Vous êtes sur la page 1sur 220

ΙΩΑΝΝΟΥ Ν.

ΘΕΟΔΩΡΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ
ΚΑΙ

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΑ ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ

ΒΚΔΟΣΙΣ Β' ΒΠΗΥΞΗΜΒΝΗ

ΑΘΗΝΑΙ 1973
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Σελl
Σελiς..
np6AoyOS
ΠρόλΟΥος ........................•........•...............
• . . . . . . . . • • . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . • S
5

Α' !vθρω1Toς καΙ τό brάΥΥελ


Ό 4v&pωτros μά τov
trrάyyελμά τov . . .
. .
.....................
.. ... . . . . . . . . . . . 9

8'
Β' Ό XΡlστlavιaμΌS τατrεΙνωatς .. .. .. . ..
ΧΡlaτl<Χιιισμός Ώs τcmεfvωαις .. . .. • . . . . . • ..
. . . • .. . . . . . . .
. • . . . . . • 29

Γ' Ό XΡIστ1avόs
χριστt<Χιιός φιλόσοφος της Vτrάρeεως
όπάρξεως Kιριcιyκάαρντ
KlρteεΎΚάαpντ .. ...
....... . . 47

ΔΙ
Δ' ΠερΙ ψvxi'\s
ΠιρΙ ψuxTIς •. . .. .. .. .. . .. .. .. .. . .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. . .. . .. . .. .. . .. . .. .. .. .. 75

Ε'
Ε' Ό lερΌs Alίyovntvos
Ιερός AVyovaτivoς .. . . . .. .. . . .
...................................
. . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95

Π'
ΣΤ' Ή Νέα 'Εντολή . . • . . . . .. . . . . . . . .. . . .. .. . . . . . . . .• . . • . . •. . . . . . .
Nia . . • . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . • . 189

Ζ' Τό βαauι:ό
βασικό Ιρώτημα τη�
της ΜεταφvσΙΚi'\ς.....................
ΜεταφvσIΚf\s..................... 195

Η' Φιλοσοφ(α τf!ς


ΦιλoσoφΙcι: θρησιαΞΙας ...............................
τi'jς θρησκεΙας 201

θ' Ή οδaΙα
οόσlα της θρησιαΞlας ..
της θρηcncεΙcι:s . . . . . ..
................•...............
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207
207
Ι' ΕΙΚόνα. . .
. .. .. .. .. .... .. .. .. .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. . .. .. .. .. .. .. .• •. .. .. .. .. .. .. . .. . .. .. .. .. .
. 215
Εόρπήριο t<VpICiW
Εόρετηριο δvoμάτων
κvρlων όνομάτων ...•............................
. . . • . . . . . . . . . . . . . . . . . . • • . . . . . . . • 219

Πρώτη 3-ι]μoσιcuσι.ς:
Πρώτη &ημoaΙCOOr.ιo: Α' -- Ε': (ιΒLβλLΟ~Χ7j
«Bιβλι()�xη 'A�olLXijc Δ&ιΣ)(,oν(oιc))
'Aπoσ-roALXij~ ΔLCιXOν(αις))
('Αριθμ.18), Άθηνιι.ι 19�9
('Αριθμ.18), ΆθijνΙXI 19~9 -- ΣΤ'·Η':
ΣΤ'-Η': (ιX.ρισ-rι.ιxνικO
«XριanoινικO Σuμπόa!.Ο)),
Συμπόσιο)), τ. Α'
τ. Α'
1967, ΣΤ'
1967, 1972,, Δ'
ΣΤ' 1972 ΔΙ 1970
1970 -- Θ' llPIX)(,TLK<I' τ'ii
Θ' :: ΠΡΙΧΧΤΙΚ« Άχιι8'1jμL«ς Άθ7jvων,
τij~c 'Axcι37jfLLιx~ Άθ'Ij-.ιων, τ.
τ. �4
~~
(1969), �5
(1969), (1970) -- !':
45 (1970) Πε:ριο3. «Σύνορο)),
Ι': Πι:ριο8. (ιΣόνορο», τι:Uχ.
τε:Gχ. 86
86 (1965).
(1965).
O φιλόσοφος Ιωάννης Ν. Θεοδωρακόπουλος γεννήθηκε το
1900 στον Bασσαρά της Σπάρτης.Tο 1920 πηγαίνει στη Bιέννη
για σπουδές Kλασικής Φιλολογίας και Φιλοσοφίας και το 1922
μετακινείται στη Xαϊδελβέργη για να σπουδάσει αποκλειστικά
Φιλοσοφία, όπου και ανακηρύσσεται διδάκτωρ το 1925. Tρία
χρόνια αργότερα επιστρέφει στην Eλλάδα. Tο 1929 ιδρύει, με
τον Κωνσταντίνο Τσάτσο, τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο και
τον Μ. Τσαμαδό το νεοκαντιανής κατεύθυνσης φιλοσοφικό
περιοδικό "Aρχείον Φιλοσοφίας και Θεωρίας των Eπιστημών".
Tο 1930 εκλέγεται υφηγητής και το 1933 τακτικός καθηγητής
της Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Tο 1939
εκλέγεται καθηγητής της Συστηματικής Φιλοσοφίας στο
Πανεπιστήμιο Aθηνών, όπου θα διδάξει σχεδόν τριάντα
ολόκληρα χρόνια, ως το 1967. Tο 1960 εκλέγεται μέλος της
Aκαδημίας Aθηνών και το 1971 κυκλοφορεί ο πρώτος τόμος
της "Φιλοσοφίας", της επετηρίδας του Kέντρου Φιλοσοφίας της
Aκαδημίας, που ο ίδιος ίδρυσε. Το 1974 ιδρύει στη Μαγούλα
της Σπάρτης την Ελευθέρα Σχολή Φιλοσοφίας "Ο Πλήθων". O
Iωάννης Θεοδωρακόπουλος πέθανε τον Φεβρουάριο του 1981.
Το έργο του απλώνεται σε χιλιάδες σελίδες.

Digitized by 10uk1s, March 2009


ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Ή πρώτη Ικδοση των «Χριστιανικων και φ ιλοσοφ ικω ν


μελετημάτων» έγινε τό 1949 απο την «ΆΠΟσ'τολικη Διακονία».
'Η έκδο ση αυτΎι έχει έξαηληθή πρό πολλού, τα πολλα δμως
καθήκοντα με εμπόδισαν νά προχωΡ17σω στη δεύτερη έκδοση.
Έκτος αυτού εΙχα n)ν ενδόμυχη Ζπιθυμία νά προσθiσω και ιϊλλα
μελετήματα, ωστε ή δεύτερη έκδοση να εΙναι επηυξημένη. Ή πα­
ρούσα έκδοση ε Ιναι πράγματι επηυξημtνη και μάλιστα με π έντε
πρόσθετα μελετήματα. Ό τLτλος «Χριστιανικα και φιλοσοφικά
μελεηίματα» θά ήταν δυνατόν νά αντικατασταθή με τό ν τίτλο
«Φιλοσοφικά μελετήμαΤα!). 'Ο δρος ({χριστιανικά» πρ οσε τέθη για
να δηλωθή δτι ύπάρχουν και αντικεLμενα των μελετημάτων, τα
όποία ανήκουν στον ΧΡΙ(fτιανισμό. 'Όμως δλα τά μ ελ ετή μ ατ α εΙναι
φιλοσοφικά. Γι' αυτο εσκ έφΘη κα νά άντικαταστήσω τον αρχικό
τΙτλο τού βιβλίου με τον άπλούστερο «Φιλοσοφικα μελετήματα».
'Επειδη δμως τό βιβλtο εχει ijδη καθιερωθή με τόν τίτλο
«Χριστιανικα και φιλοσοφικα μελετήματα», περιωρΙσθηκα άπλως
στόν τ Ιτλο τού βιβλΙου κατα την π αρ ουσα δεύτερη έκδο ση νά
προτάξω τόν δρο «φιλοσοφικα» άντί τού δρου «χριστιανικά».

Τά μελετήματα αυτα [χουν το καθtνα τι)ν ίστορ ία του μέσα


στη ζωη του συγγραφέως και γι' αυτό θέλω έδώ σύν τομα να
την ύποδηλώσω. Τό πρώτο μεΜτημα εΙναι i<.αρπός μελέτης και
σκέψεως περι τής βασικής διαφορύ.ς τού άνθρώπου απο τα ζώα, ή
όποία li<.φράζεται κυριώτατα με τ·ην έννοια τής έργασΙας. Ή έργο.­
σΙα εΙναι γνώρισμα του ανθρώπου. Το δε ύτερ ο μελέτ α έπήγασε
ΟΧΙ μόνον από εντρύφηση στή ν Καινή Διαθή', ν IiJlQcav άπό

μαθη τής δεν επαυσα να σπουδάζω, άλλα και 6AWfltJl fτrt .Xet�
σ τ ι ανικων κειμένων τοϋ τετάρτου μ.Χ α l<r:w,φί τΙΑος &:πΌ.'τΎι
,
μελίτη τού Κιρκεγκάαρντ. 'Αναφέρω lδιZf �J?tξά'i!. ε"iά
,κ�Iμεpα,
τού μοναχού Μακαρίου του Aίγvπτίoυ, τά Ι &Ποία, δ'πώς' φαΙνεται,
. .. ' .
εΙχε μελετήσει καί ό Κιρκεγκάαρντ, γιατί υπάρχουν αντιστοιχίες
καταπληκτικές. Τό τρΙτο μελέτημα εΙναι μΙα σmομη είκόνα
της μακροχρόνιας σποvδης τών κειμένων τού Kιeκεγκάαρvτ.
•Ως σποvδαστης άρχισα νά �λετώ τΜ lδιότvπo συγγραφέα τού
Βορρα, ό όποίος μέ τη" σκέψη του d'll<lνέωσe στόν αίώιια του
τον χριστιανισμό καΙ έξήρτησε αύτην Τ11ν ανανέωση άπό τη"
bJιoια τής -ύπάeξεως. Τό τέταρτο μελέτημα «ΠερΙ ψυχης»
συγκεντρώνει τά κύρια ΓVωρlσματα τής έννοίαι; τής ψυχης, 8πως
πρoκύπτomι αVτά άπό τη" μελέτη τής αρχalας Ελλη"ικης Φιλο­

σοφlας και τής νεώτερης φιλοσοφικης γραμματεlaι; περl ψυχής.


Τό πέμπτο και έκτενέστερο μελέτημα περί τού Ιεροϋ A�γoυστίνoυ
[χει την αρχή ΤΟ'!) στά μαθητικά χρόνια τοϋ σvγγραφέως. Τότε
πρωτογιιώρισε καΙ αγάπησε τά κείμενα τού AUΓoυστίνoυ, ώς μαθη­
της της ΡιζαρεΙου Σχολης. Ή συγκlVΗσή του, 8ταν άρχισε νά δια­
βάζrι τίς Confessiones, υπηρξε συγ κλονιστική. 'Αργότερα, σταν
ΑΎνώρισα τό Ιργο τού Rousseau μέ τΌv ίδιο τίτλο καθώς καΙ το Ιργο
τού Kierkegaard «Das Tagebuch eines VerjahrerS», ιiν καΙ τά α­
γάπησα αμφότερα, 8μως δέv έμείωσαιι καθόλου τή" Βλξη που εΙχαν
ασκήσει έπά"ω μο'!) οΙ Confessiones τοϋ AUΓoυστl"oυ. 'Όσο πε­
ρισσότερο έγνώριζα τη" πνευματική Ιστορlα της Δυτικης E�ρώ­
πης τόσο πεeισσότεeο Eλαμπs ό A�γoυστίνoς ώς αUΓερινός τού
δυτικού εύρωπαίκού πιιεύματος.

'Από τά νέα μελετήματα τό Ικτο, «Ή Νέα 'Εnολή», εΙναι


καρπός της μακράς σνναναστροφης μου μέ την Και.,η Διαθήκη
καΙ θέλει νά καταδεlξrι 8τι τό κύριο αίτημα τού Χριστιανισμοϋ,
ή αγάπη, εΙναι άπό τά δυσκολώτερα αθλήματα τού ανθρώπου καΙ
δέν Εχει καμμία σχέση μέ την αlσθηματoλoγlα. ΤΟ Ββδομο μελέ­
τημα παeoυσιάζει καl αvτικρoύει τό'll δογματισμό, ό όποίος lπι­
xeaTei στό1' χώρο τής Μεταφυσικης. Τό 8γδοο μελέτημα θέτει
τό πρόβλημα τής Φιλοσοφlαι; τής Θρησκειaς καΙ εΙναι άπόσπα­
σμα άπο τό σΧ8Τικό κεφάλαιο περl Φιλo�oφlαι; της θρησκεΙας,
που περιέχεται στό Ιργο του συγγραφέως « Εισαγωγή στη Φιλο­
σοφlα», Ιργο πο,) ευρlσκεται ήδη στά πιεστήρια. Τό ινατο μελέ­
τημα, (/Η o�σla τής θρησκεlaι;», εΙναι κατ' ουσιa" δύο Άνα­
κοι"ώσεις μου στην 'Aκαδημlα 'Αθη"ών. Τέλος τό σmομο δι-

6
Digitized by 10uk1s, March 2009
κατο μελέτημα τέμνει ινα σημαντικό θέμα Tov Xριστιανuιμoυ,
δηλαδή τό θέμα του εlκO'Pισμoυ ToV πeoσώπo!) ToV Beov καΙ Ol­
γει bδεικτικως τΙς άvτινομlες, noV neetilOf1Tat στην Άγlα Γρα­
φη ώς πρός τό πρόβλημα τoVτo.

Τό μικρό α,}τό βιβλΙο άγαπήθηκe πολύ άπό τούς άναγνω­


στις μ01J κω Ιδιαβάσθηκε άπό άνθρώΠ01Jς διαφόρων τάξεων. Ή
mηvςημέvη lκδοσή το!) iλπlζω IJTι θά ε1Jρη περισσότερους φlλοvς.

'Ιωάννης Ν. θεοδωρακόποvλος

'Αθήναι, Δεκέμβριος 1973


Digitized by 10uk1s, March 2009
Α'

Ο ΑΝθΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΟΥ

Ό &veρωπος εlναι τό μοναδικό πλάσμα TOv eEoV ΙΠΙ τf\ς


-Υης πού �ει άvάyκη άιτό παιδεία καΙ μόρφωση. Τoiίτo τό ύπο­
σημαίνει fιδη f) <Αγία Γραφη μt τό σκληρό της λόγο πρός τΌv
πρωτόπλαστο: cw Ιδρώτι του προσώπου σου φαyij τόν δ:pτov
σο\/». ·Ο,τι άιτoκτ� δ δ:vθρωπoς εΤτε ώς rnίTEVyμα μ6σα aτόν
�ξωτεΡΙKό κόσμο εΤτε ώς κατόρθωμα μ6σα aτόν κόσμο του 'Π'VEό­
ματος σννδ6eται � Ιδρώτα. Κάθε τι δμως πού άιτoκτ� εΤναι
άιτo"l'tλeσμα παιδείας' καΙ f) παιδεία εΤναι σννδυασμ6vη � μόχθο,
μt ΙΠιμ6λεια, � πειθαρχία της ΨVΧης και του τrveVματoς πρΌs
ώρισμ6voυς σκοπούς. Ύλικός δμως καΙ 1TVEVματικός δ:ρτος
ΠΡOϋπoθtrOνν δ ΜW πρ(;)τος την ΆVάyιcη του σώματος, την
πεΤνα, δ δt δε\ιτερος τόν !ρωτα της ΨVΧης πρός την άλήθεια·
εΤναι λοιπόν και δ Cpωs της ΨVΧης πρός την άλήθεια WΑ εlδος
πείνας του πvΕVματoς. Άπ' αUτήν τη διαπίστωση 'Πηγάζει δ
λόγος του Νίτσε, δτι ΆVώτατη όρχή κάθε παιδείας καΙ μορφώ­
σεως εlναι νά δί\l1) κανεΙς τό όΥαθό του πvώματoς μόνον σ' έκεΤ­
νον πού πεινάει, πού αΙσθάνεται την άvάyκη του 'Π'VEόματoς.
Mt την παιδεία καΙ τη μόρφωση δ δ:vθρωπOς όλλάζει κατά­
σταση, όφήνει την σχεδόν ζωώδη όδιαφορία και ΆVOίγει τούς
δρίζοντες του πveVματoς, δπου δ δ:vθρωπoς καΙ δ κόσμος άιτα­
ΚΤOw βάθος καΙ άιτίθανη �σωτεΡΙKότητα' και δσο τeλeιώτερη fι
παιδεία τόσο με-γαλίrrερO τό βάθος του ΆVΘρώΠOυ καΙ του κό­
σμου. Παιδεία δμως δίχως πειθαρχία σt ώρισΜΈVOυς σκoπoVς,
σt ώρισμ6vα σταθερά αιτηματα, δw ύπάρχει. Τά ζώα μπαίνow
στη ζωη δίχως νά εύρονν -Υ\ιρω τους Ιστορική πραγματικότητα,
δηλαδή Ιστορία της ΨVΧης καΙ του 'Π'VEόματoς' μπα{νονν στη
ζωή μt τΟ: !vσTικTα καΙ ζοW μόνο μ' αύτά. Γιά τoVτo καΙ ζοW
δίχως προοπτική, αλλά μόνον άιτό στιγμή σt στιγμή. Τά ζώα

9
δέv
δέν �oνν
gχoνν τη δνναμη ούτε οΙκονομική προοπτική ν' άνοίξονν ΆVOίξOνν
ατή ζωή τους, ΥΙατ\ γιατi καΙ αύτή εΙναι �ρyo lpyo τοσ πνΕVματoς. ·0
TOv 1TVeVμcxτoς. Ό
ώιθρωπος μόνον �Xει
άνθρωπος lXEt οΙκονομία, δηλαδή ΣVCΤΤΗ σύστημα δημιουργίας
μα δημιουΡΥίας
οΙκονομικΟΟν άΥαθών.
οΙκονομικών άΥαθΟΟν. Τά τα ζώα
ζΟΟα εΙναι ό,τι εΙναι μ� με τα wστικτά
τά �στικτά
τους. Το ΤΟ �στικτo
wστικτο ρυθμίζει σ' αύτά αύτα δληόλη τους τη ζωή, ΑVτo αύτο τατά
κανονίζει όλα' εΙναι
εlναι μία άμίλητη «λΟΥική»
«λογική» τό �σηκτo, wστtΚTo, άγνω­
στη δμως
στη όμως άπό τOvτΟν lδιo
lδιο τον
τόν φορέα της, το τό ζώο.ζΟΟο. Τό ζώοζΟΟο κινεΙ­
κινεΤ­
ται καΙ δρ� μέ το gνστικτο
δρξ( � lVσTlKTO δίχως νά να Υνωρίζη αύτήν τη mSepi­ σιδερέ­
ΆVαyκαιότητα, όπου �σα
νια άναΥκαιότητα, μέσα ζij.
ζ~. 'Αντιθέτως 6 ό άνθρωπος
ώιθρωπος ΆVoί­
άνοΙ­
προοπηκή, προνοεΤ
Υειπροοπτική,
Υει προνοεΙ καΙ όρyΑVΏνει
όργανώνει τη ζωή του. Με τό ΣV­ σύ­
στημα της οΙκονομίας που ΆVcrπτίισσeι
άναπτίισσει δΈV δέν ζi5 άπό στιΥμή
,fj άπο στιγμή σεσε
στιγμή, ούτε άπλώς
στΙΥμή, άπλΟΟς άπό 'I'1�ρα
ήμέρα σ�σε 'Ι'1μέρα,
ήμέρα, δπως όπως τά τα ζώα,
ζΟΟα, άλλά
άλλα
προχωρει πέρα άπό την άvάyκη
πρoxωρeT άνάΥκη της στιΥμηςστtγμης καΙ δημιουΡΥεΤ
δημιουργεί
οΙκονομία μακρας ΠVOης. πνοης. ·0Ό ΥεωΡΥός
γεωργός π.χ. δημιουΡΥεΤ
δημιουΡΥεI OIKOOO­
οΙκονο­
ένός χρόνου. Με την δημιουΡΥία
μία ΈVός δημιουργία οΙκονομίας 6 δ ΥεωΡΥός
γεωργός
άττ ομαιφννεται άπό την άπλη φυσική κατάσταση
άπομακρννεται κατάσταση καΙ προ­
χωρεί στην Ιστορική ζωή, δημιουΡΥεί δημιουργεί ζωή Ιστορική, προνοεί προνοεΙ
με τό νοσ vov του καΙ τέμνει δρόμους που δΈV δεν \ιτrf\ρχαv
ύrriiρχαν πρίν.
πρίν, ·0
άνθρωπος λοιπόν δΈV δέν μένει δεμένος εΙς τά τα �σηκτα,
wστtΚTa, άλλ άλλαά υπερ­
Uπερ­
νικάει με το νοσ
μέ τό vOV του την άπλη φυσική κατάσταση καΙ δημιουρ­
yei
ΥεΙ κόσμο κατ' �ξoxήν
Αξοχήν ΆVΘρώπινO,
άνθρώπινο, τόν κόσμο της Ιστορίας. ·Η
«λΟΥΙκή» τοσ ένσ-τίκτου δΈV
«λογική» TOV ΈVστ(KΤOυ δεν εΙναι άρκετη Υιά για νά να δημιoυρyηθ'ij
δημιoυρyη~
δ άνθρωπος' χρειάζεται μιά
6 μια λΟΥική
λογική τοσ πνεύματος OVVE
TOV 1TVe\ιματoς ΣWειδη;ή,
ιδφή,
�σωτεΡΙKή,
έσωτερική, όχι άπλώςάπλως φυσική. ·0 άνθρωπος
ώιθρωπος δΈV κινείται μέ
δέν κινεΙται με τό
βουβό �στικτo
βουβό wστικτο καΙ εΙναι υποχρεωμένος
UπOXρεωμένoς το τό σχέδιο της ζωης του
νά
να τό κάνη μόνος
μόνος του'
τov' πρέπει νά να δημιoυρyήσ1J
δημιουρΥήση τόν έαυτό του.
έΑVΤΌ τov.
ΚαΙ άκριβως ΥΙ' γι' αίJτό
αύτό δΈV ερχεται ετοψος
δέν lPXETal ετοιμος στόν κόσμο, όπως
(ρχεται
lpxeTat τό ζώο.
ζΟΟο. ΤΟ
Τ ό ζώο
ζΟΟο δΈV
δέν �ει
gχει άvάyκη
άvάyκη άπό βοήθεια, άπό παι­
δεία, yιατi
γιατi gpxeTαl
lPXeTαt ώπλισμένο
ώπλισμΈVo με τά τα �στικτά
wστικτά του. ·0 Ό άνθρωπος
ώιθρωπος
όμως, �ιδή
έπειδή δΈV
δέν @ρχεται
lPXETal Ετοιμος
ετοιμος στον κόσμο, �ει gχει άvάyκη άπό
φροντίδα, παιδεία καΙ μόρφωση. Εύθύς
φρovτίδα, Εύθίις ώς Ό.θ1;tlλθη στόν κόσμο
Was άνθρωπος, δλοι
ννας όλοι φΡOVΤίζOνν ΥΙ' γι' αίJτΌv.
αύτόν. Μ" Μ' cx\rrη
αύτήν ν την πρώτη
φροντίδα άρχίζει fιδη ftδη ή παιδεία τοσ άνθρώπου' '1'1
Tov ΆVΘρώπoυ' ή ΠΕιθαρχία
ή τάξη χαράζοοται
καΙ '1'1 χαράζονται μέσα ατήν στην ψυχή
ΨVXή του, τov, ατή
στη ζωή του.
·0 άνθρωπος άπ' άρχης κανονίζεται, ένώ
Ό ΈVOO '1'1
ή άλλη ζωή εΙναι 01- οτ­
Koθeν
κοθεν Kανooι�η.
κανονισμένη.

10 Digitized by 10uk1s, March 2009


Ό 6vθρωτroς, καθώς μεγαλώνει Kώ1TρoxωρeI μroα ατή ζωή,
τήν βρΙσκει ώργαvωμένη, σννταyΜΈVη &Π' άρχης' συντάσσε­
ται κι' αότός μ�σα στό σύστημά της καΙ μαθαίνει 1Τρώτα τά
στοιχεΥα της κι' Οστερα μαθαίνει μιά τέχνη, ινα ώρισΜΈVo �ργo,
rnάΥΥελμα, καΙ μ� αίιτό άΥωνίζεται κι' αίιτός νά ύψώσι;J τΌv
!αvτό του καΙ τή ζωή. tH μία γενεά μορφώνει τήν άλλη, δη­
λαδή ή ώριμη 1Ταραδίδει ατήν &vώριμη τά άΥαθά τού 1Τολι­
τισμοϋ μ� τήν 1Ταιδεία' &λλιως δΈV ύτrάρxει ΆVΘρω1Tισμός. "Έτσι
μιά �vη 1Ταραδίνεται άπό γενεά σέ γενεά, άπό αΙώνα σέ
αιώνα' καΙ ή κάθε γενεά άλλοτε σνντηρeί άπλως τήν �νη,
άλλοτε 1Τάλιν καΙ τήν &vατrτύσσει' ή �vη 1Τ.χ. της γεωργίας,
ή ό1Τοία τόσο 1ΤΟΜ σνντελεΤ στην Ιξημipωση τού ΆVΘρώ1TOυ,
1Ταραδίνεται άπό γενεά σέ γενεά άπό τήν 1Τροϊστορική rnoxfI.
ΕΊναι καΙ αύτή ή τέχνη wa εΙδος 1Ταιδείας. Μέ τήν 1Ταράδοση
άπό γενεά σέ γενεά συντηρeIται τό κάθε εΙδος της 1Ταιδείας'
τό αΥτημα δμως της παιδείας δέv εΙναι ή άπλ η ΣWΤΉρηση μιας
�vης, &λλCι καΙ ή 1Τροκοπή της. 'Όμως καμμιά γενεά δέv 1'ιμ1ΤΟ­
ρeΤ νά !ξαvτλήσι;J ινα θέμα 1Τολιτισμού' καΙ ή mb μεγάλη θά
άπΑvτΉσι;J μόνον σέ δικά της 1Τροβλήματα, σέ δΙK� της &vάyκες
καΙ σέ δικο\ις της 1T6voVς, δΈV θά σώσι;J 'Τήν ΆVΘρω1Tότη'Tα, &λλά
άπλως θά παραδώσι;J κάτι ατήν rnoμέyη γενεά, Τό άvθρώmνo
'γWoς εΙναι 1TρoωρισΜΈVO νά μορφώνεται, νά 1Ταιδεύεται tς &εΙ
Τ οϋτο εΙναι τό βαθύ νόημα τού σκληρού λόγου της Άγίας
rραφης : «Αν Ιδρωτι τοΟ 1Τροσώ1Του σου φαy;:j τόv άρτον σοv».
ΚαΙ καμμιά ύτrόσχεση, καμμιά ΙδεΟλογία δΈV μ1TOρeΤ νά άπαλ­
λάξt;ι τόv 6vθρω1TO άπ' αύτήν τήν θεΤΙCΉ 6vτoλή, γιατi άνθρω-
1Τος σημαΙνει άιcριβαις 1Τροσπάθεια άδιΆΙC01Tη, Μέ τήν 1Ταιδεία,
τή μόρφωση καΙ τήν 1ΤΕιθαρχία σέ μεγάλovς σιco1TO\ις τείνει ό
&vepωπoς νά �p1J εΙς φως δλη τήν κατα βολή τού άvθρωmσμoύ
του καΙ αύτήν νά ύψώσι;J1Τ6:vω &πό κάθε τι 1Τοό άπλώς ύτrάρχει
δΙχως τό tδιo νά yvωρίζ1J δτι ύτrάρxEΙ, -Ωστε ό άνθ ρωπος
f!μ1Τορeτ νά ytV1J δ,τι 1Τροώρισται νά yIV1J, δηλαδή ά v θ Ρ ω-
1Τ 05, μ6voν μ� τήν 1Ταιδεία καΙ τή μόρφωση. Ό 6vθρω1Toς
δίχως τήν 1Ταιδεία καΙ τήν μόρφωση εIvαι μόνον δυνατότητα,
δίχως αίιτά εΙναι δ U ν ά μ ε ι &vepω1TOS, δχι t v Ε Ρ γ ε ί f1.. Ή
1Ταιδεία δμως καΙ ή μόρφωση δΈV εlvαι μόνον δ,τι δίνει τό σχο-

11
λεΤο. ΕΙναι
λεΙο. ΕΥναι πρΙν άπ"
άπ' 6λα
δλα 6 ό,τι CT1TiTI, δ,1'Ι
δίνει τό σπίτι.
..1'Ι δ{νει ό,τι δίνει μη-nρα.
δ{νει fι μητέρα.
Τόν άνθρωπο τόν τόv μορφώνει bτίσης καΙ άκατάπΑVστα,
καΙ μάλιστα ΆΙCατάπΑVστα.
bτΙKoινωνία μ�
fι bτΙKOινωνία μ~ τη φύση'
φόση' fι σιγήσΙΥή της φόΣΕΩS
φύσεως χαράζει βαθύταταβαθVτατα
Τχνη �σα
'χνη μtσα στην ΨVXήψυχή του καΙ aτό aτό πνeVμα
1TVeVμα του. Τόν άνθρωπο άνθρωπο
τόν παιδείιει, δηλαδή τoV
τόν παιδεύει. του χαράσσει yραμμ~ς γραμμ�ς βαθύτατες
βαθύrατες στήν στην
ψυχή του,
ΨVXή του. fι
fι θρησκεία
θρησκεία μ� μ~ τατά μεγάλα
μεΥάλα φανερώματα
φΑVερώματα της της θυσίας
θυσίας
καΙ
καΙ της είισεβείας. 'Ακόμα μορφώνεται δ άνθρωπος μ�
ευσεβείας. "Ακόμα μ~ την άΥάπη,
όπου τό �ω
άπου ~ω ΆVΕUρίσκει άπέναvτί του τό �, καΙ
άνευρίσκει άπwαντί rov, μtσα ατή
καΙ �σα στη
σχ~ση των
σχ�ση δόο φανερώνεται
των δύο φΑVερώνεται καΙ δλοκληρώνεται
δλο!<ληρώνεται ή fι ίιπόσταση
ύπόσταση
του άνθρώπου. Τ�oς Τ~oς μορφώνει τόν άνθρωπο. άνθρωπο, καΙ μάλιστα
βαθVτατα, δ θάνατος καΙ ως ΥεΥονός
βαθύτατα, γεγονός άmναντί
ά-πΈναντί του, δηλαδή
ώς δ θάνατος
θάνατος του άλλου.
άλλου, καΙκαΙ ως ώς γεγονός
ΥεΥονός �σα του. ώς κάτι 11'0\1
μ~σα του, που
τόν παρακολουθεΙ
τόν παρακoλovθeI διαρκως.διαρκως. ·Η συνείδηση του θΑVάτOυ
συνείδηση του θανάτου άνα­ άνα­
πτVσσεται �α
πτύσσεται μtσα του eύθVς
είιθVς ώςως άρχίζει
άρχΙζει δ άνθρωπος να ωριμάζ\1
νά ώριμάζ1)
καΙ
καΙ τόν συνοδείιει �ρι
τόν συνοδεύει ~ρι του τέρματος της ζωης του.
του -nρματος του. ·0·0 άνθρω­
πος
πος εΙναι τό μοναδικό πλάσμα του θεου bτΙ της γης, που Υνω­
γης. 11'0\1 γνω­
ρίζει τόν θάνατό του' fι Υνωριμία
γνωριμία cxΊιτΉ αίιτή � τόν θάνατο μορφώ­
~ τΌv
νει περισσότερο ό:πό
νει άπό δλα τάλλα παιδroματα.
όλα τάλλα παιδείιματα.
Μέ
M~ την παιδεία
παιδεία λοιπόν
λοιπόν δ δ άνθρωπος
άνθρωπος προχωρετ
προχωρει π~ρα π�ρα ό:πό
άπό
την άπλη
άπλf) ζωή. άνοίγει βαθVτερες
ζωή, άνοίΥεΙ βαθύτερες Υραμμέςγραμμές καΙ μ~σα�σα στόν κόσμο
καΙ μέσα
καΙ μ~σα στόν έαvτό
έαυτό του. καΙ προφυλάσσεται άπό του
του, καΙ του \ιά παρε­
να παρε­
κλΙν\1 άπό τόν άληθινό προορισμό του καΙ να
!<λίν1) Π~σ\) στην άπλη
νά Π�σ1)
ζωότητα.
ζωότητα. ·0 άνθρωπισμός
άνθρωπισμός εΙναι εΙναι ή fι καθαρή
καθαρή οίισία
ουσία του του άνθρώ­
άνθρώ­
που' μ"
που' μ' αίιτόν υψώveται
υψώνεται π~ρα π�ρα άπό την την άπλη φυσική κατά­
σταση. ΓιάΓια τoVτo δ άνθρωπος εΙναι τό τό μοναδικό δν. που δέν
ΔV, 11'0\1 SW
πρbτeι να
πρέπει -γίνεται πo.,~
νά y{νeτaι μ~oν, άλλά
πο-τέ μέσον. άλλα εΤναι
εΙναι καΙ πprnει
πρέπει νά να �~
αίιτοσκοπός. ·Ολα τα
αίιτοσκοπός. τά πΡάΥματα
πράγματα μπορουμε να νά τα μεταχειρι­
σθουμε
σθουμε ώς �σα. μόνον δ άνθρωπος
μtσα, μόνον δ άνθρωπος SW γίνεται μ�σoν
Υίνεται μ~σoν καΙ sW
καΙ δέν
πρέπει να
πρbτeι νά Υίνεται,
γίνεται. ΥΙατΙ
γιατΙ εΙναι σκοπός δ ίδιος' Τδιος' εΙναι,
εΤναι, δπως
όπως θα θά

~ δ ' Αριστοτέλης.
Aριστo"1iλης, Wτeλέχεια.
• ~εια, δηλαδή �ει ~ει τό ~oς, �oς, τόν
σι<οπό,
σκοπό, �σα του. ΕΙτε
μέσα του. ΕΤτε ώς
ως άτομο εYτe εΤτε ώς λαό
λαό εΤτε
εΙτε ωςώς άνθρωπό­
τητα Ιδουμε τόν άνθρωπο,
άνθρωπο, πoτ~ πo� sw sW �oμε
~oμε δικαίωμα νά να τόν
lδουμε iΊ νά
Ιδουμε να τόν μεταχειρισθουμε
μεταχειρισθουμε ώς ως άπλό �σo.μtσo. ·0 άνθρωπισμός
άνθρωπισμός
καΙ μέσα aτόν
καΙ στόν άνθρωπο καΙ καΙ �σαμtσα στόν λαό καΙ καΙ �σα
μtσα ατήν
στην
άνθρωπότητα εΙναι εΤναι τό Ιερό καΙ ό:παραβίαστο
άτrαραβίαστO άξίωμα. Καμμιά Καμμια
άνθρώπινη δνναμη δέν SW �ει δικαίωμα να
~ει δικαίωμα νά μεταβάλt;ι
μεταβάλ\1 τόν τόν άνθρωπο

12 Digitized by 10uk1s, March 2009


σi δ-ιτλό �σo, ΥΙατΙ &vθpωπoς σημαίνει προσωπικότητα μ�
άπαραβίαστη fιθική άξία. Μέσα λοιπόν σi κάθε &vθpωπO­
τoVτo εΙναι τό αiτημα τoV ΆVΘpωπισμOo- πpέιτeι νά βλέπωμe
την άξία καΙ την Ιερότητα της ΆVΘpωπότφας' �σα σi κάθε
Wθpωπo πρέπει νά βλέπωμε δλη την ΆVΘpωπότητα. ''Αν άφή­
σωμε τά ΆVΘpώπινα κριτήρια καΙ προχωρήσωμε σi άκόμα
ΆVώτεpα, στά κριτήρια της ΆΥίας Γραφης, τότε δ &vθpωπoς
θeωpετται ώς κατ' εΙκόνα καΙ καθ' δμοίωσιν τοΟ θεoV' δηλαδή
άνθρωπος εΙναι Wa Μιλο δεΤΥμα θeίκης πνοης, φέρει την σφρα­
Υίδα τοΟ θeoo.
Τήν ποιότητα αύτήν τοΟ ΆVΘρώπou, τη μοναδικότητά του
καΙ την άπόλVΤΗ άξία του την εύρίσκομε σ' αύτό πού ΌVOμά­
ζομε fιθΙKή συνείδηση. ·Οταν κρίντι κανεΙς fιθΙKά τΌv �ΑVΤό
τov, δέν προσέχει μόνον, αν πέrvχε τό σκοπό πού gβαλe � τη

�λησή του, άΛλά παpακoλovθeΤ καΙ τά �σωτεPΙKά κίνητρα,


δηλαδή την άΥαθότητα των υ.ατηpίΩV τov. Έπίσης παρα­
KOλovθeτ νά fSi;j μή ΤVΧόν κατά την rnιδίωξη καΙ την rnlτv­
χία τοΟ σκοποΟ τov, μεταχειρίστηκε &λλOVς ώς δ-ιτλα μέσα iΊ
μήπως καΙ τόν Τδιov τόν �ΑVΤό του τόν ύποβίβασε στην στάθμη
τοΟ δ-ιτλο\ί μέσου, μήπως δηλαδή �μείωσε την WvOta τοΟ άν­
θρώπου Αν εύρ'l) δη τά κίνητρα 1jταv καθαρά, δηλαδή δίχως
• •

μείωση fιθΙKή τοΟ �αvτoV του iΊ τοΟ πλησίον, τότε αΙσθάνεται


ΙΟωτερική Ικανοποίηση, άΛλιως, !φ' δσ'ον �ει σVvΤOνα τΌv
�ΑVΤΌ του, άπOδOKιμάζeι δ Ιδιος την πράξη ΤOv. Ή αότοκρι­
τική cxVτή ύπάρχει μόνον στόν &vθpωπO, καΙ cxVτή τόν βoηθeI
να �σ1) καΙ τΌv έΑVΤό του καΙ τΌv πλησίον του ώς fιθική προ­
σωπικότητα.
M� τόν D\ε'yχO αύτόν εύρίσκει, δη fιθΙKή άξία fχει fι πράξη
!κείνη, t'ι όποία fιμΠOpεΤ νά Υίν'l) Υενικός νόμος, δηλαδή νά λάβ'l)
τη μορφή άξιώματος ύποχρεωτικοΟ Υιά δλOVς. Τόν !σωτερικό
αύτόν �o, την αότοκριτική cxVτήν των πράξεών μας, την
ΌVOμάζOμe fιθική συνείδηση. ToVτo εΤναι fι !σωτερική συναί­
σθηση πού άποκτοΟμε, δταν κρίνωμε τόν έΑVΤΌ μας' cxVτή
εΙναι τό !σωτepΙKό κριτήριο Υιά δλα. ·Ωστe παιδεία της ΨVΧης
καΙ τοΟ πνεύματος, γνωριμία &μεση �Ι gμμεση � τόν θάνατο,
καΙ 'clλoς fιθική συνείδηση εΤναι τρία βασικά γνωρίσματα τοΟ

13
&vθρώπoυ.
άvθρώπoυ. M� M~ την παιδεία προχωρεί δ ό ΆVΘρωπoς
άνθρωπος ττΈρα πέρα άπό
άπο
την άπλη φυσική πραγματικότητα, δτrOυ cmου κρατιn-αι
κρατιέται το τό ζώο, � ~
τή γνωριμία
ΎVωριμΙα του θανάτου σνν ειδητοποιεί την τραγικότητα τ
συνειδητοποιεί ης
της
ζωης του καΙ τέλος μ�μ~ την 'f}θική
f)θική σννείδηση
συνείδηση έλtyχει
έλέγχει την �σωτερι­
~σωτερι­
κότητά του και φθάνει στή διαστολή των έλατηρίων των τών πρά­
ξεών του, τα χωρίζει αι
τάχωρίζει ~ άΥαθά
&Υαθα καΙ μή άΥαθά.
&Υαθά. ·Ολος δ ό τρόπος μ� μ~
τΌv δποίον
όποΙον δό ΆVΘρωπoς
άνθρωπος κατά
κατα τήτη διάρκεια της ζωης του και κατα κατά
την περίοδο της άκμης του σκέπτεται τOv τόν θάνατο εlναι άπα­
φασιστικδς Υια
Υιά την οΙκοδόμηση όλης της προσωπικότητός του.
Ό 8ΕΥελος
-ΕΥελος λέγει
λη-ει σχετικά
σχετικα μ� μ~ το
τό θάνατο: όχι ή f) ζωή h<είνη~ίνη 'f}f)
όποία φOβaται τό θάνατο, άλλά
δποία άλλα ωίνη
~ίνη που πού τον τΌv υπομένει
\ιπoΜWει καΙ ή 'ι'ι
όποΙα μέσα του διατηρείται,
δποία διατηρεΤται, αύτή εlναι
εΙναι ή 'ι'ι ζωή του πvείιματoς.
πνΕVματoς.
-Ωστε καΙ δ
8Ωστε ό θάνατος, 'f}ή συνείδηση
σννείδηση του θανάτου, εlναι εΙναι όρος του
πveVματoς,
πνεύματος, προϋπόθεση καΙ Υια Υιά νά ώριμάσι;l
ώριμάCTTJ δ ό ΆVΘρωπoς
&vθρωπoς καΙ
Ύ1ά νά �μβαθύv1J
για να ~μβΑΘW\1 στό πνΕVμα του. Έξ άλλου δ τρόπος μέ
στο πvεVμα ~ τΌv
ΤΌV
όποΙον δ
δποίον ό άνθρωπος άναyvωρίζει
ΆVα-yvωρίζει την δντότητα
οντότητα του πλησίον,
θεμελιώνει την 'f}elKf) σχiση μεταξύ του �ώ
f)θική σχ~ση ~ω καΙ του t.σV. Τ mv. τα ά
αύτά θεμελιώδη γνωρίσματα
τρία αύτα ΆVΘρώπoυ ηταν άνάΥκη
ΎVωρΙσματα του άv&ρώπoυ άvάyκη
νά
να τεθονν πρΙν σvζητησωμε
συζητησωμε το τό κύριο ~μα,
θiμα, δηλαδή τOv τόν ΆVΘρωπO
άνθρωπο
W σxiaet μ~ τό mάΥΥελμά
σχέσει μ� rnάΥΥελμά του. Δw εlναι εΙναι άλλωστε ΤVΧαίO τό
TU){aio το
ΥεΥονός, δτι
γεγονός, τά τρία αύτcX
ότι καΙ τα α\ιτά γνωρίσματα
ΎVωρίσματα του &vθρώΠOυ ΆVΘρώΠOυ :rά :rα
ανταμε μέσα στήν άφήΥηση της r
σννανταμε
σνν r ραφης περΙ των των πρωτο­
πρωτα­
πλάστων. ΜiσαM~σα σ' αVτήν
α\rrήν τίθεται το τό πρόβλημα της ήθικης f)θικης
σημασίας της ζωης, ΥΙατΙ ωί ~I άΊTWavTι
άπΈVαντι του Wδς άνθρώπου
wδς ΆVΘρώΠOυ
τίθεται δό άλλος, άΊTWavTι
άπΈVαντι του άνδρδςΆVδρδς τίθεται 'f} 'ι'ι ywαίκα.
yvvαΙκα.
-Ετσι δλoκληρώνeται
όλoκληΡΏVeται δ άνθρωπος ώς 'f}elKf)
ό ΆVΘρωπoς f)θική προσωπικότητα.
Έπίσης ωτ~I τίθεται τό πρόβλημα του θανάτου καΙ τό πρό­
βλημα της παιδείας του &vθρώΠOυ.
ΆVΘρώΠOυ.

11
Άπ'
'Απ' άρχης της ζωης του δ ό ΆVΘρωπoς,
άνθρωπος, κεντρισμένος άπό άπο
rnlTακTIKTι άνάΥκη,
mlTακTιKf) άvάyκη, άνοιξε μ�
μ~ τό ΗVΕϋμα
πνΕVμα του τOvτόν δρόμο του
mαΥΥ iλματος, δηλαδή της τέχνης να
rnαΥΥ~λματος, νά ζήσι;l
ζήCTTJ άλλά καΙ να
άλλα νά ίιψώσt;Ί
ίιψώCTTJ
τη στάθμη της ζωης του. 'Ήδη ή 'ι'ι προϊστορία μας διδάσκει, ότι
δ
ό ΆVΘρωπoς γεωΡΥός' καΙ aτά
άνθρωπος !Υινε ΚWΗyδς καΙ rnειτα -γεωΡΥός' στα δύο

14 Digitized by 10uk1s, March 2009


αVτα rnαΥΥiλματα �βαλε την rnινοητικότητά του, &νtιmιξε
ώρισμiνeς. άρniς, καΙ Υια να ζήΟ11, άλλα καΙ Υια να βάλ'!)
τάξη στη ζωή τov. -Υστερα, όταν �δημιoίιρyησε μόνιμη κατοι­
κία, 6 άνθρωπος �ινε καΙ τεχνίτης, αν καΙ κατ" oύσfαν �ταν
Ιξ άρχης τεχνίτης, yιατl καΙ ft l<WηΥετική καΙ ft -γεω ΡΥία εΙναι
ttχνες. Άλλα τό καταπληκτικό εΙναι, δη fJδη 6 προϊστορικός
c!nιθρωπoς ΟΟιοιξε ταυτόχρονα � τόν δρόμο τού rnαΥΥiλματος
καΙ τόν δρόμο τoV πvΕVματoς, yιατl 6 προϊστορικός ΆVΘρωπoς
ώς l<Wηyός ήταν καΙ ζωΥράφος, δπως μαρΤVρoVν τα θαυμά­
σια ΕVρήματα προϊστορικης ζωyραφικfjς μiσα στα σπήλαια
της rαλλίας. ΚαΙ δeι �ταν δννατόν να Υίν'!) άλλιως, ΥΙατΙ δ
c!nιθρωπoς εΙναι κατ' oύσfαν ΠVεϋμα. Πνευματική δημιουΡΥία
εΙναι καΙ ft l<WηΥεηκή τiχνη καΙ ft ΥεωΡΥία' τό ΠVεϋμα τού &ν­
θρώπου rnprne να Kινηθij, ώστε να -γεννηθοϋν οΙ τέχνες αV-riς.
'Από την l<WηΥετική (ως τη ζωΥραφι κή καΙ (ως τη θρησκεία
τού προϊστορικού &νθρ ώπου κvριαρxεί μία Υραμμή, δηλαδή
'" Υραμμή τού πvΕVματoς. 'Απ' άρχ ης λοιπόν της ζωης του δ
c!nιθρωπoς τοποθετεί τόν ΈΑUΤΌ του μiσα στόν κόσμο � την
ΠΝΕVμΑΤUCΌτητά τov' άΥωνίζεται να ζήσTJ καΙ να φip1;l τάξη
ατή ζωή του μ! τό ΠVεϋμα τov, μ! την άρετή τoiί πνεύματος.
ΕΤναι συνεπώς αύτO\lόητο, δη άπ' άρχης, δηλαδή καΙ στην
προϊστορική ζω ή τού &νθρώπου, ft b<τί μηση της άξίας του �ί­
νcnιτα\ι κατα τό μnρO τού πvΕVματoς. ΚαΙ 001 διακρίνεται καΙ
τιμαται δ ΠVευματΙKώτερoς, δ rnινοητικώ τερος, δποιος διαπρέ­
πει στην ttχνη τη ς ζωης, δηλαδ ή στην KwηyετιKή, στη γεωρ­
Υία Κ.λπ.
Μ! ΤΙς ttχνες καΙ τα rnαΥΥ�λματα 6 c!nιθρωπoς �βαλε σκοπού ς
ατή ζωή του. ΟΙ σκοποΙ δμως αύτοΙ τίθενται &Π' άρχης ώς
xρtη μiσα στη ζωή. Ή συναναστροφή τού άνθρώπου μ! τούς
σκοπούς καΙ τα xρiη αύτα της ζωης μορφώνει τόν χαρακτηρα
τού &νθρώπου καΙ σvvτελε1 ώστε να δημιουΡΥηθοϋν διάφορα
μiτρα άξίας, ft άιφ{βεια, ft εύσυνειδησία κατα την �λήρωση
αύτών των σκοπων, καΙ γενικώς να &ναδειxθi5 ft Μιοια της τιμης
τού rnαΥΥiλματος. Τό rnάΥΥελμα hσι βάζει την σφΡαΥ1δα
του rnάνω στόν xαραιcτfjρα καΙ στό ΠVεϋμα τού &νθ ρώπου.
'Έτσι μ! την ώρισ� �ρyασfα, μ! την άσκηση τού rnαyyiλμα-

15
τος,
τος, μ!
~τ την ΆVαστρoφη και σvμβίωση
ην ώιαaτρoφη ώριΣΜWΗ Πχvη,
συμβίωση πρός μία ώρισμWη
ό άνθρωπος άτTOI<T�
δ άπOΚΤ~ καΙ ώρισμένη
ώρισΜWΗ προσωmκότητα,
προσωπικότητα, yιCXΤΙ δίχως
ΆVΤΙΚEΙΜΕVΙKό
ΆVΤΙιcε gpyo, δίχως
ιμενικό ΙΡΥΟ, δίχως σvστη ματιιcη lΡΥασία,
συστημcrnκη ~ρyασfα, δίχως δίχως π,ι "1iχvη
vfl
Sb1 oVτε. προσωπικότητα. Ή
Sh1 ύπάρχει O(ί-n; "Η π,ι
"1iχvηvfl που
πού άσχεl
άσκεΙ κανείς,
εΤτε
εΥτε aτόν τομέα της ύλικης
στόν Tol!ia ίιλικης πραγματικότητος δoυλεVeι εΤτε στόν
δουλείιει εΥτε
τομέα τού
Tol!ia του 1fVεVματος μοχθεΥ, αύτη αύτή άττάποτελεί 1'ιθικη καΙ
οτελεΙ την -fιθιιcη
1fVEVματικη σπoνδυλιιcTj
1t'VEVματική σπονδυλική στήλη του ΆVΘρώΠOυ. Δίχως ΆVΤΙια:ι­
τού άνθρωπου. ΆVΤΙκει­
ΜΕVικη φΥασία, δίχως π,ιvfl
μενική "1iχvη καΙ lπάyy
rnάΥΥελμα,
ελμα, δ ό &v6ρω-rτoς
άνθρωπος εΙναι
άδνν ατο νά μEtvt;1
άδννατο 1'ιθικά καΙ 1fVευματικά δρθιος.
μείν1) -fιθικά δρ&ιος.
Τ
Τό λμα, -fι
Α1τάΥΥελμα,
ό rnάΥΥε 1'ι Πχvη του ΆVΘρώΠOυ, εΙναι δ
τού άvθρώπoυ, ό μεγαλύτερος
παιδαγωΥός του, ΥΙατΙ ΥιατΙ αύτη
αύτή τόν
τΌv μορφώνει, τόν άvθρωmύει ΆVΘρωπεVει
κατά βάθος. Δb1 ΔΈV ύπάρχει κριτήριο ώιώτερο ΆVώτεΡO Υιά την άξία wός
ΆVΘρώΠOυ άπό την ΆVΤΙKειμενικη
άνθρώπου ΆVΤΙKEΙΜΕVΙKη lΡΥασία,
~ρyασία, άπό τά lpya ΤΟυ"
ΙΡΥα ΤΟυ"
άπ'
άπ· lκεI
ΜΥ βλέπομε καΙ τόν
τΌv χαρακτηρα καΙ τό roωτερικό του. Ό
~ωτεΡΙKό τov. "Ο
σοφός Σολομών μέμφεται
ι!iμφεται τούς άνθρώπους,
ΆVΘρώΠOυς, ΥΙατΙ yιCXΤΙ Sb1
δh1 κατορθώ­
νow
νO\lV νά Υνωρίσοw
Υνωρίσονν τόν μεγάλο τεχνίτη της δημιουΡΥίας άττ
τΌv μεΥάλο άπό ό
τά καλά του ΙΡΥα: gpya: «lκ «~ των δρωμένων
δρωι!ivων άΥαθωνάΥα6ων οΟκ o(ίιc ΙσχυΣΑV
Τσχυσαv
EΙδΈVαι τόν δντα, ο(ίτε
εΙδΈVαι ούτε τοΙς ΙΡΥοις
lpyots πρoσχ6vτες httyvωσαν ΤΌV
ΠΡOσχΌVΤΕς hτέyvωσαv
τεχνίτην». ·Ομως καΙ μεταξύ μεταΞV τους πoλλlς
πολλές φορές οΙ ΆVΘρω-rτoι
άνθρωποι
παρατρέχονν δ was
παρατρtχow Was τό ΙΡΥΟfpyo τού άλλου iΊ
του &λλου fι ύ1t'oτιμoWΕ
VπOτιμOϋνE ΣVΧVά την
άξία πουπού �ειfχει -fι
fι ΆVτιιcειμενιιcη
ΆVΤΙΚEιμevικη lΡΥασία
!ρyασfα του τού &λλου.
&Μου. Πόσος
μόχθος καΙ πόσος Ιδρώς, άλλά καΙ πόση "Π'\1EVματική 1fVEVματικη συμβολή
καΙ πόση KαλωσWη
καλωσVvη χρειάζεται Υιά νά Kαλλιερyη~ καλλιl'Pyη� π.χ. wa Wa
άμτrέλι'
άμΠ"έλι' καΙ δμως δ ΆVίδεoς, καΙ αύτός εΤναι ΙCVρίως δ
cxVτός εΥναι ΚVρΙως ό δ:vθρωπoς
παρατρέχει αύτό
των πόλεων, παρατρtχει αVτό τό κατόρθωμα και καμμιά φορά
μάλιστα βλl1t'ει
βλbrει τόν τεχνίτη τού κατορΘώματος κάπως "ΠΕρι­
του κατορθώματος mpt-
φρονητικά iΊ fι τό πολύ lι<τιμ�
!κτιμ~ τό ΙΡΥΟ
fpyo αύτόαύrό μόνον άπό την
πλευρά της ώφελείας καΙ παραγνωρίζει όλωσδιόλου δλωσδιόλου την ψv­
χικη
χιιcη καΙ 1fVευματικη
1t'VEVματικη ΣVμβOλη του δημιουΡΥού,
τού δημιουΡΥοϋ, τού του &vθρώΠOυ
άνθρωπου
~μόχθησε, ώστε νά δημιoυρyηΘij
πού !μόχθησε,
που δημιoυρyη~ το gpyo αύτό
τό ΙΡΥΟ πού λkγε­
αύrό,, που λkyε­
ται άμΠ"έλι.
άμτrέλι. ·Οτι τό ΙΡΥΟ αύτό προϋποθέτει
lpyo αύrό πρoίhroθhει ΕVαν μεγάλο πολιτι­
σ μό της ψvxης, του
σμό τού 1fVεVματος τού του τεχνίτη, ΤOVτO ΤOVτo εΙναι πov πού
συχνά παραγνωρίζει δ ό ΆVΘρωπoς
δ:vθρωπoς των πόλεων. Ή "Η παραyv
παραyvώ­ ώ­
ρισ η αύτη
ριση αύτή πολλές
πολλ!ς φoρ�
φoρ~ άπλώVΕΤΑΙ
άπλώνεται καΙ προσλαμβάνει
ΠΡOσλαμβΆVει μορφές μορφ!s
WτOνώτατες, δπως �νε
Μονώτατες, fιι!iρ:ς μ
gyινε στις -fιμέΡΞς ας, δπου οΙ βΙOμηχΑVΙ­
μας, βιομηχανι­
κοΙ lpyάTEς
ΑΡΥάτες Kα6ωδηyηΜΈVoι
καθωδηyηΜΈVoι άπό ώρισμένη ώρισΜΈVΗ θεωρΙα,θεωρία, mριφρ<>
"ΠEριφ�

16 Digitized by 10uk1s, March 2009


νονν κατ' OύσίΑV το rnαΥΥDψατα των άλλων, καΙ των άΥΡο­
των και των 1TVεvματικων &vθρώπων. Δhι ύπάρχει δμως τίποτε
mb ΆVόηΤO καΙ πιό ΆVΤΙKOινωνΙKό άπό τό νά περιφρoVΉO'1) 1'\
νά εΙρωνεv&i;i KΑVεΙς τούς cS:λλοvς σ' έκεΤνο άιφιβως πού εΤναι 'ι'ι
τιμή καΙ 'ι'ι άρΕϊ"ή της ζωης της, δηλαδή στό rnάΥΥ ελμά τους.
ΟΙ cS:vθρωπOΙ δμως δhι άξιολογοWται τόσον άπό τό τί rnάy­
Υελμα άσκονν 6σον άπο τό π ω ς τό άσκοW. Γιά τούτο 'ι'ι περι­
φρόνηση πρός ώΡιΣΜΈVα rnαΥΥέλμcriα fι 'ι'ι ύπερτίμηση άλλωνt
π.χ. τεχνικων, δδηΥεΙ κατ' εύθείΑV στή κοινωνική διαίρεση,
εΤναι ΆVΤΙKOινωνΙKή καΙ ΆVΤιανθρωπιστΙKή.
ΟΙονδήποτε rnάΥΥελμα, lφ' δσον δhι προσβάλλει την
Ιδέα τού &vθρώΠOυ, δηλαδή την τιμή καΙ την lliVΘepia τού
&vθρώΠOυ, εΤναι �ργoν πολιτισμού καΙ μορφώνει τΟν φορέα τov.
Γιά νά έκτιμήσωμε πόση άξία lχει τό rnάΥΥελμα, τό οΙονδή­
ποτε, πρrnει νά φαντασθούμε γιά μιά στιγμή δλόκληΡΕς κατη­
γορίες άν6ρώπων δίχως rnάΥΥελμα. 'AπoyvμνωΜWOΙ οΙ cS:v­
θρωποι αύτοΙ άπό οΙαδήποτε τέχνη καΙ lpyaafa, άμέσως
άΥριείιονν καΙ άπΑVΘρωπίζOνται. Ή σκοτεινή περίοδος της
κατοχης, δπου πολλοΙ cS:vθρωπOΙ άπOKάιτηKcn.ι βιαίως άπό
την "tiχvη καΙ τό rnάΥΥελμά τους, εlναι πολύ διδακτικ'ι'ι γιά
τό πόσον πρoστατeVoνν τό rnάΥΥελμα καΙ 'ι'ι τέχνη τΟν cS:v­
θρωπο άπό μάταιες άμφιβολίες καΙ άπoσvνeεΤΙKές φοιες.
·OτΑV τό τεΙχος τού rnαΥΥέλματος πέστ;!, δπου πίσω του 6
cS:vθρωπoς εΙναι tιθΙKά ώxυρω�oς, άμέσως εlσβάλλονν μέσα
του τά άπOΣVΝΘΕΤΙKά δαιμόνια καΙ τό κακό άρχίζει νά πληθαίVTJ
μέσα τov. Μέσα στόν cS:vθρωπo ύπάρχονν 1TVεύματα, πολλά
δαιμονικά. Μέ τό rnάΥΥελμα δ cS:vθρωπoς τά πολλά αύτά δαι­
μονικά τά πειθαρχεΙ καΙ τά ύποτάσσει σ' fva μεγάλο σκoπ�.
Δίχως δμως rnάΥΥελμα δλα αύτά άλλη λOσvyκΡOOOVΤαι και
φέρνονν ΆVαΡXία μέσα τov. Δ� ύπάρχει δμως μεγαλύτερη εύ­
λογία γιά τον cS:vθρωπO άπ' αύrήν, δηλαδή νά πάψι:ι μέσα
του 'ι'ι ΆVαΡXία. «"Ο cS:vθρωπoς, lnι θέλr:ι νά γίνr;ι κάτι, πρέπει
νά μάθt;ι νά περιορίζεται, δηλαδή νά κάμ1J τό rnάΥΥελμά του
κύρια ύπόθεση», λέγει δ -ΕΥελος. Τά πολλά 1TVεύματα πρέπει
νά ύποταχ60W μέσα μας μέ τό ΆVτικειμενΙKό �ΡYO σε Ενα κύριο
σκοπό. ΟΙ πολλές δννάμεις της ΨVΧης καΙ του 1TVεύματος πΡΙ-

17
1Τει να σνντ ΣUΝΤOνισθOW
ονισθοW σ� σ~ μια WόTηTa,
wότητα, σ� σ~ μια Υραμμή. Πρέπει
KΑVεΙς να yiV1)
κανεΙς Υίντι κάτι σ� σ~ gya τoμ�α της ζωης· bceT
Wa τομtα ζητήστ;ι
tl<ei να ζητηστ;ι
ν' άπο6ώστ;ι, !κεΙ
νΙ άποδώστ;ι, μtσα να φανερώστ;ι
tl<ei μ�σα φΑVερώστ;ι την 1Τροσω1Τικότητά του.
Δύσκολο 1Τρ5:Υμα
1Τρ5:γμα δμως εΙναι να διαM� 6ιαλέξ1:) δ άνθρω1Τος άπ άπ"Ι
&ρχης το rnάΥΥελμα 1TOV
άρχης που άρμόζει στην lδιοφvfα Ι6ιοφvfα του, yιατl ΥΙαΠ
o<iτε 1'1
ούτε 16ιοφυΙα τov
'ι'ι fδιοφυfα του &νθρώπου
&vθρώΠOυ φανερώνεται
φαvερώνeται μονομιας στην
πληρότητά της, oVτε
πληρότητα oUτε καΙ άνεπηρέαστος
ΆVrnηρtαστoς μένει ΜWει δ Kαθ�ας
KaeWas κατα
την
τη ν bcλoyή.
tκλoyή. Πoλλ�ς Πoλλ~ς φoρ� φoρ~ ΟΙ σvνθf)
σweηKες Kες της ζωης παρεμποδί­
1Ταρεμποδί­
ζοw
ζονν τόντΟν άνθρωπο
άνθρω1ΤΟ να 1ΤάΡ1J πάρ\! τόν
τΌv δρόμο, δπου θα θά διαπρέψι;ι
διαπρtψrJ μ� μ~
την lδιοφvfα
16ιοφvfα του· &λλοτε άλλοτε πάλιν .ή 'ι'ι ματαιοδοξία των yoνtων yoνiων
1Ταρεμβαίνει καΙ παρεκτρrnει παρεκτρέπει το ν�oν vtov άνθρωπο άπο τόν τΟν Ασω­
roω­
τερικο KΑVόνα,
κανόνα, άπό άπο τόν τΟν δρόμο, όπουδπου τΟν τόν 1ΤΕΡιορίζει 1'1 'ι'ι ψυχική
καΙ πνΕVμcxτtKή
1TVevματtκή του Ιδιοσυστασία. Πολλα gxow Υραφη σχε­
τικως μ� μέ το πως πρέπει 6ι~ δ άνθρωπος το rnάyyeλμά
πprneι να SIcxMy1J
του καΙ ύπάρχει σήμερα καΙ εΙδικ-η εΙ6ική rnιστημη-tι
rnιστημη-'Ι'ι ψυχοτεχνικ-η­
ψυχOτeχνΙKή­
ή
'ι'ι δποία προσπαθεί
προσπαθεΤ να διακριβώστ;ι τΙς Ικανότητες IKαvότητες των &νθρώ­ &vθρώ-
πων κατα κατηΥορίες. Στην ιΑμερικ-η
1Των ι Αμερική μάλιστα, καΙ Ιδίως aτά
μεΥάλα βιομηχανικα
βΙOμηXΑVΙKα κtντρα, K�ντρα, έφαρμόζεται
έφαρμόζeται μ� σύστημα ή
μέ σVστημα Τι μ�
μt­
θοδος της ψυχOτeχνΙKης,
θ060ς ψυχOτeχvΙKης, Υια να διαλεχθοW οΙ κατάλληλοι
άνθρωποι Υια το κατάλληλο rnάΥΥελμα, έπάΥΥελμα, Υια τήν την κατάλληλη
κατάλληλη
εΙδικότητα. 'Αλλά• Αλλα πρέπει πρrneι να καταλάβω
καταλάβωμε με κάτι: &v &ν εΙναι δύ­ δό­
σκολο δ Τδιος Ι6ιος δ wδιαφερόμενος να διαΜξ1J διαλέξ\! το κατάλληλο Υια Υια
ψυχή καΙ τΟ
την ψυχ-η τό πνΕVμα
1TVeVμα του rnάΥΥελμα, ΥΙατΙ ούτε oUτε τΙς Ικα­
νότητtς
νότητ� του γνωρίζει ουτε
ούτε καΙ τα rnαΥΥ�ματα τά γνωρίζει,
rnαΥΥtλματα
δταν
δτΑV εΙναι ν�oς, 1'1
εlναι vtos, 'ι'ι δυσκολία
6υσκολία αVτή
αύτή δ� δέν μειώνεται σχεδΟνσχεδόν καθό­
λου μ� μέ το νά να μετακινήσωμε
μεταt<ινήσωμε την bcλoyη tκλoyη του τοσ rnαΥΥ�ματος
rnαΥΥtλματος άπο
τΟν Τδιο
τόν Ιδιο το !νδιαφερόμενο
wδιαφερόμεvο σ� σ~ άλλους, ΟΙ δ1ΤΟΤΟΙ δποίοι τοντΟν βλtτrow
βλέπονν
&ΠΙ
&-ΠΙ �ξω.
gξω. ΚαΙ 1'1 ψυχοτεχνικ-η
ΚαΙ'Ι'ι ψυχοτεχνική βλrnει βλέπει τον άνθρωπο
άνθρω1ΤΟ άπ' άπ Ι fξω·
~ξω· τόν
τΟν
παρατηρεί
παρατηρει καΙ προσπαθεί νά
να fSfj
I6fj πως άντιδρξi δ !ςεταζόΜΕVoς
άντιδ� �ξeταζόμενoς
σi
σέ ώρισμένα
ώρισΜWα Αξωτερικα
!ξωτερικά κριτήρια που τοίί ernt.
ποίι ΤOv θtrει. το 1Τρόβλημα
ΤΟ πρόβλημα
λοιπον α\rr αύroo δ�
δΈV λόεται κατ' οόσίαν OVσίΑV ούτε o<iτε μ�
μέ την ψυχοτεχνική,
&λλα μένει
άλλα μwει �ξ !ξ Τσου
{σου δύσκολο καΙ ΥΙ' αύτήν. αότήν. Κατά βάθος μόνον
δ Τδιος δ άνθρωπος πρrneι πρέπει να μοχθήστ;ι Υια να EVp1J τΟν δρόμο
εύρ\! τον
του· καΙ Υια ΤOVτo τOVτO οΙ ΟΙ άλλοι δέν πρέπει να άσκοW άσκονν 1Τίεση rnάvω rnάνω
του. Ύπάρχονν
Ύπάρχοw περιπτώσεις, &που άνθρωποι, ώθούμενοι &-πο
δπου άνθρω1ΤΟΙ, άπο
Ασωτερικα
!σωτερικα κίνητρα της ψυχης καΙ του τοσ πνεύματος,
1TVeVματος, &κoλoVθησαν
&κOλO\ιθησΑV

18 Digitized by 10uk1s, March 2009


έπΙμονα την !σωτερική τους κλΙση καΙ έπάλαιψαν μέ !ξωτερικά
!μπόδια μεγάλα, ώστroυ νά κατορθώσονν νά έπιβληθονν σ"
ΙVα ώρισΜWOν τομέα της ζωης. Σημασία �xει δτι KατώρθωσΑV
νά νικήσονν καΙ ν' άπ'οδώσονν ΙΡΥΟ άξιoθαVμαστO. Ύπάρχονν
πάλι περιπτώσεις, δπου μιά καλη τύχη άποφάσισε ποιό δρόμο
καΙ ποιό ΑπάΥΥελμα θά άκOλoUΘήO'13 Ivας άνθρωπος. ΚαΙ δμως
!κεΙ, όπου κατά καλή τύχη εύρ{οθηκε κάποτε ΕVας άνθρωπος,
σΙΥά-σΙΥά !δ�κε τόσο ποΜ μ� τό �ρyo πού Ιμαθε, ώσ-n
τov εΥινε ό κύριος σκοπός της ζωης του. ΙΕκεΙ Ιδωσε όλο του τό
εΙναι καΙ άπtδωκε καΙ Υιά τόν �ΑUΤό του καΙ Υιά την κοινωνία.
Τό Υενικό όμως αίτημα εΙναι, δτι πρέπει νά άκoλOuθij ό
Kαθtvας την τέχνη καΙ τό έπάΥΥελμα, δπου τόν στrρώxvει
κάποια !σωτερικη κλίση. ΚαΙ τό Ιδανικό εΤναι ή κλίση του αύτή
νά εΙναι τόσο άμετάτρrnτη πρός την TtXvη πού διάλεξε, ώσπ
νά τοσ yfv'!J (κλησις», δηλαδή άληθινη πρόσκληση ΥΙ' αύτό
τό εΡΥΟ που διάλεξε. Τό έπάΥΥελμα εΙναι κληρος ζωης. Δέν
εΤναι λοιπόν κληρος μόνον ή ΙερωσVvη, άλλά καΙ δλα τά εΥδη
!ρΥασίας των ΆVΘρώπων. ·Ολοι ΟΙ άνθρωποι εΤναι προσκε­
κλημένοι νά !ΡΥασθονν, δπου δνναται ό K�ας, καΙ παντοσ
Υίνεται ΤOVτO πρός δόξαν θεοσ, ΥΙατΙ ή �ρyασία εΙναι άπΙ άρχης
καθαγιασμένη. Δέν όπάρχει Ιερώτερο πραΥμα άπό την �ρyα­
σία, δΤΑV αύτή καταβάλλεται μέ καλή σννείδηση καΙ όταν ό
άνθρωπος εΤναι δοσμένος σΙ αύτήν ψuχtj τε καΙ σώματι. Τά
έπαΥΥΟ-ματα καΙ ΟΙ τέχνες εΙναι τά τάλαντα της yvωσττ;ς
παραβολης της KαιVΗς Διαθήκης: (καΙ Φ μέν Ιδωκε πwτε τά­
λαντα, Φ δ� δύο, Φ δ� W, έκάστφ κατά την Ιδίαν δνναμιν».
ΈκεΙνοι πού τά δουλε\ιονν τά τάλαντα καΙ τά πολλαπλασιά­
ζονν εΙναι ά �ιoι τov θεοσ, !κelνoι πού τά κρόβow aτή yi'j
κατηΥοροϋν το.ος τόν lδιo τόν δωρητή : cκVριε, @Υνων σε δτt
σκληρός εΙ άνθρωπος, θερίζων δπου ουκ Ισπειρας, καΙ σννάΥων
δθεv 0\1 διεσκόρπισας' καΙ φΟβηθεΙς tmΞλθών ΙΚΡUΨα τό ταλάν­
τόν σου � τη yt:;. ίδε, Ιχεις τό σόν». ·0 άνθρωπος δμως ώς
ΨUXη καΙ πvεϋμα εΙναι μία περιουσία πού δέν πρέπει νά �
άδoυΛΕUΤΗ' άλλιως χερσώνεται καΙ άπανθρωπίζεται. cH τέχνη
καΙ τό έπάΥΥελμα, γενικως ή ΣUστηματικη !ΡΥασία, εΙναι ό·
μοναδικός τρόπος, ώστε ή περιουσία αότη νά μεγαλώνt;l καΙ νά

l�
λαμπρννεται.
λαμ'Π'ρννεται. Κάθε ώραΤο καΙ κα! ύψηλό
ίιψηλό �α ~α στήν
στην άνθρώ'Π'ινη
ΆVΘρώπιVΗ ζωη
yενν.sTαt μ�
-yενν�ται μ~ κόπο' προ παντΟς όμως δ Υδιος
'Π'ρο 'Π'αντΟς lδιος δ άιιθ
άνθρωπος
ρω'Π'ος Υίνεται
ό,τι Υίνεται μ� μ~ κό'Π'ο:
κόπο: «άιιθ «άνθρωπος ΥενναταΙ1<όπφ».
ρω'Π'ος Υενναται κόπψι.
·Ομως Το tJτάyyελμα, όσο ύψηλη λειτουΡΥία καΙ αν
το rnάΥΥελμα, αν εΙναι,
εΥναι,
παραΜWEΙ μ!σον,
παραμένει μέσον, δΡΥανον,
όΡΥανον, 1<α! καΙ δχιόχι σκΟ'Πός.
σ1<οπός. Ό άνθρω'Π'ος,
άνθρωπος, όσο
ένωμΈVoς καΙ
ένωμέvoς κα! αν ε.eJvat
Υναι μ� με το �ρyo
~ρyo του, δέν δεν πρFrrει ποτΕ να XάσTJ
'Π'prn-ει 'Π'o� Xάστ;J
ύπόστασή του καΙ
την ύ'Πόστασή 1<αΙ να yiVTJ
yfV1J ΈVερyoύμεvo
ΈVερyoιιμεvo τοίί rnαΥΥ έπαyytλμα­
έλμα­
τος. Για να έκτιμήσωμε όρθως το rnάΥΥελμα έπάΥΥελμα 'Π'prn-ει
πρFrrει να το
Ιδοίίμε ώς μέσο
Ιδοϋμε μ~σo που ~ΡXεται να ύιτηρετήσTJ
'Π'ού �ρxεται ύττηρετήστ;J f,θικούς,
1'}θικο\.ις, άντικεΙμΕ­
ΆVΤΙ1<EΙμE­
νικοί.ις, σκο'Π'ούς.
νικούς, σ1<ΟΠΟ\.ις. ΟΙ σκο'Π'οΙ σ1<ΟΠΟΙ της ζωης εΤναι εlναι το κύριο'1<ίιριο' ααύτοΙ
ύτοΙ
δΙ1<αιώνονν τη ζωη τοϋ
δικαιώνονν τοίί άνθρώ'Π'ου.
ΆVΘρώΠOυ. Έξ άλλου δ άιιθ άνθρωπος
ρω'Π'ος
'Π'ρέπει να διατηρfj
πprnει 'Π'ροσω'Π'ικότητά του, ώστε να ύιτη­
διατηρ~ την προσωπικότητά \ιτrη­
ρε~ σwEιδητα τους σ1<οπους
ρετfj σννειδητα τούς σκο'Π'ούς αύτούς. Ά'Π'ο αVτO\.ις. Άπο το wa μέρος εΙναι
Wa ~ρoς εΤναι
οΙ μεγάλοι σκΟ'ΠΟΙσ1<ΟΠΟΙ της ζωης καΙ άπο το 6.λλο άλλο δ 6.vθρω'Π'oς
άνθρωπος ώς
πρωταρχικη καΙ ώς &vαντικατάστατη
άξία 'Π'ρωταρχικη άνανΤΙKατάστcx-τη μονάδα, ό'Π'ov όπου μέσα
~σα
έδρείιει f,
της έδρεύει ή ψvxη
ΨVXη καΙ το 'ΠVεϋμα. πνείίμα. Τ ΤΟ ο rnάΥΥελμα
έπάΥΥελμα εΤναι εΙναι κάτι
ένδιάμεσο,
wδιάμεσο, κάτι μεταξύ μεταςυ τοϋ ΆVΘρώΠOυ ώς άξίας
τοίί άνθρώ'Π'ου άξΙας καΙκα! των σκο­ σ1<Q­
'Π'ων
πων της ζωης. Για τοϋτο f, έλευθερία
τοίίτο ή fuvθερία στην 6.σκηση τοϋ
Ο:σ1<ηση τοίί rnαy­
Υέλματος, f,
�ματoς, ή fuύθερη
υ.εveερη σχέση τοϋ ΆVΘρώΠOυ μ!
τοίί άνθρώ'Π'ου rnάΥΥελμά
~ το έπάΥΥελμά
του, δέν 'Π'ρέπει ποτΕ
δεν πprnει 'Π'o� να βιάζεται, ό'Π'ως όπως Υίνεται τoVτo τοϋτο σήμερα
μέσα
~σα στα δλοι<ληρωτικα
δλοκληρωΤΙ1<α συστήματα �ρyασίας, έΡΥασίας, όπου οΙ άιιθ άνθρω­ρω­
'Π'οι δέν
ποι δεν καταφάσκονν
καταφάσ1<ονν μ� με τη σνν είδησή τους ό,τι 1<ΆVOνν,
ΣWείδησή KΆVOνν, άλλα
�ξαναyκάζoνται
έξαναΥκάζονται σ' σ> αίιτό.
α\ιτό. ·Οταν δμως λείΠ1J f,
όμως λεί'Π'TJ έλεVΘερία αύτή,
ή D.εvθερία αίιτή,
τότε τΟ rnάΥΥελμα
έπάΥΥελμα δέv δεν μορφώνει, ΥΙατΙ δ δοϋλος δοίίλος δέν δεν βλέπει
βλrnει
τούς &vτικειμεvικο\ις
τους άνΤΙKεΙμEVΙKOUς σκΟ'Πούς, σ1<ΟΠΟίις, 'Π'ροσέχει
προσέχει μονάχα
μονάχα την βία που 'Π'ού
άσκεΤται
άσκείται rnάvωέπΆVω του. 'Αντίθετα, Άντίθετα, μ� μ~ την
,.ην D.εύθερη
έλείιθερη σχέση τοίί τοϋ
άνθρώ'Π'ου
ΆVΘρώΠOυ πρΟς 'Π'ρΟς τΟ το rnάΥΥελμά
έπάΥΥελμά του 'Π'ολλαπλασιάζονται
πολλαπλασιάζονται τα
μορφωτικα μέσα ~σα της ζωης, ΥΙατΙ τότε όλα όσα δημιουΡΥεΤ ό δ
άνθρω'Π'ος
άνθρωπος άσκονν άσ1<οίίν μορφωτικη hτίδραση tπίδραση rnάvωέπΆVω του. K�ε Κάθε rnάy­
tJτάy­
Υελμα μ� με την υ.εvθερία
fuvθερία της άσκήσεώς άσ1<ήσεώς του εΤναι εlναι καΙ μια εΙδικηεΙδιχη
δνναμη μ� με τεράστιο ΣWoλo σ\ιvOλO f,θικων
1'}θΙ1<ων άξιων. ·Ολα μάλιστα μαζΙ τα
mαΥΥ έλματα, δταν
!παyytλματα, όταν ΟΙ οΙ άιιθ ρω'Π'οι τα άσκονν
άνθρωποι άσ1<οίίν �λεύθερα
έλείιθερα καΙ τα κα­ 1<α­
ταφάσκονν μ� με τη σνν είδησή τους, άπαρτίζονν το δρατο σύστη­
σwεΙδησή σίιστη­
μα τοίί
τοϋ f,eIKoii
1'}θικοίί κόσμου τοϋ τοίί άνθρώ'Π'ου,
ΆVΘρώΠOυ, εΤναι εΙναι το όρατο σωμα ένΟς ένός
άορ&του
άοράτου κόσμου, τοίί τοϋ κόσμου τοϋ τοίί 'ΠVεύματoς.
πνείιματος. Ήθικη άξία Cχει fχει
κάθε τ~VΗ
τέχνη καΙ κάθε rnάΥΥελμα' έπάyyeλμα' καΙ "t'cx '1'α «κατώτατα»
«1<ατώτατα» χειρωνα- ΧΕιρωνα-

