Vous êtes sur la page 1sur 1087

Les auteurs d'articles en langues étrangères sont INSTAMMENT

priés de n'envoyer à la Rédaction que des copies dactylographiées.


- Les collaborateurs étrangers qui ont l'habitude de transcrire les
noms propres sont invités à faire suivre cette transcription de la
forme originale entre parenthèses. Cette observation s'adresse
plus particulièrement aux collaborateurs de langue slave : l'indi­
cation de la forme originale est surtout nécessaire lorsqu'ils emploient
l'adjectif dérivé du nom propre. Ex. : Kazanatenskaja Biblioteca
(Bibliotheca Casanatensis), Folijskaja dolina (vallée de Θολας).

Pour le russe, nos collaborateurs nous obligeraient en adoptant


le système de transcription suivant :
= ; = ; - ; = šč ; = 2; et «ј; = ch­
il - ja ; ΙΟ - ju ; - u; = ; I, et V = i ; , Ε = e ; - .
Pour le roumain, nous avons respecté son orthographe (par ex. :
roumain = č), avec cette réserve que, faute de caractères spéciaux,
nous avons provisoirement dû remplacer ş par s.
Afin de donner de l'unité aux citations, nous nous permettons
de recommander à nos collaborateurs de se servir des abréviations
adoptées par G. MILLET, dans l'immense bibliographie qui figure en
tête de ses deux ouvrages, Recherches sur VIconographie de VÉvan­
gile et U École grecque dans Varchitecture byzantine, ouvrages que
tous les byzantinistes ont sous la main et où sont citées toutes les
œuvres, toutes les revues ou collections les plus importantes. Les
noms d'auteurs devront être soulignés deux fois, les titres d'ou­
vrages ou de revues, une fois.
BYZANTION
BYZ^NTION
REVUE INTERNATIONALE DES ÉTUDEJ BVZANTINEŞ

TOME VI (1931)
OFFERT A

SIR WILLIAM MITCHELL RAMSAY

BRUXELLES
SECRÉTARIAT DE LA REVUE
rue de Berlaimont, 13
1931
DES PRESSES DE J, DE MEESTER ET E1LS, WETTEREN (BELGIQUE)
SIR WILLIAM RAMSAY

En 1923, MM. W. H. Buckler et W. M. Calder offraient


à Sir William Ramsay un magnifique volume intitulé « Ana­
tolian Studies)), 32 collaborateurs appartenant à divers pays
avaient étudié pour la joie du maître, et dans son esprit, autant
de points d'histoire et de géographie relatifs à cette péninsule
anatolienne qui est la patrie spirituelle et scientifique de
Ramsay. — En tête de ce volume, 25 pages étaient consacrées
à la bibliographie ramsayenne, de 1879 k 1923. — Au cours du
joyeux « Symposion » de Christchurch, Oxford, qui fut Voccasion
de la remise au jubilaire des Mélanges Ramsay, Sir William
nous parut à tous plus jeune et plus jovial que jamais. On sen­
tait qu'il était en plein travail et que cette cérémonie, loin
d'être un couronnement de carrière, ne serait qu'une étape
dans une vie éternellement laborieuse et créatrice. C'est
une étape nouvelle dans la militia du grand Asiaticus que
nous avons voulu marquer aujourd'hui en lui offrant le tome
sixième d'une revue dont il est un des fondateurs. On trouvera
à la fin de ces seconds Mélanges Ramsay dus à 35 collègues,
amis et admirateurs (*), la bibliographie de Sir William, de 1923
à 1931. Elle remplira le lecteur de stupeur et d'envie pour le mag­
nifique explorateur qui, comme Franklin, « a quatre fois vingt
ans ». La biographie de Sir William n'est pas écrite et il ne peut
être question de résumer une œuvre colossalement vaste, qui est
loin d'être achevée. Mais lui-même a raconté jadis comment
il est devenu le spécialiste de l'Asie Mineure. Ses maîtres
d'Oxford, les Jowett et les Bywater, lui avaient appris le grec.
Sayce fut le premier qui le traita, non plus en élève, mais en
« scholar^, et qui l'orienta vers l'Asie.— En 1878 il fit la con­
naissance de l'épigraphiste Sir Charles Newton, conservateur

(1) Les articles de Franz Cumont, du R. P. de Jerphanion, de Jac­


ques Zeiller, de J. Ebersojt et de Zenghelis paraîtropt dans Je ŞÇT
pond fascicule.
VI H. GRÉGOIRE

des antiquités grecques et romaines au British Museum, et


bientôt il fut, sans grand espoir, candidat à une bourse ou
« studentship » de 300 livres par an, pour une période de 3 ans,
instituée par Vuniversité d'Oxford « for Travel and Research
in the Greek lands ». Sans grand espoir, avons-nous dit Car son
concurrent était un jeûne et brillant érudit, critique et poète,
qui faisait alors fureur dans les milieux universitaires et mon­
dains. Il s'appelait Oscar Wilde. Ramsay, dans ses souvenirs,
nous le montre visitant le British Museum et ravi en extase
devant les statues. Mais ses admirations inquiétaient Sir
Charles Newton. — « The statues that he most admired were
Roman ; and Newton could not look at anything that was not
of the finest Greek period and style ». Les goûts pervers d'Oscar
Wilde décidèrent de la carrière de William Ramsay. Celui-ci ob­
tint la bourse: le voilà à Smyme, car Newton lui avait dit:
« N'allez pas à Athènes, occupée déjà par les Allemands et par
les Français ; allez sur la côte Ouest de l'Asie Mineure où les
grandes cités grecques offrent un champ meilleur pour un homo
novus». Un heureux hasard voulut que Sir Charles Wilson, con­
sul général britannique en Anatolie, vînt à Smyme en mai 1880,
y vît Ramsay et complétât les conseils de Newton : a Allez dans
l'intérieur de Γ Anatolie. Les côtes sont ouvertes aux explorateurs.
Tout le monde peut s'y rendre, mais l'hinterland est inconnu. Les
gens s'imaginent qu'il est difficile de voyager dans le centre de la
Turquie, mais ce n'est pas vrai.Venez avec moi, et vous appren­
drez votre métier ». Mais lorsqu'on apprit, dans les milieux eu­
ropéens et surtout britanniques de Smyrne, les projets du jeune
explorateur, ce fut un toile général. Le consul local, qui craignait
les histoires, et qui s'imaginait l'intérieur peuplé de brigands,
écrivit au Foreign office pour dégager sa responsabilité.....Mais
Ramsay se fiait à son étoile! Et en Octobre 1881, il pénétrait
pour la première fois dans l'empire du roi Midas.
Le chemin de fer ottoman dépassait à peine Aidin. Cet hiver-
là, Ramsay fit ses premières découvertes : il trouva plusieurs
monuments phrygiens... Ramsay, pendant 50 ans, visita presque
annuellement l'Asie Mineure. Pour interrompre cette série de
SIR WILLIAM RAMSAY VII

campagnes toujours victorieuses, il ne fallut rien de moins


que le Choléra (après 91), ou la Guerre.
La première fois, W.Ramsay eut, dans J. G. Anderson,
un digne intérimaire. Et cependant, Ramsay trouvait le temps
d'être professeur, non pas, il est vrai, professeur degree, comme
il Veut souhaité, mais professeur de latin. Ramsay haïssait
renseignement et n'aimait pas le latin. Mais il est reconnais­
sant à la Providence de Vavoir forcé à relire ses auteurs latins.
Sa chère Asie Mineure, en effet, devait en profiter. « La lecture
des auteurs romains, nous dit-il, devait forcément, étant
donné mon tour d'esprit, aboutir à Vétude de la société et de
Vadministration romaines. On peut consacrer toute une vie à la
littérature grecque, et ne prendre qu'un faible intérêt au gou­
vernement des cités grecques, ne jamais regarder par exemple,
du côté des cités hellénistiques, de la Grande-Grèce asiatique.
Mais la littérature romaine est bien plus près de la vie, et
surtout de la vie politique. A moins d'être aveuglé par une
habitude gagnée au contact de la littérature grecque, on ne peut
étudier Virgile et Horace sans se plonger dans l'histoire con­
temporaine, sans être forcé, pour ainsi dire, de comprendre la
politique d'Auguste, de se passionner pour la gloire de l'Italie
et de Rome. Ainsi je fus conduit à considérer la littérature
gréco-romaine dans ses relations avec la vie de l'Empire, et à
remplir mon esprit de l'idée romaine. J'avais enfin trouvé ma
voie et ma tâche, l'étude des institutions romaines dans la
Grèce asiatique, de l'influence de l'Asie sur Vadministration
gréco-romaine. Une chaire de grec ou d'archéologie classi­
que m'eût détourné de ce qui m'apparaît aujourd'hui comme
ma mission »...
Il y a toute une partie de l'œuvre de Ramsay à laquelle
il tient certainement beaucoup et qui a fait sa réputation
dans le grand public anglo-saxon. Cest, sans aucun doute, la
moins connue sur ce continent. On devine que nous voulons parler
de ses écrits sur le Nouveau Testament. Ramsay, ayant suivi
les traces de Saint Paul, sut lire les Actes des Apôtres dans un
esprit tout nouveau ; et son livre Saint Paul, the Traveller a i $
VIII H. GREGOIRE

the Roman Citizen, London, Hodder and Stoughton9 1895, est


le plus vivant commentaire géographique que Von fera jamais
de Vhistoire apostolique et des Epîtres. Autour de cette année
1895 se placent une série d'articles pauliniens d'un passion­
nant intérêt : Saint Paul's first journey in Asia-Minor, 1892,
On the interpretation of two passages in the Epistle to
the Galatians, The Galat ia of Saint Paul's Epistle, 1895,
The Galatia of Saint Paul and the Galatic territory of Acta,
1896. Ramsay défendait avec beaucoup d'éloquence sa théorie
d'après laquelle les Galates de Saint Paul sont en réalité les
convertis de Lycaonie et de Pisidie, qui faisaient partie de la
grande province romaine de Galatie. Cette hypothèse ingénieuse a
fait énormément de bruit ; je ne sais si elle n'est pas aujourd'hui
abandonnée par la plupart des critiques. Mais des hommes
comme Harnack et Deissmann n'ont jamais caché leur grati­
tude et leur admiration pour Ramsay, exégète du Nouveau
Testament. Deissmann Vadit: «Le grand mérite du Traveller
and Roman citizen Sir William Ramsay, en qui nous véné­
rons le maître de l'exploration anatolienne, c'est que pendant
toute sa vie il a mis ses connaissances littéraires et épigra-
phiques, et le trésor de son expérience, de ses observations et
de ses souvenirs au service de l'histoire générale de l'Asie...
C'est pourquoi l'étude du christianisme primitif, celle du ju­
daïsme de la diaspora et de l'église primitive, sont les grandes
obligées de Sir William Ramsay. Si l'on nous demandait à nous,
qui faisons de la critique biblique et de l'histoire du christianis­
me, ce que, au point de vue de la méthode, Ramsay peut nous
apprendre, nous répondrions : Ramsay nous enseigne à transpor­
ter brusquement, résolument sur le terrain, c'esUà-dire dans
la patrie des Apôtres, ces problèmes que trop souvent nous
étudions en chambre, dans le silence et dans l'isolement du
cabinet, à la lumière douteuse de la lampe de Faust — ou plutôt
de son naïf famulus Wagner. Ramsay nous enseigne à repren­
dre à ciel ouvert, sous le soleil de la Lycaonie et de la Phrygie,
de vieilles discussions d'école.... Les travaux de Ramsay sur
jpaul et sur ses lettres, qu'est-ce, sinon rapatriement de
SIR WILLIAM RAMSAY IX

VApotre voyageur ? Qu'a-t-il fait, sinon affranchir le Nouveau


Testament d'erreurs vénérables ?» — Et Harnack ría jamais re­
proché à Ramsay qu'un excès d'enthousiasme et de confiance
dans les enseignements du « terrain ».De même que le philo­
logue trop sûr de son savoir se fie excessivement à son « Sprach­
gefühl», de même Ramsay a peut-être en excès l'imagination
topographique et épigraphique. « Er hört manchmal das Gras
wachsen », me disait un jour Harnack. Mais cette herbe a poussé
sur bien des préjugés, sur bien des fables convenues. Deux ans
avant le Saint Paul avait paru un livre moins mûr peut-être,
mais déjà plein d'idées frappantes et justes : The Church in the
Roman Empire before A. D. 170, with maps and illustrations.
— Et Vannée même du Saint Paul. Ramsay avait donné le
premier volume d'un de ses ouvrages les plus durables: The Cities
and Bishoprics of Phrygia, being an Essay of the local history
of Phrygia, from the earliest times to the Turkish conquest.
Mais, dès lors, Ramsay était reconnu universellement comme un
maître en géographie anatolienne.
La grande date de sa vie est 1890. C'est alors, en effet, qu'il
publia la monumentale Historical geography of Asia Minor,
refaite en deux ans avec une héroïque énergie après la perte du
manuscrit primitif dans un compartiment de chemin de fer.
Ce livre est le guide des byzantinistes dans leur propre domaine.
UEmpire d'Orient, c'est avant tout l'Anatolie. Où suivre les
campagnes arabes des basileis, les razzias des émirs de Tarse
et de Mélitène, les invasions seldjoucides, sinon dans les pages
et sur les cartes du Ramsay ? Il y a longtemps que nous aurions
dû offrir à celui qui a identifié les απληκτα et les fanaux, situé
les victoires et les déroutes byzantines, le tribut de notre recon­
naissance et de notre admiration. Ramsay a écrit le commentai­
re géographique de toute la Byzantine. Mais laissons-le parler :
a Je suis topographe avant tout. Les inscriptions n'ont jamais
été pour moi qu'un moyen de « situer » villes et villages. Je n'ai
jamais passé à côté d'un texte épigraphique sans le copier,
mais je ne m'y intéressais vraiment que s'il me fournissait
χ Η. GRÉGOIRE

-quelque information topographique. Waddington et P.Gardener


m'apprirent à utiliser aussi la numismatique. En octobre 1881,
nous étions au bord sud-ouest des coltines qui bornent la plai­
ne de Metropolis. Je résolus de trouver coûte que coûte, en visi­
tant les villages Vun après Vautre, une inscription qui me don­
nât le nom de la cité. Ce programme fut suivi à la lettre.
Mais aucune inscription ne portait un nom de ville. Au retour
je rencontrai M.Waddington. Il fut frappé par un nom de ma­
gistrat qu'on lisait sur l'une de mes pierres et qui lui parut fa­
milier. Et, après quelques minutes de réflexion, il m'apporta
une monnaie de Metropolis de Phrggie avec le nom de ce même
magistrat. — Le site était identifié. Ainsi donc épigraphie et
numismatique sont les deux servantes de la topographie histo­
rique. Je suis encore aujourd'hui reconnaissant à Percy Garde­
ner d'avoir revu avec moi toutes les monnaies d'Asie Mineure
(octobre 1879 - mars 1880), et de les avoir fait parler pour moi.
Cest alors que j'ai compris quePersée, Oreste, la Gorgone ap­
partiennent à l'Asie Mineure, et que c'est de là-bas qu'ils ont
passé en Grèce
« J'ai appris de plus en plus à respecter les inscriptions, ees
témoins inestimables du passé, ces bornes parlantes des cités
antiques. J'ai fini par savoir que chaque pierre inscrite a son
histoire, depuis la carrière jusqu'à la tombe, et que cette his­
toire nous donne des leçons dont n'ont jamais rêvé les épigraphis-
tes en chambre. Dans mes jeunes années, j'ignorais cela. J'allais
trop vite. Souvent, j'avais hâte de passer dans une autre région
aussitôt que j'avais découvert, localisé Brouzos ou Stektorion.
Mes lecteurs se demandent parfois pourquoi j'ai négligé les
lieux célèbres qui étaient à ma portée. Kibyra, Ikonion, Koty-
aion ne m'intéressaient pas, parce qu'ils étaient déjà connus.
Je n'ai jamais vu Kibyra, quoique j'en aie approché plusieurs
fois à quelques milles. Et malgré toutes les explorations, ce site
est demeuré vierge jusqu'à l'expédition des savants autrichiens,
mieux armés et mieux équipés que je ne Vêtais moi-même.
« A cette époque reculée que je peux bien appeler Vâge héroï­
que de l'exploration, il était presque dangereux, en un sens, d'é-
SIR WILLIAM RAMSAY XI

tudier un site avec trop d'attention. On attirait sur lui, fâcheuse­


ment, Vattention des indigènes qui se mettaient à faire des fouil­
les à leur manière pour découvrir de Vor. Une pierre copiée
avec un zèle irop indiscret par un « shapkalg » (un homme à
chapeau, un Européen) était mise en pièces aussitôt après son
départ, comme suspecte de contenir un filon précieux. J'ai en­
tendu raconter sur moi-même une légende tenace, comme quoi
j'aurais emporté de Sandykli des trésors à charger deux cha­
meaux. Cest que j'y avais longtemps cherché, et offert pour cette
pierre une généreuse récompense, Vépitaphe perdue des cinq
enfants chrétiens, copiée par Hamilton, le prince des voyageurs
en Asie Mineure, dont les pages fourmillent d'informations de
premier ordre, et que je ne relis jamais sans en tirer quelque chose.
« Un autre de mes maîtres est Ernst Curtius. Lorsqu9en no­
vembre 1881, nous trouvâmes le tombeau aux Lions en Phrygie,
je me rappelai comment le grand historien avait prophétisé,
bien des années auparavant, qu'un futur voyageur trouverait
en Phrygie le prototype de la porte de Mycènes. Je lui écrivis
aussitôt de là-bas, pour lui dire que j'avais trouvé ce qu'il
attendait. Comment Z'Histoire de la Grèce ancienne de Curtius,
si pleine d'imagination scientifique, est-elle aujourd'hui oubliée
en Allemagne et en Angleterre^ Il y a là quantité d'idées jus­
tes qui attendent sans doute d'être redécouvertes.
« Il me semble qu'il y a plus de joie à confirmer l'intuition ou
la suggestion d'un prédécesseur qu'à la réfuter. Tai été cent fois
plus heureux de pouvoir accepter, dans mon Historical Geography
(p. 139), la localisation de Synnada par Perrot, que de réfuter
l'opinion du même Perrot sur la disparition de l'idiome celti­
que en Galatie ».
Mais le grand principe de Ramsay, c'est que la topographie
de l'Asie Mineure doit être basée sur le Synekdemos d'Hiéroclès,
complété par les Notitiae ou Catalogues épiscopaux. « La seule
méthode à suivre est de placer chacune des cités non identifiée
dans un cercle, à moins qu'une découverte épigraphique ne nous
donne d'un coup la certitude et ne nous permette de remplacer
le cercle par un point Cette méthode prudente, je l'ai acquise à
lą suite de nombreuses erreurs. Il est vrai que j'ai souvent chan-
XII H. GRÉGOIRE

gé d'avis. Mes variations ont inspiré à mon vieil ami A, Körte


une défiance excessive à Végard de ma méthode elle-même.
« Ich habe wenig Zutrauen zu Ortsbestimmungen auf Grund
von Bischofslisteny>, dit-il quelque part, et pourtant-cette base est
la seule, dans la plupart des cas, sur laquelle on puisse édifier
quelque chose en topographie ....
« La découverte qui m'a fait le plus de plaisir restera purement
hypothétique et ne sera jamais prouvée. C'est la localisation
du conte le plus intéressant qui soit dans les Mille et une
Nuits : « le Château de marbre noir », vivait le prince dont la
partie inférieure était un trône, d'où émergeait pour ainsi,
dire une forme humaine. Ce château domine la grand'route des
Portes Ciliciennes : les Poissons qui ne voulurent pas se laisser
frire nageaient encore, en 1881, dans une grande source qui
jaillissait du sol près du Pont Blanc. La source a disparu lors
des travaux de la nouvelle route. L'un de ces poissons causa la
mort d'un sultan arabe, bien qu'il n'ait jamais atteint la poêle
à frire. La cité des quatre religions se trouvait à la sortie Nord
du long passage du Taurus, et tout près d'elle il y avait le
lac. Bref, toutes les localités mentionnées dans le récit sont
aujourd'hui visibles, ou tout au moins, les voyageurs ont pu
les voir jusqu'en 1884; et Von peut identifier aussi presque
tous les personnages, à l'exception du Nègre qui passa à travers
ce mur qui s'ouvrait automatiquement...
« Tout est parfaitement réel, encore que mouvant comme un
songe aérien, et pourtant, personne n'a pris le moindre intérêt
à cette découverte, bien que certains de mes vieux et de mes
jeunes amis pensent qu'elle n'est ni plus fantaisiste, ni plus
vraie que les autres découvertes que je me suis figuré avoir
faites.,. Ces autres découvertes, en effet, dépendent de listes
d'évêques, et de signes sur les routes qui n'ont guère plus de
« réalité » que la baguette magique et les poissons des Mille
et une Nuits. » (*)
Sir William Ramsay unit Z'humour à la foi, καλλ(<ηαν
συζνγίαν... Η. G.

(1^ Toutes ces citations sont empruntées à des lettres du ¿ubiteiret


TABLE D E S M A T I È R E S .
V (1929-1930)
Articles.
Pages
Le Corpus Bruxellense 1-4
Le Oongrès d'Athènes 5-8
R. E G G E R . Der erste Theodosius 9-32
L. B R É H I E R . A propos du psautier byzantin à frontispice 33-45
D. TALBOT R I C E . Notice on some religious buildings in t h e
city and vilayet of Trebizond 47-81
G. J . BRĂTIANU. L a question de l'approvisionnement de
Constantinople à l'époque b y z a n t i n e et o t t o m a n e 83-107
H . GRÉGOIRE. Les sauterelles de Saint Jean-Baptiste ... 109-128
V. LAURENT. Les manuscrits de l'histoire byzantine de
Georges Pachymère 129-205
A. G. ORLANDOS. Une basilique paléochrétienne en Locride 207-228
G. R E D L . La chronologie appliquée de Michel Psellos (suite
et fin) 229-286
H . GRÉGOIRE. Encore le monastère d ' H y a c i n t h e à Nicée 287-293
M. J U G I E . Écrits apologétiques de Gennade Scholarios à
l'adresse des Musulmans 295-314
A. D A I N et G. RouiLLARD.Une inscription relative au droit
d'asile, conservée au Louvre 315-326
H . GRÉGOIRE. Michel I I I et Basile le Macédonien dans les
inscriptions d'Ancyre 327-346
A. GASTOUÉ. L'importance musicale, liturgique et philolo­
gique du ms. Hagiopolites 347-355
M. J U G I E . Poésies r y t h m i q u e s de Nicéphore Calliste X a n -
thopoulos 357-390
H . GRÉGOIRE. L a Vie de Saint Biaise d'Amorium 391-414
H . GERSTINGER. Der sechste Deutsche Orientalistentag
in Wien (10. bis 14. J u n i 1930) 415-427
P. KRETSCHMER. Das geplante W ö r t e r b u c h des mittel­
alterlichen Griechisch 429-433
M. H . Une semaine papyrologique 435-436
J . L. L A MONTE. A register of t h e c a r t u l a r y of t h e c a t h e ­
dral of Santa Sophia of Nicosia 439-522
Chronique.
A. — B U L L E T I N S RÉGIONAUX.
Bulgarie. P a r K r . MIATEV 523-540
Roumanie. P a r N . BANESCU 540-543
Yougoslavie. P a r M. LASCARIS 544-555
B. — B U L L E T I N S SPÉCIAUX.
Musicologie byzantine. P a r Egon W E L L E S Z 556-570
Bulletin de sigillographie b y z a n t i n e . P a r V. LAURENT 571-654
Bulletin papyrologique IV (1929). P a r M. HOMBERT 655-670
Comptes rendus
R. F O E R S T E R , Ghoricii Gazaei opera. P a r Félix Abel 671-673
J . EBERSOLT, Orient et Occident. P a r L. B r i b e r 673-676
A. MIRAMBEL, E t u d e descriptive du parler rnaniote meri­
dional et É t u d e de quelques textes maniotes. P a r
R. M. Dawkins ¿ 676-688
R . D E V R E E S S E , Chaînes exégétiques. P a r M. Jugie 688-690
P . P E E T E R S , Pour Fhistoire des origines de F alphabet ar­
ménien. Par L. Mariés 690-692
A. COUTURIER, Syllitourgikon ou La Sainte Liturgie by­
zantine avec les Réponses du Chœur en musique oc­
cidentale et orientale. P a r M. Merlier 692-694
I. DŽAVAKHIŠVILI, Histoire économique de la Géorgie. P a r
P. Peeters 694-696
F R . ZORELL, G r a m m a t i k zur altgeorgischen Bibelüberset­
zung, mit Textproben und Wörterverzeichnis. Par
P . Peeters 696-698
A. CHANIDZÉ, Grammaire géorgienne. I. Morphologie.Par
P. Peeters 699-701
A. ADLER, Suidae Lexicon, Pars I. P a r M.Sulzberger 701-704
S. EUSTRATIADES, Συμπλήρωμα αγιορείτικων καταλόγων
Βατοπεδίου και ^ . P a r Α. Vogt 704-707
D. Tálbot R I C E , Byzantine glazed p o t t e r y . P a r A r m a n d
Abel 707-717
F.-M. A B E L , Grammaire du grec biblique. P a r Roger
Goossens ·. 718-719
J. B I D E Z , Vie de F empereur Julien. P a r Henri Grégoire ... 720-730
J. BiDEZ,La tradition manuscrite et les éditions des discours
de l'empereur Julien. Par Henri Grégoire 730-736
N o r m a n H . BAYNES, A Bibliography of t h e works of J . B .
B u r y . P a r H e n r i Grégoire 736-741
R. E G G E R , E i n altchristliches Kampfsymbol. P a r H e n r i
Grégoire 741-744
J . GEFFCKEN, Der Ausgang des griechisch-römischen Hei­
d e n t u m s . P a r H e n r i Grégoire 745-747
J . K E I L . Ephesos. E i n Führer durch die R u i n e n s t ä t t e und
ihre Geschichte. P a r H e n r i Grégoire 748-751
. KOUKOULES, Άγιων 'Επίθετα. P a r H e n r i Grégoire... 751-754
J. R O M E I N , B y z a n t i u m , geschiedkundig overzicht v a n
Staat en beschaving in h e t oostromeinsche rijk. P a r
H e n r i Grégoire 754-758
/. Συκουτρή, Περί το Σχίσμα των Άρσενιατών. P a r H e n r i
Grégoire 758-765
Ε . STEIN, Die Organisation der weströmischen Grenzver­
teidigung im V. J a h r h u n d e r t und das Burgunder­
reich a m Rhein. P a r H e n r i Grégoire 765-767
. HALECKI, Un empereur de Byzance à R o m e . P a r H e n r i
Grégoire 767-779
A. A. VASILIEV, History of t h e Byzantine E m p i r e . I I . P a r
H e n r i Grégoire 779-784
Ε . STEIN, Geschichte des spätrömischen Reiches, I. P a r
H e n r i Grégoire 785-792
A travers les revues 793-825
M e m e n t o bibliographique 826-838
O u v r a g e s reçus p a r l a Revue 839-841
TABLE DES MATIÈRES 843-844
PHRYGIAN ORTHODOX AND HERETICS
400-800 A D O

I. ECCLESIASTICAL DIVISIONS OF PACATIANA.

The order and classification of the Bishoprics of Phrygia


Pacatiana present many difficulties, some of which are due
to changes introduced in the conflict between Orthodox and
Heretics during cent. IV and early V, or by the Iconoclast
Emperors later.
The subject lies in an obscure, yet wealthy region, to which
ancient historians hardly allude during centuries IV-VIII.
Inscriptions of the period are few. In Pacatiana four groups
of Bishoprics, which obviously are delimited locally,disappear
and appear in the Notitiae Episcopatuum in an irregular and
unexplained fashion : the four groups are expressed as II, Ha,
III, IV on pp. 4, 5 : II, Ha, may be called Hierapolitan, III
Akmonian, IV Colossian.
These clearly marked groups of towns are nowhere alluded
to by any ancient authority, so far as I know (2), or by any
modern historian. Le Quien in his Index, I p. xiii says that (8)
in Cent. IV Phrygia was a single province for some time with
Laodicea metropolis ; in Cent. IV it was divided into I, II,
with Laodicea and Synnada as metropoleis ; and in Cent..
IV or V Pacatiana was divided again, with Hierapolis metro­
polis over nine Bishoprics. The groups are indicated only
by order, or by omissions, in the Notitiae.

(1) Topography is assumed, not discussed, here. I may refer to Cities


and Bishoprics of Phrygia, I, II, (quoted as CB I or II), Historical Geo­
graphy of Asia Minor (HG), and to articles in JHS. 1883, p. 370, 1887,
p. 460, and 1930, p. 278.
(2) I should be grateful for any correction.
(3) I make some tacit alterations of details.
2 W. M. RAMSAY

II Metellopolis IIa, added later Ancyra


Attoudda Synaos
Mossy na Tiberiopolis
Phoba Kadoi
Aizanoi
He says also that Khonai was made a metropolis in cent. IX.
To examine this brief history and to correct and complete
it requires much investigation.
Our argument is that Group II was the revival of a primi­
tive pre-Greek Theocracy in Christianized form, which took
a Heretic Anatolian tone in opposition to the Orthodox Greek
imperial spirit : on grounds of policy it was admitted by Theo-
dosius II about 430 as an Ecclesiastical division under a Me­
tropolitan. Group Ha, locally separate from II, was classed
along with II as Heretic in tendency by an Iconoclast Em­
peror; and the grouping once made was accepted by the
Church. Group III was an administrative device, uniting the
cities along a great Kleisoura, instituted by Justinian or Hera-
clius, but soon disused as unsuitable. It was never admitted
Ecclesiastically, and had no Metropolitan. Group IV was a
Heretic Group of Kolossai and a set of three Bishoprics called
a Tripolis. It was not admitted Ecclesiastically and had no
Metropolitan. The destruction of Kolossai in Cent, VIII put
an end to the division.
As regards Le Quien, where I quote him simply, it is meant
that his authority is accepted. It is,however, very important
to correct some statements which he has made, in case of
error, as his statements have been generally accepted and
repeated. I have made corrections and recorded them gene­
rally, but he is rarely in error ; and I pay a tribute of grati­
tude to him, while I occasionally mention a difference of opi­
nion. His opinion carries great weight.
Variation in spelling or in name is often important.
The signatures of Bishops at the Councils furnish the best
evidence how each spelt the name of his city ; but names in
the Acta and in theNotitiae have been much exposed to scrib­
al corruption. The Byzantine lists are more valuable as evi­
dence of Anatolian pronunciation than the forms in writers
PHRYGIAN ORTHODOX AND HERETICS 3

like Strabo, who prefer grecized names : e.g. Όμονάδεις in


Strabo follows the form of ομόνοια to obtain a meaning in
Greek ; but ecclesiastical documents show Homanadeis and
Cumanadeis (x), which are evidently preferable. The Byzant­
ine lists, being less educated, do not alter names according to
a theory, except in rare cases, and with a different purpose.
The list of Bishoprics in Pacatiana must be repeated and
improved from that in JHS, 1887, p. 464. The order is ac­
cording to Hierocles,
Two groups in Phrygia S., and N., under Hierapolis are indi­
cated by IL, IIa, placed after their names, and italicised.
Group II coincides with the ancient Theocracy, which is
described in JHS1 930,277, as the Land of Lairbenos and Le-
to : Hierapolis was the principal religious centre of that Land.
Phrygia Hierapolitana was Heretic. The ultimate cause of
this separation lay in religious differences : we have to inves­
tigate when the separation occurred and amid what circum­
stances.
The other two groups, III, IV, are unknown except through
their omission in certain Notitiae. They were not degraded,
because some of their Bishops appear at every Council. A
parallel case may be stated to illustrate the principle.
Bithynia was divided into two provinces by Valentinian
and Valens (372 to 390). Bith. II was placed under Nicaea ; but
Nicomedia retained the right of ordination of Bishops in
both parts ; at Chalcedon it was ordered that Nicomedia
should retain this right, and in 787 all the Bishops of Bithy­
nia sat mingled, though Nicaea sat among the metropolitans.
The Notitiae show a division of the Bishoprics, 5 or 6 being
under Nicaea, which sat as metropolitan next to Nicome-
dia (an order which became permanent).
How much is implied in the rights that were left to Nicome-
dia, I do not know. Such an arrangement was very liable to
provoke jealousy and quarrels. It may be doubted whether
the division extended to the civil administration : probably
it was a Church affair intended as a tribute to the dignity
of Nicaea, the meeting-place of the 318 Fathers.

(1) See JRS., 1917, 275,281 where the evidence is stated fully.
BISHOPRICS OF PHRYGIA PACATIANA
NOT. D E BOOR LAST NOTIT. COUNCILS rf^-
CONC. CHALC. HlEROCLES EARLY NOT.
530(450?)
Laqdicea Laodicea Laodicea 1 Laodicea Laodicea 160 to 1450
Philippopolis Hierapolis Hierapolis II \Hierapolis II Hierapolis II 325,381,431,448,451,
(Philippopolis) 458,553,680 692, 670, 997
1066 etc.
Mossyna Mosyna \Mosyna II Mosyna II Moss. II 451, 692, 787, 870, 879.
Attouda 4 Attoudda |Att. II \AU. II Atoud II. 431, 451, 692, 879.
Trapezopolis Trapezopolis Trapezopolis 19 Trapezop. Trapezopolis 431, 451, 692, 870, 879.
4
Kolassai Kolassai 1X 71 І <5< І
XVUlClOOClX
III
XXX. XWJ
JifrtVftt
І Ѵ 451, 692, 787, 860, 879·, 1054,
1066, 1140.
Keretapa Keretapa 19 Chairetopa Chairetopa 431 451 692
TtcJXj rtfjif
787 879
\)xf£i) Í \J 1 U i Јџ
Themissos 8 Themisonios Agathe kome 11 Agathe . Thampsioup. 451, 787. Ul

Themesianen. ¡S
Sanaos Oualentia (et) 431, 787, 879
Sanaos 22 Synaos Synaos 325, 431, 451
Dionysopolis Konioupolis Dionysop. II Phoba II Phoba II 451, 533, 787,
12 Sitoupolis Anastasiop. II AnasL II 553, 879
Attanasos Krasos Attanassos 14 Atanasos Attanasos 451, 787, 879.
X,ounda Lounda Lounda 14
XJ 1-
. ІІ . 787 879
/ o / f Kji o
Peltai 'Molte Peltai ¡4 Peltai Peltai 451, 536, 692, 787.
16 Eumeneia Eumeneia ¡8 Eumeneia Eumeneia II 381, 787, 870,879
Siblion Siblia Siblia Sibliôs 16 (Bo)SiaIios Soublaion ( 451, 787, 879
— Pepouza Oikok. Justin.
Briana Ικρια 5 Ικρια
:Sebaste 20 Sebaste Sebaste 9 Sebastę 451, 553, 592, 787, 879
Elouza Ilouza Ilouza 6 Elouza Elouza 451, 518, 526, 680, 879
Akmonia Akmonia No 2 Akmonia Akmonia 370, 451, 459, 787, 870. 3
.Aliu (Aegara) Adioi Alinoi 12 Alion (Or)ina 451, 553, 787, 879. 3

GIAN
24 (S)iocharax No 21 'Ώρακα "Ωρακα
."Dioklia Dioklia No 7 Dioklia Dioklia 431, 451.
Aristio Aristion No 20 Aristeia Aristeia 451, 879
50
Kydissos Kidyssos No 18 Kidis(s)os Kedissos 451, 787, 879 3

ODO
28 Apia 3 Appia Appia Ap(p)ia 381, 448, 680
Eudokias
Azanoi Azanoi (A)zanoi II (A)zanoi II 325, 518, 553, 692, 787, 870. >
Tiberiopolis Tiberioup. TiberiopoKs. Tib. II 527, 553, 692, 787, 879. é
TCadoi 32 Kadoi Kadoi Kad(d)oi Hier. Kadoi II 451, 692, 787, 879.
Theodosiopolis Theodosia 448, 451, 536

ΙΕΤΙ
•τΐ
Ankyra Ankyra Ankyra II Ankyra II 325?, 451, 680, 692, 787, 879.
Synnaos Synaos Synaos Synaos II Synaos II 451, 553, 787, 870, 879. Ul

Temenoth 36 Temenothy. 10 Temenoth. Poimenoth. Poim. 451, 787,


T(r)anoupolis Tranoupolis [Tranoup.] Tranoupolis. 448, 527, 553, 692, 787, 879.
38
O U iPiilrhprian
І 1Ѵ/11Ѵ/1£< · Metellop. II Metalloup. II. Metalloup. 787, 879
. Tripolis
6 W. M. RAMSAY

How and when order of precedence was fixed is a problem.


There was at first no order except that of individual influence :
Caesarea Capp. was ranked first among the metropolitans,
though for a time Thessalonica contested this primacy.
Caesarea doubtless owed its rank to the unique personality
of Basil, a great administrator. The metropolitans increased
in numbers as time passed, until in the latest list known to
me there are 130 (Brit. Mus. MS. 14, 474). In various cases the
reason may lie in a Saint appropriated to the town, as St
Theodoros at Euchaita.
What principle of order is observed in the enumeration
of the Suffragan Bishoprics in the Notitiae ? If there is
any principle, as might be naturally expected, it would be
useful in our investigation.
There are difficulties in the supposition that the Notitiae
arrange the Bishoprics in order of dignity and precedence.
Joannes metropolitan of Laodicea was represented by Asi-
gnius of Trajanopolis at Council V in 553. Yet Tranoupolis
is placed always rather late in order : its omission inDeBoor's
Notitia is due to a pure accident, a mere scribal error (a).
Akmonia comes first after Laodicea in De Boor's important
Notitia, and that probably corresponds to its real dignity
(see later). In the later Notitiae, however, Trapezopolis
has crept in before it. The real difficulty is that the order
is radically changed in the middle Notitia (De Boor's) ;
and again in the late Notitiae a total change is made. More­
over, there seems little reason in any of the orders, if we look
on it as due to ecclesiastical precedence.
Importance, wealth, historical prestige, locality, might
exercise some influence ; local proximity formed in some cases
a cause of enumerating several Bishops together, placing

/
(1) De Boor points out a number of such errors in Zft f. Kirchengesch.
1891-1894. It may be doubted whether Gelzer would have accepted
them all ; but that they do occur is certain : e.g. the omission of "Ιλ-
o υ ζ a in Not. I is due to the scribe who wrote Καρία in its place, because
his eye was tempted by Ικρια above, %Ωρακα in III, X, however, is a
real name, as Zingerle has proved.
HIERAPOLITAN PHRYGIA
Councils Notitiae Council Notitia
553,680,692 VII IX VIII Basil. De Boor 787 Leonis
700 750 900

Hierapolis sive| 431, 448, 451 Hier. 1 Hier. ι Hier. Hier. Hier. Hier.
Philippop. 553, 680
Metellop. 451, 692 Met. Met. Met. Met. Met. Met.
Dionysopoiis 451, 553 Dion. Dion. Dion.
Anastasiop 536, 553 An. An.
Attoudda 692 Att. Att. Att. Att. Att. Att.
Mossyna 431, 692 Moss. Moss. Moss. Moss. Moss. Moss. Moss.
Stukyra 431, 680 lost Ank. Ank. Syn. Anc. Ank.
Stukyra 431, 680 [lost Ank. Ank. Syn. Anc. Ank.
Laod. Syn.
Synaos 431, 553 lost Syn. ι Ank. Syn. Syn. Syn. Syn.
Laod.
Tiberiopolis 553, 692 lost Tib. Tib. Laod. Tib. Tib. Tib.
Kadoi 448, 692 lost Kad. Kad. Laod. Kadoi Kadoi Kadoi
Aizanoi 'lost Aiz. Aiz. Laod. Aiz. Aiz.

Not. Bas. and Not. Leon, after Gelzer in Georg. Cypr. Desrc. Orb. Rom., Lips. 1890.
Not. De Boor, in Zft. f. Kirchgesch. XII, 520.
In Gone. 787 Metellopolis was represented by a presb. monk τοποτηρ.
The dates are provisional and approximate.
8 W. M. RAMSAY

first that which was most important either for wealth and for
historical reasons. A wide and systematic investigation might
produce some result ; but at present I see no guiding principle.
Trapezopolis clung to Laodicea and was placed first for a
time among the faithful suffragans after the northern group
II a was joined to Hierapolis. That group had been first in the
earlier order, Trapezopolis is first in the later. Akmonia is
first after Laodicea in De Boor's (intermediate) Notitia, and
second after it in the later (when Trapezopolis follows Lao­
dicea).
IIA. The Table on p. 7 shows two groups of Bishop­
rics which are joined ecclesiastically (probably never admini­
stratively) to Hierapolis as a metropolitan Episcopate. Rough
dates are stated for the Notitiae from Gelzer and De Boor.
Hierapolis was a primitive religious centre in Anatolia, the
seat of Apollon Lairbenos, chief among many divine seats in
that volcanic region. Six miles north of Laodicea the great
Seleucid colony, it was the seat of reactionary Anatolian
custom in opposition to Hellenism, and was refounded as a
Pergamenian centre about 176 and struck coins in Cent. II
or I . Always it was the rival of hellenised Laodicea :
under the Christian Empire signs 0) appear from time to
time of difference which took the form of municipal rivalry
and of religious distinction : a different type of the Faith
found a centre and seat in Hierapolis, which was anti-imperial,
anti-Constantinople, provincial, centrifugal, and Anatolian,
whereas Laodicea stood for the unifying and centripetal
spirit (2).
Hierapolis was metropolis, and Pacatiana was divided
before 451 ; but the time and circumstances are unknown.
Le Quien's vague IV or V century is safe. One would incline
to think that Theodosius II made the division ; but he would
not readily honour the heretic Bishop Stephanos. Possibly
he honoured the predecessor of Stephanos : possibly Stephanos
had not declared himself before 449, and even then advocated

(1) In bare lists of names the signs cannot be very obtrusive.


(2) I know no evidence of this under the Roman Empirej but the
signs will be detected, probably. See a paper in JHS, 1931.
PHRYGIAN ORTHODOX AND HERETICS 9

fair treatment for Eutyches : but Orthodoxy at that time


was never fair to a suspected Heretic.
Le Quien classes Stephanos to Salutaris Phrygia : and this
may be accepted. He places all Bishops of Hierapolis under
Salutaris, though in his Index he rightly distinguishes two
cities Hierapolis, one in Pacatiana, and one in Salutaris.
In the Second Council at Ephesus 449, Stephanos of Hiera­
polis sat among the metropolitans and pronounced in favour
of Eutyches the heretic (Le Quien). Stephanos favoured heresy
and absented himself on purpose from Chalcedon, where a
gathering of the Orthodox was convoked by an Orthodox
Emperor. Therefore, in 451 at Chalcedon, Hierapolis was not
present, and apparently not represented in anyway. Philippo-
polis (*) in absence was signed for by Nounechios of Laodicea.
What was the city of St. Philip ? It was a city whose Church
was dedicated to the Saint and was dear to its population on
that account. Similarly, we find in the Ignatian Council
George Bishop of St. Kyriake, a town unknown to me, and
apparently unknown to Le Quien ; but the city of St. Kyriake
can be found : it was Nicomedia. (2).
St. Kyriake is the martyr of Nicomedia, in 303 July 7 :
it might be expected that that metropolis should have a
Church of St. Kyriake. This expectation is confirmed by the
records. George of Nicomedia was present at the Photian
Council 879 : he was a friend and supporter of Photius (who
addressed Ep. 24 to him : Le Quien I 593). Further, Photius
addressed Ep. 17 to Joannes of Nicomedia as an enemy.
Joannes was Ignatian, George Photian, metropolitan of Ni-
comedia. Whither they were contemporary rival Bishops, or
were successors is not known to me ; but probably could be
estab lished : I have not at command the necessary books.

(1) It has been maintained that the considerable town of Tefeni is


[άγιο' Σ]τεφάνου (CB, eh. VIII, IX) : (άγιος) Θεοφάνιος or [αγία]
Θεφάνεια might be also considered, as Θ and Τ interchange. It was
the Christian, Karamanlı the Moslem town ; but Christianity disap­
peared gradually and long ago.
(2) At Nicomedia another St. Kyriake is mentioned on March 17,
probably by confusion with St. Kyrike of Greece, March 16. Steph-
anus II was metropolitan of Nicomedia in 997 (Le Quien).
10 W. M. RAMSAY

Similarly it may be expected that the city of St. Philip


can be detected. Hierapolis was preeminently the city of
Philip the Apostle, δς κεκοίμηται εν Ίεραπόλει with his two
daughters, who lived there to old age as virgins, while an­
other daughter was divinely inspired (i.e. as prophetess)
and died at Ephesus (Polycrates of Ephesus ap. Euseb. H.
E. V 24).
It is now clear why the Bishop of Hierapolis is not mentioned
at Chalcedon : the metropolitan of Laodicea signed for
Tatianos the Bishop of Hierapolis Philippopolis (*). Several
of the Bishops for whom Nounechios signed were apparently
Heretics (2), and the Metropolitan seized the opportunity
of signing on their behalf : they had not gone to take part in
a Council where Orthodoxy would be supreme (see below
on the evidence). Unimportant cities might be too poor to
send their Bishop ; but there must have been a strong effort
on the part of the Orthodox Bishops to be present at this
important Orthodox Council, which was to confirm Ortho­
doxy and condemn Nestorios decisively (3).
Before 458 Tatianos had died and was succeeded by Philip­
pos. There was a tendency to recur to names of early Saints
of a city,e.g. Aberkios occurs three times as Bishop of Hiero-
polis in Salutaris : doubtless each was Orthodox and repeated
the name of the anti-montanist Champion 170 - 192 A. D. (4)
Claudius Apollinaris, Bishop of Hierapolis in Asia, was a
champion of Orthodoxy under Pius (137-161) : to which of the
two cities did he belong ? Le Quien classes him to Salutaris ;
but he almost ignores the great Hierapolis.
It may b e a pure coincidence ; but yet it deserves note that
Andreas Φιλίππου ( ) was present at the Council of 692 (a

(1) Apparently he hated even the name Hierapolis and substituted


for it Philip's City.
(2) Attoudda and others were Heretic.
(3) He had been condemned at Ephesus.
(4) Hierapolis, never Hieropolis, is the name in all Byzantine rec­
ords of both Bishoprics.
(5) Φιλίππον(πόλεα)ς) according to the Byzantine form, has lost
the second word : this is common ; forms like είς την Φιλίππου often
occur in the later historians.
PHRYGIAN ORTHODOX AND HERETICS 11
pseudo-council and condemned). Le Quien regards Andreas
as of Philippopolis , not of Philippi (Φιλίππων) of Mace­
donia, nor of Philippopolis metropolis of Thracia ; and
appearance is with Le Quien, whose reasons are good. Andreas
signs peccator episcopus Philippi.
That Hierapolis-ad-Lycum should have a tendency towards
Montanism with its woman Prophets, was natural. St. Philip
the Deacon had also daughters who prophesied (Acts, XXI,
8), and there was much confusion between them. The city of
Philip probably became sympathetic to Montanist and Heret­
ic prophetesses. The Bishoprics which came or were placed
under that metropolis may be suspected of the same religious
colour. We note that Attoudda a Hierapolitan Bishopric, was
one of the absentees at Chalcedon, where Nounechios signed
for him. See p. 14.
Our hypothesis is that Hierapolis, six miles N. of Laodicea,
became a Heretic rallying point in centuries IV and V ; and
that old pagan religious connexion (*) and new Christian sym­
pathy made a group of neighbouring Bishoprics, Attoudda;
Mossyna Dionysopolis, Hyrgaleis-Anastasiopolis, and Mot-
ella-Pulcherianopolis go with it.
The five Bishoprics grouped under Hierapolis in the early
Notitiae represent an arrangement that gave expression to
this difference : two groups in the district gathered round
the two cities, which gradually became rival Christian metro­
p o l i s : Attouda, Mossyna, Konioupolis, Sitoupolis (2), Medele-
Motella, are divided from Trapezopolis, Kolassai or Khonai (3)
These are grouped round Hierapolis and round Laodicea
respectively in the early Notitiae.
The Orthodox Church, when it triumphed under Theodos-
ius II 408-450 A. D., accepted the division, only attempting

(1) C.B., t. I, p. 85 f.
(2) Konioupolis, Sitoupolis, are popular names used in Century IV :
see below on Hierocles, p . 27.
(3) The fact that Trapezopolis alone in the lower Lycus valley re­
mained true to its connexion with Laodicea may explain why in late
Notitiae it is ranked next to Laodicea. In the early Notitiae it is next
to the last, while Tiberiopolis, Azanoi, Ankyrosynaos are first.
12 W. M, RAMSAY

to appoint Orthodox Bishops. That is the way in which the


Orthodox Church managed its cause : it apparently ac­
quiesced, but gathered the fruits of victory.
Can this hypothesis be extended to explain why at some
later time before 787, even before 750, the middle Notitia (De
Boor's, which he dates about 750), separates a group, Ha
in Northern Pacatiana from Laodicea and places them un­
der Hierapolis ? 0) No evidence is known regarding these
obscure Bishoprics, Ancyra, Synaos, Tiberiopolis, Kadoi,
Aizanoi ; but they adjoin the Tembris Valley, where Monta-
nism was strong,and where Mr Buckler read the title Nova-
tian in a long epitaph or group of family epitaphs (publish­
ed in JRS., 1929, p. 58 by Professor Calder) : and Kotiaion,
which adjoined Aizanoi, was strongly Heretic and murdered
four Orthodox Bishops in succession. Those seven Bishoprics
form a local group ; but Kotiaion was not in Pacatiana ; and
ecclesiastical organization did not desert the provincial
division : the system of Themata was introduced for military
reasons about 700 and controlled the civil administration,
but never the ecclesiastical. There is therefore reason to think
that this division of Pacatiana also arose amid the dissensions
between Orthodoxy and Heresy.
The evidence of De Boor's Notitia is uncertain. In it Synaos
appears last of the Laodicean Bishoprics, and Sanaos is omitt­
ed, as it is omitted in the earlier Notitiae. But the same Notitia
also mentions Synaos in its proper place in the Northern
group under Hierapolis, so that, in view of the many bad
misspellings in this Notitia, it seems most probable that
Sanaos is here meant, not Synaos : error between Sanaos and
Synaos occurs in other Notitiae. De Boor's Notitia in that
case mentions Sanaos, and agrees with the later Notitiae, as
it does in other cases.
Was this division of Pacatiana devised by the Empire for
civil and administrative purposes ? or was it specifically
ecclesiastical ? It serves no military or administrative purpose.

(1) Le Quien assumes that both groups were attached to Hierapolis


at the same time, disregarding the early Notitiae.
PHRYGIAN ORTHODOX AND HERETICS 13

Unification, not division, was the imperial policy : the pur­


pose was perhaps to prevent religious quarrels within the pro­
vince : in that case the reason still lies in religion. If we knew
more about the provincial administration, we should be able
to specify the circumstances more precisely. It is, however,
highly improbable that this division affected the civil ad­
ministration of Pacatiana. It would be awkward for ordin­
ary government to divide a province into two parts, so that
one group of cities was administered from one metropolis
and the other group from a metropolis in the same valley
6 miles distant : we must dismiss the supposition. Hierapo-
lis-Philippopolis was a religious metropolis, but the governor
of the whole province resided at Laodicea (x). Theodosius
proscribed the heretics in 428.
The southern group of Bishoprics had an ancient pagan
origin : Hierapolis was the primitive religious centre : Lair-
benos Apollo ruled from the Holy City over a wide extent of
land : many of his villages had been made autonomous cities :
now under Christian rule his power revived in a Christian
form. It was really a reversion from European constitutional
to Asiatic religious government. The Roman Empire (2) was
becoming Orientalized. One out of many examples of rival
Bishops is Theodoros, Ignatian metropolitan of Caria, made
metropolitan of Laodicea by Photius. He then went back to
the Ignatian party and was present at Syn. VIII in 870. Sisin-
nios was also present in 870 : he had been substituted for
Theodoros by Ignatius. In 879 Symeon (formerly of Neai
Patrai was present as (Photian) Bishop of Laodicea with
Paulos (Ignatian ?)

(1) There remains the possibility that the governor of Pacatiana, in


order to avoid quarreling when the cities sent representatives to him,
might order the Hierapolitan cities to Hierapolis, and meet them
there, six miles from his official residence (πραίτώριον).
(2) It was in name always Roman, never Hellenic. Arabs speak al­
ways of raiding the land of the Romans. The Turks conquered Rum,
and the Seljuk Sultan at Konia was Sultan of Rum. Shakespeare pron­
ounced Rum, not Rome. Constantine Them. p. 13 ., says that Βέμα,
contrary to usual custom, was taken not from our language, but from
Greek. Anna contrasts Romaic with Hellenic.
14 W. M. RAMSAY

Nounechios of Laodicea signed in 451 on behalf of


Heraklios і ѵ
Philip Πελτών
Antiochos πόλεως Σανάων (Latin, civ. Neas) : Heretic ?
Matthias Τημενοθνρων
Gaios πόλεως Άλιηνίου (Latin Egarorum, Aliou, Aliorum)
Euagoras πόλεως Ίλούζων
Άράβιος πολ. Συννάων (also Άράμιος) : Heretic ?
Philadelphios Άθανάσον
Epiphanios Κολάσσων : Heretic ?
Zosimos Θέμισσου (Le Quien corrects to Θαμψίον)
Tatianos Φιλίππονπόλεως : Heretic ?
Symmachios πολ. Άττύδων : Heretic ?
As we have seen, there are some signs of this division at
Chalcedon in 451. The fact that Bishops subject to Hierapolis
sat along with those of Laodicea does not bear on the question,
as will appear. It is more important to notice that Stephanos
of Hierapolis Sal. attended the heretic Council of Ephesus
448-9 and voted in favour of the heretic Eutyches. Absence of
a Bishop from a Council furnishes no evidence, but present
at a Council condemned as heretical is strong evidence. (*)
Alia is a Bishopric of doubtful name. In 451 Nounechios II
of Laodicea signed for Gaios πόλεως Άλιανών (Lat. Alion,

(1) A note, drawn from Le Quien, III, 1123, on a quaint episode


in the history of Hierapolis may be added.
Hierapolis of Salutaris was made the seat of a Latin Bishop­
ric in cent. XV, with Bishops (1) John,(2) Gerlacus consecrated
24 Jan. 1449, (3) Judocus (14 May 1453), dies 25 Jul. 1470, though
he demitted several years earlier, (4) Johannes II died 23 Jul.
1456, (5) Ulric 1456, (6) Goswin S.T.P. 1469, but as he could not
go to his Bishopric propter infideles, he was allowed to officiate in
Utrecht : he died 31 March 1475, (7) Guillelmus 1478 (uncertain
if Hierapolis in Arabia or in Phrygia is meant), (8) Vincentius 20
Dec. 1490. This Bishopric is always said to be in Phrygia sub ar-
chiep. Synnadae (or Synnadorum) which illustrates the wide-spread
error about the two Phrygian Bishoprics (pointed out by Le Quien
in his Index, but admitted in his list of the Bishops of both cities
classed as of Salutaris).
PHRYGIAN ORTHODOX AND HERETICS 15
Aliorum). In 553 Glaukos Alionorum civ. Phryg. . prov.
was present. In 787 Leon 'Αλέων (Le Quien corrects to Αλίων
Aliorum). Hierocles has 'Άδιοι probably a scribal error ; but
we ask why "Αλιοι4 Is it from Αλιηνοί, or Άλιανοί4 Hierocles'
Βρίανα is elicited from Βρία, Βριανών πόλις. Radet, En Phry-
gie, p. 114, takes Orina as correct, the κλήρος Όρίνης of
Salutaris.
That the long Seleucid name Themisonion was shortened
locally is seen in Themesianensis and πόλεως Θεμισσών Θε-
μισών for the Bishop of Themisonion (coins : Θεμισόνιος Hier­
ocles) : Θαμψιονπολις, i. e. πόλεως Θαμ(π)σιον9 points to
Themsion with ethnic Θεμσιανών gen. plur. as the local form.
The ethnic gives a form of the title ο Θεμσιανών (επί­
σκοπος), latinised Matthias Them(e)sianensis. This diocese
was united with the adjoining imperial Estate Phylakaion
(Filaction Tab.Peut.) as a joint Bishopric (x). The estates were
called "Αγαθή κώμη (Agathicum in Chron. Marcel. Com. 494
A.D). Hence 'Αγαθή Κώμη appears in the early and the mid­
dle (De Boor's) Notitiae, Θαμψιονπολις in the late Notitiae (2).
Le Quien does not mention any Bishop of Thampsioupolis
(late Notitiae) ; but Joannes Tampsii in 870 belonged to this
city. There is often a strong resemblance between the names
of the late Notitiae and those in the Councils of 870 and
879.
The following Bishoprics of Pacatiana in the Notitiae are
unknown to Le Quien or in any Council :
(1) Oraka, Orina, Thampsioupolis, Oikonomos or Justinia-
nopolis. Orina error for (Alina), assimilated to Oraka above.
Oikonomos or Oikokome (both accur). Justinianopolis was a
revived Pepouza, restored after destruction by Justinian,
but never admitted as a functioning Bishopric.
(2) Ikria, Agathe Kome, Tripolis, in early Notitiae. Ikria
is an error for Bria (compare Siklion Not. VIII, IX, for
Sib lion), which isBriana of Hierocles and Bria of Coins, but

(1) See . ., I, p. 262.


(2) No Bishop of Agathe Kome is known to me ; and Le Quien does
not give the name.
16 W. U. RAMSAY

practically was not a functioning Bishopric. It was a small


town, not far south of Sebaste (*). Agathe Kome is Themisonion.
Claudius Apollinaris, Bishop of Hierapolis Asiae, was a
champion of Orthodoxy under Pius. There is no evidence to
which H. he belonged. Le Quien classed him to Sal. ; in CB,
I, p. 120, I classed him to . only on the ground of prefer­
ence for the more famous city. Perhaps Le Quien is right,
with the result that the Pentapolis was for long a great seat
of early Christianity and of Orthodoxy in Cent. II. The fame
of Avircius Marcellus rose out of the accident of his tombstone
and its epitaph.
III. A third group of Bishoprics in Pacatiana consists of
VIII. IX. I. DE BOOR HI, X.
Akmonia omitted Akmonia Akmonia
9
Siocharax omitted Ώρακα(2) "Ωρακα
Dioklia omitted Diokleia Diokleia
Aristion omitted Aristeia Aristeia
Kidyessos omitted Kedissos Kedissos
These five Bishoprics are omitted in the early Notitiae, but
are placed under Laodicea in the later, in the middle Notitia
(De Boor's, dating about 760) and in 787 (Nicene Council) (3).
In De Boor's Notitia Akmonia ranks immediately after Lao­
dicea, and in the later Notitiae it is placed third, coming after
Trapezopolis. No topographical order can be traced in the
Notitiae of this province. Was the order due to some idea of
dignity ?
The change in this case perhaps corresponded to economic
and military facts, with no relation to religious facts (4). When

(1) Presumably it had a brief Episcopate, and hence got a place in


the lists, which it never lost ; but it was too poor to afford to send its
Bishop to a Council and pay his expenses.
(2) Dr Zingerle has proved that this was a real , not a mere cor­
ruption ; but it probably arose out of Atiocharax Siocharax Ocharax
Orax. Compare Acharakokometes becoming Charakometes see HG,
431.
(3) They were not all present at Nicaea, only Akmonia.
(4) It is true that these five Bishoprics border on the group attached
PHRYGIAN ORTHODOX AND HERETICS 17

the Empire was struggling for life, it was necessary to unify


the administration of Pacatiana to the utmost, and the Church
followed the State system. The Themata were in force by this
time, at first a purely military system, but soon affecting
the civil administration. The provinces, however continued
to be the basis of ecclesiastical organisation, which never
recognized the Themata.
Hence arose the unique episode. Akmonia and its four
cities by the Eastern Highway were made, perhaps by Justin­
ian, or by Heraklios, a separate administration to guard this
important route, traversing a Kleisoura towards which many
roads converge in each direction (x). In a country which had
been much exposed to invasion this long pass was an important
feature in organizing the defences, (2) and the ecclesiastical
system was at first determined by the military and civil si­
tuation. The experiment proved unsatisfactory : it did not
strengthen the administration, and it was abandoned. Things
relapsed into their former condition.
Such seems the best explanation : the hypothesis suits the
conditions ; but in this almost wholly unknown land the facts
are too few to give confidence. Hardly any well recorded in­
vasion went through this Kleisoura ; yet many armies must
have traversed it, but hardly a record remains. The later
Byzantine historians about 1000 to 1200 did not know it, and
omit it from their narrative.
I believe that several marches in obscure campaigns of the

after 750 to Hierapolis on religious grounds ; but that gives no reason


to think that the religion was the cause of the special treatment of these
five.
(1) My experience, 1881 to 1887, tested the importance of this pass t
I was eager to try every road and not to repeat the same route, yet,
while seeking to discover alternative ways, I found that nine times,
from diverse directions, I was traversing this pass. The Railway now
crosses by this way.
(2) The Kleisouratch, to use a term that was familiar in the later
Arab wars, would reside at the strong fortress of Akmonia* The Kleis*
ourai which were important in the Arab wars lay across Taurus and by
theViaPisidica (J.H.S., 1923, p. 89, Klio, X X I I I , p. 249).
BYZANTION. VI. — 2.
18 W. M. RAMSA.Y

Comnenian wars led through this Kleisoura ; but each case


involves a hypothetical reconstruction of a campaign, where
the record contains no details ; and I omit topography here.
This pass lies too far north and west to be important in the
Arab wars from 641 to 961. The Kleisourai that were really
important and were traversed by many raids lie further east
between Lycaonia and Cilicia, or Cappadocia and Commagene
and Syria, or further south. The Maeander and Lycus valley
route carried the Arab Armies to the west coast, though, if
historians were accessible to describe the western raids, it
would probably be found that the raiders retired by the Ak-
monian Kleisoura (a). If I might add one more hypothesis,
Heraklios developed this Kleisoura and its guard (610-640)
and its remoteness from the Arab raids under his successors
led to the abandoning of the guard.
In this well-marked topographical group along the great
Highway, which led from Smyrna by Philadelphia to Sivas
(Sebastea) and the East, Akmonia was a fortress and a centre
for the troops that guarded Asia (2) during earlier centuries.
It lost importance in the middle Byzantine period. (3)
The absorption of this group in the general scheme of the
Province was accepted under the Orthodox Emperors.
Bishops : (1) Optimus, Bishop of \.κάαμίας της Φρυγίας was
promoted to Antiochea Pisid. before 381 (4) : (2) Gennadios
signed at Chalcedon 451 : (3) Theotimos signed the synodic
decree of Gennadios Patr. in 459 : (4) Basilios 692 (see Valen­
tía) : (5) Paulos 787 : (6) Eustathios repented of having

(1) À strategist would haVê guarded this pass, wneti Arabs penetrated
by the Lycus route ; and I do not doubt that this happened.
(2) See a paper on Roman Garrison Troops in JRS, 1930, 159
Alia (v. p. 27) was not in Group III, and cannot have been on the
Kleisoura. Therefore Islam Keui was not the site.
(3)Pläces like Temenothyrai and Traianopolis gained proportionately.
Asignios of Traianopolis (Tranoupolis) represented Laodicea at the
Council of Constantinople 536.
(4) Le Quien corrected to Akmonia rightly, as I think. Egdamana,
Gdanmaa, Glavanla, could not be ranked in Phrygia during the Byz­
antine period.
PHRYGIAN ORTHODOX AND HERETICS І9

favoured Photios ; but was present at his restitution in 879.


Akmonia has a fairly frequent representation at the Councils,
and no heretical leanings are recorded or indicated. Kidisos,
Kidissos, Kydissos/was represented at Chalcedon by Noune-
'Chios of Laodicea : its Bishop is otherwise unknown till 870
and 879 (5).
Dioklia was represented at Ephesus, 431, and at Chalcedon
451.
Aristion, Aristeià, appears in the lists of Chalcedon and at
Concilium Photianum 879.
Nothing suggests that the history of this group of Bishop­
rics and of the Kleisoura along which they lay was in any
way connected with religions conditions. The Bishoprics
were represented fairly well at the most orthodox Councils,
and there is no trace of heretical strength in any of them. In
this respect they may be contrasted with the first two groups
connected with Hierapolis and with the last group, at which
we must now glance.
IV. Omitted in Early Notititae : all given under Laodicea
in late Notitiae.
VIII. IX. I. De Boor III. X. XIIL
760
Kolossal omitted * Kolassai Khonai
Keretapa omitted Khairetopa Khairetopa
Oualentia omitted omitted omitted
Sanaos omitted Synaos Synaos
Lounda omitted Ardida Lounda
Tripolis Tripolis — —

Keretapa is mentioned in the Narratio de Miraç. Chon. as


in the territory of Khonai. Sanaos lies on the higher ground
on the great Highway east from the valley of Khonai. Kolas­
sai was a bishopric subject to Laodicea till it was destroyed
by the Arabs about 760. As a city it never revived.
Khonai, which existed already a κώμη, was recognised as

(5) Kydissos is wrong identified by Le Quien with Ptolemy's Hyd-


issa in Caria.
20 W> M. RAMSAY

representative of Kolassai. The group of three Bishoprics,


all probably destroyed (x), Keretapa, Sanaos, Lounda,
must have been closely connected with Kolassai.
Investigation by the Notitiae alone ends in a series of pro­
blems, which have not been solved by Gelzer and De Boor ;
and I do not venture further.
The few facts known about the Bishoprics are more illu­
minative.
As to Kolassai, its destruction by the Arabs, though un­
recorded, may be accepted as certain. In its exposed situation
its capture was inevitable, because it was necessary to the A-
rabs and easy to achieve (2).This happened later than 713,when
Antiochea Pisid. was destroyed, and not later than 798, when
Harun's army took Ephesus. It was earlier than 787, when a
Bishop Kosmas Κολοσσών ήτοι Χωνών was present at Nicaea:
the double title presumes that Khonai had succeeded to the
rank and honour of Kolossai : the grecised spelling shows
that Kolossai was remembered as a fact of past history, not
existing in the mouths of men. It is still a Bishopric in De
Boor's Notitia under Laodicea (presumably 750 A. D.).
Le Quien remarked, and he is followed by every one that has
since written on the subject, that the Kolossian Heresy of
St. Paul's Epistle continues in the Byzantine period. In the
other Bishoprics of this group there are, in the very scanty
records, sufficient signs to show that Heresy found a conge­
nial home in the district. How far these can be used to explain
the omission of the group from the Orthodox Notitiae remains
uncertain. Evidence is conclusive against the idea that the
group was separated officially from Laodicea and placed under
a different metropolitan. The towns show signs of heresy and
trouble : they are omitted in the early Notitiae : they appear
again in the later official lists,

(1) Sanaos-Valentía must have been destroyed by the Arabs at the


time as Khonai, and on the same raid. On Valentía, v. p. 22.
(2) There is a Byzantine Castle high above the modern village Honas
on a peak putting out from M. Kadmos (8000 ft. high) : see my Church
ћ the Rom. Emp. p. 468 and C.B., I, p. 208. Hamilton saw many re­
mains of antiquity, I, 508-511. I was there in Oct. 1881 for a night,
hut saw none.
PHRYGIAN ORTHODOX AND HERETICS 21

The Miracle at Khonai on 6 Sept. and the appearance of the


Archangel Michael, has always appeared tome t o b e a here­
tical story,which arose out of the remarkable natural features
of Kolassai and the ravine through which the Lycus flows
below the city for some miles. The heretical character of the
tale was eliminated 0), and it was transferred to Khonai,
which it does not suit, as the foundation legend of the great
church of Michael ; and we may take it that this Church was
built (or rebuilt and enlarged) as the Cathedral of the metro­
politan of Khonai, when in 860 its Bishop Samuel was promo­
ted Metropolitan.
Kolassai appears in two lists of cities at μετωνομάσθησαν
(Parthey in App.) : Khonai is Kolassai, ΚολασσαΙ αϊ Χώναι.
At Chalcedon in A. D. 451 Epiphanios was Bishop Κολασ-
σών(2) : at Concil Quinisext. in 692 Kosmas Κολασσαής appears
a strange form : Kosmas was apparently not skilled in the
Greek language and spelt his city Κολασσαη, gen. Κολασσαής (3).
We may compare the inscription at Zazadin-Khan 4 hrs.
N.-E. from Konia (Ikonion) :
Άργάνγελε βοή[θί ro]v χωρίου Καπονμαής a versus politicus,
where we may accent as Kosmas did Kolassa
Although Hierocles gives the name Κολοσσαί, other evi­
dence proves that Κολασσαί was the Anatolian name, grecized
Κολοσσαί from Herodotus onwards to give a meaning. There
was another Κόλασα in the Kaystros Valley, called Καλοη by
Leo Diaconus, a native, Καλοη, Καλλοη, (4) in the Notitiae, and
Κολοσή by Hierocles : its modern name closely resembles the
original name : Keles. The lake Koloe, where baskets dance
and the Lydian chiefs of Sardis were buried, also the vil­
lage Koloe (8 hrs N. of Koula in the Katakekaumene), are
probably the same word. That a town and lake bear the same
name is Anatolian fashion. Double σσ in Κολασσαί pro-

(1) The same fate befell the Acta Pauli et Theklae. On the Miracle see
the text in Bonnet Narratio de Miraculo Chonis patrato.
(2) Nounechios metropolitan of Laodicea signed for him, and for the
bishops of Sanaos, Φιλιππονπολις (Herapolis) Attoudda etc.
(3) Le Quien gives Κολοασάης in Gone. Trull.
(4) Καλοη, Καλλοη, is a grecism modelled on καλός - κάλλος.
22 W. M. RAMSAY

bably shows that the sibilant was not dental : cf. Vavaaaa
Πρεγία Queen of Perga (J.H.S., 1880, p. 247).
At Nicaea in 787 Dositheos was Bishop Χωνών ήτοι Κολοσ­
σών. The name Κολοσσαί had in 787 become historical and was
used in its literary Greek form, not in the local pronunciation
of a living city.
Samuel was Bishop Χωνών in 860. He had been hitherto
subject to the metropolitan of Laodicea : now he was made
αρχιερενς, and in 879 he was present as metropolitan. Con-
stantinus metropolitan was at і 1) Alexii Patr. 1038. Ni-
kolaos was metropolitan in 1066 and 1080, Niketas in 1143 (2).
Theodoulos of Khairetopa was degraded as an Arian at
Concil. Seleuc. ense (v. Socrat. II, 32, Philostor. VII, 8). After
the death of Theodoulos, Eunomios, Arian Bishop of Cyzi-
cus, appointed in his placeKarterios and, when he died shor­
tly after, Joannes : all obviously Arian.
Valentía was made a Bishopric by Valens, and therefore
was probably heretical from the beginning (3). Evagrios,
Bishop of Valentía, championed the rights of Nestorios at
Ephesus in 431. This proves a leaning towards Nestorios at
Valentía in the time of Theodosios II, though Evagrios ex­
plained that he championed only the right of Nestorios to
fair hearing : a thorough-going Orthodox partisan would not
have advocated a fair hearing, but would have shouted
with the rest « away with him : tear him in pieces ».
Basilios πόλεως Κολωνείας Πακατ. 692 where Le Quien
corrects to Βαλεντίας, but more probably Άκμωνείας is the
true reading : (v. p. 18) : Λ and Mare confused (e.g. in -
κάων for Μαλακώπαια. so Professor Grégoire writes to me). I

(1) He was Metropolitan without subordinate Bishoprics (like Am-


astris, Katana, Larissa-Neai-Patrai, etc.), which is apparently implied
in the record that ho was elevated άρχιερεύς in 869.
(2) Krumbacher mentions that he was godfather of the historian,
who was born about 1150 : see Byz. Litt, gesch., p. 87, and Nic. Acorn.
Chon. p. 284 (Bonn).
(3) There is little resemblance in spirit or doctrine between Arians
and most other Heresies, such as Montanism, Novatianism, etc. ; but
Heretics, however they hated and would have persecuted each
other were united against the Orthodox.
f € ^i i ^ \ * pnţ
Y ¡KA f^π°^ί¡ °Λ| і
i° І %

Sc*kofr«t

¿»intel α| Lhurch Door«

PL 1.
PHRYGIAN ORTHODOX AND HERETICS 23

admit that interchanges with in "Ιβρια, often 'Ίκρια in


Notit., and Siblion becomes Siklion in Not. Pantaleon was
Bishop Βαλεντίας in 787.
Lounda, a near neighbour of Dionysopolis and of the Hyr-
galeis, is mentioned as a Bishopric in the late Notitiae, and
at the Second Nicene Council in 787 : and it appears in Hier-
ocles' list, but it does not appear in the earlier Notitiae.
One possible, and even probable, view is that Keretapa,
Sanaos and Lounda were destroyed by the Arabs and were
united in one Bishopric and called Tripolis during the period
of the early Notitiae, after Kolassai was destroyed by the
Arabs and was no longer a city. The other three, being small
places, were not so easily destroyed : the inhabitants fled,
leaving their poor houses to be destroyed : after the Arabs
had departed, the people returned, repaired their homes,
and the town was little worse, except that some of the popul­
ation were caught and killed. Kolassai could be destroyed,
because there was something to destroy. There were no Coun­
cils in this period. Hence a Bishopric Tripolis in Pacatia-
na (x) according to the early Notitiae.

II. ORDER OF PRECEDENCE.

The order and precedence of the Metropoleis was very


strictly fixed in later time. It seems to begin from Theodos-
ius II ; but a proper study of his work is a desideratum.
Gelzer and De Boor take practically no notice of his influence
on ecclesiastical organisation. The order of the suffragan
Bishops in each province is an unsolved problem.
The lists of Bishops present at the Councils are very useful,
and will be much more useful when the Acta are properly
published. He that has toiled at the Acts of the Nicene
Council in 325, and then worked with Turner's edition of the

(1) Tripolis, or Trikomia (which is frequent), was a name for three


villages united in a koraopolis under a Bishop. Tripolis in Lydia is
mentioned in the same Notitiae, so that transference from Lydia tę
Phrygia is excluded.
24 W. M. RAMSAY

Latin texts appreciates what service can be rendered by a


good editor.
I may put down here a few notes on the order of enumeration
at the Councils both of metropolitans, Archbishops and Auto-
kephaloi, and of the suffragans in the various provinces. The
Church accepted the civil list of provinces ; but at Chalcedon
it refused to have regard to changes which were made from
time to time in the civil provinces : when a province was divi­
ded into two, a separate metropolitan Bishop was appointed
for each, but the original metropolitan for the undivided
province retained the right of ordaining Bishops. That was
specially enacted in respect of Bithynia v. p. 3.
At a Council in Iconium of Phrygia Q) held in 256 or 258
Bishops of Cappadocia, Cilicia, Galatia and other neighbour-
ring Provinces, the question of the validity of Baptism by
Heretics, Kataphrygas and all others, was discussed. No list
of Bishops present is known : see Cyprian Ep. 75 (and enclosed
report sent by Firmilianus of Caesarea .). Again at a
Council held in Synnada of Asia in 258 the question of such
Baptism was discussed. No list of Bishops present is known. In
both Councils such Baptism was pronounced invalid.
Several other Councils were held, chiefly in Africa. That re-
baptism was necessary was the opinion in most cases, but
difference of opinion was great. Councils which thought
otherwise were declared Heretical. Many other Councils
were held, in that century, but they are useless for our pur­
pose.
When lists are given, they are usually only of personal
names, not of towns.
At Concil. Ancyranum 314, the order is
Antiochea Syr. Coel.
Caesarea Pal.
Ancyra Gal. I.

(1) Here Iconium of Prov. Galatia is called by the racial or linguistic


name Phrygia. The Church adopted later the civil classification into
provinces as its basis. In the Christian Empire, the civil provinces must
be understood in all cases, unless good reasons to the contrary can bę
Şiven. I know ,
PHRYGIAN ORTHODOX AND HERETICS 25

Tarsus CiL
Amasia Hellesponti (leg. Helenoponti)
Iuliopolis Gal. I.
Nicomedia Bith.
Zela Armeniae Maioris
Iconium Lycaoniae.
Laodicea Phryg. .·
Antiochea Pisidiae (sive Cariae)
Perga Pamph. (Pisidensis in MSS).
Neronias Cilic.
Caesarea . I.
Neocaesarea Pont. Pol.
Epiphania Cil. II.
Germanicia Coel. Syr.
Neapolis Palest.
There is here hardly a trace of the precedence of later time.
The provinces are the administrative provinces, Capp. Cilic.
and Gal. being divided. This list must have been touched up
later time.
At Concil. Nicaen., 325, there were 318 Bishops present ;
but the lists contain 221 names or fewer : About 271 personal
names are given without sees in Mansi II, p. 6200 f. No signat­
ures and precedence are preserved. Lists classified according
to towns and provinces are not contemporary (*). At Council
in Gangra, 326, about 15 personal names are stated.
At Concil. Antiochenum 341 there is a partial list classified
according to provinces, probably not contemporary : no sign­
atures are preserved : no order is apparent.
The Councils of this Century IV are innumerable, and my
small knowledge of them has discovered nothing for the
present purpose.
Provinces of Asia Minor represented at Cone. Sardic. 341
according to Theodoret II 6W Asia, Caria, Bithynia, Helles-
pontus, Phrygia, Pisidia, Cappadocia, Pontus, Phrygia alia,

(1) If they were contemporary they would form part of the official
record of the Council, and be complete. The total number of Bishops
is 221 or even fewer : evidently the lists grew shorter as names were
lost. Western Bishops were omitted.
26 W. M. RAMSAY

Cilicia, Pamphylia, Lydia, Insulae. This is proof that


Phrygia had been divided, Cilicia and Cappadocia were divi­
ded later. The same list is given in a statement of the Coun­
cil, Mansi III, p. 74 (also shorter lists).
In 365 or 372 the Bishops of Illyricum write to the Bishops
of the Asian Diocese, Phrygia, Carophrygia, and Pacatiana :
these apparently are Salutaris (a name not yet invented),
Caria, and Pacatiana. The Council of Tyana 365 has little
recorded.
At Concil. Const. 381 the provinces represented are Cilicia,
Cappadocia, Armenia Minor, Isauria, Pamphylia, Lycaonia,
Pisidia, Lycia, Phrygia Salutaris, Phrygia Pacatiana, Caria,
Bithynia, Pontus Amasia ; the classification is not official.
These lists, which emanate from the Church, show that the
civil provinces as they existed were taken as a basis for
Church use.
At Concil. Ephesin. 431, the lists show little attention to
order, but there seem to be some germs of the order of preced­
ence as in later time ; Cyrillus was more concerned with con­
demning Nestorios than with order. The three classes, episcopi,
clerici, laici, are separate (Mansi IV 1363).
Cyrillus brought a very large number of Bishops from Egypt ;
and these swamp the rest. Order after the Patriarchate begins
Caesarea
Ephesus
Melitene
Ancyra
Amasia
Side
There is a tendency towards the order of precedence, which
was fixed later.
At Chalcedon 451/the order of precedence is definitely
settled : that is clear in Actio VI, allowing for some absences
and some slight irregularities. Hierapolis was not present.
This might be intentional absence : the position of this
Bishopric was not definitely settled yet : in the list of Paca­
tiana iţ is evident that Hierapolitan Bishops are mixed up
PHRYGIAN ORTHODOX AND HERETICS 27
with the general list of the province (x). In 553 Auxanon was
Bishop of metropolis Hierapolis ; and Le Quien remarks :
cur metropolis hic dicatur, quando et a quo instituta, hoc me
fugit. In 680 Hierapolis is metropolis, and about 860 Ignatios
was appointed metropolitan of Hierapolis. In 1066 and in
century XII and later it is metropolis.
Both in 431 and 451 Melitene appears very high, showing
the influence of Cappadocia : this order did not establish
itself for Melitene. Thessalonica has special dignity, in this
Century, but history affected the place which it held.
It would not be possible to restore the order of precedence
from the lists of Chalcedon, but it is quite clear that the
Precedence was fixed though often disregarded. The same
remark may be made about other Councils, Especially the
Ignatian, 869-70, and the Photian 879 : the fixed order underlies
the lists and shines through them, but could not be restored
from them, if it were not known from the Notitiae. The Bishops
were too intent on business, making Canons and anathema­
tizing Heretics, to observe always the strict order : so at
least the Acta as edited (badly) show. In later times,when there
was little business af any serious importance, Precedence was
stricter and was treated as vital matter.

III. — HIERO CLES: DATE: PRINCIPLE OF


FORMATION OF HIS LIST.

