfca» & necis omnisque pocnac cor-
,
poralis penes civitatem est illud ipsum
jus interficiendi privato concedi non
porest
:tI
,
potest. Neque ipsi civiraci opus est ut
aliquem puniat postularepacto ut pa-
tientiam præster, fed tantum ne quis-

deinterficiendoni
,
quam defendatalios. Si in fratu naturæ,
velur inter duascivitates fieretpactum
secerit, inrelligitur
præceffissealiud patium de non interfi-
ciendoantepræstitutum diem. Itaque
eo die si præstitum non sit,redittjusbel-
,
li, hoc est status hostilis,inquoomnia
licent,ideóqueetiamresistere. Postre-
mo,pacto non resistendi obligaraur,duo-
rum malorum præsentium eligere illud
quod majus videbitur.Nammorscerta
majus malum est,quàm pugna.Sed duo-
rum malorum impoffile est non eligere
minus. Tali ergo pacto teneremur ad
impossibile, quod naturæ pactorum re-
pugnat.
XIX. Similiter neque tenetur quis- r<tCium
quam pactis ullis ad se accufandum vel dtsete-
alium cujas damnatione vita fibi acerba ,,,fiand.
futura est.Itaque neq;pater in silium,ne- invAll-

patrem, ,
que conjux in conjugem, neque filius in
neque quisquam in cum fine
quo ali non potst testimonium dicere
obligatur: frustraenimest testimonium ,
ium r/k

quod à natura corrumpi præsumitur.


Quamvis autem patte ad se accusan-
dum aliquis non teneatur, in quæstione.
B 5. tamiens
tamen publica ad respondendumcru-
ciatucogi potest.Responsionesautem
illæ facti tcftimonium non funt, sed in-
vestigandæ veritatis adjumenta. Itaut
five verum five falsum cruciatus refpon-
deat, sive non omnino respondeat, jure
faciat.
lMTvj»- X X. Injurandumoratio est promis-
rAitdi sions adjecta, qua significat promissor,
dtJUnit. nisi præstiterit, renunciare sese miferi-
cordiæ divinæ. Quæ definitio ex ipsis
colligiturverbis, quibusessentiajuris-
jurandi continetur, nimirum, Ita me
adjuvet Deus, vel aliis æquipollenti-
bus, ut apud Romanos: Tu Iupiterma-
cta eum qui fefellerit, ut ego hanc nuitto
Poream. Neque obftat, quòd Ius-juran-
dum nonsolùm promissorium,sedali-
quando affirmatorium dici possit: nam
qui aiffrmationemjxramento confirmat,
promittir se vera respondere. Quam-
quam autem quibusdam in locis moris
eratsubditis, per Reges suos jurare,id ex
eo natum est quòd Rcges illi divinos fibi
honores haberi volebant. Nam Iusjuran-
sum ideò introductum est, ut major me-
tus violandæ fidel,quàm is quo homines
(quos factanostralaterepo nt) time-
mus, divinæ potentiæ consideratione
asque religionc incuteretur. -1
XXI. Ex
X X I. Ex quo sequitur Iusjuran., Iwj»-
dum concipi debcre ea formula,qua uti- randum
tur is qui accipit. Frustra enim adigitur Cenci-
aliquisadIus-jurandum perDeum quem pitndttm
tffeea
non credit, ideóque neque metuit. Etsi fitmu-
enim lumine naturali sciri possitDeum /<»,tjua
esse, nemo tamen per illum se jurare ar- urirurm
bitraturalia formula, vel alio nomine, quiac-
quàm quod suæ ipsius, hoc est (ut existi- cipit.

ptisII. continetur.
matisquijurat) veræreligionispræce-

XX Ex allataIuris-jurandi de- 1mju-


finitione intelligi potest,pactum nudum randum
nihil fit-
non minus obligare, quam in quod ju- peraddit
ravimus. Pactum enim est, quo adftrin- .blt!.
gimur ; juramentum ad punitionem di- tiontqus
vinam attinet,quam provocare ineptum est ex
esset, si pacti violatio non esset per se P,tlt"
illicita. Illicitaautemnonesset, nisipa-
ctum esset obligatorium. Præterea qui

:
renunciat misericordiæ divinæ, non ob-
ligatseadpœnam quiasemperlicitum
est pœnam urcumque provocatam de-
precari, atque divina, si concedatur, frui
indulgentia. Effectus ergojuramenti is
solus est, ut hominibus natura pronis ad
violationem datæ fidei major Juratis
causa sit metuendi.
XXIII. Iuramentum exigere,ubi ne-
que violatio pactorum,si qua fiat, latere
B 6 potest,
ci fit
f:tr4- potest,neque cui sponsio,deestpo-
nttutum testas pœnasexigendi est
facere amplius
runtxi- aliquid quam ad sui defensionem sit
£tndumy cesse; significatque animum cupiendi ne-
rtiftubi
fori; non tam ut sibi bene, quam ut illi male
vist.trie fit. luramentum enim ex formula ju-
wlUte- randi pcrtinet ad iram Dei provocan-
,
repotest, dam, hoc
vel ttw
est, omnipotentis in cos qui fi-
potrfl
dem ideo violant, quia potentia sua pœ-
ptrniri nam humanam effugere se posse sen-
N'ro 4 tiunt, & omniscii in eos qui fidem viola-
Too.
re ideò solent,quia oculos hominum la-
tere se posse sperant.
CAPUT III.
De legibus Nature reliquu.
1. Lex nttrnr* secunda, Pactis standum.11.Fi-
des cum tmntbud servandafine irxceptione.
III. Injuriaquid. IV. Injuria tifi/ifie-
ri potest,quicomcontrahimus.V.Justitiæ
Mifttnlii* in jujlitidm hominum & actio-
num. v I. Distinctiojustitiæincommutati-
vam & distributivam ,x.",i".,.. VII. Vo-
kniiffailiftiptiuris. VIII. Lexnaturæter-
ri.. de ingratitudine. IX. Lex "r.
quart* , ut quisque se præstet commo-
dum. X. Lexxtrar-eitsints de miseri-
cordia. XI. Lexn*tur*Gxtm > quodpœ-
~nx futurum tantùm spectant. x II. Lex
natur* septima , contra contumeliam.
:tfI1. Lex nttur**cl*vm, contra Super-
bum,, XIV. ÚIf.J:HTC ntaa, demode-
ttuJ
stia.
tate ,
,
x v. Lex naturæ decima de Æqui-
sive contra acceptionem personarum.
XVI.Lexnaturæundecima,dehabendis
incommuni. XVII. Lexnaturæduodeci-
ma. de sorte dividendis. XVI I I. Lex
rnttur4 decimaterria, deprimogenitura&
primaoccupatione. XIX. Lexnaturade-
cima quarta de incolumitate mediato-
,
rum pacis.XX.Lexnaturædecima quia-
IA.decOllfiicuendoarbino. XXI.Lex
natur*deci»iafcxt.t,ncmin;mellearbi-
trum caulæ suæ. XXI I. Lex naturæ de-
cima frptima, Arbitros debereesse line spe
præmiiab iis referendi quorum causaju-
I. Lexnuturæ decimaocta-
va,
catur.XX
cimanona ,, I I
detestibus. XXIV. Lexnaturæ de-
nullum cum arbitropactum
fieri. x XV. Lex naturævigesima contra
& eaquæratioinsusumim-
,
crapulam
pediunt. XXVI. Rrgula per qmimfttttm
cegnosci potest, an quod facturi sumus sit
,
contra legemnaturæ,necne.XXVII.Le-
ges naturæ obligant in soro in!tTllo taiitum.
XXVIII. Violantur leges ntlurtc qrtandnquc^
facto teconftntaneo, XXIX. Le^tina"
turæ fwirtmmuiabilts. XXX.QttiItgesna-
turæconaturimplere,justusest. XXXI. Lex
nuturaliseademcummorali. XXX I I. Vn-
de fiat. quod qua dicta sunt de lege naturali,
non sint eadem lim tradunturà Thilofiphu
tircavtrrutes. x X XII I. Lex .at.rdl( non
est, proprieloqurndo lex,nisi quatenus irudi*
,
turinscriptura sacra.
,

L L Egum naturalium
Pactis
derivatarum al-
siandum Lexno*
tera est
B.76dcm esse, five
tur.c ft-
tundd,
,
fidemobservandamesse. O stensumenim
T.O. est capice praecedenre Legem natura:
tftndmm-
,
praecipere tamquam rem conciliandae

,
paci necessariam unumquemque jura
quaedam sua matuò transferee arque
hocvocaripastum quoties futurum sit
quod transfertur. Hoc autem ad pacem
conciliandam conducibile est,quarenus
,

quae pacircimur facienda vel omittenda,


ca reipsa facimus vel omittimus; frustra
que essent pacta. nisi illis staretur. Quo -
niam ergoPalkstare, sivesidemservare
necessarium est ad paccm conciliandam,
erit per articulum 2. cap.2. pracceptum
legu naturalit.
Fidtl 11. Neque personarum quibuscum pa-
turn»• ciscimurulladarurhacinreexceptio.pu-
tnnibtu si illi fidem cum aliis nec servent, nec
ra,
fervdn- fervandam
d4 fin* putent, aut aliud quodlibet
excepta- habeanr vitium. Nam qui paciscitur, eo
nt. quòd paciscirur, frustraneam eam esse a-
ctionem negat. Et contra rationem est,
scientem fruftra facere. Idem si prseftan-
dum pactum non purer, eo quod sic pu-
rat, pactionem candem frustraneamesse
affirmat. Quiergo pacisciturcumeo, qui-
cum fidem servare se teneri non purat,
simulpactionem esse rem frustraneam, &
non frustraneam , quod est absurdum.
Cumomni igiturhoraine vel servanda
,
est
,
est fides, vel non pacifcendum, hoc est,
vel declaratum bellum vel certa & sida
habendaestPax.
III Pacti violatio.sicut & dati repeti- Injuria
tio, (quæ sem
)
per sita est in aliqua
ne,vel omiflione vocatur INJURIA. A-
actio-
£scio autem illa vel omissio injusta dici-
lidid.

; ,
tur ut idem significent.injuria, & actio
vel omissioinjusta, atque urraque idem
quod paltivelfideiviolatio.Videturqtie
tnjurii. nomen inde action vel omissio -
ni tribui, quia sinejureest, urpore quod
ab eo qui agir vel omitrirtranslatum an-
tea in alium fuerat. Et est similitudo
quaedam inter id,quod in vira communi
vocatur injuria; & id,quod in scholisfo-
let appellari Absurdum. Quemadmo-
dumenim is qui arguments cogitur ad
negationein assertionis quam prius susti-
nuerat, dicitur redigi ad absurdum; co.
dem modo is qui præ animi impotentia
,
rum,
facit vel omittit id quod se non facru-
vel non omissurum paclofuo antè-
promiserat. injuriam facit; neque mi-
nùsin contradictionem incidit, quam
qui in fcholis reducitur ad absurdum.
Nam futuram actionem FJdfcndo,
vult fieri ; non faciendo, vult non fieri:
quod est velle fieri & non fieri idem eo
demtempore, qua:conrradictio est. Est
4 • itaque
,,
iraque injuria sbfurMttu quædam in
conversatione sicut absurditasinjuria
in
quaedamest disputatione.
Injuria I V. Ex his Cequitur, injuriam (*) ne-
ti fili mini fieri poste, nisi ciquicum inirur pa-
fierip*-
OHIlI. five cui aliquid dono datum ell,
tejl,lxi-
vel cui pacttoaliquidestpromissum. Id-
tnmctH-
,.,.hi. eoquc damnum & injuria sepissime dis-
mm. junguntur. Nam si dominus servo, qui
obedientiam fibi pAlllU est, imperetut
pecuniam tertio numeret,vel beneficium
conferar.ie si non faciat damnum quidem
terrio,injuriam autem domino soli facit.
Sic quoque in civirate, si quis alicui no-
ceat,quicumnihilpastus estdamnum ei
insert cui malum; injuriam foli illi, qui
totiuscivitatispotetatemhabet.Etemm
si is qui damnum recipit iniuriam expo-
stularet, is qui fecit sic dicerer, quid tu
mihi?quare facerem egotuo potius quàm
meo libitu , fiquidem , quin tu tuo non
meo arbitraru facias, non impedio ? in
qua oratione, ubi nullainterceflerunt
part*, non video,quid fit quod possit re-
prehendi.
-4vitio. Injuriam ncmini, Bee.] Injuftitit no*
Mi,. menfigmficat relative ad legem-,InjurUr
turnadlegem, rum ad Personamcertam.
Nam injufium,omnibus injufium est; ln
JIUÙJ verbpotestesse,necta;nen mihi vel
iUi»
tilt,fedalii; & quandoqueneminipriva-
to,fedcivitatt tanturn; etiam nec homi-
ni cuiquam nec ciuitati, fed solt Deo.
Nam paclo,&juris translation*, fit, ut
iniuria tn huncvel iliumfieri dielltflr.
Htnc est quodin omni civitatefieri vt-
}
derr.us 1'1t!.,tJri't'af; hominesinterfe ver-
hovelstrit to contrahunt, exifTi vel re-
obligantis Damnaverb
mitti arbitrio
qua inferuntur contra leges civitatis, ut
farturn homicidium&similia non ad
, ,
voluntatem ejus cu; damnum est Ida"
t«m,fedarbitriocivitatis, idest,juxta
IcgtSconftitutlU vindicari. ltaque inju-
ria in hunc, niftpoftjuris in hunctrans-
lationem exsistere non potefl.

V. Nomina haecluftumefInjuftum, luftitia


dtstiti-
sicut &Iustitia & Injustitia
,
æquivoca ai, in
sunt:alind cnim significantcùmPerso- 1H$i-
nis, aliud cùm Actionibus tribuuntur. tidm ho-
Cùm actionibus trihuuntur,idem signi- minum
ficat Iustum, quod jure factum; & Inju- ir4Hit*
sfum,quod Injuriâ, Illeautem quifecit num.
Iustum aliquid.ideo Infons non luftrn di-
cirur: cum autem qui fecit aliquid Inju-
sfum, non ideo injustum,efdfontem di-
cimus. Quando vero de perfonis usur-
pantur. effejustum significat idem quod
justèfaciendodelectari,justitiaeftudcrc,
vel
vel conari facere in omni re id quodju-

,
justitiam ,
stum est. Et esse Injustum, est negligere
vel eam non pado suo sed
praesenti commodo mensurandam ex-
istimare.Itautaliasiranimi, instituti,
five hominis alia unius actionis vel o-
,
missionis justitia& -
possint
que hominisjusti actiones innumeraein-
jufl., & injustijusta esse. Iustus autem
;
homo dicendusest,qui justafacitpropter
praeceptum Legis injusta non nisi per
infirmitatem;Injustusquijuftafacit pro-
pter poenam legi adjunctam; injusta per
animi iniquitatem.
VI. Justitiaactionumdistinguivul-
;
Diflin-
Pisju- go solet in duas species, commurativ.Mn
fliti*in & distributivam quarum priorem si-
tommu- esseajunt in proportione Arithme-
tativam tam
irdtf- tica, posteriorem in Geometrica. Il-
vamex' dirionc , ,
Tributi- lamque versari in permuratione ven-

amina- tui redditionc


tur.
,
emtione , muruatione , mu-
locatione conductio-
,
ne, exterisque, si qui sunt,actibus inter
se contrabentium ; ubi si acquale pro æ-
qualireddarur ,nasci inquiuntjustitiam
commutativam Hancvero circa digni-
tatem, & merira hominum , ita ut si cui-
que tribuatur >•»tutlw ci;:lU, majus ei
qui dignior, minus ei qui minus dignus,
idque proportionate,oriatur;justitiadis-
tribu-
trtbutiva. Agnofco hic distinctionem
quandamæqualitatis. nempeutunafit
,
æqualitas simpliciter veluti quando
comparantur inrer se duæ res æqualis
pretii, ut libra argenti, cum 12 unciis
ejusdem argenti; altera æqualitas secun-
dum quid, utcùm centum hominibus
distribuendæ sint mille libræ ,sexcentæ

;
dentur sexaginta hominibus & qua-
,
dtingentæ quadraginta ubi non est æ-
qualiras inter 600 & 400. fed cùm ean-
dem contingit æqualitatem esse inter
numerum corum quibus diftribuun-
tur , unusquisque eorum æqualem par-
tem auferer; un de dicitutæqualis dis-
tributio. Talis autem æqualitas eadem
res est cum proportione Geometrica.
Sed quid hæc adjustitiam ? nam neque
si res nostras vendamus quanti possu-
mus, injuriaulla fit emtori qui id vo-
buero plus merenri minus ,
luit', & petiit;neque si de meo diftri-
dedero quod pactus fum neutri fit in-
,
modo id

juria. Id quod teftatur ipse Servator no-


sterChristus Deus in Euangelio Non
igitureft ea justitiæ distinctio,sed æqua-
litatis.Negari tamen fortè non potest
quin justitia fit æqualitas aliqua ; nimi-
rum quæ in eo tantùm sita fit, ut cum
æquales naturàomnessimus alter non
,
arroget
arroget sibi plusjuris, quàm alrcri con-
cedar, nisi id juris sibi pictis acquisi-
tum fit. Atque hæc contra distinctio-
nem illamjustitia,quamquam ab
: omni-
bus penè receptam dicta sint ne quis
,
injuriamaliud esse putet, quàm fidel,
five pactorum violationem; prout iupra
defin~::um est.
v.!,,"; V Vetus est, volenti nonfit inju-
II.
nonfit ria Veritatem tamen dicti liceat ex
injurn.
principiis nostris derivareFactum enim
fit id, quod quis injurium fibi putet vo-
: ,
lenti ergo volente eo fit id quod pet
,
pactum non licuit. Sed volente eo fieri,
id quodpacto n»nlicebat,^4<;7Mj7?ipl'um
(per articulum 15. capitis præcedentis)
sir irritum;jusergosaciendiredit; fitigi-
turjiire; quate injuria non est.
hex n*- V I II.Legis næturalis præceptum
turMtrr- rertium est, Ne
turn quifiduciatui fib;
lÙ.de prior benefecerint, exmob deteriore
twrati- rem,
lndlnc. conditions esse panaris, fivene accipiat
quuquambouficium, nisi animo nitendi

,
nedantem dati meritòpœniteat. Nam
absque hoc contra rationem secerit, si
quis quod periturum videt benrficium,
prior contulerit;atque eo modo omnis
sublata erit inter homines beneficentia
& siducia unaque omnis benevolentia;
,
neque effet intereos, quidquam mutuæ:
opis,
opis, nec ullum gratiæ conciliandæ ini-
tium. Ex quo status belli necessarioman-
surusest, contra Legemnatura funda-
mentalem. Quoniam verò Legis hujus
violatio,non estfidei five pactorumvio-
lario: (supponiturenimnulla intercos
:)
;
intercessisse pacta ideo neque injuria
nominari solet sed quia respiciunt se
mutuo beneficium&gratia, INGRATI-
TUDOappellatur.
I X Quartum præceptum naturæ LfXM4-
st
est, ut unmqlliujut cateris commodum tUT*
quartA,
prastet.Quod ut re£t£ intelligatur anim- utejuuyf
advertereoportet,esse in hominibusad feprdfltt
societatem ineundamdiversitatem inge- comma-
diversitate aftedhiura, dutm.
niorum orram à
haud dissimilem illi quæ reperitur in
lapidibus ad ædificandum comporta-
tis à diversitate materiæ & figuræ. Nam
ut lapis qui præ figura aspera&angu-
lofa plus loci cæteris aufert quam i-
,
pse implet, neque præ materiæ duritie
comprimi vel fecari facilfi potest, nec
compaginari ædificium finit, tanquam
incommodus abjicitur ; ita homo qui
præ ingenii asperirate, retentis fuper-
floissibi necessariaaliisadimit, neque
,
præ affectuum contumaciacorrigi po-
test, cæteris incommodus molestusque
dici solet. Quoniam jam unusquisque
non
,
non jure modo fed etiam necessitate
naturali totis viribus in id incumbere
supponitur ut necessaria ad fui con-
,
fervationem consequatur, s~quis velit
pro fupcrfluis contra contendere, illius
culpâ orierur bellum; propterea quòd
illi foli nulla certandi incumbcbat nc-
ceffitas.Facit ergo contra legemnatu-
rasundamentalem.Unde sequitur,(quod
ostendendum etat ) præceptum natu-
ræ esse, utunusquisquesecæteri.præ-
stet commodum. Qui verò Legem hanc
violat, incommodus & molestusdici po-
test. Cicero tamen commodo opponit
inhumanum tanquam ad hanc ipsam
,
legemadspectans.
Ltxn*- X. Legis naturæ quintum præce-
lurM ptum est, oportere alterum alteri , sum-
quinta, cautionefuturi prateritive-
de mife- ta temporis
,
Ttctrdid. niampetenti&pœnitenti, concedere.Ve-
nia (præteriti) siveremissiooffensæ, ni-
hil asiud est quam illi qui cumlacesse-
,
rit ad bellum, sacti pœnitens pacem orat.
paxconcesia. Pax autem concessa non
pœnitenti, hoc est,animum hoftilem
rerinenti, vel futuri temporis caurio-
nem non danti , hoc est, non pacem sed

:
opportunitatemcaptanti, nonestpa*,
fed metus neque igitur à natura præci-
pirur. Cæterum qui pœnitenti& defu-
turo
ruro caurionem adhibenti , nofitigno-
kere, eipax ipsanop placet; quodest
contra legem naturalem.
X I. Sextum Legis uaturalis praece- Lo:n4-
ptum est, hi ultlone, five F cents,Jpe-
ctandum eJ]è, non mlÛum ~pteritum,fed quod
t
,
siriC
fexia

,
bonum futurum: Hoc est, infligete poe- pand fu-
nam nulloallofinelicirumesie nifiut turum
ipse qui peccavit corrigatur, vel alii fup- tMtjm
fjcttant.
plicio ejusmoniri riantmeliores. Hoc
auremexcoprimum confirmatur,quod
unusquisque lege naturali teneatur al-
tcri ignofcere ; modo cautum prius fit
dc futuro tempore,utarticulopraece-
dente ostensum est.Praeterea.quia ultto,
quarenus solum præreritum confidera-
tur, nihilaliudestpræter triumphum,
& gloriam animi, quæ ad nullum finem
dirigirur, (nam prxteritumtantumcon-
remplatur, finis autem futura resest. )
Quodque adnullum finem dirigitur, Vs-
num est. Ultio,ut quæ futurumnonfpe-
ctat, à vana gloria proficifcitur, idéoque
præter rarionem est. Atlædere alium
prærerrarionem, introducit bellum, &
est contra legem natur& runt/llmentlllem.
Est igitur legisnatur& præceptum, In ul-
rione non elle refpiciendum,fcdprofpi.
ciendum.Vioiarioautem Legishujus,
CRUDELITAS soleappellari.
XII. Quo-
LrxTIM- XII. Quoniamautem iignaomnia
turd fe- odii & contemtiuni* ad rixam & pu-
prim'sI goammaximfcomaium pruocant,ad-
,
CwHir*
co ur plerique vitam ncdum pacem
tmiu- ,
,
rtuhdm. amittere , quim contumelUm parima-
linr; sequitur fcprimo loco Ugtnmtu-
rllli ~pizfcri ptum esse, nequisvelfactis,
i'el ';}nbis, vel vultu, vel risu,mlteri of
ttniÚlt se Mum wl odijfe, vel contemn*-
re. Cujus lcgis violatto CONTVME-
I
L A nomilnarcli. Quamquam autem ni-
hil frequentius At, quàm potentials cr-
ga minus ~poreUtca. & ~nomtaatim judi-

probria,
cutnadvef sus reos scommaraatqueop-
qaz neque ad rei crimen, ne-
que ad judicem pmiacncofBcian; hu-
,
jnsrnodi ramen homines contra itgem
r
faciuntrut uratem &:procovtumeliaf.s
habendi funt. <

Lrxno- XIII. Quxftio uter duorum ho-


tar*o- minum dignior fit, oon ad ftacum na-
0.11111.
tuii
centra Oftcnfum ,
fed ad tfatumcmlera pertiner.
jilptr- enimantea est, Cap. i.arti-
hmm. culo 3. naturâomnes hominesæquales
inter seesle.ldc6qaetnzquaiu.irem quae
,
,,
nuncest puta à diviriis, à porenria,
à nobilirate generis profectam esleh
ktci-vili. Scio Aristotelemlibropri-
moPoliticorumtanquamsundamentum
torius scientia: politic?: nifirmare , ho-
minurn
minumalios
qui
a
naturafattoseffc dignos
aliosqui ferviant, tan-
imperent,
quam Dominus&servusnon consensu
hominum , fed aptirudine , hoc est ,
scientia vel infeitia naturali diftinguc-
rentur. Quod fundamentumnonraodo
conrra rationcm (ut ostensumestsupra)
ieJetiam contra cxperientiamest. Nam
nequepenèquisquam ingenioitaftupi-
do est ut non re&ius arbitiytur fibi-
,
met se quam aliisregendum tradere. Ne-
que si contendant inter se fapienriores,
3c robuftiores, funt illi his semper aut
sæpe fuperiores. Sive igitur natura ho-

;
mines xquales inter se sint, agnofcenda
est sequalitas five inarquales quia cer-
,
raturi funt deimperio,neceflariumest
id pacem confequendamutproAqualibus
ixbeantur, & propterea legis naturalis
Jttavo loco praeceptum est, Vt unus-
tuifquenaturauntcuiqueaqualu ha-
r
Jcatur. Cui legi contraria est Sv E r-
i I A.
XIV. Sicut neceflarium erat ad I.ex ni-
iniuscujufqueconfervationem ut de ter*n$m
, na,de
juibufdamjuribut fuis cederet; ita non mode-
; ninusneceflarium est adeandem con- pi..
ervationem utjura quajdam retineat,
-
limirum lut corporis tuendi, jlU fruen-
li aëre libero, aqua, & cæteris omnibus
C vit
i
vitzneceffariia. Cumigitur pacemia-
cunribus mulra jurm reriaeanrur con»

pria,
munia , mulra eciam acquiranrur pro-
dictamen Ugu naturaU6 nonum
orirur, nempe ut qutcHmqtteJ"r.It;;JU-
quisque fibimctrpifpcfiuUt, uulan etUm
u?u£uiqueconcedxt eAtcroruw. Alioquift
~qualiraiem præcedente arriculoagni-
tam srustraneam facit. Quid enimaliud
est æqualiratem personarum agnoscere
in locietate ineunda , quàm æqualia

,
ipfts rribuerc, quosalioqui focietarern
inire ratio nulla exigir? ÆqlUlli. au-
temtqHAltbuf idem est quod proper-
~tzonali proportionalibus tribuere. Vo-
;
violarioaurecu:violantes
catur obserratio hujuslegis Modestim
la-
tinis immodici&cimmodesti nuncupan-

l.t:t na-
ture de-
tur.
X V.
naturali,
Decimo
Vt
,
loco
untutjuifque
imperatur
mjurtaltu
lege
Ju-
r1/714, de tribuendo utrique partityudemse prtt-
ts£.qni- hear. Legeprzcedenre prohibirumest,
tatt, fi- nobis plus juris per naturam arroge-
VfCgn- nc
traMc- mus, quamcaeteris concedimus. Pofiii-
crptio- mus minus, sivolumus; erenim id ali-
71t18ptr- quando modestil. est. Sed si quando ~lu*<
Jin*- allis diftribuendum à nobis fit,
prohi-
rum. bemurhaclege,neuniplusrel minus!
iadulgcamus quamalteri. dm
qui uni
prx altero indulgendo naturalem æqua-
litarem non observat, facir in eum qui
pofthabitus est contllmtliam, Est au-
tern fupraoftenfum, contttmeltam esle
contra leges ntllrllks. Prsecepti hujus
,
oblervatio Æ QMJ I T As, violatio acce-
')t/(I perfon/trum Graccis unovocabulo
xt-trzc7n)>.rr^** appellatur.
XVI. Exlege przcedentecolligitur Lex»<-
jndecima u. dividi non possunt com- tur* Ult-
viuniter ( fifieri potest ) utenda esse, id- decirrht t
(si de ha-
fit qUllntitltl ret permittat) quan- bendisin
nm qui/que velit. Sinquantitas rei non ccmmu-
ermittat, tumprsfinito, ó-proportiona- nI.
e ad numerumutentium. Aliterenim
luilomodo servari potestarqualitasilia,
juam praecedente articulo a lege natura-

,
imperatara esse demonftravimus.
XVII. Item si neque dividi, ne- Lex'tit-
que communiter haberi poreft, lege na- fur*
urllli instirutumest (quod sit praee- dllodrci-
irum duodecimum) utejutreiusus vel forte di.
,
ma dt

Iternut fit,velttni tanthm fortendju- 'IIidell.


'ictndus, utque inalterno ufu forte quo- iin.
tie , quis ad utendum priorfit, judice-
xr. Nam hie quoque sequaliras fpe-
tandaeft, aliaautem inveniri przter
)rrem nonporeft.
<XVIII.Sorsautemduplexest:vel LexrA-
rbitmrui, vel nsturalit. Arbitraria ilia lur*
dtum*
: C i est,
,
lHIi.
dtTri-
, est fit consensu contendenrium.
quae
sita est in
Er fort*,quoJ
casu mero, SC
tnepni- ajunt, fortuni. Naturaliaest, Prsmage-
t»r*%(T
mtnra, (Grxci xXnfotouix, quasi for.
Trim*
0tC*f4- te tributum) &Prima octupatio. Itaque
tuat. quz neque diridi, neque communiter
haberi pofluut, cedunr Primo occupan-
ti; item Primogenito,ea quae parris fue-
runt, nisi pater ipse Ius illud tranftule-
rit priiks. Sit igitur ea lex naturi, dcci-
ma tertia.
XIX. Legis naruralis decimum quar-
Lett M4-
tum praeceptum est, PackMtdtatoribtu
furs
decimd fnftandam esse Incolumitatem. Ratio
"l" J enim quz jubct finera , jubetetiam me-
dolnce- dia necefUria. Primum
autem rarionis
immitd-
di&amen Pa*est, caeterafuntad Pa-.
rem- ,
i.;.,,- cem media, fine quibus PAX esle non po-
""m pd- tett, fed nec fine Mediatione Pax, nec
tu. fine Incolumirare mediatiohaberi po-
rdt; Estergo diwmen rarionis, hoc
est lex nature , PMis mediatoribus
,
pracftandam esse incolumitarem. 4
Lex no- X X. Porrù,quoniam, etfi homines
turd in omnes has. & si quae alue funt natu
decima ftuderenc
quint** rt legesconfentirenr, easque
deten- obfcrvare , dubiaramen , & controver-
JlitHen- sije quotidie orienrur de iegum harum
,
da~Ar- ad fadla applicatione: nimirum an quod
intr). feetum fit, fitcontra legem
necne, (qux
qux-
,
quacftio jurisdicirur:) ex quibus feque-
rur pugna inrcr parres uirimque se læ-
fos clTe exiftimanres. Ad l'acis igitur
confervationem (quiaaliudinhoc ca-
r
su remedium seqirum excogitari non po-
et
,
teftjnecelfarium surambodiffidenrea
in rerrium aliquem confentiant cujus
fenrenriae de re controversa ilaturos
eílè, pacfiimutuis seobligent. Arque is
in quem ficconfenfum ell Arbiter vo-
catur. Elt igirur legis n/ituraln prx-
ccprum decimum quintum , Oportere
utrumque dejure inter se dtfceptantium,
fulmitterese alictvus tertii arbitrio.

ve ludex a
,
XXI. Ex eo aurem quod Arbiter fi- Lex ni-
difceptanribus ele&us fit
determmandam controverfiam colli- fixta
ad

gitur oporrere Arbirrum non esle unum Xemi-,


exipsis dlfcprantibus.Namunusquif- Tlem efji
sUsI.
dtcims

que prxfumitur bonum fibi


,
naruralirer
luflumproprer pneem tantum & per cauftt
accident quxrere ; ideoque non posse fn4.
arbi-
, trum

æqualiratem illam a lege natf/rllli prx-


ceptam tarn accurate observare qulrn
in
genatttrt. deciraosexto loco ,
facerettertius. Contineturitaque
neminem
judicem vel Arbitrum tffi debere siss,
le-

ipfitM ClUrA.
XXII. Ex eodem sequitur decimo Lex>14*
fcptimo loco, Neminem arbitrum rffe tur*
opor-item*
C }
ftptimi, oportere, cutcommodiuel glorit [pesalt-
^trbi
quo. apparet major ex victoria unius
de-
troi
itreeffe partis, quam alter int.Par enim ratio
fnefpe militathie,atqueinlegeprsecedente.
pmmti
&bHi ,
XXIII.Qaando ver6 de ipso fado
controversia oritur nempe an fattum
Ttfcrrn - sir
necne, quod fattum esle dicitur ú-
di,qui gis naturalis est (per articulum , if.)
rum
taufa ut Arbiteraequé urrique , idest quil (
tur.
Ie)i
Twj de-
pluribus
714.
,
Tertio igitur vel tertio& quarto Tel
credere oportec;ut desa£
,
judicA- contradiiloria afifrmant) neutri credar.

fco,
lima quories aliksfigni-s fclii non poreft,
tlitva, sententiam ferat. Ltx igitur decima j
dtTifli- oftava natural is ,
arbitris & judicibm 1

6us. fj&iinjungit,utubiifgnacertafattino» {
apparent,ibisecundumtestes, qui utri- I
que parti videntur &qui , sententiam
regant.
Lex na- XXIV. Exsupraaddu&aarbitride-
,ter"
liuima-
finitioneintelligi porro potest, nullum
pactum1>el promijfurninterccdere,inter
riona, consti-
Outturnipfttm & partes quorum arbiter
rum ttr- tutusest, cujttivi teneaturingratiam*
Utropa altcrutriut partii pronunciare
thm
fcri.
,
dum
; neque
cujut vi teneatur, ad id pronuncian-
quodtquum est, vel tqtmm ejje
cenfeat.Obligatorquidem.arbiter fen-
:

tenriam illam ferre,quam censet esle


xquam per Ugemnaturs., quserecenfe-
tur
turarticulo15. Cujuslegisobligationi
nihilestquodaddipossitexpadto. Fru-
si
cam
sententiam iniquam ferens æquam
esse contenderet, niti
,
stra igitureflet pactum tale. Præterea

pactum tale
invalidum sit maneret controversia
,
post sententiam latam quod est con-
,
tra Arbttricor.lfittitionem, qui ab eis ita
electusest utinvicem obligaverintse,
,
pro rata habere sententiam, quam ille
pronunciaverit.Arhtrumergo lexna-
tNr" liberumjuberesse id, quod fit prae-
ceprum ejus decimum nonum.
XXV. Porrò quandoquidem leges J.txni<-
nihil aliud funt dictata turd vt"
7)Attir& , præter $'f",.f,
rectæ rarionis , ita ut nisi quis rectè ra- 01//r.
tiocinandi faculratem conservare cone- crupu-
tur,Leges naturae observare non po- III';'.-
test manifestum est cum qui volens ea<jt<*
, 1atii hi*
fciensque ca secerit, quibus facultas ra- ttfum
tionalis destruatur vellabefactetur vo- impr-
,
lens fciensque Legem naturx violat. diielit.,
Nihil eniminterest,utrum praeter offi-
cium faciat quis, an id faciat volens, quo
minus officium implere poffir. Ratio-
cinandiautem facultatem destruuntvel
labesactanthomines qui faciunt ea, qui-
busmensde statu fuo naturali deturba-
tur. id quod manifestiffimè contingit
Ebriis & crapulâgravatis. Peccatur er-
C 4 go
govicesimo loco contra legem natura-
lem Ebrietate.
Jtetula, XXVI. Dicetfortassealiquis,quivi-
ptT derit præcedentia proecepta naturalia
tjuam artificio quodam ab unico rationis, nos
Jiatum ad nostri confervationem &: incolumi-
ognefci
tatem hortantis , dictamine derivata,
fottfl
An quai
facturi
Jitmut
stcon-
,

,
legum,
adeò difficilem esse deductionem harum
utexspectandum non fit, eas
vulgocognitas tore, neque iJeo obli-
Ira le- gare. Erenim leges nisi cognitæ, non
obliganr, immò non funt leges. Huic
l'm IJII-
lurtt,
.11a: t. , ,
, ,
refpondeo verumesse spem metum
,
irain ambitionem n'-.).11'Ùi4fJJ, glori.un
,

mi impedite ,
inanem, & cæteras perturbationes ani-
ne quis leges naturaepro
cotempore quo passiones istæ praeva-
lent, cognoscere possit. Caeterùm nemo
est, qui non aliquando fedato animo est,

,
Eo igitur tempore nihil illi,quamquam
indocto & rudi scitu est facilius ; uni-
ca scilicet hac regulâ, ut cùm dubiter.
,
id quod facturus in alrerum fit jure
facturus fit nuturali nccne puret se
,
esse in illius alrerius loco. Ibi statim
perrurbariones illæ quae instigabant ad
faciendum tanquam translatae in alte-
ram trutinae lancem, à faciendodehor-
tabuntur. Atque haec regula non mo-
dofacilis, fed etiam dudum celebrata
his
his verbis est, Quod tibi fieri non vis,
alterinefeceris.
XXVII.Quoniam autem plerique Leget
homines, prx iniquo prarfentis corn- naturs
modi apperiru, prstdictas leges quan- tbligar.i
tn stro
tumvis agniras observare minimS apti inttr".
funt; si forte aliqui caeteris modeftiores, t471'lfm.
iliam aequitarem commoditatemque
quam ratio dictat exercerenr, caeteris
non idem facientibus, nihil minus quàm
rationem seclarentur. Neque enim pa-
cem, fed certum & maturius exitium
fibi compararent cederenrque obser-
,
vantes non observantibus in preadam.
Non estigitur existimandum;natura,

cirium (*) earum omnium ,


hoc est,rationeobllgari hominesad exer-
ineostatu
hominum in quo non exercentur abaliis.
Intereatamenobligamurad animumeas
observandi, quandocunque ad finem ad
quem ordinantur,earum observatio con-
ducere videbitur. Ideoqueconcluden-
dumel1,legtm
naturae semper&ubique
obligare in Foro interno,five conscientia,
non semper inforoexterno; fed turnfo-

Exercitium earum omnium ,


lummodo, cum securè id fieri possit.
&c. J .AIMt~
Imò inter has Legesaliqua sunt,quorum tatUrt-
instatunaturaliomissio, (modoidPacis,
C 5 v«L
Tf/ (Ùi cor.fcr~ja.naicnufi sÙlf ) Legis
nxlr.r.iluadimpletio potitts -ji.ictur r
qa.an ,:-':o!.ltiJ. Nam qui omnia fecit
cc\:raomnia fjctentes, eripitque rapicn-
titus, nquum facit. Contra Irtltcm)Ii
ficerc quod in pacc modtu est & modefli
hominii ,in bed'oi^na~jia est, &.ftij pro-
dttio. StOlt aute)7i /:;cs aligus;-.zttir.-iles,
qur.rum ne in bello qutdetn exercitimn
tlrfillit. Nam quid ebrietas, quubjc crtt-
dcl.'tas (id est, t'inditta qu& fllt/trttm
)
tM.'WlI i:Oí1 refpicit ad paciw rjd con-
Jer-oztioncm cajufquam bomtnisconfer-
rcprfi',no)itntelligo. Brc~:.'ter,injl.it it
,
:..i:ur.t luflum (j* lrruf.um J.'M} ex
act irr.tbui, fed ex conftho <y> confcicnti/t
/fcnt:un: iflimandum est. Quod m(fJj'
, ,
rio quoaftu.itopacts quodfuiconter-
landtcaula Jit, red est. Alioquin emnc
damnum bomint illaium , Lepis natura-
lis uiolatioatque in Deum injuria est.
":lJtlffJ-
sur ,', i-st XXVIII. Quæ verò leges confcien-
:J.I U'A tiam obligant, violari possunt facto
qU\V\do-
eIIra-
Zt, non solum
taneo
iis
: contrario,
siquidemquifacit
fed&
,
confen-
contrarium
bus (Ort- purer. Quamquam enim actio ipsa se-
jtti'J cundum leges fit conscientia tamen
Hrt.
,
contra est.
Ltft-
XXIX. Legesnature,tmmutabilts&
MM*
lter-
items, funt. quod vetant nunquam lici- fuvtinf
tumeesse potest: quod jubent,nunquam tnutAb b-
leu
illicitum. Numquam enim superbia,
ingratitudo Pactorum 'Uio!lJtio, ( five
,
Ã.:uria) mhumsmttu , contumelia. li-
citae, nec contrariaehis virtutes illici-
tae erunt, quatenusproanimi disposi-
tionibusintelliguntur, hocest, quare-
nus in foro conscientoespectantur , ubi
solùmobligant,& funt leges. Actiones
ramen ita diverfificari possunt circum-
stantils & lege civili, ut quae uno tem-
,
pore aequae,alioiniquae;& quae uno tem-
pore cum ratione,alio contra rationem
sint. Rario ramen cadem neque finem
murat,quaeest pax&y^/c^y/o.oequeme-
dia; nempeanimivirtureseas quas supra
declaravimus, quxquenulla vel conlue-
tudine vellege civili abrogari possunt.
XXX. Patet ex hactenus dictis, quam Sjti li-
facilesobservatu sint natureleges, quip- !.IS""-
(
pe quae conatum solum sed verum& mAtur
turate-
constantemrequirunt,quem qui praefti- impterr^
terit,eum rctlc possumusIUSTUMap-juflut
pellare. Namqui toto conatuad id ten- 4.
dit,ut omnes adtiones fux sint secundum
praeceptanature,clarè oftenditanimum
se habere leges eas omnes adimplendi.
quod est omne id adquod obligamur à
natura rationali.Qui verò totum id prae-
C. 6 stitit
stitit, ad quod obligatus erat , jujtHs
Lexna- est.
tura lii XXXI.
gadem Legem naturalem eandem
0ummo- essecum lege viorali,consentiuntomnes
r.1i. fcriprores. Id quare fit verum, videa-
mus. Sciendum igirur est , bonum &
malum nomina esse rebus imposita ad
significandum apperirum, vel aversio-
nem corum a quibus sic nominantur.
Apperirus autem hominum pro diver-
fis eorumremperamentis, consuetudi-
nibus, opinionibusque diversi sunt; ut

,,
videre est in iis rebus quas sensupercipi-
mus, pura gustu , tactu olsactu: fed
multo magis in iis rebus quæ pertinent
ad actionesvitæ communes ubi quod
,
hiclaudat,idest , appellatbonum , al-
rervituperat ut malum; immo la:piill-
me idem homo diversis temporibus
idem Sclaudat8c culpat. Hxc dum fa-
ciunt,necesse est oriri discordiam & pu-
gnas. Sunrigitur tamdiu in ,
statu belli
quàm bonum & malum prae appetituum
præfentium diversitate, diversis menfu-
ris metiunrur. Hunc statum facile om-

lum;
nes, dum in 00 funt, agnofcunr esse ma-
& per consequens, pacem esse bo-
vam. Quiigitur de bono præsenricon-
venire non poterant conveniunt de fu-
;
turo quod quidem opus rationis est.
nam.
nam prasentia sensibus, futura non nisi
Ratione percipiuntur. Fraecipiente ra-
tione pacem esse bonam , sequitur ca-
dem ratione, omnia media ad pacem
necessaria bona esse, idcoquemodestiam,
aquitatem sidem, humanitatem mise-
,
ricordiam, (quas demonstravimus ad
pacem esse necessarias) bonosessemores,
five habirus, hoc est, virtutes. Lexer-

cem,
go eo ipso,quodpræcipit media ad pa-
præcipit bonos mores, five virtti-
tes. Vocatur ergo moralis.
XXXII. Quiaverò hominesexuere VnJe
possunt appetirum iliumirrationa- siar,
non quoi
lem, quo bona praesentia (quibus acta tju*di-
consequentia, mulra adhærent impro- llAsuns
visamala) prae fururisapperunt, factum de Itge
est utquanquam consentiantomnes in natura-
laudedictarum virturum, tamen dissen- It non
, ,
sintta-
tiant adhuc de carum naturâ. in quo demCjUM
nempe unaquæque earum consistar. tradl-
Quoties enim cuiquam difplicer aliena m'lr a
bona actio, ei actioni imponitur no- Thi/ø-
fiphil
men alicujus vitii vicini; similiter ne- circa
quitiæ quæ placent,ad virrutemaliquam virtu-
referuntur. Unde evenir, candem actio- Ill.
nemab his laudari &virtutemappella-
ri, ab illis culpari & itio verti. Neque
huic rei remedii quicquam à Philoso-
phishactenusioventum est. Cumenim
C 7 non
non observarent bonitatem actionum

;
in eo sirata-esse , quod in ordine ad pa-
cem malitiam in coquod in ordine ad
discordiam eff'ent,morakmPhilojOphu..
condiderunt à morali lege alienam &
,
~fibinonconftanrem.Volueruntenirana-
Turam virtutum inmediocritate quadam

:
inter duo extrema sitam esse, vitia vero
in ipsis ext':enUtll/ib. quod est aperrè
falsum. namaudere, laudatur,&nomine
fortitudimis provirrurehabetur,quajn-
quam extremum sit,si causapprobatur.
Quantitas itemrei quæ dono datur, five
magna, five parva,five mediasit,non fa-
citEberalitatem, sed donandi causa. Ne-
que injustitiaest, si cui de meo plus de-
dero quam debirunaestSunt igirur leges
naturslessummaPhilosophiaemoralis:
cuj us præcepra hoc loco ea tantum tra-
didi,quae pertinent ad confcrvarionem
à
nostram,contra pericula quæ dircordiâ
oriuntur. Sunt autem alia praecpta na-
turae rationalis,ex quibus aliae nascuntur
virtutes.nam& Temperantia praeceptum
rationis est,quia interaperantia tendit ad
morbos& interitum. Item fortirudo,
,
hoc est facultasvalderesistendi in peri-
culispraesentibus quæque difficiliusde-
clinanturquàmsuperantur;quia medium
a!I:..ui conservationem illiusquiresistit
XXXIII.
leges,cùm nihilaiiud sint quâm,
XXXIII. Nature, autem quas voca- Lexna*
turalu
mus
; non est
conclufiones quædam ratione intelle- proprte
ctæ de agendis& omittendis
,
lex au- loquen-
tem proprièatqueaccuratè loquendo, d*lex,
sieri aliis jure imperat :
sit oratioejusquialiquid fierivel non niji
non funt illæ quate-
nut tru-
propriè loquendo leges, quatenus à na- dttHrin
tura procedunt. Quatenus ramen eæ- Scri-
demà Deo in scripturissacris latæ sunt, ptMra
utvidebimus capite sequente,Legum ificra.
nomine propriissimè appellantur. Est
enim scriptura sacra in omnia maximo
jure im peranris Dei oratio.
CAPV T IV.
f2.!!od lex naturnlis est lex dirjs'na.
,
I Q Væ Naturalis, & Moralis , ea- Ltx no*
dem 8cDtvirtalexiopelliriCo- turslis
let. Nec immeritò. turn quia ratio,quæ 6 mo-
TAtll, est
est ipsa lex naturt,, immediate à Deo lexdu.
unicuique prosuarumactionumRegu- vin*.
la tributa est. turn quia vivendi præce-
pta quæ inde derivantur, eadem funt
quæà divinaMajestate, pro legibusRe-
gnicælestis,perDominumnostrumIe-
sumChristum,& per sanctosProphetas-
& Apostolos promulgata sunt. Quæ igi-
tur de lege naturali ratiocinando su-
llrà1
pra intellecta funt ea hoc capire ex
,
scriptura sacra confirmare conabimur.
,
Jdquod
gtnera- mus, II. Inprimis autemea loca indicabi-
in quibus legem divinamin
timcon- ratione sitamesse declaratur. Psam36.
firma-
recta

30, 3 1.
Osjusti meditabitur sapientiam,
turex
fcripsu- & lingua ejus loqueturjusttiam. Lex
T4. Dei incorde ipjìus, Ierem. 31. 33. Da-
bo legem meiWJ in viscertbut eorum &
,
in corde eorum scribam eam. Psal 18.8.
Lex Domini immacnUta cow..Jrrtens ani-

,
mam. vers. 9. Priceptum Domini luci-
dum illuminans oculos. Deur. 3 o. II
.Af,qndatum hoc,quod egoprœcipto tibi ho-.

,
diè, non suprateest, reqtte procul posi-
tum .•
&c. Verf.i-j Sedjuxtate est ser-,
mo I'alde, inore tuo, & in corde tuo.
Psalm 118. 54:Damihiintellectum &
scrataborlegemtuam. Verf 105 Lu- :
cernapedibus meistuum Verbum. fain-
men femitis men.Prov. 9.
sanctorum,prudentia. Iohan. 1.
:
20 Scienta
1
ipse
,
Legis promulgaror Christusappellarur.
À;Í'' Verf. 9 vocaturidemChristus
lux tera,tllurr.innns omnem hommem
hitnc mundum. Quæ
venientem in
omnia, defcripriones funr rectœ rati«nist-
cujus dictaminaleges esse naturales,antè
ostensum est.
III Quod autem ca, quam posui-,
muæ !
mus pro naturœlegefundamentali,nem- Sferi*~
pe quœrendam esse pacem, sir etiam sum- tim, re-
malegisdivinæ,, ex his locismanifestum (ptit"
legit n".
erit. Rom. 3. 17: lustitia (quæ est sum- fur*,
ma legis,) vocatur via pacem. Psal. 84. rund-
II: lustitia & Pax osculatesunt. Matth. lis, ment4-
59: Beati Pacifici quia silli Dei dt

,
, vo-
cabuntur. Er postquam sanctus Paulus CjtiMTCn- da pact.
ad Ebr. Cap. 6. versu ultimo Chri-
ftJtJn (legis de qua agitur legislatorem )
dixeratesse secundumordinem Melchi-
,
,
sedechPontificem in aternum, addir Ca-
pire sequenti versu primo, HicMelchi-
sedech erat RexSalem,Sacerdos Dei sum-
:
mi, &c. Verf. 2 Primùm quidem qui
interpretatur Rex justitiœ deinde au-
tem & Rex Salem, quodest Rex pacis.
Ex quo constat,ChristumRegem in re-
gno fuo _/itftitiam cum pace colligare.
Psalm 33.15: Diverte 4 malo, &sac
lonum ; inquire Pacem, & persequere

, :
earn. Isaiæ 9. 6. 7 Parvulus enim est
;
natus nobis 6-filitadatm ist nobis &
factus est principatus super hunerum
ejus & vocabitur nomen ejus, Adm;-
,
rabilis, Consiltarius, Deus fortis, Pa-
t ter futuri seculi Princeps Pacis.Isai.
,
52. 7: Quampulchrisuper montes pedes
prœdicantis &annunciantts pacem, an-
nuntiantis bonum prœdicantis salutem,
,
dicen-
titcentis Sion, Re^n.iiit Dens tUtU. Luc.
2. 14,innativiure Chnjil vox laudan-
Tium Deuni 6c dicenrium,gloria Deo in
fdtijftmti ó- in terrli PIIX hðminiblU,
,
bomvoluntatis. Er Ifau 53. 6. vocarur

,
Euangelium, ditcipltnapsicis. Ifai. 59. 8
vocatur tnjhtia via p.-icis. J'txm facit
riefcierunt, & nonest .iud:rium in tip-
bus forum. Michx.Ls 5. 5. loquens de
Me(six, fic air;Sta'-it(y>pafeet tnforti-

ttfcjue.id terminus terri.,


Prov.
;;
Viti
J. :
C
I Ftltmt ,lJe ot
tud.ac Domini, cPr. qUill mmgnihc.zlitur
o rrtt sft: Pa.

pneet'tamc.ienr t:tt:mncfi?
d:.:t Ut.^nl.'dniem ('•
lr.,?ù
-
r,nd:cri:m, (y- un-
ties p.ircmopponent trbi.
Item IV. Unod arnncr ad legem primam
prim* de comm tit: Hatecwvium
IfjtsHJ da fivede Í;Hr()Juti'\ne rerum ulolen-
Met&c liti,
tuulti, ,
,,
de com hahemus primuin quam a dverfa fit pa-
mur.1ra- ci communitas illa ex verbis Abraba-
tecmni- miad Lotii.-n Gen. 13, 8. Nequaso sit
um re- jurgium interme & te,£?> Inter pasto-
rum
.talm- res meos & pastores tMOS. Ecce universa
iÀ. terra estcoram te, recede a me obsecro,
Etlegem de distinctione Nostri & Aliœ-
ai , conformant omnia illa Scripturas
facia; loca quibus invasio in alienum

, ,
prohibcrur, ut, Non occides, non fura-
itris non mœchaberis. Supponunt
cnim
enim Ius omnium in omnia fubUtum
ffi,
V. Eadem præcepta stabiliuntlegem Item se-
naruralem fecundam de fervanda fide. ,.nd..
Quid enim aliud est, Non invades in ItJ tins-
lits
atienum, quam,non invades in id, quod dtfer-
ruTd

pactotuotuum esse desut. Expresse au- lI.an


tem,Psalm 14. vcrf. 5. quærenti, Do-sist.
mine,quis habitabit in tabernaculo tuo?
Responsum est, quijurat proximo suo,
& non decipit. Er Proverb. 6. I. Fili mi
sispoponderispro amice tuo , la q ucatits
es verbis oris tIll.
VI.Tertiam itgm.degrtltituRin, Ttem
asserunt hæc loca. Deut. 25. 4. Non rtrti"
obturabisos bovistriturantis. Idquod legu n*-
sanctus Paulus1Cor.9. 9. surahs,
dehomini- dtjra-
bus dictum interpreratur, non de bu- tttkdl-
bus tanturn. Prov. 17. 13. Qui reddit nt.

moetus.
à
mala pro bonis, non recedet malum do-
EtDeur. zo,io.11. Siquando
accesseris adexpugnandam civitatem,

,
offeras ei primum pacem si receperit, &
Ifperllerit tibiportas cunctus populus
ifUi in ea est,salvabitur, & serviet tibi,
sub tributo. Prov. 3. 29. Ne moliaris
amico tuo malum,cum ille in te habeat
fiduciam.
VII. Quartæ de exbibendo se com- Item
modo, conformia funt divina præcepta quart*
legitno-
hæc
Imralis,

beniofe
IO.mJ- subturn. is
, tt
hæc. Exod. 2 3. 4. 5. Si occurreris bovi
d'rxhi- inimicitlliRuttljiilO erranti reduc ad
Stwider afnumodientis jacere
d*. onere,non pertrnnjibis, sed fublevg.
st
biscumeo. verf. 9 Peregrinomole usnon
0.
eris.Prov. 3. 3 Necontendtsad~jer-
sus hominem fruftra,cum ipse tibi nihil
ma lifecerit. Prov. 12. 16. Quinegligit
tl.imr.umpropter amteam luf?:ts est.
,
15.18. Vir iracundui pro'V(lc.lt rixas.
qui PlltimsefJ, imtigat fnfatarm. Prov.
I
18. 24 lr-imibihsadjocteriiern, ma-
gisamicuseritqttamfrater. Idem con-
firmarur Luc. 10. Parabola Samarirani,
a
quiIddari larronibus vuinerari miser-
tus est. Er ptaccpro Chnfti, Matrh.
5. 39 : Ego autcm dicovobis,non refiftt-

re malo:(cd quis te percujferi: in dex-
tram maxill.wJ ttt.tm, prtbc ill; & alte-
ram &c.
Item V III. Quæ legejn quintam probanr,
i
quint* interinfiniraali loca h.\:c font.Marrh.
Itgii na-
turalii, 9. 15. Si entm dimrfYitis bomtntlus
dt mift- peccata eomm, dtmitiet (jp
: vobis
rutrJta, vesser ca-leftts peccata niftra siIlute",
Pater
I
non dimiseritis homtntbus,
,
nec Paferveet
ster dimittet 'vobispeccatafeftra &c.
Matth. 18. 21. Domine,quotiespeccabit
in me frater meus, & dimittam ei ? us-
illi
que fepties?Dicit Jesus: NoHdicotibi
liflut
usquefepties,fedusquefeptuagicsfepties;
hocest,tories quoties.

,
IX. Ad fextam legem confirman- Idem
Idampertinent omniaealoca quæ ju- fcxts
,
bent fieri misericordiam qualia funt Itgi,
Matth. 5,7. Beat1mificricordes: quo- n*tura-
miam ipsi misericordiam consequentur. lit,quti
pern*
Levitic. 19.18.Non qutras uú;onem..futu-
neque memor eris injuria civium tuo- rum
Sunr aurem, qui hanc legem tantum
non fpttttHt.
rum.
jmodo
non confirmaram, sed& infirma-
post mortem,
tam scripturis purant,ex eo quod impii.
ubi nullus emendationi.
neque exemplo locus est , pocna tamen
rmaneat æterna. Solvunt obje&ionem
hanc aliqui, dicendo,Deum nulla ob-

,
ftridlura lege omnia referre ad gloriam
suam fed homini non licere idem face-
re. Quail Deus gloriam quarreret, hoc
est, placeret sibi, in morte peccatoris.
Kectiusrefpondetur inftitutionem pce-
næ acternae suisse ante peecatum, & re-
fpexiiTe hoc tantum utmetuerent ho-
,
in
mines peccare futurum.
X. Septimam comprobant verba Itemfe-
Christi, Matth. S. 2.2..Ego autem dico ptimm
vobts qUiA omnis qui irafcitur frAtri legit "4.
,
ruo, reUs erit judicio;quiautem dixerit, turaht,
contra
Fßtue, reus erit Gehenni ignis. Proverb. MMfM*
10. 18. Quiprofert çontHmeJillm, infi- meit4m.
I piens
liens est. Provci b. 14. z1. Qui dejpicit
proximum suum,pecult. 1 5.1 Sermo dtt-
rttf suscitatfurorem. 12. 10. Ejicederiji-
rm; 6 it
rem; 6. exit
exib it cum tojurgium,ceJJa'-
cum,-o
idem
buntquecauft 6
,
contumcht.
X I. Legem oefcaram de agnofcen-
OUavs dl arqualitare hoc est, de Am-
legit**- narursc,
turnlis, milit4te, ftabiliunt hæc loca: Matth. 5.
cqtTA 3. Beati pauperes spiritu quonism ipso-
,
fnprr- rum est regnum calorum. Proverb. 6,
M4JB, 16.19. Sex funt que odit Dominta, e:;.
septimumderefiatur nnimn ejus,Octtlos
, :
sublimes See. Proverb 16.5.Abomtnn-
tioDominiefiomnisArrognns etiamsi
manus ad mJlnumfuerit, non est irrrto-
cens. Proverb.
ibi erit &
11. Voifuerit superbia
contumelia; ubiautem est hu-
,
militlU, ib;óo fspientia. ItemIfai.40.
3. ( Vbi adventusMediae annunciatur,
pro przparatione ad regnum ejus ) vox
clamanris in deserto hzc est: Tarate
Iviam Domini, reftasfaciteinfolitudtne
,

femitcu Dei nofiri. Omnis valik exaúa-


bitur, éJa omnis mons & colli* humilia-
bitNr. Quodabfquedubiononadmon-
tet, fed ad homines referruc.
Iftm XII.
Æquitas autem, qoampofui-
ton* le. loco esle legem rwturt, qua
guu- mus nono
turoiii unicuique praecipirurcstreriscadem ju-
dem- ra permitterc, quae fibi permicti cupit,
dessus.
qux-
;ua:que ceteris omnes leges in se com-
>lectitur,eaJem ell quamficMofcs po-

, ,
tit. Lev. 19.18. Diligcsamicumtuum
nutttipfum. & Sertuitornoster fum-
.:it
nam

num in lege
,?
ciVeLcgis morahs

Ait till
Matth. 22.
6.Khigijter quod est mandatumma-
lefw: Dil/ges Do-
nr/mm Dcum tuum, &c. hoc est maxi-
'JUli) 0. primam tn.indatunr;[ecundum
,
utcmsimile est huic Diliges proximum
Humificutre/t'fu>n : 17i his ditobttsman-
,
'-,au tint-jcxf.i lex pendet £?> ProplJtUo.
)iligrre autem proximum sicut sei-
»lum.nihil alimi ell.qcim ei omnia per-
nitrere quæ nobismeripds permitrenda
Ilì:poltulamus.
X III. Lege decima retatur acce- Item de-
tio per/rn/lrUl ; quemadmodum etiam tirrjd It-
cislequentibus. Marth.45.Vtfitis gtS 'f-
tur,ifts
lit PatrlS veftrt, qui facit Solem suum COVtT/%
t
riri superuiftos tnjuftos. ColaO: 3. accepth-
I Non est Gc:1tilis&- INdtM, Bar- turn

mni.x ,
•arttf & Scytha , servus & liber; fed
& in omnibui Chrijlm.Aa-.
o. 34.In veritatecomperi, quia non
per
rum,
fina*

st personarum acceptor Deus. 2 Par.


97. Non est apud Dominum nostrum
IÚquit{:J)', neque acceptio personarum.
kclefuftic.35.16. Dominmjudex est,
'mapud illumgloria perfom. Rom. 2.
11. Non
11. Non enim acceptio personarumapud

Ittm
Deum est.
,
XIV. Undecima lex quae jubet
nndeci- communiter hxbtnd* esse quoe dividi non

wttura- sacris scripturis,


lis, de
hibendis passimoccurrir in ;
m4legis þCißùnt, nescioan expressè habeaturin

necne praxis autem


communiusu puteo-
commu- rum, viarum , fluminum, rerum sacra-
&c. aliterenimfierinon poterat,
niter
qu* åí. uthominesviverent.
rum,
nidi non
possunt.
Item
X V.
,
Loco
esse diximus
duodecimo legem nsturt
eaquæ nequedividi,ne-
iuodeeu que communiter possideripossunt, for-
tn* legit te tribuenda esse ; id quod cùmexemplo
,
UMlHTi- Mosis
lii de confirmatur
,
qui ex præcepro
firtedi- Dei, Num. 34. partes terrzpromissio-
111titn- nis tribubus forte poffidendas dedit :
dit. tùm Act. 1. exemploApostolorum, qui
in numerum suum , (sic præsati, Tu
Domine ostende, quem elegeris,&c.)Mat-
thiampræ Iusto,sorteascripserunt. Idem
colligirur ex Prov. 16. 33.Sortes mit-
à
tunturinsinum sed Dominotempe-
,
rantur. Er, quæ decimatertiaestlex,
successio debebatur Esavo scilicetPri-
,
mo-genitoIsaaci,niipse eam ( Gen. 25.
43.) vendidisset; vel pater aliter fta-
tucret.
Itemde- XVI.Sanctus Paulus scribens ad
cims Corinthios., Epist. 1. Cap. 6. corripit
fuints illius
illiuscivitatisChristianos,quod judiciis !r~i>
torensibus apud judices infideles (suos :ura/If ,
hostes) inter se contenderent. Dcliltum duc,,':.-
f
esse inquiens, quod non malint injuriam .rbu". Utn:ti

accipere & fraudem pari. est cnim illlkl


contra legem illam, quajubemur mutuo
commodieJJe'. Sed si accidat contro-
rersiam esse de rebus necessariis, quid

:
sciendum est ? Iraque Apostolus ver..
sic loquitur Ad'verecttndiamueflratn

quam,
~ico. Sic non est inter nos sapiens quis-
quipotest judicare inter fratres
~os. Confirmat igitur illis verbis legem
decimam
naturæ quam numeravimus
quintam , nimirum ubi controversiæ vi-
ari non possunt,constiruendum esse ex
onssensu partium aliquem arbitrum
umque tertium, ita ut (quae est ~ex de-
,
ima sexta ) neurer litigantiumjudex fit
causapropriâ.
XVII. Quod autemjudex five ar- It, mie-
e:m" ft-
iter prarmium pro sententia accipere stimm
ion debeac,(quæ lex decima septima est) ItjrK tlA-
,
,
onstat, Exod. 2 3. 8. Necaccipiesmune~ turllll'
tJ. que etiam exacantprudentes & tros prx-
ibvertunt verbajusstorum. Er Ecclesia-
yAlbi-

mlum
tic.2.0. 3 1. Xenia & donaexcacant ocu- pro .r!tl
osjudicum. Exquo sequiturnequeobli- tIT:II"
~i cum parti uni magis quam alteri; 4 trip/ rø
,
~uæ est lex decima nona, confirmatur- nOli ce-
uut.
D que
que etiam Deut. 1,17. Nulla erit distan-
tiapersonarum; ita plfr't:um audietis ut
magnum; & omnibus eis locis, quae ad-
ductasunt contra personarum acceptio-
nem.
Item it- XVIII.QuodinjudicioFacti,testess
tip1* 0- adhinditint,(quæest
itAVA le-
lex decimao-
ctava) non mode confirmat scriptura,sed
tur-itif, requirit pluresDeut.17.6.Inore duorum
JJM nit-

de Ttfti- aut trium testium pcribit, qui interficie-


1/H4. tur.IdemrepetirurDeut.19,15.
Item vi- XIX. Ebrietas,quamideointer viola-
lJim.. tiones Legis naturalis ultimo loco nu-
meravimus,quiarectærationisusumim-
legu JlIt-
tnralu,
contra
ilruld- iam propter eandem causam Proverb,
ttm. cap.20.verf. 1. Luxuriosaresvinum &
tumultunfit Ebrietas. quicunque bis dele
3
ctatur,non eritsapiens & Cap. 1.vers.4.
,
pedit, prohibetur in scripturis sacriset-

&: 5.Noli regibus darevinum,nefort è


bant, & obliviscantur judiciorum &
bi-

,
mlttent,ullljÄmfihorlJmpauperu, Utau-

,
rem sciamus malitiam hujus vitii consi-
stere formaliter non in quantirate vini
quod bibitur, fed in eo quod judicium &
rationem labefactet, sequitur proximo
versu. Date ficerammacrentilus &vi-
,
num bis quiamarosuntanimo.Bibant &
obliviscanturegestatissus dolorisfim
,
non rccordenturarnplitis. Eâdemratione
n prohibendaEbrietate utitur Cbrifltu,
"ucæ Cap.n.verf.54. Attenditeautem
vcbii, rcfortt, gra-jenturcorda uefira in
r-ijuLx 0i ebrietate.

'e:;em natura. esseaternam ,


XX.Quoddiximussperiorecapite, Ittm re-
probatur ex tfectue-
Matt.5.18.Amen dico vobis,donectrans- jwquod
dtttum
at coclurn & terra,jota unum, aut apex fjt,It-
liíU!,JifJn prsiteribitàlege. &Ps.118,160.
gtmtiK-
In atcrmint omniajudiciajustitia. tua. turd efll
! XX. Diximus quoquc,nntltrl.Lcges attrna.
lrrm,
pertinere ad conscientiam ; hoc est, Iu- Lege1
!11m essequiomniconarueasimplereni- nature
itur.Etquaraquam quisomnesactiones,pertinert
cerit tales (quod attinet ad externam 4d etn.
bedientiam ) quales lex ju bet, fed non fcien-

, ;
~b legem ipsam,sed propter pœnamad-
unctam velgloriæ causa tamen eum
"ijufium esse. Utrumque confirmatur
tivx.

cripturis sacris.Primum, Isai. 55. 7. De-


elinquat ttnpius viam IU/lm, & vir ini-

Dominum
8.31.
, ,à
nus cogitationessuas, & revertatur ad
& miserebitur ejus. Ezech.
Brojicite vobis omnes prevari-
ztioncs'vefiras in quibus pravaricati
siss, &facite nobis cor novumquare
?
JorÎemini. domus Israël Ex quibus & si-
nilibuslocis, satis intelligipotest,non
uniturumDeum factaeorum, quorum
c.
or redumeest. Secundum,exIsaiae 29.
D 2 - verfu
versu 13.Et dixit Dominus, cò quodap-
propinquat populus iste ore (:to & labiis
glorificat me, cot IlI/:on ejus IVllgè cjla
,

me; ideo ecce ego addam, &c. Manh.