20 Digitized by 10uk1s, March 2009


κτικα rnαΥΥέ}.ματα gχow την ήθική τους δικαίωση, γιατΙ το ση­
μαντικό για τιιν κοινωνία καΙ την άνθρωπότητα εΙναι να δου­
λΜ:Ι κανεΙς καΙ νά σvμβάλλ\1 μ! τη δουλεια στη ζωη του σννόλου.
ΕΤτε ύλικούς σκοπούς είτε ΤΙΝΕVματιKOύς rnιδιώκει τό rnάΥΥελμα
εΙναι �ξ Τσου άξιόλογο, άρl<εί να μη προσβάλλ\1 την άξιοπρέπεια
του άνθρώπου,ούτε μ�σα στόν άλλον,στόν πλησίον, ούτε μ�σα
σ8 αύτόν πού τό άσκεΙ Ή προσβολτ, 6μως αύτή της άξιοπρέ-
1Τειας του άνθρώπου εΙναι δννατή καΙ σ! rnαΥΥ�λμcrι'α «άvώ­
-τερα». Κάθε rnάΥΥελμα gχει ήθικη άξία, άρκεί να ύπηρετίj σv­
νειδητα ήθικούς σκoπovς, να ΣVμβάλλ\1 στη διατήρηση καΙ αV­
ξηση της άξιοπρrnειας του άvθρώπoυ. ΚαΙ πράγματι μ! την
tργασία διατηρεΙ καΙ rnαvξάνει 6 κάθε άνθρωπος την άξιο­
πρέπειά του, την ήθική του υπόσταση. Δίχως rnάΥΥελμα 6
άνθρωπος εΙναι άχθος του έαvτoυ του καΙ τών άλλων- πρό παν­
τός 6μως χάνει την άξιoπρrnειά του.
Τά μ�σα της ζω ης σννδ�oνται μέ τό rnάΥΥελμα, γιατΙ τό
rnάΥΥελμα, ή προσωπικη �ργασία, ή κανονικη καΙ μαθημήιη,
εΙναι 6 μόνος ήθικός τρόπος για ν' άποκτήσ1) καΙ τα άπαραί­
τητα πρός το ζην. ΕΙναι λοιπόν ήθικη άπαίτηση να �\1. 6 άν­
eρωπος τό rnάΥΥελ μά του, δηλαδη να βλ� τόν σκοπό της
ζωης του στην κοινωνικη �λήρωση ώρισμWΗς �ργασίας, πού
lχει τη θιση καΙ την άξία της μέσα στο σνστημα τών άνθρωπί­
νων προσπαθειών. Να �\1 6 άνθρωπος τά άπαραίτητα μέσα
της ζωης, όχι μόνον της σωματικης, άλλα καΙ της ψvxικης καΙ
πνΕVματιKης, τoVτo εΙναι lva άπό τα μεΥάλα άξιώματα του
άνθρωπισμου. Τό αΤτημα τoVτo �ει 6μως Kαταδημαyωyηθi)
aτόν αΙώνα μας, gχει μεταβληθij σi ΣWΘΗμα πoλΙΤΙKωv σκο­
πών. ΚαΙ για τoVτo �ει χάσει την πρωταρχικη άνθρωπιστική
του σημασία. <Η μαρξικη θεωρία, �ώ φαίνεται 6τι καταξιώνει
την �ργασία, κατά βάθος την άιταξιώνει, γιατΙ παραγνωρίζει
πολλα εΤδη �ργασίας καΙ ταυτόχρονα παρατρέχει την άξία
τoV άνθρώπου ώς ΨVΧΙKoV καΙ πνευματικου κΜρου. την πρα­
γματικη καταξίωση της �ργασίας την εφερε πρώτος 6 Χριστια­
νισμός μέ "00 σκληρό λόγο του ΠαVλoυ: «6 μη �ργαζόμεvoς
μηδ! �σθιhω» Αργότερα στην νεώτερη rnοχή εδωκαν άπόλvτη
. •

άξία στην �ργασία οΙ Λούθηρος καΙ ΚαλβΤνος. Μέ αύτήν την

21
κατάφαση της �ρyασίας
!ΡΥασίας έχωρίσeηκε
~ωρίσ&ηκε tι 11 νεώτερη rnoxoή
έιτοχή άπό τόν
καθολικό μεσαίωνα, δτrOυ
σrrOυ 11ή χειρωνακτική �ρyασία
!ΡΥασία έθεωρεΤτο
WΕωρεΤτo
κάτι κατώτερο. ΣτΟν
KCπι Στόν δυτικό μεσαίωνα οΙ άνθρωποι εΙχαν εΤχαν χω­
ρισθi) σ�
ΡισθΌ σ~ αρχοντες καΙ σ� σ~ χειρώνακτες, σ� σ~ Ιερωμένους καΙ λαϊ­
κούς' τό �ρyo
κούς· ~ρyo των λαϊκων �ρείτo WΕΩρεIτo κατώτερο. ΚαΙ στι'ιν στην
άρχαία Έλλάδα ή 11 χειρωνακτική �ρyασία!ΡΥασία έθεωρή
!θεωρήθηκε
θηκε κ κάποτε
άποτε
ώς κάτι κατώτερο·
κατώτερο' Vπi'\ρxε
ύrτf)ρxε �α !να αΤσθημα άριστοκρατίας του
πνεύματος, πού συ συχνα
χνα παραγνώριζε την eίιyweIa eύywela της �ρyα­ !ΡΥα­
σωματικfjς. Ό Χριστιανισμός όμως καταξίωσε �ξ
σίας της σωματιτης. !ξ δλο­
όλο­
κλήρου
κλή την
ρου τη !ΡΥασία' μαζΙ μ�
ν �ρyασία· μ~ την άποκατάσταση του ΆVΘρώ­ άνθρώ­
που άποκατέστησε την �ρyασία.!ΡΥασία. ΈΡΥασία καΙ άνθρωπος εΙναι
~oιες ΣVV
τώρα Μ10ιες σννάλληλες.
άλληλες. Στόν αιωνα μας παρ' όλη την κατα­
!ΡΥασίας άπό τόν
δημαΥώΥηση της �ρyασίας τΟν μαρξισμό, δ ό δποΥος
όποΙος χωρί­
ζει πάλιν τούς άνθρώπους
ΆVΘρώπoυς κατα τό εΙδος της �ρyασiας !ΡΥασίας καΙ τοπο­
θετεί !ΡΥάτη στην
θετεΙ τον βιομηχανικο �ρyάτη στήν κορυφη
κορυφή της πυραμίδας των
άξιων, ή11 �ρyασία
!ΡΥασ{α γενικεύεται, Υίνεται μέτρο κρίσεως των Άv­
θρώπων. Ζουμε στόνστΟν αιωνα της �ρyασίας·
!ΡΥασίας' άλλα άπό άπο ταλλο
τάλλο � ~
ρος εΙναι τόση ή11 βιασύνη σ� σ~ μερικα εΤδη �ρyασiας,
!ΡΥασίας, ώστε καταν­
τάει να άπειληται πάλιν δ ό άνθρωπος άπό άπο ώρισμένα εΤδη είδη βιο­
μηxανικfjς κυρίως
μηχανιτης !ΡΥασίας, ή
ιαιρίως �ρyασiας, 11 δποία
όποία τόν
τον φθείρει ταχύτατα.
<Η σχέση όμως του rnαΥΥέλματος
Ή έιταΥΥέλματος μ� μ~ τα μέσα της ζωης sW δέν
εΙναι άπολύτως ΆVαyκαία, ΥΙατΙ μπορεϊ μπορεί κανείς άσιci;\ rnάy­
κανεΙς να άσιcij rnάy­
Υελμα δίχως να �1'J
~\J στό
στο νου του τα ύλικα άΥα6ά. άΥαθά. ΕΙναι δννατ6ν
δννατόν
μάλιστα να θυσιάσ\]
θυσιάστ;J κανείς όλα τα άΥα6α άΥαθα Υια να άσκήσ\]
άσκήστ;J τό
έιτάΥΥελμά του, Υια να rntTύχ1'J
rnάΥΥελμά rnlτVχ\J τό το μεγάλο ΆVΤΙKειμενΙKO
ΆVΤΙKεΙμEVΙKO σκοπό
της ζωης του. Κυρίως οΙ μεγάλοι δημιουΡΥΟΙ του πνεύματος
παραμελονν δλότελα
παραμελoVν όλότελα τόν τΟν ύλικό σκοπό
σκοπο της ζωης, άφιερώνονται
ΨVX~ τε
ψvx;;i τε καΙ σώματι στό στο μεγάλο όραμα πού ΣVV σννέχει
έχει τό πνεϋμα
τους καΙ στεροϋνται
στεΡOϋVΤαι τα πάντα, πάσχονν τα πάντα καΙ τα πάν­
δεινα Υια να άσκήσονν την τέχνη, πού συγκλονίζει το εΙναι
eliepyέτes της άνθρωπότητας
τους. ΟΙ μεγάλοι εύερΥέτες ΆVΘρωπότητας στερήθηκαν
συχνότατα καΙ τό το ψωμί τους Υια να ΆVαδείξOνν τη μεγάλη
τέχνη τους. ΚαΙ rnέ6αναν
έιτέ6αναν όλοι σχεδόν
σχεδον φτωχοΙ
φτωχοί καΙ δυΣΤVΧισμi­
δυΣΤVΧισ~
νοι. Στην περίπτωση α\rnΊν αύτήν το hrάΥΥελμα Υίνεται άποστολή.
τό rnάΥΥελμα
κλησις Υια Wa υψηλό
ύψηλό σκοπό, πού τόν ΠΡαΥματοποιεΙ δ ό μεγά­
ό έμπνευσμένος,
λος, δ !μπνευσμένος, δίχως καμμια ύλικη ύλική άπOλΑVΉ. Πόσοι φιλό-

22 Digitized by 10uk1s, March 2009


σοφοι, πόσοι μουσικοί , πόσοι ποιηταΙ καΙ πόσοι μύστες SW
έπλήρωσαν την τέχνη τους μ! τη φτώχεια τους καΙ δλη την
παρακόλoVΘΗ κακο δαιμov ία. «·Ολοι οΙ μεΥάλοι f}Tav μεγάλοι
!ρyάτες�, λιΥε\ κάπου δ Νίτσε. «'Ο μεγάλος», λιΥει δ ΓκαΙτε,
«ε{να\ \rπOχρεωΜWOς να δOυλεVτ;! περ\σσότερο άτrό τούς άλλ oυς�.
Ό μεγάλος &v6 ρωπος σπάζει τα πλαίσια της κ ο \νης ζωη ς Υια
να δηJ,1ιουΡΥήσι:l τα �ρyα του καΙ να άvαδε ί ξt;1 τήν άξία της τέ­
χνης του· άδιαφορε Ι Υ\α τήν παρακόλoVΘΗ ύλ\κή άτrOλαvή της
lpyamas. Τούτο ε{ναι άτrόδειξη, δη lδω το rnάΥΥελμα καΙ fι
τέχνη μεταβάλλοντα\ σ� άτroστoλή. Πρ rnε\ όμως να εΙπωθij,
mt καΙ fι ζωή των μεγάλων άv6ρώπων στηρίζεται rnάνω στή
ζωή καΙ στην lΡ Υ ασία των άλλων. Δίχως τήν κοινή ζωή sw
όπάρχε\ fι lξαίρετη, ή μεγάλη ζωή. ·Οσο καΙ αν παλεύt;J δ μεγά­
λος μ� τον αιωνα του, όσο καΙ άv δ αΙώνας του τΟν άvηστρα­
τεύετα\, ή πρώτη ίιλη Υια τη ζωή τού μεγάλου ε{ναι ή ζωή τοϋ
αιωνα του.
·Ομως άπό τη στάση των μεΥάλων &veρώπωv πρΟς τη
ζωή, άτro τη σχ�ση τους με τα ύλικα �σα που σννήθως άτroδ{­
δει το rnάΥΥελμα, πηΥάζε\ wa μεγάλο δίδαγμα: fι τάση τοϋ
KΑΘΕVOς &veρώποv πρrnε\ να εΤναι ΆVάλoyη πρός την τάση τοϋ
μεγάλου, δηλαδή πρrnε\ καΙ δ KO\VOς &v6ρωπος να πρoσπcxθ;j
να βλέm.l τό rnάΥΥελμα καΙ την τέχνη του ώς άτroστoλή. ·Ο,η
πράττει να το KΆVt;1 μ� τη σwεί δηση της άτroστoλης. Τούτο ση­
μαίνε\, δη πρέπει να τον σwoδεVτ.1 ή πεποίθηση, ότι τό έργο
του εlνα\ άτrόλvτα σνν υφαΣΜWo μ' αύτόν. -Ο,τ\ αVτOς sw κάμε\,
SW πρόκειται να yiVt;1 ποτέ, y\ατi δ άνθρωπος εlναι μovαδικΟς
καΙ ΆVανηKατάστατoς. ΟΙ άρχαίοι -Ελληνες hrλασαν καΙ τους
θεούς των άκόμη με lδ\ΌΤVΤΤΗ τέχνη, εδωκαν χωρ\στό εΡΥΟ aτόν
Kαθ�α. «-Εκαστος τα �αvτoϋ πράττε\ν». Τούτο sw εΙναι μόνον
άξίωμα Υ ια τους ό:ρχαίους &veρώπους, . άλλα καΙ Υια τους ό:ρ­
χαίο υς θεούς. Ό άρχαίος θεΟς εχει την τέχνη του καΙ την καΠ­
χε\ σ' δλη την πλη ρότητά της. ΕΤνα\ κύριος �σα σ' αύτήν. ΤΟ
ε{δος τοϋ άρχαίου θεοϋ το χαρακτηρίζει κυρίως μ\α εΙδική τέχνη,
μια άτroστoλή σ' αύτην την τέχνη. Γ\α τούτο 0\ άρχαίΟΙ θεοΙ
ε{ναι καΙ πεπερασμ�νo\· δ,τι δύναται δ Ενας sw το μπορεΙ δ ιS:λλoς.
Ή σοφία καΙ ή γνώση sw ε{να\ πvωμα wός, άλλα εΙναι μοιΡα-

23
σμένη
σμivη κατα εΙδος στόν καθένα.
κατά ε{δος K~α. Τήν προσωπικότητα των άρ­ 6:ρ­
χαίων θεων την θεμελιώνει
θεμελιώνΕΙ καΙ την Ακφράζει
~φράζει ιαιρίως tι εΙδική
ή ΕΙδική
τέχνη πού
ϊtχvη που ΆVτιπρoσωπeVει
6:vτιπροσωmVει καΙ προ στατεύει δ
προστατεύει 6 κάθε θεός. Τό Τ ό με­
γαλείο του
γαλeΤO τον κάθε άρχαίου
6:ρχαίου θεου
θεον εlναι
εYναΙΠE1TEρασΜΈVO,
ΠΕ1ΤΕρασμένο, άλλά6:λλά τό
τό πΕ1ΤΕ­
ραΣΜΈVO τOVτO κλείνει μ'σα
ρασμtvo μ'σα του μιαμιά τελειότητα.
ΤΕλειότητα. 'Έτσι δ 6 ι Απόλ­
ι

λων σvμβoλίζει
συμβολίζΕΙ τήν τελειότητα
ΤΕλειότητα καΙ την eVyWela
eύyΈVEια του
τον mιeνματoς.
11VE\ιματoς.
Τό γνώρισμα τoVτo τOVτO τον Άπόλλωνος χαρακτηρίζει τη τη μορφή
του καΙ κατά την δμηρική6μηρική παράδοση καΙ κατά κατα την περίοδο της
κλασσικης τέχνης.
~νης. Ό κλασσικός γλύπτης γλύrrτης δχι μόνον
μόνον δΈV
δεν παρεκ­
κλίνει
κλίνΕΙ άπό
6:πό τήν δμηρική
6μηρική παράσταση του τον ιΑπόλλωνος, άλλα
ι w-
6:λλά w­
τείνει
τείνΕΙ την δμηρική
6μηρική καταβολή της μορφης του' τΌv τόν παριστίnιει
ΊTaPIσT6:vEt
ώς Vπ�ΡOχO,
ύπ~ρoxo, νικητη καΙ φωτεινό, ώς την ruδαιμονισμένη σvyκέν­
EύδαιμOνισΜWΗ σuyκΈV­
τρωση του τον πνεύματος.
1TVεVματος. Ό <ο Άπόλλων
ι Απόλλων τον του ναου τον Διός ww
Όλυμπίq: εlναι
ΌλυμπίC;Ι ε{ναι όλος φως, μhρο μ~τρo καΙ Ισωτερική γαλήνη. τα
καlΙσωΤΕρική Τά χα­
pαt<τηριστΙKά
ρακτηριστικά του του προσώπου του ΣVV δυάζOνν την 6:vSPIKT]
σuvδυάζow ΆVδΡΙKη
δύναμη καΙ ώριμότητα του πνεύματος
δνναμη 1TVεVματος μ� αίγλη του Ασω­
με τήν αΤγλη ~σω­
τερικον
τερικου φωτός.
φωτός .
•-Αν
Αν όμως τό τό ΙΠάΥΥ
rnάΥΥελμαελμα τον
του ΆVΘρώΠOυ
6:vθρώπoυ εΙναι
εΤναι μεγάλος παι­
δαγωγός
δαγωγός ώς πρός την Ισωτερική ~σωTEΡΙκή άξιοπρrnεια
6:ξιοπρrnΕια καΙ τΌv τόν άληθινό
6:vθρωπισμό, 1')
ΆVΘρωπισμό, ή �ιψη
~ιψη του ΙΠαΥΥέλματος,
rnαΥΥέλματος, είΤΕ εΤτε προσωρινη
προσωρινή
εΤτε
εiτε μόνιμη, γίνεται κακός σνμβουλος 6:vθρώΠOυ. Ή σημε­
σύμβουλος τον ΆVΘρώΠOυ.
ρινή
ρινή πρόοδος της ΤΕΧVικης τεχνικης καΙ της βιομηχανίας
βιoμηxαvίας άπορφανίζει
6:πορφανίζει
ΣVΧνά
ΣUΧνα πάρα πολλούςπολλους ΆVΘρώΠOυς
6:vθρώπOUς άπό 6:πό τό ΙΠάΥΥ ελμά τους, τους
rnάΥΥελμά τovς
άφήVΕΙ
6:φήvει μεσοδρομΙς της ζωης δίχως τέχνη καΙ hm γίνονται ε(ί­
δίχως ~vΗ ευ­
κολα �ρμαια
~ρμαια διαφόρων
διαφόρων ΣVΝΘΗμάτων.
ΣUVΘΗμάτων. εΙναι ΕΤναι αVτό
αύτό μία πηΥη
πηγή της της
κακοδαιμονίας της ιποχης, γιατl tι
rnOXfis. γιατΙ ή μέριμνα για
γιά την εύρεση Ιργα­
σfας δΈV κινεΥται καΙ τόσο γρήγορα, όσο κινεΥται 1')
σίας δεν κινείται καΙ τόσο γρήγορα, όσο κινΕίται ή πρόοδος
πρόοδος της της
βιομηχανίας, 1')
τεχνικης καΙ της βιομηχανίας, ή δποία
6ποία Ακλογικεύει
~λoγΙKεVει τόσο την
�ργασfα,
Ιργασία, ώστε περιορίζει καταπληκτικα
καταπληκτικά τόν άριθμό 6:ριθμό των Ιργα­
~ργα­
τικων χειρων. Μ'σα Μέσα σΙ αVτoVς
αύτους τούς
τους ΆVΘρώΠOυς
6:vθρώπoυς τουςτονς άπOρφΑVΙ­
6:πoρφαvι­
σμtvoυς
ΣΜΈVoUς άπό6:πό τό ΙΠάΥΥ
rnάΥΥελμαελμα Kαl
και την ϊtχvη
τέχνη τους o-ιτtρνOνται
ο-πΈρνονται άπό 6:πό
την δημαγωγία όλα τα
την τά ΆVατρεπτΙKα
ΆVατρrn-rΙKά ΣVVΘΉ ματα. "Υπάρχονν
ΣUVΘΉματα. <Υπάρχονν
όμως άπό6:πό τό άλλο μέρος καΙ πάρα πολλοΙ άνθρωποι, οΙ ΟΙ δποΤοι
6πο10Ι
δΈV
δεν κατορθώνονν νά 6:ποκτήσοννάποκτιΊσονν ΙΠάΥΥ ελμα, να μάθονν μία
rnάyyeλμα,
τέχνη, γιατΙ εlναι
ϊtχvη, εΙναι άπΙ
6:π Ι άρχης τόσο φτωχοί,
6:ρχης τόσο φτωχοί, ώστε νά μή μη διαθ�
διαθ~
τονν ο(ίτε τό Ιλάχιστο
οίιτε τό περιθώριο για
~λάχιστo περιθώριο την Ακμάθηση
γιά την ~μάθηση της της τέχνης.
~VΗς.

24 Digitized by 10uk1s, March 2009


' Έτα ι άναΥκάζ οντα ι νά μετακινoWται άτrό δουλειά α� δουλειά,

δίχως όμως πo� νά μάθονν καλά μιά �ρyασία· εΙναι πλάνητες


μi;σα στό aVστημα της �ρyασίας καΙ των rnαΥΥελμάτων, συ.
χνότατα μάλιστα εΙναι άνεΡΥΟΙ. Ή άτrόλVΤΗ όμως cnipηoη
-παραμορφώνει τόν άνθρωπο καΙ σΙΥά-σΙΥά τOv σννηθίζει νά μή
�λ1) rnάΥΥελμα 1'1 νά �1) ώς rnάΥΥελμα την άνεΡΥία. Γίνεται
τούτο �ξη. "Η σίιyχρovη κοινωνία γνωρίζει πολυ καλά αύτήν
την κατηΥορία των άνθρώπων. Δίχως bτάyyeλμα όμως-καΙ
τούτο εlναι το ό λω αδιόλου άvτίθeτo α' αύτήν την mρίπτωση­
μi;voνν πολλές φορές καΙ παιδιά πλούσια, άκριβως ΥΙατΙ τά lxow
όλα �ξ άρχης. CH άφθονία των μiσων της ζωης Kαταστ�ι ,
διτως KαTaσT(>tφEt καΙ f\ άτrόλvτη ενδεια. ΕΙναι δ� σχεδόν άδV­
ν ατο νά άναδειχθονν μέσα άτrό αύτά τά δύο άκρα της ζωης
μeyάλα τάλαντα, δηλαδή άνθρωποι � Ιξαίρετες Ικανότητες.
Τά bτayyέλματα καΙ οΙ "liχνες άκμάζονν mi όπου ίnτάρxει τό
μι;τρο της ζωης, Μί όπου SW ίnτάρxει ούτε f\ άτrόλvτη cnipηoη,
ΥΙατΙ αύτή KατεξεVΤελίζει τόν άνθρωπο, ούτε f\ άφθονία, yιCXΤΙ
αύτή τΟν Ικθηλννει καΙ τον Kαθιστ� άδιάφορο πρός κάθε προ­
σ'1Τάθεια.
Μιά f\etKi} άδνναμ{α της σημερινης κοινωνίας εlvαι, ότι
KmσTpeψE τίς παλαιές "liχνες, τΙς βιοτεχνίες, όπου ό άνθρω­
πος ηταν προσωπικως ννωΜΈVoς μέ τό xειρo"liχvημά τov, �
τό lpyo του. Στη βιοτεχν{α ό άνθρωπος έχει f\etKi} σχέση �
τό ΙΡΥΟ του. Ή τεχνική όμως κΙ f\ βιομηχανία άτroμακρννoνν
τOv άνθρωπο άτrό τό άΥαθό της παΡαΥωΥης, ΥΙατΙ μεταΞV
τού άνθρώπου καΙ τού παραγώΥου της ΙΡΥααίας του παρεμ­
βάλλεται f\ μηχανή. Πίσω άτro τη μηχανη ό άνθρωπος άνα-
1ΤΤύασει βέβαια ώριαΜΈVες Ικανότητες εΙδικές, li1\λά αΙΥά-αΙΥά
χάνει την προσωπικότητά του, ιvω μέαα aτή βιοτεχνία ό
άνθρωπος ηταν άκέραιος· f\ "liχvη τοο παλαιοτέρου άνθρώ­
που, τού τεχνίτη, ηταν εvα TEtxoς Iλεvθερίας καΙ άξιoπρrnειας.
M�α aτήν "liχvη του ό παλαιός τεχνίτης άνrnτvσαε την
rnαΥΥελματική τιμή, τΌv κανόνα της ζωης του' ΙVώ μiaα aτήν
τεχνική καΙ στή βιομη χαν ία άναπτύασει μόνον περιωρισμένη
ovvείδηση άκριβείας καΙ τακτικής. Ό καλός τεχνίτης της βιοτε­
χνίας ηταν όλόκληρος άνθρωπος καΙ xatpOV"tCXII τό πόνημα τών

25
χειρων
χειρών του,τov, ποο
πού ηταν~ταν καΙ δραμαδραl1α του πνεύματόςς ΤOv.
τον πveVματό τov. Τό παρά­
ΥωΥΟ, τό άΥαθό &Υαθό της τεχνικης τεχνιι<fjς καΙ της βιομηχανίας, SW εΙναι
(ΡΥΟ
IΡΥΟ τoV '1TVEVματος
τrvεVματoς του βιομηχανικον ΙΡΥάτη
τον βιομηχανικου ~ρyάτη,, yιατiΥιατι δλλ άλλοςos
σχεδιάζει πως θά yiV1;1 IΡΥΟ, ό σχεδιαστής, ό μηχανικός, καΙ
yfV1J τό (ΡΥΟ,
&λλ
άλλοςος δ Oυλe\ιeι ατή
SovΛΕVΕt στιΊ μηχανή, ό ΙΡΥάτης. !ΡΥάτης. Ή σVyχρovη σVyχpovτ] κοινω­
νία sWSW κατώρθωσε άκόμα νά σvμπληρώO\l σvμπληρώιn;ι τό τεράστιο ΨVXΙKό
και ττνevματιKό
τrvεvματιKό κενό ποο πού δημιουργησε
δημιούργησε μέσα στοΟς στούς ΙΡΥαζομέ­
Aρyαζo~
νους ft
νOVς 1'} τεχν
τεχνικήική καΙ ft
1'} βιομηχανία
βιομηχανία. . -Ε τσι
-Ετσι Ο
ο,Ι &vθρωπoι
άνθρωποι ένονν
μΜΈVOνν
σοβαρώ
σοβαρώτατα τραυματισμένοι άπό
τατα ΤΡΑVματισΜΈVOΙ άτrό τηντην πρόοδο
πρόοδο της τεχνικης.
της τεχvικfjς.
Τό πρόβλημα εΙναι πως ό &vθρωπoς ΆVΘρωπoς μέσα μiσα στήν τεχνικη και τη
crnl" τεχνική
βιομηχανία θά άναπτύξ1J ΆVcnrrVξτ.t δλη του τov την προσωπικότητα, τόν
roωτeΡΙKό
Ασωτερικό TOV του κόσμο' κάποια προσπάθεια άρχίζει άρχΙζει σέ μερικά
βιομηχανικά κράτη κράτη νά Υίνεται, άλλ.
να Υίνεται, άλλα ά τίποτε άκόμη θετικό θετικό δένδέv
κατωρθώθη. Ό
κατωρθώθη. "Ο &vθρωπoς
άνθρωπος πρέπει πρέπει να νά νικήO\l
νΙKήcπ:\ τηντην τεχνικη
τεχνική καΙ καΙ
τη βιομηχανία' νά νά την άποφύΥτ;)
άτroφύy1J SW sW μπορεΙ.
μπορεΤ. ΟΙ ρωμαντισμοΙ
Ιδω
Αδω sw SW (χονν καμμιά θέση.
Ιχονν καμμια θέση. ΝάΝα Υυρίσωμε
yvρίσωμε πίσω πίσω ατή στιΊνν άτrλη
chrλη
-ιiχνη,
"liχνη, ατήστιΊ βιοτεχνία καΙ χειροτεχνία, εIvαι ε{ναι άδννατο.
άδύνατο."Η Ή μηχΑVΗ
μηχανή
εΙναι (ΡΥΟ
IΡΥΟ του τον άνθρώπου
άvθρώποv καΙ των μεγάλων μεγάλωυ του άναΥκων. Τ
τov άvαyκων. Τό
πρόβλημα εΙναι πως θά KpαTήO\l KΡατηcπ:\ τη μηχανή, δίχως νά άφανί- άφανί­
cπ:\ ό Τδιος την προσωπικότητά τov,
0\1 τov, τόν ΠVρηνα του τον έαvτoυ
έαvτoν
τoV. Βαθύτερη
τov. άνθρωπιστικη παιδεία
BαθVτερη ΆVΘρωπιστική παιδεία καΙ καΙ θρη σκevτικη άΥω-Υη
θρησκevτική &ΥωΥή
οΙ μόνοι
εΙναι ΟΙ μόνοι δρόμοι,
δρόμ.οι, ώστε ό ό &vθρωπoς
ΆVΘρωπoς νά μEfV1J μέσα
νά μEiV1;1 aτή μη
μiσα σ-n'ι μη­­
χανικη
χανική ΙΡΥασία νικητής. Πρός την KατεVθwση
ΑΡΥασία υΙΙCΗτης. KατeVθwση αύτήν εlναι εΙναι
δννατόν
δννατόν ν' άνoιx&ί:i βcxθVτατη
ν" ΆVOιχe;:j βαθύτατη προοπτική.
προοπτική.
Στόυ τόπο
Στόν τόπο μας μας τό τό πρόβλημα
πρόβλημα sw sW gχει
!χει την
την όξVτητα,
όξύrητα, πού ποΟ
(χει
Ιχει άλλ.
άλλον,ου, yιατi
ΥΙατι ft ή 'Ελλ
Έλλαςάς δέν
δεν εΙναι
εΙναι χώρα
χώρα βιομηχανική.
βιομηχανική. &Η Ή
σ'Π'ονδυλικη στήλη της οΙκονομίας μας �ακoλoVΘεT
σπονδvλικη ΑςακολουθεΙ νά εΙναι ft
νά εlναι 1'ι
γε ωΡΥία
γεωΡΥία' κι
' ' αύτή
κι" αύτή κρατάει
κρατάει τόν
τόν άν θρωπο
άνθρωπο σέ ft θική,
ήθική, ro ωτερική,
Ασωτερική,
προσωπικη σχέση
προσωπικη σχέση μέ μέ τότό (ΡΥΟ
εΡΥΟ του
TOV.. Ταυτόχρονα
TαvτόΧΡOVα ό γεωΡΥός ζ1;\
ό ΥεωΡΥός ζi;i
μέσα
μiσα σ' σ" εναν κόσμο ώdραιo,
εναν κόσμο άκέραιο, δπου
lSTrOV άν<X'JT"'l'ύ σσovται �ρα
ώιcttrrύσσovται AλeVθερα
τό
τό πvεϋμα τov, ft
TrVeiiIAa του, φαντασία του
1'ι φαντασία καΙ οΙ
τov καΙ οΙ αΙσθήσεις
αΙσθήσεις TOV. του. Έπίσης
Έπίσης
(χομε
Ιχομε άκόμη
άκόμη aτόν στόν τόποτόπο μας μας πολλή
πολλη βιοτεχνία
βιοτεχνία καΙ καΙ χειροτεχνία
χειροτεχνία
καΙ μπορουμε
μποροίίμε άκόμη 'Περισσότερο περισσότερο νά νά ΤΙς άνcxτrτνξωμε,
άvcrn-rVςωμε, ΥΙατΙ ΥΙατΙ
ft
1'ι βιοτεχνία
βιοτεχνία δέν δεν άπαιτεΙ
άτrαιτεl oVτεο(ίτε μεγάλα κεφάλαια, τα
μεγάλα κεφάλαια, τα όποΙα
όποΙα Ιδω Αδω
δεν ύrr
sw άρχoνν, ούτε
όπάρχονν, ούτε τεράστΙΕς
τεράστιες πρωτες ~λeς. ΤoVτo
πρωτες ίιλeς. ToVτo SW δέv σημαί­
σημαί­
νει, δτι
νει, δτι δένδέv πρέ'Π'ει
πρέπει ν· ν' άνCXΠ"Σ'ύξωμε
άvcnrrVςωμε τη τη βιομηχανία
βιομηχανία μας μας δσο
δσο Υί-Υί-

26
26
Digitized by 10uk1s, March 2009
νεται έντατικώτερα. ΟΟπως εΙναι ώργανωμένη σήμερα f] Ο(ΚΟ­
νομι1<ή καΙ παραγωγική ζωή είμαστε \rπoxρεωμένoι νά WτEi­
νωμε την άvάτrτυξη της βιομηχανίας μας, γιατΙ f] ΆVΆΠΤVξη
αύτη θά mηρεάσι;ι γονιμώτατα καΙ την παράλληλη ΆVCrn-nιξη
της γεωργίας μας. Έιcrός αύτού f] βιομηχανική παραγωγή
εΙναι ενα όπλο άνvτroλόγιστης σημασίας στόν άΥώνα της
ζωης. Δίχως βιομηχανική παραγωγή KινδννΕVOμε να μεί­
νωμε πίσω άπο τάλλα !θνη Υίιρω μας καΙ νά χάσωμε τά πρω­
τεία πού ΆVαμφισβ ήτητα εΥχαμε άλλοτε σ' όλη την ΆVατoλΙKή
Μεσόγειο, πρωτεία καΙ στΙς τέχνες, τά rnαΥΥ�λματα, καΙ στήν
πνευματική κατάρτιση. -Εχομε δύο πνευματικά μεγάλα προ­
νόμια ώς λαός' εχομε τά ιλληνικά γράμματα καΙ την πρωτ6-
-nrπη μορφή της Xρισ-nανΙKης θρησ1<Είας. M� τά �λληνoxρι­
στιανικά γράμματα μπορούμε νά ΆVαι<αινίσωμε τη ζωή μας
καΙ νά φ�ρωμε σ� καινούργια KίVΗση ής τ�ες, τά rnαΥΥ�ματα
καΙ όλη τήν οΙκονομική μας ζωή. Έκτός τούτου gχoμε ά1<όμη
ΣVΝεπίKOυρη σ' α\ιτο το άv6ρωπιστΙKO Ιργο καΙ την κατα­
κάθαρη ιλληνι1<ή φύση. M�σα σ' αύτήν εΙναι δύσκολο δ &\1-
θρωπος νά yiV1J μάζα, άπλΟ WePYOVμEνO, όπως γίνεται σέ
άλλα βαρειά κλίματα. • Η ζωή Αδώ θα άξιολογείται πάvτoτε
άπο πρόσωπο σ� πρόσωπο, δηλαδή δhι εΤναι δννατόν δ &\1-
θρωπος νά χάσι;ι Αδώ την πρωταρχική του άξία. Άρκεί νά
χαλλιεργήσωμε τά δύο μεγάλα πνευματικά κεφάλαια της ζωης
μας, τα �λληνΙKα καΙ χριστιανικά γράμματα. Τδ πνευματικο
στοιχείο ύπηρξε πάντοτε δ ρυθμιστής της ζωης μας.
ΟΕνα όλιγάνθρωπο Εθνος, όπως το �λληνΙKό, αν Eχ1J τι.
λειο rnαΥΥελματικο καΙ τεχνικο δπλισμό, κατορθώνει πάντοτε
νά άμύνεται άπέναντι σ� όγκους άvθρωπίνων μαζών. Τούτο
ΕΥινε συχνά στήν άρχαιότητα καΙ ξανάγινε ποillς φop�ς στήν
νεώτερη rnοχή. Κατα την άρχαιότητα οΙ όλίγοι ΟΕλληνες
εΤχαν άπwαν,; τους τούς πολυαρίθμους 'Ασιάτας καΙ όμως
χατώρθωσαν να σταθονν, γιατΙ �ταν τεχνικώς καΙ πνευματι­
χώς τελειότεροι. Τό πνεύμα καΙ +ι εύστροφία όπερβάλλει τόv
"Παράγοντα της ποσότητας καΙ της μάζας. ΚαΙ κατά τούς σύγ­
χρονους άΥώνες το άποφασιστ1ΚΟ εΤναι +ι ποιοτική καΙ 6χι +ι
"Ποσοτική διαφορά. Τό πρόβλrιμα εΙναι καΙ σήμερα το Υδιο,

27
δπως καΙ άλλοτε: 1Τως
δ-πως πως θα θά κατωρθώσωμε να νά άνcrτrnJξωμε
ΆVαπτVξωμε τόν
ΤΕΧVΙKό μας 01Τλισμό,
τεχνικό δπλισμό, την rnαΥΥελματική
ΑπαΥΥελματική κατάρτιση, μαζΙ
μέ όλη την βαθύτερη πνevματική καΙ άνθρω1ΤιστικήΆVΘρωπιατΙKή 1Τοιότητά
ποιότητά
πως θά
μας' 1Τως ΣVVδυάσωμε τον
θα ΣΝVδυάσωμε τόν τεχνικό καΙ τον τόν rnαyye
ΑπαΥΥελματικό
λματικb
δπλισμό μέ το
μας 01Τλισμο ~θoς των δύο μεγάλων πνευμάτων, 1Τού
τό 1jeoς πού
KατeυθύvOνν
KατevθύνOνν την Ιστορία μας,
μας, δηλαδή μt
μέ το
τό ~θoς έλληνικοii
1jeoς του έλληνικοϋ
Toii
Kαi Toii χρισ-nανΙKOύ
Kαl του χριστιανικου πνεύματος. Για Γιά T OVτo ft
ΤOVτO παιδεία μας 1Tρi­
1') 1Ταιδεία πρέ­
πει να εΙναι ΣΝVειδηTως
ΠΕΙ νά ΣVVειδητως έλληνοχριστιανική.
έλληνοχριατιανική. τα Τά μεγάλα ΨVΧΙKαψυχικά
χαρίσματα 1Τού ~ει Ο
πού !χει δ λαός μας, όταν πειθαρχηθοϋν
ΠΕιθαρχηθονν καΙ ΣΝV­ σvv­
ταχθοϋν
ταχθονν �σα
μέσα σταατά δOKιμασ�α
δοκιμασμένα �ρα μέτρα της έλληνOXριστιανιΙCΗς
έλληνOχριατιανιΙCΗς
1Ταιδείας,
παιδείας, θάθα άναδειχθοϋν
ΆVαδειχθoνν &κόμηάκόμη καθαρώτερα καΙ τελειότερα· τελειότερα­
θά μειωθοϋν
τότε Θα μειωθονν καΙ θά θα \rrτ OXωρήσOνν καΙ τα
ύποχωρήσονν τά σκιερα
σκιερά σημεΤα
της ζωης μας. Μ'σαΜέσα άπο τΌv άπερίΥραπτο
&πό τόν &περίΥραπτο 1Τόνο πόνο της σημερινης
rnοχης
Αποχης εΙναι δννατον
δννατόν μ� Υν"'σια έλληνοχριστιανική
μt τη γνήσια έλληνoχρισ-nανική 1Ταιδεία
παιδεία
ν·
ν' άνακύψ1:]
ΆVακύψ1J μιαμιά καινούΡΥια μορφή ζωης, �α wa πνεϋμα
πνώμα δννατό
καΙ υ.eveεΡO,
~ρo, 1Tαιδαyωyη�o
παιδαγωγημένο όμως �σα μέσα σταατά μhραμέτρα της έλ­υ.­
ληνοχριστιανικης
ληνοχριατιανικης άΥωΥης. Κάθε άπομάκρννση &πομάκρννση άπ· αύτά τα
&π' αύτCι τά
μΠρα,
μέτρα, κάθε άπόmιρα
&πόπειρα καΙ πειραματισμός, μόνον δεινα δεινά εΙναι
δννατον
δννατόν νάνα rnισωρεVσ!J.
Aπισωpeύσ1J. ΤΟ Τό άνθρωπιστικο
ΆVΘρωπιστΙKό τrνeϋμα πνώμα των άρ­
wωμένο μέ την χριστιανική Εννοια περΙ του
χαίων ένω�o Toii άνθρώπου
ΆVΘρώΠOυ
καΙ Toii θεού εΙναι οΙ δύο βάσεις της έλληνικης παιδείας: Μέσα
του θεου
σ·
σ' αύτα
αύτά τα
τά μεγάλα πνευματικα
πνευματικά δεδo�α
δεδομένα της ζωης μας μας πρέπει
να
νά ΣWΤε�
σνντελεσθij καΙ Ο δ τεχνικός καΙ rnαyye λματικός δτrλισμός
ΑπαΥΥελματικός δπλισμός
του
τού λαου
λαού μας. Δw Δtv 1Τρέπει
πρέπει να νά παραyνωρισθij
παραyvωρισθij OVτε τό Wa ούτε
ούτε το
το
τό άλλο, oVτe
ούτε τοτό πνεϋμα,
πνώμα, ΥΙατΙ αύτο αύτό κινεΤ τα τά πάντα, oVτε ούτε οΙ
τέχνες και
καΙ τατά rnαΥΥέλματα,
ΑπαΥΥέλματα, ΥΙατ\ αύπς μορφώνονν
Υιαη au1is μορφώνονν άνθρώ­ ΆVΘρώ­
πους καΙ xαρακτi'iρες.
χαρακτfjρες. ΟΙ τέχνες πού μαθαίνει μαθαίνει καΙ κατέχει �α Wa
CΘΝOς
!θvOς εΙναι Ο ό καλύτερος &yyv ~της ητης της ΠΡOKOτrης
προκοπης καΙ τη τηςς έλev­
~λeυ­
θερίας
θερ{ας του. Τέχνες όμως καΙ rnαΥΥέλματα
ΑπαΥΥέλματα δίχως τrνevματικήπνευματική
πρόοδο, δίχως μεγάλες Ιδ�ς Ιδέες Υια
Υιά τΟν
τόν άνθρωπο, τη ζω", ζωή του καΙ
την ψυχή του, καταντοw
Kαταvτow &ψvχες.
άψυχ~ς. ·Οποιος κατέχει μια μιά τέχνη,
(να
€να rnάΥΥελμα,
ΑπάΥΥελμα, καΙ !χει ~ει ταυτ OIKειωθi'\ μ�
όχρονα OIKειωθf\
ταυτόχρονα μt την πνευμα­
τική παράδοση του Toii τόπου του, δύσκολο εΙναι να νά yiV1J
yfV1J eϋμα
θϋμα
δημαΥωΥίας,
δημαγωΥίας, δύσκολο εΙναι εΥναι νανά yίV1J
yfV1J ένερyoύμeνo.
ΑνερΥούμενο. ·Οποιος
δουλεύει καΙ παράγει, εΥτε εΙτε άτομο εΙναι εΥτε εΤτε λαός, !χει~ει τη
τή βάση
Υια
Υιά τήν έλevθeρία
lliυθeρία του, έσωτερική
~σωτεΡΙKή καΙ έξωτερική.
~ξωτεΡΙKή.

28 Digitized by 10uk1s, March 2009


8'

Ο ΧΡIΣΤιΑΝIΣΜΟΣ ΩΣ ΤΑπεlΝΩΣIΣ

·Ο,τι εΤναι πiρα άπό τά δρια της λογικης, δ,τι εΙναι hri­
ιcεινα της νοηΤΤ;ς oόσiαs, άλλά καΙ δ,τι εΤναι πρΙν άπό τη λο­
γική, δηλαδή τό παράδοξον, τoVτo εΤναι τό ΆVΤικεΙμeνO της
πΙστεως. Ή λογική SW fχει τiλoς καΙ δ,τι άπoδeικWeι εΤναι
πάντοτε πεπερασμένο. Γενικώς δ,τι Kcrτiχει δ άνθρωπος μ� τη
λογική καΙ την hrιστήμη εΤναι περιωρισμένο, εΤναι �α μικρό
μiρος Wbs άπειροδννάμοv δλοv. Αλλά, καΙ δ:ν ηταν δννατόν νά

φ&άσTJ π� fι λογική � τό τiλoς, δηλαδή νά τελetωθij έξ


δλοκλήροv fι Υνώστι, καΙ πάλιν SW θά ηΤΑV fι λογική fι βάστι
της ΠΙCΤΤΕως. Ή πΙστη άρχΙζει μ� τό παράδοξο, μ� τό λογικως
άσόΛλη1ΤΤΟ, άλλιως sw εΤναι πΙστη. Ή λογική άρχΙζει μ�
δρovς, � σvyιcεκριμe.,α λογικά !1hpa' τό CpyO της λογικης
εΙναι μιά πορεΙα δΙχως Πρμα. Ή λογική πμνει κάποv � την
παρovσiα της την «πραyματΙKότητα� καΙ ζητεΤ νά την κατα­
λάβt;Ί. νά την έξοvσιάσTJ � τούς δΡOVς της. Ή πΙστη άρχΙζει
� τό παράδοξο. SW lρχεται νά Kαταλάβt;Ί, νά KατανoήσTJ.
άλλά lρχεται νά άφ oσι�, lρχεται νά ζήσTJ' ζ-ίj άπ' άρχης
δ,τι εΤναι λογικως άσόΛληπτο, δ,τι εΙναι άχώρητο ατή λογική
καΙ aτή νOη μo ΣWΗ . M� τη λογική καΙ την mιστημη δ &vθρω­
πος πμνει την «πραγματικότητα» και άνοΙγε. σvyκεκριΜWΗ
προοπτική μiσα σ� ώρισι.ιWOVς τoμeΤς. Τό βάθος της προ­
oπ-rικi'jς αότης μεγαλώνει, δσο προοδεύει fι hrιστημονική
Υνώστι. Ά ντΙθετα . fι πΙσ-ιΤΙ sw "Γiμνει την «πραγματικότητα»
μ� την παροvσiα της, άλλά εΙναι Ιξ άρχης ριζική, lρχεται νά
cS:P1J την «πραγ ματΙKότη τα� , καΙ νά την ΆVαγάyt;Ί σ� κάτι
cS:ΛλO, πού εΙναι πiρα άπ> αότήν. Ή πίστη την «πραγματι­
κότητα» την άφομοιώνει μονομιας, την ΆVεβάζει σi μ ιά άρχή
λογικως άσόΛληπτη' καΙ μiσα άπό τή βΙωστι της άρχης αότης
fι πΙστη φωτίζει την «πραγματικότητα» μIJ �α φως cS:ΛλO, �

29
τΟ φως της μεταλογικης ζωης
ζω ης της ΨVΧης.
ΨVXης. Καμμια λογική SW
Καμμια
μπορεΙ
μπορεί να στηρίξt;1
στηρίξt;l την πίστη, γιατΙ ή πί
τήν πίσ-τη, στη εΙναι μεταλογική·
πίστη μεταλογική'
καΙ ώς βίωση τη τηςς ΨVΧης
ΨVXης καΙ τουτοv πνεύματος, ώς ζωή καΙ πα­
ρουσία, εΙναι
εΤναι πολύ
πολv πρΙν καΙ πολύ πoΛV πέρα άπο τη λογική. Ή <Η
πίστη δΈVsw �xει
εχει άvάyιςη
άvάyκη άπο λογική' ή λογική μικραίνει,
άπό τή λογική·
περιορίζει πΙστη καΙ το
ΠΕριορίζει τήν πίστη ΆVτιxείΜΕVό της, το
τό ΆVτικε{μevό τό παράδοξο,
τOVτO άιφιβως άποτελεί τον πυρηνα
καΙ ΤOVτO ΠVρηνα της πίστεως1.
τι xvρίως
ιαιρίως σκαvδαλίζει
σκανδαλίζει τη λογική των ΆVΘρώπων,
άvθρώπων, τί σκΑv­σκαν­
το\ις ΆVΘρώΠOυς, τΙ
δαλίζει τoVς τί σκαvδαλίζει
σκανδαλίζει το\ις
τoVς 'Ιουδαίους
Ίουδαίους της
Καινης Διαθήκης; "Οτι
Katvfis ·Οτι "Ενας,
αΕνας, μοναδικός, δ υΙός του
τοv ΆVΘρώΠOυ,
εΙναι θεάνθρωπος, ότι δ "Ενας αΕνας αύτός ποvπού ΣVV oμιλoυσe μαζί
σvvομιλοvσe
ηταν δ Τδιος
τους 1jTαv Ιδιος όδ Θεός. Τ OVτO εΙναι το σκάνδαλον για το\ις
ToVτo τoVς
Ίουδαίους, λέγει ό
'Ιουδαίους, δ Παϋλος,
Πα\ίλος, καΙ τOVτO
ΤOVτO εΙναι άχ ΑΤΑVόητO για
άκΑΤΑVόητO
τούς
τοVς·"Ελληνες,
Ελληνες, πού
ποv ζηΤOυσΑV
ζητοvσαv λογική. <ι"Ελληνες
</Ελληνες σOφίΑV ζητουσι
ζητοVσι•.•.
ΟΙ ·Ελληνες
οι -Ελληνες ζητoϋv
ζητονν rn ιστημη καΙ λογική. ΤΟ
rnιστημη Το παράδοξο λοιπόν,
ή σvyxεxριΜΈVΗ
σvyκεκριΜWΗ παρουσία Θεου, eEOV, δδ θΕάνθρωπος
θεάνθρωπος άποτελεΤ
άπoτeλεl σκάν­
δαλο για το\ις
τοvς 'Ιουδαίους
Ίουδαίους καΙ παραλογισμο
παραλογισμό για τούς τοvς "Ελλη­
·Ελλη­
νες·
νες' «το
«τό γαρ μυστήριον του xριστιαvισμoυ ξwον
τοv χριστιανισμοv έστΙ του
ξένον �στΙ τοv κό­
σμου τoVτoυ». ΑVτός δ "Ενας,
τούτου». ·Οτι αVτός • Ενας, δ μοναδικός &veρωπος,
ΆVΘρωπoς, εΙναι
Θεός, τOVτO
τoVτo άvτιμάχεται
ΆVτιμάχεται την άπλως διαvoηΤΙKή
διανοητική κ ατανόηση,
κατανόηση,
τoVτo εΙναι πέρα άπο τη λογική. Άπο
τOVτO 'Απο το εvα
Ενα μέρος κάθε φα­
νατικός '10υδαΙος
ΊουδαΙος αΙσθάνεται φρίκη έvώπιoνΈVώΠΙOν της «βλασφημΙας»
«βλασφημίας»
αύτfjς, ότι δ "Ενας
ΑVτης, δτι -Ενας αύτός
αVτός ό:vθρωπoς,
ΆVΘρωΠOς, ό δ μοναδικος, εΙναι θεάν­
θ ρωπος, άπο το άλλο κάθε "Ελλην
θρωπος, -Ελλην της rn oχfjs �
rnOΧfjs εΙvης, γν
έκείVΗς, ωρι­
γνωρι­
σμένος μ�με τη σοφία του τοv καιρου
KaιpOV του, οΙκειωμένος μ� λογική,,
μΕ τή λογική
θεωρεΙ
θεωρεί το
τό γεγονός αύτο
cxVτο ώς παραλογισμό. ToVτo
ΤoVτo εΙναι
εΤναι το
τό παρά­
"Πονο
πονο του
τοv Παύλου,
ΠcxVλου, δτι
ότι το παράδοξο
παρό:δοξο πού
ποv κηρύττει,
KηρVττeι, ή θεαv­
θρωπία τοvτου '1ησου,
Ίησοϋ, άποτελΕί
άποτελεί σκάνδαλο για τούς
τοvς όμοφύλους
του, το\ις
τοvς '1ουδαΙους,
Ίουδαίους, καΙ «μωρία», άκαταvoησία
άκαΤΑVOησία για γιά το\ις
τoVς
"-Eλληνeς.
Ελληνες. Κατά
Κατα τη θρησκευτική άποψη δ &veρωπος
ΆVΘρωπoς άπwαvτι
άπΈVαντι
του
τοv Ίεχωβα εΙναι «ώσεΙ χόρτος». ·Οτι·071 λοιπον τώρα was,
Ενας, μο­
μα­
ναδικός &veρωπος
ΆVΘρωΠOς εΙναι καΙ Θεός, τoVτo
τoVτO εΙναι άχριβως πού
άκριβως ποv
�ξoργΙζει
έξοργίζει τούς
τοvς άvθρώπoυς, τουτο εΙναι ΆVήKOυστO. ΤΟ
ΆVΘρώΠOυς, τοvτο Το παρά­
δοξο τουτο
τοvτο σημαίνει δτι
ότι αΤρεται
αίρεται το άπειρο χάσμα μεταξύ
μεταξv Θεο\ί
ΘεOV

1. Βλέπε καΙ
1. Bλrnε καΙ τό
τό δρθρο
δρθρο μοv
μοv Π/ση. καΙ Λογική
Π/στις χαΙ Λογικη ατό"
aτόν τόμο
τόμο cΦιλοσο φlα
cΦιλοσοφΙα
και Zωiι.,
ιca\ Ζωή., Ά&η"αι
Άθi'\ναι 1967,
1967, σελ. 370-379.
370-379.

30
Digitized by 10uk1s, March 2009
καΙ ΆVΘρώΠOυ. σημαίνει ότι δ θεός σvyκαταβαίνει, καΙ δτι μόνον
t'ι πίστη t'ιμΠOρείνα σvλλάβt;ι καΙ να ζήΟ"Τ) τΟ ΆVήKOυCTTO ΥεΥονός.
Κατα τόν Πλerrωvα «θεός ΆVΘρώπφ ου μίγνuται ». ΚαΙ t'ι
Ιδέα τοσ άΥαθοσ, t'ι ΆVώΤα-n) άρχή του παvτός, εΙναι «μόγις».
δηλαδή μέ πολλή δυσκολία. γνωστή άπό τόν vov του ΆVΘρώ­
που. πως λοιπόν να χωρέΟ"Τ) τoVτo τώρα aτή λογική των
·Ελλήνων; πως v' άποδειχ&!5 τό παράδοξο; Τό παράδοξο δμως
εΙναι άκριβως έκεΤνο ποό κεΤται πέρα άπό κάθε άπόδειξη. ΕΙναι
ματαιοπονία να θελήΟ'1] KΑVεΙς να τό άπoδείξt;ι. Τό παράδοξο
δΈV καταδέχεται την άπόδειξη, γιατl t'ι άπόδειξη εΙναι μέσον
κατώτερο άπό την άπόλυτη παρουσία του θεου, άπό την
θεΑVθρωπία. Ή θεΑVΘρωπία αότή δΈV lχει άvάyκην άπό την
\nτOστηριξη της λογικης. γιατΙ t'ι λογική δΈV lχει τέρμα, hιω
τό παράδοξο εlναι σύμπτωση τοσ άπείρου μ! τό σvyκεκρι­
μένο. Για ToVΤO τό παράδοξο δΈV χρειάζεται άπολογία. ·Η
άπολογία γίνεται μόνον hιώπιoν της λογικης Αλλα τό παρά­
. •

δοξο εlναι άκριβως πέρα καΙ πρΙν άπό τη λογική. Ό xριιrnα­


νισμός δΈV lχει λοιπόν άvάyκη άπό άπολογία, εΙναι άπόλυτη
παρουσία θεοσ μέσα στη συYKειφιΜΈVΗ πραγματικότητα της
ζωης, εΤναι πveϋμα θεου hι ζω� ΆVΘρώΠOυ. Τό παράδοξο
\nτάΡXει, δΈV άπOδεΙΚVUεται' t'ι άπόδειξη δμως καΙ τό ιώρος
της Ισχύονν μόνον μέσα aτήν αlΤΙOKρατηΜΈVη πραγμαΤ1ΚΙ>­
τητα. Τό αΙώνια παράδοξο. δ, τι t'ι Ιστορία δΈV θα μπορέΟ'1]
ποτέ μέ την άπλη της λογική να ΑξηΥήΟ"Τ), oVτε να τό μετα­
τρ� σέ άπλούς συλλογισμούς. το\Πο άκριβώς εlναι t'ι παρου­
σία του θεΑVΘρώΠOυ μέσα στην Ιστορία. ·Η άττόλυτη αύτή
παρουσία τέμνει την Ιστορία τοσ ΆVΘρώΠOυ άττό τη σκοπια
της αlωνιότητας. άττό τή σκοπια του θεοσ. Κάθε &λλη τομή
της Ιστορίας. δσο μεγάλη καΙ Άv εlναι, εΤναι άπλως ΆVΘρώπινη.
·Η τομή της Ιστορίας άττό τούς μεγάλους ΆVΘρώΠOvς εΙναι δί­
χως άλλο άττοφασιστική για την πορεία του πνεύματος, άλλά
εΤναι άττό τάλλο μ!ρος περιωρισι,.ιέvη, γιατΙ τό πνΕVμα οΙου­
δήποτε ΆVΘρώΠOυ, δσο μεγάλο καΙ Άv εlναι, lχει δρια. Με
την παρουσία δμως του θεΑVΘρώπoυ t'ι Ιστορία -nIlveTaI άπό
τή σκοπια του θεοσ, τέμνεται άπόλuτα. ·Η άμαρτία του ΆV­
θρώπου. t'ι παρουσία του θεΑVΘρώΠOυ καΙ t'ι σωτηρία του

31
άvθρώπoυ, αύτα Μα εΤναιεΙναι τώρα τα tάιρια κίιρια νοήματα της Ιστορίας.
M�
Μέ την παρουσία τού τοϋ θεανθρώπου
θεΑVΘρώπoυ ή Ιστορία άπό άπο σχετική
σχΕΤ1κή
που
-που ηταν
1jTαY Υίνεται
γίνεται άπόλVΤΗ, γίνεται Υίνεται αΙώνια ~ση θέση καΙ αΙώνιο
~μα. ·Οτι gζησε
θέμα. gζησe ώςως θεάνθρωπος δ θεός θεΟς hri
tιτι της -yfis,
γης, τοϋτο
τούτο
εΤναι παράδοξο' δτι δ κτίστης tyIve
άκριβως εΙναι καΙ πλάσμα, ιm­
gytve χαΙ κτί­
σμα, δτι έταπεινώθη τόσο, όσο δέv δέν το χωράει άνθρώπινος
ΆVΘρώπινoς
νοϋς, τούτο
τοϋτο εΤναι
εΙναι τότο μυστήριο. Τούτο Τοϋτο μονάχα ή ή πίστη
πίστη το τό
σvλλαμβάνει' Υια για τούτο
τοϋτο μονάχα ή πίστη ηταν 1jTαν δννατOv
δVΝατOν να
εlπfj τόν
el11ij τΟν μεΥάλο
μεγάλο λόΥΟ:
λόγο: «credo, quia absurdum est». Ούτε λο­
γική, oVτε
Υική, ούτε διαλεκτική ώφελeίώφeλeί �δω~δω αι σέ τίποτε.
Ό Χριστός
ΧριστΟς ώς ως παρουσία θεοϋ θεού μέσα στην Ιστοριχή Ιστορική ΠΡαΥ­
πραγ­
ματικότητα μόνον μ�
ματιΧότητα μέ την πίστη εΤναι εΙναι προσιτός. Για τοϋτο τούτο
αίrnlν
αίrrην καΙ μόνη ζητάει �εYνoς άπό τoVς άvθρώπoυς' αύτό εΤναι
~εΤνoς άπο τούς άνθρώπOVς' Μο εΙναι
το θεμέλιο. ·Ομως άλλο εΤναι εΙναι ή παρουσία τού τοϋ θεανθρώπου
θεαvθρώπoυ καΙ χαΙ
άλλο εΙναι ή πίστη' ή πρώτη εΙναι εlναι άvτικείμεvo
άντικείμενο της δεvτέρας.
δεννρας.
τι θέλει
~ι λοιπόν
λοιπον έδωΑδω ή άπόδειξη; τι άποδείξτ;]; Ή παρουσία
Τί να άποδείξτ];
καΙ ήή πίστη α\ιτήν
πίστη σ' αίrrη ν εΤναι
εΙναι πέρα άπό Χάθε άπόδειξη. Ή λογική
άπο κάθε λΟΥιΧή
μένει έδω
Αδω μέσα στην απλη άπλη άvτίφαση.
άντίφαση. ΛΟΥικως
Λογικώς εΙναι το γεΥονΟς
τό Υεγονός
τούτο
τοϋτο - ή παρουσία τού
- τοϋ θεανθρώπου - καταπληκτική άv­
- μία xαταπληκτι1Cή άν­
δηλαδη δ αΙώνιος, δ υπερουσιος,
τίφαση' ότι δηλαδή ύτrεΡOόσιoς, tyIve
gytve άνθρωπος μ� μέ
αΥμα καΙ σάρκα,
αΙμα σάρκα, tyIve
gyIve θνητός. Δέv Δέν υπάρχει
ύτrάρχει δξίιτερη
6ξότερη άντίφαση
άπ' αύτήν.
αότήν. M� Μέ τη λΟΥική
λογική λοιπόν
λοιπΟν φΘΆVoμε
φθάνομε ως ~δω, ως
&ς �δω, &ς την άντί­
φαση. Τούτο
Τοϋτο μονάχα εΙναι εΤναι που ήμοροϋμε
ήμορούμε ν' άποδείξωμε' ν" ν'
άποδείξωμε δτι εΙναι εΤναι άκατανόητο'
&κατανόητο' άδννατοϋμε
άδVΝατOύμε δμως όμως ν' άπο­
άπα­
δείξωμε τό το παράδοξο, δηλαδή δηλαδη λΟΥιχως
λογικως να λύσω λόσωμεμε το
τό παρά­
γιατΙ τότε θα άρωμε άκριβως
δοξο, ΥΙατΙ &κριβως τον λόγον υπάρξεως
τόν λόΥον ύτrάρξεως της
λογικης.
λΟΥικης. Για τη λoyι1Cή
λογική άκριβως εΙναι δ θεάνθρωπος «σημεΥον
&κριβως εΤναι «σημεΤον
άντιλeyόμf\10ν».
ΆVΤΙλεyόμeνoν». "Αλλ" • &κριβως γι"
Αλλ' άκριβως α\ιτο εΤναι
ΥΙ' αύτο άντικeίμενo της
εΙναι άντικeίμεvo
πίστεως' άκριβως γι" α\ιτο εΤναι
ΥΙ' αύτό σvλληπτOς άπό
εΙναι σvλληπτός άπο τΟν πvρηνα
πυρηνα
της ΨVΧης, την πίστη' άκριβως άκριβώς γι" ΥΙ' αίιτό
αότο δ Ιδιος μακαρίζει
~ίνOVς που δέv
!κείνους δέν πρόι<ειται
πρόκειται να σκανδαλισθοW άπα άπο την παρου­
σία του, άπόάπο την θεανθρωπ{α
θεΑVΘρωπία του: «καΙ μακάριός �στιν ~στιν ός
δς �ΆV
~ΑV
μη σκανδαλιcnn:i W
μή σκανδαλισθi5 ΙV �μoί».
~μoί».
εΤναι λοιπόν
·Ο,τι εΙναι λοιπον για λογικη σκάνδαλο, δηλαδή
Υια τη λΟΥιχη δηλαδη άφό­
ΆVτ{φαση, τοϋτο
ρητη ΆVτίφαση, τούτο άκριβως εΙναι εΤναι γιαΥια την πίστη
πίστη άπόλυτη
άπόλυτη
παρουσία. Ή θεωρητι1Cή
-παρουσία. θεωρητική γνώση παVeι wώπιον ΙVώΠΙOν τού άπολίιτου.
άπολότου.

32
32 Digitized by 10uk1s, March 2009
rICx τt1ν άπόλvτη 11'αροvσία. για την θεαvθρω11'ία. t'ι ΥΥώση
μας δέv μας βοηθάει. τι να ΥΥωρίσωμι; Ιδω με τη λογική.
άφοϋ τοϋτο άιφιβως εlναι το μ!Υα κ αΙ δvσ6eώρητο, ότι δΈV
ΥΥωρίζΕται το 11'αράδοξο. Μ11'οροϋμe να μάθωμε όλα τα σχετι­
κα για τη ζωη τοϋ θεcxvθρώ11'ΟV, μ11'οροϋμe να ΥΥωρίσωμε όσο
γίνεται τελειότερα την Καινη Διαθήκη, Άv όμως δΈV τα 11'Ι­
στι:ύσωμε όλα άπ' άρχης ώς το τέλος, Άv δΈV 11'ιστεύσωμε την
,άπόλvτη 11'αροvσία τοϋ θecxvθρώ11'ΟV, Άv δΈV ζήσωμε με την
11'ίστη καΙ δΈV ΈVεργήσωμι; κατα την 1rVοή της, δΈV �xoμε Tt11'OTE
σvλλάβ1J άπο το 1rVeϋμα τοϋ Ίησοϋ' τότε μΈVoμε άπλοΤ Ιστο­
ρικοΙ 11'αρατηρηταί, Ιστοριολογοϋμι; την άπόλVΤΗ 11'αροvσία
τοϋ θεαvθρώ11'ΟV, δέν 11'ιστεύομε, άλλα κατατρίβομε τον �αl.Πό
μας με τη λογική. Με τη ΥΥώση λοιπόν δΈV lyyίζομε την ούσία
τοϋ παραδόξοv, με τη ΥΥώση, όταν την' άκOλovθήσωμε �δω,
KαταλήγOμe στη l:1εyαλύτeρη άντlφαση πρός τη λογική. ΚαΙ
το παράδοξο εlναι άπόλvτo, δηλαδη με την παροvσία TOV
προκαλεΤ τη λογική, την σκανδαλΙζει άπό κάθε της πλεvρά.
Ή άπόλvτη παροvσία τοϋ θεαvθρώ11'ΟV γίνεται «σημεΤον άντι­
λεγόμενον» με κάθε της b:δήλωση. -Ετσι το παράδοξο ΣVVeχΙ­
ζεται, πολλαπλασιάζεται. ΌποvδήποΤΕ καΙ Άv άνοίξωμε την
Καινη Διαθήκη εΤμαστe ΈVώΠΙOν τοϋ παραδόξοv. Άπο τη
σκ01rια της λογικης δΈV ύπάρχει μεγαλύτερη άντίφαση άπό
την άκόλov6η: !κείνος ποv δΈV εχει «ποϋ την κεφαλην κλΤναι»
να λ!y1J: «δεϋτε πρός με πάντες οΙ κεκοπιακόΤΕ5». ΈκεΤνος ποv
ακοvσε κατα την ώρα τοϋ μαρτvρίοv το «Τδε δ άνθρωπος».
έκείνος άκριβως ερχεται. προσέρχεται στoVς άνθρώπOVς για
να δώσι;ι άνάΠΑVση, γιατΙ εlναι δ lδιος ή άνάπΑVση. ·Οτι
ε ρ Χ ε τ α ι 'EKSivoς πρός τοvς άvθρώποvς, ότι τοvς προσκα­
λeI, ότι εΡΧΕται όλος άγό;ιτη πάντοΤΕ. τούτο άκριβως εlναι
ποv αΙσθάνεται KΑVεΙς σε κάθε σελίδα των ΕύαΥΥελίων. ΚαΙ
αΙσθανόμαστε ότι ερχεται πάνΤΟΤΕ' ό,τι πράττει καΙ ό,τι λέγει,
όλη TOV ή παροvσία εlναι καΙ μια πρόσκληση πρΟς τοvς άν­
θρώποvς: «δεϋτε πρός με». Ή παροvσία TOV εlναι καΙ πρόσ­
κληση των άνθρώπων. Ή πρόσκληση όμως αύτη δέν θvμίζει
καθόλοv τοvς λ6γοvς των προφητων' δέν lχει τη σκληρότητα
τοϋ προφητικοϋ Myov. Ή 11'ρόσκληση αύτή εlναι γεμάτη

33
άΥάιτη. ΚαΙ 6w
άyάιrη. εΙναι ό:λλη
δhι εΤναι άλλη 1''ι'ι\ παρουσία του καΙ &λλη 1''ι'ι\ άyάιrη
άΥάιτη
του, ωJ..
άλλα ά παρουσία καΙ άΥάπη εΙναι εlναι τό lδιο.Τ6ιο. ΈκεΙνος λοιπόν
Ιρχετα
IΡXeταιι ώς άyάrτη,
άΥάιτη, lρχεται
(ρχεται ν" ν· mιαπαύστι, να νά πραOvη,
πραόνη, να νά σώ01J'
Υια τoVτo
Υιά τoVτo Ιρχεται καΙ άπρόσκλητος, Υια Υιά ΤOVτo
τOVτo εΙναι αύrός αύrός
που προσκαλεΙ
πού προσκαλεi. ΚαΙ όχι δχι μόνον fιλθε t'ιλθε κάποτε,
κάπΟΤΕ, άλλαωJ..ά lρχεται
!ρχεται
πάντοτε' ΤOVτOτOVτO εΙναι ,.ό αΙώνιο �σα μiσα στά aτά ΕύαΥΥέ
ΕύαΥΥέλια, ή άμά­
λια, 'ι'ι
ραντη
ρcnrτη παρουσία καΙ άyάrτη άΥάπη πού άιmνOβoλεI τό
που άιmνOβOλεl τό πρόσωπο
Έκείνου.
ΙΕκεΙνου.
11 KαYWa άπό
ΣΑ κανένα άrrό τα τά άνθρώπινα κλασσικά κείμενα 6w
ΆVΘρώπινα t<λασσΙKα BW βλkπoμε
βMτroμε
αύτό
αύτ ό τό «IPXETαI:t,
«!ΡXeται», αύτ αύτήνήν την έyyύrη
AyyVτητα τα τοϋ
τού πν εύματος, αύτήν
πνεύματος, αύτήν
την λάμψη το τοϋύ φωτός. Ό Ό σοφός της άρχαιότητος, αύτός πού που
~ τό
� νού του Ασταμάτησε
τό νοίί Ισταμάτησε τό θόρυβο της ζωης καΙ ΣΎVδεσε ΣWδεσε τό
νόημά της, τόν πυρηνα ΠVρηνα της, μ� μ~ την αΙωνιότητα, 6 δ Σωκράτης,
δw lρχεται, άλλά άπλως υ
SW !ρχεται, άλλα άτrλως ύ π ά ΡΧ
Ρ Χ ε ι. τι
·0,,,
·0, μάλιστα 6νομά­
δνομά­
ζομε σήμερα \i (j π α Ρ Ρ ξ η, δηλαδή σνν είδηση της προσωπικης
ΣWΕίδηση
παρουσίας �σα μiσα στη ζωή � ~ μεταφυσικό ρίζωμα, τOVτO τοϋ"1'ο τό τό
Ιχει 6
fχει δ Σωκράτης
ΣωKράn}ς στόν στΌv wτονώτ
wτονώτατο ατο βαθμό' καΙ πράγματι πΡάΥμαη
αύτός ίrπijρξε,
αύτός ύπηρξε, δηλαδή !ζησε lζησε την παρουσία καΙ τό νόημα της
ζωής
ζωης του. "Από τό άλλο μέρος όμως δ
•Από τό ό:λλο δ Σωκράτης δw BW lδινε
!δινε καΙ
τόση σημασία στήν στην παρουσία του' του· τοίίτο
τOVτO εΙναι βέβαια μιά μια
βαθύτατη αίιτοειρωνεία.
αύτοειρωνεία. "ΕμεΙωνε την παρουσία του μ� μ~ την
αVτoειρωνεία,
αύτoeιρωνεία, Υιά Υια να νά δείξ'l)
δεΙξ'l) Τσως τη σημασία της. Όπωσδή­
ΣωKράn}ς BW
ποτε δ Σωκράτης (ρχεται, BW
δhι lρχεται, προσκαλεl, BW
BW προσκαλεΥ, BW mιαπαvει,
mιαπαύeι,
ωJ..ά διαλΕΥεται,
άλλα διαλέyeται, κεντάει τovς άνθρώπους μέ τον
τοός ΆVΘρώΠOυς μ~ τόν λόΥΟ, μέ
μ~ τητη
λΟΥική. Ό Ό Σωκράτης ύπάρχει ώς άνθρωπος ό:vθρωΠOς καΙ mιoίyειάνΟΙΥει τότο δρόμο
της λΟΥικης. Τό έρώτημα ποό που άνοιξε
O:vοιξe καΙ πού που μ' �σε
μ" αύτό ικέντησε
τούς άν θρώπους ~ταν
ΆVΘρώπOVς i'jTαY τό πολυφίλητό του «τί έστίνϊ". τι
«τΙ έστίν;». εΙναι
τι εΙναι
δίκαιο, τί εlναι
εΙναι άρετή
άρετή;ί τί εΤναιεΙναι δΙKαιOΣVΝΗ
δικαιοσύνη;ί ποια ποιά εΤναι1'\
εΙναι 'ι'ι ουσία,
ούσία,
ποιό εΙναι τό νόημα της άρετης; άρετfjς; -Ωστε
8Ωστε δ δ Σωκράτης διαλέγεται,
διαλέΥεται,
έρεVΝ�
έρeνν~ μαζΙ μέ άλλους.ό:λλους. Δw ΜΥει: λέγει: «δeϋτε πρός με πάντες». πάντες:t. ·0
ΣωKράn}ς κεντάει τους
Σωκράτης τούς άνθρώπους
ΆVΘρώΠOυς μέ τή λΟΥΙκή Υια Υιά νανά τούς
τovς
mιαyκάστι νά να ΣVλλάβOVΝ
συλλάβονν τό το νόημα της ζωής ζωης τους. ·0 δρόμος
τοίί
το ύ Σωκράτη εΤναι εΙναι δ δ κατ" ξoxήν άν
κατ' �έξοχήν θρώπινος, εΙναι δ μό
ΆVΘρώπινoς, χθος.
μόχθος.
·Ο,τι δ άνθρωπος
ό:vθρωΠOς μόνος του μπορεl μπορεΙ να νά κάμ\1,
κάμ'l), αύτο
αύτό άκιβως
εΙναι δ,
εΤναι τι Ικανε
ό,τι !κανε δ Σωκράτης. ·0 άνθρωπος ό:vθρωπoς μέ τη λΟΥΙκή του
1'\μπορεΤ ν"
1'ιμπορεl άνOΙξ1J μόνον τόν δρόμο πού
ν' mιoΙξ1;) O:vΟιξε δ Σωκράτης.
που άνοιξε

34
34 Digitized by 10uk1s, March 2009
·0 Σωκράτης δΈV εΙναι 1'\ άλήθεια ούτε 1'\ 6δός, ουτε 1'\ ζωή, άλλά
�Iναι μόνον 1'\ φιλοσοφία, 6 μόχθος τού άνθρώπου, 1'\ κίνηση
τού πνεύματος πρός την άλήθεια. Ό Σωκράτης �ξίrmιησε τό
πνεϋμα καΙ τό κράτησε άγρυπνο μ� τη λογική. ΔΈV εΙναι δμως
σ' α\rrόν 1'\ λογική κάτι ΤVΠΙKό, κάτι σχηματικό καΙ άκίνητο,

εΙναι 1'\ λογική της ΨVXης, fνθερμη άκόμα μ� τόν �ρωτα της
ΨVXης πρό την άλήθειCΙ. ΔΈV εΙναι μία λογική δίχως ψυχή καΙ
Ιρωτα, όπως κατάντησε 1'\ δική μας λογική σήμερα, άλλά εΙναι
λογική μ� ΨVXή, μ� (ρωτα. ΚαΙ όμως 6 Σωκράτης δΈV �ει τη
ΣΝVείδηση ότι (ρχεται, άλλά μόνον ότι ύπάρχει, ότι εΙναι.
Στθ<ει μ�σα aτή ζωή ώς άγαλμα, εΙναι αύτός πού εΙναι. Τό
κάτι �σα του πού εΙναι διαφορετικό άτrό τη λογική το όνο­
μάζει δαιμόνιο. ToVτo εΙναι ώσάν Wa πνεϋμα τού Θεού πρός
αύτόν Αλλά καΙ τό δαιμόνιο εΙναι άνθρώπινο, εΙναι τό χάρι­
. •

σμα των μεγάλων άνθρώπων. ΤΟ δαιμόνιο εΙναι τό όριο της


λογικης καΙ, όπως λέγει 6 Τδιος, άτroτρέrτει μόνον, δΈV προτρέ­
'ΠΕι ποπ. Εlναι μία Ισχc:nη άμφιβολία, wας (σχατος δισταγ­
μός, εYνcιι μία φωνή της ψvxης, πού σταματάει κάποτε τη λο­
γιt<ή. Τό δαιμόνιο δΈV άνοίγει άλλον δρόμο, άλλά rnισημmνει
fva δριο στόν δρόμο της λoγικi'jς Αλλά 1'\ λογική καΙ 1'\ διαλε­
. •

κτική τού Σωκράτη !χει ΣVVείδησT) lσωτερική γιά τά όριά της.