Hierocles names in Phrygia Pacatiana two bishoprics—


Konioupolis : Sitoupolis—which evidently correspond to
Dionysopolis and Anastasioupolis in the Notitiae.
I tried to explain these strange names, never elsewhere
used, as corruptions ; but the- explanation is unsatisfactory;
by no conceivable process could Dionysopolis be corrupted
into Konioupolis (which has in fact the look of a reasonable
name). Anastasioupolis might conceivably become St(asi)ou
polis, Stioupolis, Sitoupolis ; but this is far-fetched. Sitou-

(1) That is no proof that a separation of Laodicea and Hierapolis


as two metropoleis in one province had not already occurred.
28 W. M. RAMSAY

polis was a name in common use, « City of Corn » ; and Kon-


ioupolis was also a name used in the district. The name of the
town 0) before 179 . C. was Konion, mentioned by Pliny
V 145 as a city of Phrygia, Conium. It has been sug­
gested by Rüge in P. W. (s. v. Ikonion) also by Radet and
Calder that Conium here meant Iconium of Lycaonia
but this view will not bear careful examination (2). Pliny
evidently regards Conium as archaic : in his list two cities
are unknown, Kelainai disused, Kolossai a dying city, Midaion
a great name of old history. Ancyra now was not of Phry­
gia, and Andria has recently been found through the goddess
Andeirene or Adeirene at Sari-Kaya, in Plinys' Obizene) (3).
Now Pliny, V 93, mentions Iconium as inland from the
south coast of Cilicia (Pedias and Tracheia), which is a good
description geographically and historically : Iconium had been
closely connected with the fortunes of Tracheiotis under the
early Emperors ; Polemon ruled both. That Pliny should
mention the same city twice in different regions, as Conium
and as Iconium, would not be very strange, but might simply
mean that he used two different authorities.
Again, in V. 95, Pliny mentions Iconium as the urbs celeb­
érrima of the iurisdictio Lycaonia, which had been treated
as a tetrarchia (of Galatia). This conventus is mentioned in
Cicero's letters frequently : Cicero held the assizes several
times at Iconium. : he counts this conventus as Isaurian,
whereas his Lycaonian conventus was the district which met
at Philomelion. Pliny's accounts of the various conventus,
and the cities in each iurisdictio, in 95, 105 f., Ill, 120, 122 f.,
are all derived from one authority (probably the Survey of
Agrippa, 12 . ).
That Pliny should mention Iconium twice in his description

(1) I also tried (but did not publish) Κονιονπολις as Oinoupolis,


Wine-city ; but among other objections the is a difficulty.
(2) I thought so for a time, but had to abandon the idea.
(3) Obizenen Lycaoniae partem PI. V, 147 (in Galatia provincia, in
a list of towns and peoples and tetrachiae). The unknown cities in
Pliny's list (145) are Karina and Keraine, on which speculation is free.
Probably Keraine is Xenophocis Keramon Agora near Trajanopołis ?
PHRYGIAN ORTHODOX AND HERETICS 20

of this country, in V, would (as is stated above) not be strange,


but that he should mention it three times, would be surprising
in this short sketch. The difference of form is explained
away, but not really explained, by Ruge loc. cit. The satis­
factory view is that Conium in 145 is different from Iconium
in 93 and 95.
Conium was once, like Kelainai, among famous towns of
Phrygia.
Hierocles clears up the whole problem : the name Konion
was kept as Konioupolis in local usage : the peasants of the
district did not adopt the name Dionysos for their god ;
they were not hellenised but remained purely Anatolian,
and they continued to use the old name Conium for their
town Q). Pliny's Dionysopolitas in 105 and his Conium in 145
were identical.
All authorities are reconciled and exhibited as accurate and
trustworthy on this view ; and there results from it a clearer
conception of the nature and intention of Hierocles' list.
Hierocles' Synekdemos also furnishes excellent topograph­
ical evidence. It follows order of locality and is the best guide
in regard to order in the lists (see De Boor's note in Zft f.
Kirchengesch. 1891, p. 411). Repeated experience since 1882
has proved its value. Hierocles and the Notitiae occasionally
introduce names which are taken direct from the popular
mouth and usage. The church and the saint were dear to the
people, Certain local names, hardly known to literature, were
preserved in the conversation of the people and attached to
the church and the locality : Thampsioupolis in the late Notit­
iae, Konioupolis in Hierocles, are examples : the peasants did
not always take up the names introduced by Kings and Empe­
rors ; and the revival of old pre-hellenic names in Centuries
VII, VIII, IX, proves that these were preferred by the people
to the official names, even when the latter were accepted by
the Church.
As to Hierocles I now reject the theory stated as possible

(l) See an account of the district in JHS 1Ô30. Le Quien, as so often,


was on the right lines : he saw that Konioupolis is a real name, but
compared it with Ptolemy's Konna.
30 W. M. RAMSAY

in my Hist. Geogr. p. 92-95, that Hierocles generally adopted


the list of Bishoprics as it existed in his time with slight
changes.OIt is true that,as every city had a Bishop according
to a law of the Emperor Zeno, a list of Cities was practically
equivalent in theory to a Notitia Episcopatuum, and that
therefore Hierocles approximates to an enumeration of
the Bishoprics before the reorganization (which is by Gelzer
and De Boor attributed to Justinian), and has great value
on that account ; but that was not the intention of Hie­
rocles, nor did he compile his list in that way. He mentions
various places which never became Bishoprics : he had some
regard for travellers' needs, and he gives names that were
local and popular : he is careful to distinguish Estates (of
the Emperor) from free cities : he uses a great variety of terms
for the Estates, showing that he followed local usage (2). Hé
speaks of κτήματα and κλήροι and δήμοι and χωρία (3) and very
often σάλτα (saltus) and ρ^ε (i. e. regiones, ρεγεώνες), ρεγη
and ρεγο. This subject needs a special article. But two points
may be added. In Hist. Geogr. loc. cit., it is said that « he
shows such intimate acquaintance with Hellespontus as to
suggest that he was an inhabitant of the province » (p. 94).
We can now recognize many more examples of local know­
ledge. Details which suggest knowledge of ecclesiastical forms
and names may be taken as proofs of local knowledge, for
the people were devoted to their Church and thought of
the local church as giving name to the locality (4). In the
expression ο Τιμβριάοων Θεμισόνιος, I would even recognize the
name of the Bishop of Timbriada, and not two Bishoprics.
Our present discussion widens the view taken in Hist. Geogr.

(1) Abbé î)uchesne objected strongly to my theory, as he wrote to


me. He was right. It obscured the truth, and was not guiding.
(2) The names Sabinai (see Klio, XXIII, p. 251) and χωρία Μιλνα-
δικά can hardly have been learned except through local information.
(3) Once in full χωρία πατριμόνια (shortened in popular use from
patrimonialia). The distinction between Maximianopolis and Ktema
Maximianopolis shows care and knowledge.
(4) τήν Φιλίππου πόλιν and Φιλιππούπολις denote a certain Bishop­
ric and City of Pacatiana, see p. 9-10.
PHRYGIAN ORTHODOX AND HEkETICS» 31

loc. cit. : the facts there stated can now be contemplated from
a new point of view, and become more significant.
As to the date of Hierocles' list, Wesseling demonstrated
that it must be placed about 530, before the changes of Justi­
nian operated. I accepted his proof like every one since ;
but it is to be observed that Le Quien is very confident that
the list belongs to the time of Theodosius II, and his opinion
is not to be lightly set aside. So much belongs to that time,
that the list may with Le Quien be said to describe the Empire
as Theodosios left it. Names of later Emperors (very com­
mon in the Notitiae Episc.) are very rare in Hierocles ; Jus-
tinanopolis takes the place of Konana in Pisidia ; and Anasta-
siopolis occurs in Caria. Le Quien,who must have noticed these,
would doubtless regard the former as a later intrusion and
the latter as derived, not from the Emperor, but from ayia
Άνάστασις. Many names are derived from the Constantinian
dynasty, from Diocletian's age and from Cent. IV (e.g. Valens),
names of Theodosius and his family abound, and later names
stop almost absolutely. Kiessling in PW suggests that there
was a later edition of Hierocles with a few slight changes.
Perhaps there were more editions. Combining Le Quien and
Kiessling we may now say that Hierocles compiled stati­
stics of the Empire about 460. His work was regarded as a
standard and slightly modified in an edition of 530. Statistics
of Church Organisation (Notitiae Episcopatuum) are known
from about 700 onwards (Not. VII, as proved by Gelzer and
De Boor) 0). An earlier Notitia is a desideratum. Constantine
Porph. selected and recorded that Notitia and probably it #
was the earliest known to him.
Kiessling in Ρ W, while accepting Wesseling's date, makes
an excellent suggestion : the Synekdemos was used as a com­
pendium of the Empire, and was subject to improvements
[In this way Justinianopolis was introduced] : 900 the work

(l) Unfortunately Phrygia is lost from this Notitia. VIII and IX


must take its place. Gelzer dates YIII a little later ab., 720, but De Boor
regards it as giving the same official list in the χαρτοφνλάκιον (Eccle­
siastical registers) : he explains the slight differences as scribal errors,
while Gelzer thinks that they are due to actual charges in the organi­
sation.
32 W. M. RAMSAY

of George Cyprius took its place as a handbook of the Empire


All study must be based primarily on Hierocles, whose order
is an admirable guide locally. Sometimes his principle of
enumeration is obvious (x), sometimes it is difficult to catch ;
but always it exists and is local. Phrygia. Salutaris begins
locally with the Pentapolis, and ends with four demoi as a
sort of appendix.

IV. — NOTITIAE EPISCOPATUUM.

Study of the Notitiae must be based on the work of Gelzer


and DeBoor. Little has been added, so far as I have ob served (2).
There is a good article by Kiessling in PW, Real-Encycl., on
Hierocles, from which I have taken a suggestion.
It was my misfortune that I could not use Gelzer and De
Boor in my Histor. Geography. Part of Gelzer's work was in
my hands a short time before the book was published,
owing to his kindness. De Boor's articles in Zft. f. Kirchen-
gesch. 1891-1893 were- too late. Abundant use of their work
belongs to a later period ; and I had to struggle alone with
difficult authorities, not yet completely published.
I hoped to find some successor to carry on the study of
Anatolia. Several friends of mine have done valuable and very
useful work : but they have selected other spheres of activity.
Professor Calder to whom I hoped to hand on my work, after
resigning to him for many years almost all epigraphic work (3),
has struck out new methods and principles, which have full
right to be stated ; but equal right and duty belongs to the
other side ; if he is on true lines my Historical Geography
might be committed to the flames,as its principle and method
of starting from the Byzantine lists is condemned by him,
also by A. Koerte GGA, 1897, p. 398.
There are many Notitiae later than III and X, but they are

(1) Often it is by river-valleys ; this is specially conspicuous in


Lycia and in Tracheiotis (Byz. Isauria).
(2) Conybeare published variants from some Armenian Notitiae
(translations from Greek) in Byz. Zft, and a few others have been pu­
blished without discussion.
(3) Since 19.4 my epigraphic work has been chiefly on the Right Use
of old Epigraphic Copies, JHS ; 1918, and Res. Gest. et Imp. D. Augusti.
PHRYGIAN ORTHODOX AND HERETICS 3Š

usually, or wholly, confined to the metropolitan and auto-


kephalous Bishops, and neglect the provincial suffragans
entirely. The latest known to me is in Brit. Mus. numbered
14, 174 (a MS. of Cent. XIV, very clear and good). This list
was perhaps taken from the χαρτοφυλάκων in Constantinople
direct and not merely copied from an older copy. It seems to
give the actual state of the Church under the Turkish admir-
nistration of Asia Minor an ' Hellas, when many sees had dis­
appeared through lack of Christians and Churches in their
territory.
Parthey's nos II, IV-VI, XI, XII, belong to this class, all
late.
For Phrygia Pacatiana the early class of Notitiae is VIII,
IX, I, which represent the organization of Justinian. Gelzer
and De Boor begin from that assumed arrangement, and do
not go back to Theodosius II408-450. Theodosius was devoted
to the Orthodox Church and concerned himself greatly with
its condition, convoking the two great Councils at Ephesus
431 and at Chalcedon 451.1 venture to think that the formal
history of Ecclesiastical organization begins from Theo­
dosius, and was revised by Justinian, modified by the Icono
clasts in some points, by Leo Sophos, and probably, by Ale-
xios Komnenos. Α παλαιά εκθεσις was made by the Emperor,
Andronicus the Elder (1283-1328), Not. XI. Α νέα Ѳ і
by Andronicus the Younger, Not. XII.
A study of the ecclesiastical organisation and policy of
Theodosius II is the most urgently needed addition to De Boor
and Gelzer, and I hope it will be undertaken by some good
authortity : first however must come a complete edition of
the Notitiae, properly classified.
De Boor usually accepts and builds upon Gelzer ; but as
regards the age of Not. I, disagrees with him. Not. I claims
to be made in 883, when Leo Sophos was Emperor and Photios
was Patriarch ; but Leo reigned 886-911. Something is wrong
about the dating 0). Moreover Gelzer argues that this Notitia
(which was mixed up with a description of the Empire by
Georgius Cyprius, until Gelzer separated them) really gives,

(1) One e.g. in the Brit. Mus. Library, numbered Burney 55, agrees
as far as it goes (it breaks off after Prov. Lycia) with Not. I.
BYZANTION. VI. — 3.
34 W, M. Ѵ

not the rearrangement of the Bishoprics made by Leo, but a


presumed rearrangement by Alexius Komnenos about 1090 :
whereas De Boor maintains that the facts on which Gelzer
relies are accidental, and that the Notitia really belongs to
the earlier period.
In Phrygia Pacatiana the facts clearly justify De Boor.
The dating attached to Not. I is wrong with the mention of
Leo : it is interposed at the end of what is now recognised to
be the work of George ; yet it is confirmed by other MSS, which
do not contain George's statistics.
Antiochos πόλεως Σανάων (Lat. civitatis Νέας) (x), where Le
Quien rightly interprets Sanaos. Νεκτάριος της εν Σεννεα καθ.
κ. άποστ. εκκλησίας was present (Latin Senmorum, and Neor-
um), where I suspect that Semnea in Pamphylia is meant) :
Le Quien errs in interpreting him as Bishop of Synaos ; but
he appears in Pamphylian groups of Bishops. (2)
Kommakon is rightly distinguished by Le Quien 11025 from
Konana of Kaballia (which was in Pamphylia I). It is omitted
in all Notitiae. So Le Quien says, with much skill, following
Ptolemy's Kommakon. This is a remarkable history and a
remarkable omission (1) : Among the signatories to the letter
of the province Pamphylia to Leo Imp., A. D. 458 is Ephesius
Ep. Comanus, corrected by Le Quien to Hephaestius ep.
Commacensis, but Coma(me)nus, from Comama (unknown
in his time) would be an easier change ; (2) 'Ιωάννης επ. Ύ-
ματών πόλεως της Παμφνλων επαρχίας, signed in 536 : Le Quien,
corrects Κομάκων or Κομμάκων.
The latter alteration is too bold to be lightly accepted. This
obscure city is restored in an inscription of Antioch Pisid.
J.R.S. 1924, p. 201 ; there is no trace of an ethnic ending in
-της ; which would permit the reading Κομα(να)τών πόλεως
where κομ or κνμ is quite allowable for νμ Q) ; but some
strange ethnics occur in these lists.

(1) Νέας for (i7a)vaFaç ( . Herod. Μναυα).


(2) Nektarios Synensis (v. 1. Sesenniorum) in Matısi> IV, 112^ and iii
some other lists at the Council of 536,sits among Parnphylian Bishops.
Nektarios civitatis Gasorutn (in marg. Sesenniorum, Nalnpsensis must
be the same person : he was of a joint bishopric Σεμνεων ήτοι Κασάτων
(3) On the alternative forms, compare H. G. p. 418, with proof that
ετεννέων and κατεννέων are two forms of the same ultimate tribal name,
differentiated to name two Bishoprics. Θιτεννέων also occurs·
PHRYGIAN ORTHODOX AND HERETICS 35

Pepouza as the cradle of Montanism was not admitted as


a Bishopric, and was probably destroyed, and renewed
as. Justinianopolis, which never appears at any Council.
Though it was apparrently conjoined with Siblia-Oikokome in
a joint Bishopric according to the late Notitiae.
Αρδιδα in De Boor's Notitia seems to be a corruption of
Λουνδα (Ν ΔΑ being misread as ΑΙ ΔA, and initial A as4).
Eudokias and Theodosia seem to be Komai which were
granted city and church rights by Theodosius II along
with Pulcherianopolis (2). All were perhaps imperial Estates,
conjoined in a single Bishopric with another town. Prob­
ably (3) we may recognize also a joint Bishopric of Ancyra and
Theodosia (called Theodosiopolis in 448 and 527), as Le Quien
observes. The full description with name of province is given
by homas, 448. The name probably did not last, but the native
local name returned into use and was probably never accepted
in local usage. This local name is unknown : it may be con­
cealed in the strange addition to the name Ancyra in the
Latin list of Chalcedonian Bishops, Philippus Ageyraffodera,
Agirassidensis, which Le Quien interprets Abasidensis : An­
cyra was in or near Mysia Abbaitis (which underlies Strabo's
false Abasitidis regionis p. 576, 625). It is possible that Ancyra
bore the distinguishing epithet Sidera (like Seleukeia Sidera
in Pisidia, for some unknown reason) : the corruption (with
NK becoming Γ) is easy. Another distinguishing form of An­
cyra is Άγκνροσνναος from its proximity to Σνναός (4).
Eudokias in Phrygia Pacatiana is unknown except the one
allusion in Hierocles. It probably was conjoined with Ko-
tiaion in a joint-Bishopric of the Tembris valley (v. Radet,
En Phrygie, p. 119).
W. M. RAMSAY.

(1) Pulcherianopolis is now Medele (Metella in 787, 870, 879).


(2) Order in Hierocles' list is the only evidence.
(3) Lounda was not represented at councils until 787 and 879 : that
would suit a reviving name ; but the situation of Lounda does not
suit Hierocles. No other Bishopric in Pacatiana is unrepresented in the
period 431^553, so as to be an alternative to Theodosiopolis.
(4) This form occurs in De Boor's Notitia and in Not. VIII. It may
indicate a temporary conjunction of these two towns near each other
(in the lake-valley) as a joint-bishopric during 720-760.
ÉTUDES SUR
LE THEATRE BYZANTIN

ι
UN MYSTERE DE LA PASSION.

Introduction

Le texte que nous donnons ci-dessous n'est pas inédit,


mais il est resté presque complètement inconnu. Edité
1916 par S. Lambros dans sa Revue : Νέος Έλλψομνήμων
il semble avoir échappé à l'attention des érudits tant orien­
taux qu'occidentaux qui se sont occupés du théâtre byzantin.
M. La Piana, lui-même, qui publiait en 1912, à Grottaferrata,
son livre intitulé : Le Rappresentazioni sacre nella lettera-
tura bizantina et fit, à ce qu'il paraît, de nombreuses recher­
ches dans les Bibliothèques d'Italie et de Grèce, en quête de
manuscrits pouvant lui offrir des renseignements nouveaux
sur le drame religieux à Byzance, « le mystère », comme nous
disons en littérature française, a ignoré cette pièce qui était,
pour ainsi dire, cependant sous sa main. Nous-mêmes, nous
ne soupçonnions pas, dernièrement encore, que ce curieux
document avait été publié. L'ayant repéré dans le catalogue
de Stevenson, nous avions prié le R. P. Hausherr de vouloir
bien le copier à notre intention et nous en préparions, photo­
graphies en mains, une édition, quand le hasard nous fit

(1) Nous venons, par le plus grand des hasards, de découvrir


trois textes inédits de « mystères » que nous nous proposons de
publier prochainement dans Byzantion. — Nous remercions ici
le R. P. HAUSHERR et M. H. GRÉGOIRE qui ont bien voulu Tun eţ
Tantre revoir notre texte et notre traduction
38 A , VOGT

découvrir dans la Byzantinische Zeitschrift le relevé du som­


maire du Νέος Έλλψομνήμων indiquant, parmi beaucoup
d'autres choses, l'existence d'une première édition de notre
texte. Par suite, sans doute, des troubles que la guerre ap­
porta dans les échanges de Revues, nous ne pûmes trouver
à la Bibliothèque Nationale de Paris le numéro de la revue
se rapportant au sommaire donné par la Byzantinische Zeit-
schift. Il fallut toute l'inlassable bienveillance du R. P.
Delehaye pour, enfin, nous permettre de confronter l'édition
de Lambros avec notre copie et notre photographie. Cette
confrontation, comme la relative difficulté que beaucoup
d'érudits occidentaux éprouvent à trouver la collection
complète du Νέος Έλλψομνήμων dans la plupart des bi­
bliothèques, nous ont engagé à publier la présente édition.
Il nous a semblé que ce seul texte que nous possédons jus­
qu'à ce jour concernant, sans conteste, le théâtre religieux
à Byzance, méritait d'être mieux connu et étudié de plus
près. Il nous a semblé qu'il y avait quelque intérêt aussi à
le mettre en lumière au moment où va paraître la très instruc­
tive étude de Mme Cottas sur le Théâtre byzantin, étude dans
laquelle notre document est utilisé d'après l'édition Lam­
bros.

* *
La pièce que nous republions est tirée d'un manuscrit de
la Vaticane, le Palatinus graecus 367, 4° de 195 fol. que Ste­
venson date du xin e s. et qui contient une multitude de
morceaux très disparates. Elle commence au fol. 34 et finit
au fol. 39. D'une écriture assez hâtive comme assez peu
soignée, par ses abréviations et le caractère même de ses
lettres, ce document, dans sa teneur actuelle, semble bien
appartenir approximativement au début du xni e s.. La langue
dont se sert l'auteur, langue populaire au premier chef Q) ne
permet guère, non plus, de le faire remonter à une époque sen­
siblement différente et l'apparente aux mystères d'Occident.
Comme il est facile de s'en apercevoir dès l'abord, nous
n'avons là — et c'est l'intérêt principal du document —

(1) Nous l'avons « respectée » jusqu'à l'orthographe (à tort, peuţr


être). . ^
ÉTUDES SUR LE THÉÂTRE BYZANTIN 39

qu'un scénario, mais un scénario qui nous révèle ce qu'était


le théâtre proprement religieux à Byzance à une époque
déterminée. Composé pour un auditoire chrétien, ce « jeu »
de la Passion a comme unique but d'édifier et d'émouvoir.
Les acteurs qui ne sont, sans doute, pas des professionnels,
doivent se pénétrer de leur rôle et en comprendre toute
la gravité. Non loin d'eux, sur d'autres scènes, il y a des
mimes et des bateleurs dont la profession est d'amuser le
public et de le faire rire. Ici, il ne peut être question de diver­
tissements de ce genre. Le « jeu » est un sermon en action.
C'est le récit évangélique « représenté » au lieu d'être lu ou
prêché. En chaire, les prédicateurs développent leur sujet et
par les artifices de la rhétorique, par le souffle de leur parole,
cherchent à émouvoir leur auditoire. Sur cette scène religieu­
se, le scénariste comme les acteurs doivent faire de même
et « représenter dramatiquement » les souffrances du Christ
pour conduire les spectateurs à cette « απάθεια » qu'est, sui­
vant le sens que les uns ou les autres donnent à ce mot,
l'impassibilité ou tout simplement la contemplation de Dieu
par le moyen d'une vie parfaitement chrétienne (*).
Mais, on le remarquera sans peine, ce scénario nous donne
l'impression très nette qu'il est totalement indépendant

(1) Ce terme d'« απάθεια » a déjà fait couler beaucoup d'encre.Cf.


à ce sujet, H. GRÉGOIRE et M . - A . K U G E N E R , Vze de Porphyre, p. XXXII,
Paris,1930.Il est pourtant parfaitement sûr qu'au x e s. Nicétas de
Paphlagonie employait ce terme dans un sens très différent.Pour lui,
Y απάθεια peut être Y impassibilité ; c'est aussi la contemplation de
Dieu par une vie sérieusement chrétienne. Au surplus Υάπάθεια
de Nicétas n'est point passive, mais active. Ajoutons qu'on ne com­
prendrait pas très bien comment un « mystère » peut conduire à
Υαπάθεια , au sens strictement mystique, tandis qu'on saisit par­
faitement l'intention de l'auteur quand il nous dit que son drame
est la représentation des souffrances du Christ grâce auxquelles
nous avons reçu F« impassibilité » c'est-à-dire tout simplement le
don de contemplation par le moyen de la Vie chrétienne.
Cf. également, à ce sujet, M. VILLER, AUX sources de la spiri­
tualité de S. Maxime (Rev. d'ascétique et de Mystique, t. X I ,
avril-juillet, 1930).
On remarquera que notre scénario par son titre même, nous rap­
pelle la tragédie antique, le φόβος, Υελεος et la κάθαρσις.
40 Α. VOGT

d'une cérémonie spécifiquement liturgique, qu'il n'est pas


un intermède organisé pour couper un sermon et même,
semble-t-il, qu'il ne devait pas se jouer à l'intérieur d'une
Eglise. Ce dernier point, pourtant n'est pas absolument cer­
tain. On sait qu'au X e s. Ste-Sophie fut aménagée pour la
représentation du mystère d'Elie. Peut-être en pouvait-il
être de même pour cette Passion. En tout cas, rien dans le
scénario ne nous permet de situer le lieu où pouvait se jouer
ce mystère et tout nous montre clairement que nous avons
affaire à une œuvre laïque dans laquelle le clergé n'a aucune
part. Il semble, du reste, assez difficile d'admettre, quand
on connaît la sévérité de l'Eglise byzantine touchant l'atti­
tude que les femmes doivent garder dans le Lieu-Saint, qu'un
spectacle mixte comme celui-là pût avoir lieu dans un de ses
temples. Je pense, plutôt,que cette Passion devait être jouée
soit sur une place publique, soit, ce qui ne serait pas impossi­
ble, dans un monastère (*), soit dans une salle transformée
en théâtre ayant sa scène, ses décors et ses dépendances.
La surface de la scène devait être assez considérable puis­
que, sans parler du mouvement des acteurs, et des change­
ments de lieu, nous voyons apparaître une ânesse et se for­
mer tout un cortège. Bien plus, le scénario parle d'un chœur
qui non seulement chante, mais évolue sur le plateau. Comme
les Apôtres sont au nombre de douze, que le Christ et sa
Mère ont leur rôle, que les principaux personnages de l'Evan­
gile sont là et que nous trouvons des juifs, des enfants et
toute une figuration de second plan, force nous est bien d'ad­
mettre que l'espace donné à la scène devait être important.

* **

Seulement voilà. Il est hors de doute que nous n'avons pas


affaire ici à un seul scénario. Le copiste qui nous a livré ce
document, , peut-être, copié tel quel sur un autre mânuş­
ii) Il ne serait pas impossible que remploi assez étrange du
mot απάθεια à propos d'un mystère n'indiquât précisément que cette
Passion fut jouée dansun monastère. Là,le vocable devait être mieux
çonipris cp'il ne pouvait l'être par un grand public profaneT
ÉTUDES SUR LE THÉÂTRE BYZANTIN 41

crit composé de façon identique. Cependant, je ne le crois


pas. J'inclinerais plutôt à penser qu'il a copié, pour en faire
un tout, divers scénarios qu'il avait entre les mains. D'abord,
la scène de la résurrection de Lazare est un morceau à part.
Dans le manuscrit arrivé jusqu'à nous cette scène, à la diffé­
rence des autres, n'a pas de titre, si bien que le copiste a
ajouté en marge ce simple mot : « 'Αρχή ». Puis, la scène ache­
vée, le prophète, représenté peut-être, par le chœur, redit
la prophétie rapportée dans l'Evangile et une glose nous
avertit que nous avons là la fin de la scène. Cette pièce a,
sans doute, été tout naturellement placée en tête de notre
mystère par le copiste parce que dans l'Evangile de St.
Mathieu la prédiction tirée de Zacharie et d'Isaïe précède
immédiatement la scène des Rameaux. Mais le rapport artifi­
ciel est assez curieux. St. Mathieu applique le texte prophéti­
que : « Eïnars rfj θνγατρί Σιών » à l'entrée solennelle de
Jésus à Jérusalem. Il n'est pas question, dans l'Evangile,
de la résurrection de Lazare, cet épisode appartenant seul à
St. Jean. Cette transition qui devrait se trouver régulière­
ment au début de la scène II a été reportée à la fin de la scène
I et montre bien que ces deux scènes ont été accolées là for­
tuitement et n'appartiennent pas au même cycle. J'imagine
qu'il devait exister un mystère concernant la résurrection
de Lazare, mystère pris tout entier dans l'Evangile de St-
Jean et qui comprenait, peut-être, outre la scène qui est restée,
le souper de Béthanie, l'action de Marie Madeleine oignant les
pieds du Sauveur et la protestation de Judas ( ) . Le copiste
n'ayant rien trouvé d'autre dans le mystère de Lazare et
connaissant, par ailleurs, un scénario qui reprenait le récit
évangélique avec les deux scènes déjà traitées dans le mys­
tère de Lazare, aura fait cette soudure arbitraire pour amener

(1) L'Occident a connu un mystère de Lazare composé un peu après


l'an mil. C'est la Résurrection de Lazare du manuscr¿t de St. Benoît-
sur-Loire. Au début du drame, Jésus s'avance avec ses disciples qui
chantent une antienne. Simon invite le Sauveur à entrer dans sa
maison, Madeleine parfume les pieds du Christ et obtient le pardon
dę şes péchés.
42 A, VOGT

la scène des Rameaux et les suivantes qui, elles, ne semblent


bien faire qu'un tout.
Ce même procédé se retrouve dans la scène intitulée
«'le reniement de Pierre. » Là, sans aucune indication par­
ticulière, le scénariste — ou le copiste — passe tout-à-coup
d'un mystère uniquement composé de textes évangéliques
à un autre qui n'a plus rien à voir avec le reniement de
Pierre et qui s'inspire uniquement des Actes Apocryphes.
En effet, sous ce titre de « reniement de Pierre », nous trou­
vons bien d'abord le reniement et, comme dans l'Évangile,
le repentir de Judas allant rendre l'argent aux grands Prê­
tres, mais, tout de suite après, sans transition d'aucune sor­
te, une scène qui commence par l'introduction d'un certain
Joseph qui, seul dans le Temple, lit, probablement l'Écri­
ture, on ne sait trop pourquoi et se trouve là sans motif
apparent, sans lien soit avec ce qui précède, soit avec ce qui
suit. Il est clair que dans le scénario dont s'est servi le co­
piste, Joseph avait été déjà situé et son rôle était connu des
spectateurs. Ici, nouveau venu, nous ne savons ce que sa pré­
sence dans le Temple signifie, pourquoi on le fait chercher et
quelle est la cause de son silence obstiné. D'autant qu'il
n'apparaît plus dans cette scène qui se passe tout entière
entre les Prêtres, Pilate, son courrier et l'appel de Jésus au
prétoire, pour finir par une procession de malades guéris
par le Christ et qui viennent témoigner en sa faveur. Le mor­
ceau est si bien rapporté par le copiste que ce dernier n'a
pas même pris la peine de modifier la forme littéraire des
indications scéniques. Le « ας » impératif a disparu dans tout
ce morceau pour faire place au présent.
Quant à la scène de la Résurrection, son origine reste dou­
teuse. Le manuscrit la joint immédiatement à la scène de la
Crucifixion et seule, en marge, l'abréviation d'« Άνάστασις »
nous avertit que nous passons à un autre acte. Comme il
peut se faire qu'il n'y ait là qu'une distraction de copiste, il
ne semble pas .qu'il faille faire état de la chose.
Selon toute vraisemblance, notre scénario est donc fait
de trois morceaux distincts ;
ÉTUDES SUR LE THEATRE BYZANTIN 43

I. Résurrection de Lazare (d'après un mystère sur Lazare)


II. Les Rameaux
III. Le repos chez Simon. ]
IV. Le lavement des pieds. ι
V. La trahison de Judas. ( d'après un même mystère.
Va Le reniement de [
St. Pierre et le repentir |
de Judas. '
VI. Jésus chez Pilate (d'après un mystère inconnu tiré
des Apocryphes)
VII. Le mépris d'Hérode. ]
VIII. La Crucifixion. (
d a res le m ê m e
IX. La Résurrection P ^ .
X. L'attouchement )
On remarquera que notre Passion a omis — et cela certai­
nement avec intention — tout rappel de la Cène Eucharistique
et a remplacé le récit évangélique par le repas chez Simon et
l'acte de Marie Madeleine. Or, chose à noter, les homélies
dramatiques étudiées par La Piana ne nous donnent pas non
plus de discours sur ce sujet. Pourquoi? Parce que d'une
part, si l'on fut déjà long à laisser représenter la Passion au
théâtre, on ne dut, sans doute,jamais tolérer la représentation
du Sacrement par excellence, le repas eucharistique. Ensuite,
parce qu'en fait, les orateurs byzantins ont peu traité ce
sujet quand ils parlaient de la Passion. Pas plus St. Jean
Chrysostome que les prédicateurs qui suivirent ne donnent
grande place, dans leurs homélies, à l'Institution Eucharisti­
que au jour du Jeudi Saint. Quand ils parlent de ce dernier
sujet, c'est toujours en passant et à propos de la Passion en
général. Sous le nom de St. Jean Chrysostome, nous avons,
pour le Jeudi-Saint, deux sermons. L'un et l'autre insistent
beaucoup plus sur la trahison de Judas que sur l'Institution
Eucharistique. Il en est de des prédicateurs postérieurs.
Là probablement est le motif pour lequel, avec beaucoup plus
de raison encore, le scénariste dut omettre cette scène qui
eût certainement choqué toutes les habitudes byzantines.
Il n'y a pas lieu, du reste, de chercher dans notre scénario
un lien quelconque qui le rattache aux homélies dramatiques.
Même en admettant toutes les hypothèses dę La Piana, on peut
44 Α. VOGT

se rendre compte que le cycle fourni par les homélies drama­


tiques est assez différent du cycle de notre Passion. Nous ne
trouvons, en effet, de commun entre ces deux cycles que la
trahison de Judas, son baiser, la mort et la sépulture de
Jésus. La prière au jardin des Oliviers, la libération des Pa­
triarches, l'entrée de ces derniers au Ciel n'existent pas dans
notre document. Il faut, en outre, convenir que notre mystère
se tient autr ment mieux, que ses scènes sont singulièrement
mieux enchaînées que la reconstitution proposée par La Piana
pour établir son cycle dramatique. E t cela se comprend sans
peine. L'auteur de notre scénario s'est borné à suivre le
récit évangélique, prenant chaque scène dans l'un des quatre
Evangiles, mais surtout en St. Mathieu et en St. Jean. S'il
a fait une exception pour la scène de Lazare et celle qui suit
le reniement de St. Pierre, c'est tout simplement qu'il a
voulu sans doute, étoffer un peu son drame. Il fait, du
reste, d'autre façon encore en conduisant son spectacle jus­
qu'à la résurrection et aux apparitions du Christ après sa mort.
Est-ce à dire pour cela que cette Passion a pour source
unique et exclusive les Evangiles? Non. Les Apocryphes ont
servi aussi dans la scène du mépris d'Hérode et dans celle
du Crucifiement, mais de façon moins complète. C'est ainsi
que dans la scène de la Crucifixion les textes évangéliques
s'entrecroisent avec les Aprocryphes, non plus guère, il faut
le remarquer, dans le dialogue, mais simplement dans les
indications scéniques. Telle est la curieuse mention des
trois langues écrites sur la pancarte clouée à la Croix :
« 'Ρωμαϊκά, Λατινικά και Σνρικα » ; St. Luc et S. Jean disent :
« Έλληνικοΐς, 'Ρωμαικοϊς καϊ Έβοαικοϊς ». (Luc, XXIII. 38 ; Jean
xix. 20). Le scénariste a fait ce changement, probablement,
d'après un texte qu'il avait sous les yeux (écrit à une époque
oùByzance n'acceptait plus pour elle l'adjectif « 'Ελληνικός »
réservé aux païens) ; quant à l'adjectif « Συρικός » il pourrait
bien nous indiquer que le mystère a des affinités avec la
littérature syriaque, Antioche ayant de tout temps été la
patrie d'élection des acteurs, la mère de l'art dramatique au
début du Moyen-Age et les cantiques syriens, la soughita, une
des sources du drame religieux (x). Néanmoins, il ne faut pas

(1) PUVAL, Litter, syriaque, p. 23 ; LA PIANA, op. cit., p. 157 et 195,


ÉTUDES SUR LE THEATRE BYZANTIN 45
oublier qu'une Chronique Anonyme nous rappelle qu'il fut
un temps où les Anciens nommaient « Syrie », la Judée, et
sest habitants, « Syriens » ( ) .
Une autre et assez remarquable influence des Apocryphes
est celle qui, dans cette même scène, a pour objet la requête
de Joseph auprès de Pilate après la mort du Sauveur. J o ­
seph va chez Pilate et lui tient un discours qui commence
par ces m o t s : «Αϊτησιν μικράν...... Nous n'avons pas — du
moins je n'ai pas pu le découvrir — l e texte complet'de cet­
te « petite demande ». Mais, ce texte a existé, car dans le
discours attribué à St. Épiphane de Chypre nous retrouvons
tout le développement de la scène : « Αϊτησιν [μικράν] τίνα
καί οίκτράν και τοίς ¡πασι μικράν... Δός μοι νεκρόν προς
ταφην... (a). D'après la texture générale de notre scénario
dans lequel les dialogues sont très brefs et ne sont guère au­
tre chose qu'une mise en action des paroles évangéliques, il
est certain que l'auteur ne devait pas réciter le long dévelop­
pement que nous trouvons dans l'homélie. C'est pourquoi il
ne semble pas téméraire d'admettre qu'une source identique a
inspiré les deux pièces, mais qu'entre elles, il n'y a pas de point
commun. Ces réminiscences des Apocryphes, nous pouvons
les retrouver enfin dans quelques détails de la mise en scène.
C'est ainsi, par exemple, que la place de droite donnée au
Bon Larron est tirée des Ada Pilati. Il en va de même de la
scène du centurion frappant de sa lance le côté du Christ.L'au-
teur du scénario fait une distinction très nette entre le cen­
turion et le « έκατόναρχος » parce que, s'il ne pouvait guè­
re douter, à l'époque où il écrivait, que les deux mots ont le
même sens, il avait sous les yeux deux rédactions, l'une por­
tant « κεντνρίων » et l'autre « έκατόνταρχος »,

(1) Ταύτψ yağ την yk&đđav kal ΣνρΙοΐκήν kiybbôtv, ώζ ό πολύ*


μαθής οϋτω μαρτυρεί Ήριγένης, έρμηνεύων της Συριακής βί-
βλον καΐ έξης Συριακήν ειπών τήν βΕβραίων διάλεκτον^ επειδή γαρ
Συρίαν τήν Ίουδαίαν καί Σύρους οι παλαιοί τους παλαιστίνους ώνό-
μαζον. ( A N O N . GHRON. in MALAŁAŚ* éd. Bonn, p . 12). D a n s sa p a r a ­
p h r a s e de S. J e a n , Nonnos d i t également... Αύσονίτι γλώσσγι τε}
Σύρω καί Άχαιίδι φωνή... (Migne* P G , t . 4 3 , coL 901)¿
(2) M I G N Ę , PG* 43* coL 445¿
46 Α. VOGT

Nous n'avons aucun point de repère pour dater, même ap­


proximativement, les diverses pièces de notre texte. Il est
hors de doute que ces pièces sont antérieures à l'époque où
fut écrit le Palatinus. C'est tout ce qu'on peut dire de certain.
Néanmoins, voici quelques données, évidemment très hy­
pothétiques, qui peuvent, peut-être, apporter cependant quel­
ques lumières sur l'époque où furent composés ces mystères.
Le fait, d'abord, que les dialogues sont très courts et ne de­
vaient probablement pas être écrits en vers, attestent une
époque reculée. Le fait, ensuite, que le mystère de la Passion
fut un des derniers que l'autorité religieuse, en Occident, per­
mit de mettre en scène, nous apporte un second élément de
solution. En effet, seuls les premiers essais connus de Passions
occidentales,datés approximativement des XI e ,XII e et XIII e s.
conservent quelques mots grecs. A partir du XIV e s. les Pas­
sions occidentales en sont complètement dépourvues. Ne se­
rait-ce pas l'indice que nos auteurs, allemands, français et au­
tres, eurent entre les mains des Passions byzantines qu'ils
adaptèrent le mieux qu'ils purent en attendant que naissent
les « Confréries de la Passion » ? Par ailleurs, le mystère d'A­
dam du X I I e s. semble avoir, dans ses recommandations scé-
niques, de telles analogies avec les recommandations de notre
scénario, la facture des phrases dans l'une et l'autre pièce est
tellement pareille, qu'il ne semble pas téméraire d'aboutir à
cette conclusion que les morceaux donnés par le manuscrit
du Vatican ont dû voir le jour entre les X I e e t X I I e s . U n e scè­
ne, cependant, de notre scénario ne semble pas pouvoir da­
ter de cette époque et doit être, ou d'une époque plus reculée,
et se joindre peut-être au mouvement littéraire créé par
Jean Damascene et Cosmas, en Syrie, ou d'une époque bien
plus tardive, et se placer à l'époque où notre copiste compo­
sait son scénario : c'est la scène écrite tout entière d'après les
Apocryphes. Et voici pourquoi. A Rome, dès le temps du
Pape Gélase et, à Byzance, à l'époque de Photius, les Apocry­
phes étaient fortement décriés. On sait avec quelle dureté
le Patriarche les condamna. Au X e s. , cette réprobation pe­
sait lourdement sur les Actes de toute espèce qui portent le
nom des Apôtres ou des personnages de l'Évangile. Il est
assez peu vraisemblable que,passant sur ces graves condamna-
ETUDES SUR LE THEATRE BYZANTIN 4?

tions, un auteur religieux ait osé, à ce moment même, faire


représenter des sujets pris in extenso dans les Acta Pilati.
Passe encore pour les scènes où nous observons simplement des
réminiscences. Georges de Nicomédie, ami et défenseur de
Photius, semble bien avoir, lui aussi, subi l'influence des
Apocryphes en plus d'un passage de ses sermons. Seulement,
il faudrait démontrer que ces réminiscences sont voulues et
conscientes. Les légendes apocryphes avaient souvent— n'est-
ce pas encore parfois le cas aujourd'hui? — si bien passé dans
les croyances d'alors, que, tout en sachant parfaitement que
ces données n'avaient rien de scripturaire, on en usait com­
me si elles se trouvaient dans l'Évangile. Ces légendes, du res­
te, n'affectant pas le texte, et venant simplement compléter
le décor évangélique pouvaient probablement, à ce titre,
être employées sans inquiétude. C'est ce que les théologiens
appellent « une pieuse croyance » (pie creditor). Pour beau­
coup, l'origine de ces « pieuses croyances » était ignorée. Plus
tard, l'influence directe des Apocryphes dans la littérature
religieuse reprendra ; mais il faudra attendre le X I I e s. pour
assister à cette renaissance des vieux écrits condamnés.

*
* *

Reste une dernière question. L'iconographie peut-elle four­


nir quelques données susceptibles, soit d'éclairer notre tex­
te, soit de le dater? Je crois qu'il faut répondre par la négative.
Sans doute, entre l'iconographie et notre scénario, il y a un
point commun qui doit être noté : c'est la succession des thè­
mes. Nous avons, en effet, dans toutes les peintures, fresques
ou miniatures, le même ordre : résurrection de Lazare, les
Rameaux, le lavement des pieds, etc., ordre qui est si manifes­
te qu'il faut renoncer à apparenter notre texte avec les homé-

(i) Sur če point particulier* cf. BREÎIÎER, Byzance, VOrient et


¥ Occident (Rev. archéoh janv*-avril, 1918, spécialement pages
23 et suiv.) ; du même, Les miniatures des « Homélies » du moine
Jacques et le théâtre religieux à Byzance (Monuments Piot, t. XXIV,
1920, pp. 101 et suiv.) ; de JERPHANION* La Voix des monuments.
Paris, 1930.
48 Α. VOGT

lies dramatiques et admettre une influence probable de la


décoration sur la composition des mystères. Évangiles, fres­
ques d'églises, miniatures de manuscrits inspirèrent,sans dou­
te, les dramaturges de Byzance et les incitèrent à représen­
ter sur les planches ce que les spectateurs entendaient lire
aux offices,ce qu'ils avaient sous les yeux pendant les céré­
monies . Mais là se bornent les points de contact. Nous avons
déjà remarqué que l'Institution de l'Eucharistie, qui figure
toujours et partout sur les parois des Églises et sur les vi­
gnettes de livres liturgiques, ne fait pas partie de notre mys­
tère . Cette grande scène capitale fait place à une autre appro­
chante : le repas chez Simon et l'apparition de Madeleine.
Or, précisément, cette scène-là ne se trouve jamais dans l'ico­
nographie byzantine. (x) Par ailleurs, remarque M. Millet (2),
aux X I e et X I I e s. « les actes significatifs mis en lumière par
і orateur comme St. Jean Chrysostome : la pierre enlevée,
les bandelettes dénouées » se retrouvent aussi bien dans la
scène de Lazare que dans l'iconographie ;mais les peintres de
cette époque « négligent les gestes familiers et pittoresques ».
Il semble bien que ce soit aussi le cas pour le mystère de la
Passion. Malheureusement, notre texte n'est pas assez détail­
lé pour que nous puissions confronter l'attitude que le scé­
nario indiquait aux acteurs avec l'attitude donnée par les
artistes aux personnages qu'ils représentaient. Toutefois, en
étudiant le texte du Palatinus on a l'impression très nette que
l'auteur a élagué, simplifié et surtout s'est garé de toute fa­
miliarité et de toute situation pouvant prêter à rire, par où il
rejoint peintres et miniaturistes d'une époque assez voisine
de celle que d'autres indices nous donnent comme se răp­
ii) Il faut remarquer, cependant, que le Guide de la peinture
connaît cette scène et indique de quelle façon elle doit être traitée.
L'artiste avait le choix entre deux conceptions qui s'entremêlent
dans notre scénario. (DIDRON, Manuel d'Iconographie chrétienne,
Paris, 1845, pp. 185 et 188). Les tables des thèmes religieux dressées
par M. DIEHL dans son Manuel d'art byzantin, Paris, 1926, et par
M. MILLET, op. cit., ne fournissent aucun exemple actuellement
connu de cette scène.
(2) MILLET, Recherches sur Viconographie de VÉvangile aux XIVe,
XVe et XVIe s. Paris, 1915, p. 264.
ETUDES SUR LE THEATRE BYZANTIN 40

portant aux X I e et X I I e s. au plus tard. Les autres scènes


qui composent notre scénario, non seulement ne nous appor­
tent aucun élément de comparaison avec l'iconographie, mais
sont, dans les rares détails un peu développés de la mise en
scène, complètement étrangers aux diverses manières de fai­
re des artistes, qu'ils soient byzantins, syriens ou cappado-
ciens. A cet égard, la scène des Rameaux est caractéristique.
Tandis que le scénario fait marcher les Apôtres devant et der­
rière l'ânesse, que les juifs coupent des branches d'arbres ou
étendent leurs vêtements, que les enfants crient : « Hosanna
et que la foule manifeste en faveur de Jésus, les peintres re­
produisent le thème à quelques personnages : deux disciples,
deux enfants. Et ni les uns ni les autres n'ont le même rôle·
Il y a là un arrangement tout différent. Bien plus, aucun mo­
nument iconographique ne met en scène boiteux et aveugles
que Jésus guérit (3). Ce trait est propre au scénariste, le dis­
tingue sans conteste de ses confrères, les artistes, et nous mon­
tre deux sources d'inspiration différentes.

Genève. Albert VOGT.

PALAT. GRAEC. 367, foL 34»

"Ιλεως ήμϊν εσο, Κύριε ημών 'Ιησού Χρίατε* υίε τον θεοΰ
και μη όργισθης ήμϊν τοις βονλομένοις πραγματικώς επι&είξα-
σθαι τα ζωηρά σου παθήματα, δι9 ών ήμϊν εχαρίσω άπάθειαν.
'Οφείλεις συ δ κρατών την παροϋσαν διάταξιν και μέλλων επι-
τάσσειν τοις λοιποϊς, Ινα προ της προκατάρξεως της υποθέσεως
καταστήσης κατά τάξιν τα πράματα απερ χρήζεται ή τοιαύτη
δουλεία και εχειν τα * πάντα έτοιμα, ίνα όταν 2 γένηται ή χρησις
ενός εκάστου, εύρίσκηται παρενθύς, εύτρεπισμένον και ετοιμον.

1
πράγματα, barré dans le ttis. — * 6τ* αν (Ed. L.)

(1) Toujours, d'après le Guide de la peinture, le Christ bénit aveu*


gles et boiteux, après avoir chassé du Temple les vendeurs (p. 187)*
BYŻANTION. VI. — 4.
50 Á. VOGÏ

EW ούτως είσελθεϊν κατιδίαν ι μετά καί των σννυπουργών του


τοιούτου ζργον καΐ μετασ%ΐί\ματίσαι έκαστον προς τα οφειλόμενα
πρόσωπα, από τ ε τον Χρίστου καί των 9Αποστόλων και των
λοιπών ανδρών τε και γυναικών, ωσαύτως και ζΙουδαίων και των
λοιπών. 'Οφείλεις 2 δε έκλογήν ποιήσασθαι τών προσώπων και
καταστήσαι τοιαύτα πρόσωπα τα δυνάμενα ύποκρίνεσθαι και
/α/^εΐσοοϋ τα πρωτότυπα πρόσωπα, άλλα καί επισταμένους γράμ­
ματα οφείλει είναι, Ινα εγγράφως άποκρίνωνται3 ή ερωτώσiv.
Και παραγγεϊλαι αντοϊς του μη προς γέλωτα και εμπαιγμόν μετ-
έρχεσθαι τα πράγματα, αλλά μετά φόβου Θεοϋ και ευλάβειας καΐ
προσοχής μεγάλης. Και ας προσέχωσιν, Ινα μη προσκόπτω ή
περικόπτη 6 εις τον έτερον και γένηται σύγχυσις, αλλ* εις [f. 34]
έκαστος προστασσόμένος όταν 4 ενδέχη6 ή ας λέγη, ή ας έρωτα,
ή ας αποκρίνεται 6 μετά προσοχής, άλλως δε μη η, μηδέ ποιεί 8
τ/ 9 έκ τών μετασχηματισθέντων, ή λέγει 10 τι τών κινούντων τους
ϋεωροϋντας προς γέλωτα, αλλά προς θαϋμα και έκπληξιν τα πάντα
γενέσθω.
Kal αρξου συν Θεφ οϋτως *
*Αρχή u . — Στήσον τον Χριστον και τους μαθητάς κατά πρό­
σωπον τον τάφου του Λαζάρου παρέκει * την δε Μάρθαν και την
Μαριαν τάς άδελφάς του Λαζάρου καϊ τινάς 'Ιουδαίους στήσον
πλησίον του τάφου · και τον ώς Λάζαρον τεθνηκότα εν τφ τάφφ
δεδεμένον κειρίαις καί σουδαρίφ κεκαλυμμένον. Ειθ' οϋτως
στειλον προς τον Ίησονν τινά, ίνα εϊπη αντφ · « Κύριε, ϊδε 12 δν
φιλεϊς ασθενεί a . » Άς άποκριθή ο 9Ιησονς* «Αϋτη ή ασθένεια..,. »
και τα λοιπά, μεγαλοφώνως εις έπήκοον πάντων. Και άς σιώπησα
ώραν. ΕΙΘ' οϋτως ας εϊπτ] προς τους μαθητάς9 « "Αγωμεν είς την
9
Ιουδαίαν πάλιν ». Άς άποκριθώσιν οί μαηηχαί · « Ραββί, νυν
έζήτονν σε λιθάσαι οί ''Ιουδαίοι καϊ πάλιν υπάγεις εκεί ; » d Άς

1
? Ιδίαν (Ed* L·)· — 2 Sic dàilfc le niš. οφείλει (Ed. L.) — * iftö*
Ηρίνωνται (Ed. L.) — W ăv (Ed. L.) — * ενδέχηται κ ai (Ed* L.) —
β
άηοκρίνηται (Ed. L.) — 7 μή (manque dans L) — * noifj (Ed. L.) —»
» τι (ms.) — 1 0 λέγα (Ed. L.) u
en marge, άρΧ'. — 12 ϊδε (man­
que dansL.)

(a) Jean, XI, 3. — (b) Ibid., 4. — ( ) І І , 1. — (d) Ibid., 8.


¿TUBES SUR LE THEATRE BYZANTIN 51

άποκριθ^ δ Ίησονς · α Ονχι δώδεκα ώραι... » ; και μετά τοντο


πάλιν, ας εϊπη δ Ίησονς · « Λάζαρος δ φίλος.... » b Ol δε μαθηταί
ας εϊπωσι 4 « Κύριε, εΐ κεκοίμηται, σωθήσεται c . » Και δ Ιη­
σούς πάλιν · « Λάζαρος απέθανε d . » Ό <5¿ Θωμάς ας εϊπη προς
τονς σνμμαθητάς · « "Αγωμεν και ημείς, Ινα άποθάνωμεν μετ9
αντον. e » EW όντως ας μετακινήσωσιν ερχόμενοι δ 9Ιησούς καΐ
ol μαθηταί προς τον τάψον τον Λαζάρον. Kal πεμψον τινά προς
την Μάρθαν τον ειπείν αύτη, Ινα, δταν 2 πλησίαση δ 9Ιησονς,
εξέλθη εις ύπάντησιν αντον και έΐπη προς αντον · « Κύριε, ει ής
ώδε....f. » Ό δε 9Ιησονς προς αντήν · « 9Αναστήσεται δ αδελφός
σον g . » Ή δε Μάρθα προς τον 9Ιησονν · « Οιδα δτι αναστησεται...11 »
Ό δε 9Ιησονς προς την Μάρθαν · « *Εγώ ειμί ή άνάστασις... ι » Ή
δε Μάρθα · « JVai, Κύριε, εγώ πεπίστενκα.... * » 2?¿0' όντως [f. 34v]
ας νποστρεψη ή Μάρθα προς την Μαρίαν, και ας εϊπη αύτη κρνφα 3.
« Ό διδάσκαλος πάρεστι και φωνεϊ σε k . » 9Ας εγερθη ή Μαρία
ταχέως και ας νπάγη προς τον 9Ιησονν, άκολονθονντες και οι
9
Ιονδαϊοι οι δντες μετ9 αύτη ς. Και Ιδοϋσα τον 9Ιησονν ας πέση
εις τονς πόδας αντον λέγονσα αντφ * « Κύριε, ει ής ώδε, ονκ αν
απέθανε μον δ αδελφός ι. » 9Ας εμβριμήσηται τω πνεύματι δ 9Ιη-
σονς, και ας ταράξη έαντόν 4, και ας εϊπη μετά θνμον ' « Πον τεθή­
κατε αντονm ; » 9Ας αποκριθώσιν αντω · « Κύριε, ερχον και
ϊδε .» Ας δακρύση δ 9Ιησονς και ας άπέλθωσιν εις το μνημεϊον.
η 9
9
Ας εϊπη δ 9Ιησονς · « Άρατε τον λίθον °. » Ή δε Μάρθα · « Κύριε,
ήδη δζει, τεταρταϊος γάρ εστιρ.» Και δ 9Ιησονς · «Ονκ εΐπόν
σοι δτι... . » Και ας αρθη δ λίθος. Ό δε 9Ιησονς αράς τονς οφθαλ­
q

μούς άνω, ας εϊπη * «Πάτερ, ευχαριστώ σοι.... Γ. »EW όντως ας


φωνάξη μεγάλως · « Λάζαρε, δενρο εξω.... s .» Και ας εξέλθη δ τε-
θνηκώς δεδεμένος και τετνλιγμένος. Ό δε 9Ιησονς · « Λύσατε αύ-

1
είπωσιν (Ed. L.) — 2 δτ' αν (Ed. L.) ; — s κρυφά (Ed. L.) — * [dc
άηεκρι&ή] barré dans le ms. — δ τεβείκατε (Ed. L. d'après le texte
reçu).

(a) Ibid., 9. —(b) Jean, Ibid., 11. —(c) Ibid, 12. —(d) Ibid. l4. —
(e) Ibid., 16.—(f) Ibid., 21. —(g) Ibid., 23. —(h) Ibid. 24. — (İ)
Ibid. 2 5 . — (j) Ibid., 2 7 . — (k) Ibid., 28. — (1) Ibid., 32. — (m) Ibid.,
34. — (n) Ibid., .v. 34. — (o) Ibid., 39. — (p) Ibid., 39. — (q) Ibid.,
40. — (r) Ibid., 41. —. (s) Ibid., 43.
52 Á. VOGT*

τον καΐ άφετε ύπάγειν. » a . Ευθύς ας φωνάξη δ προφήτης · « Εί­


πατε τη θυγατρί Σ ιών... b . »
Τέλος της εγέρσεως του Λαζάρου.

II. Αρχή της Βαϊοφόρου.

Άς άποστείλη δ 'Ιησούς δύο μαθητάς άγαγείν την δνον και τον


πώλον, λέγων αύτοϊς · « Πορεύθητε εις την κώμην... c . » Σύ δε πέμ-
ψον 'Ιουδαίους τινάς, ίνα κωλύωσι ι τους μαθητάς άγαγείν την
δνον. Άς εϊπωσιν oi μαθηται προς αυτούς · « Ό Κύριος αύτοϋ
χρείαν έχει » d . Kai δτε φέρωσι την δνον οι μαθ^τα/, ας επιθή-
σουαιν επάνω αυτής τα ιμάτια αυτών, και ας καθίση 2 δ 'Ιησούς
επάνω αυτών. Δύο δε εξ Ζ αυτών ας δδηγώσιν έμπροσθεν την δνον
οι δε λοιποί μαθηται άς άκωλουθώσιν 4 δπισθεν, θαυμάζοντες καί
ψηθυρίζοντες δ προς αλλήλους. Και οι 'Ιουδαίοιβ, οι προάγοντες
και οι άκολουθοϋντες, οι μεν ας ύποστρωννύωσιν εν τη δδφ τα
ιμάτια αυτών* οι δε ας κόπτωσι κλάδους από τών δένδρων, καΐ
στρωννύωσιν εν τη δδώ.
Οι δε παίδες ας ψωνάζωσιν · α 'Ωσαννά τφ υιω Δαυίδ », και
οι δχλοι ας λέγωσιν * « Ούτος εστίν 'Ιησούς δ προφήτης f . » [fol. 35]
Κατασκεύασον δε καί τινας χωλούς και τυφλούς καθήμενους εν
τη δδώ και Αδοντας φωνή μεγάλη · « Έλέησον ήμας, υιέ Δαυίδ s »,
και δ 'Ιησούς άς ίάσηται αυτούς. « "Ετεροι δε άς κάο^ντα^ εις το
ιερόν πωλοϋντες πρόβατα και περιστεράς, και άλλοι άλλα τινά
εϊδη. Kal δταν ελθη δ 'Ιησούς εις το ιερόν 7, κατελθών από της
δνου* άς ποιήση φραγέλλιον εκ σχοινιού και ας εκβάλη αυτούς
εξω του ιερού λέγων · « Γέγραπται · ο οίκος μου... Κ » Και ας σύν­
τριψη τάς τραχείας αυτών. Οι δε αρχιερείς καί οι γραμματείς
θεωρούντες τά θαυμάσια καί τους παϊδας κράζοντας εν τω ίερώ

1
κωλύσωσι (Ed. L.) —* καθήσΰ (Ed, L.) — s Sí (omis, Ed, L.) —
4
ακολον&ωσιν (Ed. L ) — 5 ψιονρίξοντες (Ed. L.) — β Le ms. porte
Ίόαίοι. — 7 sic το ιερόν, omis Ed. L.

(a) Ibid., 44. — (b) Matth. XXI, 5. Jeaii, ІІ, 15. — (c) Mattti,
XXI, 2. Le texte ïeçu porte πορεύεσθε. -— (d) Ibid., 3. -— «eO κύριος
αυτών..* » dans le texte reçu — (e)Matth. XXI, 9.—(f) Ibid., 11. —
(g) Ibid., IX, 27. —(h) Ibid., XXI ; 13.
ÉTUDES SUR LE THEATRE BYZANTIN 53

ας αγανακτησωσι και ας εϊπωσι προς τον Ίησονν · « Άκούεις τί


ούτοι λέγουσιν ; a » Ό δε 'Ιησούς προς αυτούς · « Ναι, ουδέποτε
άνέγνωτε ; » Και καταλ^πών αυτούς ας έξέλθη.

III. Περί της τραπέζης.

Εύτρέπισον τράπεζαν του Σίμωνος, και ας καθίση ο διδάσκαλος


και οι μαθηται, δ δε Σίμων ας διακονή, ή δε πόρνη περιπατούσα
ας κλαίη και ας φωνάξη · « Οϊμοι τή αμαρτωλώ. » Και μετά την
τούτου συμπλήρωσα ας ύπάγη εϊς τον μυρεψόν, Ινα άγοράση το
μύρον, λέγουσα προς τον μυρεψόν και ερωτώμενη παρ9 αυτού
και άποκρίνομένη προς αυτόν τα οφειλόμενα, ηως ού λάβη το
μύρον, ήγουν καννίον 2 μετά ροδοστάγματος, και λαβοϋσα τούτο,
ή πόρνη ας δράμη και ας κενόση αυτό εις τους πόδας του 'Ιησού
μηδέν φθεγγομενη, ει μη μόνον εκμάσσουσα ταϊς θριξίν αυτής
τους πόδας 'Ιησού. Οι μαθηται ας άγανακτώσι λέγοντες · « Εις
τί ή απώλεια αύτη ; » Kal δ 'Ιούδας · « Δ ¿ar¿ 8 τούτο το μύ­
ρον ; đ » Ό δε 'Ιησούς · « Τί κόπους παρέχετε τη γυναικί ; e »
Τούτων δε ούτως τελουμένων, ας συναχθώσιν οι αρχιερείς και ol
φαρισαϊοι και ας συμβουλεύωνται το πώς [f. 35 ν ] κρατήσουσιν 4
αυτόν. Άς εϊπη προς αυτούς δ Καϊάφας · « Ύμεϊς ούκ οϊδατε
ουδέν... f . » Άς δράμη προς αυτούς δ 'Ιούδας και ας εϊπη · « Τί
θέλετε μοι δούναι g . » Οι δε ας στήσωσιν αύτω τριάκοντα αργύρια.
Και πάλιν ας νποστρέψη δ 'Ιούδας προς τους συμμαθητάς.

IV. Περί τού νιπτήρος.

"Εχε έτοιμα ακάμνους, λεκάνην και ύδωρ και λέντιον. Άς καθί-


σωσιν οι μαθηται κατά τάξιν. Ό δε 'Ιησούς εκβαλών τα Ιμάτια
αυτού ας ζωσθή τό λέντιον, και βαλών ύδωρ εις την λεκάνην ας
αρξηται από των εσχατωτέρων δ νίπτειν τους πόδας των μαθητών

1
φωνάζγι (Ed. L.) — 2 παννίον (Ed. L.) — ζδιά τί (Ed. L.)
κρατήσωυσιν (ras.) —4 εσχατοτέρων (Ed. L.)

(a) Ibid., 16. — (b) Ibid., 16. — (c) Ibid., XXVI, 8. — d) Jean, XII,
5. —(e) Matth. XXVI, 10, — (f) Jean, XI, 49. — (g) Mattli. XXVI,
15.
54 Α. VOGT

καΐ έκμάσσειν τω λεντίω φ εστίν ¿ζωσμένος. Έλθών δε είς


τον Πέτρον, ας εϊπη δ Πέτρος · « Κύριε, σύ μον νίπτεις...* ; » Kal
δ διδάσκαλος · « "Ο εγώ ποιώ, σν ούκ οϊδας . » Ό Πέτρος · « Ού
μη νίψης . » Ό διδάσκαλος ' «'Εάν μη νίψω σε d .... » Ό Πέτρος ·
« Μή τους πόδας μου e....» Ό διδάσκαλος · «Ό λελονμένος...1. » Ό τ ε
οία> v¿fye¿ τους πόδας αυτών, ας εκβάλη το λέντιον, και ας ενδυθη
τα ιμάτια αύτοϋ, και καθίσας ας εϊπη προς αυτούς · « Γινώσκετε
τι πεποίηκα ύμϊν » s ;

V. Περί της προδοσίας.

Σνναθροίσας δ Ίησοϋς τους μαθητάς, ας εϊπη προς αυτούς ·


«Πάντες ύμεϊς σκανδαλισθήσεσθε... h *. » Άς άποκριθη δ Πέτρος ·*
« Ει πάντες σκανδαλισθήσονται... ι ». Και δ διδάσκαλος · « 'Αμήν
λέγω σοι... * ». Ό Πέτρος · « .Kw ¿¿77 με ÖW /... ». 2? Ѳ' ούτως
ας εϊπη δ 9Ιησοϋς προς τους μαθητάς · « Καθίσατε αύτοϋ... ι. »Kai
παραλαβών τον Πέτρον και τους δύο υιούς Ζεβαιδέου ας εϊπη
προς αυτούς · « Περίλυπος εστίν ή ψυχή μου ëως... m . » Kai προσελ-
θών μικρόν, ας πέση επί πρόσωπον αύτοϋ προσευχόμενος και
λέγων · « Πάτερ μου, ει δυνατόν εστί... η . » Και ύποστρέψας προς
αυτούς ας εϊπγι τω Πέτρω · « Ούτως ουκ ισχύσατε... °. » Kal μετά
τήν προσευχήν πάλιν ελθών προς τους μαθητάς, ας εϊπη αύτοϋς ·
« Καθεύδετε το λοιπόν καΐ άνα\παύεσθε 3 ] ρ .... » [f. 36]. Kal πληρου-
μένου τούτου, λαβών τους μαθητάς ας απέλθη εις τον κήπον, και
ευθύς ας καταλάβη δ Ιούδας επιψερόμενος μετ1 αύτοϋ δχλον ίκανόν
μετά μαχαιρών καΐ ξύλων. *Εξελθών δε δ 4ησοϋς ας εϊπη προς
αυτούς · « Τίνα ζητείτε q ; » Ol δε ας άποκριθώσιν · « Ίησοϋν τον
Ναζωραΐον Γ. » Και δ 9Ιησοϋς ας εϊπη · « Έγώ είμι Β. » Κάκεΐνοι
άκούσαντες, ας οπισθοποδήσωσι και ας πέσωσι %αμαι. Kal

1
σκανδλ* ( m s .) — Ζεβεδαίον (Ed. L.). — 8 Le ms. porte seule­
ment : âva.

(a) Jean XIII, 6. — (b) Ibid., 7. — ( ) Ibid. 8. —(d) Ibid., 8. —


(e) Ibid., 9. — (f) Ibid., 10. — (g) Jean, XIII, 12. — (h) Matth.
XXVI, 31. — (i) Ibid., 33. — (j) Ibid., 34. — (k) Ibid., 35. — (1) Ibid.
36. — (m) Ibid. 38. — (n) Ibid. 39. — (o) Ibid. 40. — (p) Ibid. 45. —
(q) Jean, XVIII, 4. — (r) Ibid. 5. — (s) Ibid. 5.
ÉTUDES SUR LE THEATRE BYZANTIN 55

ο Ίησονς πάλιν ας επερώτησα αντούς · « Τίνα ζητείτε ; » Ot


δε ας αποκριθώσιν · « Ίησονν τον Ναζωραϊον b . » Και 6 9Ιησονς ·
« ΕΙπον νμϊν δτι εγώ ειμί c . » EW όντως προσελθών δ 9Ιονδάς2,άς
ειπγι · « Χαϊρε, 'Ραββί . » Kai ας φιλήση τον διδάσκαλον. *0
δε διδάσκαλος ας ειπγι * « 'Εταίρε, εφ* ω 3 πάρει e . » Και δ Πέτρος
8χων μάχαΐραν επιλαβόμενος ενός των υπηρετών ας κόψη το ώτίον
αντον το δεξιόν. Προς δν ας εϊπη δ διδάσκαλος · « Άπόστρεψόν
σον την μάχαΐραν f . » Και επιλαβόμενος ας ιάσηται το ώτίον τον
νπηρέτον, και ας εϊπη τοις δχλοις ' « Ή ς επι ληστην εξήλθετε g . »
Oí δε δχλοι κατήσαντες αντον, ας άπαγάγωσιν αντον προς "Ανναν
πρώτον, εϊθ' όντως προς τον Καϊάφαν 4 καΐ τους αρχιερείς. Kal
οι μαθηταΐ ας φνγωσι, μόνος δ Πέτρος και δ 'Ιωάννης ας ακολον-
θώσιν όπισθεν μετά φόβον και δειλίας. Και είσελθών δ Πέτρος ας
καθίση μετά των υπηρετών. "Οτε δε παρασταθη δ 9Ιησούς εμπροσ-
σθεν των αρχιερέων, ας καταλάβωσιν 5 oi ψενδομάρτνρες λέγον­
τες · « Ούτος εφη · δύναμαι καταλνσαι6 τον ναόν h». Ό δε Ίησονς
ας σιωπά και εγερθείς δ άρχιερενς ας εϊπη προς αντον · « Ονδε<ν>
αποκρίνη ; τι ούτοι... Κ » Και πάλιν δ αρχιερενς · « 9Εξορκίζω σε
κατά τον... Κ » η Ό δε 9Ιησονς προς αντον · « Σν είπας, πλην λέγω
νμΐν... k . » Ό δε άρχιερενς διαρρήξας τα ιμάτια αντον ας εϊπη δτι ·
« Έβλασφήμησε, τι ετι χρείαν... ι ; » Ό δε λαός ας άποκριθη ·
«"Ενοχος θάνατον εστί1*1. »Kai εμπτνοντες εις το πρόσωπον αντον8
[f. 36ν] και κολαφίζοντες αντον και ραπίζοντες ας λέγωσiv αν-
τώ · « Προφήτενσον ήμϊν 9, Χριστέ, τις εστίν ; η . »

VI. Περί της αρνήσεως τον Πέτρον.

Τούτων δε όντως τελονμένων ας προσέλθη παιδίσκη τω Πέτρω


λέγονσα αντφ · « Kal σν ήσθα μετά 9Ιησον °. » Ό δε Πέτρος · « Ονκ

1
αυτούς (manque dans L.) 2 sic ms. — 3 sic ms. — 4 sie ms. *—δ προς
"Ανναν... προς (róv Καϊάφαν) en. marge dans le ms. — β sic ms.— 7 Kal
πάλιν... κατά του, omis dans L. — 8 είς τό πρόσωπον αύτον barré
dans le ms. — 9 ύμΐν (Ed. L.)

(a) Ibid. 7. — (b) Ibid. 7. — ( ) Ibid., . — (d) Matth. XXVI,


49. —(e) Ibid. 50 : ty S.., (f) Ibid., 52. — (g) Ibid. 55. —(h) Ibid.
61. — (i) Ibid. 62. — (j ) Ibid. 63. — (k) Ibid. 64. — (1) Ibid. 65. —
(m) Ibid. 66. — (n) Ibid. 68. — (o) Ibid., 69r
56 Α. VOGT

οϊδα τι λέγεις a . » 'Ωσαύτως καϊ ή άλλη παιδίσκη ας εϊπγι * « Έ-


κεϊ και ούτος ήν b . » Kal ο Πέτρος πάλιν ας άρνηθη λέγων μεθ1
δρκον · « Ουκ οϊδα τον ανθρωπον . » Kai μετά μικρόν πάλιν οι
έστώτες ας εϊπωαιν αύτφ 2 · « Αληθώς και αν... d . » Και δ Πέτρος
ομνύων8 ας εϊπτ} · « Ουκ οϊδα τον ανθρωπον e . » Kai ευθύς ας
ψωνήση δ αλέκτωρ. Και εξελθών δ Πέτρος ας κλαύση.
ΜεταμεληθεΙς δ 9Ιούδας ας ελθη προς τους αρχιερείς και ας εϊπγ}
αύτοϊς · « "Ημαρτον παραδούς... f . » Oí δε ας αποκριθώ σι * « Τι
προς ήμας... g . » Kal δ'Ιούδας ρίψας τα αργύρια καϊ άπελθών ας
απαγχονισθη.
Άς ειστηκχ\ δ Ιωσήφ εις τον ναόν άναγινώσκων, καϊ ας πέμ-
ψωσιν οι αρχιερείς προς αυτόν τίνα του καλέσαι αυτόν.9Απελθών
δε αυτός και εύρων τον 'Ιωσήφ άναγινώσκοντα ας ύποστρέψη.
Και πάλιν εκ δευτέρου άπελθών καϊ εύρων αυτόν αναγινώσκοντα,
ας ύποστρέψη. Οι δε αρχιερείς συμβουλεύονται λέγοντες · « Ουκ
£|εστίν... h . » Kal απελθόντες προς Πιλάτον λέγουσιν αύτω · « Τού­
τον οϊδαμεν 9Ιησοϋν όνομαζόμενον... ι. » 'Αποκρίνεται αύτοϊς δ
Πιλάτος · « Πώς δύνασθε... * ; » Λέγουσιν αύτω οι 'Ιουδαίοι · « 'Η­
μείς ου λέγομεν... k . » Προσκαλεσάμενος δ Πιλάτος τον κούρσωρα
στέλλει αυτόν αγαγεϊν τον Ίησοϋν. Έκβας δε καϊ γνωρίσας τον
Ίησοϋν, προσκυνεί αύτω, καϊ εκβαλών το φακεόλίον 4 αυτού απ­
λώνει δ αυτό χαμαι λέγων τω 'Ιησού. « Κύριε μου ενταύθα περιπά-

1
ώς αϋτως. — 2 αύτω, omis dans Γ Ed. L. — 3 ομνύων. — 4 Sur les
divers sens de ce mot, Cf. Ducange, II, 1657. Comme on peut le voir
par la citation des Acta Pilati, le texte reçu porte, en cet endroit, au
lieu de φακεόλίον, le mot καθαπλωμα que Ducange ne connaît
pas. Dans les variantes et d'autres parties du texte reçu, on retrouve
le mot φακεόλίον que le texte latin des actes traduit par fasciale,
Acta Pilati, p. 217 et note. — e Άπλόνει (Ed. L.)

(a) Ibid. 70. — (b) Ibid. 71. —(c) Ibid. 72. —(d) Ibid. 73. —
(e) Ibid. 74. — (f) Matth. XXVII, 4. —(g) Ibid 4. — (h) Ibid. 6. —
(i) Τούτον οϊδαμεν Ίησοϋν όνομαζόμενον νίόν *Ιωσήφ rov τέκτονος
από Μαρίας γεννηθέντα. (Acta Pilati, in Evangelia Apocrypha,
éd. Tischendorf, Leipzig, 1876, p. 215. —(j) Πώς δύνασθε τον βασι­
λέα υμών εξετάσαι. — Ibid. p. 216, note 2. ( ) —'Ημείς ού λέγομεν
βασιλέα αυτόν είναι αλλ9 αυτός εαυτόν λέγει. Ibid., ρ. 217τ
ÉTUDES SUR LE THEATRE BYZANTIN 57

τησον, δτι καλεί σε δ ήγεμών ». Ίδόντες δε οι 'Ιουδαίοι το γι-


νόμενον κα[ΐ. 37]τεγκαλοϋσι τον Πιλάτον λέγοντες · « Δια τί
όντως εκέλευσας... b ; » Μετακαλείται ο Πιλάτος τον κούρσωρα
και λέγει αύτφ · « Τί τούτο ; c » Λέγει αύτω δ κούρσωρ "
d
« Κύριε ήγεμών... . » Λέγουσι οι Ιουδαίοι προς κούρσωρα. « Οι μεν
παίδες των 'Εβραίων... e . » Λέγει αντοΐς δ κούρσωρ * « 'Ερώτησα χ
τίνα των "Εβραίων... f . » Λέγει αύτοϊς δ Πιλάτος · « ΕΙ οΰν ύμεΐς
μαρτυρείτε., β. » Οι δε 'Ιουδαίοι σιωπώ α ι. Λέγει δ ήγεμών τω κούρ-
σωρι · « 'Έξελθε και ώς... h ». Έξελθών δε δ κούρσωρ ποιεί καθά
και το πρότερον, άπλώσας το φακεόλιον αύτοϋ καί ειπών τω Ιη­
σού · α Κύριε, εϊσελθε ι. » Και εισέρχεται έμπροσθεν του Πιλάτου,
και κατηγορούμενος υπό των 'Ιουδαίων, αποκρίνεται Νικόδημος
λέγων · « Ευσεβή ήγεμών2..?. » Λέγει αυτω δ Πιλάτος · « Είπε k . »
Λέγει Νικόδημος · « 'JSyco εϊπον... ι. » Θυμαίνονται οι 'Ιουδαίοι.
'Αποκρίνεται αυτοϊς δ Πιλάτος · « Γ / τους οόο'^τας... m ; » Λέγονσιν

1
ερώτησα sans l'augment temporel, au lie^u de ήρώτησα comme
dans le texte reçu : sic ms.

(a) Ibid., p. 217. et note pour les variantes.— (b) Διατί οϋτωςεκέλ-
ευσας αυτόν μετά τιμής είσελθεϊν. Ibid., ρ. 217. L'acte du courrier
était, au regard des Juifs, une reconnaissance de la royauté du Christ
comme l'explique le texte des Actes : Kai γαρ ό κούρσωρ θεασάμενος
αυτόν προσεκύνησε, καί τό φακεώλιον αύτοϋ ήπλωσε χαμαί καΐ ώς
βασιλέα αυτόν περιπατήσαι πεποίηκεν (Ibid.). ( ) Tl τούτο εποίησας,
κα* ήπλωσας τό φακεολιόν σου επί της γης και επ' αύτφ περιπατήσαι
πεποίηκας τον Ίησοϋν ; Ibid. 218. — (d) Κύριε ήγεμών, δτε με απέσ-
τειλας εις ^Ιεροσόλυμα προς τον Άλέξανδρον, εϊδον αυτόν καθήμενον
επί όνου, και οι παϊδες των "Εβραίων κλάδους κατειχον εν ταΐς χερ-
σιν αυτών καί εκραζον, άλλοι δε ύπεστρώννυον τα ιμάτια αυτών
λέγοντες... Ibid. 218. — (e) Oí μεν παίδες τών "Εβραίων έβραϊστί
εκραζον, πόθεν δε σοι τό ελληνιστί ; Ibid. 219. — (f) 'Ηρώτησα τίνα
τών 'Ιουδαίων και είπα * τί εστίν ο κράζουσιν έβραϊστί ; κακεϊνός μοι
έρμήνευσεν. Ibid. — (g) El ύμεΐς μαρτυρείτε τάς φωνας τάς παρά
τών παίδων λεχθείσας, τί ήμαρτεν ô κούρσωρ ; Ibid. — (h) "Εξελθε
καί ώς βούλη είσάγαγε αυτόν. Ibid. — ( i ) Κύριε, εϊσελθε · ο ήγεμών
σε καλεί. Ibid. (j) Άξιώ, ευσεβή, κέλευσαν μοι ειπείν ολίγους
λόγους. Ibid. 234. — ( ) Ibid. — (1) 'Εγώ εϊπον τοις πρεσβυτέροις
καί τοις ίερεϋσι και λευίταις και παντι τφ πλήθει τών 'Ιουδαίων εν
τή συναγωγή · τί ζητείτε μετά του ανθρώπου τούτου ;... Ibid. 235
—(m) Ti τους οδόντας τρίζετε κατ' αύτοϋ άλΑθειαν ακούσαντες ; Ibid.
23Ş,
58 Α. VOGT

oí Ίονδαϊοι · « Του Νικόδημου... . » Λέγει Νικόδημος · « *Αμήν


γένοιτο... &. » 'Αποκρίνεται έτερος εκ των 'Ιουδαίων ό'στις ήν παρά­
λυτος % « Κέλευσαν με... . » Λέγει αύτφ δ ήγεμών * « Είπε ». Λέγει
δ άνθρωπος · « Έ ^ ώ τρ^άκο^τα... d . » Kai πληρώσας ούτος τον
λόγον, αποκρίνεται δ τυφλός, λέγων · « 'Ј τυφλός εξήλθον... .»
Jffaž πληρώσας οϋτος, αποκρίνεται ή αίμορροοϋσα λέγουσα · α 'Εγώ
αίμορροοϋσα...ι. » Ο* 1 <5έ αρχιερείς και δ λαός δήααντες τον
Ίησοϋν, ας άπαγάγωσιν αυτόν έμπροσθεν του Πιλάτου, λέγοντες *
« Τούτον εϋρομεν διαστρέφειν... g » Και ας ερωτήστ) αυτόν δ Πι­
λάτος · « Συ εϊ δ βασιλεύς ; h » Και ας άποκριθη δ *Ιησούς · « Συ
λέγεις *. » Άς κατηγορώσι δέ αυτόν οι αρχιερείς και oi πρεσβύ­
τεροι, και αυτός μηδέν άποκρίνηται. Ό δε Πιλάτος ας εΐπη προς
αυτούς · ^ Ουδέν ευρίσκω αίτιον εν τφ ανθρώπωΚ » ΟΙ δε όχλοι
ας εϊπωσιν · « (fol 37 ν .) 3Ανασείει τον λαόν, δι<δάσκων>... k

Kal ας ερώτηση δ Πιλάτος ει δ άνθρωπος Γαλιλαίος εστίν ι.
οϋτως ας πέμψη αυτόν δ Πιλάτος προς τον Ήρώδην.

1
Ici semble finir l'emprunt à un autre scénario ayant les Acta Pilati
comme source d'inspiration. Avec les textes de l'Écriture, la forme lit­
téraire du texte reprend : 'Ας άπαγάγωσιν. etc.

(a) Αέγονσιν οι 'Ιουδαίοι τφ Νικοδήμφ * τήν αλήθειαν αύτον λάβχις


καί τό μέρος αΰτον. Ibid. Ce génitif se trouve dans la variante du
ms. Parisinus 1215 que suit toujours l'auteur du scénario. Il y a eu
là probablement une distraction'de copiste tenant au fait que trois
lignes plus haut, dans le texte reçu, on lit κατά τον Νικόδημου. —
(b) Ici, l'auteur passe à un autre apocryphe : Διήγησις περί του
πάθους rov Κυρίου ημών 'I. Χ. καί της αγίας αύτοϋ αναστάσεως.
Tandis que les Acta Pilati portent : 'Αμήν, αμήν, λάβω καθώς είπατε,
cette seconde version des Acta Pilati porte : 'Αμήν αμήν · γένοιτο
μοι καθώς λέγετε (Ibid., p. 297). — ( ) Retour au premier texte,
d'après la variante du Parisinus 1215 qui porte κέλευαόν μοι, ήγε­
μών, ίνα λόγον είπειν. Ibid. 237. Le texte publié par Thilo, Codex
apocryphus Novi Testamenti (Leipzig, 1832, t. I, p. 550), donne le
texte exact du scénario : Κέλευαόν με είπειν ολίγους λόγους. ·—
(d) Έγώ τριάκοντα οκτώ ετη εν κλίνγι κατεκείμην εν οδύνχι πόνων.
Ibid. 237. — (e) Έγώ τυφλός εξήλθα εκ κοιλίας μητρός μου. Ibid.
238, Variante du Paris. 1 2 1 5 . — ( f ) . Le texte reçu, pas plus que
les variantes, ne correspond exactement aux premiers mots du
scénario. Le texte reçu porte : Αίμορροοϋσα ήμην... — ( g ) Luc. X X I I I .
? . — (h) I b i d . 3 . — (i) Ibid. 3. —(j) Ibid.4. — ( ) Ib. : d. 5 , — (1) Ibid. 6T
ÉTUDES SUR LE THÉÂTRE BYZANTIN 59

VII. Έξονθένησις Ήρώδον.

"Οταν καταλάβω δ Ίησονς έμπροσθεν τον Ήρώδον, παριστά­


μενοι και οι αρχιερείς ας κατηγορώσιν αντον λέγοντες * « Το ντον
ενρομεν διαστρέφειν ... » "Ας ερώτηση αντον δ 'Ηρώδης ·
« Τις ει και πόθεν ει b ; » και πάλιν · « Τίνος χάριν διαστρέφεις
τον νόμον c ; » και πάλιν · « Σν ει δ βασιλεύς d ; » καΐ πάλιν · « \fiT-
κούσαμεν περί σον.., e . » Ό δε μηδαμώς άποκριθη. οϋτως περι-
βαλών αντον εσθήτα λαμπράν f ας αναπέμχρη αντον προς τον Πιλά­
τον. Και άπελθών δ 'Ηρώδης προς τον Πιλάτον \ ας άσπάσηται
αντον και ας ποίηση άγάπην μ ετ' αντον και ας έξέλθη. Παραγενο-
μένον δε τον Ίησον προς Πιλάτον, ας άποστείλη προς Πιλάτον
η γννή αντον λέγονσα αντώ ' « Μηδέν σοι και τώ... g ». Ό δε Πιλά­
τος προς τον λαόν · « Τίνα θέλετε h ; » Και δ λαός · « Άπόλνσον
ήμϊν κατά την σννήθειαν... i ». Ό δε Πιλάτος · « Τίνα θέλετε από
τών δύο... ; * » 01 δχλοι · « Βαρραβαν. » Ό δε Πιλάτος · « 7Υ ο^>
ποιήσω... k ». Ό λαός · « στανρωθήτω 2 ». Ό Πιλάτος · « Τ7/ }>αρ
κακόν εποίησεν1 ;» Ό Ααος · α άρον, άρον, σταύρωσον m . » Kai
αιτήσας δ Πιλάτος νδωρ ας νίψηται λέγων * « "Αθώος είμι... η ».
Kai ο Ααος · « Γο αίμα αΰτου... 0 .. » Και ενθνς ας απόλυση τον
Βαραββαν, και ας παραδώση τον Ίησονν, Ινα στανρωθη.