10.Dicocnim vebu, nisiabimdtvvcrii
-
Phartfiorum ,
juflitiavestra plus qu.im Scribarum &.
non intrabitis in regnum
cœlorum. Er in sequentibusexplicat
Servator noster, mandataDei violari,]
non factis modo , fedetiamvoluntate-
Scribæenim & Pharisæi externis sactis
observabant legem quàmmaximè ; fed
gloriæ tantùm causâ, alitereandem vio-
laturi. occurrunt præterea innumera
passim scripturæ facra* loca, quibusma-
nifestissimè dicirur Deum voluntatem
accipere pro facto ; idquc tam in bonis
qUJm inmalisaétionihus.
Item, - XXII.Quod lex naruræ facilis ob j
LtgtS
nalur's
fervatu sir, declarat Chrifltu,Marth.11 J
factlet z 8.19.3o. Vetiite ad me omncs qui Libo j
,ßìøb. r*tis,&>c.Toliitejugttm menm Juptr'!'OJ,

;
fervaru. 6- difcite a me,f}IIÚ mitis sism & burnt4
liscorde &invenietisrequiemamma
bus veflrts. Itigumenim menm funueeftg
?
Denitfr
rejpectu
f9' onlH menm leue.
XXIII.Reguladeniqueilla.quâ
gnoscereunumquemque posse
d
dixi,
1

frrqtiA gem
JlM:1T1J gem narurx
n.uuræ fit fit
nccnc
necne nernpc
nempe ,
, ,i
1,/.a, trum id quod fitiuriii fit, conrra le:
guot ,
Ifibifierinonvis,^lterine feceris,toti- ctgnofti
dem penè verbis enunciatur à nostrop.Ttfi"
B ervarore Marth.6, 12. Omnisergo *lt quid
, , fit
ItfH&cunqtte "jukis utfaciantvobis bomi- can-
trale-
nes, vosftJci:e illis. ctin fl..
XXIV. Sicut les nxtttri omnis di- tur*nes-
vina est; ita lexChristi è converso, (quæ rt*.Christi
5.
rora explicatur Matthæi capitibus 6. It")elf
7.) rora quoque(exceprounomandato naturm
de non ducendâcâ qBSE propter forni- Ux.
rationem est dìmiØã, quod pro divi-
næ legis positivæ explicationeadduxit
Christus, contra Judæos, qui legem Mo-
fteicam non rectèinterpretabantur,)na-
ruræ doctrinaest. Tota,dixi,lcxChri-
sti in dictis capiribus explicarur, noisto-
ta Christi doctrina. nam doctrinæ Chri-
stianæ pars est Fides, quæ sub Legis no-
mine noncomprehenditur. Legesenim
eruntur de actionibusquævoluntatem
;
sequuntur nostram, non de opinionibus,
neq ue defade quæ extra potestatem no-
stramexisistentes, voluncacemnostram
nonsequuntur.

L CAPUT V.

De caujis é- gentfAtione civitatis.

1. Leges naturalesnon fmffcersed Packunfet-


Datunem. II. Legesnaturæ,instatunatu-
D3 ræ
ræ filere. I I I. Securitatemvivtndi secun-
dum leges naturæ consistere in concerdiâ mul-
letum. I V. Concordiammft/r«r«f»Mfn*/7c
satisconstantemid Pacemdiuturnem. V.Cur
brutorum quorumdem animentisomreginvea,
solâstesconcordiâ; heminumnonitem. VI.Rc-
,
quiri adTacem hnmnum non medo confen-
sionem,fedetiamunionem. VI I. Quidfit
unio. V
num
II I.inunione,lus
tmnifertur civitas.
IX.Quidfit
ammium isu-
x.fJ.!!,id
Jit persona civilis. zi.dJit Cummum
habere imperium, & qmid [ubditus.
z11. Duigtncraci-jitdtum,naturals (rin-
aitutivllw.
ùl'S I. Anifeftumeftperfc,attio-
KIM' nes hominum Hvoiuntate,
leiu«s
fujfic*-
Tt:, *i
voluaratcm a ipe &: metu
proficifci, ac20 ut quoties:
,
Eonurn majus, vel m*lumminus yide-

,
Tmck
tur i violatione Legum fibi provcntu-
CfTlr"-
imlit - rum , qulm ab obfervacione volcnrcs
1un.
violant.Spesigirurunicuiqueefcuriratis
conferrarionisque fuse in eo firaclt, ut
viribus arribusque propriis, proxinum
, ,
suum vel palam vel exinfidiisprzoc-
cupare poffir. Ex quo intelligitur,leges
naturales non ftarim ut cognira: funr re-:
curiraremcuiquam przftare iplasobfcr-i
vandi: 6c proinde,quamdiu cautio ab in-
rafionealiorum non habeatur,cavendi i
fibi quibuscunquemodisvoluerit8cpo-
tuerit, unicuique manere Im prims-
I;
vum'i
vum, hoc efl,]'us in omnia, five lm helli;
fufficirque ad impletionem legis natura-
lis, ut quis paratus animo sir ad pacem
,
habcndam ubi haberi potest.
11. Trirum est inter armafilere legtS; Lflet
Si verum cit, non modo de Itgibut civi- naturs,
libus, fed etiam de lege naturals si non inflaru
, naturs
ad animum, fed ad aftiones rcferatur, filere.
per Cap.3. Art. 27, & bellum tale inrel-'
ligatur, ut fit omnium contra omnes
qualis est flatus natiera mers., quam-
;
quam in bello nationis contra natiOnem
modusquidamcutfodirisolebat. Ideo-
que prifcis temporibus vitjc institutum,

,
;
& quasi ceconomia quaedam erat, miam
vocabant À"I1t. lw Raptovivere
neque contra legem naturz erat, rebus
quae

Tic ftantibus neque fine gloria illis qui


,
earn forrirer, nec crudelirer exerccbant.
Mos erat illis, caetera rapicntibus, & vi-
tx pircere, & a bubus aratoribus,omni-
que inftrumento agriculture abstinere.
Quod tamen non ita est accipiendum,

,
tanquam ad id adftringerentur lege na-
turae
,
fed quod gloriæ suæ confulerent,
& ne nimia crudelitate metûs argue-
rentur.
III. Cum ergoad pacem conser- Seturi-
vandam necessarium fit legis naturalis atrm
vi vtndi
exercitium; &adlegisnaturalisexerci- Qciin-
D 4 tium
dum le- tium necessaria sit ficuritM,confideran-
dum estquid sirquod ralem fccuritatcm
1*T* ,
,gesRA-

tnp/fert
prarftarepossit. Adhancremexcogita-
ri aliud non porft, preterquam ut u-
tncm-
tortita nusquisque auxilia idonea fibi compa-
multt- ret, quibus invasio alterius in alterum
tmm. adeò periculofa reddatar, utratiusfibi
esse uterque putet manus cohibere quam
conferere. Primum autcm manifeftum
est,quod duorum vel rrium confenftofe-
curitatem calem minimi pracftare pos-
sit; propterea quòd additio ex altera par-
te unius, vel paucorum hominum, suffi-
cit adcertam & indubitatam victoriam,
darqueanimumadvertfrioadaggredien-
dum. Necefiarium itaque est ad lecurira-
tem quam quarrimus obtinendam.utnu-
merus corum qui in mutuam opem con-
spiranttantus fit, ut paucorum homi-
numad hoftesaccefiionon firipfis con-
spicus momenti ad vidoriam.
(",t.,. I V. Deinde. quanruscunque sit nu-
tli41'l merus eorum qui ad se defendendum
mule- coeunt, si ramen non confenrianr inter
rumnem se de optimi rarione qui id fieri debear,
t
tf,rg u
ttnjiarf fed unusquisque fuo modofuis viribus
ttm4d uratur, nihil efficietur; propterea quod
p&cem diftratti senrentiis impedimenro invi-
diutur-
cem crunt; aur si in unam actionem fpe
Mf. viétoriæ, vel prxdx, vel vindi&x, fa-
tis
tis confentiant, poftca taraen diverrita,
te ingeniorum conifliorumque , vel x-
mularionc Sc invidiA, quibus naturali-
rer homines inrer se conrendunt, ita di-
vellcnrur, ut neque muruam operacon-
ferre neque pacem inter se habere ve-
,
linr, nitÎ rommuni aliquo meru coer-
ceantur. Ea quo fequirur eonftnfioncm
plurium, (qux consistit in eo ranrum,
qnod aftioncs suas, omnesad eundem
,
finem &cbonumcommuntd.irigant) hoc
est focietarern murui tanturo auxilil,
,
non praestare consentienribus, five so-
ciis,securitatem quam qusrrimus cxer-
ccndi inrer se ipsos leges nature su pra
dictas; fed oportere amplius quiddam
fieri, ut qui semel ad pacem &mu-
,
tuumauxilium causa communis boni
,
confenferint ne postea, cum bonum
,
suum aliquod privatum à communi dif-
crepaverir,irerumdiflentianr,metupro-
hlbeantur/

,,
V. NumeratArillotelesinteranima- Cur hrtt-
Jia, qux Politica appellat non modo Torttm
HfJminem, fed etiam mulra alia ut For- qutlTlm-
dama -
mieam, .Apem, &c. quæ, quamquam nim/tn-

,
ratione deftituantur, per quampafta fa- tiuwre-
cere & submirtere se regimini possint,
nihilominus,confentiendo,id est.eadera
g;'u"
folkfiet
rancor-
cupiendo, & eadem fugiendo, itaactio- diÎl 4&-
D5 nes
minuns ncs suas dirigunt ad finem communem,
i-
Ron utcortuseorumnullisfcditionibus fine
,

ttm. obnoxii. Nonfunttamenccerifseorum


âvitllttl,neque ideò ipsa animalia poll- -
ticlI dicendafunt; quippe quorum re- I
gimenconrenfiotantùmest,fivemultæ
voluntatesad unumobjedtum; non (ut
incivirateopusest) unavoluntas. Ve-
rum est in creaturis illis solo sensu & ap-
petitu viventibus confenfiontm animo-
vumiraefle durabilem,ut nullaaliA re o-
pus fitadcam,& (ex consequents)ad pa-
cem interfeconfervandam, prxterquam
naturati eorum appetitu. In hominibus
autemalirerres fehabet. nam primò in-
ter homines certamen est honoris &
dignitatis; inter beftias non est: unde
odium 6- in'viii*, ex quibus nascitur
seditio & bellum, inter homines est, in-
terillasnonest. Secundo,appetirusna-
turalis apum&similium creaturarum,
conformes funt, &ferunturad bonum
commune, quod inter illas non dissert
à privato. homini autem nihil penè pro
bono habetur, in quo non fit possessori
aliquid prsecipui&ccximii prz eo quod
possident cxteri. Tertio,animantia qu
rationem non habenr, nullum defea:um
vident, vel videre se putant, in admini-
ftratione suarumrerumpublicarum. fed
in
in multitudine hominum plurimi func
qui prae czteris sapere exiftimantei ,
conantur res novare , & diversi novato-
res , innovant diversis modis, id quod
est distraftio & bcllum civile. Quarto,
,
animantia bruta, utcumque possint vo-
cisfuaeufumaliquemhabere, adsigni-
ficandum inter se affectus suos; carent
tamen illâ verborum arte, quae necefla-

,
rid requiritur ad perturbationes animi
concitandas, nimirum,qua Bonum,Me-
lius, Malum Pejusrepraefenraturani-
mo. quam revera est. hominis autem
lingua tuba qusedam belli est & seditio-
nis; diciturque Pericles fuis quondam o-
rationibus, tonuifle,fulgurafle, & con-
fudifle totam Grcciam. Quinto, non
diftinguunt illa injuriam I damno. Inde
accidir, ut dumbene ipsis fit,socios non
culpent. Homines autem maxima reipu-
blicz moldlí funt, quibps maxima licec
refle otiofis. non enim antè certare dc di-
gnitate publica solent, quam in certami-
ne contra famem & frigus vidloriam re-
porraverillt. Poftremð, confcnfio crea-
turarum illarum brutarum naturalis est,
hominum paétitia tanturn, hoc est, ar-
tificiofaeft. non igitur mirandum est, ú
hominibus ad vivendum in pace aliquid
ampliuj opus fit. Confenjto itaque , fi-
-
6
D ve
ve [ocietlll contracta fine potestare all-

,
quâ communi, per quam metu pœnæ
singuli regantur non sufficirad securi-
tatem, quæ requiritur ad exerciciumju-
stitit. TUltuTalio-
Wtquiri VI. Quoniamigiturconspiratioplu-
ad p*- rium voluntatum adeundem finem non
ttm hi- sufficit ad conservationem pacis, & de-
minum,
sten Mi-
fensionem stabilem, requiritur ut circa 1

Jò cm- ca quæ ad pacem & defensionem funt


necessaria,unaomnium fitvoluntas.Hoc

,
finfio
nem^ftd autem.fieri potest, nisi unusquisque
itidm u- non
tuntm. voluntatem suam alterius unius,nimi-
run uuius Hominis, vel unius Concilii
voluntatiira fubjiciar, ut pro voluntate
omnium & singulorum,habendum sit,
quicquid dc iis rebus quæ necessariæ
sunt ad pacem communem ille voluerit.
CONCILIUM autem voco, cætum plu-
rium hominum deliberantium de co
quod agendum, vel non agendum est,ad
commune omnium bonum.
£*idfit VIII.Voluntatem hæcsubmissio o-
mnio. mnium illorum, unitu hominis volun-
tati, vel tmirtf Conciliitunc fit; quando
unusquisque corum unicuiquecætero-
rum se Pacto obligat ad non refifttn-
dum voluntati illius hominis vel illius
,
Concilii cui se submiserit, id est, ne u-
sum. opum& virium suarum (quoniam
jus.
)
jus seipsum contra vim defendendi reti-
nereintelligitur contra alios quofcum-
que illi deneger. vocaturque U N I o.
VoluntasautemConcilii, ea intelligitur
esse quæ est voluntas majoris partis
,
corum hominum, ex quibus Concilium
consistit.
VIII.Quamquamautemvoluntas Inunit-
Inon siripsa voluntaria,sed tantum me,jw
a{toionum
voluntariarum principium , in omnium
( non enim volumusvelle , sedfacere) tram- "n."

;
ideoqueminimècadatsub deliberatio- fertxr.
nem &pacta ramen quisubjicitvolun-
tatem suam alterius votuntati,transfert

rint,
:
in illum alterum lus virium & faculta-
tumsuarum

, habeat
volunrates
vires
is
utcum carteriidem fece-
cui submittitur, tantas
ur terrore earum , singulorum
ad unitarem &concordiam
possit conformare.
IX. Vnioautemsic facta,appellatur Quidfit
civitas, five societascivilis, arque etiam CIvIC,".
personacivilis. namcum una fit omnium
voluntas pro undpersonâ habenda est;
,
& nomine uno ab omnibus hominibus

,
particularibus distinguenda & digno-
fcenda habensjurasua, &res sibi
,
prias. Ira ut neque civisaliquis neque
pro-
omnes simul (siexcipiamus eumcujus
voluntas fit pro voluntate omnium)
D 7 pro
pro civitatecensenda fit. CIVITAS
ergo (ut earn

,pro ; ,
definiamus ) est persona
una, cujus 'voluntas ex pactis plurium
hominum voluntate habendaest

-
ipsorum omnium ut fingulorum viri-
bus & facultatibusuti possit ad pacem
,
& defensionem communem.
Sluitifit
lltilu.
X. Quamquamautemcivitasomnis

, ,,
persona civilis sit; non tamen è con-
vcrfo omnis ter(oi;.J civilis est ctvttas.
fieri enim potest ut cives plures per-
mittente civitate suâ , coeant in unam

,
personam cerrarum rerum agendarurri;
,
causâ. HiCjamperfo/ucivd:serunt,ut!
fodalitates mercatorum & conventual

,
alii quamplurimi; civitatestamennon
funr
,
quia non subjecerunt se voluntati
in
conventus simpliciter & omnibus,
fed in certis rebus à civitate determina-
tis;atque itaut cuilibet corum contra,
ipsum Corpussodalitatis, contendere ju-i
;
dicio licitum sit apud alios quod c!",ii
contra civitatem licitum non est. HUH
jusmodi igitursocietates funt persons Cii
,,",-'jln. civitati subordinatæ. 1
<%uidJit
fum- ,
XI. In omni civitate , Homo ille
vel Concilium illud
,
cujus volunratiil
tnurn singuli voluntatem suam(itautdiilum
bAbtrø
)
est subjecerunt, SUMMAM POTE-I
]
impe.
iTATEM, sive SuMMlIM IMIL- J
riM""&-
R IUMJ
R I U M, sive DOMINIUM haberedi-tpt:t
cirur. Quæ Potestas & Ius imperandi injubdi-

lum hommcm
lit. Quodleci
, ,
coconsistit,quod unusquisquecivium tut.
fomncir. suam vim & porentum in
vel Concilium transtu-
lie,
c'quia vim suamin
alium transferenarurali modo nemo
il-

poivil; nihilaliud est, qtLmdejure fuo


.rcn.leno.iv-ieccllnle.C.'vium unusquis-
que, sicutetiam onmispersona Ú"lltS
!:Úor.Jtllllta ejus qui Summum impe-
,

,
est quo modo ,
rium habet, SUBDITUS appellatur.
XII. Ex ante dictis satis ostensum Duoge-
& quibus gradibus Nfrur»-
multæpersonaænaturales in unam perso- 'vita•
nam
vimus
civilem.
, quam civitatemappella- tum,
iiaturd-
studio sese confervandi, mutuo Icin-
metu coaluere. Cæterùm quife subji-flituti-
ciunt alteri propter metum , vel ipsi '<J"m..
-
,
quem metuunt se subjiciunt, vel alicui
alii, cui confidunt utab eo protegan-
tur. Priore modo faciunt bello victi,
ne occidantur; posteriore , nondumvi-

,
cti, ne vincantur. Prior modus initium
habet à potentiâ naturali & dici potest
civiratis origo naturalis, posterior à con-
silio&constitutionecoeuntium , quæ
origo ex instituto est. Hinc est quod duo
sint genera civitatum, alterumnatura-
le, quale est Paternum & Despoticum;
alte-
alterum injfitiltivum, quod & foliti-
cum dici potest. In primoDominus ac-
quirir sibi civessuavoluntate ; in altero
cives ai birrio suoimponunt sibimet ip-
sis Dominum, five is fit unus homo, five
unus cœtus hominum cum summo impe-
rio. Dicemus autem primu loco deci-
Tritatt institutiva, deinde denaturali.
CAPV VL T
Tie jureejusJive Concilii five HominÏ;
cinitAU cum summa
,
unius qwi. in
,
^otejiateest.
,
1.lAlulrhunini txtr. civil*'eri non p.uftadr,.;..
but l-is iiliejnod,
neque actio altqu*, in qttam-
non sigillatumconsenserunt. II.
Initiumcivi-
~titTn est jus mljorij numeri consentiontis. III.
J iium^ini.icjutluirtiincre proiegtvdisear-
,
~kituo jt'opiio seuritini
(fuamiiu
proffeduTi.lv.rotciiafra
suenonsit
~coactivaipne-
ce ssariam r:.'t ~d (rwrirMtm. v. D:::d fit
Gl.itliU' Ii:'ilir:x.vi.Gladi'.imIutfin.T:pe-
nes en'7t esse quihabitsummum imperium.
VI r. Gladum belli jrncs "ifldrm esse.
VIII. ludicia penes~IX.Legis.
lationem penes x-Aia^iftra-
cnnr!?-n esse.
t'lumc." Miniftrommci-jit.itisnimtnatio-
'sIsm penes cundem tiP", S I.
Pothinaruu:
examinationem peTltl eundem esse.XII.
jjuicijtii'l l'ificeritiini'LineNITZ. Ei-

cessumesse
Aeu tia.
:
demacivibus imperiumabsolutum con-
quantaque ci debeatur obe-
XIV. Eundemlegibus civitatis non
tene.
,

,
tencri. XV. Memiwi propriumesse tfutctjuam
,
tmtr4.ilium qui habet summum imperium.
xvi.Qui.1jirfurtum homicidium adul-
tcriu»^riiijuiia,e»gwe/««flegibusci*i-
libLIS,XVII-Opmoiscorwo quiton-
/ituere "itl."lft , ubisonesset quifi]*amturn
potenti
iumrui.
XVIII.Note Imperii
XIX. Si conseratur civitas cum
,
homli\c,iiq*ihdbtt summum Imperium
«£«rfdvicaccm in«tstitneinquMefi*ni-
ma wrt«'idipsumbomintm. XX. Sum-
mum Impc;iuin nonposse jure dissolvi con-
tfi
L cftl.f.Ulllm, qmrmmpaBit eopfiituttun.
Onsideranda imprimis est ipsa MIIlrr-
homiuum ( coëuntium in unam tuint
civiratatemsuoipsorumarbtrio) M.k;- extr4 cir
vitsltim
tudo (* quid sit; nimirum quòd non sit ftonpø-
WIIIum aliquid, fed plures homines, quo- tess.a-
rum unusquisque suam habet sibi volun- tiikmi
tatem, & suum circa omnia proponcn- jw * li-
quid,
da judicium. Et siquidem per contra-

,
tus particulares singuli suum fibi ha-
beant Ius &proprietatem ut alter hoc, *litjuat
tail
wtsa*

alrer illud dicar esse suum, nihil erit de in quant


quototamultitudo,utpersona à singu- non fi-
gilUtitM
le quopiam distincta possit re£l6 di-(tJufin-
,
cere , hoc meum est, magis quam alie- serunt.
num. Nequc est actio ulla quæ multitu-
dini attribui debet ut sua; fed ( si omnes
-
vel plures consenserint ) actio non erit,
fed tot actiones, quot homines. Quam-
''loam enim in magna aliquâ seditione
vul-
,
vulgo dici soleat populum illius civitatis
cepisse arma ; verum tamen est de illis
solis qui in armis funt vel qui iis con-
,
fentiunr. Civitasenim,quæunapersona
est, caperearma in seipsam non porest.
Quicquid igirur à multitudine factum
est intelligendum est factum esse ab
,
unoquoque eorum ex quibus illa confla-
tur. Arque is qui in multirudine illa
existens tamen iis quæ fdfu suat non
,
consenserit, neque opem tulerit, non
fecissecensendusest Præterea in multi-

,
tudine nondum in ~axum ~personom eo
modo quo dictumest coalitâ, manet
ille naturt.tfntut, in quo omnia omnium
sunt; neque locum habetMU^iiaBSc l
:
tuum; quod vocatur DMUHHL, &
proprietas propteres quod nondum ex-
,
stat securitas illa quam suprà ad exer-
citiumlegumnaturaliumrequiri often-
dimus.

anill-
lIlio.
, ]
Maltitudo &-c. Doctrina de Civi-
tatis in cives potestate, totaferè dependet
à cognitione differentiaquæ estintermul-.
titudinem hominum qui regit, ~6, tam.
quaregitur. En enim civitatis nxtura
,
est ut cr'jium multitudo sive aggrega-
tum, nonmodoimperet,fedetiamimpe-
ranti subjitiatur ; Sed alioatquealio
sen.
Crnfu.Quam differentiam in primohoc
Arttctilo satis explicatam eJft credide-
ram. I erum ex multorurn contra ea qu*
r
r.,ii;.,n!,,i ob-eeltombus,aliter essefentio.
Itaqueubcriorliexplicaticniscxufa putt-
ex ricadtcere"jijnm est.
Multitudo quia voxcolleciiva t
est
,
rr?ntfcare intelhgiturrts pl/Jres, utho-
'nnlim multittido idemfit quod multi
uiLirti
homines.jtnam rcmfignijuAt,
Vexeadem estftn-
nempeuvam
quia humeri

r.ultitud:n:tn. at neutromodomtclhgi-
Utr multittido habere tintin njoluntatem
kr.aturctdatam, fed chits aham. Kc-
jue ergo attribuenda
ju&cunqueea fit.
till est tOll. ach?
itaquepromittere,p.t-
,
j
rifei,jut acqllirere, jus transferre ,[:I-
- 'ere, habere, pof/ìdere. ej. similia multi-
'udonon porel mftftgtllatimJiveviri-
,
im , ut lilt promtJJa.pacta, JlIrR act io-
ics , tot qiiotfunt homines. Quapropter
ynultitudo ,personanaturalunon est. Ct-
'erumtadem multittido,tfviritimpaci-
:
rcantnr fore ut uniut cdiCltJus hominis
't'olttnttu, vel majoris partis ipforum vo-
hmtates conftntane& provoltviiate omni-
:Iin hed eantur, tUiie person.i Imajit: vo-
,
lantate enim pr&dita est ideoqueatito-
nes facere potest voluntaries, qualesfunt
imperare, leges condere^jmacquirere ($*
trans-
tramferre, & ctterm ; populut fzpiuf 1
qttam multitudodicitur. DißjngnJUIfI
iiaqucfic est; Per Pt/pulum vel multitu-1
dinemquoticstpfmm^liquidveil* impe, J
rare,vclfacere dicimui, intelLigitur ci- i
vitusquiirmperat,"jult & Mgitfmr
hent/ttcm miiw kominit, vel per-v&Lmn-
v,
tates plurium bominum confertane/u
quod nisi in conventufieri nequit. o- :
tiesautem m mukttudinehominium five
magna five pmrva, aliquid fieri dimtur
fine'volunttueOliusbotnims ncl corvven-
11M,iJI-Olltn esse a ptpulafubditojd est,
it multu simul trutbuffiaguUrAtu* ne- i
quetxwt+voluiitmHiftd ex plunlus pro-
#iJmire pluriumhommum, quiuuesfunt I
6 f\tbditi, ciuifot htmfomt. A
cleinde&,,unurn-
11
Jnitium
tivitatif
II.Considerandum
quemque ex multirudine (quo constitu-,
tfljut endæ
majorit civiratis principium fiat) debere
Humeri consentire cum cæteris, utiniisrebus
ronfln- quæ à quopiam in cœtu proponentur
fltlJrÍJ. ,
pro voluntate omnium habeatur id ,
quod voluerit eorum major pars- alio
emm modo multirudinis hominum,
quorum ingenia & vota inter se tamva-
rièdifferunt, nullaomninoeritvoluntas.
Quod si
quisnolitconsentirecæteri sine
cocivitatem nihilo-minus inter secon-
sti-
stituent. Ex quo fiet ut civitas in dissen-
tientem Jus suum primævum rerineat,
hoc est,jus belli, ut in hostem.
III. Quoniam autem capire præ- Vnmrm-
tem
cedente arriculo 6. requiri ad securita- qutm-
, tfU9 /Ml
hominum diximus non modo con- t€tintr$
sensionem,sedetiam subjectionem vo- p"r,.
luntatum circa eas res quæ ad Pacemfendi
!& Defensionem funt necessariæ ; & instar&i-
rri,
ea umone five
;
subjectione, consistere
naturam civitatis videndum hoc loco ixam-
est.exiisrebusquæincœtu hominum dimft-
p,i"
pro-

(quorum voluntates omnes in majo- IMTlttli


ris partis volunrate continentur) tjw noo
pro- est pro-
poni, discuti, & statui possunt, quæ- /i,a,,"
nam res ad Pacem,& defensionem com-
,
munem sint necessariæ. Inprimis au-
tem paci necessarium est ur unusquis-
que in tantum protegatur contra cæte-
,cæteris,
rorum violentiam , ut possit securè vi-
vere , hoc est ne habeat causam juftam
metuendi à quamdiuipsealios
injuria nullâ affecerit. Tutos quidem
à
redderehomines mutuis damnis,ita
,
ut lædi vel occidi injuriâ non possint,
impossibile est; neque ergo cadit in de-
liberationem. Sed ne sit metuendicau-
sa jufta prospici potest. Securitas
,
enim Finis est,propter quem homines se
subjiciunt aliis, quæ si nonhabeatur, ne-
, mo
mo intelligiturse aliis subjecisse, aut jus
se arbitrio suo defendendi amisisse. Ne-
que antè intelligendusest quisquam se
obstrinxisse ad quicquam, vel jus suum
inomnia reliquisse, quam securitati ejus
sit prospectum.
Pottf/a- I V. Ad securitatem hanc nonsufficit,
tem coa-
llivam
tiectjpt-
ut unusquisque

,
coalituri funt,
eorum
cum
qui
cæteris
in
paciscatur,
civitatem

,
tiam fjJè vel verbis vel scripto de non occiden-
,
adfccte do non furando & similibusLegibus
ritaftm. obfervandis. manifesta,
enim omnibus
est ingenii humani pravitas & expe-

,
rientiâ nimis cognitum quam parùm
amota pœnâ conscientiâ promissorum
,

homines in officio contineantur. Secu-


rirati itaquenonpactis,sedpœnis provi-
dendumest.tuncautem saris provisum
,
est cùm pœnæ tantæ in singulas inju-
rias constituuntur, ur apertè majus ma-
lum sit fecisse, quam non fecisse. Omnes
enim homines necessitate naturæ id
eligunt;quodsibimet ipsisapparenter bo-
numest.
i r
!l.::, djì Ius autem pœnas fumendi tunc
V.
,
%Udttti intelligitur datum esse alicui quando
jujiitia. unusquisque paciscitur,se non auxiliatu-
rumesse ei quipœnas daturus est.Vo-
cabo autem Ius hoc Gladiumjustitiæ.
Hujusmodi autem pacta JÚis plerumque
ob-
observant homines, nisi ubi ipsi vel illo-
rum proximi puniendi funt.
VI Quoniam ergoad fecuritatem GIndi-
fingulorum, atque adeò ad pacem com- umju-
munemnecessarium est, ut lus utendi ftitta pe-
gladio ad pœnas, in aliquem hominem neseum
ejte,Iui
vel concilium transferatur ; is homo, vel hxbet
illud concilium,necessariò intelligitur impe-
summum in civitate imperium jureha- rium
bere. Quienim pœnas suo arbitrio ju- sum-
re sumit, jure omnes cogit ad omnia
quæ ipse vult; quo imperium majus
, mum.

excogitari nullum potest.


VII.Frustra autem pacem inter Gladi-
se colunt, qui se contra externos tueri 11111beOJ
non possunt; neque
,
possibile est iis
tutari contra externos quorum vires effi.
unitænon funt, ideóque necessarium est
ad singulorum conservationem, ut sit
se penes
eundem

Concilium aliquod unum vel homo


,
ttntU qui jus habeat armandi, congre-

,
gandi, & uniendi tot cives in omni peri-
culo vel occasione, quot pro incerto
numero & viribus hostiumad commu-
nem defensionem opus erit; rurfusque
cum hostibus quoties expediet pacem
faciendi. Intelligendum ergo est singu-
loscives,inunumvelhominemvel conci-
lisse. ,
liumtotumhocIusbelli&pacistranstu-
Atque jus hoc (quod Gladium
belli
belliappellare possimus ) esseejusdem
hominis vel concilii, cujusest Gladius
justitiæ. Nemo enim ad arma & ad bell
sumtus cives potest jure cogere nis
,
qui jure punireeum potestquinonobe-
dierit. Summo iraque Imftrio uterque
Gladiustam belli quam justitiæ, ex ipsa
clvitatisconstitutione &essentialiterad-
hæret.
Indicts VIII.Quoniam autem jus giadi,
,
ftnti nihil aliud est, quamjure posse suo ar
cumdrm bitrio gladio uti; sequitur Arbitrium
ffi. ,
sivejudicium derecto ejususuad eum
dem perrinere. Sienimpotestasjudican
di penes unum esset, & poreftas exse
quendipenes alrerum, nihil efficeretur:
frustra cnim judicaret, quimandataex-
sequinonposset; aut si exsequatur per
jusalterius non ipsejusgladii habere
,
dicitur, fed alter cujus ille minister ran-
tùmest.Omneigiturjudicium in ct-ji-
tateestillius qui Gladios habet, hoc est,

LrgíflA-
tioncrn
ejuscujusestimperiumsummum.
imè
IX. Porrò, cum non minus præ-
multòmagisad pacemconducat,
,
fents venirene rixaeoriantur quamortascom- 1
cutidem pefcere
rffi. : controversiæ aurem omnes
nascantur exeoquod differunt interse
opiniones hominum de meo & tuo,ju-
(i, & mjufto,utili & inNtiti,bou & malo,
htme-
botufto & inhonefto, & similibus quæ
,
quisq; proprio æstimar judicio: ejusdem
inrt.rni imperii est , communes omni-
~bus exhibere regulas five mcnfuus, &
,
publicè cas declarare, quibusunusquis-
que
ustum ,
fciar quidsuum,quid alienum, quid
quid injustum quid honestum,
quidinhonestum, quid bonum,quid ma-
lum appellandum sit, hoc est summa-
im, quid agendum & quidsugiendum sit
invita communi. Regulæ autem sive
mensuræillæ, vocari solent leges civiles
sive leges civitatis, ut quæ ejusquisum-
mum in civitate imperium obtinet, sunt
mandata. Et LEGESC V LE (uteasII S
definiamus,) nihil aliud sunt, quàmejus
qui in civitate summapotestateprædi-
,
tus est de civium futuris actionibus
mandata.
X Practerea cum civitaris negotia M":J-
Jlratuii
uno,
belli& pacis, ab uno homme, vel concilio
sami-
absque ministris & magistratibus ntflro-
subordinatis omnia administrari, impos- rum ci-
;
sibile sit pertineatque ad pacem & de- vitatu
sensionem ut quibus de controversiis tiomin/%-

, , ,
justejudicate
vidcrc
vicinorumconsiliaper- ttonem,
bella prudenter gerere,
penes
utilitati euvtlem
civitatisundiquaque prospicere incum- rjji.
bit, rectè suis officiis sungantur, rationi
consetancum est, ut ab co dependeant,
E &
&eligantur, qui habet fitwvnum
rium tam in~hello, ~quà in ~Psce.
tmpC-

DaBri- XI. Maaifcftwnquoqueest:9atria-


"","m nesomnes voluntarias initium habere,
enrni- & necessariò dependere à voluntate; vo-
Ttoncm luntatemautem faciendi vel facien-
,tllU non
tttndtm di dependere ab opinione boni vel mali,
t_ praniivel ~poem,quam fibi quisque con-
ceperitex facto vel~omisso sequuturam
esse: ~itaut aéliOoel omnium à suiscu-
jusque opinionibus regantur. Quare il-
latione necessariâ & evidenti intelligitur,
paciscommunisinteresse plurimùm, ut
«lull* opiniones vel ckxftriase civibus
proponautur, quibus putent,velse jure
non posse legibuscivitatis, hoc est,man-
datis illius hominis, vel concilii,cuisum-
mum civitatis imperium commissumest,
;
obtemperare; vellicitum sibiesse ei resi-
stere vel majorem pœnam manere sibi
neganti, quam præstanti obsequium. Si
,
enim unus impcret ~aliquii facere sub
pœna mortis naturalis alius vetet sub
pœnâ mortis æternæ, urerque jure; se-
quetur non tantùm cives, etsi innocen-
tes, puniri jureposse, sedpenitus dissol-
vi civitatem. Nequeenimservirequis-
quam duobus dominis pOtdl. neque is
cui obediendum esse credimus metu da-
miudonit, minùs Dominus ctt,quim is
cui
~uiobeditur metu mortis temporalis,

mum five hominem, sive curiam cui


omroifiumet
,
ed porius magis. Sequiturergo illura

f à civitatesummum impe-
'iNm, hoc quoque habere juris, ut(*)&
udicer quæ opiniones& doctrinæ paci
nimicæ sunt, & vetet ne doceantur.

Et judicer quae opiniones, 8cc.] Do- .4,.


'mil fere nullum est, neque circa cultum tun0.
Dei, neque circafcitntuu humAmu, un-
sediffenfiones deindedtfeordu,convi-
i.t, Q* paulatimbeuun)ortri nan possit.
,

sieque accidit hoc propter Dogmatu fal-


itatem, fedpropter ingenium hominum.
iutfapientes fibt vifijdemvideri uolunt
mmbui. Verum hujmmodi dtjfcnfionet
luamquam impedirt non possunt ne 0-
t
iantur , at amen ne tmpediant pJUeln
ulltcam Imperiisummi exercitio cotrce-
1possunt. De opintonibtu itaque ifillu-
nodi loquulus hoc loco nonfum. Sunt do-
Irint lucdam,iluibu-s imbuti ctzies ob-
-dientiam civitati negari & contrA

,
,
3rincipes fummos fummaique potefiates
.ugnllTi idquejure pojJe, imò optrtere,
zrbitrantur. quales funt qui five dire-
te &mperte fiveobfturitu perconfe-
,
'uentiam,h(lminibtM aliisprtter eos qui-
m imperturnfimtnum traditumcjl,eb-
E z edicn-
edientiam postulant.Spellare beeadpo i
t etiam
lestatem, quam in Aliens cfvitate Ecclek
fit Roman Principimultiattribuunt,($\
ad potestatem alicubiextra
quam
EccleftamRomanam Episcopitnciuitatw
fuAfibipostulant; dentqutad libertatem
quam prttextu Religionisfumuntfibi et.
iamcivesinfimi.non dtffimulo.Natn quoi
heliumcivile in orbe Chrtfttanounquav -
exflitit,quod ab hoc radtee tWfllm nut III

tiicium ,
iitumnonfueriti Df&rinarumigiturju\
utrum Het/ientil. ciuili repu-
gnent necnt, &fiquidemrepugnent, po.!
ujllltnn prohibendi ne doceantur impe ;
,
no eiviJi hie attribuo. Nam cum nem
jit. qui eammrerum qui ad pacem d i
defenfionemcivitatitferttnent,judtctur i

crvitati non concedat, óo manifeftumst (


spin/ones quale* jamrtcitavi, pertiner i
ad pacem civitatis, sequiturneeejfario c i
a
tortere.4I
pinior.Hmexamen.antales sintnecne,

,
ciuitatem , id est,ad eum penes quem ej s
summum Civitatu impertum reftrri11

- '41

Dif4
quic- II. Postremò, ex eo quod civiur
X
qutdu unusquisque volunratem suam ~volunte
frcerit. ti ejus fubjecir, qui summum in~civitain
impnne impertium haber, viribus propri
Ijfl.
ita ut
contra cum uti non possit;sequitur ra9
t ~isestè, impunè debere esse, quicquid ab
o erit.
factum Namut punire naturali-
ereum nemo potest, qui satis virium
~ion haber; ita neque jure punire,qui sa-
isviriumnonhabet.
XIII. Ex his quæ dicta jam sunt, Ei/Ú",it

>ertc£ta
, ,
nanifestissimum est, in omni civirare ttvibta
(hoc est, ubi nulli civium 1141 impt-
rium
est viribus fuis ad propriamconserva- Ahftlu-

~lii privati jus excluditur)


~ionem suo arbirrio utendi,siveubigla- rumceps.

, esse sum- ttffnm


iff*;
num in aliquo Imperium quo majus ab
nominibus jure conferri non potest,sive qutti 'f"-
quo majus nemo morralium habere po- dtbftur
est in fcipfum. Imperium autem quo the-
majus ab hominibus in hominem duntia.
trans-
senrinonpatest, vocamus (*) ABSOLU*
TUM. Quicunque enim voluntatcm
suamitavoluntaticivitatissubjecit ut
,
quidlibet possit impunè facere leges
,
condere, lites wdicart, poena* sumere,

;
viribus & opibus omnium suo arbitrio
uti, atque hæc omniajure sanè impe-
rium ei maximum quod concedi potest,
concessit. Idemexperientiâ peromnes
civitates quæ funr, vel fuerunt,unquam
confirmari potest. Quamquam enim
,
quandoq;dubiteturquis homo vel quod
rurtaleimperium, nisitempore seditio
nid& belli civitis,&tune duo ifuntfum,
ma imperts ex uno Seditiofi ver6 qui
contra absolutam potentiam differere
solent, non tam tollere cam, quam in a-
liostransfeeresatagunt. Sublataenim
hac potentia, una tollitur civitas, & re-
ditconfusioomniumrerum. Cum jure
absoluto summi Impcrantis, tanta con-
nectitur civium obedienria, quantaad;
civitatis regimen necessario requiritur,
id est tanta ut jus illud frustra non {itI
,
concessum. Hujusmodiautemobedien-
tiam,licetca aliquibus decausisaliquan.

,
do negari jurepossit,quia tamen praesta-
ri major non potest SIMPLICEM vo.
cabimus. Nascitur autem ad earn prz-,
standamobligatio non immediate ex eo

tatem transtulimus;
pacto, in quo jusnostrum omne ad civi-
fed mediate,nempe
ex co quod fine obedienria jus Imperii
frustraeffet, &perconsequensomnino
constituta civitas non fuisset.Aliud enim
est si dico,Jus tibi do quidlibet imperan-
di; aliud si dico,faciam quicqdid impe-
rabis. Poreftque tale esse mandarum, ut
interfici malim quam facere. Siquidem
ergo teneri nemo potestutvelitintersi-
ci , multo minus tenetur ad id quod
morte est gravius. Si jubear ergo in-
tersi-
si ,
ersicere meipfum
negavero
,
non teneor. nam
nec jus imperii frustra
st, cum alii haberi possint qui id face-
recusabunt,
c jussi non neque id recu-
quod facere pactus sum.Similiter si is
:>

jui summum habet Imperium, se iprum,


mperantem dico , interficere alicui im-
'erl:r. non tenetur : quia intelligi non
tortst, ut id pactus suetit.Neque pa-
enrern, five is innocens five nocens fit,
jure condemnatus ; cum & alii sint
qui id facere jussi volunt, & siliusmori
quam vivere infamis atque exosus ma-
it. Multi alli casus funt, in quibus,cum
mandata aliis quidem factu inhonesta
sunt, aliis autem non funt, obedientia
ab his praestari,abillisnegari juri po-
rest: atque id falvo jure,quod Imperan-
ri concessum est absolutum. Nam illi in
nullo casu, cos qui obedientiam nega-

,
bunt interficiendi jusadimitur. Caete-
rum qui sic interficiunt etsi jure con-
cesso ab eo qui habet, tamen eo jure ali-

,
ter atque recta ratio postulat utentes,
peccant contra leges naturales id eft^
contra Deum.

ABSOLUTUM.] Imperturn abso- KAnno-


lutum ftatfu popularis apertl fibi po- tath^
ftnUt net repugnant cives. Nam
, in
E4 eon-
faciem agnofcunt ,
conventu multorum hominum cititatii
d- confilio res get,
ri intelltgunt etiam bnpertti. CivittU
tamen non minusest Monarchia, tptan-
Demccratia, habentque Reges IlbfôJlIlA
Caflillrios futs 4 quibus moneri 6:
,

,
tmperja frta in rebui ommbui major#
ncTr.er.tiexpendi quidem etfi non rea'

estpier:<que

q:'>un
nitrrn
-
locart, velunt. Sed cfvitatcminper-
fovaRegis contineri, minusmarrifefturr,

t.:li
tfct.
jure
,
Jtaque contra imperttm

,
al.'ciutum olncÙmt pri/tw quodfiqun-
tfet cirjuim conditit
Siccmmcogitant, rapict,
if"lt",,:t, oaldet. Et t.intitm non jam
jpohatum (j* occtfum se quitque putat.
Quireaiitemfaceret ? nonqkia pateft;
nam nzjì ':ilt non faciet.An in unixi
t
't'd paucorum gratiam citeros omnesffitJ-
lillTr vult Prtmb etfiutre idest fine
, ,
injuria fibi illata , non tamen jnfte, id
est fine 'Vi,"'ti,,,, tegnm naturahum
&injuriainDeumfaciet.ltaqueaju-
,

rejurandoPrincipttm securitas fubdttu


oriturnonnulla.Deindefijutfttdface-
re posset, velifjusjurandum nibtlt pen-
derct rAtio qUllr, Jpchare cixrts sUOs
,
icllet, cum idfibi bfJlJllm non fit, nulla
apparet.§^uin prineeps altquandoini-
qtte fncivtdi flJJlmUm haberepojfit, ne
gAndum
jnnJ.umnon est. Sed feetedediffe im- tt
abfoltttum,fed quantum ad
,
'Jenmn non
'tt!";Imab iniuriisahorumdefendendum
fit
quodut deis;falvusefft VUne-
ratu
re/Jc est normc eadem omnia funt timen-
da ? is
Ntm quifat habet virium ad o-
mnesprotegendos, satisquoquebabet ad
omnes op*>rwie)idos. NIhil ergo hie duri
ejlfrittrqn.im quod res human*finein-
comtnodoahquoessenon possunt.Atque
hoc tpfum incommodum
imperio est. Nil", Ii
a
civibus,nonab
ljorr.tr.es propriis st.
gulorum imperils regere se pog;nt,hoc est,
•viveresecundum legesnaturales,opm

ni imperio coerceri.
omnino civitate non esset,neque commu-

Obit'ciuntsecundo,imperium in orbe
Chrijtiano IIbfolutum nullum eJF.
D"
narchic ,
certe non est verum. nam omnes Mo-
omnesque alii
ftatm tivita-
tum titles funt. Quamquam enim ills
qui summum imperium habent, non a-
mma faciunt qu*, veOtnt, ó- quI, civi-
tati utilta caufaejus reinon
esse sciunt,
est defe&us Juris, fed confideratit ti-
'vium qui private rei attenti, Ó- ea-
rnm rtrum qui. adpublicum fpectant /-
gnari, ad officium quandoquefine pericu-
io avitatU cogi non possunt.ltaque Prttp-
apes ab exercitiojurisfttiabfthientali-
E J quandif
qUMnJo,frudenterque de re altquid,de\
jure autem nihil remittunt. I

tmndem XIV.Neque fibi dare aliquidquis


legibuA
quam potest, quiajam habere supponi-
fivitatm quod dare fibi potest; neque fibi ob- r
tur
"onIC-
peri. ligari. nam cum idem effet obligates &
obligans,obligans autem obligatumpos-
sit liberare fruftra effet fibi obligari,
,
quia liberare feipfum potest arbitratu
fuo; & qui hoc potest,jam actu liber est.
Ex quo constat,legibus civilibus non re-
neri ipsam civitatem. nam leges civiles
;
funt leges civitatis quibus si obligaretur,
ipsa obligareturfibi.Ncque obligari po-
test civitas civi. quoniam enim hic il-

,
lam, si voluerit, potest obligatione li-
berare &vult quories ipsa vult, (quia
civis cujusque voluntas in omnibus re-
bus, comprehenditur in voluntate civi-
)
tatis libera est civiras quando vult, hoc
est,actu jamliberaest. Concitiiautem,
five hominiscuifurnmumimperiumcom-
missum est,voluntas,est voluntas civita-
tis. complectirurergovoluntates singu-
lorum civium. nequeigiturtenerur 15
cui summum imperium commissum est,

,
logibus civilibus(hoc enim est obligai i
sibu) nequecuiquam civium.
XV. Quoniamautem ut supra os-
tensum
t-alum
is omnia omnium funt
juis ira suum esle
,
est,anteconstitutionemcivita- tJenini
dicat,
neque est quod,priptii*
quod non aliusrtfequtt-
juilibet idem eodemjure vendicet pro (juam
contra
110.(ubi enim omnia communis sunt, ilium
nihil cuiquam propriumesse potest)quikd-

*) cumipsiscivitaribus ,
equiturproprietatem initium fumsisse bet sum-
arqueesseid mum
cuiqueproprium,quod sibiretinerepo- ritira.
impc*

•eft per leges, & potentiam totius civi-


ratis, hoc est,pereumcuisummumejus
imperium delatum est. Ex quo intelligi-
tur,singuloscivessum sibiproprium ha-
ere, inquod nemo concivium suorum
jus habet. quia issdemlegibustenentur;

quam,
non autem proprium ita habete quic-
in quod non habcar jus ille qui
habetimperium summum,cuj usmandara
funt ipsae leges,cujusvoluntate voluntas
fingulorum continetur, & qui à singulis
conftituitur judex supremus. Quam-
quam autem mulra sint, quae civirasci-
vitius permittir,ideoque aliquandocon-
tra habentemsummum imperium lege a-
;
gi possit: actio tamen ca non estjuris ci-
T//M, sedaquitatis naturalis neque agi-
tur de co (*) quod jurepossit is, qui sum.
mum imperium habet, fed de co quod
Tyoluif, ideoque ipse erit judex, tanquam

j-udicare. E. 6- P
si cognita aequitate, nonposserinique.
,.4nnt-
1.1:I. ,,
Proprietatem initium furalllVc cum
eiviuribus &c. ] Quod ab aliefUtbiis
sbieiium est bonorumproprtc:atem et-
tamanteconftitutascivitates in parti-

fruftr*objection est. Sam jilii 1.


bt<sf*mthan*m exftitijle, id quoniamfa-
miliar»civitatempariam effedixeram,

proprietatem rerumItiaram ap.ztre con-1


ccffam hllbtnt, dtltinci.im ejuidcma a-,
,
tenssthite'ujuemjatntlti. (cd nonr. pro--
prittmteipjimpatris. Pa:resverbdiver-
farumfamiliarutn, qui necpatri ntc io-
mine communi fubjictuntur, jtts commu-
ne in cmniA habtnt.
^Ar.r.e- Ncquc agiturde to quod jure i
poffir,
lalla. &c.] ::"tl('f actio legiscivi contrafu/n-
mum 1/oj-er.intern, idest, contra civita-
tem cor.ccditur; ea acholic non qui-
ritiir , an civitas rem derjUtt agitur,
prjfldcre mrc poflt, fed 1m l?~ib$tsantt
Utu earn peffmere zcUcrst. est enim lex
summi ImperMJtu voluntas dcclarata.
Cum itaque pecar.iamduobus nomtnibtU
a
civitas crjc peterepnftr' , r.imirttmut
at
Inlutum, v:l deb:run, in privTccaIN
-
eit:? Ireis no;conceditttr: n.iv.rju.iri non

, 'in
forest,an r!1:i:.h tributi ex;~t;;d:
lellJ : in (ecundo conceditur propterea
quod nihilvult auferreciv itas
ha-

a cive
st
per calhditatem ; q>tame», cpu< est,
ornnu
mma apertc.Itaquequodreprehendis
juidam fjunc ltJwm" dicms fíleik. ex
hAc doÜrinA, esse prinapibus I." alteno se
liberare, ineptereprehendit.

XV I. Furtum, Homicidium,Adul-
If'17ibuJfil'"
erium , atque inturiæ. omnes
-. hop
uturse prohibentur. cæterum quid in dium
:ive furtum, quid homicidium , quid adi
adulterium, quid denique injuria ap- six
)cl!andum sit , id non naturali, fed ci-
vili lege determinandum est. Non enim (Of
ex
omnis ablatio rei, quam alter possider, bus

est ,
,
ed rei alienatantum furtum est.
quid libus
quid lllimum. legis
autem nostrum
"l'tJi/Ú quæstioest.Similiternonomnis
occisio hominis Homicidium est fed
,
jus tantùm quem occidere vetat lex cl.
; ,
vilis nequeomnisconcubitus adulte-
-irlm est fed is tantùm quem leges ci-
viles prohibenr. Denique promissivio
latio injuria est, ubiipsumpromissum
;
licitum est ubi vnò.jm non est paci-
cendi,ibinullum jus transit; ideóque
nulla sequitur injuria, ut dictum est

possumus ,
capite2.artic.17. Quæaurempacifci
& quæ non possumus, le-à
gecivili pendet. Recteigitursanxitci-

olescentibus
,
,
vitas Latedæmoniorum impune foread -
si quasdam res ita alii
E 7 aufer-
auferrent,ut non deprehenderentur. ni-a

, ,
hil enim aliud erat quam legem face-
re ut suum non Ill/mum esset quod sic

,
acquireretur. Recte itemubiqueocci-
dirur quem bello vel necessitate pro-
priæ defensionis occidimus. Similitet
qui concubitus in una civitate mllÚimo-
nium est in aliâ adulterium judicabi-
,
rur , & è converfo. Item ea pacta quæ
faciunt "rimoni"m inuno cive, non
idem faciunt in alio. quamquam ejus-
dem civiratis ; propterea quod qui pro-
(
hibetur à civitate hoc est, ab co vel tt

in civirate Imperium)
Homine vel Conetho, cujus est summum
quodpiam paci-
sci, nonhabet juspaciscendi. ncquecr-
go pactum ejus validum est; non sit er- lj
go matrimonium. Ejus autem pactum lj
qui minimè prohibebatur,ideovalidum 1
est,&matrimonium. Nequeadditqui- 4
buscunquc pactis illicitis validitatem 1
«Ham, quod facta fuerint cum jure ju- 1
,
rando (*) aut Sacramento, nihilenim
addunt hæcpastorumfirmitati, ur di- I
ctum supraestcap.2.articulo 22. Quid
igitur Furtum, quid Homicidium, quid
II
ex
summa imperio est.
Adulterturn, & in universum quid sitin-
juria,cognoscitur ex legecivili, hoc est,
mandatis ejus qui in civitate cum

Quod
1

:.",
ut Sacramento ,
Quod fatla funt cum jure-jurando ^Antto-
&c.
ionium Sacramentum
a
]fit,(quo
Vtrum Matri- tAtio-

Ihcologisufurpatur ) sensu
a vox an non
V von est hii"tffinflituti dtjputare.
,
.intp.mdu o ,
't'ir; & is
mtiliei ad ccba-
itAtionem contractumIc^ttimttm, idest
,
.gecivil; cci.cefiurn five Sacramentum
,
,/on fit five ;..on jii, certe cjfe matrs-
';Oi:mm legit tmum. Cohabitationem au-
em cjualtmant inter quos civitasfieri
To/ubet, matrimonium nðnffe, cum fit
ieessentia matrimonii utfit contraftus
egjtlinw.Matrimoniafxerunt legitime
crmultu in loeil , ut apud Iudtos, Gu-
ru, Romanos, qui tamensolvipoterant.
autemqui non permittunt hu-
Tpud eos
asmodi (ontrllus, nisiell l:ge ut nun-
quam dissolvantur , matrimontumsolvi
quidemnonpotest; & ratio est quod ci-
vitiu illudfolubilefieri vetuit, non quod
matrimoniumfit Sacramentum. Itaqut
cirtll matrimonium nuptiarum cerimo-
mas, quI. in Temploperagendtfunt pera-
gere, conjugibut benedicere, vel, si
itll di-

,
cendum est eos eonfecrare, ad Eccle-
,
fiafticos fortassesolos ptrtinebit; tlterJl.
omnta , fiempc qui,quando quiblu p*-
cIm mRtTlmonilljillnl, penesleges civita*-
tit funt..
XVII.
Opinit XVII. Adeò durum maximæ par
eorum
tjuicivi- imperium & potentiæ absoluta
tMtem
,
ti hominum vidctur clTc summum ho

f»Airm- eriam nomina oderint. id quod accidi


ut ips.

envel- maximè per infcitiam humanæ natur,


nontjjet iam
quu-
if"4". ad
,
lent.Oki & legumnaturmlium partim autem et
,
per eorum culpam qui cùm in ta
li impcrio constiruri sint, potestate su.
cum pt- propriam libidinem abutuntur. U
teniU fugiant igirur hujusmodi summam po
46fols. ttftllttm, quidam
corum civitatem sa-
Id. tis rectè constitutam volunt, si illi qui
cives futuri funt coëuntes , de certis
articulis propositis & in cætu agitatis

,
probarisque consentiant , jubeanrque
cos observati poenasque præcripras de
iis sumendas esse qui cos violaverint.

sationem extcrnorum hostium ,


Ad quam tem, atquc etiam ad propul-
præ-
,
scribunt reditum certum & limitatum,
ea lege ut si non sufficiat , redeun-
dum sit ad novam cætus conventio-
ncm. Quis non videt in civitare sic con-
,
stitutâ, coctum illum qui hæc præscri-
psit habuisse potestatemabsolutam ?
si manet igitur castut vel de tempore
,
in tempus ad cerrum diem & locum
conventus celebret, crit perpetua po-
tentia illa. Sin penitùs se dissolvant,
velunâ dissolviturcivitas, atque itare-
vertuo-
errunturadstatum belli, vel relinqui-
ur alicubi potestas puniendi cos- qui
es transgredientur quicunque de-
&
,
illi fuerint; quod
num quotcunque
ieti non patest, fine potestateabsolu-
â. Namqui jure tantum fibi conces-
um virium hiber, ut possit quotlibet
ives pænis caërcerf, habetpotentiam
à
antum,ut civibusmajotcontribuinon
.loiTir.
XV111.Manifestum est igitur, esse NM
en omni civirare aliquem hominem Imptrii
vel concilium five curiam (mmmt.
urtum , unam,
quæ potentiam in cives singulos jure
habet tantam, quantam extra civitatem
unusquisque habet in fcipfum :id est,
summamsiveabsolutamviribuscivira-
tis, neque ullâ alia re limitandam. Si
enim potestasejus limitaretur, necesse
est, ut id fiat à majori potestate : opor-
majorem potentiam habere ,
tet enim cum qui limites præscribit ,
qui limitibus cohibetur. Potentia ita-
quam is

que illa cohibena, vel fine limite est, vel


irerum cohibetur ab allâi majori; & sic
tandemdevenietur ad potestatem,sine
aliolimitepræter eum qui terminus ul-
timusestviriumcivium simul omnium.
Eadem dicirur quoque imperium sum-
mum, & siquidem concilio id commis-
sum
mum ;
sum sit, vocatur illud concilium supre-

,
si verò homini uni datum sit,
vocatur ille homo supremus civiratis
Dominus. Imperii autem summi notæ

;
funt hæ, leges condere, & abrogare; Bel-
lum & patem decernere controversias

,
omilfs per se, vel per judices à se consti-
tutos cognoscere & dijudic*rc\ Magi-
ifratus, Mnaftros, Consiliarios omnes
cligere. Denique si quis sir qui unam
quamcunque actionem jure agerc po-
,
test quænulli civi, ne que civibus præ-
terquam ipsisoli licira est is Imnmum
imperium in civitate obtinet nam ca
quæ fieri nequeàcive ullo, neque à plu-
ribus civibus jure possunt, civiras sola
potestfacere. Isigiturquiea facie,Jure-
utitur civitatis, quod est imperiumsum-
mum.
XIX. Qui civitatem& cives cum
Sieenfe.
vit4*
cum he-
tHtM, mum imperium
, ,
rstura- homine & membris ejus comparare so-
lent, dicunt penèomnes eum quisum-
obtinet in civitate
ad civitatem totam id quod caputest ad
esse

i
is tjui
habet totum hominem. Czterum ex antedi-
sism. ctisapparet, eumqui tali imperio præ-
mum ditus est, (sive Homo fit, sive curia) ha-
im/feri-
bere ad civitatem, rationem noncapi-
adeivi- tis, fed animæ. Namanima est,per quam
tatem homo habet voluntatem, hoc est, po-
tn94r4- test
,
estvelle&nolle, ita pereumquisum- tune, in
num habet imperium & non alirer, vo- qua
untatemhabet,&potest velle&nolle humtn*
"mm"
eO

ivitas. Cum capite conferendus potiùs adip-


st cœtusconsiliariorum , siveconsilia- fum kt-
ius unus , cujus folius confilio (si ali- minem.

erium in
)
ujus solius is qui habetsummum im- r»rc*p.
regenda civitare,inrebus i.nrt.l.
ma-
imimomenti utiturCapitis enimoffi-
:r:ium consulere est, sicut animæ im-
perare.
XX. Siquidem imperium summum, Sum-
vi pactorum quæ cives sive subditi inter mum
imperi-
se singuli cum singulis mutuòineunt,
umnon
constitutum sit; pacta autem omnia,ut p.ffi}rI-
à voluntate contrahentium vim suam rt dif-
sortiuntur , ita consensu eorundem vim folvt-
"nflnjÌI
suam perdant &,dissolvantur ; inseret
forte aliquis, summum imperium consen- eorum
quorum
,
su omnium simul fubditorum posse tolli. paClurfi
Quodetsi verumesser,non video tamen Clnftilfr:
quid periculi inde summisimperantibus, turn.
oririjureposset.Quoniamenimsuppo-
nitur unumquemqueunicuiqueseobli-
gasse si quilibet unus civium id fieri
,
nolit, cæteriomnes utcunqueconsen-

,
serins renebuntur. Nec potest quisquam
eorum sineinjuriâ facere quod pacto
mecum iniro non facere se obligavit.
Non estautemputandumaccidere un-
quam,
ut
quam, omnes simul cives, ne uno

,
quidem excepto contra summum im-
,
perium confentiant. non ergo pericu
lumrest summis imperantilus vecjurt
possint authoritate sua spoliari. Si ta-
men concederetur , jus corum depen-
dere à solo pacto,quod unusquisque init
cum unoquoque fuo concive ,
facile ac
cidere posset ut imperio spoliarentur
prætextu juris, fubditis enim sivecon-
vocatis imperio civitaris, siveseditiosè
concurrenribus plurimi
omniumcontineri
,
arbitrantur
in consen-
consensum
sumajoris partis.Quodquidemfalsuml
est. nonenim ànatura est,quod consen-

su omnium,
susmajoris partis habeatur pro consen-
neque verum est in rumul<ì
tibus; sed procedit ab institutione ci-:
vili, & verum est tune tantum , quando
is homo vel curia illa quæ summum ha-
bet imperium, cives convocans, pro-
prer numerum magnum, electis
porestatem loquendiproeligentibus
& loquentium majorem partem, circa
esse
,
vult

cas res quæ ab co discutiendæ propo-


nuntur, habeti proomnibus. Nonau-
tem intelligitur is qui habet summum
Imberium convocasse cives ad difpuran-
dum de ipsius jure , nisi pertæsus re-
rum,disertisverbis, impenum abjiciar.
Quo-
Quoniam autem plurimi, per inscitiam.
ro consensu civitatis habent, non mo-
consensummajoris partiscivium, sed
uiolnJvalde paucorum,si secumsentiant,
fc'Ollct iis videri Imperiumsummum jure
1
brogari,modò id fiat in magno aliquo
onventu civium per suffragia majoris
lumeri. Sed quamquam imperium, per
>a£ti singulorumcum singulis confti-

uatur , non tamen ab ea sola obligatio-


le dependet imperii jus. Acceditobli-
gatio erga habentem imperium. Civis
enim unusquisque cum unoquoque pa-
ciscens sie dicit,egojus meum transfe-
,
ro in hunc, ut tu tuum transferas in eun-
dem. Unde jus quod unusquisque habe-

neficium,
bat utendi viribus suris ad proprium be-
totum translarum est in ali-
quem hominem vel concilium ad bene-
sicium commune. Iraque inrercedenri-
bus pactis, quibus singulis singuli obli-
gantur, &: juris donatione quamratam
habere obligantur imperanti duplici
,
obligatione civium munitur imperium
ea quæ est ad concives , & ea quæ est ad
,
imperanrem. Non ergocives quotcun-
que fuerint sine consensu etiam ipsius
imperantis, cum spoliare imperio jure
possunt.

C APUT
CAPUT VII.
De tribui civitstum fpecitbus, Demð-,
,
cratia Arttfocrati.i Monarchta. ,
I.Cvitatittrrsrjjfituntumspecies
, ,
Democra.
tiam,Aiiftocratiam Monaichiam.11.
Oligarchiara non esse si.ttMm civitatus d,.:
icrCumabAtifiocratij netjue Anaichiam
,
esse Upturn tmnin*. III. Tyiannidem
nu
*.'VflarvrnariMfudivrrfnmaIfjititna Mo-

i.
'IJ,Chli IV :,\cn dunJldtum ctvitatumix-

i
tum ex fptcieiusliiciu. V.Democratiam
; lji ccrt4 tempera & Icca ronvmienii ctnfli-
t
st:ar.rlor ,d.j;Ivi. v In Democ atia tern- ,
I.Hi
,v,
Cl.UI.l j"
I'll
st'um ftrjt. rdiin'i'vI.C.JoizTttt rjj- pA*-
V(t vet!i;mnn imperii usumprotntervufiit

~u!i(u/i) Ji r'tit
InDciliO-
Allures fcpOjHI"

ix. ,
lo p'icmwanr
t"r.VIII.
!i'pactfiumw
I'opul'Js ipe ntmtni oLlig.t-
Af;st.lCiuti."!qinoutad:!inten-
In Ariflociana OpiiiD^'i-'s
rtqut civi u:sju.im aut toti
;

<mtuum.xi.Monar-
I
populo tl!tf.\ntur. x. Opumaiibus ne
XII.
ilraijutiti**;}itu4csnjitrura. Monar-
chici.tmim et rcceptum ii.ip'ri um ra{f" cl Ii.
t.
g*tur. xii Monarchia fenper in potennii
proximti est ad cxcrccndum mnet ailwt qui

peccati t ,
lid Impertum rtluirwxtur. XIV.Quid genuo
quorum htminum sit , qttandi ci-
nt.i< adverfiu cives velcileiadversus civi-
tjrem rjficit fuo ntnfuttguntur. xv. Monar-
cha IlaUI sine temper:slimitattone pattft
,
J"ccejjoremsuum eligere. XVI. De Monar-
t* jureImperii ,
chis ad tempos, XVI I. Monarcha, rettn-
tier, inteligitur ullo prom'r:
tntnt
jut
trans.uhffe in mrditi ad Impcrittm nreeffd-
TIM. xv11 i.£
UILMmtdu ctvit fuujtClione ti-

Dll/r.1/ur.
Ictum jam est de civitateper in- (;tI;t<<-
stituttonem in genere. Dicen tutret
fpeciebus. Differentia tatilum
m est de ejus Issi{,..
iremcivitarum fumirur à dUfenntiå
rr ar
Inn um,quibuscoromiflumetffum- Dtmt-elrs :

um Impertum. Committitur autem crattMm,


Imperium, vel uni homini, sArifit-
Immllm crMlum,
:1 Concilio five curia unimulrorum ho-
Montr-
inura. Rursus Concilium multorum (hlMM.
iminum, vel est omnium civium , (ira
r quiliber e.orum jus habeat fuflfragii,
oflitque interesse rebus difcutiendis, si
pluerit) vel parsi tantum est.unde tres
afcuntur civitatisfpccies; unaubi fum-
tum tmprrium est penes Concilium
,
quo quiliber civis jus habet
vocatur DBMOCRATIA. Altera
fuffragii

bi summum imperium penes Concilium


,
,
it,in quononomnes,fed certa aliqua
ars fuftragium habet, & dicitur A R I-
TOCIIATIA. Tertia.ubi summum
mperium penes unum est,Beappella-

cruraporitur Poruioi.
ur M oNARCHiA. In prlmâ, is qui

rcunclj,O PTIMATES. In tertia.Mo-


In

IAIICHA nominatur.
II.Quod auteminrroduxeruntan- OligAt-
riqui chiam
mn tfii tiqui rerum Politicarum lcriptores erf
ifdtum alias species his oppofiraa, D
sism Ariftocrati$.
;
Olig/trchtatn,
ncrapc
c,,,iI.t;. meeratU AnarchiamSwt. confufioneim.
divtr-
hoc
..AristII- perium paucorum MonarchicTyrant*
i
cft,
ft«ri4, dem; non funt ilIz rres aliac fpeciescivi
"hI8U tatis, fed tria nomina diversa, ill
.A"n- indidere ri.quibusvel regimen,vel quz
chilUflf reger
eflifl*- tes displicuerunt. Solent enimhomind
turn per nomina, non res tantum, fed & pro
tmnint. prios IIffelllU,pu amorem,cdiuw,iratrt
ta
&c. una significare; ex quo fit, ut quo,
ab altero Democratic, idem ab alrerc.
Anarchia; quod his Arifiocratia, illi
Oligarchia soleat nominari; & querr
aliusRegan, alius Tyranntttneiledioti
ter. Ita ut his nominibus non defignei*
turdtverfi species civitatis, sedcivium
Jirvtrfi. fententu de imperante.Primum
aurem quis non vider Anarchiam oppo-
?
ni xqui omnibus dictis speciebus si-
gnificat enimea vox, nullum omnino
regimen esse,hocest, necivirarem qui-
demesle. Quomodoaurem fieri porta:,
fit
ur non-civita* ?
civitatis species De-
inde, quz differentia est inter Oligar
chiam,qua fignificaturimperium pauco-
rum vel magnatum , & Ariftocratiam,
quæ est imperiumoptitnatum five mcho-
rum , praeterquam quod homines inter
se
ita differunt, ut non eadem omnibus
;
tona fine quo fit ut qui aliis optimi, a-
lispejfimivideantur?
III. Quod auremregnum & Tyran- Tyran-
ts non sint diverfsespecies civiratis, nidem
nontjje
lud facile perltiadebirur propteraffe- ftatum
:us homimim, qui etsiciviratem uni civitatii
objectam esse mallent quam pluribus, diver*
on tamen reétè eam gubernari putant, fum k It-

a ,
isi guberneturad arbirrium suum. Sed
uid differat Rex Tyranno ratione in- chic.
eftiganduraetf,nonafFeftu. Primum
gitime
Monar-

"Iltem non in eo differunt, quod major


t potentia hu jus quamillius;quil (run-
10 imperio majus dari non potest. ne-

,
ue quod alter potentiam habeat præ-
criptam alter non. cujus enim poten-
a præfcripraelt,noneltRex, sedsub-
i/IM prxfcribentis.Deinde neque modo
cquirendi differunt; si quidem enim in
ivitate Democraticá,vel Aristocratica.
Wlmflm imperium civis aliquis vi occu-
arct, habiro civium consensulegitimus
rMonarchß ; eoconfcnfu non habito,
oftisest,nonTyranntu. Differuntergo
)lo imperii exercitio,utrf.vfirquire^te
gir,Tyrllnnmquialirer. Huc igiturres
edit, ut cives Regemlegitime in summo

,
mperio constitutum si imperium ipsis
,
aèviJcbitur cxercere turnRegem,
F
a-
liter
literTyrannum appellandum cenlcanf
Non funt igitur diversi civiratis ftarut
Regnum & Tymnnis , fed eidcm monar V

che. nomen Regis pro honore Tyrtntm


,
pro convicio datur. Quae autem paflirn
contra Tyrtnnos di4fta in librisrcperiurn
tur.originem à Graccis & Romania fcrii
ptoribusrraxerunt, qui partim àpopulo1
partim ab optirIMtibltf regebantur, ideó
que non modo Tyrannos sed etiam Reges-
exosi sint.
Kin di- I V. Sunt qui necessarium quidcmi
ali-
vitdtu
nes unum effet,
;
ri ft*' esse putant, ut summumtmpcrtum
turn ci- cubi in civirate exsistat fed si illud pe-
sive bominem five Con-
mixtum
txfrt- cilium, sequeretur, inquiunt,civeso-
citbui mnesesseservos. Hancconditionemfu-
tUl". gientes, posse esse statum quendamcivi-
tatisarbitrantur mixtum ex dictis tribus
speciebus, diverfum tamen à singulis,
quam mixtamvocantMonarcbiam, vet
mixtam Aristocratiam,vet mixtam De -
mocrlftum, proutaliquatrium fpccic-
eauJ
rum præ caeteris eminear. Exempli
sa, si nominatio Magiftratuum,8c Arbi-
trium belli & pacis, penes Regem esset,
judiciaapud magnates,pecuniarumcon-
tributio penes p»pulumt&c legum feren-
darumpotentia, penes omnessimul: hu-
jusmodi (latum vocarenr Monarcbiam
mixtllm.
ixtllm. Quod si fieri posset, ut hujus-
odi ftrituscxfifterct, nihilo magisci-
um libertati confulrum esset. Quam-
u cnim omnes confentiuntinter se,
b,ettio fingulorum civium tantaeft,
: major esle non possit; fed si diflen-
mr,bcllum civile reducitur,&jusGU-
privati, quod est omni fubjcdione
jus. Sed fieri hujusmodi imperiisum-
(*) divifionem non posse, satis de-
onstratum est capite praecedente,arti-
alis6. 7. 8.9.to.ti.n.
Sed fieri hujusmodi summi Imperii sAmt-
]
vifionem non ptjjfle 8cc. Imperium tatn.