ToVτo �l(φράζeταΙKαΙ μ� την εΙρωνεία, 1'\ 6ποία βοηθάει τόν δια­
λεκτικό, τόν φιλόσοφο, νά μή λησμoνήσt;1 την άτομικότητά του,
,ήν πεπερασ� του ύπόσταση. M� την εΙρωνεία 1'\ λογική
σvyxρατείται στά άνθρώπινα όριά της.

•Αλλος κόσμος άνοίγεται lνώπιόν μας μ� τά κείμενα των


ΕύαΥΥελίων- &λλος δρόμος, όχι άνθρώπινος, δχι δ δρόμος της
φιλοσοφίας. Έδώ άνο{γεται 1'\ δδός, 1'\ ζωή καΙ 1'\ άλήθεια.
8Εως h<et πού μπορεί νά φθάσt;1 6 &vθρωπoς μ� τη λογική καΙ τόν
μόχθο της ψvxης του, εφθασεν δ Σωκράτης. Άπο τά κείμενα
της KαιVΗς Διαθήκης 6μιλεί &λλο πνεϋμα, ύπερούσιο' οχι άν­
θρώπινο πνεϋμα, άλλά πνεϋμα Θεού. «Δεϋτε πρός με πάντες».
Έδω προσκαλοϋνται όλοι δίχως διάκριση 1<αΙ δίχως όρους.

35
'Ιουδαίοι, άλλά
'Όχι μόνον οΙ ΊουδαΙοι, άλλα όλα τά τα lΘVTI.
εθvη. Προσκαλοννται
ΠρoσκαλoUvται
μόνοψ
μόνον· δέvδέν ιςαν<ryl<άζονται:
~ξαναyκάζoνται: «όστις θέλει όπίσω μου �θείν». ~θείν».
Έδώ δμιλεί tι ή άΥάπη, δέv εΤναιεΙναι ή λΟΥική που προέχει.
πού προέχε ι. Έδώ
καλείται tι ή ΨVXή ώς ΨVXή. ΔΈV Δέν δίδεται σύστημα
σίιστημα διδασκαλίας
μέ άποδείξΕις
άποδείξι:ις καΙ άνταποδείξεις.
ΆVΤαπOδείςεις. Έδώ "Ενας άνοίΥει τήν άγκάλη
άΥκάλη
του νάνα δεχ&ίj
Seχ&ij όλους: όλους μαζΙ καΙ τον καθένα χωριστά. ΔΈV Δέν
εΤναι lSc;.) άλλο ό λόΥος καΙ άλλη ή παρουσία ΙΚείνου
εΙναl Ιδώ ~είνoυ τοοτού
·Ενός,
'Ενός, άλλ
άλλα ά λόΥος καΙ παρουσία εΤναι εΙναl το ίδιο· ό λόΥος εΤναι εΙναι
Ιδώ άμεσος. ·0 Ό άνθρωπος καλεΙται
καλείται έδώ νά Υνωρίσ1J καΙ
να Υνωρίσ1) και ν' άνα­
Υνωρίσ1)
yνωρίσ 1J τον έΑVτό
έΑUτό ϊου
'Του έν T't> ee<j).
ΈV Tct> Ge't>. ΈκεΙ
Έκεί μέσα εΤναι
εΙναl το αΙώ­
νιο ρίζωμά του. ΚαΙ δ ό Θεbς
ΘεΟς θέλει όλοι οί άνθρωποι να νά σω­
θονν. Τό πρόσωπο του τού 'Ενός, ή Ιστορική του παρουσία, αίrrή αύrή
άνοίΥει τOv
τον άλλο
αλλο δρόμο, όχι τόν άνθρώπινο
ΆVΘρώπινO καΙ σωκρατικό,
άλλά
άλλα τόν δρόμο του Θεού. ΤΟ πλήρωμα του
τού Θεου. τού χρόνου το άπό­
λυτο εΙναι έκείνος δ
εΤναι �είνoς ό "Ενας. Έδώ έγκειται
εΥκειται τοτό μεΥαλείο'
μεΥαλείο· οΙ άλλοι
εΤναι
εΙναι φιλόσοφοι, άνοιξαν τον άνθρώπινο δρόμο, τον τόν σχετικό,
τον δρόμο της φιλοσοφίας, όπου δ ό άνθρωπος μένει άνθρω­
πος καΙ
και δ ό Θεbς
ΘεΟς μένει Θεός. Ό "Ενας όμως έδώ σημαίνει τήν την
ταυτότητα τού του Θεου
Θεού με τοντόν άνθρωπο. Έδώ Υίνεταl Υίνεται δ ό Θεος
άνθρωπος, ΈVανθρωπίζεται.
ΈVανθρωπίζεταl. ΤΟ Τό πεπερασμένο καΙ το άπειρο
μπαίνονν
μπαίνοw τώρα σΕ σε μία έλεύθερη άναμεταξίι τους, ή
~λεύθερη σχέση άναμεταςV
ΈVΑVΘρωπία σημαίνει άκριβώς αύτήν τήν άπειροδύναμη άπεΙΡOδΎVαμη σχέση
του
τού άπείρου μΕ με το πεπερασμένο, του τού Θεου
Θεού μΕ
με τόν
τον κόσμο, του τού
Χριστου
Χριστού μΕ μέ την ΆVθρωπότητα.
άνθρωπότητα. Ή <Η παρουσία αVΤΗ του τού χρι­
Χρι­
στου
στού ΆVoίyει
άνοίΥεl άλλον δρόμο Υι Υιαά τον άνθρωπο, έκείνον όπου ή
άνθρωπο, έκείνον
ΨVXη
ΨVXή κυριεύεται
κυριεί.ιεται άπο
άπό το συγκλονιστικό
ΣUyκλOνlστΙKO συναίσθημα
σνναίσθημα της πί­
στεως. Κανένας λΟΥισμός, καμμία λΟΥική, δεν ήμπορεί ή μπορεί νά να
CXp1J
άΡ1) το παντοδύναμο τoVτo τούτο συναίσθημα.
σνναίσθημα. ·Ολα ταλλα έκτος
σΟλα τάλλα έκτός
του θεανθρώπου εΤναι
τού εΙναl άπλώς
απλώς άνθρώπινα, εΤναι εΙναι μόχθος. Έδώ
παθαίνει, πάσχει ό Θεbς Θεός Υι
γιαά τόν
τον άνθρωπο, πεθαίνει ΥΙ' αυτόν.
Ό θάνατος άκριβώς
·0 άιφιβώς αύτbς εΙναι ή εσχατη ταπείνωση, ΥΙατΙ
aUT6s εΤναι
με
με τόν
τον θάνατο περατώνεται το ΘVητό, θνητό, το σχετικό. 'Αλλά
'Αλλα άκρι­
βώς μΕ τόν θάνατο αύτον αυτόν ένικήθηκε, έθανατώθηΚΕ
έθανατώθηκε ό ίδιος ό δ
θάνατος καΙ ή σχετική μορφη μορφή τουτού ΆVθρωπίνOυ πνεύματος. ΚαΙ
άνθρωπίνου πvεύματoς.
ό θάνατος εΤναι σταθμός της παρουσίας του τού 'Eνbς
<Ενος έπί
έπΙ της Υης.
<ο θάνατος εΤναι εσχατος σταθμος της ταπεινώσεώς του, ένώ
·0 εvώ

36
Digitized by 10uk1s, March 2009
ή άvάστασις εΤναι ή δόξα καΙ ό θρίαμβος της ινΑVΘρωπίας τοίί
Θεοίί. 'Εκεϊνος ό δρόμος που ΆVOίγOυν τα κείμενα της Καινης
Διαθήκης δεν εΙναι δ ΆVΘρώπινOς. εΙναι δ δρόμος τοίί Θεού.
Ή φωνη τού Ένός προσκαλεί &Π' tsc;) μ�σα όλους να γυρίσουν
άπο τους άτομικους δρόμους, που εΙναι τόσοι δσοι καΙ οΙ
άνθρωποι, πρΟς τον μοναδικό δρόμο, γιατΙ αύτας εΤναι ή
άλήθεια. ΚαΙ ή πρόσκληση αύτη γίνεται μέ τη βεβαιότητα τού
αΙωνίου, της αΙωνιότητας. Δεν ίιπάρχει καΙ stv χωράει έδω ή
άμφιβολία, δεν χωράει τό μήπως ούτε το Τσως. "Ιχνος άμφιβο­
λίας stv ίιπάρχει, ότι έδω οΙ &veρωποι προσκαλοννται άπό
τήν αΙωνιότητα, προσκαλοϋνται να γυρίσουν σ' αύττ1ν καΙ
ετσι να σωθοϋν. Ό -Ενας που προσκαλεΤ αύτός καί σώζει. Δέv
προσκαλοϋνται μόνον μερικοί. όσοι π.χ. μπορaw να φιλοσο­
φήσουν, άλλα όλοι' προσκαλοϋνται οΙ άνθρωποι ώς πνευματα
καί ΨUΧ�ς, ώς ίιπάρςεις αΙώνιες, που άπό πλάνη καΙ άμαρτία
rnεσαν. Δέν χωρίζονται �δω ΟΙ &veρωποι σέ έσωτερικους καΙ
έξωτερικους κατα τό σύστημα των άρχα{ων σχολων- οστε
χωρίζονται κατα τα συστήματα της πολιτικης σέ έλεUΘ�ΡOυς
καΙ σέ δουλους. ·σπως εΤναι π�ρα άτro την άπλη λογική, ετσι
καΙ π�ρα άπο κά& σύστημα των ΆVθρώπων, κοινωνικό, πο­
λιτικο κλπ. το πνεύμα που όμιλεί ά-ιτο τα κείμεν α της KαιVΗς
Διαθήκ ης. ΕΙναι το πνεύμα τού Ένός. Κατα το πνεύμα τούτο
τον &veρωπο τόν χαρακτηρίζει ή πλάνη, ή άμαρτία. Τούτο
εΙναι το διακριτι κό, τό κοινο των ΆVθρώπων- άτr' αύτό πά­
σχουν όλοι καΙ άπ' αύτό άκριβως πρέπει νά σωθούν. Ή άμαρ­
τΙα εΙναι ή καταστροφη των ΆVΘρώπων, και αύτη πρέπει να
νΙKηθij. Τάλλα όλα εΙναι δεύτερα, ερχονται ύστε ρα Άπ' αύτήν
.

λοιπόν τους καλεί δ "Ενας νά Υυρίσουν καΙ να εϋρουν ΆVάπΑVση


σ' αύτόν. Να γυρίσουν όλοι σημαίνΕι να μετανοήσουν, v'
άλλάξουν από μέσα τους γνώμη. Σ' αύτό τό ζήτημα δΈV χω­
ράει καμμια &λλη λύση, καμμιά λογικη �δω δεν βοηθάει, ΥΙατΙ
ό,τι ζητείται τώρα �δω εΙναι κάτι &λλο, κάτι ίιπ�ρτερO της λο­
Υικης.
Ή χαρμόσυνη βεβαίωση, δ εύαγγελισμός, που πρoσφ�ρεται
τώρα στην άνθρωπότητα, εΙναι ότι, άμα άλλάξ1J γνώμη άπο
μι;σα της, άμα άκOλoUΘΉση τον δρόμο του 'Ενός, θα λυτ ρωθij,

37
-Ενας αύτός €ΡXεται ν' άναπαόσTJ,
ΥΙατΙ ό -Eνcxς άναπαίιΟ'Τ), νάνα λvτρώO'1').
λvτρώ01J. ΕΙναι
εΙρηνοποιός �κεlνoς
~κεTνoς ό δ -Eνcxς
-ΕναςκαΙ
καΙ αΤρει τα τά χάσματα μεταξύ
μeταξό των
άνθρώπων- πρό
ΆVΘρώπωψ προ παντός αΥρει αΙρει τό μεγάλο
μεΥάλο χάσμα της ΨVΧης, ψυχης,
τόν προαιώνιο διχασμό της ΨVΧης, ψυχης, την άμαρτΙα.
άμαρτία. ΔΈV
ΔΕν πρόΚΕΙ­
πρόl(fΙ­
ται �δώ
~δω νά τακτoπoιηθij τό �σωτεΡΙKό
να Ται<TOΠOιηΘij ~σωτεΡΙKό του πνεύματος
πνΕVματoς με τη τη
λΟΥική, νά να λUΘOW
λυθοϋν οΙ λΟΥιι<ες
λΟΥικές άμφιβολίες
άμφιβολΙες ποό άνοίΥονται μέ
πού άνΟΙΥονται με
την θεωρητική €ρεννα'€ρευνα· Ιδώ
~δω τώρα θά ΕVΡ'Ό Υαλήνη όλη ή ύπό­
θα εύΡΌ όπό­
θεση του ΆVΘρώΠOυ.
άνθρώπου. Πρόκειται τώρα Υιά Υια άποκατάσταση της
ένότητας του άvθρώπoυ,
ΈVότητας άνθρώπου, άποκατάσταση του ΆVΘρώΠOυ άνθρώπου ώς
πνevματΙKOυ. Ή έλεVΘΕρΙα
όντος πνευματικου. iλeUΘΕρ(α του πνευματος,
πνεύματος, έλεVΘΕρΙα
iλeUΘερία όχι
ή σχετική, άλλαάλλά ή άπόλVΤΗ, αότός αύτός εΙναι ό δ σκοπός, τόν όποίον
θtrει τώρα ό
θέτει δ χριστιανισμός στόν στον άνθρωπο. Ό άνθρωπος, Άv αν
καΙ πεπερασμινος,
πεπερασμ!νος, εΙναι σνν συνάμα
άμα κατ' εΙκόνα
εΙι<όνα θΕου,
efOV, Εχει την
πηγή της αΙωνιότητας μ!σα μισα του. Ό άνθρωπος εΙναι αότοσκο­ αύτοσκο­
πός, €χει
Εχει μέσα του αΙώνια άξΙα, άξία, καΙ ό δ προορισμός του εΙναι
αΙώνιος.
Ενας λοιπόν, ποό
Ό - Eνcxς
- πού €ΡXεται καΙ καλεΤ
καλεΙ τοός
τούς άνθρώπους
ΆVΘρώπOVς καΙ
θέλει νάνα τοός άναπαύΟ'1'), δέv
τούς wooτav01J, δεν θέλει νάνα τοός μετριάσ'Ό τά
τούς μετριάσΌ τα κοινά
κοινα
βάσανα της ζωης, Ιρχεται €ΡXεται νάνα δώ01J
δώΟ'1') άνάπαυση όχι άτrό άπό θνη­
τούς, κοινούς
κοινοός πόνους - - αύτοΙ θάθα μεΙνονν
μείνουν - - άλλά άπόάτrό τόν Wa,
πανΑVΘρώπινO πόνο, άπό τόν πόνο της άμαρτΙcxς,
πανανθρώπινο άπ' αύτό τό
άμαρτίας, άιτ'
χάσμα της ΨVΧης,ψυχης, την πλάνη, ποό ένώπιόν της μένει ό
πού ΈVώπιόν δ άν­
θρωπος άναυδος. -Ωστε ή άνάπαυση άφoρ� άφορc1 κάτι βαθύτατα
άνθρώπινο. Ή σνν
ΆVΘρώπινO. άμαρτ(ας, ή σννεΙδηση
εΙδηση της άμαρτΙcxς,
συνείδηση συνείδηση ΥιάΥια την
ά"tiλεια
άτέλεια καΙ την πλάνη την άνθρώπινη, την πλάνη πλάνη της άτο­
μιιcfjς
μικης ΨVΧης,
ψυχης, εΙναι άπαραΙτητη
άπαραίτητη προϋπόθεση Υιά rnl-
Υια την rnI­
στροφή. Για Γιά ν' άλλάξow
άλλάξovν οΙ οι άνθρωποι άπό μέσα τους Υνώμη, γνώμη,
να μεταστραφοϋν
νά μeταστραφOW άπό τό βάθος, πρrnει πρέπει νανά ΣVλλάβOνν
συλλάβουν καλά
τη θνητότητά τους καΙ ι<αΙ την άμαρτωλότητά τους. ·0 Ό άνθρωπος
πάσχει, yιCXΤΙ
yιατi άμαρτάνει'
άμαρτάνει· πάσχει, ΥΙατΙ βάζει μικρούς μιιφοός σκο­
ποός
πους στη aτή ζωή του, ΈVώ ένω όδ μεγάλος
μεΥάλος σκοπός εΙναι νά συλλάβ'Ό
να ΣVλλάβΌ
την πνΕVματΙKότητά
πνωματικότητά του. Για Γιά να
νά ΣVλλάβΌ
συλλάβ'Ό όμως αύτόν, πρέ­
πει προηΥουμένως
πρoηyoυΜΙVως νά συνειδητοποιήσ'Ό τήν πλάνη του, την
να σννειδητοποιήσΌ
άμαρτία του, τό σκόρπισμα τoV έΑVΤOυ του μέσα στά
άμαρτΙα στα θνητά
θνητα
ι<αΙ έγκόσμια.
καΙ έΥκόσμια. Αύτό τό σκόρπισμα του έΑVΤOυ τov του εΙναι ή άπώ­
λειά του. Για Γιά νά ΥυΡ{Ο'Τ) λοιπόν, να
να yυΡΙσTJ νά yLvt;}
ΥΙν'Ό δηλαδή χριστιανός,

38
Digitized by 10uk1s, March 2009
πρέ-ιτει μόνος του άπό μέσα του νά ταπεινω&;) wώπιον του
θεου, πρέπει να ταπεινωθi) τόσο, ώστε να tSij την πραγματική
του πvevματιK6τητα, τόν kxvτ6 του σ-rην καθαρότη τά του,
καΙ ύστερα πάλιν νά tSij μόνος του την αΙωνιότητα του θεου,
καΙ καθαρός άπό μ�σα του νά ζητήΟ1) τη χάρη του θεου Ι' .

όλην δμως αUτη\l την έσωτερική του κίνηση, σ' δλην αίιτην τη
στροφή του πνεύματός του, θά τόν συνoδeύtJ άπΙ άρχης "Ενας,
θά �ρxεται πρός αίιτόν ΈκeΤνoς, πού 1ιλθε άκριβως ν' άναπΑVσt;).
Ό άνθρωπος λοιπόν στόν δρόμο της έπιστροφης του Sw θά
εΙναι μόνος, γιατΙ δ "Ενας έκείνος εΙναι παρών έκεΙ άκριβως
όπου δ άμαρτωλός συνειδητοποιεΙ τό εΤναι του. Γενικά έκεΙ­
νος δ "Ενας εΤναι δίπλα στόν πoνεμn,O άπό την άμαρτία, γιατΙ
αίιτός άκριβως άναπαίιει άπό την άμαρτία. Γιά τouτo βλι­
πομε, c!>Tl κάθε φορά πού aτά Eύαyy�λια γίνεται λόγος περΙ
άμαρτίας, κάθε φορά πού γίνεται λόγος γιά KΑΝWα\I άνθρωπο
KαTαπoνημn,O άπό την άμαρτ(α, ΈκeΤνoς SW ΜWΕι ήσυχος,
άπραγος, άλλ.ά άνο(-γει ά�σως την άΥ1<άλη του νά τόν δεχθi).
Ό "Ενας λοιπόν αUτός SW άποδιώχνει, άλλ.ά S�fTat· καΙ
τouτo SW εΙναι άκόμα τό όλον, ούτε τό 1<ίιΡΙΟ\l. Τό όλον εΤναι,
ότι δ -Ενας αUτός ταπεινώνεται μπροστά στόν άμαρτωλό 1\
συμμερίζεται τη μοΤρα του, του δίνει τό x�ρι καΙ τόν σηκώνει.
Πόσον &'πΡCWΤOς όμως σεβασμός πρός τόν "Ενα, τόν αύτο­
ταπεινωμ�o, �ρxεται άπό την πλευρά τού άμαρτωλου, πού
συναισθΆVεται τό εΙναι του, πού �ει συνείδηση της άμαρτ(ας
του! 'Ο άπόλVΤoς σεβασμός πρός τό πρόσωπο του Χριστου
άπό την πλευρά του άμαρτωλού πηγάζει άπό τό καταπλη­
κτικό γεγονός c!>Tl ταπεινώνεται δ "Ενας, άλλ.ά καΙ άπό τό
συγκλονιστικό γεγονός δτι ό άλλος, δ άμαρτωλόs, τό πλά­
σμα, συναισθάνεται την άμαρτ(α. «'Ο γαρ δννηθfΙς ΙΠΙΥνω­
ναι τό άξΙωμα της έαιrroυ ψvχης, OOi'oς δύναται έπΙΥνωναι
την δύναμιν καΙ τα μυστήρια της θεότητος, καΙ μCiλλoν
έντεϋθeν ταπεινωθη\lαι, ΙΠειδη δια δυνάμεως θεοίί βλέπει την
πτωσιν έαιrroυ». Ό Διδάσκαλος δέν διδάσκει έδω άπό την
καθέδρα, άλλά διδάσκει μ� την παρουσ(α του, με την άπ6λVΤΗ
�τά του πρός τόν άνθρωπο, καΙ μάλιστα Tb\l πονεμ!νο
άπό την άμαρτΙα. Τouτo SW εΤναι άνθρώπινη διδαχή καΙ σο-

39
εlναι άπόλυτη παρουσία αΙωνίου πνεύματος.
φία, εΤναι πvεύματoς. Δέν
Δεν ίιπάρ­
υπάρ­
έδω έπιχειρήματα.
χουν έδώ υπάρχει ή ζωη καΙ ή άλήθεια. Ή συ­
έπιχειρήματα, ίιπάρχει
άρκεί Υιά
νείδηση της άμαρτίας άρκεϊ Υια νά
να σωθij
σωθi;j δ άνθρωπος'
άνθρωπος· αύτος
εΙναι δ μοναδικΟς
εΤναι μοναδικος ορος
δρος Υιά
Υια νά
να yfV1J
Υίνη κανεlς χριστιανός. Τί
τι εΤναι
εΙναι
κατα 'Ιουδαίος, "Ελλην η
κατά τάλλα δ άνθρωπος, Άv 'Ιουδαίος. η Ρωμαίος, ΤOVτO
TOVτo
δεν εχει καμμια
δέν σημασία· το κοινο πού
καμμιά στιμασία' που τούς
τους ένώνει
Ενώνει καΙ τούς
τους
χαρακτηρίζει ώς ΆVθρώΠOυς εΙναι ή
άνθρώπους εΤναι ή άμαρτία. Γιά
Για τοίίτο
τούτο το
τό
αίτημα εΙναι
αΥτημα ε{ναι τώρα εvα
εvα:: νά
να λάβουν ολοι
όλοι συνείδηση
συνείδηση της άμαρ­
τίας, νά
να ταπεινωθονν
ταπεινωθοϋν μέσα
μέσα τους μπροστά
μπροστα στο
στό Θεο μόνοι το\:ς,
τοι:ς,
να Υίνουν ώς προς αίιτο
νά αυτο δμόΤUΧOΙ.
δμόΤUΧOΙ, δμόκληροι.
δμόκληροι. Τίποτε άλλο δΈV
δεν
δ χριστιανισμΟς
ζητεί δ χριστιανισμος άπο
άπό τούς
τους ΆVθρώπOUς παρά
παρα νά
να μετανοή­
μεΤΑVOή­
ΠΡαΥματικα Υνώμη άπο
σουν, ν' άλλάξουν πραγματικά άπό μέσα
μέσα τους.
τους, καΙ νά
να
σταθοϋν μόνοι
σταθονν μόνοι τους ένώπιον
ΈVώΠΙOν του
τού Θεου.
Θεού. Δίχως τά
τα Υνωρίσματα
γνωρίσματα
τού τόπου καΙ του
του τού καιρου.
καιρού, δίχως τά
τα Υνωρίσματα της κα­
ΤαΥωΥης νά
ταγωΥης να σταθονν
σταθοϋν ώς Υυμνά
Υυμνα πνεύματα
πvεύματα άπέναντι του
τού Θεου,
Θεού,
να Ιδονν
νά ίδοϋν τον έαυτό
εαυτό τους ώς πλάσματα. τουτο
Τούτο σημαίνει
σημαίνΕΙ νά
να συ­
νΕιδητοποιήσουν την
νειδητοποιήσουν τήν πεπερασμένη τους ίιπόσταση
υπόσταση καΙ το
τό Υε­
που τούς
Υονος της άμαρτίας πού τους συνοδεύει. ·Οσο λΙΥώτερη συνεί­
κανείς, τόσο μακρύτερα άπο το
δηση άμαρτίας εχει κανείς. τό χριστια­
νισμό
νισμο εόρίσκεται.
ευρίσκεται. Ό xριστιαvισμός μάλιστα Υ
χριστιανισμΟς μάλιστα Υψώνεται
ψώνεται φοβε­
ρος άπέναντι άκριβώς
ρΟς άκριβως έκείνου, πού
που άπOμακρΎVεται άπο τη συ­
άμαρτίας, άπέναντι έκείνου πού
νείδηση της άμαρτίας. που δεν συνειδητοποιεί
το
τό ΥεΥονος
ΥεΥονός της άμαρτίας.
άμαρτίας, της άνθρώπινης άτέλειας. Με
Μέ την συ­
πρός τη
νείδηση της άτέλειας άρχίζει δ δρόμος προς τή σωτηρία, προς
τη δυνατότητα της έπιστροφης
τή rnιστροφης προς
πρός το «άρχαίον κάλλος»,
μορφή του
πρός τήν Ιδανική μορφή τού ΆVθρώπoυ.
άνθρώπου. Με τή συνείδηση της
άμαρτlας,
άμαρτίας, τήν αύτοταπείνωση του
τού ΆVθρώπoυ.
άνθρώπου, ΆVoίyeι
άνοίΥει ό δρό­
μος
μος του προς την αΙωνιότητα.
'Απ' όποιον λοιπον λείπει ή
Τι αύτοταπεινωτικη
αίιτοταπεινωτικη συνείδηση
άμαρτίας. ή
της άμαρτίας, ή συνείδηση ότι εΙναι άμαρτωλός, αύτος
αυτός κι' Άv
αν
&κόμη
άκόμη κατέΧ1J
κατέχη όλη τήν άνθρώπινη
ΆVθρώπινη σοφία καΙ εUφυfα.
εύφυlα, δεν εχει
Υια νά
τον δρόμο Υιά να yfV1J
Υίνη χριστιανός. 'Εφ'
'Εφ' όσον δηλαδή δ άνθρω­
άνθρω­
πος κρατιέται μέσα στην υποκειμενική
όποκειμενική του αυτοτέλεια.
αυτοτέλεια, μέσα
μέσα
στήν άπλη λΟΥική του.
του, καΙ μόνον
μόνον αίιτήν
αυτήν βλέπει,
βλέπει, δίχως νά
να
κάμπη]
κάμπτη τον υποκειμενισμό του άπέναντι
άπΈVαντι του
τοίί Θεου,
Θεοίί, εΙναι άδύ­
νατο νά
να EVp1J
EVpTJ τον
τόν δρόμο προς
πρός τήν χριστιανική άποψη. Νά
Να

40
Digitized by 10uk1s, March 2009
ελ&ι;ι λοιπον δ άνθρωπος σέ σvvείδηση της άμαρτίας καΙ της
άτέλειάς του σημαίνει να καταλάβ1J το πνεύμα του πρωτα, τον
άπόλυτο χωρισμό, Τ11ν άπόλυτη άποστασή του άπο την τε­
λειότητα, άπο το Θεό. νά ποθήCT1J ύστερα τη λύτρωση καΙ να
ένερΥήσ1J μέσα του γι' αύτήν' τότε ερχεται καΙ ή χάρις. Κατά
την έλληνικη άποψη καΙ την άποψη της άρχαίας φιλοσοφίας.
ό άνθρωπος, το !-Υώ, δ νούς, εΤναι κέντρο φωτός, εΤναι έδρα λο­
γικης. Τούτο δέv το άρνείται δ χριστιανισμός, άλλα προχωρεί
πολύ πέρα άπ' αύτό. Θέτει τον άνθρωπο όχι μόνο ώς λογικη
μονάδα, άλλά και ώς ήθικη καΙ θρησκευτικη δννατότητα, ώς
ψυχή, ή δποία δεν δνναται να σωθij μέ τά μέσα της λογικης.
Ή σωτηρία της, δ δρόμος της σωτηρίας της. άρχίζει πέρα άπο
τη λογική. ·Οσο κι' ΑV άξίζ1J ή λογική, για τον χριστιανο ερχε­
ται δεύτερη, γιατΙ πρώτη εΤναι ή πίστη. Ό άνθρωπος της λο­
γικης καλείται τώρα να ταπεινωθij ένώπιον τού ΆVΘρώΠOυ της
πίστΕως: «Ή πίστις ήμων μη � έν σOφίc;ι: ΆVΘρώπων, άλλ ' έν
δννάμει Θεού». ·Η σοφία των ΆVθρώπων παραμερίζεται: «σο­
φ{αν δέ ου τού αιωνος τούτου ουδέ των άρχόντων τού αιωνος
τούτου των Kαταργoυμ�νωνo άλλα λαλοvμεv Θεού σοφίαν ΈU
μυστηρί�». ·0 άνθρωπος όμως της πίστεως, δ χριστιανός, πρέ­
πει ν' αU-roταπεινωθij ένώπιον TOV Θεού. ΤΟ πρωτάκουστο
όμως εΤναι, ότι δ Τδιος δ θεος αύτοταπεινώνεται, γίνεται άν­
θρωπος πού θυσιάζεται άπο βαθύτατο πόνο πρΟς τούς άν­
θρ�πoυς. ΤΟ άπόλυτο λοιπον έδώ εΤναι ή αύτοταπείνωση Tov
Θεού, καΙ το σχετικο εΙναι ή ΑVτoταπείνωση Tov ΆVΘρώπoυ.
Αύτη ή ΑVτoταπείνωση Tov άνθρώπου δέν ύπηρχε πρίν, εΤναι
κατ' έξοχην χριστιανική.
·0 Xριστaς εΤναι το αΙώνιο παράδειγμα της αύτοταπεινώ­
σεως. ·Ολη του ή παρουσία μέσα στην Ιστορία των άvθρώπων
εΤναι ΑVτoταπείνωση. TovTo το πνεvμα της ΑVτoταπεινώ­
σεως διατρέχει και διαπνέει άπ' άρχης ώς τέλος όλα τα κείμΕνα
της Καινης Διαθήκης. ·0 Χριστος εΤναι δ ΑVτoταπεινωμένoς καΙ
άπλός' τoVτo όμως σημαίνει ότι δίχως αύτην την ΑVτoταπεί­
νωση δεν νοείται ή θεαvθρωπία του. Αύτος ό αύτοταπεινωμέ­
νος ΧριστΟς δμιλεί και προσκαλεί, αύτΟς εΡΧΕται' δεν ερχεται
έδω έν δόξ1J. ΟΕνα βλέμμα πρΟς τούς θεούς των άρχαίων ·Ελ-

41
λήνων
λήνων μας πείθει Υιά
μας πείθει γιά τητη ριζική
ριζική διαφορά
διαφορά πού χωρίζει τη
πού χωρίζει θ Ρη­
τή θρη­
σκεία
σκεία τη χριστιανικη άπό
τη χριστιανική άπό την παλαιά θρηΟ1<εία
την παλαιά θρησκεία των των Έλλήνων,
"Ελλήνων,
ΟΙ
ΟΙ άρχαΙοι
άρχαΙοι θεοΙθεοl δεν
SW gχoνν
gχoνν Ιχνος
Τχνος άπό
άπό τό πvΕVμα της
τό πνΕVμα της α\ιτοταπει­
αύτοταπει­
νώσεως.
νώσεως. Τ ΤoVτo
oVτo τό τό πρόσεξαν
πρόσεξαν πολύ πολύ ΟΙ χριστιανοΙ των
οΙ χριστιανοΙ πρώτων
των πρώτων
α ιώνω
αιώνων. ν . "Η
Ή ΨVXη
ΨVXή τού
τού &vθρώπoυ,
ΆVΘρώπoυ, hσι
l'rσι πιστeVoνν
πιστεVoνν ΑκεΙνοι
Aιcεlνoι πρώ­
ΟΙ πρω­
οΙ
τοι χριστιανοί,
τοι χριστιανοί, πρέπειπρέπει νά νά μεταστραφ�
μεταστραφ;:ϊ ριζικώς,
ριζικως, άπόάπό τη β &ση
βάση
της
της ν"ν' &λλάξ1),
άλλάξ1), Υιά γιά νά
νά δεχ� τη χριστιανική
δεχθ;:ϊ τη χριστιανικη πίστη,πίστη, yιCXΤΙ
γιατt η ή δια­
δια­
φ ορά άπό
φορά άπό το ύ
τούς ς ά Ρ Xαίo
άρχαίους v ς θε ο
θεούς ς δ
ύ έv T
SW ε vαι
εIvαι διαφορά
διαφορά κατά
κατά β μο
αθ ύς,
βαθμούς,
& κατά ποιότητα.
λλά κατά
άλλά ποιότητα. Ή Ή πρoηγoυμ
προηΥουμένη θρησκεία εΙχε
tvη θρησκεΙα εΙχε μιάμια
κοσμική λαμπρότητα'
κοσμική λαμπρότητα' ΟΙ
οΙ θεοί
θεοί της
της δεν
Sw ησαν
ησαν λυτρωτικοί,
λvτρωΤΙKoί, δΈV
sW
'f\μπορούσαν
ήμπορούσαν να νά λVΤρώσOνν
λvτρώσoνν τΌv τόν άνθρωπο
άνθρωπο άπό άπό τηντην κοσμική
κοσμική
λαμπρότητα, yιCXΤΙ
λαμπρότητα, γιατt καικαι ΟΙοΙ lδιοι
lδιοι ηταν πρότυπα Koσμικiiς
ηΤΑV πρότvπα κοσμικης λαμ­ λαμ­
πρότητας. Τ
πρότητας. Τόό άρχαΤο
άρχαΤο άγαλμα
άγαλμα παριστάνει
παριστάνει άκριβώςάκριβως την τήν κο­κο­
σμική λαμπρότητα
σμικη λαμπρότητα των των άρχαίων
άρχαΙων θε ων. ΚαΙ
θεων. τοϋτο τό πρόσεξαν
ΚαΙ τοϋτο πρόσεξαν
Ιδιαίτερα
Ιδιαίτερα ΟΙ χριστιανοΙ των
οΙ χριστιανοΙ πρώτων αΙώνων.
των πρώτων αΙώνων. Γι' Γι" αύτό
αύτό ο\πεo\rrε fι
ή
άρχαία
άρχαία τέχνη τ~νη ηταν ηταν δννατόν
δννατόν νά νά yiV1)
yfV1) δεκτι'ι
δεκτή άπό
άπό τόν τΌv πρωτο
πρωτο
χριστιανισμό. ·Ο,τι
χριστιανισμό. ·Ο,τι όμως
όμως Ιδιαίτερα
Ιδιαίτερα προσείλκυσε
προσείλκυσε τό τό πνΕVμα
πvΕVμα
των μεγάλων
των χριστιανων των
μεγάλων χριστιανων των πρώτων
πρώτων αΙώνων, τoVτo ηταν
αΙώνων, τoVτo ηταv
ή �λληνΙKη
fι ~λληνΙKή φιλοσοφία,
φιλοσοφία, ΥΙατΙγιατΙ fι ή φιλοσοφία
φιλοσοφία εΤχε εΙχε άλλα πρότυπα
άλλα πρότvπα
ζωης δημιουργήσει'
ζωης δημιουΡΥήσει' δ φιλοσοφικός
φιλοσοφικός τρόπος τρόπος τού τού βίου εΙχε μέσα
βίου εΙχε μtσα
του κάτι άπό
του κάτι την αύτοταπείνωση
άιτό την α\ιτοταπείνωση τού χριστιανισμού, εΙχε
τού χριστιανισμού, εΤχε συΥ­
συΥ­
yweta �,
YWEta ~, όπως
όπως λέγει
λέγει δ Κλήμης
Κλήμης δ Αλεξανδρείις, ή
ό •"Aλεξανδρe\ις, fι φιλοσοφία
φιλοσοφία
ηταν «παιδαγωγία
ηταν «παιδαγωΥία εΙς εΙς Χριστόν».
ΧριστόνJ>. Ή "Η φιλοσοφία
φιλοσοφία εΤχε εΙχε !σωτερικό­
~σωτεΡΙKό­
τητα, εΙχε
τητα, εΙχε συλλάβει
σvλλάβει καΙ καΙ τό πρόβλημα της
τό πρόβλημα της ΨVXης
ΨVXης καΙ καΙ την
την ά­ά­
νάΥκη
νάΥκη της
της τελειώσεως
τελειώσεως της
της ΨVXης.
ΨVXης. Ή
"Η φιλοσοφία
φιλοσοφία ηταν
ηταν Απιστρο­
rntoτρo­
φ
φή τού &vθρώΠOυ
η τού ΆVΘρώπoυ πρός πρός τό τό !σωτερικό
~σωτεΡΙKό του, του, πρός τΌv ~σώτατo
πρός τόν !σώτατο
πυρηνα του.
πvρηνα του.
Ή παρουσία όμως
"Η παρουσία καΙ fι
όμως καΙ ή ζωη
ζωή τούτού Χριστού,
Χριστού, τoV τοϋ αύτοταπει­
αύτοταπει­
νωΜWOυ, Ανω
νωΜWoυ, wω εΤναι
εΙναι Ιστορική,
Ιστορική, δΈV sW εΤναι
εΙναι περασμWΗ,
περασμw", δεν sW άποτελεΙ
άποτελεΤ
παρελθόν, όπως
άπλό παρελθόν,
&πΜ όπως συμβαίνει
σvμβαίνει μ� μ~ τ&λλα
τ&λλα γεγονότα
γεγονότα της της Ιστο­
ίστο­
ρίας.
ρίας. tH παρουσία, fι
CH παρουσΙα, ή ζωή
ζωή τουτου καΙ
καΙ δ λόγος
λόΥος τουτου εΤναι παvτoτεινά.
εΙναι ΠΑVΤOτεινά.
M�
M~ &λλα
&λλα λόγια
λόΥια fι παρουσία του
ή παρουσία του έκείVΗ
Aιcείνη fιή Ιστορική
Ιστορική εΤναι αΙώνια
εΙναι αΙώνια
σύγχρονη. Τό
σίιyχρovΗ. νόημά της
Τό νόημά της εΤναι
εΙναι άκ ριβως α
άκριβως ύτό :: νά
αύτό νάεεΙναι
TναισVyχρovη,
σVyχpoVT'],
νά
νά εΤναι πάντοτε «τώρα»
εΙναι πάντοτε «τώρα» καΙ καΙ νανά μη γίνεται πoτ~
μή Υίνεται π� «χθές»,
«xθ~ς», νά νά μη
μή
γίνεται «πρίν ... tH παρουσία τού Χριστού άποτελεΙ τό αΙώνιο
Υίνεται «πρΙν». CH παρovσία τού Χριστού άποτελεΤ τό αΙώνιο
«τώρα»
«τώρα» της της Ιστορίας,
ΙστορΙας, εΤναι
εΙναι καΙ
καΙ αύrήν
αύτήν τη τη crr ιyμη μέσα
στιγμή ~σα στην
στην Ιστο-
Ιστο-

42
42 Digitized by 10uk1s, March 2009
πραγματικότητα,
ρική π δ"Πως ηΤΑV
ραγματι κότη τα, δπως ηταν καΙ &λλ
&λλοτε
οτε καΙ θα εΙναι
εΤναι
πάντοτε.
π ΤoUτo ση
άντοτε ΤOUτo
. σημαίνει
μαίνει ότι τό π
πρόσωπο
ρ όσωπο τοΟ
του ΧριστοΟ εΤναι
Χριστου εΙναι
κWrρo της Ιστορίας. Δίχως αύτήν
τό ι<Evτρo α\rrήν την παρουσία
παρovσία fι ή ΙΙστορία
στορία
χάνει τό νόημά της. Τό αΙώνια σταΘερό σταθερό σημεΙο
σημείο της Ιστορία
Ιστορίαςς Υί­
γί­
νεται τώρα τό πρόσωπο
τό πρόσ ωπο τουτοΟ Χριστου.
ΧριστοΟ. Σwεπως
Σννεπως fι ή θρηΣXΕVΤΙκή
θρη σιαιrrική
ζωή καΙ πεΙρα
"ΠεΙρα εΙναι ύτrOXρε
\ιτrOχρεωΜWΗ
ωΜWΗ να aνyχ σνΥχρονίζεται
ΡOνίζεται πρός !κεί­ ~ί­

νη την αΙώνια παροvσία .•
. Αντίθετος σνΥχρονισμός
Αντίθετος aνyχΡOV1σμός δέν VπάΡXει,
• Sw \ιτrάρχει,
δδηλαδή
ηλαδή τό άτο άτομο
μο εΙναι άδάδννατο
ννατο να σνyχρoνίσr;ι
aνyχρoνίστ;ι τό πνεiίπνεiίμα του
μα τοΟ
ΧριστοΟ.
Χ ριστου Τό cΠoμo εΤναι
. \ιτroχρεωΜWo να σνΥχρονίζεται
εΙναι VπoXρεω�o aνyχρoνίζεται μέ μΕ τό
πρόσωπο
πρόσωπο του τοΟ ΈΈνός,
νός, δηλαδή να ζ� ζfj την παροvσία, τη ζωή καΙ
τόν λόΥΟ Έκείνοv.
τΌv λόγο 'EKffvOV. Γιατί; Διότι ~y μέσα,
!κεΙ μtσα, δηλαδή μέσα μtσα στΌv
στόν
-Ενα �εIνoν,
"Ενα έκεΙνον, δ λόΥος
λόγος ηταν τό Ιδιο μέ τη ζωή καΙ fι
{διο μ� ή ζωή ηταν τό
{διο μ�
Ιδιο μέ τόν λόΥΟ, ΥΙατΙi μέσα
λόγο, YIcrr μtσα σ' !κεΤνον
~ίνoν φανερώθηκε τό άπόλvτo, άπόλ\fTO,
τό αΙώνιο. Ή Ιστορία λοιπόν gxfI ~χει τώρα μέσα
μtσα της μέ με την TΓaΡOV­
παροv­
σία �etvOV
AκeivOV του αύτοταπεινωμέvοv τό αΙώνιο μέτρο
τοΟ αύτοταπεινω�οv ι.&tτΡO της, κινεΙ­
ται δηλαδfι
δηλαδή Υ\ιρω αύτόν. "Ωστε
γύρω άπ' αύτ6ν. -Ωστε fιή TΓaPOVma
παροvσία καΙ fι ή ζωή τουτοΟ
ΧριστοΟ μέσα
Χριστου μtσα στήν
στην ΙΙστορία
στορία SW δέν εΙναι άπλως περασΜWΗ,
"ΠερασΜWΗ, δέν SW
εlναι άπλως Ιστορική, άλλα εΙναι μοναδική μ�
εΙναι μέ την Μιοια δτι δτt
άποτελεί τό πλήρωμα του
άποτελεΙ παρovσία καΙ fι
τοΟ χρόνοv. Ή παροvσία ή ζωή τov
εΤναι
εΙναι τό άπάπόλVΤO
όλVΤO πλήρωμα του τοΟ XpόyOV, Wc;,) fι
χρόνοv, Wiz> παροvσία καΙ fι
ή TΓaΡOVma ή
ζωή των &λλ &λλων, κοινων,
ων, KOινΩV, Ιστορικων προσώπων εΙναι μόνον σχε­
τικό πλήρωμα τoV XpόyOV. χρόνοv.
Ή παροvσία του τοΟ Ένός σταμcrrάε
σταματάειι την τριβή το τοΟ χρόνοv καΙ
υ XpόyOV
άνοίΥει wώπιον
άνοίγε1 wώ"Πιον της Ιστορίας την αΙωνιότητα, τόν αΙώνιο
νόημά της.τη ς. Ό Χριστός δ�ν δέν εΙνα1
εΙναι λοιπόν μία άπλη Ιστορική προ­
σωπικότητα, 1TOV που \rπ'ηρξε
\ιτrfiρξε κάποτε καΙ δέν ίrιτάρχει τrιά,
SW ίrιrάΡXει πιά, άλλα
άλλα
εΙναι καΙ ύπεριστο ρική προσωπικότητα, εΙναι τό αΙώνιο TΓOV
\ιτrεριστOρική που
ώρθώθηκε, όταν Ιϊλθε ηλθe τό πλήρωμα του τοΟ XρόvOV,
xpόvOV, μέσα μtσα στήν
στην
Ιστορία, ώς Ώs τό αΙώνιο παράδοξο, ώς τό «άντιλεyόμεvoν«άντιλeyόμενoν ση­ ση­
μεΙον». «Ό Υαρ γαρ χριστιανισμός λίθος ml ιστι π προσκόμματος
ροσκόμμcrrος καΙ
τιΈτρα σκανδάλοv»
πέτρα σκανδάλοv».· Από τ' cS:λλο
. • &λλο μέρος
μtρoς όμως τό Υεγονός,
γεΥον6ς, ότι δ
σΕνας αύτός ύπηρξε,
"Ενας \ιτrfiρξε, ότι lζησε
~ζησε ώς θεάνθρωπος, εΙναι cS:πειρα &mIpα
σποvδαιότερο
σπ ΟVδαιό τεΡΟ άπό τΙς lστoΡΙK�ς
Ιστορικές σwrnειες
ΣWrnειες αύταύτοΟ τοΟ γεγονό­
ου του ΥεΥονό­
τος. Ύ,τηρξε, δηλαδή αύτoταmινώθηKε,
αύτοταπεινώ&ηκε, �αβε ~αβε μορφή άνθρώ­
'
ποv. «'
TΓOV. c Αλλα μή Kαταφρoνήσr;ις
κcrrαφρovήστ:ις τoV θείκοΟθεϊκου άξιώματος,
άξιώματος, βλrnων βλέ"Πων
αύτόν Ιξωθεν τεταmινωΜWoν ώς
gξωθεν τεταπεινω�Oν Ώs όμοιον ήμίΥ'
ήμΙνο δι' ή μας ούτως

43
43
Aφάvη,
~φάvη, 0\1ου δι' έΑUΤόν». ΤoVτo το
έαvτόν». ToVτo τό Υεγονός
γεγονός της α\ιτοταπεινώ­
σεως καΙ της ινανθρωπίας
~νανθρωπ{ας έπίσης
rn{σης εΙναι
εΤναι καΙ καθ' έΑUτό
έΑUΤO άπόλVΤO
άπόλυτο
γεγονός, μοναδικό, άνεπανάληπτο·
ΥεΥονός, άνεπανάληπτο' α\ιτό α\ιτο άκριβως σημαίνει το τό
πλήρωμα του τοίί χρόνου. Ό
Ό χρόνος έπληρώθη με το
έπληρώθη μέ τό άπόλVΤO άπόλυτο
νόημα, μέ μΕ την άπόλVΤΗ
άπόλυτη άξία, δηλαδη μέσα του �xώρεσε ~xώρεσε ό άχώ­
ρητος· ΤOVτO
ρητος' ένανθρωπία. Ή Ιστορία άλλάζει, γιατΙ
τOVτO εΙναι ιναν&ρωπία. ΥΙατι εΙναι
ίδια σχετική·
η {δια σχετική' ό Χριστός όμως, δηλαδήδηλαδη τό το πλήρωμα τού του χρό­
λόγος του, ή
νου, ό λόΥος ή ζωή
ζωή του καΙ ή ή παρουσία του δέν άλλά­
ζοw, δέν
ζονν, δεν εΙναι Ιστορία μέ μΕ την εννοια της άλλαΥης, εΙναι Ιστο­ ίστο­
ρία μέ
ρΙα ΕVνOια τού πληρώματος τού χρόνου. Τούτο όμως
με την �νoια
δέν σημαίνει, ότι οΙ κατα καιρους καιΡΟ\.ις άνθρωποι δέν άλλάζουν
άλλάζονν το τό
πρόσωπο τού τοίί Χριστού μΕ με τη σχετικότητά τους. ΟΙ κατα και­
άνθρωποι, έπειδη
ρους dνθρωπoι, rnElSTj άλλάζοw, τείνοw ν' άλλάξοV\l
άλλάζονν, τείνονν άλλάξοw καΙ την
αΙώνια παρουσία 'Εκείνου, δηλαδη δηλαδη να παραμορφώσονν
παραμορφώσοw την
παρουσία του. Γνήσιος χριστιανισμός όμως· όμως δέν
δεν εΙναι αύrό'
αύτό· να
κανεΙς χριστιανός σημαίνει να πα\ισ1)
εΙναι κανεlς παUσ1J να σκέπτεται άπλως
Ιστορικά, να καταργήση
Kαταρyήσ1J μέσα του την κοινή κοινη εννοια
ΕVνOια της Ιστο­
ρίας, ή όποία τα βλέπει όλα ν' άλλάζονν.
ρ{ας, άλλάζοw. Χριστιανός γίνεται
Χριστιανος Υίνεται
κανεΙς μόνον όταν yiV1J σύγχρονος
KCXΝΕΙς σVyχΡOνOς μέ με τόν
τον Χριστό. ·Οταν ζήσ1) ζήO"'!J
άπο μέσα "['ου
άπό του την παρουσία, τη ζωη ζωη καΙ τον λόΥον a<Eivov
τόν λόγον έκείνου τού
Ένός, που δΈV τον φθείρει ή άλλαΥη
δέν τόν άλλαΥη καΙ που ή παρουσία του
άποτελεί Ενα αΙώνιο τ ώ Ρ α μέσα στήν
άποτελεΙ στην Ιστορία.
Τό
ΤΟ «τώρα» ΤOVτOτoVτO δΈV ποτΕ την
δέν χάνει ποτέ τήν άξία του, δέν περνάει
όπως περνΑVε
περναvε τα άλλα τώρα καΙ Υίνονται γίνονται παρελθόν. Τούτο Τ oVτo
εΙναι το άπειροδύναμο παράδοξο τού χριστιανισμού.
τό άπειροδνναμο χριστιανισμοίί. Να ζ;:! ζ;;l
KΑVεΙς την πληρότητα τού τώρα Θ<είνου,
κανεΙς έκείνου, να ζ;:!
ζ;;l την άλήθεια,
τη ζωή
τή καΙ την παρουσία τού
ζωη και του Ένός, τοίίτο
τoVτO σημαινει
σημαίνει να εΙναι
χριστιανός. ·Οσο μένει μέσα στην τριβη της Ιστορίας, μέσα στην
άκατάπαuστη
άκατάπΑUστη άλλαΥή των μορφων μορφων της καΙ των άντιθέσεών
της, όσο άφήνει άπλήρωτο το τό αΙώνιο σημείο
σημεΤο τού έαuτoύ
έΑUΤOύ του,
τόσο δυσκολώτερο η μCiλλoν μάλλον τόσο άδwατο γίνεται για
άδύνατο Υίνεται τόν
Υια τον
άνθρωπο να ζήσ1)
dνθρωπo χαρούμενη είδηση, τόν
ζήσ1J τη χαρούμενη τον ε\lαΥΥ ελισμό. Συμ­
ευαΥΥελισμό.
φιλίωση τού άνθρώπov
άνθρώπου μέ με τόν
τον έαuτό
έΑVΤό του καΙ μέ τόν τον κόσμο, εΙρή­
νη ΨVXης,
ΨVΧης, ύπάρχει μόνον μtσα μέσα σ' �Kείνo
~Kείνo τό
το παράδοξο «τώρα».
·Οποιος δένδεν κατορθώνει να σvyχΡOνισθ;:!
σvyχΡOνισθ;;! μέ με τό
το τ ώ Ρ α a<Eivo,
έκείνο,
να σvyχΡOνισθ;:!
σvyχΡOνισθ;;l μέ με την
711ν παρουσία τοίίτου Ένός,
"Ενός, τοίί
του θεανθρώπου,

44 Digitized by 10uk1s, March 2009


~ΙKός,
μένει «Νι κός, εΙδωλολάτρης, τέρπεται
εΙδωλολάτρης, τέρπετ αι μονάχα άτrό την
ό:τr6 τη ν ποικιλία
ποικιλία
των μορ φων τη
μορφων τηςς ίστορί
Ιστορίας αυτός ηΙ
ας καΙ άκOλoVΘεί κι' αυτ6ς την χρονική
ν χρονική
τους
τοvς κίνηση.
κίνηση. Ν Ναα πρoxωρήσ1J
πρoXωρήστ:l όμως κανεΙς πέρα άπ6 άτrό την ποικι­
ποικι­
λΙα
λία των μο μορφων
ρφων της Ιστορίας, να apt;1 αp1J άπό μέσα του τοv την κοινη
κοινή
Ιστορικότητα,
Ιστορ ικότητα, να να yfvt;1
yiV1J σίιΥχρονος
σύΥχρονος με
μ� την παρουσία
παροvσία της αΙώ­
αΙώ­
νιας μορφη
μορφης, του προσώπου του 'Ενός, τουτο σημαίνει
ς, του προσώποv του 'Ενός, τουτο σημαίνει καΙ να καΙ να
ταπεινωet:\·
ταπεινω&ij' ν' ά άφήσ1J την κοσμικη
φήστ:l τήν κοσμική λαμπρότητα, να παραιτηet:\
παραιτη&ij
άπό την κοινη Ιστορικη
κοινή Ιστ Υνώση, καΙ να μEfvt;1
ορική γνώση, μείν1J μόνος, να yfvt;1Υίντ;ι
άφήσ1J την ποικιλία
μόνος, ν' άφήστ:l ποικιλία του παρελθόντος καΙ του κοινου
παρόντος καΙ να ζήστ:l ζήσ1J μέσα
μέσα στό
στό αΙώνιο τώρα «ΈVώΠΙOς
«ένώπιος ένω­ ΈVω­
πίφ». Τούτο σημαίνει ότι ή
πίCj)>>. ToVτo ή σχέση του άν&ρώποv
άνθρώπου μέ με το
τό άπό­
λυτο
λvτο καΙ το τό παράδοξο γνωρίζει
Υνωρίζει μόνον gva ~να χρονικό
χρονικο σημείο, το τό
τώρα, τό το παρόν
παρον ώς πλήρωμα του πνεύματος. Να yfVt;1 Υίντ;ι κανεΙς
σVyχρoνoς μ� με την
τήν παρουσία Έκείνου, σημαίνει ν' άφήστ:l
παροvσία Έκείνοv, άφήσ1J τούς
ω
αιωνες, πού κυλοW δίχως να τόν άλλάζονν
αι νες, πού κvλονν δίχως να τον άλλάζοw καΙ δ'χως να καΙ δίχως να τον
τόν
άτrOKαλύπΤOνν,
άποκαλύπτονν, καΙ καΙ να ζήσ1J ώς μόνος, ώς ΨVXή
να ζήστ:l ΨVXη καΙ πνεϋμα,
πνείίμα,
την άλήθεια, τη ζωή ζωη καΙ την παρουσία Έκείνοv. Άλλα ή δύ­
παροvσία Έκείνου.
ναμη πού όδηΥεί πέρα άπο άπό την άπλη Ιστορικη Υνώση, πέρα
Ιστορική γνώση,
άτrό τήν
άπο την άπλη Ιστορικότητα των ΠΡαΥμάτων -- &κόμη άκόμη καΙ των
χριστιανικων - εΙναι ή
- εΙναι ή πίστη,
πίστη, αύτή συλλαμβάνει την
αύτή ΣVλλαμβάνει την ουσία
ουσία
του παράδοξου.
παράδοξοv. Σ' αύτήν αυτην τη δύναμη άτrOKαλύπτeται
δύναμη άποκαλύιττε τό τώρα
ται το
όπου μέσα έxώρεσe
!κείνο, οποv έχώρεσε δ ό άχώρητος. Για τόν τον πιστό όμως όμως
άποτελεί ΠΡαΥματικότητα μόνον έκείνο τό το παρόν- το τό παρελθόν
παρελθον
-όπως τούτο σπουδάζει ή
τoVτo σποvδάζει ή Ιστορία-
ίστορία- Υια τόν τον πιστό
πιστο δένδεν άπο­
τελεί παρα ΠΡαΥματικότητα δεύτερης σeιρας σειρας καΙ άξίας.

45
Digitized by 10uk1s, March 2009
Γ'
Γ'

ΟΧ ΡΙΣΤΙΑΝΟΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ ΤΗΣ ΥΠΑΡΞΕΩΣ ΚΙΡΚΕΓΚΑΑΡΝΤ


ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΣ

α Ιρετα 1TVε\ιμαΤα,
!ξαίρετα
Τρία Ιξ 'Πνε\ιμαΤα, t<λ
t<λασσιt<α ΕΙς τό εΙδος
ασσΙKά εΙς ~ειΙ νά
ΕΤδος τους, fχ.E να
παΡOVσιά01} δ
-παΡOV01άσt;l δ Su-nt<o
δυτικο - Eευρωπαϊt<ός χριcrrιανισ μός, τόν Ιερό
ύρω-rrαϊKός χριστιανισμός, IΕρδ
Α όΥουστΤνο , τΌv μαθηματικό Πασι<άλ
ΑύΥουστΤνο, Πασκάλ καΙ τΔv
τΌv φιλόσοφο
φιλόσοφο Κιρ­
t<εΥι<άαρvτ. ΟΙ δύο -πρωτοι
Kεyι<άαρvτ. πρωτοι ΕΤναι
εΙναι μεγάλα
μεΥάλα -τiκνα
"1iκνα τοϋτοΟ t<αθολιt<οv
καθολικοϋ
χριστιανισμοϋ, δ δ τρίτος
τρίτος εlναι
ΕΤναι μεγάλος
μεγάλος βλαστός
β λα crr ός τoV
τοϋ προτε­
-προτε­
σταντισμοΟ.
σταντι σμοϋ.
-Qταν
-Qταν τ τα βάρβαρα
ά βά yεPIlavIt<a
ρβαρα γε ρμανικά φϋφϋλα
λα ά άρχισαν
ρXΙΣΑV να μπαίνονν
νά μ -παίνονν
στήν -ΠαΥι<όσμια
CΠΉν παyιcόσμια Ιστορία, δταν δ ηλαδή τό δ
δηλαδή δvτικο-ρωμαϊt<ό κρά­
υτικο-ρωμ αϊκό κρά­
άρχισε
τος ά ρχισε να δVΤΙKή tι<t<λησία
νά διαλύεται καΙ ή δυτική !κt<λησία κινδννευΕ
κινδύνευε να
νά πα­
-πα­
ρασvρθij κι' αύτή μέσα
ρασυρθ1j ~σα crr
στόν
ov t<οσμοϊστορικό
κοσμοϊστορικό crr στρόβιλο της κατα­
ρ6βιλο της κατα­
στ ροφη ς, όταν τά
στροφης, όταν τα άρχαΤα υ.ληνορωμαίκα !ρείσματα
υ.ληνορωμαϊκά ΙΡΕ{σματα τοϋ πολι­
-πολι­
τισμοΟ
τι τη~ Δύσεως
σμοϋ της Δύσεω~ καΙ μαζΙ μ' αύτά αVτα τό ρωμαϊκό κράτος K<rιiρ­ ι<α'Tiρ­
ρεαν, όταν τέλος Ιφαίνovταν
ρeαν, !φαίνονταν ότι καΙ καΙ ή ή ρωμαϊκή
ρωμαϊκή OOcλησΙα
!κt<λησία 6ά θα
παραδoe;:ϊ στην καταcrr
-παραδoθij καταστροφή, τότε άκρι
ροφή, τότε άκριβω~ω
β ς ή
ή Ι
Ιστορική
στο ρι κή μοΤρα
στη Δύση τΌv ΙΕρό
!χάρισε στι'ι Ιερό Aόyoucrr
ΑύΥουστίνο. ΑόΥou στΤνος κα­
ivO. ·0 ΑύΥovστΤνος
τώρθωσε να νά ένώσt;l μ�α crrb Υόνιμο
~ώ01} μέσα στό γόνιμο καΙ -πλουσιο-πάροχο 'ΠνΕVμα
πλουσιοπάροχο 1TVeVμα
του τάτα ζζωηφόρα
ωηφόρα crr στοιχεΙα της παλαια~
ΟΙΧΕΤα της t<ληρoνOμίας. Ό
-παλαιας t<ληΡOVOμίας. ·0 Αύ­
Αυ­
yournvoς συγχ
γουστΙνος ώ νΕυσε ~σα
σvyχώνευσε μέσα crr
στόo 1TVeVμα υιληνιteή φι­
'ΠνΕVμα του τήν υ.ληνική
λ ο σοφία με
λοσοφία με τό 1TVeVμα
'ΠνΕVμα του
τoV χριcrr
χριστιανισμoV
ιανισμου καΙ τ τα -παρέδω1<Ε
ά πα~δωKε
!vω~α στι'ιν
!νωΜΈVα στην rnοχή του. τov. ΜεΜε τΟν
τΌv σνν δ υασ μ ό αύτΌV των δύο
σννδυασμό
-πνευμάτων,
1TVEUμάτω ν, τοϋ τoV έ!λληνικοϋ
λλη νικοϋ καΙ τον τοϋ χριστιανικοϋ, ~βαλε δ
χριcrr ιανικον. �βαλE δ
ΑύΥουστίνος
Aόyoucrr ivos τάτα Ισχυρά θε θε~λια Wbs μεγ
μέλια ΈVός μεγάλου
άλου lστορικοϋ ~­ μέλ­
λOvτoς. Τό μέλλο
λοντος. ~λλoν τOVτO ηταν δ
ν τούτο δ δυτικός
δVΤΙKός Μ Εσαίων , τα
Μεσαίων, τά χίλια
χρόνια της X
χρόνια της Xριστιαvικης
ριστΚXVικης -π παιδείας
αιδείας τ των
ων β αρβάρων λαών
βαρβάρων λαών της της
Δύσεως. ΚατάΚατα τά χΙλια αύτά
τα χίλια χ ρό νια δια-rr
αVτά χρόνια διαπαιδαγωγήθηκαν
αιδαyωyήθηKαν
άπό την καθολική OOcλησία !κt<λησία μεμε τό 1TVeVμα
'ΠνΕVμα τον
τοϋ ΑόΥουστί
ΑύΥουστίνου νου
όλοι ΟΙ
οΙ λ
λαοΙ
αο Ι της Δύσεως. 'Έτσι δ ΑύΥουστίνος δέv
'Έτσι δ Aόyoucrrivoς δΈV ΕΤ ναι εΙναι μόνον
δ -πα τήρ της
πατήρ της δUΤικης
δVΤΙKης tι<t<λησίας.
!κt<λησί~, άλλάλλα ά καΙ δδ τrνεuματΙKός
ΠVΕVματΙKός πατήρ-πατήρ
της δδVΤΙKης
υτικης Ευρώπης.
Eύρώ-rrης.

47
Ό Πασκαλ �μφΑVίζεται
έμφανίζεται τόν
τον δέκατον έβδομον
εβδομον αΙώνα,
αίώνα, όταν
τα μαθηματικα άπο το
μmh)ματικα καΙ ή λογοκρατία άπό τό ΕVα
εvα μέρος
μέρος- καΙ ή πολι­
τικη
τική άπOλVΤαΡXία άπο άπό τό
το άλλο 1jTav στην
fιταv σττ; ν άκμή τους. Τον
αΙώνα αύτον
αύτόν κυριαρχεί ή άπόλVΤΗ λογικότητα' όλα εΙναι Εδώ έδώ
ΠΡOσδιωρισΜΈVα μmh)ματική άκρίβεια •Απδ
πρoσδιωρισΜΈVα μέ μαθηματικη Απο το •τό άλλο μέρος
μέρος­
ή πολιτικη
πολιτική �ξoυσία
έξουσία τοντόν αΙώνα avTovαυτον γίνεται άπoλvταΡXία'
άπολυταρχία'
εΙναι ή δυναστικη �ξoυσία
έξουσία πού ήγεμονεύει
ήγεμονευει τα πάντα. Ή Ή πολι­
τεία ώς KεVΤΡΙKη �ξoυσία ύποτάσσει όλες τΙς τάξεις'
ώς- κεντρική έξουσία ύποτάσσει όλες- τΙς- τάξεις-ο τα δίκαια
τών κατα μέρος
μέρος- φεουδαρχών τα παραμερίζει το τό κράτος καΙ ή
κεντρικη �ξoυσία ΠΑVΤOδνναμη. Ό δυνάστης
έξουσία γίνεται παντοδύναμη. δννάστης τα �ξoυ­ έξoυ~
σιάζει όλα. Τοίίτο
τουτο εγινε κατα κλασσικο
κλασσικό τρόπο στη στή Γαλλία. "ΕναΟΕνα
άπOλVΤαΡXΙKό,
άπολυταρχικό, δυναμικο
δνναμικό κέντρο, το τό πρόσωπο τοίί του δυνάστη,
δννάστη,
τα �ξoυσιάζει
έξουσιάζΕΙ δλαόλα καΙ �πιβάλλει
έπιβάλλει σε σέ δλα
όλα τηντήν τάξη καΙ τό το ΣV­
στημα. Παράλληλα πρ Ος av-rTjV
πρός αύrήν τήντην πολιτικη άπOλVΤαΡXία τΟν
πολιτική άπoλvταρxία
αΙώνα τοίίτον
τουτον ύ πάρχει ή τά
ύπάρχει τάση
ση πρ
πρόςΟς άΠOλ
άΠΟλυταρχία
VΤ αΡXία του λογικου·
τοίί λογικοίί'
τα μαθηματικα
μmh)ματικα καΙ ή φυσικη
φυσική έπιστήμη φθάνουν τώρα σε σέ δια­
τυπώσεις- κλασσικές. ΚαΙ ή φιλοσοφία ζητεί καθολικη ΈVότητα
τυπώσεις
τών όντων μέ τα μέτρα της- της λογικης.
λογικης-. Ή φιλοσοφία του τοίί Σπινόζα
εΙναι ή κλασσικη
κλασσική έκφραση
Εκφραση τοίί
του πνεύματος
ΠVευματOς- τοίί του αΙώνος TOv-rOV. τα
αίώνος τoVτoυ.
μαθηματικα εΙναι το πρότυπο της της μεθόδου καΙ και για τόν Σπινόζα.
Ή «Ήθικη»
«Ήθικτμ> τοίί
του Σπινόζα εΙναι Ενα ενα ΣVστημα
ΣVσπιμα όρισμών, άξιωμά­ άξιωμα­
των, προτάσεων, άποδείξεων, πορισμάτων, λημμάτων καΙ
αΙτημάτων.
αίτημάτων. Μια σιδερένια πειθαρχία κυριαρχεί μέσα σ' αVτδ cxVτo
το έργο
εΡΥΟ τοίί
του Σπινόζα. ΚαΙ το έργο εργο αv-rό
αύrό τουτοίί πνεύματος
πvεVματoς θέλει
να έκφράσ1J
έκφράσι:1 την ovaia τοίί κόσμου. Ό νοίίς
ουσία του νους θέλει να φέρΤ.1 εΙς
φέΡ1J εΙς­
φώς το ΕΙναι, την ΠΡαΥματικότητα καΙ
φως τό και τήν
την ΆVαyκαιότητα
άναΥκαιότητα του τοίί
κόσμου. "Ωστε
ΩΩστε καΙ
και ό κόσμος εΙναι μία αΙώνια
αίώνια και καΙ σιδερένια πει­
αUτή εΙναι ή ΆVαyKαιότητα καΙ ή αΙτιότητα. <ο
θαρχία, ΑVτη Ό Καρτέ­
σιος, τέκνο καΙ αυτΟς
αυτός τοίί
του αΙώνα av-rOV,
αύroυ, εβαλε τα θεμέλια αύτης ΑVτης
της
της άπολυταρχίας της λογικης, έβαλε εβαλε τΙς πρωτες
πρώτες βάσεις· του τοίί
σιδερένιου aVTOV,
αύτου, όπως τόν αιωνα. <ο
τον είπανε, αΙώνα. ΥαλλικΟς πολι­
Ό Υαλλικός
τισμΟς καΙ ή γαλλικη
τισμός έκφράζονν μαζΙ
γαλλική πολιτεία �Kφράζoυν μαζι καΙ τα δύο κλασ­κλασ­
σικα τό πνΕVμα
πvΕVμα πού �ΠΙKρατεί
έπικρατεί τον αίώνααΙώνα αυτοναυτόν στη στή δvτικη
δυτική
Ευρώπη.
Ή άπoλ
<Η v ταΡXία όμως α
άπολυταρχία ύτη της
αύτή της λ ΟΥικης καΙ τοίί
λογικης του νόμου της της
αΙτίας καΙ τοίί
του άποτελέσματος δέν ίKΑVOΠOιεί
ίκανοποιεί την ψ τοίί Άv-
vχη του
ψυχή

48
48 Digitized by 10uk1s, March 2009
θρώπου,
θ ρώπου, δ�ν δεν ΥεμΙζει
Υεμίζει τ1Ίν έσωτερικότητα το
την !σωτερικότητα τοίί
ύ πvεUματos.
πvευματoς. Κα
το χ
τό αρακτηριστικ ό εΙναι Ο
Xαρακτηρισ-rΙKO ΤΙ aτή
δτι aτή χώρα άκριβώς
άιφιβως ΟΟ ίνη της Eu-
έκείνη Ευ­
ρώπης, ό δπου άκμάζει καΙ θριαμβείιει
που άκμάζΕΙ θριαμβeόEΙ ή ή καθαρή λογικ
λΟΥική, στη Γ
ή, aτή Γαλ­
αλ­
τοίί δ
λία τού δεκάτου
εκάτου έβδόμου
�βδόμoυ αΙώνα, έμφανίζεται ή βαθίιτατη
αιωνα, �μφανίζεται βαθUτατη �ε έκείνη
ίvη
ΨVXή, ή βαθίιτατη έσωτερικότητα τοίί ΠVευματOς
ΨVXή. Τι βαθύτατη �σωΤΙ;ΡΙKότητα τού πvευματoς που δΈV πού δεν την
ίκανοποιεί ή λΟΥοκρατία, ή νοησιαρχία. ΚαΙ τό το παράδοξο εΙναι,
ότι ή ψυχή
δτι ψυχή αύτη
αVτη μμεε τήν άπειροδνναμη έσωτερικότητα
τή ν άπειροδWαμη �σωτερικότητα εΙναι ΣVν­ συν­
δυασμένη
δυασμένη μαζΙ μαζl με
με μια μαθηματική μεΥαλοφυία. Έννοοίίμε τον Πα­
μεΥαλοφυΙα. Έννοούμε
σκάλο
σκάλ. Καθαρώτατη διαUyeια διαUyεια της διάνοιας καΙ ΣVVάμα σννάμα θρησκευ­
θρησκευ­
τικά, χριστιανικά, φλ oyι σμ!vO πάθος της ψυχης, διαvyέστατη
φλΟΥισμένο διαvyέσ-rατη
αίσθηση της μ
αίσθηση μορφης καΙ βαθίιτατα
ορφη ς καΙ βα6Uτατα σνΥκλονισμένο
σvyκλOνισμένO σνν ΣVVαίσθημα,
αίσθημα,
αVτα τα άντίθετα
αύτα ΆVτίθετα καΙ παράδοξα ΣVVδυάζOVΤαι μέσα aτήν
παράδοξα ΣVVδυάζOνται στην προ­
σωπικότητα τού τοίί Πασκάλ. Ό μυστικός
μυστικος παλείιει
παλeUeι μέσα του μ! με τόν
τον
λΟΥικό, 6 Χριστιανός μ� τόν -Ελληνα, ή πίστη μ�
ό Χριστιανος με τον αΕλληνα, ή πίστη με τη λΟΥική.
λΟΥική .