VIII. Περί της στανρώσεως.

Παραλαβόντες αντόν οι στρατιώται ας εκδύσωσιν αντον και ας


φορέσωσιν αντώ πορφνρονν Ιματιον και στέφανον εξ ακανθών επι
την κεφαλήν αντον και κάλαμον επι τήν δεξιάν αντον, και γονν-
πετήσαντες έμπροσθεν αντον ας εϊπωσι · « Χαϊρε, δ βασιλεύς ρ .

1
Άπελθών... προς τον Πιλάτον, omis d a n s L . — 2 L . ajoute ici:
και αΐτησας, qui ne se trouve pas dans le ras.

(a) Luc. XXIII, 2. — (b) (c) (d) (e) Nous n'avons trouvé nulle
part, trace de ce dialogue, —(f) Luc, XXIII, 11. —(g) Matth. XXVII,
19. —(h) Ibid. 17. —(i) Jean XVIII, 39. — (j) Matth. XXVII, 21. —
(k) Ibid. 22. —(1) Ibid. 23. —(m) Jean, XIX, 15. —(n) Matth. XXVII,
Џ. — (o) Ibid. 25. — (ρ) Matth. XXVII, 29,
60 Α. VOGT

Kal λαβόντες τον κάλαμον ας τύπτωσιν αντον εις την κεφαλήν,


[f. 38] επιθέντες δε τον στανρον επί των ώμων αντον ας άπαγά-
γωοίν αντον εις το ατανρώααι. Ενθνς δε χ ας έκβάλωσιν εκ της
φνλακής τον ς δύο ληστάς, επιδόντες εκάστω τον έαντον στανρόν,
ας ανμπορεύονται2 μετ' αντον, καΐ δτε παρεκβώαι μικρόν, ας
άγγαρεύσωσι τον Σίμωνα, καΐ ας έπιθήσωσιν αντώ τον στανρόν.
9
Ας έπακολονθώσι δε καΐ γνναΐκες μετά της μητρός τον Ίησον
θρηνολογονσαι, καΐ επιστραφείς ο Ίησονς ας εϊπη προς αντάς ·
« θυγατέρες Ίερονσαλήμ... a . » Kal δτε φθάσω αιν εις τον τόπον,
ελθών ο κομοδρόμος s ας σταύρωση αντον, καΐ τονς δύο ληστάς
εξ δεξιών 4 καΐ εξ ευωνύμων. Γράψας δε γραφήν δ Πιλάτος ρω­
μαϊκά, λατινικά και σνρικά * « Ό βασιλεύς τών Ίονδαίων . »,
επίθες ταύτην επάνω της κεφαλής αντον. Ό λαός δε καΐ ol αρχιε­
ρείς ας φωνάζωσιν * « Ό καταλύω^ τον ναόν... . » Kal πάλιν ·
« αλλονς έσωσεν... d ». Kal δ Ίησονς · «Πάτερ, Άφες αντοϊς... . »
Ή δε μήτηρ αντον ας αρξηται θρηνωδεϊν β. Τούτων δε όντως
τελουμένων, ας φωνάξη ό εξ ευωνύμων ληστής * « Ει συ el δ1
Χριστός... ι. » Kal ας αποκριθη ο εκ δεξιών · « Ονδε φοβη σν τον
Θεόν ; g » Λέγων καΐ προς τόν Ίησονν * « Μνήσθητί μον, Κύριε... **»
Και δ Ίησονς προς αντον · « *Αμήν, λέγω σοι... ϊ. » Στη σον οϋν
την μητέρα καΐ τόν μαθητήν 'ένθεν καΐ ένθεν τον στανρον, καΐ ας
εϊπη δ διδάσκαλος προς την μητέρα \ « Γύναι, ϊδε ό νιος σον 8 Κ
και προς τον μαθητήν · « Ίδον ή μήτηρ σον k. » Εϊθ9 όντως ας
φωνήση * « Διψώ ι. » Kal παρενθνς 9 ο σπόγγος εις τόν κάλαμον
πεπλησμένος ας προσενεχθή τώ στόματι αντον- Kal μετά τοντο
ας φωνήση · « Πάτερ,εις χεϊράς 10 ѵ ... » Kal από τότε ας ήσν-
χάση. όντως ας φωνήση δ εκαντόνταρχος · « 9Αληθώς Θεον
νίός ήν οντος Ђ Ό δε κεντηρίων 1Χ ας νύξη την πλενραν αντον

1
, omis par L. — 2 σνμπορεύωνται (Ed. L.)— 8 κωμοδρόμος (Ed
L.) — Ce détail est pris dans les Acta Pilati. — δ συριακά (Ed. L.)
4

Sur cette mention du syriaque, cf. Γ Introduction. — β Ici, un


espace libre dans le ms. — 7 omis dans L. — 8 eW οϋτως, barré dans
le ms. Suit 6 υίός σου. — 9 παρεύθύς. — 1 0 χείρας. u sic ms.

(a) Luc, XXIII, 28. — (b) Ibid. 37. — ( ) Matth. XXVII, 40. —
(d) Ibid. 42. — (e) Luc. XXIÏI* 34. — (f) Ibid. 39. — (g) Ibid. 40. —
(h) Ibid. 42. — (i) Ibid. 43. — (j) Jean. XIX, 26. — (k) Ibid. 27.. - *
(1) Ibid. 28. — (m) Luc. XXIII, 46. — (J) Math. XXVII, 54,
ÉTUDES SUR LE THÉÂTRE BYZANTIN 61

μετά λόγχης και Ηοιμος υποκάτωθεν ο χ <έκατόνταρχος ? > ας


δέξηται το αίμα και το ϋδωρ. Και μετά ταύτα ας προσέλθτ] ή
μήτηρ αντοϋ προς τον Ιωσήφ κλαίουσα και δυσωποϋσα [f. 38v]
και λέγουσα αύτώ μετά και του 'Ιωάννου 2.
Ό δε 3Ιωσήφ προσελθών τω Πιλάτω ας αΐτήσηται το σώμα του
διδασκάλου λέγων · «Αϊτησιν μικράν,..3. » Προσκαλεσάμενος δε
Πιλάτος τον κεντηρίωνα 4, ας ερώτηση αυτόν ει άπέθανεν. Και
γνούς απ' αυτού ότι άπέθανεν, ας προστάξη, Ινα δοθη το σώμα τώ
3
Ιωσήφ. Και ευθύς ελθών ό χαλκεύς, ας γένηται ή άποκαθήλωσις.
Και ας προφθάση και Νικόδημος φέρων σινδόνα και τίνα μυρίσ-
/ , και εντυλίξαντες το σώμα ας ενταφιάσωσιν αυτό, ψάλλοντες
μετά μέλους « τ ο άγιος ο Θεός», έως ού είσέλθωσιν εις τάφον,
ακολουθούσα ή μήτηρ και 'Ιωάννης, μετά και τών μυροφόρων.

1
Un espace dans le ms. En marge ζήτει. Lambros ajoute, en ou­
tre, après νποκάτωθεν « αντον » qui ne se trouve pas dans le ms. et
supprime έτοιμος qui s'y trouve. — 2 Nouvel espace dans le ms.
Avant και λέγονσα... le ms. porte en marge des guillemets, jusqu'à
τα σώμα τφ Ιωσήφ. Nous suggérons έκαντόνταρχος pour le mot
omis dans le ms. Il faut, en effet, un mot de dix lettres pour achever
la ligne. Le mot έκατόνταρχος écrit en abrégé, deux lignes plus haut,
est exactement composé des dix lettres nécessaires. En outre, il
semble qu'après la déclaration de foi qu'il vient de faire, sa place
est ici bien indiquée. — Mais on remarquera que l'auteur fait
une distinction très nette, entre le έκατόνταρχος et le κεντνρίων
(Cf. l'Introduction). — On peut, peut-être, suppléer à la lacune du
manuscrit en lisant avec les Acta Pilati (B. XI. Ed. Tischendorf,
p. 311, note 3) : Έλθών ôè *Ιωσήφ προς την θεοτόκον, λέγει προς
αυτόν * 'Ιωσήφ, παρακαλώ σε, παρηγόρησον την λνπην μον9 δτι
οϊδα την αληθινήν άγάπην σον προς τον γλυκντατον νϊόν μον} και
ποίησαν μοι δύο αιτήματα. "Απελθε προς Πιλάτον αϊτησαι το σώμα
τον αγαπητού μον νίον Ινα θάψω, και δώρησαί μοι καϊ το μνημείον
δ αχείς λελατομημένον καινάν εν τφ ΐκήπω... — Le même texte nous
donne aussi, peut-être, les paroles de la Vierge dans ses lamen­
tations : CH δε Θεοτόκος έλεγε κλαίονσα · πώς ον μή σε θρηνήσω νιε
μον * πώς το εμόν πρόσωπον ον σπαράζω τοις δννξιν ; Τοντο
εκεϊνό εστιν} νίέ μον9 Οπερ Σνμεών 6 πρεσβντης προείπε μοι, δτε
τεσσαρακονθήμερον βρέφος προσήγαγόν σε εν τφ ναφ ' αϋτη εστίν
ή ρομφαία ήτις ννν κατά την ψνχήν μον διέρχεται, τις τα εμά δάκρνα,
γλνκντατέ μον νίέ} καταπαύσει ; πάντως ουδείς ει μή σν μόνος, èàv
καθώς είπας αναστήσγι τριήμερος. (Ibid., p. 313-314). — 3 Sur cette
citation, e t l'Introduction. — 4 Pour κεντνρίωνα (Ed. L.)
62 Α. VOGT

Kal ένταψίάσαντες αυτόν άς αρξωνται ai μυροφόροι θρηνολογεΐν.


Kal μετά την θρηνολογίαν ας προφθάσωσιν oi αρχιερείς προς τον
Πιλάτον λέγοντες αύτώ ' « Κύριε, εμνήσθημεν... a . » Kal ο Πιλά­
τος * « 'Έχετε κουστωδίαν... . » Kal ας υπάγωοι μετά των στρα­
τιωτών καΐ άσ^αλ/σωντα^ τον τάφον. Kal καθίσαντες oi στρατιώ-
ται ας τηρώσι φυλάττοντες αυτόν. ΑΙ δε γυναίκες ας ύποστρέψωσιν
άγοράσαι αρώματα.

χ
[IX. Άνάστασις .]

Άς ye^TOt δε ή βοή καΐ δ κρότος καΐ ή άνάστασις, καΐ οι


στρατιώται άκούσαντες παρευθύς ας πέσωσιν επί πρόσωπον γε­
νόμενοι ήμίθνητοι. Kal ας εξέλθη ο Χριστός 2 κρατών τον 'Αδάμ 4
καΐ λέγων αύτώ ' « 9Έγειραι, ο καθεύδων °. » Άς ειστήκωσι δε oi
άγγελοι επάνωθεν του τάφου, καΐ ας προφθάσωσιν ai μυροφόροι
μετά σιγής καΐ φόβου, βαστάζονσαι κατζίν καΐ θυμιάματα, προς
ας ας εϊπη ο άγγελος. » «Μη φοβεΐσθε ύμεϊς, οίδα... d . » καΐ εξελ-
θοϋσαι ας ύποστρέφωσι προς τους μαθητάς. Kal άπαντήσας αύταϊς
ο "Ιησούς ας εϊπη προς αύτάς ' « Χαίρετε e . » καΐ προσελθοϋσαι ai
γυναίκες ας προσκυνήσωσιν αυτόν, καΐ άς εϊπη ο "Ιησούς προς
αύτάς 3 · « Μη φοβεΐσθε f . » Oi δε μαθηταΐ άς συναχθώσιν εις τον
οικον. Άς άπέλθωσι δε οι στρατιώται άπαγγέλλοντες τοις άρχι-
ερεϋσι την άνάστασιν. ΟΙ δε αρχιερείς συμβουλευσάμενοι και δόν-
τες τοις [f. 39] στρατιώταις αργύρια, ας πείσωσιν αυτούς Ινα εϊ-
πωσιν, οτι oi μαθηταΐ αύτοϋ νυκτός ελθόντες Ϊκλε'ψαν αυτόν ημών
κοιμωμένων.

2
Ce titre n'est indiqué qu'en marge et en abrégé âv<*$. — * 4ησοϋς
(Ed. L.). — 8 Ici, il y a, certainement, une réminiscence de la partie
des Acta Pilati intitulée Evangelium Nicodemi, Pars II, sive Des­
census Christi ad Inferos. Nous lisons en effet... ήπλο>σεν δ βασι­
λεύς της δόξης τήν δεξιάν αύτοϋ χείρα καΐ έκράτησε καί ήγειρε
τόν προπάτορα 'Αδάμ. (Acta Pilati, P. II, VIII, Ed. Tischendorf, p.
330). — 4 Depuis χαίρετε jusqu'à προς αϋτάς en marge.

(a) Matth. XXVII, 63. — (b) Ibid. 65. — ( ) Paul, Ephés. V,


14 ; — (d) Matth. XXVIII, 5. — (e) Ibid. 9. — (f) Ibid. 10.
ÉTUDES SUB LE THEATRE BYZANTIN 63

Χ. Ψηλάφησις.
9
Ας απέλθη δ 4ηαοϋς καΐ ας σταθη μέσον των μαθητών δπου
είσι συνηγμένοι μη παρόντος του Θωμά, και ας εϊπη αυτοις '
« Ειρήνη ύμϊν a . » Και ας δείξη αύτοϊς τάς χείρας και την πλευράν
αύτοϋ. Και πάλιν ας εϊπη αύτοϊς « Ειρήνη ύμϊν b ... » καζ τούτο
ειπών ας εμφύσηση αύτοϊς λέγων · « Λάβετε πνεύμα... c ». Έξελ-
θών δε δ 'Ιησούς, ας είσέλθη δ Θωμάς και ας εϊπωσιν αύτώ oi μα-
θηταί · « Έωράκαμεν... d . ». Ό δε προς αυτούς · « 'Εάν μη ϊδω εν
ταϊς χερσί...Θ ». Και ευθύς πάλιν ας είσέλθη προς αυτούς ó 'Ιη­
σούς, καΐ σταθείς εις το μέσον ας εϊπη · « Ειρήνη ύμϊν f . » Kal
προς τον θωμαν · « Φέρε τον δάκτυλόν σου... g ». Kal αποκριθείς
δ Θωμάς ας εϊπη αύτώ · « Ό Κύριος μου... h . » Ό δε 'Ιησούς ·
« 'Ότι εώρακάς με... ι. » Είθ' ούτως λαβών τους μαθητάς ας άπέλ-
θη εις την Γαλιλαίαν, καΐ προσκυνήσαντες αυτόν oi μαθηταί, ας
εϊπη προς αυτούς · « 'Εδόθη μοι πά<τα εξουσία... Κ » Kal ψθάσας
προς τω τέλει της τοιαύτης ^ ας ευλόγηση αυτούς*

Τέλος.

(a) Luc. XXIV, . — (b) Jean XX, lô. — ( ) Jean, 22. —


— (d) Ibid. 25. —(e) Ibid, —(f) Ibid. 26. — (g) Ibid. 27. —(h) Ibid.
28.—(i) Ibid. 29. — (j) Matth. XXVIII, 18. — ( ) L u c XXIV,
49, 51.
TRADUCTION

Sois nous propice, ô Jésus-Christ, notre Seigneur, Fils de


Dieu et ne sois pas irrité contre nous qui voulons représenter
dramatiquement tes souffrances vivificatrices grâce auxquel­
les tu nous as donné l'impassibilité.
Tu dois, toi qui es maître du présent scénario et vas diriger
les autres, établir avant le commencement de l'action, selon
leur ordre, les choses qu'une telle entreprise réclame et les
avoir tout prêtes pour que, lorsque le besoin s'en fera sentir,
on trouve chaque chose tout de suite disposée et préparée.
Ensuite, tu dois entrer en rapport avec chaque acteur en par­
ticulier et costumer chacun selon le personnage qu'il doit
représenter, depuis le Christ et les Apôtres jusqu'aux autres
hommes et femmes. De même, pour les Juifs et le reste. Il
faut faire un choix des personnages et prendre des person­
nages aptes à jouer et à représenter les personnages-types.
Il faut, en outre, qu'ils connaissent les lettres afin de pouvoir
répondre et interroger par écrit et leur ordonner de se livrer
à l'action de façon à' ne pas exciter le rire et la moquerie,
mais avec la crainte de Dieu, avec piété et grande attention.
Qu'ils s'appliquent à ce que l'un n'empiète pas sur l'autre
ni ne le coupe et qu'il s'en suive de la confusion, mais que
chacun, lorsque tu le veux,interroge ou réponde convenable­
ment. Par ailleurs, qu'il ne se fasse aucune altération et qu'il
ne se dise rien qui puisse porter les spectateurs au rire. Mais
que toute chose se fasse en vue de l'admiration ou de l'effroi (*)
Donc, avec l'aide de Dieu, commence ainsi :

(1) Dans le mystère d'Adam (xn e s.), qui est un drame normand,
nous trouvons des indications de scène qui semblent apparentées au
présent scénario : «... qu'Adam soit bien instruit quand il devra
répondre pour qu'il ne soit pas trop prompt, ou trop lent à le faire.
Que non seulement lui, mais que tous les personnages soient instruits
à parler posément et à faire les gestes convenables pour les choses
qu'ils disent ; qu'ils n'ajoutent ni ne retranchent aucune syllabe
dans la mesure des vers, mais que tous prononcent d'une façon fer­
me et qu'on dise dans l'ordre tout ce qui est à dire. » (Adam,Mystère
du x n e s. éd. K. GRASS, Rom. Biblioth. VI, 1891).
ETUDES SUR LE THÉÂTRE BYZANTIN 65

Commencement. (LA RÉSURRECTION DE LAZARE.)


Place le Christ et les disciples en face du sépulcre de Lazare,
au loin (x), Marthe et Marie, sœurs de Lazare, place-les près
du tombeau et Facteur qui représente Lazare mort, dans le
sépulcre, lié de bandelettes et caché dans un suaire.
Les choses étant ainsi, envoie quelqu'un vers Jésus lui
dire : « Seigneur, celui que tu aimes est malade ». Que Jésus
réponde : « Cette maladie.... » et le reste, d'une voix forte
pour être entendu de tous. Et qu'il se taise un moment. En­
suite, qu'il parle ainsi aux disciples : « Retournons en Judée ».
Et que les disciples répondent : « Maître, les Juifs, tout à
l'heure cherchaient à te lapider et tu veux retourner là ? »
Que Jésus réponde : « N'y a-t-il pas douze heures... (2)? » Et
après cela que Jésus dise de nouveau : « Lazare notre ami... ».
Que les disciples disent : « Seigneur, s'il dort, il sera sauvé. »
E t Jésus : « Lazare est mort ». Alors que Thomas dise aux
disciples : « Allons nous aussi mourir avec Lui. » Ensuite que
Jésus et les disciples se mettent en mouvement et arrivent
vers le sépulcre de Lazare. Envoie quelqu'un vers Marthe
pour lui dire que, lorsque Jésus approchera, elle sorte à sa
rencontre et lui dise : « Seigneur, si tu avais été ici... »Et que
Jésus lui dise : « Ton frère ressuscitera. » Que Marthe réponde
à Jésus : « Je sais qu'il ressuscitera. » E t Jésus à Marthe :
« Moi, je suis la résurrection ». Marthe : « Oui, Seigneur, je le
crois. » Ensuite que Marthe se tourne vers Marie et qu'elle lui
dise en secret : « Le Maître est là et II t'appelle. » Que Marie se
lève rapidement et se dirige vers Jésus en compagnie des Juifs
qui sont avec elle. Voyant Jésus, qu'elle se jette à ses pieds en
lui disant : « Seigneur, si tu avais été ici, mon frère ne serait
pas mort. » Que Jésus frémisse en esprit, qu'il se trouble et
dise avec humeur: «Où l'avez-vous placé?» Qu'ils lui ré­
pondent : » Seigneur, viens et vois ». Que Jésus pleure et qu'il

(1) Nous avons cru devoir traduire le mot παρέκει, « au loin »,


vu la suite de l'action. Le Christ est censé être au delà du Jourdain
(Jean x, 40), tout en étant, sur la scène, en face du sépulcre.
(2) Le texte évangélique nous a paru suffisamment connu pour
que nous n'ayons pas cru devoir compléter les phrases dont nous
n'avons, dans tous les dialogues, que les premiers mots«
ΒΥΖΔΚΤΙΟΝ. VI. — 5.
66 A. VOGI*

aille au tombeau. Que Jésus dise : « Enlevez la pierre ». E t


Marthe : « Seigneur, il sent déjà car il est là depuis quatre
jours. » E t Jésus : « Ne t'ai-je pas dit que... » E t qu'on enlève
la pierre. Que Jésus alors, ayant levé les yeux en haut, dise :
« Père, je te rends grâce...» Ensuite qu'il appelle à haute voix :
« Lazare viens ici, dehors. » E t que le mort sorte, lié et enve­
loppé. Que Jésus dise : « Déliez-le et laissez-le aller. » Qu'aus­
sitôt le prophète proclame : « Dites à la fille de Sion... »
Fin de la résurrection de Lazare.

COMMENCEMENT DU CORTÈGE DES RAMEAUX.

Que Jésus envoie deux disciples amener l'ânesse et le pou­


lain en leur disant : « Allez au village.... » Quant à toi, envoie
quelques Juifs pour empêcher les disciples d'amener l'ânesse.
Que les disciples leur disent : « Le Seigneur en a besoin ». E t
lorsque les disciples conduisent l'ânesse, qu'ils étendent sur
elle leurs vêtements et que Jésus s'asseye dessus. Que deux
des disciples conduisent l'ânesse par devant et que les autres
disciples accompagnent derrière, émerveillés et chuchotant
entre eux. Quant aux Juifs qui précèdent et accompagnent,
que les uns étendent sur le chemin leurs vêtements et que les
autres coupent des branches d'arbres et qu'ils en jonchent le
chemin ; que les enfants crient : « Hosanna au Fils de David »
et que la foule dise : « Celui-ci est Jésus le prophète ». Tiens
aussi à ta disposition quelques boiteux et aveugles assis au
bord du chemin et qu'ils disent à haute voix : « Aie pitié de
nous, Fils de David » et que Jésus les guérisse. Que d'autres
soient assis dans le temple vendant des brebis et des colombes,
les uns une espèce, les autres une autre. E t quand Jésus est
entré dans le temple, étant descendu de l'ânesse, qu'il fasse un
fouet de corde et qu'il les chasse hors du temple en disant :
« Il est écrit, ma maison.... » et qu'il renverse leurs tables.
Que les chefs des prêtres et les scribes voyant ces choses éton­
nantes et les enfants criant dans le temple, se mettent en co­
lère et qu'ils disent à Jésus : « Tu entends ce qu'ils disent »
E t Jésus de leur répondre : « Oui, n'avez-vous jamais lu....?
et les quittant, qu'il s'en aille.
ETUDES SUR LÉ THEATRE BYZANTIN 67

DU DÎNER.

Prépare la table de Simon et que le Maître et les disciples


s'asseyent. Que Simon serve et que la prostituée, en se pro­
menant, crie : « Malheur à moi, pécheresse ». E t tout ceci
achevé, qu'elle aille chez le parfumeur pour acheter le parfum
parlant avec le parfumeur, faisant les demandes et les répon­
ses nécessaires, jusqu'à ce qu'on lui donne le parfum, à savoir
un vase d'essence de rose, et l'ayant pris, que la prostituée
coure et le vide sur les pieds de Jésus sans prononcer aucune
parole, mais essuyant seulement avec ses cheveux les pieds
de Jésus. Que les disciples s'indignent disant : « Pourquoi
cette perte? » Et Judas : « Pourquoi ce parfum?... » Et Jésus :
« Pourquoi faites-vous de la peine à cette femme ? » Pendant
que cela se passe, que les chefs des prêtres et les pharisiens
s'assemblent et se consultent pour savoir comment ils s'em­
pareraient de lui. Que Caïphe leur dise : « Vous n'y entendez
rien... » Que Judas coure à eux et dise : « Que voulez-vous
me donner ». Que ceux-ci lui pèsent trente pièces d'argent et
que Judas retourne de nouveau vers ses condisciples.

D u LAVEMENT [DES PIEDS].

Prépare des bancs, un bassin, de l'eau et un linge. Que les


disciples s'asseyent dans leur ordre habituel. Que Jésus alors
ayant enlevé ses vêtements, ceigne le linge et versant l'eau
dans le bassin, qu'il commence par les derniers à laver les
pieds des disciples et les essuie avec le linge dont II est ceint.
Etant arrivé à Pierre, que Pierre dise : « Seigneur, tu me la­
ves... ? » Et le Maître : « Tu ne sais pas ce que je fais ». Pierre :
« Tu ne me laveras pas.... » Le Maître : « Si je ne te lave pas... »
Pierre : « Pas mes pieds » Le Maître : « Celui qui a pris un
bain.... » Après avoir donc lavé leurs pieds, qu'il enlève le
linge et qu'il reprenne ses vêtements et s'étant assis, qu'L
leur dise : « Comprenez-vous ce que je vous ai fait? »

D E LA TRAHISON.

Que Jésus ayant réuni les disciples leur dise : « Vous serez
tous scandalisés... » Que Pierre réponde : « Si tous se scanda*
68 Α. VOGT

lisent » Et le Maître : « En vérité, je te le dis.... » Pierre :


« Quand il faudrait avec toi.... » Ensuite que Jésus dise aux
disciples : « Asseyez-vous ici.... » Et ayant pris Pierre et les
deux fils de Zébédée, qu'il leur dise : « Mon âme est triste
jusque.... » et s'étant un peu avancé, qu'il tombe la face
contre terre, priant et disant : « Père, si c'est possible.... » Et
s'étant retourné vers eux qu'il dise à Pierre : « Ainsi vous
n'avez pu..., » Et après la prière, revenant vers les disciples
qu'il leur dise : « Dormez maintenant et reposez-vous ».
Puis ceci accompli, qu'il s'en aille avec les disciples dans le
jardin et qu'aussitôt Judas survienne, amenant avec lui une
foule importante avec des épées et des bâtons. Jésus étant
sorti, qu'il leur dise : « Qui cherchez-vous? » Et que ceux-ci
répondent : « Jésus de Nazareth ». Que Jésus dise : « C'est
moi. » Et eux ayant entendu, qu'ils reculent et tombent à
terre. Que Jésus de nouveau les interroge : « Qui cherchez-
vous ? » Et qu'ils répondent : « Jésus de Nazareth. » E t Jé­
sus : « Je vous ai dit que c'était moi. » Après cela que Judas
en s'avançant dise : « Salut, Rabbi » et qu'il embrasse le
Maître. Que le Maître dise « Ami, pourquoi es-tu ici? » Que
Pierre ayant une épée et mettant la main sur un des serviteurs
lui coupe l'oreille droite. Que le Maître lui dise : «Rentre
ton épée » et ayant mis la main sur lui, qu'il guérisse l'oreille
du serviteur et dise à la foule : «Vous êtes venus comme à un
brigand... » Que la foule s'étant emparée de lui le conduise
chez Anne d'abord et ensuite chez Caïphe et chez les chefs
des prêtres. Que les disciples fuient, que seuls Pierre et Jean
le suivent derrière avec crainte et pusillanimité. Que Pierre
étant entré, s'asseoie avec les serviteurs. Lorsque Jésus com­
parait devant les chefs des prêtres, que les faux témoins
surviennent disant : « Celui-ci a dit : « Je puis détruire le
temple.... » Que Jésus se taise. Que le grand prêtre s'étant
levé Lui dise : « Tu ne réponds rien à ce que ceux-ci... » Une
seconde fois le grand prêtre : « Je te l'adjure par le (Dieu
vivant). » Jésus à lui : « Tu l'as dit ; de plus je vous dis... »
Que le grand prêtre ayant déchiré ses vêtements dise : « Il a
blasphémé, qu'avons-nous encore besoin.... » et que le peuple
réponde : « Il mérite la mort ». E t Lui crachant au visage, Le
souffletant et Le frappant qu'ils Lui disent : « Prophétise-
»ous, Christ, qui est-ce?»
ÉTUDES SUR LE THÉÂTRE BYZANTIN 69

D U RENIEMENT DE PlERRE.

Ces choses s'accomplissant ainsi, qu'une servante s'appor-


che de Pierre en lui disant : « Et toi aussi tu étais avec Jésus ».
E t Pierre : « Je ne sais ce que tu dis. » De même, qu'une autre
servante dise : « Celui-là aussi était là. » Et que Pierre de nou­
veau nie, disant avec serment : « Je ne connais pas cet hom­
me. » E t que peu après, de nouveau, les gens présents lui
disent : « Oui, toi aussi.... » E t que Pierre en jurant dise :
« Je ne connais pas cet homme. » Et qu'aussitôt le coq chante.
E t que Pierre en sortant pleure.
Judas s'étant repenti, qu'il aille auprès des chefs des prê­
tres et leur dise : « J'ai péché en livrant.... » Et que ceux-ci
répondent : « Que nous importe? » Et Judas ayant jeté l'ar­
gent et s'éloignant qu'il se pende.
Que Joseph (x) se tienne dans le temple en lisant et que les
chefs des prêtres lui envoient quelqu'un l'appeler. Ce dernier
étant parti après avoir vu Joseph lisant, qu'il s'éloigne et
revenant une seconde fois et le trouvant lisant, qu'il s'éloigne
encore. Les chefs des prêtres tiennent conseil disant : « Il
n'est pas permis... » Et allant vers Pilate, ils lui disent : « Nous
connaissons celui qu'on appelle Jésus... » (2). Pilate leur répond
« Comment pouvez-vous (3)... » Les Juifs lui disent : « Nous
ne disons pas... »(4). Pilate ayant appelé un courrier l'envoie
chercher Jésus. Étant sorti et ayant reconnu Jésus, il
l'adore et ayant enlevé son turban (6), il l'étend par terre di­
ii) Ici commence un nouveau texte ayant pour source les Acta
Pilati (cf. l'Introduction).
(2) Cet évangile apocryphe étant moins connu que les Évangiles
canoniques, nous complétons les phrases dont notre texte ne donne
que les premiers mots : « Nous connaissons celui qu'on appelle Jé­
sus, fils de Joseph, l'artisan, né de Marie. »
(3) « Comment pouvez-vous enquérir sur votre roi? »
(4) « Nous ne disons pas qu'il est roi, mais qu'il se dit tel. »
(5) Turban, manteau, echarpe. Une des colonnes du ciborium
de S. Marc, de Venise, sculpté au vi e s. illustre ce passage. Le « cur­
sor » déroule sous les pieds du Christ une pièce d'étoffe qui peut
être un turban, une echarpe ou un manteau (Cf. LECLERCQ, Diet.
d9arch, chrét. t. 1,2 e partie, col. 2574),
70 A, VOGT

sant à Jésus : « Mon Seigneur, marche là car le gouverneur


t'appelle. » Les Juifs voyant ce qui se passait, le reprochent
à Pilate disant : « Pourquoi as-tu ordonné cela?... » (*) Pilate
fait venir le courrier et lui dit : « Pourquoi cela?... » (2) Le
courrier lui dit : « Seigneur gouverneur... » (3) Les Juifs disent
au courrier : « Les enfants des Hébreux... » (4) Le courrier leur
dit : (( J'ai interrogé un des Hébreux .... » (5) Pilate leur dit :
« Si donc vous reconnaissez... » (e) E t les juifs se taisent. Le
gouverneur dit au courrier : « Sors et ainsi... » (7) Le courrier
étant sorti il fait comme la première fois, déployant son tur­
ban et disant à Jésus : « Seigneur, entre » (8) E t II entre en
présence de Pilate. Accusé par les Juifs, Nicodème répond,
disant : « Pieux gouverneur... » (9) Pilate lui dit : « Parle ».
tiicodème dit : « J'ai dit.... »(10) Les Juifs se mettent en colère.
Pilate leur répond; «Pourquoi des dents? » ( u ) Les Juifs

(1) «Pourquoi as-tu ordonné qu'il entre ainsi avec honneur?»


(2) « Pourquoi as-tu fait cela et ayant déployé ton turban par
terre, as-tu fait marcher Jésus sur lui ? »
(3) « Seigneur gouverneur, lorsque tu m'envoyas à Jérusalem
auprès d'Alexandre, je le vis assis sur un âne et les enfants des
Hébreux avaient en leurs mains des rameaux et l'acclamaient, tan­
dis que d'autres étendaient leurs vêtements disant : Sauve-nous,
toi qui es dans les hauteurs, béni soit celui qui vient au nom du
Seigneur. » L'Alexandre dont il est ici question est, sans doute,
Alexandre, mari de Salomé, sœur d'Hérode le Grand. (Cf. EUSEBE,
éd. Grapin, I, ch. VIII, p. 78).
(4) « Les enfants des Hébreux acclamaient en hébreu ; d'où te
vient cela, en grec ? »
(5) « J'ai interrogé un des Juifs et j'ai dit : Qu'est-ce qu'ils crient
en hébreu ? Et il me l'a traduit. »
(6) « Si vous reconnaissez les paroles prononcées par les enfants,
en quoi le courrier est-il fautif ? »
(7) « Sors et fais-le entrer comme tu veux. »
(8) « Seigneur, entre, le gouverneur t'appelle. »
(9) « Je te prie, pieux gouverneur, permets-moi de dire quelques
mots. »
(10) « J'ai dit, aux anciens,aux prêtres et aux lévites et à toute la
foule des Juifs dans la synagogue : que cherchez-vous avec cet
homme... »
(11) « Pourquoi grincez-vous des dents contre lui, en entendant lą
Vérité?»
ÉTUDES SUR LE THEATRE BYZANTIN 71
disent : « De Nicodème.... » Q) Nicodème dit : « Amen, qu'il
en soit ainsi. » Un autre, parmi les Juifs, qui était paralysé
répond : « Permets-moi...» (2) Le gouverneur lui dit : « Parle »
L'homme parle : « Moi, trente... » (3). Celui-ci ayant achevé
son discours, l'aveugle prend la parole disant : « Moi,je suis
sorti aveugle.... » (4) Et celui-ci ayant fini son discours, l'hé-
morrhoïsse prend la parole disant : « Hémorrhoïsse...» (6). Que
les princes des prêtres et le peuple ayant lié Jésus, l'amè­
nent devant Pilate disant : « Nous l'avons trouvé pervertis­
sant.... » Que Pilate l'interroge : « Es-tu le roi?.... » Et que
Jésus réponde : « Tu le dis... » Que les chefs des prêtres et les
prêtres l'accusent et qu'il ne réponde rien. Que Pilate leur
dise : « Je ne trouve rien de coupable en cet homme. » Que la
foule dise : « Il soulève le peuple, enseignant... » Que Pilate
lui demande s'il est galiléen. E t qu'ensuite Pilate l'envoie
à Hérode.

LE MÉPRIS D'HÉRODE*

Après que Jésus a été misten présence d'Hérode, que les


chefs des prêtres s'étant approchés, l'accusent, disant : « Nous
avons trouvé celui-ci bouleversant... » Hérode l'interroge :
« Qui es-tu et d'où viens-tu ? » Et de nouveau : « Pourquoi
bouleverses-tu la Loi? » E t de nouveau :« Es-tu roi?» E t de
nouveau : « Nous avons entendu à ton sujet... (6)» Qu'il ne
réponde rien. Ensuite, l'ayant revêtu d'un'vêtement brillant,
qu'il le conduise à Pilate, qu'il l'embrasse et lui fasse des ami-

(1) « Les Juifs disent à Nicodème: Tu as reçu sa vérité et son


parti. »
(2) « Permets-moi, gouverneur, de dire un mot. »
(3) « Moi, pendant trente-huit ans, j'étais couché au lit dans la
souffrance des maladies. »
(4) « Moi, je suis sorti aveugle du sein de ma mère ».
(5) « J'étais hémorrhoïsse. »
(6) Nous n'avons trouvé nulle part trace de ces paroles d'Hérode.
Il est possible qu'elles viennent tout simplement du scénariste ;
mais ce serait le seul exemple que nous ayons dans notre texte.
Il est plus probable qu'elles appartiennent à un apocryphe perdu
pu ignoré.
72 Α. VOGT

tiés et qu'il s'en aille. Jésus se trouvant auprès de Pilate, que


la femme de ce dernier envoie un député vers Pilate disant :
« Rien entre toi et celui-là... » Pilate au peuple : » Lequel vou­
lez-vous?... » Et le peuple : « Délivre-nous,selon la coutume... »
Pilate: «Lequel voulez-vous des deux?...» La foule: « Ba-
rabbas. » Pilate : « Que ferai-je donc?.... ». Le peuple : « Qu'il
soit crucifié. » Pilate : « Mais quel mal a-t-il fait? » Le peu­
ple : «Tolle, tolle, qu'il meure, crucifie-le» Et Pilate ayant
demandé de l'eau, qu'il se lave disant : « Je suis innocent ».
E t le peuple : « Son sang.... » E t qu'aussitôt il délivreBarabbas
et livre Jésus pour être crucifié.

DE LA CRUCIFIXION

Que les soldats s'étant emparés de lui, le déshabillent


et lui mettent un vêtement de pourpre et une couronne
d'épines sur la tête et un roseau dans la main droite et ayant
fléchi le genou devant lui, qu'ils disent : « Salut, ó roi. »
E t ayant pris le roseau, qu'ils le frappent sur la tête. Puis,
ayant mis la croix sur ses épaules, qu'ils le conduisent pour
le crucifier. Qu'aussitôt ils fassent sortir de la prison les deux
larrons donnant à chacun sa propre croix, qu'ils marchent
avec lui et quand ils ont fait un bout de chemin, qu'ils réquisi­
tionnent Simon et qu'ils le chargent de la croix. Que les fem­
mes accompagnent avec la mère de Jésus en se lamentant (3).
Et Jésus s'étant retourné qu'il leur dise : « Filles de Jérusa­
lem... » Lorsqu'ils sont arrivés sur le lieu, que le vagabond (2)
étant venu, Le crucifie ainsi que les deux larrons, à droite
et à gauche. Et Pilate ayant écrit un écriteau en grec, en latin
et en syriaque : « Le roi des Juifs, » place-le au-dessus de sa
tête. Que le peuple et les chefs des prêtres crient : « Celui qui
détruit le temple... » Et de nouveau : « Il en a sauvé d'autres... »
E t Jésus : « Père, pardonne leur... » Et que Sa mère commence
à sangloter.

(1) Cf. sur le thrène, en admettant que nous ayons ici un thrène,
MILLET, op. cit., p. 489.
(2) Sur le κωμοδρόμος, cf. les divers sens dans Du CANGE. Cę
personnage est, en réalité, un bohémien.
ÉTUDES SUR LE THEATRE BYZANTIN 75

Ces choses s'accomplissant ainsi, que le larron de gauche


s'écrie : « Si tu es le Christ... » Et que le larron de droite ré­
ponde : «Toi non plus, ne crains-tu pas Dieu?» Et disant
vers Jésus : « Souviens-toi de moi, Seigneur.. » Et Jésus à
lui : « Amen, je te le dis... »
Place la mère et le disciple de part et d'autre de la croix et
que le Maître dise à la mère : « Femme, voici ton Fils. » Et
au disciple : « Voici ta mère. » Et qu'il s'écrie ensuite :
« J'ai soif. » Et qu'aussitôt on porte à sa bouche l'éponge
pleine sur un roseau et qu'il s'écrie après cela : « Père, en
tes mains... » Et qu'à partir de ce moment, Il se taise. Ensuite
que le centurion s'écrie : « En vérité, celui-ci était le Fils
de Dieu. » Que le centurion blesse son côté avec la lance et
que d'en bas, prêt (le centurion) reçoive le sang et l'eau.
Après cela que sa mère s'avance vers Joseph en pleurant et
suppliant et disant avec Jean : « »
Que Joseph s'avançant vers Pilate lui demande le corps du
Maître disant : « Une petite demande... » 0) Pilate ayant fait
venir le centurion, qu'il lui demande s'il est mort. Et ayant
appris de lui qu'il est mort qu'il ordonne qu'on remette le
corps à Joseph et qu'aussitôt le forgeron venant, que se
fasse le déclouement. Et que Nicodème s'avance aussi, te­
nant un suaire et quelques parfums et ayant enroulé le
corps, qu'ils l'ensevelissent chantant avec de la musique:
« Hagios Theos » jusqu'à ce qu'ils entrent dans le sépulcre,
la mère et Jean accompagnant ainsi que les porteuses de
parfum. Et l'ayant enseveli, que les porteuses de parfum
commencent à se lamenter. Après la lamentation, que les
chefs des prêtres se présentent devant Pilate lui disant :
« Seigneur, nous nous sommes rappelé... » Pilate : « Vous
avez une garde.... » Et qu'ils aillent avec les soldats et s'assu­
rent du tombeau. Les soldats s'étant assis, qu'ils le gardent
et le surveillent. Que les femmes s'en retournent acheter des
aromates.

(1) Ceci nous ramène aux Apocryphes et à toute la ^^


qui en est issue.
74 Λ· VOGT

(LA RÉSURRECTION)
Qu'il se fasse le cri, le bruit et la résurrection et que les
soldats entendant, tombent aussitôt sur la face, à moitié
morts. Que le Christ sorte, amenant Adam et lui disant :« Ré­
veille-toi, toi qui dors.... » Que les anges se tiennent au-dessus
du tombeau et que les porteuses de parfum avancent en si­
lence et avec crainte, portant une cassolette et des parfums.
Que l'ange leur dise : « Vous, ne craignez pas, je sais... » E t
étant sorties, qu'elles s'en retournent vers les disciples et
Jésus les ayant rencontrées, qu'il leur dise : « Salut. » Que
les femmes s'étant approchées, l'adorent et que Jésus
leur dise : « Ne craignez pas ». Que les disciples se réunis­
sent dans la maison et que les soldats s'en aillent, annonçant
aux chefs des prêtres la résurrection. Les chefs des prêtres
s'étant assemblés en conseil et ayant donné de l'argent aux
soldats, qu'ils leurs persuadent de dire que ses disciples, é-
tant venus de nuit, l'ont volé tandis que nous dormions.
L'ATTOUCHEMENT

Que Jésus sorte et se place au milieu de ses disciples à


l'endroit où ils sont assemblés, Thomas étant absent, et qu'il
leur dise : « Que la paix soit avec vous. » E t qu'il leur montre
ses mains et son côté. Et de nouveau qu'il leur dise : « Que
la paix soit avec vous. Comme.... » Et ayant dit cela, qu'il
souffle sur eux, disant : « Recevez l'Esprit... » Jésus étant
sorti, que Thomas entre et que les disciples lui disent : « Nous
avons vu ...» Mais lui à eux : « Si je ne vois dans les mains
et.... » Et qu'aussitôt, de nouveau, Jésus entre et s'étant placé
au milieu qu'il dise : « Que la paix soit avec vous » Et à Tho­
mas : « Mets ton doigt... ». Et que Thomas lui dise en réponse :
« Mon Seigneur.... » E t Jésus : « Parce que tu as vu... » Ensuite,
ayant pris les disciples, qu'il aille en Galilée et les disciples
l'ayant adoré qu'il leur dise; « Toute puissance m'a été don­
née... » E t ayant terminé cette injonction (χ), qu'il les bénis­
se.
Fin.
(1) L'injonction finit l'Évangile de S. Matthieu : « Toute puissan­
ce m'a été donnée... Allez, enseignes toutes les nations, les bapti­
sant... »
ART RHÉNAN, ART MOSAN ET ART RYZANTIN
La Bible de Stavelot.

Lorsque Otto von Falke, à la suite de l'exposition de 1903


à Dusseldorf, eut publié son grand ouvrage sur les émaux
champlevés d'Allemagne (x), — ce mot étant compris large­
ment —, on peut dire que les études relatives à l'art mosan
prirent un nouvel essor. Les travaux antérieurs (2) restèrent
toujours utiles, mais ils se trouvaient singulièrement dépassés.
Les monuments les plus importants d'émaillerie et d'orfèvrerie
exécutés avant le milieu du siècle, non seulement sur

(1) VON F A L K E et FRAUBERGER. Deutsche Schmelzarbeiten,


Francfort, Baehr, 1904.
(2) H. SCHAEPKENS. Trésor de U art ancien en Belgique, Bruxelles,
1845.— GH.DE LiNAS.Z/ar/ et Vindustrie d'autrefois dans les régions de
la Meuse belge dans les Mémoires de VAcadémie des lettres, arts et
sciences d'Arras, t. X I I I (1882), p . 69-122 et à p a r t , Paris, Klinck-
sieck, 1882. — JULES HELBIG. Les châsses de St. Domitian et de St.
Mengold de l'ancienne collégiale de Huy, {Bulletin de l'Institut
archéologique liégeois, t . X I I I ) , reproduit avec u n e annexe dans
Bulletin de la gilde de S. Thomas et de S. Luc, t. III (1872-1876),
p. 190. I D . La sculpture et les arts plastiques au Pays de Liège et
sur les bords de la Meuse, Bruges, 1890. — J o s . DEMARTEAU. Le
retable de saint Remacle, à Stavelot, Bulletin de l'Institut archéol.
liégeois, t. X V I I (1885), p . 135. — R E U S E N S . Exposition de l'art
ancien au Pays de Liège. Catalogue officiel, Liège, 1881. Eléments
d'archéologie chrétienne, 2 e éd.Louvain, 1890. — H E L B I G , R E U S E N S
et autres. Société de l'art ancien (album avec planches et notices).
Jos. DESTRÉE. La châsse de Saint Hadelin, de Visé, Annales de la
Société archéologique de Bruxelles, t. IV (1890), p. 283. Les musées
royaux du Parc du Cinquantenaire et de la porte de Hal, Bruxelles,
s. d. — AUS'M WEERTH. Die Kunstdenkmaeler des christlichen Mit­
telalters in den Rheinlanden. — MOLINIER. Histoire des arts appli­
qués à l'industrie, t. IV. — . H. R E A D . On a triptych of the 12th
century from the abbey of Stavelot^ Archaeolcgia, t. L X I I ,
76 MAkCEŁ LAURENT

le Rhin, mais aussi dans Γ ancien duché de Lothier ou Basse


Lorraine — la Belgique orientale d'aujourd'hui — étaient
comparés, classés suivant leurs rapports mutuels. Il ne
s'agissait plus d'une série de monographies, mais d'une his­
toire admirablement documentée.
Assurément on savait déjà que ces monuments, qu'ils
vinssent de la vallée du Rhin ou de la vallée de la Meuse,étaient
étroitement apparentés — c'est même la raison pour laquelle
on les réunissait sous le nom exact mais trop vague de rhéno-
mosans — ; on apprit alors, grâce à des indices que von Falke
avait enumeres, à lès distinguer nettement les uns des autres.
Avec une sagacité très pénétrante, et j'ajouterai une sérénité
d'esprit à laquelle il convient de rendre hommage, l'auteur
attribuait à la vallée de la Meuse un nombre bien plus impor­
tant d'ouvrages qu'on ne l'avait fait jusque là. Il restituait
à des artistes dont les noms étaient souvent répétés, mais
l'œuvre imparfaitement connu, des chefs-d'œuvre qui pas­
saient pour allemands aux yeux de tous les connaisseurs. Les
deux principaux sont la châsse de S. Heribert, à Deutz, faite
affirma-t-il, par Godefroid de Claire, artiste laïque de Huy,
avant 1170, et la châsse des Rois Mages, à Cologne, dont la
partie la plus belle, les Apôtres et Prophètes des longs côtés
était l'œuvre, selon lui, de Nicolas de Verdun, un Lorrain que
son activité artistique rattache à l'orfèvrerie mosane de la
fin du x n e siècle. Ces artistes devenaient ainsi des personna­
lités bien définies dont le rôle, sur le Rhin comme sur la Meuse,
avait été capital. L'ouvrage, dans sa partie la plus originale,
était tout à la gloire de l'art mosan.
Von Falke revint plus d'une fois sur le même sujet, dévelop­
pant et fortifiant les positions qu'il avait prises (x). Les archéo­
logues belges adoptèrent ses conclusions (2). Il en fut de même

(1) VON FALKE. Der Dreikönigenschrein des Nikolaus von Verdun


im Kölner Domschafz, München-Gladbach, 1908. — LEHNERT'S
Illustrierte Geschichte des Kunstgewerbes, Berlin, Oldenbourg, s. d.,
t. I, p. 265 et sv., p. 274 et sv. Cf. Zeitschrift für christliche Kunst,
t. XVIII (1906), p. 152.
(2) Jos. DESTRÉE. Exposition de Vart ancien au Pays de Liege.
Catalogue (orfèvrerie). Liege, 1906. Bulletin des musées
76 MARCEL LAURENT

le Rhin, mais aussi dans l'ancien duché de Lothier ou Basse


Lorraine — la Belgique orientale d'aujourd'hui — étaient
comparés, classés suivant leurs rapports mutuels. Il ne
s'agissait plus d'une série de monographies, mais d'une his­
toire admirablement documentée.
Assurément on savait déjà que ces monuments, qu'ils
vinssent de la vallée du Rhin ou de la vallée de la Meuse,étaient
étroitement apparentés — c'est même la raison pour laquelle
on les réunissait sous le nom exact mais trop vague de rhéno-
mosans — ; on apprit alors, grâce à des indices que von Falke
avait enumeres, à lès distinguer nettement les uns des autres.
Avec une sagacité très pénétrante, et j'ajouterai une sérénité
d'esprit à laquelle il convient de rendre hommage, l'auteur
attribuait à la vallée de la Meuse un nombre bien plus impor­
tant d'ouvrages qu'on ne l'avait fait jusque là. Il restituait
à des artistes dont les noms étaient souvent répétés, mais
l'œuvre imparfaitement connu, des chefs-d'œuvre qui pas­
saient pour allemands aux yeux de tous les connaisseurs. Les
deux principaux sont la châsse de S. Heribert, à Deutz, faite
affirma-t-il, par Godefroid de Claire, artiste laïque de Huy,
avant 1170, et la châsse des Rois Mages, à Cologne, dont la
partie la plus belle, les Apôtres et Prophètes des longs côtés
était l'œuvre, selon lui, de Nicolas de Verdun, un Lorrain que
son activité artistique rattache à l'orfèvrerie mosane de la
fin du x n e siècle. Ces artistes devenaient ainsi des personna­
lités bien définies dont le rôle, sur le Rhin comme sur la Meuse,
avait été capital. L'ouvrage, dans sa partie la plus originale,
était tout à la gloire de l'art mosan.
Von Falke revint plus d'une fois sur le même sujet, dévelop­
pant et fortifiant les positions qu'il avait prises (l)· Les archéo­
logues belges adoptèrent ses conclusions (2). Il en fut de même

(1) VON FALKE. Der Dreikönigenschrein des Nikolaus von Verdun


im Kölner Domschatz, München-Gladbach, 1908. — LEHNERT'S
Illustrierte Geschichte des Kunstgewerbes, Berlin, Oldenbourg, s. d.,
t. I, p. 265 et sv., p. 274 et sv. Cf. Zeitschrift für christliche Kunst,
t. XVIII (1906), p. 152.
(2) Jos. DESTRÉE. Exposition de l'art ancien au Pays de Liège.
Catalogue (orfèvrerie), Liège, 1906. Bulletin des musées royaux
ART RHENAN, ART MOSAN ET ART BYZANTIN 77

pour ceux de France, d'Angleterre et, tout au moins jusqu'à


une époque récente, ceux d'Allemagne ( ) . D'une part, on
admettait l'existence dans l'abbaye de St-Pantaléon, à Co­
logne, d'un atelier d'orfèvrerie qui avait subsisté longtemps —
de 1129 au plus tard jusqu'à la fin du siècle — et dont les chefs
avaient été successivement Eilbert, Fridericus, moines tous
deux, puis Nicolas de Verdun ; d'autre part, on s'accordait
à reconnaître que si l'émaillerie mosane s'était tout d'abord
inspirée des procédés de l'atelier colonais, elle avait rendu
avec usure à ce dernier ce qu'elle en avait reçu, Godefroid de
Claire et Nicolas de Verdun l'ayant soumis à leur puissante
influence.
On remarquera que ce système archéologique concor­
dait parfaitement avec ce que Haseloff nous apprit depuis
sur les miniatures mosanes et Goldschmidt sur les ivoires de
Liège (2). De plus, Jos. Klein estima — et à bon droit, selon
nous — que les œuvres de Nicolas de Verdun avaient déter­
miné, jusqu'à un certain point, le développement de la sculp­
ture colonaise(3).Est-ce à dire cependant que ce système ne fût
sujet à être modifié? Il est dans la destinée de tous les systè­
mes historiques d'être modifiés, corrigés et c'est même alors
que les meilleurs, à cause d'une capacité particulière de flexi­
bilité et d'adaptation aux faits nouveaux, se font reconnaî­
tre. Celui-ci n'échappe donc pas à la règle et c'est son auteur

t. XII, p. 9. HELBIG-BRASSINE. VArt môsan, Bruxelles, s. d.


M. LAURENT. Les ivoires prégothiqes conservés en Belgique, Annales
de la Société archéoL de Bruxelles, 1910 et à part, Bruxelles, Vro-
mat, 1910. Revue archéologique, X I X (1924), pp. 79-87. Exposition
de Vart ancien du Pays de Liège au Palais du Louvre. Avant-propos.
Liège, 1924.
(1) . MALE dans Revue de Vart ancien et moderne, 1 9 1 4 , 1 , pp.
91, 161, — H. P* MITCHELL, série d'articles remarquables dans
le Burlington Magazine, t. X X X I I I à X X X V I et t. X X X I X . LUER
ET GREUTZ. Geschichte der Metallkunst, t. II, Kunstgeschichte der
edlen Metalle, p. 217. M. CREUTZ, dans Belgische Denkmaeler, Mu­
nich, 1923, I, p. 130.
(2) Α. HASELOFF, dans Histoire de VArt (A. Michel), t. II, 2 e
partie. — A. GOLDSCHMIDT, Elfenbeinskulpturen, II, p. 5 et s. v.
(3) J o s . K L E I N . Die romanische Steinplastik des Niederrheins,
Strasbourg, 1916.
78 MARCEL LAURENÏ

lui-même qui nous en prévient : von Falke ne croit plus à


l'existence de l'atelier de St-Pantaléon (l). La raison en est
que Fridericus à ses yeux s'évanouit ou plutôt se transforme.
Ce personnage, un moine, est représenté agenouillé avec son
nom inscrit au-dessiis de lui sur la châsse de S. Maurin, à
Cologne(2), juste comme l'orfèvre Hugo d'Oignies sur un reli­
quaire des Sœurs de Notre-Dame, à Namur (3). Von Falke
l'avait donc tenu pour orfèvre, orfèvre et religieux tout en­
semble. Or, le pendant de la châsse de S. Maurin, celle de
S. Albin, fut commandée par l'abbaye de St-Pantaléon
— tout l'indique — à Nicolas de Verdun. Comment cela se
fût-il fait, si elle avait eu son propre atelier? Fridericus, de
même que le prieur Herlivus, qui lui fait face sur la châsse
de S. Maurin, n'est donc pas autre chose qu'un donateur (Mit-
donatof). Il n'y a pas de raison pour qu'Eilbert, l'auteur de
l'autel portatif du Weifenschatz (4), de Vienne (vers 1130),
ne soit, comme Nicolas de Verdun et Godefroid de Huy,
un artiste laïque (6). Et de tout cela que résulte-t-il ? Rien
qui affecte au fond la théorie générale de l'auteur, car les œu­
vres devenues anonymes n'en relèvent pas moins de l'art
rhénan auquel il les avait attribuées, elles continuent de se
distinguer entre elles par les caractères qu'il avait spécifiés
(première manière de Fridericus, deuxième manière de Fride­
ricus, celle-ci sous l'influence de Godefroid de Huy), de s'op­
poser comme telles aux groupes qu'il avait constitués, soit
sur le Rhin, soit sur la Meuse. Les groupes de monuments
composés et classés d'après leurs caractères particuliers, voilà
ce qui fait saine et robuste la doctrine de von Falke.
Clemen, en 1916, l'avait bien vu (6). Il se refusait à réunir

(1) VON FALKE, dans Zeitschrift für bildende Kunst, 1925, p. 241.
(2) Deutsche Schmelzarbeiten, pi. en couleurs XIII.
(3) Burlington Magazine, t. XXXIX (1921), p. 163, pl. , d.
(4) Deutsche Schmelzarbeiten, pl.18.
(5) Sur le nombre et la prédominance des orfèvres laïcs au Pays
de Liège, voir FÉLIX ROUSSEAU. La Meuse et le pays mosan en Bel­
gique. Annales de la Société archéologique de Namur, t. XXXIX et
à part, Namur 1930, p. 202.
(6) P. CLEMEN, Die Romanische Monumentalmalerei inden Rhein-
landen, Dusseldorf, Schwann, 1916, p. 787.
P L 3 . — DÉTAIL DE LA CHÂSSE DE S . HERIBERT, A D E U T Z
Voir page 86,
ART RHÉNAN, ART MOSAN ET ART BYZANTIN 79

sous le nom d'un même artiste, Godefroid ou Fridericus, sous


le signe d'un même atelier des œuvres trop nombreuses. Il
eût préféré le terme d'écoles (Schulgruppen), mais, ces réser­
ves faites, il rendait hommage au regard pénétrant qui avait
su reconnaître et distinguer ces écoles et ces groupes. Sur ce
terrain il était possible de s'entendre ou du mojns les diffé­
rends ne compromettaient pas une sorte d'accord fondamen­
tal.
D'ailleurs von Falke n'avait-il pas déterminé tout le pre­
mier des groupes anonymes? C'est à un maître inconnu
qu'il faisait honneur du magnifique autel portatif de Stave-
lot, au Musée d'Art et d'Histoire (v. Falke, pi. 78). Sous le
nom même de l'orfèvre il rangeait une série de pièces, où se
reconnaissaient des manières de faire étroitement apparentées
et qui se groupaient autour d'œuvres très belles et très im­
portantes, commandées — on pouvait le croire et nous re­
viendrons là-dessus — à Godefroid de Huy par Wilbald,
abbé de Stavelot. Il formait ensuite un groupe des pièces
dites de l'atelier de Godefroid, mais n'était-il pas en­
tendu que cette dénomination restait vague à dessein? Ne
savait-on pas que là même où une œuvre importante était
attribuée au maître, celui-ci était accompagné de son atelier
et que plusieurs mains s'y pourraient distinguer? Il y avait
là un classement rationnel des objets, infiniment utile, mais
dont les cadres n'étaient pas rigides et qui laissaient le champ
libre à bien des possibilités. Le point de vue de von Falke et
celui de Clemen n'étaient donc pas bien éloignés l'un de l'au­
tre. Des deux côtés, on appliquait la méthode éprouvée des
archéologues, fondée sur l'analyse des techniques et du style.
Que dire alors du P. Braun (2), sceptique au point de rejeter
en bloc le résultat d'une étude aussi minutieuse? Sous prétexte
que nombre d'artistes ont vécu, œuvré, et nous sont inconnus,
qu'il conteste les attributions précises, soit ; mais conteste-t-il
également la réalité des groupes, la valeur du classement
établi? Tout est là. Il eut à s'occuper de la châsse de S. Hen­
il) J. BRAUN. Mek terwerke der deutschen Göldschmiedekunst,1922,
II, ρ. χι-χιι et i, rem arque, 45-62·
so MARCEL LAURENT

bert et voulut bien reconnaître qu'elle portait les marques de


l'influence mosane, mais il la croit due à quelque artiste
colonais, tout de même que la châsse des Rois Mages. On vou­
drait des preuves puisque von Falke en avait données, et nom­
breuses, de l'origine mosane de ces monuments. Ce dernier
ne pouvait vraiment répondre autrement qu'il ne fait,
c'est à dire en condamnant un scepticisme trop facile (eine
bequeme Skepsis) et en affirmant de nouveau sa doctrine (*).
Mais voici qu'à la suite de l'Exposition du millénaire rhénan
(Cologne, 1925), des voix se sont élevées sur un ton autrement
agressif. Je fais allusion à M. Beenken et à ses publications
récentes.
Dès 1924, étudiant la sculpture allemande de l'époque ro­
mane (2), il adoptait comme critères de date et d'origine des
indices archéologiques très particuliers. Assurément il fal­
lait tenir compte des sources écrites, comparer les monu­
ments, se pénétrer du style, mais l'indice suprême, aux sug­
gestions duquel il faisait profession d'obéir, c'était la place
que devait occuper logiquement tout monument dans une
évolution dont la tendance avait été reconnue. Il y avait là
une sorte d'impératif catégorique. S'attacher à relever minu­
tieusement des similitudes de types ou de décoration, étudier
patiemment le faire d'une draperie, la composition d'un émail,
le caractère de traits gravés, de façon à découvrir la relation
qui existe entre deux monuments, c'était là une méthode
chère aux archéologues, connaisseurs de l'art industriel,
mais à laquelle un véritable historien de l'art n'était pas asser­
vi. Au contraire, déterminer les mouvements irrésistibles
qui commandent l'assemblage des figures, la composition des
épisodes et leurs rapports avec le fond qui les soutient, fixer
d'après ce principe déterminant des origines, des parentés et
des dates, voilà, pour lui, la méthode vraiment efficace, la
seule qui soit sûre et digne, en définitive, de son objet.
Je me garderai bien de nier les mérites du livre de M. Been-

(1) Zeitschrift fé bildende Kunst, loc. cit.


(2) HERMANN BÈENKEN. Die romanische Skulptur tn Deutsch­
land Leipzig, 1924.
PL 4. — DÉTAIL DE LA PALA D'ORO D'AIX-LA-CHAPELLE.

Voir page 87.


ART RH¿NAN, ART MOSAN ET ART BYZANTIN 8İ

ken. On y trouve des aperçus ingénieux, des analyses extrê­


mement curieuses et qui font réfléchir. Mais, sa méthode
critique ne devrait être appliquée qu'après de nombreuses
et modestes comparaisons ; acceptable après elles, il faudrait
s'interdire encore d'en tirer des conclusions trop rigoureuses,
car le progrès dans les arts ne s'accomplit pas en ligne droite,
il ne va pas sans hésitations, contradictions, retours en arriè­
re. C'est ce qu'avaient bien compris les archéologues jus­
qu'aujourd'hui. De là leur circonspection et ce que M. Been-
ken appellera des vues étroites. Ce n'est que de la prudence
et j'aime mieux cette prudence, je l'avoue, que son audace.
Ses démonstrations, pour ce qui se rapporte à chaque mo­
nument en particulier, ne m'ont pas convaincu.
Toujours est-il que Godefroid de Huy, en tant, qu'auteur
de la châsse de S. Heribert, n'avait pas trouvé grâce de­
vant lui. La condamnation était seulement un peu sommaire.
Il promit de traiter la question à fond dans une étude ulté­
rieure. Or, cette étude a paru (*). Elle est dure — on pouvait
s'y attendre — pour les pauvres historiens de l'art industriel ;
mais se justifie-t-elle? C'est une autre affaire.
La première partie de l'article anéantit Godefroid de Huy
et détermine la vraie origine, la vraie place et le vrai caractère
de la châsse de S. Heribert, à laquelle se rattache la châsse
des Trois Rois, faussement attribuée à Nicolas de Verdun ;
dans la seconde, il est démontré que par le chef-d'œuvre
de Deutz s'expliquent aussi les figures fameuses sculptées
aux chœurs de Saint-Michel d'Hildesheim et de Notre-Dame
d'Halberstadt. Aux érudits allemands d'examiner cette der­
nière thèse. Nous ne voulons discuter ici que ce qui se rap­
porte à l'art mosan et, particulièrement, à Godefroid de
Huy.
M. Beenken admet que ce dernier exista et fut orfèvre,
mais c'est à peu près tout ce qu'il accorde. Rien ne prouve
qu'il fut grand artiste. Il y a bien dans l'obituaire du couvent
de Neumostier, où Godefroid mourut, un texte très ancien
qui l'affirme, mais ce texte exagère ; on aurait tort de pren-

(1) H. BEENKEN, Schreine und Schranken daüs Jahrbuch für


Kunstwissenschaft, 1926, p. 65-111·
BYZANTION. VI. — 6·
82 MARCEL LAURENT

dre au sérieux des phrases creuses, simples marques de cour­


toisie envers un ami défunt. Les autres sources, Jean d'Ou-
tremeuse, Mélart, sont tardives et peu dignes de foi. Deux
œuvres seulement sont conservées qui soient vraiment dues
à Godefroid : ce sont les châsses de S. Mengold et de S.
Domitien, à l'église Notre-Dame de Huy. Or, elles ne révèlent
qu'une habileté médiocre. On dit bien que le maître fut en
relations d'amitié avec l'abbé Wibald de Stavelot ; qu'il exé­
cuta pour lui le chef du pape saint Alexandre, au Musée d'Art
et d'Histoire, à Bruxelles, un retable, dont un dessin, aux Ar­
chives de Liège, nous offre l'image : pure hypothèse, tirée d'un
texte historique, de lettres abusivement interprétées ! En ré­
sumé, le rôle important qu'on attribue à Godefroid, l'orfèvre
de Huy, est purement imaginaire. Il ne résiste pas à l'examen.
C'est une fable un peu ridicule, une légende qu'il est temps
d'oublier.
Telles sont, fidèlement reproduites, les positions de M. Been-
ken en ce qui regarde nos sources. Elles appellent une énergi­
que contradiction.
Voici d'abord la note de l'obituaire de Neumostier :
D. VIII. K. Novembris. Commemoratio Godefridi Aurificis
fratris noştri, et la ligne se continue dans une écriture un
peu moins ancienne : Iste Godefridus aurifaber, civis Hoyensis,
et postmodum ecclesie nostre concanonicus, vir in aurifabrica-
tura suo tempore nulii secundus, per diversas regiones plurima
sanctorum fecit feretra et cetera regum vasa utensilia. Nam in
ecclesia Hoyensi duo composuit feretra9 turibulum et calicem
argénteos. In nostra quoque ecclesia, capsam mirifico opere
decoratam, in qua recondidit juncturam sancti Johannis Bap­
tiste, quam ei domnus Almaricus Sydonensis episcopus con-
tulerat, pro eo quod quedam vasa delectabilia fecerat (*).
Nulle trace en ces lignes de flatterie quelconque, de louan­
ges ampoulées. Quelques mots d'éloges et, pour le reste, une
suite de faits positifs, rappelés sobrement : Godefroid, citoyen

(1) D'après HELÊÎG* La sculpture ei les arłs plastiques ùu Pays de


Liègei 2 e éd.Liége 1890, p. 48. L'obituaire, qui appartenait à Grand-
gagnage, fut légué par lui au Musée de l'Institut archéologique lié­
geois* (cf. v. FALKE, pi. 70).
PI. 5. — CHRIST EN GLOIRE. BIBLE DE STAVELOT.
(Brit. Mus. Add. 28106-2807).

Voir page 89.


ART RHENAN, ART MOSAŃ ET ART BYZANTIN 83

de Huy, — donc laïc, — se rendit célèbre comme orfèvre, de là


ses voyages, de là les œuvres qu'il exécuta pour des rois ;
puis il revint dans son pays, prit l'habit religieux à Neumos-
tier et y mourut.
Un texte comme celui-là, à l'endroit où il se trouve, dans la
forme qui lui est donnée, mérite qu'on le traite avec quelque
révérence. Il est plus tardif que la commémoration elle-même.
Plus tardif, assurément, et cela suffit pour dissiper tout soup­
çon de banalité creuse, mais lui aussi très ancien. Dans un
ouvrage d'histoire qui vient de paraître et qui sera très pré­
cieux aux archéologues, M. l'archiviste Félix Rousseau
estime pour des raisons sérieuses que ce pourrait être là une
note de l'annotateur de Gilles d'Orval, Maurice de Neumos-
tier, qui vécut dans la première moitié du siècle (1230-
1251), au lieu même où Godefroid était mort ( ) . La source
serait de tout premier ordre. Or, nous nous appuyons sur
ce qu'elle dit, sans y rien ajouter, faisant même le départ entre
ce que l'auteur sait de science certaine et tel détail comme le
don d'Almaric, — très vraisemblable d'ailleurs, car Almaric
de Sidon était de Fosses, au pays de Liège —, que la tradition
aurait pu inconsidérément glisser dans l'histoire. Nous nous
y tenons, nous ne tenons qu'à cela et si, plus tard, au xiv e
siècle, un Jean d'Outremeuse, chroniqueur sans scrupules,
prétend nous en apprendre davantage, nous taxerons de sus­
picion tout ce qu'il ajoute : c'est ainsi que nous renonçons
à l'appellation de Godefroid de Claire, qu'il a probablement
inventée de toutes pièces ; et si Mélart, historiographe pru­
dent, lui, mais qui écrit au xvn e siècle, nous fournit à son tour
des renseignements nouveaux, nous n'y attacherons d'impor­
tance que s'ils sont corroborés par des sources dignes de foi.
Mélart, par exemple, affirme que les corps de saint Mengold
et de saint Domitien furent déposés dans leurs châsses res­
pectives en 1174, sous Févêque Rodolphe de Zaehringen,
mais Gilles d'Orval, au xin e siècle, le disait déjà avec cette
seule variante qu'il indiquait l'année 1173 (2). Sur ce point,

(1) FÉLIX ROUSSEAU, La Meuse et le pays mosan en Belgique.


Voir supra, p . 204.
(2) Sur les témoignages de J E A N D'OUTREMEÜSE, de GILLES D ' O R -
VAL, de MÉLART, voir H E L B I G , op. cit., p . 48.
84 MARCEL LAÜRENÎ

U n'y a donc pas à douter et c'est bien aux alentours de 1170


que Godefroid,à la fin de sa carrière, était venu chercher, au
couvent de Neumostier, un ultime abri. Ceci achève de nous
faire connaître dans ses grands traits une vie, non la légende
d'une vie, car de ce qui la constitue, tous les éléments dou­
teux ont été éliminés.
Il existe, de plus, une lettre de Wibald, le fameux abbé de
Stavelot, adressée en 1148 à un orfèvre dont le nom commence
par G. Elle est écrite naturellement en latin. Le ton en est
à la fois cordial et bourru. L'abbé morigène G qui accepte
trop de commandes et, par là, tarde à livrer les travaux qu'il
a été chargé d'exécuter pour le monastère de Stavelot. Une
autre fois, il lui écrira au sujet de sa femme et de ses enfants.
Je résume cette lettre élégamment tournée. Helbig en a
d ailleurs donné une traduction irréprochable. Le fait curieux,
c'est que l'orfèvre G répond à Wibald également en latin,
un latin fort aisé, plein d2allusions piquantes, où il oppose les
arguments aux arguments, l'esprit à l'esprit, sans être autre­
ment intimidé ( ) .
Le fait d'un orfèvre capable d'écrire aisément en latin n'a
peut-être rien de tout à fait exceptionnel. M. Rousseau (2), dans
le savant ouvrage que nous avons déjà cité, fait remarquer
que les orfèvres mosans, au x n e siècle, étaient des person­
nages en vue, qui recevaient une instruction assez soignée,
« sachant au moins assez de latin pour comprendre et trans­
crire correctement les inscriptions » qui leur étaient communi­
quées. Mais faisons la somme des coïncidences : l'orfèvre G
est un laïc, comme Godefroid de Huy ; il n'est pas seulement
instruit, c'est un lettré qui, lui non plus, ne serait pas indigne
de figurer dans un collège de chanoines. Il est mosan, il tra­
vaille pour Wibald de Stavelot à l'époque où Godefroid de
Huy, vir in aurifabricatura suo tempore nulii secundus, de­
vait atteindre à la célébrité. Comment n'eût-on pas jugé
vraisemblable l'identification des deux maîtres? D'autre

(1) JÁFFE, Biblioihècâ tePum Gëmûnicariim. Monumenta Cor*


beiensia, t. I, Berlin, 1864, nos 119 et 120*
(2) ROUSSEAU, op. cit., p. 206*
ART RHÉNAN, ART MOSAN ET ART BYZANTIN 85

part, nous connaissons, nous possédons encore des chefs-


d'œuvre d'orfèvrerie executes pour Wibald de Stavelot aux
alentours de 1148. C'est le chef du pape saint Alexandre, au
Musée d'Art et d'Histoire de Bruxelles, achevé déjà en 1145
(von Falke, pi. 69), deux médaillons au château de Sigmarin­
gen (von Falke, pi. en couleurs, xxiv), qui proviennent du
grand retable, dont le dessin est conservé aux archives de
Liège, et je ne parle pas d'autres œuvres importantes qui sont
mentionnées dans les textes. Or, le chef-reliquaire et les mé­
daillons sont de la même main. Ce sont les plus anciens et
les plus beaux ouvrages de l'orfèvrerie mosane vers le milieu
du siècle. N'était-il pas raisonnable de les attribuer à Gode-
froid de Huy, en se fondant sur une haute vraisemblance?
L'opinion ties archéologues fut, là-dessus, unanime. Un sys­
tème archéologique fut adopté dans lequel on faisait une place
importante à la personne et à l'œuvre de Godefroid de Huy,
mais dont la solidité reposait, en dernière analyse, sur les
caractères définis, spécifiques, de l'orfèvrerie mosane. Des
erreurs d'attribution n'en pouvaient ni affaiblir les bases ni
fausser l'aspect. Personne n'a été dupe, et von Falke moins
que tout autre, de ce que Beenken appelle fables et légendes (*).
Mais ceci ne prouve rien pour ce qui concerne la châsse de
S. Heribert, Le professeur de Leipzig, débarrassé des œu-

(1) M. B E E N K E N parle de doutes exprimés p a r feu H . P . MITCHELL.


E n réalité, MITCHELL a rappelé que seules, les deux châsses de H u y
étaient c e r t a i n e m e n t de Godefroid. Gela ne pas empêché d'at­
tribuer au maître deux belles œuvres alors inédites ; l'allégorie de la
« Mer » au Victoria and Albert Museum et le médaillon émaillé
représentant Henri de Blois au Musée Britannique, ce dernier
a y a n t été exécuté,pensait-il, p e n d a n t un séjour de Godefroid en An­
gleterre. — De même, M. MâLE a posé comme fait que l'orfèvre a v a i t
exécuté pour Suger le grand crucifix de Saint-Denis ( Revue de Art,
op. cit.,) et je l'ai suivi sur ce terrain à l'occasion d'un petit débat
très différent de celui qui nous occupe ici (Revue archéologique, t.
X I X (1924), p . 79) ; mais à supposer que MITCHELL, MâLE et moi-
même soyons allés trop loin, en est-il moins vrai que les œuvres
dont nous parlions étaient mosanes?
Il v a de soi que je ne conteste pas l'intérêt des rapprochements
suggérés par M. Beenken, mais seulement la conclusion qu'il en tire,
cas particulier,
86 MARCEL LAURENT

vres de Stavelot, nie que Godefroid puisse en être l'auteur.


La première raison qu'il allègue, c'est que les apôtres, aux
flancs de la châsse de Deutz, témoignent d'une habileté de
métier et d'une grandeur de conception bien supérieures à
celles qu'on rencontre dans les apôtres de Huy, sur les châs­
ses de Saint Meng old et de saint Domitien.
La réponse est facile. Si cette différence existe actuellement,
et à ce point, c'est que les deux châsses de Huy ont été dé­
figurées d'une façon qu'on ne peut imaginer, pour l'ensemble
et pour les détails, par des restaurations successives, dont la
plus déplorable eut lieu en 1560. Il faut lire Helbig là-dessus.
Elles ont été mutilées, écrasées, déformées ; des figures ont
disparu et ont été remplacées ; certaines, avec des émaux,
ont changé de place, passant d'une châsse à l'autre. Rien ne
fut épargné, ni les pignons, ni les côtés, ni les versants du toit.
On « retravailla » notamment les apôtres au point qu'ils sont
devenus méconnaissables. D'autres événements malheureux
firent le reste. Tout compte fait, il n'y a plus guère que trois
bustes d'anges en médaillons qui permettent — et encore ! —
de juger du travail primitif. C'est un de ces anges que M. Been-
ken aurait dû reproduire. Nous le faisons ici (PI. 1), assuré
que, malgré des injures trop visibles, on saura y retrouver les
marques d'un métier habile au service d'une conception
élevée. Et non seulement cela, qu'on en compare la tête à la
tête de S. Jude, dans la chasse de S. Heribert, (PL 2) on verra
que la ressemblance des types est frappante, le faire identique.
Le second argument est tiré de la draperie, caractérisée
dans Tart colonais par des plis convergents finissant par des
triangles aigus. On ne les trouve guère, dit M. Beenken, dans
les Apôtres de Deutz, et, de ce fait, il tire des conclusions la­
borieuses. On les y trouve, répondrons-nous, mais ils sont
mosans d'origine, et nous le montrerons plus loin en même
temps que nous tâcherons d'en fixer l'origine. En fait, la
raison profonde du scepticisme de M. Beenken à l'égard de
Godefroid de Huy et, en général, du rôle qu'a joué l'art
mosan au xii e siècle, provient de ce qu'à la position adop­
tée par les historiens de l'art industriel et qui se fonde sur
l'étude des textes associée à l'analyse technique des monu­
ments, il en oppose une autre, fondée sur l'évolution ration-
pelle et, pour ainsi dire, nécessaire de l'art plastique·
ART RHÉNAN, ART MOSAN ET ART BYZANTIN 87

Voyez, dit-il, dans la châsse de S. Heribert, quelle est


la composition des figures. Ce ne sont plus des individus se
détachant sur un fond neutre, mais des êtres issus de la
profondeur et situés dans l'espace. Renier de Huy, l'auteur
des fonts baptismaux de Saint-Barthélémy, à Liège, avait eu
la perception lointaine de ce procédé particulier ; on le trou­
ve mieux compris, mieux appliqué, dans la châsse de S.
Hadelin, à Visé, faussement attribuée à Godefroid ; il arrive
dans l'œuvre de Deutz à sa pleine expression.Et ceci nous
ramène aux conceptions de l'époque othonienne, à un mo­
nument comme la Pala d'oro d'Aix-la-Chapelle (xi e siècle).
Veut-on retrouver la véritable ascendance de la châsse de S.
Heribert, c'est au xi e siècle, c'est à une vieille école d'Aix-la^
Chapelle qu'il faut songer.
En d'autres termes, l'histoire logique du bas-relief dans
l'orfèvrerie rhéno-mosane anéantit les conclusions que l'on
avait tirées de la comparaison de monuments analogues et
contemporains. J'invite le lecteur à mesurer le chemin qui
sépare Ia Pala d'Oro d'Aix-la-Chapelle (PL 3) des apôtres de la
châsse de S. Heribert, et doute qu'il soit convaincu par une
hypothèse peut-être logique, brillante si l'on veut, mais cer­
tainement fragile et audacieuse. Je n'entends pas la discuter
par le menu, car ce serait soumettre à l'examen toute la
méthode archéologique de M. Beenken et les principes
mêmes de sa critique, mais je ferai remarquer que von
Falke, avant d'attribuer la châsse de Deutz à Godefroid
de Huy, avait énuméré tous les caractères auxquels il recon­
naissait en elle une œuvre mosane ; forme du bâti rappelant
des ouvrages de menuiserie, technique de la sertissure, élé­
ments du décor polychrome et de la ciselure comme bou­
tons de crête blancs d'argent, chalcédoines ovales,chapelets
de perles estampés encadrant les bas-reliefs, cavités for­
mant des motifs ornementaux tels que lentilles et rosettes ;
qu'il avait institué des comparaisons saisissantes entre la
châsse de Deutz et les œuvres du pays de Liège, notamment :
pour les figures en relief des longs côtés, avec les apôtres
de la châsse de Saint-Servais, à Maestricht ; pour les bas-
reliefs du toit, avec la châsse de S. Mengold ; pour les
émaux, avec lę reliquaire de la collection Pierpont Morgan,
88 MARCEL LAURENT

autrefois à Hanau, celui du Petit Palais, à Paris (collection


Dutuit) et le chef-reliquaire de Saint Alexandre ; qu'il avait
pesé enfin ce qui était mosan, expliqué ce qui pouvait paraî­
tre de Cologne (*). Pourquoi ne pas avoir fait mention de tous
ces arguments? Ce n'est qu'après en avoir démontré l'inani­
té qu'il convenait d'opposer à la théorie de von Falke une
théorie nouvelle.
Dira-t-on que c'était inutile, puisque Godefroid de Huy était
désormais écarté? Il ne l'avait été,dirons-nous, qu'à la faveur
d'affirmations trop sommaires, et l'eût-il été d'ailleurs, que
tous les arguments de von Falke restaient debout, car, je le
répète, le fond de la question n'est pas de savoir si le rôle de
Godefroid a été ou non exagéré, c'est de savoir si la châsse
de S. Heribert doit être ou non attribuée à l'école mosane.

Elle doit l'être. Aux raisons qu'en a donné von Falke, nous
voulons ajouter ici celles qu'on peut tirer des monuments
mosans du xi e siècle et particulièrement de la Bible de Stave-
lot, conservée au Musée Britannique.
Cette Bible (Brit. Mus. Add. 28106-28107), Helbig la con­
naissait (2), J. A. Herbert l'a décrite (3) et Haseloff en a bien
indiqué les caractères (4). Après le proœmium du volume II,
on lit la date où elle fut exécutée : MCXVII et ces mots : Lib.
sancii Remacli Stabulensis. Elle est même signée. C'est l'œuvre
de deux moines : Goderannus et son collaborateur Ernesto,
travaillant à Stavelot et qui la parachevèrent, nous dit le
premier, sous tous les rapports (in omni sua procuraiione) :
écriture, miniatures et reliure, la même année, le second volu­
me ayant été terminé le premier. Leur labeur avait duré près
de quatre ans (δ).

(1) Deutsche Schmelzarbeiten, p. 84 et suivantes.