,Ita
mperari
olunt.
,
vidi non oportere,plerique dicunt;fed
Ót limite aliquo contineri
suns tquum est. fed ilLi
1m cum temperari & limitart Jicunr.
J
dividi inteOigunt ineptl diflinguunt.
'llem quidem ego non modo Reges, fed
iam ctztm illos qui funt cum imperio
•mmo , velle temperare fibi a malefi-
o , cogitantesque de officii*fun intra
gtim naturalium & divinarum limi-
s se ipsos continere.At illi quificdif-
nguunt, fummos imperantes ab alius
mttari & coerceri volunt: quod quia
rt non potefl, quin illi limitatorespote-
stif partemaliquam qua idfacere pof-
F z jint,
jint , haber: debeant, dtviditur Impem
riitm, no" remperllwr. I
V. Videamus jaminunaquaque ci
Demo- vitatis specie constituenda ,quid facian
cratism, constituentes. Qui coïerunt ad civita
niji ttr-
Tatent- tem
, erigendam, penè eo ipso quod co
forAC" icrunt Democratia funt. Nam ex e
lootccH- quod volentesconvenerunr, inrelligun
venicr. di turobligati ad id quod consensu majo
ttnfll-
ris parris decernetur. Id quod quam
tuan-
tHr, dip diu conventus durat, vel in certos die.
fdvi. & loca differtur, Democrata est. Nam
conventusis,cujusvoluntasetvoluntas

,
omnium ci\'ium,fummJlm impenum ha-
bet. Et quia in conventu hoc rupponi-
turunumquemque habere jussusstragii
loquitur earn esle Democratiam, perde-
finitionem traditam articulo 1. capitis

conventus ,
hujus. Quod sa discedant, solvaturque
neque quicquam ante con-
stitutum fit detempore&locofe denuo
congregandi, redit res adAnarchism, &
ftatum illum in quo erat antequam con-
venitTent, hoc est, ad ftatum belli o-
mniuin conrra omnes. Populus igitur
summumtmpertumnonampliusretincr,
quam dies& locuscertus., cognitus &c
conllitutus palam sir, ad quernconveni-
requicunquevolentpossint.Niiienirn
id
I
& sit,
cognitum staturum
, possunt vel
liversis temporibus & locis hoc est, in

eque est amplius


,
ð ;,,
actiones, vel non omninò convenite.
fed multitudodifloluta
id est, PlIpU-
cui nulla
eque actio neque jus attribui potest.
hue igitur res conftituunt Democra-
i
,

//ww.quarum una (nempe conditio per-


etua conventuum) Aif..l.9'1, altera (quæ
st pluralitas suffragiorum) 7® ~-' si-
e porestatem constituit.
I.
V Praeterea,nonsufficitPopuload InDe-

I IImmltm imperium retinendum, ut tem-


orafic loca cerra conveniendicognira tia, trm-
nrocril-

porun*
int, nisi etiam vel temporum inrcrvalla ctnve-
ninùs inter se dissent quam utinterea nitndi
uicquam possit intervenire quo (pro- inter-
ter defectum summi
, Imperii) civitas in
scrimen adducarur vel saltem usum tjfe
ummi Imperiialicui homin um, vel va,vel
vaUa
fportet
par-
oncilio um pro tempore inrermedio summi
oncedant. Hoc enim nisi fiat, non satis imperii
usum pro
autum est defenfioni, & paci fingulo- liter- i
um. neque igitur civitas dicenda erit; valltt
quippe in quâ propter defectum securi- unia/i-
atis reditunicuique jus seipsum pro- tuiejje
rioarbirratu dcfendendi. conce-

,
VII. Democratia non constituitur InDe-
per attasingulorum cum Populo
dertdum.

sed: mocrat

-
nutuis pactis fingulorum cum lingulis tin fin-
F ? cxteris. gait cum
iftigulu caereris. Primum autem ex eo pate
obedirs- quod prius dcbent in omni pactoexs
TOI
st p*- stere personaepacifccntes quam ipsu
,
pulo F4- pastum;sed ante constirutionemcivinta
tiftmn- tis,poPNllU
; on exlliciturquae non era)
tur po- personaaljqua fed mulritudopersona,
fultU ,
ipfent- rum singulariumnon poruit igirur inre:
jn.'ni ob- populum&avempactumullumintercet
ItgtMr. dere.Poftquam autemcivitas confiirut.,
est, ficivis cum poPNIo pacifcitur LU-I
stra est: quia Populut voluntatc sua vo-4
luntarem civis illius (cui fupponirur ob-i
ligari) comple&irur, idcoque liberare (e.
poreft arbitrio luo ; & per consequens,!
jama£tuliber est. Secundum aurcm,:
quod singuli cum singulispacilcuntur,1
ex eo inferri potea, quod fruitra eflsx
constituta civita»,st cives nullis obftrin-1
gercnturpatHs, ad facienda omittenda-
que ea qua; civitas faccre & omittcre
imperaret Quoniam ergo paéh talia in-
tercedere in civitate constiruenda intel-
liguntur ut necessaria, nulla autem, ut

;:
jamostensumest,intercedant interci
vem &populum sequitur fieri ea inrer
cives singulos scilicetutunusquisque
civium paciscatur voluntatem suam se
subjecturumessevoluntatimajoris par-
tis,eâlege, utretiquiquoqueidem si-
cianr; tanquam si unusquisque sic dice-
ret,
T,egoitti meumadpopulum transfcro,
i tti.imgratmm\ ut tutuum, in grattam
Ticam, transfer/u ad eundem.
III.
V
,
Aristocratia sive curia opti- ^rijto'
ìat:lm cum summo imperio origincm quilrtu
aber à Democratia,quæ jus suum inil- attibus
cratia

im transfert. Ubi intelligendum est,cer- consti-


os homines nominibus, vel gencre, vel turol.
liqua aliâ notâ ab aliis dignofcendos
roponi ad p;.puJ"m,& pluralitate siffra-
sorum eligi, in electos autem transferri
as omne totiuspopuli, five civitatis, ita
t quod jure populus priùs poterat id

,ut
,
qunc jure possit curia electorum opti-
nattim. QuofactopatetPopulum
personam unam summo imperio ad hos
,
translato, non ampiius exsistere.
I X. Sicut in Democratiâ populus, In 4ri-
tainAristocratiâ curia optimatum o. stc.t-
mni obligatione libera est. Quoniam e- nj .(pti-
nim cives non paciscentes cum populo, nihilpa• mattt
sed mutuis interse pactis,tenebanturad fifcun-
omnia quæ populus facerer, tenebantur tur;nt-
inde ad factum populi transferentis jus qmtciti
cui-
civiraris in optimates. Neque enim curia

populo ,
optimatumporuit, quamquamelecta à Alltt.,
ad quicquam ab eo obligari populo;
tjuam

nam ea erectâ,populus simuldissolvitur, obli?,\n-


j
ut proximè supra dictum est, perirque rur.
ratio illa quamhabebat utPersona. qua-
F 4. re
re perit quoque unà &
dissolvitur,qua
iavlta eratad perjönamobligario.
Cf timd. X. Hæc quoque cum Democratie
Jlblll communia haber Aristocratia. primùn
rsaest
{tluilUlt
'OI't'(n.
porum.iJc ,
ntctffa- quod sine constitutione
locorum
certorumtem »!
adqux curia
matumpossitconvenire non ampliu
oprm
,
IliU/U. sit atria , neque
persona una , fed disso-
luta multitudo , fine summo imperio
,
secundum quod tempora conventuum
longis intervallis,salvosummoimperio
nisi usus ejus in unumaliquem homi-
nem transferatur, non possint disjungi.
rationes autem quare hoc contingit,
eædem sunt, quas adduximusarticule
quinto.
Monar- XI. UtAristocratia,itaquoqueMo-
chia

tiiitbtu ,
,
narchia à potestatepopuli derivatur, sci-
quittu licetjussuum hoc est summum
corjli!n rium , in unum homimm transferentis.
impe-

Tu. Hic quoque intelligendum est tir.tnn


,
cerrum hominem, nomine , vel alia notâ
à cæteris omnibus dignoscendum pro-
poni,atque in eumjus omne populi plu-
ralitate suffragiorum transferri ; ita ut
quicquid potuerat/>o/>«/«fantequam cli-

,
geretur, id omne postea jurepossitface-
reelectus. Quod cum factumest popu-
lus non amplius est persona una, sed dis-
solutamultitudo, quippe quæ una erat
virtute
irrure tantùm summi imperü, quod
mà se in hunc transtulerunt.
XII. Neque ergo Monarchaullis se Mtnar-
actis cuiquamobreceptumimperium cliA ne-
bstringit. recipir eniniimperium àpo- mini 06
•tlo\led ut proximè supra ostensumest, rere.
ptum
opulus statim atque iJJaébm est,perfo- impt-

erit omnis ad
;
ctesle desinit pereunteautempersonâ, rium fit-
personam obligatio. Te- Ciit buII-

entur itaque cives ad obedientiam Mo- ptur.


archa præstadam, pactis illistantùm,
uibus mutuo se obligaverant ad ea o-
unia quæpopulus censeretfacienda,hoc
st, ad obediendum Monarchæ, si Popu.
constitueretur.
XIII. Dissert autem Monarchia, Manor-
n
li,
hoc ,
um abAristocratia, turn à Democratia (hll fem-
hoc
quod
est, ut
hîc ut deliberari
imperium actu
& decer-
exerceri
f/er in
patentht
prtxima
lofllt, temporibus quibusdam & locis tfl."
;
ondictis opus est illic omni tempore tXtrctn-
loco deliberatur& decernitur. Populo dum
enim ut&optimatibus quia non funt tmnes
, , «Riu,
unum naturale, congressu opus est. Mo- quiati
narcha, quiunusnatura est, semper in impe -
porentiâ proximâ est ad actus imperü rium re-
exercendos. quirun-
XIV. Quoniamostensumestsuprà, tnr. Sued'
articulis 7. 9.12. eos qui summum in
genu*
civirate imperium adepti sunt,nullis Ftee'lli).
F 5 cui-
V 'fl'- cuiquam pactis ;
obligari sequitur
rum ho- dem nullam civibus posse facere inju-
eos
minum riam. Injuria enim, per definitionem su
fit I
1UCltÚ
pra allatamcapite rertio,articulo tertic
a;,,';'M nihil aliud est quam pactorum violatio.
mdver- ideóque ubi nulla pacta præcedunt, ib
fmci - nullasequipotestinjuria.Potesttamen
Vts,vrl
civisaJ.- & populus
,
& curiaoptimatum,& Mo
1'erfn* narcha multis modis peccare contra cæ
stvili- teras leges naturales, ut credulitate, ini
tem »ffi- quitate, eontumelia, aliisquevitiis, qua
fio (IlØ sub strictâ & accuratâ injuria signi-
hac
tion fun- ficatione
I'tnutr. non veniunt. Cæterum civis si
obedientiam summo imperio non præ-
stiterit, injurius & in cæteros concives
cranes etiam propriè loquendo dicetur;
propterea quod unusquisquecumuno-
est obedientiam
quoque
re, atque
pactus
etiam in summum imperantem
quod jus quod ei dederant,sine consensu
;
præsta-

,
ejusresumunt. Etin populoquidem,vel
curiâ Optunaturn si quid decretum sit
contra legem aliquam naturalem , non
peccat ipsa civitas, hoc est, persona ci-
vilis,
cretum
fed cives illi quorum fuffragiis de-
est. peccatum enim sequitur
voluntatem naturalem, ScexprcHam,
non politicam, quæ artificiosa est; quia
si hoc esset, peccarent & illi quibusde-
cretum difplicuit. In Homrchtd au-
tem,
em,Monarcha siquid decreveritcon-
ra leges naturales, ipse peccat: quia in
pso voluntas civilisea dem est
cum na-
urali.
X V. PopulusquiMonsrcham fa«£hi- HitMT-
ei
,
us est,potest summum imperium tra-
tere vel sirapliciter sine temporis limi-
atione vel pro tempore certo &de-
cha (4-
dtt*f-.r.e
Utnpo
, limitj-
erminato. St smpliciterintelligitur ita tlØ".
ílè imperium ejus cui traditur, sicut e- pote,!
atpopuli qui tradidit. Quâ igirur ratio- picceffj
populus jure Monarchatn illum, eâ- rem
Ie suum
dem ille Monarcham IIlium facere po- sti;crt.
rest; ita ut Monarcha, cui simpliciter tra-
ditum estimperium,competatjus non
modo possesssios, fed etiam iftcceflionis,
ut possit suo arbitrio declarare successo-
rem suum.
XVI. Quod si imperium pro tem- DeMf-
fit,
,
pore determinatotantumtraditum narchti
alia praeter ipsam traditionem spectan- Ad tem-
da sunt. Primum utrumpopulus, cum pm.
incum imperium contulerit, relique-
rit sibijus ad tempora & loca pracfi-
nira coëundi necne
s ,
Secundum
reliquerit ibipotestatemiilam, utrum
reliquerit fibi potestatem convenien-
, si

di antè quam tempus illud exspiraret,


quod Mønllrch" ad habendum impe-
rium summum prarscripserat. Tertium
F 6 urrum
urrum convocari voluerit ad arbitrium
lionurchin, illius temporarii, &non
lirer. Supponamus jam populum tra
dissesummumimpertum alicui uni hom-
ni, habendumpro temporetantumvita
suæ; quod cum fecHfet, puremus pri
mò,è cætu unumquemque ita difcdlili"
ut deloco.ubi (post morrem ejus) a
novamelectionem congregarentur ni
hil omnino ordinatum fit. In hoc cart;
manifestum est, per articulum quintuir
hujuscapitis ,populum non esse ampliu
spersonam,sed multirudinem dissolutam,
quorum cuilibetcum quibusliber conve-
nire diverso tempore, & loco quo libue-
lit, vel imperium fibi rapere si potue.
, ,
rit xquo jure nimirum naturali, lici-
rum est Quicunque igirur Monarcha
tali conditione imperium habet, tene.
tur lege naturali , quæ habetur capire
,
tertio articulo octavo de non reddendo
malo pro bono cavere ne per mortem
suamcivitasdissolvatur,nimirum velsta-

successorem ipse nominando ,


tuendo diem & locum certum, quo ci-
ves qui voluerint convenire possint, vel
prout si-
bi ad civium communem utilitatem
conducerevidebitur. ls igitur quifwn.

,
mam potestatem pro rempore vitæ acce-
oit eomodo quo dictum eit, absolutè
eam
am habet, & potest disponere de fuc-
essione Secundo, siponarur populus
b electione Monarche. temporarii ira

conveniendo
, ad
sicessissee utdecretum.prius factum
diem & locum
fit
e cer-
um post mortem ejus, tunc mortuo
Monarcha, consolidatur imperium in
opulo, nullo novo actu civium sedju-,
e priore. toro enim medio
(
immum imperium utDominium
,
rempore,
opulo erat usus autem, five exercitium
)
in

jus tantùm in MonarchAtemporario,


t ufnfructuurio. Quod si
populusele -
,
lo Monarchatemporario ita discesserit
curia uttempora kIuea certa conve-
liendi habiturus fit, durante termino
Ili prsefcripro (quemadmodum apud
opulumRomanum factisuntolimDi.
Litores) non habendus est talis. pro Mo-
larch, fedpro primopopuliministro,
potestque populus, si videbitur, eum
idministratione suâ privare etiam ante
,
empus, ut fecitpopulus Romanus, qui
Minutio Magistro Equitum aequalem de-
dit potestatem cumQuinto Fabio MAxi-
w.quemantèfeceratDiclatorem. Ra-
tio cujus rei ea est, quod cogitari non
poreft, cum five hominem, five coetum,
qui in potentia proxima & immediate
est ad agendum, iraimperium retincrc,
- F 7 -
ut
utnonpofliractu imperare. Imperiu
cnim nihilaliud est,quam jus imperan
quoties pernaturam possibile est. Pes
;
strecmo, sipopulut, declarato Monarch
te/npcrariot itadifcedar àcuria. urii"

convcnire,
juflu declarari non fit licitum iterui
inteliigirur populus ftatir
dissolvi ; imperiumqueejus efleabfoli
tè , qui iic declaratur : propterea, quo

,
noneit inpotestate civium,
renafcatur
ur
folushaber. Nequerefertquod potue
civita
nifivelltis qui imperiun

rit promittere, secives certis rempori


bus convocaturum.cumnonexftet jam
nisi irbltrioejuspersona cui promiiTurr
est. Quae diximus dequatuor praediftij
aCibuspopuh, MormrchAtn ftmpDrllriu",
eligentis plenius explicabuntur per
,
comparationero cum Monarch*absolu-
to, cui nullus apparct hxres. Populut
enim Dominut civium ralis est,ut hære-
clem nisi qucronominar ipre,haberenon
poffir. Prærerea, inrervalla inter rem-
,
pora conventus civium comparari roC-
funt ad terapora dormiendi in Monar-
chy. urrobique cnim eu imperandi
c-iianr,potenti*rctinetur. Denique ira
ciiilolvi conventum, utnon possit ire-
rum convenirc, mors populiest siout:
ita dormire ut nunquam vigilare pofnt,
mirs,
ors hominis est. Quemadmodum igi-
r Rex cuihæres ullus est, dormitu-
ita possit expergiscere,
is ut nunquam
oc est moriturus, si tradit alicui sum-
um imperium cxercendum donee evi-
laverit,traditei perconsequenssuc-
ssionera; itaquoque populus,qui Mo-

,
archamtemporariumeligens simulau-
rt fibi potestatem conveniendi tradit
si dominium civitatis. Porrò. ut rex
ui dorraiturus in tempus aliquod, sum-
um imperium alii dat adminiftran-
,
um, idemexpergefactus recipit; sic
opulus Monarcha temporario electo
,

t ,
etinens jus coëundi
ocum
ad certum diem&
eodierecipit imperium suum.
sicutrexqui imperiumadministran-
um aliidedit, ipso interea vigilante,
orest idem revocare quando vult; ita

,
opulus qui per tempus Monarche tem-

,
orario præscriptum jure convenit, po-
esteundemimperio si velir spoliare.
Denique rex qui imperium admini-
trandum alii tradit dum ipsedormir,
nec evigilare potest, nisi is cui tradi-
um est voluerit, una perdidit impe-
;
ium cum vita sic populus, qui Mo-
narchi temporario imperium com-
nisit, ita ut injussu ejus non possit
terum convenire , penitùs dissolutus
est,
est
, manctque imperium penes ele
ctum.
Monar- XVII. Monarcha si quid promtfer:*
ch*,te- civi vel pluribus simul civibus, pre
ten"1II ,
pter quod per consequens fummur
re impe- ,
rii,run Imperium exerceri non potest Promis4
,
inttlli- sum illudsivePactum juratòvel injurat
gnur tò factum irritum est. Pactum enim es
*tl*pT9- juris translation quæ per ea quæ capiti
mttfi secundo articulo 4. dicta sunt, requi
tranfiu- ,
ItJJejut rir signa idonea voluntatis in transferen
in media te. qui verò sufficientersignificat vo-
.d lm- luntatem retinendi finem sufficienter
perium declarat se ,
non decedere de jure ad me-

,
nectJJ.'i.
ria. dia ad eum sinem necessaria. Jam verò
qui promisit aliquod necessarium ad
summumimperium ipsum tamen impe-
riumretinet, satis idonea signa dat, se
non aliter promiíiífe, nisi quatenus
summum imperium sine eo retineri po-
rest. Quandocunque igirur apparuerit.
id quod promissum est præstari non pos-
se, salvo summoimperio, promissumpro-
non promisso,id est,
invalidumcense-
Quibut ri deber.
madu XVIII, Vidimus quo modocives
civil naturâ dictante obligarunt se mutuis
f.,,bje- pactis ad obediendum summo imperio.
ttione Videndum
hl/era-
porròest, quibusmodisfieri
tur. potest, urobedientiæhujusmodi vincu-
lis.
ione ,
liberentur. Primòautem idfitabdi-
id est, siquisjusimperii non
~aliumMusart,fedabjicit, five de-
inquit : nam quod abjicitur, in me-
um
: a;quc omnibus rapiendum
itur undeirerumjurenaturaliunus-
pro-

i..jue civium iiiz conservationi fuo


ovideie arbitrio poreft. Secundò, si
vitas veneritinpotestatem hostium ,
ur resistieisnon possit, intelligitur
fittnmamha.bchai potestatem,
qui priùs
(tn jam amississ, Cives enim cùm
cni conatum fecerint, neinmanus
,
ostium venirent pacta quæ inierunt
nguli CUIIl fmgulis de obedientiâ præ-
~8i adimplerunt. Et quæ promise-
nt posteavicti,neeisvitandæ causa ,
Curt*,
quoqueutpræstant, omniconatula-
orandum est. Terrio in Monarchic
am
ere son possunt ) oprimatum defi-
si successornullus
nino appareac, omnescivesobliga-
ionibus suis liberantur. Nemo enim te-
eriintelligitur, qui cui tenetur nescit
quia præstatiointalicasu essetimpossi-
,
riiis. Atque his tribus modis à subje-
li.ne civili, inlibertatemomnium ad
omnia, hoc est, naturalem & belluinam
namstatus naturæ ad ftatum civilem,
lOCest., libertasad subjectionem, eam
habet
ad rationem ,
habet proportioncm quam cupidit.
,
velbelluaad Hominem
simul se recipiunt cuncti cives. Pre
liberarisubj
terea vero, finguii cives
ctione jure possunt volunrare ejus
,
penes quem summum est imperium
nimirum si solumverterint quod duc
; :
busmodisacciderepotest vel permissio
,
ne utsi quisveniâ imperratâ aliò vo
lens habirarum abit; vel jussu, ur Ex
sul. Urroque casu liber crit legibu
,
prioris civitatis , proprere
11; ingitur legibus posterioris.
à
quod ob

CAPU T VIII.
Deutre fDominorum in servos.
ir
I. ~Pominus
ctio, servorum
fervusquid sint,
,
n.Di/lin.
ineos quifide habitâ hrertati
si uur.turn.tturalt Sr^rfulci sive eos, qui
t{,",::, t
fcrcvc! c'Hjclicus vm'tifrz'iunt. III.
servi susttlur ex ecu'rf:.* et a Do-
minolibertatecorporis. IV.Servi "vinai Do-
v.

vI11.
minisnontenenturpacio. Servinonhabent
proprietatem inb*niisu-> (intra Dominum.
VI.Dominus servum potrft vendere, vel
t('fol'WIoTO .:fier't. VII. Dominus in fer-
Dominus
Domini est
Dominusservorum.XI.Qui-
bus medus serviliberantoor. x. Dominium in
b'f.iu juru naturalisest.
Domi- I. D Uobus capitibus proximè supe-
XH4
fcrvui
&
rioribus dictumest de civitate
insti-
situitutiva, multorum quii
, nempe quæ
casensione,qui seinvicem pactcis&fide sint.
lJruò data obstrinxerunt, inita est. Se-
cuntur jam quæ dicenda sunt de civi-
renaturali, qux8cAcquifit*&\c'\ po-
t l, quippe quæacquiritur potentia
&viribus naturalibus. Sciendumautem
primisest, quibus modis jus Domi-
acquiri porestinpersonas hominum.
oi est
tale jus acquisitum , ibiparvum
oddam regnumest.Regem enimesse
hialiudestquàmDominiumhabere in
, ;
rsonas mulras, atque ideb familiama-
a regnum & regnum farvum, sa-
dill est. Utredeamus iterum in fta-
:m naturalem, confideremusque ho-
ines tanquam si essentjamjam fuDtro
terrâ (fungorum more) exorti & adul-
fine omni unius ad alrerum obliga-
,
one, tres tantummodi funt, quibus
ter in alterius personam Dominium ha-
ere potest. Quorum primus est , si
olentes (pacis& mutuæ defensionis

is ,
lUSÎ) in ditionem & Dominium alicu-
hominis vel cœtus hominum, ipsi
se pactis mutuis inter se initis tradide-
nt. Atque de hoc modo dictum jam
aptus ,
st. Secundus modus est, fiquis bello
vel victus aut viribus diffi-
,
iens (ut mortem declinet) vidori vel
for-
fortiori promittit, se ciserviturum, hv
est,omnia facturum quseimperabit. Jt
quo contractu bonum quidem quod w
ctus vel viribus inferior accipit tl
, ,staf
yitæconJomrio, quæ jure belli in
hominum naturali rolli poterat : be
num autemquod promittit , minift
rium&obedientia est Hujus ergo pr
j
, à
missi vi debetur victovictori minist

fieri potest nisi


,
rium &obedientia abfoluta quantur
quæ rcpugnet legibiu
,
divinis. Nam qui mandatis cujusquar
obeduire,antè obligatur, quam quid irr

,
peraturus fit sciat, tenetur ad omni
mandata simpliciter 3cfineretlrictic
ne. jam qui sic tcnerur SERVUS, i
cui tenetur DOMINUS appellarur
Terriò, acquiritur jusin personam pe

Difiin-
do,
generarionem; de quo acquisitionis mo
dicctur capire fequenri.
II. Non omnis bellocaptus, cuju:
tilt fir-
vorum vitæ parcitum est, pacifci cum domino
in toi intelligitur: quia non omni ita creditUr,
ur relinquarur eitanrui-nlibertatisn-itu-
tjuxsise
itabiti,
liberta-
te fru-
,
ralis utvel aufugere, vel minifteriutn
detrectare vel machinari Domino ma-
,
nntur lum aut damnum aliquod ..si cupiit,
ridtur.i-
Ii, &
possit. Et serviunt quidem hi, fed inrra
ergastula vel compedibus vincti, ideo-
ergatfti- ,
lt:stve (lue vocabantur non modo servi com-
IllUr
4
* ninomine,fed
;
etiam

, peculiariappel-
oneergastuli sicut&hodie diversa
lihcanr,anferuittur & unJterf, vel oedibtu
ejd.ive.
(«!
car qui
cert
Ie,,,,.
vintti
III. Obligatioigitur servi,adver-fervi-
æ <niutarutione
, ,
Dominum. non nascitur ex simplici unt.
fed ex eo quod ObligA-
non It. servi
in
,
«

"tu cum vel incarceratum teneat. naf:trur


igatio enim ex pacto oritur pa- ex (Oli-
mautem nisifidehabitânullumest, ctjjtik
paret ex cap. 2.. Articulo 9. ubi dess- d,,iJII/O
Pa&umefle promissum lij'trtd-
ur, ejus cui
te ctrpe-

natæ conjunctaest siducia quaDo-


nuscum inlibertate corporali relin-
,
ditur. Cum beneficio ergo vitæcon- TIS.

it, ita ut nisi intervenissent obliga-


,& vincula pactitia,nonmodo au-
t gere fed etiam Dominum conservato-
,
n vitæ ejus vitâ spoliare possit.
,
,
IV. Servi itaque hujusmodi,qui car- Servi
ribus ergastulis vinculisvc cohiben- VInHi
,
r,non comprehendunturdefinitione nonte- diminit
"vorum{\iipra traditâ quia serviunt hi,
nentur
in pacto fed ne vapulent. Ideoque si patio.
Dominuminterfecerint,
,
fugerint vel
hil faciunt contra leges naturales.
renim vinculis ligare signum est, il-
m quiligat supponere ligatum nulla
iâobligatione satis teneri.
Servi
V. Non minus igitur juris &dominii
non I:a-
habet
bnt habet Dominus inservum 9onuinclut
lmprW- quàm in vimMttmi: summum enim h
,.'ra bet in utrumque ; pocestque de feri :
inirnmit
Jitucem- non minusquamdequâlibetaliâre,fiv
rr*do- animatâ , five inanimatâ , dicère H.
minium. meumest. Ex
quo sequitur, quicqu:
servi erat ante servitutem , Id poste
Dominiesse; & quicqoid servus acqu
sierit, idDominoacquisitumesse. Qu
enim jure disponitdepersonâhominis
de omnibus rebus disponit,de quibu
disponere potuitpersorna. Nihil igitu
est,quod fervtts possitutsuum retine
,
re contra Dominum. Est tamen ei Do
minidistributione preprieta& domi
niuminressuas,itauteasretinere&de
fendere possit seriuscontraconservum
eo modo quo antè ostensum est, civ
nihil essepropriè suum, contra volun
tatem civitatis, five ejus qui habet sum
mum imperium;esseauremsua cuiquc
civi contra concivem.
T#mi- &
VI. Quontamergo serviusipse&
ma ftr- ea quæ habet,omnia Dc?nimt funt, dispo-
vum to- auremdefuo unusquisque jure na-
ttftvtn- nere
dere,vel turali poresteo modo quo voluerit, po-
tejla- terirDominus Dominium suuminser-
mcntt •vurn vendere oppignorare vel testa-
iUiwlt- , ,
mento transferre. pro arbitrio suo.
rt. VII. Przterea Id quod antè desub-
di-
incivitateinstitutivâ demonftra- Dtmi-
,
, est nimirum ,
quod is qui
,
fum- nuiin
fsrvum
~umciviratisimperiumhabet nullam injuritu
n-unam facere potest, verum quo- tfTe nrit
emsuam ,
deservisest,propterea quod volun- potrfl.
Domimvoluntatisubjece-
Quare quicquid iste fecerir , ipsis
• entibus fit : volenti autem injuria
quinonpotest.
VIII. Si vcro accidat, ut Dominus Demi-
: captivirate, five subjectione volun- nut ú-
à servus vel subditus alterius fiat, mint,
*
7 iicmi-
<
alter non modo ipsius, fed etiam ftr-
:
dem Dominus
;
fremUl,illiusimmt-
ntu
"Jorum ejus , Dominus erit horum vorurn.

~a tus. Quoniam enim non modò ser-


~f, fed eriam ea quæ habet Domini
si r, ideo & servi illiushujus funt; ne-
t- potest Dominus medius de iis aliter
ponere, quamDomino supremo visum
~rit. Er propterea in civitatibus, si
cando Dominis in servospotentia ab-
I uta fuerit, ea a jure naturæ ortaesse

~setur &lege civili nonconstituta,


,
l~a prærerita.

I X. Servus iisdem modisservitute Quibtit


: eratur,quibus subditus in civitatein- modu
£
:uti~j libcrarur subjection.Primo, firvili-
teran-
Domimus eum libertate donaverir.
tttr.
~am quod jus in seservusDomino trans-
tulit,
tulit, idempotest Dominus feruo r
sus reddere. Atque IIMMKIS ~dona
talis, MAHUMISSIO dicitur. QijJ
simileest,ac
si Dominus fervttm 4(c ;
sicivitascivi ~permiserit
aliamciviratemsetransferre. Secun.
id~que
in civitate txfUmmtA.: neque ~dits.
à
quoadeffectum 9imtutrmJji0»c,£ed ~q
ad modum.libertas enim hic in pœna
illicingratiam dara est.Utrobique
temDominio renunciatur. Tertio,
vus si captusfuerit,~veterem íervltutc
r.<rv£ aboler. nam sicut & res cæte
omnes, itaquoque&servibello acq
runtur, quos æquum est ut Domin
protegat, si suos esse voler. Quart
liberaturservus ignoratione successor
pura moriente Domino sine testament
,
&sinehærede. nemoenimobligari
telligitur nififcire possit cui præst
dum sit quod debetur. Postremò;serv
qui in vincula conjicitur, vel ~quoqu
modo libertate corporali privatur ,
terâ illâ obligationepactitiâ ~liberatu
Nonenimexsititpactum, nisiubi ~p

,
cifcenti credirur; necviolari potest
des quæ non est habita. Dominus au

,
tern qui ipsealiiservit , ferTjes suos ne
porest italiberare quin temper sint
potestateDominisupremi.Nam ut
~p
ostensumest,sunttales servi, non
fed domini supremi.
,
X. Eodemmodo acquiritur jus in D,,,.
maliarationecarentia, quoin perso- mumin
hominum; nimirum viribus & po- btflitu,
in
~tiis naturalibus. Siquidemenim turdlttM<- juru

,,
tu naturali,propter bellum omnium est.
omnes
~mines
subjugare, vel etiam occidcre
cuique licirum fit, quoties
suo bono conducere videbitur ; mul-
: magis
,
idem licirum erit adversus bel-
~is, hoc est arbitratu suo eas in fer-
~autem fubigerc , quæ per ingenium
urari & usus fibi essepossunt, cæte-
bello perpetuo, ut noxias pcrfequi
destruere. Dominium igitur in bestias
à
ginemhaber a jure natttr*, non ju-
si
divino positivo. Nam nonexstitis-
tale jus ante promulgationem fcri-
uræ sacræ, nemo jure potuisset be-
,
asad cibum jugulare durissimâsanè
,
minum conditione quos bestiæ de-
rare fine injuriâ possent, illi bestias
on possent. Siquidem ergo à jure na-
rali fit, quod bestia hominem occi-
, ,
t ab eodem jure erit quodhomo
gulet bestiam.

G CAPUT
CAPUT IX.
De jure farextum in liberos, &
lie Rtgno Patrttmntalt.
I. Dominium paternum non oritur
fJtionc.Jr.nominiurnHIinfJnts
à
'Ju' ~Gener
est.
qui cosinpotestate jùÂ abet, iii Do
primus
miniumininfantes originaliter ~man
s est
IV. IutjnsT-xycjifiuejtu ejl,AOHOcoiifirva-.

,
tur. v. XafUA ex cive ~& habente fitrnmnn.
tmferium i'rprr.m'u est.VI. In to"J:I",?:o,
ne Maris &fæminæ, ~utnatteralter
peret
CIVlll.liner jlatuatHT.V
,IJ. im
Nati tUitlissu,,t w;/po<}dvellegs.
L'b~Mfucjt-
ri vi
eiiintur 1a; bus,non tnintuau:m
minis,&civescivitati.VIII.DeHam-
Do-

, i x.f>.qur
ve~Parentum ~& Dr.minoruin.
(trjijint iibc.!3i ~& dtjftrentta civil]m

ratiimoniali,qn\{mjlttuttxa.xi.
servorum. x. Idemestjusincivesinivesin~Regnor

ir.
fllo de juresuccessionis
infU Alonsichii:
,
natelia
l*cu>nh.it>et. Monarch"!pou/i (lIn-
iniiiii imperium uvitAfit teflamentodiss-
nere.XIII.Veldonarevelvendere.XIV.Mo-
re sibiMonarchamsuccessionem.XV.Et ,.-,.

ATI'FTRNTexFIIU
liberis. XVI. Et nialculum
P'-'"*4r,,xmrfni'nain.xvn. Et ]i'hl"
,
natumaximum, qn,immiiicucni.xvni.Lt
fiajurn si prolecnre.it, pr*trnt.il/ni<7
:
Ix. Eodem modo qui ("cc"Jlfl/' in
litur(tnrtijuslucccllicnis. #i
X IlHlCIH1:n.

Ten
,;1','11
ps.tcr-
i. I. Ocrates est homo , ergo &:ani-.
mal,rectaargumentatio est ca- ,
c!cmi-uc
,
nque evidentissima propterea quod nnmnon
il
i , ,nisi , ,
opus est
nelligatur
ad
agnoscendam
consequentiæ verita- eritura
utvox homo ^ctiera-
; ,
quia animal estinipsâ ho-
tlÚs definitione suppletque unusquis-
llOIIt.

npe ,
desiderabatur
<t' propositionem quæ
hanc estanimal. Et hæc,
homo

n ,
hroniscus Socratis pater est , ergo &
mtntis, recta forte illatio est cæte-
non evidentissima , quia Dominu-s
n estin definitione patris ; iraque o-
s est ad evidentiam ut patris & Do-
,
rlli connexio explicetur.Qui hactenus
minium patris in liberosafferere co-

, quod à
;
ti sunt,argumenam nullum attulerc
jserer generationem quasi per se evi-
me genitumestmeum
ns fit
,
4
triangulum fit statim arparere sine,
c ; similiter facientes acsiquis putet
,
a rariocinarione angulos ejus esse æ-
ales duobus rectis.Prjererea,cum Do-
,
nium , hoc est imperiumfuprctnttm
divisibile fit, ita ut nCffiO duobus Do-
inis servire possit,ad generationem au-
m duæ pcrtonæ concurrant, Mas &
:mina,impoifibiieeft ut Dominium o-
ninoacquiratur sola generatione.Qua-
origo Dommii paterni diligentius hoc
co quxrendaeit.
II. Redeundumigitur estad statum
G 2. natu-
D*mi- naturalem, in quopropteræqualitate v
mitanin naturæ omncs homines maturæ setai
,
sh/MUI, inter se æquales habendi sunt.ibi jure n
ejmest
tura victor vi4fti Dominus est.jure igit
jjuipri-
ftMW naturi.
inpete- mum ,
Dominium
pertinet
infantis ad eum pr
qui primus in potestas
Jjuiet.
eum qui modo ,
ifat*fuA suâ ipsum habet. Manifestum autem c
nascitur prius
teftate mlltril, quam cujusquam alto
esse in pa

rius , ita ut illum vel educare, vel expc


,
nere suoarbitrio & jure
III. Siquidem
possit.
educet (quas
rx>,,,,j.
riumin niam statua naturæ
itifdntes geeducareintelligitur , ,ergo
status belli est
neadultus ho
origin*• stis fiat, hoc est,edege ut ipsi obediat
C'd;'

littr Cumenimnecessitatenaturali veUm11


nutrit
rft.
num ;
omnes id quod
,
nobismetipsus
intelligi nonpotest quemqijam
apparet b"

,
ita vitam dedissecuiquam, utpossitfi-1
mul, & vires ætate acquirere & jure ho-
stisesse. Hostis autemest quisque cui-
que,cui neque paret nequeimperat. At-
que hoc modo, in statu naturæ , omnis

, ,
puerpcra simul & mater fit & Domina,
Quod verò quidam ajunt non matrem,
in hoc casu fed Patrem fieri Dominum,
propter præstantiam sexus, nihil elt;
nam & ratio in contrarium est quia in-
æqualitas virium naturalium minor elt;
,
quam utmas infeminam imperium fine
bello
A
yllo acquirere possit. Et consuetudo in

m
pels
Amazones,;,
fntrariutnnonest; cpizfemiTtA, nimi-
quondam bella contra
stes gesserunt & de prolesuâsuoli-
BU hodiéque pluribus in
.:u statuerunt

J e; -
equ de harum
sunt cumsummo imperio.
liberastatuuntmariti
quodfanèjurenaturafaciunt
IiUidem qui iummum habent impe-
am legibus civilibus , ut supra osten-
,,
,
m est, non renentur. Adde quod in fta-
naturæ sciri non potest cujus patris
;ilMest nisiInJiciomatrk. ejusigitur
,
t quemmater vulteumessse
zrnntrisest. Originale
,
igiturin
& proin-
liberos
>ominium,viatris#ft;8capud homines
on minùs quam cæteraanimantia,par-
JSYcntrem sequitur.
A
IV. mutrt autem ad aliouranbt Jnfnn:
lum ,
dominiumdi?erfismodis: primo, sijus expofi-
dereliquerit fiveabjecerit jilium
x^onendo. Is igiturqui expositum edu-
tus
,JI
eju*
à 'I."
confer-
averir, idem habebit Dominium,quod 'VatHr..
abebat mater. Vitam enim quam mater

,
r\ax\genermtdoslendo) dederat, ex-
onentio tollit. quare & obligatio quæ
)tra est ex vitæ donatione,per expositio-

, ,
lem sublata est. Ei autem qui ipsum a-
endo conservavit omnia debet conser-
vatus, & nomine alumni tanquam ma-
G 3 tri,
,si ,
tri & nomine servi tanquam Domis
Et enim mater filium in statu naru
ubiomniasuntomnium,repeterepost
(eodem scilicer jure, quo quilibet aliu
tamcn ji/JU.f jure non potestad matre
se transferre.
IfytUi
, ,
V. Secundo, si mater bello cap
tx live sit natus ex eâ capientisest propter
4rha quod qui Dominium in personam habet
-
ktnit
Jumimil
Dominium
:,
jus quare &infilium,
habet inomnia quæ sunt
ut
rtirw, dente Articulo5.dictumest. Tertio
tmpe-
capite præcu
,,
Impr- mater civis sit cujuscunque civicatis
rium,:
rantu qui in eacivitatehabetsummum imp
'J,
nascetur
Dominium habebit ejus qui ab
nam & matrisDominuselt
quæ habenti summum Imperium ino
mnibus tenetur obedire. Quarro, si mu
lier viro se tradiderit in vitæ societatem
eâlege utimperiumapud vl'r:imfit,l:ts
,
nascitur ex ambobus,patris est propter
in
imperium matrem. Sed si faemih.i im-
perium habens filios ex /no'ditofulcepo"
, ,
rit susceptimatris sunt. Aliterenim,
salvo imperio
porest.Atque ,
mulier filios habere non
universaliter si
& fæmÚu. societas unio sit ut alter al-
,
maris

terius imperio subjiciatur liberi sunt

,
,
imperxntis.
V I. Cæterùm in statu naturæ fiql1.
dL:
mmas& fæminasocietatemcontra- InctT
ita utalter alterius junciitr-
nt, imperio non
sit,WMiiex ilsmastris sunt, propter mcrmarit
ftZ-
tionesadductas supraarticulotertio, min*,
si aliter pactis provisum sit. pactis ita ut
immaterde jure suo disponere potest neuter
y«*_vciir, uemdmodwn tàttvmest imptrer, txln ri

,
im ab Am.'?=..OlJi/;:N,quz ex vicinissus- natt Ttm-
yfccminzs
epros liberos mares quidem illisre- trit funt,
sibimeripsis pacto ttiji pa-
tinuerunt. Incivitatevero, si contra- cta Jit
tus sitinter marem & fæminam ad legec,-
co- T/ili-iti-
abitationem, iiberigemtip/ttris sunt: ter fia-
quia inomnibus civitaribus,scilicet con- tUAtHT.
à
titutis à Patribus ,non matribusfami-
as, imperium domcfticum viri est. vo-
atur autem talis contractus, si fiat fe-
undum leges civiles. MATRIMO-
fIUM. si verò contrahant concubina-
um ramùm,ßlii sunt vel matriq, velpa-
ris varie prout in diversis civicatibus
,
Leges civiles diversæ sunt.
VII. Quouiam,perarticulumrer- Libert
m,materoriginaliter liberorumDomi-fubji-
est,&abillâpater,velaliusquispiam Pirri- ciantur
ure devivato ; manifestumest,non mi- bru. lien
à
us liberos illis esse subjectos quibus milil
tIunturSc educantur. quam serviDomi- quart*
siss, velsubditiilliqui summum habet jcrvi
(to/IIi;ÙJ
imperium in civitate; neque posse paren- is-«'•"J»I
G4 tem. civitm
tem, quamdiu in ejus potestare
injuriumesse. Etiam subjectione
est,
iisd
modis Fil/llllibnarur. quibussubdit
& servus. Eademenimres est
tmtlll
patio cummanumissione & p.bdlc.;
,
cum exilio.
fithe- VIII.Patrem-familiasemancipate
7tere !a- fi/uu. vel manumtjftnfcritu, privatu
rentum jam patria & herili porestate minus me
trdomi- tuunt. & (si quidem verus & internu
7i»tum. spectetur honor)
minus honorant quan
antè.Estenim honornihilaliud, quàn
potentiæ alienæ æstimatio; ideoque cu
minus potentiæ est, minus semper es
cnorti. Non estautem putandum,
;vel emanci-
7tnruiLientein tni).:w;if<n'n
in.x

fsmtcm emancipatum itavoluisse sibiæ.


quate, ut ne beneficii quidem reus esser,
fed in omnibus se gereret ranquam
, æ-
qualissibiesset. Intelligendumigitur
semperest, cum qui liberarur subjectio-
ne, sive sit feri'ttsfive/;/«,fivecolon:*a-
liqua,promittere saltem externa signa o.
mnia , quibus superiores ab inferioribus
folenr honorari. Ex quo sequitur,præce-
prum illuddeparentibus honorandis ellc
legis naturalis,
non mod o subritulogr.
titudimis fed etiam Fathoms.
ergoest,
InItio
ronflfat
,
IX. Quænam quæretali-
UbutM, quis inter liberum, vel inter civem. &
feri'ttm
am ,
4vum differeutia? neque enim quod tr dtje-
à quoquam scriptore explicatum rentiA
cixxum
t quid sit libertas, & quid servitus. trfir*

id ,
ulgo omnia nostro arbitratu facere,at- Xifum*
impunè, flberttu; id non posse,
/.,t:i:ru judicatur: quodincivitare &
,
m pace humani generis sieri non po-
st; quincivitas sineimperio&jure co-
cendi nulla est. LIBERTAS,uteam
esiniamus, nihilaliudestquam absen-
a impedimentorum motûs; ut aqua va-
conclufa: ideò non est libera, quia vas
mpedimento est ne effluat, quæ fracto
ase liberatur. Er est cuique libertas

patii estin quoversatur ;


majorvel minor, prout plusvel minus
ut majorem
labearlibertatem qui in amplo carcere,
uamn qui in angustocustoditur. Erpo-

em,
est esse homo liber vcrfus unam par-
nec tamen versus alteram ; ut qui
ter faciens fepibus & maceriis,ne vineas
k segetesviæ vicinasconterat, hinc&
inde cohibetur. Et hujusmodi quidem
impedimentaexterna & abfoluta funt:
quo sensu omnes servi&subditiliberi
sunt, qui non sunt vincti,vel incarcera-
ti. Alia sunt arbitraria, quæ nonabsolu-
tè impediunr motum, fed per accidens,
nimirum per electionem nostram ut :
qui in nave est, DOll ita impeditur quin
5
G se
se in ~mre præcipitare possit, si vel
possit. Arque hic quoque, quo quis pl
ribus viis moverc sepotest, eo majore

c
habet liúertllum. Arque in hocconsist
libertascivilis. nemo- sive fubd.
tus, sivefilius familias, sireservus,
ciuitAtu vel patris vel Domini sui, ut:
it
,
cunque severi, pænis propositisimpe
ditur, quinomnia facere &adomnia
convertere possit , quæ ad vitam ..: sa
nitatem tuendam suntnecessaria.No
igirar repcrio quid sit,de quo velservu.
quisquam conqueri possit co nomine
quodLibertate careat, nisi miseria sit, lta
cohiberi ne ipse sibi no.:c.u & viwrn,
quam bello., vel infortunio, vel dEmum
inerti suâamiserat, unà cum omnibus
alimentis, & omnibus rebus ad vitam
& faniratem necessariis ea legerecipere

, ita
utregatur. Quienim cohiberurpæ-
nis propositis ne omnia quæ v\;It fa-
ciat, nonopprimiturfw-Jitat, sedre
girur&sustentatur. Hocautem (ino-
mni civitate & familiâ, ubi servi exfi-
stunt) cives liberi, &filiifamilias præ
ferz-u eximium habent, ut & ministe-
ria civiraris,vel samiIke obeant hono-
ratiora , & plus possideant rerum su-
perstuarum. Arqueinhocsitaestdiffe-
searia. inter cirjen: liberum & rervitil-.-,
quod
od LIB quidem is sit qui foli ci-
t
I.d
afi, E
SERVUS
R
autem qui etiam con-
servit. Libertasalia omnis,exemtio
à legibus civitaris, & propria impe-
1,
ntium.
X. Pater-familias, liberi servique Idttn rP
us, virtuteimperiipaterni, inunam Jill in ci-

!
, &
At;ita
servorum
ut acquisitione , *
rfonam civilem coaliti, FAMILIA vesin
citur. Eadem, si multiplicarionepro- reppo
numerosa ftteri-
m"Ii..
sincbelli incertâaleâ fubju- tjutd ,
ri non possit,appellabiturREGNUM infiilH- iit-

ATRIOMONIALE.. Quod quamquam tlV).


acquintum differat àMonarrchiâ insti-
ttiva origine & modo consftituendi ,
onstitumtamenomneseasdemhabes
roprietates,& idem est utrobique im-
eriijus, utnon sit opus quidlibet de iis
eorsim dicere.
X I, Quo jure summa imperia con- "Jii'
titura. sunt, dictum est breviter jam, (st jur*
jUO- jure continuentur, dicendum est. fvicrf-
usautemquo continuantur, illud est ftoniiin
quod appellatur jus SUCCESMONIS. rirclii*-
fold.440 -
Quoniam autem in Democrlltid, sum- brum
ra-jm imperium apud populism est , haUet..
quamdiu cives exsistunt,tandiu penes
candem est personam. Populus enimsuc-
cessoremnonhabet, similiterinAristo-
iratia moriente uno optimatum, ali-
,
- G 6 qui#
quis alius in ejuslocum à cæteris subst
tuitur : ideóque nisi simul deficiant
quod fuppono nunquamaccidere, f::et
cessio nulla est. Quæstio igiturde jjr
fticcejfionts in solâ Monarchâabsolut
locum habet. Nam qui ad tempus ran
tùm summum exercentimperium, no
suntipsi Monarch*,fedministricivitar jsI
JKUntr- XII. Primum autem, Monarc
si hA
chi. p* fuecefforem fibi testamento inftituerrj
tt/i Jum- instirutussuccedet. nam siapofuloiniii-
mmm
impe
riumci- :
tuatur, habebitomne jus in civitatem
quod popttlushabebar ut ostensumest
vimtu, Cap.7.art.11.Sedpopttlus potuit pfum i
Ufi4- eligre,ergocodcm jureipsealium. Sed
mento Pmtrimonialt cadem funt
delpene.- in regno etiam
re. jura, quæ in inftitutivo. Quare monar-
cha omnis potest fuccejforem fibi testu-
mento facere.
Veldo- XIII. Quod autem quis teftamcn-
mare,vel to transferrer in alium potest, id eodcm
Tundtre. jure donare, vel vendere, vivens potest-

JAon/tr-
thainte-
traditur.
cuicunque ergo is summum imperium
tradiderir, five dono five precio, jur c

XIV. Quod
,

neque Testamento,
si
nequealitor, volontatemsuam de fuc-
ifatw, cessore vivens declaraverit, intelligitur
semper
iattUi- primum noluisse cum red irecivitatern
ad Anarchiam five statum belli. id
Xtfur. ,
,
Ci
k, ad pernicicra civium: turn quia non velle
~cruic lAlkcere fine violatione legum- fore Jtii
ruralium,quibiisinforo conscientiæ chant Afonar—

iigarus crat ad omnia quæ ad pacemfucctjji-


cessario conducunt; tumetiam quia rem.
évoluisset, son crat difficile id apertè
clarasse. Deinde, quia justransit fe-
ndum voluntatem patris cenfendum
,
desuccessore per signa voluntatis
is. Inrelligicur ergo,voluisse eum fub-
tos suos sub regimine esse Monarchico,
otius quàm alio , propterea quod &
se eum ftatum exemplo fuo regnan-
,
) commendavit antè nec alio facto
ut verbo pòst damnavit.
X.V. Porro quoniam naturali necefli- Et ('.Ii-

:te omnes homines bene illis esle q",me.


ma- sitU fi-
ant,per quosfibi honor& gloria est berM. ,
BHLaiiis; honorautem & gloria uni-
uique post mortem per liberorumpo-
ius quam per aliorum quorumcumque
fominum potentiam contingit; colli-
irur.patrern meliusvelleliberisfuis,
quam quibuscunque aliis. Intelligitur
taque voluntas patris intestats ea suisse
atsuccessorcialiquis-effet ex liberis fuis.
,
Hoc tamen ita. intelligendum est si alia
signa aperriora in contrarium non ex-
fiftant; cujus generis, post fuccessioncs.
plures,Eoteftetfe confuerudo. qui enim
G 7. de
de fucctjpone tacer, intelligitur consir;
tudini Regniconfenrire.
ElMtf- XVI. Inter liberos,masculi foeiT>
tulum nis præferunrur; principio quidem sc I
",i. re quod plerumque (licet non femrer:
tfttam aptiores funt ad
ftrmi- rerum magnarum, pr; 1
man.
ferrira verobellorumadmiHitfratiomIT
podaurem,ubiinconfuerudiocmah;
quod confuetudini non sir contracd
i
e(L-0
&um; ideoquevoluntasPatrkincorui
favorem nisi confuerudo alia vel si
,
gnum allud apertius repugnet, inter
preranda
EtflIito- XVII.Filicrumautem, quia acqu
rumna- les funt,nec dividi imperium potes;, is
tuma- furcedet qui maximus natu est. Nam si
ximum ditferentia fit aliqua
propter zrarcm,
'71tom
tutn*- est.
digniormaxirfius nam natura judir
Tim. ce annis provectior(quia folercfe) pru-
dentior est. Alius autem judexdariion
potest. Siver fratresomnes proæqua-
libus habendi sint forte fier succesor.
,
Estaurem fors naturalis, primogeniture
ca vero jam prjeferrur natu maxim.:?;
neque est qui poteftarem habeat jt;.:i-
candi, utrum o, an alio genere fortium

militat. sir.
tesdecidendi Quxauremratioprr>
rrimogcniro, eadem pro primogenita
XV111. Quod siliberinulli íÏ:'r,
tu ;',
c ad fratres & sorores imperium Et frs-
t sibit propter eandem rationem, trem.if
,

,; ;
liberi J'iccc.iercnt siessent nam na-
proximi obenevoleni proximiesse omnilntl
prclua-
rrar. pT£

ponuntur &inFratres prius quam .l;u.


sorores; item in majores natu prius
im in minores Ratio enim hic ca-
in
nest,qux Liberis.

-
,
XIX. Porrò qua ratione succeditur Eoiem
imperiurn edem quoque fuccedi- modo
ad jus successionis.nampriraogeni- cediiur qua fuc-
si anre patrem moriarur, cenfebi-
in irnpe-
nisi pateralirer statuerit,jus suum rium
;
ccessionu transtulisse ad liberos suos fucctdi-
ad lur
,

eoque nepores & neptes priores


etiamin
ccedendumeruntquamipsorumavun-
Jwfmc-
lli. Hæcinquamomniaitasehabent, crfficnit.
consuetudo loci (cui pater non con-
adicendo censebitur consentire non
pediat.
)
CAPUT X.
ecierumtriumcivitatU quoad incom -
mode ifnguturum ccmparatio.
(.m?,rati. pauli natura'is cumflat* c\v\,
11.Impcraniis6*civium eademjvntrnm-
rnida ir incmmidn. 11 I. (ommcveLnio :.10-

mineiniyum ,
narch'.r. iv. Rtnmtn uniut venefu- st ;.0-
aucd ttnw ptm pcfrtt r^ierw
tnnibiu. U, E'j.tlJoopinion:- eirtimouidi-
c':n;
tatrm.^EK^inet
cunt Dommuao. fcwis
Monard,/ atm pøffi
(f:

-
pulo
2
't
Cl mucemUtmmmtsdbmmm*(Rfm„
-Monarcha,f^mfi^popolo. v,
ZZZiu?/a*ui'TUm -_rem
f*b Moonarch*. '1.;'[-
ejfc civiLtuincammedum populo. J%,
7en*n*°"A~«*»•»_•»(«'
tuMir^*.dJ<'l'^«fneittbrnttttnttwr.*7/,
txsttunrior,prpierpiiffiijwram
XI.Tr^.rereioquenuanj. imper: r J I
Pr.pr,'
élionem.
£ £;•Tr';drft
xm.
79 Dcmoc«tiz £lm-»*E*«
«46«,,
XII.
Tr.p«rinaibiu(Z«n
r i

j£u?
« 9«^«"»>«w
homines naturaliterdeUa*ntur
si,marl*ne'Rtexii-Xvl-Incommoda ,v
***"•
Iiiu: rg' pucro. zvrr.""-JW*.
M,,,.rJ.Ù,, r
III.Oplimlll jJ.,. ",,;t.Ú,ejJ.-'1
Monarclii,
%V
'flu i.
imperII'"

c4rnotitr.
f".z /-Igrf&tlu.XIX
pr'li";p.igr, 5-,enio ab
(

(Dmpa-
rati*
I. D Emocratin Aristocratia&Mo-
n*rci:m quid sint, dictum
Jlatui est
autem
natur«- vandam
ii,iwx &
ad oviiuB pacem conser-
, commoda eorum procu-
tfatuci- randa aprior fit, earum
•wli. videndum est. comparatione
Primùrnaurcmcomma.
da&incommodacivitatis in
universum
conferamus, nequisforte satiusessedu-
cat,vivere unurmquemgue arbirrio fuo,
quàmciviraremomninoconstirere.
Extrastatumcivitaris,unu^uifgue 1
ber
atem habet integerrimam quidem
,
infructuosam; proptreà quodqui
pter liberuremtem omniaagit ar-
io fuo propter libertatemaliorum
,
nia patitur arbitrio alieno. Atcivi-
constiuta , unusquisque civium
tum liberutis sibi retiner , quantum
icitad b«*K8ctranquilly vivendum ,
-

tatum item aliis adimitur


, ut non sint
tuendi. Extracivitatem, unicuique
jusestad omnia, ut tamennullare
pattir. In civitate verò unusquif-
,
finiro jure secure fruitur. Extraci_
J
urrrn quilibet à quolibet jure fpo-
Tri&occidipotest. Incivitateabuno
atum. Extracivitatem,propriistan-
m viribus proregimur. In civitate ,
nnium, Extra civitarem, fructus ab
dustria nemini certusia civitate omni-

,
is. Denique extra civitatem , impc-

, ,,
am affectuum , bellum metus , pau-
ertas, fœditas solitudo barbaries,
norantia feritas. incivirate Impe-
,
un rationis, Pax, securitas , divitiae,
,
rnatus , societas elegantia, scientiæ,
enevolentia.
I I.Aristoteles Politicorum lib. 7. lmpe-
ap. I 4, duo esse ait genera regiminum, rantif
i?civi-
uorum alterumad imperantis, alterum
d subbditorum commodum dirigitur. urnea-
dem
Quasi
fiat Quail ubicives durius tractantur.
ttmrm- MM; ubimitius, ibi aliaspecies es >

d*& civitatis; quod ei minime concedendu


iticim-
..Ill., est. Sunt enim imperantis & subd
rum, eadem & communia commoda
incommodaomnia,que ex regimi
oriuntur. Incommoda quæ civialicu
iofortunio, stultitia, negligentiâ, ign
t
via velluxuriasuaaccidunt , aRege
tis incommodis feparari postunt : sc
non funt iliaRegiminis incommoda
in
utquæ qualibetcivirateaccidere po
si à
sunt. Eadem accidunt primaciv it;
tis institutione , dicentur quidem Reg

cum civibus communia crunt sieu


communia etiam funteorum commo
,
minis incommoda, fed ipsi ImperJOI

, is
da. Primum autem & maximum (nlD
modum, Pax & desensio idem utrisqui
is
est.Nam& quiimpetat,& cuiim-
peraturad vitæsuæ defensionem, viri
bus utitur simul omnium concivium
Et maximoincommodoquod incivita

, ,
re contingere potest, nimirum cædi
civium , quæ ab Anarchia oritur ë.: i
qui summum imperium habet & quili
betunusciviumæquèobruitur. Secun
is
dò, si quisummum imperium obti
à
net,pecuniarumtantum civibusexege
rit, utfe& familiassuas alere, &vire :
cor
porum suorumconservare non pos-

,
c
LC, incommodum non magis illorum
quam imperantis qui quantiscun-
divitiis fine corporibus civium,Im,

,
ium suum & divitias tueri non po-
Siverotantum exegerit quantum
imperii administrationem sufficit, id
>

mmodumæque est &ipsi & civibus


communem pacem & desensionem.
queimaginabile est, quomodo divi-
: ptblisi civibus privatis incommodo
e possint, modo privati non ita ex-
uriantur, utperindustriamsuam, ne-
sariaad corporis &animiviresfusten-
ndas acquirere sir impossibilt, Nam
incommodum &ad ipsum imperan-
mpertinerer, necoriterur abinstitu-
one, vel ordinatione pravâ ( quia in
nni genere civitatis, cives opprimi
jflTunt) fed à bene ordinatæcivitatis
avâadministratione.
III. Quod autem dictarum specie-Com.
,
m civitatis. Democratiæ , & .A..risso. rn"I/!,'-
ati& & Monarchiæ optima sit Monar- tioMi'
pia, ex comparatione commodorum &
larthtn.
commodorum in singulis ostenden-
,
um est. Hæc igitur quod universum
) uno Deo regitur; quod Antiqui sta-
im Monarchicum cæteris prætulerunt,
gimenDeorum Ulli lovi adscribentes ;
quod
,
quod prmcip.o rcrom. xurionumq
arbitraPriocipum pro legibusfueri
quod imperium Fmrernmm instirurum
Deo increatione Uonmhicum sucri:
quod regimina CZtcra
ex Monarch
perfediriones dißõlurz roderibus,
ficiohominum (*) pòstconglurina
art
sint; quodque populus Dei sub
fuerint, quamquam Monarchiamcor rfnjb
mendjuorein nobis exhibeant,
qulaid non rationibus, fed rdmf

•'
tcftimonm faciunt,omhtemui. exemrlist:

*jhrn»m
lUU. &c. ]„„„
Amficiohommurr.coogiurinata
VUeniur
J,
f"Frmmtomm
f,fl,"am noh;, anfamM, Frs,m
fin
qJ.
1

fumtto
UiZ'"*u'0f"&>•«">**• -U«
>bidf*aum perpc,H.jec„,! I.lltlon
"MO tintdtdift fxnut. Hoetji, !

mo human, (idifln,fiCM,ur %,
fromctbeum)Up,, i if,
narchta per imitationcm fum.'tu
effeti
quorum <vt(tanquam * I
MtttraUfurrepto
f
)
turn cp ex hommum) in
tgru fonterue
mukitudo(quafiltt-!
NrJiJm pcrfo-1

l
nam- crvilem animata & rollfLull est,
q** Arifiocr.iti.1 velDemocmrUappel-
J autemiamrbores
lRl-ur
torcs,qiHfecuriatqut otiosesubimperio
*
|
TkevumX
im naturali uiuerepoturffent, hane
jam dant, m perpttuis etuis,fufpuio-
|adijje'nftnio'tuquealto Uco cxpojiti
"Îentur..
V. Sunt quibus unius Regimen eoIff-
ne displicet ,quia wtitts est; quasi men
unitu
quum effet inter unm mulros tanta. nonefre
estare eminere IITNlm aliquem , ur eon«mi-
irrio suopost de cæteris omnibus ne ini-
uere. Hisanèsubrrahereseab impe- qummt
uniusDei, si possent,vellenr. Sed ejuti

,
invidia
unus
eprionem hanc contra unum fugge- piwsptf-
dum vident unum habere fitcete-
od azones cupiunt. idem iniquum ris tmnu
; cenferenceadem ratione, si pauci bus.
perarent,nisi ipsi vel essent, vel esse
:rarent ex eorum numero. nam si
quum sitnonesse jus æquale omni-
s, iniquum etiam est regimen opti-
tum. oniamautemostensumest,
tum æqualitatis esse staram belli;
qu
nsensu
inæqualitatemintroductam
insequalitasilia
omnium,
esse
non
amplius habenda pro re iniquâ ubi
,
ushabet is,cui plus volentes dedimus.
commoda igiturquæ sequuntur IInÌtM
minis imperium, sequuntur bominem,
on unitatem. Videndum igitur est ,
rum imperium homtnis , an homi-
num,
num , plura civibua adferat incor
moda.
Fejtfli*
eptnti- ,
V.Sed prirnumamoliendaestfc
tentia eorum qui negant omnino
HMM- viratemefle, qua:conslaturex quant
rmm, vis servorum sub communi D
:

quidi- numero
tuntdt- mino. Cap. 5 articulo 9. desinitur ct".
minum tas esse persona una facta ex pluribus h
turn fcr- minibus, cujus volunras, ex ipsoru
vm'ntn pro ipsorum volunt
f»!Jitjf:
pactis, omnium
crviili-
ribus habendaest,ut fingulorum vir
tem. bus& facultatibus uti possit, ad p:cet
& desensionem communem. PtTjòn
autemuna est, perejusdemcapitisai
ticulum cundem quando plurium vo
luntares unius voluntate continentu
Sed volunras uniucujusque servi con
tinetur in volunrate Domini, urosten
sumest capire 8,articulo 5.irautpossi
eorum viribus & facultatibus uti, prout
voluerit. Sequitur ergo civitatem esse
quæ constituitur ex Domino& pluribus
feMJÍl. neque poreft ulla ratio in con-
trariumadduci, quænon æque militet
à
contra civicatemconstitutam patre &
liberis. Nam apudDominum, cui Licri
non sunt , servi liberorum rationera
fubcunr. Suntenim&honor&presi-
diumejus ; neque magis subjiciurvur
serviDominit quam itberi patribus ,
,
ut
;
t uprà ostensum est capite 8. articu-

I. Inter iadJimperilfum- EXIt-


anum tit: quod imperans prater IIwits
, gravi*-
nias ad sumrus publicos hoc est
, , reitjje
sinistros publicosakndos; presidia fnbpt-
: icjiiua & bella gerenda ; rulo im-

s exigere
,

,
dumelticam honorificè sustentan- perante,
necessrias, possir etiam si velit, cjUtm
periibidincm, qUibusftlios, M,.
rbi,
aarcha.
tos, grlltlojõs,
passir,
atque etiamadula-
-s
ditare Consitendum est,
*jmmoo.um quidem hocesse , fed ex
nero eoiunivicae in omni genereci-
Monarchiâ
tio repcriuntnr; in au-
roleiabiliora, quam in Democratâ.
m & si velit Monarcha illos locuple-
:, pauri funt, quia unius funt. Sed
iPeMscratid, quor sunt Demagogi, id
porentesapud populum oratores ,
i & simul plures sunt, & quotidie
vi suborintur) tot funt qui liberos,
natos , amicos, adulatoresque ditan-
sde habent, Cupiuntenim singuli,non
familias suas divitiis porenres
,
atresque reddere quanrum poaitunt,
,
etiam alios fui muoiendi causa bene-
iis devincire. Monarchaministros&
icos suos, quia, non funt numerosi,
e civium dispendio, deferendo scili-
cet
cet illis belli pacisque munia , mtgoji
parte explere potest; in Democrate
ubi multi satiandi funt, & semper
vi,fieri id fine oppressione civium
potest. Monarcha quamquam possit
dignos promovere, sæepe tamen id
cere non vult; Oratoresautem in
mocratia semper hoc omnes velle int
liguntur , ideo quia opus est. Ali-
enim potentia eorum qui id soli facert
ita cresceret, ut non modo fibi, sed
civitati formidandaesset.
Civet VII. Summi imperii incommodu;
inmctn- aliud est, metus ille mortis perpetuul
ttimi- in
quo unumquemque versari nece
mwt-
mxitt est dumreputat secum posse
, eum q
tfitpa- imperat, non modo pœnas quas vel
rti* sub
Mom
cha
r- etiam cives innocentes
quam contra leges commiserunt ,
in quœ velit peccata constituere, se
,
& qui nihi
irâ & libi
juipt- ne jugulare. Atque magnum hoc rever
pult. in omni civitatis specie incommodun
est, ubi fit: (incommodum enim ide
estquiafit, non quia fieri porest:) se
vitium est Regenris. non Regiminis
non enim Neronis facta Monarchic fun
omnia essentialia. Minus tamen sæ
damnantur cives immeritò regnant
,
Homine, quam populo. Nam Reges sæ
viunt ineos tantum, qui vel consilii
in
~mpestivis molesti, vel verbis con-
J
~ueliofis ytLvoluntate adversi ipsis
~sunt.Faciuntautemutpotentiæutpoteniæex-
LIS I quem habere unus civis supra a-
~in poffir, innoxiussir.Itaque Nerone
Caligula,aliquoregnante, pariim-
~tonemo ~potest, nisiqui ipsi cogni-
: ~nt, nimirum Anlici, vel munere ali-
conspicui; neque omnes, sed illi so-
quibus est quod is habere cupit; nam
molesti aut contumeliosi in eum
t, merito plectuntur. InMonorchiæ.
: ur, is qui latere vult, qualiscunque
quiregnat,extra periculum est. Pa-
~atur enim foli ambiriofi , cæteri ab
lriis potentiorum defendunrur. Sed