> Απο
• Από δλους
όλους τούς φιλοσόφους τού τοίί σιδερένιου ΑVΤ Oύ αΙώνα, τού
aISePWIOV αύτοίί τοίί
αΙώνα
αΙώ φυ σικών ννόμων
ν α τών φυσικών όμων καΙκαΙ της λΟΥικης,
λoyικi'jς, πού κι' αύταΑVτα τα
άσθενικά τους σώματα τούς άνάΥκαζαν
άΣΘΕVΙKά άv άyκα ζαν να στραφονν
στραφούν πρός τα
μέσα, 6 δ Πασκάλ εΙναι δ 6 έσωτερικώτερος
�σωτεΡΙKώτερoς καΙ τρυφερώτερος,
τρυφeρώτεΡOς, εΙναι
lκεivOS
�ίνoς πού πάσχει περισσότερο καΙ rnιστρέφει βαθUτeρα
που πάσχει βαθίιτερα πρός
προς
τήν !σωτερικότητά του, τη μ
την έσωτερικότητά υστική πτυχή
μυστική ΠΤVΧή τηςτ η ς ψυχης
ψυχης του.
του.
Ή ψυχή καΙ 6
Ή ψυχή δ Θεός, τό κυριο τούτο δίδαγμα
κίιριο ΤOVτO δίδαΥμα τοίί
τον ΑίιΥουστΙνου,
ΑύΥουστίνου,
καθως
καθώς καΙ δλα όλα τα βαθια νοήματα
νοήμCX"1'α της μεσαιωνικης μυστικης,
άναφαίνονται
ΆVαφαίνOνται τώρα μέσα στην στήν προσωπικότητα τού τοίί Πασκάλ,
δ δποίος Υνωρίζει δσο
6 όποίος γνωρίζει όσο KΑVεΙς κανεΙς άλλος τα μαθηματικά καΙ τη
μαθηματικα
νομοτέλεια της της φυσeως. πυρινο θρησκεVΤΙKό
φύσεως. Τό πίιρινο θρησκεVΤΙKO πάθος, 6λο­
πάθος, ή δλο­
πόρφυρη στροφή της ΨVΧης
πόρφυρη ΨVXης πρός τα τ ά μέσα,
μέσα, κατακαίει την την προ­
σωπικότητα τοίί τού Πασκάλ.
Π ασκάλ. Προτοίί
Προτού &κόμη yIV1J σαράντα έτών
άκόμη Υίν1] !των
ο
6 Πασκαλ
Πασκάλ πεθαίνει. ΤΟ
Τό χριστιανικό δμως
όμως φώς
φως της ψυχης
ψυχης του
του
καΙ ή μεταφυσική της νοσταλΥία εβαλαν
καΙ εβαλαv τα τά άμετακίνητα
άμετακίVΗτα σU­ ΣU­
πού χωρίζουν
νορα, που χωρίζουν τη λΟΥικη Υνώση γνώση άπό την πίστη.

11
ΙΙ

Τρίτη μeΥαλοφvtα τοίί


Τρίτη μεΥαλοφυtα τού δυτικο - εύρωπαϊκοίί
ευρωπαϊκού χριστιανισμοίί
XρισΤΙΑVισμOν
εΙναι ό
eΙναι ό Δανός
ΔΑVOς φιλόσοφος
φιλόσοφος ΚΙΡκεΥκάαρντ.
Kιρκeyκάαρντ. Κι'
Κι αύτός
ΑVτός εζησε μόνον
ι

σαράντα δvo χρόνια, άπό τ


δυο χρόνια. τα 1813 έως τα
α 1813 τα 1855.
1855. Άνήκεl
'Ανήκει στόν
στόν

49
49
αι ωνα των
αΙώνα τών μεγάλων φιλοσοφικων
φιλοσοφικών καΙ rnιcrr ~πιστημoνΙKών
η μονικων ΣVσ-τη­
μάτων
μcΠων καΙ ΚVρίως Τι δράση του ΣVμπίπτει
κvρίως f} συμπίπτει μ� μ~ την rnοχή
rnoχT] της άπο­
λVΤαρχίας τoV
λvταρχίας τοίί φιλοσοφικοv
φιλοσοφικοίί ΣVστηματoς
συστήματος TOV τοσ Έ�λoυ.
Έy~λoυ. "Ο λόΥος
γίν
Υίνεται
εται κατά τόν τΟν -Εγελο
-ΕΥελο φυσική
φυσικη καΙ Ιστορική
Ιστορικη σάρξ. Φυσι1<ή
Φυσικη
χαΙ Ιστορική πραγματΙKότη-rα εΙναι
lστορικη πραγματικότητα εΤναι δόο
δύο δψεις
οψεις τoV
τοίί αΙωνίου λό­
γου.
yov. 'Αλλά
Άλλά δ 6 λόΥος αύτός
αύτ6s - hσι
- hat διδάσκει δ -ΕΥελος - - ΕΙναι
ΕΤναι
γενικός
Υενικός καΙ &φt;lρημWος'
άφτιρημένος' μεταχειρίζεται δμως όμως τά σvyκεκριΜWα,
σvyκεκριμένα,
εΤτε πρόσωπα εΙναι εΤναι εΤτε λαοί, ώς δΡΥανά
ΟΡΥανά του.τov. «Τό
«ΤΟ γενικό
Υενικό �ρχε­
~ρχε­
τω στην πραγματικότητα διά μέσου τον
δια ~σoυ τοίί εlδικοω.
εΙδικοώ. Τά τα άτομα
καΙ
χαΙ οΙ λαοί, δση όση σημασία καΙ αν �Ow, ~oνν, &φανίζονται
άφανίζovται wώπιον
Βιώπιov
τοϋ
τοίί γενικον
Υενικοίί πνείιματος.
πνεύματος. Τό ΤΟ Τδιο δμως
όμως τοϋτο
τοίίτο πνενμα
πνείίμα διαμορφώ­
νει τά
τα &τομα καΙ το\ιςτούς λαοΙΙς
λαούς ποΙΙ
πού χρειάζεται Υιά το\ις τovς oκ01fOVς
σκoπoVς
του.
τov. 'Έτσι τά τα δικαιώματα τoV τοίί Υενικοv
yεvΙKoίί παγκοσμίου πνΕVματoς
πνεύματος
εΙναι
εΤναι πάνω
πάνω άπό τά δικαιώματα των των &τομικων
άτομικων πνevμάτων,
πνευμάτων,
~στω καΙ αν αύτά
�στω ΣVμβOλίζOνται άπό
αύτα σvμβoλίζoνται άπδ δλόκληρους
6λόκληρους λαοός.
λαούς. -Ολη
f!
ή φιλοσοφία TOV τοίί "Ey�λoυ εΤναι ινας
Έy~λoυ εΙναι θρίαμβος TOV
ενας θρίαμβος τοσ yeνΙKOν
Υενικοίί καΙ
χαΙ
&φt;lρημWου πνΕVματoς
άφτιρηΜΈVoυ πνεύματος rnάνω στό εlδικό. εΙδικό. ΕΤτε
ΕΤτε &νθρωπος
άνθρωπος εΤτε
λαός εΙναι
εΤναι τό
το εlδικό
εΙδικο πνώμα,
πνeVμα, Υίνεται δΡΥανοΟΡΥανο Υιά Υια την rnικρά­
τη
τησηση τον
τοσ γενικον.
Υενικοίί. "Η όντολΟΥία νικάΕΙ
νικάει �δω
~δω τη λΟΥΙκή.
λΟΥική. «Κάθε
πραγματικό
πραyματtKO εΙναι λΟΥικό' καΙ κάθε λΟΥικό λΟΥΙΚΟ Υίνεται πραγματικό».
"Ο λόΥος αύτός
αύτ6s τον
τοίί Έy�oυ, νοϋς, SW
"ΕΥυ.ου, δ νοσς, δ~ εΙναι δ Τδιος μ� μ~ τόν
τΟν κρι­
τικό
ΤΙΚΟ λόΥΟ TOV KΆVΤ, SW
τοσ Κάντ, δ~ εΙναι
εΤναι δ καθαρά
καθαρα &νθρώπινος
άνθρώπινος λόΥος,
τroύ sW
αύτός ποΙΙ δ~ f!μπορel
ήμτroρεI νάνα �ξιxνιάσt;ι
~ξιxνιάστι την άνΤΙΚΕιμενικότητα,
άνΤΙKειμΕVΙKότητα, την
"ΠΕμπτουσία
πεμπτουσία των δντων, οντων, άλλάάλλα εΙναι
εΤναι δ λόΥος δ διαλεκτικός, δ
άντικeιμeνΙKός,
άντικεΙΜΕVΙKός, ποΙΙ
πού �ξoυσιάζEΙ
έξουσιάζει �σωθεν
~σωθεν τά τα πάντα. Πρόσωπα καΙ
λαοί, κοσμοϊστορικά
κοσμοϊστορικα πρόσωπα
πρόσωτrα καΙ κοσμοϊστορικοΙ
κοσμοϊστορικο\ λαοί, δση όση
άξΙα κι αν εχοw,
&ξία ~oνν, εΙναι
εΤναι άπλοl
άπλοΤ Μολοδόχοι cxVTOii αύτοσ τον
τοσ πνείιμα­
πνεύμα­
τος, cxVτης
αύτης της όντολΟΥικης διαλεκτικης' δ προορισμός τους
εΙναι
εΤναι νάνα δαπανηθονν
δαπΑVΗθow �ξ ~ξ όλοκλήρου
δλοκλήρου Υια τοΙΙς τούς σκΟ1ΤοΙΙς-
σκοπούς· cxVτης
αύτης
της διαλεκτικης. Τό ΤΟ &φt;lρημένο
άφ1Jρημένο καΙ γενικό
Υενικο καταβιβρώσκει λοι­
πόν
πΟν �δω~δω τό το σvyκεκριμwο
σvyκEΚPIμwo καΙ την τήν προσωπικότητα.
τrρoσωΠΙKότητα. Τό b ΣV­
σύ­
στημα τοστο
τοϋτο της διαλεκτικης τον τοσ "Ey�oυ
"ΕΥυ.ου KαλVπτeι
Kαλύπ-reι τάτα πάντα.
"Η &ξία
άξΙα τον
τov προσώπου, f} Τι προσωπι1<ή
προσωπικη παρουσία
τrαρoυσία Tovτοσ &νθρώ­
άνθρώ­
που, άξΙα
&ξία άναντικατάστατη άπό την mοχή rnoxTι των "Ελλήνων,
&ξία
άξία ά-πόλυτη
άπόλvτη κατά κατα την χριστιανι1<ή
xριστιαvικη θρησκεία, καταπνίγεται
τώρα κάτω άπό άπο τό το βάρος της διαλεκτud'jς
διαλεκτιxfjς τον "ΕΥυ.ου. ·Η
τοίί "Ey�oυ. "Η

50
50 Digitized by 10uk1s, March 2009
προσωπικη
προσωπική παροvσία άνθρώπΟV εΤναι
παροvσΙα τοΟ άvθρώποv άπλώς εvα
εΙναι άπλως Wa σημεΙ0
σημel0
περαστικό, μιά μια παροδικη κή στιγμη
παροδι στΙΥμή τοΟ ΙστορικοΟ δράματος,
δράμ ατος , πού
ποv
ΜΥεται διαλεκτική
Myeται διαλεκτικη τοΟ πvείιματoς.
ΈνΑVΤίOν αύτης α<rrης της άτrOλ\ΠαρχΙας
άπOλVΤΑΡXίας της διαλeκτtKης,
διαλεκτικης, που ποv
KΑΤΑΠVίyει
καταπνίΥεΙ την προσωπικότητα
προσωπικότητα τοΟ άvθρώποv, άνθρώπΟV, ήθικη -fjθική καΙ
θρησκεVΤΙKή, έναvτίOν
θρησκeVΤΙKή, WΑVΤiOV της 6vτoλoyΙας
6vτoλoγίας καΙ τοΟ σιδηροΟ σιδl1ΡΟΟ νόμοv
της διαλeκτικης, υψώνεται 1'ή1 χριστιανική
διαλεκτικης, ύψώνeται XριστΙΑVΙKη μορφή μορφη τοΟ Κιρκε­
yκάαρVΤ. ΓεwηΜΈVoς
Υκάαρντ. ΚΙΡκεΥκάαρντ στην Κοπεγχάγη fιδη
Γεννημένος δ Kιρκeyκάαρντ
άπο τα
άτrό τά πρωτα
πρώτα χρόνια
XρΌVια της νεότητάς -rov Vπ�φερε υπ~φερε σωματικά
άπο την άσ6eνΙKή
άτrό άΣΘΕVΙKή TOV
-rov κράση
κράση καΙ ΨVΧΙKά
ΨVXΙKά άτrό άπο την βαρv6vμία
βαρVΘVμία
τοΟ πατέρα
π�ρα TOV, που
ποv τόν
TOv βάραινε κάποιο έφηβικο
έφηβικό άμάρτημα.
Ό ν~oς άνΕτράφη μ�
ν�oς άvετράφη μ~ «VπερβOλΙKή
«υπερβολικη αίιστηρότητω
αύστηρότητα» κατά τΟ τΟ πvΕVμα
πvεϋμα
τοΟ χριστιανισμοΟ
XpιστιΑVισμOo καΙ δ πατέρας
π�ρας TOV τoV παροvσΙασe &ΠΙ
τov τrαροvσίασε άπ' άρχης
τόσο Evτονη
EvTOV.., την ΆVΤΊθεση τοΟ eetOV καΙ τοΟ άvθρωπίνοv άνθρωπ{νοv νό­
μοv, ώσ-rε
ώστε χαράχθηκε βαθUτατα
βαθύτατα στην ΨVΧή ΨVXή τoV 1'ή1 πεποίθηση,
δ-n
ότι δ δ στΑVρός
στΑVpOς τοΟ ΧριστοΟ εΙναι το σύμβολο Υιά
τό σίιμβολο γιά τη μόνιμη
μΌVιμη
σχ~ση τοΟ ΘεοΟ καΙ τοΟ
σχ�:τη τov κόσμοv. ΤOVτo σημαίνει σημα{VΕΙ δτι το τό θεΙο
μ~σα στόν
μ�σα στον κόσμο νικάει μόνον μ� μΕ την αύτοταπε{νωσή
αύτοταπείνωσή TOV. Ό Ό
ΚΙΡκεΥκάαρντ έσπoιιδασe
Kιρκeyκάαρντ έστroυδασε στόστο Πανεπιστήμιο
Παvεπιστημιo της ΚοπεγχάγηςΚΟπεΥχάΥης
θεολογία. Ό Φάοvστ, δ Δον
φιλοσοφία καΙ θεολΟΥία. ZovΆv καΙ δ ΑΙώ­
Δόν Zovάv
νιος Ίοvδαlος εlναι ~ματα
νιος' lovSaIoς εΙναι �ματα που
ποv σvyκινOνν
σvyκινOVv άπ'
άτr' βαθύτατα
άρχης βαθίιτατα
την ΨVΧή
τήν ΨVXη καΙ το πvΕVμα -rov. Κατά τό
τό πvεϋμα 1835 ή Ισωτερική
το 18351'1 έσωτερική τov
ζωη περνάει μία σvv
ζωή σνντριπτικη κρίση· δ χριστιανισμός
ΤΡΙΠΤΙKή κρίση' XριστιΑVισμOς TOV -rov κλο­
νίζεται. Δw Δέv χάνει β�βαια
β~βαια τότο ένδια�ΡOν
WSIa~ΡOV TOV Υιά για τη τη θεολογία,
θεολΟΥία,
άλλά τον ~λκύoνν τώρα πολv
τόν έλκύοvv πoΛU 1'ή1 τέχνη
Πχνη καΙ ή φιλολογία. ΤΟ
1'1 φιλολΟΥία. Τό
παράδοξο εΙναι εlναι ότι
ότι όσο
όσο μεγαλώνει μι;σα ~σα TOV 1'ή1 σvv σννείδηση
είδηση ΥΙcXγια
τον ΙξαιρeτΙKό
τόν έξαιρετικο προικισμο
προικισμό της ΨVΧης ΨVXης καΙ τοΟ πvείιματός TOV,
τόσο
τό Wτείνεται καΙ 1'ή1 άμφιβολία TOV περΙ τοΟ ό:v
σο ΈVΤΕίνeται Άv θά Kατoρθώσt;1
κατορθώΟ1Ί
ποτε
πoτ� να νά παροvσιάΟ1Ί έξαιρετικο gpyO. Ό κλονισμός
παροvσιάσt;1 έξαιρeΤΙKό κλονισμος όμως έκeI­ αιι­
νος τοΟ χριcfrιανισμοv
XΡΙΠΙΑVισμOo TOV ηταν 1iorαv περαστικός. -Υστερα
-Υ στερα άπο την
άτrό τήν
πρώτη T OV άναστροφή �
TOV άναστροφη με την τέχνη
Πχνη καΙ τη φιλολΟΥία θίιeλλα
τη φιλολογία ή θύελλα
καΙ 1'ή1 δρμή ΨVXης TOV ρίχνεται δλόκληρη πάλιν πρός
δρμη της ΨVΧης πρΟς τοντΟν
XριστΙΑVισμό. Άποφασίζει
χριστιανισμό. 'Αποφασίζει να ζήΟ1Ί ΥΙ'
νά ζήσt;1 γι' αύτόν, να άφιεpωe;:}
νά άφιeρωΘ;)
ώς άτομο έγκόσμιο, ώς λαϊκός, Υιά για νά βoη6ήσt;1
βοηθήΟ1Ί το τό πvΕVμα
πvruμα τού
XριστΙΑVισμOo ώστε νά μήν
χριστιανισμοΟ μην το «έθνισμός», 1'ή1 σίιΥχρονη
πv{ξt;1 δ «έθvισμός»,
τό πvίξτι σύγχρονη
εΙδωλολατρεία. σΕνα 'Ένα γεγονός
ΥεΥονΟς της ζωης τov τoV άξίζει ν' άναφέ-
v'

51
~δω: τον
ρωμε tδώ: τόν ερωτά του πρOs πρΟς την Regine OIsen . Απο την
Olsen.•Από

πρώτη όμως στιγμή τη αύτί'jς βασανίζεται με την


τηςς άΥάπης αύτfjς
σκ tψη μήπως σvyχέει τό
σκέψη το ΙδΑVΙKO
Ιδανικο μέ με την πραγματικότητα.
-Υστερα άπό άπο φρικτoVς
φΡΙ1<Τοός έσωτερικους
~σωτεΡΙKOός άΥώνες
άΥωνες διαλύει τουςτοός άρρα­
βώνες
βωνες του καΙ άποφασίζει να ζήΟ11 ζήστ;J όλη του τή ζωή ώς ΕVας ενας έσω­
~σω­
τερικα μετανOηΜΈVOς, να ζήΟ11 ζήστ;J την πραγματική μετάνοια, τ ην
την
rnιστροφή της ψvχης. Τό ΤΟ έργο
εργο του πουποό rnιγράφεται «Τό «το ήμε­
ημε­
ρολόγιο ΈVoς πλανευτοϋ»
πλανεvτoίί» περιγράφει καΙ και άναλύει
άναλίιει με
μέ πρωτότυπη
διεισδυτικότητα
διεισδVΤΙKότητα τήν άΥωνία καΙ τραγωδία αίιτήν της ψvχης
του. Άπ' έδώ έδω καΙ πέρα κvριαρxεί
1<Vριαρχεί στό
στο πvΕVμα
πvείίμα του ή η Ιδέα: πώς
πως
θα δράΟ11
δράστ;J με τή σvyy ραφΙKή του ΙKαvότητα
σvyyραφΙKή Ικανότητα καΙ τέχνη. ΈκτOsΈκτΟς
άπο δύο ταξίδια που ποό έκαμε
εκαμε για σπουδές στό στο Βερολίνο όλη του
η άλλη ζωή διαρρέει στήν Κοπεγχάγη
ή Koπeyχάyη καΙ εΙναι εlναι άφιερωμένη
άφιερωΜΈVΗ
στην σvyy ραφΙKή
στi)ν σvyyραφΙKή τέχνη.
Ή σvyy ραφΙKή του δράση διαιρείται σε τρείς περιόδους. Ή
σvyyραφΙKή
πρώτη εΙναιεlναι άπό 1843 έως
άπο τα 1843 1846, ή
εως τα 1846, η δευτέρα 1846
δεvτέρα άπο τα 1846
έως
εως τα 1848 καί καΙ ή άπο τα 1848
η τρίτη άπό 1848 έωςεως τα 1851. Μέσα σε σέ
ΈVνέα χρόνια σvyκεvτρώνεται καΙ πvκv
έvνέα ώνεται ή
ΠV1<Vώνεται η όλη του πvευ­
ματική παραγωγή· καΙ τό το μέγεθός της, roωτερικο
~σωτερΙKO καΙ tξωτε­
~ξωτε­
ρικό, εΙναι
εlναι καταπληκτικό.
καταπλη1<Τικό. ΕΙναι
Εlναι δέκα πέντε τόμοι· καΙ δ ένας
πιο οίισιαστικος
πιό ουσιαστικος καΙ πιό πιο έλΚVστΙKOς
έλκυστικΟς άποάπό τοντόν άλλον. τα έργα
εργα
της πρώτης περιόδου εΙναι εlναι όλα σχεδόν αισeηΤΙKα καΙ κvκλo­
σχεδον αΙσθητικα
φοροϋν
φοροίίν με διάφορα ψευδώνυμα. Τό αισeηΤΙKό όμως ένδυμα
Το αΙσθητικο ΕVδυμα κα­
λύπτει προβλήματα θρησκευτικα καΙ ήθικά. ΚαΙ ~δω έδώ εΙναι
εlναι δ
ΚιρκεΥκάαρντ θρησκευτικός
θρησκεVΤΙKoς σvyy ραφείις, άλλά, όπως λέγει δ
σvyyραφείις,
ίδιος, εΙναι
Τδιος, τοίίτο incognito. Ή αίσeηΤΙKή
εlναι τoVτo αΙσθητική του τέχνη εΙναιεlναι άπλώς
άπλως
εvα δόλωμα για τόν άvαyvώστη
ΆVαyvώστη του. Θέλει μ' αίιτήν άvα­
αύτήν ν' ΆVα­
yκάστ;J τόν
ΥκάΟ11 τον αναγνώστη
ΆVαyνώστη να τόν προσέξ1J·
προσέξη· όπως δ έρως τοϋ Σω
ερως τοίί Σω­­
κράτη πρός
πρΟς τήν
την νεότητα, πρός
πρΟς τό το κάλλος της, 1]ταν
1jTav μία παγίδα
τοϋ
τοίί διαλεκτικοϋ
διαλεκτικοίί φιλοσόφου για να κερδίΟ11KερδΙστ;J τόν
τον νέο καΙ να τοϋ
τοίί
στρέψι:] τό πvεϋμα
στρέψ1:] πvείίμα όπου αίιτός
αυτος θέλει, δηλαδή Π ΡOs το
πρΟς τό tσω τερι ­
έσωτερι­
κό, Π ΡOs τήν ψvχή.
πρΟς ΨVΧή. Ό KΙΡKeyκάαρντ άvτιμάχεταιΆVτιμάχεται ήδηfιδη στα
έργα
εργα αίιτα
αVτα τήν θεωρητική θεολογία της ιποχης ~πoxης του, πουποό �αμε
εκαμε
τον
τόν χριστιανισμό κλειστό
κλειστο σύστημα Ιδεών Ιδεων καΙ Ετσι
ετσι έσβησε
εσβησε την
Ιστορικότητά του καΙ την μοναδική αυθεντία τov,
μοναδικη αύθεvτία του, δηλαδή
δηλαδη κα­
τέστρεψε τό το παράδοξο καΙ αΙώνιο νόημά του. Ή θεωρητική θεωρητικη

52 Digitized by 10uk1s, March 2009


α\rnΊ
αVτη θεολΟΥία τό πρόβλημα
θεολογία μετακινεί το πρόβλη μα του μού άπο
χριστιανισμου
TOV χριστιανισ άπό
τήν προσωπική
την προσωπικη άπόφαση του πιστοσ, άπο
TOV πιστου, άπό τήν
την ύπ
υπOKεΙμEVΙKό­
OKειμevΙKό­
τητα, την ΨVΧΙKη διαμόρφωση
ΨVΧΙKή διαμό τηςς ζωης
ρφωση τη ζωης,, προς
πρός τήν
την ΨVΧρή
ΨVXρή Άvτι­
κειμενικότητα lδεων. Ό χριστιανισμός όμως εΤναι
κειμενικότητα των Ιδεων. εΙναι. ζήτημα
έσωτερικό της ΨVΧης,
έσωτερικο ψvχης, έξαρταται άπο
άπό την
τήν άπόφαση TOV
του Άv­
θρώπου νά
να πιστέψ1;1'
πιστέψ1J' όλα τ' άλλα ε!ναι
εΙναι «έ&vισμός»,
«έΘVισμός», εΙδωλολα­
εΙναι ΨVΧρή
τρεία, εΤναι ψvχρη λογική.
λΟΥΙκή.
Στα εργα
Στά εΡΥα τητηςς δε υτέρας περιόδου δ ΚιρκεΥκάαρντ έμφανί­
δευτέρας �μφανί­
ζεται μ�με τοτό όνομά του καΙ μεταχειρίζεται
μεταχειρίζεται τηνΤ11ν άμεση ΆVακO(­
ΆVακOί­
νωση'
νωση· θέλει νά να διδάξ1;1καΙ
διδάξ1J καΙ να παρηyoρήσ1J τον
νά παρηγOρήσ1J ΆVαyvώστη του.
τόν άvcryvώστη
nΟλα αVτα τα εΡΥα εχονν θρησκευτικό περιεχόμενο'
�Oλα αότά τά εργα έχουν θρησκeυϊlKO περιεχόμενο· μερικά μερικα μά­
λισ-τα εχουν
λιστα πολεμικόν χαρακτηρα. Τον
εχονν καΙ πολεμικον Τόν ίδιο χαρακτηρα,
δηλαδή θρησκευτικόν,
θρησκευϊlKόν, �Oυνεχονν καΙ τά τα έργα
εΡΥα της τρίτης περιόδου.
Κεντρικο
Κεντρικό νόημα των εργων εΙναι, ότι ή
εΡΥων αύτων εΤναι, η XριστιανωΣΊΙVΗ,
XριστιανωσVvη,
δηλαδή οϊ οί χρισ-τιανικοΙ εχονν σχεδον
χριστιανικοΙ λαοί, εχουν σχεδόν καταργήσει
καταΡΥήσει τον
τόν Υνή­
γνή­
χριστιανισμό. Ό ΚΙΡΚεΥκάαρντ
σιο χρισ-τιανισμό. Ό KΙΡKeyκάαρντ παρουσιάζεται τώρα ώς
κατήΥΟΡος. ·Ολη ή σuyy
δημόσιος κατήγορος. σvyyραφΙKή δημιουΡΥία εΤναι
ρ αφΙKή του δημιουργία εΙναι
ή άπόρροια μιας άκατανίκητης �σωτεΡΙKης έσωτερικης δρμης. Αύτή εΤναι εΙναι ή
μοναδική δυνατότητα
μοναδικη δννατότητα να ΆVΘρωΠOς �σωτεΡΙKά
νά δράσ1J ενας άνθρωπος έσωτερικα βα­
ρVθuμOς,
ρVθvμOς, στοχαστικός· εΙναι ή
στοχασ-τικός- εΤναι ή εΙλικρινής
εΙλικρινης ΠΡOστr�Eια
προσπάθεια έναςένός βα­
θυα
θυά ταπεινωμένου. «δΟτι
«·Οτι κατάλαβα τό άληθινό που άvατrruσσω,
το άληθινο πού ΆVα"Πϊύσσω,
γι'
ΥΙ' αύτο
αυτό εΤμαι
εΙμαι αΙώνια πεπεισμένος», λέγει λέΥει δ ΚιρκεΥκάαρντ. «ΚαΙ
εΙμα\), προσθέτει, «ΠΕΠεισμένος, ΟΤΙ
ε!μαι», δτι καΙ οΙ
οί σίιΥχρονοί μου, πουπού
τώρα δ�ν δεν με καταλαβαίνουν,
καταλαβαίνονν, θα καταλάβουν, &ν
θά με καταλάβονν, αν άπαλλα­
yovv άπο
γοϋν άπό τΙς φροντίδες καί και τά
τα �.μπόδια,
έμπόδια, άποάπό ,.ά
τα δποία άπαλ­
λάχθηκα έγώ, και Άv
έΥώ, καΙ αν ευρουν την ηρεμη
ήρεμη σοβαρότητα, τή μονα­
και τον
ξιά, καί τόν καιρό γιά Υια στόχαση».
σ-τόχαση».
Τ
ΤΟό μυστικό της σuyyσvyyραφΙKης
ραφΙKης τέχνης του τοσ KΙΡKεyκάαρVΤ εΤναι
εΙναι
ή ινσνν είδητα δισήμαντη, διπρόσωπη όψη
ΈVΣVVείδητα όψη της, εΤναι ότι ή
εΙναι δΤ1
τέχνη αύτή εΤναιεΙναι αΙσθητική μαζί θρησκευτική. Τ
μαζl καΙ θρησκεVΤΙKή. oVτo δεν
ΤOVτO
σημαίνει δτι ΚφΚεΥκάαρντ �ταv
ότι δ KΙΡKeyκάαρντ ηταν crrή
σ-rην άρχη αΙσθητικός
ν άρχή αΙσθητικος καΙ
ΕΥινε θρησκευτικός σuyy
εΠΕΙτα εΥινε σvyyραφείις,
ραφείις, δεν σημαίνει ότιδτι με τάτα
χρόνια άλλαξε, δτι ότι άφησε τά τα αίσθητικά
αίσθητικα καΙ πρ προχώρησε
οχώρησε στά στα
.ηθικά θρησκευτικά ζητήματα. Ό KΙΡKεyκάαρVΤ
ήθικα καΙ θρησκεVΤΙKα ΚιρκεΥκάαρντ εΤναι
εΙναι άπ'
άρχης αΙσθητικός μαζΙ καΙ κα! θρησκεVΤΙKός.
θρησκευτικός. Ή θρησκevτική φλέβα
θρησκευτική
εεΙναι παροvσα μέσα στην
Τναι άπ' άρχης παρουσα σ-rην ΨVΧή
ψvχή του καΙκα! όταν Υράφ1J
γράφ1;1

53
53
τό ώ
τό ώραιότερο
ραιότερο αΙ αl~ΤΙKό
σθητικό �~ρyo
ΡYO Ττου,
Ο\1, την ΆVάλυση
άvάλvση της δ όπερας
τrερας
τοΟ Μότσαρτ «Δόν
του ZovΆv». ΚαΙ !δω άκόμη, όπου
«Δόν ZoυΆv». όποv ΆVαλVΕι
ΆVαλύει μ μ~�
άπίΘΑVΗ διεισδVΤΙKότητα πvΕVματoς
άπίθανη πvΕVματOς την άξία της μοvσl1ci'jς
μοvσικης
το
τοΟ υ ΜΜότσαρτ,
ότσαρτ, 1')tι όδποία !κφράζειι την
ποία !κφράζε την αlσθησιακότητα
αΙσθησιακότητα του τοΟ Δόν
ZovΆv, δ
ZoυΆv, δ Kιρκεyκάαρvτ παρεμβάλλει παρατηρήσεις παρατηρήσεις μ� μ~ βαθύ­
τατο περιεχόμενο σχετικά � μ~ τόν χριστιανισμό
χριστιανισμό.. Ό χριστιανι­
σμός - cxVτή εlναι
- αVτη tι γνώμη του
εΙναι 1') τοΟ Δανου
ΔανοΟ φιλοσόφου
φιλοσόφοv - !πειδή
- rnε ιδή
άποτελεί την &κρα
άποτελεϊ άκρα ΆVΤίθεση πρός την αlσθησιακη αΙ~σιακή ζωή ζωή,, �~φερε
φερε
κατ' ουσίαν
κατ' οίισίαν καΙ
καί σ-rήν
στην πληρότητά της αύτός αύrός την αlσ6ησιακό­
αΙσθησιακό­
μέσα aτόν κόσμο. Τό πvΕVμα δηλαδή �ινε
τητα μέσα ~ινε 1')
tι αΙτία ώστε
φανερωθi] σi
νά φανερωθi;1 σέ όλη της την πρωταρχικότητα καΙ πληρότητα
1') άλλη δψη της ζωης, 1')
tι &λλη tι όψη των αl�σεων.
αΙ~σεων. Έπε Έπειδηιδή !κείνο
άΡVΕίται δ χριστιανισμός εΙναι 1')
πού άΡVΕϊται tι &λλη
άλλη όψη της ζωης, 1') tι όψη
αΙ~σεων, 1')
των αl�σεων, tι πλευρά
πΛΕVρά άκριβως αύτή cxVτή φανερώνεται μ� μ~ την
ό:ΡVΗσή της σi
ά:ρνησή σέ όλη
όλη της την δwαμικότητα.
δνναμικότητα. Ή &Η άντίθεση
ΆVΤίθεση του τοΟ
χριστιανισμου
χριστιανισμοΟ πρός αύτήν cxVτήν !φαvέρωσε
!φαv~ρωσε πληρέστερα
πληρ~στερα την ποιό­
ΠνΕVμα καΙ αl�σεις
τητά της. ΠνεVμα αl~σεις εΙναιεΤναι τώρα φανερωμένα σi σέ όλη
ΤOvς την ΆVΤΙθετική
τους ΆVΤΙθετικη σχέση σχ~ση - - άλλά !δω άκριβώςάκριβως εlναι
εIvαι τό
KΑΘΈVα σi
KcxθWα όλη του
σέ δλη τov την πληρότητα. 'Αλλά - - hσι σνν την
εχίζει την
ΣVVεχίζει
σκέψη
σι4ψη τουτov δ φιλόσοφος - - δ χριστιανισμός
χριστιανισμος !ξ &λλου
άλλοv Ιδιωξε
~διωξε τηντην
αlσ6ησιακότητα
αl~σιακότητα άπο άπό τόν κόσμο, την Wίκησε. !νίκησε. Α ύτ ήν την πρω­
AVΤΗν
ταρχικότητα της αlσ6ησιακης
αΙσθησιακης πλευρας
πλεvρας της ζωης !κφράζει δ Μό­
τσαρτ � ~ τη μουσική
μοvσικη του τοΟ Δον
Δόν ZoυΆv.
ZovΆv. ΚανεΙς ά:λλος
ό:λλος έρμηνΕVΤΉς
έρμηνΕVΤΗς SW
παροvσιάcπ;J μέ
κατώρθωσε νά παΡOυσιάσt;1 μ~ λέξεις
Μξεις το μοvσικης τού
τό νόημα της μουσικης
Μότσαρτ δσον όσον δ Kιρκεyκάαρvτ. 'Αλλά καΙ καμμιά τέχνη ΠχVΗ όσον ή
μοvσική δΈV
μουσική sW 1')μπορεϊ
ήμπορεί νά !κφράσt;1
!κφράcπ;J τόν κόσμο της AπιΘVμίας.
rnιθvμίας. ΚαΙ
δ Δον
Δόν ZoυΆv εlναι
εΙναι το σίιμβολο
σύμβολο της αΙώνια ΆVΙKανOΠOίητης δρμης
rnιθvμίας Τι τό σίιμβολο
καΙ AπιΘVμίας σύμβολο της αΙώνιας άπOΤVΧίας της δρμης
νά σvλλάβ1J
σvλλάβ\l τό Ιδανικό
Ιδανικο της πραyματικfjς δμορφι5:ς. Ό Δόν
ΠΡαΥματικης δμορφιας. Δον ZoυΆv
ZovΆv
εlναι
εΙναι δ πρωτότοκος αύτου αVτoo τουτοΟ βασιλείου
βασιλείοv της AπιΘVμίας, εlναι
rnιθvμίας, εΤναι
tι αlσ6ησιακη
1') αI~σιακη μεΥαλοφvfα' αVτην cxVτήν άκριβως την αΙσθησιακή
αlσθησιακη με­ μΕ­
Υαλοφvtα�!κφράζει δ Μ
Υαλοφvfα.!κφΡάζει ότσαρτ �
Μότσαρτ ZovΆv. Ή
~ την όπερα ΔΌV ZoυΆv. &Η fpω­
!ρω­
τική όμως αύτή
τικη δμως cxVτή μεΥαλοφvfα
μεΥαλοφvtα του τοΟ ΔΌV
Δον ZoυΆv εΙναι άδΊΙVατo
άδΎVατo νά νιΧ
παροvσιασθi] σi
παρoυσιασθi;1 σέ δλη
όλη της την πρωταρχικότητα καΙ την δννα­ δwα­
μικότητα δίχως την ΆVΤίθεσή της, την πvevματικη ΠVωματΙKη !σωτερικό­
τητα της ζωης. Γιά τoVτO μόνον δ πvevματικός ΠVωματΙKός ά:vθρωΠOς,
ό:vθρωΠOς, !δώ !δω

54
Digitized by 10uk1s, March 2009
δηλαδή μόνον δ KΙΡ KεΎ1<άαρvτ. �
KΙΡKεyκάαρVΤ. μέ την άπiθΑVΗ
άιτίθανη πvev
'ΠVE\Jματική
ματική Ισω­
τερικότητά
τερικότητά του 1'\ταν 1ιταν δννΑΤΌV
δννατόν νά �ρμηνeVστ!
~ρμηνΕV011KαΙ καΙ νά παρουσιάΟ11
παρουσιάστ!
\rrτOδειyματιKά
Vτr oδειγμαnKά τη μουσική Tov Μότσαρτ. Μόνον ή
του Μότσαρτ. f} σννείδηση
σννείδηση
τov
το πνΕVματoς. f}
υ 1TVeVματος. ή ά-rrόλVΤΗ
άπόλVΤΗ ΙΠ ΙΠιστροφή
ιστροφή aτή στην ~σωτεΡΙKότητα..
ν tσωτερικότητα
εΤναι δννcxτόν
εΥναι δννατόν νά �φράσTJ
ΙΚφράΟ11 την ουσία ούσία της αΙσθησιαιcης
αΙσθησιακης πΛΕVΡΑs πλevρας
της ζωfjς. Ό ΤΤδιος πλανevτής. δέν fιμπoρεI
ZoυΆV. δ πλανΕVΤΗς.
διος δ Δόν Zoυάv. 'ι'ιμπορεl νά
iρ μηνeVσTJ ΤΌV
!ρμηνΕV011 τόv �αvτό
~ΑVΤό του. τό εΤναι του. 'Έτσι λοιπόν φαίνεται
εΥναl τov. φαίvcrαl
καθαρά. ότι δ KιρκεΎ1<άαρvτ
Kιρκεyκάαρvτ καΙ όταν χειρίζεται αΙσθητικά eι.
ματα παρα
ματα παραμένει
μένει θρηΣΚΕVΤΙKC>ς
θρησκevτΙKός σvyy σvyyραφεύς.
ραφείις.
• Αν δέv καταλάβωμε αύτήν
''Αν δέν καταλάβωμε αύτήν την tσωτερική διαλεκτική κίνηση
ισωτερική
της σvyy ραφΙKης τέχνης.
σvyyραφΙKης τέχνης, τότε δέν θά �ωμε gχωμε τίποτε Wvοήό'1;)
tVYοήά1) ά-rrόάπό
τη θρηΣΚΕVΤΙκή
θρησκevτlκή cx\rn'ιν προσωmκ6τητα. f}
αύτήν προσωmκότητα, fι δποία όλον της τόν
πόνο τόν ΙΚφράζει διαλeιmKως,
τον tκφράζει διαλειmKως. σωκρατικως. ·0 Ό Τδιος
ίδιος δ Κιρ­
Keyκάαρντ �ει gχει βαθύτατη σννe σννείδηση
ίδηση γιά Υιά την σvyy ΈVεια αύτήν
σvyyΈVεια cx\rn'ιν
της τέχνης του μ� μ~ τό σωκρατικό πρ6τvτro.πρότv1To. ΌμολΟΥεΙ
Όμολογε! ότι όλη δτι όλη
του 'ι'ιfι διαλεκτική, f} fι σvyκeκριΜWΗ
σvyκεκριΜΈVΗ καΙ &yρV'ΠYη&γρVΠVΗ ΆVάλυση
άνάλυση της
θρησκΕVΤΙKης ζωης, δΈV
θρησκevτlKης δέν εΤναl
εΙναι παρά �ας Was τίμιος 'ΠΕιραματισμός.
mιραματισμός.
·0 Kι ρκεγκάαρvτ δΈV
Kιρκεyκάαρvτ δέν �ει
gχει την άξ
άξίωση, εΙναι δ Υδιος
ίωση, ότι εΥναι θρησκευ­
Τδιος θρηΣΚΕV­
τική προσωπικότητα, δπως όπως καΙ δ Σωκράτης sW gχει
δΈV �ει την άξίωση,
6τι γνωρίζει κάτι. ·0
<Πι Ό Σωκράτης δμολΟΥεί, ότι εΥναl εΤναι «&γονος
«&Υονος
·Ο,τι όμως γνωρίζονν καΙ δ �ας
σοφίας». ·Ο,τl Was καΙ δ άλλος εΥναlεlναι μόνον
6
δ δρόμος, f} ή μtθoδoς.
~oδoς. ·0 Ό τρόπος αύτός π παρουσίας
αρουσίας μ�σα μ~σα στη aτή ζωή
εΙναι καΙ άληθινος καΙ εΙρωνικός' �ει
εΥναι gχει ό τρόπος αύτός καΙ άλή­
θεια καΙ εΙρωνεία �σα μtσα του. εΥναι
ΕΙναι άληθινός, γlατΙ ΥΙατΙ δ Σωκράτης
πράγματι δΈV δέν γνωρίζει τίποτε. Γνωρίζει όμως ότι δτι δέv
δέν γνωρί­
ζει. ΕΙναι
εΙναι εΙρωνικός, ΥΙατΙγlατΙ γνωρίζει κάτι 'ΠΕρισσότερο
mρισσότερο άπο ά-rrό τούς
τους
άλ λους, �x
άλλους, ει πρ
~xει αγματική σνν
ΠΡαΥματική ίδηση
σννείδηση
ε γιά
Υιά την φοιά
&yv οιά του, ΈVώ
�ω
οΙ άλλοι
άλ λοι πιστeVονν,
πιστΕVOνν, ότι
δτι γνωρίζονν πολλά
πολλα κα!
καΙ δΈV
SW VτroψιάζoVΤαl
VπOψιάζOVΤαι
πραγματική τους &γνοια. ·0 Kιρκεγκάαρvτ
καθόλου την ΠΡαΥματική Kιρκεyκάαρvτ tξ ~ξ
άΛλου
&λλ ου γνωρίζει, ότι δΈV δέν εΥναι
εΙναι χριστιανός άληθινός, ΥΙατΙ gχει
ytcrr! �ει
βαθύτατη cruvαίσθηση
σνναίσθηση πόσο μεγάλο πραΥμα Τναl νά
πράγμα εεΙναι νά εΙπi3
εlm;ί χα­
κα­
\/εΙς
VΕΙς ότι εΤναι
εΙναι άληθινος
άληθινός χριστιανός. «'Αλλά καΙ yεvσάμενoς, γεvσάμevoς. ώς
μήπω TOV ΧριστιανισμΟV όψάμevoς
του χριστιανισμου άψάμενος εΥναιεΙναι νόμιζε» λtyel
ΜΥει Was gyas πα­
λαιός χριστιανός, � ω οΙ
ΈVώ οΙ γύρω του, οΙ σύγχρονοί του πιστΕVOνν, πlστeVονν,
σn
δτt εΥναι
εΙναι χρlστιανοΙ
χριστιανοΙ καΙ μάλιστα ΧαλοΙ καλοΙ χριστιανοΙ ΚαΙ όπως
6
δ Σωκράτης ε{ναι εΤναι ταυτόχρονα
ταvτόxρoνα tρωτικός~ρωΤΙKός καΙ διαλεκτικός, όπως

55
σ' αύτόν
αύτον Vττ άρxει rnιφάvεια
υπάρχει rnιφάνεια καΙ βάθος, φαιvόμevο
φαινόμ~νo καΙ ουσία, καΙ
ή rnιφάvεια έπίτηδες άπατηλή, πλανεVΤΙKή,
αιιφάveια εΙναι rnίτηδες τrλανεVΤΙKή, τό το ίδιο καΙ δ
Kιρκεyκάαρvτ
Kιρκeyκάαρvτ εΙναι ταυτόχρονα αΙ�ΤΙKός αI~ΤΙKoς καΙ θρησκεVΤΙKός.
θρησκευτικός.
αΙσθητική Tov
Με την αί�ΤΙKή του θέλει να σαyηνείισ1J τόν άvαyvώστη
σαyηνεύσ1J τον ΆVαyvώστη καΙ
να τον
τόν άvαyκάσ1J να πρoσέξτ;J
τrροσέζ1J νοήματα θρησκεVΤΙKά, ποό τroυ άλλιως
δεν θα τα πρόσεχε
τrρόσεxε ποτέ.
τroτέ. ΤοΟτο
TovTo τοτό όνομάζει δ ίδιος διαλεκτική
διπροσωπία
διτrρoσωτrία τοΟTOV �ΑVΤOO
έαυrοv TOV
του καΙ της τέχνης TOV. ΤοΟτο
TovTo δέvδεν εΙναι
άπλό παιχνίδι, άλλα τrραyματΙKη
άτrλO τrαιxνίδι, ΠΡαΥματική σοβαρότητα. Πόση σοβα­
ρότητα εχει ή η εΙρωνεία TOVτοΟ Σωκράτη φαίνεται
φαίνΕται άπ'
άτr' όσα άποκα­
άτrOKα­
λύιττει
λύrrreι δδ>'Αλκιβιάδης στόστο «Σvμπόσιο» τοΟ Πλάτωνος, καθως έπί­
«Συμτrόσιo» TOV
σης κα!"
καΙ όσα λέγει δ ίδιος δ Σωκράτης δίχως εlρωνεία.
εΙρωνεία. <οΌ Άλκι­
βιάδης άΠOKαλύπ-rει
άτrOKαλύπ-rει ότι κατα βάθος δ Σωκράτης δέv δεν σvyκινεί­
συγκινεί­
ται καθόλοv άπό άτrO T11v
τι,ν όμορφια τοΟ
TOV σώματος, άλλα ό,τι τον τόν έ\!­
ΈV­
διαφέρει ΕΙναι
εΙναι τό
το κάλλος της ψvχης.
ΨVXης. "Ας λέγΤ] λoιτroν αύτός, δ
λέγτ;J λοιπόν ό
Σωκράτης, με την ΤVΠΙKήτvτrΙKή Tov
του εΙρωνεία ότι σvyκινείται
συγκινείται άπό τό
άτrO το
κάλλος τοΟTOV σώματος'
σώματος· τοΟτο
TOVTO εΙναι άπλως
άτrλως μια σαΥήνη
σαΥήνη Υια να
πρoσελκύσ1J
τrρoσελκVσ1J την προσοχή
τrρoσoxη τοΟTOV vέοv
νέοv καΙ να τόν
τον δδηΥή01J πρός
δδηyήσ1J τrρOς
τόν
τον �σωτεΡΙKό
έσωτερικο κόσμο, τον τόν κόσμο της ψvχης
ΨVXης καΙ τοΟ vov. Πόση
τοίί vOV.
άπό
άτrO τάλλο μέρος �ρησκevτΙKή
θρησκeυrΙKη σοβαρότητα Εχονν εχουν καΙ τα αI�­ αl~­
τικα εΡΥα τοΟ KΙΡKεyκάαρvτ, ΤOVτO
TOV KΙPKεyκάαρVΤ, τoVτo φαίνεται άπό άτrO όσα λέγει
δ ίδιος
ϊδιος στην αύτοκριτική
ΑVΤOKΡΙΤΙKη τοΟ TOV Epyov
EpYov Tov,
TOV, την
τήν δποία
δτroία μας δίνΕΙ
δίνει
μέσα σ' Ενα
ενα μικρό Tov
του εΡΥΟ, όποv
oτrov κρίνει δ
ό ίδιος την σvyyραφΙKή
TOV δράση καΙ τη σημασία της. Ή αύτοκριτική
Tov αύτοκριτικη αύτή εΙναι μια
αVτή εlναι
άμεση ΆVαKO{νωση,
ΆVαKOίνωση, μια �ξoμ::>λόyηση
έξομ:>λόΥηση TOVτοΟ φιλοσ6φοv.
φιλοσόφου. Τό ΤΟ δο­
κίμιο τoVτo
τoVτO Εχει τόντον τΙτλο
τίτλο «<Η
«Ή άποψη Υια τή δραστηριότητά
μοv ώς σvyyραφέως» καΙ δημOσιeίι6ηKε
δημοσιείιθηκε τέσσερα χρόνια μετα
τό θάνατο
το θάvατo τοΟTOV φιλοσόφοv, δηλαδή στα 1859. 1859.
oύre
Ούτε δ Σωκράτης ούτε δ ΚιρκεΥκάαρντ παίζονν τrαίζoυν με τη τή ζωή,
άλλΟ: προβληματΙζονται μέσα στό
άλλα τrρoβληματίζoνται στο μεΥάλο ή�ΙKό
ήθικο καΙ TΓVευμα­
πvεvμα­
τικό της μέγεθος, δοκψάζονν
δοκιμάζουν τή δνναμή Tov!)TOVS καΙ την ΆVθρώτrιvη
άv�ρώπιvη
&τέλεια rnάvω
rnάνω στα αίώνια
αΙώνια θέματα της ζωης. ΚαΙ όπως ότrως στόν
στον
Σωκράτη, όταν αύτός αύτος δμιλΌ
δμιλη άμεσα, όταν δηλαδή άφήντ;J τον
δη λα δη άφήνΤ] τόν
εμμΞσο
Eμμ~σo λόΥΟ της εΙρωνείας,
ΕΙρωνείας, φα{νεται
φαίνεται Υια όλοvς το τό βάθος καΙ ή
σοβαρότητα ποό τroυ Εχει
εχΕΙ ή εΙρωνεία
ΕΙρωνεία Tov,
TOV, ετσι άπOKαλύπ-rεται
άτrOKαλύπτEται κατα­
κάθαρα τό το βάθος
βάθος τοΟ
TOV KΙΡKeyκάαρντ,
ΚΙΡΚεΥκάαρντ, όταν προχωρήσωμε
τrρoxωρήσωμε άπό άτrO
τα αI�ΤΙKα
α!~ΤΙKα πρόςτrρoς τα ήθικα και καΙ �ρησκευτΙKα
θρησκεVΤΙKα εΡΥα, oτrov όποv κα-

56
56
Digitized by 10uk1s, March 2009
ταΡΥοίίνται
ταΡΥ τα ψευδώννμα
οννται τά ψευδώvvμα καΙ δ KΙΡKeyκάαρντ έμφανίζεταιαύ­
ΚΙΡΚεΥκάαρντ έμφανίζε ταια'ύ­
τούσιος. Τό
τοVσιος. Τ ΤΡαΥικό
ό Τ ότι-καΙ τoVτo άκριβ
ΡαΥικό εΙναι, ότι-καί άκριβως
ως κρίνει τους
τούς
άναΥνωστες
άναyvωσ τες του
του - ένω τά
- ΈVω τα αlσ6ητικά
αΙ~ΤΙKα εΡΥα
έΡΥα εΙχαν μεγάλ
μεγάλη
η έπιτv­
έπιτυ­
τα ηθ
χία, τά ήθικα καΙί θρησκEUΤΙKά
ικά κα θρησκEUΤΙKα δέν
δεν εΙχαν. ΤoVτo όμως εΙναι ΥΙ'
ΥΙ'
αίιτόν τόν ίδιον κάτι
ΑVτόν κάτι αυτονόητο'
αυτονόητο' έyvώριζε
έΥνώριζε άπό πρΙν ότι έτσι θά
θα
Υίνονταν. «Πού
yίνOVΤαν. «Π να yvωρίζ1J
ού νά Υνωρίζ1J τό άναyvωOϊΙKό
άναΥνωστικό μου κοινό, ότι,
εΥραφα τά
όταν ΕΥραφα τα αlσ6ητικά
αΙσfu]ΤΙKά μου εΡΥα»,
έΡΥα» , λέγει δ KΙΡKε-yxάαρVΤ,
ΚιρκεΥκάαρντ,
«περνούσα δλόt<ληρες
δλόκληρες ήμέρες
tΊμέρες μ�
με την άνάyvωση
άνάΥνωση καΙ
καί μελέτη έποι-
έποι­
κοδομητικων συΥΥ
1<οδομητικων συΥΥραμμάτων
ραμμάτων καΙ ότι τoVτo έγίνονταν
ΈΥίνονταν τακτικα
ταt<TΙKά
με μοναΟϊηριακη
μέ μοναστηΡΙα1<η άκρίβεια. Πού να ΥνωρΙζουν, ότι
νά yvωρΙζοw, ό σvyyρα­
δτι δ σvyyρα­
φeίις αύτος
φεύς αύτος έΟϊοχάζονταν
έστοχάζονταν την
την εΎΘΎVΗ
εOOίιvη του με πολίιν
του μ� πoλίιv τρόμο
τρόμο καΙ
καί
φόβο!»
φόβο !»
111

Ό ίδιος
Τδιος δ ΚιρκεΥκάαρντ να περάστ:ι
KΙΡKε-yxάαρVΤ δέν άφήνει νά mpCxO'1J πoΛVς
πολύς καιρός
άφ' ότου
όφ' EKUΚλOφόρησε τα
ότου έKUΚλOφόρησε τά αίσfu]ΤΙKά
αίσ6ητικά του εΡΥα' μέσα
του εΡΥα' μ~σα σέ
σε τρείς
τρείς
μηνες δημοσιεvει
μηνες δημοσιεύει τους δύο έποικοδομητικούς
τούς sVO Εποικοδομητικους του λόΥους, άφιε­
του λόΥους, άφιε­
ρω μένους cτrή
ρωμΈVOυς σ-rη μνήμη
μνήμη τού
τού πατέρα
πατ~ρα του. «ΟΕνα λουλουδάκι
του. «σΕνα λουλουδάκι μέσα
μ~σα
στην έρημιά
Οϊην έρημια τού μεΥάλου δάσους,
τού μεΥάλου δάσους, λουλουδάκι
λουλουδάκι πού
που κανΕίς
κανεΙς δ�ν
δεν
τό άναζητάει ούτε Υια την μεΥαλοπρέπειά του ούτε Υια
Υιά τό
το
άρωμά του
άρωμά του OVτε
ούτε Υια
Υιά τη θρησκεUΤΙKή του
τη θρησκεUΤΙKή δύναμη». WΕτσι
του δνναμη». 'Έτσι τούς
τους
χαΡα1<τηρίζει δ ίδιος,
χαρακτηρίζει Τδιος, ΥΙατΙ τους δύο ΑVΤOύς
τούς ΔVo αίιτους λόΥους δΈV
δέv τους
τούς
πρόσεξε κανείς. ΚαΙ πρo�έτει
προσθhει δ ΚΙΡΚεΥκάαρντ:
KΙΡKeyκάαρντ : «μέ
«με τό άριΟϊΕΡΟ
άριστερό
x~ρι πρόσφερα στόν
χέρι στον κόσμο τα αl~ΤΙKά μου
τά α!σ6ητικά μου εΡΥα, που
πού όλα
Εχονν τόν
�oνν τίτλο «wH
τόν τίτλο «'Ή τό ενα 11
τό ΕVα η τό άλλο»' μέ
το άλλο»' με τό δεξιό μου
τό δεξιό μου χέρι
x~ρι
πρόσφερα τους
πρόσφερα δύο έποικοδομητικούς
τούς sVO έποικοδομητικους λόΥους.
λόΥους. ·Ολοι
·Ολοι όμως
όμως ΟΙ
οΙ
άνθρωποι άπλωσαν
άνθρωποι άπλωσαν τό δεξιό τους
το δεξιό χέρι προς
τους χέρι προς τό
τό άριστερό μου».
άΡΙΟϊΕρό μου».
Δηλαδη όλοι άΥόρασαν τά αΙσfu]ΤΙKά μου εΡΥα, ΈVω
τα α!σ6ητικά ένω το λου­
λουδάκι έκείνο
λουδάκι Εκείνο στην
στην έρημιά
έρημια τού
τού δάσους
δάσους δέν
δεν το
το άνεζήτησε
άνεζήτησε κανείς.
κανείς.
«·Ομως ΈΥω
«σΟμως έγω εΙχα
εΤχα καθαρίσει
καθαρίσει μέσα
μ~σα μου
μου ένώπιον
ΈVώΠΙOν τού Θεού τί
τού Θεού τί ήθελα,
η6eλα,
δηλαδη έyvώριζα
δηλαδή δτι ό δρόμος μου προχωρεί πάρα π~ρα,
έΥνώριζα ότι πέρα, προς
την κατeV6wση
KατeΊΙΘUVση των δύο
sVO έποικοδομητικων λόΥων». ΚαΙ πρo~­
πρo�­
ΚιρκεΥκάαρντ: «Πρέπει να παΡα1<αλ~σω
τει δ Κιρκε-Υχάαρντ: μια Υια
παρακαλέσω μιά Υιά πάντα
εvτoνα τον
wτova τον καλοπροαίρετο άναΥνώστη μου
καλοπροαίρετο άναyvώOϊη νά eX1J
μου να ύπ'
διαρκως \ΙΠ'
EX1J διαρκως
όψη του, ότι όλο το σvyy
σvyyραφΙKό έΡΥΟ περιστρέφεται Υίιρω
ραφΙKό μου εΡΥΟ -Υ{ιρω
Ιδ~α: πως Υίνεται κανεΙς
στην βασικη Ιδέα: AvTOς λοι-
κανείς χριστιανός». ΑύτΟς

57
πόν εΙναι 6
πόv δ μμveλό5
υελός όλης της σvyyραφΙKης δημιουΡΥίας τοίί τov Κιρ­
κεyκάαpvτ..
ιcεyκάαρντ
τι νόrιμα ~XEΙ λοιπόν, hm
νόημα gxet h'σι ρωτάει 6 δ ΚΙΡΚεΥκάαρντ,
KφKeyκάαρVΤ, ότι όλα
αύτα τα �ατoμμύρια
Μα έκατομμύρια των άνθρώπωνΆVΘρώπων όνομάζονται
6νομάζονται δίχως καμ­
μια rnιφύλαξη χριστιανοί; ·Ολοι αύτοΙ πού που SW sw σκέτrτoνται
σκέπτovται
ποτέ τόν θεό, πού
πο"li ποτέ SW
που πο"li 6w φέρνοw aτό ατό στόμα τους τό το δνομα
τoV θΕου παρα Υια να βλαστημήσοw; ΕΙναι
τoiί θεοίί ΕΤναι μια ψεvδαί�ση,
ψευδαίσθηση,
εΤναι όλοι αύτοΙ χριστιανο{.
ότι εΙναι χριστιανο" "Αν Αν εΙναι
JI εΤναι όμως νά να yiVT.1
yfV'l) τίποτε
ιναvτ{oν
ιναντίον αύτοίί
αίrroυ τov
τοίί ψεύδους, πρέπει να
νά Υίν\]
Υίν'!) ~μμεσα, διαλe­
gμμεσα, διαλε-
ΚΤ1κά. Πρrnει
1<Τικά. Πρέπει να νά Υίν\]
Υίν'!) μ�
μ~ μ!60δο
~oδo διαλεκτική.
διαλεκτική, Τοίίτο δηλαδη SW
ToVτo δηλαδή sW
εΤναι να yiV1J
εΙναι άπο wav
Υίν'!) άπό Wαy πούπου � πεποίθηση θα όνο­
~ μεγαλόστομη ΠΕΠοίθηση
μά~ τόv
μάσ\j τόν έαvτό ~ξαφετΙKό χριστιανό, άλλα άπό wav,
έαυτό του έξαιρετικό ΕVαν, πού,
Kαλίrreρα πληροφορημένος, δμολογεΙ,
όντας καλύτερα δμολΟΥεί, ότι καΙ δ Τδιος δ�ν δ~ν
εΙναι χριστιανός, όπως δ Σωκράτης ώμολΟΥοίίσε, ώμολΟΥουσε, ότι SW εΙναι
σοφός άλλά ζητουσε τη σοφία. ·Ή
άλλα ζητοίίσε Η άντίδραση πρός α\ιτήν αi.rrήν την
ψευδαίσθηση της χριστιανωσίινης
χριστιανωσύνης πρrnει πραιει να �6\]
D.θ1) άπό εναν
ΕVαν πού
δμολΟΥεΙ,
δμολΟΥεί, δτι ότι SwSW εΙναι
εΤναι χριστιανός, γνωρίζει
Υνωρίζει όμως τί εlναι εΤναι χρι­
στιανισμός' καΙ Sw εΙναι χριστιανός όχι ΥΙατΙ Sw
sW εlναι θtλει, άλλ
SW etλει, άλλάά
yιCXΤΙ Sw
ΥΙατι 6w τό κατορθώνει. ιAVΤΙ
Avτl
> λοιπόν να λέΥτι κανεΙς,
λέy1J κανεΙς. ότι εΙναι
εΤναι
δ Τδιος χριστιανός, άντΙ να �λTJ θέλ'!) να εlναι
εΤναι τό σπάνιο πουλί, πρέ­
πει v'
V> άφή�
άφήσ'l) τό προνόμιο σΙ σ' έκείνους πού
που ζοίίνε
ζοϋνε μtσαμέσα cm1v
στην ψευ­
δαίσθηση καΙ δ ίδιος να δμoλoyή�,δμoλoyή~. ότι εlναι εΤναι πολύ
πoΛV πίσω άπ'
αύτούς.
αύτούς, 'Αλλιώς οότε οϋτε αύτός θα ήμπo��ήμπορέσ'Ι) να βoη&ή�,
βoη&ή~. ώστε να
βΥονν άπό την πλάνη τους οΙ άλλοι. Αύτός Ai.rrOς εlναι
εΤναι δ σωκρατι­
κός τρόπος, ή δμολΟΥία άγνοιας καΙ ή σννείδηση
δμολΟΥ{α της άyvOιας συνείδηση της άγνοιας.
άγνοιας,
Αύτή
Ai.rrfJ εΙναι
εΤναι ή όρθη
6ρθή μέθοδος να βoη&ή� βoη&ή~ κανεΙς τούς τους άλλους να
γνωρίσοw
Υνωρίσοw την ούσία ουσία τοίί χριστιανισμοίί.
χριστιανισμου, 'Ενώ, >Ενώ. αν θελήσ'l)
θελή� να
άναyκάσ'l), τότε όλα εlναι
άναyκά�, είναι χαμένα, ΥΙατΙ όταν rnιχειρή�ς έπιxεφή~ς
να
νά άναyκά�ς
άναyκάσ'l)ς τον τόν πεπλανημένο, τότε αύτός αύτος θ' άντισταθίj'
άντιστα&ξi' καΙ
τοίίτο Υίνεται, όταν τοίί έπι�ς έπιτeθijς κατα μtτωπoν.
μέτωπον, Μέ την KατcX κατά
μέτωπον έπίθεση στα
μtτωπoν στά ζητήματα τοίί έσωτερικοίί
~σωτεΡΙKOϋ κόσμου ζητάει
κανεΙς άπόάπο τΌv
τόν άλλον να δμoλoyή�,
δμoλoyή~, να πρoσφέρ\j
προσφέΡ'!) δμολΟΥία.
·ΉΗ δμολΟΥία όμως αύτή αi.rrή �ει
~ει άξία μόνον, όταν αύτός αύτDς πούπου την
προσφέρει την κάνει άπό άπο μtσα
μέσα του, δηλαδή όταν την KWTJ κάν'!) στόν
Τδιον
Ιδιον τΌv
τον έαvτό
έαυτό του σέ ~σωτεΡΙKης Υαλήνης. ·Ή
σ~ ώρα έσωτερικης Η δμολΟΥ[α
δμολΟΥ(α
αύτή εΙναι έσωτερικό γεΥονός. Γι'
ισωτερικό ΥεΥονός, Γι> αύrό
αύτό ή κατα μtτωπoν μέτωπον έπί-
rn(-

58
58 Digitized by 10uk1s, March 2009
θ ε ση στ<Χ
θεση aτά ζητήματα της πίστεως δ δέν ώφελεΤ. Ό κακός
Βι ώφeλεΤ. κακός Ιεροκή­
άκoλoVΘεI αύτόν
ρvκας ά!<ολοv6εΤ
pV1<as τόν δρόμο, hι
αίιτόν τόν wώ ώ δ καλός, δ τεχνίτης τεχνίτης ToV τoV
λόγου καΙ ΠΡ ΠΡαΥματικος
αΥμcrnκός διδάσκαλος, άκoλov6εΤ άκoλovθeΤ τον τόν άλλον
άλλο ν δ δρόμο·
ρόμο'
Ιρχεται να βοη
ΙΡXeται βOηθήσt;1
6ή01l τοvς
τούς άλλους να Ιδονν μαζί του σέ πόση πόση
άπόσταση εύρίσκovται
άπόCΠαση εύρίσκονται κι' αύτός καΙ οΙ άλλ άλλοι ά;το τό πveVμα
οι ό.-τrό πνεiiμα
τοΟ XΡΙCΠΙΑV
χριστιανισμοΟ.
ισμOϋ. Για να δμoλoyήσt;1 δ άλλος ότι ΙΠλανήθηκε, ΙΠλαvήθηκε,
στήιι προκείμενη περίπτωση
cπηv χριστιανισμός του BW
περίπτωση ότι δ XΡΙCΠΙΑVισμός ηταν
δέν 1ίταν
δό άλ
άληθινός,
ηθινός, τoUτo
τοΟτο το τό κκατορθώνει
ατορθώνει μονάχα 'i)
ή εμμεση
lμμeση μέθοδος,
μέθοδος, 'i)
ή
δποία, rnelS'" 6Vu:t ν α ύπηρετή01l την άλή6εια, τακτο ποιεί
όποία, ΙΠειδή θέλει να ύπηρετήσt;1 την άλήθεια, τακτοποιεί όλα
διαλεκτικ
διαλεκτικώς ώς πρός τό καλό τou
το καλο πεπλΑVΗΜΈVOυ, δηλαδη
του πεπλCXl1ηΜΈVOυ, δηλαδή τοπο­
θeτεί τα πράγματα δπως
θετεί όπως πράγματι εΙναι, ό.-τrOμακρυ­
εΙιιαι, καΙ τότε άπομακρύ­
νεται 'i)ή Τδια
Ιδια μέ τη τηιιν αΙδωΣΊΙVΗ της άΥάπη άΥάπης, ς, για να μην μήιι εΙναι
αύrόπτης
αυτόπτης μάρτυρας, όταν
όταv δ δ άλλος, δ πεπλανηΜΈVoς,
δ πεπλαvηΜΈVoς, μόνος του
μέ τον δμOλOγήστ;t cπΌv
τόν θεό θα όμOλOγήσt;1 crrOv έΑVΤό του, ότι ώς τώρα έζooσe έζοΟσε
μέσα σέ μια ψευδαίσθηση.
�σα
Ό θρησκevτΙKός
·0 θρησκευτικός λοιπονλοιπόν σvyyσvyyραφΕVς
ραφeVς πρrnει πρώτα να πλη­
σιάσt;1
σιάστ;J τοιι άνθρωπο· ΤOVτo
τόν O:v6ρωπΟ' σημαίνει δτι
τούτο όμως σημαίνει ότι θ' άΡXίστ;J πρώτα
άΡXίσt;1 πρώτα
μέ μία αΙσθητική TrP0<rn"άθEta,
ΠΡΟ<m"ά6εια, δπως άκριβώς �αμε
όπως άκριβως ~αμε δ ΚΙΡκεΥ­Kιρκey­
κάαρντ. ΚαΙ όσο KαλύrερO καλύτερο το τό αΙσθητικό εργο, lpyo, τόσο καλύτερα Kαλύrερα
γι' αίιτόν.
αυτόν. ΕΙναι δμως ό.-τrόλVΤΗ άvάyιςη
όμως άπόλVΤΗ άvάyκη δ Ιδιος δ
ό Τδιος δ σvyy ραφeύς
σvyyραφΕVς
β�βαιoς για τΌv
ε{ναι βέβαιος
να εΙναι τόν �ΑVΤό
~ΑVΤό του, δηλαδη
δηλαδή γι για α τη
τη δνναμή
δύναμή του.
ToUτo
ΤOVτo πάλιν σημαίνει, δτι ότι δ σvyy ραφεύς πρrnει να Τσταται
σvyyραφεvς Tcπαται w Αν
φ ό βφ καΙ τρόμφ
φόβφ τρόμφ hι ώπιoν τοΟ
wώπιον Θεου, για να μην
τοο ΘεοΟ, πάτ;) δ Τδιος
μήν πάτ;} Ιδιος
στην
στην ΆVΤί6eτη
ΆVΤίθετη άκρη,άκρη, δηλαδη πρrnει να
δηλαδή πρέπει να EχTJ
lχ1:J τό νοΟ του μήπως
το νου
οΙ άλλ οι, τούς
άλλοι, τoVς όποίους θέλει θ�λει να ι<eρδίσt;1,
κερδίσt;1, μήπως τόν τόν αΙχμαλωτί­
σονν έκείνοικι'
σοw ~ίνoι κι' Ετσι ετσι τελικως
τελικώς Ilet1lTJ
μείV1:J δ Ιδιος
Υδιος αΙXμαλωτισΜΈVoς, γοη­
τευΜΈVoς άπο ό.-τrό τα αΙσθητικά του εργα. ·0 θρησι<εVTΙKός συγ­
Ό θρησκevτΙKός σvy­
γραφεύς καΙ διδάσκαλος πρέπει πρrneι ν α να τα lχ1:J
Eχ1J όλα έτoιμάσeι, ώσ-rε
έτοιμάσει, ώστε
όσο
ό σο γίιιεται
γίνεται πιό γρήγορα, δ
πιό γρήγορα, όχι όμως ΆVVΠ
χι δμως όμOVα, ν
ΆΝVΠόμOνα, άΡXίστ;J να
ν'' άΡXίσt;1
δουλείιΤ]
δOυλεύ1:J τοτό θρηΣΚΕVΤΙKόπρόβλημα.
θρησκevτΙKό πρόβλημα. Πότε; ·OτΑv ·Οταν EX1J προσελκίι­
εX1:J προσελκύ­
C'1J
~ μαζί του τ τοvς ΆVΘρώπOVς, ώσ-rε
ους άv6ρώπovς, ώστε οΙ Τδιοι ο οΙΙ ΆVΘρωπOι
άνθρωποι μ� δλη
μέ όλη
την δνναμη
δύναμη τοΟ άφVΠVισΜWOυ
άφVΠVισΜΈVOυ αΙσθητικοϋ
αΙσθητικοΟ ΜουσιασμοΟ να
ριxθoVν θρησκεVΤΙKό πρόβλημα. -Αν
ριχθονν πρός τό θρησκeVΤΙKO ''Αν ύπ06�σωμε,
ύποθέσωμε, ότι
πράγματι εΙναι εΤναι τεράστια ψευδαίσθηση να θεωροννται δλοι όλοι χρι­
στιανοΙ όσοι ό
στιαvoΙ νOμάζOVTαΙ Ετσι,
6νoμάζoVΤΑΙ ετσι, τότε 'i) ή μέθοδος αύτή TrOV πού περι­
Υράψαμε
γράψαμε SW δέν ερχεται
lPXETat ούτε
oUτe να ιcpi1lTJ ούτε να KαταδΙKάσt;1
KpiV1:J oUτe καταδικά01l τoVς τούς