(2) HELBIG, Art mosan, p. 73.
(3) J. A. HERBERT, Illuminated manuscripts, pp. 157. 158.
(4) A. HASELOFF, dans Histoire de l'Art (A. MICHEL), II, 1, p. 301.
(5) Ces détails, et d'autres encore, sont rapportés par les deux
moines, une première fois à la fin du second ѵ і , une seconde fois
à la fin du і ,
I і ]

/ ' v , V n | f ^ :ι

mp»
;,ѳ ѳ
^

PI. 7. — SAINT AUGUSTIN.


(Bibliothèque royale de Bruxelles (ms. 10791)

Vozr pa#e 91.


ART RHÉNAN, ART MOSAN ET ART BYZANTIN 89

Voilà donc un lieu et un moment bien fixés, voilà surtout


une date certaine et bien intéressante, car elle suit l'époque
où l'art mosan s'était fait déjà connaître par des ivoires et des
miniatures, où tendait à se dégager de lointaines origines et
d'influences diverses un style uniforme ; d'autre part, elle
précède immédiatement les décades où l'orfèvrerie et l'émail-
lerie, dans les mêmes régions, allaient s'épanouir.
Or, c'est dans cette Bible que se trouve (vol. II, avant la
préface des Évangiles) le Christ en gloire que nous publions
ici (PI. 4). Il est intéressant à bien des titres, — et nous y
reviendrons — mais au premier coup d'œil, n'y voit-on pas
les plis en manière de glaives acérés que M. Beenken signa­
lait avec raison, mais trop de timidité, comme un signe
distincţii de la draperie colonaise? S'il est donc vrai qu'on
en trouve d'analogues dans les œuvres de Roger de Helmers-
hausen (x), chez Eilbert de Cologne (v. Falke, pi. en cou­
leurs I) et bien d'autres la Bible de Stavelot leur était anté­
rieure, elle atteste que ce procédé graphique était appliqué
dans la vallée de la Meuse dès avant la fin du xi e siècle.
D'où venait-il? Était-ce un emprunt, une étape du dessin
au cours d'une histoire des arts industriels que nous ne con­
naissons que très imparfaitement? Les créations de toutes
pièces sont rares dans les productions artistiques. On se sou­
vient, parfois même sans qu'on s'en doute, et l'on adapte le
passé au présent. Je constate donc que ces triangles aigus
font partie intégrante, sous une forme plus ou moins nette,
des grandes figures drapées à l'antique de l'art byzantin et
qui ressortissent, de ce fait, à la tradition alexandrine. On les
trouve avec toute leur acuité dans le Cosmas du Vatican
au vii e siècle (2), le Livre de Job de la Marcienne, de Venise
daté de 905 (3). Aux x e et xi e siècle, ils s'harmonisent en sou­
plesse avec les draperies verticales ou ramenées en biais sur
le corps. Ainsi apparaissent-ils dans les manuscrits célèbres
de la Bibliothèque Nationale de Paris : le Nicandre, le Gre­
ii) M. CREUTZ, Kunstgeschichte der edlen Metalle, p. 114, fig. 12*
(2) DALTON, Byz. art and archaeol., p. 437, fig. 258,
(3) ID., ibid., p. 473, fig. 282,
90 MARCEL LAURENT

goire de Nazianze, les Evangiles Coislin ( ) . Ils ne font pas


défaut dans les ivoires du même temps (2), les émaux (3) et
qui considère les nobles figures des mosaïques de Saint-Luc (4)
et de Daphni (5) découvre immédiatement leur présence.
Que de fois des œuvres byzantines passèrent sous les yeux
de notre miniaturiste ! Je crois que ces yeux-là, en un moment
où l'art du Rhin, comme celui de la Belgique orientale —
nous le savons de reste — subissaient fortement l'influence de
Byzance , se plurent à observer ce procédé de dessin et en ti­
rèrent parti.
Roger de Helmershausen, vers le même temps, faisait de
même, Creutz l'a bien vu ; mais animé d'un autre génie, dans
un milieu où miniaturistes et graveurs étaient soumis au style
agité de Reims et de l'école anglo-saxonne, il donnait aux plis
aigus un aspect et un rôle tout différents (6). Au demeurant
les plis procèdent comme ceux d'Eilbert, comme ceux de Go-
deran, notre miniaturiste, des graphies byzantines,que chacun
traduisait alors à sa guise. Mais s'ils diffèrent à Deutz — et
c'est Beenken lui-même qui le remarque — de ce qu'on fait
à Cologne, ce n'est pas à Aix-la-Chapelle qu'il en faut cher­
cher la raison, c'est au pays mosan, dans des monuments
comme la Bible de Stavelot.
En même temps que les plis aigus, on remarquera dans le
Christ de Stavelot le caractère singulier du vêtement. Les
étoffes y ont pris la dureté d'une carapace faite de surfaces
bombées, au pourtour arrondi ou ellipsoïdal, suivant les par­
ties du costume et suivant les parties du corps qu'il épouse.
On dirait des pièces d'une armure ; or, ce qui avait caracté­
risé jusque là les miniatures liégeoises, c'était une prédilec-

(1) H. OMONT, Les enluminures des manuscrits grecs de la Biblioth.


Nat., pi. 1 et suiv.
(2) GH. D I E H L , Manuel, I I , fig. 323, 324, 327. I D . Monnum. inédits
du x i e siècle, dans Art Studies, V (1927), p . 3 , pi. i.
(3) KONDAKOFF, Coll. Swenigorodskoi, pi. I et suiv.
(4) GH . D I E H L , Manuel, I I , fig. 243. Cf. Monuments Piot, t. I I I .
(5) G. M I L L E T , Le monastère de Daphni, Paris, 1899, fig. 60 ; pi.
V I I I , 3 et 4 ; pi. xv.
(6) CREUTZ, op. cit., pp. 150-151.
ART RHÉNAN, ART MOSAN ET ART BYZANTIN 91

tion marquée pour la multiplicité, la liberté des plis envelop­


pants, au point que ceux-ci se traduisaient par de véritables
jeux linéaires.
Ce n'est pas ici le lieu d'étudier l'histoire de la miniature
mosane au xi e siècle — j'espère le faire ailleurs (x) — mais
qu'on se reporte à l'ivoire bien connu de Notger et à sa maj es­
tas Domini (2), au Christ en gloire du S. Grégoire de Nazianze
conservé à la Bibliothèque royale de Bruxelles (3) ; qu'on en
rapproche le Saint Jean du ms. 18383 (fol. 123è) de la même
Bibliothèque (PL 5) on verra quelles avaient été jus­
que là les étapes de cette histoire.
La draperie, »quelles qu'eussent été les influences du dehors,
s'y détaillait ou s'y étalait avec docilité. Puis, tout change,
se simplifie. On passe par une figure comme celle du Saint
Augustin de la Bibliothèque Royale (10791, fol. 2) (PI. 6), (4)
où le dessin calligraphique s'accuse dans des ellipses tracées
d'un trait, comme des paraphes, et qui enferment des surfa­
ces vides par où des parties saillantes du corps sont indiquées.
Ce dessin évolue donc. Enfin, c'est le durcissement, les pla­
ques qu'on dirait bombées au marteau du Christ en gloire
dans la Bible de Stavelot. Comment expliquer ce phénomè­
ne? Je ferai remarquer tout d'abord à quel point l'ellipse cal­
ligraphique est d'usage dans les modelés byzantins du xi e
siècle (5). Encore une fois, Roger de Helmershausen l'em­
ploie, concurremment avec les plis aigus (v. Falke, pi, 9 et
12 ; Creutz, p. 150) ; en sorte que je suis porté à reconnaître
également ici une influence de Byzance sur nos miniaturistes
et leurs prédécesseurs immédiats. D'autre part, il existe à

(1) H. E H L , dans son livre : Ottonische Kölner Buchmalerei, Bonn


et Leipzig, 1922, pp. 92-94, a indiqué les caractères de certaines
miniatures mosanes du x i e siècle. Il a indiqué avec raison ce qu'elles
doivent à Fécole du Nord-Ouest de la France, à Reims,aux Anglo-
Saxons. Le sujet mérite d'être approfondi.
(2) GOLDSCHMIDT, Elfenbeinskulpturen, II, pi. xv, 1.
(3) ID. ibid., II, p. 6, fig. 1.
(4) Reproduit par H E L E N WOODRUFF, dans Art Studies, t. VII
(1929), p. 40, fig. 16.
(5) Voir notamment DIEHX, Manuel, p. 511, fig. 243 ; MILLET,
bfonastère de Daphni, pi. VIII, 1 et 2.
92 MARCEL LAURENT

l'époque romane un mouvement général qui pousse les arti­


stes du nord vers la simplification et les solutions plastiques
du problème de la forme. Ce mouvement est indépendant de
Byzance. Et surtout il y a le durcissement des étoffes qui va
bientôt de pair avec le tracé des ellipses, et qui, sous cette
forme, est bien liégeois.
Que ne savons-nous ici ce qu'a été l'orfèvrerie mosane du
xi e siècle, cette orfèvrerie dont nous parlent les textes (l)
et dont il ne reste que de pauvres fragments, nous aurions à
instituer entre elles et nos miniatures des comparaisons pro­
bablement instructives. Car s'il est vrai — et on l'oublie trop
et parfois on ne veut pas le reconnaître — qu'il y a, dès l'épo­
que romane, d'étroites correspondances de style entre tous les
arts industriels, la sculpture en pierre comprise, cela est vrai
surtout de la miniature et de l'art des orfèvres-émailleurs.
La démonstration n'est plus à faire, pour le x n e siècle. On
sait fort bien, par exemple, que le décorateur de la Bible de
Floreffe au British Museum (Add. 17737-17738), antérieure
à 1148, et les émailleurs contemporains du Pays de Liège,
réalisent les mêmes types par des moyens identiques de des­
sin et de semblables procédés de composition. Mais d'où
vient l'initiative : de la miniature ou de l'art du métal ?
J'ai pris parti naguère pour la seconde hypothèse (3). Le
miniaturiste empruntait, pensais-je, à l'orfèvre et je ne m'en
dédis pas. Mais il s'agissait alors d'un cas particulier,tardif,
nous voici au contraire aux origines du style et de ses particu­
larités. Le problème est autrement' délicat.

(1) G. KURTH, dans Bulletin de VAcadémie royale de Belgique,


1903, p. 519. — FÉLIX ROUSSEAU, op. cit., pp. 106-108; pp. 198.
— C te J o s . D E BORCHGRAVE et abbé Co ENEN, Catalogue de l'Expo­
sition de l'art ancien du Pays de Liège (Paris, 1924), Liège, Bénard,
1924, p. 47. Cf. K. HANQUET, Bulletin Soc. d'art et d'Histoire du
dioc. de Liège, 1896, p. 43.
(2) HASELOFF dans Histoire de l'Art (A. MICHEL), t. II, p. 302
et sv.
(3) M. LAURENT et Jos. RASSINNE : Miniature inédite de la Coll.
Wittert, dans Bulletin de la Société d'Art et d'Histoire du diocèse
de Liège, 1913, p. 1, pi. ι et n ·
ћ RHENAN, ART MOSAN ET ART BYZANTIN 93

Il peut se poser comme suit :. le style mosan, caractérisé


par des draperies écailleuses, apparaît pour la première fois
en 1097, dans la Bible de Stavelot. Il n'y est pas un phéno­
mène accidentel, isolé, mais résulte d'une pratique appliquée
à la majorité des figures, grandes ou petites, séparées ou grou­
pées. Dira-t-on qu'il a été créé dans la miniature? La ré­
ponse, qui paraît facile, dépend, en réalité, de l'analyse des
miniatures et de cette autre question : des œuvres d'orfè­
vrerie ou d'émaillerie, aujourd'hui disparues, n'ont-elles pas
déterminé dans une certaine mesure, l'art des enlumineurs?
Je publie ici une seconde miniature, encore inédite, de la
Bible de Stavelot : Job assis sur un trône et bénissant ses fils
et ses filles(Incipit du livre de Job,vol. II).(PI. 7)Aucune image
ne montre d'une façon plus complète et plus fidèle à quel point
le style mosan était, dès 1097, doté de ses caractères spéci­
fiques. Mais je laisse de côté les figures, les draperies écail­
leuses, métallisées, d'un caractère trop bien marqué pour qu'il
soit nécessaire d'insister, et j'attire l'attention sur le décor
de l'initiale, décor de garniture et d'appliques, accusé par un
fort relief. On remarquera sur la partie supérieure du V un
ferret rhomboidal, enserrant la lettre : il est de métal estampé.
Sur le plein de la même lettre, un quatrefeuille qu'on dirait
rivé au moyen de clous — ce sont ici de petits ronds — a la
forme exacte des phylactères mosans, si nombreux au x n e
siècle, et l'aspect d'un émail encore plus que celui d'une pla­
que gravée et ciselée : cela tient aux rangées de points qui le
décorent à l'intérieur et surtout, à la bordure sombre qui con­
traste avec le fond clair et semble déterminer les bords d'un
récipient. Un « trifolium », paraissant rivé, se détache du fond
à l'extrémité supérieure de la lettre ; deux autres,plus un carré,
sont fixés sur la haste et ceux-ci, à la différence du quatre­
feuille qui appelle la comparaison avec des émaux champlevés,
indiqueraient plutôt des émaux cloisonnés byzantins. A vrai
dire, il est difficile de se prononcer, car il faut compter avec
une certaine part de fantaisie décorative, mais que le minia­
turiste, consciemment, volontairement, ait paré son dessin
d'ornements et même d'objets métalliques, empruntés à l'or­
fèvrerie de son temps, cela est hors de doute,
MARCEL LAURENT

Sur les renseignements que la miniature peut fournir quant


à l'histoire de l'orfèvrerie, il y aurait bien d'autres choses
encore à dire, mais cela nous écarterait trop de notre sujet.
Pour ce qui concerne le Christ en gloire et la Famille de Job,
on peut affirmer que ces miniatures nous offrent le plus an­
cien exemple de ce qui sera le style mosan du x n e siècle. Is­
sues des expériences carolingiennes, elles n'ont pas échappé
à l'influence byzantine et l'on peut penser que leurs auteurs,
s'ils ont rompu avec la tradition, y ont été entraînés par les
progrès qu'avait accomplis autour d'eux le métier des orfè­
vres.
Voici maintenant une miniature de la Bible de Stavelot
qui montrera l'influence byzantine de la façon la plus certaine
et qui, d'autre part, fera saisir de quelle action l'art des enlu­
minures fut capable sur l'orfèvrerie. C'est la grande initiale
reproduite ci-contre (PI. 8), où se trouve représenté l'apôtre
Saint Jacques (fol. 197).
Figure dont le style n'est pas douteux, sculpturale comme
l'étaient les figures byzantines dans les plus beaux manuscrits
du x e siècle et d'une telle sobriété, d'une telle pureté de li­
gnes qu'on désigne, aussitôt, des chefs-d'œuvre à titre de com­
paraison.
Remarquons ensuite sur quel piédestal l'Apôtre est dressé :
sur le faîte d'un édifice dont nous distinguons facilement les
différentes parties : le toit couvert de tuiles, un pignon, une
tour et dont l'accès est barré par deux battants de porte
garnis de tentures. Quel est cet édifice? Pourquoi l'apôtre
est-il debout sur le toit? La réponse à ces questions m'a été
indiquée par M. Gabriel Millet et je dois à son élève, qui a été
aussi mon élève autrefois, M me G. Osieczkowska, de précieux
renseignements sur la représentation du « paysage architec­
tural, de caractère réaliste ». Qu'ils soient ici vivement re­
merciés.
Nous avons affaire à un épisode de la vie de saint Jacques
le Mineur. Comme il convertissait beaucoup de Juifs et de
Gentils à sa foi, les Pharisiens le conduisirent sur le pinacle
du Temple (επί το πτερύγων τον ιεροϋ) et lui demandèrent
de dire librement si Jésus était Dieu. Jacques leur répondit,
criant à haute voix (μεγάλα ψωνχι κράζοντος) que Jésus était
ART RHÉNAN, ART MOSAN ET ART BYZANTIN 95

vraiment Dieu, sur quoi ils s'écrièrent : « Oh ! oh ! le juste


lui-même est devenu fou ! » et ils le jetèrent à bas du temple,
le lapidèrent, le frappèrent, puis l'envoyèrent à la mort Q).
L'édifice représenté sous les pieds de l'apôtre est donc le
temple de Jérusalem. Mais quelle image en a donné le minia­
turiste? Est-ce une image fantaisiste, romane de composition
et d'aspect, dans laquelle il se serait souvenu, avec plus ou
moins de précision et comme on le faisait depuis longtemps,
des architectures chrétiennes primitives, employées pour
meubler le fond des miniatures et des mosaïques? Parmi ces
architectures, n'a-t-il pas songé à tel ou tel édifice particulier
et quelles ont été ses sources d'inspiration : chrétiennes primi­
tives, byzantines ? « Dans le paysage architectural, de type
romain et oriental, m'écrit Osieczkowska, l'artiste, en
dépit des exigences décoratives, tend toujours à la réalité
des architectures, à montrer le lieu où l'action s'est passée,
un édifice tel qu'il est. C'est ainsi que sur la colonne Tra-
jane, pour représenter la capitale des Daces, un édifice rec­
tangulaire, maison avec toit à double pente, se combine
avec un édifice circulaire, donnant l'impression d'une tour
ronde (2). Il en est de même sur l'Arc de Triomphe de Septime
Sévère. Plus tard, lorsqu'on eut à évoquer dans les mosaïques
Bethléem et Jérusalem, on eut recours à un groupement ana­
logue et très précis : Jérusalem est rappelée par la basilique
du Martyrium etja rotonde du St.-Sépulchre (3).Les deux égli­
ses associées, combinées en un tout, se remarquent dans la
mosaïque de Sainte-Pudentienne, sur le petit côté du sarco­
phage représentant le Reniement de saint Pierre, au Musée
du Latran (4), sur la plupart des mosaïques de Rome et de Ra­
íl) Hippolyte DELEÖAVE, Syhaâcarium ecclesiae Constantinopoli-
anae e codice Sirmondiano nunc berolinensi, Bruxelles, 1902, p. 155-
157* -— Le même sujet a été traité dans une mosaïque de St-
Marc, à Venise.
(2) REINACH, I, p. 362, n. 96.
(3) Voir H. VINCENT O* P., Quelques représentations antiques du
SainUSépulchre cons tant inien. Revue biblique, 1913, p. 525 et suiv.
(4) O. MARUCCHI, Un insigne sarcófago cristiano lateranense re-
lativo al primato di San Piętro e al gruppo del antico Laterano,
dans Rivista di archeologia cristiana, 1926*
96 MARCEL LAURENT

venne du v e au ix e siècle et sur certains ivoires. M. Millet


rencontré, ce groupe architectural, dans les manuscrits orien­
taux et rattaché (leçons faites au Collège de France en 1928)
aux monuments de Palestine. »
On voit, par la citation précédente, à quelle question nou­
velle nous sommes amenés. N'avons-nous pas dans la minia­
ture de Stavelot la combinaison de la basilique et de la roton­
de du Golgotha ? M. Millet incline à le croire : ce qui ressemble
à une tour serait un édifice circulaire, la rotonde de l'Anasta-
sis. A moins toutefois que ce ne soit un ciborium. Il arrive sou­
vent en effet, que dans ces groupements singuliers, on fait voir
l'intérieur de l'édifice à côté de sa masse extérieure. Dans la
première hypothèse, la clôture à deux battants indiquerait
l'enceinte de la ville, dans la seconde, Mme Osieczkowska se
demande si elle ne représenterait pas un cancel. Quant à la
figure de l'Apôtre, la place qu'il occupe, justifiée par le drame
dont il fut le héros, répondrait encore aux procédés de figu­
ration par le moyen desquels l'art chrétien A -imitif, issu de
l'illusionisme alexandrin, mais épris de réalisme topographi­
que, associait la figure humaine aux architectures (l). En ré­
sumé, nous avons ici un épisode historique, à la faveur du­
quel les édifices chrétiens de Jérusalem se seraient substitués
au Temple et, à l'époque romane, sous l'influence de modè­
les que je crois byzantins, auraient conservé la forme et le
sens qu'on leur donnait au iv e et au v e siècles de notre ère.
Cette digression ne nous a pas éloigné au point qu'on pour­
rait le croire de notre sujet. Quand on voit comment l'enlu­
mineur de Stavelot sut recueillir les vieilles expériences de
l'art chrétien et les accommoder à son sujet, avec quelle ai­
sance, et surtout quelle liberté, quelle hardiesse originale
il sut les interpréter au point de vue du style pour le bénéfice
d'une action dramatique, on s'étonne moins que Renier de
Huy, une quinzaine d'années après, ait exécuté les Fonts de

(1) Mme OSIECZKOWSKA a réuni sur le paysage architectural


comme site topographique et comme partie intégrante d'un épisode
historique une documentation abondante. Nous souhaitons vive­
ment qu'elle en fasse l'objet d'une publication«
ART RHÉNAN, ART MOSAN ET ART BYZANTIN 97

Saint-Barthélémy, de Liège, aux figures tout imprégnées de


traditions antiques et pourtant animées du souffle de la jeu­
nesse. On comprend surtout comment les orfèvres-émailleurs,
peintres sur métal, suivant l'exemple des miniaturistes et
même les prenant pour modèles, en vinrent, eux aussi, à la
connaissance, à l'imitation des types antiques et byzantins.
Il n'y a pas de règle générale pour définir les rapports réci­
proques de l'émaillerie et de l'enluminure, il n'y a que des cas
d'espèces. Tantôt ce sont les orfèvres qui prêtent aux minia­
turistes des motifs et des idées, tantôt c'est le contraire, mais
il est certain que dans la décoration des manuscrits, la tradi­
tion relie les époques les unes aux autres avec une constance
particulière.
Tandis que nous revoyions dans l'ouvrage de von Falke
(pi. 84) les prophètes de la châsse de S. Heribert, nous
étions frappé de la ressemblance qu'ils présentent avec le
Saint Jacques de la Bible de Stavelot, tant au point de
vue de la composition et du style que des procédés d'exécu­
tion. On dirait que l'orfèvre n'a eu qu'à transposer des types
déjà connus autour de lui et à diversifier leurs attitudes, se­
lon sa propre expérience, selon la connaissance qu'il avait de
monuments anciens et nouveaux. Certains de ces prophètes
sont aussi nettement byzantins que notre saint Jacques,
vus comme lui de face et drapés comme lui ; un autre, vu de
profil, cette fois, et de dos tout ensemble, est une imitation
un peu gauche d'un autre type byzantin reproduit par
Friend (*) ; un autre encore croise les jambes, comme il était
de mode dans la sculpture française, sans perdre pour cela
son caractère byzantin et mosan. Il n'est pas jusqu'à leur
support, dont les particularités à la fois réalistes et pittores­
ques ne concordent avec ce que la miniature nous a montré.
Ce ne sont pas, assurément, les tuiles d'un toit qu'on dis­
tingue sous leurs pieds, ce n'est pas non plus la plinthe habi­
tuelle ; ce sont des montagnes minuscules, par quoi est illus­
tré le texte que porte l'un d'entre eux, inscrit sur un phylac­
tère : Ecce super montes pedes evangelizantis et annunciantis

(1) FRIEND, op, CiL, Ari studies, ρ, 118, pi. m, n° 44·


BYZANTIOŃ. VI· — 7*
98 MARCEL LAURENT

pace[m\ (Nahum, 1,15). Il y là, de part et d'autre, un souci


de réalité et un mode d'interprétation décorative, qui sont
bien curieux. Cela suffirait à démontrer la parenté étroite
qui existe entre la châsse de S. Heribert et la Bible de
Stavelot. Mais il y a, de plus, des sources d'inspiration commu­
nes, les mêmes conceptions esthétiques, les mêmes procédés
d'exécution dans le dessin et la peinture, le même style, ob­
servations qui, jointes à celles de von Falke, si nombreuses,
si frappantes du point de vue technique, permettent d'affir­
mer que les figures de la châsse de S. Heribert, qu'elles
soient éma liées ou repoussées et ciselées, s'expliquent entiè­
rement par la tradition mosane.
Nous continuerons à la dire de Godefroid de Huy, non point
parce qu'il est absolument démontré qu'elle soit de lui, mais
parce qu'étant mosane, il n'y a qu'un orfèvre — et c'est lui —
à qui, dans l'état de nos connaissances, on puisse l'attribuer
vraisemblablement.

Marcel LAURENT.
ÜNE MONNAIE D'ARGENT DE
L'EMPEREUR ALEXANDRE

Jusqu'à présent nous ne connaissions qu'un type de soli-


dus d'Alexandre (*). M. Thomas Whittemore, directeur de
l'Institut américain, a eu la chance d'acquérir en Bulgarie
une pièce en argent de cet empereur, en parfait état de con­
servation et d'une extrême rareté, sinon unique.Le type de la
pièce est celui des monnaies d'argent de l'empereur Léon VI,
son frère, et de Constantin VII (2).

Au droit sont présentés la croix potencée sur quatre degrés


et un globe ; au milieu, dans un cadre elliptique, le buste du
Christ, de face. Autour de la croix, la légende suivante :
IhS4S XRIST4S . Le tout dans un triple cercle de
grènetis.

(1) SÀBATIER, Description générale des monnaies byzantines^ ît*


p. 117, pi. XLVI, 3. — WROTH, Catalogue of the Imperial Byzantine
coins, vol. II, p. 450, pi. LII, 1.
(2) WROTH, ibid., pi. LI, 10 et 11, et pi. u n , 5·
100 Ν. Α. MUSMÖV

Le revers est entouré également d'un triple cercle de grèné-


tis entrecoupés par huit globules. Au milieu, la légende sui­
vante, en six lignes, en caractères latins :

Diam. 25 mm., 3 gr. 05. Le travail de la pièce est très soigné

Sofia. N. A. MUŠMOV.
LONGIBARDOS

Nelle mie « Note preliminări su Longibardos » (Byzanti­


nische Zeitschrift, XVI, 1907, p. 431-453) esposi brevemente
come per caso venni a fare conoscenza coi manoscritti (d'i
Vienna, Firenze e Roma) conterienti la curiosa opera di un
grammatico bizantino portante quel nome. Diedi in quella
occasione alcuni saggi délia varietà notevole dei due rami della
tradizione, e procurai di spiegarne l'origine. In fine mostrai
la differenza che corre tra Topera di Longibardos e la sche-
dografia comune.
Oggi, riprendendo il lavoro dopo tanti anni, ho bisogno di
fare qualche aggiunta e qualche rettifica a quel mio primo
studio. E ciô sa à tanto più opportuno in quanto ora posso
finalmente, grazie all' ospitalità offertami dai colleghi belgi,
dare addirittura l'edizione critica del testo intero.

*
* *

A ben giudicare del valore di Longibardos conviene libe-


rarsi, come già saviamente avvertiva il Krumbacher, dalle
preoccupazioni di carattere estetico e dalle prevenzioni fon-
date sulla conoscenza della letteratura classica. Ogni con­
fronto con prodotti di letteratura vera e propria non puô
essere che fonte di disprezzo per un' opera che, sotto l'appa-
renza letteraria, si rivela prettamente, e qualche volta anche
pedantescamente e insulsamente, scolastica.
Sarà più utile e più equo pensare a quello che hanno fatto
i purişti italiani, come Antonio Cesari e Basilio Puoti. In pe­
riodi di decadenza, e in mezzo al dilagare del cattivo gusto e
dell' imitazione straniera, questi noştri maestri additarono
agP italiani gli scrittori trecentisti come modelli, e iniziarono
una riforpia, ch' era soprattutto un ritorno all' antico? nellp
102 N. FESTA

studio delia lingua nazionale. Fu facile deridere le loro esage-


razioni, ma oggi che a distanza di tempo siamo disposti a un
più equo giudizio, riconosciamo volentieri che Topera dei
purişti fu veramente patriottica, in quanto contribui a dare
alla nazione il senso delT unità e delia nobiltà del suo patri­
monio lingüístico, e apri la via a quel nuovo orientamento let-
terario che ebbe il suo sbocco nella produzione del secólo XIX,
specialmente nelT opera di Alessandro Manzoni.
. Non possiamo additare capolavori prodotti dalT indirizzo
scolastico di Longibardos. Ma ció, qualora non dipenda un
poco anche da ignoranza nostra, vuol dire soltanto che le
condizioni di tempo, di luogo, di civiltà e d'altro ancora,
furono molto diverse.
Comunque, Tattività di questo grammatico dovette svol-
gersi probabilmente tra il X e T XI secólo (*), si trovo, cioè,
nel mezzo di quel caratteristico rinascimento greco, che dovea
culminare nelT età dei Comneni e preludere in qualche modo
al grande rinascimento italiano.
La nécessita di tornare alT antico si rivelô allora in tutti i
campi della cultura. E questo movimento salutare, senza il
quale tanta parte della letteratura classica sarebbe andata per
noi irremissibilmente perduta. non pote non toccare la scuola.
Questa doveva, anzi, naturalmente presentarsi come il vivaio
dei futuri editori e commentatori di opere classiche e dei futuri
scrittori della Grecia rinnovata. Non è da noi esporre qui le
ragioni storiche ed etniche per le quali tutto questo lavorio
doveva riuscire in parte vano nella compagine secolare delT
impero bizantino.
Noi non sappiamo niente della persona di questo Longibar­
dos. Ma il suo nome accenna a provenienza italiana. Le memo­
rie dei Longobardi si sono a lungo conservate nelT Italia

(1) Tutt' altro che chiaro è il testo di Anna Comnena, XV, 7


(ΓΙ, 294, ed. Reiff erscheid) : παρίημι δε Στυλιανούς τινας καϊ
τους λεγόμενους Λογγιβάρδους καϊ δαους επί συναγωγήν έτεχνάσαν-
το παντοδαπών ονομάτων καϊ τους 'Αττικούς καϊ τους γεγονότας
τον Ιερόν καταλόγου της μεγάλης παρ' ήμϊν * Εκκλησίας. Gİİ Στυλιανοί
a cui qui si accenna sono maestri provenienti da Stilo in Cala­
bria. Quanto alla frase χους λεγόμενους , vedi più giù p. J10.
LONGIBARDOS 103

meridionale, i cui legami spirituali col mondo bizantino non


hanno bisogno di particolare illustrazione. In Matera, mezza
greca, tutto un quartiere delia città portava nei tempi delia
mia gioventù, sulla bocea del popólo anche illetterato, per
antica tradizione, il nome dei « Lombardı ». La Nuova Roma
che ospitava artisti e operai di Melfi (x), e che sotto il grande
Comneno dovette battersi coi Normanni per il possesso del
suo bel Tema di Longibardia, avrà avuto di lî certamente
anche uomini dediti agli studi e capaci di oceuparsi delia scuola.
Non credo eccedere in fantasia immaginando che un Longi-
bardos sia da mettere nella serie degli uomini che lavorarono,
più o meno consciamente, per stabilire un légame culturale
fra Italia e la Grecia; quella serie che comprende Leonzio
Pilato e Barlaam, come dire va fino al Petrarca e al Boccaccio,
e si congiunge alla corrente umanistica dei secoli XIV et XV.
Forse potrà sembrare che Topera stessa da Iui compiuta sia
più spiegabile in un uomo che avesse appreso ii greco con lo
studio, e non lo conoscesse come lingua materna. Ma questa
impressione non regge alla critica. Perchè,innanzi tutto, anche
neir Italia meridionale si parlava greco o si era bilingui come
i Camisini di cui si legge in Orazio. E poi, dato che la lingua
volgare oramai s' era allontanata di gran lunga dai modelli
classici, lo studio del greco letterario era per tutti, in Grecia e
in Italia, molto simile alio studio di una lingua straniera.
Richiedeva, cioè, vasta conoscenza e moite esercitazioni
sui lessici, già largamente compilaţi col materiale ricavato
dai classici, e richiedeva continue applicazioni di rególe gram-
maticali per la formazione delle frasi e dei per'odi. Esercizi di
questo genere si facevano su larga scala con le cosi dette
schedę e schedografie (2). Perciô non è da meravigliarsi che
da noi moderni Longibardos sia stato awicinato un po' ai

(1) Anna Comena VI, 5 : rfj μέντοι επ' ονόματι τον εύαγγελιστον
αποστόλου Μάρκου εκκλησία νποφόρους απαντάς τους εκ Μέλφης εν
Κωνσταντινουπόλει εργαστήρια κατέχοντας πεποίηκε.
(2) V. KRUMBACHER, B L G , § 250, p . 590 şs. e il citato mio articolp
BZ, X V I , p. 449 ss.
104 N . FESTA

lessicografi (2) e un po' agii schedografi (2). L'una cosa e і-


tra puô giustificarsi, ma dovrà essere intesa con molta dis-
crezione. L'autore délia scritto a noi giunto dice assai aperta-
mente il suo proposito nel preambolo. Sebbene anche questo
sia composto nello stile di tutta l'opéra, e perciô intricato ed
oscuro per quelle ragioni che accenneremo fra poco. Fermia-
moci intanto aile parole (pag. 113,10 s.) νοθεία λόγων παλαιών
ενασχολησόμεθα κτλ.
Invece di prendere un testo e commentarlo, come facevano
gli schedografi, egli ne crea uno col proposito d'inserirvi la
più larga copia di parole e di frasi, che si prestiño a svariate
esercitazioni lessicali e grammaticali. Qualcosa di simile si
puô trovare in libri moderni fatti per lo studio delie lingue
straniere ; ed anche uno italiano per gl' italiani ei puô
qui additare nel curioso libro di POLICARPO PETROCCHI,
In casa e ţuori. Racconto dialogico illustrate in cui sono
spiegati e commentati circa 2000 vocaboli per la lingua e le
idee (Milano, s. a., pp. 201). Se non che, questi libri mo­
derni mirano all' uso delia lingua viva, e vogliono da una
parte fornire la terminologia e la nomenclatura, cioè il lessico,
dali' altra rendere familiari Tortografia, la morfologia, la sin-
tassi, insomma vogliono dare delia grammatica applicata (3).
Longibardos vuole, si qualçosa di simile, ma soprattutţo am­

il) Vedere per es. le informazioni intorno al codice vaticano presso


R. REITZUNSTEIN, Geschichte der griechischen E tymo legica (Leipzig
1897), p. 332 ss.
(2) KRUMBACHER, /. .
(3) Forse non è inutile riportare qui, come esempio, un passo
del detto libro del Petrocchi (p. 55), conservando la sua caratte-
ristica ortografia : « Le Ore per gli antichi erano le Dèe deir ordine
nella natura, e nelle stagioni, che si alternano, e pórtano nelle varie
vicende, prosperita e fecondità alle campagne. — Gli antichi avé-
vano un' infinita di Dèi. Tutto riducevano a divinità. — Precisa­
mente : avevan divinizzato ogni virtù forza vis'bile invis'bile ;
e cosí le Ore èrano le ancelle di Giove, che aprivano e chiudévano
le porte del cielo ; una aveva nome Eunonia la légalité, un' altra
Diche il diritto, un* altra Eirène la pace. E dapprincipio eran tre,
perché eran tre le stagioni dell' anno : primavera, estate, invernó ;
più tardi anche loro diventàrono quaitro, » ecç.
LONGIBARDOS 105
bisce che la sua composizione stessa possa scambiarsi per ün'
opera antica. Affetta dunque l'imitazione della lingua e delio
stile antico, e per questo lato meriterebbe di essere accostato
a un esempio illustre : quello di Giacomo Leopardı, che com­
pose Il martirio de9 santi padri ece. Con questa differenza che
Γautore moderno finge di pubblicare un manoscritto del tre­
cento, laddove Longibardos giuoca a carte scoperte, anzi
palesa con un certo orgoglio la sua intenzione di falsificare
testi antichi. Un' analogia più calzante è, perciô offerta dai
noştri imitatori delio stile trecentesco, alla maniera del Ce-
sari. Il quale Cesari, dicono, fu ingannato dal trueco del gio-
vine Leopardı. Anima candida, egli preferiva il giuoco sco-
perto ; e come per farlo si attaccô alla commedie di Terenzio,
illudendosi di tradurle proprio come le avrebbe tradotte un
florentino del trecento, cosi apprezzava somiglianti tentativi
fatti da altri. Nella sua Difesa dello stil comico florentino
(1807) esalta come suo grande precursore il Davanzati,tradut-
tore di Tácito, e addita aU'ammirazione del pubblico certi
suoi contemporanei « quel Signor Negri e quel Signor Abate
Colombo ; de' quali ho veduto novelle Florentinamente şeritte,
che possono andaré con quelle del Lasca ; e questo secondo ha
saputo anche assai bene contraffare tutto esso, lo stile del No-
vellino ». « Contraffare » è quello che Longibardos chiama
νοθεύειν, e che è la parte sostanziale dell' opera sua ; la
quale per questo rispetto puô aspirare al titolo di opera lette-
raria. Non sembra, del resto, che la sua ambizione sia molta,
perche nello stesso preambolo accentua quanto puô il carat-
tere scolastico del suo lavoro. Accenna anche a qualcosa di
originale, rov δε και λογισμών προφέροντες οικείων, ma non
dissimula la compilazione da altre fonti, la sua derivazione
dalP insegnamento altrui, diretto indiretto : τον δε και
βιβλίων ιστορικών ερανίζοντες, άλλον δε μνσταγωγών ακονσαν-
τες ημών. Ιο non so chi sia il maestro (μνσταγωγός : il plurale
mi fa sowenire la frase aristotelica δια τό φίλους άνδρας
είσαγαγεϊν τα εϊδη) a cui qui si allude. Quanto agi' ιστορικά
βιβλία, ebbi già occasione di esprimere la mia meredulità (x).

(1) Artjçolo citato, p. 453,


106 Ñ. PESTA

L'esame dell' index verborum che aggiungo ora al testo pro-


hábilmente farà nascere anche in altri l'impressione che fonte
principale, se non unica, sia il lessico di Suida. Comunque, io
lascio ai volenterosi l'indagine esauriente delle fonti. A me
basta di dare a questa indagine la base necessaria con la pub-
blicazione integrale del testo.
Se lo scopo grammaticale e lingüístico non fosse cosí palese
e non desse una cosi caratteristica impronta a tutta la compo-
sizione di Longibardos, il lettore direbbe leggendola di tro-
varsi davanti a uno scritto parenetico sui vantaggi della
vita semplice regolata e casta. Questo schema morale qua e là
rasenta il più rígido ascetismo, tanto che i Ѳ a cui
Γ autore rivolge la parola mi si presentano alia mente o come
novizi in un convento di monaci o come alunni di un collegio
ecclesiastico. Tuttavia, sempre ai fini della νοθεία, la dottrina
cristiana vi è poco meno che ignorata. Invece, le frequenti
digressioni sono utilizzate per far pompa di notizie mitologiche
e per mettere in mostra lunghe filze di epîtheta deorum ( ) .

*
* *

Non sarà maie fermarsi un poco sul titolo che i noştri ma-
noscritti presentano. Innanzi tutto sulla parola παρεκβόλαια.
Poco diverso è il termine παρεκβολαί usato da Eustazio per
i suoi commenti ad Omero e a Pindaro. L'uno e l'altro voca-
bolo potranno avere il senso di excerpta, ma forse si tien meglio
conto dell' etimologia, se si preferisce d'intendere excursus,
cioè « divagazioni ». Il testo dei poemi omerici offre al vesco-
vo di Tessalonica l'occasione di raccogliere ogni sorta di mate­
riale erudito. Spesso per associazione d'idée si parla di argo-
menti via via più lontani dal punto di partenza, che è Fesatta
interpretazione del testo poetico.
Anche più si rivelano come « scorribande » le pagine di

(1) Vi è certamente utilizzato Niceta, come mi par di raccogliere


dal BRUCHMANN, Epitheta deorum quae apud poetas Graecos leguntur,
Leipzig, 1893. Ma certi epiteti di Longibardos sono nuovi, e non so
d a w e r o se siano frutto d'invenzione, οικείων λογισμών, ο risalgano
a (juąlche fonte ignota.
LONGIBARDOS 107

Longibardos, nonostante il tono di predica che Tautore vor-


rebbe assumere. Qui l'associazione che regge il contesto non
è sempre d'idee ; molto più spesso è verbale, anzi starei per
dire fonetica. Per intendere come ció avvenga, bisogna che
badiamo alle altre parole del titolo che abbiamo cominciato
ad esaminare. Vi è detto espressamente che queste composi-
zioni estravaganti sono περί συντάξεως και αντιστοίχων,
cioè mirano a rendere l'alunno padrone dei costrutti e sicuro
neir ortografia. Sono quindi continuamente avvicinate e
tenute insieme per forza in questa scrittura le forme che nella
pronunzia si confondono, ma nell' ortografía si distinguono.
È facile intendere, per esempio, perché vi abbondino le forme
dei participi perfetti medio-passivi al genitivo plurale : perche,
mentre per distinguere λνόμενον λνσόμενον λνσάμενον da λυο­
μένων λυσαμένων λελυμένων c'è un criterio sicuro nelP accento,
per λελυμενον e λελυμένων questo criterio manca, e l'ortogra-
fia non trova alcun appoggio all' infuori del senso e déla
costrüzione sintattica. Per ragioni analoghe sono avvicinate
tra loro parole che ad orecchio possono scambiarsi per la
confusione che la pronunzia medievale e moderna ha creato
tra i suoni ει, ι, η, οι9 υ9 e tra a¿ ed ε . Sieche questi αντίστοιχα
vengono ad essere l'équivalente degli homonymes che nel gin-
nasio ci ammannivano un tempo i noştri maestri di lingua
francese (ver, verre, vers, vert) ricorrendo ad esercizi non più
sensati di quelli di Longibardos. Al quale, d'altra parte, il
proposito di fare un discorso continuato impone ben altri ob-
blighi che le singóle proposizioni di quegli esercizi moderni.
I periodi sono estremamente lambiceati e contorti per poter
accogliere il maggior numero possibile di costrutti, gl' incisi
si accavallano per mettere alla prova la perspicacia e la pa-
zienza del discente, i predicaţi e i complementi si ammassano
per accogliere il più largo materiale possibile, e in certi casi
assumono una tale estensione da far perderé addirittura la
forma del periodo. Ció awiene, per esempio, nelle lunghe filze
di nomi propri, di cui ho già dato alcuni saggi nel mio ąrticolo
più volte citato.
108 N. FESTA

• *

La tradizione ci offre due redazioni, di cui una (rappresen-


tata dei codici GL) è notevolmente più ampia dell' altra
(quella del codice V). Џ tempo io credetti che l'originale fosse,
la redazione più ampia, e l'altra fosse una riduzione o rimaneg-
giamento a scopo di conseguiré una certa brevità. Oggi,
dopo maturo esame, ritengo che la redazione originaria sia
quella di V, e l'altra sia da considerare come un' edizione
« migliorata (almeno nell' intenzione !) e accresciuta ». Ció
risponde meglio alla sorte che generalmente hanno siffatti
libri scolastici. L'uso della scuola porta ad accrescere mano
mano ii materiale e a multiplicare le possibilità delie appli-
cazioni. Ma questa considerazione di carattere generale non
avrebbe molta importanza, se non si présentasse a rincalzo
qualche tratto caratteristico che nella redazione GL rivela la
mano del rifacitore, che in questo caso non possiamo chia-
mare interpolatore.
Come una giunta si rivela a prima vista il passo (pag. 141,
5 ss.), in cui il rifacitore non riesce a fare un periodo corret-
t o : πόνων γ ίν ω σ κ ε αγαθών π ω λείν τον ονρανόν, και
ονκ άλλως ή ιδεί π ρ ο α γ ίν ε χ α ι αγαθόν πολλω 9 αλλά και
χω εϊδη νπομένειν μόχθων χρησχόν κ αχ ο ρ θ ο νχ α Ι έργον
Possiamo anche ammettere che al principio di quest' aggiunta
Í ia inćorso un errore materiale nel testo dei noştri manoscritti S
ma nel seguto è evidente l'incapacità di mantenere il costrutto
nelle proposizioni che dovrebbero dipendere da γίνωσκε,
e si presentano indipendent\
Una certa sciatteria del compilatore si puô osservare anche
in vari luoghi del testo di V, ma in GL la negligenza è spinta
talora all' inverosimile e al ridicolo. Ecco, per esempio (142,
7 s ) un passo in cui si fa un pasticcio, mettendo il golfo d'Isso

(*) I n un certo momento mi p a r v e che la correzione più semplice


fosse di correggere αγαθών <πλήθος> πολεΐν τον ούρανόν.. Ora
mi sembra più probabile che πωλεϊν non sia da toccare — si presta
cosí bene alF applicazione di u n genitivo di prezzo — e il soggetto
sia da supplire con u n a correzione di αγαθών in αγαθοίς τον θεόν
(ο τους θεούς ?). Abbastanza probabile pare la caduta di un δτι avânţi
$11 qfy.
LONGIBARDOS 109

e il fiume Crimiso tra i nomi di città ; inoltre, del nome di


questo fiume siciliano sono date a breve distanza le due forme
κριμησός (cioè κριμια(σ)ός) e κρίμησος come nomi di due
entità diverse, e Κεφισόδωρος (sic ?) vi è messo come nome di
luogo, accanto a uno strano ληφισάς, che potrà essere măgari
Κηφισίας. Materiale probabilmente preso a caso da un qual-
siasi lessico di αντίστοιχα, senza alcuna preoccupazione del-
contesto, cioè dimenticando la νοθεία λόγων παλαιών, che il
Longibardo autentico più o meno riesce a tenere in piedi.
La cosa appare anche più evidente quando, poco dopo, ac­
canto alie mura di Babilonia· vediamo spuntare anche le ci-
polle : Σεμιράμεια και Ίεριχούντια και Βαβυλώνια κατηρειμμένα
βάβρων αυτών και γεισίων και γητειών τών κρομμύων είδη... (lacu­
na) τών αυτών. (χ, Non meno curioso è quello che avviene in un
punto (169, 20), dove il vocabolo μαντιπόλος ricorda al compi-
latore νυκτιπόλος che nel passo non ha senso, a meno ch' egli
Γ abbia preso come equivalente di ονειροπόλος ! ma non ' è
nepp ure bisogno di questa scusa, perché seguono altri nomi in
-πόλος piuttosto estranei al linguaggio delia mantıca. E a
parte tutto, s'intende, appare stravagante quanto mai l'idea
di gonfiare con un' imbottitura lessicale una parafrasi di noti
versi dell' Iliade.
Ma la manipolazione più evidente e sconcia è І aggiunta
(56) in cui è inventato un porto di Coronea (?) e un porto di
Priene, e dove una stessa persona riceve in fila una quantité
di nomi.
Ritengo, adunque, che la redazione V sia più vicina alla
compilazione originaria, e l'altra rappresenti un rifacimento.
Trattandosi d'un' opera scolastica, il rifacimento ha in un certo
senso più importanza che la prima redazione ; in quanto ci fa
indovinare Tuso che i maestri hanno fatto del « libro di testo »
e le modificazioni che vi hanno introdotte, per desiderio di
maggiore dottrina per particolari esigenze della scolaresca
dell' ambiente sociale. Inoltre queste due redazioni di Lon-

(İ) La mâhcànzâ di sèhlô puô far pensare che si sianô cücite in*
sieme malamente parole del testo con parole destinate agii epime-
ttsmi. Cfr., pfer esempio, 121,9 ; 14Ö, 10 ;felo scolio di V a pag. 12B¿ 3*
N. FESTA

gibardo, o, se cosi vogliam dire, questi due Longibardi ci sug-


geriscono Fidea che potessero esisterne anche altri, che o il
tempo ha distrutti o giacciono ancora nelle nostre biblioteche.
A ciô sembra guidarci anche Fespressione usata da Anna Com-
nena τους λεγόμενους Λογγιβάρδους. Mi sembra probabile
che sotto il nome del primo autore siano ándate per le scuole
anche i vari rifacimenti delF opera. Inoltre, il titolo speciale
delio scritto di cu. ci occupiamo lascia supporre che altri trat-
tati äff ni fossero stati composti con lo stesso metodo per appli-
cazione di altre parti delia grammatica, come qui tutto mira
a confermare negii alunni le dottrine dell ortografia e delia
sintassi. Il nome delF autore che ideo il metodo puô essersi
e steso fino' a divenire un appellativo di tutte le opere del ge­
nere. Un caso análogo perfettamente accertato abbiamo nel
vocabolo italiano « calepino », che in origine è solo un nome delF
autore Ambrogio da Calepio,e poi è usato a indicare un voca­
bulario qualsiasi, fino al Forcellini che nella stampa trovo
più dignitpso ii nome « Lessico ».

* *

Nel Krumbacher Q) si fa menzione di codici di Parigi. Ma


già nel 1907 io feci Fipotesi che la notizia si fondasse sopra un
equivoco. Ad ogni modo, se altri codici, se altri Longibardi
verranno a scoprirsi nelF awenire, sarà facile paríame e
fame conoscere le peculiarità, quando si possieda quella base
che io intendo fornire con questa pubblicazione dei testi de-
sunti dai manoscritti a me noti.
Una riproduzione integrale delia redazione GL non mi parve
opportuna, sia perché in gran parte sarebbe stata una ripeti-
zione del testo V, sia perché avrebbe richiesto uno spreco di
carta e di spesa. Dove le differenze sono lievi, le indico sem—
plicemente nelle note ; dove sono gravi e numerose, štampo
i due testi uno a fronte delF altro ; e dove in fine GL aggiunge
dei tratti piuttosto estesi, relego queste aggiunte in speciali

(i) GEtĄ p. 5Ô1. Cfr¿ İl mío artícolo (BŽ; XVI), p. 432, ćott lu
nota 2*
LONGIBAKDOS 111

appendici. In tal modo mi sembra di aver reso possibile ad


ogni lettore la conoscenza di tutto ció che ciascuna redazione
contiene.
Particolare cura ho posto nel riprodurre gli scolii e le glosse,
che poi sono delie note del genere degli επιμερισμοί, come pos-
siamo vedere dalla bella dizione che il LINDSTAM ci ha
dato di Lacapeno (x).
Roma, 12 dicembre 1929. NICOLA FESTA.

(1) Georgii Lacapeni et Andronici Zaridae epistulae XXXII cum


epimerismis Lacapeni. Accedunt duae epistulae Michaelis Gabrae
ad Lacapenum. Edidit Sigfrid Lindstam, Gotoburgi,Eranos Förlag,
1914.
ΐΪαρεκβόΧαια περί συντάξεως και
αντιστοίχων πάνυ ωφέλιμα του
σοφωτάτον ανδρών Λογγιβάρδον

Πολλοί τών άρχιεταίρων και αρχαιοτέρων


5 και άρχαιτέρων σ υ ν ε τ ω τ έ ρ ω ν τε και σπουδαιό­
τερων και ελλογιμωτέρων καί πολύ τι χρήμα ετει
μακρώ σοφών λόγων σ υ ν ε ι λ η χ ο τ ω ν και μετειληφό-
των και συνηλικότων και συνηθροικότων και
συναγηοχότων και βιβλίων ικανών εν περιλήψειγεγενημένων και
10 Ιστορικών πεϊραν κεκτημένων ίκανήν λόγων, και ρητών παλαιών
πλείστον συνηρανικότων εαυτοϊς πλουτον, το μεν φθονοϋντες τω
μεθ' αυτούς τών λόγων, το δε και περί τον τοιούτον πόνον
τον λόγον απασχολάζειν περιττόν ηγούμενοι, ουκ ήβουλή-
θησαν κ ο ί λ α ι ς χ ε ρ σ ι ν αλλ9 ακ ρ ο ι ς δακτύλοις
15 και άπηγκωνισμένη χ ε ι ρ ι και εσφιγμενη το ρειθρον
εκχεϊν τών λόγων, εμοι δοκεϊ τω φθόνων εχειν τον λο-
γισμον εκκεκαυμένον · φ θ ό ν ο ν γαρ τών τοιούτων καινουργόν
ϊσμεν τον δημίουργόν τών φόνων · άλλως τε επ ιπο-
ν ωτ έ ραν δή άξιεραστοτέραν και ώφελιμωτέραν καΐ ποθεινο-
2§τέραν τήν γνώσιν ποιεϊν ορεγομενοι τω τοιούτω περίεπαρησαν
ζήλω. τον γαρ μετά σπουδασμών δτι πλείστων επιγεγενημένον
πλουτον μάλλον άσπαζύμεθα τών απ ο ν η τ ι καΐ ά κ ο ν ι τ Ι
και αμαχητί καί ανιδιτι καιάμαχει κα\ à μ ο χ-

SCHOLIA,
(Scholia quae in uno V leguntur, nullo apposito sigto rettuli)
4. δ άρχων τών êratgtov L ^

NOTAE CRiTicAE. — (LG consenfiunt ubi neuter notatut)


4. άρχιεταίρων correxi, cf. scholium : αρχιαιτέρων | δ. τ ε post
άρχαιτέρων add. L | 6 s. ετει μακρφ] і і μακροετεϊ <πόνφ> |
10. ίκανήν] ικανών L, cfr. 9 | 11. τφ] conieceram τοις | μετ' ѵ ѵ
G I 15. απηγκονισμένηΐι \ 16. φθόνων] conieceram φθόνω, sed cfr. 17 |
18. δημίουργόν і : δημιουργών | 19 δή om. G | 22 s. αμαχητί
και ακονιτι L | 23. άμοχθεί και αμαχεί L
LONGIBARDOS

0 ε Ι ήγμένων. εϊωθε γαρ το προχείρως και ετοίμως λαμβανό-


μενον καταψρονεισθαι ώς οίστών των της επαναλήψεως λόγων
ύπηργμένων.
ήμεϊς δε το φθονεϊν χαίρειν εάσαντες και τω βασκαίνειν ερρώσθαι
5 προσειπόντες και λογισμών δκνον απηχθικότ ε ς και
αποπεψορτικότες οικείων και απ η χ θ η μ ε ν ω ς έχον­
τες τω ήμελημένως διαβιώσκειν και ερραστωνευμένως, προσέτι
γε μην ώσπερ τι ă χ θ ο ς επωμάδιον τον δκνον άποτιναξάμενοι
και τόν αχθεινόν της ν ωθ ρ ε ( α ς και ν ω χελίας και ν ω-
10 θ ε ι α ς λίθον σκοπών εξορίσαντες οΙκείων, νοθεία λόγων
παλαιών ενασχολησόμεθα, τόν μεν νοθενοντες τών λόγων,
τον δε και λογισμών προφέροντες οικείων, τόν δε και βιβλίων ιστο­
ρικών ερανίζοντες, άλλον δε μνσταγωγών άκονσαντες ημών.
ειρήσθω δε τοϋτο το βιβλίον μεν α εκλογή λέξεων», φ
15 « περίληψις νοημάτων », αλλω δε εϊ τι αίρετόν · περί γαρ τών της
κλήσεως λόγων ον διαψέρομαι τοις ώς θέλονσιν αυτό καλεϊν
ηρημένοις.
αλλ9 απείη τών περϊ τοντο πονεϊν ήρετισμένων το έρραθνμη-
μένως αναγινώσκειν και το αποκν έ ε iv προς τόν διδασκαλικόν
20 λόγον. το γαρ ραθνμεϊν εμποδών έστι τφ μανθάνειν, ώσπερ το
δοκεϊν είναι σοψόν τφ είναι · αδελψόν γαρ το μελεταν τφ σοψόν
είναι καΐ δνομάζεσθαι, ώσπερ το μη μελεταν τφ χωριτικόν
κεκλήσθαι και ιδιωτικόν · έπεται γαρ το είναι σοψόν τφ
μελεταν ώσπερ τφ μή μελεταν το είναι χωριτικόν και τφ μή
25 ξώνννσθαι λόγοις το άπηγροικίσθαι. ώσπερ γαρ τφ άναπνεϊν
φαίνεται το ζην, οντω καί τφ μελέτη προσανέχειν το είναι καΐ
καλεϊσθαι σοψόν.

19* αηοκνέειν (contrâctio omissa propter αντίστοιχοι) ] κναίω Se τα


λυπώ G | 22» χωριτικόν] χωρητικον ôè ta άγ)>εϊον G

5. ân-αχθίζω « exonerare », ut setjüentia synonytna verbä osteü-


dünt J 6. από ηεψορτικότες G | απηχθιμένως L | 8. αποτινναξα-
μενοι G | 10. σκοπον G | 154 iort; ante εϊ τι excidit άλλο τι vel sim. |
(χίρετόν L j 16 s. θέλονσι καλεϊν αύτο Αρημένοις($ι6)Σ, | 18. ήρετισ*
μένων | 22. τφ] τόΐ^ \ 24. τφ μή... τφ μη.,Α τα μ^ τ6 μή.>. L |
25. άπογροικίοθαιΐ^ | τό άναπνεϊνί,.
BYZANTKW. VI. — δ.
114 N. FESTA

Μη δη οΰν άποκάμωμεν, ώ λώσχοι καΐ σννθιασώχαι καΐ εκθειαΰ-


xal χών καλών, προς χ ώ ν λόγων χον π όνον · πόνων
γαρ ϊσμεν χόν θεόν πωλεϊν σοφίαν καΐ μόχθων ονχιφαχειών*
μηδ' απ αν δ ή σ ω μ εν χφ βιβλίον Ισχορικόν μεχαδιώκειν ·
5 μηδέ μικρόν χών προς χόν λόγον πόνων ενδώσωμεν. αλλ9
νπερ μεν ών Ι ρ ρ ω ν τ α ί λό γ ων οί διδάσκαλοι, χω μελεχαν
ακεραίους και άδιαλωβήχονς χηρήσωμεν. νπερ δε ών άμφιγνοοϋσι,
και άμφοχερίζονσιν, άλλοις χανχα επαναχιθώμεν και άνακοινώμεν,
οϊπερ σοφισχικών εις άκρον είδάλιμοι λόγων έδείχθησαν
10 τω Ιδάλιμοι ϊδ ε ι γεγονεναι · ει δε. μήθ9 oi πρώχοι μήθ'
οι μεσαίχαχοι і προνργιαίχαχοι λύσιν άποδώσιν, επι μέσον ερρίφ-
θων ταύτα καΐ χιθέσθων καί χεθείσθων* ονχω γαρ
μόνως ενρεθείη λνσις χούχων και ονκ άλλως * εΐωθός γαρ εσχι
μη λνεσθαι άλλως ει μη χω μέσον πλείσχων σοφών χεθήναι ήπορη-
Ιδμένον ρηχόν.

*Ύπνων, χών αδελφών μόρων, μη άπαχε ήδέως · αλλ'


έλλυ χ ν ίων άπόζονχα χόν λόγον εχεχε καχα χόν Αημοσθένην
χόν σοφόν χόν 'Αθηναίων ρήχορα. χφ φορχίων περιχχών λίχνον
άγγείον γασχρός έπη χ θ ι κ έν α ι βάρει άποχάσσεσ-
20 θ ε · χφ λιχοχάχως τε και άποικιλωχάχως καί μη ρνηφ εν ώ ς
εσθίειν μάλλον σννχάσσεσθε · καί μη δια β ρ ω χ ό ν χάχα μικρόν
ήδον οισοφάγο ν, λόγον διδασκαλικόν κ αχ απ ρ οή-
σ ε σ θ ε · βροχών γαρ χονχο λίχνων και χφ λαιμαργειν
προσχεθειμένων τε καΐ χεχηγμένων καί β ρ ω χ ώ ν ήχχημένων
2δάλλοιωχών, κόπρων ή χι ή ονδεν διενηνεγμένων, αϊπερ δι9 Ήρα-
κλέος <9Αλκμήνης> νίέος 9Αμφ ix ρύων ό ς τε έκφορηθή-

4. άπαυδήσωμεν ] απαγορεύσωμεν GL δοτική G | 6. ѵ ]


ύγιώς εχουσιν G | 9. είδάλιμοι] ëμ εıρoı GL [ 10. Ιδάλιμοι ] δίυγροι
GL [ 16, σπάτε] γενική G | 19. επηχθικέναι ] γεμίσαι L [ ά#ο-
τάσσεσθε] δοτική G ¡ 20. ¿υηφενώς] πλουσίως G | 22· οίσοψάγον ]
λαιμόν G | 22 s. καταπροήσεσθε ] αιτιατική G | 26* Άμφιτρύωνος]
9
Αμφικτύονος δέ G

* 5. ενδώαομεν L | 7. τηρήσομεν L ) 17. ελυχνίων LG j 21·τάχα ortl.


L j 22s. καταπροήσεσβαιΐ^ | 25. άλλοιωτόνΐ* | 26. 'Αλκμήνης addidi ;
Olim Διός, cfr 128, 11 | νΐέωςΐ.
LONGIBARDOS 115
ύονται, λέγω δη των της αρετής σφοδρών καΐ επιτεταμένων πό­
νων.
ΕΙ οΰν τον αβρόν βίον ουκ εθελήσετε μετέρχεσθαι, πολλούς μεν
fi ρ η κ ε ν α ι δόξετε λέοντας, πολλάς δε ϋδρας Λ ε ρ-
5 ν α ί α ς, Γη ρν ονείου ς τε βονς απελάσετε καϊ Νέσων πλεί­
στων περιγενέσεσθε · αλλά και Χ ι μα ι ρ ε ίων κακών άθιγείς
διατηρηθήσεσθε κατά τον είρημένον Διός ν ί ω ν ό ν, καϊ πολλούς
Σ κ ε ί ρω ν ας και Σίνιδας καϊ Κήνκας καϊ Κνκνονς καϊ Άν-
ταίονς καϊ Λεπρέας καταπολεμήσετε καϊ Καν κ ων ας καϊ Κ ί-
10 κ ο ν α ς καϊ τερμερείων κακών και Κν λω ν ει ων
μιασμών τον δλον τών αισθήσεων τόπον άνακαθά-
ρητε, καϊ κατακλνσμών κοσμικών κατά τον Δ εν κ α λ ί (Ο-
ν α περισωθήσεσθε, οιονεί κιβωτον καινήν τον λογισμόν
υμών έχοντες, $περ το νοητόν τών λόγων μάννα εναποτεθειται
15ήδον την αντό θησανρίζονσαν ψνχήν.
Το ενννχίσαι δε καϊ π αν νν χ Ι σ α ι καϊ καθέν-
δ ή σ α ι καϊ ε φ ιζή σ αι' νπο ψ ιάθ ω <έκ> λύγων

4. ήρηκέναι] αιτιατική (αίτιατικόν V) # ήρικέναι dé αντί tov <pl·-


λονεικήσαι δοτική GV | λέοντας κτλ ·] τα πάθη δηλονότι καϊ
τους πονηρούς λογισμούς GL (δηλονότι post λογισμούς G) ]
λερναίας] πηγή "Αργούς (sc. ή Λέρνη) | 5. Γηρνονείονς] Γη­
ρυόνης βουκόλος ήν · γί<νεται> δε εκ τον γ ή ρ υ ς ή φωνή | 6 Χι-
μαιρείων] Χίμαιρα θηλυκόν ή πολυκέφαλος · ωσαύτως καϊ Μαϊρα *
δθεν και Μαίρειον κακόν καί Χιμαίρειον \ 7« νΐωνόν] οιωνός ορ-
νεον G | 8. Σκείρωνας κτλ.] ονόματα ληστών G | 9. Λεπρέας. τα
δια τον <εας* άπαντα ψιλ<ά> πλην τον Μιχαίας, ΑϊαςΥ Αεπραία
πέτρα G. | 10. τερμερείων] νερθέριος δε και ταρτάριος μνχός} ι G |
Κνλωνείων] Κύλων Κύλωνος, κύριον | 11. ανακαθάρητε ] αιτιατι­
κή G | 12. Δενκαλίωνα] τον Νώε LV | 13. περισωθήσεσθε] γενική Gj
κιβωτόν] καϊ κίστη και Θίσβη · θηλνκόν δέ | 16. λύγων ] παπύρων
V λοιγός 6 δλεθρος G

1, σφοδρών] hinc iiicipit V | 5* Νέσων ήτοι κενταύρων V 1


6. κακών V : θυμών GL | 7 μετά τών εϊρημένων V | καί πολλούς V :
πολλούς GL | 8 ss* in noniinibus ordinem codicis V servavi : «α* σί-
νιδας καϊ λεπρέας «a¿ κήνκας καί άνταίονς καϊ καύκωνας καϊ κίκο*
νας καταπολεμήσετε GL | 11. αισθήσεων G : αίσθητών VL | 14. μάν­
να GL : νάμα V | 17; ψνάθω GL | εκ supra lin. suppL G
ÍÍ6 N . FESTA

πεπλεγμένγι ει τι αλλο ασπ άζ ε σ θ ε · ενόνειροι γαρ ai δψεις


των ν π à τ αν τ η ν è ν ι ζ η μ έ ν ω ν ή των èm ατιβάδος
υψηλής καΧ μετεώρου και μετηόρον ανακεκλιμένων καΐ
ν π ό νεοπλννει και άλονργεϊ èa θ ή α ε ι καΐ *Αττι-
5 κονργεϊ καΐ νεοβαφεϊ περιβολαίφ των ύπνων μ ε τ ε ι λ η-
φότων καϊ « άμα φάει ηελίον » άλλον μεταλαμβανόν­
των σχηματισμό ν.
Τον εφεστρίσι καΐ κ ι θ ώ σ ι καί χ ι τ ώ σ ι και δ ι-
πλοισ ι και σισύραις και à λ ιπο ρ φύ ρ ο ι ς è σ ψ
10 σ ε σ ι καΐ ε σ θ ή σ ι και τοις εκ λίνων και σ ηρών άερίοις
νφάσμασι κεχρημένον παρά φανλον καί κατά νώτόν τίθεσθε.
*Επορέγετε ρήγ η τφ ğ ίγ ε ι κατειλημμένω.
Φ ω ρ ια μών δε καζ αμψορίσκων καϊ κ ρ ω σ α ώ ν καϊ à μ-

1. άσπάζεσθε] αιτιατική V ] 2. στιβάδος] κλίνης V | 4. άλονρ-


γίς μόνον, ι · άλουργής δε ή εσθής, η V | 5. μετειληφότων]
γενική V | 6» το (om. Y) μεταλαμβάνω ènï μεν βρώσεως και πόσεως
γενική, επί δε Ιματισμού (pro verbis πόσεως - ιματισμού habet V :
πλούτου καϊ πίστεως και λόγου), αιτιατική GV | 8. εφεστρίσι]
επευχίοις V ] κιθώσι] γυναικείοις ίματίοις V κιθών γίνεται από του
χιτών, τροπή τον χ είς κ, του τ εις θ V | διπλοίσι] διμίτοις
V j 9» σισύραις] γούναις V | άλιπορφύροις] θαλασσοβάφοις L |
10» σηρών] σήρ σηρός, ό σκώληξ ô τήν μεταξαν ποιών, και σήραγξ
δ κρημνός, <η>, σειραίνω δε τό ξηραίνω. <ει>, σιρρός ό λάκκος,
<ι> V ¡ 12» ρήγη ] ιμάτια G | ρίγει] ψύχει G | 13. φωριαμών] φω-
ριαμος το αγγειον εν τα φάρη κείνται, ήγουν τα Ιμάτια * φαριαμός
καϊ φωριαμός V | κρωσσών] σταμνών V κροσσός ό μαλλός,
και κρόσσιον G j αμφορέων} μεγαρικών V

1« ηεπλεγμενψ V ; cfr. υπό Χαύτην \ εϊ τι αλλο om. GL |


COnicias εύονειρ<ότερ>οι, vel 1. 2 <μαλλον> ή | αϊ οψειζ γαρ
των.., ενιζ* εύόνειροι G | 2. υπό ταύτην] έπί ταύτχι GL | 3. μετηόρον
τε καϊ μετεώρου L : μετεώρου tantum G | 4* και αλουργεϊ om. G. ]
και άλ. καϊ άττ. εσθήσει V | ίσθει ή εσθήσει G | 5. του ϋπνον
V | 6. ήλίον V ; fort, ήελίοιο scripserat aüctor | 7. σχηματισμόν]
ιματισμόνΥ | 8. εφιατρίσι V : εφεστρίσιον G | χιτώσι και κιθώσι
G j 9. άλιπορφνραις GL | 10. εσθήσι (sic) L : εσθησι G : fort, ίσθεσι
και εσθήσι. Pro άλ, εσθ. κ. έσΒ, V habet tantum εσθήσιν άλιπορφύ*
ροις | σειρών G | 11 παραφανλον G \ νώτων V | 12. ζήγει τω ¿ίγη
(COÏT, ρίγει) V : ρίγη τώ ρίγει L J 13. δε om. V | κρωσών G
LONGIBARDOS 117

φορέων λόγον μη ποιεϊχε · κ ά λ π ι ν δε και χ ι λ ι ν και


χ η λ ι ν εφθήν καί κ ι α χ ι ν αποδιοπομπεΐσθε · αμις δε βπερ
ένουρήσαι ¡ίπ ε ικχ α ι και έπη π ικχ α ι χοις χόν πλοϋχον
άβροϊς, μη ώνων ώνείσθω υμιν · ουδεμία γαρ ν η α ι ς υμιν
χ α ι, ε α χ ε αν ε σ χ ε εν χω βίω, ει μη βλάβη μάλλον καΐ
δαπάνη άλογος.
Τφ π ι λ iov και ακιάδειον κραχι περιχίθεσθαι ϋει δχε αηδώς
ϊχεχε.
Έξωρίσθω και ύπερωρίσθω λογισμών καΐ χό
10 νπερ κόρον βρωχόν προαεϊσθαι· πωλοδάμνει δε προς
χοϊς εϊρημένοις και λογ ι α μ ο ν αόν πάρια ω με ν ω ς
ίππων π ω λ ά μνγι των τω πωλοδαμνεϊν εφηαμένων.
καΐ γαρ εκείνος και πόνον και μόχθον νφίσχαχαι καί ψυχή δια­
φέρει, αιπεινον και χραχεινόν χόπον ερευνών, ό -
15 ρ ε ι ν ώ ν και πεδινών μη απολειπό μένος, ει πη β ό α iv
πώλοις εφεύροι · ελει επεμβαίνει καΐ νέμει, και

ί. κάλπις τό καλδάριον · Κάλπην πάλιν | 2. τήλιν] βοτάνη G


τζαμαδάν λέγει τήν τήλιν | κίστην] κνστιν δε έδεσματοθήκην |
3. επήπικται] ήπεικται ώσπερ και το εϊληπται · άλήλιπται δε · την
γαρ τρίτην συλλαβήν ανστέλλονσιν · ήρώτηται, έρηρότηται | 7. πίλι
or (sic)] εκ τον πίλος, το κένκονκλον. Π ή λ ι ο ν δρος, η \
ϋει οτε] δτε βρέχει | 9, έξωρίσθω] γεν<ική> ή δοτ<ική>
10. προαεϊσθαι] αίτιατ<ική>. προίεσθαι και προσοίεσθαι
(sic) | προσίεσθαι δε ι G mg. | 11. παρισωμένως] ομοίως ] 13 S. διαφέ­
ρει] υπομένει, διαφέρω το υπομένω, αίτιατ<ική> · δια­
φέρω τό δ ι α φ ο ρ àv ë χ ω γεν<ική> | 15. βόσις] β ό -
α ι ς ή τ ρ ο φ ή. <ο> και συβόσιον, σ υ β ώ τ η ς δε βοσκόν
(sic) < ω > | Iß επεμβαίνει] δοτ<ική> VG ¡ νέμει] ή ενθ<εια> τό
ν έ μ4> ς και τό ν ά π ο ς. εϋρητ<αι> και θηλ<νκ>όν ή ν άπ η

1. τίλιν sequente lacuna 12-14 litt, et deinde εφθην καί κίστιν


L : κίστην και τήλιν Υ | 2. κίστιν GL ; fort, κίστην καί κίστιν |
Ζ.επεικται και om. V | ήπήπικταιΥ.\ 3 s. τοϊςτ. π. αβροίςοϊϊΐ. GL ;
fort, τοις δια τον πλοντον Ł 4. ουδέ γαρ μία LV [ υμιν om. GL |
5. ¿στ9 àv G ] μη και βλάβη G βλάβη μάλλον . V. | Ί.πιλίδιον δε
καί σκιάδιον LG | ϋει δτε V (quod scholio firmatur) : οτε ϋει G j
9. έξωρίσθω ó¿GL | λογισμών] και ύποδιωρίσθωΙ^Οί | 12. των τ. π. εφ.
om. LG J 13. και πόνον om. L | και μόχθον . G. I 15, πεδινόνΥ |
απολιπό μένος V ] | 16. εφεύαη V
118 N. FESTA

νάπη διαβαίνει καϊ δρη, δρυμώνων δε ουκ αφίσταται καϊ


« ¿ ρ ¿α βησσήεντα» διατρέχει και μέχρις αν ενρήσει καϊ
εϋργι ονδεμίαν αν ο χ ή ν ανακωχής εαντώ δίδωσιν.
"Αγχε δε καϊ τον θυμόν λογισμών φ ι μ ω τ ε και κ η μ ω ώσ-
5 περ ιππον ρ ν τ ή ρ ι και φ ο ρ β ε ι α.
*Αφροδισίων ήττων μή εσο, αν επ ι σ κ ο τ η τ ο ν καϊ ανεπι-
θόλωτον φυλάσσων τον τής ψυχής νοερόν όρθαλμόν.
Μή επισκοτείσθω τω έξωθεν δ μ μ α το ενδοθεν, αλλά
φ α ι δ ρωπ ο ν ϊστω και χα ρωπόν.
10 Μή σκυθρωπός και κατηφιών εϊδου τω πέλας νήστις
διημερεύων · αλλ9 αλειψαί σου τήν κεφαλήν έλαίω τής ά^νε/ας
<μαλλον> ή τής μ ο ρ ί α ς9 και το πρόσωπον σου ν íy> a ι,
καϊ απόνισαι, και καθάγνισον σαύτόν καϊ κ αλλ ι i-
ρησον καϊ καθ ay ισ ον τω θεώ μή άμν,ειους ή κριούς
15 ή δις νπορρήνονς καϊ βονς ε i λ ίπο δ ας καϊ τανρον

1. δρυμώνων] στρυμόνων δε | αφίσταται] γενική G mg. |


2. δρία] ο σύνδενδρος τόπος | βησσήεντα] βαινόμενα, et in mg :
oí προς τήν ρίζαν τον ορούς τόποι πρνμνώρεια (ώ corr. in
sup. 1.) τα <5' αύτοϋ υπώρεια, τα <δ9> ακρότατα ακρώ-
ρ ε ι α} τα ύψηλήν σκοπίαν (sic), τα προνενευκότα π ρ ω ν <ε ς>, τα
κ*αμπύλα κ λ ι τ υ ε ς, τα βάσιμα β ή σ σ α ι. \ διατρέχει]
αιτιατική G mg. | 3.. άνοχήν] αδειαν | ανακωχής] αναπαύσεως |
5. ρυτήρι] χαλινφ | φορβειά] καϊ ζ ε là καϊ χει à καϊ πα­
ρειά. | 6. αφροδισίων] τα δια του ησιος άπαντα δια του η γράφεται,
πλην του Άκρί σ ι ο ς , 'Αφροδίσιος, 'Αρτεμίσιο ς, Χ α -
ρίσιος Μειλίσσιος · Άρκείσιος δέ, Σιμοείσιος, απει-
ρ ε ί σ ι ο ς, κουβουκλείσ ι ο ς | 8. δμμα τ. ε.] ήγουν όνους |
12. μορίας] είδος έλαίας. καϊ συμμορίας\ 13 S.. καλλιέρησον]
θϋσαι | 14. αμνειούς] άμνίον δε | 15. ύπορρήνους] έχουσας πρόβατα ·
ρ i ν δε ή μύτις | εξλίποδας] από του είλίσσειν τους πόδας

1. δρη — καϊ] δρη. καϊ δρυμώνων και στρυμόνων ούκ αφίσταται, αλ­
λά καϊ LG ; cfr. scholia ¡ 2 s. εύρήσει καϊ ενρη V ; εϋρη, η εύρή-
σει LG | 4. κημώ καϊ φιμώ G | φιμώ . ex φυμώ V Ι τε και om. L
5. Ιππων G. | 6. και αφροδισίων!^ | 6 s. αθόλωτον LG | 7. φυλάττων
G | νοερον om. LG | 8, επισκοτείσθω καϊ σκοτίσθω LG | έξωθεν
δμματι το εντός LG | 11. αλειψέ σου G | 11 s. έλαίω—μορίας om.
LG ; cfr. scholia | 12. μάλλον supplevi | πρόσωπον, om. σου L |
13 s. καλλιέρησαι καϊ καθάγισαι LG | 15 s. ή οϊς — γαλαθηνον post
κάπρον (p. 1 " 9> 2) trat LG j ύπορρ- corr. ex ύποιρ- V
LONGIBARDOS 119

αιπύκερων και αρνείον νεογιλόν καϊ γαλαθηνόν ή


«συ ω ν ε π ι β ή τ ο ρ α κάπρον» κατά τον ποιητήν <λ
131, ψ 278>, αλλά τα της ψυχής αισθητήρια.
Μή ρις ήδυνέοθω σοι μυρεψικοϊς και ρωπικοϊς μαγγα-
δνεΑαασ^ καϊ ψυχοβλαβέσιν ήδύσμασι. μή τον ακουστικον πόρον
ήχων όλον των κατ' αγοραϊον τόπον ή σ μεν ων π ο ι ήσης ·
αλλ9 [ώτίον] άποσκηνου φθόγγων των βλαβερών, κηροϊς ώτίον
επηλειμμενον %χων9 ήλειμμένον τε καϊ άληλιμμένον προς τον
φαϋλον των λόγων κατά τους ^Ιθακήσιους εταίρους.
10 Κλεϊθρον ώσϊν επίθες κατά τους Πυθαγορείους, δακρύων
όχετόν επαφές των οφθαλμών κατά τους Ηρακλείτειους ·
ίνα τω ενταύθα δακρύσαι το εκεισε εκφύγης. πάντα τα γήινα
καϊ γεώδη καϊ γ ε η ρ à και è π ί κ η ρ α και επίγεια
καϊ εφήμερα κατά τους Δ ημοκριτείους διαγέλα.
15 τον πλουτον τον οικειον διάνειμε τοις πέλας κατά τους 9Απ ο λ-
λοδωρείους. 9 ^ 7 ^ α ί Џ°1 τ° τ°ν ναναγίφ περιπεσόντος
ρήμα · « Χάριν ομολογώ σοι, ώ Τύχη, τη μέχρι τούτου τριβωνείον

1. αιπύκερων] πάντα τα παρά τον κέρας μεγάλω | αρνειόν]


αρνίον δέ | 4. ρις] ğıv καϊ ρις * 'Ρήν ρηνός, καϊ * Ρήνος ονόματα πο­
ταμών. | 6 fjOμένων] και άδομένων | 8. ήλειμμένον κτλ.] από
τον α λ ε ί φ <ω> | 10. κλεϊθρον] κ λ ή θ ρ η δε είδος δένδρον G mg. |
11/Ηρακλ.] τονς μαθητ<άς>*Ηρακλεί<τ>ον * ό δέ*Ηράκλει<τ>ος
αεί έκλαιε φιλόσοφος ων. τα παρά τον κλέος άπαντα δια διφθόγγου,
κ λ ή τ ο ς δε τό πλάτος (?) η · κλίτος δε τό μέρος ι. | 14. Δη-
μοκρ.] τους μαθητάς Δημοκρίτον (δημηκ-\)} δς αεί εγέλα | (5 -
γέλα] αΐτιατική G mg. j 16. τον ναν. π. ] Ζήνων ούτος ήν L, item G mg.
omisso ούτος | —. τριβωνείον] τριχίνον iματ iov

2. σνον et ων supscr.V | κάπρον · εϊτονν} ηγεμόνα LG | 4. σοι om.


V | και ρωπικοΐς om. LG | μαγκανεύμασι G ((fr. 173, 11) | 5. ήδύσ-
μασιν G | 6. ήσμένον L : ήγμένον G | 7. ώτίον delevi | ώτίον—>
κηροΐς om. L : ώτίον επειλημμένον(βΐ(ϊ) αποσκήνον φθόγγων βλαβερών
κηρών G | 8. επηλειμμενον L : επηλιμμένον G : επειλημμένον, ut
vid., V, sed litterae 4 priores correctae parum perspicuae | ή λ. τ ε καϊ
άλ. om. V | ήλειμμένον scripsi : αλειμμένον LG | 9. ήθακισίον LG |
11. τών . ex τοις (m. 1 ?) V [ 13. και επίκηρα post εφήμερα trai.
L G, ubi addunt και φθιτά και θνητά Ι 15. διάνειμαιΥ | 16. τό] τω
L : Tct)G Ι ναυαγώ LG : ναναγίον V | 17. rg omf LG I τούτον με
τον τριβωνίον LQ
120 N. FESTA

με περισωσάση ». αιχμάλωτος ληφθείς το rov Θεμιστοκλέους


προς την y w a f a a είπε, ώσπερ εκείνος εϊπεν ήνίκα τρεις πόλεις
ύποφόρους έλαβε, τήν μεν εις σίτων δόσιν, την δ1 εις οίνων, την
δ9 εις δψων · «απωλόμεθα < a V > , ώ γύναι, ει μη απωλόμεθα)).
5 κ ν β ε ί α και π ετ τ ε ί α και σφαιρίσει και τ ηλία και
σ αλακων ε ία απόταξαι κατά τους Έπιχαρμείους. κύβων
και πεσσών μη ήττησο, Ινα μη Ή δ ω ν ι ς και 'E ν ε τ ι ς κατά-
γελάσγι των σων τρόπων γη τούτων μη ήσσωμένη.
Φεύγε μοι την των ψ α ι στ ώ ν και πομάτων και πεμητων και
10 σ η σ ά μων καΐ μελιπήκτων και πλακούντων καί βοείων κ ω-
λ ή ν ω ν κατάπτνστον και επίρρητον μαγγανείαν, καΐ την δψο~
ποιών καρνκείαν, και την οινοχόων άκρατοτάτην θ ό ρ ι-
ξ iv και την άπανθρωποτάτην οινοχοείαν καΐ την νεόσμηκτον
τών κυλίκων και θ η ρ ικ λείων καί εκπω μ άτ ων

2. τρεϊς πόλεις] Μαγνησίαν, Νησίαν και Ταρτησόν L : οι μεν


Μαγνησίαν, Νίσσαν και Ταρτησσόν * οι δε Μαγνησίαν, Μνκήνην και
Λάμψακον G mg. | 4. απωλόμεθα] ίνα άπωλέσθημεν L | εί μη
απ.] ει μη άπωλέσθημεν L : r¡yovv(ut vid.) άπωλέσθημεν εί μη άπω­
λέσθημεν G mg. J 5. τηλία] mg. τηλ<έα> ή ύπόπλατος σανις τών
τανλίων | 6. σαλακωνεία] τη εν πενία αλαζονεία | 7. Ήδωνζς] ή
Μακεδω<νικ>ή χώρα \ Ένετίς] ή Παφλαγονία και ενετ<ή>
περόνη | 7 s. καταγελάση] γενική G mg. ¡ 9. ψαιστών] εκ τον ψ α ν ω
ψ α ν σ τ ά (ψαστά V), και τροπή τον ν εις ι, ψ α ι σ τ ά | 10. σησά~
μων] σησαμίτων Ι 10 S. κωλήνων] εντέρων, κολικών ή εύθ<εϊα>
ο κόλιξ (sc. κόλλιξ vel χόλιξ) | 12. άκρατοτάτην] άκρατώτατος δε
Ιππος (distinguendum seil, inter άκρατος et άκρατος) G mg. |
12 S. θόριξιν] θ ο ρ ώ το πηδ<ώ>, εξ οϋ και θ ó ρ ι ξ ι ς ή μέθη. θωρή σ-
σω δε το καθοπλίζω εκ τον θ ώ ρ α ξ | 14. κνλίκων] ποτηρίων\ θηρι-
κλείων] 6μοίως9 εκ τίνος θηρικλέονς τον πρώτον (a' V) έφενρόντος
ώνομάσθη (sic) όντως, κεραμείς οϋτος.