~rones ,
dominatione populari tot possunt esse
quot sunt Oratores quipopulo
lantur. tantum enim porest unus-
~sque corum, quanrum ipse populus:
~ue in subrrahenbdis à poena iis, qui per
dinem & odia privata, concives im-
eritòocciderunt, quasi raciroquodam
~er se pacto, Hodie mihi,cras tibi,alter
erius cupidinimutuò cedunt. Præter-
potentiæ privatæ terminus quidam
ultra<j»em civitati permciosafutura
& propter quam Monarchis aliquan-
,
necessarium est providere, ne quid in-
Respublicacapiatdetrimenti. Illam
H igitur
>,
igiturpotentiam quendo indivitiis
enn, divitiarum diminutione diminu
runt; si quando vero consisteret in anr-
popMÛri. ipsum potentem sine alio c
mine sustulerunt. Idem in Democrat
fieri solet. Nam ostracismoexsulaba
potentesAthenienses fine crimine, ~pr
prer potentiam solam , & necabanti
Romæ ranquam regnum affectaverin
qui plebis savorem captabant beneficii
&
-
Pares in hoc Democratia Monllrchi"
impares tamen fanlifucrunt quia fam
à populo est; & quod à mulris fit ,vi
mulris laudarur. Ideoqueinvidiâin
tutem eorum factum esse dicitur si sa
ciunt Monarche , quod si factum esset
,
populo, politia esset.
- - VIII. Sunt
LitertA- qui ideo Monarchian
ttm fin- Democratiâ incommodiorem putent
gultTum quod illic minus libertatis sit hîc
quam
rtfi rut- Si libertatem intelligant exemrio
r rim per
t fitful* nem à subjectione, quz legibus, hoc est
Mcnar- mandatisdebetur populi, neq ue in De-
f"
Ch4,

sub ÿø-
mocratiâ, nequc in alio statucivitatis
quocunque ulla omnino hbcrtafeil. Si

pulo. libertatem in eo siram


,
esse inrclligmt
ut paucæ sint leges , pauca vetita & ea
talia quænisi vetentur,non sit Pax,tunc
nego plus esse libertatis in Democratiâ
quam in Alonsrchid. potest enim non
minus
Jpius hæc quam illa cum tali libertate
3 tè consistere. Etfi enim portis turri-
que civitatis cujufcunque, characte-
! quantumvis amplis libertas infcri-
- ur, nonestea cujuscunque civis, fed

~bum illud civitatiinscribitur quæ


u à
lo, quam quæ Monarcha regitur.
,
*>itatti libertas ; neque meliori jure
à
quandocives privati, idest, subditi
ertatem pofcunr , nomine libertatis
nltbtrtlltcm, sed Dominium pofcunr;
~od tamen præinscitia minimè anim-
vertunt. Si enim quam libertatem
isque sibi expetit, candem prout le-
£ naturæ præceptum est, aliis conce-

~anes jure possuntomnia ;


rtrer, rediret ille status naruralis, in quo
quemuto-
ai subjectione civili pejorem, si sci-
ent,respuerent. Sed siquisliberum
se solum pofcar cæteris obstrictis,
,
aidaliud quamDominiumposcit?Nam
solutus est omni vinculo,vinctorum
~li

nnium quotquot funt Dominus est.


on est ergo major liberras civium in
~tu popular,quamMonarchico. Id quod
ponit, estparticipatioæqualis mune-
m publicorum,&Imperii. Namubi
~nperiumpopuliest,civeseâtenus im-
:rium singuli participant , quatenus
puli imperantis partes funt. Munera
H 2 autem
autem publica æqualiter participan
quatenus in magistratibus & ministre
publicis eligendis æqualia habent si
fragia.Atque hoc est quod voluit~Arist
reles, ipse quoque consuetudine tem p
ris libertatem pro imperionominan
Lib.6. Politicorum. cap.2. lnflatxpc- it
Iart libertasest exfuppofitione.§)u9ili.<
ge dicunt, tanquam extra statum hunc
ber essetnemo. Ex quo obitercolligere
cet, cives cos qui in Mon*rchtm subla
tam libcrtatem plorant,hoc tantum
machart, quod non adhibeantur ad Re
publicæ gubernacula.
N.. tfli IX. Sed ob hoc ipsam fortasse aliqui
<iltlbu4 tfxtttm popularem maximo intervalle
iniem- Monarchist anteferendum esse dicer
modtsw,
quid quod illic ubi scilicetnegotia public
,
tractant,
siin#- omnes prudentiam, scientiam
mnet ad eloquentiamque suam in deliberationi
puthtM bus circa resmaximæ dissicultatis&mo-
dtlibtra- menti rublicè ostentandi poreftas
o
tiones
MlM;t- mnibus sit;
facta id quod propternatu-
tantsir. ræ humanæ innatam laudis cupiditatem
omnibus iis qui vel talibus virrutibus
antecellunt,vel fibi videnturcæterisan-
recellere, omnium rerum est jucundissi-
mum. hîc vero via illa ad laudem & di
gnitares obtinendas, maximæ parti c
viumpræclusaest Quidautemest,
~O
c non est incotamodum? Dicam.Sen-
~iriamejusqucmcontemnimus,noftrx
ælatam vulcre; Gipienrlain nostram in
- nspectu nostro negligi ; incerto cer-
mine inanis gloriæ, certissimas fufci-
re
ur:
inimicirus ; (hoc
on purest, five vicerimus
ud:t<ec<odio
,
enim

esse
declinari
five vinca-
obdissimilitu-
nemopinionum; concilia&votano-
a ubi non est opus, fine fructu omni-
~patrLcere; rem domefticam negli-
:
~JS

se Hæ, :nqu,;m, incommoda sunt,


-ie veru à certaraine ingeniorum ,
~jamquarr ea certamina facundis ju-
~jnda sint, non est ideo illis incommo-
ihb, nisi etiamririsfortibusincommo-
m eicemus eiTe pugna prohiberi, pro-
rerea quod ea deleélanrur.
X. Pr.Eterearnultxcaufefunt,quare Dt/iic
ainusrecte in magnisconventibufi deli- r,ationeo
civile?
<<arur,quàm ubi confiltarii funt pauci. mðgnu
arumuna est, quod ad rectè deli- cattbut
~xraadum de omnibus quæ ad salutem mtlt
ivitatis conducunt, cognitu necessaria temmt—
nr, non modo ea quæ intus, fed etiam Prtpter tuntur,
a luz foris funt, intol quidem quibus plurimc.
ebus, & unde quæfitis, civitasalitut & rum im*
defenditur; quæ loca præfidiis- haben- peri-
;
iis apta unde milites &clubendi &a- WaiiK
Ie.di funt; quia fit civibusanimorum
H3 habi-
habitus versus principem , vel civita ,\
gubernatores,& mulu similia. Foris al
rem, quanta Scinquibus rebus sita

rum;
porentia fingularum civiratum vicing
quid nobis ab illis commodi & 11
commodi proveniat; qui affeétul eoru1
ScCTga nos, &seinvicem;Scquidquort
dieapudeoaconniii capiarur. Hzc au
temquia pauciffimi cognofcunt in nt
mcrofo ccrtu hominum.raaximl ex pai'
re, taliumrerum imperitorum,nedij
cam incapacium, quid numerus ille de
liberantium ineptis sententiis contrii
bueread consilia aliud quam impedi -
mentum potest ? ,
f
11

Prepter XI. Alia causa, quare magnus cœrus


-"'I" ad deliberationem minus idoneus sir,
turn.
ea est , quod unusquisque eorum qai
sententiam suam explicant, neccfle ha-
bet perpetuâ & longâ uti oratione; eam-
que existimationis causi, audientibus
quantum potest omatam graramque e-,
loquentiâreddere. Eloquentiæ autem
munus est, Bonum &malum, utile &

vera ,
apparere majora
sunt &
vel
lustum
minora,
inutile, Honestum & inhonestum facere

videri,
,
quam
quod
re-,

inju-,
stum est, prout ad finem dicenrisvidebi-
turconducere. Hocenim est persuade-
re ; & quamquam ratiocinentur, non
pro-
",.4
f)Cdunt tamen a principiis veris , led
cN:-Þ(H', id est, opinionibus jam vul-
4 receptis, qux maxima ex parte erro-

æeflc solent, neque orationem suam
0 turse rerum, fed atTctlibus animorum
nvcnientemette ftudent. Undeacci-
O.r non icfta rarione,fed impetu animi
iitenrias ferri. Neque est hoc homillù,
ipsius Eloquentis, vitium, cujus finis
~j
t
t magistri Rhetoricæomnes docent)
r

on Veritas est,(nisi per accidens


ctoria; & munus , non doccre sed
) fed
,
~ladere,
i II, Tertia
X causa, quare in magno
utiliter deliberatur est,
Propter
salUti-
setu minus , ea
uod indefaciiones in civitate oriantur, nun,
c ex fatttonibwt seditio 8c bellum ci-
ile.Quando enim contrariis sententiis"
Irationibusque pugnant æquales orato-
es, vi aus victorem, eosque una omnes
ijui illius sententiam fequuti funt, ran-
iuam consilium
remfiflent odit , 8c sapientiam suam
studerque quomodo
Faciat, ut consilium adversarii exitum
con-

forriatur civitari damnofum ; sic enim


fibi reftituram illi ademtam gloriam
,

, ,
iri videt. Praetereaubi fuffragia non funt
ita inæqualia quinspesvictis fit, posse
se in conventu alio accessione pauco-
rum homillum fibi conlenrienrium,
H 4 partes
partes habere superiores,~ præcipt
corumcæteros convocant; feorfim de
liberant quomodo femtentiam ante
tamabrogare possint;stat~ 1

ad proxirnumconventumfrequeme ~t
primi adesse; disponunt quid quisque
& quoordine dicere debeat, ~« res de
nudagitetur & quod frequentibus ad

parte, ,
versariis ratum id iisdem, aliqua e)
,
per negligenturaab'.euribus,
fiat irrirum. Arque huju^siodi indu-
stria diligtnriaque qua utuniur ad f.,i-
,
ctendum populum. /«<??«>appeliari lb-
let. Quandoautemfactiosuffragi~
nor, viribus major vel non multo minor
est. runc quodcloquentiaScarteobtine-
re non potuere, idarmta rentant, & hel-
,
quis ,
iumnasciturcivile.Sed hxc, dicer ali-
non necessario nec fsepe acci-
dunr. Idem dicerc posset Orarores non
e:is neceflarid cupidos gloriz. & non

èifIènrire,
fxpe in magnis rebua magnoioratorc*
-0111
XIII.Sequirur his. k-
Trtpter er ubi
tlJfI";- gum ferendarum poterta* summa ad
kutem conventustales defertur,
kgum. icgeaimftabf-
lesesle muraiique, non ad muyatio-.
,
nemftarus rerum, ncque ad mutatio-
nem animorum, fedprouc major nume-
rushomiaumnuicex bar.rnumc ex-il-
JA
.-4
"afticne confluxerit ad cxriam; ita ut
,
es ibi tanquam
fluctuent.
super undas, huc il-

XIV. Hoc etiam quarto loco delibe- Prtpltr


incommo- dtf,-
- iones magnorum ccrtuum Bumta-
; habent, quod civitatis consilia, quæ citurn*-
itaesse sæpissimè permagniinterest, tatu.
x
id
perduci
non
atÍeftèaum
possit, quid
;
Itiad inimicos proferantur, quam pof-
&quid
velit,
possit.
quid nolit,
)

ploratum externis sit , non minus


am ipsi imperanti populo.
--- Incommoda hæc quæ in deli- Editr-
XV. -

periuntur ,
rationi us magnorum conventuum daDe-
b
eatenusMonarchiam De-
ocratid meliorem esseevincunt, qua- HAad-
comma-

mocrat-

nus in Democratiâ res maximi mo- hartrer


enti, talibus conventibus discutiendæ quate-
nuthi-
piuscommittuntur,quam in Monllr- minet
iâ ; nec enim aliterfieri facilc potest na,"'A-

ublicavacare,præterquam
,
ihil enim est propter quod non malit literde-
uisquam reifamiliari potius quam ttftan-
quod locum tur
extjli-
sse vider facundiæ suæ, qua possit inge- matttn*
i & prudentiæ existimationemacqui- ingeniiv
ere , & domum

; ,
arentes, uxoresque
mphate
reversus
re
apud
bene
amicos,
gesta,
sicut olim Marco Cariolano
mnis à factis bellicisjucunditas in co
tri-

ita erat,quod videretlaudes suas pla-


H 5 cere
cere matri. Quod si in Democratiâ poftyx
lus deliberationes de Bello & pace & de
legibus ferendis ad unumcantum ve
valde paucos deferre vellet, contentumin
,

nominatione magistraruum, &


strorum publicorum,hocest,authorita
te sine miniftcrio, tunc fatendum es
Democratiam & Monarchiam hac in
æquales fore.
Inem- X V I. Neque commoda vel incom
.ÚL;- moda,quæ magis in una quam in alia ci
:
vitdtit vitatisspecie rcperiuntur,
exHere dunt, quod ipsum
fturo. ,ex eo proce-
imperium seu impe-
rii negotia adminiftranda melius uni
quàm pluribus,vel contra pluribusqmm
paucioribuscommittuntur. Nam impe-
rium potentia, administratio gubemandi
aam-sest. potentis autem in omni civi-
tatis specie æqualis est ; soliactus diffé-
runt, hoc est, mottUatqucllaiontScivj.
tatis, prout proveniunt à plurium vel
pauciorum , peritorum vel imperito-
rum deliberationibus. Ex quo intelligi-
tur regiminiscommoda & incommoda,
,
non ilium in quoresidet civitatisautho-
ritas fed imperii ministros sequi; id-
eoque nihil impedire , quin civiras re-
ctè gubernari possit, quam quamMonar-
cha femina vel puer vel infans fit, modo
ii.negotiis pares sint, qui minifteriis &
jnune-
uneribuspublicispræfectisunt. At-
ne id quod dicitur, væ regno cujus Rex
uer est, non significare Monarchia con-
s rionem statu populari inferiorem esse,

contra nimirum incommoditatem


egni per accidens esse , quod Regepus-
ut
accidat quandoque, multis per am-
rionem & vim in consilia publica sese
intrudentibus, civitas administretur De-
cratice, atque ex eo nasci infelicitates
as , quæ imperiumpopuli maxima ex
arte comitantur.
XVII.SignumautemquodMonar- Monar-
hia absolutissima, civitatis fit optimus chic.
p,.p"
mnium status, manifestissimum illud r/4Jt-
It, quodnonsolum Reges, fed eriam gnum,
ivirares illæ quæ populo & optimatibus P",/lM

, :
objectæ funt, non nisi unisolitotum Dncum
elli imperium deferunt idque ita abfo-
tum, utnihilpossitesseamplius (ia
cafirtif
fis.

uo obiter notandum quoquehoc est,


quod Rex nullus Duci plus imperii in
xercitumconcedere,quamipse incives
omnes exercere jure possit.) Monarchia
taque omnium optimum in castris regi-
men est.Quidautem aliud funt plures
respublicæ, quam totidem castra præsi-
diis & armis contra se invicem munita;
quorum status (quia nulla communi po-
tentiacoërcentur,utcunque incerta pax-
1
W:.6.t tan.
tanquam induciæbrevesintercedat bel

Opti-
habenduseA: ?
statunaturali, hoc est, pro statu

XVIII. Postremo quontam ad co


nostram subditos est
ma* ft* servationem , nos
tut civi- alicui homini vel concilio necessarium c
,.t. ill, lat,optimâ conditione illi subjicimu
ttbirivtt simus, A
impt- cujus interest, ut salvi & sani
r.ntif que hoc fit, quandoimperantishæedi
funthd- tas sumus; unusquisqueenimspontesu
TtditMi. hæreditatem suam conservare ftudet
Sunt autem civium non fundi & pecu
niæ, fed corpora & animi vegeti princi
pum divitiæ: id quod facile concedetui
ab iis, qui animadvertunt quam magni
pecuniis parvarum civitatum domini,
æstimantur,& quanto faciliùs homine
pecuniam, quam pecunia homines ac-
quirir. Nequc exemplum facile occurri
subditi alicujus à Principe fuo, vitâ ve
bonis, sine culpa propria, per solam li
ccntiam imperii fpoliati.
*Arijla- XIX. Hucusque factaestcompara-
,rrati,t tiointer statum Monarchicum &cpej::
«Hf*
mtlitr
,
hac
;
larem de Aristocratia tacitum est. 1)1
iis de illis dicta funt, ville
ex quæ

,
fill
qndnto tur concludi posse, quæ hæreditari
.M"n.,.est & quæ contenta Magiftratuun
.hi. electione deliberariones ad paucos, &
irepiori maximèidoneos,
transmittit, &simpli
gyor, Citer
er quæ Monarch arum regimen ma- tjuanti
,
mèpopuliminimèimitatur earn civi- abtare-
iIs singulis & meliorem caetMtS & diu-
mvtur.
rniorem esse.

-
CAPUT XI.
oca 6- *xer,:'IaSeriftunfacrtdejure
lugni, qmfscunda'uidemur
tmtediftis..
Jnttitun avifstit infiitutivd a etnfenfitpf
,
puli. 11.indicia irBella dependere ab drbi-
trio itmQcrantium ftimmarum. ill.
Eos qui
summum imperiumhabent, jure puniri non
poffe, is.
Sitesummoimperionon ejji
civita-
tem Anarchism,v. Servtt i?Filics tk-
brre Dtminu if Parentibusjimplteem obediett-
fÌtIm. VI.i*4b(h(utitm imperium evidtntifii-
mutam Novi quàm Peterti T<fiamtnliloci*
comprobatum.

I. I politicæ,cap.
civitatisinftitutivæ,
:!'-:!i:Ìum five Initium
6. art. 2. ileonfenfa livitei-
multitudinis ira dcrivavimus ut omnes tisinfti-
,
consentire, vel pro hostibus cenferi fcnfiitutiv* i
con
opurtere apparear. Tale fuit initium populi.
RegniDei super Judæos inftiturum per
Moyftw. Siaudicritis vocem meam &c.
eritismibiinregnum Sacerdotale, &c.
,
'vei.lt M:-fès. et conuocatis majoribus
~nsttt-popult,&c. responditqueomnis po-
p;i!z;*Jfmul: cNnéiß qua. loquutus estDo-
H 7 mi-
minus factemus. Tale quoque fuir i f
tium potestatis Moysis sub Deo, sive
teftatis proregiæ. CunBus populus vit
bat voces, et lampader, &c. dicen
Moysi: Loquere tit nobis, & audiemt.
Simile erat initium regni Saulis. Vide;
tesantem,quod Nam Rexfiliorum Au
mon venissetadversumvos, dixistis m
hi; Nequaquam,sedreximperabitnobi
cum Dominm vesterregnaretinvevi
Nuncergo pristo est rex vester,quemtie
gistis et petiistis. I Sam. 12. vers. 12
Confentientibus autem non omnibus
fed majore parte, (nam erant Filii Be
lial, qui dixerunt, Num salvare nos fti-
teritiste? etdespexerunt eum. 1 Sam.
1 0. vers. 17.) illi qui non consenserunt,
tanquam hostes ad necem quærebantur,
Quis est (ait populus ad Samuelem ) qui
dixit, Saul non regnabitsuper nos. date
viros, etinterficiemus cos? 1 Sam. 11.
vers. 1 2.
Jhdicl* II.Eodem capite 6. articulis 6. &
ifBella' 7.ostensumest,tumludicia, turn Eti.r,
dependc- abarbirrio dependere ejus qui summum
reAT- habet incivitate imperium id est in
iitria
impe- MonarchicuniusMonarcha , five Regis.
,
rtnrium Id auremconfirmatur judicio ipsius po-
jÑmmo- puli. Erimus
nos quoque sicut omnes-
rum,
gmtlS, C?» J UDICABIT nos rex noster,
elrg-
egredietur ante nos , et
pugnabit

,
I:llanoflra pronobis. 1 Sam. 8.vers.
:1. Et testimonio Regis Salomonis
(Odattineradjiidicia & ad omnia de
ibus difputari potest, an sint bona an
,

.:.l, Dabitergoservo tuo cor docile,ut


J
!1mlum tuum UDieARE possit et
,
cernere inter Bonum et MALUM.
Reg. 3. verf. 9. Er Absalonis Nonest
ute audut constitutus a Rege. 2. Sam.
vers. 3.
5

III.Quod Regcs punirià subditis Eos qui


possint, sicut ostensum est supra sum-
on ,
ap.6. arr. 12.confirmat Rex David, mum
1
ui cum quæreretur à Saulead mortem, rium
mpe-

stinuit ramen à cæde ejus , prohi- bdbent,


uitque Abifaium dicens, Neinterficias jurepu-
;
tt:tj quis enim extendet manum
Christum Domini, & innocens erit? I
suam nirinon
pojfc.

Sam. 21. vers. 9. Et cum præcidisset


ram chlamydis ejus, Propitius (inquit)
nihisit Dominus ne faciam hanc rem
, ,
domino meo Christo Domini, ut llut-
am manummeam ineum. I Sam. 24.
vers. 7. Et Amalekitam qui Saulem,
quamquam in ipsius gratiam, inrerfece-
at , jussit tamen interfici. 2 Sam. 1.
vers. 15.
I V. Quod habetur Judic. cap 17. Sine
vers. 6. In did>;itlitis non erat Rex in fitmmo
Israel,
fmptTM, Israël, sed unufquifcjue quodfibi redu
runtjft videbatur,hocfaciebat, (tanquam u
non fitMonarchia, ibi sit .ÁNlrc!:i:,
«ivitd-
tem,fcd
eA".,. seu consusio omnium rerum) adu ;
thi4m. posset ad probandum excellentiam R
gnisupra omnesalias civitatis form
nisiquodpervocem Rex, possit fort
intelligi non modounushomo,sed ~ei t
unqeuria,modo summum in ca res
deatimperium. Quod si sicaccipiatut
hoc tamen inde efficitur, ut fine fumrru
& absoluto imperio (quod toto ci,,,it-
sexto probare conati fumus) ~cuiluc.
licebitquicquid libebit, five quicquid
fibi rectum videbitur ; quod stare non
potest sum confervationc generis hu-
mani, ideoque imperium summum ex
lege naturæin omni civitate intelligi-

StTViS
tur exsistere
V.Servos
alicubi.
simplicem
Dominit debere
b filiu obedientiam diximus, cap. 8. art. 7.
dtbere 8.&filiospatribus, Id;.-a
dominit cap. 9.art. 7.
bp.- dicitsanctus Paulus nimirum de servis,
Ttntiin* Servi obedite per Omnia Dominis car-
Jimpfi- naltbus, non adoculumservientes, qufift
etm tle-, hominibus placentes,fedin JimpLetts.:*
dien-
nam,
cordistimentesDeum. Col. 3 verr.2.2,
De Filiis, Filiiobedite parentibus per
Omnia; hoc enim placitumest in Do-
mino. Col. 3.vers.22. Sicutautemnos
per
simplicemobedientiamintelligimus
NIA quænon suntcontralegesDei,
i.inlocisillisfaatti Pauli citatis ,post
r em OMNI A, subintelligendum est,
rertll quasunt contra leges Dei.
VI.Sed nc jus-Principum minura- .A'[.-
n persequar, ea jun producam lutnm
quæ smpers -
am porefrarem corum (nempe debe- umevi-
futiLfuis obedientiamsimpli-
s
:
à dentijft-
; n & absolutam) simul stabiliunt. EtmUtdirt
mum ex novo Testamento Super nrv*
hedram Moysis sederunt Scribe & tjttm
viterif
,tlrifii OMNIAergoquœcusque di- Ttfi*-
nntvobisifervate & sacite. l\-lrth. menti

,vers. 2. Omnia , inquit, facite, hoc loci*


obedite simpliciter. Quare? quia compre-
lent super cathedram Moysis nimi-
,
Aaronis
b.4;wmp%

m trincipis civilis, non Sa-


rdo-rw. Omnisauimapoteftatibu* sub-
nioributfubdita fit',nonetfenimpo*
QasnifiaDeo. Queauemsunt, Des à
dinatæ. funt. Itaquequi resistit pote-
i
st
,
Dei ordmationi resiftit. Qui au-
m resistunt,ipsisibi damnationemac-
'iirunt, &c. Rom. 1 3. vers. 1. &c.
~ioniam ergo potestates quæ erant
empore sancti Pauli, à Deo ordinata
~erunt, omnes autem Rcges eo rem-
lorerequirebant àsubditis fuisintegram
bediemiam sequitur talem porefta-
,
tem
tem à Deo suisse ordinatam. Subjt
igitur estoteomnihumane, creature p
pterDeum,sive Regiquasipracellen
siveducibuttanquamabeomissisadv.
dictam malefactorum, laudem vero
norum;quimsic est voluntmDei. I P
2. vers. 3. Rursus fantlul Paulus
1
illos
Titura.Admons
,
Principibus & p
testatibus subditos esse dicto obeiti
Cap. J,vcrf. 1. Quibus Principibus
, nonne Principibustemporumillorun
qui obedientiam exigebant simplicen
Deinde ut veniamus ad exemplu
,
à
ipsius Christi,cui jurehæreditatio D
vide derivato debebatur regnum
dæzorum, is cum more fubditiviverct

:,
tributum Cisari & pendebat. & Casar
aTcpronunciabat Reddite (inquit)
sunt Cisaris Cisari & qui sunt Dei
,
Deo. Matth. 22.verf. 21.Idem , cun
placuisseteiRegemagere, obedientian
integram requirebar. Ite (inquit) in CM
stellum quod contra vos est, & ftatin
inveniettsasinamalligatam, ÓtpullUtt.
eum eâ; solvite & adducite mihi: &si
quis aliquid dixerit, dicite, quodDemi-
nus his opushabet. Matth, 21.verd. 2-
Fecit igitur hoc jureDomini, five Re-
gis Judæorum. Tollere verò fubdiro
bona sua co nomine quod Dominus
,
opus
habet , Imperium absolutum est.
a Testamenti vereris ineandem fen-
iamevidentissimahæc funt. Tuac-
".6., audi C U NCT A quœ dixerit Do-
ins Deus nflfler tibi loquerisque ad
,
& nosandientesfaciemusea. Deur.
c'ers. 27. At sub vocem illam cuncta,
egra
;
:
continetur
lcfuen
obedientia, Rursus
Rcfponderttntque ad loftier:,
ne ihxerunt.OMNIAqui.prs.cepift
is faciemus , &quocunque mijerts,
mis;stcut obedrvimus.WCONCTII
ysi, ita obediemus & tibi ;t anturn
sicutfuit
: Domintis Deus tuus tecum
Moyse. Qui contradixeritori tuo,
(
non obedierit CUNCTIS sermonibus,
1os prœceperis ei, moriatur. Iosu. 1.
~rs. 16. Et parabola Rhamni : Dixe-
ntque omnialignaad Rhllmnum. Téil;
impera supernos. quœresponditiis,Si
erè: meRegem constituitis,venire&sub
nbrâ mea.requisite ; sin autem non
ultis. egrediatur ignisdeRhamno, &
voretcedrosLibani. Jud.9.vers. 4. 1

~uorum verborum sententia est,acquie-


endumesse dictiseorumquosvere Re-
,
es in nos constituimus ni velimus in-
ndio bellicivilisconsumi. Particula-
us autem defcribitur potentia regia à
leoipsoperSamuelem. Pradiciisjus
Regis
Regis,quiregnaturus estsuper eos (
Hoc eritjus Regis jut imperaturus est *
; r
: J
bis Filies vestros tolln Ó- poatt in et
ribus suis, &c. Filias quoque vestras
cietsibiungumtmriat, &c. Oliveta op
ma tollet & dabit fervu Juis. &
,
I Sam.8. verf. 8. &c. Nonneeftpou
tia hujusmodi abioiuM ? veruntamen
ipso Deoappellatur Ju REG s ISSacerdos
N
que viderur quisquam , ne qv
demsummusapud Jadzos, ab obedie
tiahâcexemtus suisse. UbienimAbi.
tharo Sacerdoti dixit Rex, (nimiru
Salomon) vIUÑ in jtnatktt :?J,"u;
IIIIIm. equidemvir mortis es: fed hod
tenoninterficiam, quia "cr'^fttarea,
Domini Dei coram David meo, c re
sustinuisti laborem in omnibm , in jttr
bmslaboravitpattrtr.ems,{£»eject t SA

dot Domini :
lomon Abiathmrum, ut non effet 5.1(tl
I Reg. 2. vers. 26. null
argumento
;
colligiporest,
Deo displicuisse neque enm repre
hendi Salomonem, aut personam eju
fustum illu

Deo acceptam fuiffi


eo tempore parum
Iol;imas.
legimus.
1 )!
s.
CAPUT
C T VI
V 1. A P U

)i causisinternis ci'vaa.tcm ilijfol-


ventibui.
indicationem boni & mali ad iingu'o#
ertlunc, seditiosaopinio, II, Peccare si
itos obediendo Principibus suis ,seditto-
l'opinio, III, Tyrannicidium esse lici-
seditiosaipinio, IV. Subjectosessele-
im,
ibus civilibusetiam cos quihabent fum-
ititlinpcriumfeditiors opinio. v. Impe-
ium summum possedividi,seditiosa opinio.
I. Fidem & sanctitatem non studio &
ationeacquiri, fed semperlupernatura-
iter infundi & inspirati, seditiosaopinio.
III.Civibussingulisesseretum suarum
broprietatem, sive dominium absolutum,
f^ditiofaopinio, VIII.Adseditionem dispo-
b
,
multitudinim.
,
nescire differentiam inter populnm
IX.*Ad ftdttionemdifpomt
fxaflioi.tmiapecuniarum ejnomvujtfta &
nc,;{j[a';A,)C.d feditiommdtfponitamii-
tio. XI.Ad sedotionemdisponitspessuccessus,
XII, Virtusquaopw est ad seditiones exi ita i-
est
d.tt,/».'•» eloquentia fine sapientiâ.XIII.
Quomodo stultitiavulg , ir
elaquentia am-
bitiosorum concurrent ad rempublican» dtfiol-
,
vendam.
ludic«-
H Actenus quibus causis &qui- t
,
iontm
boni ir
bus pactiscivitates
constituræ
maliad
nt, & quæ sintimperantium incives fingulos
ra , dictum est. Jam quibuscausis pertine-
onum :
ædem dissolvantur, sive de causis sedi- rt,fedi-
breviter dicendum est.
ad-
Quem- tiof*
"11111,
admodum antcm in mwui corpon.
naturalium , considemdatriasunt,

:
mirum, dispositio interna, at sint pr
ducendi motus susceptibilia Agens e
tn-num, quo notus certus &derern
natus actu producaror; Et ilfiJ acti
Ira etiam in civitate, ubi cires rumi
-«anrur,tria confideranda occurrun
primum doBrim. 8c afeiffas paci co
rrarii,qnibusfiogulorum animi disp
nuncur;secundum,quales funt qui ja:
difpofiros ad secessionem & arma foil
cicanr, convo.anc, diriguntqae ; te
tium,modus quo id fit, five ipizfacit
Doannarmaurcm quae ad fedicioner
ditponum, una & prima bsec est; Co
gnitionem de bono & malo pertinere 4
fingulos. In statu quidem naturali, ub
jure sequali singuli vivunt, nec sepe
pa£la suaaliorumimperio submiserunt.
veram cam esse concedimus, imo ca p
I. art. 9. probavimus. Sed in statu civili
falsa est, Ostensum enim est cap, 6. art.
9. Regulas boni & mali ljuflz.&injffli,
honesti 8c inhonesti, esle leges civiles.
ideoque quod legislator præceperit, id
pro bono; quod vetuerit, id pro malo

summum ,
habendumesse. Legislaror autem sem-
per isest,cujusest incivitateimperium
hoc est, inMonarchicMo-
nar-
|rha.Idem confirmavimus cap.I I.art.
verbis Salomonu. Siquidem enim
endum ut bonum,& fugiendum ut
um esset id quod singulis visum sue-
quorium spectant verba ejus, Dllhir
tuo cor tpopltlumtuum ju-
trepossit,& discernere inter bonum &
wdum. QuoriumergoRegum estdif-
nere inter bonum & malum
,
iniquæ
At illæ , quamquam quotidianz vo-
: Regem
esse,quirectèfacit. EtRegi-
i*ntn esseobtemperandum,nisijustapra
verint, & aliæ similes, Ante imperia,
hum &injustumnon exstitere ;ut quo-
runaturaad mandatum fit ;
relariva
natura adiaphora
sioque omnis sua
,
â
odjuftllvel injustasit jure im-
rantis provenit. Reges igirur legiti-
quæ imperant,justa faciunt impe-
ndo, que vetant vetando injufta. Pri-
autem homines dum cognitionem
ni&maliadsetrahunt, cupiuntesse
rut Reges; quod salva civirate sieri

un ,
on potest. Omnium Dei præcepto-
antiquissimum est Gen. cap. 2.
erf, 15. Delignoscientiæ boni & mali ne
Jmdas. & antiquiffima tentationum
abolicarum, cap. 3. verr.5,Eritissicut
ii,scientes bonum & malum. Et prima
Deicum homine expostulatio verf.II.
g"'*
Quis indicavittibiquednudessesses
f
uod-ex ligno, de quopreceperass tl!*
?
comederes, comedisti Quasi dicer
unde judicasti ~noditaiem, inqua vi'<M
est mihi tecreare, inhonestam esse
quodcognitionem Hosesti &Inhon
tute tibi arrogasti ?
II. Peccatum estquicquidquis se
Ttcctrt
JabJitos rit conrra conscientiam; namqui id.
tkedten-
thPrin- dum
cipitus
ciens,
est ;
ciiKic, legemspernunt. Seddistingu
Peccarummeum estquod
peccatum meumesseputo qu ;
saiw.se-
ditiafi vero peccarum alienumesseputo, p.
tpinio. fum quandoque sine peccatomeo
cerc. Nam si jubear facere quod pe
catum jubentis est, modo qui jub
jure Dominusmeus sit, id sifacio, nc
pecco : non enim si militavero jussu
vitatis , putans bellum injustè susce
ptum esse , idcirco injustè fecero , se
porius similitare recusavero, cognitic
nem justi & injusti, quæ pertinet a
civitatem, mihi arrogans. Qui distin
ctionemhanc-non observant, quoties
cunque eisaliquidimperatum erit,quoc
illicitum vel est, vel videturesse, inci-
dent in pcccandi necessitatem. Nam
facient contra confcientiam, si obedive-
rint; contra jus, si rtonQW!verint. Si
fecerint ~conwa conscientium. monstrant
se
on metuere
,
pœnas futuri ;
seculi
t rinr contra jus tollunt quantum in
si

,
t societatem humanam & vitam ci-
im seculi præsentis. Opinio igitur eo-
,t1 qui docent, peccare subditos , quo-

,
mandata Prmcipum suorum , quasi-
nJllflll vigienturele, exsequuntur &
onea est, & inter eas numeranda quæ
dientiæ civili adversantur; de pen-
autem ab originali illo errore quem
ra præcedente articulo notavimus.
m per judiciumnostrum boni & mali,
mus ipsi, ut tam obedientia nostra,
am inobedientia sit peccatum.
III. Tertia doctrina seditiosaabeâ- nictdiu -
Tyran

m radice orta est,Tyrannicidium esse efft Itii-


à
itum. Imò hodie nonnullisTheo- turn, fi-
gis,&olimab omnibus Sophistis Pla- dilicft
ne,Aristotele, Cicerone, Seneca, Plu- eptni*.
rcho, cæterisqueGræcæ&Romanæ
narchiæ fautoribusnonmodo licitum,
d etiam maximâ laude dignum existi-
atum est.Tyrannorum aurem nomi-
intelligunt non solum Monarchas,
d omnes eos qui imperium summum
quocunque genere civitatis admini-
rant. Non enim Athenis Ptftftratut
ntum, qui solus imperium habuit, fed
osteumTriginta viri, qui simul domi-
;
ati sunt singuliTyranniappellabantur.
I Sed
Sed is quem occidi, utTyrannum v I'"
lunt,veljureimperat,velabsquejure ,

absque jure, hostisest,& jureocciLi t. it


seddici debethoc non Tp.nnicjdiuJ
fed hosticidium. si jure imperium ob
net, locum habetinterrogatio divin
quisindicavit tibi, quodTyrannus esse
nisiquodex ligno de quopreceparam tit
ne comederes, comedisti? Quareenim
pellas tu Tyrannum, quemDeus Rege
a
fecit, nisi ru privatus exfifkas,cogr.,
? I
tionem ad te trahas boni & mali lal
perniciosa verò civitatibus,præsertit
vero Monarchiis, opinio hæc fit, ex e
facile intelligitur,quod per eam quilibe
Rex, sive malus, five bonus, unius 1Ïca:
rii & judicio condemnandus, & man
jugulandus exponitur.
SlIbjt. IV. Quarta focierati civili adversa
flotrfji opinio est, qui cenfent legibus ci
eorum
lectins vilibussubjectos tJfé
ci'jili- etiam eos qui habent
btuet- summum imperium. Quam veram non
;.T7If cos essesatisostensumestsupra,c.6.art.1 4.
quihd- ex eo quod civitas,
ient
frms- que civi
bi,quia
cuiquam
nemo
neque
obligari
fibi
:ipsi
, ne-
potest non si-
obligaturnisialii; nonci-
TMUm
imft- vi,quiacivium voluntates singule in vo-
rium,(i- lunrare civitatis continentur,itaut si ci-
ditiofa
vitas se liberam à tali obligatione esse
Dflni.,
velit, etiam cives velint,& proinde li-
bera
IaCit. Quod autem decivitateverum
,id verum esse intelligitur de eo ho-
ne , vel cœtu hominum qui fummam
et nisi
potestatem; illi enim civitas sunt,
per fummam eorum potesta-
non exsistit. Quod autemopinio
c cum essentiâcivitatis consistere non
ssit, ex eo patet, quod per eam cogni-
ittfli & injusti, hoc est, quid sit, quid
n sit,contra leges civiles, definire, ad
gulosrediret. Cessabitergoobedien-
quoties impetatumaliquod videbi-
,
contra leges, atque unà omnis pote-
s coactiva, quod salvâ civitatis essen-

tot hic ,
fieri non poreft.Magnos tamen habet
fautotes Aristotelem
i propterimpotentiam humanam, ci-
& alios,

tatis potestatem fummam , solis legi-


s deserendam essearbitrantur. Viden-

,
r autem in naturam civitatis parum
rofunde inspexisse qui poreftatem co-
ctivam, legum interprerationem, & le-
um lationem ( quæ necessariæcivitati
oteftates funt) ipsis legibus relinquen-
asesseexistimaverint. Quamquamau-
,
em cives singuli cum ipsa civirate con-
endere judicio & lege agere interdum
ossint, id tamen locum habet tunc so-
um quandoquæstio non est de eo quod
ivitas possit, fed de eo quod certâ quâ-
I 2. dam
dam lege voluit. Ur,cum de capire civ
agitur quacunque lege, quæstio non e
an civitas juresuoabsoluro viram e ju
tollerc possit.sed an per legem illam
lendamesse voluerit. Voluitautem si la
t
J
gemviolavit,alioqui noluit. Quo igj!
turcivitas suis ipsiuslegibusobstri
fit non satisargumenti est,quod act
legiscompetat civi adversuscivitaten
Inconrrarium, pater civitate suis ipsit
legibus non teneri, quia nemo obligati
sibi. Ponuntur ergo leges Titio & Cas
non civitari: utcunqueambitione juris
confulrorum factum sir, ut leges non a
authorirate civitatis, fed ab corum pru
dentiâ dependere, imperitisvideantur.
?mpg-, V. Quinto,Imperiumsummumdivi
tium diposse, exitiosissima civitatibus doctr
sum- naest.Aliiautem aliter dividunt. Sunt
mum enim quiitadividunt, ut summum im-
po/fedi-

tjunit. staticivili concedant; in iis


,
vtdt fi- perium in iis rebus quæ ad pacem &
dititCti commodahujusvitae pertinent pote-
vero quæ ad
salutem animæ spectant, inaliostrans-
feranr. Contingitautem,quiajustiria ad
salutem maxima omnium rerum neces-
saria est, ut cives justrtiam metientes,
non sicur debent, per leges civiles, sed
per mandata &doctrinas corum quire-
spectucivitatis vel privati funt, vel ex-
tern!,
'f'li,
y metu
fuperftitiofo metu obedientiam
Ajncipibus debitam prastare nolint i-
in
;
id quodmetuunt inciden-
£
Quid autem perniciofius civitaties-
4 Jordt, quam ut homines ne principi-
es, hoc est, ne legibus obediant,feu,ne
lii sint, æternorum cruciatuum inten-
rrione deterreantur? Suntetiamqui
limnum imperium ira dividunr, ut po-
tarem fummam Belli & Pacis, uni
uem Monarcham vocant) fed pecu-
amimperandijus, non illi,sedaliis tri-
unt. Quoniamautem&belli&pacis
rvi funt pecuniæ, qui sic dividunr,aut
-)n rem ipsam dividunt,sed imperium
Jidemillisdam, in quorum potestate
t pecunia, nomen vero alteri; vel si di-
idunt civitarcm dissolvunt. neque enim
ellum si opus est geri neque pax pu-
iica fine pecuniâ ,
conservari potest.
V I. Vulgo docetur, Fidem & sancti- FidulI
& fan-
ttem non studio & ratione naturali ac- ftitatem
uiri,fed semper supernaturaliser homi- non fit*-
iblU insundivel inspirari. Quod si ve- dio &
esset video rationem ratione
1m , non quare
lei nostræ reddere juberemur aut cur fed attjntri,
, sem-

Jisque quid faciendum ,


non sir Prophera, quiiquis vere Chri- per fn-
ianuseft; aut denique quare non unus- perna-
& quid fu- turali-
endum sibi sit, ex propriâ portus in- fundi to in-
t'
I 3 fpi-
tnftt'TA-spirarione, quàm ex præceptis imper,
ri.i- tium, aut recta ratione æstiouret. Re
,; tur
./WI. & mali,
igitur ad cognitionem privatum be

quæ concedlnon potest ine


vitatum dissolurione. Opinio hæc ad
i
lati per orbem Christianum diffusa
utnumerus Apostararum ratione n.
turali penè infinitus sit. Nata autem c
ab insariis hominibus, qui Scripruraru:
lectione copiam verborum sacrorum n.
cti, ira ea concionandoconnectere foli
sunt, ut corum oratio nihil significan;
imperitis tamen hominibus divina vi
deatur. cujus enim ratio nulla, oriti
divina apparet, is necessario divinitus vi
debitur inspiratus.
Civibm

rum quasu
,
VII. Septima civitatibus adversi
fngulit doctrinaest Civibussingulis tarum re-
tffttf possident absolutum eJJi Do-
rum
/t«tr<tM minium Hoc est, proprietatem talem,
proptit- quæ juscæcrerorum omnium, non modo
iMtem, concivium. fed etiam ipsius civitatis in
Jivedt- casdem excludit. Id quod verum non
minium res
tbfilu- est. Nam qui Dominum habent, Domi-
,
t*m fe- nium non habcnt, ut probatum est c. 8.
dissest arr. 5. Civitas autcm civiumomnium
•finio. Dominaest,exconstitutione. Antesus-
ceptum jugum civile, nemini erat quic-
quamjuris proprii, omniaomnibus com-
ftJunw erant. dic ergo, unde tibi proprie-
tas
JI.haec,niisacivitare? Undeautem ci-
r
iti.nisi quod unusquisque jus suum in
itatem transtulisslet? Et tu ergo tuum
civiratiquoqueconceflifti. Domi-
,
t trn ergo & proprietas tua tanta est, &
irndiu durar quanta & quamdiu ipsa

,
,lr. Sicut in familia filiorum fingulo-
m propria sunt bona quæ & quamdiu
inum,
•It pater. Sed multo maxima pars ho-
qui prudentiam civilcm profi-
nrur,rationemalitercolligunt.yEqua-
>j inquiunt, natura sumus; nulla causa

,
t quare quis rem meam mihi meliore
.re aufcrat, quam ego illi suam; scimus
defenfionem publicam peeuniâali-
.1

t
uando opus esiè fed qui earn exigunr,
pus esse monstrent, & à volentibus ac-
ipient. Nefciunt qui sicloquunturea
uae fieri volunt, jamab initio inipsaci-
itatis constiturione facta esse ; ideoque
iquentes tanquam in multitudine dis-
jluta & nondum facta dvirare, fattJffi
iffolvunt.
VIII. Ultimo loco Regiminicivi- ditto- -4d.r,-
aJverfatur, præfertim vero Monar-
hico, quod homines non satisdistin- ttem difpottit,
uant inter populum & multitudinem. nefiire
'opulusestunumquid,unam habensvo- differrn.
& actio attribui pof- tiam in-
rmtlltem, cui una
Lr. Nullum horum de multitudine dici ter po-
pttlup>
I4 potest.
& mul- porest.Populusinomnicivirateregn
Istuds. nam & in Monarehiis popul,"impnl
atm. vult enim popului per voluntatem unt
hominis. Multitudo vero cives sunt, h
est fubditi. In Democratic & Arijiocr.
tia, cives funt multttudo; fed curia c
populus. Et in Monorchia, fubditi sui
multitudo, & (quamquam paradoxu
sit Rex estpopultu. Vulgushominun
&aliiqui hæc itaesse minimè animac
vertunr , de magno namero hominun
semper loquuntur tanquam de populo
hocest, decivitate, dicunrquerebellast
civitatemcontra ,.eg.m(quod est impo
sibile) & poputum velle & nolle, quo
volunt& noluntmolesti&mussitanrci

,
subditi, subprætexrupopuli,civet con-
tra civitatem hoc est, Multitudinom
contrapopulum animanrea. Atque hæse-
r ;&
suntopiniones , quibus imburi cives
facilessuntad tumultuandum si qui-
dem majestasinomni civitate, ei vel cis
confervanda sit, qui summum habet, vel
habent imperium, hisopinionibuscri-
menlæsæ majestarisadhæretnaruraliter.
Jtdff I X. Animum humanum argritudine
iltitmem afficit muimê omnium rerum egeftaf,
dijptntt five ad vitam & di-
exaHi* earum rerum quæ
nimi4 gnitatem tucndam necessariæ funt ino-
ptcuni* pitt. Et quamquam nemo sit qui nesciat
opes
es industriâ comparandas
ii , & parsi- ruvrt
in conservandas esse omnes tamen ejHam-
pesculpamabignaviâ&luxuriâpro- vii
, jufla
iy nt.
ttA in regimen civitatis, tanquam re cefltrK*'
"lvaÜ publicisexactionibus detritâ,
nsferre solent. Debentautemhomi-
s considerare; non modo

,laborandum
e iis quibus patrimontum non est, ut
vant, sed etiam pugnandum ut labo-
nt. Unusquisque Judæorum qui rem-

, ,
re Esdræ muros Hierusalem ædifica-
nt unâ manu saciebat opus alterâ
nebargaudium. Inomnicivitateco-
tandum est, manum quæ gladium te-
et, esse Regem, vel curiamsummam, &
o industria civium,nonminus alendam
ie,illâquâ quisque fortunam suam pri-
atam fabricatur; vectigalia autem &
ributs nihil aliud esse præter merce-
,
em eorum quiarmati vigilant, ne in-
ustria fingulorum incurfu hostium im-
ediatur; nec magis juftam querimo-
niam esse eorum, qui paupertatem suam

,
ensionibus publicis imputant, quam si
licerent inopes se fieri propter solu-
rionem debitorum. Sednihilhorumco-
gitat maxima pars hominum. patiunrur
enim idem quod in morbo qui appella-
turIncubus, qui ortusab ingluvie,facit
tamen homines putare se invadi,& ma.-
I5 gno
gno pondere opprimi & suffocari. Q..U(

autem iiqui videntur sibitotâcivitat


mole oppressi, proniad seditiones sir
quodque novis rebus delectentur qu
bus præsentes nocent, satis per se man
festum est.
tAdfiiu X. Alteraanimiægritudocivitatibu
tioxem noxia, eorum est, qui otio abundante
difrnit carent dignitate.Adhonores&claritu *
axsbilio. dinem
naturâ quidem omnes conten
dunt,illi vero maximèquiminimèrerur
necessariarum follicitudine diftrinun
tur. Hosenim partim addisserendum in
ter se de republicâ, partim ad Historico
rum,Oratorum,Politicorum,aliorumq
librorumfacilem lectionemotiumcogit
Inde autem contingit, ut ad res maxiini
momenti administrandas, & ab ingenio,
& à doctrina instructos se esse arbitrea-
tur. Quoniamautemnonomneasunt,
quod fibi videnturesse, & si essent, non
tamen omnes propter multitudinem ad
munera publica adhiberi possent,necesse
est multos præteriri. Hi igiturcontume-

prælatos,tumemergendispe ,
liam sibi fieri existimantes,nihil magis in
votis habere possunt, turn invidiâ in sibi
quamut
consiliapublicaeventusinfelicesforrian-
tur.Ideoque mirum non est,si rerum no-
varum occafiones cupidis animis oppe-
riantur. XL, In-
XI. Inter affectusseditiosos nume- ..AJ (edi-
.o'Ida est etiam spes vincendi. Sint enim tionem
mines quantum quis voluerit,opinio- fret difpemt
fut-
vaus paci & regiminicivilirepugnanti- aJfM.
is imbuti; sint quantum fieri potest,in-
riis & contumeliis, ab iis qui in autho-
tate sunt,læsi,& lacessiti,si ramcnvin-
ndispes nulla, aut non satis magna ap-
areat, nulla sequetur seditio; dissimula-
untsinguli,&graviapotiusferentquàm
raviora. Ad hancspemnecessariòrequi-

utuafiducia ,
untur quatuor, numerus,instrumenta,
& Duces. Sine numero
magno Magistratibus publicis resistere
on seditio,seddesperatio est.Perinstru-
menta intelligo arma & commeatum,
uae si absint, numerus nihil valet,sicut
leque arma sinemutuâ fiduciâ , nequc

,
æc omnia five unione, sub duce aliquo,
ui obedire non ut obligati quod se i-
(
,
sius imperio submiserint fuppofui-
nusenim hoc ipso capite hujusmodi
nomines nescire se obligari ultra id quod
fibimet ipsis rectum & bonum visum
fuerit,) fed propter exiftimationem vir-
tutis, & prudentiæ militaris, vel simili-
tudinem affectuum, sponte velint. Qua-

stè ferentibus,
ruor hæc si hominibus præsentia mole-
& jusactionumsuarum
proprio judicio metientibus in propin-
I 6 q.u<y
quo sint, ad seditionem & civitatisco
fusionem præterea nihil deest præter.
liquem, qui ipsos mcumt & concitet.
VirttU XII. Catilina, quo nemo unquat
quitpM magisad seditiones factus suit,characte
oliadfe. apud Salustium hic est, quod habere
dttitnet eloquentia jÄtM, pnftentu Sep
excitan.
parum.
rat ille JMpienttJtm ab eloquentia, han
dM.fii.
tbqutn- homini ad turbas nato, ut necessarian
tiiest, attribuens,illam ur pacis dictatricem ab
fin/fa- judicans Elcluentia autem duplex est
fientsa. altera sententiæ &
conceptuum anim
perspicua & elegans explicatrix, oritur
que partim à terumipsarumcontemp a
tione , partim à verborum in propria &
definitasignificatione acceptorum in-
telligentia; altera est affectuum animi
J
(quales suntspes, mttlll ira,misericor-
dia) commorrix , oriturque ex usu vcr-
borum metaphorico & ad affectusac-
commodato.Illa ,
ex veris principiis, hæc
ex jam receptis opinionibus,qualescun-
que eæ sint, orationem texit. Illius ars
Logica; hujus Rhetorica est. Illius finis
veritasest; hujus victoria. Utraque suum
usum habet,illa in deliberationibus; hæc
in hortationibus. Ilia enim àsapientiâ
nunquam disjungitur;hæcveroferè sem-
per. Quod autcm hujusmodi eloquent:*
potens,separata à rcrum scientia,hoc est,
à r.
,
feipienria verus character fit eorum
titi populum ad res novas follicitanr &
i(icitant,ex ipsooperequod faciendum
!,[)cnr, facile colligitur. Nequeenim
bucre populum absurdisillisopinio-
nus paci & societari civili contrariis
i-'lTenr, nisi ipsi easdem tenerent; quod
notantiæ majoris est, quam quæ possit
dere in hominem sapientem.quis e-
rn qui nescit unde leges vim suam de-
ent;quæsintjusti,injusti,honeftt,in-
nesti, boi, mali, regulæ; quid pacem
ter homines conciliet & conservet ,
uid destruat; quid sitsuum, quid alie-

em
;
um
al
quid denique fibi fieri velit (ut i-
teri faciar) vel mediocrirersapiens
?
xistimandusest Quod autemaudito-
es suos , ex ftultis msanos reddere pos-
unt; quod facere possunt ut quibus ma-

idearur;
el1, pejus, quibus rectè, malè esse
quod spem amplificare, peri-
ula extenuare, præter rationem iidem
offunt,id ab eloquentia habenr, nonab
a,quæ res sicut funt,ira explicat.sedab
lterâ illâ quæ commovendo animos
acit apparere omnia, qualia ipsi animis
,
rius commoris ea conceperunr.
XIII.Ad difponendumciviumani- Quano-
vosad seditiones multi etiam eorum de tfttl-
, titia
ui bene erga civitatero affecti sunt,dum vu'giy
I 7 dictis
iytU- dictis opinionibus confomem doct )
qnentid nam adolefcentibus in scholis, & orr
ambilie- populo
sirmm, è cathedriainsinuant, per inl,I
Quiverodispositi
etnemr-
tiamcooperantur.
rantad nem illam inaclum perducere volur
Rempu- totum ambitionis laborem in co po
blicdm
nunt, primumutmaleaffectos in facti
iI.g;/-
we-idam.
nem & conspirationem conjungant; den
de ut ipsi in factione plurimum po
leant. In fa&ionem conjungunt, dui
internuncios se & interpreres faciut
consiliorum &c actionum fingulorum
nominantque personas & loca ad convt
niendum,& de iis rebus quibus regime
civitatis, prout sibividebiturcoramo
dum,reformetur, deliberandum. Ut ve
ro in factioneipsidorainentur,/*#/<?it
factione habenda est ; scilicet - seorsim
cum paucioribus conventus fecretos ha
bere oporter, ubi ordinare possint, quid
posteainconventu generali proponen-

rum ,
dum sir,&àquibus,& quid quisqueeo-
& quo ordine debeat diccre &
quomodo potentissimos & existimatio-
neapud factionis vulgus florentissimos
ad suam fenrenriam possint trahere. At-
que hoc modo cum factionem satis ma-
gnam habeant, in qua per cloquentiam
dominentur, incitant earn ad res capef-
sandas, atque ita rempublicam aliquan-
do
quidem opprimunt, nimirum,cum
tio contrarianulla fit, plerumque ve-
,.
acerant,&bellumcivileintroducunt.
neurrunt enimstultitia & eloquentia
subversionem civitatis, co modo quo
aspirarunt quondam (utest infabula)
æ PeÜIL Regis Thessaliæ cumMedeâ,
atra patrem suum. Volentes iliac de-
pito sent resticuere adolescentiam,
afilio MdelJ. in frustaconcisumigni
quendum impronunt exspectaantes
,
ustra dum rerivisceret. Eodem modo
ilgus stultitiâ suâ velut puellæ PeIÌIL
,
pientes civiratem vererem renovare,
cti eloquentiâ ambitiosorum homi-
um tanquam veneficio Medes., eamfa-
ionibus divisamincendiosæpius con-
.omnt quam reformant.

Caput X IIL ,.

De officii* eorttm qui summumimpe-


rium adminiflrant.

Diflinguitur fitmmi imperii jiuabenercitio.


Ir. Saluspopulifiipremaex. ill.
f Imperan-
tiumet refpicere ad tttilitatempluriumcem~
muncm , noaad bujuf vel illiw propriam,
I v. Per salutem intelligiomnia comraoda.
an
v.Qu*ritur Regum officiumfit saluti 4ni
mtrmm-tivittmffforum providert, proutipf;
flmn-
V I.I r a
Citfhlnm c ,Ii I(n I,1'?J firoprtam opt tfitint
d<i:ur.

on.i
quat'.nfilf
rj
VII.Fv.i'or.ifjrtsti'it'irici e l (:'tr,IIJ
Z,>1pnvu.l. V I I M a
m.i.p'jtftj
Jncunt-im rtm*i.re
i
sœtumetiam -t'sinjiitiirntp;pu!i.IX.A
,I'O
Ilt'

eta ti cr.iuri in djclru,.t n; 'I, pi


:
'Q" (C:,/'I /}l;'J,olr:oI. X. Oycr 'Ht.ic* a
<7'(.i/i.'f di!'ii'Ui re, fud (»n;tr\-*r,d* cond-
1,'(. X I.t/f. 'I4t:j:u rata:J'<t'\
tuntjt l.ixrtif.f , pro rati ncnrnm qua qui
urp ,
mere. ,
""to"r;'J/I,I1"'q:,;:,7;,r,)(11.-f.ip,
XIII.
ctnl i$ncr\ir.d ami~
tt ''j ,':fttr,., pre

xv
I ict •: rre ,
cu?!(r.ifi
, ese It
tunci
i:n
ilCCSllKr3t:vxifcvt.tt.:ur
tUALilr(f*>;iUr. XV.Non
:tn
gibus dtjr,

reifumnuli<
[i,reyt.i'n
lets tjutfa
C- !tu:i us fun.

cizinm (
I.
c

rocI.J7J.:}e
(jti.t'/i qlloi It-trH* pTxfir.it.1funt
XVII.Ci~ itntra juduts tirruptti
reddendum.

TJ.,1ifI I A Pparent ex hactenus dictis in unc


futtnr
fat'imx quoque civitatis genere otfictx ci-

lmrerii VILIM&l'U'l,litt)tLl:n-. & quid summi im-


fwmb perantes in cos poJ'hit.Ipsorum autem
txtrci- imperantium ojjìu,r, & quomodo sub- in
PW. diros gerere sedebeant,nondumdictum
est.Distinguendum autem est inter sum-
mi imperiijus & excrcitum pollunte-
nimsepararisur puta,cùmisqui habetjus
;
vel non possit. vel nolir liribus judican-
dis, vel rebus deliberandis, ipse lnrerelle.
Reges
esenim aliquando perætarem res
Ifc-re non possunt, quandoque etiam
possunt,rectius tamen esse judicanr,
t'renii electioneministrorum&con-
furiorum imperiumpereosexerce-
It Ubiautemseparantur jus &exerci-
n, ibi regimen civiratis simile est re-
lini mundi ordinario, quo Deus, pri-
omnium motor, effectusnatura-
I, pioducit perordinem causarum fe-
cidarum. Ubi vero,qui jusregni obti-
omnibus j udiciis ,consulrationibus ,

qæter naturæ ordinem ,


a ionibusque publicis ipse interesse
Mtibiadmmistratio talisest,ac si Deus
se ipsum ad
literiam omnem .immediate applica-
Deofficiisigitureorumqui fummura
r.
perium,fiveproprio, fivealieno jure
ministrant, hoc capitesummarim &
eviter dicemus. Nequeeniminstitu-
meiest,ineadescendere quæPrinci-
es alii abaliis diversa agere possint. hoc
nim politicispracticis insingulis civi-
tibus relinquendum est.
II. Imperantium autemofficiaomnia S'luf
dicto Salttt poOuli
continentur :
oc uno
suprema lex. ii qui
Quamquamenim
immuminter homines imperium obti-
popu- fuprtm4
lex.

ent ,
legibus propria dictis, hoc est,
ominum voluntati subjici non possunt;
quia.
quia summum esle,8caliiifbbjici,cc
tradictoria sunt, afficiitaMsneorum

,
re6tif ration! , quae lex est natural;
moralis, & divina quantum possunt
omnibus obedire. Quoniam autem ii
peria paciscaufacontfiturafunt,&p
,
proprcr falutcraquacfita qui in imp
rio pofirus , eoaliter quam ad salure

,
populi ureretur faccret contra pac
,
rariones hoc est contra leSe8--nan
ralcm. Sicut autem (kins populi lege
I
.Iitbr per quam Principe. cognolcu:
Dfficium; ira eriam artem docet, p
quam iidem comparant beneficium. P,
renriaenimcivium, potentiaeftcidt
tis,ideft, ejusquifuinciviral
habet imperium.
Impf III. Per populum intelligitur he
r.nri- loco, non personauaacivilis, nemp
mmefl
ipsa civitas quae regit, fed mulrirud.
refpite-
civium quireguntur. Civ Iras
rtd fui,fed civiumcausainftituraeft. Ne enimno-
utilitA-
templa- que tamen hujus&iUius ratio habend
,
num est.noncnim imperaps quatenus talis
ctmmm- civium (alutialiterprofpicit,quampe
ttemjton leges, quaeuniveriales funr; ideoqu(
»dhm.
jutvel offici, fatisfecir , si toto cooatu id ege
Mint rir, ut per falutares conllitutiones quair
propri- plurimis rcéU Cc, Be
f quam diutiflime
neque male cuiquam,nli fuAculpa, aut
casu
cicuiprovidetinonporuerat. expe-
autemaltquando faluriplurimorum,
.l.Dale iis sir qui mali funt.
LV. Per falttttmaaremintelligi dt- PtTft*
noniWla virx qu*litercunque con- lutem
inttlligi
I .'ario, fed quarenus fieri poreftvita
tmnt*
&..-Ira. Nam eo fine homines in civira- commt-
instituti-jfv fponre coiere, ut pof-da.
I-rum condirio fert humana,
KundiffimS vivere. Facerent ergo
ci summum imperium in eo genere
,-itatis admiififtrandura in fc fufcepe-
iat, contralegem naturae (quia contra
luciam eorum qui imperii adminiftra-
)ncm ciscoinmiferunt) sinon stude-
nt, quantum legibus fieri potest, ut
odo ,
res bonis omnibus , non ad viram
fed etiam ad deledVationem ab-
elcJnftruantnr. Quireroarmis im-
eria acquisiverunt,cupiunt omnes ut
bditi fui, viribus tam anhni quam cor-
rOIiiI idonel sint ut ipsis ferviant; qua-
: contra finem & scopum proprium
fa-
erent. 6 non conarentur, ut iis non
nodo caquibusvivere fedetiam qui-
,
llS fortes esle possint prajbeantuiv
V. Inprimisautem adfalutema.ter- .!!pi..
tur an
IIIIL plurimum interesse Principes Regum
Jranescredunt. quales deDeo tenean- ossi,iu"
ur opinioncs, qualifque ei cultus exhi-.r,tsaIN;i-
bea-
mnimM- beatur. Quo fuppofito quzri pote
,
rumci- urrum summi imperatores & quicu
,
XIMM
que funt five unus five plures, q'
futrmm ,
prtvtdt summum civitatia imperium adtnic
re,pr*mt tfrant, non pecccnt contra legem nati
ipsisse- talem do&rinara, 6c talem cultu:
rz, si
tnudum
4M-
fcienti-
am pro-
qucm
neceflarid
cianr doceri
conducere
8c
credunr
exhiberi
,
,
ipsi civibus ad fulutem Aterxm
non
vel conrn
C

prmm riam doceri vel exhibcri permittant


opri-

vtdtbi-
tmr. zternam
,
Manifeftum est facere eos contra cot
tttttt fcienriara 6c velle,
civium
quantum
perditionem.
in fc: efl

Narai
nonvellent rationem non video quar
committerent, (cum summi exiftenre
cogi non possint, ) ut ea docerenrurS
facerent propter quae damnandos ea
eflfe credunt. Difficultatem autem halA
inmediorelinqueraus. '-*»
Stint
ptpuli
V I. Commoda civiumquaehancran
in qui
turn vitam fpcttant, in quatuor genera
tonfi diftribui pofluut. i.ut ab hostibus exter-
Jar. nis defendantur. 1.ut pax internacon*
ferverur. J..ut quantum cum fecurirate
publicacor»fiftereporeft.locupletentur.
4. ur libertare innoxii perfruantur. Am-
plius enim ad felicitatem civilem,quam

,
ut A bello externo 8c civili tuti, opibus
industria parris frui possint summi im-
peratorcs conferre non possunt.
VIIAd
",
11. Ad detenfionem populi duo E\pl-
Statusenimcivitnruminrerle
,,
ihs,idc!t hostilisest. Neque
; si
"flarialunr;Pr&moneri&cPrtmuni- ratoret
tiete j.ì-
na- rioi rjji
.t ie-
;nareceilenr idcirco Pax dicenda tftijio-
;
(cdrclpiratio inquahostisalteral- ntrn FII-
vultumque ohfcrvans full.
us niorum ,
jriraremiuamnon ex paciis, fed cx
•bus & confiliis advcrfarii æltirnar.
jueidjurenarurali, utcapire 2.arti-
( o 10. ex eo quod pacta in statu natu-
quoties justus metus interceditfunt
iida , ostensum est. Neceflarium
tur cit ad civiratis defenfionem , pri-
itn, ur sir qui omnium eorum qui
irari nocerepossunt, quantum iferi
rest,consilia 8c motus exploretpn-
itiat. Sunt enim fibi exploratores ad
s qui summum imperium admini-
ant, idem quod radii lucis ad animam
imanam; Arque in vifionepolirica ,

,
jam in narurali rectius dicemus fpc-
,
esrerum exrernarum fenfibiles inrel-
^ibileiquead animam fhocest eos
ji summum imperium civiraris admi-
,
)
.tlrant abaliisnon animadverfas per
rem tranfportari ; Ideoque non mi-
us neceflarii funt ad salutem civitatis,
uam lucis radii ad salutem hominis.
el ll comparentur aranearum telis,
qua:
quz exteafs undiquaque
silis, motus externos , fubrilifTin |s
ipsisinrus in c
vernulis fuis refidenribvs fignificant
nonnaagisiiquiimperast,quid ad su '
dirorura suorum defrafiomemimpcra
opus est, fine explorlltoriblH, quam ill
quando exeundum,& quo accurrendu
sir, fine silis fuis scire poirunt.-104.
Milifts,
VIII, Deinde ad defcnilonem pi
arma, puli requiritur acceßårio ut finr prsint
fraft- mti. Praemuniri autem est, militibus
di*, pe- armis, clasie, propugnaculis, antequaj
nmiam
inftcc periculuro,comparaiij,&pecun
tempore
pacis

hAbere,
vecejfa-
ccpram
,
jam comportata inftrui. Nam milir(
parata conscribere, arma conquirere poll a(
cladem si non impoffibile, fal
,
rlum tcm ferumeft. Similiter propugnacul
etiam & praefidia non antd locis opportuni
adde- conftiruere, quam fines invadantur
fcrfio- simile est rufticorum ut dixit Demo
,
rtm po- fthenes, qui ignariartis gladiatoriae,al
puli.
una parte corporis ad aliam,i&ibus mo
niticlypeos cransfcrunt.Quivero pecu
niamad milires alendos,&caererasexer
cituum impenfas , tunc imperari fati.
opportune putant,quandopericulun
incipit apparere, illi certdnooconfide-
rant quam difficile fit tam magnam pe-
cunisevimab homraibostenacibusfub-
ito corradere. Namomncs fere, quoc
feme)
el in bonis fuis numeraverunt,ita
un&sibi
propriumeffejudicant, ut
riam sibi fieri purent, quoties vel
imam ejus partem coguntur in pu-
b um erogate. Ex eo autem quod à
toriis & rerum venalium vectigali
erariumaccedit, pecuniasatis magna
civitatem armisdefendendam subito
ifici non potest. Pecunia iraque belli
sâ, si civitatem falvam effe volumus,

, ,
rpore pacis congerenda est. Cum er-
explorare hostiumconsilia arma&
esidia tenere pecuniam in promtu
loere , imperantibus ad salutem ci-
mnecessaria sint;salutem autemci-
um omni conatu procurare lege natu-
principes teneantur , sequitur non
odo licitumeiseffeexploratoresemit-
,
re milites alere, propugnacula ædifi-
;
te & pecuniam in eas res cxigere
detiameanon facere illicitum. Qui-
,
setiamaddipotestquicquidad poten-
am exrernorum à quibus metuunt, vel
tevelvi minuendam conducerevide-
tur. obliganrur enim rectores civita-
um, mala quæ metuunt, curare pro
iribus ne contingant.
IX. ,
Ad conservationemautem Pa- Reds
is internæ multa requiruntur, quia inJlit..
, tiocivi-
nulta concurrunt, (utcapire præceden- umin
te
dtSnnA te ostensum est) ad eam perrurbanda;
aiimli, Ostendimus ibialia essequae difponu
PACscon-
animos ad fedirioaem, alia dispo
fervan- quæ
d* IK- tos movent & excitant. Inter quae<
ctjjari*. sponunt numeravimus primo lo
,
quafdam pravas doctrinas. Has igit
eradicateex animiscivium, &cont
rias insinuare officium corum est , c
summa imperia administrant. Quonia
autem opiniones non impemudo
docerido;nonterrore poenarumsed pe
spicuitate rationum animis hominu
inseruntur, legesquibushuic maloc
viandum est, non inerrantes ,sed in
sos eri ores constiruendae funt. Errores
liquospræcedentecapitecum quiete,
vitaris consistere non posse aftirmax
mus, in animosrudium irrepserunt pa
timèconcionatorumcathedris, partin
à sermonibusquotidianis hominum pr
pterreifamiliaris laxitatem studiisv
cantium; & in animos horum à doctor
bus adolefcenriz suæ inAcad rmiis pub
cis. Quare etiam vice versa,siquis fanal
doctrinam introducere voluerit inq
ei ,
piendum estabAcademiis.Illicfundi
menta doéhinæ civilis vera, & verè de
monstrata jaciendasunt,quibusimbu
adolescentes, plebem posteaprivatim
publicê instruere possint.Idautem tant
ala
: crius & potentius facient quanto
, ,
de veritate corum quæ docent &
redicantcertioreserunt. Siquidem e-
~n propositiones propter consuetudi-
umaudiendi,quamquamfalsæ,necma-


,
r intelligibiles,quam si quis vocabula
re ex urnaextractacopularet hodie
r eptæ; sunt, quanto magisimbiberent

muræ
,
amines, proptereandemcausam, do-
vinas veras intellectui suo & rerum
conformes? Officii igitur fum-
torum imperantium esle arbitror. Ele-
unta vera doctrinæ civilis conscribifa-
re,& imperare ut in omnibus civiratis
ademiis doceantur.
X. Secundolocodisponere cives ad Oner*

miabegestate
imlicet à
;
stitionem ostendimus,ægritudinem a
quam quidem egdb-
luxuriavel ignaviâpropriâ trUue-
ter
ofectam imputant ramen iis qui re- rr, pari
I
Affidit-
dtf.