59
59
άλλους. Ή "Η �oδoς
μέθοδος αύτή, λtγει
λέγει δ Kιρκεγκάαρvτ,
Kιρκεyκάαρvτ, ε{ναι
εΙναι μια γνή­
σια χριστιανικη iφεύρeση,
~φεύρεση, '1')
ή όποία Sw ήμπορεί να �~φαρμoσθi5
δποία δέν φαρμoσθi5
δίχως τρόμο καΙ φόβο Κυρίου καΙ δίχως δίχως άληθινή αύτcmάρνηση.
αίιταπάρνηση.
{ναι '1')
ΕΕΙναι ή �oδoς
μέθοδος της χριστιανικης
Xριστιανιιcf\ς ύ πομονης. Ό
ύrrOμOνης. "Ο βοηθός iκείνoς
~είνoς
των
τών άνθρώπων, που θα iπΙXειρήσι;ιrnιχειρήσr;1 να την tφαρμόσι;ι,
~αρμόO'l), παίρνει
rnάvω του όλη την εύθVvη
iπάνω εVθVvη καΙ όλη την iπίμoνηrnίμονη προσπάθεια.
Ύποθέσωμε,
"Υποθέσωμε, λέγει δ Kιρκeyκάναρντ,
KιριceyιcΆVαρντ, ότι έναςενας άνθρωπος άφιερώ­
θηκε σ' αύτό το τό gpyo
~ρyo καΙ ότι το τό ιS:σκησε μ�με iπιμονή
~πιμoνή σ' όλη του
τη
τή ζωή, άλλα ότι δέν SW Kατώρθωσe
κατώρθωσε τίποτε.
τίποΤΕ. ΚαΙ πάλιν ΑVτός αυτός δ
άνθρωπος δέν ~ζησε μάταια, ΥΙατΙ
sW gζησe γιατΙ η ή ζωή του ηταν γνήσια
αύτcmάρνηση.
αίιταπάρνηση. Αύτο Αίιτό ε{ναι
εΤναι το μυστικό σέ
τό μυστικο σε κάθε τέχνη που θέλει να
βοηθήσι;ι
βoηθήσr;1 τΟν άνθρωπο' τovτo τοίίτο ηταν καΙ το τό μυστικό της σωκρα­
τικης τέχνης. ·Οποιος δεν καταλαβαίνει αύτην αυτην την τέχνητέχνη καΙ
όμως νομίζει, ότι ήμπορεί να βοηθήσι;ι άλλους σέ
βOηθήσr;1 τους ιS:λλOυς σε ζητή­
ματα του πvεύματoς, ΑVΤOς
τού πνεύματος, αίιτός ζfj μέσα σέ
ζ15 μtσα σε μια ψευδαίσθηση, ΥΙατΙ γιατΙ
κάθε άληθινή βοήθεια αίιτoταmΙνωση. Ό
βοήθεια άρχίζει με την αύτοταπείνωση. "Ο βοη­
θός πρmει
πρέπει πρωτα
πρώτα να ταπεινωθfj
ταπεινωθi;j ivώπιον
~ώπιoν αύτου
αίιτού τΟν
τoo δποΤον
δποΙον
ερχεται να βοηθήσι;ι
βOηθήσr;1 καΙ να καταλαβαίν1J,
καταλαβαίν'!J, ότι το τό βοηθείν δένsW εΙναι
εΤναι
ιS:ΡXειν
άρχειν άλλα ύπηρετεΤν.
ύrrηρετεIν. 'Αληθινός
Άληθινός διδάσκαλος δέν δΈV ε{ναι
εΤναι κανεΙς
μ�
με τοτό να λέγ1J:
λέγ'!J: τoVτo
τοίίτο ε{ναι
εΙναι ετσι
Ετσι καΙ ετσι'
~τσι' ούτε μ�με το
τό να Kάv1;t
Kάv'!J μά­
θημα. ·Οχι,
'Όχι, τοντόν άληθινο
άληθινό δάσκαλο τον τόν κάνει στ' άλήθεια το γε­
τό Υε­
γονός,
Υονός, ότι θέλει δ ίδιος να μάθ1J μάθ'!J καΙ ότι μπορεί να μάθ'Q! "Η δι­
μάθ'lJ! <Η
δαχή άρχίζει άπο άπό τη στιγμή
στιΥμή που έσυ έσύ δ δάσκαλος μαθαίνεις
μαθαίνεις άπο
άπό
τον
τόν μαθηηΊ
μαθητή να μπαίν1Jς
μπαίν'!Jς σ' έκείνο που κατάλαβε ΑVτός. αίιτός. 'Έτσι δ
KΙΡKeyκάαρντ
KΙΡKεyιcάαρντ ώς θρησκευτικός
θρησκεVΤΙKός δάσκαλος άρχίζει πρώτα πρωτα μ' iκεί­
~εI­
νο που καταλαβαίνει δ άναyvώστης του, με τα αΙσθητικά' άνα­
λύει τητή μουσικη του τού Μότσαρτ καΙ Υράφει «Τό ημερολόγιο
γράφει «ΤΟ ήμερολόΥΙΟ Woς ένός
πλανευτου». <ο θρησκευτικός σvyyραφευς-ΠOυ κΜρο του
πλανεVΤOύ». "Ο θρησκεVΤΙKός σvyyραφευς-ΠOυ κέντρο τού στο­
χασμου του ε{ναι
χασμού εΙναι το πως Υίνεται
τό πώς γίνεται κανείς άληθινος
άληθινός χριστιανός­
αύτός,
αίιτός, λέγει δ Κιρκεγκάαρντ,
KΙΡKεyιcάαρντ, άρχίζει
άρχΙζει το
τό εργο
εΡΥΟ του μtσα μέσα στην
χριστιανωσύνη πολύ
XριστιανωΣΎVη πoΛV σωστα ώς αΙσθητικος
αΙσθητικός σvyyραφεύς. 'Αλλα
τovτo
τοίίτο δέν SW ση μαίνει ότι δ θρησKεVΤΙKOς
σημαίνει θρησKεVΤΙKός σvyyραφευς άρχίζει
μέ
με τα αΙσθητικα ώς νέος καΙ καταλήγει καταλήΥει στα θρησκεVΤΙKα ώς
ήλΙKιω~oς, άλλα άρxί
'1')λΙKιωΜΈVoς, �ει με τα αΙσθητικά, ΥΙατΙ
άρχίζει γιατΙ εχει άπ' άρχης
θρησκεVΤΙKό βάθος, όπως δ ΠΡαΥματικος
θρησκeυτΙKO θρησκevτΙKός ζωγρά­
ΠΡαΥματικός θρησκευτικός ζωΥρά­
φος. τουτο
Τούτο εΙναι δ ό νόμος καικαί το
τό νόημα της σωκρατικης εΙρω- εlρω-

60 Digitized by 10uk1s, March 2009


ας. Ό Σω
νείας.
νεί κράτης μέ
Σωκράτης με την εΙρωνεία TOV του Ισκέπαζε
~σκέπαζε κάτι, όχι Υια
κάτι, δχι γιά
ννα μείν1) τoVτo σκεπασμένο,
α
ά μEt\l1) τοϋτο σκεπ σ έν άλλ μ ο, άλλα ά άκριβως Υια
γ ιά να φαν;:), να
να ,avij, νά
φανερωθij ιντονώτερα,
φανερωθi5 wτονώτερα, όπως δπως Υίνεται
γίνεται μέ με τό ενδυμα στα fpya
το evδvμα Ιργα της
της
yλVΠΤΙKης. Τό ενδvμα
άρχαίας γλVΠΤΙKης. ενδυμα φαίνεται ότι δτι εερχεται
ρχεται νανά σκεπάσ1)
σκεπάσ1J
τό
το σωμα· πράγματι όμως τονίζει τό eνδvμα ενδυμα περισσότερον
περισσότερον τη τηνν
άρθρωση καΙ τη τηνν πτύχωση τ ου
του σώματος.
''Αν, λέγει 6
'Άν, 6 ΚΙΡκεΥκάαρντ,
ΚΙΡκεΥκάαρντ, εvας ενας θρησκεVΤΙKός
θρησκεVΤΙKός σvyy σvyyραφείις
ραφείις
θέλ1)
θέλ� να πoλεμή
πολεμήσ1) ~ίνη
σ1J ικε την ψεvδαίσθηση,
Ινη τήν ψευδαίσθηση, ότι όλοι δλοι εΙναι χρι­
στιανοΙ όσοι δσοι όνoμάζovται
όνομάζονται hcrI, ετσι, αύrOς
αύτός πρέπει
πρέπει να tμφανισ&i)
νά ~μφανισθij
μονομιας ώς
μονομιας ώς αΙσθητικος
αΙσθητικός καΙ καΙ θρησκεVΤΙKός
θρησκεVΤΙKός σvyy σvyyραφεύς.
ραφεύς. <Η Ή
αΙσθητικη δημιουΡΥία εΙναι
αΙσθητική δημιοvργία εΙναι �δω εvα ~δώ ενα μέσο έπικοινωνίας,
έπικοινωνίας , καΙ Υια
για
~κείνoυςς που
tκεΙνοv που τοτό χρειάζονται
χρειάζονται Υίνεται άπόδειξη, ότι
γίνεται μια άπόδειςη, ότι ήfιθρη­
θρη­
σκεvτικη δράση εΙναι
σκεVΤική εΙναι άδννατο να ~ξηyηθij άπο
νά Ιξηyηθij άπό τότό Υέρασμα
γ�ρασμα τουτου
σvyyραφέως.
σvyy ραφέως. ·Ολο αύτό ήμπορεΙ να
cxVTb ήμπορε1 να εlπωθij
εΙπωθij μέ με δύο
δίιο λέξεις:
Μξεις:
ή μέθοδος διδαχης
fιμέθoδoς διδαχης πρέπει
πρέπει να να εΙναι εμμεση καΙ
εΙναι εμμεση καΙ όχι
δχι άμεση.
άμεση. <Η Ή
~φαρμoyη όμως της μεθόδου αύτης στην
tφαρμοΥη όμως της μεθόδοv αVΤΗς στην πράξη την σvyyρα­ πράξη την σvyyρα­
φική
φική άπαιτεί tpyacrfa έπίπονη,
άπαιτεΙ ~ρyασία έπΙπονη, άπαΙΤcί
άπαΙΤci άκούραστη
άκοίιραστη προσοχη
προσοχή
σέ
σε κάθε στιγμη
στΙΥμη της ήμέρας, μια άδιάκοπη καθημερινή καθημερινη άσκηση
του πνεύματος στή
του στή διαλεκτική. Προ Πρό παντός
παντος όμως άπαιτείάπαιτεί
τρόμον
τρόμον καΙ καΙ φόβον,
φόβον, που δΈV δεν γνωρίζουν
yvωρίζοvν λήθαΡΥΟ.
λήθαργο. ·Οποιος λοι­
πον
πόν θέλει μέσα στή
θέλει μέσα στη ΧΡΙUTιανωσννη
χριστιανωσύνη να να εΙσαy�
εlσαΥάΥ1) τον τόν χριστια­
χριστια­
νισμό, να
νισμό, μεταδώσ1) το πνευμα του
να μεταδώσ1J τού χριστιανισμου,
χριστιανισμού, αύrός αύτός δένδεν
ήμπορεί να
ήμπορεί να Eχ�
Εχ1) άμεση
άμεση σχ�ση
σχέση μ' μ' έκείνον,
έκεϊνον, όποv
όπου έπΆVω
έπΆVω τουTOV θέλει
θέλει
να έπιδΡ&σ1), δηλαδή δΈV
να έπιδράσ1J, δεν θα του έπιτεθij κατά
θα τού κατα μέτωπον, ΥιατΙ γιατΙ
πρωτα πρέπει δ
πρώτα 6 δάσκαλος να άπομακρίιν1) άπό τον
να άπoμακρνν� ΆVαyvώστη
τον ΆVαyνώστη
ΤιΤι τον άκροατήν
άκροατην TOV του την
την ψευδαίσθηση
ψεvδαίσθηση που που τόν
τον κατέχει,
κατέχει, ότι
ότι τάχα
τάχα
εΙναι άληθινος
άληθινός χριστιανός.
χριστιανός. Το Τό ΣVμπ�ρασμα
συμπέρασμα εΙναι, εΤναι, ότι όλαόλα τατά
ΣUVηθισμΈVα όπλα
σννηθισμΈVα όπλα της της διδαχης,
διδαχης, όλη όλη fι ή άπολΟΥητικη
άπολΟΥητικη μέ με την
την
πανοπλία
πανοπλία της, ας τό τό ειπουμε καθαρά, λέγει δ ό KΙΡKeyκάαρντ,
σwτελονν εΙς
σνντελονν τό να
εΙς τό νά πρoδίδ�
προδίδ1) ιc:ανείς
ιc:ανεΙς την
τήν υπόθεση
υπόθεση τουτου χριστια­
χριστια­
νισμού. Ή μοναδική μέθοδος εΙναι ή εμμεση. AVτήν την εμμεση
νισμου. <Η μοναδική μέθοδος εΙναι ή εμμεση. Aίrrήν την εμμεση
μέθοδο δ
�OδO ΚΙΡ1<ΕΥκάαρντ τήν
6 ΚιρκεΥκάαρντ όνομάζΕΙ «άπότη
την όνομάζει «άπάτη ΈVΣVVένσvvείδητη».
εΙδητη». τι τι
σημαίνει όμως έδώ
σημαΙνει tδω «άπάτη;» ΣημαίνειΣημαίνΕΙ ό,τιό,τι άκριβως καΙ ή fισω­
κρατική είρωνεία,
κρατικη σημαίνΕΙ δη
εΙρωνεία, σημαΙνει ότι δεν άρχΙζει
άρχίζει κανεΙς
κανεiς άμεσα μέ με
αύτό που θέλει v' ΆVακOινώσ1), άλλα
ν' άνακOινώσ1J, άλλά άρχίζει
άρχΙζει μέ με την ψευδαί­
ψεvδαί­
σθηση τού
σθηση του άλλοv
άλλου καΙκαΙ την
την παραδέχεται πρός στιγμην στΙΥμην ώς

61
&ληθινό νόμισμα. Δw άρχΙζε
άληθινό άρχΙζειι κανεΙς
KανeΙς τό κήρvyμά
κήρυγμά τov καΙ τούς
mΟΙΚΟδΟμητικο\ις
nrοικοδομηηκοVς τοv Tov MyOVS
Myovs fτσι mt δά: «η,ώ «fyG> εΙμαι
εΙμαι χριστιανός,
Ισύ δ� εΙσαι χριστιανόρ'
Ισίι BW εΤσαι χριστιανός»' άλλά άρχίζει f1'at δά
άρχΙζε ι hat δά:: «Ιάν
«icXv εΤσαι
εΙσαι
χριστιανός,
χριστιανός, fyG> η,ώ Sw BW εΤμαι». ΈκeΤνoς -rrov
εΙμαι». ΈκeIνoς ~ει νά εlπfj
'Πού lχEΙ εΙή κάτι
στούς άλλOVς Υιά τόν
στοvς &λλoUς τΌv χριστιανισμό·
χριστιανισμό πρέπει'Πρέπει θαρραλέα
θαΡΡαΜα νά νά δμο­
λoyήm:ι,
λοΥή σ τ;ι, δτι
δη δ Τδιος
lδιos δ� εΤναι χριστιανός,
BW εΙναι χριστιανός. δηλαδήδηλαδή τόσο καλά καλά
ΎVωρΙζει
γνωρΙζει τί τΙ εΙναι χριστιανισμός.
χριστιανισμός, ώστε ~ει
lχEΙ τη
τή σweΙδηση δτl
σvveΙδηση ότι
δ� εΙναι άκόμα χριστιανός. ΤoVτo
SW ΤOVτO πάλιν'Πάλιν σημαίνει
σημαίνει,, δη &ποιος
ότι όποιος
fχει νά ΜΕΤCXδώστ;ι
C'χει μεταδώm:ι κάτι Ο"1'Ούς άMOVS,
<Tt'Ovs &λλο αύrός πρέπει
υς, αVτός 'Πρrnει νά εΙναι
εΙναι
-πίσω ά'Πό
maCA) άπό τούς &λλοvς,&λλους, δηλαδή νά τούς τovs \J'rτηρeτήm:ι,
ίrrτηρeτήO\1, νά προσ­'Προσ­
"Π'cx6ήm:ι νά τούς ά'Παλλάξ1;)
"'Παθήστ;ι άτrαλλά~ ά'Πό άπό την τήν ψωδαΙσθηση
ψωδαίσθηση δη δτι εΙναι
στ cxνo
χΡιοτιανοΙ
χρι ι Ι άληθινοι.άληθινο{. ΤoVτo
ΤOVτO εΙναι μΙα
μία άρνητική
άρνηηκη σv
ΣVμβOλή. Δίχως
μβoλή. ΔΙχως
δμως αίιτήν
όμως αύτήν εΙναι άδWατo άδννατο νά ξαναεισcxχ&ί)
ξαναeισαχθi'j δ χριστιανισμός
μέσα
μtσα aτή χριστιανι:..χrό\.η.
στη χριοτιανωσίινη.
πρόβλημα δμως 'Παραμένει
Τό 'Πρόβλημα παραμΜι �σα μέσα σέ δλο τό τό �ρyo
~ρyo τοϋτoiί
Kιρκεyκάαρvτ
Ktρκeyκάαρντ τό tδιo: lδιο: πως Υίνεται KανeΙς
'Πως yίνeται κανεΙς χριστιανός.
χριστιαν6s. Στην Στήν
nrοχή μας, λφι
mοχή λέγει δ Kιpyκeyκάαρντ,
ΚΙΡΎΚΕΎΚάαρντ, lχασαν ~ασαν οΙ &vθρωπoι
6:v6ρωποι δλό­
τελα την άντίληψη, ότι τό νά εΙναι κανεΙς σvyy
τήν άντf.ληψη, ραφeός, τoiίτo
σvyyραφeύς, τoVτo
1!Ιναι g"a
1ΞΙναι Wa λειτοόΡΥημα,
λειτούΡΥημα, καΙ σwrn σvvεπως ως εΙναι WΑ ΜΙ Ιδιαίτερο εΙδος
'ΠρoσωTrικης
πρoσωτrικης ζωης. Στήν Στην mοχήnrοχή μας ~ινανηιναν δλα μηχανικά καΙ καΙ
&πρόσωπα,
lττr pόσωπα, δηλαδή δηλαδή άνώννμα,
ΆVώννμα, iξωτερικά'
Ιξωτερικά' lχασαν
(χασαν δηλαδή
δηλαδη την τήν
ω ωτερικότητά τους.
6σωτερικότητά τovς. Κα\
Και fι ΆVωwμία αύτή
ή άνωννμΙα α\rrη εΙναι
εΤναι fι κύρια 'ΠηΥή
ή κόρια πηγή
σίιΥχρονης διαφθοράς.
της σύΥχρονης διαφθορας. ΚαΙ 'Πpoσeέ-rει
πρoσ6Frει δ φιλόσοφος
φιλόσoφos της
"'Προσωπικης, Ισωτεριιςης ζωης, ότι
"Π'ροσωπικης, ωωτερικης άτrλoύστερo �σo
δτι τό άτrλoόστερo μέσο Υιά
νά
ν ά XTV1rηθfj
XΤVΠΗet;j fι ή άνωννμ
ΆVΩWμΙα Ια καΙ τό άvεV6wo
ΆΝΕΎΘw o εΙναι νά yvpfaOOμE
yvρΙσωμε
άλλη
&λλ η μιά φορά aτήν στην ιλληνική
αιηνικη άρχαιότητα και κα\ νά ξαναμά­
-θωμε ά1r'
fωμε αύτήν τι σημαίνει νά εΙναι KανeΙς
άπ Ι α\rrην κανεΙς 'Πρόσω'Πο'
πρόσωπο' ΤΙ'ΠΟΤΕ
τίποτε
'ΠΕρισσότερο
περισσότερο καΙ ΤΙ'ΠΟΤΕ τίποτε δλΙ Υώτερο. Ό σvyy
δλΙΥώτερο. ραφεUs δ ΠραΥ­
σvyyραφWς 'ΠραΥ­
ματικός εlναιεΙναι άκριβ&)s' τoVτo. δηλαδή πρόσωπο,
άκριβώς τOVτo, 'Πρόσωπο, ίιτrαρξη
ύπαρξη μο­
ναδική μέ ΕΎΘΎvΗεVeVνη fιθική κα\ mιevματική. τι θά εΙή
"ιθική KαιΠVEVΜατική. εlπfj νά εΙναι κα­
νεΙς
ν εΙς πρόσωπο,
'Πρόσω'ΠΟ, νά ~1]
lχ(1) δηλαδή "ιθική
fιθική καΙ πvevματική
mιεvμ παΡΟVσία
ατική 'Παροvσία
μΑσα aτή ζωή,
μέσα στη ζωή, νά ό 'Π
\ι π ά Ρ Χ 1) aτήν 'Π\IEVματική, iσωτερική,
1] στην πvωματική, Ισωτερική,
Μοια του δροv, τOVτo,
Ιννοια ΜΥει δ Kιρκeyκάαρντ,
τoVτo, λ!yeι ΚιΡκεΥκάαρντ, τό μαθαίνομε
ΚVρ{ως ά'Πό
κvρίως άπό τόν Σωκράτη. Αότός Aύrός ήταν-liταv 'ΠράΥματι
πράγματι πρόσωπο,
'Πρόσωπο,
αύrός ό
αiιτός v'Ππ η Ρ ξ eε άληθινά' δ «άτο'Πώ «άτοπώτατος» αύrός &vθρω'Πoς
τατος:ι αότός 6:v6ρωπος
της mo xfis Tov
nrοχης τοv εΙχε καΙ την y
τήν με αλVτερη fιθική
μεΥαλότεΡ1Ί "ιθικη καΙ πvωματική
mιεvματι1C'ή

62 Digitized by 10uk1s, March 2009


εUeWη καΙ τrαρoυσία,
ε\ιθύvη παρovσία, 1iταv
Iίταv wράyμ crrt ΙVας,
πράγματι ινας, 1iTav
Iίταv &ληθινή
άληθινη
u π α Ρ ξ η.
\ί Ύ πά ρχω ση
Ύπάρχω ι.ιαίVΕι ζω fvτoνα
σημαίνει Wτoνα καΙ σνν αισθάνοι.ιαι
ΣVVαισθΆVOμαι
την εV6ύvη.
την ε\ιθύvη. εΙι.ιαι
εΤμαι mιεuIJcrr tKcX καΙ fιθιχα
mιεvματΙKα fιθΙKα παρών. ΚαΙ πρ
προσθέτει
oσθέ'rEι
μ! προφητική
~ προφητική σχεδό
σχεδόν {KΑVότητα 6 Κιριcεyιc:ά
ν Ικανότητα αρV'1': αν
ΚΙΡκεΥκάαρv-r: Άv tι αζα
fι ι.ιμαζα
εΥναι τό κακό, αν
εΤvαι Άv α\rτTι εΤναι τό χάος πού
αύτή εΥναι πΟV μας άπειλεί, τότε
ι,.ιέvει
μένει ι.ιια
μια ι.ιονάχα
μονάχα σ ωτηρία· να yLV1'J
σωτηρία· KΑVεΙς hιας,
γίνt;ι κανεΙς ινας, δηλαδή
δηλαδή πρΙ>­πρό­
σωτro,
σωπο, να �ωτε έσωτερικεuθij
ριιcεuθij καΙ να Υυρίση aτόν �ό ΈΑUΤό του. cKaL«ΚαΙ
tyώ 6
έγώ 6 σuyy ραφεύς ποια σχέση Ιχω
σuyyραφΕVς fχω Kcrr
καταcX την κρίση ι.ιου μου μ!
~
την rnοχή ι,.ιου;μου; εΥΕΤμαι «άπόστολος»; Φρικτό· για ι.ιιά
ι.ιαι Τσως 6 cάτrόστολος»; μια
moIa γνώμη SW
Πτοια Υνώι.ιη !δωκα τroπ
Sw �δωKα ποτέ άφορμ.ή. ΕΤμαι hιας
άφορμή. ΕΙι.ιαι ινας φτωχός,
φτωχός,
άσήμαvτoς άνθρωτroς.
άνθρωπος. Μή Υμαι τότε 6 δάσκαλος,
πως εεΥμαι
Μήπως δάσκαλος, 6 τrαι­παι­
δαγωγός; 'Όχι, ούτε αVτό
δαΥωγός; αVτό Sw εΤμαι. εΥι.ιαι
SW εΥμαι. ΕΤμαι h<εIνoς,
Ακεlνος, πού
ποv Ιμόρ­
έμόρ­
φωσε ι.ιόνος
φωσe μόνος του τΌvτόν έαυτό
έαυτό του, fι, ανΆv καΙ έφ'tφ' όσον tι fι παιδεΙα
παιδεία
άφησε rnάνωrnάvω μου τα Τχνη tyώ lιcεIνoς
Ιχνη της, εΥμαι κι' ιΥώ πΟV Wτu­
έκεlνος πού Wτv­
πώνει τά Ιχνη του rnάνω
τά 'XvΗ aτήν rnοχή του. 'Έτσι
rnάvω στην 'Έτσι tιfι σuyy ρα­
σuyyρα­
φική μου τέχνη παρουσιάζει πώς
τέχvΗ πως ΆVcrr ρiφε-rαt, πώς
άνατρiφε-rαι, πως παιδeόεται
παιδε\ιεται
κανεΙς για να γίvt;ι
γίνt;ι χριστιανός.
Xριστιαvός. Έγώ όμως δΑν
'Εγώ όι.ιως ΔW εΙι.ιαι
εΤμαι δάσκαλος.
δάσκαλος,
εΥμαι
εΙμαι μονάχα σuι.ιμα6ητης».
ΣUΜμαθητής».

ιν
ιν

·Ο,τι
·ο,τι άyωνίσθηκe
άΥωνίσθηκε να Αχφράση
έκφράση 6 6 Kιριcεyιc:άαvτ
ΚΙΡκεΥκάαντ εΥναι εlναι τoVτo:
τούτο:
ότι κάθε ώιθρωπος, μόνον 6
άνθρωπος, όχι ι.ιΌVoν δ Ιξαιρετικός,
~ξαιρεΤΙKός, εΤναιεΙναι κάτι
κάτι περισ­
περισ­
σότερο άτrόάπδ τό γΈVO
γένοςς του, ytcrr
γιατΙl κάθε άνθρωτroς
άνθρωπος Ιχει fχει άμεση
άμεση
σχέση μ!
σχεση ~ τόν θεό καΙ γιατίyιcrri ι.ιπoρeI
μπορεΙ να γΙvt;ι χριστιανός.. Ή
γΙνt;ι χριστιανός Ή
σχεση
σχέση ~ � τόν Θεό, tι Ισωτερική
θεό, fι ~σωτερική καΙ προσωπική, εΥναι κάτι ύψη­
εΙναl κάτι ύψη­
λότερο παρα tι fι σχέση πρός τό άνθρώπινο
άνθρώπινο -γένος.
γένος. M�Μέ την
την πρώτη
πρώτη
σχέση 6 ώιθρωπος προχωρεί πέρα άτrό τη
6 άνθρωπος τη σχέση
σχέση τουτου μ!μέ τί>
τό
άνθρώπινο γΈVoς,
γένος, γίνεται rnιevμcrr
1TVεvματικήική ι.ιονάδα
μονάδα καΙ καΙ ύπαρξη.
\ίπαρξη,
εΙναι
εlναl ι.ιόνος rnlκοινωνεi �
μόνος του καΙ rnΙ1COινωvεΙ μέ τόν
τον Θεό. «' Αντίθετα πρός τη
«'Αντίθετα τη
ΣVVΗ θισμΈVΗ ΆVτίληψη
ΣUVΗθlσμένη άντίληψη για τη ζωή, πού ποv εΙναι
εΤναι άτrλως
άπλως άνθρώπιvη
άνθρώπινη
καΙ μέ
μ� άνθρώπινη αύταρέσκεια άyατrάει
άΥαπάει την άνθρώπιVΗ
άνθρώπινη Vrταρ­
ύπαρ­
ξη καΙ
καΙπροδΙδει θεό, ιΥώ
προδίδει τόν Θεό, εκαμα τό
ΈΥώ ecaIJa '1'ό tyιcληι.ια
!Υκλημα να να άΥαπήσω
άΥαπήσω
τόν Θεό
θεό καΙ προcrnά6ησα
προσπάθησα μ! κάθε τόπο, &λλ
μέ κά& &Αλα α �μμeσα
fμμεσα ώςώς κατ ά­
κατά­
σκοπος ν' άτroKαλ\iψω
άποκαλύψω αύτήν προδοσία». Ή
αVτήν την προδοσία». Ή τραycι>δία
ΤΡαΥφδΙα του,του,
λέγει 6 6 Kιρyκeyκάαρντ, εlναι ότι ,ij
ΚΙΡΥκεΥκάαρντ, εΤναι ζij σ�
σέ ι.ιια
μια rnοχή.
έποχή, όπου
όπου όλαόλα.
εΙναι πολιτική. Ή Ή·· θρησκεVΤΙKή όμως σwείδηση εειναι ωαι ή άκρα
ΆVΤίθεση πρός κάθε πολιτική. Με αίmlν αύτήν την σννείδηση ζoίίσαv
σwείδηση ζoυσαv
ΟΙ Xριστιαvol
XριστιαvoΙ των πρώτων αΙώνων. Για ΤOVτO τούτο καΙ ή rnοχή μας
χρειάζεται wα πραΥμα, χρειάζεται το !σωτερικό
wa πραγμα, έσωτερικό της'
της. ή rnoXTJ
rnοχή
μας χρειάζεται αΙωνιότητα. ΤΟ δυστύχημα δυστίιχημα της rnοχης
rnoXfjs μας
εΙναι, ότι �ινε
~ινε όπλός
άπλΟς χρόνος, &δεια άδεια χρονικότητα, ή όποία δποία
&wrrόμονα
ΆVVΠ όμoνα Swδέv θtλει
θέλει ν' &κoίισ1J
&κoυσt;1 τίποτε Υια την αΙωνιότητα.
M~σα σ' cx\rnl
Μtσα αύτΤινv τήν &δεια
άδεια χρονικότητα, &δεια άδεια άπό
άπο πvεvματική
ουσία καΙ παρουσία, ΟΙ
ούσία οΙ άνθρωποι
ΆVΘρωπoι εyιναv
~ιναv μάζα, καΙ rnικράτησε
rnIKpάTηae
ή Υνώμη, ότι όπου εΙναι ή μάζα έκεί b<εί εΙναι καΙ ή άλήθεια. ΈΥεν­
!ξαπλώθηκε ή Υνώμη,
νήθηκε καΙ έξαπλώθηκε γνώμη, ότι εΙναι άvάyκη Υια την
Υιατην
άλήθεια να �Xτι~X1J τη μάζα μαζί της. «'Αλλά», λtyει ό Κιρκε­
«' Αλλά», λ~ει
yκάαρvτ, «!κεί όπου εlναι ή μάζα, έκεί
8που εΙναι ε{ναι ή ΆVαλήθεια. ΚαΙ
!κεί εΙναι
Άv &κόμη όλοι ΟΙ οΙ άνθρωποι, καΙ Άv ό δ καθένας
Kαθ~νας χωριστα μέσα
του εχονν
~ow την άλήθεια, eύθVς ΕΎΘVς ώς όλοι αύτοΙ
αύτοl πανε μαζΙ
μαζΙ καΙ Υί­
νονν
νουν μάζα καΙ πληθος,
πλf\θoς, ή άλήθεια που πού εIxαv
ε{XΑV μέσα τους μετα­
στρέφεται σε ΆVαλήθεια». "OτΑv
στρtφεται °OτΑv οΙΟΙ άνθρωποι
ΆVΘρωπOΙ Υίνωνται μάζα, μάζα,
τότε μειώνεται ΤΙ μετάνοια καΙ ή εΎΘΎVη εΎΘΊΙVη τους, ή rnιστροφή στήν στην
πραγματική ύπαρξη του TOV καθενός, yιιrr yιιrrll ή μάζα ε{ναι
εΙναι κάτι
άφτιρημΒιο,
άφ1Jρημwο, κάτι που πού δεν
δεν Εχει χέρια, δηλαδή άτομική eύθύvη,
~ει x~ρια, ΕΎΘΊιvΗ,
ΣVV είδηση, ύπαρξη ήθική. Ή μάζα εΙναι ή ΆVαλήθεια. Γι' αύτό
σννείδηση,
KΑVΕΙς BW
δέv �xει
~xει τόση περιφρόνηση πρός προς τον άνθρωπο όση �XOνν ~XOw
!κείνοι, που
πού κατ' rnάΥΥeλμα
rnάΥΥελμα πρoσπαθoίίv
προσπαθοW ν' ΆVέβOννΆVέβOW στήν
στην κο­
ρυφή
ρυφή της μάζας,
μάζας, !κεΙνοι
!κεΥνοι που
πού κάνονν
κάνουν τους
τούς άνθρώπους
ΆVΘρώπOVς μάζαμάζα Υια
να τovς εχονν
~ow ύστερα VπoXείριoυς. ΚαΙ Και Υια να KfpSIO\l
Kερδίσt;1 KΑVεΙς
τη μάζα
μάζα δέν
δέv χρειάζεται καΙ μεγάλη τέχνη. Χρειάζεται όλίΥη όλίγη
rnιτηδειότητα, μια ώρισμΒιη
ώρισμwη δόση ΆVαλήθειας, καΙ άρκετη
οΙκειότητα με τα ΆVθρώπινα πάθη.
Ν' άΥαπάτι
άΥαπά1J KΑVεΙς
Kαvεlς κάθε σvyκεKΡιμΈVO
σvyκεKΡιμΈVO άνθρωπο, να τον
τιμά1;1
τιμά1J άπόλVΤα, τοϋτο ε{ναι
εΙναι ή άλήθεια· καΙ τoVτo
άλήθεια' ΤOVτo εΙναι φόβος
eEOV καΙ άληθινή άΥάπη πρός τον πλησίον. Ό «πλησίον»
Θεοϋ
εΙναι ή μόνη άληθινή θέση θ~ση καΙ εκφραση
~Kφραση Υια την Ισότητα
lσό-τητα των
άνθρώπων,
ΆVΘρώπων, δηλαδή Υια τη θρη ΣΚΕVΤΙKή Ισότητα. ·Ολα
θρησκευτική 'Όλα τα
&λλα
άλλα εΤδη
εΥδη της Ισότητας εΙναι ε{ναι φενάκη, εΙναι δόλωμα Υια να
VπOδOυλωθoΊΊV
\rιτoδoυλωθow οί ΆVΘρωπOΙ.
άνθρωποι. ''Αν άΥαποϋσε όδ KaeWas καθΒιας στ'
άλήθεια τον πλησίον του ώς έΑVΤόν, τότε θα είχαμε πραΥμα-

64
Digitized by 10uk1s, March 2009
τικη μεταξύ των άνθρώπων. «Πουθενα
τιΚ'l) Ισότητα μεταξV «Πουθενά δμωςόμως μέσα
~
aτή Γραφή ••
στή Γραφή», λέΥει 6 ΚΙΡχεΥκάαρντ. «δ!ν roρηκα
δ KΙΡKe-yκάαρντ, «δέν εόρηκα την Wroλή,
MOλή�
&τι
δτι πρέπει ν' �απας
άΥαπας την μάζα. μάζα, τότο πλπληθος». «εvας», αVτή
η6ος». Ό «Ενας». αύτή
εΙναι tι
εΥναι ~oια περΙ του άνθρώπου.
1'! μεγάλη Μιοια άνθρώπου, αVτήν αύτήν ·Ιφερε
~φeρe 6
δ χρι.:.
χρι­
σ-nανισμός. ·0
στιανισμός. Ό fνενας,
ας . αύτή εΙναι
εΥναι tι
1'! μορφ1'}
μορφή ζωης
ζωής,. 6
δ τρόπος του
εΙναι καΙ τοϋ
εΥναι του όπ άρχεινο άιτ'
ύπάρχειν- άπ' αύτήν τη.
τη μορφή, τό εΥδος
το εΙδος της ζωης,
π ρΕπει να
πρέπει περάcτι:l tι
να περάστι rnοχή μας, f}
1'! rnoxT, ρία, τό άνθρώπινο -Υι..
Ιστορία,
1'! Ιστο -yt-
νος. ΤoVτo σημαίνει, δτι
δτt οΙ &ν6ρωποι
άνθρωποι πρέπει
πρrneι να
νά γίνουν
Υίνονν καΙ να
νά
σταθούν
σταθονν ώς
ώς πρόσωπα καΙ 6 δ Εν ας πρός τόν
ενας τον δλλ ο ν και 6
δ.λλον δ Kαθi­
καθέ­
νας άmν αντι του θεου. Τόσο μεγάλη σημασία �ει
άπΈναντι γιά τόν
~ει για ΤΌV
KιρΚε-yt<άαρντ νά εΙναι"κανεΙς
ΚΙΡκεΥκάαρντ να εΥναι 'κανεΙς εvας, ενας, μόνος του, όχι
τov. δχι κομμάτι της
μάζας, ώστε λέΥει,
μάζας. λέγει, αν&1 Ιίταν
tjTαY να
νά ζητηστι
ζητηcτι:l trrι
rnιτύμβιο hrίyραμμα
τίιμβιo trτ{γραμμα
για τόν �αvτό
έΑVΤό τουτου,ι τότε ας Υράψow rnάv
aς γράψουν ω στόν τάφο τov:
rnάιιω ΤOv:
«~Yνoς 6
«OOiTvoς ενας»: ·0
δ fνας»: Ό Ι ν α ς, δηλαδ1'}
δηλαδή 6 δ πλησίον, 6 δ &ν6ρωπος
άνθρωπος
χω ριστά άιτό
χωριστά άπο δλαόλα τδλλ
τδ.λλα, όνος �
α, μμόνος μέ τη
την ν τnιεvματιKότητά
mιεvματιKότητά τov. του,
α<rr
αύτο ό εΥναι
εΤναι τό εΙδος παρουσίας και ζωης, �
το εΥδος μέ τό
το όποΙον στΘcει
στέκει
καΙ mφτει
πέφτει 6 δ χριστιανισμός. "Αν 6 δ &v6ρωπος
άνθρωπος δ !ν μείνι;ι
δέν μElVTJ μόνος
άιdραιoς, τότε δλα
καΙ ώάραιος, όλα σvyχωνεύoνται μέσα cn σi μια -ίτανθεΙ­
'iτανθεT­
στικη
σ-nκή σVyχυση
σύγχυση aτή θρησκεία καΙ cn
στή 6ρηCΠ<εία σi μια
μιά κοινωνικη
κοινωνική σίιΥχυση
σύγχυση
crrή
στην ν πολι τεία. Μ
πολιτεία. όνον �.
Μόνον Αφ' δσον 6 δ &ν6ρωπος
άνθρωπος μένει εvας, ενας, δηλαδ1'}
δηλαδή
6ντότητα
όντ6τητα lι6ική
1'!θικη καΙ πνευματική,
πνevματική, εΤναι δυνατόν
δννατόν να νά λάβ1:}
λάβ1J συνεί­
ΣWεί­
δηση καΙ για γιά τόν �αvτό~ΑVΤό του καΙ να νά άvoίξτ;t προσωπική, ισω­
άνοίξ1:) πρoσωmκή, Ισω­
τετική, σχ~ση �
ΤΕΤ1κή, σχ�ση με τη θεότητα. Μόνον τότε δοκιμάζει τό το άλη6ινό
άληθινο
πά6ος ύπάρχειν καΙ μόνον μέσα
πάθος του όπάρχειν ΜWα άιτ�
άπ~ αύτό
αύτο τό το πά6ος.
πάθος, που
εΙναι πάeoς
πάθος για γιά τηντην αΙωνιότητα, εΤναιεΤναι δυνατόν
δννατόν να νά μεταμορ­
φώcτι:l τη ζωή του 6
φώση δ άνθρωπος.
·0 άνθρωπος, Ιφ' δσον
Ό &v6ρωπος, δσov yfV1;l πραγματικά fν
ylV1J πραγματικα ας. άτroκτ�
ενας, άπOΚT~ και
άλη6ιVΉ
άληθινη σχ�σχ~ μ! με τόν θεο καΙ μ!
τον θεό με τόν δλλ ον, δηλαδη τόν
άλλον, τον πλη­
Σννήθως, λέΥει
σίον. ΣWΉ6ως, λέγει 6 KιρΚε-yt<άαρντ, 6ρη
δ ΚΙΡκεΥκάαρντ, σι<Ε\Π Ικη π
θρησκευrιΚ'l) ροσωπι­
προσωπι­
κότητα θεωρούν
θεωρονν οΙ άνθρωποι ωΙνον ικelνoν που άμφιβάλλε
άμφιβάλλειι γιαγιά την
αΙώνια εύδαιμονία
εόδαιμονία των &λλ ων: τούτο
άλλων: τoVτo εΤναι δμως όμως πλάνη.
«'ΕΥώ», λέΥει
«Έγώ», λέγει 6 δ φιλόσοφος της ύπάρξεως, «δ!ν «δέν ά μφιβάλλω για
άμφιβάλλω Υιά
την αΙώνια ώδαιμονία κανενός' 6
εόδαιμον{α κανενός· δ μόνος δμωςόμως για
Υιά τόν 6ποΙον
δποίον
φ οβουμαι εIvαι
φοβουμαι εΙναι 6 �ΑVΤΌς μου. ΚαΙ δταv
δ έαυτός όταν &κόμη
άκόμη βλrnω
βλFrrω εv εναν w-
αν cS:v-
6ρωπο να mφτη πολύ KcΠω,
θρωπο νά πέφτι;ι πoΛV κάτω, καΙ τότε δ!ν �ω
τότε δέν ~ω δικαίωμα ν'
άμφιβάλλ
άμφιβάλλω ω για
Υιά την αΙώνια ώδαιμονία
εόδαιμονία του. "Αν "Άν δμως
όμως fιμoυνα
fιμoννα

65
65
ΙιΥώ δ Ιδιος cNτόs,
ιγώ αύT6s, τότε θά fιμoννα VπoxρεωΜWoς
ότroxρεωΜWoς νά ότroφφω
ότroφφω
τήν φοβερή σdψη,
την φοβερή σκι.ψη, δηλαδή μήπως έΥώ
tyώ χάσω την αlώνια eύ­
αΙώνια e\ι­
δαιμονία 1,10\1». Μιά άλη&ινά
δαιμονΙα μου». σι<E\Πlκή προσωπικότης εIvαι
&ρησκεvτιιcΉ
&ληθινά θρη εlvαι
άπiναντι
άιτMxvτι στovsστoVς &λλ&λλους
OVς πάντοτε fιma,"'πια, καΙ !φεvρΙ01<E 1ΤΌλλoVς
!φεvρίσχειΙ πολλούς
τρδ"Π'ovς αvyyvώ
τρδ'Π'ouς σvyyvώμης' cmwαvτι στΌv
μης' μόνον ά'π6vαvτι ΈΑVΤό της εΙναι ψv­
aτόν ΈΑVΤΌ
χΡή καΙ αόo-rηρή
α\ιΟ'"Π')ρή σπως
δ1rως fνας
Ivας μεγάλος
μ.εΥάλος Ιεροεξεταστής.
Ε1ναι άδννατο να παρoυσιάσ1J
ΕΙναι άδόvατo νά παρουσιάσι:ι KΑVΕΙς κανεΙς μέσα aτά στενά δρια όρια
iνόs δοκιμίου ιστω καΙ τόν
Wbs δοκιμ(ov φιλοσοφίας του
mιρηνα μόνον της φιλοσοφΙας
τΌv 'Π'Uρηνα τού
ΚΙΡκεΥκάαρντ. Το\ίτο
Kιρκεyκάαρvτ. ΤoVτo όμως εΤναι ά'Π'ό
6μως εlναι βαΟ'1κά νοήματα της
&1rb τά βασικά
φιλοσοφΙας του
φιλοσοφίας τοΟ χριστιανοίί
χριστιανoV ΤOVτOυ φιλοσόφου, δτι 6τι δ άνθρω­
&v6ρω­
πας ως
πος ώς πρόσωπο πρrnει πρέπει νΙ &yωνισ6f.j, ν' &Υωνίζεται
v' άyωνισ6\i. άyωνίζeται "'πια
fιπια νά
1λ61.1 αι oχiση
Ιλ&τ.\ σέ σχWΗ μέ ~ τη θεότητα' τoVτo εΙναι γι' ΑΌτΌv
τoVτO εIvαι αότόν χριστια­
νισμ6s.
νισμός. M� M~ τά �α ι.ιiσα καΙ τατά ΣΎVΕρy
σWeρyα αιηνιιci'jς διαλεlςτι�ης
α της αιηνικης διαλεκτι~ηs
άyωνΙζeται Kιρκεyκάαρvτ vcx
&Υωνίζεται δ KΙΡKeyι<άαρντ νά περιχαρακώσι:ι
περιxαραKώσ1J ποιο ποιό εΤναι
εΙναι τοτό
άληθινό
&ληθιVΌ νόημα τou χριστιανισμού καΙ ποιό εΙναι τό νόημα
του χριστιανισμου
της ζωης. "Η cH ζωή πρrnει
πρέπει να νά ΥΙν\!
yfV1j (fπαρςη,
ύπαρξη, δηλαδή άμεση -tιθΙl<ή "'θική
καΙ ΠVΕVματική
πνευματική παρουσία, Υιά Υια νά
να λάβ1;ι
λάβ1J την άξίαά�Ια της. Ό "Ο χρι­
στιανισμός κατά 1<ατα τΌv
τόν φιλόσοφο της \ιπάρ�ως
ύπάρξεως εΙναι το τό ά'Π'όλVΤO,
&1rόλυτο,
τό αιώνιο
το αίώνιο παράδοξο
παράδοςο της Ιστορίας. ΚαΙ Υιά για νάνα ζήσ1) κανεΙς
ζήσι:ι KΑVΕΙς
μέσα
ΜWα aτήν
O""rTιν (fπαρξή
ύπαρξή του αότήν αVrήν τό παράδo�o.
παράδοξο, πρέτrει
πρέπει νά να κάμ"1
κάμt;\
fνα
Wa πήδημα'
πήδημα" TovToτοϋτο εΙναι το τό πήδημα της πίστεως άπό &1rb την
άμεση ζωή πρός ~μμεση, ά'Π"
τrρός την gμμεση, ~ξω πρός τα μέσα,
&1r' gξω ~σα, άπο &1rb τάτα
φαινόμενα πρός τό ω ωτeΡΙKό. Τό παράδ�o
Ισωτερικό. παράδοξο αύτό αVτό το ζ'Ό κανεlς
τό ζij κανεΙς
μέσα του μόνον 6ταv 1λθ1) σέ
όταν 1λθ1;ι αι σχέση μέ μ~ το
τό ά'Π'όλVΤO'
&1rόλvτo' καΙ τΟ τό
άπόλVΤO
άιτόλυτο ΤOvTOτούτο BW BW εΙναι μακριά, εΤναι εΙναι ,.τ ώ Ρ α !δω~δω μέσα
μro-α μας.
'Αρκεί
•Αρκεί νά να ήμποροvμε
ήμποροσμε νά να πηδήσωμε μέ πίστη πρός αό'l'ό.
~ την π(στη αύrό.
KΙΡKeyι<άαρντ θέ1'eι
·0 Kιρκeyκάαρvτ θέτει με~ τη φιλοσοφία ,.ou του πάλιν άιτόάπό την
άρχή τό πρόβλημα ,.ο\ί τοϋ άνθρd>πoυ,
άνθρώπου, του τού άληθιvοv
άληθινού ΆVΘρώπOY­
άνθρώπου'
καΙ � θέτει μέ τα μ!σα
~ό θέ1'eι ~σα της φιλοσοφίας.
φιλοσοφίας. Νά γνωρΙζt;ι
γνωρΙζ1J KΑVΕΙς
κανεΙς μό­
voν ά'Π'ό
νον &1rb στήθους το τό σόμβολο
σνμβολο της πίστεως καΙ νά να μή
μή ζ'Όζij τά
τα
μεγάλα του νοήματα, ΤOVτO, τoVτo, λέγει δ φιλόσοφος,
φΙλόσοφος, εΙναι εlδωλο­
εlδωλσ:
λατρεία, ΥΙατΙ δ χριστιανισμός εΤιιαι εΙναι ζωή fσωτερική,
Ισωτερική, εΙναι ή
~σωτεΡΙKότης της πίστεως. «"Η
!σωτeΡΙKότης ιαιρια μο
c"H κύρια μουυ σκέψη
Μψη», », λέγ εΙ,
λέysιy
«η1'αv
«tjTαY 61'1
ότι aτήν
O""rTιν rnoxIι
ΙΠοχή μας μας μέ~ ΤΙς πολλές
"Πoλλ~ γνώσεις �ησμΌVΗσε
~ησμόνησε
KΑVΕΙς
KαveΙς την ίίπαρςη
υπαρξη καΙ �ησμόVΗσε
~ησμόνησε άκόμη &κόμη τΙ ε{ιιαι
εΙναι ωωτερικό-.
Ισωτερικ6-.
''Αν όμως 6,1'1
της». 'Άιι εΤναι καΙ σημαίνει ή (fπαρςη
ό,τι εΙναι υπαρξη τό ΆVακoι-
άνακοι-

66 Digitized by 10uk1s, March 2009


νώστι KαveΙς ώς
"ώση KΑVΕΙς Ώs γνώση, τότε ΜΤνος
τότε έκeί νOς π 'Πού
ού μεταλαβαίνει αύτήν
γνώση δ
τη γνώcn;ι δηΥεΤται cn
δδηγεΤται σΈ μιά
μια παρεξήγηση,
'Παρεξήγηση, γνωρίζει &1τλώς άπλως
χάτι
κάτι καΙ !lτσι Υνρίζει 'Πάλιν
τσι yvρίζει cττΙς γνώσεις, δ�
πάλιν crτΙς ζ~. Κι' rnειδη ιλ
δέν ζf:1. η­
Αλη­
σμονήσαμε τΙ
σμο\ιήσαμε εlναι να
τΙ εΙναι ίrτrάρXT.1 KΑVεΙς
νά ύ-ιτάΡΧ1J κανεΙς θρη ΣΚΕVΤΙKως, ιλ
θρηΣΚΕVΤΙKως, σμο­
Αλησμο­
η
VΉσαμε ίιστερα καΙ τΙ εΤναι να
νήσαμε <ίστερα ίrτrάρXT.1 KΑVEΙς
νά ύ-ιτάΡΧ1J κανεΙς ΆVΘρωπΙCΠ1Kως.
ΆVΘρω'ΠιστιKως.

H φιλοσοφία του Kιρκεyκάαρvτ δ� δΈV σννεκ
ΣWΕΚίVΗσε
ίVΗσε την έποχή
του, γιατΙ ή rno έποχη ~είVΗ �ζoυσε
X" �είvη ~ζoυσε μέσα στην �ξωτερική
~ξωτερικη εύδαι­
μονία, ή δποία
�oνία, δ'Ποία την ξεγελουσε, ώστε νά να νομΙζ1J
νομlζΤ.1 δτι εΙναι
εlναι καΙ
~σωτεΡΙKά εύδαιμOVισΜΈVΗ.
�σωτεΡΙKα εύδαιμOVισμ!vη. ·OτΑV
·Οταν δμως, ύστερα(ιστερα άπόάπό τόν
τω πρω­ 'Πρω­
ΤOV'ΠαΥχόσμιο 'Πόλεμο,
ΤOVΠαΥκόσμιο πόλεμο, εΙδε εlδε ή Εύρώ'Π'η
Eύρώτrη την ΤΙVΕVματΙKή της
'Π'VEUματΙKή
Υνμνότητα,
yvμνό-n']τα, τότε 'Παρουσιάσθηκαν
παρoυσιάσθηKαv μερικά μερικα άyρvπvα
άyρU'Π'Vα καΙ 'Πονε­πονε­
μένα πvεύματα
ΜΈVα 1rVεύματα 'Πού έπρόσεξαν τόν
πού rnρόσεξαv τΌv Ιδρυτη τη τηςς φιλοσοφίας
ίrτrάρξεως. Τότε μεταφράσθηKαv
της ύ-ιτάρξεως. μεταφράσθηκαν συστηματικως τα τά �ργαlpya
άπό
του ά1rό τη δανικη
δαvική γλωσσα τό 'Πρώτον
πρώτον στη γερμανική,
γερμΑVιχή, δηλαδη
κατα
κατά τα τά 1923. Τότε rnίσηςέπίσης γΕVVΉ
γεννήθηκε
θηκε καΙ μεγάλη νOσ-rαλγία
νocrταλγία
των ΤΙVΕVμά"t'ων
'Π'VEUμάτων πρΟς
'Πρός τόν τελευταίο μεγάλο
τΕΛΕVΤαΤO μεγάλ άρχαίον
ο άρ ·Ελληνα
χαίον ·Ελλ ηνα
φιλόσοφο, 'Πού συyyεvεύει
πού σvyyεν πολύ μέ
εύει 'Πολύ μέ τόν
τόν Kιρκeyκάαρvτ,
Kιρκεyκάαρvτ, δίχως
να εΤναι xριστιαvός,
νά εΙναι χριστιανός, 'Πρός
πρΟς τόν Έ1t'ίδραση δμως γό­
τΌv ΠλωτΤνο. Έπίδραση
νιμη καΙ άδιάτrτωτη
άδιά-ιττωτη εΙχε
εΤχε ή φιλοσοφία του Kιρκεyκάαρvτ rnάvω έπΆVω
στόν φιλόσοφο της χαϊδελβ�ργης
στΌv Χαϊδελβέργης Κάρολο Γιάσm:ρς ίι
Γιάσπερς καΙ <ίστερα στερα
στόν φιλόσοφο Μάρτιν χαϊ�ερ.
στΌv Xαϊvτέyκερ. Τό τρίτομο lpyo !ργο τoVτου Γιά­
σm:ρς
σπερς με μέ τΌv
τόν τίτλο «Φιλοσοφία» ΆVαχωνMΙ ΆVαχωνεύει δλα τά τα 'Προβλή­
προβλή­
ματα της φιλοσοφίας καΙ τά τα πε'ΠΕρνάει άπό τό
ρνάει ά1rό τό καθαρτήριο πυρ Wp
της 'Προσω'Πικότητος,
προσωπικότητος, με μέ &λλα λόγια της ίrτrάρξεως,
ύ-ιτάρξεως, δπου 80-
60-
κιμάζεται τό γνήσιο καΙ χωρίζεται ά1rό άπό τό τό νόθο.
vόθo. -Ενας
·Ενας συμ­
μαθητης του ΚΙΡκεΥκάαρντ εΙναι εΤναι καΙ δ rιάcnn:
Γιάσπερς. Δέν εεΥναι
ρς. Δ� Ιναι
δμως ή φιλοσοφία της ύ-ιτάρξεωςυπάρξεως καμμιά καινούργια φιλοσο­
φία· δ δημιουργός της δ
φία" δ Kιρκεyκάαρvτ, δηλώνει δτt δτι εεΤναι
Ιναι μα­
θητης του Σωκράτη, γιατΙ αύτΟς αύτός 1jTαv
i'jTαY πραγματική
'ΠΡαΥματικη 'Προσω­προσω­
τrΙ
'Πικότης, άληθιVΗ ίιπαρξη,
Kότης, άληθιVΉ i'jταv f]elK"
(ίπαρξη, 1jταv ""θικη καΙ ΤΙVΕVματΙKη
'Π'VEUματΙKη τrα­ πα­
ρουσία ζωης. Ή φιλοσοφία της ύ-ιτάρξεως ίrτrάρξεως εΙναι
εΤναι ή μία καΙ πα­
νάρχαια φιλοσοφία, τroυ θέλει ν
πού ea.el να καταλάβ1) τΙ εεΤναι
ά καταλάβ1J &vθρω'Πoς,
Ιναι &vθρωπoς,
τι σημαίνει να εΤναι κανεΙς &vθρω'Πoς.
νά εΙναι KΑVEΙς &vθρωπoς. Τό διαφορετικό της γνώ­
ρισ
ρισμα aτόν ΚΙΡκεΥκάαρντ εΙναι
μα στΟν εΤναι δ δ χριστιανισμός, εΙναι εΥναι δ τι δδ
δτι
&νθρω'Πος iSc.;)
&>θρωπος ~δω τίθεται κατά κατα την XΡΙCΤΤιανικη ΆVΤίληψη· καΙ
XΡΙσϊΙαvική ΆVΤίληψη'
αVrήν την την ΆVτίληψη δ ΚΙΡκεΥκάαρντ την ~ρμηνεύει, την
την έρμηνεύει, την

67
67
καταφάσκει �
βαθαίνει, την καταφάσχει όλη τη δύναμη της ψvx
~ δλη ης τov.
ψuxης τoV.
Ό ΚΙΡκεΥκάαρντ
Kιρκeyκάαρvτ εΙναι χριστιανός φιλόσοφος. Ό θόρ vβος
θόρvβος
δμως που γίνεται σήμερα aτή Γαλλία καΙ αότοτιτλοφορεΙται
όμως πού
ώς ύπάρξεως sW
Ώs φιλοσοφία της ύ"Πάρξeωs fχει καμμιά
BW Cχει καμμια σχ�σχ~ � ~ τόν με­
γάλο αότόν χριστιανό' ό θόρυβος αύrός εΙναι
θόρvβος αότός εΤναι &ιτιστη
&τrιστη αVταρ&­
αόταρέ­
Ο1αΞια δίχως KWWa βάθος καΙ �
O1Cεια ~ πολύ
πoΛV άμφίβολη αl�τική
αΙ~τική
ΣΙCΗνoθeσfα. ΚαΙ εΙναι
σκηνοθεσία. εΤναι τραγικό Υιά για την πνΝματικη
'Πνευματική μοίρα της
Eύρώτrης,
Είιρώπης, δτι δ ό ινας λαός SWSw γνωρίζει την 'Πνευματική
πνΝματική Ιστορία
του άxλOV,
άXλov, δη
δτι δό ννας
ινας ΆVΤιπα�ΡXεται
ΆVΤιπαρέΡXεται την 'Πνευματική
πνΝματική παρov­
wapov-
τoV 6Xλov, του πλησίον. ΕΙναι
σία του Εlναι τραγικό δτι ότι ννα
ινα μεγάλο
ρoς των 'Πνευματικων
~ρoς
� πνΝματικων δννάμεων της σημεριvi'jς oημePlvi'js Eύρώτrης
Είιρώπης
ατατρίβεται �
κκατατρίβεται ~ την αύταρWκeια
αίιταρ6σκeια καΙ μ� μ~ τη σκηνοθεσία.
ΣΙCΗνOθεσία. ΤόΤό
'ΠνeVμα
πνeVμα του ΚΙΡκεΥκάαρντ
Kιρκeyκάαρvτ εΙναι βαθύτατα χριστιανικό, ινω Wc;)
ό,τι σήμερα στη
δ,τι aτή Γαλλία όνOμάζeται
6νoμάζeται φιλοσοφία της ύ"Πάρξεωςύπάρξεως
εlναι ννας
εΙναι Ivας 'Πνευματικός
πνΝματικός μηδενισμός, ινας ενας γυμνισμός,
yvμνισμός, εΙναι καθαρά
καθαρα
άπιστία. Τήν Είιρώπη όμως SW
Eύρώτrη δμως BW την σώζει τίποτε άλλο παρά ή 'ι'ι
Απιστροφή
trrIOΤPoφ"; στό Ασωτερικό
~ωτεΡΙKό της' καΙ τό έσωτeΡΙKό
Ισωτερικό τoVτo
τOVτO εIvαι
ό χριστιανισμός της καΙ ή 'ι'ι άv6ρωπιστιτη
ΆVΘρωπιστική της παράδοση, ή
όποία CχEΙ
fχει τά
τα θεμV.ιά
θεμέλιά της στόν άρχαΙο έλληνικό υ.ληνικό πολιτισμό.
Ό ΚΙΡκεΥκάαρντ
·0 Kιρκεyκάαρvτ έρyά�κe
Ιργάσθηκε μ� μ~ τά
τα σύveρyα
σύνεργα της έλληνικης
υιληνιt<i'jς
φιλοσοφίας γιαΥιά νά
vΆ ,tpTJ εlς φως τό 'ΠVεϋμα
φέΡ1J εΙς πνεVμα του χριστιανισμoU'
χριστιανισμOV'
εΙναι ννας
ινας σvμμαθητής
ΣVμμαθητης του χριστιανισμουι.
χριστιανισμου ι .

Γιά
Για νά
να λάβTJ
λάβ1J ό αιι
αyvώστης πληρέστερη εlκόνα
ΆVαyvώστης εΙκόνα Υιά
για τό �ργo
~ργo
τοϋ
τoiί χριστιανου αύτου
αίιτου φιλοσόφου
φΙλοσόφοv καΙ νάνα αlσ6ανθi]
αΙσθανθij κάτι άπό τό
σ vyyραφΙKό του
σvyyραφΙKό TOV υφος
ύφος καΙ �θoς
1jeos παρα6έτομε
παραθέτομε έδω
Ιδω τήν
την εΙσαγωγή
του βιβλίοv του,
TOV, πού
που CχEΙ
fχει τόν τίτλο cΦόβος
«Φόβος καΙ τρόμος»
τρόμος. καΙ
δποv ό ΚΙΡκεΥκάαρντ
δπου Kιρκeyκάαρντ 'ΠΈΡΙΥράφει �ρμηνMΙ τό μεyαλe
περιγράφει καΙ !ρμηνΕVει Io της
μεyαλeIo
όπως αύτή φανερώνεται στό πρόσωπο του' Αβραάμ.
πίστεως, δπως

1. Bλtπε καΙ τό ΙCΕ


Ι. ΒΜ-Π'Ε φάλαιO KierkegalJ/'d
κεφάλαιο Kierkegaσ.rd τοϊί
του βιβλ(οv
βιβλίου μοv
μου cΤά
«Τά rNy­
σVy­
χρOllα φιλοσοφικά ρ
χρOllα roματιn, 'Αθ1'\ιιαι
ρενματcn, σελ 19
•Aθfjναι 1972, σελ. Ι 9 m., κcx6ώς καΙ τό
έπ., καθώς
6ρθρ
δρθρο μου Φ&λοσοφΙa
ο μοv και Ύπαρξισμός,
Φι.λοσοφΙα καl Ύπαρξισμός, cΦιλοσοφ(α»
«Φιλοσοφίcn - 'Ε'Π'ΕτηρΙς
'Emτηρlς τoV !<tv­
- κιv­
τρov 'EρeWης
'ΕρΜιης της 'Eλλ ηllιιcf\ς Φιλοσοφ(ας
Έλληνικf!ς Φιλοσοφίας της 'Ακαδημ(ας
Άκαδημίας 'Α&ηlιωIl2
Άθηνών 2 (1972),
αιλ.
σιλ. 5-36.

68
68 Digitized by 10uk1s, March 2009
«-Hταvε
«''H μια φορά
ταvε μιά φορα wας &vδρας,
&vSpαs, πού
πο\ι εεΤχε άπο παιδΙ
Τχε άπο ποοδΙ &ιcoύσει
&κούσει
bcείνη την όμορφη
bcείVΗ δμορφη Ιστορία,
{σ-roρία, πως δηλαδή δηλαδη δ Ο θεός
θεός δοκίμαζε τόν τΟν
Α β ραάμ καΙ π
•"Αβρααμ πως Μός ό
ως αότός πό ΜΕVε τη δοκιμασία,
ύπόμevε δοκιμασία, κρατούσε
κρατοσσε την
πίστη
πί στη καΙ γιά Υια δεύτερ
δeύreρη η φοφορα
ρά χ ω ρΙς νά
χωρΙς να τό περιμΜ;)
περιι.ιΜ:ι άπόχτησε
άπόχτησε
Wa Υυιό.
·Οταν δ
·Οταν Ο &VSpas bcεΤνoς iμπi'\t<ε
&vδρας tκεlνoς Ιμ'Πήκε crr σταά χρόνια, διάβαζε αίιτr'! αVτην ν
την
τή ν Ιιrro
Ιστορίαρ ία �~ άκόμη
&κόμη πιο πιο μεγάλο θαυμασμό, γ ΥΙατΙ
ι ατΙ ηή ζζωη ωή χώ­
ισε δ,τι μωα στη θεοφ
ρρισε οβ ού μενη άπλότητα
θεοφοβούμενη άιτλότητα του παιδιοσ iΊταve
τoV παιδιού f1ταvε
άκόμα έν hιωΜΈVo.
ωμ!vO. "Όσο 8Οσο π πρoxωρoσσe
ρ οχωρούσε δΟ άνδρας
&vSpas αότός
Μός σ-rα
crr ά χρόνια,
χρόνια.
τόσο πιο ΣVΧνά
τόσο ΣVΧνα (ΜΕVαν
fμEναY ο οΙΙ O'IdψEι
σdψeις του κοντά
ς του κοντα σ' l:κeίνη
bcείνη την την Ιστο­(στο­
θαυμασμόs του μεγ
ρία' δΟ θαυμασμός άλωνε δλoέvα
μεγάλωνε ολοένα καΙ καΙ πιοπιο πολύ. ΚαΙ
δμως η ή κατανόηση
κατανόηση τη της ς Ιστορία
Ιστορίας ς τούτοσ γίνονταν
Υίνονταν πιό πιο δύσκολ
δύσκολη η
καΙ πιο πιο δύσκολη. Στδ Στο τέλος
"tiλoς �ησμόνησε
~ησμόνησε δ δλα τάλλα,
λα τάλλ α, έκτΟς
ικτΟς άπό άπο
α\ιτήν την Ιστορία' η
αύτήν ή ψυχή
ΨVXή του εΤχε εΙΧΕ μ ονάχα την μιά
μονάχα μια rn ιθυμία:
έττιθυμία:
νά
να lδ;;! τον Ά
Ιδ;;ϊ τόν β ραά μ'
Άβραάμ' μονάχα την
την μιά μια λαχτάρα: να f}μοννα
νά fιμoννα
μάρτυρας
μάρ τυρας σ' it<ε bcείνo γεγονός 1Ι Aύroν
Τν o το ΥεΥονός ΑύτΟν τόν τΟν &ι6ρωτro
&vθρωπo δΒι δέν τ ον
τον
τραβοσσε η
τραβούσε ή ό μορφ ι ά της
όμορφια '1i\s 'Ανατολη
"Ανατολης, ς, ούτε το χθόνιο βιός της
Υηςς τη
Υϊϊ τηςς rnrnαyyeλίας,
αΥΥελ ίας, οΟτε οΟτε·· τοτΟ θεοφοβούμενο ζευγάρ ζevyάρι, ι, ποό
που δ ο
θεός τoV είιλόγησεεόλόΥησε τά τα γηρατειά του, οΟτε ή ή σε βαστη μο
σεβαστη μορφη
ρφή
ττοσού ηλΙήλΙKιωΜΈVOυ
Kιωμ!voυ πατ πατριάρχη,
ριάρχη, οΟτε oVτε τά τα δλάν6ιστα
oλάνθισ-rα νΕlατανΕιατα τού τοσ
Ίσαάκ, πο που ύ ηταν είιλoγηΜΈVoς άπο τό θ
-ljTαY eύλoΎT\μ!voς θεό. •Απο το δικό του
εό . 'Απο
ι.Wρoς θά
μjρoς θα ή μπο ρούσε ή Ιστο
ήμπoρoVσe lσ-roρία
ρία νά να (χ ει παιχ
fχει παιxθfiβη σ έ μμια
σε ιά lρημη
fρημη
θθiση.
έση. ·"Η Η μόνη του λ λαχτάρα
αχτάρα i'\TαVE f}Tαve νά να σwoδ�
σwoδiψ1;) τον 'Αβρ "Αβρααμ αάμ
σσ'' έχεί
bcεΤνoνο τό τ ριήμερο ταξίδι, πο
τριήμερο πού ύ 'Πή
πήΥαινε
γ αιν Ε άλ
καβάλα
καβ α rnάν
ιπΆVω ω crr
στο o
ζώο, ~xoντας μπροστά
ζωο, fxoVTας μπρoσ-rό "!'Ου "1'ου τη θλίψη καΙ λά
πλάϊ
π ί του
"1'ου το Υυ
Υυιό ιό υ
του.
το .
ΉΙΗ rnιθυμία
ΙΠιθυμία του iΊτανε, f1Tαve, νά να εΙναι
εΤναι παρων σ' it<είVΗ bcείνη την στ ιγμή ,
στιΥμ1'!,
δταν δ '•Α
δταν βραάμ σήκωσε
Αβρααμ σήκωσε τα μάτια του καΙ εΙδε μακρ μακρια ιά τότο βοννο
ΜορίΥια,
Μορίγ bcεΙνη την ώρα, ποό
ια, bcείVΗ που άφησεάφησε τά τα γαϊδούρια
Υαϊδούρια το του υ πίσω
μοναχός μέ
καΙ μοναχ6ς με τόν
τΟν Ίσαακ ΆVέβαινε &viβαιvε τ το wό. Γ
βουνό.
ο βο ΓιατΙ
ιατΙ αύ αύτο το πο πού ύ
άπασχoλoσσe
άπα σχολοΟσε τόν τΟν άνθρωπο bcεlνoν δθι 1)ταν wa πολύτ χν όφ ­
ικεΙνον δεν ηταν Wa πολύτεχνο ε ο ά
υφά.,.
δι τη τηςς φαντασ
φαντασίας, άλλΟ' η
ίας, άλλ ή φρίκη να .σxrnτεται αύro
νασκέτιϊεται αύτο τό το γεγονός
Υεγονός..
&vθρωπoς αύτός
"Ο &v6ρωπος
Ό αVτός δΈV δέν i'\Tavε
f)Tavε στ οχαστής ' δθι
στοχαστής' wοιωθε την
δεν lvοιωΘε την
άvάyκη
άvάyκ η νά να βyij εiξω ξω άπο την π ί στη, ΤΟ πιο
'Πίστη. πιο μεγάλ
μεγάλο ΤOv
ο του
φα ίν ονταν ννα
φαίνονταν α '15 στην μνήμη των άv6
ζ;;ϊ σ-rήν άνθρώπων
ρ ωπων ώ σΑV δ πατέρας
ώσαν πα"Tiρας
της
τη πίστεως'
ς π ί o-rι:ως ' ττοσ
ου φαίνονταν κι' 1<Ι' δ λας άξ
άλας oζ
ι ήλeuτ κληρος ννα
άξιoζήλevτoς oς t<ληΡOς α
1<αΠχ1)
Kaτέχ,:\ την πί πίστη, '
στη, κκι'ι ας μην fιξEρε f}ξeρε κανεΙς
κανε\ς τίποΤΕ
τί'Ποτε γ ι
ΥΙ'' αύτ ό
α\rτό.,

69
69
&vθρω1Toς ΜΤνος
Ό .&vθρωπoς
. ΜΙνος δhι
Sb1 fιταvε KΑVWas Υραμμ
KΑVWas crnσμWος Αξ
yραμμαT\ΣΜWoς ~ξη­
η­
Υητής, δhι έβραϊκά. -Αν fιξερε έβραtιcά,
Sb1 fιξερε καθόλου έβραίκά. έβραtKά, Ισως
Τσως νά
eVκoλα την Ιστορία καΙ τόν 'Αβραάμ.
καταλάβαινε εVκOλα Αβραάμ. •

α'

»ΚαΙ ό
�KαΙ ΙδoK{μασe τόν 'Αβραάμ καΙ τoV
δ θεός Αδοκ{μασε τοϋ εIπe: 1Τάρε τόν
εΤπε: πάρε
yvιό σov, άyατrημένoν Ίσαάκ, καΙ πή
σov, τόν άyατrημέvoν Υαινε Μι
πήΥαινε αιτ στόν τόποτό1ΤΟ
πού λέyeται Μ
1ΤΟύ λέγεται Μορίγια ΘVσ(ασέ τον Μι
ορίΥια καΙ ΘVσίααι ΜΙ όλOKα\rr
δλoKαVrωμαωμα Απάνω
t1Tάvω
σ' Ivα βοννό, 1Τού θά σού
βουνό, πού σοσ εΙπώ
εΙ1Τω ΈΥώ».
ΑΥώ».
-Hταvε κατά τά yλvκo xαράματα. Ό 'Αβραάμ
Υλυκοχαράματα. •Αβραάμ σηκώθηκε
�ωρίς·
!νωρίς· εlπε εΤπε νά σαμαρώσουν
σαμαρώσονν τά ΥαΤδοίιρια
Υαίδοόρια καΙ β-Υηκε βΥηκε άπόάπο τότο
καλύβι του.
καλίιβι του. Ό Ίσαάκ μαζί του. Ή "Η Σάρρα δμως τούς κοίταζε
άπό τό το παρCXΘΊΙρι καθώς έφείιyαvε
παραθύρι καθως Ιφεύyαvε έκεΤ
ΙΚεl κάτω στήν κοιλάδα,
ώm'oυ
ιOO-r υ
ro x άθηKαv άπό
χάθηKαv άπο τά·
τά μάτια της. ΤρεΙς fιμ!ρεςfιμέρeς ταξίδευαv
ταξίδevαv Απά­
νω στά ζώα σιωτηλοΙ πρωt
σιωτrηλoί. Τό 1Tpoot της τετάρτης fιμέρας Sb1
τeτάρτηςfιμέρας δhι εΤχε
εΙχε
&ιcόμα etml
&κόμα εΙπεΤ λέξη ό δ 'Αβραάμ, άλλά σήκωσε τά μάτια του πρός 1Τρός
τά πΆVω
1Τάνω καΙ εΤδε τό βουνό βοννό μακριά. -Αφησε
- Aφησe τούς δOίιλOVς
δούλους πίσω
1Τίσω
κι'
ιcι' �βαινε
~βαινε μονάχος του μ� τον Ίσαάκ έκεl
μ~ τόν AκeI t1Tάvω.
Απάνω. ΚαΙ ό δ •'Αβραάμ
Αβραάμ
εlπε
etm μiσαμέσα του: «ΔW «Μν �ω~ω νά κρίιψω κρύψω τούΤOv Ίσαάκ πού 1Τού τό"
τόν πάει
1Τάει
cxύrός ό
αίπός δ δρόμος». Στάθηκε σιωτηλός· �βαλε
σιωτrηλός· fβαλe τό x�pι
χ~ρι του AπΆVω
Απάνω
στό κεφάλι τού Ίσαάκ εύλΟΥώντας
τοσΊσαάκ eύλoyώντας τov,τον, καΙ ό δ Ίσαάκ �ΣΚVΨε
fΣΚVΨE Υιά
νά δ� δeχ.6i:\ την εύλοΥία
eύλoyία τούτοσ παΠρα.
πατέρα. Πατρική άΥάπη άΥάιτη μιλούσε
μιλoσσe
άπό τό το πρόσωπο
1Τρόσωπο τού τοσ 'Αβραάμ,
•Αβραάμ, τό βΜμμα του fιταvε πραο
το βλέμμα 1Τραο
ιcαΙ μαλακό, τά λό
καΙ λόΥια
γι α του σαβαρά καΙ δλο μήννμα.
μήνυμα. ·Ομως
ό
δ Ίσαάκ δhι μoρoσσe "ά
Sb1 μορούσε νά τΌv καταλάβ1), fι 1'1 ΨVXή του Sb1 δhι μπο­
μ1Τα­
ρoσσe νά ύψ�.
ρούσε ίιψω&Ό. Άγκάλιασε
Άyκάλιασe τοσ τού Άβραάμ τά Υόνατα, Ικέ­
τeve στά πόδια
τΕvΕ του. Παρακαλούσε
1Τόδια τov. Παρακαλoσσe Υιά τά νειατα του, Υιά ΤΙς
δμορφες έλπίδες
δμoρφeς Αναθίιμισε τη χαρά στού
υ.πίδες τov. •Άναθύμισe στοσ 'Αβραάμ
Άβραάμ τό
στrίτι.
σπίτι. Άναθίιμισε
Άναθύμισe τη θλίψη καΙ τη μοναξιά. Τότε ,τηρε ό δ
"Άβραάμ
Αβραάμ τόν νέο, νm, ,τηΥε
1Tfjye μ' αίrrόv
ΑΎΤΌV x �ρι �
χ~ρι μέ x �ρι. Τά λόγια
χέρι. λόγια του
fιταvε δλο παρηΥοριά καΙ προτροπή. 1Τροτροπή. ·Ομως ό δ Ίσαάκ Sb1 SW μπο­
μ1ΤΟ­
ρούσε
ρoσσe νά τόν τον καταλάβ1).
καταλάβ1) .•Άν �βηKε τό βοννό,
Aν~βηKε βουνό, μά ό δ Ίσαάκ Sb1 SW
τόν καταλάβαινε. Τ 6τε άπέστρεψε
Τότε ~στρεψε μιά στΙΥμή τό το πρόσωπό
1Τρόσω1Τό
του
τov άπ' αύτόν, αύ-rόv, καΙ δτΑV εΤ6εεΙδε όδ Ίσαάκ ξαvά τό πρόσωπο 1Τρόσω1ΤΟ τού τοσ
π αΠρα του, 1!ταv
1Τατέρα 1jTαv άλλαy
άλλαyΜWO.
Μ W O. Τό βλέμ
βλέμμαμ.α του 1!ταv
1jTαv &γριο, 1'fι1
μορφή του τρό μ.ος. -Επιασε
τρόμος. -E1Tιασe τόν Ίσαάκ άπό άπο τότο στΤ\θος,
στηθος, τόν

70
70 Digitized by 10uk1s, March 2009
Ιρριξε Kιrrά Υης
Ιρριξε Karά -γης κ καΙ εlπε: «&vόητο
αΙ εΙπε: «ΆVόητo πα παιδί,
ιδί, πιστεVεις, πώς εΙμαι
πισ-mJεις, πως εlμαι
πCX"tiρας σου; ΕΙ
δ πcrιiρας Ε1μαι
μαι Ivας εΙδωλολάτρης. Πισ-rε\ιεΠιστεVεις, πώς εΙν
ις, πως εlναι
αι
διaτcryη του
διαταΥη τού θεου:
θεού: ·Οχι, εΙναι εΤναι δι
δική μov χαρά Ι:ι
κή μου ι. Τότε φώ φώναξε
ναξε
δΊ σααχ aτήν
Ίσαάχ στήν lryων
άΥωνία τov: «θεέ
ία του: «θεέ μου aτόν
στόν oύραvό,
Oύρavό, ΟίΓ
σπλaχνίσοv
λαχν ί σον
με Ι •-Αν
Αν SW Ιχω
Cχω πcrιiρα
πCX"tiρα hrΆVω
rn&vω aτή aτή -γη,
-γη, τότε yivov &σύ πcrτέ­
γίνου tσV πeni­
ρας μου Ι.J. ..•
ρας • :ι Κ
• αΙ δ
ΚαΙ δ •Αβρααμ εl'ΠΈεΤπε σιγανα �σα ~σα τov! «Κύριε του
του ! «Κύριε τού
ούρανού,
ο Uχα ριaτω , εΙναι
ύρανου, σ' Eεύχαριστω, εΤναι δα
δα καλύτερο
καλύτερο να να πιcniψt;],
πισ-nψτJ, πως πώς
ε1μαι &τrΆVΘρωπoς
ειμαι άπΆVΘρωπoς παρcX παρα νά νά χάCTl)
χά<TTJ την πίστη του σ�
την πίστη σ~ σένα».
σΈνφ.
"Qταv
<"Qταv εΙν
εΤναι άποκοm:i το
ν' &τrOKOτrτ:!
αι ν' το παιδΙ μowτζoυρώvει tΊ ή μάνν
μάννα α τΟ
τό
cnήθoς
cni\eoς της. θά fιταvε δά σι<λη ρ6καρδο ν' δ:φη νε
θα fιτανε δα σκληρόκαρδο ν' &φηvε στΟ στηθος
στf\θoς τη
τov, καΙ το
χάρη του, τό παιδΙ να μtΊν μήν Iχt;l
Cχt:} δικαί ωμα vΆ τΟ
δικαίωμα πάPt:}.. -Ετσι
τό πάΡ1)
πιστεύει τΟ το παιδί, πώςπώς τοτο aτfjθoς
στηθος δ:λλ αξε' 6λλ
&λλαξε' άλλαά tΊ
ή μάνν α, αύτή
μάννα,
ΙΙμειvε ή {δια. Το
μειvε tΊ ΤΟ βΜμμα
βλiμμα τη τηςς ΕΙναι άΥάπη καΙ τρ
εΤνaι δλο lryάιTη υφε ράδα , δπως
τρvφεράδα, δτrως
πάντα. Χαρά
Χαρα aτήaτή μάνν
μάννα, πού SW
α , τroυ sw χρειάζεται
χρειάζεται φοβερώτερα
φοβερώτερα ~σα �σα
γ ι ά ν' &τroKόψτ;ι
για άπoKόΨ'J τΟ τό παιδΙ

β''
β
»''Ητανε κατά
.-Ητανε Kaτα το γλvκoXάραμα. Ό •Αβραάμ
τό γλυκοχάραμα. • Αβρααμ σηκώθηκε
Wωρίς.•Άγκάλιασε
Wωρίς. Αγκάλιασε τη τη Σάρρα, την lrycrrτη ΜWΗ των
τηνάyaπηΜWΗ των yη ρα-rει ων
γηρατειων
τov, καΙ ή
του, tΊ ΣΣάρρα lφίλησε τΌv
άρρα έφίλησε τόv Ί σαάκ, αύrόν
Ίσαάκ, αύτόν π πού
ου άφαίρεσε άπ'&τr'
α\rrή
αύτήν ν την
την ντροπή,
ντροπή. αύτΟν aύτόν πουπού fιταvε
fιτανε tΊ
ή πε ρη φΆVΕ ια της, fι
περηφΆVΕια ή
~πίδα
iλπίδα της για
γιά δλες τΙς γενεές. ΠήΥαιναν
Πήγαιναν καβάλα σιωπηλοΙ
καθώς πήΥαινε δ
καθως πήγαινε Ο δ ρό μος. τ
δρόμος. Τοϋ Αβρααμ τΟ
ου •Αβραάμ τό βλέμμα fιταvε
fιτανε δε­
~o μ!
�o ~ τΟτό Ιδαφος
!δαφος ώς &ς τητην ν τετάρτη tΊ �ρα' τότε "σήκωσε
ή~ρα' σήκωσε τά τα μά­
τοv καΙ
τια τον καΙ· εlδe
εΙδε !κεΤ
~εI mpa IACXJ(ptCx τΟ
-πΈρα μακριά τό βοννο
βοννό Μορίγια.
ΜορίΥια. KCX'1i­
KCX"ti-
πάλι τά μάτια του
βασε τrάλι πρός το
τov πρΟς το !δαφος.
~δαφoς. ΣιωπηλΟς
Σιωπηλός έτοίμασε
τά ξύλα καΙ εδεσε ~δεσε τόντόν ·Ισαάκ.
Ίσαάκ. Σιωηλbς έτράβηξε τΟ
Σιωηλός hράβηξε τό μαχαίρι.
Τότε εΙδε το κκριάρι,ρ ιάρ ι , που πρoώρισe δ θεός. AVτo
πού προώρισε Αότο θυσίασε
ΘVσίασe �Τ­
mi-
νος καΙ
καί γύρισε
γύρισe πάλι σ-ττ σπίτι τov. Άπό την
ίτι του. ήμέρα mίνη
την tΊ�ρα !κείνη δ Άβραάμ
~~ρασe, Bw
ηι�ρασε, fιμπoρoίίσe νά λησμoVΉσr;ι,
Sw tΊμτroρoυσe λησμοvή<TTJ, δτι δη δ Θεος
θεός άξίωσε
άξίωσe &τr'
άπ'
αύτόν
αύτόν τό πΡαΥμα αύτό. Ό Ί
τό τrραyμα σαάκ μεγάλωνε ότrως
Ίσαάκ δπως καΙ τrρίν.
πρίν.
Τό μάτι του
ΤΟ τοίί •Άβραάμ
Αβραάμ σκοτείνιασε'
σκoτείνιασe· δ� δέν Eβλεm
lβλem πιά αύrός αύτός τη
80rav εΙναι το
χαρά. ·Οταν το παιδΙ μεyαλω�o
μeyαλωΜWo καΙ εΤναι εΙναι ν' άποκο1T'i),
v' &τrOKo'Π'i),
σκεπάζει tΊ fι μάνν
μάννα α σΑV παρθwα τΟ
σαν τrapewa στηθος της' το παιδΙ SW
τό στi'\θoς SW
~ει τrιά
Ιχει πιά μάνν
μάννα. α . Χαρά στΟ παιδί, 'ΠΟυ
στό τrαιδί, sw Ιχασε
πού δέν Cχασe μ' δ:λλ
&λλονον τρό
τρόπο
πο
τη μάννα 'Ι'Ου.
τη μάννα "!'Ov.