1. ληφθείς είπε το LG | 2 είπε — εΐπεν om. GL j 4. απωλόμεθα


. ex άπωλέ (σθημεν) ut vid., V | 6. σαλακωνείας V ante -
tionem (m. 1 ?} | 7. πεττων LG | 7 s. καταγελάσεται LG j 8. ήσσω~
μένη VG 1 : ήσσημένη LG 2 | 9 s. πομάτων — πλακούντων partim, ut
Vİdentur, corrupta : ποπάνων και μηλιπήκτων και πεμμάτων και
ψαικάλων GL | 10 s. κωλήνων] κηλώνων L j 11. επίρρντον L
12. post καρνκείαν addunt και σησάμων LG ¡ άκρατοτάτην G :
άκροτάτην VL | θόριξις ex θώρηξις nimia grammaticorum sub­
tilitate ortum noli emendare ; cfr. scholia J 14. post θηρικλείων ad-
^ n ţ καΐ αλείσων LG
LONGIBABDOS 121
καΐ π ρ ο π ο μ άτ ω ν και μνττωτών επιμέλειαν. μίσει
μοι την δαισίν ύπάρχονσαν τράπεζαν κατ άκο μ ο ν και π ο λ ύ-
κ ω μ ο ν καΐ π ο λύ κ ρ εων· τους κομόζοντας των
νέων και επικώμονς και κώμων πίνοντας άχρι απ ο-
5 στ ρ ε φ ο ν · τον επεισκωμάζονχα και επεισφρονν-
τ α των φίλων των εφήβων και προσήβων και π ρ ω-
θ ή β ων και π ροή β ων ακλήτως επί πότον ή δεϊπνον διάβαΑΑε
ως προτένθην και γάστριν και γ ν ν iv και β λ α κ ι παρ-
ωμοιωμένον και θ ω π ί ω και ανατροπει [ και π αν τ ει
10 και π ατ ρ ει] και δ ια β ο λ ει και προαγωγεϊ [ και
ν ν κ τ ε ι ] άνδρί.
Δ ι άπ α ι ζ ε μοι τον ^ a ¿ ó e t c o v εκδεδεμένον τρό­
πων, δ ι â π τ ν ε τον παιδιών τρόπον νεογνών τον
λογισμόν κεκτημενον. κατ άπτ ν ε των παίδια και ο ρ-
15 χ ή σ ε ι και σ ι κ ίν r¡ και σ κ ω π ι ă και κορδακισμω και
τετρακώμω όρχήσει επί μέσων των στενωπών εφησμένων9 ε ξ ο ρ-
χ ο ν τον θεών πεπλαστονργη μένων εϊδη τιμαν και δια θ av-
μα σ μο ν αγειν ηρημένον. νπερεκθείαζε τον Ѳεόν τον
αληθινόν δια σεβασμών κεκτημενον. κ α τ ο ρ χον τών

1. μνττωτών] <μντωτον δε> υπόδημα την μντην έχον ] 3 . κομά-


ζοντας ] <κομάζω>τό θάλλω ] 4. επικώμονς] μεθύσσονς (sc. μέθυ­
σους) | κώμων] ύπνων | 4 s. αποστρέφον] αίτιατ<ικη>. επι­
στρέφομαι δε γεν<νικη> | 5 S. επεισφρ.] από τον ε i ς φ ε ρ ω |
8. προτένθην] ο λαίμαργος, et mg. : από της π ρ ό προθέσεως καΐ
του τ έ ν δ ω το εσθίω (cf. Sch. in Aristoph. N u b . 1198) | γύνιν]
πόρνον Ι βλακι] τρνφηλω | 9. θωπίφ] πανο^ογφ | ανατροπει]
πονηρώ · λοιδορώ [ 12. διάπαιζε] αιτιατ<ικη> VG | εκδεδεμένον]
γεν<ικχί>> κρεμάμενον [ 13. διάπτυε] αίτιατ<ικη>νο | 14. κατάπ-
τνε] γενική Gmg. | 15. σικίνχι] εϊδος(εϊδος V ; voluit fortasse ειόει)
όρχήσεως \ σκωπια] ομοίως \ 16. εξορχον] αιτιατ<ικϋ> VG | 18.
νπερεκθείαζε] αίτιατ<ικη> | 19. κατορχον] γεν<ικη>

1. μνττωτών καΐ μνωττών LG | 4. επί κώμονςΐ^ | κώμων pro κω­


μάτων : cfr. scholia | 4 s. αποστρέφον μοι LG | 7. ακλήτως p o s t
δεϊπνον trai. LG | 8. προτένθιν L | post βλακι add. και θωπι LG |
8 s. παρομοιωμένονΥ | 9 sš. και παντει — ννκτεϊ om. L (cfr. p . 128,
4 s., 154, 10). 1 pimerismos delevi. | 12 διάπαιζε G : διάοπαζε \ | 13.
παιδιών corr. ex παιδιών ? V | 14. των . ex τον V | 14 s. όρχήσει
om. L | 15. σικίννι (sc. σικίννει) L | 15 s. και κορδ. — όρχήσει o m .
V | 17. εϊδη om. L· \ 17 sš. και δ. θ. αγειν . Υ [ 18 s. θ εόν αληθινά?
τον β εόν ѵ θεών πάντων δι$ σεβάαματος κ. L G
122 N. FESTA

πτωχόν καταψ^ε«> βεβονλημένων, κατ αχ λ εύα ζ ε τον ορ­


φανών μη προστατεϊν ήπειγμένον · μη κ α τ ε π ι χ ε ί ρ ε ι τών
κατά ταπεινόν πολιτενεσθαι προτεθνμημένων · μη κατασοφίζον
τον Ισων σοι ήξιωμενον λόγων και εν Ιση τιμή γεγενημένον. μη
κ α τ α π ρ ο ι ξ η τών σον μάλλον σοφών · μήτε νόμων θείων
πονηρον επίπροσθεν τίθεσο εθισμόν.
Μη νπερ τον τεθειμένον δρον πήδα. μη τών πέλας κατ ασ κ ε-
δ α ζ ε ι ν αιρον λήρον και νβριν. μη τον σών συνασπισμών δεδεη-
μένον απωθον και απόθον, μη λόγον διηλεγμένον αποφή-
10 νης τών διειλεγ μένων σοι περί θείων σκοπών.
Δός αρτον ενδεεϊ. μετάδος ποτών τω εν πενία καΐ π εν η-
τ ε ί α και ξενία και ξ εν ι τ ε ία* τω γαρ όλων ον<δεν>
μικρόν ε π ι δ ε ει * άπόδος τω Θεώ τον ίσον νπερ τών δεδομέ­
νων σοι παρ' αντον μισθόν.
15 Καταφρονεί τών κατωφρνωμένων τών ορφανών,
επόρεξον σϊτον τω εν σιτοδεια δντι. δός ώ δει πλείστων
βρωτόν και ποτόν. ν π' δ ρ ο φ ο ν δόμων αγε τον ξένον και
νπωρόφ ιον ποίησον τον ρακείων κατερρικνω μένων
καϊ δ ι ε ρρηγ μέ ν ων περιβεβλημένον μηδέν διενηνεγμένον

1. καταχλ.] ahiat<Mf¡>\ 2. κατεπ.] γεν<ικη>—| 3.κατασοφίζον]


αιτιατική G mg \5.καταπροίξη] γενική G μη προγλωττίσης (-ττίση ?),
μή προδράμης LG ; δηλοί δε praemisit G | 7 s. κατασκ.] mg. «ατα-
σκί>δάζ<ω>, κατ<α>χέω, καταψηφίζομαι και καταμαρτυρώ σον τάδε
| 15. καταφρονεί] γεν<ικη> | 16. δεί] χρεία υπάρχει ] 17. δροφον]
όροφος μικρόν (sc. ο habet) πλην ει μή μακρά παραλήγ<ονσα> ·
χρνσόροφος, πεντόροφος (immo χρυαώ- πεντώ- !) |18. κατερρ.] έσχισ-
μένον (cfr. not. erit.)

3 κατά om. G ] πολιτεύεσθαι] καταπολιτεύεσθαι LG | 4. ήξιω­


μενον σοι V | καϊ — γεγενημένον om. LG | μή LG : μήτε V |
6. έπίπ. τ. εθ, V : είθισμον προτίμα G | 7. νπερτον V | τον πέλας
G | 8. ϋβριν] ϋθλονΙ,Ο | 9. καϊ απόθον om. LG | 10· σοι om. V. | I l s.
και πενητεία — ξενιτεία om. V | 12 s. τφ - επιδεεϊ om. LG | 12, ο*5-
δεν scripsi (nil parum est cui omnia desunt) | 13, μικρόν . ex μι­
κρών V Ι τω om. V Ι Ισον V | 14. παρ' αύτοϋ om. V | 16. σϊτον V :
ολίγον αρτον LG | σιτοδεια καί σιτοδεια LG | δντιοτη. V | δος om.
G | 17. βρωτόν καί ποτόν om. GL | 18. ύπ. τοντον ποίησον LG |
τών ρακιών κατερικνωμένων LG | κατερρικνω μένων con*, ex κατε-
ρικνομένονΥ; cfr. scholia | 19, περιβεβλημένων μηδέν διαφέροντα
LONGIBARDOS 123

χιτωνίσκον. αντιλαμβάνου των προ πυλώνων ήλκωμένων. μη κατ-


επαίρου τον ερριμμένον πτώμα άξιον οίκτιρμών. μη μυκ-
τηριζε τών καταβεβλημένων ων εϊχον εύδαιμονισμών.
μη καταβόα τών καταπεπονημένων, αντέχου τών εν αιτία έργων.
5 απόλυε εγκεκλημένον. τον πονηρών αντιπεποιημενον τρόπων μη
π ε ρίπο ιού. μ ε τ απ ο ιου τών εν ονρανοϊς αγαθών.
Μη φ ε ι δ ου τών εν χερσί. τω αρετήν δε ε φ ή δ ο υ ασκεϊν
μη πως επι λιμένος ων τον της αρετής πλοϋτον ναυαγήσης. μη
κατακύβευε τον σον πλοϋτον. μη κατοψοφάγει τον ευδαιμονίαμόν9
10 ίνα μη τητώμενος το ύστερον στενάξης γεγωνος καί δ ιω λν-
γ ι ο ν και όλολύγιον, τορόν καϊ στεντόρειον μυχών τών της καρ­
δίας καταθρηνών τον πονηρόν εκείνον διαλογισμόν.
*Ως επι λεπτών μίτων γίνωσκε τον τών ανθρώπων περιουσία-
σμον διαβαίνειν και κύκλων πάνυ δρομικών, σήμερον γαρ συμβαί-
15 νει τούτων είναι <τοϋτον> τον οίκον και τον πλοϋτον, αϋριον δε
άλλων, εγκύκλιοι γαρ αϊ τών ανθρώπων εύτνχίαι * και επίκαιρον
και εφήμερον το χρυσίων κτήμα, μηδείς τον απάντων πλοϋτον
κεκτημένος εχειν τι οϊεσθω. πτηνών γαρ τον βίον ούρανοδρόμων
Ισον ϊσμεν είναι πτήσει, ή πλοίων θαλαττοπόρων ϊχνει, ή ήρος

1, αντιλαμβάνου] γενική G m g . | İ s . κατεπαίρον] γενική G m g .


3 . εύδαιμ.] κακοδαιμονησμός η | 4 . καταβόα. γενική G | αντέχου
γενική G | 5. άντιπ.] αντιποιούμαι γεν<ική> περιποιού­
μαι και προσποιούμαι καί εκποιούμαι αίτιατ<ική>
| 6. περιποιοϋ] αιτιατική G m g . | 7. φείδου] γενική G m g . | ασκεϊν]
ασκώ εξασκώ αΐτιατικήν ' ενασκώ ε π α σ κ ώ δοτικήν |
9. κατακύβευε] αιτιατική G m g . | κατοψοφάγει] αιτιατική G mg.
10. τητώμενος] στερούμενος!, | 12. καταΟ.] αιτιατική G mg.

1. αντιλαμβάνον o m . V | 2. εριμμένονΥ ] οίκτιρμών αξιον L G | 2 s.


μυκτ.\ καταμυκτηρίζειν θελε LG | 4. τών εν'L· : τον εν V G | 5. εγκε-
κλημέvovL·G : εκκεκλημένωνΎ | 6. τών Υ : δε τών LG | 7. μη φείδου
LG : φείδου V | τφ—ασκεϊν Υ : εφήδου δε τφ αρετήν ασκεϊν LG | 8.
μη πως—ναυαγήσης o m . V ¡ πλοϋτον L : τρόπον G J 9. μη LG : μηδέ
Υ | 1 . το o m . L | p o s t ύστερον h a b e n t v e r b a μυχών τών της καρδίας
( I l s . ) LG j 10 s. γεγωνος και τορόν και διωλύγιον και στεντόρειον
( o m . και όλολύγιον) LG ¡ 13 s. γίνωσκε — διαβαίνειν] γίνωσκε
βαίνειν τον ανθρώπων περ. L G | 15. τούτον supplevi | 15 s. δ3 άλλων
L G ( 16. εγκνκλιαι L : -οιαι G Ι ανθρώπων o m . L | καϊ ¿πίκαι-
£OVOm,LG \ 17. κτήμα, καϊ μηôεıςL· Ι 19. ęïvaıïσμεvL·G Ι ϊ%νηΥ
124 N. FESTA

ανθεί, f¡ κάνει λεπτή, f¡ χόρτων χλόη επ9 αγρών εκφνείση καί πά­
λιν ξηρανθείση.
Έγγνμναζε σαντόν τω πονεϊν. και το πόνον νφίστασθαι μη
αποδοκίμαζε, τω ραθνμεϊν μη μέλλον · τω γνμνάζειν Μροσήλον
5 σαντόν. το αμελεϊν αποτροπιάζον. το π ρηνη ς κεϊσθαι
νπερτίθον. επιτ ίθ ον τωμετ9 επιμελείας ζην. τω διαλελν-
μένως βιώσκειν μη σνντίθον απ ο τ ι θ ο ν το μ ε λ ε­
δώ σ ι και τνφεδώσι και τηκεδάσι καΐ φροντίσιν
εμπείρεσθαι.
10 "Ασκεί το γνμνάζεσθαι τω μετ' αρετής βιοτενειν. μη ε ι λ η θ ε-
ρ ο ν ή θεράμενος ει λ η τα πράσείλα και ε ν ε ι λ α και
προσήλια τών χωρίων αποτροπιάζον, αφορών προς τον τον
Άρίστωνος, δς τών φίλων προτρεπομένων τω ayav νοση­
λεία π ε π ε δ ή σ θ α ι αντόν και νοσηλίων επ ιδ εϊ-
15 σ θ α ι φαρμάκων, επί τι τών ορών νπαναχωρήσαι, ονκ εϊξε, φή-
σας i¡ μην το ε π' οικείων τόπων νοσερών κακών πεπλη-
ρωμένων τεθνήξεσθαι κρειττον ηγεισθαι τον έπ' ο θ ν ε ίων
χωρών νγιεινόν γενέσθαι.
Τω πρηνει ή ύπτια χειρι τόν υπό σε δονλον πτίσσειν μη π ρ ο σ-
20 τ / θ ο ν, ίνα μή κατ9 9Ανάξαρχον ¿4ασνρων σε τών μονοτρόπων

3. εγγνμν.] δοτική G | 4. μέλλον] εγχρόνιζε ] 5. αποτροπιάζον] α-


ποτρόπαιον ήγον | πρηνής] π ρ η ν ε ς το επί πρόσωπον. γί<νεται>
εκ τον πρανές κατά τροπήν τον α εϊς η | 6.ΰπερτ.] αιτιατική G|
επιτ.] δοτική G| 7. συντ.] δοτική G |ΐ0.ασκεί] αιτιατική G| 11. πράα-
ειλα κάί προσήλια] πρόαειλα χωρία (χώρα, ut vid., V) καΐ
ε ϋ ε ι λ α δίφθογγον * προσήλιον δε καί εύήλιον, η | 16. επ' οι­
κείων κτλ.] mg. γέγονα επί τών τόπων μεγ<ά>λ<α> · πα-
ραγέγονα ε π i τ ο ν τόπον μικρά | 19 S. προατίθον] δοτική G

1 s. έκφνήση et ¡ηρανθήση L | 3. έγγύμναζε LG : γύμναζε V (cfr.


10) | καί om. LG | 4. μέλλον V : κατείληψο LG | 5. fort, πρηνές,
cfr. scholia | 6. επιτ.] επιτ. δε LG| 6s. τ φ—σνντίθον om. V | 8. τήκε-
δόσιν, om. και φροντίσιν, LG | 10 s. είληΟερού μένος (sups, θερμαινό­
μενος G) | 11. εϊλη LG ] και εϋειλα om. V ; cfr. scholia | 12. rovom.
LG I 14 s. αντόν—φαρμάκων . V | 15. εïξεvL·G : εΐξαιΥ | 15 s. φή-
σας] αλλ' εφησενΙ& | 16 $.πεπληρωμένον G | 18. χωρών] τόπωνΣ,Ο \
νγείνον G | 19. πρηνεΐΙΧ* : πρηεϊΥ \ ή om. LG | 20 s. σε τις προαερε^
: σε των τοόπων τις έοεϊ L ; rectum servavjţ Çr
LONGIBARDOS 125
τις έρεϊ · « Πτίααε πτίσσε τον Άναξάρχον θύλακα · ου γαρ
Άνάξαρχον πτίοσεις. »
Ύπερτίθου το αναβάλλεσθαι «ες τ ανριον έ'ς τ' εννηφινϊνα
μή κατά σον <τις> εκείνο το Ήσιόδειον <OD 410-414> ερεϊ ·
5 «αίει ó' άμβολιεργος άνήρ α τ}} σ t παλαίει ». ε π ι τ ί-
θον τφ τον εχθρόν πλήθει δώρων δωρεϊσθαι9 έκείνω
χαίρειν προσειπών τω <OD 355> « δώτγι κέν τις εδωκεν, αδώτη
δ1 ον τις έδωκε », <OD 354> « και δόμεν δς κεν δφ «ai μή δόμεν
δς κεν μή δ φ », <OD 356> « δ ω ς αγαθή, άρπα ξ δε κακή
10 θανάτοιο δότειρα ».
"Ασκεί σαντόν τω πονεϊν και τω μετ' αρετής βιοτενειν. μή
Ιμείρον γαργαλίσμών. καΐ κώμων άπέχου των αδελφών
τών πικροτάτων γαργαλίσμών.
Τον χρυσίων και χαλκών δεύτερον ήγούμενον τον πλοντον τον της
15 αρετής, λή ρ ο ν και ν θ λο ν ήγοϋ · τον λέκτρων δθνείων έπι-
β αίνε iv ώρεγμένον, τών μικρόν δ σον έπενηνεγ μένων σνντριμμών
κατοίκτειρε. τών πλούτων έπιτροπεύειν ονκ οικείων δια σπονδα-
σμών τιθεμένων, κατειρωνεύον. τον λαον ικανον ε ξ η ρτη με­
ν ο ν και τούτω επηρμένον, τών τοσούτων τύφων ταλάνιζε.

1.πτίσσε κτλ.] mg. δαιρόμενος ó Άνάξαρχος τούτον τον λόγον εχεεν


| θύλακα] δέρμα | 3. ύπερτίθου] δίωκε V : αιτιατική G | 5. άμβολιερ-
γός] ό αναβαλλόμενος τα εργονΥ : ρ'άθυμoςL· [ επιτίθον] δοτική G |
6. δωρεΐσθαι] δεξιοϋσθαι] | 9. δώς] ή δωρεά | αρπαξ] αρπαγή |
12. γαργαλίσμών] μοιχενμάτων V : τών κινήσεων της ηδονής L :
τών επί ταΐς ήδοναίς κιν. G | 13. γαργαλίσμών] εριθισμάτων(1. ερε-)
τών σωμάτων | 15. λήρον] λ i ρ ο ς δ αναιδής ι | ϋθλον] οίστρος
δέ | 18. κατειρωνεύον] γενική G | 18 S. εξήρτημαι τό βαστάζω αίτια-
τ<ικήν> · εξήρτημαι δε αντί του εκκρέμαμαι γεν<ικήν> | 19. ταλά­
νιζε] αιτιατική G

1. θνΑακα ex θώρακαΥ : θύλακονί. | —. ες τ*...] εστ9 utrobique


V | 4. τις supplevi | ερεϊ Υ : πρoσεíπωμεvL·G \ 6. τφ] τφ LG |
εκείνο G | 7. τφ LG : το Υ | 8 s. κε.,.κε G \ 8. μή δώμεν L | 11 S. μή
'—άπέχου] κώμων άπέχου * γαργαλίσμών μή ίμείρου LG (sed κώμοι
Sunt γαργαλίσμών αδελφοί) | 12. κόμωνΥ] | 13. πικροτάτων G : πι­
κρότερων L : μικρότερων Υ | 14. χρυσίον L | ήγούμενον δεύτερον V |
τον της G : τής\L· | 15. ώς λήρον LG | τον δέ λέκτρων L J 16. όρε-
γόμενον ή ώρεγμένον LG | συντριμμών (ex συντριμμός « σύντριμ-
μα) noii mutare in συντριβών vel συντριμμάτων | δσον V a ex δσων J
17. ούκ om. L | 18. τεθειμένων LG
126 Ñ. FÈSTÀ

των πλούτων δτι πλείστων ε ξ η ρ τ η με ν ω ν καταστενα^ *


καΐ κατατώθα£ε τον διακωμψδεϊν άλλον ήπειγμένον · τούτω
γαρ διαδορατίσεις τον ε χ θ ρ ο ν και των εναντίων
κατακρατήσεις, και τ ου τ ο τον ου ρ αν ο ν προξενήσει σοι9
5 και τ ο ύ τ φ των ουρανών κληρονομήσεις, τούτω γαρ
Θεός ει δ ε τ α ι ή δ ό μ εν ο ς ως ουκ αλλω τω.
Μη κατοκ^66 ξ εν α γ ή σ α ι και ξ ε ν ί σ α ι και φ ι λ ο ξ ε -
ν ή σ α ι τον όδοιπορικώς εσταλμένον επί τίνα εμπορίαν.
αλλά και ώδοιπορηκώς ει τίνα ϊδης φ ό ρ τ ο ν Ικανόν
10επισεσαγμένον9 των φόρτων αύτφ συγκοινωνεί.
Κατ α κ ε ρ τ ό μ ε ι τον αδελφών καταμωκασθαι συνει-
θισμένον. κατ αν α ι δ εύ ου των καταναισχυντεϊν τών πλη­
σίον προτιρημένων. κ ατ άπ τ υ ε τών δ ι απτύ e iv τον
όρφανόν προτεθυ μη μένων, κατηγορεί σκαιόν λογισμόν τών
15 τον άόελφον παρεωσμένων. κατάτρεχε τών κ α τ α­
τ ρε χ ε iv τόπον όθνεϊον η ρετ ι σ μεν ων. π α ρ ό ρ α τον
ύπ ε ρ ο ρ αν τών εν αγχιστεία προηγμένον. π ε ρ i -

1. καταστέναζε] γενική G | 2 . κατατώθαζε] αιτιατική G | 5· τών


ούρανών]παρα παλαιοίς (sc.pluralis numerus huius nominis mvenitur)
| 7. κατόκνει] αίτιατική G | 10. επισεσαγμένον] σάττω τό επι­
φορτίζω ^συγκοινωνεί] και δοτική καΐ γενική G | 11. κατακερτόμει]
ϋβριζε, παρά τό κέαρτέμνειν4: αίτιατική G | 12. καταναΐ-
δεύου]εξονάένειΟ : γενική GV | καταναισχυντεϊν] γενική^ Ι 13« κα-
τάπτνε]γεν<ικήν> | διαπτύειν] αιτιατική G 14. κατηγορεί] δήλον
ποίει | 15. παρεωσμένων] άποδιω κοντών κατάτρεχε] επί μεν
έμψυχων γενική, επί αψύχων αίτιατική G | 16. παρόρα] π α ρ ί δ ω
και π α ρ ο ρ ώ και π ε ρ ι ο ρ ώ, ύ π ε ρ Ι δ ω και ύπερορώ γεν<ικήν> :
αιτιατική G | 17. αγχιστεία] mg. αγχιστεία ή συγγένεια, άπα τοϋ
à γ χ ι τό πλησίον | 17 s. περιφρονεί] αιτιατική G

2. και om. LG | κατακωμωόείνΟ | 3 . όιαδοτίσεις V | 5. τού-


τφ τών] τοϋτο τών V | τών ούρ.—γαρ om. LG | 6. εϊδεται μάλ­
λον ήδόμενος L G | 7. κατώκνει G | ξενίσαι και ξεναγήσαι LG |
7 s. και φιλοξ. om. LG | 10. επεισεσαγμένονΟχ | 1 1 . μή κατακερτό­
μει L και κ. G | καταμωκασθαι] καταζωμασθαι (sic| ? G |
12 s. πλησίον V : πέλας LG | 13. προ^ρ. V : προτεθυ μη μεν ων LG |
13 S. τον ορφανών (-όν G ) προήρημένων L G | 14 s. κατηγόρει-παρεω*
σμένων om. LG | 17» προηγμένον VG : προηρημένον L
LOŃGIBARDOS ni
φρονεί τον υπ ε ρ φ ρ ο ν εϊν των εν πενία, καϊ πτώχεια

LG
και à χ η ν ί α βεβονλημένον και à χ η ν ί α, πενία καϊ πε-
καϊ χαμαιτνπείων καϊ νητεία ή ξενία καϊ ξενη-
5χαμεταίρων εκδεδημένον. τεία βεβονλενμένον. κατερεύ­
γον των θείων ναών κατα­
τολμαν ατόλμω γνώμη καϊ άμα-
θεϊ περί πλείστον τεθειμένων.
τον θήσση καϊ πενήσση καϊ
10 εϊλωσι προσηκούση ζην ηρετισ-
μένον βιοτεία μη περίορα. κα-
τάσταζε δακρύων των οφθαλ­
μών οχετόν τών χαμαιτνπείων
καϊ ^α/^ετα^ρε/ων «ai καπη­
15 λειών εκδεδημένων καϊ κοι-
νείων. περιέχον τών κολακεία
των κολακεία καϊ βλακεία καϊ μαλακία καϊ
καϊ ειρωνεία προστεθειμένων είρωνεία τον φίλον μη νπεξέρ-
μη περιέχον. χεσθαι εν σπονδή πεποιημένων.
20 Φοβον περί των εν χερσί, Φοβον περϊ τών εν χερσϊ μη
τάχα ον μη αγνοής ήλίκον εστί κινδννεύσης περϊ τών εφεξής.
το τον βίον τέλος. τάχα ον μη αγνοείς ει μή
αγνοείς ήλίκον εστί το τον
βίον τέλος.

1. νπερφρονεϊν] γενική G | 3. αχηνία] â χή ν à χή ν ο ς S πτωχός,


καϊ έξ αύτον αχηνία, εκ τον α στερητικού μορίου καί τον εχειν*
ă ε χ ή ν καϊ α χ ή ν. | 5 s. κατερεύγον] γενική G | 6 s. κατατολμαν ]
γενική G | 11. περιόρα] αιτιατική G| 16. περιέχον] γενική G mg. I
21. αγνοής] ού μή γινώσκης, ού μή πονής, ον μή λεγγ\ς, η

1. τόν νπερφρονεϊν * V j εν πενία και om. G J 8. περϊ πλεί­


στων LG ¡ 9. πενήσση (pauperi mulierculae) noli in πενέστχι mutare |
14. χαμαιτερείωνΟ | 21 s. μήαγνοήςΥ : le ctio nem co dicum. LG emen­
dare nolui
128 N. FEStÀ

Δ ηώ ν μη φωραθης χωρία Δηών μη φωραθης χωρία δι


δι9 ώ ν ϊης, μη τον αυτόν ών ϊης, μήπως εύμενίς μετίη
Ννκτεϊ ύποίσεις πόνον. σε έργων είργασμένων δίκη ·
μη τον αυτόν Νυκτεϊ τω
5 Πατρεϊ άποίσεις πόνον τω δια-
τείνεσθαι καϊ τω τιμωρεϊσθαι
τιμωρία πρεπωδεστάτη, ήν οί τι­
μωρία προστετηκότες καρτε-
ροϋσιν αΐκιζόμενοι.

10 Καταπολεμεί τον κατά Κύκνον ή Άνταϊον γεγενημένον. γενοϋ


αλλος Δ ιός νιος Κ ε ρκν 6 ν α ς και Π ι τ ν ο κ α μ π α ς και
Ίωξίδας καϊ Νηλείδας, Νέστορος του Γερηνίου και Πυλοί-
γ ε ν έ ο ς χωρίς, κατατροπούμένος.
[και] Καταγωνίζου τον οίωνοσκόπων αυτόν άπηωρηκότα καϊ
15 τεχνιτεια τη εκείνων τα μέλλοντα προλεγειν όόίαντα · και μη το
του άξιον ικοτάτ ου καϊ άξιοζηλωτοτάτου και
άξιεπαινετωτάτου εκείνου στρατηγού λέγοντα το
< Μ 243 > α εϊς οιωνός άριστος άμυνεσθαι περί πάτρης » τουτέστιν
υπέρ της οικείας σωτηρίας, ματαιοπονοϋντα ϊσθι τον δι9 εντόμων
20 f¡ ηπάτων ή σπληνών ή Ιερειών τάς μαντείας είργασμένον. άλλως

1. δγιών] αφανίζων G mg. | 3. Νυκτεϊ] και ΠαντεΐΥ : ο ννττων εν


τω παιδαγωγεϊν G | έργων] ένεκεν G |1C. καταπολεμεί] αιτιατική
G : καϊ καταγωνίζομαι αιτιατ<ικήν> · ύπεραγωνίζομαι γεν<ικήν>
V | άνταίον] άντέας δε ψιλόν G | 11. κερκνόνας] άλεκτρνόνας (ac-
centus horum nominum notatur ; contrariaïexemplaadduntLG ; vide
in notis criticis J Πιτνοκάμπας] εκ του πίτνς πΙτνος\ 12. Νηλείδας]
âvTiQmmo άπο) τοϋ Νηλενς\ 12 s. Πνλοιγενέος] πυλογενέος καϊ πλεο-
νασμφ τον ι πυλοιγενεος (πυλοιογ- V) τοϋ εν τη Πύλ<φ> γεννηθέν­
τος | 14. καταγωνίζου] αιτιατική G | 15. τεχνιτεια] τέχνη, τεχνητον
καϊ τεχνηέντως,η · τεχνίτης καϊ τεχνιτεύω καϊ τεχνιτεια, t] 18. εϊς]
όμηρος G] 20. άλλως μύθος καϊ άλλως λόγος μεγ<ά>λ<φ>(βθ. per
ω scribenda) |

10. καϊ γενοϋ L G | 11* υιός V : νίωνος LG ; cfr. supra, p. 115, 1.


7 I post κερκύονας (sic) add. καϊ ΐξίονας καϊ λυκάονας X.G |
12 s« νεστορος χωρίς τον γερηνίον πνλοιγενέος LG 115. δόξανταΥ : δο-
ξάζovτaL·G | 16 s* καιάξ. καίαξ. οηι* V | 18. post πάτρης add. ίνα τι
tov τον Μέλητος παρωδήσω LG | 20 σπληνών Ιερειών
LONGIBARDOS 129

γαρ μϋθος τοϋτο εική είρη μένος και προς αιθέρα $ωρημένος. των
νεκνομαντίαις και άλευρομαντίαις παι ορνιθομαντίαις κροσηλωμέ-
νων ως πορρωτάτω φεύγε.
Των Κυν ο σ ο ν ρ α κ α ι Βοώττ} καΐ Ώ ρ ίων ι «ai Ύ-
5 π ε ρ ίο ν ι και ' Υ ά σ ι και Π λ ε ιάα ι και λοιπών άστρων
δινήσει τα καθ9 ήμας επιτρεπόντων καταψηψίζου σκαιόν λογισμόν.
των 9 Ω ρ ε ι θ υ ία και Καλά ι θ ν ία καΐ

V LG
ΕΙλειθυία δεδουλωμένων καρτε- ΕΙλειθυία των τρόπων θαΰ/mfe
10 ρειν μή άπαναίνου. και τών τοσούτων πλάνων τον
καρτερειν θείων λόγων ήπειγ-
μένον κάκιζε τών λήρων και
τών ϋθλων.

15 Τών Κόργι «ai « επαινή Περσεφονείχι » τον σεβασμόν αποδιδόν­


των κατασυκοφαντεί, καταφιλοσόφει τών Γαλάτεια «ai 'Αμά­
θεια και Ίαίρα καΐ Δωρίδι καιΜαίρα θυμάτια προσαγηοχότων.

4 . Κυνοσούρα] m g . inf. ό Κυνοαούρας αστρον έχων (sic) ούραν eo¿-


κυϊαν κυνόσουρον) \ 4 s/Υπεριωνι] ήλιοΝ : ήγουν τφ ήλίφ G | δ.'Υάσι]
αστροίς, e t m g . inf. νάσιν αστροις. γί<νεται> δε εκ του υ ω το βρέ­
χω | Πλειάσι] πλειάδες από τον είναι σημαντικάς πλειώνος
ήγουν χρόνου | 7. Ώρ.] ώρείθυια θυγάτηρ του Κορέος παρά το
êv τφ ορε ι θύ ε ι ν ήγουν δρμαν, οΰρείθνια καϊ ώ ρ e ί θ ν ι α \
7 s. m g . καλαίθυια εκ του αϊ θ ω. ει λ ε ί θ υ ι α εκ του
ε λ ε ν θ ω, (omisisse Videtur è λ ε ύ θ υ ι α κα'ι) Π e ί θ ν t α καϊ
ε Ι λ ε ί θ ν ι α | 9 . θαύμαζε] θαυμάζω δε το εκπλήττομαι αιτιατική
G | 15. ènaivfj] σκοτεινή j 16. κατασυκ.] γενική G | καταφ,] γε­
νική G | Γαλάτεια] γ α λ άτ ε ι α νηρηις καϊ â μ ά θ ε ι α νηρηίς,
<ει> · γ α λ α τ ¿ a δε χώρα και αμαθία αγροικία^ i' αμά­
θεια δε νηρηίς παρά <το> τήν α μ α θ ο ν ήγουν την ψάμμον οϊκείν.

1. τοϋτο] οϋτος G | εΙκ*η,.. ηωρημενος o m . V | τών V : τόν L G |


2 . κ α ι àA. καέ ορν.\ καί ψ'ευδομαντείαις G i καϊ νεκροπομπίαις κου ορ-
νιθομαντείαις καϊ ψ. L | 15; èri aïvfj L | ΪΙερσεφονεια V | 15 s. αποδι­
δόντων V : αποδιδόναι προτεθυ μη μένων L G | 1 6 . γαλαθεία codd., s e d
cfr¿ s c h o l i a I 17. προσαγκοχότωνfàcili Ѵ : προσαγηο'χέναι ήρετιά-
μένων L G

ΒΥΖΑΪΓΪΊΟίΐ. Ѵ І . — 9 .
130 N. FESTA

L G
9
"Εννοεί μοι τον τον "Αώου Εννοεί μοι τόν εν "ΑΧδουκλαυ*
κολασμόν και τόν έκεϊσε των θμόν καϊ τόν εκεΐσε τών άλι­
άλιτρών χώρον. τρών χώρον καϊ τόν Μίνωι
τφ ΚρητΙ και Καρι καϊ Κρη-
τών εφόρω καϊ 'Ραδαμάνθυιδε-
δομένον τών χρηστών και τών
Έπϊ μη τοιούτων εξουσιασμόν. Έπϊ
λογισμόν λάβε τόν Ίαπετόν και λογισμόν λάβε μοι τόν Ίαπε-
τον Κρόνον, τόν του Ίξιόνος τόν> τόν Κρόνον, τόν του Ίξίο-
10 σφοδρόν δΐνον, τόν <ταν>τά νος σφοδρόν δΐνον, τόν ταντά-
λειον πόνον, τόν γιγάντειον, τόν λειον πόνον, τόν άμαζόνειον,
άμαζόνειον, τον κενταύρειον9 και τόν γιγάντειον,τόν κενταύρειον,
τιτάνειον κα σισύφειον και ταρ- τόν τιτάνειον, τόν σισύφειον,
τάρειον καΐ νερτέριον μυχόν, τόν τερμέρειον και ταρτάριον
15 καΐ Πυρ ψλεγεθοντα και Κωκυ- και κεραστέριον καϊ νερτέριον
τόν καΐ 'Αχέροντα, μυχόν, καϊ Πυριφλεγέθοντα καϊ
Κωκυτόν καϊ Αχέροντα
και τόν
ακοτεινόν τοϋΑΙδου τόπον, καϊ
20 τόν Πλούτωνος κευθμώνα, βχι
Πλούτων ¿θεία δίκγι τόν χρηστόν
και τόν μή τοιούτον δικάζει ·
èv οϊς και τα του αδου άμειδή
βασίλεια ·
25 δπως τε κολασθηση δπως τε κολασθήσγι θείον νό­
νόμον θείον εκφαυλίζων καϊ μον εκφαυλίζων καϊ δεσποτι­
δεσποτικών θεσμών καταφλυα- κών θεσμών κατα^λυαρών καϊ
ρών και λόγον αποστολικόν άπο- λόγον αποστολικόν αποποιούμε-

1. εννοεί] αιτιατική G | 9. *Ϊξίονος] * Ι ξ ί ο ν ο ζ, Ѣ μ φ Ι ο ν ο ζ,


κίονος, π ι ο ν ο ς, βραχίονος μικρά · 9 Ω ρ ί ω ν ο ς
και Κρονίωνος καϊ 'Ιασίωνος μεγ<ά>λ<α>* 'Ιάσονος
δε μικ<ρον> | 16. Αχέροντα] mg. 9 Α χ ε ρ ω ν παρά τα ä χ ε α
ρ ει ν ήγουν λύπας | 26. εκφανλ.] αιτιατική G | 27. ? .] γενική G

4 S. κρητών] Κρηχαίο)ν G
LONGIBARDIS 131
ποιούμενος και κατηγορών και νος και ρητών προφητικών κατα-
κατενλίζων και ρητών προφητι- ρητορεύων καΐ φθόγγον ονησι-
κών καταρητορενων και κατά- ψόρον κατεντελίζων και χρη-
σοβαρενόμενος. στων εθισμών κατασοβαρενό-
5 μένος.

ΤΙροσεπιτοντοις εν νώ εχε την τών χρηστών και αγαθών


επί τον 9Η λ ν σίον και ' Α λ η ί ο ν και Άλεισίον πεδίον, τον
καθ9 ημάς λέγω παραδείσον, νπερβάλλονσαν τιμήν, και την αμ-
βροσίαν και το νεκτάρειον πόμα, και το δένδρων άναδεδομένον
10 ποτόν, και τόν τόπον δν Φεισών και Γαιών και Τίγρης και Ευ­
φράτης αρδονσιν οι τών ποταμών κορνφαϊοι.
"Επιθί μοι καΐ δένδρων βλάστην και αν ξ ην και κ ή­
πιων κηπ ε Ι αν αν τ ώ ν, οϋς ονκ α η τ ώ ν κλόνος στ ρ ο-
βιλωδών, ον πνενμα βίαιον καΐ ώστικόν τινάσσει, ον καικίας, ονκ
Ιδάπηλιώτης, ονκ εξώστης, ονκ αιθρηγενέτης βορράς,
ον νότιος νγρότης, ον βόρειος ψνχρότης, ονκ άλε ία, ον χ εϊ-
μ α δ εινόν, ονκ αλεεινών, ον ψνχεινών υπερβολή καιρών è κ-
κλων ίσα ι δύνανται και εξ αντών τών ριζών κλονησαι. αλλά

1 s. καταρ.] yBvixfjO \ 3. κατεντ.] α|τιατικγι G | 4. κατασ. ]γενικη


G I 7. Ήλνσίον] άπα του à λ ν ω το χαίρω | Άληίου] έκ τον α
στερητικού μορίου καί τον λήιον | Άλεισίον] arto του ' Α -
λε Ι σ ι ο ν, όνομα τόπον | 10. Φεισών] <φείσων δε> εκ τον φ ε ί δ ω \
13 S* στροβιλ.] σ τ ρ~ό β ι λ ο ς ο άνεμος, i' στρόβηλος δε ô της
ηενκης καρπός, η, κάί νήσος | 15. άπηλ,] ô από τον ήλίον ήτοι 6
ανατολικός | αίθρηγ.] ό αϊθραν γεννών | 16» αλεία] θερμασία VL :
θέρμην sic) G | 16 s. χεΐμα] χειμών L

5. post κατασοβαρενόμενος àdd. και νομον Οεϊον κακηγορών G |


6. εν ν. εχε] kal LG | 7. ήλνσίον και αλνσίον «a¿ άληίον και αληο-
νίον καί άλεισίου καϊ ειλεσίου (om» πεδίου) LG | 8. την νπερβάλ-
λουσαν LG | 10. post ποτόν add. πέτρης τ* Ώλενίης και τό λειμώ­
νων ενανθες καί ποικιλώτατον LG | Γαιον] γεών καϊ γηών LG |
11. κορνφαιότατοι LG | 12. επιθί μοι corr. ex επιθνμοι L | 13. κη
πείαν] κηπείας LG | κλόνος LG : κλώνας V | 16. βόρρειος L |
αλέα LG | 17. post δεινόν add. ούκ ώστης, ον λιψ ονδ' έλίκτης LG
υπερβολή] επεισβολή LG | 17 s. εκκλωνίσαι V : κλ<ονίσαι LG
18. <5tb>arcuLG | καϊ] ονκ LG | τών om. V | $ιζων sic V | post
κλονησαι add. καϊ καταβαλειν LG
132 Ń. FÈSÏA

πάσα αίθρια τε και γαλήνη καΐ νηνεμία, υγιεινή τε καΐ εύδιεινή


κατάστασις. ού φωρι ού κ λ ω π ι τον εκεί πλοντον εϋρης άλωτόν
κλοπή χαίροντι και κ λ ω π ε ί α και κλωπ ιτ ε ία και
κλοτοπεία καΐ κλοπιμαίοις πράγμασιν. ούχ ιεροσύλω έν-
5 τύχης εκεί β ν λ ία εφησμενω και πλούτων Ιερών ε κ φ ο ρή­
σε ι. ού κικός απειλή, ού ληστών δέος επίη σοι, ού π ε λ α τ ώ ν
ληστεϊαι, ού τοιχωρύχων επιβουλίαι και τυμβωρύχων τ ο ι-
χορυκτούντων καί τύμβο ρυκτούντων, ού λωποδυτών,
ού ΣτυγΙ παραπεμφθείς à π ο ρ ρ ώ γ ι των φοβερών εκείνων
10 ποταμών, ού χήραις εντύχης γεγωνός ηακυίαις τον οικείων ορφα-
νισμόν τέκνων · ούκ ά λ ε ί τ η ν εύρήσεις, ούκ άλιτήμονα,
ούκ αλιτρόν, ούκ άλλον τών πονηρών καί χρυσίων φίλων

V LG

ή λοι­
πών άλλων τών αλλοιωτών και
tg φθαρτών, ού τω μεταβάλλε-
σθαι περιπεπηγότων.

5. σνλία] κλεψία G | εκφορήσει] mg. εξαγωγή | 6. σηρός (cir. not.


er.)] σίρρος δε λάκκος G | δέος] φόβοι (cfr. notas criticas) ¡ 8. λω-
ποδ. ] λ ο π à ς δε το τοϋ κρομύου φύλλον, μικρόν | 9. Στνγί] λίμνη
èv τφ αδη | άπορρ. ] αποκόμματι. απόρροια γαρ τον Κωκντον καί τον
Άχέροντος

1. te om. LG | post ενδιεινή add. kal ενδινή και στα6ηρά!*& \


2. κατάστησιςΥ \ ού φ. και κλωπι LG | εκεΐΣ,Ο : έκεϊσεΥ | ενρης ή
ενρήσειςΣ, : ενρήσεις ή ενρης G | 3. κλοπή corr. ex κλοπή; Υ \ και
κλωπ.] κλωπεία τε LG | κλωπιτεία corr. ex κλωπητ.Υ | 4. post κλοτο­
πεία add. και κνκλοπορία και κλoπoφoρíaL·G | ιερόσυλη Υ : -ων LG ·
і| 5. εκεί Υ : κεïθıL·G \ εφησμένφ scripsi : -ων εψηδομένφ καί
ίεροσνλία LG | 6. post απειλή add. η ίπός ή σητος ή σηρός LG | δέα
(sic) V (pluralem numenim respicit scholium) | 7. post ληστεΐαι
atídunt καί πειρατειαι καί δέη LG | 7 S. επιβουλίαι — τνμβορ.] τοι-
χορνκτονντων έπιβονλία, ού τνμβορύχων τνμβορνκτούντων τών νε­
κρών ανακινήσεις LG | 9. < ѵ (ѵ і στνγίη ?) Υ | παραπεμ-
φθήση L· | 10. post ποταμών add. ού φωρών χείρες έκεϊ κλεΐθρον
καί μοχλον έξανασπώσαι οίκων ού χείρες (immo χήραιΊ) πρόκεινται
προς οϊκτον τόν χρηστόν εκκαλούμεναι LG j χήρ' (h. e. χήρες Ι) V
LONGIBABDOS 133
"Εσο βαίνων επ ορθών καΐ Βαίνων οΰν εσο επ' ορθών και
σταθηρών λογισμών, και πλή- σταθηρών λογισμών, και πλή-
θει εν θ ή ν ε ι χρηστών, κα­ θει εν θ ή ν ε ι χρηστών, κα­
κών δε λεί ψει ενασμένιζε. κών δε λείψει επασμενίζον, και
σπάνει και χήτει και ένδεια.
'Αναγκαίων τον φίλον μη κα-
Μη δρκον ταπροδώς χάριν * μήδ9 δρκον
πιστότερον ήγον λόγων. πιστότερον ήγον λόγον. μη κα-
ταστρηνία τών καταβραβεύειν
10 Μη αιρε τον Θεόν ήρημένων. μήδ'αϊρε
δρον τον πάΑα* τεθειμένον · δρον τον παΑα^ τεθειμένον, μήδ9
ύπερ τον,. ήρωμένον ποτέ χώ-
φ ο- ρον φωραθης άλλόμενος ' φο-
ρντόν γαρ κακόν τω φωρα- ρντον γαρ κακών τω φωρα-
15 θήναι σαντώ επισωρεύσεις. θήναι σαντώ επισωρεύσεις.
Μη πήδα κατά τών της θείας Μη πήδα κατά τών της θείας
προνοίας λόγων, και μη σαντώ προνοίας σκοπών κακώς, καΐ
εντνχης κακάς σκοπιάς, μη σαντώ εντνχώς τών σκοπιά
τών σκωπια και σικίννι καί και σικίννι και τετρακώμφ ορ-
20 κορδακισμώ εφησμενων κατα- χήσει και κίννιδι και κορδα­
γέλα. κισμώ εφησμενων καταγελών
εσο.
Μ ω κ ε ία καί ειρωνεία Μωκία και ειρωνεία μη πρόσ­
μη πρόσκεισο · βλακεία και λιχ- κεισο. βλακεία και Λ α χ ε ί α καΐ
25 νεία και λαγνεία και μαστρο­ λιχνεία και μαστροπεία καΐ
πεία μη ή δ ο ν · μήτε μην προαγωγεία και μιαιφονία καϊ
προαγωγεία και μιαιγαμία καί ασωτία και μιαιγαμία και κλε-
κΑε^^αμια. ψιγαμία μη ή δ ο ν. ήδει γαρ
ήδει γαρ ταντα, αλλά μικρόν. ταύτα, αλλά μικρόν.
30 Μή καταψιθύριζε τών αδελ-

3. ενθήνει] ΘαλλεΥ : πλούτει G| 4. λείψει ] tfT^g(sic)G | 8 s. κα-


ταστρηνία] μαίνον L | 9. καταβραβενειν] γενική G | 1Í. ήρωμένον]
ήροτριασμένον G | 13. αλλόμενος^ό πηδών} αλώμενος δε δ πλανώμε-
νος. | 20. σκωπιςί] είδος παιγνίου | 22. καταγελών] γενική G |
24. μωκεία] καταγελασμφ | 28, ασωτία] ασωτεϊα δε τα ^απ^λεία |
31. καταψιΰνριζε] γενική G

3, ενθήνει G, et cfr. scholium : ενθννει VL | 20? l t cixtvvßi


134 Ν, FESTA

φών · μη καταψηφίζου ετοίμως


των δούλων των υπό σε αΐκι-
σμόν, και τούτον δεινόν. μη τφ
τροφεϊς ρυηφενεϊς κεκτησθαι εγ-
καλλύνου.
Παίδια κύβων ή ψηφίδων τα Παίδια γαρ κύβων f¡ ψηφίδων
τον βίου παρίσωται. κυβεία γαρ τα του βίου παρίσωται και πά­
δ Πλάτων τα του βίου άπείκα- ρωμοίωται. κυβεία γαρ ο Πλά­
σεν, φ το βάλλειν εστί και των τον βίον απείκασεν, το
10 βάλλεσθαι. βάλλειν εστί καί βάλλεσθαι.
Της προεδρίας και φιλοπρω- Της φιλοπροεδρίας και φιλο-
τείας και επικρατείας πρωτείας και επικρατείας καί
εφεδρείας και προκαθεδρίας καί
δοξομανίας καί δηλατορίας και
15 δημοκρατίας καί δ ι κ τ α - πρωτοκλισίας καί προσεδρείας
τ ω ρ ε ία ς μηδόλως επι­ και δημοκρατίας καί δικτατω-
θυμεί. ρείας μηδόλως επιθυμεί.
Τη του Θεοϋ ενεργεία Τη του Θεοϋ ενεργεία καί
συνεργία καί καλλιεργία καί
20 προμήθεια καί εποπτεία καί
και εποπτεία και θεοπτία καί εποψία καί ευφορία
θεοπτία και εποψία και εφορεία, καί εφορεία τον κόσμον δλον
τον κόσμονδλον διωκήσθαι νόει. διωκήσθαι νόει.
Τ φ εν δουλεία καί μισθών ία Τω εν δουλεία καί μισθαρ­
25 καί οϊκεσία καί εις εϊρερον άπ- νιά καί εθελοδουλία καί οικε-
ηγμένω την ειλωτείαν μη προσ- τία καί ικετεια αφιγμενφ την
ονειδίσης. ειλωτείαν μη προσόνειδίσης.
Των καθυλακτεϊν τω θνμον-
σθαι των οδοιπόρων προηγμέ­
30 νων ως κννων τον ύλαγμόν

4. ρυηφενεΐς] πλουσίους G | δικχατΑ | 15. δικτάτωρ αξίωμα, ως


κοιαίατωρ | 21. ευφορία] ή εΰκαρπίαΐ-, | 22. ε φορεία] ή έτητήρησις L

8. ό πλάττωνΥ [ 11 s. φιλοπρωστίαςΥ :-φιλοηρωτίας1α \ 23. διωκή­


σθαι, COÏT, ex διωκεΐσθαι V | 25 s. απηγμενωνΥ : άφιγμένωνLG(fuit
aliguando, 24, των êv δουλεία ?) [ 30. ύλαγμονΟ : ύΑακονΙξ
LONGIBARDOS 135

άποτρέπον · κ ο iv ο ν γαρ τού­


το και Ιδιώτη καΐ μη τοιούτφ.
Των "Ηρακλέους άθλων τον Τον 'Ηρακλέους αθλον τον
κατά θηρίων καΐ βροτών τόσον- κατά θηρίων καΐ βροτών τόσον- .
5 τον μη Ѳ ѵ/ ^ ε δσον τον κατά τον μη θαύμαζε δσον τον κατά
των νοητών εχθρών · τι γαρ νοητών εχθρών, τί γαρ ή Λερ­
ή ^ερνοαα Ύδρα ή Νέσος ή ναία εκείνη Ύδρα ή Νέσος ή
Γηρυόνης εστίν ; ου Χίμαιρα Γηρυόνης εστίν'; ου Χίμαιρα
ημείς oi από Χρίστου κεκλημέ- ημείς οι το καλεϊαθαι άπα
10 vot προστετάγμεθα π ο λ ε­ Χρίστου κληρωσάμενοι προστε­
μεί ν αμαιμακετη, αλλά πάθη τάγμεθα πολεμεϊν α μ α ι μα-
ψυχής νοϊ νποτάσσειν μηδ' ήσ- κ έ τ η, άλλα πάθη ψυχής νοϊ
σώμενον εχειν φ χείρονος επέ­ υποτάσσειν καΐ μήδ* ήσσώμενον
χει λόγον δ κρείττονος, αλΧ φ εχειν και καθελκόμενον χεί­
15 κρείττονος δ χείρονος. ρονος επέχει λόγον δ κρείττο­
νος, αλλ* ώ κρείττονος δ χεί­
ρονος.
9
І δη τούτοις Eni δη τούτοις έθιζε την
άφην τών μη λείων καΐ μαλακών
20 επαφασθ αι. τφ μελεταν διαηότ
τάν όφθαλμόν νει τόν λογισμόν. τον όφθαλμόν
εστία λόγων κάλλει. όσφραίνον εστία λόγων κάλλει. όσφραίνον
μη μύρων αλλά λόγων θείων δε μη μύρων, άλλα λόγων θείων,
ποικίλον βρωτόν μη προσίεσο. γεύσεις μη ηροσίεσο ποικίλων
25 τί γαρ διοίσεις Λεπρέου βρωτών. Λεπρέου γαρ τί διοίτ
καΐ Σατύρων τών ταϋρον δλον σεις ή Βακχειάδων r¡ Βακχιά­
ίωθεν έσθιόντων, δων ή Σατύρων τών ταϋρον δλον
ή Διονύσου §ωθεν διεσθιόντων, ή Διονύσου
του διμητρίου και μαινόλου του του διμητρίου καΐ μαινόλου καΐ
30 φαινόλου καΐ σκωπτόλον καΐ
ηειώλον τον Βακχεϊον έγκε-

10. πολεμεϊν] καταπολεμώ αίτιατ<ικήν>, ύπερπολεμώ γεν<ικήν> |


1\.άμαιμ.]άκαταπονήτψ1α | 25. Λεπρέου] 6 Λεπρέας

7. Νέσος] XéœvGy sedinmg. γρ<άφεται> νέσος \ 18. έπιδητούτοις


V | 19. καί μαλ.] ή μαλ. G | 21. τών όφθαλμώνία | 24. βροτάν V |
28. εωθεν] έξωθεν L | διονυσίου V | 28. δημητρίου V : διμιτρίου
Ρ | Ζί.πειφλον G cfr. 159? 5 : πειώλονς L : fort, πεοίδουξ vel ѵ
136 N. FESTA

oîvov πρώτον χειρισμένου και olvov πρώτου


επιδείξαντος πίνειν, ου μόνον επιδείξαντος πίνειν, ου μόνον
τον Φοινίκειον και Πράμνειον τον Φοινίκειον και Πράμνειον
και Μαρώνε.ον και ΑΙόλειον και Μαρώνειον και Άιόλιον καϊ
5 και Σάμιον9 Σάμιον και Μαρωνείτην και
αλλά και Ήιώτην και 4λίειον, αλλά καΐ
τον Κειώτην και Χιώ- τόν Κειώτην και Χιώτην καΐ
την και Θάσιον κ<η τόν Άν- Θάσιον και τον Άνθοσμίαν ;
θοσμίαν ;
10 Άποδιοπόμπει την Κύκλοι- Άποδιοπόμπει μοι την Κυ-
πειον άπληστίαν κλώπειον άπανθρωπίαν και ά-
και τήν Κα- πληστίαν καί μιαρίαν και την
λυψονς δυστροπίαν Καλυψοϋς πορνείαν καΐ δυσ-
και την 'Ιθακήσιων τροπίαν καί την 'Ιθακήσιων
15παροινίαν και κρεωδαισίαν παροινίαν καΐ κρεωόοαοτ/αν καϊ
κρεωδοσίαν και κρεωψαγίαν

και οινοποσίαν και τήν περί τάς θεραπαινίδας μοιχείαν καϊ δ ι α-


κο ρ ε ί αν. εύλαβον μοι και τάς Σειρηνείονς φδάς και κηλήσεις
καί την Χαρύβδεως άναρροίβδησιν. (Secuntur in GL quae in Ap~
20 pendice A descripsi).
Διάσυρέ μοι κατά τον Κ ι μ ε ρ ίων σκοτεινόν χώρον και
Δ ι ω ν α ί η ς καϊ Κυθηρείας καϊ Μύχιας τόν πόθον · διάπαιζε
και τόν περί των Λωτοφάγων ληρον καί τόν Κυθήρων ενθν
πλοίων άφανισμόν, και την Αιόλου πλωτήν νησον την ΑΙολίαν
25 και την άητών αυτού επιατααίαν και τόν Λαιστρυγόνων ώμόν
τρόπον και τόν εκ Κικόνων των εταίρων 'Οδυσσέως alvov
δλεθρον9 καϊ τόν <εκ> Κιρκαίων ποτών μεταβεβλημένον εις χοί-

17 s. διακορείαν] διακορία ή φιλοκαλία | 21. Κιμερίων] έθνος


δντικόν εξάμηνον σκότος έχον | 23. Κυθήρων] τάΑϋδηρα(1. "Αβδη­
ρα), τά Κύθηρα, τα Φάληρα, τα ανδηρα, η | 26. Κικόνων] Κανκωνες
<δε μεγάλα»

4. αΐόλιον LG | 13. δνστρεπίαν\ |l5 s.fccu κρεοδοσίαν (sic) και κρεωφ.


G : om. L | 17. και οίνοποσίαν om. LG | 18. σειρηνείας L (non G) |
19. χαριβδεως!. [ των ρ'είθρων αναροίβδησιν LG | 21. τόν corr. ex
Τ&νΎ] Ι 25. αύτον con*, ex αϋτων Vi 27. εκ vel dicLexcidisse pateţ
LONGIBARDIS 137

ρων εϊδη καί λύκων της μορφής αυτών τύπον, και τον Ά ρ γ ε ι~
φόντου του Κυλληνίης καί Ακάκητος και Λογίου καί Χρυσορ-
ράπιδος καί Κερδώου και Σώκου επι τών ορεινών εκείνων τόπων
νπαντίααιν καί ήν μώλυ είχε φύσιν, καί δν Α ί ή τ ι ς Κίρκη
5 προύτεινε κυκεώνα τω επήτη εκείνφ. ήγοϋ δε άλλως μϋθον καΐ
τον της Σαλμονέως θυγατρός του 'Οδυσσέως αναγνωρισμόν
<λ 235>,ή[περ Κ ρ η θ ει εχρήτο ακοίτη καί πόσει και Ένιπεϊ τω

L G

... ποτά. ποτα­


μών δλων κροκόδειλον καί πρή- μών μόνφ κροκόδειλον καί πρή-
ατιν αΐνήν και τίγρεις και ϊβεις στιν αΐνήν και τίγριν τρέφοντι.
τρέφοντι. λήρος δε άλλως και ή λήρος δε άλλως καί ή α π ο-
απ ο φ ώ λ ι ο ς του Γαιηόχου φ ώ λ ι ο ς του Γαιηόχου καΐ
και Γεούχου <και>Ίππίου και Γεούχου και Φυταλμίου καί
9
Ενοσίχθονος και *Ιππίου καί
9
15 Άσφαλείου Ποσειδώνος επι δι­ Ασφαλείου Ποσειδώνος επι δι­
νών ποταμίων της παρθενίας νών ποταμίων της παρθενίας
ζώνης διακόρησις9 ζώνης διακόρησις και διάκο-
και Επικά στης του ρεία,καϊό Έπικάστηςτοΰ υιέος
υ ιέ ο ς ηρως καΐ δν βρόχον έρως καΐ δν βρόχον ήψατο δια
20ήψατο δια τον μιαρον εκείνον τον δεινόν εκείνον και μιαρον

1 s. *Αργειφόντου] του τον "Αργον φονεύσαντος | 4. μώλυ] εϊδοζ


βοτανης | ΑΙήτις] ή του Αίήτου βυγάτηρ | 6. της 27. θυγ.] Τυ­
ρούς j 7. Κρηθεϊ] Κ ρ η θ ε ύ ς κύριον και Κ ρ η θ η Ι ς (κρηθηής
*V) ή ^Ομήρου μήτηρ, η, κ ρ ι Β ή το όσπρίον, ι | ακοίττ)] αν-
ο ρ / L G [ πόσει] άνδρί L G | ΈνιπεΙ] όνομα πόταμου G [ 1 1 . απο-
φώλιος] ούδαμινοϋΥ: απαίδευτος L | 15. άσφαλείου] άσφάλιος δε
Ζευς G | 18. *Επικάστης] θηλυκόν G : ήγουν τήν Ίοκάστην, ώς oi
<τραγικοι?> ποιηταί λεγουσι | νϊέος] του ΟΙδίποδος

2. immo Κυλληνίου, sed ñeque in hoc ñeque in Άκακητος magi*


Stelli doctrinam severius iudicabis | 2 s. χρυσοράπιδος V | 5. επητγί an
επαίτη ? ceteru cfr 165, 10. | 5 s. και et τή[ςοηι. LG | 7. ѵ і
L I 8. nonnulla in codicum nostrorum archetypo ante ποταμών exci-
disse patet ; in quibus Nili mentio haud dubie fuit | 13. φοιταλμιου
£, I 15, ασφαλίον V super lineam | 15 s, ііѵ ѵ LQ
138 N. FESTA

σννδνασμόν. σννδνασμόν9ένδοιασμόν τ ε καΐ


έπιδοιασμόν.
Διαγέλα μοι και Κάστορος Διαγέλα μοι και ων Χλώρις
και Πολυδεύκονς τον ε τ ε ρ ή- έγείνατο... υιών,.. Κάστορος
5 μ ε ρ ο ν βίον, ους αμφω κατέ- φημι καΐ Πολυδεύκους τον ετε-
σχε ζωούς φνσίζοος ala. ρήμερον βίον9 οϋς αμφω κατέσχε
ζωούς φυσίζοος ala <Γ 2 4 3 > .
Διακωμωδεί και τον ' Ι φ ι- Διακωμωδεί δε και τον 4φι-
μ ε δ ε ι α ς της Άλωέως τον μεδείας καΐ 'Ιφιγένειας της Ά-
10 Κυανοχαίτο πόθον και τους εξ λωέως του Κυανοχαίτου πόθον
εκείνης παϊδάς οϊ καΐ οίον λέκτρων εκείνων έγέν-
νησεν νιων χορόν δεινόν εις τα
μάλιστα και μιαιφόνων, οϊπερ
ένεχείρησαν τώΠήλιον είνοσ ί- επεχείρησαν τω Πήλιον είνο-
Ιδφνλλον επιθειναι Ο ϊ τ η, ϊν' σίφυλλον επιθειναι Οϊτη, ϊν' ου­
ουρανός αύτοϊς άμβατός εϊη ρανός άμβατός εϊη. (Secuntur
<λ 316>. quae in Αρρ, Β descripsi).

Διαγέλα και τόν Αϊαντος Διαγέλα και τον Αϊαντος πι­


πικρον μ η ν ι θ μ ό ν υπέρ ο- κρον μηνιθμόν τε καΐ κηληθμόν
20 πλων 'Αχίλλειων υπέρ οπλών Αχίλλειων >και δν
Ώριων πόνον υφίσταται κατ'
Άσφοδελόν λ ε χ ώ ν α θηρίων τών
και τόν ά ν ε ι- υπ' αντον ανηρημένων.
ρημένον παρά Διός αρχψ αλλά καΐ τόν άνειρημένον Διός
25γον των νεκρών Μίνων αρχηγόν των νεκρών δικαοπόλον

1. σννδνασμόν] σννοναιασμόν | 4 s. έτερήμερον] ήμέραν γαρ παρ'


ήμέραν ζώαιν | 8 s. Ίφιμ.] εκ τον ϊφι καΐ τον μέδω τό βασι­
λεύω \ 14 s. είνοσιφ.] εκ τον ε ν <ο> σ ι ς ή κίνησις ] 15. ofafl]
tigoçYG I 19. μηνιθμόν] ήθμάς <δε> τό σακελ(στριον(ΐ. . σακκελιστή-
ριον) <η> | 23 S. άνειρημένον] άνηγορενμένον

1. σννδιασμόνΥ \ 4. laçunam indicavi | 6. φνσίζοος L 2 sup. lin. :


ψ νσίζωος VGL 1 | μία om G I 9 s. άλωέος G | 25. δικασπόλαν J¿
LONGIBARDOS 139
Μίνω διαγέλα. παιδιών δε
λόγονμωρώνήγοϋ πα^δίων
τρόπων εκδεδεμένων καϊ κατά
πεδίων δίκην ορέων και ή-
5 και μιόνων κροαίνειν είθισμένων τον
Τιτυόν, τον γ αιήϊον νΐόν, Τιτνόν, τον Γαιηίον και Γαιείου
καϊ γύπας ol το τούτον ήπαρ νΐόν, καϊ τους γύπας οι το τού­
κατέδονσι πανήμεροι δ έ ρ τ ε- του ήπαρ κατεδουσι παρήμενοι
ρ ο ν εϊσω δύνοντες, κατάπαιζε δ έ ρ τ ρ ο ν εϊσω δύνοντες. κα­
10 μή κήπων μόνον Τανταλείων, τάπαιζε δε ου κήπων μόνον
αλλά καϊ μηλεών των εν αύτοϊς Τανταλείων, αλλά καϊ μηλεών
καϊ ο χ ν ώ ν καϊ ρ ο ιών καϊ τών εν αύτοϊς καϊ όχνών καϊ
καρύων. ροιών καϊ καρύων.
(Secuntur quae in App.
15 descripsi).

Τους Κλεινιείους καϊ Νικιείονς, ει ενόν, μηδέ vot εντύπωσης


έρωτας · κόπρον γαρ τόν τοιούτον πόθον ευ ρήσεις άπόζοντα · τόν
κατά Κόροιβον και Μελιτίδην γεγενημένον άποβδελνττον, καϊ τον
σωρεϊτιν δαίμονα καϊ κερατίναν περϊ πλείστων τεθειμένον.
(secuntur in GL quae in App. D descripsi).

20 Αναγκαίων τον φίλον μή καταπροδφς χάριν, μή χρυσίων πώτ


ποτέ όμόσης §κητι.
"Επιθί μοι καϊ Σωκράτεις καί Ίσοκράτεις και *Εμπεδοκλεϊς
καϊ φεαγένεις καϊ Διογένεις, καϊ τον βίον αυτών μετέρχου, ot

1. διαγέλα] αιτιατική G | 6. γαιήΐον] της γης ¡ 8 s. δέρτερον] σώμα,


δέρμα | 9. δέρτρον] εντερον L | 12. όχνών] απιδιών J ροιών] §οι-
δίων | 22. επιθι]επέρχου L

5. εΙΒιαμένονΙ^ \ 6. Γαιηίον] γαινίου G | 11. αλλά om. G | μηλιών Υ :


μηλέωνία | 16-19. ex V tantum sumpta ; quae pro his habent GL, in
App. D descripsi | 22. και ante Σωκρ. om. LG | 22 s. Έμπ. καί θεαγ.
θεγένεις LF. : (sic) και εμπ. V | 2 3 . μετέρχον οΙΥ : καϊ όπως τόν βίον
μυτών μελέτην θανάτου <Plaţ. Ρ h aed. 81 A> εποιήσαντο * LÇr
140 N. FESTA

Μου α ε ιο ν τον λογισμόν αυτών τρέχον εποίησαν, απ ο λό


γι σ α ι δε και δ Μου σ ίων Κλεάνθει ε μηχανή σατο τω Κρητι
ή Καρί, καΐ δπως δι9 εριν νέων πορνικών φόνων έφυγε προς τών
δήμων, επαίνων αξίου και τών εν Θμούει και Ξούει ταϊς πόλεσι
5 νεανίσκων τον πόνον Άδεινίου τε και Άγροίτου, ών ο μεν τον
κεκτημένον και ζώντα υπέθαλπε και τών τηδε ύπαπιόντα λιβάσι
δακρύων ετίμησεν, δ δε καΐ ѵ συναποθανεϊν ώριγνατο τε καΐ
¿μείρετο. πρόσθες τούτοις καΐ την Ευμαίου εθελοδουλίαν του σν-
βώτου 'Οδυσσέως.
(secuntur in GL quae in App. Ε descripsi)/

V LG

Πώρον δε και ΎΩχον και Πώρον δε καΐ *Ωχον και


Πτολεμαϊον τών ευεργετικών Πτολεμαϊον τών επί τών μη
τρόπων ύπερθαύμαζε. πόρον κεκτημένων ϊργων ευ­
εργετικών σκοπών ίσο ύπερθαυ-
μάζων. (Secuntur ea quae in
15 App. F descripsi).

Θεού ϊσθι τον δλον κόσμον πηδαλιουχεϊσθαι ενεργεία, και ως

1 s. απολόγισαι] άπόρριψαι G ". απολογίζω το απορρίπτω *


α π ο λ ο γ ώ δε το αποκρίνομαι^ | 3. Καρί] ή ευθεία ó Κάρ \
έφυγε] φεύγω το άποδιδράσκω αίτιατ<ικήν> · φεύγω δε
το κατηγορώ (sic ; legendum κατηγορούμαι) γεν<ικήν> | 7, ώρι­
γνατο] γεν<ική>ν |

Ι.τρέχωνυ \ εποίησαν om. LG ¡ 3. rçL:xa*VG ¡ δι9 εριν νέων


G : δι' εριννέων V : a' ιριννεων L | 3 s. τον δήμον G | 4. αξίου V : '
αξίου G : δ' άξιον L | τών V : rovLG. \ θμούει καί ξούει] -ι supra
-ει script. L 2 Ι πόλεσιν LV ¡ 5. τον ante πόνον om. LG | τ ε καί
"Αγρ. V ; άγροίτου τε και άγρότου LG | 6. τών ] τον G | 7. καί
απ. συν. scripsi : και απίοντι συναποθανεϊν V : σνναπιόντι (i. e· ούν
απιόντι) αποθανειν LG | ώρινατοΐΛ\ 7 s. τε και ίμ. om. V [ 8 s. αυβό-
TovL Ι QuaehicLGądduntquaere ? st libet, m Α ρ ρ , Ε | 16, θεαΰ ô$
ïadi^G
tÔMOIÈARbÔS 141

ουκ αίτιον το θείον κακών, αλλά σννειδός λογισμών κακ ών εκά-


στον γέμον <καϊ>.

V L G
σπίλων. σπίλων ούτι λεκτών.
Πόνων γίνωσκε ά y α θ é5 y
5 πωλεϊν τον οϋρανόν. καϊ <δτι>
ουκ άλλως ή ϊ δ ε ι προσγί-
νεται α γ α θ ο ν πολλώ. αλλά
καί τω εϊδ η υπόμενε iv μόχ­
θων χρηστόν κατορθοϋται έρ­
10 γον · τούτο δε περιέσται σοι,
Εϊδ e ι μη ενήδου γυναι­ ει εϊδει μή ενήδη γυναικείων
κείων καλλωπισμών κατά τον καλλωπισμών κατά τον εν "Ιδη
"Ι ορεοπολοϋντα βονκόλον. ορεοπολοϋντα βουκόλον.εϊδη γαρ
εϊδ η γαρ μικρόν ή δ ε ι, αλλ* μικρόν ήδει, αλλ9 ϋστερον ϊψει
15 ϋστερον ϊψει · και ι τις σον λογισμόν, ϊδη γαρ τις πλεί­
πλείστον τόπον πεδινόν τ ε καϊ στον τόπον πεδινόν τ ε καϊ όρει­
τραχεινον καϊ όρεινόν και αι- νόν καϊ αϊπεινόν καϊ τραχεινον
πεινόν γυναικείων πόθων εκητι γυναικείων πόθων εκητι δεδη-
δεδβωμένον καϊ ωμενον καϊ ήψανισμένον καϊ
20 κατηρ<ε>ι- κατηρειμμενον καϊ κατερ<ρ>ιμ
πωμένον, φπρόσθενκαι ν Ιλ ιον μένον καϊ κατηρ<ε>ιπωμένον,
και Λέσβον και Τέων καϊ Φώ- φ πρόσθεν και "Ιλιον καϊ Λέσ­
καιαν και Νίκαιαν βον καϊ Τέων καϊ Φώκαιαν και
Νίκαιαν καϊ Ηλείων καϊ Ή-*
25 τ ε ίων χώρον καϊ Ίλιέων,
ε Ι δει καϊ η θ ε ίων τον
φρονηματισμόν λέγειν, καϊ Τή-
νον και Ήλιν καϊ Ѳіѵ και rH-
καϊ Χαιρώνειαν καϊ Χερρό- τιν καϊ Χαιρώνειαν και Χερ-
30 νησον καϊ Λήμνον καϊ Τράλλεις ρόνησον καϊ Λήμνον καϊ Τράλ-
καϊ Σάρδεις καϊ Κλέωνας καϊ λεις καϊ Σάρδεις καϊ Κλέωνας
Κεδρίας καϊ Κεδρίας καϊ Πλαταιάς καϊ

1. τα om. LG J 1 s. κακών εκάστου ottl* V | 2. rtăl suppleví | 12¿ κα­


τά τάν] καϊ τον V | 21 (22). φ rectum puto ; conicias tanien ώς 23. τεών
26. φροιματισμόν (sic) G | 26 s. χήνιν καϊ ήνιν G
142 N. FESTA

Νίσιβιν καΐ Ίσσικόν κόλπον


καϊ Κάνωβον και Κάνωπον καί την Κάνωβον και Κάνωπον
και Λιρνησον και Βριλησόν και
Ταρτησόν και Ταρπηγόν και
5 καί Μνκαλησσον καί Κριμησόν καϊ Μνκαλησσον και
Τερμησσόν και Τερμησσόν, Τελμισόν τε και
Σεμιράμεια τείχη και 4ερι- Κηφισον καϊ Σεμιράμεια τείχη
χσύντια. ^αί Ίεριχονντια και Βαβνλω-
νια κατηρειμμένα βάθρων αν-
10 των.

Ουχί τοντο τον μεν στενωπόν φόνων, τον δ9 αγοραϊον τόπον ήχων
καί στεναγμών επλήρωσε ; τοντο και Πλεισθενίδας και Άτρείδας
στρατόν ϊπεισεν έξοπλίζειν νπερόριον, και ακ ρ ώ ρ ειαν και
πρνμνώρειαν και νπερωρείαν ερενναν, και νπορείονς διαί-
15 τας καί κατασκηνώσεις και ανλισμούς ποιεΐσθαι, καί αϊπη τα
ορών διέρχεσθαι και Κνρνεια και 4κάρια πλέειν πελάγη, καί
Μενίπτειον και Βοσπόριον περισκοπεϊν βνθόν, καί Παρθένιον καί
9
Ιόνιον διατρέχειν Ισθμόν, και Σαρδονικών και Σαρωνικών κόλπων
επιβάλλεσθαι, και πορθμών κατατολμαν Φωκαικών, καϊ
20χοιράδας λισσάς τε και λείας νποδεδνκέναι, και χηραμώ ν
και ε ι λ ν ώ ν καί ίλεών, και σ ι ρ ώ ν, ίνα καϊ α ηρών πλήθη
ναίει · προς τούτοις καϊ χιδρών καϊ σπηλνγγών καϊ σηράγκων καί

19. επιβάλλεσθαι] καταστοχάζεσθαι | πορθμών] ή μεταξύ δύο


θαλασσών γή (se. errore hue translata quae ad ΐσθμόν,18, pertinent) |
20. χηραμών] φωλεών L |

7. post κηφισον add. καί κρίμησον καϊ ληφισάς καί κηφισόδο)ροι>


LG ; scholiórum hic reliquias, ni failor, habènius, ut infra (1. 10) post
αυτών, add. και γεισίων καί γητειών τών κρομμύων εϊδη (-ει G)... (la­
cuna 5-6 litt. L) τών αυτών. | 11. ουχί V : ον LG | r¿v om. LG (safte
fanım ó στ., sed cf.Lucianum, Nigr. 22) | —. αγοραΐονΥΟ : âγoρăςL· \
12. επλήρωσεν ; ού τοντο τους Πλισθενίδας L | 13 s. ακρωρείας καϊ
ύπερωρείας και πρνμνωρείας LG | 14. και νπορ. ] νπορείονς τε LG |
15. καϊ κατασκηνώσεις om. V | 16. πλέεινΥ : περιπλεϊνΙ^Ο | 17. με-
νίπτιον Υ: μενίππείονΟ \ βοοσπόριον LG 2 : βοσπόρειον G 1 |
18. Ίόνιον ] ήόνιον L ΐθμον Υ j 20. χοιρ. λ. τε] χοιράδας καί χει-
ράδας και λισσάς LG 21. Ιλεών καί είλνών L | 21 s· καί σιρών —
σηράγκων om. V
LONGIBARDOS 143

(ρωλεών κατεπίτίθεσθαι, κάί δειράδας και πρηώνας και


πρώονας άκρους < Μ 2 8 2 > καί πρόποδας και κλιτϋ ς καΐ π ί­
α εα ποιήεντα <γ 9 > καί δρία βησσήεντα <Hes.OD 5 3 0 > <5ί<χ-
βαίνειν διερευνώντας εϊ που την Λήδας εϋρωσι. τούτω άλούς
5 'Αγαμέμνων τόν μεν γηραιόν Χρνσην τών ήλπισμένων σκοπών
εξίει κενόν, Αχιλλέα δ* έδηξε δια λόγων σκωπτικών και τόν
μαντιπόλον Κάλχαντα κακίσαι διέγνω.
Τι δει τα πολλά λέγειν ; τούτο το κάλλος και τόν Πηλέως θυμόν
τόν δεινόν στρατηγόν κατ9 'Αγαμέμνονος άναλαβεϊν πεποίηκε.
10 τφ αύτω και 6 Άτρείδης επη λ ίψη επι το αμννασθαι τούτον
και λαβείν την Βρισηίδα, τούτω ή Έλλήνιος στρατιά εξηλίφη.
ως ούδεν λίχνων οφθαλμών χερειότερον. και τούτω Αίας ο Λοκρός
απώλετο τω λέκτρων Κασάνδρας ύπερ^α^να^ φυγούσης επι τόν
της ¿τρατίας καί Ά γ ε λ ε ί α ς και Ιππίας καΐ 91 λ ι ε ί α ς
15και Ειληνίας νεών ·

1. δειράδας] ή εξοχ<ή>9 από rov δειράό τράχηλος \ πρηώ


νας ] πρίονα δε το τεκτονικόν εργ<αλεϊ>ον <ι> | 2. κλιτνς] εκ
τον κλίνω' ή εις το κάτω νενσις τον δρονς | πίσεα] οί δίνγροι τό­
ποι, παρά το πίσω το ποτίσαι | 3. βησσήεντα] βασ... τα cetera in
chartae laciniis perierunt. | 4. Λήδας] ή της eΕλένης μήτηρ | 14. * -
γελ.] ή αγονσατάς λείας

І . δειράδας και om. LG ¡ πρώόνας Scripsi : πρόωνας V : προω-


νας L G j 2. post ακρονς add. καί προπροώνας (sc. προπρώονας) LG |
2 s. πίσε (sic) V πίσσεα G | 4. διερεννώντες V | εϋρωσι V : ενρή-
σονσι ' τοϋτο πάντα σνγκροτησμών και πόνων<και πίνων G > τών
εκ πολέμου τόπον Τρωικόν έπλήρωσεν L G Ι 4 s., τούτω—χρύσην]
άγαμέμνων τούτω αλούς τον γηραιόν άλκαΐον (nonnulla excidisse sus-
picor)LG I 6. post κενόν add. μετ3 απειλών L, ubi ea secuntur quae in
App. G descripsi, omissis 9Αχιλλέα — διέγνω | εδιξε V | σκωπικών.
V I 8 s. θνμόν—στρατηγόν] τον δεινόν στρατηγόν θνμόν LG I 9.post πε-
ηοΙηκεν(&ίο)2ίάά. ήθλίψις γαρ τον αυτόν επι θνμόν επηλείφει LG |
10. o o m . L G | 11. βρισηίδα και βρισήδα L : βρησήδα ή βρησηίδαΟ\
post τούτω add. και ή τών κακών Ίλιάς τοϊς Ίλιενσιν επήει ή μάλ­
λον είπειν τφ Ίλίω · τούτω L G | post στρατιά add. πάντηΙ^Ο | 12· ως
—τούτω] pro his habent LG quae in App. Η descripsi | 13. κασάν-
^ a ç L G : -δρης V | φνγούσης V : καταφνγήν ποιησάσης L G I 13 s. επί
τόν στρατείας, om. της G | 14. άγελειάδος LG | ΙππείαςΟ ] 15. ante
νεών add. καί ήλείας 'Αθηνάς LG
144 N . FESTA

Ου τούτω μνηστήρες μυχόν "Αιδου επεϊδον ανήλιον ; ου τούτω


"Ιάσων τω Μήδειας άμελήσαι f¡ πρώην συνώκησεν,
αλλην δε αύτφ συνοικίσαι επί λύμη αύτοϋ τ ε και ο ικείων ;

L G
5 Ου Δαναών τούτω εϋρης ην- Ου Δαναον τούτω εύρήσεις ήν-
δραποδιαμένον και αφηρημένον δραποδισμένον και αφηρημένον
σκηπτρον βασιλικόν ; και τούτο σκηπτρον βασιλικόν ; ου τούτω
και Κίνιν και Δ ι ν iv και Βά- και Κεΐνιν και Δ lv iv καί "Ay iv
λιν και "Α γ iv και Φρύνιν και Φρύνιν και Βάλιν και Δάψ­
10 και Δάψνιν και Λάμιν και νιν και Δάτιν και Φούλκαριν
Δάμιν καί Λύαιν και Σπέρχιν και Δάμιν καί Λύαιν καϊ Σπέρ­
τους εν Άφύτη ιλωτίδος Φεπι- χιν τους εν 'Αφύτη Φιλωτίδος
θυμήααντας και των πόθων μό- εωιδυμήσαντας καϊ των πόθων
ρον αΐνόν άντιλαμβάνοντας απώ- μόρον αινόν μεταλαμβάνοντας ;
15 λεσεν ;
Ου Γαιτούλους, ου Μασσα- Ου Βαιτούλας, ον Γαιτού-
γέτας τοϋτο άπώλεαεν ; λας9 ου Μ.ασσαγέτας ου Γέ­
τας, ου Σεγέτας τοϋτο ά-
πώλεσεν ; ον τούτω "Ιλον
20 τον ονομαατον στρατηγόν ήλων
έργον γεγενημένον <καί> κατά
πλευρών καί ώμων ήλωμένον
Ου Μόμμιον, ου Μώ- άκούομεν ; ου Μόμιον καί Μώ-
κιον, ου Κροϊαμον, ουχ Ύροιά- κιον, ου Κροϊσον καί Κροϊαμον
25 0Ψ> τοϋτο παρέπεμψε τφ θανεϊν ;

2. Μήδειας] Μί δ ε ι α πόλις t' καί δ<ί>φ<θογγον> * Μ η δΙα


δε ή ΪΙερσις η καί ι · Μήδεια γυνή <η κα*> δ<ί>φ<θογγον>\
8. Αίνιν] <δίνη δε> ή ανατροφή | 9. Άγιν] αγη δε ή εκπληξις\
9. Φρύνιν] Φρννην(ίοτ\,. Φ ρ ύ ν η δε) κνριον <θηλνκόν> |10 Αάφνιν]
Δάφνη δε <θηλνκόν>

1· μνηστήρες—^τούτω om» L | αόη G | ή 2* GL | 3. ćvVul-


κίσαι αύτώ LG | επί λνμ^ LG : έπιλύμητρον V Ι αντοϋ τε
GL : τ ε om. V | post οικείων add. ταύτης (ταύτα L) τ ε κάκεϊνος
καί τέκνων διήμαρτε καί το θανεϊν επεϊδεν ; L G | 13 s» ràv πόθων
(corr. ex πόθον) μόρων aîvàv V ] 21. έργων LG 1
LONGIBARtoOS 145
ούχ Ύροιάδην, ούκ 9Αλκμαίωνα,
ού Κόροιτον, ού Κόροιβον, ού ού Κόροιτον, ού Κόροιβον, ού
Αρωπίδην, ού Πολύιδον, ούχ Αρωπίδην, ού Πολύιδον, ού Πο-
Ύπερίδην, ού Σώκον, ού Με- λυϊδή ; ούχ Ύπερείδην, ού Σώ­
δναίχμψ, ού Πυραίχμψ, ούκ κον, ού Σώκλαρον, ού Μεναίχ-
Άλκμαίωνα, ού Τάλλων, ού μην, ού Πυραίχμην, ού Τάλων,
Τέλλον, ού Τάχων, ού Κλέοβιν, ού Τέλλον, ού Φέρων, ού Τει­
ού Βίτωνα, ού Βίκωνα, ού χών, ού Κλέοβιν, ούκ "Ισιν, ού
Τ
Γοργωπαν, ού Φιλώταν, ούΠαρ- Βίτωνα, ού Μίκωνα, ούκ Ωρον$
10 μενίωνα, ού Νάβιν,ού Κατιλίναν, ούκ *Ωχον, ού Γοργωπαν, ού
ού Φωκίωνα^ ού Κάτωνα, ούκ Φιλώταν, ού Παρμενίων', ού
Έπειον καΐ Καίαωνα και Κι­ Νάξιν, ού Κατιλλίναν, ού Φώ-
κέρωνα και Γνατωνείδην και κον, ού Φωκίωνα, ού Κάτωνα,
9
Ζοροβάβελ καΐ Ζωροάστρην καΐ ούκ Επειόν Κέσωνά τε καί
15 τους της ιέρειας υίεϊς, ούκ άλ­ Αϊσονα καΐ Κικέρωνα, ού Ζορο­
λους πολλούς, ών ποίος λόγος βάβελ καί Γνατωνίδην και Ζωτ
έφίκηται ; ροάστρην τους της ιέρειας υίεις,
ών ποιος λόγος εψίκοιτο, ή
ποίος Ιστορικός διαλάβγι τα
20 ονόματα αυτών ; ¥

Πλήρεις γαρ τούτων συγγραφαί, πλήρης κόλπος θαλάσσιος, πλή­


ρης γη.