,
ntciviratem, tanquam pensionibus con fer-
blicisexhausti&oppressi.Fieri tamen lIand.
:,tess: aliquando ut querimonia illa cenduci-
ju- bilt.
sit, nimirum cum onera civiratis ci-
businæqualiterimponuntur. Quod
lim omnibus simul leve onusest, si
ulti se subtrahunt, cæteris grave, imo
tolerabile erit. Neque homines tam
nus ipsum quam inæqualitatem gravi-
r
.,
fcrre solent. Maxima enim ambitio-
K ne
ne de immunitate cerratur, & in pac
eo c
tamine minus felicesmagis felicibusraB*
quamvictiinvident. AdrollenctamA*
go justam querimoniam, quieris publ 1
cæ interest, & per consequensad of
cium pertinet imperantium. ur ones
publica æqualiter ferantur. Prætere. :
cum id quod à civibusin publicum cor
fertur, nihil aliud sir præter emtæ
prerium, rationis est, ur ii qui xlluèP.
cis parrici pant,æquas partes (o:,'anr,Va
,
pecunias vel operas reipublicæ conrrn
buendo. Lex autem naturalis est (pi)|
art.1 f. cap. 3.) unusquisque injure alis
diftribuendo, omnibusæqualem se pra
t
beat; quareimperantes, utonera civita
tis civibus æqualiter imponant, lege na
turali obligantur.
Hi- XI. Æqualitas aurem hoc locoin
tutuna- telligirur, non pecuniæ, sed oncris, ho
tures* est, æqualitas rationis inter & be
effe,ut onera
pecuni4 neficia. Quamquamenim paceomne
titxen- acqualiter fruantur, non tamen benefici.
tur,pro à pace omnibus æqualia funr. Nam ali
ratione plus, alii
minus bonorum acquitunt. Et
euruvt
rursus alii plus plus alii minus confu-
qu*
qttUqne munt. Quxriigirur porcit, an debeant
ctn [ti- cives in publicum conrribuere pro ra.
ntit non ,
tione eorum quælucrantur, aneorum
,IU'spof
,
confumunr, hoc est, personæ
fict. qua: an ra.
xari
i ut
debeant, prorationeopuracon-
iuant,an res ipsæ, ut contribuatquis-
de pro ratione eorum quæconsumit.
Sisi consideremus ubi pecuniæ confe-
itur pro ratione opum,ibi eos qui æ-
alia lucrati funt, nonæqualiapossi-
re,proptereaquodalter parta perpar-
noniam conservat, alter per luxuriam
•Ti pat, idcoquebeneficiopacisæquali-
gaudentes,civitatis onera non æqua-

,
-
er sustinere: & ex altera parte, ubi res
sæ taxantur ibi uuumquemque dum.
m privatam consumit, partem civitati
bitam pro ratione eorum non quæ ha-
et, sedquæbeneficiocivitatishabuit,
) ipso quod sua consumit,impercepti-
liter perfolvit : dubium amplius non
t quin prior ille modus pecunias im-
erandi contra æquitatem & proinde
,
ontra officium imperantium sit, poste-
corautem rationi & officio eorum con-
entaneus.
XII. Tertio, officere paci publicæ adp4.
liximus ægritudinem animi quæ oritur el",UN.
rervan-
ex ambitione. Suntenimqui cum fibi dam
osræ cæreris sapere & magis ad res ge- "ndllct-
,
endas idonei videantur quam ii qui rt fedi-
, ,
empublicam in præsentiaadministrant; tufot
virtus sua quantum civitati prodesse prtmtre.
queat, quando aliter ostendere non
K 2 possunt,
possunt,ostenduntnoccndo. Quoniam
autem tolli ex animis hominum am
tio &: honorum aviditas non porest,on
cii imperantium non est, ut in id incu m
bant. Possunt autem præmiorum &: pe
narumconstantiapplications facere
,
homines sciant viam ad honores non es
per virupcrarionera regiminis præser
, ;
ris neque per factiones, & auram pe
pularcm
lunt qui confulra
,
,
fed per contraria. Viri bot
parrum qui leges jut
raqueservant. Hos si honoribusornar
factiososveroab iis qui summa imperii
administrant puniri & contemtui habe-
ri, constants tenore videremus, parcnd
quam obstandi major ambitio effet. Ac <

cidit ramen aliquando ur sicut equc


, ,
propter fcrociam , ita civi conrumac
propter porentiamblandiendum fitSec
ur illud sefforis, ita hoc imperatorisjam
peneexcussiest. Loquimurautemhic
de iis quorum authoritas & potentia in-
regra est Horum officiumesse, inquam,
obedientes cives fovere,factiofos quan-
tum possunt imperio premere; neque
enimalio modopotentiapublica, nec
fine ei civium quies conservari potest.
F.t {*- XIII.
Si vero factiosos homines co-
ilitnrt ercere multo magis factiones ipfas dis-
d'ffolve- ,
solvere&dissipare adofficiumpertinet
rc.
impe-
peranrium.FACTIONEM autem
~:0, multitudinem civium , vel pa-
,
inter se vel unius alicujus porentia,
que ejus, vel eorum qui summum
; perium
obtinent authoritateuni-
,
en Est itaquefactio tanquam civitas
(jvirHe, sicutenirounionehominunt
statu naturali fit civitas ita civium
,

,
none novâ, fitfactio. Secundumhanc
finirionem multitudocivium qui ex-
mo cuicunque five Principi, sive civi
compliciterobedituros se obstrinxerunt,
el qui patfla aut fœdus inter se mutuæ
sensioniscontra omnes homines fece-
~t, non exceptis iis qui fummam po-
estatem habent in civitate est.
tiam gratia apud plebem si tanta HT.uC

,
er eam comparari exercitus possit, nisi
bfidibus aut alio pignore publke ca-
catur,factionem continet. Atque idem
e diviriis privatis dicendum est, si sint
mmodicae ; quia pecuniæ obediunt
mnia. Siqnidemergoverum sir,
civi-
atum inter se statum naturalem& hosti-
em esse , Principes qui factionem per-
nittunt idem faciunt, ac si hostem in-
,
tramœniareciperent. Quod est
contra
civium salutem, & propterea etiam con-
tra leges naturales.
XIV. Ad locupletandos cives ne-
K 3
cessa-
.AiI.. cessaria duo sunt, lAbtW & parsimonia :
euplt- conducit etiam tertium, nempe terr.
t."tI" proventus naturalis est
sivet aquæque ; at
tem & quartum militia
ttniu- , , quæ rem c
ftrt It- riuro quandoque auger, fjepitis vero ~ai:i
tt. fM- tenuat. priora duo sola necessaria sunt
kmMTtet Potest enim civitas in insulâ maris
iuerati-
con -
stituta, non majore quam ut habita
v* ft- ,
fin
vtmn- tioni locum præstet, fine semente,
Jmr,i? pifcatura, solâ Mercaturâ & opisicii
fuibm ditescere. fed non est dubium si hibein-
fumttu ditiores eodem nu-
etftt- territorium, quin
at",.. mero, vel æque divites majore nu me-
ro esse possint. Quartum autem , nimi-
,
rum militia, in numerum quidem olim
venit artium lucrativarum sub nomi-
ne Itftrit., five predatorit. Et genere
humano ante coniitutionem civitatum
per familias disperso, justa& honorifi-
ca
,
habita
datio
est. Est enim nihil aliud
quam quod parvis copiis gericur
bellum.Etmagnæcivitates nominatim
prz-

Romana & Atheniensis spoliisbelli, ve-


ctigalibus externis, & terrkorio armis
acqúisito, ita aliquando rempublicam
auxerunt , ut tenuioribus civibus non
modo nullam pccuniam publicam im-
perarint, fed etiam pecuniam Beagrol
viritimdiviserint. Hujusmodiautem
diviriarum incrementa in rationes mi-
nimè
.- de
referenda funt. Est enim quodad
rumspectat, miliria sicutalea, qua
irimi rem suam labesactant , paucir-
mi ampliorem reddunt. Cum ergo
a tantum sint, proventus terre, &: a-
~z labor & parsimonia quæ con-
,
cuntad civium locuplerationem, cir-
, ,

ea tantum versabiturofficiumimpe-
ntium. Ad primum utiles erunt le-
es , quæ savent artibusquibusterræ&
quæ proventus reddantur meliores;
uales suntAgricultura,&Piscatura.
d secundum utiles funt leges omties-
uibus ignavia prohibeatur,inodustriaex-
itetur,arsnavigandi (per quamcom-
nodarotiusmundi solopenè laboreem-
a in unam civitatem comportantur,)
rem mechanic*t ( sub quaomnes cxccl-
enrium opificiorum artescomprehen-
do,) & [dentil mathematica, nauticæ
& mec hanicæ fontes in honore habean-
tur. Ad tertium utiles funt leges illæ,
quibus fumrus tam in cibos quam inve-
stes, & universum in res omnes, quæ ufu
confumuntut, immodici prohibeantur.

,
Quoniam autem leges tales ad fines su-
pra dictos utiles sunt pertinet etiam ad
officium imperantium eas fancire.
X V. Libertas civium non in eo sita 7(»n effe
plur,tle -
est ut legibus civitatis exemti sint, vel gibus
,
K4 ut
dtfini- ut ii qui ciritaris fummam potestatet
tnJ4, babent,non possint leges ferre quascur
qmxm
poftmUt que rolent, Sed quoniam omncs mot
nvtmm & actiones civium legibus nunquam cit
tTfM- cumscriptæ sunt , neque circumfcrib
t,erit propter varierarem possunt, necesse est
totnmg- infioita pene sint, quæ neque juben
dum. ur
tur neque prohibentur ; fed facere ve
non facere fuo quisque arbirrio porest.
In hisunusquisque dicitur sua frui liber-
in
rare,atque hocsensu libertas hoc lo-
co intelligenda est , ncmpe pro juris na-
turalis parte câ quæ civibus à legibus
,
civilibus permissa, & rdifu est Sicut a-
qua ripis undiquaque conclufa stagnat
& corrumpitur ; undiquaque aperta ex-
panditur, & quo plurcs exitus inrenit
co liberior fluit: ita quoque cives si ni-
hil injussulegumfacerent torpcrent; si
omnia dissiparentur, & quo plura le-
gibus indeterminata relinquuntur eo
,
majore fruuntur libertate. Utruraque
:
extremum viriofum est non enim ad
atbones hominum tollendas, fed diri-
gendas, invenræ leges funt ; sicut ne-
que ripas ad sistendum cursum flumi-
nis,sed ad dirigendum natura ordina-
vit. Mensura hujus libertatis ex bono
civium&civitatiscaplenda est. Quare
conrra officium eorum qui irnperant,"
&
egum ferendarum authoritatem ha-
it, in primis est, ut plures leges sint,
amad bonum civium &civitatisne-
lario conducat. Nam cum de eo quod
cere vel non facere debent , sæpius
rationem naturalem , quam per
entiam legum homines deliberare so-
ant; ubi leges plurcs sunt, quàm ut
rum facile meminiflipottimus,gc per
prohibentur ea, quæ ratio per se non
rohibet ; necesse est ut per ignoran-
um , sine ulla pravl intenrione, inci-

,.
ant tamen in leges,tanquam in laqueos,
contra libertatem innoxiam,quam impe-
antes civibus conservare lege naturali
bligantur.
XVI. Libertatis civitati innoxiæ, Tttnmt
singulis civibus ad beare vivendum Hen ma-
ecessariæ pars magnactiam est, jtresfm-
ut pœ- xnnd&ir
inx nullætimendæ sint, nisi quas prævi- tfttam
dete,autexspectare possint. Præstatur qudIt-
autemhoc,ubivel nullæ omnino pœ- gtbui
legibus deifniuntur, vel majoresdefi- prufini-
nac
t. fuxt.
nitisnon exiguntur. Ubi nullæ definiun-
tur, ibi is qui primuslegem transgressus
est, pœnam exspectat indefinitam, five
arbirrariam, supponiturque metus jus e
infinitus quia mali infiniti. Praccipit
,
autem lex naturæ iis qui legibus civili-
bus non subjiciuntur per ea quæ dixi-
,
K.5 mus
mus cap. 3. articulo 11.
,
idéoque fum
mis imperantibus in ultione & poeni >
a
,
fumendis, fpe&andumelfenonmalun
præteritum sed bonum futurura pec :
cantque pœnarum arbitrariarum aliart
mensuram habentes , quam urilitaten1
publicam. Ubi vero perils definitaest
five lege præscripta utquandoverbii
, facit,ficpAtie-
disertis ponitur, quisic i
tur; five praxi, ut quando pœna, lege
non præscripta, fed (arbitrariaab inl-
rio) decerminata est postta per puni-
,
tionem primi delinquentis (æquè enim
transgredientes arqualiter puniri jubet
sequiras naruralis:) ibipœnam, quam
quæ lege definirur majorem exigere,
contra legem natura est. Finis enim pu-
nirionis est, voluntatem hominis non
cohere, sed formare,& talem facerc.qua-
lem eam esse cupit is qui pœnam ita-
tuit. Et deliberario nihil aliud est nisi
commodorum & incomraodorum fasti
quod aggredimur, ranquam in bilance
ponderario ubi quod præponderat ne-
,
cessariò secundum inclinationem fuarn
procedit. Siquidem ergo legislator per-
nam minoremcriminiappendit, quam
ur libidini merus præonderet, libidinis,
supra metum pœnæ excessus quo cri-
men committitur, legislatori arrribuen-
dltfl
JS ELL, hoc elt, summo imperanti; id-
que si punit majori poena, quàm ipse
gibus præfinivit,punitinalioquod
eccavitipse.
XVII Etiamad innoxiam&necef- Cizitmt
iriam civibus libertatem pertinet, ur contra
legibus fibi quisqueconcessa juJicet
jux* jura
labet, iis finemetu frui possit.Fruftia pt: corru-
s ju*
nim est suum ab alieno legibus diftin- redden-
gui, si salsojudicio, latrocinio,vel furto dum.
•urlusconfundantur. Contingit autem
falsa judicia, larrocinia,& furta fieri, ubi
judicescorrumpi possunt.Metusenim
quo homines à male faciendo deterren-
tur , non ab eo oritur quod poenae fta-
tuunrur, fed quod exigunrur. Futurum
enim ex prceteriro xftimamus , quaera-
rò fieri solent, raro exspectantes.Siigi-
rurjudices muneribus, gratia, vel etiam
misericordia corrupti poenas lege debi-

probis spem faciant impuniratis ,


tas læpe remittant arque eo modo im-
bonis
civibus à ficariis, latronibus, veteratori-
busque obsessis, neque conversari inter
,
se rieque omnino se movere liberum e-
rit; imò civitas ipsa dissolvitur, & redit
cuique susse ipsum suo arbitraru prote-
gendi. Praecipit igitur lex naturae fum-
misimperantibus, ut justitiam non mo-
doipsi exerceant, sedetiam ut judices à
K. 6 se
sc positos idem facere poeniscogant,ho
est,querelis cirium aurem praebeant, &

delegent, quotles opus estjudicesextr


ordinem qui de ordinariis cognoleant.

CAPU T XIV.& Pccc*th.


De Legibus
1. L*xfiumad» dissert àconsilio. H. **- £
mododissert kratio, x11. guomtdv jure, a
I v. DiTJifí.úllPll in Divinas & Humanas,
& Divinarum in Naturates & Positivas; &
naturaliumilJ-l,,:uûagulorum hominum,
&Gentium, v. LeguraHumanaiam ,id
.{I, irviliurndivijitmfacias, ir fieculares.
VI. in Distributivam ir Vindicativem.
v r i. ir
Diftrrbuuvam vindicattTamnen
".IFrpecics kgtom,fed paries. VI I I. Omni

Decalogi
i
legi fen*appenf*int:U
de parentibus ,
fitit',lX. Pracepta
dahomici-
htrurAndu
éN, admiterio, surto, fcrfdlf* testimonio, leges
eivilesefle. x. Impossibleesselegecivili quic-
jubereetmtrmlegemnatttr*. XI.Legi
,
essentialeeffe mt c,-gnofratur & ipsa & It.(I('-
Utor.xii.1'nde ttgnofcAiur legislacur.
XIII.%Ad cegnofcendom legem necessaria
fum Promulgatio&interpretatio.XIV.Le-
gitcivil* dtvijii in seriptam & non scri-
ptam. XV. Leges norurajes nex esle leges
scriptas ; ntqut Responsa Jurispruden-
tum, nequeconsuetudinemesseleges perse,
fdperconfin(mm(mxtm*potr(latum XVI.Tec-
tati nomenlarifini; acceptum cjwidjigaificet,
J
X v I I. Peccari Definito. X V II I. Dijfe»
.,i"inúrpe''Cuwiufumititia & Jnali"
tiam
quogenere peccaticontineatur
am.
t xx.CrimealxfzANIA-
X I X. In
V he;fin us.
estatis.XX I. Crirmne fr" men
f-rscivile1 fednaturalcsvieUrt. XII.M-
oqutncnjure ImpClll {tilfutlbel11fun»r»»
;x II.
I
obedinuiam non recte distingui in a-
:t,\'J.l1 &pailivain..
Ex ab iis qui vim verborum minus Lrx
qutmtdP
ormè pensitant, aliquando cumJiffl"r.C
filio, aliquandocum Paste, aliquan- 4cinji-
cum jure
,
confunditur. Confundunt
emcumconsilio qui parant Monar-
officium esie coniflmrios
lii.

arum non
odoaudire, sedetiam iisobedire;fan-
am si consilium capere nisi etiam
,
od consultum est fiat, frustra esset.
iVin<£tio inter consilium&legem pe-
nda est à differentia inter consilium &
andatum. Jam CONSILIUM est
aceptum , in quo ratio quare paremus
£
mirur« ipsare quae praecipitur.MAN-
T uM autem ell prtceptum in quo
rendi ratiofumitur a
voluntate proe-
ientis. Propriè enim non dicitur Sic
,
I/O ficjubeo nisi stes proratione vo-
,
nttH. Cum vero legibus obediatur
On propter rem ipsam, fed propter vo-
ntatempraecipientis, lex non confi-

:
um, fed mandatum est;
c modo LEX est mandatum ejus
"fond. (fivehommtitfivecur
definiturque

id.)
cujus
K 7 pra-
praceptumcontinetobedienta ra:ronen
Ut praeceptaDeirespectu hominum,c
uitatis respectu civium , & universalite
omnium potentium,respectueorumqu
non possunt resistere , eorum leges d:
cendae sint. Differunt ergo multifarian
inter se lex & consilium. Lex enim eju
est,qui poreftatem haber ineosquibu
praecipit: consilium,ejusquipotestaten
nonhaber.Facere idquodlegepraecipi-
turofficii, quodconsilioarbitrtiest. Con
siliumdirigitur ad fin em ejus cuipracipi-
tur, lexautem ad finemejus quipraci-
pit. Consiliumnon nisi 'vdcntibmdatur,
lexetiànolentibus. Deniq;jus consiliaris

f tollitur arbirrio ejuscuiconsilium dat


juslkgisllltori4nonrollirur arbirrio ejus
cui imponitur lex.
II. Legem cum pacta confundunt
rltt.1' ou3>.o'/rMcf.\
p.ao'. communiconsensu
,
do Ii: Jr- qui leges putantnihil aliud esse quam
ii,
five formulas vivendi,
hominum dercrmi-
natas. Interquosest Aristoclesqui le-
~tiejr
gem hoc i'Sp®*
raodo vj>r.
definit. Lo
~s.'uc.sin 7n>
/.,'-/2^

sir,,van mif 517 ,;ii


lex est orattodefinita
,
id est,
yjtfzt
~s

jaxta c9nfenfum
trununem civitatis, liuiitans quomodo
(InguUtoporret(tgerc. Quaedefinitionon
«ftUgii fimpliciter, fed civilis. Mani-
festum
- um enim ,
est leges divinas non effe-
as à consensu hominum, neque etiam,
'Ilrtlls. nam si à consensu hominum
• ginem haberent , etiam eorundem,
nsentu abrogaripossent; funtautem
murabiies. Nequeveroesteadefini-
~rlegirimalegycivilis. civitasenimeo
~::o sumitur vel pro una personâ civi-
,
~,
unam habente volunratem , vel pro
~iltirudine hominum quorum uni-
,
ique sua voluntas privata libera est.
pro un personâ illud communi (Dn.
asu nonrectè ponitur;non enim habec
la persona consensum communem. Ne-
le oportebat ponere indicans quid fa-
o opus effet, fedjubens. Civitas enim
vibusquæ indicatimperat. Intellexit
go per civitatem, multitudine ho.
(
tinum communi consensu puta scri-
tosuffragiisconfirmaro) formulas vi-
ndi indicantem. hæautemnihilaliud
nt præter mutua path, quæ nonante
quemquam obligant, neque ideo leges

quod possit cogere ,


inr, quam constituto imperio summo,
cautum ei fit erga
æteros qui aliter ea obfervaturi non
~inr. Leges itaque juxta definitionem
anc Aristotelis,nihil aliudfuntquam
uda & invalida pacta, quæ tum de-
um cum fitqui potentiam civiraris
,
jure
jureexercet , leges fient vel non sien
~p
cum ,
illius arbitrio. Confundit ergo
quod
legibus non oportuit;
enim pactumpromissum;lexmandatum
~;

; ;
In patiu', faciam dicitur in legibus
Fac. Pacto obligamur lege obligati re
nemur. Pactum obligat perse ; lex obli
gatum tenct virtute pacti universalis di
præftanda obedientia. Ideoque in PI,a, ,
quàmad faciendum obligamur
legeanteobligamurad faciendum,quic.
;
prius determinatur quid faciendum est
sedir

vero faciendum fit, determinatur post.


Debebat igitur Aristoteles definire legem
civilem, hoc modo,Lex civilis estoratio
definita per voluntatem civitatis, fin-
gula imporans qUA. oportetfacere. Quæ
eadem est cum eâ quam attulimus supra
cap.6. articulo 9 nimirum leges civiles.
esse ejus (sive hominis,sive curiæ) qui
incivitatesummapotestate pr&dttut est
de civitum futuru aihcnibtti lJ1.uuiaf.J.

.An",,-
, ]
Pd[to obiigamur. &rc. Vtfum est alt-
idcmejje ObligariObliga-
tdllg. qutbu4
rum reneri,&
,
prctr.de dift/nffioncrn in
verbisaliquam in renullum esse. C/.1-
ritlSergo hoc dico. Paclo oblig.zri homi-
propter pr^fta-
nem id est promtjpenem
,
rc deiere. Lege ivero oblt;.!If{Jn tmerJ.
id
, metu poent quJ, in Legeconftitui-
?
W pr&Jlacieoem ("'gr.

VJtm cumjure confunduntii, Rwmo,


11.
quod juredivino permissumest ,
fa- II.. ytr
civi- rt.
e perleveranr, quamquam
lege
is r'i()hiJrur, Quodlegedivinâ pro-
erur, lege civili permitti
quod lege divin* imperarur
non

poreit lege civili. Veruntamen


,
potest.
prohi-
ri
od jure divino permittitur, id est,
od jure divino fieri potest, nihilim-
dir,quominus idem legetivih prohi-
atur. Legeseniminferioreslibertatem
superioribus relictam restringere pos-
nt, quamquam ampliare non possunt.
et
autem jus, libertus nAtur". à legi-
s non conftirura, fed relicta. Remotis
im legibus,liberteis integra est; hanc
iino restringit naturalislex,& divina;

~IX
legi
,
civili superest,
siduam restringunt leges civiles; &
restringi rursus
~test à constitutionibus parricularium
bium & societatum. Multum ergo in-
rest interlegem,&jus; lex enim vin-
~lum,juiliberttu est,differuntque ut
contraria.
I V. Lex omnia dividi potest pri- Divifia
, ll'g..miff
um pro diversitate aurhorum in Divi-
Divtnat
~tm & Humanam, Divina autcm pro &H*-
duo-
nt/tiM; duobus modis , quibus Deus volume
h'Vi tem suam hominibus noram facit,du
•vina-
rumm
:
plex est Naturalis (siveMoralis) &:
Pi -

Natu- sitiva.NaturalisestquamDeusomn

i
%?Af &
'III- lex,Rationem naturalem.
,
rslet ir bus hominibus patefecit per Verbw
TDfiti- suumeternttmipsisinnarum
Atque hæc
nimirur
est
rAl'III", quam toro hoc libello explicare co-
inlefti narus sum Postivaest,quamDeusno
pn!,,,/,. bis patesecit Verbum Propherirum
per
rum h,l- locurus est ad homines tanquam ho
m.nttm quo
&!.(". mo; quales funt legesquastradidit In
,,,,",. deis circa politiam &cultum divinum
possuntque appellari leges drvini, civi
ItS, quiaciviratiIsraëlitarumpopulisu
pecu liaris peculiareserant.Rursus 1J;J!U
sola
,
raitsdividi potest in naturalem homi-
obrinuit dici lex
num,quæ i:.%turt,

,
& naturalem civitatum, quæ dici potest
lex Gentium vulgoautemius Gentium
appellatur. Præcepta utriusque eadem
funt: sedquiacivirateslemelinstirutæ
indumt proprietates hominum per-
sonales, lex quam loquentes de horni-
num singulorum officio naturaletn di-
cimus ,applicata roris civiraribus, na-
tionibus five gentibus vocarur jus
, ,
Ge?>"iutn. Et quæLegis &jurisnatura-
lis Elementa hactenus tradita funt ,
translata ad civitates & gentes integras,
pro.
legum,&juris Gentium Elementis
i possunt.
HUlmnA lexomniscivilisest. NamLtpm
a civitates status hominumhostilishuma-
in quo quia alteralterinonsubjici- narum,
ideji ci-
i, leges præter dictamina rarionis na- vilium»
alis,quæ lex divina est, nullæ sunt.In diviji»

curia cui summum civitatis impe- &


m committitur, legislatorest, civira-
(.
itate vero, sola civiras, hoc est,homo, in fdcrdt
lartK
autemlegescivilessunt civilesleges
ssunt dividi pro diversitate íubjeéta:
ateriæ in satras & seculares. Sacra
nt quæ pertinent adReligionem hoc
ad ceremonias& cultum Dei,(nimi-
,
,
,
m quæ & quo ritu personæ res, loca,
nsecranda funt, quæ opiniones circa
men divinum publicè docendæ, &
libusverbis ritibufque supplicationes
ciendæsunt,&similia) &nullalegedi-
napositivâ definiuntur. Nam legesci-
les sacra funt humans, (quæ & Eccle-
sticædicuntur) circa res facrctr,fecula-
r autem generali nomine civiles ap-
llari folenr.
VI.Rursus lex civilis pro duobus InDi-

,
gislatoris ofliciis quorum alterumest flributi.

,
dicare alterumcogere ut judiciis ac- lIAm
iescant, duas habet partes alteram cart-
lIinái.
b
stributivam, alteramvindicativam vam,.
,
five
five pamariam. Distributivâ est, qua
suumcuique distribuitur,hoc est,qu
j
reguas omnium rerum constituit, qu
bus fciamus quid nobis, quidaliispr
prium sit,itautnosnostrisutiéfrula
non impediant,neque nos irapcdiara
illos ne utantut & fruantur suis; & qu
cuique licitum sitfacere vel omittere
quid illicitum. Vindicativeest,qua,qu
pœnæ sumendæ funt de iis qui It-gel
violant, definitur.

,
1

Difiri. VII. Distributivaautem rjmi.


bun- CMtiva non funt duæ legumspecies se
v*m& ejusdem legisduæpartes Siquidemenit
Vindi-
tditvim lex nihil amplius dicat, quam, ver t
ntnejfi gratia,tuum esto, quodtutmo reti cepist
,
fpettei inmari frustra est. Quamquam enin
legum, alrer eripiattibiquodcepisti,non im
fedpar-
pedit quin adhuc tuum sit nam in sta-
III.
tu naturæ ubi omnia omnium funt com-
munia, idem est & tuum &alienum; ita
ut quod lex definit esse tNNmt rlltUn erat
etiam ante legem, & post legem tuum
esse non definit,quamquam ab alio pos-
sessum. nihil ergolexagit, nisi ita in-
,
telligatur, ur sic IUNm sit ut omnes alii
prohibeantur ne impediant quo minus
omni tempore eo possis tuo arbirratu
secureuti& frui. Hocenim est quodre-
quiricur ad proprietatem bonorum, non
ut
.itH
uis iispossit uti, sedpossit solus ,
d fit prohibendo alios ne sint impe-
ento. Sed fruftra etiam prohibent,
metum pœnarum non incutiunt.
tra ergo lex estnisi utramque par-
continear, & illam quæ probibet in-
as fieri, & illamquæ facientes punit.
prima, distributiva dici-
,
tum quæ
prohibitoria est, &loquitur ad
mnes; secunda,
,<^ux~vindic*tn'a
hnarta appellatur mandatoria est,&
quitur tantum ad ministros publicos.
vel

V III. Ex quo etiam intelligitur


~i legi civili annexam esse pœnam, vel Omni
Irgi
plicite vel implicitè. Nam ubi pœna ptØ-
ri4ap•
que scripto, neque exemplo alicujus pensa
,
i pœnas legis transgressæ jam dedit, inttl/i-
finitur ibi fubintelligitur pœnam ar- gitnr.
trariamesse, nimirum, ex arbitrio pen-
ere legislatoris, hocest, summi impe-
ntis. frustra enim est lex, quæ impu-
e violari potest.
à
IX. Quoniamautem legibus civi- Trtctp-
busoritur, tum quod unusquisque jus taDe-
fibi proprium & ab alieno distin- calogi,
tum dt

bus
pa-\
tum habeat, tum etiam quod prohi- lenttiitf
eaturaliena invadere, sequiturpræce- honø-
ta hæc, Honoremparentibus ; legibus randu,
efinitum non denegabis: Hominem quem dtho-
micidin
g occidere, nonoccides: Legi- adulie- ,
etant leleges
bus vetitum concubitumfugies.Rem*
""sur.
",b- nam Domino invito non auferes: Le
salfs Te- &judiciasalsotestimonio non fruftr.
Ji",.. re, esse leges civiles. Leges natura
mit.leleg eadem præcipiunt,sed implicité:
na
civile*
0. lex naturalis (ut cap. 3. art. 2. dictu
,
est jubet obfcrvari pacta, ideoque etia
obedientiam præstare, quandoobedie
tiampacti fuerint, &alieno abstiner.
quando quid sit alienum lege civili de
nitum fuerit. civesautem omnes (p
cap 6. art. 13.) obedientiam pracftj
mandatis ejus qui habet fummam pot
statem, hocest,legibuscivilibus,exi
sa civitatis conftitutione paciscuntur
ctiam ante quam violari possunt. Na
lex naturalis obligabat in statunatural,
ubi primò ( quia natura omnia omnibu
dedit)nihil alienum erat,& proinde alie
num invadere impossibile ; deinde ub
omnia communia erant, quarc etian
concubitusomnes liciti; tertio, ubi sta
rusbelli erat,ideoquelicitum occide
re ; quarto, ubi omnia proprio cujus-
que judicio definita erant, ideoque ho
nores etiam paterni; postremo ubi nulla
judicia publica crant,8c propterea nul-
lus usus teftimonii dicendi neque veri
neque falsi.
X. Cumergoobligatio ad legesillas
obser-
vandas antiquiorfitquam ipsarum Impijfi*
Meejji
promulgatio, utpote concenta in
leae ci-
civitatisconftiturione,virtutelegis viii
ralis quæ prohibet violari pacta,lex quic-
ralis omnes leges civiles jubct ob- quam
iri. Nam ubi obligaraur ad obedien- jubert
i anrequam fciamus quid imperabi-
ibi univerfalirer &in omnibus obe n*tur0}
ctntr*
legem
,
obligamur. Ex quo fequirur legem
lem nuliam quæ non fitlata incon-
leliam Dei (cujus respectu ipsæ civi-
cs non funt fui juris, nec dicuntur le-
fcrre) contra legem naturalem esse
se. Nam etsi natura: lex prohibet
rum, adulterium, ccc.si tamen lexci-
is jubeat invadcre aliquid
,
nonest il-
furtum,adulterium,&c NamLa-
demonii olim cum permitterunr pue-
certa lege furripere bona aliena,es,
na non aliena,fed propria furripienti.
e jusserunt;ideoque tales furreptione.
n erant furra.
,
similiter ethnico
pulationes sexuum secundum leges
as. coniupia erant lepitima.
rum

XI.AdelTentiamlegisneceffarium fentiatt
J O D Legi ef-
t, utcivibus duo innotuerint, primumelf*,tit
is homo, vel quæcuriasumrampo- cDgntJ-
,Iatem,hoceff, legum ferendarumjus fcttur
abet. Secundum, quidipsalexdicat. &ipsi
& legi-
enim qui nunquam cognovit , aut jlatir.
cui
cui, aut ad quid renetur, obedire I
potest & perindc est: ac si nord
, ,
rlretur. Non
,
dico necessarium est
essentiam legis ut vel hoc vel iliud
petuò cognitum sir,fed ranrum ur 4
f
nitum semel fuerir , quod si postea q

fer.
oblivifcarur veljuris quod is haben
,
legem fcrt, vel ipsius legis,id non ind
dit quo minus reneatur obedire q
potuerirmeroinille
,
si ,
voluntatem
diendi, prout naturalis lexjubet, haljj

VnJe XII. Cogmtio legislatoris depens


furnr sùo
ltsifl4-
rur.
proprio ,
c,,gno- ab ipso cive; nam fine consensu & pas
vel expresso,vel fubaud
jus legislationis conterri in neminem
tuit. Expresso, quando civesab ini
formam regendacciviratis inrer secc

;
stituunt, vel quando promisso fuo si
mittunt se alicujus imperio vel fatre
fubaudito, ut quando utuntur benefic
imperii, &: legumalicujus,ad profedi
nem & confervarionem fui advers
alios. Cujusenimimperioconcives n
ftros ohedire pollulamus bono nostr
illius imperium legirimumesse, eaip:
postulatione confitemur.ldeoque ign(
Tantia poteftaris legum ferendarum ol
tinendi nunquam porest. unusquisque
nim quod ipse fecit fecisse se cognnvir.
XIII. C,
XIII. Cognitio legum dependet a .AJ(I.
debet;,gnofttn-

;
slatore, qui eas promulgare
dam le-
errenimnon funt leges.Eftcnimlex Ltmnl-
slatoris mandatum mandatum au- ctjfurt*
estdeclaratiovoluntatis. nonergo funt
est nisi voluntas legislaroris de- prtmul'
, $.Al;, &
crur ; id quod fit promulgatione
inter-
t>romulg.itione autem duo constare
pret.t-
ent, quorum alteram est, ut is vel ii tio.
, ,
legem prornulgtlnt vel habeant ipsi
legislationis velidfaciantautho-
reejusvel eorum qui habent. Alte-
aest ipsalegissententia. Primumau-
i quod leges promulgate procedant
eo qui summum habet imperium,
stare, hoc est fciri accuratè & Phi-
ophice loquendononporell,nisiab
qui ab oreipsiusimperantiseas ac-
iunt; caeteri credunt ; fed creden-
rationes tantæ funt, ut non crede-
VXI fit possibile. Et in civitate qui-
m Democraticâ, ubi legibus ferendis
ufquifque interesse si velit potell, qui
sens fuerit, præsentibus credere de-
r. Sed in Monarchiis&cArifiocrct-
, quia paucismandata MonarchA &
Ximatum præsentibus & coram au-
re conceditur , illis paucis necesse
at potestatemfacere,ea cacteris pro-
algaudi. Et sic Edicia & decreta Prin-
L cipum
cipamesse credimus, quæ pro t<i;
vel fcripro velvocc corum qmorin
,
munusest, nobisproponuntur.Sed
men cum credendi
,,
causas habeamus h
vidiflc quod princeps vel curia fum
talibusconfiliariis,seribis fri.cot::bu
figtUis,& similibus argumentis ad v
luntatem suam declarandam consten
usus fit; quodnunquam authoring
illis detraxerit; quod de iis qui hun
modi promulgationinon credences.
gem transgressi funr pœnse fumr tu
;
rint non modo qui sic credent ohei
verit edifttt & decretis per illos cdit
ubique terrarumaccusatur, fed etia
qui non credens non obediverit pun
tur. Nam permitrere ut hæc constar
,
ter fiant, satis manifeftum signum t
declarario voluntatis ejus qui imper;
satis perspicuaest; modo nihil in It,
edit-to feu decreto contineatur, quo-
fummx potestats ipsius iraperanti. de
roger. Non est enim putandum, eun
à
velle potestatisuæ quibuscunque mi
nistris fuis quicquam detrahi dan
,
voluntatemretinetimperandi. Semen-
,
c
tiavero legum ubi deea dubitarur,
à
perenda estabiis quibus summapo-

tive
testate commissa est Causrumcognitio
ludicare enim nihil aliud
,Iuamleges singuliscasibusinterpre-
do applicare. Quibusautem id mu-
,
comm~um est, eodem modo co-
oscitur quocog~oscimus quisintii,
bus commissa est authoritas leges
mulgandi.
I
- X V. Rursuslexcivilis,produpli- Ltgit
.TIoàu peomulgandi, duorum gene- civilit
est: ScriPfll ,& nonscripta. Perscri- dlt/ift.
in Scri-
j-\m intelligo ~m quæ voce sive signo
plllmb
~quo alio voluntatis legislatoris in- Non
getut fiat lex. Legum enim genus fcri-
~ne & naturâ & tempore coævum est pum.
meri humano,&proptereainventio-
literarum & fciibendi arte antiquius.
on ergo legiscripta necessaria est scri-
po, fed ;
vox hæc sola ad essentiam,
:1ad recordationem legis adhibita est.
~m adjuvandam ,
am ante inventas literas ad memo-
leges inmetrareda-
ascantirarisolitasesse legimus. Non
_i'tll est ea, quæ non alia indiget pro-
ulgatione præter vocem naturæ, sive

,
tionem naturalem, quales funt leges
aturales. Lex enim naturalis quam-
~am à civilidistinguatur quatenus vo-
mtati præcipit, tamen quod ad actio-
es atrinet civilisest ; exempli gratia,
rc, non concupiscesJlex quæ pertinet tan-
naturalis
~m ad animum, tantum
L2. est;
;
est hæc verò,
est. Cum
non iniadesScnaruraBt
& civilis enim regulas præsc t
bere universales, quibus omnes sutu
lites quæ fortè infinitæ funt, dijudic t
intelligirur", sr
possint impossibile sit,
mni casu legibusscriptis prxrerrah" :
sequendam esse legem ~quttatis nat
ralis, quæ jubetæqualiaæqualibus d
:
tribuere atque hoc,vi legis civtlu,qu
pœnas eriam de iis exigit qui scient
grediuntur.
&volentes leges naturalcs sacto ftolD

,
<

LftI - X V.Hisinrellectis,apparet prirnunl


narura- leges naturales quanquam in libris Ph
Icsrun lofophorum descriptæ fuerint,
non es
tflc lejrti
firtplAi: ob earn rem vocandas leges scriptas :
neque que fcripra jurifprudentum , esse leges
Tess'Onfx ob defectum authoriratis summæ;nequ
jurit" etiam Responsa prllJmtum, id est~jud.
pruden-
cum,nisi quatenus consensu summæ pc
tlfm) restatis in confuerudinem abierinr. tun
fittjue
tonfue- aurem inter legesscriptas habenda esse
xudtnem
ttfcItget non propter confuerudinem ipsam
per st,
(quæ vi sualegem nonconstituit) sec
feiper propter voluntatem summi impetantis~
canftmi quæex eo arguitur, quodsententiam, si
fumm*
ve æquam five iniquam ,in consuetudi
pote lia- ite perpessusest.
tu. nem j
XVI. Peccatum significatione Utiflij
rercati
mâ comprehendit omne fniiumdtclumf
tumtn txvoi
olitum contra re&ara rationem. U- latijftmV
quisque enim mediaad sinem quam acct-
si met ipsi proponit ratiocinando ftum,
quæ- quidfi-
~ti si ergo rectè ratiocinetur (hoc est in- gnifictt.
iens à principiis euidentissimis texat
deursum ex consequentibus continuò
~essariis progredieturitinere directif-
io,aIiter deviabit; id est,faciet, dicet

v conabitur aliquid contra sinem pro-


pum: quod cum fecerit, diceturratio-
cando quidem errasse, aftione verò &
luntate peccâsse; nam peccatum ita se-
citurerratum, sicutvoluntas intelle-
~n. Atque hæcest vocisacceptio ge-
,
ralissima, qua continetur omne fa-
.im imprudens five contra legem, ut,
enam
a legem
domum
,
dificare.
ut propriam ,
evertere; five
super
non con-
arenam

XV II. Ubi vero de legibus sermo Peecati


~,ibi peccatinomenarctius est,
figni- definite
catque non omne factum contra re-
tam rationem, fed illud rantum quod
Ûptftllr, atqueobeam causam malum

,
utpaappellatur. Nec tamen si quid cul-
etur peccatum statim,aut culpa dicen-
a est fed si cum ratione culpetur.
,

ione culpare ,
ærrndum igitur est, quid sit cum ra-
& quid contrarationem.
~a est natura hominis, ut unusquisque
L 3 id
- id quodipse sibi cupic fieri,to»»?»,quo
sugit,malumvocet.itaque diversitate a
fectuum contingit, ut quod alter b
num, alter malam;idem homo quo
nunc bonum, mox malum; & eander
rem, inseipsobonam,inaliomalam est
dicat. Bonum enim & mmhurt delecta
(
tione & molestiâ nostrâ, velcâ qui
nunc est,vel quæexspectatur)omnesæ
stimamus. Quoniamjam prosperèact
inimicorumquiahoonorem, rem, & po
tentiam eorum augent) & æqualium
(propter certamen honorum )mclcft
omnibus, adeoquemals&videatur & ,
sunt; soleantque homines.,makr/Ut.1rt
,
hoc est cufyum mttriburt iis. unde sib:
*7M/«^adrcnit, fieri non potest, ut quæ
fitcla culpanda, quænonculpandasint
consensu singulorumquibusnoneadem
placent&displicentdefiniatur. Possunt
qaidem convenireingeneralisquædam,
veluti surtum,adulteriurs,&similia,es-
se peccata; tanquam dicerentmala om-
nes vocare ea quibus nomina imponunt,
quæinmalampattemaccipisolent. Sed
non quarimusanfurtum sit peccatum;
quærimusquid furtum dicendum sir, &
sic de czreris similibus. Siquidem igitur
quid rationeculpandum sit, in tanta di-
f crflutecenefntium,000. famencuraa-
dum
n per unius,magis quam al-
rationem
us, propter æqualitatem naruræ hu-
lonx;neque ratio ulla exsistat præter
iones singulorum rationem civi-
,
&
is sequitur quid fitratione culpan-

, ,
i..m definiendum esse à civitate
hoc est PECCATUM fit quod
; ut cul-

is secerir, omiserit, dixerit,vel vo-


,
erit contra rationemcivitatis idest
ntra leges.
XVliT. Facere autem aliquis po- Diffe-
t
, ,
contra leges per infirmiratem hu-
.arum etiamsi eas implere cupiat, ta- pecca-
rfnNtt
inter

en ejus factum ut contra leges rectè tum irt-


lpatur& peccatum dicitur. Suntau-firmita-

impunitatisque ;
mquilegesnegligunt, quotiesque lu-
spesapparet, nulla
actorum & datæ fidei conscientia reti-
tii
mali-
tr
ttillU.

,
entur. quin eas violent. Horum non
nodo fjda fed etiam ingenia adversa
egibus funr. OuipertnRrmmiem ran-
um peccant, etiam quando peccant,
viri boni funt; hi vero eriam quando

autem utrumque ,
on peccant , mali funr. Quamquam
8ca£tio&: animus,
egibus repugnet,differentibus tamen
appellationibus repugnantiæ illæ di-
,
stinguuntur. Nam actionis irregulari-
tas tiotx-iif/ji, tnjufie factum ; animi,
,
it
iJlx/" &: 1(9-1', in]uft in2cmxliti*
L 4
:
Illa
ilia perturbatæmentis infirmitas; haat
animi sedati pravitas.
Inqut XIX. Si quidem autem peccatun
tenere
ptCCMfi
ttntme-
Afùr
gem,
non fit, quod non fit contra aliquam le-
neque lex ullafit, quæ non si
mandatum ejus quisummunihabet im
perium ; neque quisquam summura im
kAthtt-
fmu. perium habeat,
consensu delatum
diceturis
, quod
non fit ei nostro
quo modo peccare
qui vel nonexsistere Deum vel
non gubernare mundum affirmaverit,
vel aliam contumeliara in ipsum evo-
muerir ? Dicetenimsevoluntatemsuam
Dei voluntati nunquamsubjecisse ut
,
qtiemne esse quidem opinatus fuerit. Et
quamquam opiniosua erroneaesset,ideo-
que etiam peccatum, nUmtrAnJam tamen
,
esse inter peccataimprudentiœ. five igno-
rantiœ.,qutpumrijurenonpossunt. Ora-
tio hæc eo usque admirrenda esse vide-
tur.uthujusraodi peccatum,quamquam
fit maximumdamnosissimumque,refer-

;
ritamen debeat * ad peccara impruden-
tiæ fed ut per imprudentiamautigno-
rantiam excudandum fit, absurdum est
Punirur enim Atheus siue à Deo imme-
a
diatè,sive Regibus sub Deoconstituris,
a
non ut subditus punitur Rege:propte-
rea quod leges non observaverit;fed ut
bostisab hoste, quod leges noluerit ac-
cipere;
pere ;
hoc est, jure belli,
~Hostescnim'inter se sunt qui-
ut Gigantes

inque neque coramuni imperanti, ne-


ae alter alteri subjiciuntur.

Rcferri nraen debeat ad peccata im- isinn)'


rudt-ntiar.] Quod Atheifmum non ad tatta.
IJftf/zlJ.li1J, fedad imprudentiam rttule-
•m, a pluribtts reprebcnfum est:
cnnnllu in earn partem acceptum tan-
imoti

• uxmAtheii non fatis acrem adrverfa-


inm me oftendtrim. Objtauntprtterea,
"'Oti cum Deum eflc ratione naturali
èlrl poffedixerim alicubi confiteridebe-
,
empeccareeos,fahem cOiltra legem na-
tir&,itaque non imprudentU tantitmfed

thet's tntmicus Cum, it


',iam injuftitu reos eJfc, Ego verb aA-
ut legem aliquam
ttxta quam condemnore eos injufiitia
oJlèm, Ó- diligentijjtmc quafiverim Ó-
vehementer cupiverim; fed cum nullum
rruenerim qu&fiiri proxtm} quo nomi-
t T
ne antopere Deo exofi homines
,
tab
ipso"P"
bellarentur. Deus autem de Atheo fie
loquitur, Dixit infipicns in corde fuo:
non est Deus. ltaque peccatum eorum
in eo genere collocav;, in quodgenusab
ipso Deo relattemfuerat.DeindeAtheos
hostes Dei eJTe oflendo ; Nomen autem
boftiõ, quam injufit ahquando IItro.
M 5 citu
ciu4esse pmto. Eoftrcmo
é- a
jufie&
summis tmperantibui m nomh
a Del

puniri pesse confirm" itaque peccatu,


hoc nullo modo excufi ntque exteam
Quod autem Deum esle ration* natnw
fciripojfe dixerhn it* mccipiendum est
,
non tmnquam omnes idftirepojfe put.vvi
rim; nisiquoniam rations nutmrmiL q
proportionem bmbemtSpbtrm ad ìlin
,
,
drum invenitArchimedes , ex u sequ
putartt, quemhbet ex vnlgo idem in
•ventreposuisse. Dico igitmr etjiM altqui
bmDeumesse,luminerationis fciri
;
fst tllmm homines in ruol*pt*tib»s vet
diviriis, vel honorihus ptrqutrendu
,
pof

, ,
continuooccupatos item famines qui re-
Bè ratiocinart no. foknt, imImo» va-
lentjvel non cwrantjdeniqueinjipientes in
quo numeroAthei funtjcire id non pojje.

1f. X X. Quoniam àvi pactiquocives


<nmen singuli singulis ad obedientiam civirati,
Uf*
Mmju
hoc est, summo imperanti five is unus
yatu. homo five una curia fit, absolutam &
universalem (qualem supra capite arti-
culo definivimus) præstandam obligan-
,
tur derivatur obligatio ad singulas le-
ges civiles observandas, ita ut illud pa-
etum continear in se legesomnes simul;
manifestum est civem qui pacto genera-
li.
legibus renunciaverit omnibus
nulbedientiæ
,
renunciare. Quod malum
ato gravius est quolibet peccaro uno,
anto peccare semper gravius est quam
nel. Arque hoc est peccatum illud
lod vocatur CRIMEN LÆSÆMA-
S T A T IS , &
est factum vel dictum
10 civis, feu fubdirus , declarat non es-
sibi amplius voluntatem,ei homini vel
ariæcui commissum estsummumcivi-
risimperiumobediendi.Etfactoqui-
hujusmodi voluntatem declarat
,
e:m ,
vis quando vim insert vel inferre co-
turperfonis eorum qui vel summum
nperiumhabent, vel habendumman-
ata exsequuntur , quales funt prodito-
, ,
es Regicidae & qui arma contra civi-
atem gerdnt. vel ad hostes durante bcl-
o transfugiunr. Dicto autem volunta-
em eandem ostendunt qui directè ne-
gant se,aut cives cæteros,ad talem obe-
dientiam obligari, vel in toto,utqui di-
:eret non esse iis obediendumsalvâ obc-
dientiâ. quam debemus Deo)simplici-
ter abfolure & universaliter; vel in parte
ut si quis diceret non esse iis jus fuo ar-
bitrio bellum gerendi pacem faciendi
,
milites conscribendi, pecunias exigen-
di magistratus & ministros publicos
eligendi,leges serendi controversias
1*6 ,
de-
determinandi poenaw statuendi v<
,
aliudaliquod fine ~quoconfttferecivits
,

non potest. Atque hæc& similia dict:


& sactacriminalæs majestaiis ex
) ,
legis (non civilia, fed naturalis funt
t
Potest aurem esse ut aliquid, quod sa
ctum anre legem civilem latam non era
crimen IZGE majestatis , sir tamen ,
fiat post. Ut si lege declaretur pro si
gno obedientiæ civilis rcnunciarae ha
bendum esse ( hoc est pro crimine lx-fx
Majestatia si quisvelmonetamcudcrir
velsigillacmtatisadulrcraverit, is qui
postea idfecericreus majestatisnonmi
mus est quam ille alter, minus tamen
peccat, quia non omneslegaisimul.fed
unam tantum legem violat. namlex vo-
can docrimenmajeftatia, id quodnatu
ra non ita est , nomen quidem invidio-
sum. & sorte pænam majorem in reum

Crimine
vius sir, nonefficit.
jure statuit sed ut peccatum ipsum gra.-

XXL Peccatumautem id. quod per


ur* legem naturalem crimen llCfz majesta-
mMajt- tisest,legis saturalis transgressio est;
satis obligatio
non civilis. Cum enim ad obe-
non leges
mvila dienriamcivilcm, cujusvilogesciviles
fid illS. validæ funt, omni lege civilipriorsir,
turale1 fitque crimen kefie majeftatia naturali-
uw lAri. ter nihil aliud
quam obligationis illius
vio-
latio jicquiturcrimlme-laefe majeftar-
vlolarl tt~m (sac pracefifrlegem ci-

r
em
ar
:
nempe naturalem,
violare pacta &
qua
fidem
prohibe-
datam. Quod
luis Princeps summuslegem clvilem
-labk,
nc fumulam conciperet; nonrt-
nihilefficerer. nisiprius
Nam

I
ligentur cives ad obedientiam, hoc
~:,ailnonrebellandum omnis lex in-
,
lida est. obligario autem quæ obli-
,
ad id,adquod ante obligati erant,
perflua est.
.XXII.Sequitur ex hoc, puniri re- lAeoqut-
,
•its proditores, &cæteros Ufcmaje- nm jure
imperii*
~ztkcoari&os,vonjurecivili,fedrut- (idjurt
f
!ìllli hoc est, non ut cives malos, fed bellifu-
cctatis- hostes,necjure imperii five rJÌri.
,
~OEiinn fedjure belli.
XXILI. Sunt quisacta contra le- Obtii-
civilem, quando de- ent iaM
em poena ipsa lege
non re-
nitur,expiari puranr, si poenam vo- Stdi-
utes fubcanr, neque reos esle coram fiingui

e
,
)eo violaræ legis naturalis (quamquam ;n.A8,'-
talando civiles leges vicriamui quo- vurn &
naturalis, quxjubentcivilesobfcr., Pajit-
lIam.
•ari ) eosqai pcrnam folverunt, quam
ex exigebat. Tanquam lege non veta-
ctur factum , fed poena pretiiloco pro-
~j«*eretur, quo licentia faciendi ea qua:
qrc: prohibentur venundaretur. Per
L Z eandem.
candem rationem possentinserneetiat
nullam omnino legis transgressione
peccatum esse, fed quam fuo periculo I
bertatem quifquc emerit.eamjure habe
Sciendum aurem cftrerba legis di
re.
,
plici sensu intelligi posse altero ut dus
partes (prout dictumestsupraarticul
7)contineat,nempepfohibencemabfc
,
lute ut nonfades; & vindicantem, u
qutfacie ptmMfd*bit. Altero,utunur
contineatconditionate, ur, Nonfacie
nisi parnat velis solvere Et sic lex noi
simpliciter fed conditionaliter prohi
,
,
bet. Si primo modo intelligitur qui sa
cit peccat, quiaquodlegevetitumef
facit. Si secundo, non peccar,quia sice
re vetitum non est implenri conditio
nem.. Nam in primo sensu omnesfacert
prohibentur; in secundo ii foli,quist
pœnae subtrahunt, In primosensu,legi,,
pars vindicativa non Rcum obligat, fed
magistratum pcenasexigere; in secundo
obligatur ad poenas exigendas ipse qui
pœnas debet;ad quas solvendas si capi-
tales. autalioqui graves sint, obligari
non potest. Utro Terd sensulex acci-
pienda fit ab arbitrio dependetejus, qui
summumhabetimperium. Ubiergode
sententia legisdubitatur quiacerrifu-
,
ndus non peccarc qui nonfaciunr, pec-
catum
umerit si facimus,utcunque lexpo-
la explicaripossit. Nam quod-dubi-
an fitliberum
peccatumnecneidfiicere,curm
fit, contemtiolegum
ftinti u
; ideoque percap. 3.art. 28. pecca-
ui contra. bgera naturalem. Inanis-
tur eit dittindio illa obedientis, in
~.Oammkfc yquail pœnispossit.
hu-
tnw arbirrio pofitis expiari
iod peccatum est contra legem natu-
lem que estlex Dei; autquasi non
accent qui peccant suodamno.

CAPUT XV.
D*Regno Deiper ntlturllm.
Tpofitio sequentium. n. In quosdicatur
n- Regnan. 111, Dei triplex
Verbum
Ratio, Revelatio, Prophetia. IV. Kegnftm*
Dei duplex, naturale prophcticum. V-
lusquo Regnat Deus, situm est in Omnipo-
tentia ejus. VI. Idem ex Scriptma sacra.
VII.Obligttionem obtdlenti*De* pr*ftandm
pricedereabimbecilli:ate human*. VIII.
Ltjes Dei innD naturoli effi eat z.
é- J. Cap.fuprhrecitata funt. ix. Honor
tr cullusquidfunt. x. Qultum conftfter* vtl-
tnattribiitis,velinaftionibus. I.Ertjp-
ltiium naturalem alium Arbitrarium. XII.
,
..Alium jUITLIm,ahum Spontaneum. XIII
quiSfit culttu finisSeu scopus,XIVQua
tiresDei Attributa.
nam jintleges naturates
p. ;J.:./47J1pnr i&ioncf qnibwexhilciru'
euUw
cultunaturaliter. XVI Inregno Dei ""tur"
«vifjf/mpojjecultumDei instituere "1,
trio fui.xvil. Regnantt Deo pernaturam
/4"i,Icj;um omnium interpretem IJTt ~civi
ttin,id est tf.", htminetnvet curiam ,,i.
bet sub Deo ctvttutii impenum sunmnttt i'
XVIII. Dulritaiionei quedam fubUt<*. I X.,
Befno Dei uaturah , quid sirpeccatum , (
ejuiiicrimen læsæMajestatis Divinx.
Tropos.
(i,
I Uod status naturæ,hoc el
tto ibertatis absolutæ. quali
quen- est corum, qui neque Red
liurn.
gnant neque Regnantur, A
narchia fit & status hostilis
præcepta quibus talis status cviurun-
; j
Quou

~sinesummoimperio non possit Quod


iisqui summum imperium obtinent
;
sint leges naturi; Quod civitas exiller»^

obediendum fit simpliciter id est, in o-


,
mnibus quæ mandatis Dei non repu-
gnant, in anrecedentibus, & ratione &
sacræ Scripturæ testimoniis comproba-
,
cognirionem hoc unicum ,
tumest. Deestad integram civilisofficii
ut fciamus
qUCl: sint leges five mandara Dei. Alirer
enim sciti non potest, urrum ea quæ ju-
bemur facereaurhorirateimperii civilis
sint contra leges Dei necne. Ex quo con-
ut
tingere necesse est, vel nimiâobedien-
tiâ erga civitatem contumaces fimus er-
gamajestatem divinam;velmetu peccan-
di
Deumincurramus incontumaciam
civitatem. Ututrumque hunc sco-
.imitVagiamus.necefTiriactfcognitiO
quoniam verò legum
Div inarum;
nitio dependet à cognitione regni,
.-nJurn est in sequentibus de Regno

LI. Psal. c)6, v. I. Dominus regnavit, Inqnot


et
terra, dicitPsalmista. Etrursus Dew di-
,
PLdmiltl Psal. 98. v.1.Dominus cuturrr-
gnsrt.
•>navtt, trafcantur populi;quisedetsu-
:
Cherubin, moveaturterra. Scilicet
- intnolint homines,DeusestRexuni-
,-Ixterrx,neque si sintquiExistentiam
tis, vel Providentiam negaverint, ideo
io suo excutitur. Quamquam autem
:'us homines universosira per poten-
mregar, ut nemo possit quidquamsa-
tre quod ille factumnolit,nonestta-
enhocpropriè & accuratè loquendo
egnare. Regnareenimdiciturnonqui
id
,
'eWo.fedqui loquendo, est,præceptis,
minis regir. In regno igitur Dei pro
bditis habemus non corpora inani-
tata, neque irrationalia, licet potentiæ
vinæ fubjiciantur; quia præcepta & mi-
as Dei non intelligunt, neque etiam
ltheos quia Deum esse non credunr,
,
eque cos qui Deum esse credentes
am tamen inferiora hæc regere non
credunt.
credunt. nam & hi quamquam regant
à potentia Dei,preceptaejus aulla ~ag
scunt,nequeminasmetuunt. Solii
tur in Regno Dei cenfendi sunt,
ipsum&rectorem omnium rerumel
& præcepta hominibus delisse, & pœz.
in transgressoresstatuisseagnoscunt. C
teros non subditos,sedhostes DeiáFP
lare dcbemus.
Yertuf» III. Regereautempræceptisnon
Deitri- citur, nisi qui regendis f
plex:R»-
præcepta
no,Rt- apertè declarar;nam præcetaregentiu
vetdli* leges sunt iis qui reguntur. Leges aute
& Pro- non, nisi qua: pespicuè promulgantu
fhelid. ita ut omnis touaturiwranricexc-
fatio. Leges suashominesquidemvert
five voce promulganr, nec alio mod
voluntatem suam universaliter signis
care poiHinr. Dei autem legestripli
mododeclarantur; Primòpar tacita re
if
ill, ration dictamima. Secundò, per
nelationem immediatam, quæintelligi
tur
per
fieri per
visionem ,vocem
vel
supematuralem,
[omnium. vel
tionem feu afflatum divinum. Terriò
ve
mjfiir*

per vocem alicujus hominis, quem Deu


per vera miracula edita, ut fide dignum
cæteris commendavit. Is autem cuju;
voce sic utitur Deus ad voluntaten
suamaliissignisicandam,vocatur PRO
FBHTi
ETA. Tres. hi modi dict possunt tri-
x.'-'.;',b"f-Jìbiú,&
Verbum Dei, nimirum, Verbum ra-
VerbumPro-
tlcum. Quibusrespondent tres modi
*_busaudireDeum dicimur, Ratioci-
I
io rec-ti Stiifm, & Fides. Verbum Dei
sibileadpaucosfactum est, neque
-
us, per
t Revelationem
, hominibus
vjtusci misi viritim &diversis di-
sa; neque ullæ leges Regni hoc mo-
lo

,popu,uuui promulgaræ fuerunt.


IV. Pro differentiâ autem quæ est Rtgnum
:cr Verbum DeiRationale & Propheti- Dei du-
tilex,na-
~m, Deo Regnumduplex attributumturale
:: Naturale, in quo regit per dictami- Trt-
quodque
ir
:
rectæ Rationis;, universale pheti-
tin omnes-quidivinamagnoscunt po- cum.
ntiam, propter naturam rationalem
nnibus communem; &Propheticum,
quo regit etiam per VerbumPropheti-
m;quod peculiare est,propterea quod
on omnibus dedit leges positivas, fed
opulo peculiari, & certis quibusdam
ominibus àse cleftis.
V. In Regno naturali Regnandi & l!u qti*
uniendi cos qui leges suas violant jus regnat
)eo esta (solapotentiâ irresistibili. Jus DrUl fi-
est
nim omne in alios vel à NatNrll est,vel turn
in omni-
PmcIq. Quomodo jusregnandiexPa- rorenti.
zooritur,ostensumest capite 6.ANatu- ejut.
ra
ra autem idem jus derivatur, eo iF rb
quod à natura non sit fublatum. Cu
jus esset omnibus
,
enim pernaturam
omnia unicuiqueerat jus in omnes v.-of
gnandiipsi naruræ coævum. causa ast
tem quare inter homines id abolitu
fuerit, alia non etat præter mutuum m
tum, ut supracapiresecundo, articul
3. ostensum est; dictanre scilicet ration
decedendum esse à jure illo propter co
fervationem humani generis;quia æqu
litatem hominum inter se quoad vir
& potentias naturales necessariò conse
quebatur bellum; cum bello autem g
neris humani pernicies conjuncta es
Quod siquis cæreros potentia in tan
tum anteisset, ut resistere ei ne omne
quidem conjundtis viribus potuissent
ratio quare de jure sibià naturâconcess
decederer nulla omnino fuisset. Man
sissetigitur ipsi jus dominii in cætero
omnes propter potentiæ excessum
qua & se & illos conservare potuisset
Iisigitur quorum potentiæ resisti not
pottlr, & per consequens Deo omni
potenti,jusdominandi ab ipsa potefJtÎl.
derivatur. Et quotiescunque Deuspec-
carorem punit, vel etiam inrertidt.
etsiideo puniatquia peccaverar, non
tamen dicendum est nonpotuisse cum
eundem
i,!e;njadepeccasser.
affligere ,vel etiamoccide-
sivoluntas
etsinon Neque
inpuniendo, peccatumantecedens
icere possit, ideo sequitur quod affli-
3ivel occidendi jus non à potentia
ina dependeat, sed apeccatohominis.
VI.Quæstoistadisputationibusan- Idemtx
Script1*-
iorum nobilitata, quare bonismala rafacra,
,;nrJttra,
mali* ["n.?rontmgunt,adem est cum
bona & mala
jure
quo Deus
omnibusdispenset. Et difficultate fui
ra solum vulgi,sed etiamPhilosopho-
un,& quod majus est,sanctorum homi-
m de divinâ providentia fidem vacil-
c fecit. Psal. 72.v. I, 2. Qttam bonus
(quit David) ifraelisDeus his qui recto
et corde ; ml;lIutempen'è moti funtpe-
s,peneeffufifuntgrejfusmet,quiax.ela-
super iniquos, pacem peccatorum vi-
r
ns.E Iob,quamacritercumDeoexpo-
labat,quodjustut cum esset,tantis ra-
en calamitatibus affligeretur? Solvit

vâ voce ,
fficulratem hanc, in casuIob,ipse Deus
& jus suum argumentis
on à peccato ejus, fed à potentiâ pro-
riâ dcfumtis confirmavit. Ita cnim
sputarunt inter seIob,&amici ejus,ut
illum reum facerent ,propterea quod
uniretur; illehorumaccusationemar-
umentisab innocentiâ sua redargue-
ret.
ret. Arqui Deus cum & illum & h.
audivisset, expoftulationem illius ref
tat, non injustiriæ aut peccati alieuj
ipsum damnando, fed propriam pote
tiam explicando. Job 38. vers. 3. &
quentibus. Vbi (inquit) erastu,quan
ponebam fundaments terre ? &c. I
amicis autem Job41. 7, iratum se :
contra eos quod non locutifuerint rectu
soram et, sicusftMJIU ejus lob. Sente
tiæ huic confentanea est ea quamdis
Servator nosterin casu ejus quicæc
natusetat ,cum interroganribus vlifc
pulis an ipse peccasset quod nasceret
cæcus, an parentes, respondir, Job.
verf. 3. Neque hitpeearvit.nequepare
tes f/<M; sedutmanifestarenturepes
Deiin illo. Quamquamauremdictu
sit, Rom. 5. 12.Mortem intrasse
hunc mundum per peccatum, non sequ
tur quin Deus juresuopotuerir hom
nes& morbis& mortiobnoxiosfecisse
etiamsi nunquam peccassent, quemac
modum cætera animalia mortalia sec
& morbofa , etiamsi peccare non po
sunt.
ohiii* -
VII.Quod si
jus Regnandi habea
titnem Deus ab omniporentiâ suâ manifestur,
,
tbtdnn- est obligationemad præstandam ipsi obe
tisDeo dientiam incumbere hominibus pro
p,.fl.,..
pre
* imbecillitatem. ObUg*:lo enim a* pro-
ex pacto oritur de qua dictum est cedere
, .!Jim-
te secundo. hic ubi jus imperandi,
Lecilli-
o intercedente pacto
,
à naturâ ori- tatebm-
locum habere non potest. Sunt au- THSHM,
dWigoAmiwiitiiralis duæ species ;
: "mbi libetras impedimentis corpo-
.-
tollitur; juxta quamcœlum &ter-
:a» & creaturas omnes communibus
crearionis legibus obedire dicimus.
dera ubi tollitur spe & metu ; juxta
rn, infirmiorpotentiori cui resiste-
e posse djfper/imon potest non obe-
de. A secundo hocobligationis gene-
nascitur, hoc est ,à metu, five imbe-
citatis propriæ (respectu divinz po-
ritiac ) conscientiâ, quod in Regno
limmmolli,ad obediendumDeoobli-

is Dei porentiam &


,
mur ; dictantesciltcetratione omni-
providentiam
noscentibusnonessecalcitrandumcon-
fitmtUuht.

PropteriajbecilU'atera 3Sicuidtiram ..Ann..