7
711
Υ''
Υ
»'Ήτανε κατά τά yλuιcoxαράματ
»-Hταvε yλvκoXαράματα. Αβραάμ ση
α. Ό •'Αβραάμ κώθηκε
σηκώθηκε
ινωρίς, φίλησε τη Σάρρα, τη τή ν�α μητέρα, καΙ ή Σάρρα �ίλησε
νέα μηπρα, ~ίλησε
τΟν
τόν Ίσαάκ, την ήδονή της, τη χαρά της εΙς δλους
Ίσαάκ,την δλovς τούς αΙώνες.
ΚαΙ δ 'Αβραάμ
• πήΥαινετόν
Αβραάμ 1Τ'ήΥαινε τόν δρόμο του καβάλα σuλλoyισ�oς.
σvλλοΥισΜΈVQ5.
Σκέφτονταν
Σιdφτoνταv την
την" 'ΆΥαρ
ΑΥαρ καΙ τόν Υυιό
YVlb της, που άλλοτε την lδιωξε
~διω~ε
ικεl
ωτ lξω lρημο. •'Ανέβηκε
~~ω πρός την Ιρημο. Aν�βηκε τό βovνό'
βovvό' Ατράβηξε
έτράβη~ε τό μα­
χαΙρι.
·Ηταν wa
'Ήταν ινα σιωπηλό βράδι. Ό •'Αβραάμ Αβραάμ m'ιyαινε
πήΥαινε καβάλα
μι;wάχoς ικεl
ΜΙ;Wάχoς ωί Ιξω,
I~ω, 11"ή Υαινε aτό
πήΥαινε στό βο
βοννό "Eπeσε �
υνό ΜορίΥια. -Emcre ~ τό
πρόσωπό του TOV κατά Υης γης καl
και παρακάλεσε τΌv θεό, νά TOV τού σuy­
σvy­
xωρiσ1J
Xωρέσ1J την άμαρτία, δτι θέλησε νά θυσιάσι:1 ΘVσιάστι τόν Ίσαάκ, ότι
δ πατέρας υ.ησμΌVΗσε τό χρέος άπW αντι aτόν
ά1t'έvαvτι στΌV Υυιό.
yvιό. ΠήΥαινε
Πήγαινε
ΣUΧΝά
ΣVΧΝά καβάλα τόν τΌv μοναδικό του δρόμο, άλλά BW εΙχε ήΣUΧία. ήΣVΧία.
ΔW
ΔΑν -tιμΠOρoίί
ήμπoρoiίσε σε νά καταλάβt;J
καταλάβ1] πως πώς εΙναι άμαρτία, δτι αύrός αίιτός
ήθέλησε τό mb
-tιθυ.ησε πιό άκριβό, που εΙχε, νά vΆ τό θυσιάat;J
θυσιάστι aτό στό θεό,
Θεό,
α\ιτό
αVτό πo�πo~ τό lβαζε χίλιες φoρ� φoρ~ mb πιό πάνω άπό dπό την Τδια Ιδια τη
τov. και
ζωή τou. 6μως, Άv
Kαl δμως, αν �ταν άμαρτ{α, Άv
f\ταv άμαρτία, αν αύτός Sw BW άyα1TOVσE
άΥαπούσε
τΌv Ίσαάκ δσο ιπρrnε,ιπρεm, τότε BW Sw μποροvσε
μπορούσε νά καταλάβt;J,
καταλάβt;1, δτι
δ-n
α\rrό μποροvσε
μπορούσε να νά σuyχωρε(nl. Ύ'Πήρχε πιό φοβερη
σvyχωρεθi3. Ύ,τηρχε φοβερή άμαρτίαί
άμαρτία;
80rαν
-Orαv εΙναι
εΤναι ν'
v' άιTO KO'TT'i;j τό παιδί, εΙναι
άπ'ΟΚ01T'ij καΙ ή μάννα θλιμ­
εlναι 1<αΙ
μMJ,
μέv1J, ΥΙατΙ αVτή
αύτή καΙ τό παιδί της δλοένα καΙ θα
δλο#.να θά χωρίζωνται,
XωρίζωVΤαι,
yιατi τό παιδί, πού ΆVαπcxVΟVΤαν κάτω ά1Τό
που πρΙν &να1TΑVOνταν dπό την καρδιά
της, π OV άρΥότερα
πOV άργότερα πάλιν βρίσκονταν aτό στό στf\θoς
στηθος της, BW Θα θά
της εΙναι πιά τόσο κοντά. -Ετσι "Ετσι mνθάίν
πeνθOϋν συναμεταςV ΤOvς τό
ΣVVαμεταξίι τους
σWτoμo
σίιvτoμO 1t'έvθoς. Χαρά στη μάννα που κράτησε τό παιδί της
πένθος. Χαρα
τόσο κοντά καΙ ΔW ΔW εΙχε άλλην αΙτία Υιά Υια πένθος.

δΙ
δ'

»'Ήτανε
»"Ητανε κατά τό yλuιcoxάραμα.
yλvκoXάραμα. IΤOV 'Αβραάμ τό σ1Τίτι
Στού Άβρααμ σπίτι
1jTαY δλα
ηταν ~olμα Υιά τό ταξίδι.
όλα trolIla Aπoxαιρiτησε την
τα~ίδι. 'Αποχαιρέτησε
• τήν Σάρρα.
Ό Έλ�ζερ, ύπηρέτης, τόν συνώδεψε
'ελιέζερ, δ πιστός ύπηρhης, Wa κομμάτι
σvνώδeψε Wa
δρόμο, rnelTα
ιπειτα γύρισε mσω. ΠήΥαινε καβάλα δ Was πλω
-Υ\ιρισε πάλι πίσω. πλάϊ
ΣΤΌV 'Αβραάμ καΙ δ Ίσαάκ, ώσ1Του
ΣτΌv άλλον, δ Άβραάμ lφθασαν aτό
ώσπου Ιφ&ασαν στό
βουνό
βοννό ΜορίΥια.
ΜΟΡ{Υια. ΚαΙ δ 'Αβραάμ
Αβραάμ Ατοίμασε
• έτοίμασε όλα
δλα Υιά τη θυσία,
θυσία.

72
72
Digitized by 10uk1s, March 2009
'ΙΊσνχος
liσνx os κKαl
αι π'Πραος· δταν
ραος' ότ αν όδμως 'γύρισε
μως Υό το π
ρισε τό 'Πρόσω'Πό
ρόσωπό τov ΤOv κκαΙ
αΙ τρά­
τρά­
βηξε τό μμαχαίρι, τότε εlδε
αχαιρι, τότε εΤδε δ Ίσαάκ, δτ δτιι τό
το άράριcrrερo χέρι του
ι στε ρό χέρι
'"Αβραάμ ~σφίyyoνταν μ�
Α βραάμ tσφίΥΥονταν μ~ άπEλmma,
άπeλmma, ότι wα τρόμos του
~αςς τρόμος τοϋ σπά­
σπά­
ραζεε τό
ραζ το σ ω μα -rov,
σωμα Ά βραάμ τράβηξε τό μαχαί
του, δμως δ Άβραάμ μαχαίρι.
ρι . Τότε
'γύρισαν
Υό ρισαν π καΙ t'ι
άλ ι σπίτι, καΙ
'Πάλι fι Σάρρα ΙΤρeξε
hρεξE νά το τούςός πρoϋπαντήσTJ
'Πρoϋτrαvτήσ1J..
Ό Ίσαάκ ό μως �ασε την πί στη . Πoτ�
δμως gχασε την 'Πίστη. Πoτ~ SW εΙ'Πώθηκε
εΙπώθηκε MyOSλόγος γι"
γι'
cxVτό.
αVτό. Ό Ίσαάκ SW δΈV εlπε 'Πoτi: τΙ
etm πo-ri τΙ εlδε,
εΤδε, καΙ δ Άβραάμ
"Αβραάμ SW μάv­
τeve, ότι
τΕvΕ, &ΤΙ κ &ποιos τό εlδε.
KάτrOΙoς εΙδε.
'Όταν εlναι
ΟOrαν ά'Ποκοή τό παιδί,
v' άrτOKOή
εΙναι ν' ~ει t'ι
'Παιδί, �ει fι μάνν
μάννα α 'Πιό
πιό δννατό
φαγητότό έτοιμάσει,
μά
φαγη hoι σε ι , Υι ν γιάά νά
ά μη
μ xαιn:i
ή xα6ij τό ι δΙ
'ΠαιδΙ
πα
Χαρά
Χ αρά σ' σ" αίπόν
αύτόν ποό'Πού � ει έτοιμάσει
gχει hοιμάσει το 'ΠΙΟ δννατό
τό πιό δννατο φαγητό.
φαγητό.
"Έτσι καΙ �
-Ετσι παρόμοιο τ
~ 'Παρόμοιο τρό'Πο σκέφτονταν δ άνθρωπος
ρόπο σκέφτονταν άv6ρωπos
'
' αύτόν μιλαμ.e, γι'
ΜΥνος, ποό
ΜΥvoς, 'Πού γι'
ΥΙ αίπόν αύτό τ
μιλαμε, ΥΙ αίπό τό ον ός . Κάθε
γεγονός.
ό ΥεΥ Κάθε
&ταν mtTa άrτό
φορά, όταν ά'Πό w
~α στό βοννο
a ταξίδι aτό Μορ(για, 'γύριζε
βοννό ΜΟΡ{Υια, yόριζe
σπίτι του,
τov, σωριάζονταν κάτω άrτ άπό κούραση·' tδίπλωvε
ό την κούραση ~δί'Πλωνε τά
χέρια τov
χέρια τov κ ι' D.εyε:
κι' D.eye: cΚανwας δμως Sh1 Ιί
«Κανένας όμως τανε τόσο
Ιιτανε τόσο μεΥάλos
μ.eyάλoς
σΆV τΌv
σΆV τΟν Άβραάμ'
Άβραάμ· 'ΠοιΟς μ'ΠOρe{ νά τΟν
ποιδς μπορεΙ καταλάβTJ»ij
τΌv καταλάβ1J»

73
Digitized by 10uk1s, March 2009
Δ'

ΠΕΡΙ ψγΧΗΣ

11

Ό κάθε &vθρωΠOς
&νθρωπος γνωρίζει τόν έCXUΤό "Ιου ώς ΨVXΙKή
έcxυrό -του 6vτ�
ψυχική όντ~
τητα, ζ� ζij τη ζωή του καΙ την cruναισθΆVεται
ΣVVαισθΆVεται ώς ψυχική ΨVXική πρα­
Υματικότητα. ToVτo ΤoVτo σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος χωρίζει τόν
έCXUΤό
~cxυrό του ώ� ώς ψυχική wωτερικότητα άτr'
ΨVXική Ασωτερικότητα άπ' δλα
όλα τ&λλ
τ&λλα α πού εlναι
γύρω
-γυρω του' καΙ ότι
δτι δ κάθε άνθρωπος χωρίζει την ΨVXΙKή του
ψυχική
παρουσία άτrό άπό τη πραγματικότητα. Ή έσω­
τη σωματική του ΠΡαΥματικότητα. ~σω­
τερική του παρουσία άτrαρτlζεται άπαρτίζεται άτrό άπό βιωματα.
βιώματα, προσιτά
&μεσα μόνον σ' α\ιτόν
cS:μεσα αίrrόν τόντον ίδιο. Ή &μεση αVτή Υνωση
cS:μεση αύτή γνώση Τι Τι καλύ­
τερα ή Υνωριμία
γνωριμία του κάθε ΆVΘρωΠOυ άv6ρώπoυ � ~ την ΨVXΙK
ψυχική ή του ΠΡαΥ­
πραγ­
ματικότητα άτroτελεί
άπoτeλeί την Ασωτερική wωτερική αύτοβεβαίωση
αVτoβeβαίωση Υιά το τό
εΙναι του, Υιά τό το δτι
ότι α\ιτός
αVτός VτrάΡύπ'άρχει. αlσθάveταΙKαΙ
Xει. ·Ο,τι αlσθάvεται καΙ ΣUν­
αισθάveται, δ. ό,τι ΠOθeΤ καΙ σχεδιάζει.
τι ποθε! σχεδιάζει, δ, ό,τι θέλει καΙ ό,τι
τι θO.eι σιd-
δ.τι σιd­
πτεται,
1ΠΕΤ αίrrά δλα
αι. α\ιτά όλα του εlναιεΙναι cS:μεσα
&μεσα δεδoΜWα.
δεδομένα, αύτά αίιτά άτrαρτlζoνν
άπαρτίζονν
την έσωτερικότητά του' αύτά αίrrά εΙναι ~ρα ty-yUτερα άτr'άπ' όλα τάλλα
δλα τ&λλα
aτόν έαυτό
ΣτΌv έαυτό του. Ή cS:μεση δμως αύτή Υνωριμία
&μεση όμως αVτή γνωριμία του ΆVΘρώΠOυ
ΆVΘρωΠOυ
ψυχικά του γεγονότα
Υιά τά ΨVXΙKά yεyoνό"tα καΙ βιωματα,
βιώματα, ή cS:μεση ΣuvΕΙ­
άμεση αύτή σuveί­
δηση πού �ει ~ει Υιά τό το εlναι
εΙναι του καΙ τό το Ασωτερικό
wωτερικό του, του. ήή cxVτo­
α\ιτο­
βεβαίωση αύτή τη� της ΨUΧΙKης παρουσίας, δΈV εlναι
ΨUΧΙKη� παρoυσί�, εΤναι τΟ
τό ίδιο
Τδιο ~ �
την rnισ-n'ιμη
rnιστΤιμη περΙ ψυχης'
mpl ΨVXη �· εΙναι μόνον μιά προϋπόθεση
πρoϋ-τr6θεση άτr άπα­
α­
ραίτητη
ρα Ιτητη Υιά νά ΠΡO προχωρήΟ'1)
Xωρή σt;l KκανεΙςανεΙ� β βαθίιτερα
αθύτε ρα καΙ νά σvλλάβt;l
ΣUλλάβ1)
την Μιοια
Μ10ια τη ΨVXη �, δηλαδή vν'' άτrO
της� ψυχης, άποκτηΟ'1)
Kτήσt;l πλήρη γνώσηΥνωση Υιά
το εΙναι τη�
τό ΨVXη � . Ή cS:
της ψυχης. άμεση keίVΗ γνωριμία πού Ιχει δ κάθε
μεση έκeίVΗ
άνθρωπος Υιά την ΨVXΙKή ψυχική του πραγμα-τικότητα
ΠΡαΥμαηκότητα εΙναι cruναΙ­ ΣVVαί­
σθηση, αύ-roβεβαΙωση
αίrroβεβαίωση δίχως λΟΥική, Wc;,; Υνωση. ή rnl-
ένώ ή γνώση, rnl­
στήμη,
σ-n'ι εlναι καΙ νόηση
μη, εΙναι νόηση.. ..''Αν πρώτη γνωριμία
Αν ή τrρωτη εΤναι cS:
Υνωριμία εΙναι άμεση,
μεση .
ή δeίιτeρη, ή
ή δεύrερη, ή γνωση
γνώση καΙ νόηση, εΙναι μμεση . Ή Ιμμεση cxVτή
εlναι ΙΙμμεση. αίπή
κατανόηση εΙναι ε{ναι ή rnισ-n'ιμη
rnιστήμη περΙ mpi ψυχης.
ψvxη�.
π ρωτος δρος
Πρώτος όρος Υιά v ν'' άφήσωμε την cS:μεση αVτoβεβαΙωσηαUτoβεβαίωση

75
καΙ να 'Προχωρήσωμε cτrην �μμεση αVτOKατανόηση τού έΑV­
τού μας εΙναι να χωρΙσωμε την ψυχική 'ΠραΥματ ι κότη τα άπό
τη σωματική, να διακρΙνωμε καθαρα την ΨVXή άπό τό σώμα
καΙ να θεωρήσωμε την ΨVXή ώς άσώματη ένότη1'<Χ. ·0 αύστη­
ρός CXΎΤός χωρισμός εΙναι άπαραΙτητος, διαφορετικά εΙναι
άδννατο να σχηματΙσωμε άντικειμενικη Μ10ια 'ΠΕρΙ ΨVXης.
·ο,τι αΙσθανόμαστe καΙ σνναισθανόμαστε, ό,τι ζούμε άμεσα
στην ψυχική 1ΤραΥμ<Χ'1'ικότητα, 1Tρ�'Πει να τό σvλλάβ ωμε καΙ
μέ τό νού μας, μ� την καθαρή μας νόηση ώς ένότητά κατά 1Τοιόν
διάφορη άπό την ό:rτλη σωματικότη-τα' άλλιως tμ'Πλεκόμεθα
σ{ άδιέξοδο κα\ 6 λόγος 'ΠΕΡ\ ψυχ;;ς εΤναι μάταιος. -Αν δέν χω­
ρΙσωμε τήν ΨVXή κατα ποιόν άπό τό σώμα κα\ δέν τήν σvλ­
λάβωμε ώς έν6τη1'<Χ, δέν όπάΡΧΕΙ τό"1"Ε bπστή μη 'ΠΕρ\ ψυχης,
oVτε ψvxoλoγία. ΨvχoλoγΙα χωρΙς ψυχη εlναι ματαιολογία,
ό:rτλη κενο δο ξΙ α. ·O,Tt εlναt σώμα, τoiiτo lχει !κταση, βάρος
κα\ όλα τά σνναφη πρός cxύτα γνωρΙσατα. Τό άσώματο δέν
lχEΙ καμμια άπό αίιτtς τΙς Ιδιότητες. ΚαΙ τά άπλούστερα ψυχικά
ΥεΥονότα, τα αΙ�ματα, εΙναι κατα ποιόν διάφορα άπό τα
σωματικα καΙ φυσιολογικα λειτουργήματα, ένερΥήματα. τα
α Ισθή ματα εΙναι ΨVXΙKά, δηλαδή δέν fχow καμμια σωματική
1ι φυσιολογική Ιδιότητα, εΤναι βιώματα της ΨVXης, εΤναι γνω­
ptcrrt!ds καταστάσεις' καΙ αίιτtς δέν lχOW oVτε maoη oVτε
βάρος O(rn καμμ ιά &λλη ύλική Ιδ ιότη-τα . τα αΙσθήματα εΤναι
εΙδος γνωριμΙας, 1Τού lχει fI ψυχή γιά άντικεΙμΕVα. ·Οταν Μ­
Υωμε δη τό άσώματο δέν lχEΙ καμμια Ιδιότητα τού σωματικού,
Μιοούμε άκριβώς τοϋτο: δτι εΙναι άλλο εΙδος, άλλος κόσμος.
8Η ΨVXή, � και εΤναι δεμένη μέ τό σώμα, � καΙ ΣVλλεΙΤOυρή'\
μέ τό σώμα, όμως δέν εΙναι σωματική. Τό σώμα εΙναι άντικe{­
ΜΕvO των αΙσθήσεων, ένώ fI ΨVXή δέν μας εΙναι ποΠ 1Τροσιτή
μέ τΙς αισθήσεις. ΕΥναι ιι ΨVXή χωριστή ένότητα, όλως διαφο­
ρετιτη άπό τό σώμα. ·0 Πλάτων �ώρισε πρώτος μέ αύστη­
ρότητα λογική την ΨVXή άπό ϊ ό σώμα και εΤ'ΠΕ δη «� άvάyκης
άΥέννητόν τε καΙ άθάνατον ΨVXή Άv εΤη» (<<Φαtδρoς», 246 Α),
«ΨVXήν σώματος εΤναι τό 1Ταν διαφέρουσαν» (<<Νόμοι», χll 959
Α). 'Αλλου πάλιν όρΙζει την ΨVXή ώς άΡχη και πηγή όλων
των tJ<δηλώσεωV του ΨVXΙKOύ κόσμου.

76 Digitized by 10uk1s, March 2009


"Αν λοιπόν θελήσωμε νά να δρΙσωμε
δρίσωμε τώρα θετικώτερα θeτΙKώτερα τη την ν
ψυχή, ttprnel
ΨVXή, ttprnet νάνα εΙπoVμε, δτι δτt 'f! 'ι'ι ΨVXή
ψυχή εΤναι
εΥναι 'f!
'ι'ι 6:ρχή
άρχή wός ένός &λλ 6.λλ.ου
ου
κόσμου,, τov
κόσμου του 1<όσμου
κόσμου που πού BW δεν φαίνεται, 6:λλά άλλα που πού τόν ζουμε μ!
άπόλVΤΗ
6:1Τ βεβαιότητα,
όλυ-ττ1 βεβ αι ότη τα, γ γιατΙ
ιατΙ τηντη ν βεβαιότητα
βεβαιότητα που πού � ~oμε
o με γ για τα
ιά τά
ψυχΙ1<ά μα
ΨVXΙKά μαςς- ΥεΥονότα, δ-rτOυ δπου μtσα ~σα VτrάΡXoμε
ύτrάΡΧOμε 1<αΙ καΙ ζουμε, BW δεν
την �O ~oμε για τά
μe γιά τα άλλα
l!iλλα που πού εΤναι -Υίιρω μας. Μtσα αι
-Υύρω μας-ο σt δλα τά τα
ΨVXΙ1<α
ΨVXΙKά ΥεΥονότα VτrάΡX
ύτrάΡΧEΙ 'f! EΙ 'ι'ι ΨVXή ώς άρχή, ώς Wlafa καΙ
ένιαία 1<αΙ
μοναδι1<ή δντότητα.
μοναδική όvτότητα. ΚαΙ δταν δταv lνα wa ΨVXΙKό γεγονός παρtλ� παρtλ&τ:!,, 'f! 'ι'ι
ψυχή που
ΨVXή πού τό VτroVτroβαστάζει
βαστάζε ι μWeι, μwει μtνει ώς σwείδηση
συνείδηση του yeyo­ yeyo-
νότος έκeίνOυ καΙ ώς 6:ρχή άρχή 'ιΤου πού τό �ζησε. ~ζησe. 'Αλλά,
PιJJ...ά, wω
• 'ι'ι ψvx'f!
ένω 'f! ΨVXή
etvcn
εΤναι μαζΙ μ� μ~ όλα
δλα τά ΨVXΙ1<α γεγονότα καΙ βιώματα, BW
τα ΨVXΙKά δεν εΤ­
εl­
ναι τό {διο μ' αVτά' αύτά' &λλ l!iλλα α εΤναι έι<eTνα καΙ &λλη εΤναι αίrrfι
έκeYνα 1<αΙ &λλη εlναι αύτή. .

-Ωστe δ�
·Ωστε δεν πρrneι
'lTρrnει νά χωρ(σωμε μόνον την ψvx'f!
να χωρίσωμε ΨVXή 6:1Τ άπό ό τό σωμα,
άλλα
6:λλ ά 'lTρrnει προχωρήσωμε καΙ
ttprnet να 'ιΤροχωρήσωμε 1<αΙ αισt SEtrr
δεύrερO e po χωρισμό: να νά
χωρίσωμε την ψvx ΨVXή 'f! ώς άκατάλVΤΗ w ένότητα,
ότη τα, ώς οόσία
οόσΙα καΙ
παρουσία πvεVματoς
'ιΤαρουσία πveίιματoς 6:1Τό άπό δλα τάλλα τ&λλα δσα ζη, δηλαδ'f! δηλαδή άπό τά τα
ΨVXΙKα ΥεΥονότα καΙ β
ΨVXΙKά βιώματα.
ιώματα. ·Ενα -Ενα ΨVXΙKό ΥεΥονός etvcn εΤναι
δ,τι εΤναι, δηλαδή δηλαδη εΤναι διαφορετικό άπό τ&λλ τ&λλα ΨVXΙKά yeyo­
α ψυχικα yeyo-
νότα, BW δεν εΤναι τό {διοΤδιο μ! ~ τ&λλτ&λλα, διαφ~ρει άπό τάλλα.
α, διαφtρeι τl!iλλα. CΉ H ΨVXη ψvx'f!

~ άλλου,
l!iλλoυ, Wc;)
wω εεΤναι 1<άτι &Χλο
Τναι κάτι &λλο 6:1Τό άπό δλα τά τα ΨVXΙKάΨVXΙKα ΥεΥονό­
τα καΙ β βιώματα,
ιώματα, εΤναι 'lTΆVΤOτe πάντοτε μtσα ~σα σ~ σ� δλα' εΤναι 'ιΤαντου. παντου.
'Έχει παρουσία
'ιΤαρουσία μtσα ~σα σ' δλα'
όλα· αVτά αύτα δίχως b<efVΗ
bcείνη εΤναι άκατα­
νόητα καΙ ΆVύπαρκτα. ΆVύιταρκτα. Ή C H po'f!
ροη του ΨUXΙKOϋ ΨVXΙKOυ κόσμου, των ψvχι­ ΨVΧι­
KΩVyεyOνότων,
KΩV yεyOνότων, δ� δεν εΤναι καΙ ροτη ροπή τi'\ς-της ΨVXΤ;ς,
ΨVXης, δηλαδ'f!
δηλαδη 'f! 'ι'ι ψvx'f!
ΨVXη
~ι μtσα
ΜΈVΕι ~σα αι σt δλα αVτάαύτα 'ιΤουπού ρ~oνν ptow καΙ 6:λλ άλλάζονν
άζονν 'f! 'ι'ι αίrrfι
αύτή. Μtσα. M~σα
crrό
στό άδιάκο'ΙΤο
άδιάκοπο γίγνεσθαι του ΨVXΙKOϋ ΨVXΙKOυ κόσμου ύτrάΡΧEΙ VτrάΡXει 'f! 'ι'ι ψvx 'f!
ψvx'I'ι
ώς κWrρo
ώς κWτρo ΆVαφOρας, ώς άρχή 1<αΙ παρουσία,
άρχ'; καΙ 'ιΤαρουσία, καΙ δταν τά ψυ­
δτΑv τα ψv­
ΧΙ1<α ΥεΥονότα BW
χικά δεν εΤναι 'ιΤαρόντα,
παρόντα, δταν δΤΑV �Oνν
~oνν 'lTα�6ει,
παρtλθει, έκeίνη έκeίVΗ
εΥναι παροΟσα.
εΤναι 'ιΤαροΟσα. "Η CH άμeτά-rπωτη
άμετάπτωτη λοιπόν λοι'ΙΤCιν άρχή μtσα ΜWα σ' δλα τα
ΨVXΙKα ΥεΥονότα εΤναι 'f!
ΨVXΙKά 'ι'ι ΨVXή. ΚαΙ rnειδή α<ιτη αότr'ι εΤναι εΙναι 'f!'ι'ι 6:ρχή
άρχή
γνωστική,, αύnΊ
'f!'ι'ι γνωστική αότr'ι γνωρίζει τ&λλ τl!iλλα, τα ΥεΥονότα, αύnΊ
α , τά α\ιτη �EΙ ~ει
συνείδηση,
σνν ε Ιδηση, 'f! v
'ι'ιμπορουμε
μ'ΙΤορο με νά να εΙ'ιΤουμε,
ειπουμε, ότι ή ψvx,;
δτι 'f! ΨVXή εΤναι εΙναι μια 6:με­ άμε­
τά-πτωτη
τάπτωτη !Υρήγορση· ΑΥρήγορση- εΤναι ΜΤνο έκeΤνO 'ιΤου πού �ει~ει εΤδηση
εΙδηση για τάλλα τl!iλλα
καΙ για τόν τΌv έΑVΤό του. -Ολα ·Ολα τ&λλα KινOVνται KινOVvται ~σα μtσα της, τώρα
εlναι καΙ mιτα
εΤναι mtTa BW δεν εΤναι,
εlναι, wω bceΙνη b<efVΗ εΤναι
εΙναι 'lTάντoτe,
πάντοτε, εΤναι μtσα μjσα
σ' δλα, δίχως νά να Stapph],
διαΡΡέr:!, δ-rτωςδπως έι<eTνα.έκeIνα.

77
77
Ή ψuxή δμωςt Άv καΙ εΙναι πάνοτε ή σταθερή άρχή
ψvxή δμως, ό:ρχή τ ού
τού
�σωτεΡΙKoυ κόσμου t εΙναι καΙ κάτι πού
~σωτερικΟV κόσμου, που κινείται, κινεΙ τόν
που κινεl
KtveiTat t πού
έCX\Πό του. Δέν εΙναι όμως ή κίνηση αύτή τοπική,
�ΑVΤό τοπικήt υλική,
ύλικήt άλλά
&Μά
εΙναι κίνηση νοητική. Δέν εΙναι κίνηση άπό ό:πό fva σημεΤο
�α σημεΤ ο τοϋ
τoiί
τόπου στό &λλο,&λλΟ t άλλά εΙναι κίνηση πνεύματος,
πvεύματοςt άπό Wa νόημα
ό:πό fva
&λλΟ t άπό
στό &λλο, ό:πό �αfva γεΥονός
γεγονός στό &λλο. Ή ΨUXή ΨVXή κινείται άφ' ό:φ'
έαvτf\ς.
tαvτi'\ ΤOVτO
ς' τo Vτo σημαίνει ότι νοεl νοεΙ καΙ τόν �ΑVΤό
έCX\Πό της καΙ τ&λλα.
Έπίσης ή κίνηση αύτή της ΨUXης
'Επίσης ΨVXης σημαίνει,
σημαίvεΙ t &ΤΙ
ότι ή ΨUXή
ΨVXή βλέπει
τΙ εΙναι καθως προχωρεί άπό ό:πό τό �αfva νόημα στό &Μο, l!ι.λλO t άπό
ό:πό τό
Ivα βίωμα στό &λλο.
�α &Μο. Ή κίνηση αότη ΨVXης εΙναι ή ζωή
αύτη της ΨUXης
της. 'Αλλά καΙ όταν λέΥωμεν �δω ζωη
λέ'γωμεv ~δω ζωή δέν WvoovμE
�ooυμε τη ζωϊκή ζωίκή
ΠΡαΥματικότητα t τη ζωϊκη
πραγματικότητα, ζωίκή μορφή,
μορφήt άλλά
&Μά �ooυμε
Μοουμε πάντοτε τη
σνναί~σηt
ΣVV αί�ση, δήλαδή τη γνώση πού ~ει ή ΨUXή
που �ει ψυχή καΙ γιά τό εΙναι
της τό Wa ό:διαίρετΟ t καΙ γιά τό εΙναι των βιωμάτων της.
fva καΙ άδιαίρeτo,
Εlναι λοιπόν ή ΨUXή
ΕΙναι ΨVXή ή �ότητα
ΈVότητα του ΣVV σννειδivαι
ει�αι καΙ του εΙναι.
·Ολα εΙναι ΣVVσννειδητά
ειδητά μέσα της καΙ όλα ύπάρχοw μέσα της, εΤτε
αΙσi}άνεται elTE
αΙσθάνεται εΤτε σvv αισi}άνεται,t εΤτε βούλεται εΤτε σι<Errτeτ
σνναισθάνεταΙ σκέπτεται αι ή
ψvxήt τά δσα
ΨUXή, όσα αΙσi}άveται
αΙσθάνεται καΙ σvvσνναισθάνεται,
αισi}άνεται, τά τα δσα
όσα βούλεται
καΙ διανοεlται
διανοεΤται ύπάρχονν μέσα της καΙ μέσα της �ow Wότητα.
~oνν ΈVότητα.
·Ολη όμως αύτή ή παρουσία της ΨUXης ΨVXης •t όλος αύτός δ κόσμος Kόσμ~
δ �σωτεΡΙKός
~σωτεΡΙKός δέν εΙναι εlναι άπ'
ό:π' άρχης
ό:ρχης δεδομένος,
δεδoμέν~, δέν SW εΙναι
εlναι hοιμος
h"οιμος
άπ'
ό:π' άρχης,
ό:ρχης, άλλά ό:vαπτύσσεται μαζί της καθως ή ψυχή μορφώ­
&Μά άναπτύσσεται
νεται, καθώς δηλαδή προχωρεί άπό ό:πό την κατάσταση της άμε­
σης πείρας καΙ γνωριμίας aτήν στην gμμεση
Ιμμεση γνώση
γνώση καΙ κατανόηση.

Ή κίνηση αύτή της ψuxης ΨVΧης άπόό:πό την άμεση βίωση καΙ γνωριμία
πρός την gμμεση κατανόηση καΙ γνώση, γνώσηt άπόό:πό την άπλη εΤδηση εΤδηοη
aτήν
στην σvv είδηση καΙ αύτoσvvείδηση,
σννείδηση αύτoσwείδηση, εΙναι εlναι τό ΥεΥονός
γεγονός πούπου δνο­
όνο­
μάζομε μόρφωση. Μόρφωση εΙναι ή σνν ειδητη κίνηση της ψυ­
σννειδητη
ό:πό τά
χης άπό τα άμεσα δεδομένα πρός τά gμμεσα Ιμμεσα νοήματα. Δέν εΙναι
λοιπόν άπ' άρχης hοιμη ό:vrnτvyΜΈVΗ ή ψυχή,
h"οιμη καΙ άνrnτvyΜΈVΗ ψυχήt άλλά
άλλα π πρ&­
ι*­
πει νά αότoαναπτvχθij
αύτoανΑΠΤVΧ~ μέσα στά στα νοήματα, μέσα στά στα σvv σνναι­
αι­
σef] ματα καΙ μέσα σε
σθήματα σέ όλα τά &Μα ένεργήματα. Έκεί μέσα μορ­
&λλα Wεργήματα.
φώνεται ή ή.. ψυχή,
ψυχήt λαβαίνει δηλαδή την καθαρή μορφή μoρφήτoiί τoiί
εΤναι της.
εΙναι·
·Οταν δμως λέ'γωμεt ότι ή ψυχή αύτoαvαπτύσσεται�
όμως λέΥωμε, αύτoαvCX1'ΓTl.ίσσεται,.
ύπάΡΧΕΙ
ύπάρχει δ KίVΔννoς να νά μας παραπΛΑVήσι:t
παραπΛΑVήση δ δρας όρος αVτός
αύτός Kai KαΙ·~
·vcX

78
Digitized by 10uk1s, March 2009
voμίσωμε,
vo μίσω με, δτι δτι ftfι ψvx
ψvxfι ή εlναι
εΙναι άπάπ'" &ρχης
άρχης ovμ1'Π'V)'J.lWη
avμ~ ιc καΙ 6τt
αΙ 6-n

~ την &v ό:rr-rvξT] �ρ
άνά-ιrnιξη xeται άπλώς
~ρxeται άπλ(;)ς εεΙς Ις φως &ιceYνo �ΤΑv κρvμ­
lκeΤνo πού t'ιταν ΙCρυμ­
ΜWO,
ΜW δ1Τως
o. δτr ως άπάπό ό τό σπ σπόρο
όρο �ρ xεται εεΙς
~ρxeται φ(;)ς ft
Ις φως fι μ
μoρφfι
ορφή τουτού φVΤOυ.
φvτoϋ.
ΔΈV
Δ~ πρέπει
πρέιτeι δμως νά να νοή σωμε ΙCατ'
νοήσωμε κατ' αύτόν
αύrόν τόν τρότrO τρόπο την ΨVXή,ψυχή.
δηλαδή ιcατά κατα τ τό πρ6TU1TΟ
ό πρ6τvτro της όργανικης
δΡYΑVΙKης καΙ Υενικως
γενικως της φVΤΙ­
της φ\Π ι­
ΙCης ζωης. Ό τρόπος αύτός
κης α\rrός τού
του lιcφράζεσθαι,
tκφράζεσ6αι, δταν τΌv Αφαρμό­ έφαρμό­
ζωμε στην ΨVXή, σημαίνει σημαίveι κάτι l!Jλλo,
ΙCά'Π &λλ ο , δχι μία α\rrόματη
αυτόματη κίνηση
κlνηση
&τrό
ά1Τό �α μέσα πρός τα τά (ξω,
�ξω, άπό τόν ΠVρηνα τrvρηνα τοϋ τoV σπόρου
σπόρΟV πρός την
μορφή
μορ φή τού φVΤOυ ΤΊ
του φνΓού iΊ τού
του ζώοv,
ζώου, &λλ άλλα ά σημαίveι �ρyητη
ση μαίνει μία αύτevέρyητη
α\rrOσVvειδη κίνηση &τrό
καΙ αVτoσWeιδη άπό �ςω ~ξω πρός τά τα ~σα
�σα καΙ άπό &τrό ~σα
�σα
πρός τά �ςω. Ή οόσία δμωs
τα ~ξω. δμως της ΨVXης εlναι εΙναι &τreΙ
άmΙΡOδύvαμη,
ΡOδύναμη.
δηλαδή fχει ~ει 6mιρη
άπειρη δυνατότητα.
δννατότητα. Μόρφωση λοιπόν θα εΙτηj el7ri5
να
ν ά λάβTJ
λά fι
βt;ι ft ΨVXή σwείδηση
ΣVV είδηση για
Υάι την άπειρη
&rre ιρη αVτή δννατότητά
δ
α\ιτή υνατ ότητά
της - rnιστρέψ'fJ �
να ΙΠιστρ�
- νά ~ τη τηςς ώστε νά να lδ~ lδ� τό &τreΙΡOδύναμO
άmΙΡOδύvαμo
εlναι τη ς . AότoαvCrnτvξη
εΙναι της. AVτoανά-ιrnιξη λοιπόν σημαίνει στήν ΨVXή κάτι
άτrείρως
άmίρως διαφOρετι
διαφορετικό ΙCό άπό δ,τι σημαί\1ει
σημαί"ει στήν στην φυnΙCΉ
φVΤΙκή καΙ την
&λλ
άλλη η ζώσα
ζωσα φόση.φύση. ΈιceT
ΈΧΕΤ τάτα δρια της μορφης τού του φνΓο
φVΤOυ ύ ΤΊ τοϋ
iΊ τού
ζώου
ζώοv εlναι
εΙναι τreριωριΣΜWα
περιωριΣΜWα καΙ δ δ τύτroς
τύπος εlναι δεδo~oς &τrό
εΙναι δεδoΜWOς ά1Τό πρΙν,
πρίν.
εΙναι g."οιμος,
εlναι €"roιμoς, Wc;)ινω στην ΨVXή τό Ισωτερικό, Ασωτερικό, mιεvμιrrt
1TVEVματικό Kό της
&vάτrτvyIAa
άνά1Tτvyμα εlναι εΙναι &τrεριόριστO
άmριόριστO καΙ !ςαρτC'rr !ξαρταται αι άπό
άπό την αίιτOΣv­
αVτOΣv­
νείδηση ft fι &τe
άτερμάτιστη
ρμά'Π στη ΠΡO ΙCOτrή τη
προκοπή της.ς. ΉΉ &v άνά1Tτvξη
άτrτvξT] της
της άπειρης
δmιρης
α\ιτi'iςς δννατότητας, πού Myeται ΨVXή, εlναι
αίrrfj εΙναι τό ~ργo�ρyo καΙ δ ό
σκοπός της ζωης της ΨVXης. Ό 'Αρισ-rmλης 'Aριστσnλης χωρίζει τό δ V- υ­
ν ά μ ε ι ε Ι ν α ι άπό άπό τό !Α ν ε Ρ Υ CjX ε 1Ι ν α ι της ΨVXης καΙ μ'
γ ε ίΙ g. μ"
α\ιτόν
αVτόν τόν χωρισμό KαταvoeT κατανoeΤ δλη τη ΨVXιΙCΉ ΨVXική π πραγματικότητα.
ραγματικότητα.
Τό δυνάμει
δννάμει εlναιεΙναι σημαίνει την 6mιρη δννατότητα καΙ τό ινερ­
άπειρη δυνατότητα Μρ­
-yεfCjX εlναι
Υεί", σημαΙveι την πραγματικότητα της ΨVXης. Ή κίνηση
εΥναι σημαίνει
ΨVXης σvvτe
της ψυχης σvvτeλeΤται
λeYται άπό τό δυνάμει δννάμει πρός τό wepyεtg., Wep-yεfCjX, άπό
τη" δυνατότητα
την δννατότητα πρός την πραyματιιcότητα.
πραγματικότητα. Ειμαι ΕΙμαι δννάμει
δυνάμει λα­ λο­
Υικός,
yιιc6ς, δΤΑV εlμαι &ιcόμα τrvεvματιKά &vώριμoς· εlμαι MρyείCίl
εΥμαι &κόμα 1TVEVματικα άνώριμος' εΙμαι ινερ-yεί~
λΟΥΙκός,
λογικός, δταν δτΑv ώριμάσω, δΤΑV ft fι δυνατότητα
δννατότητα yiV1) yfVTJ πραγματι­
κότητα. ·Ο,τι ·Ο,τι δμως !χει (χει Ιδιαίτερη ση σημασία
μασία εlvαι τοϋτο τoVτo:: δτι. δτι.
καθώς
1Cαθώς ft άπό τό δ
κινεΥται &τrό
fι ΨVXή κινεΤται υνάμε ι εlναι
δννάμει MρyείCίl
εΙναι πρός τό MΡ-yεΙ~
εlναι,
εΙναι, άπό την δυνατότητα δννατότητα πρός την πραγματικότητα, άπό
τη" &φΑVΙρωτη
την άφανiρωτη πρός την φανερή φαveρή οόσία της, σvve ιδητoτro ιεI
σweιδηT01TOιεΤ
ovv
σννάμαάμα την ε\ιθύνη
eVθVvη της. ΚαθώςΚαθως κινεΤται άιτό άπό την μια μιά κατάσταση

79
aτήν &λλη,
στην &λλ", σwειδητoπoιεI
σvvειδητoπoιεI την llivθερία
�ρία της. τΟ φυτό
TηS. ΚαΙ -rό φvτό καΙ
καΙ
,.ό ζφο εΤναι κίνηση άπό τό
,.ό δννάμει
δννάμει πρΌs Mpyεiq:, δηλαδη
πρός τό Mpyεf'i', δηλαδή
καΙ Αδω
καΙ έδω Ιχομε κίνηση άπό την δννατότητα πρΌs
πρός την πραγμα­
πραγμα­
τικότητα, άλλά
τικότητα, άλλά tι αV-rή εΤναι αύrόματη. Tfts
ή κίνηση αύτήεΥναι της ΨVXiiS
ΨVXης δμΩS
δμως
-fI κίνηση
·tι κίνη ση άπό τΟ πρός τΟ
-rό δννάμει πρΌs τό έyepyef'i' αύτoΣVVΕί­
εΤναι αVτoΣWΕί­
wepyeiq: εΥναι
δητη'
δητη ' &νοίΥεΙ μ6vη
ΆVoίyει μόν η TηS
της ή
tι ΨVXή
ΨVXη τ
την
η ν Kατε
KατεVθvvση
Vθvvση καΙ ζfj � τη
ζϊ) μέ τη
ΣVVΕ ίδηση της ΕΎΘΎVΗς.
ΣWΕΙδηση ΕΎΘWΗs. Κατά την ένσννείδητη
ΑνσννεΙδητη αVτήν κίνηση
αVτην κίνηση
τί'is ΨUXης άπό τΟ
τί'\5 ΨVXiiS wpbs τό wepyεiq:
-rό δννάμει πρός ΆVoίyovται άπ'
έyepyεf'i' &νΟ{Υονται
&ρχης
άρχηs μέσα στην ΨV ΨVXη
Xή ΟΙοΙ βασικοΙ δρόμοι του εΤναι TηS: της : αΤ­
σeηση,
σ6ηση, φαντασία, παράσταση, νόηση, βούληση, σνναΙσ6ημα' ΣWαί�μα'
_.δλα
δλα αύrά εΤναι βασικοΙ τρστrOΙ τρόποι κατά τovς TO\Js δ-ττ
OίOVς KιvεTται
όποίοvs κινεΤται ή tι
ΨVXη άπό τό δννάμει πρός
ΨUXή wepyεf'i'. Ή ΨVXή
πρΌs τό wepyεiq:. ΨVXη καΙ Ώs ώς ούσία
ουσία
κΟΟ ώς ΏS έν�ρyεια
νν~ρyεια φανερώνεται μέσα σ' αύrά αύrα καΙ μέσα σ' αύrα αύrά
σνν ειδητοποιεΙ τό
σννειδητοποιεί -rό εΤναι
εlναι της.
TηS. ΟΙ δρόμοι που ΆVoίyει
&νοίΥεΙ tιή ΨVXη
ΨUXή μέ �
-ris βασι!Ciς
τΙς βασι~ της ~PXE't'al ώς
TηS δννάμεις καΙ �ΡXE"ι'αι Ώs έν�ρyεια ΠΡαΥμα­
νν~ρyεια στην πραγμα­
τικότητα
,τικότητα εΤναι εlναι δ γνωστικός,
γνωστικόs, δ πρακτικός,
πρακτΙKΌS, δ ποιητικός
ΠOιηΤΙKΌS καΙ δ
ρ
θθρηΣΚΕUΤΙKΌS.
η σκευτ ικός.
Ή ΨVXή
ΨVXη εΤναι
εlναι γνωστική, δηλαδή γνωρίζει καΙ δσα γίνονται
μέσα της TηS καΙ δσα σνντε λOVvται γύρω TηS,
σνντελOWται της, που κι' αύrά
αύrα κατά
κατα
βάθος
βάθos Υίνονται μέσα TηS. της. Ή &Η γνώση δμως δμΩS αV-rή
αύτη δέν εΤναι
εlναι πα­
θητικός &vτΙKατOΠΤρισμός
θηΤΙKΌS «πραγμάτων» μέσα
άντΙKατOΠΤρισμΌS των «ΠΡαΥμάτων:. της, άλλα
μέσα TηS, άλλά
ΤVΑΙ α
εεΙναι αύτοδύναμη νν~ρyεια της
VτOδνναμη έν�ρyεια Tfis ΨVΨVXης' δηλαδtι �
Xης' δηλαδή ~ τ η γνώ
τη γνώση ση fI

ΨVXή
ΨVXηννώνει Aνώvει τά πολλά καΙ διασκoρπισμWα
διασκορπισμένα καΙ άπαρτίζει Ανό­ ννό­
τητα ΣVCΤΤΗ ματική. Τά «δεδoΜWαι
συστηματική. «δεδομένα» των αΙσθήσεων sW BW τατά παρα­
λαμβάνει mιμα, troιμα, άλλ άλλά rnεξερyάζεται �
ά τά bτεξερyάζεται ~ την νόησή της, TηS,
fI
tι όποία
όποΙα έΡΥάζεται
ΑΡΥάζεται σύμφωνα �
~ ώρισΜWα
ώρισμένα λΟΥικά
λΟΥικα μhρα.
μέτρα. ΕΙναι
ΕΥναι
λοιπόν
λοιπόν ή tι γνώση
γνώση ΙΡΥΟlpyo δημιουΡΥικό της Tiis ΨVXης.
ΨVXiiS. M�M~ τά
τα λογικά
της μέτρα άπό τό Wa μέρος
TηS μhρα μέρos καΙ � μέ τά
τα «δεδoμWα»
«δεδομένα» των αΙσθή­
σεων άπό τό -rό &λλο
αΑλο οlκοδομεΙ
οΙκοδομεί ή tι ψυχή τό σύστημα της Tiis rntσTή­
rnιστή­
μης, &νοίΥεΙ Wαy δρίζοντα καΙ μια προοπτική
μηs, ΆVoίyει wav προοπτικη βαθύτατη.
βCXΘΎΤΑΤΗ. Τό
ΣVCΤΤΗ
σVστημα άπαρτίζεται άπό νοήματα, ΥΙατΙ τά
μα τoVτo άτrαρτfζeται τα νοήματά
εΙναι τό περιεχόμενο
εnιαι περιεχόμενο της Tiis rnιστήμης. τα Τά δεδομένα των αΙσ θή­
αΙσθή­
σεων εΤναιεΤναι άπλώς
άπλωs γνώριμα στη ΣVVΕ ίδηση πρΙν τά bτεξερyασe;:ί
σννείδηση Aπεξερyασ6fj
tιt'ι έπιστήμη'
Aπιcrπ'ιμη' άταν6ταν τά bτεξερyασθi5
Aπεξερyασe;:ί άπό άτrλως
άπλωs γνώριμα Υίνον­
ται γνωστά, δηλαδή
ται δηλαδη λΟΥικώς
λOYΙKΩS κvριαρχτιμWα. ·Ωστε ή
κvριαΡXTιμένα. -Ωστε tι γνώ
γνώσηση
εΙναι
eιναι σχWΗσχ~ των Μοιων �
των έννοιων μέ ττην
η ν «πραγματικότητα:..
«πραγματικότητα:., ΙΗ
Ή άπλη

80
80 Digitized by 10uk1s, March 2009
πραγμ
πραγματικότητα
ατικότη τα των των αΙσθήσεων
αΙσθήσεων μετασχη μετασχηματίζεται
ματίζεται μ� μ~ τητη
γνώση, λαμβάνει μορφή καΙ tι
λαμβάνε ι μορφη t'ι !νν
Μοιαοια λαμβάνει ΠΕ mριeχόμενο,
ρ ιεχό μενο ,
πλήρωμα.
πλή ρωμα. ΤO Vτo ση
ΤOVτo μαίνει ότι tι
σημαίνει t'ι VπOκειμενΙKή
\rιτOκειμενΙKη γνωριμία
γνωριμία μ ετα­
μετα­
βάλλεται � την rnιστη η � άντικει μενική γνώση. Τά άντι­
βάλλεται ~ την rnιστήμη μ σi ΆVΤικειμενικη γνώση. τα ΆVΤι­
κείμενα
κεΙμενα tι t'ι ΨVX
ΨVXη ή ώςώς γνωστική
γνωστικη δνναμη δνναμη καΙ καΙ wέΡΥεια
Aν~ρyεια τά τα θhει
θheι ώς ώς
δικά της, ώς κτή
δικά της, κτήματά Τοϋτο τό K
της. ΤOVτO
ματά της. CΠ'O ρθώνει ~
κατορθώνει � τούς
τούς λογι­
λογι­
κούς δρισμούς.
κούς όρισμοίις. Ο ΟΙΙ δρισμοΙ
όρισμοΙ αύrOΙ,
αύτοί, πού πού �φράζoνν
θ<φράζονν την την ο όσΙα του
ούσία του
ΆVΤικεΙ~Oυ, AνώνOVΤαι
άντικειΜWOυ, wώνοvται άπό την ΨVXη
ΨVXή καΙ άπαρτίζονν
άπαρτlζoνν λογική λογικη
Ανότητα.
Wότητα. ''Έτσι Έτσι όλη μας tι
όλη μας t'ι γνώση
γνώση εΙναι εΙναι μία διπλη σχέ
μία διπλi'j ση ' εΙναι
σχ~ση' εΙναι
σχ~ση λο
σχέση λογικη
γική πρ πρόςός ΆVΤΙKείμενα,
άντικείμενα, κ καΙ σχ~ση λοytκή
αΙ σχέση λΟΥΙκη πρός πρός τόν τόν
bιτό μας, μας, πρός
πρός τη τη γνωστική
γνωστική μας άρχή, την την K �α ρά λογική
καθαρα λογικη
ΨVXή. M~ M� τη γνώ γνώση ση π πρoχωΡOϋμe
ροχωροϋ με πολύ πολύ mpa πέρα άπ άπό την άτrλή
ό την άπλη
\rιτeρνΙKOϋμe τά άμεσα δεδoμWα
αi�ση' ίnτερνΙKOίίμε
αΙσθηση' δεδo~α των των αΙσθήσεων
αΙσθήσεων κκαΙ αΙ
άποκτοϋμε μεγάλο
άποκτοίίμε μεγάλο β�μό βαθμό υ.εvθερίας
~ρίας άπέναντι άnivαvτι των των πραγμά­
πραγμά­
των. Ή ΙΗ Aλεvθeρία αότή, πού
ιλεVΘΕρία αύτή, πού χαρίζει
χαρίζει tι t'ι γνώ ση , fιταν
γνώση, ofiTαv tι t'ι αlτΙα
αΙτία
ώστε
ώστε δ ό Πλάτων
Πλάτων νά να χαρακτη
χαρακτηρίσ!] την γνώ
ρίσι:ι την γνώση ση ώς
ώς εΙδος
εΙδος άθανασΙ
άθΑVασίας ας
τοϋ άνθρώπου.
τοίί ΆVΘρώΠOυ. Ό άv6ρωπoς, cS:vθρωπoς, lφ' ~' όσονόσον διαvoelται
διανοεΤται καΙκαΙ γνωρίζει,
γνωρίζει,
SW
sW εΙναι θνητός, άλλ άλλα ά μrnχει
μετέχει της άθανασίας' �
της άθΑVασίας' ~ τη
τη γνώση
γνώση προ­ προ­
χωρel πέρα
χωρετ mpa άπό άπό την άπλώς
την άrr ζωίκη καΙ
λώς ζωϊκή καΙ θνητή
θνητή τουτου παρουσία.
παρουσία,
~ρώνEται, γ
υ.εvθερώνεται, γίνεται καθαρη ΨVXή
Ινεται K�αρή ΨVXή.. Ή γνώση γνώση όμως,
όμως, όσο όσο καΙκαΙ
ΆV ~ρώVt;l, δση
αν υ.εvθερώV1;1, όση έξ ουσί α καΙ Άv
~ξoυσία αν χαρίζ1J στόν στόν άv6ρωπo,
cS:vθρωπO, εΙναι εΙναι
καθ' έCXVΤΉν
K�Ι ~ΑVΤΗν ΠEΠEρασΜWΗ,
mmpαaΜWΗ, γιcrή γιατl K αmια της
KαvWα rnίτεvyμα sW
της rnΙτεvyμα SW εΙναι
τελικό,
τελικό, oVτε δδηΥεΙ πρός
ούτε όδηΥεI πρός τό άπόλVΤO. ΟΙοδήπο
τό άπόλVΤO. ΟΙοδήποτε τε ση μεΤο της
σημe10 της
γνώσεως
γνώσεως εΙναι μόνον μόνον στ�μός
σταθμός γιά για νά να προχωρήσι:ι
προχωρήσ!] tι t'ι ΨVXή
ΨVXη πάρα
mpα' sW εΙναι
πέρα- εΙναιποΠ τ~ρμα. Μόνον rnt;1
πm τέρμα. ΡμWη ΨVXή
rn'l)ρ~η ΨVXη εΙναι δ ννα­
δννα­
τόν νά KΑVΧηθij δτι
να KΑVΧη~ ότι �~ τη γνώση της gφ&ασε τό άπ
της !φθασε όλvτo . Ή
άπόλvτo.
άλαζονεία όμως αύτη sw συμβιβάζεται μέ
όμως αVτή � τό fιθoς
ofieos της ΠραΥμα­
τικης rnιστημης.
τικης rnιστήμης. οι κόσμοικόσμοι τούς τούς δποίους
όποίους ο lκοδο μεΙ ~
oΙKoδoμeI � τη γνώση
τη γνώση
της
της tιt'ι ψvχή
ψvxη εΙναι συστήματα
εΙναι CJ\Ιστη ματα νοη μάτων, τά
νοημάτων, τα δποία
όποία παραμ&.­
παραμ&­
νονν πάντοτε άνοιχτά' πm ποΠ Kαmια KαvWα άπΙ άπ' αύrά
αύτα sw εΙναι δννα­
τΌv νάνα κλεΙσι:ι δηλαδή νά
κλείσ!],. δηλαδη λάβt;1 τό -nλoς
να λάβ'l) Πλος..
'Αλλα
Αλλά καΙ
• καΙ δ ό γν
γνωστικός δρόμος καΙ
ωστ ικός δρόμος καΙ όλοι
όλοι οΙοΙ άλλοι δρόμοι της
δλλοι δρόμοι
ΨVXης εΙναι άδννατο ν
ΨVXης εΙναι να θ<τιμηθoVv ώς
ά AκτιμηθoVv ώς πρός
πρός τητην ν άξfα
άξία τους
τους καΙ καΙ
τη~~~αν.~~t'ι~t'ι~ώς~~~
τη �� � ΆV . �� tι � tι � ώς � ��
mκό, ώς
mκό. ώς π ροσωπικότη τα. Ή ΨVXή
προσωπικότητα. ΨVXη ώς
ώς έγώ
~ώ εΙναι κυρί
κvρίως πρό­
ως πρ�
σωπο. ΙΗ !ννοια τοίί προσώπου κλεΙνει μέσα της την Μοια
σωπο. cH Μιοια τοϋ προσώπου κλείνει ~σα της την Μιοια

8
811
του tyώ, δηλαδ δηλαδή ή της μοναδικης λΟΥικης μ ονάδας, 1'1
μονάδας, tι cmofa
δ-ιroία
κλε ίνει �
κλείνει μΜτχ της την Μοια Aλεvθερίας. Ο
(ννοια της �ρίας. ΟΙΙ &νθρωτrOΙ
&vθρωτroι fχow fχovv
1TρoσωmKότητα,
1TρoσωmK6τητα, rnειδή εΙναι λΟΥΙκοί, hτeιδή rnειδή 'χονν
~oνν mιευμcπΙK6-
'ΠVEUματΙK6-
τητα. ·Ωστe
·Ωστε 1'11'1 1TΡOσωτrΙKότητα δδέν έν εΙναι τf1ToτE
ΤΙ1ΤΟΤΕ τό ΙξωτeΡΙKό,
&ξωτερικό,
&λλά
&λλ κατ" Αξο
ά τό KCΠ' &ξοχήν &σωτερικό. 'Έχω 1TρoσωmKότητα σημαί­
χήν ΙσωτeΡΙKό.
tycb ώς
νει δτι tyώ 1TVεvματική μονάδ
~ ώρισΜWΗ 1TVEVμcπική μονάδα α 'χω
~ω άπόλ
άπόλυτηυτη σχ�σx~
μέ τόν
μ! τΌv Ιαυτό μου καΙ δτι μtσα ~σα σέ ~ δλα τά mρασμΜχ,
mpαaΜWa, μέσα μiσα σέ ~
δλα τδλλ
τ&Λλα α 1TOV fIvat άντικeίμeνα,
1Τού fIvaI ΆVΤΙKείΜΕVα, 'χω~ω υ.evθeρη
υ.εύθερη hτιστρoφή
rnιστΡOφή 1Τρός
τό εΙναι μου. Γνωρίζω τόν ΙΑVΤό μου ως
τΌv tαvτό ~ wότητα
ινότητα 1TVεvμcπική
1TVεvματική,,
τoVτo άκριβώς σημαίνει, δτι δη 'χω~ω 1Tρ oσωτrιKότητα. Ή ΨVXή
1TρoσωmKότητα.
λΟΙ1Τόν
λOΙ1TΌV δέν εΤναιεΙναι μιά τυφλή δύναμη,
δνναμη, &λλά εΥναι εΙναι ΚVρίως
κυρίως 1Τροσω­
mκTι σweίδηση.
mκή σννείδηση. Γνωρίζει τόν tαυτό Ιαυτό της ως ~ 1TVEVμα
1TVEiίμα καΙ 'χει ~ει
1Τροσω1ΤΙκή eVθύνηεVθύvη Υιά τόν τΌv tαuτό της. Ώς 1Τροσω1Τικότητα 1'1 1'1
ΨVXή εΙναι μοναδική καΙ άνrnανάλη1rn),
άνrnΑVcXλη1Tτη, δηλαδή εΙναι αΙώνια
καταβολή καΙ δέν δΈV ώιά'yeται
άvάyεται σ� στοιχεΤα iΊ στην
σ~ άλλα, 1Τ.χ. aτά στοιχεΙα
τυφλή ζωή. Εναι ΕΙναι λΟΙ1Τόν δ ό άνθρω1Τος ως 1TVEiίμα, ως
ώς ΨVXή καΙ 1TVEVμα, ώς
1Τρόσω1ΤΟ καΙ tyώ, άξία &ξία ώιαντικατάστατη.
ΆVΑVΤΙKατάστατη. ΚαΙ KαθWας Kαθivας κατά
τη σχ�
σx~ του μ! μέ τόν άλλον
Ι!ι.λλον εΥναι
εΙναι μοναδικός καΙ άναντικατά­
ΆVαντΙKατά­
στατος.
στατ ος. εΙναι δ ό KαθWας
1<ΑΘWας ινα
Ivα αιώνιο σημeYo eύθύνης καΙ tλεvθe­
σημεΤο εύθVvης &λΕVΘΕ­
ρίας. ·Ο,τι λΟΙ1Τόν όνOμάζOμe
όνομάζομε 1Τροσω1Τικότητα, δέν δΈV σνντ ίθeται
ΣVVΤίθεται
άπό άλλα
Ι!ι.λλα O(ίτe
οΟτε εΥναι
εΙναι άπo-Πλeσμα ωτfων" 1'1
ΙξωτeΡΙKων αtΤΙων'
άποπλεσμα &ξωτερικων 1'1 ΨVXή
&vεvρίσκει τόν
ΆVΕVρίσκει τΌv ΈΑVΤό άvακαι.ύιrrειι τόν ΈΑVΤΌ
tαvτό της, άνακαλίnrre tαuτό της ως ώς μονα­
δική 1Ταρουσία, ως δτrαρξη, ως
~ μοναδική ύπαρξη, ώς άρχή.
&ρχή. M~ M� τούς βασι­
κούς της TpWOvς,
τρόπους, γνωστικό, 1Τρακτικό, αισθητικό αισ&ητικό καΙ θρησκευ­
τικό, ΆVOίγει μέσα
ί1κό, άνοίγει ~ της καΙ OΙKOδOμeI
οΙκοδομεΙ κόσμους 1TVEVματικούς.
1TVεvματικούς. Τά Τά
δρια αVτων
αότων των κόσμων δέν δΈV σvμm1ΤΤ
σvμm1ΤΤΟW ΟW 1TO�1TO~ μ! μέ τά δρια του
αΙσ&ητου κόσμου. ΟΙ κόσμοι αVτOΙ
αΙσθητου αύτοΙ του -πνείιματος
1t'VEίιματoς εΙναι
εΥναι δλωσ­
όλωσ­
διόλου διαφOρeτΙKOι.
διαφορετικοΙ 'Άλλο λOΙ1TΌV εΙναι 1'1
"Αλλο 1ΤραΥμα λΟΙ1Τόν ή φυσική 1Τρα­
ΥματΙ1<ότητα,
Υματικότητα, 1TOV 1Τού μας άπOKαλίrτrr
άποκαΜnrrοw Oνν ΟΙοΙ αΙσθήσεις, καΙ άλλο Ι!ι.λλο
1ΤραΥμα εΙναι δ κόσμος του 1t'VEίιματoς,-πνείιματος, 1TOV εΙναι 1Τροσιτός �
1Τού εΥναι μέ
τη νόηση καΙ την ΙσωτeΡΙ1<ή!σωτερική σνν αίσθηση της ΨVXης. Τό μυστικό
σνναίσθηση
λΟΙ1Τόν
λOΙ1TΌV της 1Τροσω1Τικότητος εΥναι, εΙναι, δτι τάτα δρια της δέν δΈV σvμm-
1ΤΤΟνν OVτε �
1ΤΤΟνν O(ί-rε μέ τά δρια της άrni\ς
της άπτης ζωης O(ίτe
οΟτε μ!
μέ τά
τα δρια της φυφυ­ ­
σικης 1ΤΡ αΥματικότητος. 'Ήδη
1ΤΡαΥματικότητος. "Ηδη 1'Iή 1TaIStK-t} ΨVXή 1Τ
1Ταιδική ΨVX-t} ροχωρει �
1TρoxωρeT μέ την
φ αντασία της 'Πέρα
φαντασία mpα άπό την άπλη άrτλη φυσική 1ΤραΥματικότητα,
'Πέρα άπό δ,τι σννή
mpa θως όνoμάζOμe
ΣVVΉθως όvoμάζOμε mριβάλλον. Τό mριβάλ- mριβcXλ-