Ού Πείσων, ού Πισσαίος, ού Ού Πείσων, ου Πείθων, ού


Πείθων, ού Μίλων, ού4 Χίλων, Πεισίας, ού Πεισιάναξ, ού Πι-
25 ού Λιπόδωρος δ Μινώταυρου σαϊος, ού Μίλων δ Μηλιεύς, ού
και Κρήτωνδ Κρη στ ων εύ ς Χίλων, ού Μητρόδωρος, ού Πο­
λύδωρος, ού Λειπόδωρους, ού
Μιτρόδωρος δ Μινώταυρου καί
Κρίτων δ Κρηστωνεύς

25. Μινώταυρου] ex του Μ lv ω ς Μίνωος | 26. Κρηστωνεύς] Κ ρ ψ


ϋτών πόλις Θράκης

7. κλεοβιν coir. eX xXeoißivV | ΙΟ* γοραγώπαϊ sic LG | 11. џ*


vlœvLG I 21. γαρ oiïb V | συγγραφαί] at ) / ρ α ^ LG | Θαλάττιος
LG J 22. ή γή LG | 24. χίλλων ante correctionem V | 26. ού ΜητρΑ
ό μητρ. L | 26 s. ού πολ. - μπρόδωρος om4 G
ΒΥΖΔΚΤΙΟΝ. VI. — 10.
146 N. FÈSTA

και Τίρεως δ Τειρεσίον καΐ Τήρης δ Τηριδάτον καΐ Μέμμιος ο


Μαιμαλίδον καί Πλειστώναξ δ Φανοτέως καΐ Άμεινίας
δ Αμίναϊος και Πρόδικος δ Πρωταγόρον και Άρχένεως δ Άρχω-
νίδον και Μάναιθος δ Κυν a ¿ θ ο υ και Παταικίων δ τον Φαλαι-
5 κίωνος, καθ' ¿αυτών τον Προνσαεων και Ενβοέων και Βοττιαίων
καί Ναβαταίων κεκινήκααι μαχησμόν δια ζήλον γνναΐκείων πό­
θων ;

LG

*'1τω δ9 δ λόγος και επί τάς 'Ίνα δε δ λόγος επι κωμοπόλεις


κωμοπόλεις και νήσονς καϊ νήσονς αϊσπερ το άπολωλέ-
10 ναι και άπολωλεκέναι προσεγέ-
αϊ προς λίχνων και νετο προς λίχνων καί πορνικών
πορνικών οφθαλμών ώλοντο. επι- οφθαλμών ïfl, επιθί μοι τφ
θί μοι τω λόγω την <Νί>σ~ λόγω Τήνον και Νίνον καί Νί-
σαιαν. σαιαν και Κλέωνας και Κλαζο-
15 **αί Κολώνειαν καί Άνέ- μενάς καί Κολώνειαν και Άνε­
ρε^αν και Άνεμώρειαν καί ήν μώρειαν και Άνέρειαν και ήν
"Ιττωκρίς ω κ ι σ ε πόλιν, εϊτε Νίτωκρις καί Λίτωκρις φκησε
Ψωφίς εστίν αντη, εϊτε Ήφθίς. πόλιν9 εϊτε Ψωφίς εστίν αϋτη,
εϊτε Δόσις, εϊτε Ήφθίς, καϊ
20 οίον πόνον κατοίκων γένη διέ-
φερον ϊρον αρχηγών πορνικών
τ ε καί μοιχικών. πρόσθες ταϊς
ϊιρόσθες ταύταις και Άμν- είρημέναις κώμαις καϊ Άμν-
κλαίον Κανώβον τέμενος καί κλαίον Κανώβον καί Κανώπον

2. Πλειστώναξ] Δημώνας καί χβιρώναξ<ω> γ 4. Kvvaiôov]


εκ τον κ ύ ν α ς αϊ θ s iv \ 17. ώκισε] έκτισε

1. τηρηδάτου LG | μέμιος LG | 2. πλειστώναξ καϊ πλειστοά-


vaŞLG | 3. δ αμ. και άμειψίας δ μινναΐοςί^ϋ | 4. μανέθοςΐ* : μά*
νεως G | 5, τον Υ : των LG | βοττιαίωνΥ : εκβοτιαίων LG | 9. νή­
σεις LG | τό] τω L | 12. δλοντο V | 13. in chartae foramine excide-
runt quae ex L supplevi | 16. άνεμόρξίανΥ j 20. κατοίκων L : κατ'
ΟΪκωνΟ Ι 21. αρχηγών L : αρχηγώνηςΟ | 23. κώμαις < . G
İONGIBARDOS 147
"Ηρας Άργείας καϊ λευκωλένου τέμενος και "Ηρας Άργείας καΐ
Ήραϊον καϊ 'Αθήνας Γλαυ- λευκωλένου Ήραϊον και 'Αθή­
κ ώπ ιδ ο ς και πολιάδος νας Γλανκώπιδος και Πολιάδος
και Άγελίης και Όβριμοπάτρης
5 - νεών καϊ Ηφαίστου <τον> και Άγελείας νέων καϊ "Ηφαί­
κυλλοποποδίονος και στου του κυλλοποδίωνος και τώ
τώ πόδε άσκωλιάζο ν-τ ο ς πόδε άσκωλιάζοντος και αμφι-
καϊ ύποχώλου καϊ Λημνίου. γυήεντός και νποχώλου και
Λημνίου ιερόν, ου χ δ ση­
10 ούχ δ σηκός εϊδει παρθένων κός εϊδει παρθένων ήλω του
ήλω του Κ απ ι τ ω λ ίου Δ ιός Καπιτωλίου Διός και Κ η ν α ί­
καϊ Κ η ν α ι ο υ και Κτησιου ο υ και Κτησιου και Στρα­
καϊ Στρατιού καϊ Νεμειαίου τιού και Νομίου και Νεμειαίου
καϊ Ά σ τ ε ρ ο π η τ ου και και 4δαίου και Πισσαιου και
15 Όσσαίου και Πισσαιου καϊ Φίλιου καΐ Ξενίου καί Έται-
Φίλιου και Ξενίου καϊ Έται- ρείου καί Φυξίου καϊ Όμογνίου
ρείου και Φυξίου καϊ Πίκου καϊ καί Αποτρόπαιου και Βηλαίου
9
Εφεστίου και Όμογνίου καϊ και Έρκείου και Αίσιου καϊ
Βηλαίου καϊ Έρκείου καϊ 'Αγίου Αιγίου και Αιγιδούχου και Πο­
20 και Καταιβάτου καϊ Πολιέως ; λιέως και Κεραυνίου καϊ Τερ-
πικεραύνου καϊ Κλεπτοφόρου
καϊ Σκηπτούχου καϊ Γίγαντα-
λέτειρος καϊ Τιτανοκράτορος καί
εϊ τι αλλο δ εμβεβροντημένος
25 των ποιητών χορός είθισμένος
καλεϊν αυτόν ;
Ού τούτω ή Κως άποικος γέγονε Τυριών καϊ Τ ην ίων καϊ

2 s. Γλαυκ.] έκ του γ λ α ν κ ό ν καϊ του ω ψ ώ π ό ς ó οφθαλμός \


5. κυλλ.] κ υ λ λ ό ντο βεβλαμμένον | 6. άσκωλ.] από του θ είναι ασ­
κούς εν 'Αθήναις ανέμον πεπλησμένους καί πηδαν επάνω αυτών
καϊ [πίπτειν καϊ λέγειν]λ ι ά ζ ι ν ήτοι πίπτειν | 11. καπιτ.] Κα*
πητώλ<ιον> ή ακρόπολις της 'Ρώμης ι (immo η) \ 12. κη*
ναίου] ακροτήριονία : Κ iv ¿α δε <ι>Υ | 14* αατερΑ άστε ρ ο*
π <ή> ή αστραπή

1. λευκωλένου L | 2. ηραίου V : Ιερόν G J 4. άγελίης L .* áye*


λειάδος G | καϊ οβρ,να. G | 7 s. αμφιγυήεντος G : αμφιγενήεντος L |
' 8. ύποχώλου] ύποσχώλον G | 10. παρθένων L Ι 11. ήλω του] ήλωτου
V | 16. όμογμίου LG | 26 . τηνίων] τηνίμων L | καϊ ΑημνΙων add. LG
І48 N. FESTA

Αΐνιάνων καΐ Αϊνειάδων ; ουχ δΑΙγείραζ των τειχισμών ποιήσας


τον ανλισμόν πλησίον τούτω "Αιδην επειδε Κλν τ on ώ λ ο ν ,
είτε Χίλων οϋτος i¡v, είτε Κίμων, εΐτεΑίζιός δ Φορωνέως, εϊτεΣμέρ
δις και Φεντις oi Κοίντου και Άλθαίας νΐωνοί ;
5 Τι αν σοι καταλέγοιμι την Τορώναίων κατάλνσιν και Αίγε-
σταίων καΐ Βερροιαίων, *Αμορραίων, Χοραίων, Χετταίων, Φνλι-
στιαίων, 4τωναίων, Βαρκαίων, Κυρηναίων, Καμαριναίων9
Καταναίων, Μινναίων, Μεθωναίων, Γεστραίων, Λαρισσαίων, Κιρ-
ραίων, Βοττιαίων, Έκβοτιαίων, Κερκυραίων, Συηναίων, Δωδω-
ΙΟναίων, Κρισσαίων, Πισσαίων, Νισσαίων, Μυκηναίων, Μιτνλη-
ναίων, Μηθνμναίων, Κορωναίων, Παρθιαίων, Φεραίων, Φηραίων,
Φηρωναίων, 4εβουσαίων, Χαναναίων, Αιπαραίων, Σκιωναίων,
Γεργεσαίων,Μυκαλαίων, Νασαμωναίων,Μανιχαίων, Πυρρηναίων,
Πελλαίων, Μαδιηναίων, Ταναγραίων, Χαλδαίων, Σαδδουκαίων,
15 'Ιουδαίων, Αθηναίων, Θηβαίων, Ναβαταίων, Σικυωναίων, Σα-
βαίων, Ταριχαίων, Χουσαίων, και 9Ασΐηναίων και Ίστιαίων,
Κρηστωνέων, Κρηταιέων, Ίλιέων, Εύβοέων, Άμφισέων, Έρε-
τριέων, Τυανέων, 'Ιππέων, Χερωνέων, Παλληνέων, Φωκέων,
Φωκαέων, Χαλκιδέων, Κιττιέων, ΑΙγέων, ΑΙολέων, Οίχαλιέων,
20 Κασανδρέων, Μαντινέων, Μυλασσέων, Πατρέων, Βερονικέων,Κα-
μιρέων, Λιγνστιέων, Νικομηδέων, Άντιοχέων, *Αλεξανδρέων9
Σολέων, Βονλινέων, Σισωνέων, Μαλειέων, Άστυπαλαιέων, Πλα-
ταιέων, Σκυτέων, Χαλκέων, Πραταιέων, Μεγαρέων, Σινωπέων,
Θεσσαλονικέων, Άμασσέων, Θεσπρωτέων, Σαλμωνέων, Γαβορέων,
25 Φυγελλέων, Δαλματέων, 9Αλπεων όρων, Παταρέων$ Αίμητανέων,

2» κλνχοπΑ τον έχοντα λυτούς & ѵ ήτοι đvvto*


μ ο υ ζ | 5* ante xl αν σοι in marginerubro colore αρχή των δια Χοϋ
αι ονομάτων των δια της αι' δ<ι>φ<θογγ>ον γρ<αφομέν>ων^

1. aivεıάδωvL·G : αΙνεΐάνδων\ | αίγίραςί, \ 2. TÖVTCOGL : τούτων V


ênrjôeV :] επεϊδε ndiŁG | 3· ήν om. V. | φορονέως^ | 3 s. μέρδις V |
4. Φεϋτις] ψθεϋις LG | οί—υΐωνοί καϊ μνενις, εϊτε Τένεως ó Κοίντου
καϊ Αλθαέας υΙός ; ονχ ήλον(1· εϊλον) τούτω τον κωπωνίου καϊ χάρη­
τος κολοσσόν τε καϊ κολωνόν τον όνομαστόν* Ρωμαίοι ; (<ιίοις L et
G nig.) LG j 5. κατάχναινΟχ^ | 5 s. αιγεσταίων LG : αϊγεοααίων V |
6-10. Άμορραίων — Δωδωναίων] quae pro his in LG leguntur Ap­
pendix I ostendit | 10. Μυκηναίων om. LG | 11. Μηθνμναίων V : om.
LG j 11. Παρθιαίων — ρ* 149 5, πλείω τόπον] vide App. .
LONGIBARDOS 149

Έρμιονέων, Άπαμέων, Άρειμανέων, Δωριέων, Θεσπιέων, Και-


σαρέων, Μηλιέων, Μηκιστιέων, Πριηνέων, ΠιοΌιδεών, Σελγέων,
Ταρσέων, Τελμίσσέων, Μυρέων, Κολάσεων, Όθροέων, Ύριέων,
Σαμοσσατέων και τών λοιπών ;
5 Και δλως πλείω τόπον κάλλει γυναικών ϊδη τις δεδηωμένον ή
τυράννοις. Ποίων γαρ χάριν λόγων Κλήτος λαών σννηλικώς
Κλοίλιος και Κλοιλία Χαιρώνεια καί Μιδεία πόλει επήει και
προς τείχει αυτών εστρατοπεδευσε και επιτείχιος γεγονε καΐ
χαρακο μαχεϊ α έπήξατο και θωρακείων ήψατο χρίων τους
10 δχυρωτάτους προμαχώνας φοινικείων καΐ κυανείων φαρμάκων,
lv* Ήσιόνη καί Ήλιδιόνη δοιεν αυτώ τάς κατοικίδιους εταίρας ;
Δια τι Βησσος επεστράτευσε Νισίβα και Κανάβει καΐ Όσ-
αορώνι και Κιθαιρώνι και Άφυτη, ής πεδίον λιπαίνει Νείλος
πελαγίζων ώρια ; ουκ εϊδει παρθένων τών έν αύτοϊς ύπηργμένων ;
15 Οϊδ9 ѵ ώςερεϊτις τών νωθρών εκείνο δη το Όμήρειον<θ 492 s . >
« 'αλλ' αγε δη μετάβηθι και άλλον κόσμον αεισον », ούχ Ιππου
κό σ μον δ ο ρ α τ ε ίου ή δουρείου, αλλά δόξας παλαιών
σοφών περί κόσμων ή κόσμου και ουρανού και ουρανών, εϊτε με-
σόκοιλος, εϊτε κώνο είδης, εϊτε φοειδής, εϊτε στροβιλοειδής, εϊτε
20 σφαιροειδής, και περί ειδών και κόσμων καί κενών και ατόμων.
καί τους 9Αρισταγορείους καί Χρυσιππείους και Πυθαγορείους
και9Απολλοδωρείους και Πλατωνείους διέξιθι περί τούτων λόγους
καί δπως οι μεν δοτείρα και κυβερνήτιδι και σωτείρα Πρόνοια
τον κόσμον τούτον επιτρέπουσι διακυβερναν, ol δε

8. χαρακομαχεΐα] τειχομαχεϊα | 10 s. *Ηλιδ.] mg. εκ τον ηλίου. |


14. ώρια] κατά καιρόν | 17. δορατείου κτέ.] mg. inf. δ ó ρυ ξύλον, ο-
θεν δούρειος καί δ ο ρ άτ ε ι ο ς Ιππος 6 ξύλινος

5. γυναικείω L G | 6. τνράννοις] εχθρών πονηρών τφ (το L) τνραν-


νεΐν επιτεθεί μεν ων LG | 6. τών λαών L | κλοίδιος και κοίλιος L G |
14. Μιδεία(οΐτ. sch. ad p. 74, 2) : μηδεία^Ι, \ και προς V : προς L G |
8-12. επιτείχιος — κανάβει] cfr.App. L | 12 s. και Όσσορώνι om. L :
όσσώνι G | 13· αφύγη L : αφίτη G | 14. ο πελαγίζων LG | ώρια (sic)
V : τφ νειν ορια(ωρια L ) αίγύπτου L G | 15-17. οϊδ'—Ιππου κόσμον]ν.
App. Μ | 16. αλλά y ε δήΎ | 18. καί <TOÇ>C5Î>LG | και ουρανών καί ουρα­
νού L G | 19. εϊ. ώ. et στ. om. G. στροβηλοειδής V | 20. ειδών αυτών
L G | 21. post Χρνσιππείονς add. και 'Επικούρειους LG | 22. απολ-
¿οόαοείονς V | περί LG : καϊτούς\ | 23. αωτήριζρίό)V
150 N . FESTA

LG
μέχρι των του αΙθέρος τόπων τών άνω τόπων του αιθέρος
τ ai τ ην ίστώσι, διοικεϊν δια σκότον και πλάνον
Ικανών λογισμών αυτών, άχρι
τών κάτω δε επόπτην είναι
5 καΐ δπως ήκιστα ούδε θεωρεϊν, και δπως
οί μεν σμικρολόγως και φειδώ- οι μεν σμικρολόγως και φειδώ-
λώς τούτο εΐπον, oi δ9 ουδόλως λώς τούτο εΐπον, oi ó' ουδό­
εφοραν τον καθ' ημάς κόαμον. λως εφοραν τόν καθ* ήμας κό-
σμον · οι δ* άτομα και αμε-
10 ρή σώματα καΐ όγκους και πό­
ρους τών ορατών τήν φύσιν
συνέχειν εφαντάσθησαν · όντως
ιστών άραχνίων ουδέν διαφέ­
ροντα μίτον οι ταύτα γράφοντες
15 ύφαίνουσιν * ου γαρ $δεισαν
ως έματαιώθησαν τοις λογι-
οϋτως εσκοτίσθη ή ασύνετος άμοις αυτών καΐ εσκοτίσθη
αυτών καρδία, ή ασύνετος αυτών καρδία
< R o m . 1, 2 2 > ' οί φάσκοντες
20 είναι σοφοί εμωράνθησαν · το
εσκοτίσθαι γαρ αύτοις ουκ αλλφ
τω έπεσκοτήσθαι τοις επήει ή τω επεσκοτήσθαι τών
εξω λήροις τόν της ψυχής οφ- έξωθεν λήρων τόν νοητόν τής
θαλμόν. δια τούτο και θεούς τα ψυχής όφθαλμόν. δια τούτο καΐ
25 πάθη ωνομάκασιν, τόν θυμόν, τά πάθη θεούς ωνομάκασι, τόν
τον πόθον, τόν κατά πόλεμον θυμόν φημι και τόν πόθον και
πόνον · οι δε κρήναις και πη- τόν κατά μόθον πόνον · οι δε
γαίς την τιμήν κρήναις καί πηγάίς και ποτα-
προ ση- μίοις ρείθροις τήν τιμήν προσή-

2. ταύτην] τήν πρόνοιαν

6 S. φειδωλόςΎ Ι 7. εΐπον COÏT. eX ειπών V j 11.τώΐ> όρωτών G : lacu


na 13-14 litt, in L | 13. άραχνίων G ." αραχνών L J ουδέν Q : ου L.\-
14. μίτον G I 15. ήδησανΣ | 20. το L ; τω G | 21. αλλω G : άλλοί, \
22. ή G : eżL | 23. αξω com ex έξω V | νοητόν G : λόγον x by L
LONGIBARDOS 151

ψαν · Άλλοι νύμφη ορειάδι και ѵ · έτεροι δε ννμφγι ορειάδι


δρειφοίτι καΐ ορειγενεΐ και ορει- και ορειφοϊτι και ώρειγενεϊ (sic)
και ώριγενεϊ και νηρηίδι καΐ
πόλω νηίδι καί κροκοδείλοις οριτρόφω και όρειπόλω νηίδι
το σέβας άν<α>τέθεικαν · άλλοι
δε το κακών χείρον, λίμναις καΐ
και νήναις και πρηστεί aîvfj. κροκοδείλοις ναίναις και πρψ
ευρύς γαρ ει άκρί/?ώς επίης τον στει alvfj το αντό δεδώκασιν ·
φάγρον ζώον νγροπόρον παρά ενρης γαρ ει ακριβώς επίης
10 Τηνίοις τετιμημένον, ορφών δε φάγρον ζώον νγροπόρον παρά
παρ9 ΑΙνίοις, ενίοις δε και Τηνίοις τετιμημένον, ορφόν δε
μαινίς θεός νενόμισται, Άλλοις παρ' ΑΙνίοις, ενίοις δε θεός καΐ
δ* ώμος, έτερο ις δ' α γ λ Ι ς σκσ- μαινις νενόμισται και οσμνλος,
ρόδων τε και κρομνων ν μ ή ν ' Άλλοις a' ώμος σκορόδων τ ε καΐ
15 ο δ έ τ ι ς κρομμύων νμήν και δρόβων και
και κλωνί δένδρων δεδονλωτο καΐ βρώμων αθήρ · Άλλος δέ τις
χρνσείων των κλάδων ε ξ ή π τ ε και κλωνί δένδρων δεδονλωτο
πλοχμών πλείστον χρήμα* καΐ χρνσείων τών κλάδων εξ-
ήπτε πλοχμών πλείστον τι
20 χρήμα και μεληδωνόν εαυτόν
αφήκεν επιμεμελημένον τών κόσ­
μων .εστί δ'δς και ποταμών εθεο-
ποίει Νεϊλον κορνφαιον, κου
καθ9 υγρών εκαλλιέρει άμνειόν
25 ετείωσον ?<αί ετησίως, το χρν-

12. ΑΙνίοις] τοις εν τφΑϊνω \ 14. αγλις] ή κεφαλή | 15. νμήν]


παρά το ποιείν τας. . ł; (fort. βλεφαρίδας ?\ et in mg. ν (εινάς). sc. ύε-
τίας, δακρνρρούσας ? | 16. ό δέ τις] ήγουν δ Ξέρξης | 18. εξήπτε]
εκρέμα

2. ¿ρειφοίτιΥ (όρειφοίττ] ? an όρειφοίτιδι ?) \ 4. νηίδι καί κροκό-


δνλοις V | νηίδι omnes | 7. πρήστι VG | 10. ένίοις V | 15. ό ρ'ο-
βων LG | 16. βρωμών ? nam βρώμη apud recentiores est « ave­
na» ; idem βρόμος apud antiquiores | 17. δεδούλοτο L | 18. εξηπται
L J 19. πλοχμών G : πλογ.χμών (ubi πλογμών et πλοχμών confusa
sunt)VL I 20. immo μελεδωνόν, nisi forte poetica vox μ ε λ ι ώ ν hosce
recte scribendi magistros permovit | 25. ετείωσον (ut πλογχμών) con-
fjatuni arbiţror ex dμabus varijş lectioniJ)us : ετείως et ξτειον
152 N. FBSTA

οίον άνέδην χέων κατά κερών.


αλλω Ήφαιστίων μειράκιον αλλω Ήφαιστίων μειράκιον ώ­
ώραιοκόμον θεός ενομίζετο ραιοκόμον θεός νομίζεται · ετέ­
ρω Ηφαιστείων κατασκευή ο­
5 καί τω μεν πήληξ, τω δε πλών · καί τω μεν πήληξ, τω
λόφος ή καΐ ακαταιτνξ κέ- δε λόφος, ή καταϊτνξ κέ-
κληται,ρύεται δε και κάρη θαλε­ κληται, ρνεται δε κάρη θαλε­
ρών αίζηών » ( . 258 s.), ρών αίζηών, ίνα τι καθομηρίσω ·
ίνα καθομηρίσω τι,αλλω πιλίον αλλω πιλίον άσκητόν, ετέρω
10 άσκητόν, ετέρω γερρον οίσύ­ γέρρον οίσύινον, αλλω σνρο-
ινον, αλλω άκινάκις και ακαινα, μάστης και άκινάκις και ακαινα
ετέρω θώραξ τερμιόεις και ετέρω θώραξ τερμιόεις και αλν-
άλνσειδωτός και ποδήρης. σειδωτός και ποδήρης · και τον
μεν ξύλον ξηρόν ϊδης τεχνιτών
15 είργασμένον χειρί σοφών τα
περί τήν τεκτονικήν ώς θεόν
δι9 αίνων πεποιημένον * τον
δε λίθον τορεία και γλνφη ειρ­
γασμένον καΐ γλνφεΐ και ίγ-
20 κοπει εξεσμένον τεχνηέντως, δ-
πως το αφθόνως ζην τω <τε>-
τεχνιτενμένως ασκησαι καϊ ξέ-
σαι και τεκτήνασθαι έπίγι · αλλ9
ονδ' εικόνι παρά τών χαλ-
25 κονργών εξεργασθείση το προσ-
κννεϊν άπονέμειν προηγμένον.

Kal ταντα μεν τών 'Ελλήνων οι δοκιμώτατοι και σοφότατοι,


μάλλον δε άπαιδεντότατοι · # δε έθνη τ άλλα δοξάζονσι πώς αν

6. καταϊτνξ] παρά το κατατετύχθαι ηγ<ονν> κατεσκενάσθαι (κα-


τασκενάσθαι V / | 9. πίλιον(sic|] Πήλιον <δε δρος η> (cfr. 17. 7 |
10. άσκητόν] β^κεναστόν. | 10 s. οίσύινον] από Ύον οϊω το\ομΙζω

1. κατακερών L | 2. νφαιστίων G | 6.17] ^LG | 6 s. κέκλυται G |


10. οίσύινον VG : οίσκιν (sic) L | ΙΙΑκινάκις] immo ακινάκης \ 15. σο­
φών τα scripsi : σοφώντα\& | 17. δι'αϊων ποιημένον L | 19 s. εγκοπβ
G | 21 s. τεχνιτευμένως LG ; οίτ.τετεχνημένωςίη Etymologico Magna |
23. επίβ G : επήει L | 24. εΐκόνει L | παρά om. L I 25· έξεργωτφ-
ση G J 28. τα άλλα LG
LONGIBARDOS 153

εϊποιμι, νπερ λόγον οντά ; Πηλουσιώται μεν γαρ καϊ 9Αραχώσιοι


και Γεδρωσοι κννι το σέβας απένεμον καϊ αιλονρω και πιθήκφ.
Μένδητες δε οι την Γεδρωσίαν γήν οίκοϋντες *Απιν προσκννονσι
καϊ Σάραπιν9 σαραπειον αυτω δείμαντες κάλλιστον. Μαιώται δε
5 και Γήπαιδες κνώόαΑα καϊ κινώπετα και σκολνμονς και σκύλλην
καϊ μίνθην καΐ θερίγανον καϊ ορίγανον και νοσκναμον και
ελλέβορον

V L
καΐ κννόσβατον και κώνειον και κώνειον καΐ θερειβοτον
και βρίθν και σέσελι και ακό- καΐ δίκταμον καϊ ακόνιτον και
10 νιτον καϊ θορειβοτον και δίκ- γλήχωνα και ακαλήφην και
ταμον και γλήχωνα και βλψ δορνκνιον και μήκωνα κα\ κό-
χωνα καϊ ακαλήφην και μή- ρνζαν καϊ κονίλην
κωνα και κονίλην

καϊ αΛΑα τινά σπέρματα · και άλλοις ϊβις και τίγρις θεός νενό-
15 μισται καϊ κεμάς και προξ καϊ πτώξ καϊ ώρνξ. τι δ9 αν τις εϊποι
τον παρ9 9Ελονροις καϊ Καρνστίοις *Αρειμάνην καϊ Πίκον των
Παιόνων καϊ Μαιόνων καϊ Σίλλων καϊ Μηόνων καϊ Ήτείων θεόν,

5. κινώπετα] θηρία | 6, θερίγανον] θερήγανον δε ή αμα^α, η, |


15. ώρνξ] ζφον

1. post εϊποιμι add. η πώς τφ λόγφ παραστήσαιμιΙ& | post οντά


add. μάλλον δε νπερ λόγων ρήσιν L : μάλλον δε νπερ λογισμόνΟ 1
1 s. άραχώσιοι γεδρωσοι LG | 2. απένειμαν L Ι 3. δε οι V : δε καϊ
ίλονροι οι LG | γήν V : χώραν LG | 4. σαρ. — κάλλιστον V : παρ'
οϊς εστί σαραπειον κάλλει και μεγέθει θηητόν L : om. G Ι 5. γή-
παιδεζ V : γήπεδες οι το επίπεδον οίκοϋντες LG | καϊ σκολύμο-
νς V mg.(σκολνγμονς in textu) : καϊ σέρεις καϊ σκόροδα καϊ σκ. LG!
5 s. σκίλιν καϊ σμίνθινϋ, | 6. μίνθην G : μίνθινΥ | 7. ελέβορον LG |
14. καϊ άλλοις V : άλλοις LG | 14 s. θεός νεν+ om. LG | 15. καϊ κεμάς
post πτώξ trai. LG | ώρνξ νενόμισται θεός. καϊ τί αν r¿cLG | εϊποι
ex εϊπη) καίΣ. : εϊπη και G | 16. παρ' ελ. V : παρά καύτρίοις καϊ
παρ' ελ. LG | και καρνστίοις Om. G | post πίκον add. καϊ παρ' ίλλησι
LG 117.post παιόνων add. καϊ άριμασπών LG | Σίλλος legebatur apud
Strab. X V 1 4 , p. 772.] σίλ'"ωνΥ, una vel duabus litteris deletiş ;
σιδόνων LG : fort, Σίνδων ? Ι καϊ ήτείων om? LG
154 N. FESTA

«ai Ααϊτον και Παϊτον rov ro Κόρητον δρος οΐκήσαντα πλείστον


χρόνον ως θεός δόξη roïç Άβοριγϊσι και Άκρίοις και Λνκοζεί-
οις ; τι δε και Σεβήρον rov παρ' 'Ηλείων νέον νενομισμένον θεόν ;
τι δε καΐ Αεώχαριν ; 'Αρταξέρξη δε ον δένδρον όψει κλάδων κε-
5 κοσμημένον τετίμητο, και Φραδαφέρνγι και Τισσαφέρνη και Κνα-
ξάρη «ai Βήρω τφ Άχαρνεϊ και Λησίω τω Καρϊ και Πετόσιρι
τω Παταρεϊ καΐ "Οσιρι τω Μηλιεϊ και Φιμβρία τω 9Ακαρνανι «ai
Κεθήγω και Τιγράνη τω Παιανίει και *Οστιλίω Αίνιανι και
Φειδλίω τω 9Αλωπεκήθεν των δήμων και Ανρηλίω τω Κολνττεϊ
10 και Κορνηλίω τω ΑΙξωνεϊ και Παντει «ai Ννκτεΐ και Αιγινήτη
και Φηρήτη ; πον δε θήσεις

V LG
«αϊ τον παρά Θραξϊ τετιμψ τόν παρά Θραξϊ τετιμημένον
μένον Μολϊν και 9Αταργατϊν Μέλιν και Άρταγάπιν και І-
15 και Τιστϊν και Βενδιν και τον τιν «ai Βένδιν και παρά Τροι-
παρά Τροκηνίοις Νεπωτιανόν ζηνίοις και 9Ελενσινίοις «ai
Τραχινίοις Νεπωτιανόν και τόν
και τον παρ9 Ήρακλεώταις κενόν παρά Ταριχαιάταις και Ήρα-
θεόν Χάρητα τόν πολοΜ&ν τ&ν « і κενόν θεόν Χάρητα

1. το κόροιβον καϊ κόρητον LG | 1 s. πλείστον—δόξη] όπως τω


θεών έπ9 αυτόν (avrcoL) φέρειν όνομασμόν καί πλείστον χρόνον επ9
αύτώ φιλοσοφήσαντα θεός δόξη (ôoioih) LG | ?.λυκοξείοις corr. ex
λυκοξΐοις V | 3. τι εϊπομεν καϊ λεξομεν και Σεβήρον καί (των pro
καί G) παρ9 LG [ ήλείωνΥ \ νέον om. V | 3-6. θεόν ; — Λησίω]
θεόν και ήτείων ; ου ξύλον δε είκή εξειργασμενον δ Λεωχάρει έξειρ-
γάσθη είδώλιον · ου δένδρων δ9 αΰ πάλιν κλάδων ϋψει καί μεγέθεί-
μη κεκοσμημένον, ή αρταξέρξη δε και αρτα^άρ?; καϊ όλοφέρνη καί
φαρναφέρνη και τισαφέρνει καϊ κυαξάρη καί οάρσζι (-η L) τω αρκάδι
καί βήρω τώ άκαρνεϊ καί Ιουλίω (λιωνίω L)LG | 4. δένδρων V |
δψει V, sed fuerit ϋψει, cfr. LG | 7. φιμβρίω L | ακαρναν
V : ακαρνανί L | 8. post κεθήγω add. τώ ήθαλεϊ εκπονηθείσα εΐ-
κών, ού πτύον Αν καί λίκνον LG | καί ή Τιγρ. LG | πλανιεϊ L :
παλανιεΐΟ \ · όστιλίω καϊ alviavi LG Ι 9. immo φειδυλίω ? φειδ­
λίω V : εξιτιλίω ŁG \ αλωπεκή V | τφ (ante Κολυπτεΐ) reposui ex
L G : καϊ V | 9-11. Αυρηλίω—Φηρήτη] πατρόθεν"τών δήμων καϊ Άθή-
νηθεν των δήμων · καϊ φειδιλίω (-δη·Ό)καϊ αβρηλίω τώ κολιττεϊ (sic)
ομοίως των δήμων, καϊ κορνηλίω τώ αίξωνιεϊ (-ξιω-G) καϊ (παντεί
πάντων L) τώ εκ σκαφιάθεν (-φει- G) καϊ νυκτεί τώ αιγινήτη (-γη- G)
καϊ φηρήτη πονηθεΐσα (πολισθείσα L) στήλη LG | 13. S. τίτον L Ι
16Τ ηαραταοκηνίοις V ; corriţj^duni ex \j
LONGIBARDOS 155
iv δήμφ δημιονργόν ; τον κολοσσών των ¿ν Δήλω
δημιουργόν, ον ονκ άλλο θεών
εγκατείλεξε γένει ή το ερμογλυ-
φεϊς παραδραμεϊν τω Ποσειδώ­
να τον ΑΙγαίωνα και Σεισί-
χονα και Φντάλμιον και "Ιπ-
πιον και Κνανοχαίτην και Έλι-
κώνιον και Άσφάλειον καϊ
Αιγαίον και Ένοσίγαιον καϊ
10 Γαιήοχον και Γεοϋχον και Κι-
τι οε και νησίχθονα εγγλνψαι ; τι δε καϊ
Ααίδαλον καϊ Ζενξιν τον Κνώσ­ Δαίδαλον και Ζενξιν τον Κνώσ­
σιον σιον θεόν άνεκήρνξεν ; ον το
μνραλίδι μίλτον ένώσαι ως ονκ
15 άλλος τών τότε ζωγράφων ; ονκ
Αϊλινον τον ωδόν προς 'Ελ­
λήνων τω αϊλινον άεϊσαι θεον
κεκηρνγμένον ακούομεν ; ονκ
και
"Ολνμπον, ου Δημοδόκιον ου
"Ολνμπον και Δημόδοκον και
Φήμιον,
20 Φήμιον · ών τους μεν το άριστα
ζωγραφείν, τους δε φδή εθέω-
σεν ; ου τον ΟΙβάλον, ον τον 01- ου τον Οιβάλου, ου τον
άγρου,ονκ Άριστέαν,ον Πνθέαν Οιάγρου, ουκ 9Αριστέα ον
ή αντή τεχνιτεία εις θεώνανήγα- Πνθέαν ή αντή τεχνιτεία εις
25 7ε γένος ; ον Λήδαν, ον Δημώ- θεών ανήγαγε γένη ; ον Σιμ-
νασσαν, ον Δημαινέτην οι την μίχην, ον Φρύνην, ον Λάιδα,
Ήκεανίτιν χθόνα οικονντες> ον Δημώνασσαν9 ον Δημαινέ-

20. τους μεν] mg. τον Ααίδαλον καϊ Ζενξιν | 21. τους δε] τον "Ολνμ­
πον και τον Αημόδοκον καϊ τον Φήμιον | 22. τον ΟΙβάλον] mg. τον
'Ορφέα

2. ούκ άλλο scripsi : ού κάλλει L : ου κάλλη G | 6. φοιτάλμιον LG |


7 s. ελικώνιον G : ελικώνειονία Ι 12. ζενξιν τον κνώσσιον]ΐοτί, corrigen­
dum Ζενξιν και Ααίδαλον τον Κνώσσιον) ] 14. μνρακλίδι L : μηλίδι
G | 16. ώδον G : ωδή L | 19. δημοδόκιονΙ^Ο | 22. ονάγρου V | 23 αρι-
στέα1^θ\ 24. ποθέαΐ^ ποθέαν G | £6. (pçvvıvG | 27. post Αημώνασσαν
açld, ον δηώναασαν Q
156 N. FESTA

προς δε καϊ Όφιώτιν εΐκόνιααν ; την οΓ την Παρωκεανίτιν και


Ίφιώτιν χώραν και fjóva κατ-
οικοϋντες, προς δε και οι την
Ίφιώτιν εικόνισαν καϊ τω
5 είκονίααι ήκόνησαν επ' Ιρον
τόν δήμον σατανικόν, ως μει-
ρακίσκον και νέον και παλαιον
έφάπτεσθαι παντοίων λέκτρων
ανδρείων καϊ γυναικείων * αλλά
10 και νπηνήτην καί γενειήτην
καϊ των απογόνων κατηριθμψ
μένον èv μοίρα ύπάγεσθαι ταϊς
προειρημέναις ακολασίαις · καϊ
τόπον δλον κοινόν χαμαιτυ-
15 πεϊον καϊ ασωτείον καϊ ματρν-
λεϊον ε?ν<Η, καί αναφανδόν καϊ
ανακεκαλυμμένως εϊσέρχεσθαι
τόν μεν κασωρίσι καϊ έταίραις,
τον δε παισίν ώραιοκόμοις, εστί
20 δ* δν και τω χρόνων ήδη των
εφηβείας ήμμένω, Άλλον a' α%
πάλιν καϊ πρωθήβη και προσψ
βψ, έτερον δε τω tfßfl παρηβψ
τις οϋν των λογισμών κότι · τις ούν των λογισμών
25έπηβόλων ουκ αν καταπτύσειε Ιπηβόλων ουκ αν καταπτύσειε
τοιούτων θεών ; τούτων τών νέων θεών γεγενψ
μένων πλήθει τοιούτων παρεκ-
τικών κακών ; πώς δε ου μάλλον
τών προσκεκλημένων τόν προσ-
30 κννεΐν προτεθνμήμένον δχλον

1. Όφιώτιν] όνομα πέτρας

1. παρ' ώκεανίτίν G | 2. ίφιότιν L .* Ιφιώτην G | 3. ηιόνα G Ι


. εϊκόνισσαν L | 9. αλλά om. G. | 11. απογόνων L : αποτόπων G Ι
155 S.
s. ματρνλλεϊον
μ,ατονλλεϊον G Ι 18.κασσωρίσι
18.κασσωοίσι καϊ
και έτάρραιςі L |I 19. post
Oost ώραιο-
ώοαιο-
κό/ і add t εϊδει G 20 τών G : Τ^ν L Ι 27 s. τοιούτον παξεκτικογ Qţ
LONGIBABDOS 157
διαπτύσειε, μάλλον δε οίκτεί-
ρειε τών τοσούτων πλάνων και
τών είκαίων αυτών λογισμών ;
"Ολοιτο δ ταύτα καταδείξας "Ολοιτο δ τα^τα καταδείξας
5 τα δργια, εϊτε Όρφεύς εϊη, εϊτε τα δργια, εϊτε Όρφεύς τις εϊη,
Φοίνιξ, εϊτ' άλλος τις. εϊτε Φοίνιξ καΐ ει τις άλλος της
'Ελληνικής συμμορίας τε και χο­
μυρίων γαρ κακών τήν ρείας · μυρίων γαρ κακών τόπον
οϊκουμένην επλήρωσαν. τον τής οίκουμένης ¿πλήρω­
10 σαν δια τής οικείας αυτών μα­
ταιότητος και δεισιδαιμονίας.
εκ τούτων γαρ πρώτοι ol εκ τούτων γαρ πρώτοι μαθόντες
"Ελληνες μαθόντες ονρανόν καΐ οι "Ελληνες ουρανόν και ήλιον
ήλιον καί Σείριον «a¿ σελήνην, τον παρ αύτοϊς ώνομασμένον
15 την και Μήνην, και άστρα, τα Σείριον και Ύπεριωνα και σελή­
καΐ τείρεα, και Γήν, την καΐ νην τήν μήνην και άστρα τα και
Δηώ και *Ανησιδώραν και Βο- τείρεα και αλω τήν άλωνα και
τιάνειραν καΐ Πολνβότειραν και γήν τήν δηώ και άνησιδώραν
Ζείδωρον τεθεοποιήκασι και εξής καί πολυβότειράν τε και βό-
20 τά αλΛα στοιχεία θεούς ανειρψ τειραν θεοποιοϋσι καί έξείης
κασι. τα στοιχεία θεούς ανειρή^·
κασιν · ίτει δε μόλις καέ і
ϋστερον και τον έργων πολεμι­
κών Λτεθαυμαστωμένον καΐ γεν-
25 ναίον και ρωμαλέο ν και θαρ-
σαλέον καϊ θαρραλέον και ι-
σχυρόν πεφημισμένον επι τών
κατά κλόνον σνγκροτησμών
θεόν άνειρήκασιν. άλλα και τον
9
30 Ασκληπιόν θεών τεθανμαστω-
μένον iva κεκλήκασιτών κατ9
ούρανόν9 ob αλλο δήπονθεν ή
τα λόγων Ιστορικών γενέσθαι

4* καταδίξας V 9. τον om. L¡ 13* πρώτος] an πρώτον ? | 16* κάϊ ante


τείρεα om è G | 18* αννύιδώρα G 1 | 19 S. πολνβ. - θεοπ.] πολύβ. καΐ
ζείδωρον και dyaflcöv βότειραν και δότειραν θεοπ. G | 26. και 0αρ-
ραλεον om4 G ( 32. άλλον L
l58 N. FEŚTA

πρωτονργόν. και ον μόνον τόν


αγαθών δημιονργόν εθεοποιή-
σαντο έργων, αλλά καϊ τόν ol-
στρηλασίαις και άσελγείαις και
5 ερωτοληψίαις κατειλημμένων,
και πάντη βεβιασμένων Ιλα-
σμόν ε ποιοϋντο

και ενήγιζον αντοϊς κριούς καϊ ταύρους και βονς. εξ ών 'Ρω?


μαιοι μαθόντες τόν οίκεϊον αυτών αρχηγόν μετά τόν μόρον ήξίουν
10 θεόν καλεϊν, ου μόνον τόν κατά νόμον πεπολιτευμένον και παρά
των νόμων, άλλα και τόν κατά νόμων γεγενημένον καϊ παρά
νόμον. και γαρ Νέρωνα και Κόμοδον και Δομετιανόν και Διόγνψ
τον και * Οροίτην και Γλώσσωνα καϊ Βλόσσωνα και Δήμωνα και
Κλεινίαν και Κύνιππον και 'Αγάθωνα, καϊ Δείνωνα καϊ Άδεί-
15 μάντον και Δημάδην και Δημαίνετον, θυλυδρίας άνδρας και μει-
ρακιά ήταιρηκότα έθεοποίησαν οι αυτών ερασταί, ο τε Κραταιμέ-
νης και Μισγόλας και Βαγώας και Γοργώπας και Γωβάρης και
Γωβρύας αμα Κριτία τω Καλλαίσχρου και Φαίνοπι και Αεωτυχί-
ј και Παμμένει και Χαίριδι και "Αγιδι και Σίθωνι και Σίλωνι.
20 ηώς δ9 αν σοι και Κελεόν λέγοιμι θεόν μετωνομασμένον και ΤΩρον
και "Ισιν τω τόν μεν τών σίτων δόσιν, τους δε βιβλίων και δέλτων
επιδεϊξαι χρησιν ; τι δε και Δηώ την παρά Προικοννησίοις καϊ
9
Αρείοις καΐ Σογδιανοϊς και 9Ωστειανοϊς καΐ 9Ωρείαις καΐ Ήρω-

5. κατηλημμένων L | 8. αυτούς L | 9. άρχόν V | 10. αυτόν θεόν


L | post καλεϊν add καλήν τώ τοιούτω ούκ απαρνονμενοι δόξαν,
και LG | 11. των] τον L | 13. 'Οροίτην G : ώρ- VjL | post Όροίτην
add. Βώνοσσόν τ ε LG | post Βλόσσωνα add. καϊ γολόσην (-iv L)
και δήμον LG | 14. post κλεινίαν add. και αϊθωνα καϊ τροπωνίδην καϊ
άρμδδιον L : item G, qui tarnen και τροπωνίδην cm. | post Αεί-
νωνα add. καϊ φιλοκτέα LG 16. ήτερηκότα L | 16. εθεοποιήσαντο LG |
δ τε κρ.] είτε κραλεμένης G | 18. post κραταιμενης add. λέγω καϊ
παλαιμένης καϊ αχαμένης (sie) LG | γωβάρης LG : γοβ. V | 18. post
Γωβρύας add. και ενμνηστος LG | σύν αμα LG | παλαίσχρω LG qui
mox addunt quae in App. N descripsi, pro his quae secuntur in V, 1 8 s .
καϊ Φαίν. —Σίλωνι | 21. τώτον μενΎ : τ G ] δόσιν scripsi : δώσι
V Ι τον σίτον($\(ϊ) δώσειν LG | 22. νποδεΐξαι G j κροικοννησίοιςΥ :
ηροικονησίοις LG | 23 s. 9Αρείοις—Άρεθονσίοις V : ώστειανοϊς καϊ
άρείο^ς καϊ σονγδιανοΐς και πελοπονησίοις καϊ ώρείταις καϊ ώρωπίοιζ
(-είοις G) και ώρητανοϊς και νανπακτίοις καϊ αρεθονσίοις καϊ αραΐ-
θονρείοις (αρεθ- G) και ορχομςνίοιςϊ^Ο
LONGIBARDOS 159

πίοις καΐ Άρεθουσίοις καϊ τοις το Τηύγετον δρος οίκοϋσι «αϊ


Έρνμανθον «ai Κωρύκιον «ai Οϊτην και Ίτύκην και Πηνειόν τι-
μωμένην ; που δε «ai τον Πώρον τον καινον Ώρητανών θεόν και
Κολοφωνίων και Δωριέων και Νωρικίων και Πελλαίων ; που δε
5 και Διόνυσον τον / * ?}ѵ καΐ φαινόλην «ai σκωπτόλην και πειώ-
λην και διμήτριον9 «ai τόν διμίτριον "Αρην και βροτολοιγόν «ai
τον δημητρείων καρπών Τριπτόλεμον σπορέα ; ου λήρος ταϋτα
«ai ϋθλος «ai γέλως ; επιλίπχι ημάς η ημέρα διειλεγμένονς τόν
παλαιόν περί τον θεον τυφλόν σκοπόν, καταλάβη δε ήμας ή νύξ.
10 αλλ1 ει δοκεϊ, φέρε ενταύθα τόν λόγον όρμίσαντες των πόνων εν-
δώσωμεν «ai λήξωμεν · επει το διδασκαλικόν vâ/ προσκορες
εστίν εικότος ϋπερ χεόμενον. δια τούτο δει με των λόγων ενταύθα
στήναι μίκρ9 αττα τοις ήδη ρηθεϊσι προσεπισννείραντα.
Μη άνέδην, ώ οϋτος, κομήσ^ς · μη μετέωρος εσο και μετή-
15 ορός «ai βλοσυρωπός, μη φ έ ν α ξ, μη μιλτοπάρηος και καλλι-
πάρηος, αβίωτος δε μάλλον, ύπωπίαζε αγρυπνία τα νπώπια των
οφθαλμών 'μη κ ω δ ε ι α ς δίκην αϊρον και μήκων ο ς αϊ
μετ9 ου πολύ έξανθήσουσι «ai απ αν θ ή σ ου σ iv απ άν­
θι ζ ο μ εν α ι «ai περιανθιζόμεναι. μη άληλίφθαι μυραλοιφίαις
20εκ ληκυθ ίων θέλε lv ούτως σωματικής περιωδυνίας απαλ­
λαγής και του εντεύθεν φλοίσβου και ροίζου.

14, άνέδην] <φαν>ερώς | 15. φέναξ] Φαίαξ δε και Φαιακία <δίφ-


θογγον> | 17. κωδείας] είδος φντον | μήκωνος] ή νυν λεγομένη
κ ο υ δ έ α | 18. απανθήπονσι] άνθήσονσι | 18 S. άπανθιζόμεναι] τρν-
γόμεναι Ι 20. ληκνθιων] ληκύθιον το ελαιοδόχον αγγειον εκ
τον ε λα ιο ν και τον κ ε ν θ ω

1. το om. V | 2. ερίμανθον G | *2τύκην] οϊτοίκην LG, qui ad-


dunt καί δλνμπον τον πιερικον [ 3. πώρον καϊ τόν LG | ώρητα­
νών LG : ώρειτανών V [ 4. πελλαίων G : πελαίων VL | 5. και soaţe
Διόννσον om» LG J μαινόλη φαινόλη... etc. LG (καί σκ. κ. π. om. G)
qui addunt και εϊραφιώτην και ληνον {σεληνον L) καϊ ληνοβατην καί
προώλη και εξώλη (ώλη G) |6. και διμ9> καί τον διμ. "Α. scripsi : καΐτον
διμίτριον αρηνΥ : και διμίτριον καί (om. G) "Αρην LG qui addunt
και αειληνον (-At-G) | 7. τον] των L G j δημιτρείων V | σπορέα δημή-
τξμον LG | λήρος άλλως ταύτα LG | ^. παλαιών L ¡ τών θεών
L G j τνφλον V : τρνφηλόν LG | δε ήμας V : γαρ tantum LG I
11. επει και LG | 12. είκότως LG | ϋπερ χ, G : νπερχεόμενον VL Ι
δει με δη L | λόγων] πόνων L | 13. in verbo ατήναι desinit G |
μίκρ' αττα V : μικρά ταντα L j 15. βλοσσνρωπός VL ¡ 17, nay*
δείας V : κωμωδίαις L
İ6Ö Ń. FËSTA

Μή άσκαρδαμνκτΐ χοϊς πρεσβντέροις ανχώπει. μή κεϊρε την


γενειάδα σ φη ν ο π ω γ ώ ν ω ν δίκην lv9 απώγωνος μηδέν
δ ι ο ί α γ\ ς. μή σοι ήχω δια πόθων κ χ ει ς ελεφάνχειος φθεί­
ρας εναίρων. καχακλεϊδας και κιγκλίδας και δικλίδας επί-
5 θες χω αχόμαχν. μή επ* άκρωνύχων βαίνε, ες δρονς άκρω­
ν ν χι αν φύγε ϊν' ήσυχάσης. οριδρομεϊν μή άναίνου, ει ενόν.
αν ή λ ι π ο ς διέρχου πασαν αχαρπιχόν και σήρα^α και παν
άκρωχήριον. παράβαλε Βηθανία και Βιθυνία καΐ 9Ισ<σ>ηδόνων
καΐ Σιδόνων χώρα παρ' ουδέν χήν δνσοδίαν χιθέμενος. ου κλωπο-
10 φορήσονσι γάρ σε οίεν γηλόφοις και λόφοις και γειολόφοις λησχαϊ
εκ δ ιώ ρ υ χ ο ς αναπηδήσανχες, ύφ' ών πολλοί αρχισχϊνοι πίπ-
χονσιν ουδέ διαπεφονημένος όφθης. μή ήδου ορκωμοσία, μή λει-
πόνεως γίνου και απόνεως. χι γαλαθηνών καί νεογιλών άρνείων
είδος ; χίδ' Ιχρίων ή πάνχως πολλοσχόν ; καλόν ή χρεοκοπία
15 και χρεολυσία είπε χω χρεωφειλέχη · « αφέωνχαί σοι χα χρέα ».
Μή ως χρύσεον ελλόβιον εν ρινι ύός εσχω σοι χα εμά ρήματα.
ουδέν γαρ διοίσεις ποχωμένων και πεχομένων ορνίθων εν ë λ ε σ ι
και εΐαμεναΐς και θειλοπέδοις. κ λ η δ ο ν ι σ μ ώ ν μή εχου. μή
σχιβάδα ύψηλήν υποσχρώσχ^ς και υποσχορέσης σαυχω · ε χ ώ -

2. σφηνοπωγώνων] α φ η ν σ φ f¡ ν ό ς το σψηνάριον | 3 . κτείς] τό


κτένειον($ϊέ) | 3s. φθείρας] εκ τον φθείρω. Φθίρ δε όνομα έθνους, ι |
4. κιγκλίδας] καγκεα(οΐτ. italicum« gancio ») | 7. ανήλιπος] εκ τον νη
στερητικού μορίον και τον λίπος \!1.διώρνχος] ή δ ι ώ ρ ν ξ<ω> '
διορνγή δε και απορνγή <ο> Ι άγχιστϊνοι] πνκνοί | 12· διαπεφ.]
πεφονενμένος ·εστίν δε ρητορική ή λέξις | 13. άρνείων] αρνίον <ι>\
14. ίτρίων] τό από αλεύρου όλιγοστόν · ή τ ρ ώ ν (immo ήτρον)
τό μέρος τον σώματος <η>\ 17. αλεσι] εάλφοις (sic ; legendum puto
έδάφοις, cfr. Suidam s. ν. κάχληκες)\ΐ8. εΐαμεναις] εκ τον ë ω το àva-
δίδωμι | θειλοπέδοις] εκ τον εϊλη ή θερμασ<ία> και τον πεδ<ον>,
η (sic. Ad rem cfr. Eust. 43, 3 8 ) ) J κληδονισμών] μαντείων | 19. ετώ-
σιος] μάταιος

2. σφηνοπώγωνοζ L ¡ 3 . ήτω sic VL : έστω an ϊτω ? | 3 s. φθείρας


VL | 4. κατακλείδας V | αικλήδαςίΛ | 5. ¿ ? ακρών ονύχων L |
6. ϊν' corr. ex ήν.*. V | εΐ] μή L | 7. άταρπητόν VL | 8, βινν-
νία : βιτννίαΥ | 12.μή V : μή ôè L | 1 Αρνείων] άφνείων L | 15.eine
L : εΐ παρ à (sc -ε supra lineam scriptum notae tachygraphicae *αρα
speciem praebuit)VL | χρéηh | 18* εϊαμενέςΥ
LÓNGIBARDOŚ 161
σ ιο ς γαρ οΰτος μόχθος και περιώσιον το αδίκημα, μη τ ελών ίο ις
και γ ρ α μ ματ ε ί ο ι ς πρόσκεισο μη πως δλη α ν ω ι σ τ L
μη χρησμωδοϊς πίστευε και χρησμοδόταις. μη άλλοις ύπηρετοϋ,
αυτός δε κηλόν ε ιον καί υ δ ρ ί αν κ α θ έ τ ω ς υ δ ρ ε ί αν
5 ποιου, ϋδωρ άνιμώμενος αύτοχειρί. μη δε λειποστρατίου καϊ λει-
ποταξίου αλφς τους ύδρωπιώντας επισκέπτου. σκηπανίω πλήττε
καΐ σκήπτρω τους αδικοΰντας. μη επϊ σκίμποδος κάθευδε · μη
κρητίζειν αίροϋ και μηδίζειν · και θ ο ι μ άτ ι ο ν άπαλόν εν-
διδύσκεσο. ομόρων καϊ όμωλάκον και γηπόνων
10 γειοπόνων μη κατεξανίστασο. κ ά χ λη κ α ς τους
μαργάρους ήγοϋ τους εξ όστρείων γεννωμένους, ει κλέπτης
ει, ου καλήν μέτει τέχνην. τούτω καΐ Χαλκώδων ο εκ Θερμώδοντος
ώλετο π ε μπω β όλο ι ς πάρεις καΐ καλώδιο ι ς τυφθεις
και δια του Αιγαίου κόλπου εις τον 'Ρόδου κολοσσόν απαχθεις
15 και νοσηλίων φαρμάκων και Ισχαίμων επιδεόμενος, δι9 ών
την πλευριτιν και φρενϊτιν καΐ νεφρϊτιν νόσον ΐάσατο μή όρχηστάς
εξήρτησο, και εταιρειώτας. μή γ ή τ ε ι α και σησάμους
και εντεριωνας και άνισα και αν η θ α και θριδακίνας καϊ
άγρώστεις φίλει ως άλεξητήρια και αλεξιφάρμακα καϊ άλεξίκακα.
9
20 ζήλου τους èv Ανακείω και Αυκείω καϊ Τραχωνίτιδι σοφούς.

1. γραμματείοις] συμφώνοις (sc. γραμματεΐον = σύμφωνον, h. .


σύμβασις) 2. άνωιστί] mg. εκ της ανά προθέσεως κα.ί του ό ί ω · à ν α*
ο ι α τ Ι καϊ ά ν ω ι σ τ ί καϊ ανώιστος δόλος | 4. κηλόνειον] το
γεράνιον παρά το καλώς νεύειν *καϊ κηλών ι ο ν ϊππος($\ο. ; scil.distin-
xermitByzantini inter κ^Λονείον et κηλώνιον,οταη veteres κηλώνειον
dicereııt tollenonem et κήλωνα ϊππον admissarium equum) | 8. 0< -
μάτιον] ίμάτιον | 9 ομόρων] γειτόνων · ό έχων ομού τόν δρον \ όμω-
λάκων ] ό ό μ ου έχων τάς αύλακας | 10* κάχληκας] χάλικας <àè'
ι?> | 11. όστρείων] δσπριον < ι> | 13. πεμπωβόλοις] αουβλίοις ε-
όβελούς εχουσι \ καλωδίοις] σχοινίοις | 15. Ισχαίμων] i σ χ ό ν-
τ ω ν τα αίμα | 17. γήτεια] είδος φυτοϋ | σησάμους] εκ του σ ή θ ω \
18. ανηθα] έκ του αν ω θέειν\ 6ριδακίνας]μαιούλιον

7. σκήμποδος V | 8 s» ενδιόυσκεσο V i ένδιδύσκεσθαι L | 9. 6μά-


ρων] όμώρωνΥΙ,, unde conieceram όμωρ<όφ>ων | 13. πεμπωβόλοις]
TiQoßwXoicL | 16. πλευριτιν καϊ φρενϊτιν «cu φρίτινΎ | 17. έται-
ρειώταςΥ : έτερειώτας L | 18. ανησα L θρυδακίνας L | 19. άγρώ-
στaıςL· | αλεξιτηρηαΐ*

Β*ΖΔΚΊ*ΟΝ. V I . — 1 1 .
І62 N. FÉSTA

μή Κεϊον και Χϊον olvov πρώιθεν άνιστάμενος προσίεσο κατά τον


Ήετίωνα καΐ Ήμαθίωνα και Καδμείωνα και Ζήθον. α γ ρ ε ί ω ν
γαρ τούτο Ιδιον ανδρών, ουκ αστικών,
Όρα,ς τάς προς χειλει του άκαλαρρείτου ποταμού ροδωνιάς
5 καΐ ιώνιας και τα έκεΐσε λ ε ί ρ ι α, το δώριον και άμώνιον καΐ
ψόλλειον καί ψόφειον ; τούτοις ώμοίου τον βίον 6 Τεμενίτης Δα-
μοίτης και δ Άσκαλωνίτης Θυμοίτης και Διογένης δ Σινωπίτης
και Κλειταγόρας δς άει κηρύ κειον %χων ώδευεν εν τφ
Κω ρ ν κ ε ί φ λόφω και εν Άτραμντείφ και Κοττυαείφ καΐ Δόρυ-
10 λαείφ και Ίκονίφ · καί ΤΩρος δ Τανρομενείτης και Ζελείτης και
9
Ωρείτης. καί 'Επίκτητος δ Άρχαιμενίδης και Ήριγένης καί
'Ηράκλειτος'και Θεοδώριτος και Παναριστίδης καί 9Αριστείδης
και Κλειτοφών, φ πολλοί τ ρ απ ε ζ ει τ α ι κύνες "ήσαν, και
"Ιππνς δ 'Ρηγϊνο,ς δς μ ύ ι ν ό ν τίνα είχεν δρμήν επί τα των
15 ιματίων ύσγινοβαφή.
Ήδεϊα μεν πίννα λιπόκρεως, ήδεϊα δε ξ>ίνη και δρφώς. αλλά συ
τούτων μή ήσσώ. μή γυρίνων δίκην κεκράκτης εσο. εις νουν λάβε
μοι τον 9Ιθακήσιον Άρκείσιον και Άκρίσιον, οι τω Άρτεμισίφ
ημερήσια ενδιατρίψαντες και απ ε ρ ε ί σ ι α συναγάγοντες
20 απ ο iv α του 3 Α λη ί ο υ καί 9Αλεισίου πεδίου ουκ επέβησαν ·
ένθα ρεϊ μεν 9Αμνησός9 ρεϊ δε Πηνειός και 9Ινωπος και 9Ολμειόζ
και Κηφισσός και 91λισσός και Τελμισσος και Γρήνικος και Αϊ-

2. αγρείων] χωριτών ] 5¿ λείρια] αν6η | 8* κηρύκειον (sic) λόφόν


καί κηρύκειον γράμμα δίφ<θογγον> · κηρύκιον δε την ράβδον τον
κήρυκος, ι (seil; aut scrib a erravit,aut ipsa grammaticorum Byzantino-
rum doctrina quod sursum est deorsum facit. ) | 13, τραπεζεΐται]
•;. τραπεζίτης... κατ d.¿. αλ... (cetera evanuerunt ; fuerunt
Opinor ô τραπεζίτης δε 6 καταλλάκτης ή ανναλλάκτης, ι) | 14. μνινον]
μνός | 20. αποινα] δώρα |

1. χίον V | 2. καυμεύοντα V | 3. ούκ αστικών] oà κακυστών L Ι


4* άσκαλαρρείτον L | 5. άμώνιον sic ; fuerit αμωμον | 6. ψύλλειον]
inimo ψύλλων, V. Diosa iv, 69. | ô τεμενετης V : δ τε μενέτης L |
8. κλειτάγορας L \§.κορνκείω codd.| 9 s. δορυχαείω L | 14. Ιππος LVİ
16. flvL 17. γυρίνων scripsi : τυρίνων LV | 18. και om. L | 20. Άληίον]
άλλίου L | 21. Άμνησός scripsi : άμησός L άμωσός V| 22. Κηφισσός
scripsi : κναφισσός VL j
LOŃGIBARDOS 16â

σηπος και Αϊσοφος καΧ Ευρώτας καΐ κρήνη 9Ακιδαλίη · ѵѲ κάλ-


λιστον ίππων αλί σ αν τ α αϋτονυχεί καθενδήααι άπαταγεί
και άμαχει, і κύλικα οίνων à μ υ στ ι πεπωκέναι τ ρ ν γ ο ί -
π φ διυλίσαντα και δ ιηθήα αν τ α μη δεδιότα μόρον ιδεϊν
5 αύτοψεΐ καϊ πανθοινει δαίσασθαι και πανδημεί, είτα πορείας απ-
τεαθαι αστρεπτί, ουκ άσπονδεί και άκηρυκτεί <φασιν>.
Κρεϊττον λεπτακινον καΧ λεπτεινον εϊδεσθαι ή λιπόσαρκον καϊ
φυζακινόν. μη σοι δια πόθων ήτω βοεικά ζεύγη, μη θερειβότων
ίππων μηδ'δενΒηρυτω φυόμενος βήρυλλος —κάλλιστος δε
10 οϋτος λίθος — κατά τον αδόμενον εκείνον Β ού σ ι ρ iv κάί "Οσι-
ριν καϊ Καλά σ ι ρ iv.
9
Αλλά γαρ εν νω ληπτέον τήν νπόσχεσιν #
εϊπον σιγήσαι · τοιγαροϋν σιγητέον.

2. αλίσαντα] κνλισθήναι ποιήσαντα * αφ' οΰάλιθήδρα ή κονί*


στρα | 3. αμνστί] συντόμως | 3 s. τρνγοίπω] διυλισθήρι | 4. διηθή-
σαντα] σα<κ>κελίσαντα · όθεν καϊ ή θ μ ο ς ό σα<κ>κε[λ]λιστή ρ\
8. Θερειβότων]εν τω θέρει βοσκομένων | 10. Βούσιριν κτλ. ] κίσσηρις
δε το κισσήριον <η>

1. αϊσοφος V ; αϊσαφος L ; an *Ασωπός ? | καϊ κρήνη tíal L Ι


άκηδαλίη VL | 2. αύτοννυχεί V | άπατταεί L | 5. παρθοιϊεί L |
6. άσπονδεί V άσπονδε^ \ 8. ήτω> cfr. p. 160, 3[ θορειβότωΡ V (sed
cfr scholium) | 9. βερυτώ V | βνριλλος L | 13. εϊπον κτλ, öm* L
APPENDICES

A (pag. 136, 19)

... και άναβρόχθισιν και αναρρόχθησιν και την Σκύλλης μιαι-


φονίαν και τόν εταίρων ^Οδυσσέως συντριμμόν καΐ ετέρων πεϊραν
κακών * οίον εκ Κικόνων και Καυκόνων των εταίρων αντοϋ συγ-
κροτησμόν, καί τον οίκτρόν και ελεεινον μόρον αυτών, και τόν
5 Κιρκαίων ποτών μεταβεβλημένον εις χοίρων εϊδη και λύκων της
μορφής τύπον τών εταίρων αύτοϋ, καί τόν κυκεώνα εκείνον τών
κακών, καΐ την 9Αργειφόντου του Κυλληνίου και ακάκ^τα Έρμου
καί επιμηλείου επι τών ορεινών εκείνων τόπων ύπαντίααίν τε καΐ
νπάντησιν · και ην μ ώ λ υ είχε φύσιν, και δν ή Αιήτις Κίρκη
10 προϋτεινε κυκεώνα τφ επήτγι εκεινφ και επητεία και επητύι κεκο-
αμημένφ Όδυσσεϊ · καΐ ως ού λογισμόν παρέτρεψε ποτόν δεδομέ-
νον τόν αύτοϋ. και ώς ύπερέπτη β ρ ό χ ο ν τόν αυτής καί ώς
υπ ε ρ η ν έχ θ η λέκτρων μοιχικών · καί ώς βόθρων ών
κατ* άλλων ετεκτήνατο, αυτή πρώτη μετέσχεν · άλλον γαρ ήρη-
15 μένη αφαιρήσεσθαι τόν τής αρετής πλοϋτον αυτή τούτον αφηρέθη ·
ώς επ* εκείνης τούτο εκείνο πληρωθήναι το « αλλφ τις κακόν,
τεύχων εφ κακόν ήπατι τεύχει* <Callim. fr. 222Schm.>d¿áo4^¿
μοι καί τόν Κιμμερίων σκοτεινόν χώρον καί Διωναίης και Κυ-
θηρείας καί Κω λ ιάδ ο ς καί Μύχιας τόν πόθον. διάπαιζε δε και
20 τόν περί Λωτοφάγων εκείνων ληρον και τόν Κυθήρων ίθύ πλοίων

Adnotată in G mg : 9. μώλν] είδος βοτάνης | 12.βρόχον]δεσμόν |


13. ύπερηνέχθη] γενική | 17. διασύρε] αιτιατική | 19. Κωλιάδος]
γράφεται) κολοι(άδος) | 20. πλοίων] 'Οδυσσέως

1. άναρόχθησιν ambo | 5. μεταβεβλημένων G. | 8. επί μη-


λείον G (legendum επιμηλίον, cfr. Paus. IX, 34, 3 \ 8 s. ύπάντησόν τε
και νπαντίασιν G | 9. δν] łtv G | Αΐήτης L | 10. επιτεία κ. επ- L | 11.
ονΊ^\Λ2.αϋτον] ѵ | 13. βόθρων] βρόχων G | 14. ετεκτήνατο G
166 N . FESTA

άφανισμόν. διάπτυέ μοι και την Αιόλου πλωτήν νήσον και την
ă η τ ώ ν αυτού επιστατείαν τε και επιστασίαν, αύθεντίαν τε και
δεσποτείαν, και τον Λαιστρυγόνων μιαιφόνον και ώμον τρόπον
και την 'Οδυσσέως δια του 9Αργειφόντου και :Άνδρειφόντου Έρ-
5 μου και διακτόρου κατασκευασθεϊσαν τυρείαν και μηχανήν, καΐ
τόν Έλπήνορος επί βρεγμόν τε και ώμον των ανω του οίκου τό­
πων επι τόν κάτω συντριμμόν, και την Τειρεσίου / ѵ και
την αρηιφάτων τε καί άρειφάτων νεκρών επιστα­
τείαν.

Β (pag. 138, 17)

10 διατώθαζε και τόπαζε τόν Φαίδρας και Πρόκνης και * Αριάδνης


και Μαίρας καΐ Κλυμενης ή Κλυμαιης και της στυγερας 'Εριφύ­
λης γάμον. καΐ δν κατ9 οικείων εσκαιώρησε μόρον ανδρών, καΐ τόν
επί τω αναγνωρισμώ του 'Αγαμέμνονος κλαυθμόν τών εταίρων αυ­
τού επι τω μακρώ εκείνω δείπνω εσφαγμένων υπό Αίγισθου καΐ
15 rVG μοιχαλίδος Κλυταιμνήστρας, καΐ τόν Άχιλλέως τών νεκρών
τών θεών ίσον της εξουσίας γένει λόγον. καΐ δν Όδυσσεϊ τών λόγων
κόμπον εφη το <λ 489 > « βουλοίμην κ9 επάρουρος εών θητευέμεν
αλλωανδρι παρακλήρω ώ μη βίοτος πολύς εϊη ή πασιν νε-
κύεσσι καταφθιμένοισιν άνάσσειν ».

(pag· 139, 14)

20 ούδεν γαρ τούτων, ϊσθι, τρυγήσεις, ή καλάμην πολλήν καΐ

2. αητών] ανέμων
Β. 18 παρακλήρω] πτωχφ LG

2. post επιστατείαν om. L | 4. τον ] τήνΣ, | 6. επιβρεχμόν L Ι τε


om. G J 6 s. τόπον L ] 7. επί τών L
B. 11. εριφνλληςΣ, | 14. εσφαγμενον ambo | 15. τον] τώνΐ^ | 17. επ'
αρονραν L | 18. παρακλήρω (non παρ' ακλήρφ) ambo | βίωτος
ambo πασι a m b o J 18 s. νεκνεσι L
C, 20 f ţaOţ τρύτωγ ^
LONGIBARDOS 167

πληθώραν μυρίων κακών, ποίει δε των μεν κακών και βλαβερών


λόγων απολογισμό ν, τών δε χρηστών και σπουδαίων ε κ-
λογ ι σ μ όν. αλλά και τών βροτών τών μεν κακών τον αγαθόν
προτίμα, τών δ1 αγαθών τον κακόν μηδέποτε. κακών δε τον
5 Ѳ δια τ ^ α περιπετειαν μη λ η φ θ fj ς. τον κακόν δε δίωκε
και μηδέ καλών επι κακόν τον εταιρον ευρέθης, αλλά μάλλον
à γ α θ ό ν · τούτο γαρ αγαθών καί τον πλησίον προτεθυ-
μημένων ώφελεϊν · μηδέ κακών τον πλησίον, κακών γαρ
τούτο καΐ καλόν ουδέν προτεθυμημένων, φωραθης ποιεϊν · δίκη
І προσήκουσα τον μεν κακόν κολάζεσθαι, τον ¿' Ѳ ѵ δώρων
άμείβεαθαι πλήθει * δσπερ δε τον κακόν κακών άξιοι λόγων
τών συνετών εστί καΐ λογισμών επηβόλων οΰτος · ου καλόν
δ ε τών μεν καλών ψόγον καταχέειν και λοιδορησμόν, τών ôè
κακών αϊνον καΐ λόγον εγκωμιαστικάν,

D (pag. 139, 19)

15 τον δε κατά Κόροιβον και Μελιτίδην γεγενημένον και Μαργίτην


αποβδελύττου · τον δε κατά τόν 'Οδυσσέα η Νέστορα τον Πύλη-
γένη και Γερήνιον, <·ο# μέλιτος γλυκίων ρέεν αϋδή^,ώς 6 του
Μέλητ ο ς εφησεν < Α249>^ άλλον ίσον αυτού ύπεραποδέχου τόν
κατά Λαερτιάδην ή 9Αρκεισιάδην *Οδυσσέα^ τών κατ' Άριστείδην
20 ή Παναριστιδην f¡ αλλων ίσων αυτών ύπηργμένων êva εαυτόν ποίει.
τους Κλεινείους και Κλεινιείους έρωτας , ει ενόν, μηδέ vol εντύ­
πωσης, κόπρων γαρ τόν τοιούτον πόθον [οΰδεν] χείρον εύρήσεις
άπόζοντα. τών σωρίτην δαίμονα και κερατίνην περί πλείστων τιθε-

2 απολογίαμόν] επιλογήν L άποβολήν G | εκλογ.] εκλογήνΟ \


4. κακών] κακοποιών G | 5. ληφθης] ευρέθης L | 6. καλών] τι ποιών
G | 11. αμείβεσθαι] δοτική G [ 12. επηβόλων] φρονίμων G
D. 15. Μαργίτην] εύήθη | 16. αποβδελύττου] αιτιατική G

6. μή ambo I 8. μη (δε L) κακών(cfr. sch.) L : κανόν G I


κακών γαρ G * κακόν γαρ L | 9. προτεθυμη μεν ov L | 12. καϊ om. L |
13. μεν om. G Ι ψόγων L
D. 17. d om. L | 20. αυτών] αύτοϊς G | ύπηογμένων G | ê αυτόν L î
αντόν G I 22. oyôèv delevi ¡ an ούδεν ѵ^
168 N. FESTA

μένων λοιδορησμον κατασκεδάννυε. τον κολακεία εφησμένον φίλον


των φίλων φεϋγε. των καιρών γαρ ϊσθι τον τοιούτον είναι φίλον,
ούχι των φίλων, αναγκαίων κτλ. (cfr. p. 139,20).

Ε (pag. 140, 9)

του τοσούτον χρόνον επιστατήσαντος συβοσίων. δι αίνων δ9 αγε


5 και την επί φύλλων εν 7\ρι μεν και θέρει και μετοπώρω του Λαέρτου
κλίσιν, εν χειμώνι δε προς αλέα και εσχάρα και κόνει. υπέρ alvov
οίου και τον Λεωβότου και Λεοννάτου μόρον, δπως τε αυτοϊς
Ειράς ή Σειράς Κλεοπάτρας κουρεύτρια και Χαρμίον επεβούλευσαν,
και δπως τε την επιβουλήν συνήθλησαν ασμένως τε και -ηστώς, και
10 δπως τε τον μεν Ιππων εδέξατο κόπρφ ενειλημμενον δυσόδμω και
δυσώδει φάτνη, τον δε κυνών ερρίφεισαν βρωτόν και λοιπών ζώων
κρεωβόρων.

F (pag· 140,14)

αγώ μένος γαρ ει τα καλά θαύμαζε iv, ϊση παρ δλων τών
καλόν ηρημένων επαινεϊν. τών δ1 επι τών Αιθιόπων χώρων της αλψ
15 χΕίας του "Οδυσσέως πλάνο ν αναγιγνώσκων, γενναίως ενεγκε, μη
πως αρα τω περιπαθώς περί τούτων εχειν λάθης σα υτόν κακών
επιρρίψας πλήθει μη αριθμητών και πελάγει, καΐ Ίλιας κακών
επίη σοικαι τών κακών ανθρωπον πας τις καλέση σε.

G (pag. 143, 6)

ο δ* άμαρτήσας ών εγλίχετο τον πατρώον θεόν λιπαρώς ίκετεύων


20 κα\ λιτανεύων ουκ άνίει « & Λύκιε » λέγων « και εκατηβελέτα καΐ

Ε. 11. βρωτάν ] βρώμα.


F. 13. άγώμενος ] θαυμάζων G | •—.

Ε . 5. μετοπώρονίι \ XCLEQTÍOVL | 7. λεονάτουΐ^ \$. χάρμιον'ί, Ι 9.