'c videbitur,iliumrogout tacit a cogi-
tione eonfit.erare njclit, si essent duo
ttttn'.

nnipttentcs, uter utri obedire obligare-


ir. Ltnfitebitur credo neutrum neutri
ligari. Hocsi"jermn est, verumtpiocjue
! fHidpofui,hsminesideo Deofubjelios
ejteI
ejJé, Ixia omnipotentes won funt. Eten
ServMtor nefler Imulum admonens
temporeEcclefit Mftú crat) ne com
eo
flimul:tm cnicitrnret,
illo eo nomine -jidetnrexegiffe
,
reftfendumflllV vtrium namhaberet.
,
obedientmm
quod *

r
vi

Leri VIII. QuoniamKrbumDeiper


Dei ,. ruram solam rcgnanris.aliudnon supp
III

regno
rarvdli nirur prsrrer redtam rarioncm; legs s a
ere eMi, remRegumabeorumVerbasolocogn «
1.
&J-
fci possunt, manifeftum est leges D
per solam naturam regnanris solas d
"Pfv- leges nAtur*Us\ illas
prmreti- nempc quas ca p.: W
lata & j.enumeravimofi, &i rauonis did
funt. tis deduximul, Hwnilitntem ,JEquin
tnn, luflitiam,Mtfericorduim, cetera
que virtutes morales pari* conciiian
eel, quz pertinentadoiffciihomintu
erga se invicem; & illas quas r.rio red
diébvcrit przterca, circa hoaorcm I
cultum dirinae maieftatis. Ouacfinr ill:
leges TUltllraks, five virtutes mOr,dfJ
nonest opusrepete-re-Quoshonoreiac
rem, &quemcultum divinum, id est
quas legesfacrtu eadem dilkt ratio wt
turalis videndum est.
Minor IX. HONOR, proprie loquendo
ircml- nibil aliod etfquamopinioalienar
potcr,
tiu quid tit, conjuDtiz boni;j;e.Et honorar
into cum
ali
a uem.idem est quod magni a-ftimare.
ic Honor non in Honorllto, fed in
i
orante est. Honorem aurem in opi-
ne situm confequusrur neceflarid
affefius: .Amor, qui ad Bonitlltem;
f ($> Timor, qui ad potentiam referun-
Ex hisauremoriuntur aftiones ex-
nae, quibus potentesplacari, &pro-
fit fieri folcnt, & qux funt Lpfius ho-
leis effeftus ideoque &
,
signa-
SediromenHowortranflarumefter-
iad effettusilloshonoris externos;
o fcnfu, Honorare cum dicimur,de cu-
rl potentia teftamur, verbis vel faélis.
u egregii sentire ; ut Honor idem fit
od Cultm. CULTUS autem est alius
ternus Hoaoris interni lignum. Et
osoiffciisplacaresiirari finr, vel ut-
nqne propitios nobis rcddere ftude-
js, eos Colere dicimur.
I X.Signaanimi omnia, vel verba fnfrum

it velfafta; ideoque Cultus omnis, confifl


vtl in
cre
verbis \e\faftis confiar. Urraqucau- MttriOn'
nad tria genera rcferuntur; quorum tit,vel
imum,LlllU est five pndtcatio bonita- in aflit-
fecuntlum pndicatio potentit, praren- nil/Hi.
;
,quodest MagnificarefiiyaXtwnt\Tcx-

, ,
m prs.dica.tiofeltcitatis five potenti" in
urum eriam fecuræ; qux (wwe**MS*
:i:ur. Honorum inquam
M
unum
quod-
quodque genus, non in VerbùmOdE
I'Hpi
fed etiam in Facta spectari potest. tunfl
autem laudamuicelebramufque
quando fit per propoluionem si
,
dogmaticZ hocest, per attributa si.,
, ,
nommIJ.quod enunci*itive&cCategory*
cl laudare vel cclebrare dici porest
cum dicimus ilium quem honorami
;
,
,
esse liberaletn fortcm, fapientem Fact-
vero quando fit per confequers, fr
per hypothefin , ut grattarum act torn

,
quae bonitatem ; obfdlentiå. quaz potti
fiRm; congratsdatione qua: foclicitatte-
fupponir.
F.ttlr-
,
X 1. Sive autem verbi's,fivefad
./,u," aliquem celebrare velimus invenicrai
naturd- alia quae honorem apud omnes signif:
lem,
cant, qualia funt inter attrtbuta, noro
..Arb.-
tltum
na 'Uirtutllm &: potentiarum generalia
trdriu. qua: inmalam partem accipi non pot'
funt. UtBonus,Pulcher,Fortu',lnfiu-.

,
& similia.InteraclionesautemObedtei
till, Grattarumaclio Prects, aliaqu
ejus generis,quibusagnitio potential

,
virtutis Temperfubintelligitur. Alia qua
honorem apud quosdam fignificant
apud alios vero contumeliam vel neu
in
trum; qualia funt Attributenomin
qua: ad virtutes vcl vitia, honesta vel in
honelh. pro divcrfuateopinioaum di
ver
reterunrur ; ut quodocciderit ini-

um
is;
; quod
quod
fugcrit;
Orator, &
quod fit Philofo-
similia.quaeapud
s in honore aliis contemtui haben-

, is, ,
r : in fact ca qua: dependent a con-*

;,
rudine loci vel praefcriptis legum
iliuiu ut inter falutandum caput
r

ms
,
.iare calceos

innixum
r,
deponere
j,
lare ftantea prostratum vel ge-
aliquid
, corpus

peterc cercmo-
in-

rum formulæ. & similia.Culttuau-


mille quiapud omnesfic semper ho-
rificus est,naturalis; alter vero qui
a mores
& fcquitur, Arbitrarius di-
potest.
lAUum
XII. Porro Culttu esle potest Im- iseltum,
ratlØ; fcilicct jufluejus quicolitur a hum;
potest effefpontllneus, nimirumtalisj'fouta..
jalis videbitur colcnti. si imperatus, neamo
tiones qua: adhibcntur,non fignificant
onorem ut tales, fed ut imperatt: st.
nificant enim obedientiam immediate
y
bedientia potenttarn;itautcultusimpe-
iltU4 consistatobedientia ; spontaneus
jla natura aaionum fit honorificus;
luæfi honoris fignificativs sint apud
pcftantes, cultUtl, aliter eontumeli/J est.
<urfus cultus vel publiclU, vel privatum
ffe potest\publictu autem spontaneus

i
Jre refpeftu colentium fingulorum non
M po-
potest;respectu civitatis poreft. ufft C
cientis,
enim quod spontanéefit,arbirtrio fiarBj
noncfletculrusunusquievil
beretur. sedtot cultusquod coJenj
nisi unius imperio arbirtria omnium
renrur. Frivatus aurem fyontancus c
palàm
, ,
potest, si exhibeatur secrerò. quod eni
fit, vellegibus vel verecune
coërcitum est quod rururae fycntti
adversatur.
Quit st XIII. Ut aurem qui fit coUndia I
lis
tnllltl scopus &finiscognoscatur, confiderafr'*
finiifrH
J,øpru. da causa ,
est quare homines
deanr. Sumendum autem est, que
cultu ga

aliàs ostendimus, Gaudium in eo firu:

,
esse quod quis virrurem, vim, scie
tiam formam, amicos, divitias, at
quamcumque aliam potentiam suam
vel tanquam ÎUJrn contempletur, ne
que aliud esse
,
pæxrer ,
Glortam
triumphum animi putantis se honors
se

ri, hoc est, amari, & timeri, hoc est, set


vitia& auxilia hominum præstohabe
re. Quoniamverohomines,quem hone

,
rar,id est,pro porenre haberi ab ~a!i;svi
dent, potentem esse credunt contingi
honorem culta propagari ; & porentia
existimatione,porentiam acquiri veram

,
Fifiti ergo ejus qui se coli vel juber , ve
paritur is est, ut quam plurimos c(
mode
-
~todo sibi vel amore vel metu obedien-
reddat.
(IV. Utsciamusautem, quem cul- Qu-
~fils ab
um
attributis
est
;
Dei assignetratio naturalis,incipia- nam ftnt
ubi
artr.:"uI'n..bm
inprimis
ei esse
mani-
exsisten-
le^ts na-
turalts
honorandi circa
m. Voluntas enim eum, Deiat-
cemnonputamus esse, nullaesse po- tribute.
et. Deinde Philolophos qui ipsum
~nndura.vel mundianimam (idestpar-

quutosesse ;
in) dixerunr esse Deum,idigne de Deo
non enim quicquam
attribuunt, fed omninoesse negant :
m per nomen illud, Deus, intelligitur
undicausa ; dicentes autem mundum
ô Deum, dicunr nullam esse ejus cau-
m, hoc est ,Deum non esse.
esqui mundum non crearum, sedæter-
Similiter

im
,
esse asserunt, quoniam æterni
tusa esse non porest cansam mundi

,
Te, idest, Deum essenegare. Indigne
em de Deo sentire qui orium ipsi at-
ibuentes, mundi generifque humani
e gimen
eidem auferunt, Nam ut omni-
orentem essefateantur,sitameninfe-
.ora hæc non curet, locum haber apud
ostriturnillud: quodsupranos,nihilad
~; cumque non fit, propter quod eum
ment, aut timeant, illis certè est ran-
quam non exsisteret. Præterea in attri-
M 3 butis
butis quæ significant mllgnlIdinfm'\
potentiam: ea quæ finitum, seu detb

signa esse animi honorantis


Dcum dignè honoramus,
;si
minarum aliquod fignificant,
mini.lb.
non
en
minus
fotentii, aut magnitudinis attribumi
quam possumus Finirum autem ornt i
minus est quam possumus; Hniroctii
majussemperassignari&attribui faci
limèpotest. Nonigitur Deo tribuet
figurll, omnis enimfigura finita ; neq

,;
dicetur concipi, sive comprehendi im
ginatione vel quacunque faculrate ar
mæ nostræ quicquid enim concipimi
finitum est. Er quamquam vox hæc
finitum fignificer conceptum animi

: ,
non tamen sequitur conceptum nob
aliquem esse rei infinita quando enit
dicimus aliquid esseinfinitum nonal
quid in re significamus,sed imporentiar
inanimo nostro;ranquam si dicercmu
,
nescire nos an & ubi terminetur. Ne
que dici de Deo honorifice , quod ide
ejus animo nostro infit,idea enim con
ceprus noster est, conceprus aurem nis
finiti nonest. Nequequod habeatpar
tes , aut quod sirtotumaliquid, qua
attributa quoque finitorum sunt. Ne
que quod in loco aliquo sir. in locoenim
non est, nisi quod undiquaque finesis
ter-
ninos habeat magnitudinis. neque
od moveatur aut quiefcatj utrumque
m fupponit tjfc m loco. Neque plu-
esse Deos, quia nec plura infinita.
•rrC* circa attributa Felicitatis , indi-
aDeo ea esse quæ significantdolorem
):
si intelligantur, non pro affectu sed
r metonymiam pro effectu qualia
nt
pœnitentia,ira,miseritordia vel
,

cge-
atem, ut appetitus, spes, concupiscentia:
amorille qui &cupido dicitur signa
,
;
nim indtgentis. sunt, cumintelligi non
ossit, ut quisappetat,speret cupiatve,
ilÎ ea quibuscaret, indigetque. velsa-
ultatem passivam ; pati enim potentiæ
miratæest, & quædependet ab alio.
QuandoigiturattribuimusDeo volun-
atem , non est intelligenda similis no-
træ ; qui appetitus rationalis dicitur.
Deus enim si appetat,indiget, quod con-
cumeliaestdicere; sed fupponendum est
diquid analogum quod concipere non
possumus. Similiterquandoattribuimus
civisionem&cæxterossensuumactus,vel
(cientiam & intellectum,quæinnobisni-
hil aliud sunt,quàm fufcitatus a rebus
externis organa prementibus animi tu-
multus, non est putandum aliquid tale
accidere Deo ; signumenim est poten-
tiæabalio dependentis id quod non est
,
M 4 bea-
beatissimum.Illu~quinolit
tribuere Deo alla nomina, quam
a
jub
ratio, oportet uri nominibus, quæ v
negativa sunt, ur imfitutiu, aternus, it.
comprehensibilis,vel superlativa, ut apt
mIM, maximus, fontJflmlU, &c. v
;
indefinira, ut bonm, justus, portis,crea
ter, rex & similia co sensu, ut no
velimus quid sit dicere, (quod esse

;
,
eum limitibus nostræ phantasiæ cir
cumscribere fed propriam admiratio
nem,& obedientiam confiteri, quod hu
militatis est, & proprium animi hono
rantis, quantum poceit~ Unicum enin
ratio dictat nature Hgoificacimn Dei
exsistens, five simpliciter, quoa
,
Domen,

QIU-
nus, &Pater.
est unumqae rdationtsadnos, nempe
Deus, quo continetur & Rex, & Domi-

XV. Circa aaienerexterxwquibin


ndm sint Deus colendusest (quemadmodum &
iciii iiei
circa Mtriburll) generaliffimum rario-
tjmbut
,
exhibt- honorantis ;
*ItAV nis præceptum est, ut fin: signaanimi
sub quo continentur, Pri-
turnek- mò preces. Qui jitlgit [IICTOJ auro vel
tordli. ,
marmore vxltw, NonfjcittHe Deos; qui
ter.
Rogat, ille facit. Sunt enim precessigna
fpci; spes veropotentia &: bonitatis divi-
na~agnitio est.
n
Secundò, Gratiarum ttie,quae ejus-
dem
affectûs signum est nisi quod be-
,
ciumantecedantpreces,gratia con-
antur.
[ertiò, Dona, id estoblationes &sa-
* ~cia, funt enim Gratiarum actiones.
Quartd* Non jurare peralium. Est
eimjuramentumhominiscontraseip-
n,
; scire,utrum

; quamvis potentem
;
si fallat, iræ imprecatio ejus ,qui
fefellerit necne & puni-
potest. Id quod
~ius Dei est. Siquidem enim Homo ali-
is esset, cui neque abfcondi subdito
m suorum mailitia,nequeresistere po-
ntia humana posset , sufficeret fides
tra, fine juramento ; qua: violata pos-
t âb Homine vindicari
mentoessetopus.
;neque igitur ji>-

Quintò, De Detl'trmfiJerAtè- IOlJUi)


ignum enim Timoris est; Timor autem
~otentiæconfessioest. Sequiturex præ-
epro :
hoc nonesse utendum Dei nomine
emerè, liNt (ruftrÌíl; utrumque enim in-

;;
onfideratum est.Non essejurandumubi
onestopus estenim frustra.Opusau-
emnon est nisi inter civitates ad vitan-
lum,vel tollendum certamen per vim,
quod oriri necesseest,ubi promissis si-
les deeft, vel in civitate ad judiciorum
certitudinem. Item non essedisputandum
le divina naturâ. Suppositum enim
5M cßt
est, in regno Dei naturalisolá principal
r.itionMf
mnia inquITI, hoc est , ex
scientiænaturalisHisautemtantum

ræ proprietates
,
est, ur fciamus naturam Dei ur ne q~

satis assequi
,
dem nostri corporis aut cujufq; creat
possimun
Ex hujusmodi igiturdisputationibus
hil provenit, præterquam quod ad mo
dulum conceptionum nostrarum n
mina divinæ majestari remere impone
mus. Sequirur quoque (quod arrinet a
jus Rcgni Dei) inconsideratam & tern.
rariam loquutionem esseeorum qui d
cunr, Hocvel iUud non consistere cum si
stitià diviná. Nam & homines conru
meliæ ducunt si filii sui jus eorum d
sputent,autjustitiamaliter quam impe

,
ratis fuis metiantur.
Sextò in Precibus, Gratiarum actio
Tiib:u,Sacrtfictisqne qtitJrjniciexhibetur

nem esse non subitam


;,
oportere esse in suo genere optimum, &
henoriifignificativum nimirum oratio
aut levem , au
plebejam,sed pulchram & benecompo-
firam. nam etsiabsurdum erat quod
Ethnici Deum sub imaginecolerent,non
,
,
tamen à ratione alicnum erat, quod car-
minibus & musicâ in sacris uterentur.
Irem Vtcitmcu PlllchrlU, 8cDonarta ma-
Inljcn, & quæaguntur, vel submissionis
vel
gratitudinis significativa, vel benefi-
rum acceptorum memorativa ;
esse
ficiscunturenimhæc omnia à studio
norandi.
Septimò, Deum non solum secretò,sed
.1 làm & publice in conjpeftit hominum
li oportere. Etenimcultus eomaxime
lacet, ut dictum est supràarticulo 13.
odgignathonoreminalüs. Nisiergo
ii videant, quod in cultu gratissimum
perit. Postremò, summo conatu ob-
rvandas esse leges nuturales. Etenim
)omini imperium parvi pendere, fupe-
atomnesalias conrumelias; sicut&è
ontrario, omnibus sacrificiis acceptior
st obedientia. Atque hæ funtlegum na-
curalium circa cultum Dei præcipuè,
arum (inquam) quas dictat ratio homi-
nibus singulis. Totisautem civitatibus,
quarum unaquæque una est Persona,ea-
dem Ratio naturalis præterea imperat
CultûsPubliciuniformitatem.Nam quæ
actionesfiunt à singulis secundum ra-
tionem privatam , cæ civitatis actiones
nonsunt, nequeergo civitatis culrus.
quod autem fitàcivitate fieri intelligi-
tur ejus,vel eorum qui summum habent
imperium, ideoque consensu civium si-
mul omnium, id est, uniformiter.
XVI.Leges nllturllles circa cultum Inrtgn0
M 6 divi- 'D,;>>4-
,.,.,'j, divinum, quæ praecedente Confider
articulo
titits- merantur signa honoris naturaliaraflf
I
,
Tern pojft ,
tuhiirt rutncxhibsri prjtcipiunr.
^v
Deitn- dum aurem

,,
est
,
duo cfle
Jhtutre rum; alterum Naturlium
arbitn9 Pactmorum
Jut.
genera

so, vel tacito. Quoniam jam in


lingua Nominum sive
lign
altcrur
live ex conlticuro expre
omr4
10,

slppcuJtionttt$l?
ususexconftirurooritur ,etiamex con l
stituto poterit mutari. Quod ('nimde
pendet & vim suam derivat a voliimU
tate hominum , eorundem consentien
tium voluntate murari, vel aboleri po
rest Nominaergo quaeex constituto ho
minumobtinuerunt Deoattribui, eo-
rundem conllituto cellarc polTunt: quoc

,
aatem constituto hominum potest
fieri id constiruerecivitati liccr. jure
crgociviras (hocest ii , quitotiuscivi-
tatis porestatem habent) qua: nomina
five appellationes Deo honorific!,finr,
quae non sint, hocest,quaedoctrinae
de natura & operationibus Dei publi-
cè tenendae vel profirendæ funr judi-
,
cabir. Actiones autem significant non
ex constituro hominum, fed naturali-
rcr, sicuteffectus sunt signasuarumcau-
sarum quarum queadam semper signa
,
sunt contemtuseorum coram quibus
,
siunt,minirumquibisostentaturcorpo-
118
irarmindities & quaecunque pu*
tOO

t
1 ,
:
, ,
facere coram iis quos rcveremur.
r ae semper signa funt honoris ut, ac-
ere & alloqui decenter & humi-
er, cedere de via, vel de alio quocun-
r e commodo. Nihil in his murare ci-
as potest. Sedinfinitae aliæ sunt, quae,
k•od attinet ad honorem autcontume-
rm, adiaphoraefunt; ex veròinsigna
noris à civitate & institui possunt,
intliriirw revera honorisrcae funr. Ex
10 intelligi poreftcivitati obediendum
se,quicquidjusserit pro signo honoran-
* Deum, id est, pro cultu usurpari,mo-

id in signum honoris institui possit ;


uiahonoris signum est,quodjuitucivi-
itis pro tali usurpatur.
XVII. RegnanteDeopersolamna- Rtrnan*
uram, quae sint leges ejus ,-tam facrz u Dto
uam seculares diximus jam. Quoniam perna-
turam
utemnemo est, quinfalli ratiocinan, siUm,
o possit, contingatque circa plerafque ltgflm 0-
,
diones homines discordi sententiâ mmum-
sse,quaeriulterius potest, quemnam, inlerprf
ttmtfft
•efrt rationis, hoc est.legum suarum in- ttvita-
erpretem Deus esse voluir. Et de legi* tem, id
us quidemsecularibus,idest, de iisquae est tan*
pertinent adjustiriam & mores homi- htmi-
tum versus homines,
,
,
ex antè
iritatis constitutione rationi con-
M 7
dictis

sen..-
de 1tin*
omniaesse penes civitatem ;
vel (U- sentaneumessedemonstravimus, TU,ii(
ti. -ttJtci.txdfl
qu* ha- tem nihil aliud evfe, quam legum int i
ietsub
i
Deo «- pretationes : & per consequens Icgidfi
vitatii interpretes ubique esse civirates ho -
irnpe- est, eos qui civitarum habent imporiur.*'.
Tiurrt summum. De legibutautem sacriscons
sum-
mum.
derandum est, quod supra cap. 5. artic !
13. demonstravimus, fingulos cive
ranrum juris in eum vel cos qui impt
rium habentciviratis, quantumtrans
ferre potuerunt transtulisse. Porue
,
runtaurem rransferrejus decernendi d
modo quo Deus honorandus sir. erg
&transtulerunt. od autem id po
tucrint, ex eo minifestum est , quot
modus honorandi Deum ante constiu
tam civitatem ab uniuscujusqueratio-
ne privatâ perendus erat. unusquis.
que autem rationem privatam, ratiom
totiuscivitatis fubmirrere potest. Prae-
terea si singuli propriam rationem in co-

decorum,
lendo Deo fequerentur, in tanta diversi-
tate colentium, alter alterius cultum in-
vel etiam impium judicarer;
nequealter alreri Deumhonorarevide-
retur. non effet ergo cultus, ne is qui-
dem qui maximè cum ratione congruo-
ret, propterea quod natura cultus ineo
consistit, ut sitsignum honoris interni:
signum
num autem non est
nisiquoaliquid
notescitaliis. nequeergo signum ho-
risestnisi quod aliissicvidetur.Rur-
signum verum est , quod consensu
minum fit signum ,ergo etiam hono-
icumest, quod consensuhominum,
est jussu civitatis fit signum honoris.
,
n ergo
est contra voluntatem Dei,
er solam rationem declaratam, exhibe-
:
ipsi signa honoris quaeimperabit civi-
s. Possunt ergo cives jus decernendi
e modocolendi Deum , incum vel eos
ransferre qui civitatis habent impe-

,
,
ium summum. lmo debenr alioquin
nim omnes absurdæ opiniones de na-
ura Dei, ceremoniseque omnes ridi-
ulae quae apud ullas gentes exftitere
, ,
eadem simul civitate confpiceren-
n
;
ur ex quo contingeret unicuique cre-
cre cjeteros omnrs Deum contume-
ia aiffcere. Itaquedenemineredtedi-
ciposset, quod Deum coleret: nemo
nim Deumcolit, idest, honorat ex-
erne, nisi is qui ea facit,quibus aliis a p-
,
pareat honorare. Concludi itaque po-
est legum naturalium tam sacrarum
quam secularium, Regnante Deo per
blam naturam interpretationem
,
pendere ab authoritate civitatis
,, de-
hoc
,

j
tfl eju« hominis, velcuriæ, cui con-
ces-
cessum est summum civitatis imperiu

rià
& Deum,quicquid imperat. pcr ejusv
cem imperare. Et , è converso , qui
abiis imperarur &
,
circa modumhon

Deo.
randi Deum, & circa secularia imper -

-n.III- XVIIIIncontrariuraauteminte
fdfimtl
q*ddam rogare poterit, Primò,an non f
quis
"1.. quatur obediendum civicati esse, si d
rectè imperat, Deum contumeliâ as
cere, vel prohibeat colore : Dico, no
sequi neque esle obediendum. na
,
contumeliaafficere, autnonomnino c
lere, àaemine intelligipotestpro mo
docolendi neque etiam habuit quil
quam antecivitaremconstituram, co
rum, qui Deumregnareagnoverunt ju
negandi honorem ipsi inde debitum
neque ergo jus taliaimperandi in civita
tem transferre potuit. Deinde, si quæ
tatur , an obediendum civitati sit, si im-
peretaliquid dici, vel fieri, quod non est
directèinDeicontumeliam,sed exquo
tumeliosæ possunt derivari ;
perratiocinationem consequentiæcon-
veluti si
imperetur: Deum colere sub imagine,
iis,
coram qui id fieri honorificuni esse
purant?Certè faciendum (*) est. Cul-
tuseniminstituiturinsignum honoris
fic aurem colerc signum honoris est &
,
ho-
ii.orem Dei propagat apudeosquibus
»jp>signo haberur. Vel si impererur
11) IllJrntn arti-ibticre, quodnonin-
te
cum hoc ipso nomine
:
,
gimus quid significet , autquomo-
Deo cohæ-
id quoquefaciendumestquia quæ
; mus
honoris causâ,nec intelligimus
er se habere si pro signis honoris
,
ipiuntur, signa honoris sunt,ideò-
e , si ea facere reculmus, recufamus
i honorem propagare. Idem sen-
ndum estde omnibns attributis &
tionibuscircacultum Dei mereratio-
lem quæ cadere in controversiam
, ,
disputati possunt. Quamquamenim
jusmodi imperata possuntesseinter-
mcontrarectam rationem, ideòque
ccata in iis qui imperant, non tamen
nt conrra rectam rationem , neque
eccara in fubdiris , quorum in rebus
introversis recta ratio est ea quæsub-
ittitur rarioni civiraris. Polhemò, si
,
homo vel curia cui commissa est
mma potestascivitatis jubeat seco-

bediendum sit.
,
attributis & actionibus illis quibus
olendus est Deus quæri potest an
Multa suntquæ & Deo
& hominibus communirer attribui pof-

unr; nam & homines laudari,& ma-


nijfcari possunt ; multæque adtiones ,
quir
quibus&Deushominescolipossunt
Sed attributorum&actionum significa
tiones tantùm spectandæ suntAttribu-
tisergoquibus significamus sentire nos
hominem aliquem ita imperium habe
re, ut à Deo non dependeat; vel esse im-
mortalem, vel potentiæ infinitæ, & si-
milia, quamquam jubeanr Reges, ab-
stinendum est; sicut 8cgclionibm idem
significantibus, ur precari abfentem, ro-
gare ea quæ solus Deus dare potest, ut
plUVial, & serentatem; offerre ei quæ
ut
solusDeusaccipere porest, holocau-
sta;velcultumexhibere, quo major ex-
hibcri potest, ut sacrificium. Hæc enim
eotendunt,neDeus regnareexistime-
tur,contra idquodabinitiosupponitur.
Cæterum genuflexio prostrario.vel alius
quicunqueactuscorporisadhiberi licitè
porest, etiam in cultu civili: possunt
enim significare agnitionem potestatis
civilis tantùm. Cultus enim divinus à
civili, non motu, situ, habitu, aut gestu

;
corporis distinguitur, fed sententiæ de
eo qui colitur declaratione ut si pro-
sternamus nos ante aliquem animb de-
clarandi eo signo quod habemus eum
pro Deo, cultus divinus est: si idem fa-
cimus in signumagnitionisimperii civi-
viliscultus civilisest. Nequedistingui-
tur
cultus divinus à civili per ullam
ionem quæ inrelligi solita est sub no-
nibus & quorum prius
vorum officium, posterius sortem de-
tans, nomina sunt ejusdem numero
ionis.
W
Ccrtfcfaciendumest] Diximuicapi- .An"
t
prtfentisarticulo 4. qui Deo ermi- fAI"
sattribuunt,facereeoscontralegem de
1

iltu Dei nllturllkm. lam qui D'eum co-


mt sub imaginej terminos tiltfiatuunt.
,
iciunt ergo quodfaciendum non est 6.

ciendumigitureftprimb ,
cm priori videtur ejJe (ontrllrilH,
hie
non iOos qui
mperio ceatti fie colunt, Deo terminos
tjftgnare fed qui imperllnt. nam qui in-
viti colunt, revera colunt,fedeo in loco
flint vel procumbunt in quo loco ftllrl

,
vel procumbere a legitimo imperante
iuffifunt. Secundo faciendum esse dico,
nonJèmper 6. ubique,fedfuppofito nul-
lam aliam esse colendi Deum regulam
prater diBamina humant rationii; nam
tune voluntas civitatis pro ratione est.
.At in Regno Deiper Pattum, five anti-
quum five novum , ubi expresse prohibe-
beat tamen faciendum non est. I.
tur Idololatria, etfi civitat fic colere ju-
conifderaverit, qui repugnantiam puta-

t"'*
W
M -
*
nit esse aUqtMm inter articulum hwtA
(jp dtcimum quar.'um.t;*putare definm

XIX. Ex iis qui dicta funt,colligi-


,
tur, Regnante Deo per solam ~nrio
,
nem naturalem peccare fubdiros , pri-
mo si violant leges morales illas, quz
!

explicatefunt cap. 1. & 3.Secundo, si


violant legesfive rnandara civiratis in

Tertid i
iis rebus qux pcirinenr ad juftitiaro.
sinon colant Deum I("'
tifiitfp. Quarto,

esse Dcum Optimum


st
, ,:
nonconifteantur co-
ram hominibus verbis8c foclis , unum
Maximum
tissmum, tonus mundi, mundcnorurtt-
que Return Regem fupremum Hoc
Bea-

est si Deum non colunt. Quartum hoc


~peccaTum in RegnoDeinaturali, per,
,

ca quæ dicta funt capite prjecedente,


articulo i.Ufi ai-jiniMajeJlatiicrimen
est. Est eni:n negitio divinse porefta-
tis,five Atbeifmus. Procedunt cnim
;
Regem ,,
Peccata hie similiter ac si su pponere-
mus aliquem hominemefle fupremurn
qui absens regnaret per Pro-
contra quem peccarenr qui-
regem

omnibus ,
dem illi, qui Proregi non obedirent in
excepto si regnum sibi ipft
arrogaret, vel alii tradere voluerir, illi
vcrò quiitaablblucC-eidemobedirent,
ut
J non excipercnr,Rciimjcftatis
'lu
~#*entur.

CAPUT XVI.
De Rrtno Dii per fnShtwt
V0W.

VtrAI?: irltjitnem (superstosione exteras ma-


tionettnupMnte ) instituitDetU per Abraiia-
~jniiin. 11. ].-.a. inter Deum & Adamum,
prohibita est disputatio de ruendttis superio-
rum. HI. pjiiinttr Dtflm & Abraha-
mum [.rml</,c. iv.In paQoillo continetur
agnitioDeinonsimpliciter,sed quiAbiaka-
appa-
ruttAbrahamsv.Leges quibut

turx ,tr
*iu$teneidtHr,*lt6 nongrant pr..:tr legei na-
legemCircumeiifrms.
mus NerimDei, & legum omniumapad
vi.Abraha-
fwsiiieerprcstr,zt. VII, Subditt Abrakami
ftccArenmfotueruntipifcbediendo.vi1I.F«-
iNrimdeicum populo Hcbrzo dmOllreflJ
Sinai. ii.Irtd* regtmcnDeinomen Rcgui
firtitum est. x.£u*namfegrs ludmit* Deo
impoftr*Jinr.Tcr.Quid ift
quomodoco^no-
fiendum Verbum Dei. XII, Quodnamsue-
rit Verbum Dei scriptum apud ludmct,
xiii. Potestatem inteipreiandi Vcr-
bumDei,& ponmampoteftarem-civilem
conjunfhti suisseinMose,dumviveret.XIV.
EII[Ùm conjuncta* futjfe is
summo Sacer-
dote. viveute lofua. XV. Etfdem conjuaOat
ftiijfcm funiuio Sacerdote nfytuad Sau-
lem Ilcgem. xvi. Easdemconjunctasfuijfa
s
inftegibu mfijkcadcuptiviuttem.xvil.E^C-
dem
demfmijf* i. Sacerdotibuiptjl captivitatm
X V I I I.isipud judzos,n'lllt;opr,vid",r,
divirid, it ld»l$UtriMt fold trmnt erimin*lass
Majeftatisdivins
cipibw fmm Jisrert
,deMtnt.
incsttru tmmbm, Pm

Vtrtm
I. H imbecilliratis
Abet-hoc humanum Genus, at
rtttfi•- propria confcicn
ntm (fit- rii, & admiratione eventuum natura
ptrflitit- hum, urpleriquecredantesleomniun
meCarol- rcrumvifibiliura Opificeminvifibilenc
TMM- ,
litnei Deum; quem eriam raetuunr fenrientej
ICCMjHtn- non esle fibi satis tutelæ in fcipris.C xte-
tt) insti- rùm, ut eum re&i colerent irapcrfcctus
tuit usus rationis & atfeétuum vehemen-
Dtutper ,
tia
.A"- quando obftitere. Metus autem invifibilium,
btmum. à reéta ratione separatur, fuper-
ftitio est.Hominibusitaque fine fpeciali
Dei auxilio , utrumque fcopulum effu-
gerc: Atheifmum&fuperjlttionem, peni
erat impoflibile. hzc enim a metu fine:
real ratione, ille arAtionis opiaione fine
metaproficifcirur. Maximam itaque

ne Gentes
;
partem hominum facile occupavir ido-
lolatria & coluerunt Deum omnes pe-
sub imaginibws &c figurii re-
rum iirutarum, fpeftraque five Phan-
tasmata, forte ex metu dæmonia appel-
lantes, coluere. Placuit autem divinæ
majeftati (utinHistoriâ sacrAscriptura
legimu.) ex genere humanounum per
quem
m ad verum fui culrum homines
Joceret evocareAlrahamum ; iHi se
frruturalircr revclare; & cum illo
je iiliusfemine celeberrimum illud
e
,
Pactum , quod JppcHjtur Pactum,
v-trdm & 'lifl.uneutum Antiquum.
gitur Religionisven:caput elr; is
t dtIni'iitt>) :mum esse Deum Creato-
~i Vnivcrfi prlllJh docuit. Et ab eo
mum Dei per P./d4 initium sumit.
eph. Anriq. Jud.lib. I. cap. 7.
II. Initio mundi regnavit quidemPaClt
~Ius non solùmnaturaliter,fed etiam inter
, Tcum
r past urn ,
super Adamum & LVllm;
&-4,14-
videatur nullam voluifleobedientiam

,
aeftari fibi, præter illam quamdicta- prohibi-
t ratio naturalis, nisiperpactum
mum,
id taest dt-

,
-
ipsorum hominum consensu. ffutiitio
, ex
b
de m.in•
uoniamaurem pactumhocftarim ir- damj'u-
:umfa&umest I
nequeunquampost perio-

0. Hoc tamen obiter notandum


epto illo de non comedendo de arbore
~lentibon; &mali (fivejudicatio de
,
novatum , non est inde Regni Dei ( de Tum.
uo hoc loco agimus) deducenda ori
præ-

,
~;ono & MAio prohibita fit
)
uctus alicujus arborei Deum postu-
,

~isle praeceptisfuis obedientiam fim-


five cfus

~'lidffiraam, fine difputatione,anBo-


~m vel AUlftm effet quod praeci peretur
fru-
sructusenimarboris, si .arurn

-
sir,nihilhabet innaturâ sui,quo
ejus moraliter IIJIIlIM, hoc est, peccat
essepossit.
*r*ai III. Pactum autem inter Deum
imttr Abrnhnmum hac formulà initum
Demm -Gen.
i,r~A-
'r.h. meum
17.
inter
,
vers. 7 8.
me fjflf, &
pact~
mew.,I'en
.m tuum feftteingenenttionikmsfuif
ftrmu- sempiterno. utsim Deustuus óajêm;
foci
U. tui postteinsempiternu~ Daboque
bi & semini tllD terram peregrinatio.

nem tttrrjim. o
till., emnem terrmm Chmtsmn in possess
vero Abrmhamm
semen ejusmemoriam fordais huj~
conservare posser, necessariaerat fig
institutio, Adjectaergo eltpaoa.Ci
cumcisio, fed tamen ut signum tantùr
vers. Ie. Hoc est pmttummmm quodo.
servabis inter me & te, & semen tun~;
:
post te Circumcidetur exvobisomne ma

,
culinum & circumdents carnem pri~
,
futit vefl,; ut sit insignumFoederis
ter me & vos. Pactum ergo est, ut A~
,
bamus agnoscat Deum esse Deum ipfiu
& feminisejus, hocest illisubmitta
se regendum; &ut Deusder Abraham,

;
hæreditatem terrae illius inqua tunc ha-
birabar, fed ut peregrinus utqueAbra
hamus in signom memoriale hujus pact
cura-
aret se &semenejus mafculinum cir-
ncidi.
[V.CumveròAbrahamudetiuman- In PJRI
t pactum
atorem
•seltfenti*t :
Deum
(
ficregern,
neque de
agnovisset
neque
mundi
enim
Procidentiâ
de
igs con-
ttnttur
agntlit
Dei D«,Mt"
quam dubiravit ) quomodo super- (implicj-
s um nonerat, quod obedientiam fibi ter,fed
~rurâ debiram voluerit Deus pretio & JUI "Iui
,promittendo apptt-
i]r contractumacquirere ruit

~an ,, ,
~icet Abrahamo Regnum terræ Cha- ..Abra.
hâc lege ut acciperet
>ofuo cumjure naturaliidjamante
cum pro bama.

et? Illis itaqueverbis, ut sim Deus


us feminis tuipost te, non inrelligi-
r satisfieri huic patto abAbrahamo,so-
agnitione potestatis,& dominii,quod
eus habet in homines naturaliter, hoc
~t, agnofcendo Deumindefinitè, quod
~tionisnoturalis est, fed oportere cum
;nosceredefinitè ilium ,qui dixeratip-
, Gen. 12. verf. 34.Egredere deTerra
~, &c. Gen. 13. vers. 14. Levaocu-
, &c. Qui apparuitei. Gen. 1 8. v. 1.

,
~b specie trium virorum Cœlestium :
c Gen. 15. verf. 1. per vifionem : &
~ers. 3. per somnium quod Fidei est.
Quaspecieapparuerit Deus Abrahamo,
uali sonoeumalloquutus sit, nonex-
licatur;constat tamen credidisseAbra-
N hamtim,
hamum voccm illam suisse voccm D~
& revelationem veram, & \'olui
, u
erat, pro Deo universi
, ;
suiscoliilium, qui sic cum alloquu««V
creatore fide~
t,
que ejusin eo sitam suisse non qu-
crediderit Deumesse, aut in promis
veracem esse, id quod credunt omnes
sed quod non dubiraverit Deum suit
illum, cujus vocem & promissaaudit~
rat. Et Deum Abrahami significare~
non simpliciter Deum sed Deum itl.
apparentem ,
quem Abrahamus
quemadmodum
,

,
dcbebat Deo eo n~
cul~

;
mine non erat culrus rationis fed rel~
gionti&fidei nec quem ratio,fed quel
Deussupernaturaliter revelaverat.
,

V. Leges autem Abrahamo à Deo


Legti
quiin* vel ab Abrahamo familiæ suæ positas
..Abra- tunc vel post seculares vel facras
,
hamu* (excepto mandaro de circumcisione ,
teneba- quod inipso
Pacto continetur) nulla,
tur,ahx
noitt-
legimus. Ex quo manifestum est, nor
rjnt suisse alias leges , aur cultum quibus
prdter Abrahamus tenebatur præter leges na
,
leges na- turales,&cultum rationalem &cir-
turd, & cumcifionem.
,
legem
circum- VI. Erar autem legum omnium in-
cifionu. terpres, ram facrarum, quam fecularium
„Abrti- apud suosAbrahamus modona-
vtrlri
,
llamus turaliter, quatenuslegibus , non
uteretur na-
tura-
,
alibus tantùm fed etiam
ex ipsâ pa- Dei(y

110 obedientia,
formulâ,qua promirriturab Abra- legum
t
se ctiam pro semine fuo. Ddfru([rcl pudsuos
emni-
non pro se tantùm, um,a-
setnisifiliiejusilliusmandatisobedi- ;nttr-
~cenercntur. Arque quod dicit Deus pret
On. 18. vers. 18. Benedicenda sunt in erat.
omnes nationes :
terra scio enim quod
pccpturus sit filtif suis & domui fill.
(IIe ut custodiant viam Domini, &-
,
~iantjudicium&justitiam , quomo-
intelligi potest, nisi filii& domus
'JS teneri ad obedientiam illius manda-
præstandam supponerentur ?
VII. Sequiturhinc,subdirosAbra- Smbliri
~mi ipsi obediendo peccare non po-,AbrAF-
isse modo Abrahamus non impe- hami
,
sset Deiexsistentiam vel Providentiam peccare
non pe-
egare , vel facere aliquid , quod esset tutrunt
expresse contra honorem Dei. Incæte- ipsiobe-
~s
rebus omnibus VerbumDei ex illius dltnåo.
~lius ore petendum erat ut legum
,
mnium & verborum Dei interpretis.
DeusenimAbrahami quisfuerit&quo-
~odò colendus ab Abrabamo solo do-
,
eri poterant. QuiveropostAbrahami
nortem fubditi erant imperio Isaaci aut
acobi fine peccato per eandem ratio-
~em ipsis in omnibus paruere , quam-
~iu proDeo&Regesuo agnofccrent &
N 2 pro-
profiterenrur Deum Abrahami. Prit
enim Deo Cmpiicictr se fubmiferant
quam Abrahamc ; priùs aurenAbr,

,,
hilmI, quàmDeoAbrahami, &rusit
prius Deo Abrahami,quliaIsaco. I
subdicls itaque Abrahami unicum era
crimenlese majestatistk'rjijut
Deum;sed inposteriseorum
, , negar
læsæm;
jestatis crimen hocquoqueetat negar
Deum Abrabami, hoc est, colere Deut
aliter quam ab Abrahami est institu
tum, nimirumsub imagioibus (~)ma
nu-factis, prour fecerunt cameræ natic
nes, quæ propter earn causam appel
labanrur ldololatri. Ar" hucusqui

rum,
fubdiri circa mandara principum fuo
quid faciendum & quid fogien.
dum erat,satis facile dignoscere po
tuerunt.

.Awls- Sub Iraaginibus rnanu-faftis) Viit


teiit. etip. IS..Tt. 14. ibi cultumtalemirratiD-
naltmesse oftendimut,At fijuffu civita-
tis jia, cui"jerbumDeifcrrptum non est
cognnum niftiereccptum, cultum talem
cap. 15.art. 18. oftendimr.tejferatio»#-
lem. Citerurn ubi Deus regnal per pa-
ftmn, inque, neficcoUntjtxprefs^ casse-
,
tur ut per pastum Abrahami; ibi five
ifijujft*fivejuffucwitatisfiat, malejit.
VIII. Ut
VIII.Utperganjus jam, dnétum Paiium
uemdo scripruræ facrz,idem Pactum Dei cum
ptpulo
levarumest, Gen. 26. vers. 3,4. cumHLI/T**
flCO. & Gen. 28. vers. 14. cum IACO- admin-
ubi Deuese appellat non simplici- ternSi-
, nai.
r D-um, quem natura esse dictat; fed
stincte DMMW Abrllhilmi & ifitaci:
,
post, idem Pactum renovarurus per
~jèn cum roro populo lfraëlis Exod.
vers. 6. Ego (inquir) sum Deus pa-
is ~thi, DeusAbraham, Deus ifiac.
;.u.s lacob, Dcinde cum populus
le constitisset in deserto propemon-
emSinai, non modo liberrimus fed
,
tiam subjectionsihumanæ propterme-
neriam recentem servicutis Ægyptiæ-
æ inimicissimus , Pactum illud anti-
uum propositum est omnibus redin-
egraadum, hac formula, Exod. 19.
fnf. 5. Siergoaudieritis vocem meam cJ.
sustedicritis Pactum meum (nimirurm
'Vadium initum cum Abrakamo, lfttaco,
& Iacobo ) eritis mihi in peculium ex
,unais- populis. meaestenim omnis ter-
ra. ~& vos critis mibi in Regnum Sacer--
d~male,dgensfanaa. Responditautem
emnis populus simul. verf. 8. Cuncta
queloquutusest Dominus,faciemus.
I X. In hoc Fœdere animadvertten- Indt T
ju
da estinteraliaappdlatio Regni non SVei,ø- men

N 3 ante
mmre- ante usurpata.
ini sir. & per naturam , Quamquam enim
& per Pactum cu
titum Abrahamo esset Ipsorum Rex, debeba
Ift.
De

nature
ramen ci obedicntiam& cultum
lem rantùm, quatenua fubditi ipsius
rdigiosumverò qualem instituit Abrt
hllmUl quatenus fubditi Abraham,
,
Isaaci, vel Iacobi suorum Principum n
turalium. ipsienimVerbumDeinullut
acceperant practer illud naturale vet
bum rectærationis,neque pactum in
ter Deum&ipsos ullum intercesserat
nisi quatenus volunrateseorum inclu
derentur in volunrate Abrahami u
,
Principis sui. Jam verd per pactum ini
turn ad montem Sinai, consensu habi
to singulorum , fit regnum Dei supe
cosinstitutivum.,Ab hoc tempore ini-
tium habetceleberrimum illud in scri
pturis sacris. & scriptis Theologorun
Regnum Dei: arque hucspectat, quod
curaIsraëlita Regem exposcerent, di-
xit Deus Samueli, I. Sam. 8.vers. 7.
Non te abjecerunt,sed me,ne regnemsu-
pereos. & quoddixit SamuelIsraëlitis
I. Sam. 12. vers. 12. Dixistis , Rex im-
perabit nobis, cumDominus Deusvester

,
regnaret in voblr,&c quod dicitur Ierem.
3 1.vers. Jr, Pactm, quodpepigi ~&e.
cum ego dominatus fum eorum ; arque
etiam
..)t am doctrina luda Gait lit; cujus men-
• o. 1.
hisverbis :
fit apud Joseph. Ant. Jud. lib. 18.
Quarts, nut em
,4m fapientit fedantmm vu primus
flu-
IthDT sust ludas GaltUm. Hi catera
<

Pbarif&is confentiunt,ntji quod con-


m

,
ihtijjimoItbertatu amortflagrant, cre-
mlts folnm Deum Dominum haben-
4m at Prtncipem & factUfauel exqui-
ttjftma paenarum genera laturi. una
Am coguatisfuis ac fhllriJlimÚ. qtiam
icrtalem altquem appellate Dominum.
X.
,eis
lure regni per Pactum sicconsti-
uto videndum proximo loco est nam If
uasnam
, ON&-

Deus propofuerit leges. Eæ gttIm-


d.u 4
erC) omnibus notæ funt, nimirum De-
Deo urt-
•alogus & illæ aliæ tam judiciales, pøfit4
,
quam ceremoniales, quæ habentur à vi- sint.
cesimo ca pite Exodi usque ad finem Pen
tateuchi,&obitumMosis. Legumautem

rum ,
in universum per manuraMosis tradita-
aliæ funt quæ naturaliter obli,
gant, ut quæ à Deo, quatenus Deo natu-
relatæsunt, &vim suam obtinuerunt
etiam anteAbrahamum. Aliæ quæ obli-
gant ex vi pacti initi cumAbrahamo, ut
pote lætæ à Deo quatenus Deo Abraha-
mi, quæ vim suam habuerunt ante Mo-
sen, propter Pactum illud prius. Aliæ
vero obligant ex pacto illo solo quod
N 4 postre-
,
poftremum initum estcumipsopop
lo, utpote latæ à Deo quatenus Regep
culiarilsraelitarum. Primi generis su

,
omnia præcepta Decalogi quæ pertine

;
ad mores qualia funt, Parentes honor
lJù; non occides non mtchaberis non
r/tberu;non dices falsumTetfhnontum
f
nonconcupisces. Suntenimlegesnatura
les. Prætrerea præceptum de non .Ji
i
mendo Dei nomtneinnjunum estenir
pars culrus naturalis, ut ostensum est c
pire præcedente, arriculo I 5. Item se
cundum,de non adorandoperimaginem
seipsisfcatam;estenim&hocreligioni
naturalis, utcodemarticuloostenditur
Secundi generis est præceprum Decalo
gi primum, de non habendis diis alienis
in eoenimconsistitessentia pactiAbra-
hami perquodDeusnihilaliudexigit,
,
quam ut ipse DeusipHusestet8ctcnunit
ejus. Irem præceprum defanBificandt
sabbatho. Est enim institura feptimi dici
sanctificatio in memoriam creationis
Hexameræ, ut apparct ex his verbis,
Exod. 31.v. 17. Pactumest(subaudi-
tur sabbathum) semptternum inter me &
filios israël, signumque perpetuum:sex
enim diebusfecit Dominus cælum &
terram, & in septimodieaboperecejft-
vit. Tertii generis funtleges politica, l'it-
diciales,
t:.
cities cermwnialetque , quz specta-
, fecundi
nt ad JmUos solos. Primi & ge-
ris leges is tabuUe lapideis scriptæ,
em pe Decalogus,inIpsaArca conferva-
ntur : cæteræ scriptæ in totius legis
repu..banlur in arc. IlltlTe.
leut. 3. V. 26. hæ enim retenta fide
pOl<:r.mrmuuri,illæ non po-

X J. Leges EMd omnes funt Verbum Quidft,


non converso omne & 1""-

,
Dei fed è Verbum modo co-
Dei est lex. Ego sum Dominus Deus g"ofcen-
nus qui
bumDeiest,
eduxittede terraÆgipti Ver- dum
lexnonest. Nequeomne Verhnnr

anà cum ipso enunciatur , ,


d quod ad Verbum Dei declarandum
,
aut fcribi-
tur , statimVerbumDei est Nam hac
iicit Dominus, non estDomini vox, fed
Dei.

præconis, five Prophetæ.Idomne&so-


lum VtKhtti Dei est,quod Deumloquu-
tumesse pronunciavit Propheraverus.
Scripta autem Prophetarum compre-
hesdentia tam quæ Deus,quam quæ ip-
se Propheta dicit, ideo Verbum Dei ap-
pellantur quia Verbum Dei conti-
,
nent. Quoniam autem Verbum Dei id
omne & solum est,quod pro tali ex-
hibetur à vero Propheta, fciri quid sit
Verbum Dei, antè non potest quam
,
cognoscatur; quis sit Propheta verus ;
N 5 nec.
nec Verba Dei credi, quam credaru
Prophertæ. Mosià populo Israelitico ere
ditum est propter duas res: miracula &
fidem. utcunqueenim magna & evideo
tissima miracula operatus fuerat, nor
tamen ei credidißènt, saltemnon ere
dendum erat, si adalium
cultum eos es
Ægypto evocasset,quàmad cultum Dc
Abrahami Ifllil&i & lacobi patrum
,
suorum. Fuissetenimcontra FmButnab
illiscumDeoinitum. Similiterduæres
sunt, nimirum præctio futurorumsu-
pernaturalis, quodestingens miracu-
lum &fides inDeum Abrmhami iiberato-
rem coram txJEgypto quias Deus omni-
bus Iudtis pro notisveriProphetæ ha-
bendas propofuir. Cui alterurra harum
deeft is Propheta verusnon
,
est, nec
pro verbo Dei habendum est quod pro
tali obtendir. Si desitfides, reproba-
tur his verbis:Deut.13.vers: I. 2.3.4. 5.
Si surrexerit inmodiotui Prophets, aut
qui somnium isidiffitfedtext, &pr&dtxe~
rirJignitm atque portestum, & evenerit
, :
quodloq*utuseftT4$> dixerit tibi eamus
& sequamur Deosalienos &c. Profbe-
ta ille,autfictorsommorum interficietur.
,
Si prædictioeventuumdesit rejicirur
,
his verbis : Deur. 18.vers.21. 12. Quod
a
$tacit cogitunonc refpomierk,quomodo
pojfttm-
i
:
-tod
est~if

i
kminteUigrrc,quod Verbum Dominut
Hoc habebissignum.
nomine Domini Propheta ille
uiixerit, &non evenerit, hocDomi-
usnon est loquutus ,sed per tumorem
,;m;suiProphetaconfinxit.Jam quod
III"-_D,.j sit id quod per verum Pro-
letam pro tali enunciacur, & quod ve-
sPropheta apud Judæos fuerit, cu-
s fides vera erat,cujus prædictio-
buseventus respondebant, extracon-
oversiam est Sedquidfitsequi Deos-
ienos,&cumimeventus,quiprædictio-
ibus respondere affimantur, eisverè
espondeant necne, multas conrrover-
m pati potest, præsertim in prædicto-
dbas quæ obscurès atque senigmatic£
ventum præsignificant f quales funt
prædictiones prophetarum ferè omni-
im, utquinon paum.(leurMores, fed
per nigmata & figuras Dominum vi-
ju,
dent. Num. I 2. vers. 8. De his autem
dicari aliternon potest, quam per RJItjo-
nemnaturalem. dependetenim judica-
-tiealaex interpreratione Prophetæ &
comparationeejusdem cumeventu.
XII. Pro VerboDeiscripto habebant Quotf-
ludei librum legis totius qui, appclla- fuerir
vam
baturDeuteronomiumfqueautem ad verbung
captivitatem,quantum exHistoriasacrâ Deifc.-;,-
N6 colligi
colligi poreft, illum folmm. nam libe
hictraditus eftabipfo Mase Sacerdoti I
bus,afiervandus& reponendus late in
a
reArea: Foederis , & Ragibus descri
bendus. Deut. 3. verf. 9.1.6.idemquc

J.verf. 1.
;
longo polltempore anthoritate Regi
lofit.pro VtrboDei recognitus 2 Reg
CaeteriverulibriTcftamen
1;1 rcreris quando fueriiK in canonem
primum reccpti.nonapparet. Quod au-
atrinet ad Propherai, lfrntamic cx-
rem
reros, cum prsedicerenr nonnifiea.cua:
vel in caprivitatc, vel post captiVlra-
temiururieranr.eoruro scripra non po-
tuerunt pro ProphctiLiJ illicò habcri,
propter legem supra citaum ex Dcur.
18. vers.ii. 22. quajubebantur Ifrillti-
tt, ne proPropherahaberent,nifieura
cujui praediciionibus erencus refponde-
renr. Atque hinc fortieft, quod ludÚ,
quos imcrfecerunr,cl!ffi prophetarent,
eorum fcripra post, propter cventum
prxdictionum, pro Propheticis, hoc til
proFerboDeihaboerunr.
Ptttfld-
Trmin- Bo veterelegts :
XIII. Cognitô, quae fuerint
bib
& quod Vubum Divi-
terpre- num ab initio receprum; conifderan-
Pi-

i
land
Vtrlllm
dum deincepsest,penes quem,vel quos,
Dei, b de fcripris Propheiarum poll furgen-
frmman tiuman recipicnda eflem pru Verbo Dei*
id
.etl', an eventus prsedittionibus rc- ptlefiA"
Hinderenr, nccne, judicandi, & apud ttmit-
Hi;m,vel quos legesjam receptiuQ* Ver- viltm,
conjua-
Deifcripturn interpretandi rcfide- CIju
iT authorita3 ; id quod per singula tem- fusjji in
& mutationes Reipublicae Iti-aeli- Mofe
> }ra, dumvi-
11x inveftigandumeft.
Manifeftum autem est potestatem vcrtr.
!nc vivente Mole, roram suisse penes
,
iUin. Nam st iplc interpreslegum &
rbi non esset oporrer ut munus
,
nd pertinuerir vel adfingulos priva-
Tt, velad congregationein fiveSym*-
gam plurium,vel ad fummttm Sacerdo-
m, vel ad alios prophetlU. Primo, mu-
js illud rainime suisse privarorum ho-
iinum,aut congregationis ex illis com-
olira:,exeoconstat quod nonadhibi-
imo prohibiri fuerinr. gravissimismi-
,
is, ne aliter quam perMo/en, Deuman-
Jrent. Nam fcriprum est, Sacerdotesau-
em populusnetranfcant terminos,
7ec ascendant ad Dominum, ne forte in-
erficiatillos. defcenditqtte Moses ad pop u-
um&omnianarraviteis. Exod.79.2^,
2.
quod nequesinguli neque
5. Deinde ,
congregatio debeat prærendere, quod
Deus per illos loquurus fit, 8c per con-
sequens, quod jpfi Verbum Dei intcrpre-
tandijushabeant,orraoccasione ex fcdl-
N 7 tiune.
tioneCore,Datbmn,Abiron, 8c ducen.
torum8cquinquagintaSynagoga: pre
ceram,manifesteicexpre&ideclararu
Nam contendentibus Uhs Dominur
non minus loqui per ipsOs, quam pt
Mofen, fie arguunr: fmfficutt uobu.qHt.
emnU multitudofanfforwip efcfrin ipsi
est Dommtti; cur eU-jaminisuper popu
Utm Domini1 Num. 16. v. J. Quid ku

,
tem de hac controrerfia ftatuerit Do
minus, ex eo inrelligirur quoddefcen
derunt (Core, Dmtbm* 8c Abiron) viv
in infernllm, 8c ignis egreffuskDomini
interfecit ducentosqutnqtmgmt*viros
v. 33.gc31.
ibid.
Secand6, Authoritatem illam noc
suisse penA Aaronem summum Sacer
dotem, manifeftum est ex fimìll con-
troverfii inter ipsum unl cum Maria
forore, 8c Mo&n. Quaeftioenimerar an
Dcus pcrMofenfolurn loquutm fuerit,
an etiam per ipfbi, hoc est, an solus
Moses,anetiam ipsi VtrbiDHinterpretes
cllent. Sic enim dizefuDt: Num per

!
?
Mofenhquutut est Domtnue non & no-
It" simihter Uquutus est Num. 1z.v.1.
Deusautemhoiincrepavit, diftinxit-
que inter MofenicaliosProfbeta*. SiquiG:
(inquiens)fueritinter'vosPropheta, in
iufioneapparebo ei,vcl perfomninm lo-
qtMP
rad ilium, at non talis servusmens
fiveOreenimad cs loqttorei O*
es,
perA.ri')/i.i(a & fgllra; Dominum
,
'et qu.ire er*onon tnnmjlu ? &c.ibid.
",
bt]h
,"V PoltremÒ, quod interpretatio
i,VJ'Ol'nre Mflfe,nonfuerit penes
> p lierasaliosquofcunque,exeocolli-
ur,Cjup.J jam ciravimusdc excellentia
i
slijper omnesalios; & exrationena-
r ali quandoquidem ejusdem Pro-
,
eta-ell, mandata Dei & ferre &«x-
care; ahud autem verbum Deitunc
n erat prater illud quod per Mofen
nunciarum est.Etexeoetiam quod
ophcra eo tempore alius exftiterit ne-
o , qui ad populura prophetaverit.
-ærer 70 feniores , qui perJpiritum
lofts prophetaverunt.Atque id quoque
ijuria fadtum credebat Iofua Mofis
,
unc minister, port fuccdfor, donee
onfentienre M.ose fadtum sciret. id
uod ex ipso textu Scripturse manife-
:umest. Descendit Domintttpernubem,
j>c.aufercnsdeJpiritu^qui erst in Mofe,
,. dans septuaginta writ. Num. II. v.
: 5. Poftquam autem nunciatum
eiler,
luod propherarent, dixitlofua ad Mo-
:
rn Domine mi prohibe eos. Moses au-
:em respondit,quid tmmloris pro me,
&c? Cum 'ergo MosessolusVerbi Dei
nun-
vunciutesset.neque erat munus interp.
tandi penes privates, nec penes Sy nag

i
gam, nec penes Sacerdotem, nec pen
alios PThetlM restat,interpretem Ver
Dei unum suisse Mosen,qui summame
iam potestatem habebar in rebus civil
bus. Certamen autem Core, & cærC!r.
rum conjurarorum contra Mofrn
Aaronem\bc Aaronu cumforore cont
Mosen suscitatunsuisse,non propter an
marum suarum WatemAd propteran
bitionem, & regnum in populum.
EAfi!mt
c»njun-
XIV. Temporelosueinterpretatio
Bsifltif- gum & erbi Dei erat penes Eleazarui
V

si in summumSacerdoiem, euademque R
Jummo gemsubDeoabfoltttum.Idquodcoll;
SdC,r-
gicur primo ex ipsopacto,inquo Respi
dote,-i-
blica Israëlitarum appellatur Kegnnr
'Vente
Ivfn*. Sacerdotale, velutrecitatur 1 Per. 2. 9
Sacerdotium Regale: quod nullo modi
dici poterat per institutionem&pa
ctumpopuli potestasRegia intelligere
fureffc penes Sacerdotem. Nequerepu
gnat antèdictis,ubi non Aaron fed 1.J,P.
regnum sub Deo habuic: cumnecessa-
rium situbiunushomoinstituitRei-
blicæ futuræ formam,ilium unum, Re
gnum pro fuo tempore moderari (five
Monarchia&ve. Aristoecratiafive Demo-
;
uRfÎa fit) quodiastituit & habere po-
tCHr
~•umomnem in prædsens,quamaliis
uturussirinfuturura. Habuisseau-

,
Elr,:r:..,rrum Sacerdotem non modo
enlvtium fed etiam imperium sum-
pressè habetur iplam/c'jwx
m, ex per
dministrationemrerumvocationem.
ii
~•cn!in!"l ptuincit:TolieJofuamfi-
~•n*\un,?**c.quitf.ibitcor.n.iLh.it.xro
~-,.dMe',t..P omm multrttlfÙ/ie', G';'d"l'(1
~rxcet ta cunclts vider.tib.'is,
f :
~C51 p rtn"
riAtut, ut audiat
si
e':111
filiorum israel. Pro hoc
o.nuiiS '?ago-
quut avtn-
mIjl, E!('i;:,rH' Sacerdos consulet Do-

num. Ad "jtrbmn e<me^red:etur,(jp


rredittnr ipse, ~(j* om7ic5 pinI'r.iel cum
Num 2. 7.v.18,19,2.0,21. Ubicon-
lere T)eum, quicquid agendum fit, hoc
t, Verbun Dei intzrpretari, & in no-
ine Dei imperare in omnibus,perrinet
Eleazarum ; Egredi autem &in^redi
Averbum ejus, hocest, ei obedireper-
net & ad losuam & ad omnem popu lum.
Norandum quoque est, vocem illam,
artem gloriœ tuœ, aperte significare non
abuiiil' Iosuam potestaremæqulemei,
uam habuerat Moses. Interim manife-

,
rumeit eriam tempore losuœ. potefta-
em fummam civilem & authoritatem
nterpretandi verbum Dei suisse ambas
neâdem persona.
XV.Post
n
bjln8
Uttfrnif-
si in
XV. Post Eorrcra. Iosuœ fequun
tempora
gem; in
ludicum usqnead Saulem
quibusmanifastum est jus
fmmmt gui à Deo iostituti, mansise apud
Sacird*-cerdotem. Erat enim regnum ex pa
tenfque Sacerdotale, idest, regnum Dei per!
ad Sam- cerdotem. tale esse debuit use
ItmRt- arque
dum forma iliaa poputo ipso conse
jtm.
id
tienteDeomutaretur: quod non »

fatcum antequam petentibus Reg


consensisser Deus, dixisserque Samue
in
Audi populum omnibis,quœloquunt
te;
tibi:mnenim fedmeabjecerunt,
rtpiem superecos. I Sam. 8.v.7. Potest
itaquecivilissummsdebebatur jure,
institutioneDei, Sacerdoti summo. F
ctoautem potestasillainProphetis er.
quibus (à Deo extraordinarie fufcirati
Israelite(gentProphetarumavida) pr
prerexistimationem prophetiæ prot

,
gendos se & judicandos subjecerur
Ratio hujns rei erat quod institution
Regni Dei facerdoalis, etsi poena:st
tutæfuerint&Magistratus qui judic,
rent;jus camen pœnas fumendi depe
debar ab arbitrio privato. Et penes di
solutram mulncudinemScHngulosera
punire vel non punire, prout à privat
zelo excirarentur. Ideoque Moses in
perio proprio morte multavit nem
nem
;
, , ,
fro fed quando interficiendus aliquis

,
unusvel plures ineumvel eos,
horiratedivina dicendoque Hoe
t Dominus ) multitudinem concita-
Erat autem conforme hoc naturæ
ni Dei peculiaris. Ibi enim verère-
wr Deus, ubi legibus , non hominum
Dei meru obeditur. Et si quidem ho-
r-nea tales essent, quales esse debent,
cimus iseffetcivitatisstatus. Sed ho-
nibus quales funt regendis, necessaria
porentia (qua& juscomprehendo&
es) cogendi. Et propterea etiamab
rio per Mosen præscripsit Deus leges
turisRegibus;Deut. 17.V.14. & Mo-
ultimis ad populum verbis præ-
xir, Novi quodpost mortem meam ini-
iè agetis ~6- dechnabitis cito de via,
tamprœcepi nobis.Deuter.31.19.Cum
go secundum hanc prædictionemsur-
exeritalia generatio, quœ non noverat
~ominum & opera, qUi, fecerat cumIs-
ael ,feceruntfiliiIsrael malum in con-
ectu Dei & servieruntBaalim Jud.
10, 11. scilicet abjecerunt regimen
ei, hoc est, Sacerdotis per quem Deus
à
egebat, & poste cum ab hostibus vin-
erentur&fervirure permerentur, Dei
roluntatem non amplius à Sacerdote,
ed à Prophetis exspectavere. Hi igitur
judi-
judicabam Israël de faao iure aut
obedientia, corum debieaeratSacera
summo. Quamquam Igitur Regnum
errdot*lt post mottem ~Mosis & lofttt
,
ne viribuserat non ~erat tamen íinei"
Quod autem ad cundem Sacerdot
pertineretinterpretatio VerbiDei, ex
manifestum est, quod D eus posttab
naculum & arcam fœderis consec

,
,
tam , non amplius loqaurus sit
monte Sinai sed in ~tahernaculo F
dais, à propitiatorio quod etat in'
Cherubinos quo præter Sacerdote
,
neminiaccederelicebat. Siquidem
turjlU Regni ipe£i*cur, ifmicra fuir
mum imperium civile ,& Verbum Deii
terpretandiauthoritas in Sacerdore; ;

vero factum consideres , simul etant


Prophetis qui Israëlitas judicabant
Nam, utjudice,authoritatem habebar

;
civilem ; ut Prøphfl. Interpretabant
,
verbum Dei atque ita omni mod
hucusque duz illæ: potestates insepara
Hdfdcm
biles exstitere.
tonjun- XVI. ConstirutisRegibus dubiun
fl. non est, quin Authoritas civilis pene
fuiffi in Reges effet. Cum enim Regnum De
Etftbus Sacerdotem petentibusIsraëlitis &
uftjuead per ,
Cdptivi- consentiente Deo ifnitura esset ~quo,
istem. notat etiam Hieronymus loquens de
libris
•4*
~Samuelis Samuel (inquit) mor-
tkHeU, & occiso Saul, vererem legem
~itrammonstrat. PorròinSadocat-
David novi Sacerdotil &noviim-
gegubernabant ,
~pel Sacramentatestantur, jus,quo Re-

~ti e fundatum erat


~in ipsa populiconces-
Sacerdos id ran-
tn jure poterarquodDeus juberet,
R.; autem jure poteratquicquidpote-
tajure unusquisque in se. Illi enim Is-
4tAititjus de omnibus Judieandi.& pro
nibus Eellumgerendi concesserunt ;
~qulbus duobus continetur quidquid
~S ab homine in hominem transferri
Fea: ludicabit (inquiunt) nos Rex no-
~j'. egredietur ante nos ~6- pugnabit
1
~lanojlra pronobis. Sam.8.v.20.Indi-
~: ergo penes Reges erant. Indicarc au-
~ti nihilaliud est,quamlegesadfact in-

ærer legemMosaicam ,
~presando applicare ; ad cosdem ergo
rtinebat leguminterpretatio. Et quia
aliud Verbum
ei scriptumusque ad captiviratemnon
~noscebatur penes Reges etiam erat
,
~ithoritas interpretandi Verbum ~Dsi.
nò siquidem VerbumDei prolegere-
piendum sit, quamquam suisset aliud
erbum Dei scriptum præter legem
tofairJ.;em,cum interpretatio legum esset
enes Reges , interpretatio ejus de-
bebat
bebatesse penes cosdem. Quando De
teronomium (in quo continebatur
Mosaica) longo temporeperditum, n
sus inventum erat, ~consuluere quide
Dominum Sacerdotes de Libro illo; ~no

autemauthoritate~sua, præcipien
sosia, nec immediatè, fed per RoiJA
Prophetissam. Ex quiapparetauthot
tatem admittendi~libros pro Verbo ~Dt
non suisse penesSacerdotem. Neque r.
men sequitur authoritatem illam ~fuil
penes Prophetissam; quia de Propheti
judicabant alii. Quorsum enim ded
Deus notas& signaomnipopulo
à
,
urrum pro veris habendi essent necn

busProphetæveri ~falfisdistingueret
,
qu

tur nimirum prædictionum eventun


& conformitatem cum Religione à ~M
se institutâ, si illis notisuti nonliceret
Aurhoritas ergo admittendilibros ~pr
Verbo Dei, penes Regem erat,adeoqu
liber ille legis approbatus & receptu
fuit aurhoritate ~lojit Regis ut appare
,
ex 4.Reg. 22. &23.ubinarraturconvo
casse cum Regni ordines, nempe Senes.
Sacerdotes,Prophetas,&omnempopulum
& coram ipsis IiImøJ isgifft, & verba
feederisejmiftfeitajfe, hoc est,fecisse ut
Fa.dm illudagnitumfuerit pro fœdere
Mosaico,id est pro VerboDei, & denuo
receptum
I*.ptum & confirmatum ab Israelitis.
~r ergo etiam remporibus Regum po-
tt:is civilis, & porestas discernendi Ver-
~hi Dei à verbo hominum ; & Verbum
interpretandi omnis penes ipsos.
~;pheræ missi erant non cum authori-
~a, sed formâ & jure præconum seu