82 Digitized by 10uk1s, March 2009


λον εΤναι πολύ ΣΤΕVώ1'Eρo
etval πoΛV στεvώ"t'ερo άτrόά1Το τ τOv roωτερικο κό
όv roωτερικό κόσμο
σμο τ της
ης φαν­
φαν­
τασίας, lTOv
τασίας, πού γεμί
γεμίζει την
ζει TήV ΨVXή του το παιδιου.. Πραγματ
ο παιδιοϋ ΠΡαΥματικα ικά BW θά
δέν 6ά
rnρrnε
m-ρrnε νά Vcx μιλουμε περιβάλλοv,
μιλοΟμε Υιά περιβάλλ δτΑv
ον, δτ αν ππρόκειται
ρόκειται Υιά Υιά TOV Αv-
τόν &\1-
θρωπο, Υ
6ρωπο, ΙατΙ 6
Υιατί δ άv6ρω
&vθρωπoς πoς ώς πvευ ματική πα
πvsvματική παρουσία
ρουσία ζ;;!
ζij ~σα
μ!σα
σε
σέ κόσμον
κόσμοv άλλ l!iλλ.ov, πoΛV εύρύτερον
ον, πολύ eVpύrεpOV άτrό ά1Το τόντον κκόσμο
όσμο TOOVίων φαιvο­
φαινο­
μ!v
~ωv. ων . Τταά ζωα καΙ καί τά φυτάφVΤα �o Εχονννν περιβάλλοv
περιβάλλον κα καΙΙ ζονν
ζονν καΙ ~ μέ­
vow ~σα
νονν μ!σα σ" αίιταύτό· WOO 6
ό · !vω δ άv6ρωπoς
&vθρωΠOς �ει Εχει δχι
όχι πεπεριβάλλοv,
ριβάλλον, άλλάάλλά
κόσμοv.
κόσμον. ΚαΙ 6δ κόσμος εΤναι eIvat οΙκοδομή τοΟ του πvεύματoς· άποτελεΙ­
άτroτελεI­
άπο νοήματα
ται άτrό vοήματα καΙ άτrό άπο σχ�σεις
σχtσεις πvευματι!dς.
1rVEVματικtς.
-Orαν δμως
·Οταν όμως λ�ωμε
λtyωμε δη ότι ή ΨVXήΨVXη elvat
εΤναι πρόσωπο, ύπαρξη, ίrιταρξη,
δέv ένν
δΈV ΈWooυμε μόvοv τη γνωστική της Ικανότητα, τη λΟΥικό­
οοϋμε μόνον λΟΥικ6-
τητά
τητ ά της, άλλά ένν ΈWOOυμε
οοϋμε καΙ την TήV ή6ική
ήθική της προσωπικότητα.
Τ
τοό �ώ του άv6ρώπoυ
tyili τοϋ ΆVΘρώΠOυ δΈV δέv �xει μόvοv γνωστική �
gxet μόνον u6ep Ia, άλλά
lliVΘΕpfa, άλλά
ΕχΕΙ
� ήθική �
E Ι καΙ ή6ική υιΕVΘΕρία,
ευ6eρΙα, δη δηλαδή
λαδ ή προσδιορίζεται άπο άτrό fιθική
ή6ική
ποιότητα, άτrό άπο γνωρΙσματα
γνωρίσματα ή6ικά. fιθΙKά. Ή ΨVXή etval εΤναι ΆVΘρώπιVΗ,
άv6ρ ώπιVΗ ,
δηλαδη άρχή, δχι
δηλαδή όχι μόνον
μόνοv έιτΕιδή fχEΙ τη δύναμη
rnelSi] fχει δΎVαμη νά ξεχωρίζτ-ι θε­
Vιx ξεχωρίζt;ι
τικως καΙ άΡVΗΤΙKως
άΡVΗΤΙKως ή6ικέςήθικές άξίες
άξίες,, άλλ
άλλά ά rnε Εχει καΙ τη
ιδ ή �ει
rnetSi] τή βου­
λητικη δύναμ
λητική δΎVαμη η νάVcx πΡάτ-n:l,
πρά-m;!, ννά ά θrn;t
θht;ι lpya fιθΙKά. ΚαΙ πρώτα­
gpya ή6ικ&. πρώτα ­
πρωτα �ι αιτει τΌv
τΟν lδιο αvτό της ώς ή6ικό
ίδιο τόν έ~αvτό lpyo, ώς
fιθΙKO gpyo, ώς μοvάδα
μονάδα
Τ oVτo θά ~ταν άδύvατοv, αν sw
ή6ική . ToVτo 6α ηταν άδύνατον, Άv δ εlχε την �u6eρία. Ή
ήθική. έν εlχε Tήv ~VΘΕρία.
ούσία τοϋ του πvεύματoς, της ΨVXης, εlναι eIvat ή �eu6epIa.
υιεVΘΕρία. Καθώς
Καθως 6μως
όμως
ήfι ΨVXή θέτειαιτει τΌv ~αυτό της ώς ή6ική
τOv �αuτό ήθική προσωπικότητα καί καΙ αύ­
αύ­
ταξία, καθώςκαθως !vepyei fιθΙKά κα
wepyei ή6ικά καΙΙ συλλαμβάνει TήV την roωτερική της
ποιότητα ώς έλευθερία, κοινωveί μέ τ
ΈΛΕVΘΕρία, κοινωνεί τον ~ό της. Κατά την
όν rovτό Tήv
κοιvωvία αύTήv
κοινωνία αύτήν τόν �ΑUΤό μέ Tόv ~αυτό της της Υίνεται σννειδητο
yίvεται ΣUVΕιδητό τό το μονα­
δικό της άξίωμα, της Υίνεται σwEιδητη ΣWEιδητη ή υ.εvθερία
ΈΛΕUΘΕρία καί καΙ μ" αύτήν
μ. αύτήν
KιcαταvoεI
αTαvOEI τόν Tόv άνθρωπισμό
ΆVΘρωπισμό της. ΒΜπει Bλhτει μ!σα~σα της την Tήv ούσί(),
ούσίο. τού
άνθ ρώπου. Ή ΨVXή
ΆVΘρώπoυ. ΨVXη όμως6μως εΙναι
εΥναι κατ" ~ξοχηv κοιvωνική, δηλαδη
�ξoxήν κοινωνική, δ"λαδή
κοινωνεί μέ τόν TOV �ό rnιστρtφeι μέ την �eu6epLa
~ό της, rnιστρ�φeι υιεVΘΕρία της καΙ
συλλαμβάνει τό το εlναι της, !vω WOO τ ταυτόχρονα KOινωvεί καΙ μέ
αυτόχρονα KoινωvεI μέ τους
τoVς
άλλους, μέ μέ τόν
TOV πλησίον. Γίvεται λοιπον ή ΨVXή
Γίνεται λοιπόν ΨVXη fιθΙKη
ή6ική καθως
καθώς
rnιστρtφΕΙ πρός
rn-ιστρ�φEΙ προς τόντον �αυτό
~ΑVΤό της καΙ καί καθώς
καθως rnικοιvωνεί
rnικοινωνei μέ τον τόν
άλλ ον, τόν
l!iλλ.oν, πλησίοψ 6πως
TOV πλησίΟΥ" όπως βλrnει
βΜπει τόντον έavτό
~ΑVΤΌ της βΜπει βλέπει καΙ τον
τόν
άλλοψ σπως
άλλοψ όπως !σα μ
μtσα της βΜπει
βλrnει τό άξίωμα του ΆVΘρώΠOυ,
τοΟ άνθρώπου, frat hat
καΙ μ!σα
~σα στόν άλλ άAλov, τον πλ"σίον,
ον, τΌv πλησίοv, βλrneι
βλrnει τό το ίδιο άξίωμα. ·Οπως·Οπως
μέ τη γν
μέ ώση της ή
γνώση fι ΨVXή
ΨVXη άνοίγει σχ�ση σχtση,, κοινωνία
KOlVωYfa μέ μέ τάλλα,
τάλλα ,
τ' mml<.Είμεν
ώmkEίμενα, α, mIh'σι � <fιθική της αυτoσvv
~ την 'fιθική είδηση άνοίΥει
αυτoσvνείδηση
σχ~ση �
σx�ση ~ τόν έαυrόέανrό τητηςς καΙ � μέ τους
ΤO\ιs cS:λλoυς.
&λλοvς. ΔένΔw εΤναι
εΙναι λοιπόν ή
ΆVΘρώπίVΗ ΨVXη
&vθρώΠΙvΗ ΨUXη μονάδα άπόλvτα άπόλVΤα άπoμoνωΜWΗ,
&-πομονωμέντ], άλλά ά"λλα εΙναι
εlναι
κοινωνική, εΙναι ~λoς �λoς μιας πολιτείας 1IVΕVματικης,
πνΕVματΙKης, wός ένός κόσμου,
κόσμοv,
όποv τά
άπου τα κιντρα
KWTpα εΙναι τόσα όσα εΤναι καΙ τά τα πρόσωπα. Τά τα ιc:W­
KW-
τρα αVτά,
αότά, τά τα πρόσωπα, τείνονν νά KOινωVΉσOνν πρός &
να KOινωVΗσOνν λληλα '
&λληλα·
καΙ hσι να νά λάβονν �σα ~σα τους
ΤOvς τό �α Wa τόν νόμο του τοσ cS:λλO
&λλοv.υ. ΤOVτO
εΙναι 'fιθΙKή
1'!θική rnικοινωνία. Μέσα M~σα σ' αUτήναύτήν ΟΙ οΙ άνθρωποι εΙναι KW­ KW-
τρα wός
ένός 1IVroματος
πνεύματος καΙ wός ένός σvστήμcnος
σvστήμcrrος άξιων.
•Αλλα καΙ καθ' όλου
'Αλλά όλοv tιή ψvxη
ψuxη εΙναι
εlναι κοινωνική, δηλαδήδηλαδη τείνει
φύσει νά
φυσει να σvvσvναναστραφi;j
αναστραφi) ό,τι εΙναι Υίιρω Υύρω της. Ή προσομιλία
εΙναι νόμος της ψvxης. 'Έτσι rnικοινωνεirnικοινωνεΙ tι ψuxη �
ή ψvxη μέ τό σύμπαν.
Ή
4Η rnΙ ΚΟινωνία αύτή
rnικοινωνία αUτη Υίνεται μέ τρόπους, �
πoλλoVς τρόπovς,
μ~ πoλλo\ιs μέ τη φαν­
τασία, μέμ~ τη γνώση, � μ~ τό σvv αίσθημα, μέ
σvναίσθημα, μ~ την 1'!θική
ήθική της σvv σvνεί­
εί­
δηση. Μια Μιά ψvxή που δέν sw θαθά εΙχε τη δύνμη νά να σvv
σvναναστρ~
αναστρι.
φεται εΥτε
εΤτε μέ
μ~ τη γνώση εΤτε μ� μ~ τό σvv αίσθημα εΥτε
σvναίσθημα εΤτε μέ
μ~ δποιαδή­
ποτε 6:λλη
άλλη δύναμή της, SW δέν θα 1)ταν ό,τι άκριβως εΙναι tι
θά f)Tav ή ψvxη
&-πό την ουσία της. -Ωστε καΙ tι
άπό ή γνώση καΙ tι ή πράξη καΙ tι ή φαν­
τασία, καΙ τό σvv αίσθημα, καΙ οΙ
σvναίσθημα, ΟΙ πσσερες αVτές θεμελιακές λει­
αότ~ς θεμελιακ~ς
-rovpyLes, wώνοvv
τουΡΥίες, ένώνονν την ψvxή, την φ�ρνoνν φ~ρνoνν σέ σvvαναστρoφή.
σ~ σνναναστροφή.
'Από
•Από τcS:λλo
τ&λλο μέρος κατά κατα τη σvv αναστρoφή αύτήν
σvναναστρoφή αUτήν φανερώνονται
στήν WΠλειά τους
στην αύΠς οΙ βασικ!ς
-rovs όλες αVτές βασικές της λειτουΡΥίες.
λεΙΤΟVΡΥίες. 'Έτσι
κατα την 1'1θική
κατά <fιθικTι rnικοινωνία
έπικοινωνία της ψvχηςΨVΧης μέ μ~ τΙς cS:λλες ψvx~ αVτo­
&λλες ψvxές αότα­
φανερώνεται καΙ αύrεvερyεTαότενεΡΥεί tι ή ψvxή.
ΨVXή. ΚαΙ δίχως αύτήν αUτήν την
αVτεv�ρyεια
αότενέΡΥεια καΙ αVτoφαν�ρωση,
αUτoφανέρωση, δίχως αύτήν αUτήν την κοινωνία μέ μ~
έανrό της καΙ �
τόν �αυrό μ~ ΤΙς &λλες,
6:λλες, δέν
Sw δλοκληρώνεται tι ή ουσία της.
Κατά
Κατα την κοινωνία αύτήν αUτην 1'1
ή ΨVXή λαμβάνει καΙ δίνει. ΚαΙ καθώς
λαμβάνει καΙ κα! δίνει W<r1άνα"1 ρέφεται, δηλαδή Ιρχεται€ΡXεται στην
στήν πραγμα­
τική της ουσία.·
ουσία. 'Έτσι όλη της tι ή ζωη εΙναι was ινας διάλΟΥος μέ μ~ τΌv
-rόν
έαυrό
έΑVΤΌ της καΙ μέ μ~ τους 6:λλους.
άλλOVς. ΤoVτo
ΤoVτo άκριβως εΤναι εΙναι που εΙδε καΙ
τό παρ!στησε
πα~στησε κατά κατα κλασσικώτατο τρόπο δ Πλάτων. Ό διάλο­
Υος εΙναι στόν
στδν Πλάτωνα τό βασικό δρyαvo !κφράσeως της ζωης
όΡΥανο !κφράσεως
της ψvxης, rneιδη καΙ όλη 1'1
ΨVXης, rnειδη ή ζωη της ψvxης ΨVXης εΙναι κοινωνία καΙ
διάλΟΥος. Μέ M~ τη γνώση, την πράξη καΙ την -reχvη Πχvη tι ή ψvxη
ΨVXη
rnικοινωνεΤ
rnικοινωνεί μέ μ~ cS:λλες ψvx~ iΊ μέ
&λλες ψvxές μ~ άvτικείμεvα.
άντικείμενα.
Π�ρα
Π~ρα όμως άπ' &-Π' αVτά
αότα -τάτα είδη κοινωνίας, mpa πέρα άπΑάπ' αVτδv
αUτόν

84 Digitized by 10uk1s, March 2009


τον
τ λΟΥικό, ήθ
όν λογικό, ήθικο καΙΙ αΙ
ικό κα αlσθητικο διάλΟΥΟ,
σθητικό δι ύπάρχει
άλογο, Vτr καΙΙ κ
άΡXει κα κάτι άλλο
άτ ι άλλο
&κόμα βαθίrr
βαθύτερο, δηλαδή
ε ρO, δη ΨVΧή εΙναι καΙ θρησκΕυτική
λαδή ή ψυχή θρησκεVTική ύπαρξη,
ύπαρξη ,
θρησκευτική προσωπικότητα. ToUτo
θρησκεVTική Τούτο ση
σημαίνει
μαίνει ότι ή ΨVXή
ΨVΧή άνοΙ­
άνοl­
Υει άπό
γει όπο μέσα της ινα
wα υψηλότερο
\/ψηλότερο δι
διάλΟΥΟ'
άλογο· άρχΙζει
άρχίζει έπικοινωνία
mικοινωνΙα
με τό
μ� το άνώτατον όν, την άρχή του παντός. M�
Με τη γνώση
Υνώση της,
με� τ
μ την
ην πράξη της κ καΙ με τ
αΙ μ� την τέχνη
ην τέχ sW φθάνει
ΨVXη δεν
νη της ή ΨVXή
ποτε εΙς τό
πoτ� το τέλος·
τέλος' όλα αύτα δΙχως τέρμα. "Ή
αίrrά εΙναι δρόμοι δίχως Η ΨVXή
ΠVεϋμα, ώς ΤΤVΕUματΙKή
δμως ώς ττvΕVμα,
όμως πvωματΙKή καΙ προσωπική μονάδα, mt­
έπι­
ποθεί τ
πο&! το κατάληξη.
ό τέρμα, την τελική κατάλη Άπό τάλλ
ξη . Άπο τάλλοο μέρος συναι­
μiρος ΣVV αι­
σθάνεται, ότι, αν
αν καΙ εΙναι
εlναι άρχή αύτων πο\} sW
αίrrων των δρόμων που δεν
lχOνν τέρμα, αν καΙ εΙναι άφeτη
~OuΝ τiρμα, άφετηρία δλοv αύτου
ρΙα όλου αίrrOυ του γνωστικου,
Υνωστικου,
καμάτοv, δΈV
πρακτικου καΙ ήθικου καμάτου, δεν δη
δημΙΟVΡΥeί ίδια τον tαVTό
μιουργεί ή Τδια έαυrό
της. Kαθd>ς
Καθώς παρακολουθεί
παρακoλoVΘεί τ
τηη ζωή της καΙ τό εΙναι τη ς, καθώς
της,
rnιζητεi να
rnιζητεl Eύp1J
rup1J την πρώτη της αΙτία, την
τήν καταΥω-Υή
καταΥωΥή της,
το μόνον που
τό πο\} κατορθώνει εΙναι να όδηΥηται
δδη-Υηται όλοένα
δλοένα καΙ περισ­
σότερο στό
στο �σωτεΡΙKό
έσωΤΕΡικό της. Μiσα
Μέσα !κεΙ
αιτ βλrnει
βλέπει ότι ή ζωη καΙ τό
το
είναι της άναβλίιζOUΝ
εΙναι δΙχως τη
άναβλύζουν άδιάκοπα δίχως τη δική της συμβολή
ΣVμβOλή..
Ή
Ή ζωή καΙ τότο εΙναι της δ�
δεν Εχουν
~oυν τέρμα οίίτε
ούτε πρός τα
τά μέσα·
μέσα' όσο
καΙ αν
ι<αΙ αν �σωτεΡΙKεύεται
έσωτερικεύεται εόρίσκει
ώρίσκει πάντα τόν έαυrό της ώς
τον tαVTό ώς εΤναι
εΙναι
καΙ ώς ΈViPYEta.
ένέΡΥεια. ·Ο,τι όμως εόρίσκει
ώρίσκει τόν
τον tαιrr
έαυrό ό του νά εΙναι
TOV δίχως να
καΙΙ αΙτΙα
κα αΙτία του ΈΑVΤOυ
έαυrOυ του,
TOV, δ,τι
ό,τι �εχει συναίσθηση
Xει σνν εΙναι του
α ί σθη ση του εΤναι TOV
δίχως να αVτoδη
αίrrοδημΙΟVΡΥείται, τούτο εΙναι πλ
μιoυργείται, τoUτo πλάσμα
άσμα καΙ όχι πλά­
στης. Ή
Ή ΨVXή λοιπόν
λοιπον τώρα συναισθάνεται
ΣVΝαισθάνεται τον έαυrό της ώς
τόν tαVTό ώς
πλάσμα, ώς
ώς εύρη μα. Συναισθάνεται ότι δέν
εύρημα. δεν δη μιουργεΙ τον tαv­
δημΙΟVΡΥεi έΑV­
τό της, άλλ
άλλάά εόρίσκει
ώρΙσκει τον �αVTό
~αυrό της δη μιουργημένο. ·Ο,τι κατορ­
δημΙΟVΡΥημέvο.
θώνει ή ίδια
Τδια μέ Υνώση της κα
με τη γνώση άλλεςς !viPYELeς
κα!Ι τΙς 6λλe ΈVέρyειeς εΙναι κυρίως:
ΚVρΙως:
να φέΡ1J εΙς φως το �σωτεΡΙKO
έσωτερικο του εόρή
εόρήματος, νά άνcrιrrύ
ματος, να άναπτύξ1Jξ1;ι τον
πνεύματος. ΚαΙ καθως
κόσμο του ΤΤVΕΎματoς. καθώς άνcrπ-rύσσεται
ΆVcrn-rίισσeται μέσα σ' αύτον
αίrrOν
πο\} ή Τδια
τον κόσμο, που ίδια άνcrιrrύ
άναπτύσσeι, αίrrός
σσει, κατανοεί ότι δ κόσμος αύτας
δεν Εχει
δΈV ~ει όρια. ·0 εΙναι να φθάcr1J
Ό πόθος της όμως εΤναι φθά01J εΙς το τiλoς·
τέλος'
έπειδή τoVτo
κι' mειδή τούτο εΙναι &κατό
άκατόρθωτο, yvρίζει στόν
ρθωτο, γυρίζει στον έΑVΤό
tαVTό της μήν
ΤVΧOν καΙ άττ
τυχον άπ'' �εl
έχεΙ μέσα εύρη τη ρίζα του εΙναι
εlναι της. •'Αλλά κα!
Αλλα καΙ
αιΥ, μέσα στον tαVTό
!κεΙ, έΑVΤό της, σvv
συναντάει ~α άδιάκοπο lnι
ΑvτΆΕι ΙVα άνάβλvσμα
ά βλυσμα
ζωης δίχως άρχή
άρχή.. ·Οσο Μείνει αVτήν
αίrrήν τ
την έπιστροφη στον tαv­
ην mιστροφή έΑV­
τό της, όσο συλλέγεται
σvλλέyεται εΙς !ΑVΤΉ
έΑVΤΉν, μετανοεΙ ύστερα άπό
ν , όσο μετανΟΕΙ άπο τα
τά
κατορθώματα
κ πο\} ύψωσε μέσα ατή
ατορθώματα που στη σ σφαιρα πvε\ιματoς,
φαlρα του mιε\ιματoς,

85
85
τόσο καΙ σvv αι�άvεται ότι
συναισθάνεται Υναι πλάσμα, τόσον καΙ Υυρίζει
δτι εεΥναι
μέσα τηςτης.. Ή μεμετάνοιά αύτή καΙ ."
τάνοιά της cxVτη συνείδηση δη
ή σvvείδηση δτι εΙναι πλά­
σμα yεννow θρησκευτικό της βίωμα.
yεννovv το θρησxeυrικό
Μέσα
Μtσα σ' αVτην
αύrήν την κατάσταση ,fj ζ;:l ταπεινωμένη, βλrneι τον
!αυτ
ΈΑVΤό ό της καΙ δλα τάλλα,
όλα τ&λλα, ώς πλάσματα, ποθεΙ
ποθεί την αΙώνια άρχή
της, κατακαίεται άπο τον gρωτα yυΡΙσTJ δχι μόνον στον Ι.
ερωτα νά yυρίσt;ι ι­
αυτό της, άλλαάλλά καΙ στην
στήν άρχή της, στην πηγή "ΠηΥή της. Μέ ΜΕ το σvvαί­
συναί­
σθη
σθημαμα τoUτo
τούτο βυθίζεται τώρα tι ή ψυχή
ψυχιΊ μέσα σέ σε δλα, όχι γιά Υιά νά
f
μείτη μέσα σ'
σ ' αύτά, άλλά γιά
Υιά νά περά
ΠEράσr;ι μ' αύτον
αύτοv τόν
τον τρόπο
μe V1J CΠ;1
πέρα άπ' αύτά πού που εΙναι πλάσματα καΙ να νά hrωθfj
ΈVΩθ;:l μέμΕ τη ρίζα
των πάντων, την άρχή του τοίί παντός. Μέ ΜΕ την μετάνοια αύτήν αVΤΗν καΙ
ταπείνωση
ταπεινωση ." ή ψυχή δέv δεν χάνει o Vτε την ΈVότητά
oVτe ένότητά της ow ούτε τη
μοναδικότητά της ow ούτΕ τ�oς
τέλος την προσωπικότητά της, άλλά
σvvαι�άνεται
συναισθάνεται δη ύrr άΡXει κάτι αλλ.
ύπάΡΧΕΙ άλλο ο άνώτερο, δπου τά προ­
σωπικά αύτά κέντρα του τοίί πνeVματος
πνεύματος άvαπΑVovται.
άναπΑVOVΤαι. Ό ·0 χωρι­
σμΟς καΙ tι
σμός ή διαφορά, tι ή διαίρεση γενικά πού που διακρίνει τον τον κόσμο
των πλασμάτων, αΥρεται αΤρεται μέσα σ' ΟΟίνηtκείνη τη θεία ΈVότητα,
ένότητα, δίχως
δΙχως
καταΡΥεΥται tι
νά καταργεΥται ή ψυχή
ΨVXή ώς προσωπική παρουσία mιeίιματoς. πνεύματος.
<ο
Ό &vθρωπoς
άνθρωπος τώρα γνωρίζει τον έαυτό έΑVΤό του « «wέv τφ eeφθεφ»,», ΈVω
ένω
πρΙν �ώριζε
tyνώριζε τον �ό w
ΈΑVΤό του ΈV τφ πνείιματί w
πνεύματί του fι ΈV τφ κ6-
σμφ. ΤoUτo
Τούτο σημαίνει δη δτι τώρα ό δ &vθρω'Πoς
άνθρωπος eVp fσxet άvάπαvση,
ruρίσκει άνάπΑVση,
έvω ηταν μέσα στον κάματο. <Η
WciJ πρΙν -fjταν ·Η lκανο'Ποίηση
ΙκανοποΙηση πού που εΙχε άπό
τά �ργα ηταν σχετική, tι
εΡΥα του -fjταν ή Ικανοποίηση πού που !χει
Εχει τώρα εΙναι
άπόλVΤΗ. Τώρα σvv αι�άνεται δτι σώζεται' δηλαδή Υυρίζει
συναισθάνεται
όχι μόνον στον έαvτό
δχι έαυτό του, άλλά καΙ στην στήν πηγή"Πηγή τουτοίί �αυτoυ
έΑVΤOίί
του. τουτο
Τοίίτο δμως δΈV σημαίνει
σημαίνΕΙ όη ότι όδ &vθρωπoς
άνθρωπος γίνεταιΥίνεται θεός' ό δ
&vθρωπoς
άνθρωπος μένει &vθρωπoς,
άνθρωπος, δηλαδή χωριστη προσωπική μο­ μα­
νάδα πνεύματος. ·0 <ο &vθρωπoς
άνθρωπος κοινωνεΙ μόνον μέ με τον θεό, ΆVα­άνα­
'Παύεται w
παVεται ΈV τφ θεφ, gpxEτat ερχεται πρός
πρΟς αύτόν, κινεΥταικινεΙται πρΟς τά 001. αιΥ.
·0 χριστιανισμός
χριστιανισμΟς άvέπrvξε
άνΈΠΤVξε πλή ρως αVτην
πλήρως αύτήν την lλeύθeρη
έλεύθερη καΙ
αύτevέρyητη
αUτεvέρyητη σχέση του άνθρώπου μέ
τοίί ΆVΘρώπoυ με τη θεότητα, του τοίί πεπε­
πrnE­
ρασΜΈVOυ μέ
ρασμένου με το άπειρο. τovτo Τούτο σημαίνει ότι δη σvv �αβε σέ
συνέλαβε σε δλο
της το βάθος τη σχέση του τοίί άτομικOV
άτομικοίί μέ με το γενικό,
Υενικό, του
τοίί πλάσμα­
τος μέ άντιστρόφως τη σχέση τoV
με τον πλάστη, καΙ ΆVΤιστρόφως τοίί δημιουργού
δημιουΡΥοίί
μέ
με το πλάσμα. Βαθύτερη σχέση σχέση τουτοίί δημιουΡΥου
δημιουΡΥοσ μέ με το πλάσμα
άιτ'Ι cxVτην
άπ αύτήν έδώΙδω δΈV
δεν ύrrάΡXει: πάθ1:1 δηλαδή ό
ύπάρχει: νά πάθ1:l δ Πλάστης Υ ,ά:
Υιά

86 Digitized by 10uk1s, March 2009


τό πλάσμα.
πλάσμα, νά φoρ~01\ ΆVΘρώΠOυ χαΙ
φoptO'T] σωμα &vθρώπoυ πε&άvτ] γιά
καΙ νά πεθάvt;J Υιά τό
τό
πλάσμα 6
ό πλάστης.

n
π

τι εΤπαμε
·Ο,τι
·0, εΥπαμε ώς &ς τώρα εΤχε Ο'1(οπό
σκοπό νά δώΟ'Τ]
δώΟ1\ μόνον μιΆV εΙκόνα
εΙχΌVα
της ψυχης,
της ψυχης, νά δείξτ;}
δείξι:} την ψυχ
ψυχή ή ώς ΈVότητα λΟΥιχή.
λογική, ώς παρουσία
προσωπική χαΙ καΙ ώςώς πνευματιχότητα.
1TVEUματικότητα. Ή ψυχ ψυχήή εΥναι προσωπιχή
προσωπική
-παρουσία πνεύματος �
παρουσία πνΕVματoς ~ αΙώνια ρίζα. ΤOVτO όμως τό γεγονός
οϋτο δμως
της ψυχης,
της ψυχης, αUτήν
αύrήν την μοναδιχότητα
μοναδικότητα καΙ την άνΑVΤΙχατάστιπη
ΆVαντιKατάστατη
άξία σt<E1T
ά�ία σκrnάζoνν
άζOνν σήμερα περισσότερο παρά ποτέ άλλ άλλοτε
οτε τά
rnινοήματα, εΤτε εΥναι
διάφορα rnιvοήματα, εΤναι συστή
συστήματα κοινωνΙ1<ά εΤτε
ματα κοινωνιιι-ά ε{τε εΤναι
σνστήματα καθαρώς διανοητικά. ·Ολα αίιτά
ΣVστήματα αύτά fχOνν
~oνν τόν χαρα­
t<τi'iρα του άφt;lρη
κτηρα άφ1JρημWου,
μWου, δηλαδή
δηλαδη άπOμακΡύνOVΤαι
άπομακρόνονται άπό την
ψυχή ώς ώς προσωπικη
προσωπική παρουσία, άπό την σvyι<ει<ριΜWΗ σνyκεκριΜΈVΗ όντό­
τητα καΙ προσωπικότητα που πού λέγεται ψυχή. Ένω ή άληθινή άλη&ιv.η
διάνοια, δηλαδή
δηλαδη τά λογικως tyyuηΜWα
λΟΥικώς έ'yyvη ΜWα συστήματα νοημάτων,
δπως
άrr εΤναι κυρΙως τά άρχαΤα κλασσικά αιηνικά
ως εΥναι ~λληνlKά φιλοσοφήματα.
φιλοσοφήματα,
δΈV λησμονονν ΠΟΠ
δέν ποτέ την πηγή τους, δηλαδη δηλαδή την ψυχή ώς ώς προ­
πι»"
σωπικότητα, τά rnιvοή rnινοήματα σννθήματα τά ση
ματα καΙ συv&ήματα σημερινά,
μερινά. εΤτε
κοινωνικά συστήματα
συστή ματα εΥναι εΤναι εΤτε διανοητικά κατα01<E\Jάσματα,
κατασκευάσματα,
άπομακρύνονν
άπομακρόνονν την ψυχή άπό τόν ~ΑUΤό
έαυτό της, την λησμονονν.
Ή άληθινή δμως όμως σιdψη fχει ~ει Ο'1(οπό
σκοπό v' ν' άπομακρWt;1
άπΟμακρW1J τόν άνθρω­
άv&ρω­
πο άπό την άπλ άιτληη χρονικότητα καΙ άπό τά πολλά. πολλά, άπό την Ev- εν­
δεια καΙ γυμνότητα των άπλων άιτλων φαινoΜWων καΙ νά την rnava­ rnava-
φ~Ρ1J στόν έαυτό
φtρt;l ~ΑUΤό της,
της, ώστε νά Ιδ;;;Ιδ;:) καθαρά τό εΤναι της' δΈVδέν θ~ι
efut
δμως ή άλη&ιv.η mdψη
όμως ή άληθινή σιdψη νά άπΟμακρW1J
άπομακρWt;1 την ψυχή
ψυχή άπό τόν ~ό
έαυτό
'Άλλο
της. 'Άλλ. Ο πραΥμα εΤναι άποτράβηγμα της
εΥναι τό άποτράβηΥμα της ψυχης
ψυχης άπό τά
άλλα
άλλ α καΙ
χαΙ ΆVΤΙθετα πρός τη φύση της, άπό τά cnryt<EΚριΜWα σνyκεκριΜWα αΙ­
σθητά καΙ άπό τά πάθη, καΙ άλλ άλλο εΤναι τό άποτρά­
ο πΡαΥμα εΥναι
βηγμα
βηΥμα της της ψυχης
ψυχης I�ω~ξω άrr
άτrό ό τόν έαυτό
~ΑUΤό τηςτης καΙ μάλιστα τόσο πα­ πο­
λησμονήΟ1\, δτι
λύ ώστε νά λησμονήΟ'Τ]. ότι αUτή εΤναι ή
αύrή εΥναι ή πρώτη ά�ία, αUτή εΤναι
άξία, αύrή εlναι
fι πηΎ1'1
πηγή δλωνόλων των άλλ άλλων.
ων. Ή ΙΗ φιλοσοφία, Αφ' όσον T1μ~
�. δσον τιμ� τό ό­δ­
νομά της, !ρχεται v·
δέν lρχεται
της. BW άπoτραβήξt;l την ψυχη
ν' άιτοτραβήξι:} ψυχή άπό τό Τδιο {διο
της τό εΥναι καΙ νά τήν άδειάΟ'Τ]
της ~σα σι;
άδειάΟ1\ μtσα σΈ άλλ
άλλα, &λλά
δεύτερα, άλλ~
α, δεVτερα,
CPXETat νά σνyκεvτρώ01\
lρχεται σuyκεvτρώσt;) την ψυχή ψυχή στόν {διο Τδιο της τό πυρηνα,
κι' αύτός εΤναι ή παρουσία της, της, ήθική, λογική καΙ &ρη θρησκευτική.
σκευτ ική .

87
87
Ή ψvχη το αΙώνιο 1<έvτρo
ψvχή εΙναι τό ζωηs τοσ πνεύματος'
κέντρο ζωη� 'ιTVEυματος· για τoVτo
εΤναι καΙ ή άληθιVΉ
άληθιVΗ ίιπαρξη . Ή ίιπαρξη
ύπαρξη. αύτή ώς όVΤότητα
ύπαρξη αύτη 6vτότητα mιευ­
πνευ­
ματικη
ματική εχει προβλήματα σύμφυτασ\.ιμφVΤα μέ ,.ό
"ΓΟ εΙναι της καΙ αύτα εΤναι
ε{ναι
τα προβλήματα πού υποδηλώσαμε πρίν, όταν �αράξαμε
που Vτroδηλώσαμε έχαράξαμε σύν σύν­­
τομα την καθολικη
καθολική εΙκόνα της � ης.
ΨVXης.
τα σημερινα rnινοήματα, rnειδή εΙναι άπλο!
rnειδη εΤναι άτrλoI έΥκεφαλισμοί,
έyκeφαλισμO{,
παραμερίζονν
παραμeρΙζOW καΙ τα ΠραΥματικα προβλήματα της ΨVΧης ΨVXης καΙ
πρό
προ παντός παραμερίζονν
παραμeρίζOW τόν άνθρωπο ώς μοναδικη
τον &vθρωπO μοναδική καΙ ΆVαν­
τικατάστατη άξία, ώς αύταξία, καΙ βάζονν βάζοw στη � ση του άλλ
θtση άλλα,α,
δεύτερα πράγματα, βάζοννβάζοw στη θέ θέση
ση του κατασκευάσματα καΙ
μηχανικα VτrOKατάστατα.
υποκατάστατα. Όμιλονν
ΌμιλοW ΠΕΡΙπερl ΆVΘρώΠOυ όχι δχι μέ TPC>­
τρό­
πο σvyιcεκριΜΈVO,
σvyκεκριΜΞVo, άλλα μέ τρόπο όλωσδιόλου άφ1Jρημξvο, ό­
δλωσδιόλου άφ1Jρημέvο, δ­
μιλοW ΠΕρΙ
μιλονν πeρl άξιων πολύπoΛV άπOμακρυσΜΈVων,
άπOμακρυσΜΞVων, ΠΕρΙ περΙ πραγμάτων
πού
που θα σνν ΑVΤΗστ:ι ό
σνναντήσ1J δ άνθρωπος μακρια μέσα στό στο μέλλοψ δΈV ό­
μέλλΟΥ" δέν δ­
μιλοW όμως καθόλου ΠΕρΙ
μιλονν περ! ΆVΘρώΠOυ, όπως αύτός εΙναι άπό άπο
ουσία του. "'Αν Was &vθρωΠOς,
την ούσία άνθρωπος, αύτός Ιδω ό δ &vθρωπoς,
άνθρωπος, ό δ
συγκεκριμένος καί μοναδικός, αν
σvyκεκριμΈVoς υπάΡΧ1J ώς ση
Άv αύτός VτrάΡΧ1J μεΤο ά­
σημεΙο
θανασίας, ώς ψVχηψνχή καΙ προσωπικότητα, γι' αύτό αύτο τότο θέμα δένδΈV
ινδιαφέΡOVΤαι
ένδιαφέΡOVΤαι καθόλου τα "Γα διάφορα κατασκευάσματα καΙ σχέδια. ..
Τ
ΤΟό πρόβλη
πρόβλημαμα όμως τοσ ΆVΘρώΠOυ ώς ΆVΘρώΠOυ άv6ρώπoυ φειται
ΕΥκειται άιφι­
άκρι­
βώς σ' αύτό: ότι όδ Τδιος
ίδιος όδ &vθρωπoς,
άνθρωπος, ό δ σvyκεKΡιμΈVoς,
συγκεκριμένος, ό δ καθένας,
ινδιαφέρεται
ένδιαφέρεται 6:ιτειρα
άϊτeφα για
γιΟ: τη μοναδική του παρουσία καΙ ίrιταρ­ ύιταρ­
ξη, δηλαδη
δηλαδή ινδιαφέρεται
ένδιαφέρεται για την ΆVΑVΤΙKατάστατη
άνΑVΤΙKατάστατη άξία του
καΙ για την
τήν αΙωνιότητά του. 'Απ' αύτην αύτήν τη σνν είδηση τοσ Άv­
σννείδηση άν-
6ρώπov ΠΕρΙ
θρώΠOV άθανασίας !ΡXOVΤαι
περΙ άθανασΙας !ΡΧOVΤαι όλα τα μεγάλα lργα !ργα τοσ
τοΟ
mιεύματoς,
πνεύματος, ινώ λείΠ1J ή σνν
ένω όταν λείTΠJ είδηση αύτή, ή
σννεΙδηση 11 μεταφυσική,
τοσ ΆVΘρώΠOυ για τόν τον �ΑVΤό
~ΑVΤό του, εΙναι
εlναι άδΎVατOν
άδύνατον να ΥεννηθοW
yeνvΗ&Oνν
Ιργα
!ργα μεγάλα. Μέ την άφ1Jρημέvη
άφ1Jρημένη σκέψη,
σιdψη, δηλαδη
δηλαδή την τήν κατα­
σκευαστικη καΙ όχι τη γόνιμη, όδ άνθρωπος tytvΕ ~ιVE σχημα. ·Ολα
τα προβλήματά του �ασαν !χασαν την πρωταρχική τους άξία. 'Έτσι
�ασε
!χασe την άξίαάξΙα τους καΙ τό το πρόβλημα της άθανασίας. ΤOVτO
όμως tytve,
~ινε, γιατl τότο πρόσωπο ώς μOVΑδικημοναδικΤι καΙ ΆVαντΙKατά­
ΆVΑVΤΙKατά­
στατη ίrιταρξη παραμερίσθηκε άπό
ύπαρξη παραμερΙσ&ηκε άπο τα σχέδια καΙ τα κατα­
σκευάσματα. Ή ΙΠοχή rnοχή μας παραμερίζει
παραμερΙζει την προσωπικότητα
f), όπως
1), όπως λέγει κάπου ό KφKεyκάαρVΤ, ή
δ KΙΡKεyιcάαρVΤ, 11 ΙΠοχή
rnοχή μας « « μέ
με φονεύει
ώς πρόσωπο, ώς σvyκεκριΜWΗ μονάδα μέ με προσωπικη καΙ άvε- ΆVe-

88 Digitized by 10uk1s, March 2009


παvάληπτη π
ΠΑVcXλΤl'τττη παρουσία
αρουσία TιVεVματος, υστερα διδάσκει την ά­
'ΠνΕVματoς, καΙ δστερα
θαν
θΑVασία ,"ου
ασία ού Υ
:τ γενικου,
ενικού, της άφTJρημένης
άφ1Jρημέvης γενικότητος»,
yeνΙKότηΤOς», δηλαδή
της ΆVθρωπότηΤOς.
άνθρωπότητος. Τά τα κατασκευάσματα
KατασκΕVάσματα τα τά δΙΑVOηΤΙKα
δ ιανοη τικά λησμο­
λη σμο­
νoVΝ τη μοναδικη
νoW μοναδ ική Vττ ύπαρξη
αρξη τού άνθρώπου,
ΆVΘρώΠOυ, τη σvyκεκριμΈVΗ
σvyκεκριΜΈVΗ του
6vτότητα'
δντότητα ό ή 1'ι οόσία
ούσία όμως τού άνθρώπουΆVΘρώΠOυ εΙναι, δτι όπάΡΧΕΙ δ
ότι ύπάρχει δ
Τδιος ώς προσωπική 6vτότητα.
'διος ώς προσωπικη δντότητα.
Ό πραγματικός άνθρωπος, όχι 1'ι ή Μιοιά
WΝOιά του, ζij καΙ κινεΤται
του, ζij κινε{ται
μεταξύ τού πεπερασμένου
πrnερασΜΈVoυ καΙ τού άπεΙρου, άπε Ι ρ ου , καταγίνεται
καταΥίνεται μέ � τα τά
mm ρασμέvα, τά
πεπερασμένα, τα δουλεύει
δOυλe(ιeι μέμ� τη γνώση
Υνώση του καΙ τούς άλλους άλλους
τρόπους τούς βασικούς της ΨVΧης της, καΙ άπό άπό τάλλο
τάλλο μέρος
hnποθeΤ την άπόλVΤΗ !vόTηTCX,
~πoθeI WόTηTa, Ιλκεται
υ.ΚΕται μέ μΑ τό θρη σκευτικό του
θρηΣΚΕVΤΙKό
συναΙσθημα
ΣVVαίσθημα πρός cWrήν. "Ο
πρός αύτήν. Ό πραγματικός
πρcxyμcmt<ός άνθρωπος
&veρωπος εΙναι,
εΙναι, όπως
όπως
παρ!στησε δδ Πλάτων, μεταξύ τού πrnε
τόν παρέστησε ρασμένoυ καΙ του
πεπερασμένου τού
αΙωνίου·1'ι
αΙωνίου' ή σύνθεση
σWθeση αύτων α.ότων των δύο άποτελεΙ
άπoτελeT τόν συγκεκριμένον
σvyκeκριμένoν
άνθρωπο, την τι'ιν προσωπικότητα.
προσωπιt<ότητcx. Μέσα M�σα στήν στή ν προσωπικότητα
συντίθεται πrnε ρασΜΈVo μέ
σνντίθεται τό πεπερασμένο μ� τό &πειρο·
mιpo' συντίθεται
ΣVVΤΙθεται δδ κάματος
κά ματος
της ψvχης
ΨVΧης να νά Kατακτήστ;J τΌv κόσμο δια
t<CXΤΑΙCΤΉσ1J τόν διά της γνώσεως
Υνώσεως μέ μ� την
λαχτάρα της νά άποτραβηχ&;] άπό τα
να άπOτραβηxθi) τά πεπερασμένα,
πrnερασΜΈVα, να νά yeuθΌ
γεvθi)
τό άτrε ιρO . "Η
&πeιρo. κατασκευαστική όμως διαvόηση,
Ή KατασκΕVαστΙKη διανόηση, 1'ι fι τεχνητή, ά­
ποκόβΕι τΌv
ποt<όβει τόν άνθρωπο
&veρωπΟ άπό αότήν την πραγματικότητά
άπό αύτην ΠΡαΥμcmκότητά του καΙ t<ai
διαταράσσει τη σωστή σχέση
διαταράσσει σχ�ση μέ μΑ τόν �αυτό
έαυτό του,του, δηλαδη
δηλαδή τη τη σχέ­
σχέ­
ση
ση μέ� τό προσωπικό του εΙναι, εlναι, μΕ
μ� τη
τή μοναδική ΆVΑVΤΙKα­
μοναδιt<ή καΙ άναντικα­
τάστατη παρουσία τού TιVεVματ6ς 'ΠνΕV ματός τov.
του. "ΗΉ KατασκΕVή αότή εΙναι
t<ατασκεvή αύτή εΙναι
κυρίως γνώρισμα τού αιωνα
κυρΙως αιωνα μας. ΟΙ χριστιαvo\
χριστιανο\ της μεσαιωνικης
rnoxTis καΙ
!ποχης καΙ οΙ ο Ι φιλόσοφοι της της άρχαίας Ελλάδος fiTαv
άρχαίας "Ελλάδος
• ηταν κατ'
κατ" ~ξo­
έξο­
χήν άνθρωποι, δηλαδη
χήν δηλαδή ε{XΑV
εΙχαν πλουσιώτατη έ~σωτεΡΙKή σωτερική ζωή, ζωή,
εIχαv προσωπικότητα καΙ έζούσαν ~ζoύσαν � !VΤαση την προσωπική
μέ ~νταση
τους παρουσία, fι, 1\, όπως λέγει
λ�ι δ σημερινός
ση με ρ ιν ός όρος,
όρος, fiTαY Π ΡαΥ μα­
ητΑV πραγμα­
ΤΙK�ς όπάρξΕις.
τικές ύπάρξεις. •
•Από αότήν
αύτήν την προσωπική παρουσία, την
άξΙα
άξία τού προσώπου, άπομακρύνει άπομακρννΕΙ τόν άνθρωπο &veρωπο σήμερα καΙ t<al 1'ιή
διαvόηση
διαvόηση t<alκαΙ 1'ιfι τεχνική
τeχVIt<i} καΙ 1'ι πολιτική καΙ 1'ιή τέχνη, γιατΙ
fι πολιτικη ΥΙατΙ όλα
τά δημιουργήματά
τα δη μιουρΥήματά τους εΙναι σχήματα καΙ BW πηΥάζονν
t<ai δέν πηγάζονν άπό
~σωτεΡΙKή βίωση,
έσωτεριt<ή βίωση , άπό τό πάθος του τού ύπάρχειν.
όπάρχειν. Στην άρχαία
'Ελλάδα μάλιστα δ
"Ελλάδα μάλιστα δ φιλόσοφος δέν BW δημιουργουσε
δη μιουΡΥούσε μόνον μόνον μεγάλα
μεΥάλα
οΙt<οδομήματα τού 1TVEύματος,
οΙκοδομήματα πνεύματος, πού fiTαY f\Tcxv ταυτόχρονα
ταυτόχρονα καΙ καλ­ καλ­
λιτεχνήματα.
λιτεχνή ματα. άλλα &Αλά fiTαv
ήταν καΙ δ Τδιος lva καλλιτέχνημα.
Τδιος Wa καλλιτέχνη μα. θεωρία

89
χαΙ
καΙ πράξη 1jTαv'ljTαY μέσα του άδελφωμwα ii η τουλάχιστον εΙχε ό
διος την (νθερμη
ΥΥδιος ιveeρμη στάση να νά τα άδελφωσι;ι. Μόνον στήν
τά άδελφώσι;ι. στην μετα­
χλασσ
κλασσική rnοχή τοίί
ιχή ΙΠοχή κόσμου δ:ρχισε
του άρχαίου χόσμου 6:ρχισε νανά χωρίζεται ιι tι θεω­
ρία άπό τη ζωή, τό πνείίμα
πveϋμα άπό την παρουσία, άπό την Vτrαρ­ ύτrαρ­
ξη τοίί
του άνθρώπου.
άνθρωπου. Ό χωρισμός αVτό� αύrός άΡΥότερα
άρy6τeρα Iyίνoντ
!γίνονταν αv δ­ό­
λοwα
λoΈVα χαΙκαΙ μεyαλύrεΡO�,
μεγαλύτερος, ώσπου
ώσ1Του δ χριστιανισμός, δταv
ό Xριστιαvισμ�, 'ljλθε, είι­
δταν 1jλθε, εό­
ρηκε
ρη XωρισΜWη τη
χε Xωρισμβrη τή σοφία, τη γνώση
γνωση άπό τη ζωή, την παρου παρου­­
σία τοίί
του άνθρώπου.
άνθρωπου.
εόρηκε χωρισμένη την διανοητική
χριστιανισμός είιρηχε
Ό Xριστιαvισμός διαvoητιχή άπό την
δ:λλη roωτερική ζωή. Ή «σοφία τοίί
6:λλη Ασωτερική τούτοω,, ιι
του κόσμου ΤOVτoω tι άπο­
άπα­
KOμμivη καΙ άποχωρισμένη άπό τή ζωή γνωση,
κομμένη γνώση, φαίνεται άπό
την σχοπια
σκοπιά τοίίτου XριστΙΑVισμOίί
χριστιανισμου ώς κάτι πολύ δεVτεΡO,δeVτeΡO, ΥΙατΙ BW δέν
&rnι
θheι καθόλου τό πρόβλημα «δ:vθρωΠQς». Να
«άνθρωπος». Νά θελήσι;ι κανεΙς ν' ά­
ποθεώσι;ι
ποθεωσι;ι αύrήν τη γνώση,γνωση, που εΙναι
εΤναι χωριστή
χωριστη άπό την ψυχή, ΨUXή,
που εΙναι τόσο δ:σχετη
6:σχeτημέ μέ την �σώτερη
~σωτερη πραγματικότητα του
άνθρώπου,
άνθρωπου, τοίίτοτoUτo θαθά �σήμαινε,
~σήμαινε, ότι α Vτός fχει
αύrός @χει fιδη παραιτηθη
παραιτηθfj
άπό τό να νά βλέm:1 ~ΑUΤό του ώς προσωπικότητα, ώς μονα­
βλέm;1 τόν �ΑVΤό
δική ψυχή
ΨUXή καΙ πνευματιχή
πvευματική όντότητα.
6ντότητα. Τοίίτο
ΤoUτo θα �σήμαινε, δτι
θά ~σήμαινε,
αVτός
αύτός δένBW Ιπραξε
gπραξε άπό μέσα του ποτt, πoτ~, ότι
δτι BW �ζησε τόν �αvτ6
δέν gζησε ~ΑUΤό
του κατα οόσία του, δηλαδή ώς πραγματικός άνθρωπος.
κατά την ουσία
Τό πρόβλημα τοίί του άνθρώπου
άνθρωπου τίθεται λοιπόν άπό τόν χριστια­
νισμό δχι
όχι κατα
κατά την σοφία του κόσμου τούτου, άλλα άλλά κατα
κατά και­
νούργιο
νοίιρΥιΟ τρόπο. Τώρα τωρα πρό1<Ειται
πρόκειται χαΙ
καΙ περΙ « καινου άνθρώπου
«καινου άνθρωπου» 1'>

καΙ ««mpl
περΙ Kαιvης
καιτης κτίσεως ». Τή ζωή τοίί του άνθρώπου
άνθρωπου δ ό χριστια­
νισμός την γυρίζει πρός τα τά μtσα,
μ~σα, πρός τη ρίζα της, δηλαδή την
ψυχή.
ΨUXή. Νά Να ίιπάΡΧTJ κανεΙς ώς δ:vθρωπoς
όπάρχΤ.'! KΑVεΙς άνθρωπος σημαίνει τώρα τωρα να νά πράτ­
TTJ δχι
όχι τόσο πρός τα τά �ξω,
gξω, άλλα
άλλά πρός τα μ~σα. τι σημαίνει τοίί­
τά μ�σα. του­
το; Σημαίνει να νά πράτT'r;ι
πράττr;ι μέ συνείδηση μιας
μια') αΙώνιας εύθύνης, ΥΙατΙ
αιωνιας eύθVνης,
καΙ ιι
tι ψvxή
ψυχή εΙναι Ενα σημείο
σημεΤο αΙωνιότητας.
αlωνιότητας. ΚαΙ τοίίτο,
τoUτo, λέγει ό δ
Xριστιαvισμ�,
χριστιανισμός, τό μπορεί κάθε δ:vθρωΠOς.
άνθρωπος. Τό Τ ό να
νά εΙναι
εΤναι λοιπόν
KΑVεΙς δ:vθρωΠQς εΙναι κάτι δ:λλο,
κανεΙς άνθρωπος άλλο, δλωσδιόλου
όλωσδιόλου διαφορετικό άπό
πρίν. ΟΙ άνθρωποι ε1xαv εΙχαν άποκοπε!
άπΟΚΟmΤ πρΙν μέ τό νοίί νου τους, μέ τη
γυμνή δΙΑVOηΤΙKότητά
διανοητικότητά τους, άπό τήν ΨVXή, ψυχή, την πραγματική
τους ρίζα, {ζoίίσαv
~ζOυσαν �φαλΙKά. npmI να
έyκeφαλΙKά. npml νά προχωρήσι;ι KΑVεΙ� κανεΙς
πολύ
πολύ μέσα στόν �ΑVΤό ~ΑUΤό του καΙ νανά τόν ζήσι;ι κατακατά την άπειρο­
άmιρO­
δύναμη
δνναμη παρουσία του Υια Υιά να
νά μπoρ�σι;ι
μπoρ~σι;ι να
νά καταλάβTJ πόσο ΆV
καταλάβT.lΠΟΟΟ Oύ-
ΆVOίι-

90 Digitized by 10uk1s, March 2009


σια καΙ κωμική εΤναι ε'ναι ή ξηρή διαvόηση,διανόηση, το τό έ'Υκεφαλικό
έΥκεφαλικό κατα­
σκroασμα.
σκεύ ασμα. ΚαΙ όσο βαθύτερα θα: θα ζij
ζi) KΑVεΙς
κανεΙς τη μοναδικη του του π πα­
α­
ρουσία, την ΨVXή ψυχή του, τόσο καΙ μεγαλύrε μεγαλύτερη σνναίσθηση
ρη σνν α ίσ6ηση θα θα:
λαβαίν1J
λα βαίν1J Υια
γιά την κκενότητα
ενότητα της δΙΑVOηΤΙKης
διανοητικης πλεκτάνης,
πλΕκτάνης, πού τroύ κα­
τασκroαζε πρίνο
τασκεύαζε τrρίν. Ή διανοητική
δΙΑVOηΤΙKή πλεκτάvηπλεκτάνη,, τά τα συλλογιστικα:
συλλΟΥιστικα κα­
τασκευάσματα, καΙ όταv όταν άκόμη eεχονν xow μια: μια μεγάλη Ιδ Ιδέα βάση,
έα ώς βάση,
ΆVΤιπαpέΡXOVΤαι
ΆVΤ ιτrαρέ ρxovται τ τήν
ην ο ούσία
υ σί α τ της
η ς ΙΙδέας
δέας α αύτης
Vτης κα καΙΙ ταυτόχρονα
ταυτόχρονα
ΆVΤιπαρέΡXOVΤαι
ΆVΤ ιπαρέ ΡXOVΤαι τ την
η ν παπαρουσία
ρουσία τ της προσωπικότητος.
η ς προσωπικ ότητος. της τη ς
ψυχης
υχ
ψ η έ ς τέλος
τ λος ΆVτιπαρέΡXOVΤαι
ΆVτιτrαρ o
έ ρx vτ αι την εvδεια
εv δεια καΙ τόν
τον πόνο,
π νο
ό , η δηλαδή
δ λαδ ή
την
τη εvδEια πού σνναισθάνεται
ν ΕVδεια σνναισθΆVεται 6 όντας μακρια άπο
vτας μακριά άπό το τό άθΆVατO
άθάνατο
καΙ τον
τόν πόνο να: να ΈVωθij
wωθi) μ' αίιτό.
αύτό. "'Αν 'ΛΑν ότrά
όπάΡΧ1J
ΡΧ1J όμως μια μια: άπαρά­
ββατη
ατη άρ άρχή
χή μέσα aτή ζω
μέσα aτή ζωή τοίί
ή το ΆVΘρώΠOυ,
υ άvθ ρώπoυ, ΆV Άv ότr
όπάΡΧ1J
άΡX1) εναενα άπα­
άπα­
ράβατο σύνοροΣWOρO τουτοίί ΆVΘρωΠlσμOυ,
άνθρωπισμοίί, τovτo τoVτo εΤναι
ε'ναι να:
να μημή λησμοvfj
λησμοv13
κανεΙς ότι εΤναι
KΑVεΙς ε'ναι πρόσωπο
τrρόσωτro με πόνο για:- Υια. την άθανασία,
άθΑVασία, ότι εlναι εΙναι
ψυχή με ερωτα πρός τrρoς την αΙωνιότητα. Τοίίτο άκριβώς
ToVτo άκριβως σημαίνει,
δτι δ 6 άνθρωπος κεΤται μεταξύ τοίί
ΆVΘρωπoς κeΤται mπερασΜΈVoυ καΙ τοίί
του τrετrερασΜΈVoυ του άπεί­
ρου. Ζωή � σε όλη της τή δννατήδwατή εvταση ενταση εΤναι
ε'ναι να:
να ΘVμαται
θυμαται κανεΙς
KΑVΕΙς
καΙ να:
t<al να νοιάζεται για:Υια την άθανασία.
άθΑVασία. ToVτo ΤoVτo άκριβως γενν yεvvάeιάε ι όλα
τα
τα: μεγάλα εργα εΡΥα του
τοίί τrvεύματoς'
πνεύματος· κάθε μεγάλο !ργο εΡΥΟ τουτοίί τrvεύμα­
πνεύμα­
τος ΠΡOOτroθtτεΙ
προϋποθέτει KαΙ καΙ &να
ινα μεγάλο πόνο του τοίί δδημιουΡΥοίί
η μιουργου του Υια για
την ΆΘΑVασία.
Ή λΟΥική �ργάζεται
CH λογική tΡΥάζεται με νοήματα καί καΙ ή τάση της εΙναι να
tst:\
Ιδ;:\ το
τό κάθε τι καΙ την κάθε ύrr \ίπαρξη specie aeterni.
α ρςη sub specie aeterni. Τ Τοίίτο,
oVτo,
-fφ' όσον γίνεται
tφ' Υίνεται για
Υια ΆVΤΙKείμevα, γίνεται Υίνεται καλως'
καλως· �φ' tφ' όσον όμως
Υίνεται για
γίvεται Υια τrρόσωπα,
πρόσωπα, για Υια μoναδιt<Eς
μοναδικές τrρoσωΠΙKEς
προσωπικές μονάδες, που πού
lχOνν 6:μεση
fχow άμεση σχέση με εαυτό τους καΙ την πη
με τόν �αυτό πηΥήγή τ τους,
ους, δδη­
δδη­
ΥεΤ �
γεΤ σε άφαΙρεση
άφαίρεση άπαράδεκτη
άπαράδεκτη.. Τήν ΨVXή ψυχή δεν δέv πρέπει να να: την
τη ν lδοίί­
Ιδου­
τρόπο άφ1Jρημέvο,
με κατα τρότro άφ1)ρηΜΈVO, γιατΙ ΥΙατΙ τότε τrαρακάμτrr
παρακάμπτομε o με όλο της
τό τrρόβλη
το πρόβλημα, παραγνωρίζομε αίιτό
μα, τrαραγνωρίζoμε αύτό τoVτo
τοίίτο το τό εΙναι
εlναι της, τroυ που
εΙναι
εΤναι μοναδική καΙ ΆVεπανάληπτη
ΆVετrαvάλητrrη αύταξία. αVταςία. ·Ολα τ6:λλ τάλλα α ήμπο­
fιμτro­
ροίίμε να τα Ιδουμε
ρουμε lδovμε καΙ πρrneι
πρέπει να τα βλέπωμε κατα κατά τό το σχημα
σχ;; μα
της λογικης
λΟΥικης άφαιρ έσεως, δηλαδή ώς
άφαιρέσeως, ώς �ρόσωτrα
έκπρόσωπα ενός �νoς ώρισμέ­
ώρισμι.
τύπου, ΈVbς
νου τVτroυ, ΈVός εΤδους,
είδους, την ψυχή όμως, rnειδή rneιδή εΤναι
εΙναι αύταξία,
1fprnε. να την βλέπω
1Τρέπει βλέπωμε με κατα τρότroτρόπο συγκεκριμένο. Ή CH άφαίρεση
�δω
tsoo όχι μόνον δεν δέv συμβάλλ
συμβάλλει ε ι εεΙς
Ις την γνώση, άλλ άλλα α καΙ μας άπο­
μακρννΕΙ άπό τη γνώση καΙ άπό την ο
μακρWει ούσία
υσία τ της
η ς ψυχης.
ψυχ;;ς. Ή ψυχή
Ή

91
91
άπαιτεΙ την αύτογνωσία'
αVτoyνωσία' μ αύτήν φανερώνεται τό
μ'' αύτήν το εΙναι της,
ινω KανΈVα σ:Λλ
κανένα 6λλο ο πρ αΥ
πραΥμα �
δέν gχEΙ
μα δεν νν
ει τη δδνναμη
αμη νάνα γνωρίζ\l
yvωρίζt;l τοτο""
ΈΑVΤό του.
Iαvτό τοv. Γιά
Για τoVτo
τοvτο τσ:Λλα
τάλλα τά τα γνωρίζομε
Υνωρίζομε καΙ πρέπει νά να τάτα
γνωρίζω
Υνωρίζωμε με την Wvoια'
με μ� Μιοια' το νόημα όμως της Wvοιας Μιοιας εΙναι ά­
κριβως -γενικό,
ιφιβως Υενικό, δηλαδή
δηλαδη πηριλαμβάνει
πηριλαμβmει μroα μέσα του
τοv όλα τά τα άντικεί­
άντΙΚΕί­
μενα
μevα ένός
ΈVδς εΤδOVς.
εΤδovς. Τό
ΤΟ πρόβλημα της ΨVXης ΨVXης εΙναι άλλο' πρέπει νά να
ISOVμE την ΨVXή
Ιδουμε ΨVXη ώς KcΠι κάτι αΙώνιο, ώς KcΠι κάτι μοναδικό
μοναδικο καΙ άνε­ ΆVε­
παν άληπτο, ώς πη-γή
πανάληπτο, πη-γη της ζωης του τοv πvΕVματoς.
1TVeVματος.
Να Υυρίσωμε �
Νά με τό
το νου
vov μας άπο τά τα Υενικά
γeνΙKα καΙ άφTJρημένα,
άφt;lρημένα.
να rnιστρέψωμε �
νά με τό
το νου
vOV μας άπο τόν τον κόσμο των Μοιων Wvοιων καΙ
νά
να ΣVλλάβωμε τό το εΙναι της ΨVXης, τΟν έΑVΤό μαs, δσο Υίνεται γίνεται
πιο σvyιcεκριμένα,
πιό σvyκeκριμένα, ΤOVτoΤOVτO εΙναι βέβαια πoΛV πολύ δύσκολο' όπως εΙναι
δυσκολώτερο
δvσκολώτερο νά να όπάΡΧ\l
υπάρχt;l κανεΙς ώς ήθική ήθικη παρουσία
παροvσία παρά παρα ώς
λΟΥΙκή
λογικη ινέρyeια.
ινέΡΥεια. Τό ΤΟ άπλούστερο
άπλOύστeρO εΙναι καί τό το δυσκολώτερο.
δvσκολώτερο.
ΤoVτO
OVτO τΟ rnιβεβαιώνει
rnιβεβαιώVEΙ τό το σωκρατικό
σωκρατικο παράδεΙΥμα.
παράδΕιγμα. Ό Σωκρά­
της, αν
Άv καΙ εΙναι b<εIνoς
b<eIvos που
πού έΡΥάσθηκε σvvEιδητα �
~ργάσθηKE συνειδητά με την �νoια.
fuvota,
εΙναι όμως καΙ δ πρωτος που πού σταμάτησε έπάνω rnάvω στον έΑVΤό του, τοv.
στην :προσωπική του τοv παρουσία.
παροvσία. Τ OVτo τό
Τούτο το κατώρθωσε με τρόπο
πολνν
πολύν άπλό'
άπλό· τoVτo
ΤOVτO όμως τό το άπΜ
άπλα εlναι
Ε{ναι καΙ τό
το περισσότερο δύ­
σκολο. Νά Να φθά�
φθάσt;ι KΑVΕΙς
κανεΙς σ' αύτήν
αύτήν την άπλότητα της σωκρατι­
κης παρουσίας
παροvσίας Τσως {σως το νομίζ\l
νομίζt;l πoΛV
πολύ εύκολο,
Εύκολο, Τσως πιστεύ1)
πιστεύt;! &κό­
μη ότι
δτι δεν χρειάζεται
ΧΡΕιάζεται καμμιά
καμμια δύσκολη τέχνη ΥΙ' γι' αύrό.
αύτό. ΚαΙ όμως
τό
το σωκρατικό
σωκρατικο παράδεΙΥμα
παράδειγμα εlναι Ε{ναι μοναδικό. ΤoVτo
Τούτο &κριβως
άκριβως δείχνει
πόσο δύσκολο ηταν το κατόρθωμα. ΚαΙ τό το κατόρθωμα τoVτo ΤOVτO
ηταν νά yνωρίσt;ι δ Σωκράτης τόν
να γνωρί� τον έαVΤό του τοv σ�
σε σχέση μέ με την
αΙωνιότητα. Ό Σωκράτης δεν δέν προχώρησε σέ σε ενα άφ\lρημέ"ο
άφt;lρημένο
σχημα oVτεoUτε κατάργησε την προσωπικότητά ,.OV, "tOV, άλλά εΙδε εΙδΕ
τό τοv ώς Wa
το εΙναι του aια αΙώνιο σημείο, ώς κάτι άθάνστο. άθΆVστO. ΟΙ -Ελλη­
νες φιλόσοφοι, Ιδίως οΙ μεγάλοι προσωκρατικοί, καΙ οΙ ΟΙ δύο κλασ­
σικοί, ΠλGn'ων
Πλάτων καΙ Άριστοτέλης, δεν παραμέρισαν το πρόβλημα
της ΨVΧης,
ΨVΧης, δεν κατάργησαν την προσωπικότητα, άλλά εΙδαν ΕΙδαν
ΨVXη ώς αΙώνιο ΠVρηνα, ώς άρχή
την ΨVXή άρχη του Myov. ΤΟ χαρα­
τοv λόΥου.
κτηριστικό
κτηριστικο της άρχαίας έλληνικης φιλοσοφίας εΙναι, ότι δ λόΥος
φΙλοσοφίας εlναι, λόγος
δεν άποχωρίσθηκε
άπoxωρίσθηκe άπο την ΨVΧή, άπο την προσωπική προσωπικη Οπαρ­
ξη. Ή φιλοσοφία εΙνα εΙναιι !δω
~δω άΥω-γή
άΥωγη της ΨVΧης, ΙΤοιμασία
έτοιμασία τουτοv
άνθρώπου
άνθρώποv Υιά την άθανασία. Ό Πλάτων χαρακτηρίζει
για τήν χαρακτηρίζΕΙ τή τη φι-

92
92 Digitized by 10uk1s, March 2009
λοσοφία στόν
λοσοφία «Φαίδωνα» ώς
στόν «Φαίδωνα» θΑVάτOυ καΙ
ώς μελέτη θΑVάτOυ καΙ μελttη &θΑVα­
μελέτη άθΑVα­
σίας. Πλάτων χωρίζει
σίας. Ό Πλάτων χωρίζει καΙ καΙ άσκeί
&σκεΙ τη Bt&VOla, τόν
τη διάνοια, λόΥΟ , Τι
τΌv λόγο, 6:­
'ι'ι 6:-
σκηση όμως
σκηση όμως αVτή αύτή τοΟ λόΥου Υίνεται
του λόγου γίνεται σε σ� 6:μεση
6:μεση σχέση
σxtoη μ� τήν
με τήν
ψ υχή Ό λόγος
ψυχή. . λόγος εΙναι δ ρyαvo που
εΙναι δργΑVO πού βοηθείβοη θεΙ τή" τήν ψυχή
ψυχή "α νά λάβΌ
λ&βτ;ι
μtσα f\δη άrrό τη
μέσα fιδη άπό τη χρονικότητα
χρο"ικότητα ΣVV ε
σννείδησηίδηση Υιά την &θΑVασΙα
για την άθΑVασΙα
της.
της.••Avτίθετα
Αντίθετα Τι νεώτερη φιλοσοφία
'ι'ι "εώτερη φιλοσοφία καί καί Ιδίως
Ιδίως τα τά συστήματα
ΣUσ"Γήμcrτα
τοΟ
του δεκάτου
δΕ1<άτου ΈVάτoυ wάτou αΙώνα �ώρισαν τη
αιωνα έχώρισαν σκtψη άrr
τη σκέψη άπό ό τήν
τήν ψ υχή
ψυχή
τόσο, ώστε
τόσο, ώστε Τι'ι'ι σκέψη lΥινε
~ινε κάτι
κάτι άιτOKOμΜWO
άπOKOμΜΈVO άιτό
άπό την
την προσωπι­
προσωπι­
κότητα, κάτι
κότητα, κάτι τό τό άφΌρηΜΈVO,
&φ\1ρηΜWO, καΙ καΙ Τι ψυχή λησμονήθηκε,
'ι'ι ψυχή λησμονήθηκε, �μεινε εμεινε
πίσω κάπου
πίσω κάιτου παραμελη
παραμελημένη ΜWΗ καΙ καΙ λησμονημένη.
λησμOvηΜWΗ.
Τό αΙώνιο όμως πρόβλημα
Τό αΙώνιο πρόβλημα πού καμμιά φιλοσοφία
που καμμια φιλοσοφία BW δΈV μπορει
μπορεΙ
ν ά τό
να πα
τό &vτι �λθτJ
άvτιπαρέλθt;t, , δίχως
δίχως νά
να χάO'1J
X ά aτJ τό
τό νόημ
νόημά ς, να
ά τη εl ι 'ι'ι ψυχή.
της, εΙναι Τι ψυχή .
'Εδώ σuyκεvτρώVΕται
'Εδω σuyκεvτρώνεται τό τό 6:πειρο ΈVδιαφiρoν τού
άπειρο ΈVδιαφέΡOν &v6ρώπου, έδω
του άνθρώπου, Ιδώ
&vτείVΕΤαι πόνος τού ΆVΘρώΠOυ, yιcrτΙ �SΩ εόρίσκεται δ σκο­
Wτeίveται δ πόνος τοσ άνθρώπου, γιατΙ έδω ΕVρίσκεται δ σκο­
πός της ζωfjς. "Ό
της ζωης. Ο 6:vθρωπoς
6:vθρωπoς @χει ΕχΕΙ !να
εvα βάθος
βάθος άrrε ΙΡOδνναμO' τουτο
άπeΙΡOδνναμO· τούτο
εΙναι
εΙναι fιΤι ψυχή. Ή "Η &φ\1ρη
άφ1Jρημέvη μΈVΗ σκέψη, fι Τι TU1Tικά
τυπικα δΙΑVoηΤΙKή,
δΙΑVOηΤΙKή, ιΥκε­ έΥκε­
φαλική σκέψη
φαλική σκέψη παρCX'11h
παρατιέται άιτό την
α ι άπό τήν Ισωτερικότητα
έσωτερικότητα τού του ΆVΘρώ­
άνθρώ­
που, άπ'ό
που, άπό τό τό «τί«τί έστΙνιστΙν 6:vθρωπoς»
6:vθρωτroς» καΙ καΙ χάνεται
X&vεταl αι σε &κροβασίες
άκροβασΙες λα­ λο­
γιστικές.
YΙσTl!<ts. Τί Τί εΙναι
εlναι στην στην πραγματικότητα
πραγματικότητα δ 6:vθρωπcς, ότι
δ 6:vθρωπcς, δτι δη­ δη­
λαδή εΙναι
λαδή εlναι παρουσία
παρουσία προσωπική προσωπική μέ � 1Τόνο
πόνο για Υιά την αΙωνιότητά
την αΙωνιότητά
του. τovτo
του, τούτο εΙναι
εlναι άδΎVατO άδννατο να νά τό �φρ&aτJ ή
τό έκφράO'1J fι τυπικα
TU1Tικά λΟΥΙστική
λογιστική
σκέψη . Αύτή
σκέψη. Aύrή Τι πραyμcrτικδτητα τού
'ι'ι πραγματικότητα &v6ρώπου εΙναι
του άνθρώπου εlναι πόνος,
1Τόνος.
εΙναι �αyώνια ΠΡΟσ1Τάθεια νά ΣUλλ&β\1 το σκΟ1Τό του. CH wa-
εΙ"αι wαγώvια προσπάθεια να συλλάβ1J τό σκοπό του. <Η Wa­
Υώνια όμως
γώνια αύτή 1ΤΡΟσ1Τάθεια
όμως αύτή προσπάθεια BW δΈV εlναι
εΙ"αι K{VΗση
κίνηση του τού πvείιματoς
πνεύματος
πρός τά
πρός τα fξω ούτε εlναι
εςω ούτΕ εΙναι ΙΠιδίωξη
έπιδίωςη νά ΣUλλάβ\1 τ6:λλα,
να συλλάβ1J τ6:λλα, που πού εΙναι
εlναι
διαφορετικά
διαφορετικα άπό άιτό τό τό πνεVμα,
πvεϋμα, άλλα &λλά κίνηση
κίνηση πρός πρός τα τά μέσα,
μtσα, όπουόπου
τό κάθε σημεΙο
τό κάθε ση μεΙο τού του δρόμουδρόμου εΙναι AξαyoρασΜWo με
εΙναι ~αγOρασΜΈVO μ� άιτόλυτη
άπόλUΤΗ αύ­ αύ­
ΤOσuyκtvτρωση καί μόνωση . Μ όνον ετσι !ρχεται άνθρωπος σ�
TOσuyκέvτρωση καΙ μόνωση. Μόνον Ετσι ερχεται δ άνθρωπος σε
πραyμcrτική έyyύrητα
πραγματική ιΥΥύτη τα με τΟν έΑUτό
� τόν tαuτό του· του' μόνον
μόνον ετσl
Ετσι δέν λησμα­
BW λησμο­
νεί τόν έΑUΤό
vεI τόν έαυτό του, του, δηλαδή δηλ αδή τι,ντην ΠUρηνα
πυρηνα του. του. <Η Υνώση τώρα
"Η γνώση τώρα
Υίνεται
γίνεται Υόνιμη
γόνιμη για Υιά τήν την ΆVαKάλUΨη
&vακάλυψη της της ΆVθρώπινης
άνθρώπινης ούσίας, ούσίας,
πρΙν ήταν
ΈVώ πρΙν
Wc;.; Υόνιμη για
ηταν γόνιμη Υιά την
την άνακάλUΨη,
ΆVακάλυψη, τή" την KατΑVόηση
KcrτΑVόηση των τών
ΠΡαΥμάτων. 'Έτσι
πραγμάτων. 'Έτσι γύρισε Σωκράτης τή
γύρισε δ Σωκράτης γν ώ ση άπό
τη γνώση άιτό τατά εξωεξω
μ�σα. εβαλε
πρός μέσα,
πρός �βαλε σε σ� πρώτη
πρώτη μοίρα μοΙρα τοντόν 6:vθρωπo
6:vθρωπo καΙ καΙ όλα
όλα τ6:λλα
τ6:λλα
τα fβαλε
τά εβαλε σε σ� δεύτερη μοίρα μοΙρα..• Αφου,
• Αφού, λέγει,
λέΥει, δΈV γνωρίζω τον
SW γνωρίζω τόν έαυ­
tau­
μo�, γιατl
τό μου,
τό yιcrτΙ να νά καταγίνωμαι
καταΥ(νωμαι καΙ καΙ να νά νοιάζωμαι
νοιάζωμαι για Υιά τ6:λλα
τ6:λλα

93
93
"Π ράΥματα ; ••Aτr
-πράγματα; cx\ιτην τη σωκρατική θέση τrερισσότερo
Α-π'' cxVτήν -περισσότερο άτr'
άιτ'
δλeς τΙς &λλ.
άλλες rnοχές εlναι
ες broχts εΙναι άτroμακρυσμένη
ά1Τομακρυσμένη ή δική μας brοχή. rnοχή.
·Οτι ό
-Orι δ &l.ι&ρωτro
&νθρω-ποςς εΙναι τό το τrρωτo,
-πρωτο, δη δτι ή tσωτερική
lσωτερική του τrνεvμα­
-πνωμα­
τική ότrόσταση
&ιτόσταση εΙΥαι εΙναι m:tl1O
mivo τroυ 1Τρέιτει vΆ
-πο\ι τrρέπει να wδιαφέΡ1J
wδιαφέρ\l άτrειρα
&πειρα
τόν
τον κ καθένα, τούτο
αθWα, ΤOVτo ή brοχή ή rnοχή μας τό �ει φαΙVΕΤαι όλότελα λη­
το ~EΙ φαΙVeται δλότελα λη­
σμονήσει. ΤιΧ τα γενικά
yeνΙKα σχήματα καΙ κατασκευάσματα
ι<ατασκevάσματα KατατrνΙ­
κατα-πνί­
ΎΟW
yow σήμερα τον ovYKeιςplμέyov ΆVΘρωτro,
τόν σvyκεκριΜWOy άνθρω1ΤΟ, τη μοναδική αύτα­
ξία ToV ΆVΘρώ1TOυ. Να
TOV &vθρώτrOυ. 1TΡOσέξt;ι δμως
Νά τrρoσέξ1;ι κανεΙς
δμως καιι ρίζα Tov
εΙς τη ρΙζα ~αvτov
ToV �ΑVΤOϋ
Τ01l καΙ νά
του καΙ να Ιδij
Ist:) τό
το εlναι
εΙναι του ώς αΙώνιο σημεΤο, 1Το\ι τroυ κοοιένα
KΑVΈVα σχημα
σχημα
-Υενικό διhι
ΎΕ\1ΙΚΟ ήμτroρεΤ Υά
δέν ήμ1ΤορεΙ να τό ΙρμηyΕVστ;1 καΙ καμμιά
το έρμηνείιΟ\Ι καμμια θεωρία 6ιhιδέν μτro­
μ1ΤΟ­
ρεΤ
ρεΙ νά
να τό
το δικαιώστ;!,
δικαιώO\l, τoVτoΤOVτO διhιδέν άτrαιτεΤ
άπαιτεΙ μονάχα τrερισυλλoγή
ΊTEρισvλλoyή
&λλ
άλλαά καΙ τrΙστη.
1Τίστη. Μέ τήν τηΥ 1Τίστη
τrίστη OOιoίyeται
άvoίyεται τό &πειρov WSta-
το άπειρον w6Ia­
φέΡΟΥ
φέρον Υιά
Υια την άτrόλVΤΗ
άπόλVΤΗ άξία της τrΡOσωτrΙKότητoς.
1Τροσω1Τικότητος. Ή "Η τrίστη
1Τίστη
�ει
~EΙ τoVτo τό το ΙδιαΙτερο γνώρισμα, δη
Ιδιαίτερο γΥώρισμα, &ΤΙ OOιaπ-rVσσει άπειρο w-
άvc:m-rVσσει &πειρο w­
διαφiρoν
διαφέρον ΥιάΥια τηΥ άξΙα της ΨVXης. Ή
την άξία "Η τrίστη
1Τίστη δμως εlναι
εΙναι ινα
Ανα
&λμα "Πέρα
1Τέρα άτrό
άπο την άπλη γνώση, εlναι
chrλη γΥώση, μιά αύτo�βαΙωση
εΙναι μια αύτοβεβαΙωση Υιά Υια
την
τήν άξΙα «&I.ι&ρωτroρ.
«ΆVΘρω1TOς», τroυ 1Το\ι σχετίζει τόντον &vepωτro
&vθρω1ΤΟ μέ την αiω­ αΙω­
νιότητα.