ήσθώςΟ. 110. κόπρων ενειλημμενων G
F, l?r γαρ L : δε G | εΐ] fort, el <οεΐ>
LONGIBARDOS 169
Λητοΐδη "Απολλον,εϊ ποτέ τοι χάριέν τ* επι νηόν ερεψα,ή ει δη ποτέ
τοι κατά πίονα μηρΐ εκηα ταύρων ήδ9 αιγών, τό δε μοι κρήηνον
εέλδωρ · τίσειαν Δαναοιεμά δάκρυα σοϊσιβέλεσ<σ>ι ». εκτοντων
των λόγων λοιμον ϊσμεν επιγεγενησθαι λϋμαντικόν λαω Έλληνικώ
5 των αυτών και νοσερόν λοιπόν κακόν, εντεύθεν και ή κα ινή του
Πηλείδου τών στρατών συνάθροισις και ή ερις ΑΙακίδου ή αΐνή ·
«κήδετο γαρ Δαναών δτι ρα θνήσκοντας όρατο». εντεύθεν τών λόγων
εκείνων επι μέσων τών δήμων δημηγορίαι και αντ εγκληματικοί
κατηγορίαι. εντεύθεν εκείνος τη βία νικηθείς « ώ βασιλεϋ » εφη,
10 « gl όντως στρατών ύπερίδης λοιμώ διεφθαρμένων, ανάγκη τών εκ
θεοϋ ήμϊν έπεισκωμασάντων και επεισφρησάντων, μικρόν δσον
ούδ' ημών δ καθείς ύπολειφθήσεται. ούτω γαρ συχνοί πίπτουσιν.
αλλ9 εΐα ει αίρη Ιερει τούτων την πεϋσιν προσοίσωμεν ή προσ-
ενέγκωμεν. αλλά και οίωνοσκόπον και θυοσκόπον και θυηπόλον και
15 μαντιπόλον και όνειροπόλον ερωτήσωμεν «δς κ9 εϊπη δτι τόσ<σ>ον
εχώσατο Φοίβος 'Απόλλων », καί δι9 δν λόγον επι θυμόν τούτον τον
Ίλιέα θεόν ήκονήσαμεν · μη πολλάκις επιθυμών λιβανωτών ή
ιερειών μηριαίων κατά βωμόν τεθυμένων ή σπλάγχνων κριών
θυηλάσασθαι, τοιούτων εαυτόν έργων δημιουργόν κατέστησεν џ
20 ερωτήσωμεν τον μαντιπόλον και νυκτιπόλον και μυστιπόλον και
θαλαμηπόλον ή θυηπόλον, μη ιερών τών λαών τις κολοβόν ή
ήκρωτηριασμένον ίερεϊον τουτονί καθ9 ημών κεκίνηκεν. ένθεν τοι
και Κάλχας «οίωνοπόλων οχ9 άριστος»αυτόνβασιλεϋσιπαρένειρε ·
καί μηδέν της αληθείας ύποστειλάμενος εϊπεν ου θυηλών τον θεόν
25 χάριν λοιμον λέγων πέμψαι πλήθει στρατών, ου βωμών κεκνισωμέ-
μένων ΐκητι, ουκ επιβωμίων αιμάτων, «αλ<λ>9 ενεκ9 αρητήρος δν
ήτίμησ9 'Αγαμέμνων ». ό«χ τούτο και βέλει δηχθεις 'Αγαμέμνων
λυπών και την καρδίαν δηχθείς τών λόγων τον μαντιπόλον κακίσαι
διέγνω,και «μάντικακών » εφη « ούπώποτέ μοι τό κρήγυον ειπας.
30 ¿λλ9 δμως βούλομ9 εγώ λαόν σών εμμεναι ή απολέσθαι. ύμεϊς
μη μόνον τών άλλων αρχηγών άφήτέ με άγέραστον · αισχρόν γαρ
κάί λίαν επιεικώς ατοπώτα τον πόρρω τε εικότος και παρά τον
νόμον, τον άρχηγόν τών δο ύλων μάλλον ήτιμωμένον καθήσθαι. »

1. λιτοίδη ѵ | 2. τοι] τοις G : τι L | 3. εκ om. L | 4. λιμόν


L | 6. ή (ante ëgiç) om. L | 10. λοιμών ambo | έπισκωμ. L. | 13.εϊα
ambo | alqfj G : αΐήΐα | προσοίσομεν L | 15, οττι G [ 18. βωμών L |
απλάγχνονία | 20. μνστηπόλο ν ambo [ 21. τις] immo τι | τις τών λαών
G | 23. for.t. παοΕ.είρει, " . Suiđ. I 25. κεκνισσομένον L | 28. διχθείς
L I 29, £e*ftaç L j 30. ήμΜΐς h
170 N. FESTA

àXK ovo" όντως ο τον Πηλέως ανήκε τών της φροντίδος πόνων
μικρόν, αλλ* εφη · « αϊ κε ποθι Ζενς δώσι πόλιν Τροίην εντείχεον
εξαλαπάξαι, τριπλήν αποτίνωμέν σοι χάριν, τών ών λέγεις νβρισμών
μόνον άνέχον τών λόγων · μόνον μη τον θεόν κατά τών σών κινή-
5 σης στρατών · ουκ οίστον γαρ ήμελημένον το θείον,

Η (pag. 143, 12)

τον ήκοντισμένον αιλίνων ον φορντών (1. φορητών) και λυπών


ου μετρητών νπερπλήσασα. ως ονδεν λίχνων οφθαλμών, κάλλη
Άλλων επιτηρεϊν είθισμένον (1. είθισμένων) χερειότερον ή αχροό-
τερον (1. αχρειότ.) rj βλαβερώτερον. πόσων γαρ λαών δεινον μόρον
10 κατεψηφισατο ; πόσον δε χώρον ή λίχνων δψις οφθαλμών κακών
επλήρωσε ; πόσον δε και ήλίκον πέδον ιερόν αιματηρών σταλαγ­
μών παρά σκοπόν θεών υπερχειλές τε καΐ νπερπληθες είργασατο ;
oi τούτο (sic)

Ι (pag. 148, 6-10)

(Post Βερροιαίων, ρ. 148, 1. 6) και 9Ιτωναίων και Μελαίων καΐ


15 Βαρκαίων και Κνρηναίων και Καταναίων και Αιγαίων και Ίαον-
μαίων και Καριαίων (Καμαριναίων G) και Μνγδαλαίων και Κολω-
ναίων καϊ Μηθνμναίων και Μοθωναίων (*μν - G ) και Ηρακλαίων
καϊ Μινναίων καν Γαζαίων καϊ Γαληναίων και Σεληναίων καΐ
Γαλιλαίων καϊ Γαλαδραίων και Γερραίων και Γραιών και Δρυ-
20 αίων καΐ Δαπαναίων καϊ Διωναίων και Δερσαίων και Δυμαίων
καΐ Χαλκωναίων και Σειραίων καΐ Σιγγαίων καϊ Παλ<λ>ηναίων
καΐ Ίστιαίων και Χουσαίων καϊ Παρωναίων καϊ Πανοπαίων καϊ
Σαρδιαίων καϊ Περγαίων καϊ Ναβαταίων καϊ (Κρισσαίων) etc.

Κ (pag. 148,11 - 149, 5)

και μνκαλαίων και σιδωναίων και ξειθυμναίων και χαλδαίων


25 και γαδειραίων και λιμισαίων καϊ σμυρναίων καϊ έρισαίων καϊ

4 s. κινήσεις L, | 5. γαρ G : και L

Ι. 16. μνδαλαίων L.
Κ. 24. σιδωναίων L : άηονναΐων (sic) G J 25. λιμισαίων JL» : λιμιτα-
ναίων Qf
LONGIBARDOS 171
αιγεσσαίων και κλεωναίων και γεατραίων καϊ ενηαίων και λα-
ρισσαίων και κιρραίων και βωττιαίων και κερκυραίων και συη-
ναίων και χετταίων και δωδωναίων και παρθυαίων και αμορραίων
και χορραίων και φυλιστιαίων και φεραίων και φηραίων καϊ
δέβουσσαίων και χαναναίων και γεργεσαίων και οκιωναίων και
λιπαραίων καϊ μνδαίων και ύλλαίων και νασαμωναίων και μανι­
χαιων καϊ λυμαίων καϊ πυρηναίων καϊ πυλαίων καϊ ρ^παύον καϊ
μαδιηναίων καϊ ταναγραίων καϊ ιουδαίων και Θηβαίων καϊ παν-
ναίων και αικυωναίων και μυκηναίων καϊ ταριχαίων και χρυσαίων
10 και άσιηναίων καϊ πυδναίων [και εκβοτιαίων καϊ μανιχαιων και
φεραίων] (..... tit. rubr. αρχή των ψιλών) και τυανέων
τε καϊ κρηστωνέων καϊ αϊγεατέων καϊ κρηταιέων καϊ Ιλιέων καϊ
εύβοέων και αμφισέων και μαδικωέων καϊ ερετριέων και ιππέων
καϊ χαιρωνέων και παλληνέων καϊ φωκέων καϊ ψωκαέων καϊ χαλ-
15 κιδέων καϊ ελυμαέων καϊ κιττιέων καϊ αιγέω και αίολεων καϊ οι-
χαλιέων και κασανδρέων και αδρέων και βερονικέων και καμιρέων
καϊ λιγυστιέων καϊ Ιστιαιέων καϊ ήθαιεων και μαντινέων καϊ
μυλασέων καϊ αδανέων καϊ πατρεων καϊ νικαέων και νικομη-
δέων καϊ αντιοχέων καϊ σολέων καϊ άλεξανδρέων και βουλιμεέων
20 και αιδωνεων καϊ πελιεων καϊ Ιαωνέων καϊ μαλειεων καϊ άστυ-
παλαιέων και πλαταιέων καϊ σκυτέων και ¿¿παπεω^ και πα-
τραιέων και μεγαρέων καϊ σινωπέων και αμααέων καϊ θεσσαλο­
νικέων καϊ θεσπρωτέων καϊ σαλμωνέων καϊ φυγαδέων και γαδα-
ρέων καϊ φυελλέων καϊ οτατανεων καϊ άλπέων καϊ έρισοαεων καϊ
25 ερμιονέων και αλιέων και ερμηνέων και απαμέων και αιγιέων και
άριμανέων καϊ χαλκέων καϊ α^αρκεω^ καϊ δωριέων καϊ δροτέων
καϊ θαρσέων καϊ θεσπιέων καϊ καισαρέων καϊ μηλιέων καϊ περγέων
καϊ μυρέων καϊ κρυασέων καϊ κρισσαέων καϊ κολασσαέων καϊ κυ-
ναιθέων καϊ καρπατέων καϊ καφυέων καϊ κηχέων και κωπαέων και
ύριέων καϊ κυδαθηνέων καϊ ξαδικωνέων καϊ αυλέων καϊ τιβεριέων

2. εκβοτιαίων G | 4. φερ. καϊ φηρ. G : ψυραίων L | 5. σκιωναίων καϊ


om. L | 6 s. μαν. καϊ . L· | 7. πελαίων L | $ιπ. L : ενκοναίων G | 8. post
Ιουδαίων add. καί σαδδουκαίων καϊ φαρισσαίων καϊ αθηναίων G |
9. οΊκΑ ααβαίωνΟι \ 10. quae incluşi om. G 112. r ε om. L 114. καϊ ψωκαέων
om. L I 20. καϊ σιδ. om. G | 21. διπαπέων L : σιμαπέων G | 24. post
φυελ. add. καϊ δαλματέων G | έρισσαιέων G | 25. post έρμων. add. καϊ
Ιασίων G | 26. καί χαλκ. om. G | 27 ante θαρσ. add. ¿οσέων καϊ G |
^nte μηλ. add. σαληνέων καϊ G | 26. κρισαέων] κρνέων G
172 N. FESTA

και θρνηνεων καϊ όρθρνωνέων καί σαμοαατέων και μηκιστιέων


και πριηνέων και πισιδέων και πεδιέων καϊ σελγέων και ταρσέων
και τελμισέων [και αμφισέων και αίολέων και τών λοιπών] (ρ. 149,
1. 4) δπως τε δι9 είδος έργον γυναικείων δ ατών γεγόνασι f διίδος
5 και ώς^κενόν πολνάνδριον χωρίον γέγονεν αύτοϊς, ουκ ερυμνόν
ώςτά πολλά, άλλα καϊ λίαν δχνρώτατον. πλείω γαρ τόπον (ρ. 149,5)

L (pag. 14 9, 8-12)

γέγονεν επι τείχει · παρεγένετο δε και προς τείχη και έπιτεί-


χειος γέγονε γεισίον άνασπών και τειχίον άναμοχλεύων και χαρα­
κώματα πηγνύων και ελεπόλεις και χαρακομαχεϊα καί τύρσεις
10 ανίατων και θωρακίων άπτόμενος και χρίων τους προμαχώνας
φοινικείω και κυανείω φαρμάκω, δπως τειχίων αφανίσει και δηώσει
θωρακίων και θραύσει πύργων τον εν αύταϊς λαδν πείση ήσιόνην
δούναι αύτω καϊ ήλιόνην τάς κατοικίδιους αυτών εταίρας, δια λόγον
δε ποιον Βήσσος καΐ 'Ρήσσος επεστράτευσαν Νισίβει και Κανάβει...

Μ (pag. 149, 15-17)

15 Τι μοι τα πολλά λέγειν, εξόν δια λόγων ολίγων tov δλον κακών
εσμόν διδάξαι τον μη πεπειραμένον ; τούτω κακών αρχή επεπο-
λάσθη τω βίφ " τούτο φίλον κατά φίλων εξ έμην ε και αδελφόν επ9
αδελφον επηλείφει (sic) και κατοικείων (1. κατ9 οικείων) οίκεϊον
ήκόνησεν * ουκ άλλο γαρ ή τούτο επ9 εριν-ήκόνησε λογισμόν αυτών.
20 τούτω την Κώ νήσον άστατουμένην ακούομεν χρόνον ικανόν · ούδ9
Ικανών τών δήμων μοχλον ή κλεϊθρον εκβήναί τις · επινώς (sic)
γαρ αυτών το στρατόν εξω καθήσθαι εχθρών και έπηετανοϊς τών
ο ιστών βάλλειν νιφάσι τον λογισμόν, κυμαινον ήν καϊ ταράσσον
και κυκών καϊ ανιών, οίδα γοϋν ως καΐ ροτις (sie, sc. και ερεϊ τις)
25 τών νωθρών καϊ ερραθυ μη μένων (sic, 1. -coç) βιοσκόντων εκείνο
το Όμηρικόν · αλλά γε δήεπ9 άλλον σκοπόν μετάβηθι καϊ αεισον
οΰχ ίππου κόσμον κτλ.

3. quae incluşi om. Gj 4. διίδος L : δηϊδος G : numϋιειδώς (i. e. δια­


φανώς) ?
LONGIBARDOS 1?3

N (pag. 158, 18 s.)

και Παμμενει (sic) τω νηι αμα Τισαμένη ούτω κεκλημένψ δια-


πλω ι σάμενος ες τον Πριηνέων και Κωρωνέων λιμένα δια τον τον
Έρμέου πόθον, δν οί μεν Διώξιππον έκάλονν, οι δε Φαίνιππον,
αλλοι Λεωτυχίδην, και άλλοι Έπίαξιν, καΐ έτεροι Χαιρίν
5 і "Αγιν, αλλοι δε Σίθωνα, και Σίλωνα, και Πείσωνα, καΐ Δ ίννιν,
καίΜικίωνακαιΣτησάνορα καιΠείθωνα καΐ Άνάπτηνπαϊδατοϋ
Διηλνγέως και αλλοι Πίσιν νέων μυρίων επισπώμενον οψθαλμον
εϊδει ή νεών μυρίων επισπώμενον οφθαλμών εϊδη μηδενΐ τον
οψθαλμον επιβάλλοντα μηδέ επισπώμενον αυτώ ου μόνον τους
10εηωένους9 αλλά καΐ τον πονηρόν επιδεδειγμένον ήθισμον καΐ
μαγκανειών καϊ μαγειών δημιουργόν και θεών όμηγύρει και
άγύρει συνέταξαν.

2. τοϋ om. L| ά.χέριν L | 8. μυρίων Oin.Gr | 10. ερωμένους G : ερωτών*


t ας (1. ερώντας) L | 10. μαγκανειών, cfr. 119, 4| 11. μαγειών G ισαμα-
γειών (sic) L
m N. FESTA

Addenda et emendanda.

P. 122, 16 in scholio : σιτοδεία και σιτοδεία


132,10 s. : δρφανισμόν ] άπορφανισμόν
136, 17 : τάς θεραπαινίδας ] τάς Πηνελόπας θεραπαι-
νΐδας
138,18 : τον Αϊαντος ] τον του Τελαμώνος Αϊαντος
141, 29 (LG) : Λημνον ] Λήμνον καϊ Λήμνιον
142, 19 : in notis criticis adde : πορθμών ] πορθμείων L
143, 15 : in notis criticis adde : immo ΕΙλενίας
144, 17 (V) : Μασσαγέτας ] Μασσαγέτας, ον Γεπάτας, ov
Γέτας
147, 6 (LG) : κυλλοποδίωνος ] κυλλοποδίωνος και σιντίον
153,16 : in notis criticis pro καντρίοις 1. κανστρίοις
155, 22 : in scholii lemmate pro ΟΙβάλον Ι. ΟΙάγρου
156, İİ : απογώνων] απωγώνωνΛη notis eritiş adde :
απογόνων L
157, 17 (V) : βοτιάνειραν ] βωτιάνειραν
172,10.12 : in notis criticis adde : θωρακείων utrobique G
173,10 : ήθισμόν ] εθισμόν9 et in notis criticis adde :
ήθισμόν L
LONGIBARDOS 175

Index verborum.

Numeri maiores paginas, minores lineas indicant ; numeri uncis


incluşi lectiones varias et additamenta quae in notis criticis rettuli.
Asteriscum eis verbis praemisi quae in lexicis usitatis non inveni.
sch. = scholia v. 1. = varia lectio
v. = vide 1. = legendum
Add. = Addenda et emendando, (p. 174).
q. v. = quod vide

αγλίς (ή κεφαλή του σκορόδου)


1514
άγνεία. ελαιον της αγνείας 118 11 .
à στερητικόν μόριον sch. 127 3 αγνοώ 127 21 sš.
131 7 . αγοραίος τόπος 119 6 , 142 11 .
"Αβδηρα. V. Αϋδηρα. άγρειος (σκαιός, φορτικός) 162 2 .
αβίωτος 159 16 . αγροικία sch. 129 16 .
9 9
ΑβρήλιοςΙ^\)Χθ Αυρήλιος q. ν . Αγροίτης 140 5 .
αβρός βίος 115 8 . οι τον πλοϋτον ά}/ρος. ετΐ αγρών 124 1 .
αβροί 117*. άρρνπν/α1594
Άβοριγίνες 154 2 . ά)>ρώστις, pi. 161 19 .
αγαθός 125 , 131 β , 141% 158 a al.
9
αγυρις 173 11 .
αγαθά 123 e . αγαθόν 141 7 . ν . ¿Eyx* sch. 1 2 6 4
λφστος. αγχιστεία 126 17 ( v. sch.)
Άγά&ων 1 5 8 4 αγχιστίνοι 1 6 0 4
'Αγαμέμνων 143 δ . 9 , 1 6 6 4 16927. äy/co 118*.
άγαν 1 2 4 4 άγω sch. 1 4 3 4 äye duc 122 17 .
αγάομαι. άγώμενος 168 13 . ay¿ <S*} ( .) 149", 172 * (v.
άγγείον sch. 113 , 116 18 , 159 20 . αλλά γε). δι9 αϊνων — 168 4 . δια
— γαστρός 1 1 4 4 θανμασμόν (Ι. -ών) — 1 2 1 4
9
Αγsleia (sc. Minerva) 1 4 3 u , ήγμένος 113 .
147». sćh. 118».
άγελειάς [143 14 ]. *Αδείμαντος 1 5 8 4
αγέλη 163·. Αδεινίας 140*.
άγελίη (Αθηνά) 1474. ¿¿βΑράς 1 2 6 4 " , 133», 1 7 2 4
αγέραστος 1 6 9 4 # ѵ і αδελφοί μόρων = Τ π -
αγη (έκπληξις) sch. 144 9 . νος θανάτου αδελφός 1 1 4 4
Άγιος (Ζευς) 147 ω (sed V. - eadem aliis verbis 1254
γιος). άδελφόν simiUimum et con-
"Αγις 144», 158», 173*. iimctum 1134
11 ß N . FËSTA

Άδανείς 171». Αίγισθος 1 6 6 4


"Αιδης κλντόπωλος 148 2 . ѵ [149 ]
$δη seh. 132 9 . ξδου 130 1 . 1 ».». αϊεί (Hes.) 125*.
144 1 . alf ΐ7<5ς (Horn.) 152 8 .
αδιαλώβητος 114 7 . Αίζιάς ό Φορωνέως 148 3 .
ά(5ι*ε'ω 161 7 . ΑΙήτης sch. 137*.
9
αδίκημα 161 1 . ^ І 137*, 165 .
^4<5ρείς 171 14 . immo Αίητίς, u t apud Archi-
αόω V. αει'(5ω. άδόμενος 163 10 , m e l u m 2 ( V I I , 50).
seh. 119 6 . ήσμένος 119 6 . αίθήρ 150 1 . προς αιθέρα ήωρημε-
ά<5ώτΐ?ς (Hesiodi Η D 353) 125 7 νος 129 1 .
αεί 162 8 ., seh. 1 1 9 u . » . 168».
αείδω 15517. άλλον κόσμον αεισον αϊθρα sch. 131».
(ex Homero, θ 492) 14916, 1722β αιθρηγενέτης 131».
αέρια υφάσματα 116 1 0 . αΙ0ρία 132 1 .
αεχήν (αχήν) 127 3 . αι0ω sch. 129 7 . κύνας — sch.
άηδώς εχω 117 7 . 146*.
αήται (venti) 131», 136 2δ , 166 a . Αϊθων [158 ].
9
Αθήνα γλανκώπις 147 a . αΐκίζω 128 9 .
Ό λ ε / α — [143»]. αΐκισμός 134 a .
'Αθήναι sch. 147 e . ^ α ί ν ο ς 155».
'Αθηναίοι 11418, 148 1δ [1717]. α α ^ ο ς 155 17 , 170«.
Μ 0 ^ 0 ε [1549]. αίλουρος 153 a .
αθήρ 151 16 . αίμα (ν. έπιβώμιος) sch. 161»
d0*yi}ç 115 e . αίματηρός 170».
αθλον 135». ¿¿νειάϋβς 1484
αία ( .) 138*. iälvidy 154«. ΑΙνιανες 148 1 .
α*, τα δια του—ονόματα sch.148* 4Fv*o* (oí ¿ν τ φ Αϊνφ) 1 5 1 " .
ai ( = ei, .) 170 a . 4Ζνος sch. 151».
αίάζω. ¿ακυια 132 10 . αίνος 136a«, 137 9 s., 144», 151*
Αίακίδης 169«. 169«.
¿ Ϊ α ς 1 3 8 » . sch. 115». αίνος 152», 167 , 168*.«.
— ó Αοκρός 143 . αϊξ 169 a .
«¿¿yaioç κ<*Απος 161 . — (Πο­ ¿Ι£ωνβ<*£ 154».
σειδών) 155 9 . ΑΙόλειος 136*.
Aiyaîoı 170". ¿ΙοΑείς 148», 171 , 172«.
Aiyaiœv 155*. ΑΙολία (νήσος πλωτή Αίολου)
Αίγείρας nomen viri 148 1 . 136a*.
І і 171 1 . Αίόλιος 136*.
ΑΙγεσταϊοι 148*. ¿ΙοΑος 136a*, 166».
* « 171 1 0 . αίηεινός 117 , 141».
¿ J y e î ç 148», 171 . αίπος. σίπΐ7 142».
І *« 171 . αΐπύκερως (ταύρος) 119 1 .
ΑΙγιδοϋχος (Ζευς) 1 4 7 4 αΐρετίζομαι. $ρετισμένος 113»,
Αίγινήτης 154 10 . 126», 127».
(Z«<fc) 137». αίρετός. ει τι αίρετόν si quid
immo aíyeioc vel αίγίοχος placet 113».
ŁONGIBARDOS 177
αΪρέω. αΪρονμαι 122 8 , 159" 16 1182. ε/ς άκρο* 114 9 .
16918. {¡ρηκεναι 1154. ηρημέν ακροτήριον sch. 147i2.
113", 1211% 133ΐ°, 165 i4 , 168 ακρωνυχία Ι60 δ .
αϊρω 1301°. άκρώνυχος. επ' ακρωνΐ5#ων /?α/-
Αϊσηπος 162 22 . νω 160 6 .
αϊσθησις. αισθήσεις 11511. άκρώρεια 14213. sch. 118 2 .
αισθητά [115 u ]. ακρωτηριάζω, ήκρωτ ηριασμένος
αισθητήρων 1193. 169 22 .
αίσιος {Ζευς) 147ΐ8. ακρωτήριον 1608.
Αϊσοφος (Αϊσαφος) 163 ł αλαζονεία sch. 120 6 .
legendum Άσωπόςΐ αλάομαι sch. І 13.
αίσχρός 169 3ł . όΑεεινό'ς 131".
Αϊσων U51*. dA¿fc 131 16 168 .
αΐτ,ία 123 4 . /α ( = dAća) 131 .
αίτιος 141 1 . Άλείσιον 131 7 (v. sch.) 1622°.
αιχμάλωτος 120 3 αλεισον ]12014].
αιωρεω. ηωρημένος 129 . άΑείτ^ς 13211.
ακαινα 152U. αλείφω. Λλειψαι 118 u . άλήλιπ-
άκάκητα (Ερμής) 1657. ται sch. 1178. άληλιμμένος 119 8 .
άκάκητος 137 a . ήλειμμένος 119 8 . άληλίφθαι
ακαΑαρε/τ^ς 162 4 . 159 .
¿καΑ^ΐ? Ι531 0 . 12 . αλεκτρυών sch. 128 u .
'.¿καρνάν 1547. ΜΑε|αν<5ρεΐς 148«, 171".
ακαταπόνητος sch. 135 . άλεξητήριον 161ΐ9.
ακέραιος 114 7 . άλεξίκακος 161ΐ9.
άκηρυκτεί 163 . άλεξιφάρμακος 161 9 .
Άχιδαλίη 163 1 . άλενρομαντεϊαι 1292.
ακίνακις 152 u . αΛβνρο? sch. 16014.
(άκΑ^ρος) 166 , ν . παρόκλ*7ρος dA^dßia 16924.
άκΑ?ίτως 121 7 . dAi0*i4fc 12119.
9
ακοίτης 137 7 . ?}і ѵ πεόϊον 131 7 , 162 20 .
άκοντα) 156«, 169", 1724 ' ѵ πεδιόν [131 7 ].
ακολασία 156 ω άΑ^τε/α 168».
όκονιτ* 112 22 . MA0aća 148 4 .
άκόΐατον 153 9 . άλιεύς 171 23 .
d«ov(TTi«ác πόρος 119 5 . άΛ*0ι}£ρα sch. 163 2 . ν . αλινδή&ρυ?
άκουτ££ω. <5 ήκοντισμένος 170 6 . (αλινδέώ) αλίσας 163 2 .
όκοΰω ІІ 13, 144 23 , 1551», 172 2β . (αλινδήθρα) ν . άΑ*0^ό*ρα.
, άκρατότατος 120 12 , ubi ακρότα­ άλιπόρφνρος 116 9 .
τος VL. άλίσκομαι. άλφς 161 . ^fAtt) 147*°.
άκρατώτατος sch. 12012. άΑωτός 132 2 . όλους 1434.-
ακριβώς 151 9 . άλιτήμων 132 u .
Μκρίο* 154 2 . άλιτρός 130 3 , 132 .
'Ακρίσιος 162 18 , sch. 118 e . άΑκαίος [143 4 ].
ακρόπολις sch, 147χι. '¿Ακμαίων 145!. e .
άκρος 143 2 . άκροις δακτ4λοις <^Ακ/*^ν?/> 114 26 .
112 14 . ακρότατος [12012] sch^ ,. dAAd 114 , 118 8 .u. al. V. ¿jib*"
ΒΥΖΑΝΠΟΝ. VI. — 12.
78 N. FESTA

— καί 115 e , 1269, 141 7 al. αμερής 1509.


— γαρ 16312. Άμησός ν . Άμνησός.
αλλά γε (Ι. αλλ' άγε) 17226. Άμιναίος ν . Άμεινίας,
άλλοιωτός 11426, 13213. άμίς 1172.
άλλομαι 133 18 . άμνειός 11814, 151 24 .
13
άλλος, saepe, ut , 1148, 123 16 '-¿μν^σός (codd. Άμησός vel ' -
126 2 etc. μωσός) 16221.
αλλφ τφ 126 6 . άμνίον sch. 11814.
άλλως 11414. '¿μορραί<Ηΐ48β,Γ713.
— τε 11218. άμοχθεί 11223.
ούκ — 114 18 , 141 6 . ΜμνκΑαίος 14623.
— μϋθος 12820 (v. sch.) 1375. αμύνομαι ( .) 128 18 , 143 10 .
— λόγος seh. 128 20 . 8
αμυοττί 163 .
λήρος —137 1 1 , [1597J. αμφιγνοώ 114 7 .
117 ., Άμφιγυήεις 1477.
άΑουρ^ς 1164 (ν. seh.) Άμφικτνών sch. 1142β.
άλουργίς seh. 1164. Μμ9>«τ<σ>εΖς 148«, 171 11 , 172 3 .
"¿Απεις 148 25 , 171 22 . Άμφιτρυών 1142β.
άλναειδωτός 152 13 . Αμφίων sch. 130 9 .
' ^ ѵ πε&'ον [131 7 ]. αμψορενς 116 18 .
άλύω (το χαίρω) seh. 131 7 . άμφορίσκος 116 13 .
Άλωεύς 138 9 . αμφοτερίζω 114 8 .
άλων 15717. αμςρω 138 β .
Άλωπεκηθεν 1549. αμώνιον (άμωμονί) 162*.
<3Λως 15717. Άμωσός ν . *^ν^σός.
άΑωτ<5ς ν . άλίσκομαι. ανά πρόοεσις sch. 161 2 .
ά>α158 18 , 171 1 .. αναβάλλομαι 125 3 ., ceh. 125δ.
Μμαξονειος 139 11 s. αναβρόχθισις 165 1 .
ΜμόΟεια (Νηρηίς) 129* (ν. seh.) ѵ і( )ѵ 6< > 19 ,168 16 .
ά/*α0?}ς 1277. αναγκαίος 133 , 139 20 .
/ 0/ seh. 12916. ανάγκη 16910.
άμαθος seh. 12916. ανα^νωρ^σμός 137 , 16618.
αμαιμακέτη ( .) 13511. ανα^ορε^ω. αναγορευμένος sch.
e
άμαξα sch. 153 . 138 28 . ν . ανείπον.
αμαρτάνω. αμαρτήσας 16819. ανά>ω 155 24 .
9
Αμα[σ]σείς 148**, 171 20 . αναδίδωμι sch. 160 18 . αναόεσομε'-
άμαχε/ 112 23 , 163 8 . νος 131 9 .
23
αμαχητί . dvatorçç sch. 12516.
αμβατός ( .) 1381β. άναιρε'ω. άνηρημένος 13828.
άμβολιεργός 125Λ ανακαθαίρω 11511.
αμβροσία 131 8 . '-¿νάκειον 161 20 .
αμείβομαι 167 η . άνακεκαλνμμένως 15617.
ά/*ε*(% 130 23 . άνακ^ρνττα) 155 13 .
Άμεινίας ô Άμιναΐος 146 8 . ανακίνησις [132 7 ].
Άμειψίας ό Μινναίος [146 8 ]. άνακλίνω. ανακεκλιμένος 116 8 .
άμελέω 124 δ , 1442. ήμελημενος άνακο^νόΌ) 114 8 .
170*. . ανακωχή 118 8 ,
LÓNGIBARDOS 1^9

αναλαμβάνω 143 9 . άνισον. άνισα 16118#


αναμοχλεύω 1728. άνίσταμαι 162 1 .
Άνάξαρχος 124 20 , 1252 (cfr. sch.) ανιστάω 172 10 .
άναοιστί sch. 161 2 . avo**?, 118 8 .
ανάπανσις sch. 118 8 . '^ντεΌς sch. 128 10 .
αναπηδάω 16011. 'Ανταίος 128 10 Άνταΐοι 1158.
αναπνέω, το άναπνεϊν 113 25 . άντ εγκληματικό ς 169 8 .
Άνάπτης 173 6 . αντέχομαι 123 4 .
άναρροίβδησις 13619. αντιλαμβάνομαι 1231.άντιλαμβάνω
αναρ<ρ>όχ0||σις 165 1 . 14414.
ανασπάω 1728. '^ντίο^είς 14821, 171 17 .
dváo-σω ( .) 16619. αντιποιέομαι 123 δ (ν. sch.)
ανατίΰημι. άνατέθεικαν 151 5 . αντίστοιχα 1122.
ανατολικός sch. 131 w . άντωπέω 160 1 .
ανατροπενς 121 9 . ανω. J ανω τόπος 150 1 , 166 .
dvac?avóov 156 le . ανω θέειν sch. 161 18 .
άνδηρον sch. 13628. άνωιστί 161 2 (cfr. sch.)
άνδραποδίζω. ήνδραποδισμένος άνώιστος sch. 161 2 .
144 δ . α£ιεπαινότατος 12817.
άν<5ρε£ος 156 9 . άξιεραστότερος 11219.
άνδρειφόντης 166 4 . άξ ιοζηλωτότατος 1281β#
áv^iyv 152', 159 . άξιονικότατος 12816.
άνείπον. ανειρήκασι 157 20 s. *·. άξιος 123 2 .
άνειρημένος 138 24 . Cfr. αναγο­ α|ιο'ω 1404, 1589, 16711.
ρεύω. Αξιωμένος 1224.
ανεμος sch. 131 18 , 147 e , 166 2 . αξίωμα sch. 1341δ.
Άνεμώρεια 14615 s. άπαγκωνίζω. άπηγκωνισμένξΐ χει*
ανεπιθόλωτος 118 e . ρί 11215.
άνεττίσκότ^τος 118 e . απαγορεύω sch. 1144.
Μνε'ρεια 1461δ S. άπαγροικίζομαι. άπηγροικίσθαι
ανέχομαι 170 4 . 11325.
âvî?Ôov 161 18 . απα^ω. άπαχ0ε/ς 161 14 . άπηγμέ-
ανήλιος 144 1 . νος 1342δ.
ѵ^ і 1607 (cfr. sch.) απαίδευτος sch. 137 u .
άνήρ 121 , 125δ, 158", 162 8 .
11
απαιδεντότατος 15228.
sch. 1377. σοφότατος ανδρών άπαιωρέω.άπτ]ωρηκώς 12814.
112 8 . απαλλάσσομαι 159 20 .
άνησιδώρα 15717 s. όπαλο'ς 161 8 .
άνθέω sch. 15918. Άπαμείς 149 1 , 171 28 .
cvôoç. âvörç sch. 162 δ . ^ρος ăv&ei απαναένομαι 1291ο#
124 1 . άπανθέω 15918.
άνθοσμίας 136 8 . άπανθίζω 159 18 .
άνθρωπος 123 18 . 16 , 16818. άπανθρωπία 136 u .
dvictco 17224. απαν0ρωποτατος 1 2 0 ^
άνιό^τ/ 112 28 . απαρνέομαι [15810]
dv%** 168 20 , 1701 άπας ν . μηδείς.
18
άνψάομαι 161*. απασχολάζω *
180 N. FESTA

απαταγεί 163 2 . arcovrçri 112 22 .


απαυδάω 114 4 . ¿ ѵ/ « HS 1 3 .
απαχθίζω. απηχθικνς 113 5 . αποποιέομαι 13028.
απεικάζω 134 8 s. απορέω,ήπορημένος dubim 114-14.
απειλή 132 6 [143 β ]. απορρίπτω sch. 140 1 .
απ ειμί absum^ απείη ábsit. απόρροια sch. 1329.
απιέναι 140 7 . απορρώξ ( .) 132 9 ,
απειρείσιος (sic) sch. 1186. απορυ)/^ sch. 16011.
άπελαύνω. απελάσετε 115 6 . απορφανισμός 13210 (v. Add.)
απερείσιος 16219. αποσκηνόω 119 7 .
απέχομαι 125 12 . αποστοΑίκός 13028.
απηλιώτης 131 1δ . αποστρέφομαι 121 4 .
απηχθημένως 113 β . αποτάσσομαι 11419. απότα| αι 1206
απίδιον 139 12 . αποτίθεμαι. απόθον 122 9 . άποτ
Μπις 153 8 . τι'0ον 1247.
απληστία 13611. αποτινάσσομαι 113 8 .
αποβδελύττομαι 13918, 16716. αποτίνω 170 8 .
αποβολή sch. 1672. απότοπος [156 u ] v. d^cayeo?
άποδιδράσκω sch. 14C3. αποτρέπομαι 135 1 .
άποδίδωμι 122 18 , 12915. αποτρόπαιος (Ζευς) 14717. sch;
A¿<w —114 1 1 . 124*.
άποδιοπομπέομαι 1172. άποτροπιάζομαι 124 5 . 12 .
-ε'ω 136 10 . αποφαίνω 122 9 .
αποδιώκω sch. 12616. αποφέρω 128 5 .
αποδοκιμάζω 1244. αποφορτίζω, άποπεφορτικώς 113?.
απ<ί£ω 11417, 13917, 167**. αποφώλιος 13711.
αποικιΛωτάτως 114 20 . άπτομαι 13719 s. 149 9 , 163*.172 10 ,
άποικος 14727. ήμμένος 15621.
απ<ηνα 162 20 . όπώ^ων 156 11 (v. Add.>, 1602.,
αποκάμνω 114 1 . άπωβέομαι 122 9 .
αποκνέω. άποκνέειν 113 19 . Μραι0[ο]νρε«>* [15828}
απόκομμα sch. 132 9 . αρα 168 17 .
αποκρίνομαι sch. 140 1 . όράχν^ον 150 13 .
απολείπομαι 117 15 . Μραχώσιοι 153 1 .
'Απολλοδώρειοι 11915, 14922. Άργεία ν . "Αρα.
απ6λλυ/*ι14414.18. άποΑε'(Τ0αι 143 18 , '¿ρ^/ειοφοντης 137 1 , 167 7 , 166*.
169 30 . άπωλέσΟημεν sch. 120 4 . "Αργός -ους sch. 1154.
άπω λόμέθα 1204. α^ολωλεναί Μρ^ος -ου sch. 1371.
11
fca¿ απολωλεκεναι 1469 s. ^ .
Άηόλλων . " ѵ 169 1 , v. ΆρεΟούσυοι 159 1 .
Φοίβος. Μρε*μανεί£ 149 1 , 171 24 .
άπολογέω sch. 140 1 . Άρειμάνης 153 16 .
αποΑο^/ίω 140 1 (cfr. sch.) Μρειο* 158 28 .
απολογισμός 167 2 . άρείφατος 1668.
απολύω 123*. άρετ^ 115 1 , 123 7 s. 1241*, 12 *Ѵ
απονέμω 152 26 , 153 2 . 16516.
από>εως 1 6 0 u ( y. Aetjrpr,£«s)t άρηίφατος 1668·
LONGIBARDOS 181
*Αρης 159 e . ασκωλιάζω (τώ πό<5ε) 1477.
άρητήρ ( .) 16926. ασμένως 169 9 .
'Αριάδνη 16610. *άστατέομαι 17220.
αριθμητός 16817. άαπά£ομα* 112 22 , 116 1 .
Άριμασποί [15316]. α<τπον<5εί 163 6 .
άριστα optime 15520. αστεροπή sch. 14714.
Άρισταγόρειοι 14921. άστεροπητής 14713.
Μρίατεας 155 28 . αστακός 162 3 .
'Αριστείδης 162 12 , 167 19 . αστραπή sch. 14714.
Μριατενς ( = Άριστεας) 155 23 . άστρεπτί 163 6 .
18
¿ίριατος 128 . ν . δχα, ¿ίστρον 129δ, 15716 s. sch. 12S4
'Αρίστων 12413 '¿ατυτταΛαίεΓς 14822, 171 19 .
'¿ρκός [1548] ασύνετος 15017 s.
Άρκεισιάδης 16719. Άσψάλειος (#οαει<5ών)1371δ,1558.
Μρχείσιος 16218. sch. 118 6 . '^σφάλιος Ζεν'ς sch. 137 1 .
'Αρμόδιος [15814] άσφοδελος λειμών1382Β.
αρνεϊον 160 18. ['Ασωπός] (codd. αϊσοφος vel αϊ-
αρνειός 1191. σαφος) 1631.
αρν/ον sch. 1İ9 1 , 16013. ασωτεΐον 1561δ. sch. 133 28 .
άροτρίάζ:ω sch. 13312. ασωτία 133 28 .
αρουρα [166 7 ]. '^ταρ^άτίς 154 13.
άρόω. ήρωμένος 13312. άταρπιτός 160 7 .
α ρ π α ^ sch. 1259. ^. ^ (Hes.) 125 .
5ρπα| (Hes.) l25 9 . άτιμάω 169 27 .
*'Αρταξάρης (f. '¿ρτο-) 5428]. ότιμόω 16983.
'Αρταξέρξης 1544. άτολμος (* ατόλμητος impius)
Άρτεμίσιον 162 18 . 127 7 .
Άρτεμίσιος sch. 86. ατομος 149 20 , 150 9 .
11 16
άρτος 122 , [122 ] άτοπώτατος 169 82 .
Άρχαιμενίδης 16211. Άτραμύτειος 162 9 .
αρχαιότερος 112 4 . Άτρείδης 143 10 . '¿τρεΓσαι 142 12 .
άρχαίτερος 112 δ . άττα 159 18 .
'^ρχ^νεως 146 8 . '-¿ττίκονρ^ς 116 4 .
αρχΐ}. κακών — 1721β. α# πάλιν [1548] 15621.
αρχηγός 13824. 14621. 1589. 16981.88 αΰ<5*} ( .) 16717.
[άρ#ία/τερο£] 112 4 . Αϋδηρα (sc. "Αβδηρα) sch. 13628
αρχιεταΓρος 112 4 . ανοεντ/α 1662.
άρχων των εταίρων sch. 112 4 . αϋλακες sch. 161 9 .
Άρχωνίδης 146 3 . αύλισμός 148a. αύλισμοί 142 .
ασέλγεια 158 4 . atffrç 131 12 .
'Ασιηναίοι (ΆσιναιοιΊ) 148 16 ,171 8 Αυρήλιος 1549.
Άσκαλωνίτης 162 7 . α#ριον 1231δ, 1258.
άσκαρδαμυκτί 160 1 . αΰτοννχε/ 163 a . ^
ά σ ^ ω 123* (ν. sch.), 12410, 125 11 , αυτόν (¿αυτόν) 12814.
152 22 . άσωτος 152 9 s. αυτούς 11212.
ΜσκΑι?πίός 15780. αύτοχειρί 161 δ .
sch. 1476T α£τογ>ε/ 163*,
N. FESTA
182
αφαιρούμαι 16516. αφηρημένος 144 e βασιλεύς 169 9 2 3 .
αφανίζω sch. 1281. ήφανισμένος βασιλεύω sch. 1388.
Ul19, βασιλικός 1447.
αφ άνισις 17211. βάσιμος, βάσιμα sell. 1182.
αφανισμός 131 23 , 1662. βασκαίνω 113 4 .
¿9>ι}, 13519. βαστάζω sch. 12518.
άφθόνως 15221. βε'Αος 169 27 . 0εΆεσ<σ·>*(Ηοπι.)
άφίεμαι 16016. dç>/^i 151 ,169 81 . 169 8 .
αφιγμαι 134 26 . 5έ><5ις 15414.
αφίσταμαι 1181. Βερονικείς 14810, 17114.
αφοράω 12412. Λ5ερ[ρ]οιαίο« 1486.
αφροδίσια (voluptates) 118 e . Βηθανία 160 8 .
'Αφροδίσιος Sch. 1186. Βηλαιος {Ζευς) 14717.19.
* ? ^ (fort. v^9?vr¿g?) 14412, Βήρος 1546.
14913. βήρυλλος 163 9 .
Άχα<ι>μένης [15817]. Βηρυτός 163 9 .
Άχαρνενς 154 e , 17124. 0i7<7<ra sch. 118 2 .
^4#ε'ρων 1301δ s. (cfr. sch.),sch. βησσήεντα 118 2 , 1438.
132 9 . Βησσος 14912, 17214.
αχ^ν αχηνος sch. 1273. )5/α 1699.
άχηνία 127 3 (ν. sch.) βιάζομαι, βεβιασμένος 1586.
αχ0ε«>(5ς 113 9 βίαιος 131 14 .
αχοος 1138. 0«ј * 1129, 14
, 15821.
12
'Αχίλλεια δπλα 138 20 . — ιστορικόν , 11 4.
8
ΜχιΑΑείίς 143 e , 166*5. Βιθυνία 160 .
αχός. αχεα sch. 13016. Βίκων 1458.
άχρι 121 4 , 1503. jff/ος 1153, 1176, 123 18 , 12722.24,
Ίαχροότερον (sensus postulat à- 134 7 , 138 , 139 23 , 162 , 172 1 7 .
χρει-) 1708. βιόσκω (pro βιώσκω) 1722«.
άψυχος, αγνχα sch. 126 15 . βιοτεία 127 u .
0ιοτε<5ω 12410, 125 u .
0£οτος ( .) 16618.
Βίτων 145 8 s.
Βαβυλώνια {τείχη) 142 8 . βιώσκω 1247.
Βαγώας 158 17 . βίωτος erratum pro βίοτος} 2. ν .
0<ί0ροι> 142 9 . [16618]
0αι'νω 142 9 . εσο βαίνων 133 1 . βλαβερός 1197,1671. βλαβερώτερος
βαίνε 160 6 . β<Ηνό/*ενα sch. 1182. 1709.
Βαιτοϋλαι 14416. 0Αά>? 117 .
Βακχειάδαι 135 26 . 0Αα*ε/α 12717, 133 2δ .
Βακχεΐον 135 81 . βλάξ 121 8 .
?#ακχιά<5αί135 2β . βλάπτω, βεβλαμμένος sch. 147 .
ΒάΑις 144 8 . βλάστη 131 12 .
ј 134* s. 17223 {βλεφαρίςϊ) sch. 151 1 .
Βαοκαιοι 148 7 , 17015. βλήχων 1 5 3 u .
0<ίρος 114 ». Α λ ό γ ω ν 15818.
Βασίλεια, τα τον "Αιδου — 130a4. βλοσυοωπός 1591δ,
LONGIBARDOS 183
βοεικός 163 8 . Γ
βόειος 12010.
βόθρος 165 13 . Γαβορεΐς 14824.
βόρειος 1311β. Γαόαρεις 171 21 .
βορράς 131 1δ . Γαδειραίοι 1702δ.
βόρρειος [1311β] Γαζαΐοι 17018.
^ocreç 117". Γαίειος 1396.
βόσκομαι sch. 163 8 . Γαιήιος 139β.
βοσκός sch. 1171δ. Γ α ^ ο ^ ο ς 13712, 135 10 .
Βοσπόριος 14217. Γαιτοϋλαι 14416.
/? sch. 1172, 137 4 , 165 9 . Γαιτοϋλοι 1441β.
βότειρα 15719. Γαιών 131 10 .
Βοττιαίοι 1465, 148 9 .ν. Βωττιαίοι. Γαλαδραίοι 17019.
βονκόλος 141 13 , sch. 115 δ . Γαλάθεια [1291β]
Βουλιμεεϊς 171 18 . γαλαθηνός 119c1, 160 13 .
Βονλινεΐς 14822. Γαλάτεια 1291β (ν. sch.)
βούλομαι 16617. /ηαΖο ( .) Γαλατία sch. 1291β.
169 80 . Γαληναίοι 17018.
ήβουλήθησα 111 13 . yaA^vrç 132 1 .
βεβουλημένος 1221, 127 8 Α Γαλιλαίοι 17019.
0ονς 115*, 118 1δ , 158 8 . γάμος 16612.
Βούσιρις 163 10 . γαργαλισμός 12512 s.
Βοώτης 1294. ^ 11419.
βραχίων sch. 130 9 . γάστρις 121 8 .
βρεγμός 1666. yeyordç 123 10 , 132 10 .
/Ϊρεχμο'ς [1666]. Γεδρωσία 153 8 .
βρέχω sch. 129δ. βρέχει piuit sah. Γεδρωσοί 153 2 .
117«. ^ε^ρός 119 18 .
*0ρ/0ν 153 9 . γείνομαι, έγείνατο 1384.
Βριλησ<σ>ός 1428. і< ? (і yewAoç?oç)16010.
Βρισηίς 143 11 . γειοπόνος 161 10 .
#ρί<τ»£ [14311] ySi(T¿or [1427]. 172 8
βροτολοιγός 159 β . / ѵ sch. 161 9 .
0ροτ<5ς 11423, 135 4 , 167 8 . yeAáft) sch. 11914.
/?ρο>ς 13719, 165 12 , [16518]. y¿A<wg 1598.
0ρώμα [16811]. γεμίζω sch. 114 19 .
(βρώμη avena ?) 1511β. yé>co 141 2 .
βρώμος = βρώμα 151 16 . Sed ν . ye*>e¿<íc # # 160 2 .
βρώμη, γενειήτης 15610.
βρώαις sch. 116 e . ysvvcuoç 157 24 .
0ρωτ<^ 1142*.24, 1171*, 12217, γενναίως 1681β.
135 24 s., 168 11 . γεννάομαι 161 11 . γεννάω 138 u ,sch.
j3v0<^ 142 17 . 131 1δ . γεννηθείς sch. 128 12 .
βύριλλος = βήρνλλος [163 9 ]. y ^ o ç 146 20 , 155 3 . 24 , Ϊ6β 1β .
/?ωμο'ς 169 18 . 2δ . Γεονχος137 1 2 s., 155 10 .
Βώνοσσος [15818] Γεπάται 14417 (v. Add.)
βωτιάνειρα 157 17 . (v. Add.) yegdvıov sch. 161 4 .
^»TTfa?of'l7l 2 . ν . Βοττιαίοι. Γερ^/εσαίοι 148 ω , 171 4 ,
184 N. FESTA

Γερήνιος 12812, 167«. ΓραΓοι 17019.


ΓερραΙοι 17019. γράμμα sch. 1628.
γέρρον 152 10 . γραμμ ατεϊον 161 2 .
Γεστραίοι 1488, 171 1 . ^ ρ α ^ [14521].
Γε'τα<14417. (v. -Add.) ^ραφω 150 14 .
γεϋσις 13524. Γρήνικος 16222.
γεώδης 119 18 . γυμνάζω 1244. γυμνάζομαι 124 10 .
Γεών [13110]. γυναικείος 141 11 . 18 , 1466, 156 3 ,
y*? 120 8 ,. 145 22 ,153 3 , 15716.18. sch. 1724, sch. 1168.
139 , 14219, ywrç 120Μ, 149δ, sch. 1442.
γήινος 11912. yvviç 121 8 .
γήλοψος 160 10 . γυρίνος (τύρινος codd.) 16217.
Γ^πα^ες 153 5 . γύψ 139 7 .
Γήπεδες [153δ]. Γωβάρης 158 17 .
γηπόνος 161 9 . Γωβρύας 15818.
γηραιός 143*.
Γηρυόνειος βονς 115 δ .
Γηρυόνης 1358, seh. 115δ. Λα/<5αΛος 15512, sch. 15520.
y^wç sch. 115*. δαίμων 13919, 16728.
yjjreia ( = ѵ ) [1427] 161 17 . δαίομαι 163 5 .
10
Γ^ών [131 ]. <5α£ρο> (i. e. όε'ρω) sch. 125 1 .
і ѵ 130 12 . δαΐτες 121 2 .
γιγαντολέτειρος (1. -τορος) 14722. δάκνω.εδηξε143\ δηχθείς 16927 s.
γί(γ)νεσθαι. γίνου 16018. y«yo- δάκρυα 140 7 , 1698. δακρύων οχε­
ѵ Ѵ 114 , 14727. γεγενημενος
10
τός 11910, 12712.
112 9 , 1224, 12810, 13918, 1562β. δακρυρροέω sch. 51 15 .
γενέσθαι 124 18 , 15783. γενοϋ δακρύω 119 12 .
128 u . <5άκτνΛος. ακροις δακτύλοις 11214.
ymóa*o> 123 18 , 1414> sch. 12721. ΛαΛματείς 1482δ, [17122].
γλαυκός sch. 147 2 . Ja^iç (i. e. Δαμις, sed. cf. Sui-
γλαυκώπις (Αθηνά) 147 2 s. dam) 14411.
*} > ( = βλήχων mentha Δαμοίτης 162 e .
pulegium) 153 10 . 4a?ao¿ 1698.7.
γλίχομαι 166 ω . Ј 144 .
γλυκίων ( .) 16717. Δαμοίτης 162 e .
19
ѵ ^ѵ 152 . ¿І ѵ ѵ (quis ? nisi forte Σαμψών,
yfoç^ 15218. cf. Iudices XIII, 24 ss.)
ΓΆώσσων 15818. Δαπαναίοιΐ 170 20 .
Γνατων(ε)έδης 14518. δαπάνη 117 e .
Γν ατών ¿δη ς 1451β. Jerri ς (immo Δάτις) 14410,
γνώμη 1277. ¿íctgwf? sch. 144 10 .
prdkrtç 112 20 . Δάφνις 144 10 .
Γαβάρης [15817}. os* 1221e, 141 2e , 143 8 , 159
Γολόσης [15818] <W<ÎÛ>. <5ε<5ίώς 163 4 .
roçycÔJtaçl45 9 s.,158". δείκννμι. έδείχθησαν 114 9 .
yotfv 17224. <5ε«χίς 131 17 , 134 8 , 13720, 12
,
ѵ « s£h. 11Ş9, }43 9 ? 1709,
LONGIBARDOS 185
Δείνων 158 14 . Δημώνασσα 155 25 . 27 .
δειπνον 121'', 166 . δηόω. δηών 128 1 . δεδηωμένος
δειρά seh. 143 1 . 141 1 8 s. 149 5 .
δειράς 143 1 . δήπουδεν 157 3 2 .
δεισιδαιμονία 157 1 1 . ¿1τ/ώ 157 1 7 s. 158 2 2 .
δέλτος 158 2 1 . Δηώνασσα [155 2 7 ]
δέμω. δείμαντες 1534. όι}ω<τ*ς 172 . 11

δένδρον 131 . , 151 1 7 , 154 4 , seh.


9 12
διαβαίνω 118 1 , 1 2 3 1 , 1 4 3 3 .
119 1 0 . διαβάλλω 1217.
δεξιόομαι seh. 125 6 . διαβιώσκω 113 7 .
δέομαι* δεδεημένος 122 8 . όία^ολεν'ς 121 1 0 .
<5ε'ος (<5εα V ) 132 6 . δέη [132 7 ] όία^εΑάο) 119 1 4 , 138 3 . 1 8 , 139 1 . ;
όε'ρμα seh. 125 1 , 139 8 . διαγι(γ)νώσκω.διέγνω 1 4 3 7 , 169 2 9 .
Δερσαιοι 170 2 0 . διαδορατίζω 126 3 .
δέρτ(ε)ρον 139 8 s. διαδοτίζω [126 3 ].
δεσμός seh. 165 1 2 . ¿mera 142 1 4 .
δεσποτεία 166 3 . *σ4α*ορε/α 136 1 7 , 137 1 7 .
δεσποτικός 130 2 6 s. διακόρησις 137 1 7 .
¿Ιευκαλ/ων 115 1 2 . *<5 * seh. 1 3 6 1 7 .
<5εύτε#οι> ήγονμαι postpono 125 1 4 . διάκτορος 166 δ .
δέχομαι 168 1 0 . διακνβερνάω 149 2 4 .
ό^ 112 , 114 1 . ε'πί <5*) τον'τοις
19
διακωμφδέω 126 2 , 138 8 .
135 1 8 . διαλαμβάνω 145 1 9 .
?<fyr<5oç [172 4 ] διαλέγομαι, διειλεγμένος 122 1 0 ,
•ό^Λατορ^α 134 1 4 . 159 8 .
<5^ ѵ ποιέω s e h . 126 1 4 . *04-αΑε}/ω. διηλεγμένος 122 9 .
Δήλος 155 1 . διαλελνμένως 124 . β

Δημάδης 15816. διαλογισμός 123 1 2 .


Δημαινέτη(ς)4 1 5 5 2 6 S. διαμαρτάνω [144 8 ]
Δημαίνετος 15815. διανέμω 119 . 1δ

δημηγορία 169 8 . <5ιαπα*'£ω 121 1 2 , 136 2 2 , 1 6 5 1 9


δημήτρειος 1597. διαπλωίξομαι 1731.
δημιουργός 155 1 s. 158 2 , 169 1 9 , διαπονέω 135 . 20

173 . — των Ç?ÔVÛ>V 112 1 8 .


11
(5ίαπτι5ω 121 ^ 126 1 8 , 157 1 , 166 1 .
δημοδόκιον, ν. Δημόδοκος διαρρήγννμι. διερρηγμένος 122 1 9 .
Δημόδοκος 155 1 9 (δημοδόκιον * 12
< Ј «) [121 ]. Sed potius er­
G)sćh.jl55u. ratum p r o διαπαίζω.
δημοκρατία s. 134 1 5 s. διασύρω 124 2 0 , 136 2 1 , 165 1 7 .
Δημοκρίτειος 119 1 4 . διατείνομαι 128 5 .
Δημόκριτος seh. 119 1 4 . διατηρέω 1157.
J [158 1 3 ] <5*ατρε'χω 118 2 , 142 1 8 .
¿ 1 5 5 1 , 156 6 . ¿ * 140 4 , διατωθάζω 166 1 0 .
8 21
154», 169 , 172 . διαφέρομαι 113 1 β . διαφέρω 117 1 8
Δημοσθένης 114 1 7 . ( ν . seh.) 146 2 0 , 150 1 3 . ό^ο^ε^ς
18
¿?}μων 158 . 135 2 6 , 160 1 7 , ( S i o f o r 160 8 . <5*ε-
Δημώναξ (i. e. Δημώναξ) seh νηνεγμένος 114 2 5 , 122 1 9 .
146 a , διαφθείρω, διεφθαρμένος 169 1 0 ,
186 N. FESTA

*διαφονάω. διαπεφονημένος (= διυλιστήρ sch. 163 3 .


πεφονευμένος, λέξις ρητορική) <5*ώκω 167 δ , sch. 125 3 .
160 1 2 , v . sch. <5 > ѵ і> 123 1 0 .
διαφοράν εχω sch. 117 1 3 . Διωναίη 136 2 2 , 165 1 8 .
διδασκαλικός 113 1 9 , 114 2 2 , 159 1 1 . Διωναίοι 170 2 0 .
διδάσκαλος 114 β . Διώξιππος 173 3 .
διδάσκω 172 1 6 . <5*ωρυ| (διώρυξ İn sehol.) 1 6 0 u
δίδωμι 118 3 . δόμεν, δφ ( H e s . ) ( ν . sch.)
1 2 5 8 s. δφσι = δω 170 a . δός δοκέω U 5 4 , 154 2 . το όΌκεΓν 1 3 1 2 1
122 1 1 . 1 6 . ίδωκεν 125 7 . δεδομένος εμοϊ δοκεϊ, ut mihi videtur,
122 1 3 , 130 5 . <5ε(5<όκασ* 151 8 . 112 1 β , εί δοκει 159 1 0 .
β ι ^ β ι μ ι . ó4é*|¿0¿ 149 2 2 . δόξας creditus 128 1 δ .
διερευνάω 143 4 . δοκιμώτατος 152 . 27

διέρχομαι 142 1 6 , 160 7 . <5οΆος sch. 161 2 .


διεσθίω 135 2 8 . Ζίομετιανός 158 1 2 .
<5ÍÍ70¿U) 163 4 . δόμος 122 1 7 .
• Λ ^ Λ ν ρ ε ν ς ? 1737 <5ο'£α 149 1 7 , [158 10 ]
διημερεύω 118 1 1 . δοξάζω [128 15 ], 152 2 8 .
?(5^'(5ος 172 4 . δοξομανία 134 1 4 .
<5*κσ:£ω 130 2 2 . <5οράτεος e t <5ορο;τειος Ιππος 1 4 9 1
δικασπόλος 138 2 δ . (cfr. sch.) ν . <5ο*;ρειος.
¿¿κ*? 128 , 130 2 1 , 167 9 .
s
<5ο'ρν sch. 149 1 7 .
<5ća^ msfor 139 4 , 159 1 7 , 160 2 62 1 7 δορύκνιον 153u.
¿¿κλι'όες 106 4 . Δορυλάειος 162 9 .
δίκταμον 153 9 . Δόσις (πόλις) 146 1 9 .
δικτάτωρ sch. 134 1 5 . <5ό\πς 120 3 , 158 2 1 .
δικτατωρεία 134 1 6 S. δότειρα 125 1 0 , 149 2 3 .
διμήτριος 135 2 8 S. 159 e . δουλεία 134 2 4 .
δέμιτος sch. 116 8 . δούλος 124 1 9 , 134 2 , 169 3 8 .
διμίτριος 159 6 . δουλόω, δεδούλωτο 151 1 7 . δεδου-
ό ^ α ί 137 1 6 . λωμένος 129*.
(5Μ>?7 (vel οίνος) sch. 144 8 . δούρειος ίππος 149 1 7 (cf. s c h . )
6
δίνησις 129 . V. όΌράτεος —
¿Ηνις 144 8 . ¿Μννις173 δ . δρία 118 2 , 143*.
οίνος 130 1 0 . ν . <5brç. δρομικός 123 1 4 .
Διογένης 162 7 . ΪΔροσεις 171 2 4 .
Αιογένεις 139 2 3 . ?Λρυαίοι 170 1 9 .
¿hoyvrçroç 1 5 8 1 2 δρυμών 118 1 .
διοικέω 1502. Δρωπίδης 145 8 .
διωκήσθαι 134 2 3 . Δνμαιοι 170 2 0 .
¿ ι ο ν ώ κ ο ς [135 2 7 ]. δύναμαι 131 1 8 .
JÎO'VVOOÇ 135 1 2 8 , 159 . όΜο sch. 142 1 9 .
ό4ορν?ή, sch. 1 6 0 u . όΰνω (Horn., λ 579) 139 9 .
¿Ιιπαπείς 171 1 9 . δυσοδία 160 9 .
<5«πΑο?ς 116 8 . <5ν'σοό>ος 168 1 0 .
δίνγρος sch. 114 1 0 , 143 2 . δυστροπία 136 1 3 .
διυλίζω 163 4 . ^υσώδης 1 6 8 u t
LONGIBARDOS 187
δυτικός seh. 13621. εΐδάλιμος 114 9 .
Δωδωναίοι 148 9 , 171 3 , ε?όομαι 118 10 , 1266.
δωρεά seh. 125 9 . είδος 121 17 , 1371, 141 8 . 11 147 10 ,
δωρέομαι 125 6 . 14914.20, 16014. genus sch.
Δωριείς 149 1 , 1594, 171 24 . 11812, 119 10 , 121 15 , 133 20 37 4 ,
δώριον 162 δ . 15917.
Δωρίς 129 17 . * ειδώλων (sc. μικρόν εϊδωλον)
δώρον 125 β , 167 10 , seh. 16220. [1543].
δώς (Hes.) 125 9 . είθισμός pro ε0. [1226]
Óc5<rtc (i. . δόσις) [15821]. εικαίος 157 3 .
όώτ^ς (Hes.) 125 7 . είκχί 129 1 , [154 s ].
εικονίζω 156 1 . 5 s.
Ε εικός, είκότος ϋπερ 15912. πόρρω—
16932.
17
*εάλφοις ( = ελεσι) seh. 160 . εϊκω 12415.
immo «oaç?oiç! εΐκών 15224, [1548].
εάς. τα ó¿ct του — seh. 115 9 . ΕΙλείθυια 1299.
έαντοϊς 11211. εαυτόν = σαυτόν Είλεσιον (πεδίον) [131 7 ].
20
167 . ε?Λ?7 (ή θερμασία) 124 11 . 16018.
4
εάω. χαίρειν — είληβερέω. είληθεροϋ 12410.
4
Έβουσσαιοι 171 . *ΕΙληνία ÇΑθήνα) 143 1δ . (v. Add.)
11
εγγλύφω 155 . ειλίποδες (sic pro είλ-) 118 5 .
εγγυμνάζω 1243. εϊλίσσω sch. 118 1 .
4
εγκαλλύνομαι 134 . ε^Λυοί ( = είλυθμοί) 142 21 .
εγκαταλεγω. εγκατειλεξε 1559. είλωτεία 13426 s.
έγκΑ^ω. εγκεκλχιμένος 1235. είλωτες 127 10 .
19
¿Υκοπενς 152 . εΙμι . έστω 16016. το εΓνα*(ορρ. το
εγκύκλιος 12316. <5οκεΙ>)11328. ίσο 1186, 133 . 2δ ,
ένκωμκκττικός 16714. 140«, 15914, 162 7 . είναι 150 20 .
εγχειρέω 13814. ¿ων 16617, ϊμμεναι (Hom.)169 80 .
εγχειρίζομαι 13531. εΐμι. ¿??ς 128 2 . ¿τω 146 8 (^τω cod.)
εγχρονίζω seh. 124 4 . 160 8 , 163 8 .
30
έ>ώ 169 . εινοσίφυλλος ( .) 138 14 .
29
(εδαφον) ν . εάλφοις είπα ( .) 169 .
εδεσματοΘήκη seh. 1172. είπειν [14311].
εβ'Αοωρ ( .) 169 3 . είπον 16313. εϊποιμι 153 1 . #ς κ*
έθελοδουλία І34 25 , 1408. ε ¿π?/ ( .) 169 16 . εειπας
έ*0ε'Αω 115 3 . cfr. 0εΆω. [16929]. ε ^ ε 1 2 0 2 . ε'ρώ 125 1 . 4 ,
έ0/ζω 135 18 . είθισμένος 139 5 , 14915. ειρήσθω 11314. εϊρημένος
14725, 170 3 . 115 7 , 11711, 129 1 , 14623. ρ'^είς
ε'0ισ>ός 1226, 131 4 . 17310. 15913.
28 21 3
ε0νος 152 , seh. 136 , 160 . *£7ρσ:ς 4 ^ ¿ ρ ά ς 168 8 .
εϊ που 143 4 . εϊ ποτέ 169 1 . £¿ Εϊραφιώτης [1595].
οΰν 1153.εΖτι άλλο 116 1 . β! μη ν . εϊρερος. εις εϊρερον 13426.
πλην. εϊρωνεία 127 18 , 133 24 .
εϊα(εϊα coda.) 169^. είς 128 18 . 157 81 , 167 20 ,
18
εΐαμεναί 160 . εισέρχομαι 15617,
188 N. FESTA

εϊσω 1399. 'Ελευσίνιοι 154 1 *.


εϊωθα 1
, είωθός 114 . 13
ελεφάντειος 160 3 .
ίκαστος 141 a . Ηλίκτης [131 17 ]
Έκατηβελέτα ( .) 168 2 0 . '£Άικών[ε]ιος (Ποσειδών) 1557.
ίκβαίνω 172*1. έλκόω. ήλκωμένος 123 1 .
'Εκβοτιαιοι [146*] 148 9 , [171 2 ], ελλαμβάνομαι. ενειλημμένος 168 1 0
9
171 . (an legendum ενειλημένοςΤ)
έκδέ*ο>. έκδεδεμένος 121 1 2 ,127*. 1 5 , ελλέβορος 153 7 .
139». "£ΛΛ^ες 152 2 7 [153 16 ] 155 1 β ; 157 13 .
εκεί 132 2 .*. ^ Α Λ ^ η κ ό ς 157 7 , 169 4 .
ε'κε^ος 132 9 , 137*, *, 1 3 8 u , 163 1 9 , Γ
£ΆΛτ}νίος στρατιά 143 1 1 .
165 1 0 . τούτο εκείνο 165 1β . ελλόβιον 160 16 .
εκεΐσε 119 1 2 , 130 2 , 162*. ελλογιμώτερος 112 6 .
ϊκητι 139 2 1 , 141 1 8 , 169 2 6 . εΑΛν#ΐ>£θΐ> 114 17 .
*έκθειαστής 114 1 . έ7ος 117 16 , 16Ό17
έκκαίω. εκκεκαυμένος 112 1 7 . "Ελουροι [153 8 ] 153 1 6
εκκαλέω. εκκαλούμένος [132 10 ] 'Ελπήνωρ 166 6
εκκεκλημένος [123*], an εκκε- ελπίζω, ήλπιομένος 143*.
κλχιμένος ? ΈλυμαεΙς 171 1 3 .
(έκκλήω) [123*] ? ν . έκκαλέω εμβεβροντημένος 147 2 4 .
16
*εκκλωνίζω 131 1 7 . έ>ο'ς 160 .
εκκαέμαμαι seh. 125 1 8 . Έμπεδοκλείς 139 2 2 .
¿^Aoyi}sch.l67 2 . — λέξεων 14
. εμπείρεσθαι 124 9 .
εκλογισμός selectio 167 . 2
έμπειρος seh 114 9 .
20
εκμαίνω. εξέμηνε 172 1 7 . έμποδών .
8
ίκπληξις seh. 144 9 . εμπορία 126 .
εκπλήττομαι seh. 129 9 . έμψυχος, έμψυχα seh. 126 1 *.
εκποιούμαι seh. 123*. εναγίζω 158 8 .
έκπονέω [154 8 ] ενα/ρω 160 4 .
εκπωμα 120 14 . ενάντιος 126 s .
έκφαυλίζω 130 2 6 . εναποτίθημι 115 14 .
εκφεύγω 119 12 . ενασκέω seh. 123 7 .
εκφορέω 114 2β . ενασμενίζω 133 4 .
11
εκφόρησις 132*. ενασχολέομαι .
εκφύω. εκφυείς 124 1 . εν<Μς122η.
ε'κχ^ω 112 1 6 . *νόβ«α 133*.
ε'Ααία seh. 118 1 2 . ενδιατρίβω 162 19 .
έλαιοόόχος (-όκος a p . S u i d a m ενόιόΰσκομαι 161 8 .
S. V. λήκυθον την του μύρου) ενδίδωμι 114*, 159 1 0 .
seh. 159 2 0 . ίνδοβεν 118 8 .
ελαιον 118 1 1 . seh. 159 2 0 . ενδοιασμός 138 1 .
ελεεινός 165 4 . (ένειλέΌ)?) V. ελλαμβάνομαι.
Έλείθυια seh. 129 7 . Ινειμι. èvov 139 1β , 160 8 , 167 2 1 .
'.EAéVrç seh. 143 4 . ένεκα 169 2 6 . ·
έλε'ποΑις 172 9 . ενέργεια 134 18 , 140 16 .
<*εΑεν'0ν*α> seh. 129 7 . ενετί} (περόνη, . 180)
ΙΛευβω scł*. 129 7 , « * . 120 7 ,
ŁONGIBARDOS 189
Ένετίς 120 7 . β£οχ?7 seh. 143 1 .
Ένηαίοι 171 1 . ε|ω 15028,1724
ένήδομαι 141 1 1 . ε£ω0εν 118 8 , 150 2 3 .
ѵѲ 162 2 1 , 163 1 . ε'έώΛ^ς [159 6 ].
ένθεν 169 2 2 . εξώστης 131 1 6 .
ενίζω. ενίζημένος 116 2 . εοικνια seh. 129 4 .
ѵ і 1514 ε'ο'ς (Callim.) 165 17 .
*Ενιπεύς 137 7 . επαινέω 1 6 8 4
Ιννηφι 125 8 . επαινή Περσεφόνεια ( .)
ε ^ ο ^ ω 130 1 . 129 1 5 .
έννυχίζω 115 1 6 . έπαινος 140 4 .
*Ενοαίγαιος 155 9 . επαίρω. επηρμένος 1 2 5 4
ενοσις seh. 138 14 . επαλείφω.επηλίφη 143 1 0 ; επηλείφει
ένοσίχθων 138 1 4 . 9 18
[143 ], 172 . έπηλειμμένος 119 8 .
ένουρέω 117*. επανάλη-ψις 113*.
ávda) 1 5 5 4 επανατίθημι 114 8 .
ένταϋθα 159 1 0 . 1 2 . mundo επάνω seh. 147 6 .
1194 επάρονρος ( .) 166 7 1 .
εντεριώναι 161 1 8 . επασκέω seh. 123 7 .
ëvτερov seh. 120 1 0 , 139 9 . επασμενίζομαι 133 4 .
εντεύθεν 159 2 1 ; 169 6 . 7 . 9 . επαφάομαι 135 2 0 .
έ>τομα 1 2 8 4 επαφίημι 1 1 9 4
ε ν τ ί ^ α ν ω 132 4 . 1 0 . επαχθίζω. επηχθικέναι 114 19 .
έντνπόω 139 1 6 , 167 21 . επεΠ594
εξαγωγή seh. 132 5 . επείγω. ήπεικται 117 3 ( ν . seh,)·
έξαλαπάζω (Horn:) 170 s . ήπειγμένος 122 , 126 2 , 129 1 1 .
2

εξαλείφω, εξηλίφη 143 1 1 . *επήπικται 117 8 .


εξάμηνος seh. 136 2 1 . επειμι (είμι) [143 11 ] 149 7 , 150 2 2 .
εξανασπάω [132 1 0 ]. ¿ і0і 131 1 2 , 139 2 2 , 146 1 2 . ε'π^
έξανθέω 1 5 9 4 132«, 152 2 3 , 1 6 8 4 έ ^ ς 151 9 .
έ^όπτω 151 1 8 . '£πε«5ς 145 12 . 14 .
εξαρτάομαι. εξήρτημαι 125 1 8 (cfr. επεισβολή [131 17 ]
1 17
seh.), 126 , 161 . επεισκωμάζω 121 5 , 169 1 1 .
έξασκέω seh. 123 7 . επεισφρέω 121 , 169 1 1 .
5

έ | ε ^ ς 157 2 0 . επεμβαίνω 117 16 .


¿ ξ ε ρ ^ ο μ α ι 152 2 5 , [154 3 ]. επ-ερέφω ( .) 169 1 .
Ιξεατι v . ¿fdv. επέρχομαι seh. 139 2 2 .
έ ^ ς 1574 επευχιον seh. 116 8 .
•Ј££* [154 9 ] επέχω λόγον 135 1 3 S.
«?£ώ> 1 7 2 4 επήβολος 156 2δ , 1 6 7 4
έ*£οπλ*£ω 142 1 3 . επηετανός 172 2 2 .
έ ί ο ρ ^ ω 113 1 0 . έξωρίσθω 117 9 . επ^τε^α 165 1 0 .
εξορχέομαι 121 1 β . έ π ^ ς 137 δ , 165 1 0 .
εξουδενέω seh. 1 2 6 4 επ^τνς 165 1 0
έ ί ο ν σ / α 166 16 . Έπίαξις 173 4 .
*εξονσιασμός 130 7 . επιβαίνω {λέκτρων) 1 2 5 4 (πεδίον)
1624
190 N. FÈSÏÀ

επιβάλλομαι 142 1 9 . επισωρεύω 133 1 5 S.


επιβάλλω 173 8 . επιτείνω, επιτεταμένος 115 1 .
επιβήτωρ 119 2 . »επιτειχ^ος 149 8 , 1 7 2 7 .
επιβουλεύω 168 8 . επιτηρέω 170 8 .
επιβουλή 168 9 . επιτήρησις sch. 134 22 .
επιβουλία 132 7 . έπιτίθημι 119 1 0 , 138 1 5 , 1 6 0 4 . - 0 ε -
επιβώμια αίματα 169 2 6 . (70cu 124 6 , 125 δ . [149 β ]
επίγειος 119 1 3 . επιτρέπω 129 6 , 149 24 .
επιγί{γ)νομαι 112 2 1 , 169 4 . επιτροπεύω 125 1 7 .
επκ5εί}ς 122 . 13
επιφέρω, επενηνεγμένος 125 1 6 .
επιδείκνυμι 136 2 ,158 2 2 . έπιδεδειγ- επιφορτίζω sch. 126 1 0 .
μένος 173 1 0 . Έπιχάρμειοι 120 6 .
επι<5ε'ο/*αι124 14 , 161 1 5 . επιχειρέω 138 1 4 .
επιδοιασμός 138 1 . έ π ο μ α ι 113 2 3 .
s2
επιεικώς 169 . εποπτεία 134™.
έπιθυμέω 134 1 6 s. 144 13 , 169 1 7 . επόπτης 150 4 .
επίκαιρος 123 1 6 . έπορέγω 116 12 , 122 1 6 .
Έπικάοτη 137 18 . ε π ο ^ ί α 134 2 1 .
έπίκηρος 119 1 3 επωμάδιος 113 8 .
Επικούρειοι [149 21 ] έρανίζω 113 1 3 .
επικράτεια 134 1 2 ερασταί 158 1 β .
'Επίκτητος 6 Άρχαιμενίδης 162 1 1 ε ρ ά ω [173 9 ]. ερωμένος 173 9 .
επίκωμος 1214 εργάζομαι, είργάσατο 170 1 2 . ε£ρ-
επιλαμβάνω. επειλημμένος [119 7 ]. γασμένος 128 . , 152 16 . 18 .
3 20
8
επιλείπω 159 έρ^αΑείον sch. 143 1 .
επιλογή sch. 167 2 ερ^/ον 140 12 , 141 9 , 158», 169 1 9 .
επιλύμητρον [144 8 ] sch. 125 5 .
επιμέλεια 1 2 1 1 , 124 6 ^Αων ερνον 144 2 «, s i m . 172 4 .
επιμελέομαι 151 2 1 . ερ^α είργασμένα 128 3 .
¿πίμ?}Λ[ε]ίος 165 8 . — πολεμικά. 28
157 .
επινώςΐ 172 2 1 . τ ω ν εν αζτ/α έργων 123 4 .
επίπεδον [153 5 ]. ερέθισμα sch. 125 1 3 .
*επιπολάζομαι 172 16 . Έρετριεις 148 1 7 , 171 1 2 .
έπιπονώτερος 112 1 8 . ερευνάω 117 14 , 142 14 , 143 4 .
επίπροσθεν τίθεμαι 122 β . ερίζω, ήρικέναι sch. 115 4 .
επίρρητος 120 1 1 . ΨΕριννύς. έρρινέων pro - t W [ 1 4 0 8 ]
επιρρίπτω 168 1 7 . ε > ς 169 6 , 1 7 2 ω . ¿* ' ¿ρι* 140 3 .
επισάττω. επισεσαγμένος 126 1 0 . Έρισαιεις 171 2 2 .
επισκέπτομαι 161β. Έρισαϊοι 170 2 5 .
επισκοτέω 118 8 , 150 2 2 . 'Εριφύλη 166 1 1 .
έπισπάομαι 173 7 . "Ερκειος [Ζευς] 147 1 8 s.
επιστασία 136 2 6 , 166 2 . Έρμέας. 173 2 .
επιστατεία 166 2 Α έρμηνεύς 171 2 3 .
ε π ι σ τ α τ ε ω 168 4 . ' £ ρ μ ? ? ς 165 7 , 166 4 .
επιστρατεύω 149 1 2 , 172 14 . Έρμιονείς 149 1 , 171 2 3 .
επιστρέφομαι sch. 121 4 . έρμογλνφεύς 155 8 .
LONGlBARbOS 191
Ιρος 146 ă l , 156 5 . εύκαρπία s c h . 134 2 1 .
*ερραθυμημένως 18
, 172 26 . Εύκοναϊοι [171 7 ]
ερραστωνευμένως 113 7 . εύλαβέομαι 136 18 .
8
ερρωμαι 114 6 . ερρώσθαι προσεί- Εϋμαιος 140 .
πον 4
. Εύμενίς 128 2 .
'Ερύμανθος 159 2 . Εϋμνηστος [158 18 ]
έρνμνός 172 δ . εΰόνειρος 116 1 .
Ζρως 137 1 6 . έ ρ ω τ ε ς 139 1 7 , 167 2 1 . ευρίσκω 118 2 s. 132 2 . 1 1 , 139 1 7 ,
4
ερωτάω 169 1δ . 20 . ερηρότημαι sch. 143 . εύρεθείη Η413. ευρέθης
6
117 8 . ήρώτημαι sch. 117 3 . 167 , sch. 167*
έρωτοληψία 158 δ . Ευρώτας 163 1 .
¿crflîfe, 116 1 0 , sch. 116 4 . ει3τε/χεος ( .) 170 2 .
19
ΙσΟ^σις 116 4 Λ εύτυχέω 133 .
έσθίω 114 2 1 , 135 2 7 s. s c h . 1 2 1 8 . ευτυχία 123 1 6 .
έσθος (Μημα) fll64] ε υ τ υ χ ώ ς 133 1 9 .
εσμός· κακών—1721β. ευφορία 134 21 .
Ιστέ 1Γ7 . δ
Ευφράτης 131 1 0 .
έστιάω 135 2 2 . εφάπτομαι 156 1 0 .
ε σ χ ά ρ α 168 6 . εφεδρεία 134 13 .
εταίρα 149 1 1 , 156 18 , 172 . εφεξής, τα — ( o p p . τ α ε'ν 4 χ£ρσ/)
Έταίρειος (Ζευς) 147 1δ . 12721.
*έταιρεώτης 161 1 7 . έφέστιος (Ζευς) 14718.
έταιρέω. ήταιρηκώς 158 16 . εφεστρίς 68.
¿ταίρος 136 2 6 , 165 2 , sch. 112 4 . εφευρίσκω 1171β. sch. 12014.
*ετείωσον 151 2 5 . εφηβεία 15621.
έτερήμερος βίος (cfr. . 303) ε^^ος1216
138*. εφήδομαι 1237. εφησμένος 1712,
¿τερος 1 5 1 1 3 ; 152 1 0 , 165 2 . 12116, 132δ, 13221 s. 1681.
ετησίως 151 2 6 . εφήμερος 11914, 12317.
¿τι 157 22 . ε>0<ίς 1172.
έτο//*ως 1
,1341. εφίζω. εφιζήσαι 11517.
έτος. Βτει 157 22 . ετει μακρό 112 6 s. εφικνέο μαι 14517S.
έτώσιος 160 1 9 . εφ ορά ω 1508.
εύανθής [131 1 0 ]. ¿9S6?¿ov 1441 [·|, 1482.
# ΰ 0 ο ε ί ς 146 δ , 148 1 7 , 171 1 1 . εφορεία 134 22 .
ευδαιμονισμός 123 3 . 8 . έφορος 130 δ .
1
εύόιεινός 1 3 2 . εχω 11216, 11417, 11514, sch. 1181δ.
ενδινός [132 1 ]. 1233.18, al. Ιχομαι 16018. sch"
11
€ #eiAoçl24 (cfr. s c h . ) 1273. cum adverbio 6
, 117 .
ευεργετικός 1 4 0 1 1 s. 6
εχΟρός 125 , 126 , 3
1263, 135 .
ε ΰ ΐ ^ ς s c h . 167 1 δ . [149 ] , 17222.
ευήλιος s c h . 124 1 1 . *έω ( = άναδίδωμι) sch. 16018.
εΰοεία casus nominativus sch. ίωββν 13527.
117 1β , 120 1 0 , 1 4 0 s .
Ζ
εύθηνέω 133 8 .
εΰθν . g e n . 136 2 3 . ζάω 12710, 1406. sch. 1384. τό 'ftj*
ενθυνέω, erratum pro εύθην. [133 s ] 113 ae , 124e, 15221,
i 92 N. frEStA

ζειά seh. 118*. ήιών [1562] V. ήών.