~d ibant , ,
p dicarorum , de quibus auditores ju-
& siquidem qui ipsis facilia
~spicuè docentibusnon aufcultarenr,
~prirentur, non sequiturex eo obliga-
t'fuine Regesomnia sequi,quxtHi
~Ii nomine sequenda dicerent. Quam-
ca m enim inrerfectus fuerit Iosia bonus
Ix Judæ, quod sermonibus Dei ex ore
I chao Regis Ægypri non obediverit.
iest, quod bonumconsilium, quam-
«amabhofte vidererur proficisci re-
~sueret,nontamendicer quisquamsuisse
,
siam ullo vinculo legum divinarum
humanarum,obligatumcredere pha-
oniNechao Regi Ægypti, quod dice-
,
t Deum sibi loquutum eJTe, Quod au-
m objicere quis possir, Reges propter
fectum doctrinæ rarò satis idoneos
e

~3
,
;
se ad libros anti quos quibus Verbum
~leicontinetur interpretandum atque
earn rem non æquum esse , munus
lud ab eorum authorirate dependere;
bjicere idem possit contra Sacerdo-
tes
tes & omnes mortales;se enirn»
conthtucnd
possunt
;
rare licerque essent SacerdoresC2*
ris hominibus natura & atribus md
9
inlhuéli funt ramen Reges saris Jo* i
ad tales intcrpretes sub
,
Arque ita quamquam Reges non int
pretenrur ipsi Verbum Dei,ramen in
;
pretandi munus ab coruraauthoring
dependere porest & quiideoautholi
rateraillamRegibusabjudicant,quffl
ipsum munus exercere non polTinr,ide

thoriratem docendi Geomermm a


faciunt, ac si dicerent non debere a
R
,
metræ. Reges orasse pro populo p(
pulo benedixilTe remplumconfecra:
,
gibus dependere nisi ipsi tuerint Ge<

,
se, Sacerdoribus præcepisse, Sacerdote
officio fuo amovisse, alios conltiruifl
legimus. Sacrificia quidcmnon obtule
runt, quiaid Aaroni &filiis hercdira
rium erat. Manifesturn autem eiV,tuiflt
Saccrdorium, sicut vivenre Mofe,ir.i pci
omne rempus à Saule Rege ad captivita
tern Babylonicam, non imgifteriura.fed
ministerium.
EafJtm XVII. PoftredirumaservitureBa-
Jutffe in bylonica & signato fccdere
, renovato
Sacrrdo-
tibv*post
restitutum est regnum Sacerdotale,quale
capiivt- eratamortelosua ad initium Regum;
tntem. nisi quod non habctur expressè, quod
Zfdrt
(cujusauspiciis Iudai reduces sta-
suum ordinabant ) aut cuiquam
præterquamipsiDeo justradiderint
crit. Videtur potius reformatio illa
aliud esse,quàm singulorum de lis -
in libro legis fcripra crant obser-
dis vouSe promissa nuda.Verun-
ten (forrè non ex populi intenrio-
ex pacto, quod turn renovabant
im pactum erat idem cum eo quod
um estad montem Sinai)eratille
bus Regnum SlleerJotllÚ, hoc est, fu-
ma authoritas civilis & sacra unita
tin Sacerdotibus. Urcunque autem
ruenderunt , ita
bitione corum, qui de Sacerdotio
,.

m externorum
& interventu Princi-
turbatum postea

u
usque ad tempora Servaroris nostri
Chrifli, utex historiis temporum
orum sciri non possit,ubiauthoritas
,
resideret; conistat ramcn non futile
s temporibus potestatem interpretan-
VerbumDei à summapotetfatecivill
paratam. -4pod
XVIII. Ex his facile cognitu est, Juddat
id Judæis per omne tempus ab Abra- "1'!.4ti.
mo ad Christum circa mandata princi- •Troti-
dentts
m suorum faciendum erat. Sicur divitMy
iminRegnismerè humanis, magistra- i?idtlc-
subordinato obediendum est in omni- IAtriA,
O bus, folatrit
cttmtTta bus præterquam cum mandata ejus con
Uf. tinent inse crimcn laesae majestatis;ita

•vim:m
tJteru cuique
,
Mlljt- inregnoDei Principibus Abrahamo
Jljtudi~ ifaaco lacobo
pro
,

rempore
Mosi Sacerdoti Reg.
, ,
suo obediendum ic
tmnibtu omnibuserat ; nisiubi mandataeorurn
Trinet- continebant crimen lesa maJeftlltù Di-
sibut Crimenvero læsæ majestatis di-
fiiipa- vitu.
TtreAt. vinæ erat,
; primò,
,
negatio
ktlar.t. di-L,tnA erat enim hoc negareDeum
providentis

,
esse Regem pernaturam. Deinde ldolola-

)
tria sivecultus deorum, nonaliorum
( unus enim estDeus fed alienorum,
hoc est,cultus, quamquam unius Dei,
subaliisnomimbus Ilftributù, ritibs-
,
que, quam qui ab Abrahamo & Mose in-
Stitutierant.Erat enimhocnegare Deum
.AbrIlIJinJl esse
:J,l1;; eorum Regem per pa-
ctum cum Abrahamo &ipsisinitum.
In cæterisrebus omnibus obediendum
erat: & siquidem Rex vel Sacerdos ha-
bens summumimperium jussisset aliud
aliquid contraleges,peccatumerat il-
rium ,
lud ejus, qui summum habebat impe-
nor subdiri;cujus officium est
mandata fuperiorum non disputare, sed
exsiequi,

CAPUT
sCAPUs XVIL
Dt Regno DeiperTstfttmnovum.
VaticiniadeChristidignitate. 11 Vaticims
4 Christi humilitate& passione.111.I*-
fumtflh IILVM CHRISTVM. IK
Regnum Dei perPastum novum nenefli
Rtgnum (hrifti, ut Christi, fidut Tei. V.
Regnum Dei per pastum novum , taksis
ffi &Uciptre k die judicii. VI.Regimen
,
Christi in htcmundt nomfoi/jre imperium.
fid con(Ilium fiveregimenperdiitrmam ir
perfuafioner*, v11. paéb noripromt[fautrin-
que quaram sint. VIII. Leges * Christo
fiuU* addita prater inflitutiontm Satramen-
torum. ix. Peenitemini, Bapttx.amini,firvm
ma*data,&. similes formula nonfunt leges, x.
Ptrtinetad authori tatem ciuilem definite,quid
tt
fit peccatuminjuftiti*.XI.Pertin adauth*~
r itstemcivilcmdefinite, quid conducat adpa-
tera(?defenfionem civrtatu. XII. Perttnet
ad autboritatejn civilemjudicare ( quando
'P" est ) qua definitiones , (7 qua iUatitnesy
•vers funt. XIII. FertinetadcificiumChri-

ges ;
sti docere morslia,ntis ut theoremata, fed utle-
; remittere peccata (y docereomnia,quo-
rum noneflfiientitproprii dido, xIV. Dtftin-
itioTemporaltum aSpiritual!bus. XV.Ver-
bum Dei quotuplicittr inteiigatur. XVI. Ntn
omniaquababtntur in Scriptura sacra perti-
neread Cantnem fidei Chrijiiana. xvu. Ver-
bum legitimi ivterpretu facrarum Scriptura.
rum effiVerbum Dei. xv iii. 4uthoritw in-
terpretandiScriptureeadtm (fl. quadttermi-

O i
nandtfidei (tntTtverfiat. xix. Etclefu pluree
fgni-
ifxvfitMtUuet.xx.$jpd fit Ecclesia,
atiTikmitnmr jurm,*Qitntt & ftmitia per
sonalia.XXI. Civitas Christiana iden
quodEcclesia Christiana. im. rNurt
civitates non constituant unam Ecclesiam
( I r. Ecclesiastiei iffti. XXIV. Ele-
1

,
XXI
ctionemEcclesiasticorum spectare ad Iie,
defiam ccwfeerationcm ad Pastores
»
XIV. Potestatem prcc-ara Pawirrnribw re. ;
mttrrdi, non penitentium rerinendiJpelt*.
read Pastores; sedde prnnitnainjudicands I
i
ad Ecclesiam.XXVI. Excorammunicatio
^uid bill ifa, cader* non ptefi.
1

XXV I I.
Interpretarionem Scripturz dependere ab
mmthoriute civitatis. zivni. Christia-
nam civitatem StrimurMinterpretandt-
btrtperPtftmt£cebjLfiimrt
Vatici- I. DE lesu ChristoServatoremostro,
ntalie quiRegnumDeiPerpactumno-
Cbrifli - vumreftirururaserat,partimdignitatem
digmta- ,;
ejus Regalem, partim humilitatem&
II. s
passionemprænunciantes,multz Te-
stamentovetereexstantProphetiænon i

1
obscuræ. De dtgmitmt* inter alias Hæ; be- j
nedicens Deus Abrahamo promittir ei
fitiumIsaac,additque: EtRegespopnlo-
rum orientur ex 00. Gen. 17. verf.16. |
)
Jacobus benedicenafilio suoIudi Non
auseretur (inquit sceptrumd*Iuda.
: 1

Gen. 49. verf. 10. Deus ad Mosem: ]


Prophetam (inquit)suscitabo eis
me- <
diosratrumsuorumsimilem tui & po-
, 1
nllm
m verbll mtMta treejm ; Icqueturqite
f"
'eosomnia. frtctpertiUi.(Quimt-
in
n verbaejm, qtuioqmtur, nomine
nalturit,tgottltor extfftam.
.c.w.t. [J.varC 18. Ikias: DabitDcmi-
C misse'vtbli£gmm. Ecctvirgo canci-
t
t

---wbiI-,
.t.. p.:rl.,ifuum,&wcaiitw-xarnm
ui Emanuel. Ila, 7. verf 141Jem: Par-
&filitu datus est
PrincipMtusfitpn ha-
o>vecabitur nomen tjm
verum ejm:
Admirahilis tConfiiantts, Dew fortis,

:
Paterfuturiseculi, Frinceps pacts.Ila. 9.
6.RtJrfus EgredtcturvirgaAc Radice
Itffe & flos de Radicc ejtti afcendet, re-
fuiefeetjtiferettm Spiriuuf#pientii,&c.
,

(UnJitm lfjiJion.. otulorumjudt-


cabif, neqtie ftcumdumaudttum aurittm
arguet;fedjuditmbitinjustitia fanfa-
, t
res Ice, Q* pwcutiet erram virgd oris

ea
l
jiti, &ftiritu labiorum intirficiet im-
finm.1£ I.I. verf. 1,2,3, 4, 5. Prarter-
ejulidcm ljÌlil, capitibus 51,51, 5j,
54. 56. 60. 61, 6i.pene nihil aliud
ceminerur , prseter delèriprionem ad-
k
.veiltus operum futuri Christi. Jerc-
m'us; Ecce dies veniet, dicit Domintts,
-. feriam domui Israel 6 domui Iudt,
ftedutn»vum,&c. Jer. 31.verf. 31-Ba-
ruch: Hie tft Deusnoster, &c. Tost htc in
0) tirris
,
terrisvisus est &ctmm hominibus
njerfmtus est. Bar. 3. v. 36. 38. Ezechie
co

fmfcmt eas,ferimm meum David &>f.


ciamcum eis Pactump*cu. Ezech. 3.
,
Suscitabo fitter cas pmfttrgm unum q

verf. 23. DanielAspiciebamergoisvisi


ne noP-is, & ecce cum nubibus cœliqua
,
film hzi?u,:w'venieb»t,& usquead
tiquum dierumpervenit & dedit eipi
a
,
testatem&honorem&regnum,&omne
populi & tribus 6,Lin,gua ipsiservient

v. 13. Aggæus :
potestas ejus poteflif item*. Dan, 7
Adbuc unum medicun
est,& ego commovebocœlum & terram
& mare &ariduns,&movebo omne.
temes. & veniet desideratus cunctis
gentibus. Agg. 2. vers. 7, 8. Zacharias
snb visioneIesumagni Sacerdoris Ad-
ducam servum meum Orientem , &c.
:
:
Zachar. 3. vers. 8. & rursus Ecce vir
Oriens nomen ejus. Zach. 6. vers. 12. Et
rutsus : Exultasatis filia Sion , jubila
filia lerufmtem, Ecce Rex tuus & Salva-
tor. Zach 9.v.9. Hisaliisque vaticiniis
permoti, exspectarunt Judæi Christum ,
redimeret ,
Regem à Deo mittendum , qui ipsos
& præterea omnibus gen-
tibus imperaret. Imo in totum im-
periumRomanumvaticiniumemanave-
(
tat quod etiam infavorem inceptorum
suo-
orum,etsi )
salsò interpretatus est im-
Vespasianus ExIudea ventu-
,
m
rator
qui verum potiretur.
1 I. Variciriia autem Ae humilitate V,Itici.
pxfioie Chrtfti,interalia hzc funt. niade
f f iio;: Languora nojlros ipse tIIlit, & Chrili
hNml/i-
clres nojlros ipse portai/it: 6-nos pu- tare ir
nvimtis elfm quasi leprofum , (jf per- p.ifitne.
a
uffum Deo & humiliatum. Jefa.53.
t.4. & mox : Oblatut quia ipse veluit,
non aperuit os suum ,
sicut ovis ad
icafionemducetur, 6, quasi agnus co-
ramto>7tdente se , obmutefcet,See.v.7.
&rurl"us:Abfctffusestdeterraviven~
t ,
t'um propter fcelut populi percujji eNm,
&c. verf. 8. & ideo dijpertiam ei plM-
rimos, ó- fortium dividet Dolill, pro
eo, quod tradidit in mortem animam
suam & cum seeleratit reputattts est, ó-
ipse peccata multorum tlllit 6. pro

Zachariae : ,
transgrejforibusrogavit. rerf.izv Et
Ipse pauperascendens super
aßnam & super pullum filium afitu.
,
Zach. 9. verf. 9.
III. Imperante Tiberio - præ- lefunt
Cæsare

,
- -

J
dicare cœpit fervator noster ESU tjtc:t- s
Galilæus filius (ut putabatur) lofephi IMM
, Chri.
annuncians populo Judæorum Regnum
flum.
quasse ;
Dei ab ipsis exspectarum appropin-
& esse se Regem id est, CHRI-
O 4
,
STU M
STUMILLUM ;Leguesexplicans Ap
stolos duodecim & difcipulesfeptstagu
;
ta , secundum nomerum Principu:
rribuum & septuginta Seniotus
,
; )
(ad similitudinem Mosis in ministe
rium assumens viamsalutis per se & pe
illos docens ; Templum purgans si
gna ingentia faciens , &eaomnia adim
;
plens,quæ Prophetæ de
futuro Christ
vaticinati fuerant. Hunc Pharisæis (quo
rum doctrinamfalsam,& simulatam san
,,
ltirarem reprehenderat)& pereos popu
lo invisum regni affectati accufatom, &
Crucifixum
, ,, ,
descriprtà ejus Genealo
giâ nativitate vitâ, doctriâ morte &
resurrectione comparandoque ea quæ
fecit cum lis cuz urzdift3 fuerunt, ve-
rurafuisseCHRISTUM,&Regem à
,
Deo promissum &ad renovandumin-
m ipsos & Deum Fa&mttj novum à Deo
P.:.rn= missum,&ostenduntEuangelistæ,
Rrgnnm & Christiani omnes consentiunt.
Dtiper IV. Exeo.quòdCHR STUSàDeo
-
'P,s
I F-
fJu", Patre raHIus suerit ad rcurienJum
novum, RIIS
,
inter ipsum & populum
,
manife-
mncjje stum est etsi Christus Patri suo æqualis
Ttfnum sit quoad naturam,minorem tamensuis-
chrifli, se quoad tale
,jus Regni. Etenim munus
Ut Chri

t ,
J".I'd propriè loquendo non Regium est;sed
st Dei. Pro-regium qualeeratregimenMosis.
Regnum
,
sfP'uam enim nonejus sed Patrisera*-
I S
« quod CHR STU significavit ip-
- :umur subditus baptizaretur,& aper-
Qt professus est quando orare do-
t:
:
Paternoster, &cadveniat Regnum
: ,
um. Er ubi dixit Non bibam &c. us-
;( in diem ilium,turn bibam illud vobis -
mnovuminRegnoPatrismei.Matth.
vers. 29. & sanctus Paulus :
Situt

; ;
Adam omnes moriuntur;ita in Christo
ines vivificabuntur unusquisque au-
minsuo ordine primitiaChristus;dein-
ii qui funt Christi qui in adventu
,
us crediderunt ; deinde finis cum tradi-
erit Regnum Deo &F-atri. 1. Cor.15.
22. 23. 24. Idem ramen appellatur
tiamRegnumChrifi 1. Nam & mater

T VM :
iliorum Zebedæi rogavit C H R I-
dicens Dic, sedeant hi
T,ei unus ad dextram tuam & unus adsi-
duo filii

YJiflram in Regno tuo Matth. 20. v. 21.


Er latroincrucer. Dominemementomei ,
cum veneris inRegnum tuum. Luc.

,
13.v. 42. Et sanctus Paulus Hocenim:
fcitote intelligentes quod omnis fornicator
(joc. non habet hareditatem in Regno
Christi&Dei.Eph.f.v.5.Mibi:Teftiftcor
coram Deo & Iesu Christoquijudicatu-
res est vivos cis.morfUos peradventtun
ipsius & Regnum ejus 2. Tim. 4. v. n.
O 5
,
&: ,ú-
&, khenrvitmc Dominus ab omni ope
malo6- salvum facietin Regnum suu
cœleste. v. 18. Neque mirandum est ide
regnum utrisque tribui; quum uterqu
Pater& Fitius, idem HeDms; & Po
Bumnwum deReguoDeinon fit propo
in
situm in
nominePATRIS,sed nom
ne, PATRIS, FILII, & SPIRI
TUSSANCTI,utuniusDei.
..tl."CI'" V. RegnumautemDei,cujusrest
Deiper tuendi causaCHRISTUS àDeo Pa

,
pAltuBI
novum
ccelrfte

adiejM
dicti.
tremissusest,nonantè initiumsumit
quàm ab advenru ejus secundo,nimirun
& à diejudicii, cum venturus est in maje
J.Ûptr, state comitantibusAngelis. Promissun
enimestApostolis, inRegnoDei,ju
dicaruros se duodecim tribus Israel. Vo.
tjtii sequuti estis me in regeneratione,
cum sederitfiliushominisinsede majejla-
tis sua, fedebitisQ* vos judicantes duo-
decimtribusisrael Marth. 19.vers. 2 9.
id quod præstandum son est, nisi in
die judicii. nondum ergo est CHRI-
STUS in sede Majestatis suæ. Ncque
tempus quo CHRISTUS in terris
,
versatusest, regnum dicirur, sedrege-
neratio hocest,renovatio five resti-
,
tutio Regni Dei, &evocatioeorum qui
in regnum futurum recipiendi eranr.
Etubi dicitur, Cum veneritfilius homi-
-1
rJis
in m.i-cftatcsua,£ y>onnes Angel: cum
tunc jéJeblf (tiper fedem mil,:l'hrt;s
& ante ctimts
t,
ut
, con<?re«.ibuntur

raster jcgregat oves


eum
ntcs 6, jcp.irabit cos ab invicem,
ab hwdis;
attb. 25. v.21.manifestècolligitur,
illamfuturam separationem,quoad lo-
um , subditorum Dei ab ipsius hosti-
;
u-i sed permixtim victurosesseusque
,dvemum CHRISTI fururum. Id
uodconfirmatur etian per compara-
onem Regni Cœlorum cum tritico
izaniis mixto ; & cum reti omne ge-
piscium comprehendente. At re-
us
num propriè dici non porest multi-
udo hominum ex subditis&hostibus
miul promiscuèhabitantibus. Præter-
ra
i.itenogarcnt,
Apostoli, cùm servatorem nostrum
,
an in eo tem pore quo
ascenderetincœlum restituturusesset
,
,pu-
Rcgnum Israël,apertèteftabantur

Regnum
Verba CHRISTI
meum de hoc
,
tare se tunc, cum CHRISTVS afcenderer,
Dei nondumadvenisse. Portò
mundo.
Non est regnum

:
Et : non btbam ~&c.
donec Regnum Dei veniat. Et Non
nusit Deus filium suum in banc mun-
ut
dum, utjudicet mundum.sed salvetur
:
mundus per ilium. Et siquis non audie-
rit verba men, ~& non custodierit, ego
O 6 non
nonjudico eum; non enim veni; ut tut
mundum,sedsalvificem mundu
cem
Et: Homo, quis me conftiMliljudillerl
?
1

aut divisorem inter vos ipsa appell


tio Regni cœlestis idem restatur. Ide
colligirur ex verbis Propheræ Jeremi
loquentis de Regno Dei per Factum n
vum: Non docebitvir ~strm proximu
f;lm,&.JÍrfratrem ~suntmrdtcens,cgn
sce Dominum; omnes enimeognoscent n
à minima eorum ufmuc ad mMainvtm
ait Dominus, Jerem. 31. v. 34. Id quo
de Regno hujus mundi inrelligi non po
test. Regnum igiturDei cujus const
rjiendicaui'aChristuainhunc mun
;
dum venit de quoProphetæ Taticirui
sunt;& de quo orantes dicimus: A,,.ve
niat Rejrutm tuttm, (si fubdirosab hosti
si
busloco separatos, judicia, simaje
statem habere deber , prout est prxdi
ctum,) abeo tempore incipier, in quc
Deus oves ab hœdis separabit; in quo
Apostoli judicabunt 12 Tribus libel;
in quo Chrxstim veniet in Maje-

,
state & gloria ; in quo denique omnes
cognoscent Deum irautnonopus
iJ
tlieeri, est, insecundo Cbristi
sit
,
adventu sivediejudicii ulrimi. Q*:xl
si regnum Dei restiturum jameffet ,
nulla ratio reddi possetquare CHRI-
&Tu&
s,completo opere propter quod mis-

remur:
est, iterumveniret,autquare sic pre-
Adveniat Regnumtuum.
VI. QuaraquamautemRegnum Dei Regimen
r CHRISTUMFœderenovo consti- (hrrfli
endum, cœleste fuerir, non est Ideò tnb*e
muntU
itandum eos, qui in C H RIST U Mcre- fuip-
non
nresPactum illudinirent, non fore stimpe-
;
iam in terris ita regendos,ut in fide sua rium
fed
obedientiâ pacto promissâ perseve- con-
silium,
rent. Frustra enim fuisset regnum fivere-
eleste,&promissapatria,nisiinipsam gimtn
etducendi essemus. Perdaci autem perj*-
ton possunt
Moses cum
;instituisset
nisi quiin via dirigunrur. ftrinam
st;"
Regnum Sacer- fuajt9-
otale,ipsepertotumtempusperegrina-
ncm•
ionis usque ad ingressum terræ promis-
æ, etsi nonesset Sacerdos,populum ta-
nenrexit,&conduxit.Eademratione
Servatoris nostri est, (quem similem
re
, ,
Mosieain Deuseessevoluit ) quatenus

,
Patre missi Cœlestis civitatis futuros
cives etiam in hac vita ita regere ut
in illam pervenire & ingredipossint,
etiamsi Regnum non ejus propriè. fed
Parris fuerir. Sed Regimen quo fideles
suosinhacvita C HRISTUS regit,non

munus ,
est propriè Regnum, sive imperium; fed
Pastoritium sivejusdocendi
est, non dedit ei Deus Paterpotestatem
id

, O 7 judi-
t
jllliÙllllii de meo&tuo,sicut Regibu
terræ; nec potestatem cogendi perpæ
nas; neque leges ferendi; fed mundi
ostendendi,& docendiviam &fticntillli
fitlllt", hocestpradicandi & explicandi
quid faciendum lis est, qui in regnun

I
cælorum inrraturi font. Quod non ha-
t
bueri CHitIITU potestatem Parre à
ad judicandum in quæstionibus Mei &
Tui,hocest,inomnibus qmfionibusju-
TÙ, inter eos, qui non crediderunt; sart.
ostenduntverba illa ItI I
CN AT fuprlci-
tata: homo, quit me constituit judicen.
IIlIt divisorem intervos. Et ratione con
firmatur;cùmenimCHRISTUSmissus
&
fuerit adPactum inter Deum homi-
nes percutiendum, neque obligatur quis-
qaam ad obedientiam præstandamante
pactum inirum, si judicasset de quæstio-
nibusjuris nemosententiæ ejustene-
,
rerun obedire. Sed cognitionem juris
non fuisse CHRISTO commissam in
hoc mundo, nequeinter fideles neque
,
inter infideles, ex eo apparet, quod jus
illud sinecontroversia pertineat ad Prin-
cipes, quam diu authoritari cordnaà Deo

,
non derogarur. non autem derogatur
ante diem judicii ut apparetexverbis
sancti Pauli loquenris de die judicii: De-
indefinis(inquit) cumtradiderit regnum
Deo
o& Patri, cum eVIlCUIIVeTlt omnem
.•nciparum & pottftlllnn,& virtutem.
Cor.15v.24.Secundò,verba serva-
is nostri lacobum & Iobannem ubi
i Iti
, ,
v<. iVent, dunmut ut "gnisdercendat
illos , (nimirumSa-
cælo f't consumat
iritanos, quieuntem inIerusalemno-
centisque:
erunt hospitioaccipere ) increpantis
Filius hominis non venit
:
•imcu perdere fedfalvure. & ilia ecce
ittovos,utoves in medioluporum. Ex-
citepulverem, & similia. &verba illa:
on misit Deus jilillm suum in hunc
undum, ut judicet mundum,sed ut sal-
eturmundus per illum. Etrilla, Siquis
udierit verba mea & non custodierit,
o non judico eum, non enimveni,utju-
iamnmndum,&c.otl:enduntnon fuisse
atam ei potestatem quemquam con-
emnandi, autpuniendi. Legiturqui-
lem:
mne
Paternonjudicat quemquam,sed
judicium dedit Filio, illud verò
um intelligi possit & debeat de dieju-
licii fururi antecedentibus nonrepu-
,
gnat. Quod denique missus non sitad
eges novas ferendas, neque ergo fuerit
ex officio & missione legislator proprie
dictus,sicuti neque Moses, fed lator &
promulgatorlegum paternarum (Deus
enim non Moses neque CHRISTUS,
,
cI.,
ex pacto Rex erat) ex eo colligirur,quo
dixerir: Non veni filvtTt, (nimir umle
ges antea à Deo latesper Mtfin qua
,
ftatim interpretatur)sedadimplere. Er
Quisolveritunumdemandatu illis mi
nimis & docueritsic homines minimu
,
vocabitur in Regno CælonmT. Non erg
habuit ChristujaParre^ifbi
,
millam authoricatem Regiamaut
raroriam in mundo sedconsiliariam8
doctrinalemtantùm; idquodsignifica
com
impf

ipse tum ubi vocat Apoflolos non vena


tores, sed piscarores hominum, tum ub
comparatregnum Deigranosinapis8
fermento ablcondiro in farinå.
Pan; VII.Promisit Deus primum A
movtprg. brahamo semennumerosum, possessio
mtjfaM- Cbaruum, & benedictionen
nem terræ
irimejHi
1**"am
.jul.
gentium in femineejus, ealege, ur
& semen ejus ei servirent; deinde se
ipsi

mini Abrahami secundum carnem Re-


gnum S.ccerdorolJú.Regimen liberrimum
in quo nullo humanoimperio subjicien
di erant,ea legeut servirent Deo Abra-
,
hamieo ritu quemdoceretMosu; Po
stremò &illis& omnibusgentibusRe
gnum Cæleste, & aeternam ea lege u
,
r
servirent Deo Abrahami eo riru quem
docere Christus. Pactoenim ,
no-
vo , hoc est,Christiano,conventum est
ex
& parte Hominum, ut Deo servirent
arahami,eoritu,quem doceret JESUS;
Dei, remitteret illis peccata,
parte

LtfiS
ut
regnoCælesti
supra
,
in Regnum cælesteipsos introduceret.
quale fuerit, dixi-
articulo quinto, Appellari
atem solet, quandoque Regnum Cæ-
quandoque Regnum Gloriæ,
rum,
candoque vitaaterna.Quod requiri-
tr ex parte Hominum nerbpe servire
,
eo,prout docueritCHRISTUS, duo
ntinet. obedientiam Deo præstandam,
oc enim est
JESUM, nempe ut ,
servire

UMesse ILLUMCHRISTUM,
Deo ) & Fidem
credamus

comissum; ea enim sola causa est,


à JE-
Deo
uare illius potius quam alterius fe-
nenda sit doctrina. Obedientiæ aurem
co in sacris Scripturis ficpilTimti po-
itur pænitentia, propterea quod CHRI-
rus ubique docet volunratem apud
)eum profacto haberi: pænitentia au-
obedientis animi signum est in-
em
allibile. His intellectis, easesse fæde-

nus
ous
,
itrt's Christiani conditiones, quas dixi-
nempe ex parte Dei dare homini-
Remissionem peccatorum & vitam
æternam; ex parte hominum pœnitere,
& credere in JESUM CHRISTUM ex multis
locis Scripturæ sacræ evidentissimè ap-
pare-
illa:
Euangelio ; ,
parebit. Primò verba Appropinq
'.;Ìf Regnum Dei paetemin & creist«
Marc. i.v.15. contindu
pactum torum. Similiterilia : ton-
sic scriptum est,c à sic oportebat ch.
stum pati & resurere mortuis ten
die,& priduxrt in nomine e,u4 Pcrnift'S)
tiam , & Remissionem peccatorum i/.*w
mIltS Gentes, mápien:iblU
: ab
Ierofolyi
Luc.24.v.46.47.&istia Pcenttermw*«W
convertinini, ut deleanturpeccst*w
tit cum veenerint tempora rtfrige.
stra,
&c Act. 3 Aliquando vero alt 0
v. 19.
pars proponitur exprese altera sub•:I
telligutur, ut hic: qui credittnfilif*
habetvitamAternam; qui incredulus
silio non videbit vitam,sed ira Delrp.,
netsuper eum. Joh. 3 v. 36. Ubi Fides
primitur,Paenitentia racetur. Et in Pr
dicatione Christi, Paenitemini
propinquavitenimRegnm Dei. Mati
4.v.17. Ubi Paenitentia exprimitu
subauditurfides. Sed manifestissime,
formalissime contractus no't.'i. partes
explicantur. ubi Princeps quidam

:
gnum Dei tanquam licirans, fervatore
nostrum interrogat Magister bone, qu
faciens vitam Aternam possidedo? Lu
18.v18.Proponitautem primo CHR
STt U S partem precii unam nempe ol
,
serv
ationem preceptorum,fiveobedien-
tfin, quam cum prastitisse se refpondif-

wd1; omnia, qUlrtmqu, babes vende


tybanpertbm, (^»habcbt's Thesaurum in
c
se. adjungit alteram ,JI'mem , inquiens ,

(;. venisequere me. v. 22. Hoc fi-


etat. Is iraque non satis credens
i
uR STO & thesauris coelestibus
tis abiit. Continetur autem idem pa.-
,ern hisverbis:Quicrediderit & bapti-
ctutfuerit salvus erit,quiveronon
diderit condemnabitur. Marc. 16. v.
16. VbiFides exprimitur.Pa?;;//*»-
in baptizatis fupponitur. Et his, Nisi
IÙ renatus fuerit ex aqua & Spiritus
'nfto>nonpoteft introire, inRegnum Dei.
h. 3.v. 5Vbirenasci ex aquaidemest
10d regeneratio, id est conversio ad

,
HRISTVM. Quod autem duobus lo-
s proximecitatis aliisquerequiratur

;
aptisinus, intelligendum est, sicut cir-
mcisio erat, ad pRflum vetus ita esse
aptismumadpactum novum.Cum ergo
la non ad essentiam, fed ad memoriam
ut
aaiveterù, ceremonia, signum &
errinuerit (quod in deserto omissum
,
stàsimiliteretiamhaec nonad essentiam
nitifoederis novi,fed ad memoriam&
ignumadhibita est; & modovoluntas
dsit per neceffitatem omitti quoad
,
actum
t
runtur.
actum pote(V,Tauitent^au cm&r Fi
quae de r_'rmriapMfifønr. semper rec

VII. In Repo Dei post hanc


Leg" * tam leges futurae null* funt ; turn q
(hnjio
null*
legibus locus est,ubi
neque
; ;
pecc
non est turn etiam quia leges a D
mddits,
FrAttr
in/ltlM-
,
nobis datae sunt nonutin coelo, fed
coelum dirigamur. Quas igitur le
titntm CHRISTVS ( non ipse sanxit , n.
Sacr4-
rruntt-
ut
aurhoriratem legistativam, supraa
culo fexro ostensum est, assumere
rum.
)
noluit, fed pro pateruis propofu
id nunc inqoiramus. Habemus auto
locum scripturae, ubileges Dei usque
id tempus traditas. omaescontrahit
praecepto duo: DiligasDominumDeh

:
suum intoto corded.ixtota antinaU
& im.tot* wuntetu* boc est maximu
& primum maxdatxm. Secundumauto
JimtlIf est hllie: iJigu proximum tun
sicut teipsuminbis duobus mmndatr un
c
versa Uxpendett Propker*.M.&uh.i
v
37.58.39.4o.Horom quidem primu
datum ante est per Mosen rotidem ve
bis, Deur. 6. v. 5. Secundum autem e
iam ante Mosen. est enim lexnaturali
inirium habens cum ipsa naturâ rato
nali. Est aurem utrumque simul (
mniumlegumsumma. nancontinent
omn
es leges oriuk divini naturalis, in
erbis: ddtges Dettm ; & omnes leges
is divini, ex pacbvereridebiti, in
>
uod dictrurdiliges decum f"tUn,hoc
: Deum quatenus Regem
;
Abrahami & feminia ejus & om-
peculiari-

leges n.Hurd:es & civiles, his ver-


liligsproximumtuusicutteipsum
a qui diligit &
Deum, proximum,
num habet obediendi, & divinis &
rianis legibus.Ampliusantemquam
numobediendiDeusnihilexigit.Ha-
baus alium locum, ubi CHRIST
Las interpretatur, nempe quinuim.fex-
ra,&: septimum fenctiMatthaeicapita

,egra. Eae verò leges omnes haben-


velindtsalogo velin lege morali,
,
continentur in fideAbrahami ; ut
intiueturiajfdeabrahamiillaclenon
pudianda uxore. illud enim : erunt
in à
,carne una., neque CHRITO

,
ino neque à Mose , fed ab Abraha-
traditum est qui primus mundi
cationem praedicavit. Leges igitur
uas CHRISTVS inaltero loco contra
it in altero explicar, aliae non funt
-
,
,
nam illae ad quas tenentur. omnes
ortales qui agnoscunt DeumAbraha-
i. Prater has nullam legem a CHRI-
re tradiramlegimuspraeterinftitutio-
nem
chartfiii.>
nem Sacramentorum Uaprifmi &
j
4P

Teeni- I X.
Itmtnt hujusmodi:Pctnitemtni.
Quid ergo dicerur de prxcept
, Serva mandata. Baptizarnim'-
Zitangelio. "r
lapti-
, Credite
A",i". nice adme. Yer.de omnia
ferVM qui b.ibes, *•'<
pauperibttt, (Imilibus^d?
tHMneU-
, sequereme,He
iM,ir ft- cendum est non cflileges, fed vocaria
mild neni adifdem, quale est iilud IcfJiæ. H*
ftrmu- nile, emite absque ó- absque uh
l*,ntn argento
funtle- commutatione "vinum & Lu. Ifd. 55* V

.gel. I. Neque si vocari non veniuntpropte


ea peccant contra ullam legem
contra prudenriara tantum ; neque pt
, se

nietur insidelitsas , fed peccata priora


Quare sanctus Johannes de incredulod
cir: ira Dei manetsuper illum; non dicit
ira Dei venietsuper illum. Er: Qutno-
creditjam Jlldiclltm est,quia non credit
non dicit:judicabitur, fedjamudicatu,
est. Imononsatisconcipianimo poreft
remissionem peccatorum, beneficium esk

punitionem
ab infidelitate.
,
àfide,nisi etiam è contrario intelligatur
peccatorum damnum ess

ertfri- X. Exeo,quod ServatornosterPrin-


netad cipum fubdiris & civirarum civibus,nul-
authort- leiS leges præfcripfit distributivas,hoc
ftattm est,
ei vtlrm regulas nullas dedit,quibus civis fci-
tit/inirt, re, &: dignoscere possit,quid sit suum fi-
bi
oprium, quid alienum, neque qui- quid st
sormum,verbi!.circumftantHfvedA- peccd-
tumin.
adi, inuodi,possideri rem o porteat, jujlitis
,cipientit, invadentu, vel poffidentis
existimetur, intelligendum necessa-
t,
.;;i non tanrum apud infideles inter
preCIIR1 TV.judicemre&Ji-
autorem esse negavit,fed etiam apud
sftianos, cives fingulos regulas illas
pere debere à civitare, hoc est, ab co
aine vel câcuria,quæcivitatisfum-
n n habet imperium. Sequitur ergo
bus illis: non Occides, non Mæehllbe-
non Furabere, Parentes bonorabis,ni-
aliud præcepisse, quamutcives &
ditifuis principibus & fummislmpe-

,
tibus in quæthonibus omnibus, circa
cum tuum,suum, alienum,
:
dirent. Etenimpræcepto Nonoeci-
absolute

nonomnisoccisio prohibeturnam
dixit: nonoccides,idem dixit: occida-
is, quifecerit opus in sabbatho. Exod.
v.z. Nequeomnisoccisiocausâin-
ditâ. dixit enim occidat unusquisque
atrem & amicum & proximumsitum:
xod. 3 2. v. 1.7.& occifafunt tria&vi-
nta millia hominum. Nequeomnis

phte, quicunquesueritegreffus &c


m holocaustumofferamDomino: Iud.
,
cisio hominis innocentis.vovitenim

II v.
II.v. 31.&votumejusDeoacceptu
est. Quid ergo prohibeturHocrantuj
ne quis occidat qucmquam, quem M
dar,nisi id facere suum sir. J
dercnon sitipsijus, idest, ncmooeM
uhr
lex CHRISTI, circa occisionem SCPRA
,
inde etiam circaomnem læsionem h-
foÌk,
præcepto
miniaSc circa pœnas statuendas
virari obedire. Similirer
Marchabere, non prohibeturomnia co
cubitus, fed tantum cum aliena qu.;
veroaliena est, judicatio ad civitates
pertiner, & per regulas quas præscribe
civiras, determinanda est. Imperati
ergo præcepto hocmari&fœminæ se
vare sidem,quam dederinr mutuò e
præscripto civitatis. Patirer præcepte
non Furabere non prohiberur omnis n
invasio, aut clandeftina ablatio, fedalie
nac tantùm. juberur ergo civis hoc u
num, ne invadataut surripiat quicquarr
quod invadi autsurripi prohibercivira!
&inuniversum non vocare quicquan
,
homicidium adulterium,velfustum, nif
quod fiat contra legesciviles. Pothemò

,
cum jufferit CHRISTUI parentes ho
norare nec præscripsit quibus ritibus

,
quibusappellationibus quali obedien
,
tia honorandi funt intelligitur hono-
randos elle voluntate quidem & internè,
ut
iorum suorumreges & dominos,
rnèvero non ulterius,quàm permit-
vitas, quæ fuumcuique (sicut & res
i) honoremassignabit. Cum autem
ira justitiae in eoconsistat, ut suum
que tribuatur, manifeftum est, ad
tatem pertinere etiam Christianam
,
dfitjastitia, &quid injustitia, siva
pecatum contra justitiam,determinate.
(iod autem ad civitatem perrinet, id
rtinerecenfendum est ad cum vel eos,
hahentsummumciviratisimocrium.
XI. Porroquoniam Servator noster VtTtinet
vibus nullas indicavit leges circa civi- adau-
tisregimen, præter leges naturae, hoc ttmci- thetird-
t, præter mandatum obedientiæ civi- vilem
potest civis quisquam privatim drfinire,
i, non
ossis publicus
>
,
eterminare, quis fit amicus, vel quis quid
quando bellum, quan- tondu-
fœdus, quando pax, quandoinduciæ eat ad
pacttrt
eundæ funt; neque qui cives quæ & ifdt-
,
norum hominum authoritas, quæ do- fenjio-
rinæ, qui mores, quæorationes, quæ nemti-
mbinationes & quorum hominum , VltAtM.

uti civitatisvel commodæ vel adver-


funr. Hæc ergo& similia omnia a
vitate , id est a
,
summis imperanti-
is,siopus fit, ,
discendafunt.
XII. Præterea, hæc omnia, propu- ad Prrtintt
acula domos,templa ædificare ; thority- au-
,
-# P pon-
fertlntt pondera ingentia movere, toll
serre,
ad d*- re;mariatutòtransmitrere; machin
thtnr*- ad omnemvitæusumconstruere; ort
ttm ci-
terrarum faciem, fiderumcursus, an
-vileng
judicmrt tempestares , temporum rationes,
( qman- denique naturam retumcognoscere;j
4o*pm ra naruralia & civilla callere ; scientia
efl)<j«€ Philosophiæ nomir
d fini-
1nits,
&qua dum ,
que omnes,
comprehenduntur
quæ
,partira ad viver
partimad bene vivendum necc
idtii*- sariæ sunt. Horum scientia(quia C H RI
rfnt.(svers STUS eam non tradidit ) ratiocina
,
tione, id est, rcxendo consequentia
initio sumtoabexperientiis addiscen
daest. Sedratiocinationes hominum
interdum rectæ,interdum erroneæ sunt
& proinde id quod concluditur & re
netur pro verirate , quandoque veri
taa , quandoque error est. Errores au
rem etiam circa Philosophica hæt ali-
quando nocenr publicè , magnarurr
feditionum & injuriatum occasionent
præbent. Oporterigiturquorles repu
gnans bono publico, & paci communi
controversia de his rebus orirur , esse
aliquem qui de ratiocinatione id
est, an quod infertur,rectèinferatur
necne, lententiamferat, ut conrroversia
finiatur. Nulla: autem in hanc rem da-
tæ regulæ sunt à CHRITO ; neque
enim
venit
logitam.
n in
Reliquumigitur
hunc est,
mundum judices
ut doce-

um controvcrfiarum eosdem eiti,


osDeusper naturam priùs institue-
à
,nimirùm, eos.qui summoImpe-
te inunaquaque civitate constituun-
,
• r. Portò si controversia de eorum,
æinusu communisunt,nominum si-
appellationumsignificatione accu-
tâ & proptiâ i. c. de definitioni-
, ,
us fuscitetur, ita utad pacem civita-
~, vel ad juris distributionem opus sit,
t determinetur pertinebit determi- -
,
~larioad civitatcm, namhujusmodi de-

onceptuum ,
nitiones ex observatione diversorum
ad quos significandosap- -
jellationes illæ diversis temporibus &
raufisadhibentur, homines ratiocinan-
do expifcantur. Decisio autem quæ-
stionis, an quis rectè ratiocinatus fuerir,
civiratis est. Exempli causâ simulier

,
partum ediderit formæ infolitæ ; vetet
autem lex hominem occidere nascitur
quæstio an partus sit homo. Quæritur

judicabit civitas,
ergo,quid fit homo. Nemo dubitat,quin
idque nulla habita.
rationedefinitionis Aristotelicæ, quod,

,
Homo fit Animal rationale. Atque
hæc ( nimirum jus politia & fcien-
,
til. naturales) subjecta funt dequibus
P2 CHRI-
CHRISTUS præcepta tradere, aut quit
quam docere, præterhocunum, uti
omnibus circa ilia controversus civ,"
singuli civitatis suæ legibus & sententi
obedirent,ad officium suum pertiner
negat. Hoc tamen meminisse oporter
cundem CHRIS TU M ut Deum potuis

Ttrtmet
petate quæ votuir.Jtt
se jurenonmodò docere. fed etiam im

XIII. Officii Servatoris nostri sum


.1

.,tdffi maerat viam docere,& media omnia~at


ctum salutem &vitam æternam ; mediorun
Chrifli
dtcere autem ad
obedientia
sa lutem
crjtlu,
unum
&
est :jufiitmh
observatio
i
mora- omniun
Ii".'It legumnaturalium. Doceriautempos-
wtthe*- funt hæc duobus modis: altero,
ui
rtmdta, theoremata naturalem

;
fidut per rationem
kxei,re- deducendo jus&legesnaturales à.prin-
mittere cipiis contractibusquehumanis atque
peecals, doctrina ea sic tradita, examini pote-
irdace statumciviliumsubjecta est. alteto,ut
stemnt* leges, perauthoritatem-divinam, often-
qHcrum
tunest dendo talem esse volunratem Dei; at-
fctenti/t
que hoc modo docere, adeum solum
prtfrii

STUM. Secundò,
,
IlIlla. pertiner, cuivoluntas Dei supernatu-
raliser cognira est, hoc est ad CHR I-
ad officium CHRI-
S T I pertinebat condonare pœnitenti-
bus peccara; nam idad hominum, qui
jam peccaverant, salutem necessarium
erat,
neque ab alio fieri potuir. Non
,
~>%-iipœnitentiamsequitur remissio
carorum naturaliter, (ut )
debita
~tender, (ur gratulta) à volunrare Dei
fed

~i'crn^ruralirer revelandâ, Tertiò ad

,
Gristi officium pertinebat, docereea
undara Dei omnia five circa cultum,
e circa dogmata fidel.quæ ratione na-
rali sciri non possunt, fed revelatione

;
ntùm; qualia funt ipsum esse Chri-
um Regnum suum non esse terrestre ,
d cœleste; esse primia (^» pœnas post
line vitam; animam esse immortalem ;
Sacramenta tot & tnlia fore, & similia,
XIV. Exiis,quædictasunt in arti- Dift
ch*
in-
ulis proximè præcedentibus non est
ttmpo-
difficile distinguere inter spiritualia & rahunr
emporalia.Cumenim per spiritualia, a fytri-
aintelligantur quæ sundamentum ha- tuali- Ltu.
)ent in authoritate & officio C H R I-
ST I,neque nisi ea C H RISTUS docuis-
et,sciri possent;sintquecætera omnia
temporalia ; sequitur definitionem &
ententiæ lationem , circajustum & in-
ustum cognitioaem controverfiarum
,
omnium circa media pacis vel desensionis
publics., &examen doctrinatum libro-
rumque in omni scientia rationali, luris
à
essetemporalis. Quæverò CHR ST
verbo & authoritate tantùm depen-
I I
P 3 den-
dentia,myfleriajwiifunt eorum judica
tionemjuris esse spiritualis.Definireau
tem,quid sit spirituale,quidtemporale

,
quoniam Servator noster distinctionen
illam non tradidit rationis inquisitu
est,pertinetque adjustemporale. Quam
quam enim sanctus Paulus multis in lo-
cisdistinguatintersptritualia iccama-
lia vocetque spiritualia ea, quae sunt
,
Spiritûs. nimirum ftpientiam,sermo m?
fctentu,fidem,facult*temsanandi ,i:O,..
bos,operationemmiraculorum, prophe-
tiam,discretionemspirituum , scientim
linguarum, interpretationemfermonurn:
Rom. 8. 5. 1. Cor. 12. 8.9.omnia iler,
SpiritumSanctumsupernaturaliterjinVi-'
rata,& ea quar animalis homo non potest
intelligere, fed ille tantum,quicognovit

:
sensum Christi 2.Cor. 2. 14,15,16.bo-
na verò fortunae cxrnmlia vocet Rom.
15,27.&eos.qui homines font,camaIt r,
1. Cor.3,1.2.3 non tamendefinivit,
nequeregulasdedit,quibus fciamusquid
à ratione naturali,quid a fupernarurali
infpiratione proficiscarur.
Virlum X V. Cum igitur constet Servato-
Dei quo rem nostrum judicandi determinandi-
lupltci- controversias omnes circa tempora-
UTintel-
que
ll£AlMT. lis, fummam authorirarem commisisse,
vel potius non abstulisse Principibus
,,
iisque
qui in singulis civitaribus sum-
obtinent imperium. Videndum
ktI cepsest,cuicommiserit similemau-
ritatem circa spiritualia. Id quia sci-
potest nisi VerboDei, & Eccle-
rion
;
ex
tr"J,tione.inquirendum proximoio-
est : quid sit VerbumDei quid illud
terpretari ; quid Eulefia sir , & quid
clt'fil. voluntas & mandatum. Ut omit-
,rnus/Iliod Verbum Deiin Scriptura sa-
ra ponatur aliquando pro Filio Dei: ac-
ipitur ea vox triplicircr: primo pro-
rissime proeo, quod Deus loquutus
st; sic Verbum Dei est quidquid loquu-
us est Deus ad Abrahamum & Patriar-
bas. Mofcn ,&: Prophetas vel Servator
softer addiscipulos, & alios quoscun-
que. Srcundò,quicquiddictumestab
nominibus jussu vel impulfu Spiritus
Sancti;quo sensu agnofcimus Scripruras
r
acrasesse erbumDel.Terrii) quidem in
novotestamento frequentissime Verbum
Dei significat doctrinam Euangelicam
,
five verbum de Deo ,fiveverbum de Re-
I
no Dei per CHR STUM.Ut ubi dicitur
CHR
gni
IMatth.4.v.23.UbiApostolidicun-
STU S praedicasse Euangelium Re-

tur praedicare Verbum Dei.Act. 13. v.


46. Ubi Verbum Dei appellaturVerbum
V/U. Act. 5. v. 10. Verbum Euangelii
,
P 4; Act. 15.
Acl. If.Tcrf.7.VerbumFidet. Rom
,addita int
vers. 8.Verlum I'eritatii
pretatione)idest,Euangeltumsalut
Ephes. 1.1J. Erubiappellaturl'erku&
.Apoj?olor.-im.
: crjuis
lus ,
Dicit enim sanctus Para
non cbedit verbo nestro & t
2.Thell" 3. v. 14. Quæ loca intelligi ali
ter non possunt quam de docirin*Ena*-\
,
gelica. Similiterubi diciturVerbumDi
disseminari crescere & multiplicari
,
Act. 12. v. 24. & cap. 13. v. 49. idde i
psa voce Dei,vel Apostolorum concipe
;
redifficileest dedoctrinafacile.Arque
in hactertia acceptione,Verbum Dei, est
omnis quæ hodie è cathedris doccrur,
& in Theologorum libris continetur do-
ctrina defide Christiana.
,.
omnia,
X V I. Jam Scriptura sacra ,ut quam
agnofcimus a Deo infpiraram
, rora
tfUjth*~ Verbura Deiest insecunda acceprione.
itntur Er innumcra ejusdem loca in prima. Ec
in Scri-
FfuTa cum maxima pars ejus versetur in Re-
facr4 , gni coclejlt's vel prædictione,vel præfigu-
prrtitie- ratione,anre CHRISTI incarnationem,
re4d vel in Euangelizarione & explicatione,
tttnt- postetiam intertia significatione, ubi
nem si - Verbum Dei fumirur pro Verbode Deo
det Chri ,
J-1,1/14. idest, pro Euangelio Scriptura sacra
,
est Verbum Dei, idcoque etiamcanon &
regulaomnis doiirtn/t.JLuttngcltci.. Quo-
niam
Ilautemin iifdem fcripruris mulra
t. jnrur Politica, H/Jlorica,Aloraha,
rjica. & alia, quae nihil omnino spe-
c ad ad Myflee-la fideiyï*. loca ersi veram
c'itrinarn conrineanr, & Canon sint
tiurn doctrinarum.nontamen Canon
le possunt mysteriorum Religionis
oristianx.

oX, & ,
XVII. Etquidem
litera doctrine Christianae
,
VerbiDei non Vertu/ri
Ca- Itgitimi
onest, fed sententia vera & genuina; inttrprt.

,
tUSCTI-
on enim regitur animus per Scriptu- ptur*-
is nisi inrelle¿tas. Scripruris igitur ut rum e/Jè
iant Canon, interprete opus est. Se- Verbum
quiturautemhinc duorum alrerum, aut Dei.
erbum interpretis esse Verbum Dei,
ut Canonem doctrinae Christianæ non
de Verbum Dei. Horum posterius fal-

,
um eflTe necesse elt. dothïnae enim,
jua: nulla ratione humana sed perre-
relationem diviuam tantùm fciri po-
est, regula Wc: non potestnisi divina.
em enim fatemur scire non posse, an
loctrinaaliquavera sitnecne, ejussen-
entiam in eadem doctrina pro regula

umest :
iabere impossibileest Prius igiturve-
verbum interpretis Scriprura
um esse Verbum Dei.
XVIII.Interpres autemis,cujus .-4úthÍJ
emenriætantum honoris derertur, ut i?iter-- rittu
P 5ha,
prtfandi habeatur pro Verbo DD,DOD est quilib
Scrtptu- qui
ex lingua Hebræâ & Græcâ. vert

qu* de-
;
TMAta- fcripturam auditoribus suis Latinis
dtm efl,
Latinè Gallis, Gallicè ; & cæteris
timi- gulis vernaculè; non enim est hoc inte
sn

fHUldlfi- prcrari. Estemin


ea universim ferme
dei COII-
nis natura, ur quamquam inter fign
trnJeT- quibusconceptusnostros aliis patesat
¡¡M.
mus principem locum mereatur, no
ramen id munus explere solus fine op
multarum circumstantiarumpossit. Ha

tes, nimirum tempus, locum ,,


bet enim viva vox præsentes interpre
vultun
gestum, consilium loquentis atqui
etiamipsum,qui loquitur,animum fUUIT
aliis verbis, quoties opus est, expli-
cantem. Hæc interpretationis adjumen-

care,
ta in scriptisveteris ævi desideratarevo-
neque ingenil quotidiani
que fine cruditione & rerum antiqua-
, ne-

rumsummâperitiâomninoingenii est.
Non sufficit igirur ad inter pretatio-
nem scripturarum, utquislinguam cal-
leat, qua loquuntur. Neque interpres
Scripturz canonicos unusquisque est
qui commentarlos in eas scribit. Pos-
sunt enim homines errare,possunt etiam
eam vel ad ambirionem suam inflectere,

Unmuiamrepugriantem i,
vel in fervitutem præjudiciis suis tra-
unde feque-
tur
habendam essesententiamerroneam
j
8'i
i
VerboDet. Etiamsiautem accidere
c non posset, ramen statim ut com-
entatores hi discellerint, commenta-
corum explicationibus, & proceden-
rem pore,explicationes expositioni-
expositionesnoviscommentariisin-
,
igebunt fine fine ut nullo modo do-
trinæ Christianæ canon five regula
;U.l controversiæ Religionis determi-
landæ sint, consistere possit in quacun-
que inrerpreratione scriptâ. Restat, ut
interpres canonicus debeat esse aliquis
cujus munus legitimum fit,ortas con-
troversias, Verbum Dei inipsisjudiciis
explicando,terminare;& cujus proprer-
ea authorirati standum non minus fit,
quam eorum,qui Scripruram ipsam pro
Canone fidei primi nobis commenda-
verunt, idemque sit interpresScriptura,
& doctrinarum omniumjudex supremus.
XIX. Quod ad nomen attinet Ec- Ecclrfts
drfill, ab origine idemsonatquodlati- plurts
si.mfi-
nè Concio, five conventuscivium, si- C4f;onts.
cur & Ecclesiastes idem quod conciona-
tor,id est,isquiad conventum loquitur.
Quo sensu legimus in Actis Apostolo-
rum Ecclesiam tegitimam, & Ecc/efillm-
:
confusam Act.19.v. 3 2.40.illam procœ-
tu convocato,hanc pro concursupopuli-
P6 per
per tumultum, Cæteùm per Ecclesia
Christianorum in Scriprura Sacra i
telligitur interdum quidem conventu
interdum vero ipsi Christiani, etsi ne
actu congregati, siquidem incœtum
troire,&communicatecum congregar
concessum fit. Exempli eaufa:DicEcci.
fit, Matth. 18.v. 17.decongregatâ inte
;
ligitur aliterenim dicerealiquid EaL.
fit.impossibile c&.StàJrv*tfa'vUEccU
siam. Act.8.V. 3. de non congregatâ Su
miturautem Ecclesiaaliquandopro ba
prizatis, five fidei Christianæ: professo
;
ribus, fire illi sint interne Chriltian
:
five simulatè ut ubi legimusaliquic
dictum, velscriptum.adEcclesiam,vel
,
dictum, decrctum factum ab Ecclesia
aliquandoautempro electistantùm, ut
;
ubi dicirur ifpt&a & irwrrutcttLu* Ecclt-
fis. Ephes, 5.V. 27. Non autensunt ele-
,
cti, quatenus militant, propriè dicta
Eccl.ftll; Nam convenire nesciunt sed
suntEcclesiafutura nimirum in die illa
inqua à reprobis segregatitriumphaturi
sunt. RursusEcclesia sumi aiiquando po-
test pro omnibus simul Christianis col-
lectivè, ut ubi Cbiiistds vocatur C/Ir
put EcckJiI,; & capidtr-orporir Ecclesia,
Eph. 5.v. 23. Col. 1-v. 18. aliquando
uto partibus ejus, ut tççlc£* Epheft\
Èccle*
Il'eji,, qua est in domo ejus, septem Ec-
4k
'*(u actu congregato fumirur ,
4, &c. Postremô, Eccieria prout pro
pro
erso fine congregandi, significat ali-
quidoeos, qui congreganturaddeli-
ationes & judicia, quo sensu voca-
;
ationisad colendum Deum

;,
,
etiam concilium , & synodus ali-
cando eos, qui conveniunr in domum
quâfi-
aficatione ponitur, I Cor. 14. V. 4,1 -
18.6cc.
,
XX. Ecclesiaautem cuiattribuun- Ecciefia,
QltiJfit

it personalia , &: pro pria juraactiones- eutar-


ue, &de quanecesse est intelligi illa: trduun-
;
ic Ecclesia ; qui non obedierit Ecclesia sur Js-
tur ju-
ejusmodiomnes loquendi formulas, &
efinienda ira est,ut intelligatureà voce fimitta
nei,
nultitudo hominum qui Pnéfmn novum pcrfinit*
um Deo per Christum (
inierunt, hoc est, li*.
nultitudo eorum qui suscepetunt Sa-
,
ramentum Baprifmi) quæ. tJm/tltudo,c.
ure in unum locum convocari possit-ab

velperse ,
liquo, & eo con'Voclliztt adesse omne;
,
vel per altos obligantur. Nam
si
nultitudo hominum, coireinunum
œtum,ubi opus est,non potest,una per-
,na diccnda non est. Eccle/ta enim ne-
ue loqui,neque decernere, neque audi-
à
e potest, nisi ur cætus. Quæ singulis
,iét.¡ funt, nempe tot sententiæ ferè,
P.7quot
quotcapita, unamquodque eorum

,
minis unius, non EccUfit. dictium
Porro si cactus fiat fed illicitus , cor
derabirur ut nullus.Nemo igitur eoru
qui adsunt in tumultu, decreto cærer
rum tenebitur, przfntim vero si disse

aere
re
aliquid
aliquid
;
serit. neque traque KccEtfi* talis dece
potest
multicudo
tam enim decern
dicitur, cu
unusquisque decreto- majoris part
obligatur. Oportet igirur ad Eci-tel.
(cui quidem ptrfoTutli* tribuimus) def
nitionem accedere, ut possit non mod
congregari; fed & jure. Praeterea,er
fit, qui jurecaterosoonTOCet, possin
tamen,qui vocantur, jure non venir
(id quod accidere porelt inter homines
quorum alius alii nen fubjicitur) not
est illa Ecckjria personnauna. Nam que
jure ii,quiadtempus & locum, quo vo
canrur,conveniutnan Eecl*fiatcodem
etiam ii, quiadalium locum à se con-
fiirurum confluuat, lÚiII Ecclesia cit.
Etquilibet komodêW im numerusEc-
;
clefis est & percoacquenstoi-Eccle-
sia.erunt, quotfuntopinionesdiverfar,
hoc est, eadero multitudo hominum
crit simul & -lUI & plures Ecdcfii* Ira-
que Ecclefimni si ubi cerra & cognira,
hoc cft, légitima potestas fit,per quam
singuli
uli per se,"Il peraliosin cœtu adesse
igentur,unanonest Atqueunitarc
,Mtiraae potestatis convocandi Syno-
&conventusChristianorum, non
ï
'-

:
;in
formirate doctrinae, fit una & capax
î&ionumporforutltum
multitudo; & person
quaealioquin
plurali,ut-
nque opiionibus consentientes.
XXI.Iis.quaedictajamsunt,neces- Civittu

,
riâ connexione adhseret, civitatem Christia-
bristianorumhominum &Ecclesiam, naidemy
brundem, prorsus candemrem esse, clesa aud Ec-
uobus nominibus proprer duas causas Chrifli4-
gipellatam.Nam materiacivitatis &Ec- n4,
lesia cadem est, nimitum iidem homi-
tca Christiani. Forma autem quae confi-
ait in légitima poteftare cos convocan-
;
li, eadem quoque est constat enim fin-
â
rate convocantut. æ
gulos cives obligari eô venire,quô civi-
vero civitas vo-
catur, quatenus conflatur ex hominibus,
eademquatenus constat ex Christianis
Ecclesia nominatur.
XXII. Cumiisdemcohaeret&hoc, P/arer
sipluressint civitates Christiana , cassi- civitatet
mulomnes Ecclesiam parsonaliterunam noncon-
noneffe.Possuntquidemconsensun mutuo
flituunl
unam
una fieri,fed non aliter,quàm,utfiant et- Eccle-
iam una civitas. Convenire enim nisi ad siam.
certum..tempus & locum constitutum
non
nonpoussuntSuntautem personæ, loc
& remporaconveumumjuriscivilis
que quisquam civis, vel externus,pede;
in ullum locam inferre jure poteA ni
,
permitrente civitate, quz loci domir
est. Quae vero nisi permittente civirat
fieri jure non possunt, easi juresiam
siunt per authoritateincivîtatù.Ellcez
rè Ecclesia juniverf4 unum Cerfm mffli
cum,cujus caput est CHRISTUS,ses
eâdem ratione qua omnes simul ho

res
,

,
minesDeumrectorem mundiagnoscen
, unum regnum & une civitas cft
quz tamen neque uns ptrJôN est ne ,
que unamactionem aut sententiam com-
munemhabent. Praetereaubi dicirut
CHRISTUS CFLÈ c*putcorporu Eccle-
fia.) manifestè apparet ,dictum id esse ab
Apostolo de electis, qui quamdiu in hoc
mundo sunt potentâ tanrùm Ecclesia
, â
sunt quaeactuantè non erir, quam re-
probis quidem segregentur inter se ve-
rô congregentur indiejudicii. Ecclesia

,:
Rarnan4 permagna olim fuit, fed fines
;
imperii egressa non est neque ergo tmi
versa,nisicosensu quodictumetiam
est de Romana civitate Orbtmjllm to-
tum villor Romanus héeb/lt, cum non
haberet partem ejus vicesimam. Post-
quam autem imperium civile in par-
tes
,
liscerptum suit,singulae civitates in-
exortae totidem eTzntTicclefi* èc ;
M habuit ineasEcclesiaRomanapo-
• item,ea tota pendere potuitexipsa-
authoritate,quaeexcuffisImperato -
is, Doaores tamen Romanos habere
• tentae funt.
XXIII.leclejtaftici appellaripos- ert'tfi..
t. quiraunusinexercentpu-,fitetquu

cum. Munerum auremerac aliud Mi-


terium,aliudMagisterium.Minijlro.
mmunuserat infervire men fis, procu-
re bona Ecclesia temporalia,portionea-
le (quo tempore divitiarum omni abo-
â proprietate de communi alebantur)
singulosdistribuere. Magistri autem
ro ordine, alii Aposteli, alii Episcopi
v
ii Presbyteri hoc est majores natu
, ,

,
ve feniores, appellabantur; non tamen
Presbyteri nomine itœs sed efficium
ftinguererur. Fuit enim TÍmDtheu*
resbyter, quamquam juvenis ; fed quia
erumque Seniores ad mllgifterill adhi-
bantur nomen aetatis ad fignifican-
,
um munus usurpatum est. Iidem
lagistri pro diversitate munerum vo-
abanturaliiApostoli, alii prophetl" alit
uangelista., alii Pastores feu doctores. Et

,I
pus quidem Apostolicum universum
at l'ropheticum autem revelatio-
nes.
propriasinEcclesiaproponere;Eua
ries

Euangelil apud inhdetM ;


,.lifti&lImtprdicare,úYe præconese
Pastoritiu
docere, confirmare fie regere animos e
rum,qui jamcrediderant.
Ilt[li,.
I
XX V.InElectioneEcclesiasticoru-
mem Ec-
duo confiderandasunt ,
electio person
tleftfli- rum, & consecratio sive institutio , qu
(trum &ordioatioappellatur. PrimosApost~

415
peilare los duodecim
idiFe-
ttmfe-
tr<M«-
elegit
CHR ST
&ordiJumit.
I I,
ipse
CHRISTUS
Postascensioner
Matthias in locuru Iua
proditorts futfeltus est, EcckJi.lqu. e
»CM *i hominibus circiter ccntum & vigint
Paflo-
eit
NI tune cemporis congregiu
:) dud
eligente : fiatuerunt tnvndu*s lofepi
& Mstthiam ; fed Deo ipso loue u¡un
MlltthÚlm approbanre. Arque duolle.
cim hos appellat fanâus Paulus magnoi
& primosApoftolos;ircm 4pcftilasciratm
ttfionis. PoliraaddiriditoaliiAfofioli,
Pmulm 8c Barnsbg* ; i -dmari quidem
à Dofloribus & ProphecisEccUJi* An.
tiochent ( qui erat MccLJia pirticu-
l.rÍô) per impofirionem manuum,ele£
vero jufluSpiricufi Cnlti. Quodfucri»]
t
ambo Apofloli, constat ex declmo cjuar
to Adtorum verfu 15 Quod Âpifttl*
,
tumex eo receperunr, quod juflu Spiri
tus fendfci à Prophetia Doftoiibulqui
Ecck
;" :liz Antiochense fegregati fuerint
ius Dci, oftendit ipsefantrusPau-
lui diftinftionis causavocatseApo-
; m segregatum in Euangelium Dei.
a. i. v. i Sedsiquærarur ulterius y
authoritait fattum fit ut pro jutru
,
-frusfanltireceptum fit,quod Pro-
i rac ScDodtores illi profetturaàSpi-
elfe dixcrint, refpondendum
.1
fanao
,
irflâriô cft Authoritate Ecclefti An-
hens..Propherae cnim & Doaores an-
¡uam admirranrur, examinandi funt
Ecclesiâ; dicit enim fantru8 lohan-
s, NokteomniJpiritui treJere, fed pro-
teftirittis,si ex Desfunt, quoniilm mul.
Pseudo-Prophetê. exitrunt in mundum.
quaautem EcckjiiJ nUiad quam (cri-
,
a efl:eaEpiftolafSimilirer reprehendic
ictus Paulus Ecclesias GaUtis, quod
;
daizarent Gai. i. v. 14. etiamfivide-
-

nrur ipsi id facere Audore Petro, nam


ndiffe his verbis
, :
im dixissèt se Petrum ipsum rcpre-

,
Si tu cum ludtus
gentiliter vivit 6- nonludaice quo -
:
odo Gentes cegisludaiçare 1 non raulto
ift interrogat ipros dicens Hoc fo-
à
m vobis wlo difcere:exoperibus legis
iritum accepifhs an ex auditu fidei
,
al. 3. varf.1. Ex quo patet id quod re-
t
cphcndit in GaUtis fuiflc ludaifmitm,
6. quamquanii
quamquam Petrus Apoftoltu ludaizartte
cogeret. Cum igitur quos doctores I'©**
querentur EccltJî.i,nonPetri,nequc ergs
hominis crat detcrminare, etiam Ecclefu
Anttochens. authoritatiinnitebaturDo-5
ttorumScProphcraruro suorumelcctio. -
Quoniam autem per doctorum, tic ele-
dorum impofirionem manuum Spiri- ,
it
tus Sanctusfegregav fibiApcftolos,Fat*
litin Se Barn.,b.:rm; raanifeltum ell, fum-
morum in JEpcltfia qualiber Doctorum
confecrationeni & impofmontm manuum
adejulJemEcclefÙ Doftorespertinere.
Epifcopos autem, qui &: Presbyteri vocati
eranr.crifnonomnes Presbyteri Episco-
,(
pi,ordinaverunrtumApoftoli n&raPau-
lit* & Barnabas cum docuiflentinDer-
t ,
be Lyftra Se lconio, Presbyteros conlti-
,
tuerunc pérsingulas Ecclesias Aél. 14.
v. 2.z,.)tum ctiainEpiscopiiVn.Titm enim

v. 5. Et Timotheo
:
in Creta reliclus cil à Paulo, ut conlti-
tueret per civitates Presbyteros Tir. 1.
dictura est: Noltné-
e
gliger grati atn Dei qlli. in te est,qui. dll.