94 Digitized by 10uk1s, March 2009


Ε'
Ε'

Ο
Ο Ι ΕΡΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΣ
ΙΕΡΟΣ AyrOYΣTINOI

Ή
Ή μεγάλη μορφ
μορφή τού Α
ή του υΥovστίνου χωρίζει
ΑύΥουστίνου χωρίζει τόν �
άρχαΤο, υ.­
xαΤo. έλ­
ληνορωμαίκό, κόσμο c:brb
ά-πό τόν μεσαιωνικό
μεσαιωνικό,, τόν χριστιανικό.
Ό ΑύΥουστίνος
Aύyoυστίvoς εΤναι
ε{ναι μεγάλο όψώVΕΤαι ώς
μεγάλο Ιστορικό σVvOρo, υψώνΕΤαι ώς
&Υαλμα μ! δύο πρόσωπα' μ!
4Υαλμα μ~ τό ινα βλέπει πρός τόν κλασσικ
ενα βλrnει κλασσικό ό
κόσμο καΙ πρός την πηγή τηΥή του τού χΡιστιανισμου,
χριστιανισμού, την τήν ΆΥΙα
ΆΥία r pa­
Γρα­
φή, καΙ μ!μ~ τό l!iλλ
(fλλo o βλέmι
βλέπει πρός τό �oν, μέλλον, πρός τόν Μεσαίωνα.

Ό Πλωτίνος
Ό Πλωτίνος κα
καΙ ή
Ι '" Ά ΥΙα
ΆΥία Γραφή Υνα ι ο
rpaft') εε{ναι δυό μμεΥάλος
οΙΙ δυό εγάλος πηy~ς
πη y�
δπoVθe ΆVΤλεI δ ΑύΥουστΙνος' δ δUΤΙKός
δπoϋθe άvτλεί Μ εσαίων εΤναι
δυτικός Μεσαίων ε{ναι δ κό­
σμος δ δποίος
σμος δποϊος μiλλε
μέλλειι νά ICTLσβQ μ!
να κτισθi) πvΕVμα του. "Η Ισχυρά
μ~ τό πνεύμα
ΠVΕVμ
πνευματική
ατ ΙKή mιθαρχ(α
πειθαρχία τη�
τη~ δuτικi'i
δυτικης ς έκκλ η σίας, ή
~κλησίας, δποία μiλλε
'" όποία μέλλειι
νά Vπoτάξτ;) το
να ύπoτάξτt τους αρ
βαρβάρους
\ις β βάρ us ο λαο
λαους της ΔΔύσεως,
σε
\ις της ύ ως '" αθ , ή κ ολική
καθολική χρι
χρι­­
στιανική παιδεία της Δ ύσεως θά yεvνηθΌ c:brb
Δύσεως θα Υενvηθij άπό τό πλούσιο καΙ
φωτεινό πνεύμα
πvΕVμα του ΑύΥουστΙνου. Ή
τού ΑύΥουστίνου. "Η μορφή του τού ΑύΥουστΙνου
ΑύΥουστίνου
μας εIvαι Ιστορικώς c:brb ά-πό όλες της τΙς πλευρ� πλευρ~ ΆVOικτή'
ΆVoικτή' μας άπο­
καλύπτει όλο όλο της τό βάθος. βάθος, ΥΙατΙ οΙ οΙ πηy�
τηy~ 'TrOv
που μας κληροδό­
τησε δ ίδιος εΤναι πλούσΙΕς. Ό
ε{ιιαι πλούσιες. "Ο Τδιος
ίδιος άΥοίΥει τήιι ΨUXή
άιιοίΥει τήν ψυχή του διά­
πλατα μ! μέ τόν
τόιι Υόνιμο κάλαμό του. Γράφει rράφει άδιάκοπα' άφ'
Ιδίως άφ
ότου �στράφη
~στράφη πρός τόν χριστιανισμό.
χΡιστιανισμό. Έκτός άπό τάλλ τ(fλλαα με Υάλα
μεΥάλα
εΡΥα μας άφησε πληθος rnιστολων rnΙσΤολώv άπό όλη τή χριστιαν ική ,
χριστιανική,
περίο
περίοδοδ ο της ζωης του. του . ·
'Αλλά
•Αλλα τό μεγάλο
μεΥάλο μνημείο της τiχvης τέχνης του
τού λόΥου, όπου άπο­
καλίιπτεται
καλύπτεται τό �σωτεΡΙKό του ΑίιΥουστ Ινου, εΙναι οΙ «Έξομο­
~σωΤEΡΙKό τού ΑύΥουστίνου,
λΟΥήσεις» του. 'Έχομε tsc;) ~δω την αύ τοβΙΟΥραφία του' εΡΥΟ ΆVυ­
αύτοβΙΟΥραφία
π ο λόΥ ι
πολόΥιστηςστ ης μα
σημασίας
ση σ ίας κκαΙ
α Ι κ
κατ'
ατ ' ξoxήν χριστιανικό.
~ξoxήν
� χριστιανικό . "Ή το­
αύτο­
Η αύ
ΙΟΥραφία εεΤναι
ββΙΟΥραφία Υναι εΤδος
εΙδος λόΥου κυρίως χριστιανικό. Στην άρχαι­
ότητα πα ρόμοιο εΡΥΟ θά
παρόμοιο θα ηταν άδύvατo. "Η ψυχή μ�
1iTav άδΊΙVατo. μέ τόν χρι­
�σωτεΡΙKεύεται. συλλέΥεται
στιανισμό ~σωτεΡΙKEύEται, σvλλέyεται στόν έαvτό
~αvτό της, στοχά­
ζεται τό εΙναι άποστολή της, yiVεTC!l
ε{ναι της καΙ τήν c:brοστολή yiVETdt τφ δΥΤ1 δντι προ-

95-
σω1Τ ικότητα, Ιστορία. ΟΙ «'Εξομολογήσεις» εΙναι
σω1Τικότητα, εlναι άνάλυση
ΆVάλυση καΙ
!ρμηνεία αύτης της προσωπικότητος.
προσωπικότητος."Η Ή προσωπικότητα δμως
αύτΤ') εΙναι fι χριστιανική, tι
αύτή εlναι fι θρησκεVΤΙKή
θρησκευτική ..•• Από την κλασσική
άρχαιότητα δέν lχOμε παρόμοιο εΙδος λόΥου, ΥΙατΙ δέν 1jTαY
&ρχαιότητα Ιίταν δυ­
νατόν να νά �Xωμε.
gχωμε. Τό μοναδικο
μοναδικό μVΗμεlo
μVΗμε10 άπό
&πό την κλασσική άρχαι­ &ρχαι­
ότητα, που ποό θά 1jTαY
Ιίταν δννατόν
δυνατόν νά κ αταταχΘ;) εΙς το
Kαταταχθij τό lδιο εΙδος
εlδος
του έβδόμη rntcrr
τοΟ λόΥου, εΙναι fι ~βδόμη oλT} του
ΙΠιστολη τοΟ Πλάτωνος.• . •Αλλά εvα

άyeφύρωτo
άΥεφύρωτο χάσμα χωρίζει την έβδόμη ~βδόμη rnιστολή
ΙΠιστολη τουτοΟ Πλάτωνος
άπό
&πό τΙς «'Εξομολογήσεις» του. ΑύΥουστίνου· εΙναι τό χάσμα που
τοΟ.ΑίιΥουστίνου· ποό
διχάζει τόν άρχαΙο
&ρχαl0 κλασσικό άπό &πό τόν χριστιανικό κόσμο. Ή "Η
ψυχή fι έλληνική,
ΨVXη αιηνική, hm όπως φανερώνεται μέσα μ~σα στά άρχατα
&ρχαία φι­
λοσοφήματα, εΙναι κάτι διαφορετικό άπό &πό την ΨVXή
ψυχή τη χριστια­
νική. Ύπάρχονν
V1κή. Ύπάρχουν πολλά κοινά σημεία σημεlα καΙ στη μία καΙ στην &Λλη, &λλη,
ύrr άρxει πρό παντός fι άθανασία,
VτrάΡXει γνώρισμα κοινό καΙ στην ψυ­
&θανασία, Υνώρισμα
χή, δπως την !ζησε καΙ την έρμήνευσε ~ρμήνευσε ."1) άρχαία
&ρχαία έλληνιτη
~λληνική φιλο­
σοφία, καΙ στην ΨVXή, ψυχή, όπως την meae mεσε 6 δ χριστιανισμός. •Αλλά

εΙναι
εlναι άλλο τό εΙδος
εlδος της άθανασίας
&θανασίας της ΨVXηςψυχης κατά την έλληνική
~ληνΙKή
6:rrοψη καΙ άλλο
άποψη κατά την χριστιανική. Ή
&λλο κατα "Η χΡιστιανικη ψυχή ΨVXη
εΙναι πλάσμα του τοΟ θεου,
θεοΟ, '"fι έλληνική
αιηνική ΨVXηψυχη εΙναι κλάσμα του τοΟ θείου.
Ή ψυχή ώς πλάσμα του
"Η ΨVXη θεοΟ, αVτη
τοΟ θεου, αύτή εΙναι που
ποό φανερώνεται
τώρα μέσα μ~σα στΙς 'Εξομολογήσεις
'ΕξομολΟΥήσεις του τοΟ ΑύΥουστίνου.
ΑίιΥουστίνου. Δέν εΙναι
!δω
~δω τό κύριο ." &λλά tι
fι γνώση, άλλά fι θρησκευτικη συνείδηση, tι
θρησκevτΙKη σweίδηση, fι συναί­
συvαί­
σθηση δη 6 δ ώιθρωπος
άνθρωπος εΙναι πλάσμα. ΟΙ 'Εξομολογήσεις εΙναι
fι α Vτoβιoyραφία τ
αVτoβιoyραφία ης θρησκευτικης
της θρησκevτΙKης ΨVXης,
ψυχης,της της Xριστιανικf'jς
χριστιανικης..
CH θρη
4Η σκevτιτη εόαισθησία
θρησκευτική εύαισθησία εΙναι τό κύριο Υνώρισμαγνώρισμα των 'Εξο­
μολΟΥήσεων-
μολΟΥήσεωΥ" μιά άπίθανη&πίθανη θέρμηθ~ρμη ΨVΧης
ψυχης διαπνέει
διαΠV~Ι δλο τό !ΡΥΟ,
ΕVα
εvα πνευματικό
πvευματΙKό φως πρωτόφαντο
πρωτόφαvτo τό διαφωτίζει !σωθeν. !σωθεν. ΤoVτo
ΤOVτO
�lναι που Kαθιστ�
~Iναι ποό Kαθιστςr τΙς 'Εξομολογήσεις �ρyo άθάνατο, μvημεΤo
Έξομολογήσεις !ΡΥΟ &θάνατο, μVΗμε10
θρησκevτικf'jς
θρησκευτικης πείρας άχώνevτo&χώνευτο άπό &πό την
τήν Ιστορική τριβη τριβή καΙ
άλλα
άλλαΥή· ή
Υ ·
την rnoXTι
ιποχη πουποό Υεννήθηκε
YEYνήθηκe 6 δ ΑύΥουστΤνος,
ΑίιΥουστίνος, το τό 354, fι χρι­
στιανικη
στιανική θρησκεία εΙχε κατακτήσει τό έλληνορωμαϊκό αιηνορωμαϊκό κράτος'κράτος·
KαθιερωΜWη ώς rnίσημη
ηταν καθιερωμένη ΙΠίσημη θρησκεία. Ό ΑίιΥουστίνος ΎW­
"Ο Aύyoυστiνoς yεv­
νιέται
vthat 6Υδόντα
δΥδόντα περίπου χρόνια ύστερα υστερα άπό&πό τόν θάνατο του τοΟ
τ ελευταίου μεγάλου "Ελληνος
τελευταίου -Ελληνος φιλοσόφου, του τοΟ νεοπλατωνικου
νΕοπλατωνικοΟ
Πλωτίνου. Τό φιλοσόφημα του τοΟ Πλωτίνου εΙναι την rnoXTιΙΠοχή αότην
αύτήν

96
96 Digitized by 10uk1s, March 2009
fι μεγάλη 'JT'ηyή
ή 'Πηγή όλων όσοι φιλοσοφονν.
δλων δσοι φιλοσοφοW. ΚαΙ ό ΜιγουστΤνος
A(ιyoυσ-rIνoς
!Υ ι, 'ε νεοπλατωνlκΟς
πρωτα ~ι,'ε νεοπλατωνικός φιλόσοφος ύσ-n:ρα χ
φιλόσοφος καΙ υστερα ρ ιστιανός'
χριστιανός·
για τοϋτο χρ ιστ ιαν ισμός του εΤναι διατroτισ�oς
τοίίτο καΙ ό χριστιανισμός διαπOτισΜWoς μ~
μ� πολ­
πολ­
λά νεοπλατωνικά νοήματα. προτου δμως Υνωρίστ;ι τη νεοπλα­
όμως Υνωρίστι νεΟ1Τλα­
τωνική φιλοσοφία γoητeV&ηκe γοητεύθηκε άτrό άπο τους
τοΙΙς MανΙXαίoUς, αΤρεση
MavtxafoV), αΥρεση
της rnoxiis iκείνης,
rnοχης �είVΗς, ή fι όποία πί στευε , δτι κ
πίστευε, άτεχε τόν δρόμο της
κάτεχε
άλήθeιας, καΙ SW
6:λήθειας, sW εΙχε άνάΥκη άτrό
εΤχε άvάyκη άπο την αVθεvτία
αύθeντία της �ησίας,
iκκλησίας,
6Crre άτrό
oVτe άπό τά «γραώδη παραμύθια της
τ η ς Άγίας Γραφης Άλλά
». "Αλλά
».

προτου
προτοσ &κόμη Υνωρίστι Υνωρίστ;ι τουςτoVς Μανιχαίους το 1TVeVμα του έλκV­
τό τrveϋμα ~λκV­
σβηκε �δη
σ&ηκe fιδη αι�ή λ ικ ία δέκα όκτ
ήλικία όκτώ
ω χρονων άτrό τον Hortensius
άπό τόν Hortensius του τοσ
Κικέρωνος, ό όποΙος �ταν 1jTαY (νας
ενας «λόγος προτρεπτικός
ΠΡΟΤρε1t'Tlκός εΙς φιλο­
σοφΙαν »
σοφίαν Το fpyov
».. Τό τοϋτο Μουσίασε
gpyov τοίίτο ΜουσΙασε τη νεανική ψυχή του Αύ­
γουστίνου καΙ της μεγ άλωσε τόν
μεγάλωσε τον fρωτα
Cρωτα πρός προς την άλήθeια
άλήθεια καΙ
πρδς τα
πρός φιλοσοφlκου 6:vθρώΠOυ.
τά Ιδανικά του φιλοσοφικου άνθρώπου. Άπό• τ&λλο μέρος
Από τάλλο
μ� το fpyo
μ~ τό τοίίτο -γενν
CpyO τοϋτο ήθηκε μιά WTασT)
γεννήθηκε ενταση καΙ ενας Ινας δι χασ μός μ«rα
διχασμδς μ~α
στήν
στην ψυχψυχή ή του ΑύΥουστίνου, γιατΙ ΙΝω τό
γlατΙ Wil) το ΙδΑVΙKό
Ιδανικό του
τοσ τrv ευ­
1TVEV-
ματικου 6:vθρώΠOυ
άνθρώπου άτrαΙΤOυσε άτrOΤράβηγμα άτrό
άπαιτουσε άποτράβηγμα άπο τόν
τον κόσμο
καΙ τη γοητεία του, ό A(ιyoυστtνoς Ενοιωθε καΙ 6:σuyκράτητη
ΑίιΥουστΙνος ενοιωθε άσυγκράτητη
Ιλξη
~ξη πρός
προς τόν κόσμο καΙ τα τά κάλλη του. -Ετσι 'Έτσι άνοιξε άτrό
άπο τότε
μμέσα
έσα στό εΤναl εΤναι του μια βαθeιά 6:vTιvoIlia'
άντινομΙα· άτro άπό το €να μέρος
τό Ινα μέρος fιή
hτί'Υ1Jωση,
rnί'Υ1Jωση, δτι ότι ό τrveυμ άνθρωπος εΤναι Vτroxρeωμένoς
ατΙKός άνθρωπος
1TVEVματικδς ύ1t'oχρεωμένoς νά
Kpατηθij μακρια άτrό
κρατη&Ό άπο τόντον κόσμο καΙ τη γοητεία του, άτrό άπο τότο άλλ
t!iλλo
ο
μέρος fι ή 6:δέστroτη
άδέσ1Τοτη όρμή του πρός τόν κόσμο τόν τον έδίχαζαν
~δίχαζαν 6:w­άνν­
πόφορα. Ό 6: σκητι σ μος των MαvΙXαίων
άσκηησμδς Μανιχαίων έμeyάλωσε
~μεγάλωσε μέσα μέσα σ-rήν
στήν
ψυχή του αύτόν αύτον τόν διχασμό.
Έννέα όλόκληρα χ
"Εννέα ρό νια �μεινε
χρόνια gμεινε ό Α(ιΥουστΤνος
ΑίιΥουστΤνος μπλεγμένος
μπλεyΜWoς
aτά
στα δίχτυα των Μανιχαίων.MαvΙXαίων. Τά μμυθολογήματα
υθολογή ματα καΙ τά άστρο­ 6:στρο­
λοΥ!'l ματα καθως
λοΥήματα καθώς καΙ τά σνναφη τ
τερατολογήματα μ
συναφη ερατολογή ατα τη ς α ρέσεωςτης Ι
αΙρέσεως
cxίrrfiς, fι
αύτης, ή όποία gStve ώρlσμένη �ση
CStve καΙ ώρισμένη θέση στόσ-rO πρόσωπο του τοσ Χρι­
Χρι­
στοσ, Cφεραν μεγάλη σVyχυση
στου, σύγχυση στό 'JTVE\jIla του Α(ιΥουστίνου.
σ-rO 1TVeVμα Aίιyoυσ-rίνOυ.
Ό
Ό ΜανιχαΤος Φαϋστος, τrepίφημoς
Μανιχαίος Φαϋσ-roς, mΡ{φημος διδάσκαλος της αΙρέσεως,
άτrό
άπό 1 0ν όποίov
-τόν όποΙον ό A(ιyouστίνoς προσδοκουσε τη διάλυση των
Aίιyoυσ-rίνoς προσδοκoVσε
άμφιβολιων
άμφιβολιων κ αΙ των άτrOριων
καΙ &Ποριων του, SW SW κκατώρθωσε
ατώρθωσε νά να 6:vτατro­
άνταπο­
ιφlθi5 στΙς
κρι&Ό στις μεγάλες 6:vησuχίες ΑύΥουστίνου. Έξ άλλ
άνησυχίες του Α(ιΥουστίνου. ου fι
t!iλλoυ ή
άνικαν6τητα αύτη
6:vtKavόTηTa αύτή του τoV Φαίιστου
Φcroστοv ν' ν' άντατrOKρι&Ό
άνταπOKριθij στά στα έρωτή­
μaτα
ματα που
ποΙΙ βασάvιζαν
βασάνιζαν τό 1TVeυμα καΙ την
το τrveϋμα την ψυχή του Α(ιΥουστί-
ΑύΥουστί-

97
97
νου ΣVVΈΤΕ
συνέτεινε ΙνE πολύ,
πολό, ώστε δ ό άνήΣVΧoς AύyoυστIvoς νά άποδΕ­
ΆVΉσuχoς ΑύΥουστΙνος άποδε­
σμεvθi) νωΡ Ι"t'ερα άπό
σμεu&ί) ιwωρΙτερα άιτό την αΤρεση
αίρεση των Μανιχαίων.
MαvιχαΙων. 'Αλλά oVτε
i'joιav άκόμα σΈ �ση
τώρα i'ί-ιαv θέση δ ΑύΥουστlνος νά στραφt:j
ό ΑύΥουστΤνος στραφ;;l πρός τόν
χριστιαvισμό καΙ την "ΑγΙα
χριστιανισμό Συμμερίζονταν άκόμη
Άγία Γραφή. ΣυμμερίζOντΑV &κόμη τήν
Μιοια του τοϋ θεου,
θεοϋ, δπως την πίστωαν πίστευΑV οΙ ΜανιχαΙοι· trτίoης δέ­
MαvιχαIoι' rn{oηs δι.
ΧOντΑV την ΑVστηρα
χονταν ΑVστηρά κριτική των ΜανιχαίωνMαvιχαίων hrάνωtιτάνω στήν
στην Πα­
Διαθήκη. Τό άπOΠλeσμα
λαιά Διαθiικη. άιτo-τiλεσμα i'jTav
i'ίταv νά φθάση στόν άιτόλuτo
άπόλVΤO
σκrn-rΙKισμό,
m<rn'T παρακόλouθO της παρακμης τοϋ
ικισμό, τραγικό παρακόλΣVΘO του άρχαίου
κλασσικοϋ κόσμου. Ό
ΙCΛασσιKoV "Ο ΑύΥουστΙνος
ΑύΥουστΥνος ζt:j ζ;;l τώρα μέσα σκrnτι­­
μiσα στόν σι<E'JΠt
κισμό. EIναιτριΆVΤα
Εlναι τριάντα hων. Ή "Η περίοδος αύτή αVτή της ζωης του, του ι
όμολΟΥεΙ δ
δπως δμολΟΥεΙ ό Υδιος
Τδιος στΙς ΈξομολοΥήσεις του, εlναι ή δυΣΤU­ δυστv­
χέστερη.
XWτερη. ΕΙναι Ειναι διδάσκαλος της ρητορικης στό Μιλάνο κατά κατα τό
hoς 384 μ.Χ. Φιλοσοφικό Ιδανικό lδαvικό καΙ αΙσθησιακή ζωή παλεύουν
μέσα στήν
μiσα στην ψvχήψυχή του. θά Θά D.εyε KΑVείς, εΙναι ή πρώτη κα­
κανείς, δτι !δω εlναι
ταβολή της φαουστικης ψvχης, ψυχης, δπως την άπOKάλVΨεάπOKάλUΨε στόν νε ώ­
νεώ­
τερο κόσμο δ ό ΓκαΙτε μέσα στή μεγάλη του τραγφδία, τόν Φά­
ουστ. Ή "Η ΤραΥφδία
ΤραΥφδ(α των δύο κόσμων, του τοϋ κόσμου του τοϋ 1TVEVμα­
'TTVEύμα­
τος καΙ τoV τοϋ κόσμου των αΙσθήσεων, παίζεται τώρα καΙ μέσα μmα
στην ψυχή του τοϋ ΑύΥουστίνov·
ΑύΥουστ(νou' καΙ ύπoδηλώνeται
\rπoδηλώνeται καθαρά !δω
μέσα ή πάλη πού θά γ(ν'Ό
μmα γίντ;ι ύστερα κατά τόν δυτικό Μεσαίωνα Υιά γιά
νά ύποταχθοW
\rπoταχθoνν τα τά βόρεια αΤματα, τα τά βαρβαρικά, άπό τό χρι­
στιανικό -πvεϋμα.
ΠVΕϋμα. Εlναι τό προοίμιο της πάλης του τοϋ Φάουστ, της
πάλης μεταξύ αΙσθήσεως, ή δποία όποΙα Kαταστ�φει
καταστρέφει την Μαργαρίτα,
(γιατΙ καΙ δό ΑύΥουστΤνος
ΑύΥουστΙνος καταστρtφει
καταστρέφει τήν την Μαργαρίτα, άφήνει
μ~ βαρειά καρδιά την μητtρα
μέ μητέρα του τοϋ παιδιου
παιδιοϋ του) καΙ του τοϋ αΙωνίου
ΠVείιματoς, ή δποία
κάλλους καΙ πνεύματος, όποία φiρνει
φέρνΕΙ τόν Φάουστ στήν στην "Ελ­
Έλ­
λάδα, δπου μέ ~ την "ελένη
"Ελένη yeννάει
Υεννάει τόν Εύφορίωνα, τά τό 6λιγοή­
όλΙΥοή­
μερο τθcνo
τέκνο των βαρβάρων άπά άπό τό γάμο τους μΕ με την "Ελλάδα.
'Έχομε f\δη
-Εχομε -ΙΊδη στόν ΑύΥουστΤνο
ΑύΥουστΙνο την E\ryWEIQ εύΥένεια τού Ι7ΠΤότη, τού
του Ι1ΠΤότη, τοϋ
μεσαιωνικοϋ, σνν
μεσαιωνικού, συνδυασμένη
δυασμένη μέ με την άχαλίνωτη &κόμα άκόμα δύναμη
τού πάθους μiσα
του μέσα του, πού άναΥκάζει ύστερα τόν μεσαιωνικόν
άνθρωπο ν' άνοίξ-ι]
άνοίξτ;} σταυροφορίες καΙ νά φθάσ1J φθά~ στην 'Ανατολή
καΙ στην "Ελλάδα, δπου χαίρεται την 6μορφιά όμορφιά της άλλαάλλά καΙ
λεηλατεΙ!!
την λεηλατeI
Miaa
Μέσα στόν άπόλυτο άπόλuτo σκεπτ ικισμό δ
σκεπτικισμό ό ΑύΥουστΥνος σνν αισθά­
συναισθά­
νεται δτι τη γαλήνη του τοϋ πνεύματος
ΠVείιματoς καΙ της ΨVΧης ψυχης του, άλλαάλλά

98 Digitized by 10uk1s, March 2009


καΙ την εΙρήvη πνωμάτων του κόσμου, δ
εΙρήνη των mιEυμάτων όποΙος μέ
ό δποΙος μΕ την
ι<άθοδο των βαρβάρων σωριάζεται, εΤναι
κάθοδο εΙναι δννατόν
δννατΌV να να την
την δώσι;J
δώ ιπ;1
1'ι αύθeντια της ρωμαίκης
1') Ισχυρά αύθεντία ρωμαϊκης OOcληέκκλησίας. Από τό άλλο
σίας. •Απδ
• άλλο μέ­
ρος όμως τό άyρvmιo άγρυπνο mιεUμαπveίίμα του καΙ tι ή eόαίσθητη
εύαίσθητη ΨVXήψυχή του
1\ταv άδννατο να
fιταv άδΎVατo νά ύποταχθονν τυφλά στην α\ιθεvτία •ΑΥωνί­
αVθevτία.
. •

&κόμα πολύ
ζεται άκόμα πολυ μέσα του. Στό Μ Mιλάvo
ιλάνο δ ό έπίσκοπος
έιτίσκοπος 'Αμβρό­
σιος
σι ος μέ την άλλ άλληΥορική
η Υορικη έρμηνεία της Γραφης παραμερίζει πολ­
λoUς δισταγμούς
λούς δισταyμoUς του ΑόΥουστί ΑυΥουστίνου ν ου καΙ εVκoλwEΙ πνeίίμα
εύκολννει τό mιείί μα
του να VΆ κατανοήcn;J
KατΑVOήσ1J μεΡΙK�ς
μερικές άφηγήσflς
άφηΥήσΗς της Γραφης, Γ ραφης, οΙ δποΙες
όποΤες τόν
σκαvδάλιζαv. Ό 'Αμβρόσιος σνν
σκανδάλιζαν. τελεί πολύ, ώστε ό
σνντελeί δ ΑόΥουστΙ­
ΑυΥουστί­
ννος
ος νν'' άπ
άπoτραβηχθ1;i
Oτρα βη xθij άπ άπόό τη χΡιστολΟΥία
χ Ρ ιστολΟΥία των
τ ν
ω Μ ανιχαίων
Mαvιχαίων. Βλέ­
. Βλέ­
ΠΕΙ τώρα τόν Χριστό ώς τόν ΥΙόν γΙόν της ΠαΡθένου,
Παpθέvoυ, φωτισμ!voν
φωτισΜΈVoν
άπό τη τη σοφία καΙ άληθινόν άνθρωπο. ΆVΘρωπO. Δw ΔΈV εΤναι
εΙναι όμως άκόμα
&κόμα
χριστΙΑVός' πΑΛΕVει. Ούτε tι
χριστιανός· πΑΛΕVΕι. ή yλvκVτατη
yλVΙΏΤατη μορφη μορφή του •Αμβρο­

σίου ούτε oVτε tι


ή !κ1<λησία,
έκκλησία, πού που τόσο άναΥνώριζε
άναyvώριζε την άξιόλΟΥη ΑV­ αV­
ΘΕVΤΊα της, sW
θεντία δΈV κατορθώνονν να vΆ δώσονν ριζικηριζική στροφή ατό στό πveίί­
mιεU­
μα του. Ό ΑόΥουατΙνος
ΑυΥουστΙνος εΤναι πολύ δεΜΈVOς δεμένος άκόμα μ� μέ τόν κόσμο
καΙ μ� μέ την tyκόσμια
έγκόσμια παιδεία. Για Γιά να φθάιπ;1
φθάσι;J στόν χριστιανισμό
XριστΙΑVισμό
χρειάζεται βοήθεια κάπως σύμμετρη ονμμετρη καΙ μέ με την πρoηyOίιΜΕVΗ
προηΥούμενη
παιδεία του καΙ μέ ,.όν τόν χριστιανισμό.
χριστΙΑVισμό. Τό φιλοσόφημα, πού που άπο­
τελεί τήν την y�φυρα
Υέφυρα άπό τα τά προηΥούμενα
ΠΡOηyoυμεvα πρός τόν χριστιανι­ xpιστιΑVΙ­
σμό
σμό Υια Υιά τόν
τόν ΑόΥουστΙνο,
ΑυΥουστΙνο, όπως όπως καί καί ΥιαΥια πολλούς
ΠOλλoUς έ6νικούς
ι&vΙKOUς της
της
rnoXTjo; !κείνης,
rnοχης έκείνης, εΙναι
εΤναι δό Νεοπλατωνισμός, εlναι εΙναι tιή φιλοσοφ!α
φιλοσοφία του
Πλωτίνου. Έλληνικά"Ελληνικά όμως, όπως δμολΟΥεί όμολΟΥεί δ ό Τδιος στΙς Έξο­
'Εξο­
μολΟΥήσεις του, sw
μολογήσεις δΈV fμαθe έλάχιστα, ΥΙατΙ sw
~μαθε παρα �άχιστα, δΈV κατώρθωσε
νά τα άΥ<Χ11"ή
άyαπήσ1J.σι;ι . Γνωρίζει λοιπόν τόν Νεοπλατωνισμό άπό με­
ταφράσεις στά στα λατινικα
λατινικά του Marius Victorinus. Ή
Marius Victorinus. "Η Ιδεαλιστι­
κκή ή φιλοσοφία του Πλωτίνου, tι ή δποία
όποία δι διατυπώνει
ατυπώνει την όντότητα
δντότητα
του Θεου ώς πνευματική ούσία, ουσία, �κύeι,
έλκίιει, σαγηνεύει
σαΥηνείιει τό mιεUμα
πνeίίμα
τοίί ΑυΥουστίνου. 'Έρως της γνώσεως καΙ άνάΥκη
τoU ΑόΥουστίνου. άvάyκη λυτρώσε
λυτρώσεως ως
της ψυχης εlναι πράγματα πού
ΨVΧης εΤναι που ΣVμβαδίζOνν μroα μέσα ατό
στό φιλο­
σόφημα
σόφη Πλωτ{νου. Ή
μα του Πλωτίνου. άvάyκη όμως της λυτρώσεως πιiζει
"Η άνάΥκη πιέζει
την
τη ν ψvχη ΑυΥουστίνου· �ξ
ψυχή του ΑόΥουστίνου· έξ άλλ
άλλουου δ ό ίδιος εΙναι πνευμα
Τδιος εlναι mιευμα τόσο
άyρvmιo πού
άγρυπνο που δΈV ΘVσιάσι;J τόν gPωTa της γνώ­
δέv θέλει ποτέ να ΘVσιάιπ;1
σεως. ΚαΙ Καί τα
τά δυό όμως αύτά αύτά κίνητρα της ψυχης ΨVXης του τά β λέπει
τα βλέπει
να Ικανοποιοννται
να IKΑVOΠOΙOΊΊVΤαι μέ τό τό φιλοσόφη
φιλοσόφημα του Πλωτίνου.
μα του Πλωτίνου. "Ετσι
"Ετσι Ιξη-
έςη-

99
γείται
Υεϊται καΙ ό
δ άπερίγραπτ05
άπερίΥΡαπτος Μουσιασμός
Μουσιασμός που πού τόν κυριεύει
l<VριΕVΕι τώρα
άπό τη γνωριμία του μέ τό νεοπλατωνικό ΣVστημα. σνστημα. -Ενα ίncen­
"Ενα incen-
dium incredibi1e, μια ΠVΡKαία παράδοξη, άνά
μιά πυρκαϊά βει μέσα στην
ΆVάβει
ΨVXή του, fι δποΙα μεγαλώνει πολύ, γιατΙ
ή όποία ΥιατΙ ό δ Νεοπλατωνισμός
άνοΙγει
ΆVoίyει τώρα τόν δρόμο του Tov ΑύΥουστίνου
ΑόΥουστίνου πρός τόν Χ Χριστια­
ριστια­
νισμό.
πνΕVμα του δέν κατώρ6ωνε
·Ο,τι τό πvΕVμα κατώρθωνε να νά άφομοιώΟ11
άφομοιώ01J &με άμεσα
σα
άπό τόν χριστιανισμό τό άφoμoιώvει
άφομοιώνει τώρα ~μμεσα.�μμεσα. Ό λόγος
λόΥος
βοηθεΙ για
της φιλοσοφίας τόν βοηθεί Υιά νανά κατανοήστ:ι
κατανοή01'J τόν Λόγο ΛόΥΟ τουTov
χριστιανισμου
ΧριστιανισμΟV καΙ της έκκλησίας. Τώρα δνναται δύναται v·ν' άπOδεχθfj
την α\ι6εvτΙα
αύθεντΙα της έκκλησΙας
έκκλησίας δίχως να νά 6vσιάστ:ι
ΘVσιάσ'!) την τάση του, τov,
τόν ερωτά
~ρωτά του πρός την άλήθεια, την Ισωτερική
~σωτεΡΙKή του άληθινό­
τητα. ·Ολα τα προηγούμενα άφανΙζονται
τά προηΥούμενα άφανίζονται τώρα·τώρα' fι ή μεγάλη
στροφή της ζωης Υίνεται μέ τόν Νεοπλατωνισμό. ΤoVτo
ζωής του γίνεται
φανερώνεται καΙ άπό τα τά εργα
εΡΥα του, κυρίως τα τά πρώτα άμέσως
Oστeρα άπό τη γνωριμία του μέ τόν Νεοπλατωνισμό, ινω στΙς
wω στίς
Έξoμoλoγήσeις
Έξoμoλoyήσeις του λέγει, ότι δ Νεοπλατωνισμός τόν εκαμε ~αμε
Vπeρήφανo.
ό'Πeρήφανo. Ό ΑύΥουστίνος
ΑόΥουστϊνος στΙς Έξoμoλoγήσeις
Έξoμoλoyήσeις του ύποτιμξΧύπoτιμ~
τη σημασία που Υιά δλη του την ΠVευματΙKη
πού εΤχε για πνευματική ζωή ζωη ή ή γνω­
ριμία του μέ τόν Νεοπλατωνισμό. Ή θέα του τού ταπεινωμένου
Χριστου, Tov Christu8 humilis, αύτή κερδίζει
Χριστού, του ΚΕρδίζει τήν ψυχή καΙ τό
πνΕVμα Oστeρα. ••Αλλα
πvΕVμα του Οστερα. Αλλά δ ΥΙός τουτού Θεου
Θεού καΙ ό δ Λόγ05
ΛόΥος των
Νεοπλατωνικων στα στά πρωτα εργα
εΡΥα του
τού ΑύΥουστlνου
ΑόΥουστίνου εΙναι ταυ­
τόσημα. ••Αργότερα
ΑΡΥότερα δ ΑύΥουστίνος
AόyoVOϊivoς διαχωρίζει τα τά δύο αυτά,
αύτά,
τα
τά άξιολογεί
άξιολΟΥεΙ διαφορετικά. ΣτΙς Έξoμoλoγήσeις γίνεται ή με
Έξoμoλoyήσeις Υίνεται τα­
μετα­
ξίωση του Υιου του θεου·
είωση τού Y{ov Tov θEov· καΙ δ Christu8 humi1is,
humilis, δ ταπΕινω­
ταπεινω­
μένος Χριστός, εΙναι τώρα άπείρως διάφορος άπό τόν ΛόΥ ΛόΥΟ Ο του
τού
Νεοπλατωνισμου.
Νεοπλατωνισμοv. Πράγματι όμως τη Οϊροφή στροφή τουτού ΑύΥουστίνου
ΑόΥουστίνου
πρός τόν Χριστιανισμό την εφερε ό δ Νεοπλατωνισμός.
Ό ΑύΥουστίνος
ΑόΥουστίνος τό Πάσχα του τού 387 βαφτίζεται. •Αλλα Αλλά καΙ δ

νεόφvτoς αVτOς
νεόφυτος αύτός χριστιανός των τριάντα τριων χρονων της
χρονών
ζωης
ζωής του μένει &κόμα
άκόμα για
Υιά καιρό rnηρεασμέvoς άπό τόν Νεοπλα­
τωνισμό. Ούσιαστικώς
Ούσιαστικως δ Χριστιανισμός του τού ΑύΥουστ{νου
ΑόΥουΟϊίνου εΙναι
&κόμα
άκόμα ταυτόσημος μέ τόν Νεοπλατωνισμό. Τό Ιδιαίτερο γνώ­
ρισμα του
τού Χριστιανισμου,
Χριστιανισμοv, τό δποίον ό δ ΑύΥουστίνος
ΑόΥουστίνος θεωρεΙ
πλεoνS<πlμα,
πλεον8<-πlμα, εΙναι δτι δ Χριστιανισμός στηρίζεται στην αύ-

100
Digitized by 10uk1s, March 2009
' Εκτός όμως άrr
θεντία. Έκτός α\ιτό τό
&Π'' αύτ6 το ξεχωριστο
ξεχωριστό γνώρισμα, κατά
τάλλα
τ&λλα δέν
δ!ν ύπάρχει διαφορά μετ
ύπάρχε ι διαφορά μεταξύ του
αξύ του ένός τrvείιματoς
Wbs πνεύ ματος κκαΙ
αΙ
του
του δ.λλ.ου.
&λλου. Αύτη
Αύτή εΙναι
εΙναl ή γνώμη του ΑίιΥουστΙνου το στά­
A\ryovoτfνov κατά τό
διο αύτο
σύτό της ζωης του. Το
Τό ι<έvτρo
ιcWrρo του βάρους
βάΡOVς στήν ΨVΧή του
ατήν ΨVXή του
ΑίιΥουστίνου
A\ryOVσTtvov εΙναι άι<όμη
άκόμη μακριά άπο τον άληθινο
άπό τόν &ληθινό Χριστιανι­
σμό. ΤΟ
Τό \ιΕοπλατωνικο
νεοπλατωνικό lδανΙKO
Ιδανικό της εύδαιμονίας
εόδαιμονίας καΙ της μακα­
ριότητας,
ρ ιότητας, τότο μυστικο ένώσεως με
μυστlκό της wώσεως μέ την πρώτη άρχή, &ρχή, μέ ~ τό το
8Εν του Πλωτίνου, σύτό
-Εν αύτό εΙναι πού που δεσπόζει άκόμη
άι<όμη μέσα στήν
ψυχη
ψυχή καικαΙ τό
το 1TVEii
πνευμα Χριo-nανισμός καΙ δ {στ�
μα του. Ό Ιστορικός Χριστιανισμός (στο­
ρικός Λυτρωτής, δ ΛόΥος του θECV θECii ώς μοναδικός λυτρωτης
λυτρωτης των των
ΆVΘρώπων, l<ατέχοw άιι:όμα
&νθρώπων, κατέχονν άκόμα δεvτεΡeVοvσα �ση στο
Sεvτεproovaa θέση στό ~ρyo
(ΡΥΟ του.του.,
Τό ιαιριώτερο
Τό ΚVριώτερO εΙναl
εΙναι άιι:όμα
άκόμα Υια τον τόν ΑίιΥουστίνο
A\ryovoτTvo ή 'ιΊ άπαλλαΥή
άrrαλCX)'1'1
λ
τόν αl~τo
άπό τον αΙσi)ητό κόσμο, Υενικά άrrό την αΙσθησιαρχία καΙ ή'ιΊ
Υενlκά άπό
mιστροφη
rnιστροφή πρός τόν νοητο νοητό κόσμο των Νεοπλατωνll<ων
Νεοπλατωνικων καΙ &ΠΙ άrr'
αύτον
αότόν πάλιν ή 'ιΊ άvάβαση
ΆVάβαση προς πρός τό άπόλvτo
άrrόλvτo -Εν. Ή Ή χάρις του
θεου, πούπου σvyκαταβαίveι
σvyκαταβαίνel τόσο, ώστε ώστε νά σvyχωρήσ1J
σvyχωρήσ1j την &- &­
μαρτία του ειναι βέβαια γνωστή, γνωστή , άλλά
&λλά δέν
SW του εχΕΙ
!χει άι<όμη
&κόμη Υίνει
Υίνεl
ζωή,
ζωή , δέν
Sw του εχει
!χει ΥίνΕΙ
ΥίνΕI βίωμα
βΙωμα θρησκευτικό.
θρηΟ1<EVTικό. 'Αλλά
"Αλλά το τό χριστια­
νικό πνεVμα
1tVeVμα σΙΥά
σΙΥα - σΙΥά
σlΥά άρχίζει
&ΡXίζeι να καθαρίζτι
καθαρίζ1J μέσα του' ή 'ιΊ ~λη­
�λη­
νική
νlκή φιλοσοφία, ή ή όποία του άvαψε&ναψε πρΙν
τrρΙν τη μεΥάλη καΙ παρά­ τrαρά­
δοξη ΠVΡKαϊα
τrvΡKαία της ψvχης
ΨVΧης καΙ του του πνΕύματος,
1tVroματος, τώρα ~ΡXEται
(ρχεται στη ατή
δεότερη μοΙρα.
δεύτερη μοΙρα.
ΤΟ 391
Τό 39 1 εΙσέρχεται δδ ΑίιΥουστίνος
ΑύΥουστίνos στην aτήν οου.ησιαστικη
bo<λησιαστιKή στα­ στα­
διοδρομία, Υίνεται πρεσβύτερος της Ίππωνος. Ίτrτrωνoς. Το 395 ΥίνΕται
Τό 395 Υίνεται
m{σκοπος
lτrίσκoπoς της Ιδίας πόλεωςπόλεως καΙ καΙ εΙς το
τό άξΙωμα
άξίωμα αύτο
αότό ~μeινE
lμeινε &ς &ς
τό
το τέλος
Πλος της ζωης του, το 430. 'Ως
τό 430. αιίσκοπος ~ρyάσθηl<E
"Ως rnlO1<OΠoς !ρyάσθηκe Υια Υιά τή τη
διάδοση μοναχlκου Ιδανικοϋ
διάδοση του μοναχlκοϋ Ιδανlκου στή ΒόΡΕΙΟ
Βόρειο 'Αφρική
"Αφρική καΙ woooe Ινωσε
τον
τόν κληρο aτή μοναχική κοινοβιότητα. Ό
κλη ρο της σ-r+ι Ό ΑίιΥουστΤνος
Α\ryοvστJνος
μετέδωκε
μετέδωκe το τό μοναχικο
μοναχικό πνεVμα aτή δυτική
1TVEii μα στή δvτική eαλησία'
bo<λησία' ταυτοχρό­
νως διέδωσε μέσα στον
μέσα στόν κληρο της έποχης
rnοχης του το
του τό Ιδανικό του ικ;.. !κ=­
κλησιαστικου, πρακτικου
πρακτlκου καΙ αιιστημονικοϋ
rnιστημονικου ΆVΘρώπoυ.
&νθρώτroυ. 'Ως Ώς
πρεσβύτερος
τrρεσβύτερoς fjδη
"'δη μετέπλασε τον τόν Νεοπλατωνισμό
Nεoτrλατωνισμό του, τον, του ~­ (­
δωΚΕ
δωκε χρωμα σύμφωνο με με την άρχαία
άρχαία ΙΚκλησιαστιl<ή
!κκλησιαστlκή παράδοση
τrαράδoση
καΙ τήν
την χριστιανική αύθεντία.
αU6eντία. Ό,τι όμως σweτελεσε
σvνeτΙλεσε ώστε δ
ΑύΥουστΙνος να
ΑίιΥουστΙνος νά Υίντι
yfVt;\ χριστιανός καΙ να νά μεταλάβτι
μεταλάβ1J κατ' εύθεΤαν
εόθeIαν
τό χριστιανικό πνΕVματrνείί μα ηταν ήή μελέτη του Παύλου. Παόλου. Με την

101
101
�μβάθννση
~μβάθννση στόν Παiiλo Παiίλo 'r'ι
ή εύσΈβεια του ΑύΥουστίνου άπoκτξi άπOκτξi
χαρακτηρα. Έπίσης ΟΙ
βιβλικό xαρακτf\ρα. οΙ ΨαλμοΙ του Δαvtδ άποτελοννάτrOτελOνν
Υιά την βαθύτατα
βαθVτατα κλOνισμ!vη
κλονισμένη ΨUXηΨVXή του τοίί ΑύΥουστίνου μeyάλημεγάλη
πηγή. ΚαΙ "t'ώρα δμως κρατάει τά
...ώρα όμως τα βασικά
βασικα νοήματα του τοίί Νεο­
πλατωνισμου,
πλατωνισμοίί, άλλά 'r'ι ή Ιδέα της δμαρτίας,
&μαρτίας, καΙ μάλιστα της προ­
σωπικης, καΙ 'r'ι ή Ιδέα της συμφιλιώσεως της ΨUXης ΨVXης μ� μ~ τόν Θεό
άρχίζονν νά να rnικρατονν στιΊν ψvxή καΙ το εΡΥΟ του. Ή
aτήν ΨVXη <Η άνVΠO­
άνυπο­
λόΥΙστη σημασία του τοίί ταπεινωμένου Χριστοίί άρχίζει τώρα &πί­
τατrεινωΜΈVoυ Χριστου Ιπί­
σης νά του
τοίί Υίνεται περισσότερο σνν ε ιδητη.
συνειδητή.
"Αν καΙ στΙς Έξομολογήσεις
-Αν Έ~oμoλoyήσεις του θεωρεί τόν Νεοπλατωνισμό
ώς πλάνη, δμωςόμως κατ' ούσίαν oVτε μέσα σ' αύτ�ς αύrές oVτε μέσα στά
άΛλα του εΡΥα κατορθώνει δ ό ΑύΥουστίνος άπαλλαή\ άπό
Aύyoυστiνoς ν' άπαλλαyi:i
την ΠVωμcrr
τrvΕVματΙKήΙKη �ξoυσία
Ι~oυσία του φιλοσοφήματος τούτου, δπως όπως sW SW
κατώρθωσε oVτε 'r'ι ή δυτικη
δυτική ΟΟ<λησία
ΙΚΚλησία νά να άπαλλαή\
άπαλλαyi:i άπόάτrό τά βα­
σικά νεοπλατωνικά νοήματα πού της κληροδότησε δ ό ΑύΥου­
στΥνος.
στΙνος. <ο"Ο ΑύΥουστΙνος
Aύyoυστiνoς ένώνει hιώνει την
τήν δυτικη
δυτική �ησία
~ησ(α μ� μ~ τόν
"Ελληνισμό,
<Ελληνισμό, μ� μ~ την τελευταία μεΥάλη μεγάλη μορφημορφή τουτοίί έλληνικου
έλληνικοίί
πνεύματος,
τrvεύματoς, τόν Νεοπλατωνισμό. 'Αλλά ' Αλλά πoτ�
πoτ~ δ ό ΑύΥουστΥνος
Sw επαψΕ,
sw δτου
rnαψε, άφ' ότου εΥ ινε ΠΡαΥματικ
εγινε ΠΡαΥματlκΟς Ος χριστιανός, ν' άΥων(­
άΥωνί­
ζεται πρός
πρCιs τό πvωματΙKό
τrvΕVματlKό του αύτό αύrό παρελθόν.
"Ως
Ώς κεφαλη
κεφαλή της μικρας βορειοαφρικανικης rnισκοπης rnlσκoτrης δ ό Αύ­
ΥουστΥνος yίveτ-αι
Υίνεται σΙΥά - σΙΥά τό τrvεvματιι(O
ΠVΕVματιl(O κέντρο της δυτι­
κης �ησΙας.
~ησ(ας. Κατά τό Ετος του θανάτου του 'r'ι ή Βόρειος 'Αφρι­
•Αφρι­
κη
κή πέφτει
πέφΤΕΙ στά χέρια τών των Bαvδάλων.
Βανδάλων. Μετά Μετα τό
το θάνατό του πα­
ρουσιάζεται πνevματΙKή
τrνεvματΙKή άντίδραση hιαντίoν ιναντ{ον του
τοίί πνεύματος
τrvεύματoς
του
τοίί ΑύΥουστ(νου,
ΑύΥουστlνου, άλλά τό πνεϋμα τrvείiμα του ΑύΥουστίνου
ΑύΥουστΙνου rnέζησε
brέζησε
μέσα στιΊν
στην δυτικη
δυτική έκκλησία.
~ησία. "Ο <ο ΑύΥουστΥνος
ΑύΥουστΙνος εΥινεεγινε δό μεγάλος δι­
δάσκαλος της δυτικης �ησ(ας'~ησ{ας' ταυτοχρόνως εΤναι εΙναι καΙ δ ό πρώ­
πρω­
τος χριστιανός φιλόσοφος της Δύσεως. -Αν "Αν Ιδοϋμε
Ιδoiίμε την προσω­
πικότητα του τοίί ΑύΥουστίνου κατά την wωτερική έσωτερική της κίνηση
~ρήyoρση, σi
καΙ η,ρήΥορση, μερικά σημεΥα
~ μερικα σημεία μας άποφα{νεται
άποφαίνεται σήμερα κά­
πως ξένη,
~έvη, σ�
σε άΛλα όμως σημεία,
σημεΥα, καΙ μάλιστα στά περισσότερα
τreρισσότερα
καΙ σπουδαιότερα, παρουσιάζεται δ ΑύΥουστΥνος ώς δ
ό ΑύΥουστίνος ό πρώτος
πρωτος
σύγχρονος άνθ
σύΥχρονος ρωπος, Εχει
άνθρωπος, εχΕΙ καΙ δουλεύει προβλήματα δλωσδιό_ όλωσδιό_
Μυ σημερινά. M�
λου M~ βαθύτατη wωτερικότητα
έσωτερικότητα καΙ μ� μ~ φαουστική
δρμή
όρμή ερχεται πρός
πρCιs τή γνώση καΙ την άλήθεια. Ζωηρότατο εΤναι εΙναι

102 Digitized by 10uk1s, March 2009


τό wδιαφέροv
wδιαφ~ρον του Υια
Υιά τά προβλήματα του ΨVXΙKOυ
ψυχικού βίου καΙ
κόσμου·
κό σμου' !χει ~ξαίρετo εΙδος ΨVΧOλOYΙKης
�ξ αίρετo εΤδος ψυχολΟΥικης παρατη παρατηρητικότητος.
ρητικότητος.
Ταυτόχρονα
Τ ΑVΤόΧΡOνα !χει άνοικτό τό βλέμμα
!χει ΆVOικτό βλέμμα του πρός την όμορφιά 6μορφια του του
κόσμου καΙ !χει τη δύναμη νά να διακρίV1)
διακρί"') καΙ τα τά μεγάλα
μεΥάλα καΙ τα τά μι­
κρά. 'Έχει μεγάλη
μεΥάλη παιδαΥωΥική
παιδαγωΥική σννε συνείδηση
ί δηση καΙ τέχνη
πχνη,, ή Ι! όποία
κορυφώνεται aτή φιλία, τό μεγάλο μεΥάλο τovτo
ΤOVτO άΥαθό του τού &ρχαίου
άρχαίου
κόσμου, πούπου τόσο τό έξύμνησε
~ξίιμνησε καΙ τό lρμήvεvσε
έρμήνευσε 6 δ 'Αριστοτέλης.
'Έχει τη δύναμη να νά Vιτερβαί\l1J
ύπερβαί\l1) τό λΟΥικό καΙ σvyκεKΡΙΜWO
συΥι<εκριμένο καΙ
πέρα &π'άπ' αύrα
αUτά να νά ΆVOίΎ1:1
άνοί'γ1) μεταλΟΥική, μεταφυσική σκοπιά,
όπου μέσα δλα
δπου όλα τατά σvyκeκριΜWα,
συΥι<εκριμένα, τα τά Ιστορικά καΙ τά λΟΥικά να νά
άποβάλλουν
&ποβάλλ οw .ήνίήν ΆVαyκαιότητά
άναΥκαιότητά τους. M~ Μέ την VιτερβατΙKή
ύπερβατική του
WΝoιoλoyία η καλύτερα μ~
!wοιολΟΥία ύπερβατική του
μέ τήν VιτερβατΙKή του. σνν
συνείδηση
ε ίδηση Θέ­ θέ­
ΤΕι σ~ κίνηση την πραγματικότητα,
τει σέ ΠΡαΥματικότητα, πρό παντός παvτός την Ιστορική,
καΙ την κατευθύνει
KατevΘύveι πρός lνα Wa άπόλυτο, ~σχατo σκοπό, δπου
&π6λvτo, lσχατο όπου κα­
ταλήΥει καΙ ό Τδιος καΙ θεάζεται μυστικα μυστικά τόν κόσμο καΙ την άρ­ &ρ­
χή του. Kavwa όριο ούτε &πό
Kαvένα δριο άπό την πλevρα
πλευρά τουτού υπ01<EιΜWOυ
υπΟΚΕιμένου οΟτε oCιτε
άπό την
&πό την πλευρά
πλευρα τουτού ΆVΤΙKειΜWOυ
άντικειμένου δΈV δέν σταματάει
σταματάει τό πνΕVμα πvώμα του.
Ή δύναμη αUτή αύτή νανά Vιτερβαί"')
ύπερβαί\l1) μέ μ~ τό mιεVμά
πνεiίμά του την πεπερα­
σμένη δψη του τού κόσμου, υποκειμενικού άντΙKεΙμEVΙKoύ, εΙναι
υποκειμενικου καΙ ΆVΤΙKειμevΙKOυ, εΤναι
γνήσια φιλοσοφική
φιλοσοφική,, ΥΙατΙ ή Ι! πραγματική
ΠΡαΥματική φιλοσοφία άρχΙζε
&ρχίζει ~εί,
ι έκεί,
δπου ό νους
<!>που νοϋς προχωρεί πέρα &πό άπό την πεπερασμένη σκοπιά. &<Η Η
δύναμη αύrήαUτή υψώνει
ύψώνει τόν ΑύΥουστίνο
ΑόΥουστίνο πάνω &πό άπό δλους
όλους τούς τovς
άλλους δVΤΙKoύς
&λλOVς δυτιKOVς xριστιανoVς.
Ε{ναι όμως
ΕΙναι άξιοπερίφΥΟ, δτι δ
δμως &ξιοπερίφΥΟ, ό ΑύΥουστίνος
ΑόΥουστίνος παρ' δλη όλη CXΎΤΉν
αUτήν
τή\l άνάταση τού πνεόματός
τή\ι ΆVάταση του πνεύματός του, παρ' όλη αύτη
αUτήν ν την άποδέ­
&ποδt­
σμευση, παρ'παρ' όλη την έξαίρετη φιλοσοφιl<ή καΙ ΘρησκeυηKή θρησκευτική
σοβαρότητα,
σοβαρότητα, δΈV δέν κατώρΘωσε
κατώρθωσε v' ν' άπαλλάξ1:]
&Παλλάξ1:) τό ύφος του άπό
τη δεξιοτεχνία της ρητορικης, &πό άπό τη ρητορικα
ρητορικά λeπτoυρyη
λεπτουΡΥΓιμένη μένη
~φραστΙKότητα.
έκφρασ-rΙKότητα. ΠολλέςΠoλλ~ς φορές
φoρ~ς μάλιστα Θυσιάζει
θυσιάζει την την άμεση&μεση
άνακοίνωση,
ΆVακOίνωση, την κατ' εύΘeίΑV εύθείαν παράσταση των νοημάτων του,
πρός όφελος
δφελος της ρηΤΟΡΙ1<ης
ρητορικης δεξιοτεχνίας. ΕΙναι Ε{ναι μεΥάλος
μεγάλος χριστια­
νός καΙ φιλόσοφος, άλλά δΈV δέν !χει
!χΕΙ λυτρω&ί)
λvτρω&ij &πόάπό τήν άρχαία
&ρχαία ρη­
τορική. Τό ύφος του δΈV δέν εΤναι
εΙναι δwατόν
δυνατόν να συΥι<ρι&ί) π.χ. μΑ
νά σvyκPI&ij ~ τό
Παόλου, δπου Ι!
ύφος του ΠcxVλΟV, ή ρητορεία δΈV !χει Θέση
Sro lχει θέση,, yιατt
Υιαή ή Ι! οόσία
οίισία
προβάλλει άδιάκοπα
προβάλλει &διάκοπα σΕ σε πvκv
πυκνά ά καΙ σνν συνωστισμένα
ωστισΜWα νοήματα.
Αότήν την λrnτoυρyη
Αίιτήν λrnτoυρyημένη μένη ρητορική δεξιοτεχνία καΙ !κφρα- ~φρα-

1 03
103
στικότητα τηv την Ακληροvόμησε
!κληρονόμησε tι 1'\ δυτική
δUΤΙK1'\ Mcλησία
OOcλησία - - δ6 καθολικι­
σμός - - καΙ τηv
την διατηρει
διατηρεΤ �ως ~ως σήμερα. Τό αιωvιο αΙώνιο δμως v6ημανόημα
του
τοΟ XριστΙΑVισμOυ,
ΧριστιανισμοΟ, δπως κ ςχτατίθεται τoVτo
K~ίθεται ΤOVτO μέσα εΙς τά τα κείμevα
κείμενα
της KaIviis
Καινης Διαθήκης, eTvaI εΙναι πέρα άπό κάθε ρητορεία, προσφέ­
ρεται άμεσα μέ με τηv
την &,τλούστατη
&πλοόστατη Υλωσσική γλωσσική ΙΠΈVδυση.
rnέvδυση. Άλλά•Αλλα
ό
ο ΑυΥοvστivος,
ΑύΥουστΙνος, rnειδή eTvaI εΤναι μεΥάλος,
μεγάλος, ΣVΧVcxσυχνα σπάζει το Οφος ύφος
της ρητορείας καΙ άφήvει
άφήνει ιλεύθερο
~εVΘερO τό το πvεϋμα
πvΕVμα του Vcx να ISij καΙ Vcx
να
φαvερωC71)
φανερώΟ"1) vοήματα
νοήματα μεγάλα, rnειδή ΙΠειδή eTvaI
εΙναι προσωπικότητα. άνή­
ΣVΧη
συχη μέ με &vIaes
&νισες δννάμεις
δwάμεις παρουσιάζει χάσματα μεγάλα, όπου
καΙ τότο ρητορικό Οφοςύφος σπάζει, καΙ άποκαλύ πτεται έvωπιόv
άποκαλό7ΠΕΤαι ~ώπιόν μας

1'\ ΠOλυδΎVαμη
πολυδνναμη προσωπικότητα, tι ή όποία παλεύει
παλeVει Vcx
να έvωC71)
ένώΟ"1) τοv
τον
έΑVΤό
έΑUΤό τηςτης. •Αλλά
. AλλCx -
• - καΙ τovτo
ΤOVτO eIvaI
εΤναι τό κύριο
κVριO χαρακτηριστικό
χαρακτη ριστικό
της προσωπικότητάς
προσωπικότητός του - - όσο �σωτερικeύεται
~σωτερικεVeται ό ΑυΥουστΙ­
ΑύΥουστΙ­
VOs, γνωρίζεται μέ
νος, όσο yvωρίζεται με τόv
τόν Παϋλο
Παiiλo καΙ τά τα Eόαyytλια,
ΕόαΥΥέλια, τόσο καΙ
μεγαλώνει ή Ενταση, τόσο καΙ καθαρωτερα φαίvοvται
μεγαλωVΕΙ φαίνονται οΙ Άvτι­
άντι­
vομίες
νομίες πού διχάζονν
διχάζοw τηv την προσωπικότητά του. ·Οσο πίνει πίvει άπό
άπο
τά
τα vοήματα
νοήματα τωv πηΥωv, Ιδίως άπό
των πηγων, άπο τα vοήματα
νοήματα του τοΟ Παύλου
Παόλου
καΙ τωv
των Ψαλμωv,
Ψαλμων, τόσο μεΥαλωvει
μεΥαλώνει tι 1'\ δίψα του. ΕΤναι
EIvaI άληθιvα
άληθινα
μεγάλος.
Ή θέρμη μέμε τηv
την όΠOίΑV
οποίαν ό ΑυΥοvστΤvος
ΑύΥουστΙνος άφομοιωvει
άφομοιώνει τό το πvεϋμα
πvΕVμα
του Παύλου
Παόλου προσδίδει στή διδασκαλία του άποστόλου καιvούρ­ καινοόρ­
για ζωή. ΚαΙ πρέπει Vcx
Υια να όμολΟΥηe;:i,
oμoλoyηθij, δτι ότι KΑVεΙς
κανεΙς άλλ ος μεΥάλος
άλλος
ριστΙΑVδς
χριστιανός πρΙv
πρΙν άπ
άπ'' αVτbV
α\rrOν δέv
δεν κατevόησε
κατενόησε τόv
τον Παϋλο
Παiiλo μέ τόση
X
βαθύτητα.
βαθVτητα. Ό ·0 ΑυΥοvστivος
ΑύΥουστΙνος άποτελεί
άποτελεΙ σταθμοvσταθμον του ΠΑVλΙΑVOυ
ΠΑVλιανOo
ΠVΕύματoς.
πνεόματος. Τ ουτο θα τό
ΤοΟτο το προσέξονν
προσέξοw άΡΥότερα άΡΥ6τερα οΙ διαμαρτυρό­
μEVOI καΙ κυρίως ό Λούθηρος
μενοι καί ΛoVΘΗΡoς καΙ θα ζητηC71) ζητήΟ"1) Vcx
να μεταρρvθμίC71)
μεταρρυθμίΟ"1)
τηv
την έπίσημη θεολΟΥία, tι 1'\ όποία στηρίζοvταv
στηρίζονταν κυρίως στίς στΙς πη­
γες της σχολαστικης
y� σχολαΟϊικης φιλοσοφίας, καΙ Vcx να τηv
την έπαvαστρέψ1J
rnαναστρέψ1J σέ σε
πηΥές
πηΥες άρχαίες, δηλαδή στόv στον ΑυΥοvστΙvο,
ΑύΥουστΙνο, στόv στον Ίερωvvμο
Ίερώννμο καΙ
κατ' εVΘΕIαv στή Βίβλο. 'Έτσι tι
εVΘΕlαν στη ή μορ
μορφή φή του
τοΟ μεγάλου Καρχηδο­
VtOV,
νΙου, του AυyovoτlvoV,
ΑύΥουστίνου, plxveIρίχνει τότο φως της ώς τηv την Μεταρρύθμι­
MεταρρVΘμι­

ση,
ση , άλλα καΙ πέρα άπ
άπ' Vτήv,
αVτήν, ωτίζει
φωτίζει
φ όλη τη X ριστι αvωΣΎVη
χριστιανωσννη
της δVΤΙKης
δUΤΙKης Ευρωπης.
Ευρώπης. ETvaI ΕΙναι άπίστευτο
άπίστεuτo πόσοι vεωτεροι νεώτεροι Ευ­
ρωπαίοι άvτλουv
άντλοΟν κατ' ΕVΘΕΤΑV
εύθεΙαν άπό άπο τοv τον ΑυΥοvσττvο.
ΑύΥουστίνο. ΕΤναιETvaI ό
πvevματικος
ΠVευμαΤΙKOς πατήρ της Δύσεως Δόσεως δ ό ΑυΥοvστΙvος.
ΑύΥουστΙνος. Ό ·0 παραλλη­
λισμος πού �αμΑV~αμΑV μεταξύ του ΑυΥοvστίvοv ΑύΥουστίνου καΙ ΈVός ένός άλλ ου
άλλου

104 Digitized by 10uk1s, March 2009


μεγάλου Καρχηδονίου,
lJEΎάλoυ Kα ΡXηδoVΊoυ, τ •Αννίβα, 000 άιτότομος
ου "Αννίβα,
Tov καΙ tnι
&τrόΤOμOς ιcαΙ &ν φαί­
νεται δψη, fχE
νετα ι στην πρώτη δψη, fχειΙ τη θtση
θέση του . ·Ο,τι 6δ "Αννίβας
του. Άννίβας δ�
SW
ιcατώ ρθωσe ώς στρατηγός
κατώρθωσε στρατηΥός ιναvτίoν
έναντίον της Ρώμης, τoVτo
ΤOVτO άκ
άκριβως
ρ ιβώς
Kατώρθωσe 6
κατώρθωσε δ ΑόΥουστΥνος ινΑVΤΊoν
ΑυΥουστίνος ~αντίoν των
τω" βαρβάρων του Βορ­
δηλαδή Kατώρθωσe να τους ύπ
ρα, δηλαδη οτάξΤ] μ�
\ιποτάξ1J μ~ τό πνeϋμα
τό πνeiίμα του,
ένω 6 •ΑννΙβας
ινώ δ Αννίβας SW ιcατώρθωσe νά
SW Kατώpθωσe VπOτάξ1J ιW
να ύπoτάξt;ι ~ τ
τό ξΙφος τ
ό �Τφoς του
ου τη
Ρώμη.
Ρώμη .
Δόο βασικά
Δύο βα ν οή ματα κυ
σ ικά νοήματα ΚVpιαpxoVΝ μέσα στό 'l'Miίμα
ρ ιαρXoϋv !Jiσα τnιeiίμα καΙ στην
ΨVΧη τού χριστιανοΟ
ψvχή TOV χριστιανού ΑυΥουστίνου' πρωτον fι
ΑόΥουστίνου' πρώτον ή άμαρτία
&μαρΤΙα ώς
κακό φρόνη μα . Αότή
ΙCCX1<b φρόνημα. Αότη �ξOυσιάζει,
tξοvσιάζει, κατά
κατά τΌv
τόν ΑόΥουστίνο,
ΑυΥουστίνο, τη θέ­
του ΆVΘρώΠOυ
ληση TOV στρiφεται αύτός ινΑVΤΊov
άνθρώπου καΙ στΡ'φΕται έναντίον του θeoύ.
TOV θεοϋ.
Ή &μαρτία
Ή βαραίνει την ΆVΘρωπ6τητα
άμαΡτία βαραίνΕΙ άνθρωπότητα άιτό άρχη της ζωης
&τrό την άρχή
της, &τrό Αδάμ. Τό δeότepo
άπό τόν •Άδάμ. δεύτερο μεγάλο χριστιανικό εΙναιι
ΧΡΙΟϊιανικό νότιμα ΕΙνα
fι λότρωση,
ή λύτρω ση , που
πού fPXETat άιτό την αύτοταπείνωση
~ΡXεται &τrό αVτoταmίνωση του Άv­
άν­
θρώπου ινώπιον του
θρώπου ένώπιον θΕού καΙ άπό
eEOV &τrδ την rnακολοvθoυσα
rnακολοuθοvσα χά χάρη
ρη
του θΕοϋ.
TOV θΕου. Ή
·Η χάρη δμως αύτή
χάρη όμως αύτη βαδίζει παράλλ η λα �
παράλληλα μέ την αVτo­
αύτο­
ταmίνωση . Π
ταπείνωση. αρακoλovθeT τόν &vθρωΠO
ΠαρακoλovθeI άνθρωπο � αι όλη του τη χριστια­
νικη
νική προσπάθεια' IλεvθeρώνEΙ τη
ή χάρη lλevθepώνει
πρoσπάeεια' fι τη θtλη ση καΙ την στ�
θέληση στΡ'­
φει πρός τό καλό. M�
φει Μέ τη χάρη τού
τoV θΕου
θeOV θραύεται
θpαVeται fιή όπερ η φά­
όπepηφά­
νΕια της KαpδιCXς
νεια άνθρώπου. Τότε προβάλλει άκόμα Μο­
KαρδιQς του ΆVΘρώΠOυ. Μο­
fι ταπείνωση
νώτeρη ή ταπeίνωση τού ΆVΘρώΠOυ. Κώ
τοΟ άνθρώπου. ΚαΙ μiσα άιτ'
μέσα &τrΙ αVrήν
αVτην την
yεννttrat fι
ταπείνωση yεννthat &yάnη ή
ή άΥάπη fι χριστιαν ική . ·Ό
χριστιανική. 0 ΧΡΙΟϊιανι­
Χριστιανι­
σμάς εΙναι
σμός θρησΚεία συμφιλιώσεως
ΕΙναι θρησκεία συμφιλιώσeως τού άνθρώπου ιW
τοΟ ΆVΘρώΠOυ ~ τόν θΕό'
θεό'
Χριστιανισμός φ~ρνει
δ Χριστιανισμός φ!ρνει εΙρήνη
εΙρήνη,, γαλήνη στη" ψυχή
Υαλήνη στην TOV ΆVΘρώ­
ΨVΧη του άνθρώ­
ΤoVτo τό νόημα
που. ΤOVτO TOV Χρι
του στιανισμού 6
ΧριστιανισμοΟ δ ΑόΥουστΥνος
ΑυΥουστlνος τό
φαveρώνEΙ μέ
φανερώνει μ� μεγάλη δνναμη πνεύματος καΙ ιW
πνεόματος ιcαΙ πρωτότιrιτη βα­
μέ πρωτότvτrη
θίrrη τα . Ό
θίιτητα. ·0 Παiίλoς
Παϋλος καΙ ΟΙ lναι οΙ
οΙ ΨαλμοΙ ΕεΙναι ΟΙ lJEΎάλες πηΥις, πού
μεγάλες πηΥές, που
ρ~oυν άδι&κοπα μ~σα
piovv άδιάκοπα στά κείμενά
μiσα στα κε{ΜΕvΆ του. Τά πλα
του. Τά ίσια όμως του
πλαίσια τoV
θε ολ ογ ικ
θεολΟΥικοϋ ού συστήματος τού ΑόΥο υ στίνου
του ΑυΥουστίνου μwοvv μivoνν νεοπλατωνι­
μiσα στα
κά' μ~σα στα σχήματα
σχή ματα του ΝΕοπλατωνισμού κυ
τού Nεoπλατωνισμoiί λάει τό πveϋμα
κvλάει πveiίμα
τoiί ΕΙναι αύτη
Χριστιανισμού. ΕΙναι
του Χριστιανισμοϋ. αVτή fι Ιστορική δiσμevση
ή lστορικη δ~σμΕVση τού Av-
του Αύ­
γουστίvoν πολλές
Υουστίνου' φo ρiς , καθώς μeλeτ~
πoλλ� φOρiς, μEλET� τόν
τΌv ΑυΥουστΥνο
AόyovOϊtvo παρα­
KαveΙς να
κινΕΥται κανεΙς
κινείται EΙ�, ότι δδ Α
νά εlτηj, όΥουστΙνος ~βαλε
ΑυΥουστΙνος �βαλε πόν καινόν
καινό"
οΥvoν » , τό
01νον», τό πveiίμα
πveϋμα τού Χριστιανισμού, μέσα
του ΧριστιανισμοΟ, μtσα στους άσκους της
άοκούς
νεοπλατωνιt<i'jς φιλοσοφίας . •"Αλλ
νεοπλατωνικης φιλοσοφίας. Αλλα τOVτo Εlναι
ά τOVτo fι μοΥρα
εΥναι ή τοϋ Ι-
μοΤρα τού t-
ΆVΘΡώπOυ. Ό
πρoσδιωρισμivov άνθρώπου.
. στορικως προσδιωρισμwοv Ό ΑυΥουσττνος
ΑόΥουστΤνος ώς ώς

105
105
χριστιανός δ� Sw παύει νά να εΙναι
εΤναι άνθρωπος
&νθρωπος της έπ οχης του' δου­
trrοχης
ΛΕVΕ
λεύειι μ�
μ~ τά
τα σVvερyα τά φιλοσοφικά τοίί
σννεΡΥα τα φιλοσοφικα τού αΙώνα του. ΚαΙ i"}ταν
f}Tαv
πολύ
πoΛU πρόσφορα τά τα σννεΡΥα τοίί τού Νεοπλατωνισμοίί,
Νεοπλατωνισμού, ώστε νά να
διατvπωθoίίν μ�
διατυπωθούν μ~ cxύrά
αύτα τά τα νοήματα τοίί του Χριστιανισμοίί.
Χριστιανισμού. ΙΈτσι 'Έτσι
δ
ό Χριστός �μφανίζεται
~μφανίζεται στά στα πρώτα του τουλάχιστov
τουλάχιστον gpya εΡΥα ώς
νεοπλατωνικός λόΥος, ώς κοσμολΟΥική
κοσμολΟΥΙκή άρχή, πο\ι πού Υίνεται καΙ
σωτηριολΟΥική, έπειδηm-ειδή ή έπιστροφη
trrιστροφή τοίί
τού ΆVΘρώΠOυ σ-τόν στόν αΙ­
ώνιο νοητό κόσμο τοίί τού λόΥου χαΙ καΙ ή θέα
~ τοίί
τού κόσμου τούτου
ΤOVτOυ άπό
τΌV
τΌv άνθρωπο,
&νθρωπο, μ�σαμέσα στην άγια σιωπή
aτήν &για σιωπη πο\ι
πού όπάρχει
ύπάρχει �εI,
έκεΙ, χαρίζει
στόν άνθ
aτόν ρωπο την
&νθρωπο τήν μακαριότητα. Έπίσης ή άμαρτία όρίζεται δρίζεται
ώς έπιΘVμία. Έξ άλλου ή χάρη �δώ ~δώ δΈV
δέν εΙναι προσωπικό γνώ­
ρισμα του Σωτηρos, άλλά
τού Σωτηρος, αΛλά μία άπερίΥΡαπτη
άπεΡ(Υραπτη δύναμη πο\ι πού εΙσ­
μέσα στόν άνθ
βάλλει μ�σα ρωπο. Ή Χ
&νθρωπο. ριστολΟΥία fετσι
ΧριστολΟΥία τσι xάvει
χάνει την ΑV ΑV­­
τονομία της. Γιά Για τoVτo
τOVτO λείπει �δώ ~δώ καΙ τό ΆVΤίστOΙXO της χά­
πού ύπάρχει στόν Παϋλο, δηλαδη
ριτος πο\ι