:
ta esttibiper Prtphetiam^cHmimpositions
manuum presbyterti 1 Tim. 4. v. i4-Ei-
demque datje regulæ funt circa Presbyte-
rorum electionem. Non aurem intelli-
gi id potest,niside ordinationeeorum,
quiab Ecclefueligerentur. Confèirue-
re
F.im doàorem in Ecclelia,nili Eccle-
kermittente nemo poruir.Nam ipfo-
b. AJloJomm munus erat, non im-
Mre fed docere. Se quamquam qui
famendati ab Apoftolis vel presbyteru

n fine
,
irant, propter exiftimationem com-
Indantium nonrejicerentur cùm ta-
voluntate Ecclejis. eligi non
Iffent,etiam perauthoritatem Ecclefis.
tti cenfebanrur. Similiter minilhi
ii Diiiconivocanturab Apostolu ordi-
Iti, ab Ecc/efta rameneletfi erant. Nam
ira septem Dtaccni eligendi ordinandi-
le erant,non eoseligebant Apofloli,Ced
,

,
nftJer/lte inquiunr fratres, viros ex
,
ibis boni teflimonil septem, &c. atque il-
elegeruntStephanum &c. & flatue-
tnt eos ante conjpecium ApojloJorllm.
à. 6.v. 3.6.Conitat iraque ex confueru-
ne EaleftJ. sub Apostolu, Ecclefiaftico-

anuum impofitionem,
m omnium ordinationem quidem, five
nfecrationem, quae fit perorationem &
ad Apoftolos &
'oclores./Nc1/1J!e,eleEtlonem verô ordi-
indorum ad Ecclejiam.
XXV. De potelUre folvendi & li-
Pote/la-
indi, id est, pcccata remittendt & reti-
ttm pec-
mdi,dubium esle non potest.quin ea da- cara plll-
ifit à Chrijlo tuturis tunePaftoribm, turenti-
xlem modo quo praefentibus Apojlo- bturc-
lis
mitttn-
lis Data autem est '¿.lis omnis p
di,n»n testas remittendipeccata quam ipse h
,
buitChritus:Sicutmisitmepater,inqu :1
pceni-
,
tcntium Christus ~& ego mitto vos :Ioh. 2.o.,
rttinen-
di, fpe-
[lltrt ad
21.
peccata
,
fubjungitque quorum remiserit
remittuntur,& quorum retinue
Ttfio- ritn,rettntllfunt. r.1 3. Sedquidsitso
:
Tis .gare,
frd sive peccata remittere8
d* pant- retinn-e. dubirationem habet. Primun
tentis ejus retinere, quibaptiza
jttdtton- enim peccata
ai,ad tus in remissionem peccatorum verèpoe-
Eccle- nirens est, videtur conrra ipsum pactum
jiaM. novi Testamenti,neque ergo à Christo
fieri,nedum à pastoribus posse. Remitte-
re autem non pœniteotividetur esse con-

tra volantatem Dei Paris quo Christus
ad convertendum mundum,hominesque
ad obedientiam reducendummissus est.
Deinde si Paftoribus singuliseo modo
remittere & retinere peccata conccessum
effet,omnia metus Principum, & Ma-
gistratuum civilium unàque omne re-

, ,
gimencivile destrucretur.Dictumenim
est à Christo immo etiam natura ip-
sadictat : Nolite timereeos,quioccidunt
COrplU, animain autem nonpossunt occi-
;
dere fed potius timeteeum,quipotest ~6-
animam ~6 corpusperdere in Gebennatn.
Matth. 10. verf. 28. Neque estquis-
quam ita mente captas, otnonpotius
mallet
~Lt iis,qui peccata remittere &retine-
PhfTunr,
quamregibus potentissimir
mperare. Neque tamen ex alrera
~le
existimandum est: remissionem
itorum nihil aliud esse præter ex-
~Honera à pœnis ecclesiasticis. quid
n mali habet excommunicatio præ.
confequentem ex ea poenam a-ter-
~iri ; vel boni, in Ecclesiamrecipi, si
ra eam esset salus ? Tenendum igi-
tl
e P-iflores habere potestatem pecca-
vere & absolutè remittendi, sed pœr.i-
ztibm;& rettnendi,sed impoenitentium.
~lm aurem putant homines,pœnitere
~lil aliud effe,quàm utfactasuaquis-

e condemnet mutetque consilia.


,
æ sibimet ipsis peccata esse & cul-

m peccatorumcoramhominibus ;
mhabere videantur, orta est opinio,
,tTe esse pœnitentiam ante confessio-

pœnitentiam non effectum,sed cau-


&

,
~e

~n
confessionis. atque inde difficultas
centium peccata eorum quos pœni-
r,jam remissa est in Baptismo;non pœ-

,
tentium omnino remitti non posse,
lorra Scripturamest &contraverba.
bristidicentis, quorum remiseritis,&c.
ciendum igirur primo loco ad difficul-
tis hujus solutionem peccati veram
,
nitionem esse ipfaxn pœnitentiam.
nam
nam qui scit se pecciffe, fcir se errasse,
rareautem velle impossibileest,itaqt
qui scit se peccasse, noller factum ; i
quod est pœnitere. Deinde ubi dubiut
esse potest,an quod factum est pecca

peccatorum ,
tum sit necne,considerandum est,poeni
tenriam non antecedere consessionen
fed subsequi. Pœniten
tia enim nonest,nisi de peccatoagnito

,
Oporrer igitur pœnitentem gv-factutr

,
agnoscete & cognoscerequod sitpec
catum
,

hoc est quod sit contra legem


,
Si quis igitur, quod à se factumest pu
,
ter non esse contra legem, impossibile
est utejus pœniteat, Ergoante pœni-
rentiam necessaria est factorum ad le-
gem applicatio. Ad legem autemsine
inrerprete sactaapplicare, frustra est
non enim verba legis,sed sententia legis-
latoris actionum regulaest. Est autem
legis interpres certè homo vel homi-
nes; nonenim judexest unusquisquesa-
cti fui, an sit peccatumneene. Iraque
explicandum factum est, de quo dubita-
tur, an (je peccatum, ante hominem vel
homines Atqui hoc facere confessio
est. Iam, quando legis inrerpres judi-
caverit,factum ejus esse peccatum ; si
acquiescat peccatorjudicio statuatque
(
apud se non facere amplius pœ-
,
,
,
nitentia
tentiaest. Atque hoc modo vera pœ-
autnonest,autconfessionem
rentia
on anteceditsed sequitur. Hisita ex-
.icati3nonestintelle(ftudifficile, qua-
potestas solvendi & ligandi.
[
;
um
Ula sit
enim in remiffione duo :
sint
rum,judicium sive condemnlltio,qU¡ sa-
Al-

tum judicaturessepeccatum;alterum,
ubi condemnarus judicioacquiescit &
bediverit, id
est, pœnituerit) peccatire-
ilJio vel(si non pœnituerit) retentio :
,
orimum eorum , id est, judicare an sit
peccatum,ad interpretem legis,id est,ju-
disem summum ; secundum, remissiovel
etentio peccatipertinet ad Paflorem;8c
estillaipsa,dequaagitur potestasligandi
&solvendi.Atque hanc veram suisse sen-
tenriam nostri Servatoris in ejusmodi
potestatisinstitutione,ex 18 capitesan-
ailtIanhæi, v. 15 , 6, 17, 13. sicap-
1

paret: Discipulos alloquens: Si peccave-


rit,inquit,in te firatertuut.'vade cor-
ripe eum inter te ~& ipsum solum. (Noran-
dum obirerest, si peccaveritinte,idem
essequodsiinjuriamtibi fecerit,ideoque
loqui Christum de iis, quæ pertinentad
tribunal civile) addit, site non audicrit
, si)
(hocest,.si negetfecisse vel factum-
confessus,fecisseinjustè neget adhibe
tecumadhucunumautduos. Quodsihos
Q.. non
nonaudierit, dit Ecclesia. Quate auten
Ecclesia,nisi ut ipsa judicet an peccatun
sit ?
necne Quodfi Ecclesiamnonaudie
rit, hoc est, si sententiæ Ecclesia. non ac-
quieverit, sed sustinuerit non essepec
catum, quod ea peccatum esse judicave-
rit, hoc est. si non pænituerir (nam cer
tumest pornitere factineminem, quod
non existimat esse peccatum ) non di-
cir, ditApostolu, ut sciamus,sententiam
definitivam in quæstione an fit pecca-
rum necne, relinqui non illis, sed Eccle-
Jiitfredfittibiy inquit,sicutEthnieus &
Publicanus, hoc est, tanquam extra Ec-
clesiam, tanquam non baptizarus, idest,
tanquam is cu)us peecats retinentur. Ba-
ptizabantur enim omnes Christianiin
remissionem peccatorum. Quoniam au-
tem-quæri poterat,quishaberet tantam
potestatem,quanta est Baptismi benefi-
cium impænitentibusauferendi, osten-
dit Christus eos ipsosquibus authorira-
tem dederat pænitentesbaptizandi in
remissionem peccatorum & faciendi
,
ex Ethnicis Christianos,aurhoritatem
quoque habere peccata eorura,qui ab Ec-
clesia judicarentur impænitentes, reri-
nendi, eosque ex Christianis reddendi
Erhnicos ideoque statim subjungit
,
Amen dico,vobis qfJl.(unquI"Oig,,'tJtritit
:
super
perterram, erunt ligata & in caelo, 6-
ucunqucfolzierititfuper terram,erunt
tuta & incælo. Ex quo intelligi potest
estatem solvendi &ligandi,sive remit-
rliJi & retinendi peccata,quæ & potejlas
tvium dicitur , aliàm non esse à pote-
ite datâ alio loco his verbis: Eûmes do-
te omnes gentes, baptisantes eos in no-
¡;RI Patris, & Filii, & Spirituisancti:
Matth.18. v. 19.EtquemadmodumPa-
roresBaptismumnegatenonpossuntei,
uemEcclesia dignumcenset,itaneque

;
etinere peccata ejus, quem Ecclesia ab-
olvendum judicat neque etiam remit-
ere peccataejus,quemEcclesia pronun-
ciat esse contumacem. Et de peccato
quidem judicare,Ecclesiaest,Pastorum
verò judicatosab Ecclesia ejicere; vel in-
traeam recipere.ItasanctusPaulusad
Ecclesiam Corinthiacam : Nonne de iis
,
inquir, qui intus suntvosjudicatis ? ipse

:
tamenfornicariumabEcclesia separan.
dum pronunciavit Ego quidem, inquit,
absens corpore, præsens autem spiritu,&c.
XXVI. Actus retentionis peccato- Excom-
rum is est, qui vocatutab Ecclesia Ex- munica-
communicatio, &àsancto Paulo,tradere tio quid,
&on
Satanæ. Nomen Excommunicationis ejuesC4-
idem sonans quod 'iijnazwWyi^v 7flJ,¡;,. derenott
è Synagoga ejicere, tractum,videtur à le- pilfjt.
Q..t geMo-
geMosaica,qua eos, qui à Sacerdore le
prosijudicati sunt, extra castra scorsin
habereimperarumest,donecrursus Sa
cerdorisjudicio mundi, &certisritibu
(interquos etat corporis lavatio pur
ficati essent. Levit. 1 3. verf. 46. Progre
diente indetempore Judæsmos etat.

,
ludaismum tanquamimmundos non
,
,
cos etiam qui tranfibanr à Gentilismo ad

recipere nisi priùs lavatos ; Et dilïï-n-^


tientes à doctrinaSynagogi,Synagogâ fi-
cere. Ad similitudinem hujus ritus trans-

)
euntes ad Christianismum (sive Judæi
essent, sive Genres non nisi per Bapti-
Imum in Ecclesiam recipiebantur ; & dis-
sentientesab Eukfi., communtonc Ec-

clesiamerat, id
,
rit/il. privabantut. Tradi autem Satana
ideo dicebantur quiaquod extra Ec-
omne regno Satana. com-
prehendebatur. Finis hujusmodi disci-
plinæetat. ut destituti ad rem pus gra-
tiâ & privilegiis Ecclesiæspiritualibus
ad salutem.Effectusau- ,
humiliarentur
,
rem quoad secularia is crat ut excom-
,
vninicutus non modo cœtibus sive Ec-
clesiis &parricipatione Mysteriorum

,
prohiberetur sed tanquam noxiuscon-
,
tagione etiam pejor Ethnico, à cæteris
Christianis singulis fugererur. NJmmm
Ethniciscommisceri permisit Apa/ta.
lus.
a.; cxxmbixnecibum quidem anàfjw-
ere. i Cor. 5. v. 10,11. Quum ergota-
sirasiwniiiiiri'nn'i effectus, mani-
stumest primo loco, civitatemChri-
*

,
ianam non pesse extttnmtit/icati. Est
nimcivitasChristiana Eeclesia Chri-

,
riana;utostensumestsuprà articulo 21.
c ejusdem exrensiomis Ecclesia autem
xcommunicari non potest; vel enim ex-
communicabit seipsam, quod est impof-
sibile,velexcommuntcabitur ab 41ii Ec-
clesia,eàqueveluniversali,vel particu-
Illri.YnillerrMautemEcck./illcurnpn--
frnet non sit,(urostensumemestarticulo 22)
neque ergo agataut faciat quicquam,
excommunicarenemineraporest. Parti-
cularis autemEccelesia, excommu&taindo
nlitan Ecclesiamnihil agit, nihil mutat
quorum cniracammunis nonest cactus,
corum excommunicatio esse non potest ;
neque si Ecclesiaaliqua,putaIerosolymi-
tA.net, aliam, puta Rornanamexcommun
ctfftt, non illammagis excommunicasset
-
quamseipsam. Nam quialiamsuacom-
munione privat,se quoque privat com-
munioneillius Secundò, neminem posse
civitatis alicujus absoluta, cives simul
omnes excommunitare, veltemplorum n-
rum velcultum Deiplkum eis interdi-
cert. Nonenim excommunicari possunt.
3Q ab
ab EccUJîa,q\iamipsi conlhruunr;{¡q
demenim id facerent, non modo no

, :
Ecclesia, sed ne civitasquidem effet, di
solverenturque sua sponte
est excommunicari neque
verù no
id interdic

Quod siabaliaEcclesia execommunicen


tur, habendi funt, illi Ecclejii, tanquam
ethnici Sed Er/mlcos. per do strinam
Christi,nulla Ecclesia Cbrtfiian.i prohi-
,
bere potestquin congregent se & inter
se communicent, prour corum civirati-
bus visum fuerir, præsertim si coeant ad
colendumchristum,quamquam idfiat
ritu & modo singulari. Ergo neque ex-
communicatos qui ut ethnici tractandi
,
sunt. Tertio. excommunicari non posse
Principem, qui habet summum civitatis
imperium. Neque enim per do.:l:rinm
Chri/li subditus unus, vel plures simul,
Principi fuo quamquam Erhnico loca
publica, aut privata interdicere, aur in.
troitum in quemeumque cœtum nega-
re poreft, aut prohibere,ne faciat,quie-
quid in sua ditione voluerit.Estenim
crimen larfa; majestatis inomnicivita-
,
te civi cuicunque , vel quotcunque ci-
vibus simul authoritatem fibi quam-
,
cumque in totam civitatem arrogare.
Qui vero authoritatem arrogantsibi in
cum qui habet civitatis summum im-
perium,
rium,candem arrogant in ipsamcivi-
,
rem Prærerea Princeps summus , si
hristianus fit, hoc ampliushabetut
vitas, cujus voluntas continetur in
sius voluntate. id ipsum sit,quod vo-
amus Ecclesiam. neminem igirur ex-
ommunicar Ecclt'fiIJ,nisi quemexcom-
nunicatauthoritatePrincipis. SedPrin-

gitur excommunicari
,
ceps non excommunient feipfum non
potestàsubditis
suis. Porest quidem esse, ut cœtus ci-
viumrebellium, velproditorum pro-
,
nunciet Principem summum esse excom-
municatum,sed non jure. Multô mi-
nùs Princeps à Principe excommunicari

,
potest. effet enim hoc, non excommuni-
catio fed potlusindictio belli per con-
vicium. Nam curannanon fit Ecclefix,
quæ conflatur ex civibus duarum ci-
ritatum absolutarum , propterdefe-
ctum (utdictum supra est articulo 22.)
potestatisritè conveniendi inunum cœ-
tum, illiqui'unius Ecclesiæsunt, non
tenentur obedire alteri,neque ergo pro-
pterinobedientiam possuntexcommuni-
cari. Qtiod autem dicataliquis, Princi-
pes cum Ecclefil, universalis membra
finr posseetiam unirversalis Ecclesia au-
thorirare excommunicari,locum nonha-
bet, propterea qu od Ecclesiauniversalis
Q4 (ut
(ut dictumest articulo 22. ) son est un
persona, de qua possit dici quodfecerit
decTrveritijtatuerit^xcoMmttnica've rit
IIbfol'U".;t. & similia personalia ;neque
habetrectoremullum intcniJ.CUjUijus
suconvenire & deliberare possit. Nan
rectoremesseEcclesiauniversalis,&pos-
se cam convocare, idem est,ac rectorem
esse & dominumomnium peruniversum
id
orbem Christianorum. quod nemi-
ni conceditur, præterquam soli Deo.
lnttr- XXVII. Ostensum est supràarticu-
p-Lta- lo 8.1authoritatem interpretandiscri-
lunem ptUTHé facras non consistere in co, quod
Xcripttt-
TSde-
interpres possit impune sententiam,
?tndrrt quam indo elicit,aliisvel fcripto vel
jb A. viva voce exponere & explicare fed in
,
'ti'.triu- co,quod non sitaliiscontra sententiam
tecivi- ejus faciendiaut docendi jus irautin-
;
râth.
terpretatio dequaagimus,idem sitquod
Totefim (in omnibus controversis per
scripturam sacram determinandis ) de-
finiendi. Nunc ostendendum est au-

EccúJÙ14)
thoriratem illam pertinere ad singulas

, & dependcre ab authoritate


ejus vel eorum qui habent summum
imperium , modo sint Christiani. Si
enim ab authoritate civili non depen-
deat,dependere cam oportet vel ab arbi-
trio singulorumcivium, vel ab autho-
ritate.
ate externa. Ne verô ab arbitriode-
ndeat singulorum, prohibenr inrer
a, consequururaindeincommodi&
surda. Quorum præcipuum est hoc,
tod non modù omnis tollererur (con-
a præcptum Christi) obedientiacivi-
sed etiam omnis focieras & pax huma-
a (coutraleges naturales)
dissolveretur.
cum enim Scripturam Sacram singuli
interpretentur sibi, id est, unusquisque
udicem se faciat,quid Deo placeat,quid
displiceat, non ante Principibus obedire
posiunt quàm ipsi de mandatis eorum,
atrum conformia sint scripturæ necne,
udicaverint. Arque sic vel non obe-
diunt, vel obediunt proprer judicium
proprium,hoc est,sibiobediunt, non
civitati. Tollitur ergo obedientia civilis.
cturÎus cum unusquisque propriam se-
quatursententiam,necesseestcontrover-

:
sias quæ oriuntur innumerabiles fore,
neque determinabiles undeinter homi-
nes (qui naturâ suâ dissensionem omnem
habent procontumelia) nasceretur pri-
noodium,deinceps jurgium,& bellum;
Habemus præterea in exemplum ,
atque itaomnisperiret societas &: pax.

quod sublege veterecircalibrum legis.


observari voluit Deus, niminu scribi qui-
id

dem,publicè haberi,& Canonem doéhL-


Q..5 næ
nz divinæ esseroluit: sed non inde
singulis. fed à solisSacerdotibus defini
controversias. Est denique præceptut
Servatoris nofbi, ut si quid oriatur o
ut
fensionisinter singulos, audiantEt
clesiam. ItaqueEcclesia ~muauestcon
troverfias determinare. Non ergo fingu
lorum, fed Ecelesis estScripturassacra
inrerpretari. Utsciamusautemauthori
tatem interpretandi Verbwm Dei, hoc
,
est omnes quæstiones de Deo & Reli
gione determinandi,nonspectaread per
sonamquamcunqueexternam, perpen
dendum inprimis est, quid moment i ca
potestas habeatinanimiscivium,civili-
busque actionibus. Nemini enim igno-
rum esse potest, adfcionea hominum vo-
luntarias necessitate naturali ipsorum
sequi opinionesquashabent de bono &
malo,præmiis & pœnis; ex quo fit ut o-
bedienriam illis quorum arbitrio vel feli-
ces vel miserrimos inæternum fururos se
credunt præstarenecessario velint. Quo-
rumautemarbitrio quæ doctrinæ &
,
quæ actiones necettarix suntad salutem.
statuitur,eorom arbitrio exspectant ho-
mines felicitatem vel perditionem æter-
nam; lisigitur in omnibus rebus obse-
quenrur. Quodcumira fit, manifeftifli^
muniest, cives qui se obligari cicdunt.
, circa
rca cas doctrinas,quæ ad salutem ne-
firijc funt aurhorirati externæ ac-
,
iescere,sonconstituerecivitatemper
sed eslê exrerni illius subditos. Ne-
ueergo, etsiPrinceps aliquissummus
:
antum authoritatisaliicuicunque fcri-
to concederer ita tamen ut imperium
ivileretinuisse intelligeretur, scriptum
ale validum crit; nec quicquam transfe-
rer, quod ad retinendum, & bene ad-
ministrandum imperium fit necdJà-
rium. Nam percap.2.art. 4.
dederit
transferre
ido-
lui nemo dicitur,nisi signum
neum voluntatistransferendi. qui vero
voluntatem retinendi imperium apertè
significavit,nonporestdedisse signum
idoneum transferendi media ad impe-
rium necessaria.Non eritigiturhujusmo-
di scriptum signum voluntatis, sed igno-
rantiæ in contrahentibus. Secundo,con-
fiderandum est quam absurdum sit ci-
,
vitatem, velsummumimperantemcon-
scientias civium regendas committere
hosti. Suntenim,utsupràostensumest
cap.5.art.6. intersein statuhostili,qui-
cunque in unitatem personæ non coa-
luerunt. Neque obstat quod non semper
pugnent (nam & inter hostes induciæ
fiunt)sufficitad hostilemanimum,quod

runs
diffidentia sir, quod civitatum, Regno-
rum, imperiorum sincs,præsidiis ~arra
ti, statuvultuque gladiatoriosemutu
citi non seriant,uthostes tamen intuea
tur. Postremo,quam iniquum est id pc
stulare quod ipsâ postulandi ration
,
juris alieni esse confiteris?Interpres fun
ScripturæSacræ,tibi,quicivitatisalien
civis es. Qua ratione? quibus pacti
inter me & te?Authoritatedivina. Undt
cognita? exSacraScriptuta. enlibrum
lege. Fru stra,nisi &eandemmihiinter-
preter. meiergo jurisest, &cæterorum
singulorum civiumeainterpretatio; id
qulXi negamus ambo. Restat
ergo in
omni Eukfil3cbriflÚUM, hoc est, in
omni civit+ieChriftiinAtSciiçzurx Sa-
cræ interpretatio, hoc estjut controver-
siasomnes determinandi dependeat&
derivetur ab authoritateillius hominis,
vel cœtus, penes quem estsummum im-
perium civitatis.
Cr JIi,¡. XXVIII. Quoniamautemduosunt
N.lm ci- genera controversiarum, unum circa
VHJtem spiritualia, hoc est, circa quæstiones fi-
Seriptu-
rai in- dei, quarum veritasratione naturali in-
lerpre- vestigarinonpotest; quales sunt quæ-
jtrtde- stiones de natura & officio CHRISTI de

t
£ >/»-- ,
ierr jcr pramiis &pæis futuris, de resurrectione.
P"flr.rn
corporum de natura & officiis
IUJ. rum, de S,:crAmcntH & chltn externe*
Angelo-

&simi-
similia ; alterum circa quæstiones
entiæ humanæ, quarum veritas ra-
; ne
naturali, & Syllogifmis elicitur,
<
pactis hominum & definitionibus(id
receptis usu&consensucommun!
cabulorum significationibus) qua-
sunt quæstiones omnes Iuris & Phi-
sophiæ. Exempli causa, quando injure
ætitur, an sitpromissum& pactum
ecne? id nihil aliud est, quam quæ-
erean verba talia , tali modo prolata,
ppellentur communi ufu & consensu
iviumpromissum, aut Pllflum; quod si
t
icappellantur,verumest pepigitTe dli.
cr falsum. Veritas ergo ea dependet
pactis &consensu hominum. Simili-
er quando quæritur in Philosophia an
dem possit esse totum in pluribus simul
ocis ; determinatio quæstionis depen-
det à cognirione communis consensus
nominum circa significationemvoca-
,
uli Totius. siquidem enim homines
,
quando dicunttotumesse alicubi, signi-
cant communi consensu intelligere
e nihil esse ejudem alibi, falsum est
dem esse in pluribus simullocis. Veri-
as ergo ea dependet à consensu homi-
lum, eâdemque ratione in cæteris o-
nnibus juris & Philosophiæ quæstioni-
us,. Et qui contra hune communem.
Q7 circa
circa rerum appellationes consensu
hominum ex obscuris scripturæ ~lo
,
aliquid status posse judicant,tollendu
judicant & sermonis usum, & unà

qui vendiderit torum agrum

venditum :
,
mnemsocietatemhumanam.Dicet eni

tum unocespite , &reliquum tanquam


retinebit
esse te

imò ipsar
non
tollitrationem,quæmihilaliudestpra
ter veritatis per ralem consensum facte
investigario. Hujusmodi itaque quæ
stiones nonnecesseest ut determinet ci
vitas per interpretariouem Scriptura

Dei,
sacræ, non enim pertinent ad Verbun
eo sensu quo sumitur Verbum De
pro
;
Verbo de Deo, id est, DOBTIM*
gelicâ neque obligatur qui habetEccle-
Jît Imperium, ad hujusmodi judicia ad-
Euan

hibere Doctores Ixclefi*flicos,qusertio-


nibus autem fidei id est, deDeo quæ
, ,
captum humanumsuperant, decidendis,
(
opusest benedictionedivinâ nepossi-
)
mus salli,salteminnecessariis per im-
positionem manuum ab ipso CHRISTO
derivandâ. Nam cum ad salutemæter-
namobligemur ad doctrinam fuperna-
turalem, & quam proprerea intelligere
est impossibile ita diftitui utfalli possi-
,
mus in necessariis, repugnat æquitati.
Infallibilitatem hancpromisit Servator
t:
},ldk
ter (in iis rebus quæ ad salutem funt
ilreflària.* Apostolis usque ad diem
~ij iicii, hoc ,
est Apostolis & Pastoribus
Apoftolis successivè per impositio-
n
as,
er
ubi
Ecclesiasticos
,
manuum confecrandis. Obligatur
go quatenus Christianus, is qui ha-
civitatisimperium Scripturas fa-
quaelîio estdemysteriisfidei,
ritè ordinaros inter-
~retari. Etsicin civitatibusChristianis
idicium &spiritualium & temporalium
ertinet ad authorirarem civilem. Et
homo vel cœtus qui summum habet
mperium,caput est & civitatis & Eccle-
:
~îæ
una enimres est Eulefi" & civitas
Zbriflian*.

CAPUT XVIII.
De necejptriisadlntroitum in Regnum
ccelorum.

Propefitadlfficulrude reprignanpiaobedien.Jî.
Deo & haminibim,tokenda per J/flinrlitlnwJ
internecessaria & non ntctffaria ad fa/uttm.
1 I. Omnia ntceffaria ad salutem conttntri
in fide & obedientia. i i i. Quttlu fit t4
qu requiritur obedientia. iv. Suid fit
,
Fides.î? quomtdodiftinguaturàprofeflione,
àfeientia & ab opinione. v.QuidJïe
credere in CHRIST U.M. v I. Vnicum
articulumJESUM ESSECHRISTUM,
tjfe
WCfJptrittm 4d fuluttr»
1
probatur fw
¡Up"
Jêtpt Euanttliftarmm. Vit. Ex praiu
rittu Apoltolorum. v iii. Ex factliu
ReliriaiwCbriftians. i x. Ext* qutd J
funaamcntum fidei. x. Ex itfirttfi»
Christi (rApoftoloru'mvtrbit. x1.
M Articulé ctntinerifidem vtteruTefiamen
xti.Fides &obedientiaqonmodo,c#nctor
tantai faluttm xiii. InavitaleCtnjln
na, nukamtjf* repugnantiamintermuntUt

Pnpefi- I.
,
inrebus se
A Urhoritatem omnem authoritate
,
Dei (tcivitatii. xIV. DtSrimu qugWi
tintrtvtrtunturde Reliai*tu (frtQarg f t"
qutaijturtgnanii.
ta dtffi cularibus derivare ab
ejus quisummum habetimperium, sive
,
CllltéA
it repu- isunus homo fit sive
x"a"';A unus cœtus, in 4
obeiüen- confesso semper fuir.Eandem inJpintu*
iiDe» libus ab authoritate Eultjil. dependere
t-homi- ex proximè antecedentibus manife-
niktu. stum est &
ttlleni4
pet di. omnem
; præterea
Christianam
hoc
esse
,
civit/ttem
Ecclesiam hu-
Jlin(iia jufmodi authoritate præditam. Ex qui-
1

ntmin- bus colligere etiam quantumlibet in-

trflkiia
&non
fti*nn,(hoc est ,
terite. genio tardus potest, in civitate éhri.
in civiratecujus sum-
necejpt- mumimperiumhabet Princepsvel cœ-
tiaad rus Christianus)omnemunirisub Christo
falttlem. potestatem tam secularem
quamJpiritua-i
lem; ideoque in omnibus, iisesseobe-
diendum. Contrà autem, quia obedire
oportet Deo,magis quam hominibus,orta
estdifficultas,quopacto obedientia turò
iis
ræstari possit si quando impera-
,
fuerit aliquidquod CHRISTVS
prohiber Causa difficultatis est ,
~d cum Deus non amplius per CHRI-
~M & Prophetas vivâ voce nos allo-
itut, sedper Scri pturas Sacras, quæ à
~ersisdiversèaccipiuntur sciunt qui-

;
,
n,quid Reges imperant&Ecclesia
utrum verò idquodimpe-
,
gregara
t , fit contra imperata Dei necne ,
nesciunt
i er pœnas mortistemporalis ,
fed stuctuante obedientia
&spiri-
alis ranquam navigantes inter Scyl-
,
m & Charybdin incurrunt sæpe in u-
~amque. Qui verò necessaria ad salu-
m , à non necessariis recte distin-
~unt, nullam hujusmodi dubitationem
abere possunt. Siquidem enim man-
arum Principis vel civitatis talesit,ut
bediri ei possit sine jacturâsalutis æ-
rnæ, injuftum est non obedire , &
)cum habent præcepta Apostolica Ser-
~i obedite per omnia Dominis carnali-
:
~us. Filii obedite parentibus per omnia :
:01. 3. v. 20. 22. Ocraandatura CHIII-
T1 : super Cathedram Mosissederunt
crtbs, & Pharisæi,omnia ergo quæcun-
~ue dixerint vobis fervate ~& facite :
Matth. 2. 3.v. 2.Contra sifacerejusserint
pîe puniuntur morte alterna, insanum
est
est non potiusmorimoTremnatur,t
quàm obediendo mori in
ærernum."
locum haber quod dicit C H R ccrpm
Nolite timere eos qui occidunt
STIJI
,
:iraquel!
animam autem non pofftit occniefk
Marrh. io.v. 18
quæ sintcaomnia
necessaria.
, Videndum
quaeadlalutem
I L Sunt autem necef-irla ad falutei
Omnia
nttefflx-
duabus
omnia virturibus (ompreher.

faluttm si
; ,,
ria ad sa, Fide & Obedientia. Harum polierie
perfectaesse posser sola sufficeret n

, ;
contint- damnaremur fed quia & jam diu orr
riinfide rei fumus contumaciæ adversu
&ébe- nes
dientia. Deum in Adamo & præterea ipsi .i£b
peccavimus, non sufficit obedientia si
ne remissione peccatorum. Eavero,uni
que Inrroitus in Regnum cœli Fide
,
præmium est. Aliud ad salutem requi
ritur nihil. Nonenirnclauditurregnurr
Dei,nisi peccantibus,id est iii,quidébi-
tam legibusDei obedientiam non prx-rti-
terunt; neque illis ,si credant artim/os
necessarios fidei Christianæ. Iam si co-

tiæ , ;
gnoverimus in quibus constat obedttn-
,
& qui sint articuli nteefJ/lrii fidei
Christianæ manifestum unà erit qua: ,
civiratum Principumquejussu facere , &
quibus abstinere debeamus.
III.Per obedientiam autem, hoc
loco,
significatur non factum.sed volurt'
QuaIÛ
& studtum, quoproponimuscona- fitN.
quantum possumus obedire in futu- re-
Quo sensu vox obedienti æquiva- quirttur
I Pœnitenlil.. Consistitenim Pœniten- êbtditn-
Ii".
virtus non indolore , quipeccatire-
dationem comiratur, fed inconver-
ne in viam, & instiruro non peccandi
,
plius sine quo dolor illenonpœni-
ntis,sed desperantisessedicitur. Quo-
am autem qui Deumamant, non pof-
nr non velle obedire legi Divinæ. &
amant proximum, nonpossuntnon
,
,
elle obedire legi morali quæ consi-
cit,utsupracapite 3 ostensumest inra-
trba.,ingrutitudinu, contumeliâinhtt-
lamtatistinelemtntiétfinjurUyfimilium-
ue offensrum prohibirione, quibus
roximi læduntur. Iraque vociobedien-
,
æ æquivalet etiam Amor sive Chari-
;
as Etiam justitia , (quoi: constans vo-
ntas est suum cuique tribuendi) æ-
uavalet eidem. Iam sufficere ad falu-
m Fidem &Pœnitentiammanifestum
st;primum ex ipso fœdere Baptismi.
am interrogantibus Petrum iis,
quiab
;
oso die Pentecofies convertebantur
id faciemus ? respondit Pœnitemi-
i, & baptizeturunusquisque vestrum
,

nomine lesu in remissionem peccato-


rum:
rum:Actor. 2. verf.38. Nihilcrgqis
obtinendum Baptismum hoc
,
elt,
tacicnJufc
rroirum in Regnum Dei ,
aliud erat nisi pœnitere & credere in Ot
men
ptismo
IE
,S v. Pack) enim, quod

t
prominirurregnurncœloru
t
Deinde ex verbis CHR sr re(pond(
fit in Rf

tis ad Principem interrogantem , qu


:
faciens vireraæternam polTiderct M-i)&
'.Jt.. nofli, non occides non inoech-iteri 4*
,

quæ hæbes
erat.
fidei
,
&c. quod obedientiæ ; & : Vende omm-tf
vent, & sequere me; quo
Lucæ 1 8. v. 20. Marc, ic
?
v. 18 ,
Et ex eo quod dicirur ittftk
( non quilibet, sed justus ) ex fide vi
ver. est enimjustitiæ voluntatisdifpoll
:
tio eadem, quæ Pæemtentia & Obedien
tia. Et ex verbis sanctiMarci Quonum.
tmpljtum est ttmpm, & appropinqua-

;
vitRegnum Dei , pœmtemini & crédi-
te Euangelio quibus non obscurè ligni-
ficatur non opus esse ad ingressura in
,

,
Regnum Dei,aliis virturibus præter pm-
nitentiam&fidem Obtdimtiif. ira.jue
quæadsaiuremnecessariorequiritur ni-
hil aliud est prærer veluntatem sive con,r-
tum obediendi, id est, faciendi secundum
legesDei, id est,secundum leges morales
,
,
quæ eædem omnibus sunt & leges ci-
viles hocest,mandata imperantium in
rébus
s temporalibus, & leges Ecclesiasti-
in jIpirtfualtbus ; quæ duo genera le-
i in diversiscivitatibus, & Ecclesiis
: diversa,& cognoscuntur promulga-
ne,velsententiispublicia.
V.Vt sciamus,quid fit FidesChri- Qmidfit
i,tna,definienda est in universum Fides, F,ill,b
tjutmtdt
8 à cæteris animi actibus quibufcum diftin-
lgô confundi solet, distinguenda. Ob- guatar
tum FiJt; universaliter sumtæ , nimi- àPrafff-
m, id quod creditur, semper propositio fiant,*
fcitntta,
t, (id est, oratioaffirmans vel negans) &ab
amveramesseconcedimus. Sedquo- cpinitni
am contedunrur propositiones pro-
rer diversas caufa8, accidit hujusmodi
oncessiones diversènominari. Conce-
imus autem quandoque propositones,
quas tamen in animumnonrecipimns.
dque vel ad tempus nimirum tan-
, ,
isper donec ex consideratis confequen-
iis, earumveritatemexaminaverimus,
quod vocatur supponere ; vel etiam sim-
plicirer,ut meru legum,quod est profite-
;
-i, vel consiteri signisexternis velobse-
quii spontanes causâ quod faciuntho-
,
nines animo civili ergacos, quosreve-
entur,& erga alios studio pacis,id quod
simpliciterconcedereest. Propositiones
autem quas pro veris recipimus ; conce-
dirmussemper propter aliquas ratio-
nes
nes nostras. Eæ vero derixantur vel :
ipsapropositione, vel àptrJôuproponn
tis. Deriranturautem ab ipsapropositi
nerevocando inmemoriam, tl,uibusri
bus ifznificandis,nornin ex quibus pro

usurpantur;
positio conflatur communi consens
quod si fiat,assensus quer
præbemus,dicirurScire. Siverorecor
dari non possimus, quid certo per e
nomina intelligendum fit , sed mode
hocvidetur,modoillud, tumdicimu
;
opinari,Exempli causa: si propositum
sir,duo & triaessequinque revocandc
autem in memoriam,ordinem nomi-
num nomeralium, ira canfeafu com-
muni corum, qui ejusdem funt linguæ
(quasi pacto quodamsocietatihumanæ
necessario) constitutum esse,utqui-
narius, totidem unitatumnomen sir,
quod in binario & ternariocontincn-
tur simul sumtis. assentiatur quis verum
idideoesse,quia 3simulidemfunt
i,
quod,5.diccrur ai&c<us ille scientia.
Et scire veriratem nihil est aliud,
quam agnoscere, esse cam ànobis ipsis
factam. Quorum enim arbitrio & lo-

narius,
quendi lege numerus
ternarius, &.
vocatus est bi-
quina-
rius, corum arbitrio factum est, ut vera
sit propofirio : binsrttti & ternaritts
simul
il
si meminetimus ,
sumti faciunt quinarium. Simi-
quid fit, quod
..tur furtum,&quid injuria,scie-
exipsisvocibus,anverumsit,fur-
?
esse injuriam, necne Veritas idem
veraproporitio;veraautem
quod est
rosit;"in qua nomen consequens,quod
atur à Logicis Prœdicatum, comple-

e,
;
ur amplitudinesuânomenantecedens
od vocatur subjectum & veritatem
I idem quod esse eam à nobifmet-
is, ipsa nominum ufurpatione factam
minisse. Neque temerèolim à Plato-
dictumest ,scientiamesse memoriam.
,
cciditautem interdum, ut voces etsi
rtam & ex constituto definitam ha-
ant significationem, ufu tamen vulga-
,ad ornandumvel etiam fallendum par-
à
culari studio propriis fignificationi-
usitadivellantur,utconceptus,propter
quos rebus impositæ fuerunt, revocare
memoriam difficultatem magnam ha-
oeattnequeniliacrijudicio,&diligcntil
maximâ superandam. Acciditquoque,
plurimas voces nullam habere propriam
sive determinatam & eandem ubique
,
significationem atqueintelligi non sua
vi, sed signorum aliorum simul adhi-
bitorum. Tertio, nomina quædamsunt
retum inconceptibilium. Earum ergo
rerum
rer um, quarum
prus nulli sunt.
ipsa
Et
funt
propterea
In
nomina, «
his
prop-
tionum,quas constant,veritatemex ip
nominibusfrustra quærimus,
sibus dum considerandovocumdessi
tiones veritatem alicujus proposition
investigamus, pro-ut spes est invcolp^
di, putamuseam aliquando veram,a
quando saliam. Quorum utrumque sec
fim opinari dicirur atque etiam et
, ,
dere,ambo simul dubttllrt, Quando v
rô rationes nostræ propter quasassent
mur propositioni alicui,non abipfapri
positions, sed à propontrtis der
perjÕn,1

,
vantur, ut quem ira peritum judicamu :
ut non fallatur nequecausam vid,-mu
quate velir fallere ; assensus noster qui
nascitur non à nostræ fed alienæ scien
,
tiæfidincia, Fides appellatur. Et quotun
fiduciâ credimus tllis vel in illos credere
,
dicimur. Ex iis quæ dictasuntapparet
dinercnri.¡,primùm,intcrFidtm&prcfu.
jiomm : illa enim cum assensu interno
semper conjungitur,hæcnon semper.Il-
la animi persuado interna, hæc obedien-

;
tia externa est. Deinde interfitlepn opi-
ntonem hæc enim nostræ rationi inniri-
tur, illaalienæexistimationi. Denique
:
inter fidem&sctentiam hujusenimest
proffjfitiunern examinatione comminu-
tam
nansam lentè admittere ; illius au-
integram deglutire.Prodest ad
ntiam ex plicatio nominum, qui-
id, quod inquirendumest, proponi-
imôunicaviaad fcicntiamtlt, per
,
!'nitwnes.; adfidem autem nocet hoc.
im quæ supra captum humanum cre-
ndaproponuntur, nunquamexplica-
omervidentiora,fed contraobscurio-
& creditu difficiliorafiunt. Accidit-
ne homini, qui myfltrill fidei ratione
aturali conatur demonstrare , idem

, ,
uod ætgroto, qui pilulas salubres fed
maras , vult prius mandere quam in
romachum demittere; ex quo fit, ut sta-
,
im revomantur quæ alioqui devoratæ
cum sanassent.
V.Vidirausergo,quid sitcredere.Cre- Quidfit
dere autem in Christu M quid est ? credere
in
vel fidei in Christum, quænam Jium.
Chri-

:
propositio
dicimus
est objectum ? Quando enim-
Credo in Christum, figni-
ficamus quidem cui, non autem quid
in
credimus. Est autem credere CHRI-
STUM nihil aliud,quamcredere esum
esseChristum, nimirum 1LLUM,
J
qui secundum Mosis & Prophetarum
Ifraëliticorum vaticinia venturus erat
in hunc mundum, ad inJlttttendum-Re-
gnum Dei. Id verô satis apparet ex
R verbis
verbis ipsiusCHRISRTI ad Marthal
Egosum(inquit)resurrectio & vtta,
CRÉDITIN Me, etiamsi mortu
fuerit, "vixct ; & omnis qui vivit, (•
CRÉDIT IN ME, non morietur in ate
num. Crédis hoc? Ait tlli, utique Dom
neego credidi,quiaTUESCHRISTE

;
Ttlitti Dei o>/i7, qui in hune mu.nJu.'IJ.\
*vcntjlt Joh. 11.vers. 25.26.17.que
busverbisvidemus: CREDERE I
M E,explicari per Qu IATUESCHRI
S T U S. Est ergo crederein CIIlt1STU r
nihil aliud,quamcredereipsiJESU di
centi se esse C H RIS T U M.
VnicHm VIConcurrentibus ad
falurem fid,
artiiu- & obedientiâ., utrâque necessario quali.
lum JC- ,
fumet- fit ca obedientiœ, &cui debita, mon
feChri. strarumest, supra art. 3. Articuli autem
ftum fidei, quinam requirunrur id nunc in-
¡r.. ,
"ut quirendum est. Dico autem alium Arti-
rturn
elread culum fidci (* )
prærer hune, J ES U M
fatutem, ESSECHRISTUM, hominiChri-
prtbd- stiano,utnecessarium ad silutem rcquiri
turex nullum. Distiriguendum aurem
f est,
ut
op*
suprà arr. 4. inter fidem& prefessionem.
Etian-
plurium dogmtum
pl:si4-
rum. )
Professio ergo siju-
beatur metfpIT;" esse porest ; est enim
pars obedientiæ legibus debitæ. sed non
salutem ,
quætimus jam deobedientiànecessariâad
sed de fide. Probarur aurem
pri-
ioô ex scopo Euangelistarum, qui
r per
descriptionem vitæ Servatoris
tri illum unum arriculum stabilire.
emus autem talem fuisse scopum &
onfilium Euangelistarum, si obser-
vnus ipsam historiam. Sanctus Mat-
~teus incipiens

;
à Genealogia
~endit JESUM esse ex genere Davidis
ejus
; ,
itum ex Virgine cap. I. â Magis ut
gem Judæorum adoratum; ab Herode
dem de causa quæsitum ad necem ;
p. 2. Regnum ejus &à IoanneBaptistœ
à feipfo prædicatum ; cap. 3.4. leges

et authoritatem ;
ocuisse,nonutScribæ,sed utquihabe-
5.
cap. 6. 7. morbos
~iraculosè sanasse ; cap. 8. 9. Apostolos
ræcones Regni in omnes udææ par- J
es ad praedicationem Regni dimisisse ;
~ap. 1 o. nunciis à Johanne quærentibus,
~niseffet Christus necne, respondisse
referrent quæ vidissent, nempe miracu-
;
Il
peterent ;
la, quæ in C RISTUM solum com-
cap. 11. Regnum suum
argumentis, parabolis, & fignisapud
Pharisæos & alios comprobasse &: de-
;
clarasse cap. 12.& feqq usquead 21.
,

salutatum suisse in Regem cum ingre-


deretur Jerosolymam ; cap. 21. se
Christum illumesse, contraPharisæos
sustinuisse; alios de Pseudo-Christis præ-
R 2 mo-
monuisse ; ;
Regnum suum quale esset p
rabolisostendisse cap.22,23,24,2
captum &accusatum suisseeo~nomin
titulum inscriptum HIC E T
SUSREX JUDÆORUM;cap.26.
:
quod Ce Regem esse dixerir; cruciq u
3 1
2:
denique post resurrectionem dixisse
poftolu, datam sibi esse omnem potesta
:
temin cœlo&m terrà cap. 28. Ou.,
omnia eo pertinent, utcredamus Jesun
esse illum Christum. Talis erat ergo it
defcribendo Euangelio sco pus sanct
Matthæi. qualisautemerat hujus,ta-
liserat cæterorum Euangelistarum ic
quod scorsimsanctus Iohannes in fine
;
Euangeliisuiexpressè habet, Hœc, in-
quit,scriptœsunt, ut fciAtù,qHia lesus est
ChristusFiliusDeiviventis:Joh.29.31.

Dico autem alium Articulum fidei


islnnt-
t.lri,- prêter hune] Afjertionem hanc quam
novitxte sua Theelogu plertfquedtfphcire
,
poffi l'ideo etfifates in [tqulntibm con-
firmâtam,ampli tutamen explicare,oper*

,
prettum effe dSlxi. Primo igitur cum Ar-
ticulum hune Jesum esie Chrillura, so-
lum adfalutemttecejjariitmejje dico, non
dico solam fidem ad
salutem necefartatn
effe fed requiroetiamÏuflïtiam ,Jïvcob~'
c.lienttum legibtcs Dei debitam hoc est.
,
T/c-
untatem recte vivendi. Secundo non
o, fjuw multorum aliorum Rrticulo-
n prostsfïo si modo professio eorum
,
EcclejiAirnperetnr,*d salutem quoqtie
le-flartd fit ,fied cum fides intcrn.¡.pro-
fto txterna Jit,dl,lm propriefuiem,hune
edientit partem esse dico, ita ut artictt-
t
>i ilcadsident internam, nonautem ad
-ofejfionem Chriflianifilm sufficiat.
ojlrrmô, quemadmodum si veramÇj»
nternam pœnitentiam peccatorum fo-
.im, ex parte IuftitÍl."IIJfaluttm ntCljJÃ-
lam cjfe dixijJem, tamen pro paradoxo
abendum nonfuisset,quoniamtn ea ju-
}itiam, obedienttam, atque animumad
mnts virtutes reformaturn (ontmeri
ntellitimlU. ita cum fidem unitts Ar-
iculifujficere adsalutem JÙo,m;rllnd"m

,
ninus efl, cum in eo tot aliiarticuli com-
rehendantur. Nam verba hic Jeftisefl:
I
:hriftus , fignificant, efum effetHum,
tuem Deus "venturum in mundum ad
[egrntm suum infiaurandum promife-
, ,
At per prophetas hoc est lefum tJfe Fi-
ium Dei Creatoris cœli & terri, natum
x virgine, mortuum pro peccatis eerum,
iui essent in illum creJlturi;eJftChriftum,
d est Regem,revixijfe (nam alioqui re-
naturus non efl,)judicaturum mundum
Sa remuneraturumeorundumoperll; ah-

3
R ter
ter enim Rex effe
: ;
non poteji
recturosejfehommes namabsque hot
item rejm

judicittm venturi non funt. ltaque un


eo hocarticulo totum contincturSymb
htm Apoflolorum,quod tumen fiecontr
hendumideoexifitma/Vi, quod vidert
fropter hune solum, fine is,
citer qui t
10 per eonfeqtuntiam deduciwtttr , Pe
rnultos titm à ChriflD. tum ab Apcftol
rjta in Regnum Dei mdmijfos jUfffi : Il
;
latro in cruce ; ut Eunuchtu À Phihpp
bapttz.atus ut duo milita hominum A
TcclefimmÀfanfto PtfrOsimul"ureg.ffll
Si quibtii autem hoc difpltat, quod eo
tmnes, quiarticulo qualicunque, au Le
ckfill definito, IIjJmfum internum n01

, )
p,I.bmt, ( nectamtncontradicmit, fed.
silube..ntr concédant non damnatoi
in iternum unftam, quid illis factam,
,
nefeio. Nam ut fententimm muttm,Scrj-
pturaSacri, qut. fequunrurt teflimoniM
"pertiffim impediunt.

Ex pr.- VII. Secundò probatur idem ex præ-


dicatio- dicatione Apoltolorum ; erant enim
me ysipa Regni præcones, nec Chriltus eos misit
flélt-
ad prædicandum aliud, quam Regnum
rum.
Dei: Luc. 9. vers. 2. Actor: 15. vers. 6.
Quid aurem post Christi afcenfionem
fecerint, intelligi potestex eorumaccu-
fatiour-
.¡)oe. Trahebsnt ( inquit [IUlE/lU Lu-
)lafonom 6- quosdamfratresadPrin-
ficivitstif,clwmntes:
quodhifunt,
i urbemconcitant, Ó- huevenerunt,
fufeepitlaf»n\& hi omnes contra de-
[ etaCdfaritfaciunt,Regemalium dicen-
:
r •sesse Itfum A£h17.v.
7. Etiam fubje-
:um concionum Apoftolicarum
: quale
jerit, apparet ex his verbis De Scri-
turù (fubaudi Vereris Teflamenti)ada-
,,,iml, 0. infinuans, quia Chriflum
opertuit pati, &resurgere à mortuù, 6-
I
quia HicEST JESUSCH R STUS:'Aét.
17.v.3•

rum ,
VIII. Tertiò,ex iis locis quibus eo- Ex faci-
quæ à Christo ad salutem requi- litéert-
~runtur,declaratur facilitas. Nam siad sa- Hgitntt
(hriJli.,.
lutem necessariò requiratur assensusani-
ri..
mi internus veritati omnium & fingula-
rum propositionum, quæ circa fidem
Christianam hodie vel controvertuntur,
vel à diversisEcclesiisdiversèdefinitæ
sunt, nihil esset Religione Christiana dif-
ficilius. Quomodo ergo verum esset,
jugum meum suave est, & onus meum
leve?Matth. 11.v. 3 0.&,parvulos in eum
?
credere Matth. 18.v.6.Et,placuisseDeo
per stultitiam prœdicationissalvosfacere
?
credentes I. Cor.1.v.21. vel quomodo
satis adsalutem inftruftur, fuir larro pen-
R 4 dens.
R
dens in ~cruce, cujusfidei confessio co

ctusPaulusundetamcitò
:
tinebatur hisverbis Memento mei, cu
ventru in tuurm. Vel ipse ~sa
ex hoste de
ctor Christianorum fieri poruir ?
IX. Quaribez co quod articulus ill
ExtfJ
qHodjît fidei fundamentum sit,
neque alii
funda
funda -
mento ipse innitatur: Siftm wèk dixe-
:
nen:mm rit : ecce hic est Christus MUttiâc, nolit
siJti. credere [urgent ~enim Pseudo-Christi,&
Pftudo-Pro!het¡"d- dabuntsignamagna,
&c. Matth. 24.v. 23. Ex quo sequitur
proprer fidem hujusarticuli, negandam
essefidem signis& prodigiis Licet nos,
,
aut Angelus de carlo,*it p,st.JI:¡.s,tu¡;¡n-
geli{;t Tjobis priterqmmm\jutdeuangeli-
:
zavimusvobis, Anmthcm*fit Gai.1
Ergopropter huncarticulnmseganda
$.
effet fidesipsisApostolis&Angelis,(pu-
to ergo 8cEccleûae) si contrarium doce-
rent. Chtriffimimilite (luLpiiifatMus Io-
bonnes) omnifriritm ttitre, sedprobité
fptrittts si ex Deosunt, tpMJnUm multi
Pseudo-Prophetœexierunt illllJllndwn, in
hoc cognosciturSpiritus Dei, omnisspiri-
tus qui confitetur JESUM CHRlSTUM VE-
I
NISSEincarne,exDeoest,&c. Joh.4.Est
ergoArticulusille, mensuraspirituum,
secundum quam authoriras Do:t<ru[*
velrecipiturvelrejicitur.Negariquidem
non
potest,quinàDoctoribus didicerint,
nes qui hodie Christiani sunt, fuisse
UM, qui eaomniafecit, quibus Chri-
s esseagnosceretur. non tamen sequi-
eosdem articulum illum doctoribus
edere, vel Ecclesiæ, sed ipsi Jesu.Erat
im ille articulus Ecclesià Christianâ
iur, etfi cæteri omnes posteriores sue-
nt. Et Ecclesiœ super illum, non hic su-
erEcclesiam fundatusest. Matth. 16.v.
8. Prætereaitaest articulusilleIesusest
Christus fundamentalis,utcæteri omnes
~icantur à (antto Paulo illi superædifica-
x.Yundamentum alitai nemo potest ponere
præter id,quodpositum est quod est Iesus
)
'ZbriJliM ,( hoc est, Iesus est Christus. si
,

quisautemsuperœdificatsuperfundamen-
tum hoc aurum,argentum , lapidespre-
tiosos,ligna, foenjént, stipulam, ~&c.
uniuscujusqueopus manifestum erit. Si

;
iujiis opus manserit quodsuperœdificavit,
mercedem accipiet si cujus OPIII arserit,
detrimentum patietur, ipseautem sa lvas
:
~erit I Cor. 3. v. 11,12,&c. Exquibus
.aer per fundamentum intelligi arti-
culum hunc J ESUM ESSE CH R I S T U M.
Nonenim superædificatur super perfo-

,
~am Christi, aurum, argentum, fœ-
num, stipula &c. quibussignifican-
tur doctrinæ.Etpossefalsas doctrinas
R 5 fun-
fundamento superstrui, nec tamen
damnentur, quicasdocuerint.
£xii- X. Postremo, quod articulus i
fertifri- solus necessario tenendus sit fidsint
WuChri- evidentissimè ex plurimis Sac
na,
fii& Scripruræ locis,quocunqueinterpre
.A"st(1.
Isimm probari :
potest Scrutmwtnù scripture
vtrbu. IfUÙ. vos putatis in ipsa vitan iterna
habere, &iïïa.funt, queperhibent test
moniumde me. Joh.5.39 Intelligitat

:
tem Christus scriptutas foliusTest.
menti veteris nondumenim scriptut
erat Testamentum rovum. Jan ver
testimonium de Christo invetriTe
stamentonullumaliud exstat, præter

,
,
quamquodventuruseratRexæternus
tali loco talibus parentibus r'jfcitunif
talia docturus,&facturus quibus re-
bus ur signis dignoscendus erat. Que
omnia hoc unum testantur, JES U M god
ira natus, ea docuerit & socerit, esse
CHRISTUM. Alia igiturfides ad vitam

:
æternam præter illum Articulum non
requirebatur. Omnis qui vivit,6 crédit
inmenonmorieturinaternum JOLI I.
v. 25 Credere aurem in Jesum, ( ut ibi-
dem explicarur) idem est, quod credere

1
coufeqpcn5
in ,
Tejum ESSE CHRISTUM. Qui ergo id cre-
dit, non morietur æternum & per
articulus ille solus estad
f-.lu.
-
utemnecessarius.Hacscripta funt,ut
datis,quia JESUSESTCHRISTUS

in nomineejttf : Joh. 20. v. 31. I-


ttu Dei, ~ÓO ut credentes v;tllm habea-
,qui sic credit,habebir vitam æternam;
eque ergo opus habet aliâ fide. Omnis

enisseincarne,exDeoest :
iritus, qui confiteturlesum Christum
I Joh.4.v.2.
x'.omhisJpirittn,qut crédit,quoniam JE-
SUS EST CHRISTUS,ex Deo natus
iJl:
I Joh. f.r.1.Et:§}ut's est,qui vincitmun-
dùm,nifsqui credit,quoniam JEsus EST
I ,
FiliusDei? Joh.5.v.I.Siigiturnonsit
opusaliud credere utquis fitExDeo;
natusex Deo; & ut vincat mundum,
quam JESUM ESSE CHRISTUM;unicus ille
articulus sufficit ad salutem. Ecceaqua,
quidprohibet me baptizari ? dixit autem
:
ïhilipptu sicrédit ex toto corde, IICtt.R,.
spondens,ait:Credo Filium Dei esselefum

,
christum. Act. 8. v. 36,37. Si quidem
ergo arriculus ille ex toto corde hoc
est, fide internâ creditus, sufficit ad Ba-
prifmum, sufficit etiam ad salutem.Præ-
ter hæc loca, alia innumera funt quæ i-
demclarè& expressèaffirmant.Imô ubi-
cunque legimus , Servatoremnostrum
cujuspiam fidem laudasse, vel dixisse:Fi-

,
des tua te salvumfecit,vel sanasse quem-
piam propter fidem ibi propositio cre-
R,6 dita
queoa.Ot
dira alianon erat quam hæc, JESUS
CiiRisTUi, vel directè, vel per con
T»toai- XI. Quoniam autem credere lesu
ticnl* esse Christum potest, qui, cù
CII",tr.lr;
nemo
fcdtm sciat per Christum intelligi Regem i
vehrit lum,qui à Deo promissusest per Me
Ttjls- sen& Prophetas in Regem & Servatore
mmit. mundi, noncredatetiam Mosi & Pri
phetis, neque credere his possit, qu
non credit Deum & exifjiere, & mun
dum gubernare, contineri necesse cil si
dem illam de Deo & de vereri Tesca-
mento, in fide hac Testamenti novi
crimen læsæ Majestatis divinæ ,
Cum ergo in regno Dei per naturam
solus
esset Atheismus,& negatio Providentiæ
diviuæ ; in regno autem per Pactum ve-
tus, etiam Idololatria ;jam in regno per
pactumnovumaddituretiamApostasia,
sive renunciatio hujus semel recepti
articuli Iesum esse Christum. Cæteris
doctrinis, si modo à legitima Ecclesia

:
definitæ sucrins, non est sanè contra-
dicendum est enim peccatum inobe-
dientiæ ; obedientia autem ad salutem

,
necessaria est. Cæterùm ut credantur
fide interna ostensum est ampliter in
proximè antecedentibus, necessarium
non esse.
XII. Par-
XII. Partes in salute Christiani per- Fides(p
enda Fides & Obedientia diverras ha- tbtditn-
ut. hæcenim potentiamsivecapacita- tia qm-
contribuit illa actum.Atqueutraque m.d,
modo justificare dicirur. Christus ecncur-
rant*i'
im non omnibus, sed poenitontibu4, fi- fiallllnrJ.
, obedientibus, hocest,justis(non dico
fondonsS*djuftu'\juftttiaenimestvo-
ntasobediendi legibus,&convenire in
eccatorem potest;voluntas autem obe-
iendi, obedientia est apud Christum )
eccara remittit. Non enim quilibet,sed
ustusexfidevivet. IustificatergoObe-

Temperantia facit temperatum ;


dientia, quia facitjustum, eo modo, quo
Pruden-
tia prudmtem; Castitas castum,nimirum
:
essentialiter constituitque hominem in
eo statu,ut veniæ capax sit.RursusChri-
(lui non omnibus justis, peccara condo-
nare promisit,sed solis credentibusipsum
esse Christum. lustificat ergo fides,co sen-
su.quojusfificare dicitur judex, quiabsol-
vit;nimirum per fententiamtc[\ia:aftuhl-
vum facit. Atque in hac acceptionc justi-
ficationis(estenim vox æquivoca)justifi-
catfidessola;in illa autemsolaobedientia;
sed neque justitia sola, neque fides sola
salvificat, fed simul ambæ.
iis
XIII.Ex quæhactenusdictasunt
Incivi*
facile erit perspicere, quid fit officium tate
R 7 civium.
civium Christianorumergasummos ir
Ii.
Chri-
peranres. QuiquamdiuChristianosef
nmitm se profitentur, subditissuis, ut Christus
tjfere- negentvel contumeliâafficiant, imper;
'-X""PI- re non possunt ; nam si hoc imperarenr
fidJMIH- profiterentur,
ter
se non effe Christianos
fnAnds- Cum enim ostensum sir,& rations natu
t*Dei rali,&cr Scripcuris sacris, oportere ci
ircivi- ves principibus rectoribusque summi
tAtit.
civitatis, in omnibus obedire, prater
quam in iis.quae fut contra mandate.
Dei; & mandata Dei in civitate Christia-
(
nâ. circa temporaliaquidem, idest ea ,
quae ratione humanaexaminandafunt)
leges effe & fententias civiratis, prolatas
ab iis,quibus legum ferendarum,contro-
verfiarumque judicandanmauthoriras
;
à civitare commissa est circaspiritualia
vero, (id est, ea quae per ScripturaraSa-
)
cram definienda sunt legeseffe & sen-
est ,
tentiascivitatishoc
,
Ecclesiae (nam
civitasChristiana&Ecclesia utosten-
sum est cap. praecedenre, art. 20. eadem
à
est res) prolatas Pastoribusritè ordina-
tis, & qui à civitate ineam rem aurhori-
;
,
tatem accepcrunt sequitur manifestè in
civitate Christiana obedientindeberi
fummls imperantibus, in rebùs omnibus,
tam spiritualibus,quam tomporalibu4 -
Imperantibus autem non Christianis, in
tempo-
poralibus quidem omnibus eandem
eriobedictiriam,etiamàciveChri-
110 ,extra controversiamest;insptri-
~rlrbruvert),hoc
nt ad modum colendi Dei sequenda
Ecclesia aliqua ClirijlÙmorHm. Et-
,
cn:,iniisqux
perri-

im Deum non loqui in rcbus superna-

,
ralibus, nisi per Scripturae sacrae inter-
etes Christianos fidei Christianaeest
?
ypothefis. Quid autem anprincipi-

;
us resistendum est , ubi obedicndum
on est? minimè fané hoc enim conrra
actumen: civile. Quidergoagendum?
undum ad Christum per martyrium.
Quod si cui dictu durum videatur
iffimum est eum non credere extoto
,
cer-

ordeIRSVMESSE CHRISTVM Fi-


ium Dei viventis, (cuperetenim dissol-
i, & effe cum Christo ,) serd velle fimu-
atà fide Christianâ pactam civitati obe-
ientiam eludere.
XIV. Mirabitur autem forte quis- Deftrt-
si
iam, exceptounoarticulo.IESVM Fs.1nil, qll"
E CHRISTVM, quinecessariusestad hodtr
alutem de fide internâ, caetert omnes etntro-
vertun-
ertineantad obedientiamtantùm, quae tur de
si
uidem praestari potest.et quis non in- T(lielo-
tir,rpi-
ernè credat(modo cupiar credere,& ex

; tfare
rnè profireatur. quoties opus est) quae- p:'traf-
unque ab Ecclesia proponuntur unde quead
factum
fàâun fit, ut rot sint hodie dogma
jatre. dicuntur omnia ita de fide elle
£n*ndi. quae ,
nisi ea quiscrédit internèintrare inR
gnum cœlorum non paffiE, Quod si ide
consideret in plerisque controvers
certamen
,
effe de Regno humano, inal
quibus de quaestu, in aliquibusde glor

,
ingeniorum,minusmirabirar. Quaesti
deEukfil. propria.tibll! qnzftio eitc
jure imperii. cognito entra,quid f:l E.
clesia cognosoitur unà,cujus fit irrite
riuminChristianos.Nam si quaelibetcivi
,

tasChristiana.EcclesiaiHa sir,quamom
nemChristianum illi civitatisubjectun
audire praecepit ipse Christus,tum ci
visquilibet teneturciviratisuz,hocest.
ci vel iis obedite, quorum est imperium
summum, non modo in temporalibus,sed
etiam inspiritualibus. Sin quaelibét ci-
vitas Christiana non fitEcclesiailla,
tum estaliqua aliaEcclesiauniversalior,
cui oportet obedire. Omnes igitur Chri-
stiani illi obedite debeiu, sicut obedi-
rent Christo siveniret laterras. Impera-
bit ergo illavel per Monarcham, vel per
cœtumaliquem Quaestiaitaque est
dejureimperii.
;
de insallibilitate
Eôdemspectatquaestio
quisquis enim verè &
inrernè crederetur ab univerfo genere
j
humano non posse~crrare ceitusimpe-
rij
mteraporalis,quàmfpiritualiseflst,
pse nollet, in universum genus hu-

,
,ume si dicat enim obediendum fi-
ffe in temporalibus eo quod puratur
errare,taleimperii juseiconceditur.
lem spectat privilegium interpre-
di Scripruras. Cujus enim estcon-
versias, quae exdiversâ Scripturarum
erpretatione oriri possunt, determi-
,
re ejusest omncs fimpliciter contro-
rsias determinate. cujus autem est
in
c,ejusdemest imperium omnes,qui
noscunr Scripturas effe VerbumDei.
odem spectat disputario de petestate
mittendi retinendi peccata five de
,
atboritate excommunicandi. Vnufquif-
le enim, si mentis compos fit, obediet
omnibus simpliciterei,cujusarbitrio
edit se salvandum aur damnandum
se. Eodem speclat potestas instiuen-
societates. ab eo enim dependent, per
uem exsistunt, qui quot Monachos,
ot habet subditos quamquam in ci-
,
tatehostium. Eôdemspectatquaestio
judicelegitimi Matrimonii. Cujus
limestjudicatio ea,ejusquoque estco-

ivatorum hominum , ,
lirio causarum dehærdirate & succes-
one in omnia bona& jura non modo
fed etiam sum-
orumPrincipum.Eodemquodammo-
do
do spectat Cœhbatta Ecclrfi,iJ}icorum »'
Cœlibesenimminus quamcæteri~coh
rcnt cum reliqua civitate. Etpræte
incommodum non contemnendum

dotium( )
necessarium esse Principibus vel Sace
quod magnum est vinculum
vilis obedientiæ amittere, vel regnu..:'
hæreditarium non habere. Eòdem quo
que spectat C,¡nsniz..at;o SAneiorum
quam Ethnici Apotheosin appellarunt
nam qui subditos alienos ranto præmi
allicere poreft, talis glorix avidos a
quidlibet audendum&faciendumindu
cere potest. Quid enim nisi honorer
apud posterosquæsiverunt Decii,aliiqu
Romani, qui se devoverunt,& mille alii
qui in pericula incredibilia se conjece
runt ? Controversiæ dePurgatorio & in-
dulgentiis, de quæstu sunt. Ç)ua:ftione:
deliberoarbitrio, de utfttficattone,demo
JfJrecipimdiChriflllm in SlIcrllmentfJ,
Philosophicæsunt. Sunt&quæstiones
de ritibusnon introduisis, sed relictis ir
Ecclesia non satis purgata à gentilismo
fed non est opusplures enumerare,
:
Sciunt omnes eam esse naturam homi
,ut dissentientes de quæstionibus
num

,
ubi agirur de potentia, vel lucro,vel prt-
stantiaingenii alreri alreros convicien
tur &anathematizent. Non est ergo mi-
rua
sidogmata fere omnia, postquam
,

,
ab his vel illis
,adin-
luerint homines disputando dican-
necessariæ esse
ssum in Regnum Dei, non modo ut
tumaciæ nomine damnentur,qui ea
a concedunt, id quod post Ecclesiæ
tentiam verum est, fed infidelitatis
od falsum esseostendisupra ex pluri-
:
~s
: ;
evidentissimis Scripturæ locis qui-
usaddo hunc sancti Pauli Qui man-
~cat,non manducantem non spernat ;
qui non mænducat, manducantem non

r¡Ùc4t diem inter diem;


dicet.Deusenimillumassumsit.Alius
: alius autem
!dicat omnem diem unusquisqueabun-
etin suo sensu. Roman. 14. v. 3. 6.

FINIS.

Vous aimerez peut-être aussi