ζείδωρος 15719. *Ήιώτης 136 .
*Σειράς, ν . Εΐράς. ήκιστα 1505.
Ζελείτης 16210. ' * 141 24 ,154 s .
ζεύγος 163 s . ΉΑε/α (Άθηνα) [14315]
Ζεύξις seh. 15520. — ό Κνώσσιος *Ήλιδιόνη 14910 (Ήλιόνη L)
15512. ^ ' κ ο ς 127 2 . 28 .170 11 .
Ζεν'ς 115 7 ,128 11 13824, 14711, 1702. Ѵ/ 17218, ν . Ήλιδιόνη
seh. 13715. ήλιος 15713 s.sch.l29 4 , 131 1 ,
Ζφος 162a. 14910.
ζ^Αος 112 21 , 146β. ΉΑις 14128,
ζηλόω 16120. ήλος 14420.
Ζ^νων seh. 1191β. í5Adtt) 14422.
Ζοροβάβελ 14514 s. Ήλύσιον 131 7 .
ζωγραφεϊν 15521. Ήμαθίων 1622w
ζωγράφος 15515. ήμελημένως 1137.
feovrç 13717. ήμερα 1598. ήμέραν παρ* ήμέραν"•
£ώον 151 10 , 168 . seh. 153 ω . seh 1384.
ζωός ( .) 1387. ημερήσιος 16219.
Ζωροάστρης 14514.16. ήμίονος 1394.
ί μφ> 12418. îjv/κα 1202.
^ gućun 141 . ¿?παρ 1397, 16517. ^πατα 12820.
ήβη 15623. ^ρ 12319, 168δ.
ήγέομαι 11213, 12417, 12514 s, "Ήρα Άργεία 1471.
1338, 137«, 16111, seh. 124δ. Ήραίον 1472.
ήγεμών [1192] Ήρακλαϊοι 17017.
ήγουν scilicet seh. 11613, 1188, ("Ηράκλειος) legendum Ήρό-
1294 1 , 13018, 15116. κΛειτος, sell. 11911.
ήδέ (Hom.)169 2 'Ηρακλείτειοι 11911.
ήδέως 1141β. 'Ηράκλειτος 16212, ν . seh. 11911.
ήδη 15620, 15913. (ηράκλειος)
ηδονή seh. 12512. Ήρακλεώται ι54 17 .
?5<5tfî>o/*(Mİ194. 'Ηρακλής 1142*, 1358.
*}<^ς, 1621β. <5<5 1254.
ήδύαματα 1196. ' і ^ 14910, 17212.
^<5ω 11422, 1151δ, 1332*, 141". ^<$ο- -ήσιος sc . 118 .
μα* 126*, 133a7.29, 16012. ήσσάομαι 16217.
Ήδωνίς 1207. ήασωμένος 1208, 13512 s.
^ε'λιος 116 . 9?< ( = ^¿ως) 1689.
Ήετ/ω* 162a. ι?συ#(££ω 160e.
ΉΒαιείς 17115. ,
141 24 ,153 17 .
Ήθαλεύς [1548] Ήτις 14128.
*}0εΓος 1412e. $το* «eh. 13115, 147 .
τ
#0*ς 14128. ^τροΐ> (ήτρων cod.) seh. 16014.
ήθισμός erratmn pro έθ- [17310] v. (ήτρών) ν . ήτρον seh. 16014.
Adtf. jjrrcio/ıaı. ^ττ^σο 1207. ηττημένος
j^jurfs seh. 138 , 163«. 114a4.
ŁOŃGIBARDOS 193
ήττων 118 e . θ ε ρ α π α ^ ς 13617.
ήτω : ν. εΐμι. Θερείβοτος 153 8 (ν. sch.), 163 e
'Ηφαίστειος 1524. (ν. Θορείβοτον)
Ήφαιστίων 152 2 . Θερήγανον sch. 1536
"Ηφαιστος 1476. Θερίγανον 153 β
ifa* 130 20 . Θερμαίνομαι [12410].
ήχοι 119·, 14211. Θερμασία sch. 131 1β , 16018.
2?ών 1562. θε'ρμη sch. 131 15 .
Θερμώδων 16112.
Θ θέτομαι 12411.
θέρος 168«, sch. 163 8 .
Θαλαμηπόλος 16921. Θεσμός 13027.
θάλασσα seh. 142 . Θεσπιεις 1491, 171 25 .
Θαλάσσιος 145 21 . Θεσπρωτεις 14024, 171 21 .
Θαλασσόβαφος (immo θαΑασσο- Θεσσαλονικείς 14824, 17120.
βαφής, seh. . ζ 53) seh. θε'ω sch. 161 18 .
116». Θεωρέω 1506.
Θαλάττιος [14521]. Θ ^ α ί ο ι 148 16 ,171*.
θαΑαττοπορος 12319. Οτ^τος [1534]
Θαλερός 1527. Θηλνδρίας 158 ω .
θάΑΑω sch. 1218,133». θ^Ανκός sch. 11716, 137 ω .
θάνατος [13923]. Θανάτοιο (Hes.) Θ??ρ*κΑειος12014.
12510. Θηρικλής sch. 120 .
θαρραλέος 1572β, θί?ρίον 1354, 13822. sch 153 e
θαρσαλέος 1572*. Θησαυρίζω 115".
Θαρσεϊς 17125. θησσα 127»
Θάσιος 136*. Θητευέμεν ( .) 16617.
θανμάίω 1299, 135», 16812. *θ/σ0η sch. 115 . 18

Θαυμασμός, δια -dv αγειν 12117. Θλίχρις [1439]


Θαυμαστόω. τεθανμαστωμένος Θμοϋις (ηόλις) 1404.
157*30. θν^σκω 1697. τό Θανεϊν ~ θάνα­
Θεα/^βίς 13928. τος [1448] 14425. τεΘνήξεσΘαι
θειλοπεόον 16018. 124 17 .
θείος 122*.1*, 127«, 129 η , 1302«, θνητός [11918]
133 17 , 13528. το Θείον 141 1 , 170*. ΘοΙμάτιον 1618.
θέΆω 113 1β , [1238], 15920 Θορείβοτον 153 10 , [1638].
Θεμιστοκλής 1201. θορεΌ> sch. 12012.
Θεοδώριτος 16212. θάρι&ς (immo Θώρηξις, sed cfr.
θεοποιέω 151 22 , 15720 15816. τε- schol.) 12012.
Θεοποιήκασι 15719. ¿Θεοηοιή- Θρσ;κη sch. 14526.
σαντο 158 a . βρ^ί. Θράκες 15418.
Θεοπτία 13421 s. Θραϋσις 17212.
0«άς 121 , 126 , 140«. o' — 114«, Θριδακίνη 161 ω .
118", 12218, 133**, 13418, 151 , ?0ρνι?ι>6ίς 1721.
al. ¿κ θεον 169 u . Θεοί 121 17 , Ѳѵ і 137e. sch. 129», 1374
1502*, 155*. νεΌι — 15628. *θηλάζομαι? (=θν^ο/*αή16910;
0«άα> 155*1. 6 ν ^ ι ί 169**.
ΒΥΖΑΝΠΟΝ. VI. — 13 .
1§4 'N. FÈSTÀ

βυηπόλος 16914.21. Ιερός 132*, 1 6 9 4


θύλακος [1251] Ιεροσυλία [1326].
θύλαξ 125 1 . *ερόΌ4/Αος 1324.
θυμάτων 12917~ ΤΑακ^σιος 1199, 16218. 7ôa«î}<ytoi
θυμοίτης 1627. 1364
θυμόομαι 13428 löetçt σϊκ» 13021.
θυμός ira 143 8 , [1439] 1 5 0 4 16916. ΐθμός in cod. V pro ισθμός, q. v.
animus 1184. I0ti ( .) 1 6 5 4
0νμο* [1156] ¿καιχίς 11210, 1 2 5 4 126 9 , 17221.
θυοσκόπος 16914. ικανοί plerique 1129, 1508.
escroc 1 3 5 4 ικάνω sufficio 17221.
0^ω seh. Ι Ι 8 4 1297. τεθυμενος '/κάριος 1 4 2 4
16918. Ικετεύω 16819.
*θώπιος (immo 0cóy) 121 9 . *ίκετεία 1342β.
[0ωπ/φ ex 0ωπ£, sed utrum- Ίκόνιον 16210.
que in LG]. *Αασ/*ος 158β.
θωρακεΐον 1499, ν . 1. θωράκων. ΙΑεός (=ç>û)Ae<fc) 14221.
θωράκων 1 7 2 4 4 ν . 1., pro θωρα­ '/Atdç κακών [14311] 16817.
κεΐον, q. ν . ΎΑίειος 1366.
14
θώραξ 1 5 2 4 seh. 1 2 0 4 •/ ^ ^ .
26 u
θώρηξις seh. 12012. (ν. 0<ίρι|ις) '/Αιεις 141 [143 ] 1 4 8 4 1 7 1 4
θωρήσσω seh. 12012. 4λιενς θεός Apollo 1 6 9 4
4λιον 141 2l s. [143 u ].
J 4λιος ?[143 u ].
4λισσός 16228.
*/αιρα 129«. 7Αος (immo 4λος) 1 4 4 4
Ίαπετός 1304 l^dTtov 1 6 2 4 seh. 168.12 8 . 9« #
¿aV<u 1 6 1 4 1618.ν. θοίμάτιον.
9
Ιάσεις [17123] ιματισμός 1166. (ν. seh.)
'Ιασίων seh. 1309. ίμείρομαι 1 2 5 4 1408.
'/άσων 1442, seh. 130 9 . fra u¿ 11912, 1207, 123 , 12420,
r^tç 1 3 7 4 1 5 3 4 125 8 , 1 3 8 4 14910, 1 5 9 4
Ίδαΐος (Ζευς) 14714. — ubi 1 4 2 4
Ιδάλιμος 1 1 4 4 Ίνωπός 1 6 2 4
VÓÍ7 141 12 s. [ ί | 132 ]? ν . κίξ.
ϊδως 162 8 . '/£/ων130 9 . '/£ιΌΐ>ες [12811]
Ι&ώτ^ς 135 2 . Ίοκάστη seh. 1 3 7 4
Ιδιωτικός 113 23 . '/¿wog Ισθ/ιος 1 4 2 4
Ζ<5ος(= Ιόρώς)114 10 ,141 β . 'Ιουδαίοι 1 4 8 4 1 7 1 ? ·
9
Ιδουμαΐοι 1 7 0 4 Ίο<5Αιος [1548].
Ίεβουσαΐοι 14812. *9Ιππείά 1 4 8 4 1 7 1 4
Ιε'ρε*« 145 16 . 4 7 π π / α (9Αθηνά) 1 4 3 4
¿ερειον 128 20 ,169 22 . Ίππιος (Ποσειδών) 13718 s. 155 e .
Ιερειος 1 6 9 4 ίππος 11712, 118 δ , 149 , 163 3 . 9 ,
ιερεύς, 1 6 9 4 1 6 8 4 1 7 2 2 7 , seh. 161 4 .
9
/ερίχο^ντία442 7 s. Ίππυς (Ίππος V) 1 6 2 4
ίερο> 147 9 . ίπτω 141 14 s.
LONGIBARDOS 195
Ισθμός (Ιθμός V) 142«. καθομηρίζω 152 8 s.
"Ισις (sic, non χΙσις codd.) 158 21 .καθοπλίζω seh. 120«.
"Ισις nomen viri 145 8 . καθνλακτέω 13428.
Ίσοκράτεις 13922. καικίας 131«.
ίσος 12214.13, 123«, 1672<>. Ισος καινός 115«, 159% 169 β .
1661β, 167«. καινονρ^ός İ12 17 .
Ίσσηδόνες 160 8 . κάπρος, κατά καιρόν seh. 149«.
Ίσσικάς κόλπος 142 1 . καιροί 1 3 1 " , 168 2 .
ίστάω 150 2 . Καισαρείς 149% 171 2δ .
Ιστημι. στήναι 159«. Καίσων 145«.
'/στιαβίς 171^. κακηγορέω [1315]
Ίστιαίοι 148«, 17022. κακ/£ω 129«, 143% 169 28 .
ιστορικός 11210, 113 la ,114 4 , 15788
*κακοδαιμονησμός seh. 123 8 .
subst. rerum scriptor 145«. · κακοποιέω seh. 1674.
ίστός 150«. κακός 125% 141 1 . κακά 115%124«,
ίσχαίμων 161 15 . 133 8 .«, 141% al.- *ακόν 133«.
Ισχυρός 1572β. κακόω 167 4 .
ζσχα> τό αζκα seh. 161«. *κακνστόςζί [162 8 ].
4σωνεΐς 171«. κακώς 133«.
Ιτρία 160«. #αλαί0ιπα 129 7 .
"Ιττωκρις (sed pro ήν "Ιττωκρις καλάμη 166 20 .
legendum ήν <Ν>ίτωκρις) Καλάσιρις 163«.
14617. καλδάριον seh. 117 1 .
'/τΰκι? 159 a . καλ^ω 113«. 27 , 1472% 1578% 167«.
'/ ѵ 148% 170«. 168«. κεκλήσθαι 113 28 , 135%
fyn (immo ϊφι) seh. 138 8 . 152% 1731.
'Ιφιγένεια 138 9 . Κάλ<λ>αισχρος 158«.
*/c4/*¿<Seial388. καλλιεργία 134«.
Ίφιώτις 156 a . cfr. 'Ο^ίώτις. καλλιερέω 118«, 151 24 .
ί*νος 123«. καλλιπάρβος 159«.
fy [132 e ]. κάλλος 1352% 143% 149 5 [153 4 ].
Ιωνία 162 e . κάλλί? 170 7 .
Ίωξίδαι 128«. καλλωπισμοί 141«.
κάλος [158«], 160«, 161«. κάλ­
λιστος 153% 163χ.% καλά 114 2 .
Κάλπη πόλις seh. 117 1 .
*κάγκεα seh. 160 4 . κάλπις 117 1 . (ν. seh.)
a
Καδμείων 162 . Καλυψώ 136« s.
καθαγίζω 118«. #άλ*ας143%169»
καΟαγνίζω 118«. καλώδιον 161«.
καθεικώς 161*. καλώς seh. 161 4 .
κα0«ίς 169«. Καμαριναϊοι 148% 1 7 0 r
καθέλκω 135«. Καμ<ε>ιρεϊς 1482% 171«.
καθεύδω 161 7 . -όήσαι 115«, 163 a . καμπύλος seh. 1182.
κάθημαι. κα&ήσθαι 16988 2Γάνα0ίς [immo ΚάνναβιςΊ] 149«,
καθίημι ν . καθ εικός. 172«
χαθίστημι. 169«, 1724 Κάνωβος 142% 146a4.
1Ô6 . FEŠTA

Κάνωπον 142a, 14624. καταναιδεύομαι 12612.


καπηλείον 12714, seh. 13328. /Γαταναίοί 1488, 17016.
^ ѵ seh. 14711. κατ αναίσχυντε ω 12612.
/ Ζενς 14711. καταπαύω 1399.
κάπρος 119 2
καταποΛεμεω1159,12810. seh. 13510.
ΙΓίίρ 1304, 1408, 154« καταπολιτεύομαι [1223]
κάρη 1527 καταπονέω.καταπεπονημένος 1234.
καρ<5/α 123 11 , 15018, 16928 καταπροδίδωμι 133 , 13920.
*Καριάίοι 17016 καταπροίημι 11422.
Καρπατεις 17127 καταπροίξομαι. καταπροίξη 122δ
καρπός 1597, seh. 13113. (ν. seh.)
καρτερέω 128 8 ,129 11 . κατόπτνστος 12011.
καρνκεΑζ 12012. καταπτ^ω 12114, 12618, 15626.
κάρνον 13913 καταρ^τορε^ω 1311.8.
Καρνστιοι 1531*. καταρώμέω 15611,
Κασάνδρα 14313. καταρικνόω. κατερ<ρ>ικνωμένος
Κασανορείς 14820. 17114. 12218.
κασ[σ](ϋρ/ς 15618. καταρίπτω.κατε<ρ>ριμμένος14120
Κάστωρ 1384. κατασκεδάζω 1227 (cfr. seh.)
καταβάλλω [13118] κατασκεδάνννμι 1681.
καταβεβλημένος 1238. κατασκευάζω 1666. sch. 162e.
καταβοάω 1234. κατασκευή 1524.
καταβραβεύω 133 9 . κατασκ^νωσις 1421δ.
*καταγελασμός seh. 13323. κατασοβαρεύομαι 1318s.
κατα^ελάω 120% 13321 s. κατασοψίζομαι 1228.
καταγωνίζομαι 12814. seh. 12810. καταστάζω 12711.
καταδείκνυμι 1574. κατάστασης 132 2 .
καταζωμάομαι [12611] καταστενάζω 1261.
καταθρηνέω 12312 κατάστ^σις [1322].
καταιβάτης (Ζευς) 14720. καταστοχάζομαι sch. 14219.
κατα*τν£ 1526. καταστρ^άω 1338.
κατακαίω. -§κηα ( .) 169 2 . κατασνκοφαντέω 1291β.
κατακερτομέω 126 . 11 κατατεθώ. κατατετ*$χ0αί sch.l52 e .
κατακλείς 1604. κατατολμάω 127 , 14219.
κατακλυσμός 11512. κατατρώω 126 16 .
κατάκομος 121 2 . κατατροπόομαι 12813.
κατακρατέω 1264. κατατωθάζ ω 1262.
κατακνβεύω 1239. καταφθίμενος ( .) 166 .
κατακωμφδέω [1262] καταφιλοσοψέω 12916.
καταλαμβάνω 1599. κατειλημμένος καταφλυαρέω 13027.
11612, 158«, κατείληψο [1244] καταφρονέω 113 2 ,122 1δ .
καταλέγω 148*. καταφυγή [14318].
καταλλάκτης seh. 16218. κατα^εω 167 18 , sch. 122 7 .
κατάλνσις 148β. καταχλενά£ω 1221.
καταμαρτυρέω seh. 1227. καταψέγω 1221.
καταμυκτηρίζω [1232] καταψηφίζομαι 129«, 1341. 17010,
καταμωκάομαι 126 u . sch. 1227.
LONGIBARDOS 197
καταψιθνρίζω 13321. κενός 143«, 154 , 1725, rô κενόν
κατέδω 1398. 14920.
κατειρωνεύομαι 125 ω κενταύρειος 13012.
κατεξανίσταμαι 161 10 Κένταυροι [1156].
κατ επαίρομαι 123 1 *κεντουκΑον ( cf. Suid. s. ν . π*~
κατεπιτίθεμαι 143 1 Aća) sch. 1177.
κατεπιχειρέω 1222. κεραμεύς sch. 120 .
κατερ(ε)ιπόω 141 20 s. κέρας sch. 1911. κατά κερών152 1 .
κατερείπω. κατηρειμμένος 141 20 , *κεραστέριος (quid?) 13015.
1429. κερατίνας 139 , 16728.
κατερεύγομαι 12 7δ κεραύνιος (Ζεύς)14720.
κατεντεΑ££ω 1312 s. κερδφος (* Ερμής) 1378
κατέβω 138β. Κερκυραίοι 1489, 1712.
κατηγοράω 126 , 1311. sch. 140». Κερκυών. κερκνόνες 128 u .
κατηγορία 169 10 . κερτομέω sch. 126 u .
κατηφιάω. κατηφιών 11810. l&tfcöv ( = Καίσων) 145 .
Κατιλ[λ]ίνα 145 12. κενθμών 13020.
κάτοικε ω 1562. κεΰ0ω sch. 15920.
κατοικίδιος 149 , 17218. κε^αλϊί 118». sch. 151 .
κάτοικος 14620. κήδομαι ( .) 1697.
κατοικτείρω 12517. κηληθμός 13819.
κατοκνέω 1267. «^ і ^ І 18.
κατορθόω 1419. κ*?Αο νειο ν (imino κηλώνειον) 161*.
κατορχέομαι 121 19 . κ^Αων [12010]
κατοφρνόομαι. κατωφρνωμένος κηλώνιον sch. 1614.
122". «*7μ<ίς 1184.
κατοψοφαγέω 123 9 . Κηναιος (Ζευς) 147 u .
κ<£τω. ret — 150*, 1667, sch. 1432 κ^πε/α 13118.
2Γ(£το>ν 14511. 18. κ ι ^ ο ν 13112.
Καύκονες 115 , 165 s , sch 1362β, κ^πος 13910.
Καύστριοι [15316] ν . Ade?. κηροί (=κηρός) 1197.
ΙΓαφνείς 17127. κηρύκειον 1628.
κ<£*Αί7ί 16110. κηρύκειος sch. 1628.
κβ ( ) 16617, 169", 1702. κηρύκιον sch. 162 8 .
«εν (Hes.) 125 8 s. κηρύσσω, κεκηρυγμένος 15518.
κε*αρ sch. 126 . κ^ρνί sch. 1628.
Κεδρ<ε>ιαι 14182. ITrçvf. Κήυκες 1158.
Κέθηγος 1548. /Γΐ7φισ<5<5α>ρος [1427)]
κεί0* [132*]. Κηφισσός 1427 (cod. κναφισσός
κε?^α* 124δ. sch. 11613. 16222.
ΑεΓπςν. Κίνις. ?2Γ^είς 171 27 .
ΙΓείος 162 1 . κιβωτός 11518
#¿4>U> 1601. κιγκλίς 160*.
«Κειώτ^ς 1367 Κιθαιρών 14913.
κεκράκτης 16217. κι0ώ? 1168,
ΑβΑε<ίς 15820 Κικέρων 14512.».
*e/*dç 153*, . JBMOKQ 115% 136% 1 5
198 N . FESTA

Κιμ<μ>έριοι 1362Χ, 16518. κληρόομαι 13510.


Κίμων 148*. κΑι?<πς 1131β.
κινδυνεύω 12721. "/TAfroç 1496.
κινέω 146 e , 16922, 1704. κΑ^τος seh. 11911.
κίνησις seh. 125 12 , 13814. κΛ^τ; seh. 1162.
Κινησίχβων (Ποσειδών) 155 10 . κΑ/νω seh. 1432.
Κινία<ς> (immo ΚινέαςΊ) seh. κΑ/<πς cubatio 168e.
14712. κΑίτος seh. 11911.
ΙΓ/νις vel Κεινις (immo Κύννις ?) κΑ*τν'ς1432, seh. 1182.
1448. Κλοίδιος [149e].
*κίννις (saltationis genus) ? 13 21. Κλοιλία 1497.
κινώπετον 153 δ . Κλοίλιος 149β.
*κίξ fur 132e. (ού κικός et οϋκ κΑονε'ω 13118
ΐκος iuxta posuerunt LG, ut κλώνος 131 13 , 15728.
videtur) κΑοπ^ 132*.
Κιρκάίος 13627, 165 5 . κλοπιμαίος 1324.
Κίρκη 137*, 165 9 . κλοποφορία [1324]
Κιρραιοι 1488, 171 1 . *κλοτοπεία 1324
κισσήριον seh. 163 10 . Κλνμαίη 166 .
κίσσηρις seh. 163 10 . Κλυμενη 1 6 6 4
κ£στη seh. 11518 Κλυταιμνήστρα 16615.
*κίστις (κιστίςΊ) 1172. κΑντόπωΑος 148 2 .
/Γι[τ]τιεΐς 14819, 17118. κΑντός seh. 1482.
κ/ων seh. 1309. κλών [131 ], 151 17 .
κλάδος 15118, 1544. κΑων/£ω [13117]
Κλαζομεναί 14614. κλωπεία 1328.
κΑα/ω seh. 11911. *κΑωπιτε/α132 8 .
κλαυθμός 1301, 1 6 6 4 κλωποφορέω 1609.
Κλεάνθης 1402. κλών> 1322.
κλείθρου 11910, [13210], 17221. κνα/α> seh. 1134
Κλείνειος 16721. Κναφισσός erratum pro Κηφισ-
ΙΓΑειν/αςΙδδ14 σός, q. ν .
ΙΓΑεινι'ειος 1394 16721. κνισόω. κεκνισωμένος 16925.
Κλειταγόρας 1628. κνώόαΑον 1535.
ΚΑειτορων 1 6 2 4 Κνώσσιος 15512.
Κλέοβις 1457 S. κοιαίστωρ (sc. κο υαίστωρ quae­
Κλεοπάτρα 1688. stor) seh. 13415.
κΑέος seh. 119 u . /Γο/λιος [149e]
κλέπτης 1 6 1 4 κοίΑος.κο/Ααις χερσίν plenis ma-
*κλεπτοφόρος (Ζευς) 14721. nibus 1124
κλεψιά seh. 1325. κοινεϊον 127 u .
κλεψιγαμία 13328 s. κοινός 1351, 1 5 6 4
/Γλεωνα/ 14181, 1 4 6 4 Ј ^^ 1484.
Κλεωναΐοι 171 1 . κολ<££ω 1302δ, 1 6 7 4
κληδονισμός 16018. κολακεία 127 le s, 1681.
κΑι}θρΐ7 seh. 11910. Κολάσεις ( = ΙΓοΑασσαείς) 1498τ
κληρονομέω J265. £ολασσαείς 1714
LONGIBARDOS 199
κολασμός 1302. κρατ/ 1177.
κόλιξ ( = κόλλιξ) sch. 12010. κρείττων 13514 sš. κρειττον 12417,
κολοβός 16921. 1637.
*Κολοιάς seh. 16519. ν . κωλιάς κρέμαμαι sch. 12112.
κολοσσός [1484] 15418, 1551, 161 . κρεμάω sch. 15118.
Κολοφώνιοι 1594. κρεωβόρος 16812.
κο'Λπος 1421.18, 14521, 161 κρεωδαισία 13615.
Κολνττεύς 1549 κρεωδοσία 1361β.
Κολωναϊοι 1701β κρεωφαγία 1361β.
*Κολώνεια 1461δ κρίνον ( .) 16929.
κολωνός [1484] Κρηθεύς 1377 (cfr. sch.)
*κομάζω (το ΟάΛΑω sch.) 121 s . Κρηθηίς sch. 1377.
κομάω 159 . κρημνός sch. 11610.
κομ#ω sch. 15210. κ ρ ^ 15028, 1631.
Κόμοδος 15812. 1Γρ9}ς 1402. ΙΓρ^τες 1304.
κόμπος 16617. Κρηστών sch. 1452β.
« ѵ 15312 s. Κρηστωνεΐς 14817, 171 10 .
κο'ης 1241. 168β. Κρηστωνεύς 14526.28.
κονίστρα sch. 1632· Κρηταιεις 14817, 171 u .
«¿προς 13917, 16810. κόπροι 11426, κρητίζω 161 8 .
16722. ΙΓρ^των 1452β.
κορδακισμός 12115, 13321. κρι0^ sch. 1377.
•ΙΓορενς sch. 129 7 . Κριμησός 142δ.[7].
Κόρη 129". κρ«*ς 118 , 1588, 169 .
*Κόρητον ορός 1541. Κρισσαεϊς 171 26 .
*2Γορνι}Αιος <* Αίξωνεύς 15410. Κρισσαιοι 14810;
Κόροιβος 13918, 1452, [1541], 16716 Κριτίας 158 .
"^όροιτος 1452. ΙΓρ/των 14528.
κόρος 11710. κροαίνω 139δ.
*κό>ία ( ) 15311. Κροϊσμος 14424.
κορύκειος erratum pro Κωρύ- Κροίσος 14424.
κειος q. ν . κροκόδειλος 1378 s, 1514.
κορυφαίος 131 , 151 28 . κορνφαιό- [κροκόόνλος 1514].
τατος [13111]. κρόμνον [1427], 1511δ, sch· 1328.
Κορών ato ι 14811. Κρονίων sch. 1309.
κοσμέω. κεκοσμημένος 154 4 ,165 10 . Κρόνος 130».
κοσμικός 11512. κρόσσιον sch. 116 .
κόσμος 134 22 ,140 1β , 14918.24, 1508. κροσσός sch. 116 .
Γππον — (Horn.) 149 , 17227. Κρνασεϊς 171 26 .
κόσμοι 14918.20, 15121. Κρνειςΐ [1712β]
Κοττυάειον 162 9 . κρωοτσός 116 .
κονβουκλείσιος sch. 118 e . κτάομαι. κεκτησΒαι 1344. κεκτίρ-
κονόέ'α sch. 15917. ^¿νος 11210, 121 ». 123 , 12
.
κονρεύτρια 168 8 . J — dzpes 140 .
κράς, ν . κρατί κτε/ς 1608.
Κραταιμένης 1591β. κτένειον (ímmo κτένιον) sch. lÇ08f
κοαίνω* κρήηνον ( .) 169*. κτ^α 12317.
200 N. FESTA

Ετήσιος (Ζευς) 147 u s. κωμόπολις 1468.


κτίζω sch. 14617, κώμος 121 4 , 12512.
κυάνειος 149 10 ,172 . κωμωδία erratum pro κώδεια vel
Κνανοχαίτης 13810, 1557. κωόία [15917]
Κυαξάρης 1545. κώνειον 1538.
κυβεία 120«, 1347 s. κωνοείό^ς 14919.
κυβερνήτις Πρόνοια 149 28 . Κωπαείς (i. . Κωπαΐείς) 17127.
κύβοι 120«, 134«. Κωπώνιος [1484]
Κνδαθηνείς (sc. Κυδαθηνέων pro Κωρύκειος ( V : κορνκειος) λο-
Κυδαθηναίων recepit scrip- ?>ος 1629.
tor ignaras ) 17128. Κωρύκιον (ορός) 1592.
Κυθέρεια 13622, 16518. ?ϋΓωρωνείςΓ732.
Ј 13623 (v. sch.), 16520. Κως 147 27 ,1 72 20
κνκάω 17224.
κυκεω> 137«, 165*.1«.
κυκλοπορία [1324].
κύκλος 12314. λαγνεία 1332δ S.
Κυκλώπειος 13610. Λαερτιάδης 16719.
Κύκνος 115 8 ,128 10 . ^ ^ 1685.
κυλίνδομαι. κυλιοθηναι sch. 163 2 . λαιμαργέω 11423.
κύλιξ 12014, 1638. λαίμαργος sch. 121 8 .
*Κυλληνίηςϊ 1372 (v. adn.) Λα^ο'ς sch. 11422.
ΚνΛΑηηος 1657. 15526.
κυλλοποδίων 1476. / ? 13625, 1668.
κυλΑός seh. 1476. * αϊτός (Laetus deus) 1541.
І ѵ seh. 11510. Λάκκος sch. 11610, 132 .
Κυλώνειος 11510. λαμβάνω, λάβε 1308, 162«. Λαβείν
κυμαίνω 17223. 14311. το λαμβανόμενον quiequid
Κυναιθεΐς 1712β. aeeipitur vel sumitur 1
.
Κύναιθος 1464 (v. sch.) ληφθείς 120 1 . μή A^ö/fc 167δ.
*Κύνιππος 1584 εϊληπται sch. ΙΠ*.ληπτέον 163 12
κυνόσβατος 1538. / 14410.
Κυνοσούρας 1294 (cfr. sch.) Λάμψακος sch. 1202.
*χυνόαουρον4 sch. 1294. λανθάνω 16817.
Κυρηναΐοι 1487, 17016. Λαός 12518, 1694.80, 1709, 17212.
κύριον (δνομα) sch. 1377. Λαί6ς(1. Λεώς)149β.
7Γν'ρν[ε]\ος 14218. αρı(rσαíOt 1488, 171 1 .
κόστις sch. 1172. λέγω 1318, 14127, sch. 12721.
κΰων 13480, 153 2 , 16218, 16811. λέγω δή id est 1151.
κί$ι>ας α?0ω sch. 1464. λεία sch. 143 u .
κώόεια 15917. Αειμών [1311ο].ασφο0εΛός—13828.
/Τω^ντός 130«. », sch. 132 9 . Λείος 1351*, 14220.
κωλήν 12010. λειπόνεως (sic pro -, quod in
ΙΤωΛιάς 16519. sequentibus quoque verbis
κώμα ? sch, 121 4 (κώμων pro factum est) 16012.
κωμάτων ?) λειηοοτράτιον 161 ,
κ ώ ^ 14§ 2 8 τ Αειίζοτάξιον .
LONGIBARDOS 201
10
Αβίριον 162*. Α/0ος , 15218, 16310.
λεΐγις 13 4. λίκνον [1548]
λεκτός 141 s . Αιμην 173a. e^¿ λιμένος ών 123 8 .
λέκτρον 138 11 ,143 13 , 1568. ? ѵ 14826.
λέκτρα όθνεϊα uxor aliena 12515. Λιμισαιοι 17025.
— μοιχιχά 16513. Λιμιταναιοι [17025]
λέξις. εκλογή λέξεων 11314. Α^ντ? 151 6 , sch. 1329.
ѵѵ 168 7 . λίνον. εκ λίνων 11610.
Λεπραία πέτρα seh. 1159. * Λιόνιος δ Κάρ [1543] cf. Λήσιος.
Λεπρέας 1159 (v.sch.) 1352δ (v.sch.) Α^τκα^ω 14913.
« > 163 7 . і ^ 14812, 171δ.
*λεπτεινός 1637. Αιπαρως 16819.
123* 8 ,124 1 . * Λιπόδωρος ό Μινώταυρου 14 25.
Λερναία ϋδρα 1154, 1357. λιπόκρεως 1621β.
< ^ ѵ ^ < seh. 1154. sch. 1607.
Λέσβος Ul™. λιπόσαρκος 1637.
λενκώλενος 1471 s. ^Ј>*? erratum pro υρνησσός,
Λεωβότης(&&γ)Τ0 Λεωβώτης)16&. q. v.
λέων 1154, [1357] Α£ρος (sic pro Α^ρός) sch. 125 1δ .
Λεωτυχίδης 158«, 1734. λισσός 142 20 .
*Λεωχάρεις dea (an Λεωχάρης λιτανε^ω 16820.
deus?) 154 4 ; iramo Λεωχάρης λιτοίδης, pro Λητοΐδης [1691].
sculptor (Paus. I, 3. 4) [154 4 ]. Αιτοτάτως 11420.
λήγω 1594 Λίτωκρις 14617.
Λήδα 1552δ. ι? ^<5 143 4 (ѵ. seh.) Awela І ^ .
A^tov sch. 1317. Α/χνος 114».», 143 , 146 u , 1707.19
?? ѵ0і ѵ 15929 (cfr. sch.) Afy [13117].
* Λήμνιον 141 80 (ν. Add.) Λογγίβαρδος 1123.
Λήμνιος ("Ηφαιστος) 147 8 s. Aóy¿oc (βΕρμής) 137 2. '
Λήμνιοι [14727] A o y ^ d ç 11216, 5 12
· , 11513,
Λήμνος 14180. 117 , 121 , 135 , 140 1 al.
11 14 20

ληνοβάτης [159δ] pi. cogitationes 1179, 1184,


Αι^ο'ς [159δ] 133 2 ; 141 1 .
Α^ρος 1228, 1251δ, 12912, 13628 λογισμών επήβόλος (φρόνι­
1371» s., 15023, 1597, 165 20 . μος) 15624, 167 2.
*Λήσιος ό Κάρ 1546, cf. Λιόνιος. πονηροί λογισμοί sch. 1154.
λγιστεϊαι 1327. επί λογισμον λάβε 13Ö8.
ληστής 132«, 16010. sch. 1158. σκαιός λογισμός 12614, 1296.
Λητοΐδης 1691. Aoyoç saepe i sermo 15910, doctri­
*Ληφισαί [1427] na 114δ.
*λιάζω = І >( і όλιάζω, ut θειος — 12911, 13528.
ολιβάζω apud Hes. ολιβάξαι, λόγων ή βιωμένος 1224.
20
pro όλισθάνω?) sch. 147e. — ¿ « ^ . 11422.
Αι'αν 16932. — εγκωμιαστικός 167 14 .
λιβανωτός 16917. -L-Ιστορικός 11210, 15788.
λ ι ^ ς 1406. κακοί και βλαβεροί λόγοι
Ѵ * >< 14821 1711δ. 167a. — παλαιό^ 11Ş10?
202 N. FESTA

σοφιστικοί <—1149. μαινίς 15112.


σοφοί — 1 1 2 7 . μαινόλης 13528 s. 159δ.
λόγον ποιεϊν rationem habere μαίνομαι 1368.
1Γ71. υπέρ λόγον 1531. Μαίονες 153 17 .
λόγων κόμπος 166 16 . μαιούλιον seh. 16118.
— πόνος 1142. — μάννα 11514. iłf α?ρα 12917, 16611, seh. 1156.
λοιγός sch. 11517. Μαίρειον κακόν sch 115 e .
λοιδορησμός 167 13 ,168 1 . Μαιώται 153 4 .
λοίδορος seh. 1219. Μακεδόνικη χώρα sch. 1207.
λοιμός 1694.10.25. (μαπροετής ?) 1126 S.
λοιπός 129δ, 132«, 1494, 16811, μακρός 112 7 , 166 14 .
169δ. μακρά (συλλαβή) sch. 12217.
λοιπόν 169 δ . μαλακία 12717.
Λοκρός 14312. μαλακός 13519.
λοπός seh. 132*. ΜαΑειεις (sc. ΜαλιεΓς)14822,17118.
λόφος 1526, 16010, 1629. μάλιστα, εις τα — 13813.
λύγος 11517. μαΑΑον 11222., 114 21 , 117δ, 15228,
/Ινκάων. Λυκάονες [12811] 15628, 157*.
Λύκειον 161 20 . —- είπεΓν uż rectius dicam [43 u ].
Λύκιος (Απόλλων) 16820. -σοφός = σοφότερος 122 δ .
Λνκόζειοι 154 . 2
μαΑΑός sch. 11613.
Αί5κος 1371, 165δ. Μάναιθος (vel Μανέθος) ô Κνναί-
Λυμαϊοι 171 6 . 0ου 1464.
λυμαντικός 1694. μανθάνω. μαθόντες 15712s. 158 9 .
Ανμ^. επι Αί5μ# 1443. μανθάνειν 20
.
Αυ'πτ? 16928, Γ706, seh. 13016. JI/<m*cu<H 148 13 ,171 e , 9.
19
Ανπω seh. . μάννα. των λόγων — 11514.
Λυρνησσός (λιρνησός codd.) 1423. μαντεία 1667. μαντείαι 12820. sch.
λύσις 11411.13. 16018.
Λύσις 14411. Μαντινεις 148 20 , 17116.
Arfeo 11414. /*αντ^πο'Αος 1437, 16915, 2 °, 28.
λωποδύτης 132 8 . μάντις. μάντι κακών 16929.
. ( Λφοττο« 1141. μάργαρος 161 11 .
Λωτοφάγοι 13623, 16520. Μαργίτης 16715.
Μαρώνειος (οίνος) 1364.
Μαρωνείτης 136δ.
Μασσαγέται 14417.
μαγγανεία 12011. 173 10 . μαστροπεία 13326.
μαγγάνευμα 1194. ματαιοπονέω 12819.
μαγεία [173 u ] μάταιος sch. 16018.
μαγκανεία {17310]. ματαιότης 15710.
μαγκάνενμα [1194]. ματαιόω 1501β.
Μαγνησία seh. 120 2 . ματρνλειον 1561δ.
Μαδιηναϊοι 14814, 171«. μαχησμός 146β.
Μαδικωεΐς 171 12 . Λί^αρε?ς148 23 ,171 20 .
μαορτήςsch. 11911.14. μεγαρικόν (κέραμος Μεγαρικός)
^ ^ і^146 2 . şçh. 11613.
LONGIBARDOS 203

μεγ<ά>λ<φ> i.e. ω, sch. 128 2 0 al. μέτείμι (εϊμΐ) 128 2 . 16112.


4
μέγεθος [153 ] μετέρχομαι 115 3 ; 13923.
8
μέδω ( = βασιλεύω) seh. 138 . μετέχω 16514.
μέθη seh. 12012. μετέωρος 116 3 15914.
4
μέθυσ[σ]ος seh. 121 . μετήορος 116 s . 15914.
8
Μεθωναϊοι 148 . μετονομάζω.μετωνομασμένος15&20.
*μειλίσσιος seh. 118e. μετόπωρος 168 δ .
μειράκιον 15 2 2 , 15815, μετρητός 1707.
μειρακίσκος 1566. με'χρ*11917 1501.
Μελαϊοι 17014. μέχρις äv 1182.
7
μελεδών 124 . Λ*?7 <5ή 114 1 . οΰ μή 127 21 (ν. seh.)
μεΑετάω. το μελεταν . . Μήδεια 144 2 (cfr. seh.)
21 24
β 20
114 135 . τό μή — 113 . . 22 24
μηδεϊς των απάντων 123 17 .

μεΑε'τ*? 113 . — θάνατον [139 ] 23
μηδέν pro οΰ<5έ> 12219.
* μεληδωνός 151 20 . μηδέποτε 1674.
2
Αίελ^ς. 6 τον Μελάτος, sc. "Ομη­ JtfrçoYa sch. 144 .
18 18 8
ρος, [128 ] 167 . μηδιζω 116 .
μέλι 167". μ^όόΑως 13416 s.
ѵ. V. ΜοΑΓς. Μηθυμναΐοι 148 u , 17017.
10
μελίπηκτον 120 . Μηκιστιεΐς (idem quod Mi­
Μελιτίδης 13918, 1671δ. ernot ?) 1492, 172 1 .
11 17
μέλλομαι, μέλλον (—εγχρόνιζε, μήκων 153 s. 159 .
4 11
seh.) 124 . μηΑε'α 139 .
μέλλω, τα μέλλοντα 1281δ. Μηλιεύς 145 2δ , 1547. Μηλιεις 1498,
Μέμμιος ό Μαιμαλίδον 146 . 171 2δ .
δ
Μεναίχμης 145 . μ^Αία V pro μηλέα [139 u ].
Μένδητες... οι την Γεδρωσέαν μηλίπηκτον pro μεΑ. [1209].
γη ν οικονντες (hoc de Eluris μήν 12416.
L) 153 s . μφ>τ? 1571δ s,
Μενίππειος βυθός 14217. μηνιθμός 13819.
Μέρδις, ν . Σμέρδις. Μήονες 153 17 .
u 14
μέρος membrum seh. 119 . 160 . μήπως 123 8 , 128 2 , 161% 168 16 .
μεσόκοιλος 14918. μηριαιον 169 2 .
μέσος, επί μέσον 11411. επ* μέσων μηρίον 16918.
των δήμων 1698. επί μέσων των μήτήρ sch. 137 7 , 143 4 .
στενωπών 1211β. μέσον τίθημι Μητρόδωρος 14526.
11414. μεσαίτατος 11411. μηχανή 166δ.
16
μεταβαίνω, μετάβηθι ( .) 149 , μιαιγαμία 13328.
172 2β . μιαιψονία 133 27 , 165 1 . —
1δ 27 δ
μεταβάλλω 132 , 136 . 165 . μιαιφόνος 13813 1663,
μεταδίδωμί. μετάδος122η μιαρία 13612.
μεταδιώκω 1144. ^¿αρός 13720.
μεταλαμβάνω 1166, 14414. μετει- μιασμός 115 1 1 /
δ
ληφώςϊΏ? , 116 . πό*Αις 1497, sch. 144 2 .
μετα?α seh. 11610, Μ κ ί ω ν 173 δ .
μετα|<* seh. 14219. μικρός 141 21 , 12213. μ/κρ' άττα
ç
μεταποιούμαι 123 . 15913, μικοώ/ adv. 133 30 , 141 14
204 N. FESTA

1702. μηδέ — 114δ. μικρόν μοχλός [132">], 172».


δσον 12516, 16911. μικρόν i. e. Μυ^όαΑαΖοι 17016.
ο, seh. 12217. — a l . μικρότερος μύθος 129 1 ,137 5 .
[12518] μυ4νος 16214.
Μίκων 1459. Μυδαϊοι 171 δ .
μιλτοπάρηος 1591δ. ΜυόαΑαίοι [17016].
μίλτος 15514' Μυκαλαϊοι ( = ΜυκαΑείς?) 148 13
Μίλων 14524 s. 17024.
μ£ν0ις (immo μίνθης) 153 6 . Μυκαλησσός 142 δ .
Μινναιοι 1488, 17018. Μυκηναίοι US10, 171 8 .
ΜιννοΧος [1468] Μυκήν^ seh. 1202.
Mći/ως 1308, 1382δ, 1391. seh. 5 2 . μυκτηρίζω 123 2 .
Μινώταυρος 1452δ (ν. seh.). Μυλα(σ)σείς 14820, 1711β.
Μισγόλας 15817. ϊμυραλίς 15514.
μισεω 121 1 . μυραλοιφίαι 15919.
μιοηαρνία 13424. · Μυρείς 1493, 1712β.
¿ucrörfç 12214. μυρεψικός 1194.
μισθωνία 13424. μυ'ριοι 1578 167 1 ,173 7 .
μίτος 123*, 15014. μυ*ρον 13523.
Μπτροαωρος Μινώταυρου 14527 μυς seh. 16214.
ΜιτυΑ^ναίοι 14810. μυστ αγωγός praeceptor 113 1J .
Μιχαίας seh. 1159. μυστιπόλος 16920.
Μνευις [1484] μύτη seh. 121 1 .
μνηστήρες 1441. μυτις sch. 11815.
μό*0ος 150 7. μυττωτός 121 1 .
Μοθωναιοι 17017. <μυτωτός> sch. 121 1 .
μοϊρα. εν μοίρα 156 1 . Μυχία (Αφροδίτη) 13622, 16519.
μοιχαλίς 166 15 . μυχός 13014.1β,1441. sch. 11510. μυ­
μοιχεία 13617. χοί' 12311.
*μοίχευμα seh. 12512. μυωττός, i. . μνωτός [1211].
μοιχικός 14622, 165 13 . *μωκεία ( = μωκία) 133 24 .
μόΆις 15722. μωκία133 24 .
•İİfoAtç Thracum deus ( іѵ Μώκιος 14423.
VG) 15412. μώΑυ 1374. 165*.
Μό>(μ)ιος 1442*. μωραίνω 15020.
μόνον tantum 136a, 139 10 ,158 1 . 10 μωρός 139 2 .
μόνος 137 9 ,169 31 .
μονότροπος 12420.
μόνως 11413.
Ναβαταιοι 146β, 1481δ, Γ7023. ~~
μορία 11812.
# ά > ς 14510.
μόριον seh. 1278, 1317 1607.
*>α£ω 14222.
μόρος 14418, 1589, 163 4 , 1654
νάμα [11514], 15911.
16612, 1687, 1708. μόροι 11416.
İVd^tç 14512.
μορφ*} 137 1 ,165 6 .
μουαεϊον τρέχον 140 1 . ναός 127β.
*Μουσίων 140 2 . νάπι? sch. 11716.
f*ó;c0oS 1143, 1 1 7 ^ 141 8 , 1614 vfaoç 11Ş1,
LoNGÎBARDOS &)5
Νασαμωναΐοι (i. e. Νασαμώνες) Νικίειος (ad Niciam pertinens)
14813, 171 . 13916.
ναυαγέω 1238. Νικομηδεϊς 14821, 17117.
νανάγιον 11916. iVYvoç (ή) 14613.
Νανπάκτιοι [15823] νίπτω, νίχραι 11812.
νανς. νηΐ 173 1 . νέων 1737. ΑΥσαια 14613.
νεανίσκος 1406. (Νισαΐοι) ν. Νισσαϊοι.
Νείλος 14913, 15123. Νισίβα (erratum pro Νια ίβ ει)
*νεκροπομπ<ε>ία [1292]. 14912.
7 8 16
νεκρός [132 ], 166 . . №σ*0ις 1421 (ν. Νισίβα), 17214.
νεκτάρειος 131 9 . iWercra sch. 1202.
νεκνομαντεία 1292. Νισσαϊοι (i. e. Νισαΐοι) 14810.
νεΉνς ( .) 16618. Νίτωκρις (ν. Ίττωκρις) 14617.
Ζνεμεκζίος Ζε*5ς 14712 s νιφ>άς. οίστών νιφάδες Γ7223.
νέμος 11716 (ν. seh.). νοερές 118 7 .
*νεοβαφής 1165. νοέω 13428.
ν ε ο ^ ό ς 1191, 16013. νόημα,περίληψις νοημάτων 11316.
νεογνός 121 13 . νο^τάς 11514, 135«, 1502*.
νεοπλνν^ς 1164. νοθεία λόγων παλαιών 10
.
νέος 121*, 1403, 1543 567.2«, 173 7 .
νοθεύω 11
.
νεόσμηκτος 12018. νομίζω 152 3 . νενόμισται 15212.
Νεπωτιανός 15416 s. 15314, 1543.
νερτέριος 130 s. sch. 11510. # ό > ο ς (Ζευ'ς) 14713.
^ε'ρων 15812. νόμος 122*, 13026, 15810.12, 1693*.
#εσος ( = Νέσσος) 1357. 2νε'σοι νόμοι 15811. νόμος 0ε?ος [131δ].
115 5 . νοσερός 1241β, 169«.
#έ>τωρ 12812, 167". νοσηλεία 12418.
V6tf<ytç sch. 143 . 2
νοσήλια φάρμακα 124 14 , 161 16 .
νει;α) sch. 161*. νόσος 16116.
νεφρΐτις 16116. νότιος 1311β.
1δ δ
νεώς 143 , 147 . ν . νηός. νους . εν ν ω ε*χε 131β. — ληπ-
νη, στερητικόν μόριον, sch. 1607. τέον 16312, sch. 118*. vot
Νηίς 1514. 13512, 1391β, 16721. είς νουν
Νηλείδης 12812. λάβε 16217.
JtyA«<fc sch. 12812. №*τείίς 121 11 , 1284, 15410.
ν^νεμ£α1321. νυκτιπόλος 16920.
νηός ( .) 169 1 . νύμφη 151 1 .
Νηρηίς 151 3 , sch. 1291β. νυν sch. 159 17 .
Νησία sch. 1202. νιί£ 1599.
34 9 1 20
νήσος 136 , 146 , 166 , 172 , sch. νύττω sch. 1284.
13113. ІѴ sch. 11512.
ν^οττ^ς 11810. νωθε/α 9
.
9
v/f ω ν . νίπτω νωθρεία ,
Νικαεΐς 17116. νωθρός 1491δ, 1722δ.
Νίκαια 141 28 s. Νωρίκιοι (sc. Νωρικοί) 1594.
9
πκάω 169 . νώτον. κατά νώτον τίθημι 116 ,
9
>>«> / .
2Ô6 Ń. №STA

οίκτείρω 1571.
οίκτιρμός 123 2 .
ξεναγέω 1267. οΓκτος [13210]
ξενητεία (immo -v¿-) 1273. οικτρός 1654.
ξενία 122 12 , 1278. οινοποσία 13617.
£ε^£ω 126 7 . ofroç 1361, 1621. ofroi 120», 1638.
ξένιος {Ζευς) 1471β. οινοχοεία 120«.
ξενιτεία 122 12 . οίνοχόος 120«.
|éVoç 12217. ο?ομα* 123«, 1687. ν. .
Α ρ Ι ^ ς seh. 151 16 . οιονεί 115«.
£εα>. εξεσμένος 15220. ο?ς 118«.
{¿erat 15222. οΓος 14620.
ξηραίνω 124 2 , seh. 11610. οίσοφάγος 11422.
ξηρό*ς 152«. οζστο'ς 113 2 , 170δ, 17228.
Ξοϋις ( = 5ο*ς) 140 4 . οιστρηλασία 1588.
ξύλινος seh. 14917. οίστρος seh. 125«.
ftfAo* 152 14 [1548], seh. 14917. οισύινος 15210.
Ofrrçç 138«.
ΟΖ*αΛ(6ίς 149«, 171«.
ο?ω seh. 152 10 , 1612. ν. οΓομαι*
*Όάρσης ό 9Αρκάς [154s] οίωνοπόλος 1692».
όβελός seh. 16113. οίωι^ς ( .) 128«, seh. 1157.
οβριμοπάτρη 1474. οίωνοσκόπος 128«, 169«.
і 15010. οκνος 58
..
<5δεΰω 162 8 . δλεΒρος 13627, seh. 11517.
όδοιπορέω. ώδοιπορηκώς 1269. ολίγος [122«], 172«.
όδοιπορικώς 1268. · dAiyotfroV seh. 160«.
6όοίπ<5ρος 13429. δλλυμαι. όλη 161 2 , і 1564.
Όόνσσεν'ς 13626, 137 , 1409, 165a, 12
ώλοντο 146 , ώλετο 161«.
165«, 166 4 .«, 167«.«, 168«, Όλμειός 162 a1 .
seh. 16520. όλολύγιον 123«.
ο&νείος 12417, 125«, 126«. ό'Λος 11511, 119β, 134a2, 13526 s.
*9Οθροεις (ΌθρυονείςΊ) 1493. 1 4 0 « , al. ό δλος 172«. δλοι
Οϊαγρος 15528. ( = πάντες) 137 8 ,168«, δλα 122«
Οϊβαλος loo 22 . "Ολοφέρνης [1548]
οίδα 149«. fofo 1281», 140«, "ΟΛνμπος 155«, seh. 155 al .
16620, ι 68 2 φ 17224. ¿¡δησαν 150«. "Ολυμπος Πιερικός [159a]
ϊσμεν 112«, 114«, 123«, 169«. δλως 149δ.
Οιδίπους seh. 137«. όμήγυρις 173 11 .
6 10
όνειος · .«, 119«, 124«, Όμήρειος 149«.
17
125 ,128«, al. oi οίκεϊοι144*. *Ομηρικός. ακεινο το Ό μ *?ρικόν
οικεσία 1342*. 17226.
οίκετία 13426. 9
Ομηρος seh. 1377.
οΐκέω 14617. 153 8 , 1541, 15527, #μμα 118»
seh. 129«. οΐκίζω 14617. αμννμΐ 13921.
οικουμένη orbis terrarum 1579. Όμόγνιος {Ζευς) 147«.«.
οίκος 123« [13210] 166 . d/*ot¿o> 162 .
LONGIBARDOS áo?
Ομοίως [154»]. seh. 11711, 12014, δρνεον sch. 1157.
121". όρνιθομαντεία 129 2 .
όμολογέω 11917. δρνις 16017.
δμορος (δμωρος codd.) 1619. όροφος (6 ρό^ων L) 15 1".
óμου sch. 1619. Όροίτης 15813.
όμώλαξ 161». δρος 122 7 , 13311. sch. 1619.
δμωρος erratum pro δμορος, q. v. δρος 118 1 , 1241δ, 1421β, 1482 ,
δμως. αλλ' — 16930. 159 1 , 1606. sch. 1177, 129 7 ,
ν
Ονα)>ρος, V pro Οϊαγρος [15522] 1381δ, 1432.
ονειροπόλος 1691δ. όροφος 12217 (cfr. sch.).
δνησις 1Π\ όρφανισμός erratum pro άπορφ.
όνησιφόρος 131 2 . (v. Add.) 13210.
δνομα 145 20 , seh. 1158, 1194, 131 7 , ορφανός 122 1 , 1δ, 12514.
13711, 156 1 , 160 s . Όρφεύς 1576. sch. 15522.
ονομάζω 22
, sch. 12014, ορφός 151 11 .
ώνομάκασι 1502δ. ονομασμένος όρφώς 151 11 ,162 16 .
15714. δρχησις 12114, 13320. sch. 1211δ.
όνομασμός [1541] όρχηστής 16116.
ονομαστός 144 20 , [148*] Όρχομένιοι [15828]
όντως 15012. δς μέ>... δς δέ 11314.
6πλον 138 20 , 152 4 . εστίν δς 15619 s.
ν
δπως 140 3 , 149 23 , 150 δ , 152 20 . Οσιρις 163 10 .
ορατά* 150 . — d Μηλιεύς 154 7 .
¿ρ<£ω 1624. óctfgc 16012. όρατο όσμϋλος (sc. μόρμνρος. Arist. de
( .) 1697. ϊδΏς 126». -%τις anim. h. 570 b , 22 ) 15113.
141". Ιδείν 1634. otrov 135 . V. μικρόν,
δρνία 1575. δσπερ 1149, 2δ, 11514, 1172, etc.
ορέγομαι 112 20 . δσπριον sch. 1377, 16111.
ώρε^μένος 12516. Όσσαίος (Ζευς) 14714.
Όρειάς 151 1 . *Όσσαρών mons 14912.
όρειγενής 151 2 . Ό(χταίος 1548.
ορεινός 11714, 1373, 141 16 s, 1658. δστρειον 17111.
όρειπόλος 1514. οσφραίνομαι 13522.
όρειφοιτις 1512. δτε 1177; al.
όρεοπολέω 14118. οτι ( = διότι) 169 7 , cur 169 1δ
δρεΰς 1394. οΰ μ?} 12721 (ν. schú) οϋ ri mini­
όρ0ός 133 1 . me 114 s , 1413.
ΙΌρθρν ωνε~ις1Ί2\ οϋδαμινός sch. 13711.
δρ^ανος 1536. ουδέ 170 1 al.
όριγνάομαι 1407. ούδεν 1142δ, 12212, 16017.
όριδρομέω 160β. παρ*—τι'0εμαι 1609.
όρίτροφος 1514. ουδόλως 1507.
δρκος 1337. o c v l l ö 8 , 133 1 , 1491δ, 15624.
ορκωμοσία 16012. . ουρά sch. 1294.
ορμάω sch. 1297. ov ρ αν ο δρόμο ς 12318.
όρμι} 162 1 4 .. ουρανός 126 4 , 13816, 141«, 149 18 ,
dojitfo) 1 5 9 4 1574
âÔ8 N . FEStA

ουρανοί 123 e , 126*, 1494 παρημενφ apud . 578)


κατ* ονρανόν 157 81 S. 139 8 .
ούρείθυια seh. 1297. πανθοινεί 163 δ .
οΰς 1 1 9 4 Jlavvaloı 171 8 .
ο#τος saepe ; ν . ώ. παννυχίζω 115 1β .
ούτοσί 1 6 9 4 *Πανοπαΐοι 17022.
ούτω 113 2β , 1 1 4 4 πανούργος seh. 121 9 .
ούτως 159 20 ,169 10 ,170% seh. 120 . Παντεύς 121% 1 5 4 4 seh. 1284.
ουχί 142 11 , 168 8 . *Πάντων [154 10 ](sed ν.ΧΓαντεΰς)
οφθαλμός 118% U 9 U , 127 12 , 1 3 5 4 πάντη 158 .
143 12 , 14612, 150 23 al. seh. παντοίος 1568.
1472. πάντως 1604
Όφιώτις (ίφιώτις L) 1561. πά>υ 112% 1234
δχ' άριστος ( .) 1 6 9 4 πάπυρος seh. 1 1 5 4
οχετός 119 11 , 1 2 7 4 παραβάλλω accedo 160 8 .
δχλος 1 5 6 4 παραγί(γ)νομαι 172% seh. 1 2 4 4
* *>*7 1 3 9 4 παράδεισος, ó καθ' ήμας— 131 8 .
όχνρώτατος 149 9 , 1726. παρακλήρω (sic pro παρ' « ^
ό > ς 116 1 ,154 4 (ubi ϋψει GL) 170 10 . ρφ) 16618 ; ν . ακλ??ρος.
ѵ 1204. παραλήγουσα (συλλαβή) seh.
¿ 1204 1224
παραπέμπω 132.% 1 4 4 4
Π παρατρέπω 1 6 5 4
παρατρέχω. παραδ^αμείν 1554.
πάθος 135 11 s. 1504 seh. 1154. παρειά seh. 118 5 .
Παιανιεύς (παιανεύς V, πλανεύς L) παρεκβόλαια 1121.
154 8 . παρεκτικός 1 5 6 4
παίγνιον seh. 133 20 . περενείρω 1 6 9 4
π α ι ^ α ^ ω ^ ω seh. 1284. παρηβηκώς 1 5 6 4
π α ^ β ι ο ς 121 12 , 1392. πάρ^α^ ( . 578, ν . παρά­
παιόϊα 121 14 , 134 6 . μεροι) 1398.
παιόϊο? 121 18 , 1391. παρθενία 13716 S.
Παίονες 153 17 . Παρθένιος Ισθμός 1 4 2 4
παις 13δ*% 1564 παρθένιος 147 w , 1 4 9 4
Π αϊτός 1541. παρ0ενών [14710]
πάλα* 133 11 . Παρθια loi (1. 27αρ0υα«π) 1 4 8 4
*Παλαιμένης [15817] #αρ0υαΓο*171 8 .
10 11
παΑακίς 112 , , 14917, παρίδω (ν. παροράω) seh. 1 2 6 4
156% 159% seh. 1266. παρισόω. παρίσωται 134*.
παλαίω (Hes.) 1256. παρίστημι [1531]
πάλιν 1241. ν . cA παρισωμένως 1 1 7 4
Παλληναίοι 17021. Π αρμενίων 145 9 .4
Παλληνείς 148*% 1 7 1 4 παρ ο iv ία 1 3 6 4
Παμμένης 1 5 8 4 173 1 . παρομοιόομαι 121% 1347.
Παναριστίδης 162*% 1 6 7 4 16
παροράω 126 (ν. seh.)
πανδημεί 163 6 . παρωδεω [12811]
πανήμεροι (varia lectio pro παρωθέω. παρεωαμένος 1264
LONGIBARDOS 209
Παρωκεανϊτις 156 1 . πεντώφορος sch 122 1 7
ΊΠαρωναίοι 170 2 2 . <πεοίδης4> ν. πειώλης.
π α ς 1 6 0 7 , πας τ ι ς 1 6 8 1 8 . Περγαϊοι 170 23 .
Παταικίων 146 4 . Περγεΐς 171 2 6 .
Παταρεύς 154 7 . Παταρεΐς 148 2 6 . περιανθίζω 159 1 9 .
20
Πατραιεις 171 . περιβάλλω. περιβεβλημένος
Πατρεύς 1 2 1 1 0 , 128 5 . 122 19 .
Πατρεϊς 148 2 0 , 171 1 6 . περιβόλαιον 116 6 .
πότρτ; ( .) 128 1 8 περιγί(γ)νομαι 115 β .
πατροοεν [154 9 ] περίει/u (ειμί) 141 1 0
πατρφος 168 1 9 . περιέχομαι 127 1 6 . 19
Παφλαγονία sch. 120 7 . περίληψις. βιβλίων 112 9 .
πεδάω. πεπεδήσθαι 124 1 4 . — νοημάτων 113 1 5 .
Πεδιεϊς 172 2 . περιοράω 127 11 . sch. 126 16 .
πεσιιχίς 117 1 δ , 1 4 1 « περιονσιασμός 123 1 8 .
πεόϊον 131% 139 4 , 1 4 9 « , 162 2 0 . περιπαοως 168 17 .
π ε σ ο ν ^ Ο 1 1 , seh. 160 1 8 . περιπείρω. περιεπάρησαν 112 2 0 .
16
πε№α> 142 1 8 1 7 2 4 περιπεπηγώς 132 .
Πείθων 145 2 8 ,173 6 . περιπέτεια 167 δ .
πείρα 112 1 0 , 165 2 . περιπίπτω 119 1 6 .
πειράομαι. πεπειραμένος 172 1 6 . περιπΛεΌ) [142 1β ].
πειρατεία [132 7 ]. περιποιέομαι 123 β (cfr. sch.)
πειρατής 132 β . περισκοπέω 142 17 .
πείρω. παρείς 161 1 8 . π ε ρ ι σ ώ ζ ω 120 1 . π ε ρ ι σ ώ ζ ο μ α ι 115 1 3 .
Πεισιάναξ 145 2 4 . περιτίθεμαι 117 7 .
18
Πεισίας 145 2 4 . περιττός 114 . π ε ρ ι τ τ ό ν ηγούμαι
Πείσων 145 2 3 , 1 7 3 5 . 112 1 8 .
Πειώλης 1 3 5 3 1 , 1 5 9 5 . περιφρονέω 126 1 7 .
π ε Α α / / £ ω 149 1 4 περιωδυνία 159 2 0 .
πέλαγος 168 1 7 . π ε Α ά ^ 142 1β . περιώσιος 161 1 .
Πελαίοι [171 7 ]. περόνη sch. 120 7
πέ^ας. 6 — 1 1 8 1 0 . o ¿ — 119 1 5 ,122 7 . Περσεφονείη ( ,) 129 16 .
2
Πελιεϊς 171 1 8 . Περσίς sch. 144 .
Πελλαιοι 1 4 8 " , 159 4 πεσσός 120 7 .
Πελοποννήσιο ι [158 2 3 ] πέτομαι 16 Ο17.
*πέμητα erratum pro πέμματα*1 Πετόσιρις ô Παταρεύς 154 β .
q. V. πε4ρα sch. 156 1 .
πέμματα [120 8 ], ubi πεμήτων V. πέ^τρί? ' / [131 10 ]
π ε > π ω 169 26 . πεττεία 120 .5

πεμπώβολον 161 1 8 , u b i πρόβωλος πενκτ? sch. 131 1 8 .


L. π ε ν σ ι ς 169 1 8 .
πενέστης ν. πένησσα <πεώδηςς1> ν. πειώλης.
πένησσα 127 β ( ν adil.). πη 1 1 7 «
* π ε ^ τ ε / α 1 2 2 " , 127 3 . π ^ , 150 28 , s c h . 1 1 5 4 .
πει^α 122 1 1 , 127 1 . 8 , sch. 120 e . πήγνυμαι 14 9 9 .
πεντ όροφος e r r a t u m pro πεντό­ πηγνύω 172 9 .
ροφος i n V sch. 122 1 7 . πηδαλιούχε ω 140 1 β .
ΒΥΖΑΝΤΙΟΝ. VI. —14.
âıö N. FESTA

πηδάω 122 7 , 1 3 3 4 sch. 1201*, πλεκτός 112 u , 141* S., 15i 19 ,


13318, 147e. 1541. і 11414, 1156.πΑδί-
Πηλείδης 1696. στα 1221β. οτι ^ gızam
Πηλεύς. ό (του) Πηλέως 153 8 , maximus 112 21 , 1261.
1701. περ2 πλείστον τίθεμαι 127 s ,
πήληξ 152*. 13919 (ubi πλείστων codd.)
Πήλιον 13814, sch. 1177, 1529. 16723.
Πηλουσιώται 1531. Πλειστώναξ ό Φανοτέως 1462.
Πηνειός 159 2 , 16321. πλείων 1495.
Πηνελόπη 13617 (v. Add.) πΑειών sch. 1296.
Πιερικός [1592] πλέκω- πεπλεγμένος 116 .
πίθηκος 1532. πλεονασμός sch. 12812.
# / « ο ς (Ζευ'ς) 147 17 ,153 16 . πΑενρά 14422.
πικρός 13819. ακρότατος 12518. πΑενρίτις 16116.
πιλίδιον 11177]. πΑ<*ω 1424
πα/ον 117% 1529. πΑ^Οος 125θ, 133 2 , 15627, 167 11 ,
π?Αος sch. 1177. 16817.25, ν. πλάτος. πλήθη
πίμπλημι. πεπλησμένος sch.l47 e . 14221.
πίννα 1621β. πληθώρα 1671.
π^ος [1434]. πΑ^ν sch. 118e.
πίνω 1214, 1362. πέπωκα 1638. — el /i?} sch. 12217.
' 160 u , 16912. sch. 1476. πΑί?ρ^ς14521.
πίσεα 1432. πΑΐ?ρόΰ> 14212 [1434] 1579, 17011.
і 1737. πληρωθήναι 16516. πεπληρωμέ­
Πια[σ]αϊοι 14810. νος 12416.
Πισ(σ)αΐος η. viri 14528 s. πλησίον 14812. sch. 126«
Zft<r[cx]cuoç (Ζεν'ς) 1474 d —126 1 2 , 1677.
Πισ[σ]ιδεΐς 1492, 1722. πΑ??ττω 1616.
πιστεύω 1618. πΑοίον 12319, 13624, 1 6 5 4
πίστις sch. 116e. πλούσιος sch. 1344.
πιστότερος 1338. πλουσίως sch. 11420.
πίσω ποτίοαι sch. 1432. πλοντέω sch. 1338.
πιτνοκάμπης 128 u . πΑοίίτος 11222, 1178, 11916, 123 9 ,
πιτνς sch. 1 2 8 4 1 2 3 4 « , 132 2 , sch. 1166.
πίων 169.2. sch. 1309. πλούτοι 12517, 126 1 , 132 6 .
πΑακονντες 12010. αρετής — 1238, 12514, 1654
πλανάομαι sch. 13313. §ητών παλαιών — 11211.
πΑσ^ος 12910, 1502, 1572, 1681β. Πλούτων 13020 s.
πλαστονργέω. πεπλαστουργημέ- πλοχμός (πλογχμός ν. 1.) 15119.
νος 12117. πλωτός 13624, 1661.
Πλαταιαί 14182. πνεύμα 1 3 1 4
Πλαταιείς 14822, İ 7 1 4 ποδήρης 15218.
πΑατος (1. πληθοςΐ) sch„ 119 u . ποθεινότερος 1 1 2 4
/ΓΑατων 1348. ¡7 02 ( .) 1702.
Πλατώνειοι 14922. yrdôog 136 , 13810, 139«, 141 ,
22

Πλειάδες 1296. 15026, 1 6 5 4 πόθοι 144 18 ,


Џλεıσθεvíδης 1 4 2 4 1466, 160 8 , 1638.
LOÑGIBARDOS 211
ποιέω 112 20 , 119 6 , 12218, al. πορθμειον. [14219] v. Add.
ποιέομαι 12719, 142 1 ,158 7 , 161 δ . πορθμός 14219.
ποιήεις 143 3 . πορνεία 13613.
ποιητής 137 , 14726. δ — Home- π ό ρ ν ε ς 1408, 146 u . 21 .
rus 119a. πόρνος sch. 121 8 .
ποικίλος 13524. τό ποικιλώτατον πόρος 119 5 , 14012. πο'ροί 15010.
Ι13110] πόρρω εικότος 16932.
ποίος 145 16 . 18 , 149 e , 17214. πορρωτατω 1293.
πολεμέω 135 10 s. Ποσειδών 13715, 1554.
πολεμικός 15723. πο'σις 137 7 , sch. 1166.
πόλεμος [1434], 150 26 . πόσος 170* sš.
πολέωΐ 141 δ ( ν . pag. 108, η. 1). ποτάμιος 13716, 15028.
Πολιάς (Άθηνα) 147*. ποτα/ί(ίς 1 3 1 u , 132 10 , 1378, 151 22 ,
Πολιεύς {Ζευς) 14719. 162 4 , sch. 1194.
πολίζω [1549] ν . πονέω. ποτάομαι 16017.
πόλις 120 a , 140 4 , 14617, 1497. ποτέ 13312.
seh. 117 1 , 144 a , 145a6. ποτήριον sch. 12014.
πολιτεύομαι 122 8 , 158 10 . ποτίζω sch 143 2 .
πολλάκις, μή — ne forte 16917. Ѵ 122 u . 1 7 ,131 1 0 ,136 2 7 ,165 . .
πολλοστός 16014. πότος 121 7 .
πολυάνδριος 172δ. πο£ 15411, 1598 s.
πολυβότειρα 15718 s. πούς> τώ πόδε 147 e , sch. 118 .
Πολυδεύκης 138δ. πράγμα 1324.
Πολύδωρος 145 26 . Πράμνειος 1368.
Πολνιδής 145*. πρανής sch. 124δ.
Πολύιδος 145 8 . *Πραταιεις 14828.
πολυκέφαλος sch. 115 e , πρεπωδέστατος 128 7 .
πολύκρεως 121 8 . πρεσβύτερος 1601.
πολΰκωμος 121 2 . πρανής (vel πρανές) 124 δ (v. sch.).
πολύς saepe.Y. πλεϊστος}πλείων. πρηνει χειρί 124 .
πολλοί 112*, 115». πρήστις 1379, 151 7 .
τα πολλά* 143 8 . πρηών 143 1 .
μετ Ό ΰ π ο Μ 1 5 9 4 Πριηνεις 149 2 , 172 2 , 173 2 .
πο>α120 8 ,131*. πρ/βίν sch. 143 1 .
πονεΌ> 113 18 ,124 8 , 125 11 [1548] προ πρόθεσις sch. 121 8 .
sch. 12721. προά>ω. προηγμένος 126 17 ,134 29 ,
πο*^ρό*ς 122«, 123 δ . Μ , 132 12 ,173 10 . 1522*.
sch.121 9 , [149e]. προαγωγεία 133 27 , s.
— λογισμός sch. 115*. προα^ωρε^ς 121 10 .
πόνος 112 , 114 2 , 117 , 124 8 , προαιρούμαι, προκριμένος 126 .
128 8 . δ , 130 η , 138 21 , al. πρόβατα sch. 118 .
των λόγων —114 2 , cfr. 159 10 . πρόβωλος [161 ], ν . πεμπώβολον.
oi προς τον λόγον πόνοι 114 5 , προγλωττίζω sch. 122 6 .
αρετής — 115 1 . Πρόδικος ó Πρωταγόρου (sc.
oi της φροντίδος —* 1701. μαθητής, c l Suidam) 146s.
πόπανον [1209] προεδρία 134 η .
πορεία 163°. προείπον. ποειρ^/ιενος 156Mf
212 N. FESÍA

*πρόηβος 1217. προστήκω. προστετηκώς 128*.


πρόθεσις seh. 121 8 , 161 2 . προστίθημι 1408, 14622. προστίθε-
προθνμέομαι. προτεθνμημένος μαι 12419. προστεθεΐμένος dedi-
122 3 , 12614; 15630, 1677. tus 11424, 12718.
προΐεμαι seh. 11710. προσφέρω, προσοίσω 16913. προ-
Προικοννήσιοι (Προκ- et Προικ- σήνε^κον 16913.
etiam apud Suidam) 15822. πρόσωπον 11812. ¿jr¿— ( = ^57-
προκαθεδρία 13413. νε'ς) seh. 1246.
πρόκειμαι ]13210] προτείνω 137 6 , 16510.
Πρόκνη 16610. προτένθης 1218.
Προκοννήσιοι, ν . Προι- προτιμάω 167 4 , [1226].
προλέγω 1281δ. προτρέπομαι 12413.
προμαχών 149 9 , 172 10 . ποτρέχω. προδράμης seh. 122 6 .
προμήθεια 13420. προνργιαίτατος 11411.
προνεύω. προνενενκότα lwi Προνσαεϊς 1466.
seh. 1182. προφέρω 12
.
πρόνοια 133 18 , 14923. seh. 1502. προφητικός 131 1 s.
πρό*£ 153 16 . προχείρως 1
.
προ ξ εν έω 1264. προώλης [159 ] 6

πρόποδες 1432. πρόων (1. πρώων) 143 2 .


πρόπομα 1211. πρυμνώρεια 142 14 , seh. 118 2 .
προπροών (sc. *προπρών) [1432] πρώην 1442.
προς <5ε και 156 3 . πρωθήβης 15622.
προσάγω, προσαγηοχώς 12917. πρω&ήβων (nisi errata scriptura
προσανέχω 11326. est, πρώθηβος fictum pro πρω-
προσάπτω 15029. 0 ^ ς ) 121 6 .
προσγίνομαι 141 , 14610. πρώι&εν 1621.
προσεδρεία 13416. πρώνες seh. 1182.
πρόσειλος 124 11 (cfr. seh.) Πρωταγόρας 1468.
6
προσείπον , [1254], 125 7 . πρωτοκλισία 13416.
προσεπισννείρω 15913. πρώτος 136 1 , 15712, 16514, seh.
προσεπιτοώτος 131 6 . 1 2 0 4 οι πρώτοι 11410.
7
ποσέτι γε μην . πρωτονρ^ός 1581.
πρόσηβος 121 6 , 15622. πρώων ; ν. πρόων} πρώνες.
προσήκω 127 10 προσήκων 16710. πτηνά 123 18 .
προσήλιος 12412 (cfr. seh.) κτ^σις 123 19 .
προσηλόω 1244, 129 2 . πτίσσω 12419, і ^ .
πρόσθεν 141 21 s. Πτολεμαίος 14011.
προσίεμαι 117 1 0 , 135 24 , 1621. πτΐ5ον [1548]
πρόσκειμαι 133 26 , 161 2 . πτώμα 123 2 .
προσκορές 15911. π τ ώ | 153 1δ .
προσκννέω 152 26 , 153 8 , 15629. πτωχεία 1271.
*προσοίεσθαι seh. 11710. πτωχός 1221. sch. 127 s , 16618.
προσονειδίζω 1342β s. Πνδναίοι 1719.
προσποιέομαι seh. 123 δ . Πυθαγόρειοι 119 10 , 149 21 .
προστασσω. προστετάγμεθα13510. Πνθέας 155 23 s.
ποοστατέω 1222. πυκνός sch. 160 u . „-
LONGIBARDOS 213
Πυλαίοι 1716. $ίπτω. ερρίφεισαν16811. ερρίφβων
Πυληγενής 16716. 11411. ερ<ρ>ΐμμενος 1232.
Πυλογενής seh. 12812. ρ7ς 1194 (ν. sch.). ¿*ν/ 16016. Gfr.
Πυλοιγενής 12812. ¿fr.
Πύλος seh. 12812. *ρόβος ν. δροβος et cfr. Grae-
Πυλών 1231. corum recentiorum ¿¿/fr.
Πυραίχμης 145δ S. 'Ρ6<5ος 16114.
πύργος 172 12 ροδωνιά 1624.
Πυριφλεγεθων 130 15 s. ¿otó 13912 s.
Πυ(ρ)ρηναϊοι 14813, 171β. і ѵ sch. 13912.
πωλέω. πόνων — 1143.141δ. ¿ο?£ος 15921.
πωλοδαμνέω 11710. 4 ΤΡοαεϊς [1712 ].
πωλοδάμνης 11712. (¿οτ£ς, sic, 17224).
πώΛος 11716, seh. 1482. ρυηφενής 1344.
πώποτε 13920, 16929. *(ϊυηφενώς 11420.
#ώρος 14010, 1598. ρύομαι ( .) 1527.
πώς 15227, 15628, 15820. ρντ^ρ 1185.
πώς ν. μήπως. 'Ρωμαίοι [1484], 1588.
Ρωμαλέος 15725.
Ρ 'Ρω/**? sch. 147 u .
25
§ώννυμαι.— Adyoıç , ν.ερρω-
ρ*α ( .) 1697.
¿ ά ^ ο ς seh. 1628. ¿( 1194.
ΤΡαδικωνεις 171 28 .
'Ραδάμανθυς 1305. 27
20
¿αθυμέω , 1244.
$αΒυμος seh. 1255. Σαβαιοι 1481δ, [1718].
¿άκειον (i. . ράκιον) 12218. Γαόόουκαίοί 14814, 1717].
ρ'εί0ρον 1121δ, [13619], 15029. σακελιζω sch. 163 4 .
'Ρειθυμναίοι 17024. σακελιστήρ sch. 163 4 .
ρ*ε'ω 162 21 , 16717, seh. 13016. {τακβΑ*οττ<^>ρ^ον sch. 13819.
'Ρηγίνος 16214. ααλακωνεία 120β.
ρ ^ ο ς 11612. Σαληνεϊς [1712δ].
ρ'ίμα 119 17 , 1601β. ΖαΛμωί'εν'ς 137β.27αΛμω*εΓς 148 24 ,
c
Pi}v seh. 1194. 17121.
> sch. 1194. *σαμαγεία 17311..
ρί<ης [1531]. ltó/ιΐος (ofroç) 136δ.
'Ρήσσος. 1 7 2 4 27αμοσ[σ]ατεΓς 1494, 1721.
¿^τόν 114 1δ , 131 1 s. grjrà παλαιά οανίς sch. 120δ.
11210. Σαραπεϊον 1534.
Ρητορικός sch. 16012. Σάραπις 1534.
ρήτωρ 11418. 17<ίρ<5ε*ς 14131.
ρ'ί^ος 11612. Σαρδιαϊοι 17028.
ρ7£α 18
.—τον δρους sch. 118a. Σαρδωνικός 14218.
¿fr sch. 1 1 8 ^ 119*. Σαρωνικός 14218.
éívt¡ 1621β. Σατανεις 17122.
'Ριπαιοί 171 , ?ατανι#6ς 156 ,
214 N. FESTA

σαχτώ sch. 1 2 6 4 Σινωπεις 14823, 1 7 1 4


σάτυροι 1352β, s. Σινωπίτης 1627.
σαυτόν 124 s , 12511, 13315.18, cfr. σιρομάστης ν. (Τυ—
εαυτόν, σ4ρ[ρ]ός 142 21 .— d Λάκκος sch.
σέβας 151 δ , 153a. 11610, 1326.
σεβασμός 12915. σεβασμοί 12119. σ*(Τΐ5ρα, 1169.
Σεβήρος 1543. Σισύφειος 13018.
ΊΣεγέται 14418. *Σισωνεΐς 14822.
Σειληνός [1596] βιτοόβία 12216.
σειραίνω το ξηραίνω sch. 11610. σ4το<5ε?α [12216], v. Adrf.
ΊΣειραιοι 17021. σίτος 12216. <ητα 120», 15821.
Σειρήνειος 136 ω . (Τκαιάς 126 14 ,129 .
Σείριος 15714 s. σκαιωρέω 16612.
Σεισίχθων (Ποσειδών) 155δ. *Σκαφιάθεν [1549].
1492, 1 7 22. Σκείρων. Σκείρωνες 1158.
Σεληναϊοι 17018. σκευαστός sch. 15210.
< ^ ? 15714 s. σκηπάνιον 161 6 .
Σεμιράμειος 142 7 . Σκηπτοϋχος (Ζευς) 14722.
σ*ε'ρεις [153δ]. σκήπτρον 1447,1617.
(7¿cr<a¿ 153 9 . σκιάδειον 1177.
cr?}ÖG> seh. 16117. -^ і ѵ [1177]
σηκός 1479. <™ 153*.
σημαντικός seh. 129 . σκίμπους 1617.
σήμερον 123 14 £κ*ων<Ηοι 14812, 1716.
στ}ρ 116 10 , [132 ], 14221. sch.116 10 . σκόλυμος 153 δ .
σ^ρα^Ι 142 22 , 160 7 , seh. 116 10 . σκοπιά 133 19 , ν . sch. 1182.
10
σ^ς, σ^τός [132 β ] σ-κοπάς , 122 10 , 133 ω , 1401»,
*σησαμίτης seh. 120 10 . 143 , 1599, 17012, 1722e.
5

σ?}σ*αμοί 120 10 ,161 17 . σκόροδον 151 14 [1535].


σιγάω 16318. σκοτεινός 13019, 136 21 , 16518. sch.
Σιγγαιοι 17021. 1291β.
¿7*<5ο>ες [15317,] 160». σκοτίζω [H8 8 ], 15017. εσκοτίσθαι
*2Ίόο>νεΖς 171 . 15021.
27ć0ct>i> 15819, 173«. σκότος 1502. sch. 13621.
σικίνη (sed pro σικίνη legendum, σκυθρωπός 11810.
ut opinor, σικίνει) 12116. οτκΰΛΛα erratum pro σκίλλα, q. v.
σικίννι (dativus pro σικίννιδι, Σκύλλη 1651.
fort. σικίννειΤ) 133 20 . 27κντε?ςΐ48 2δ ,171 19 .
Σικυωναίοι 14816, 171 8 . σκώληξ sch. 11610.
i7aAoí 15317. •σκωρία 12115, 13320.
27UG>I> 158 ω , 173 5 . σκωπτικός 143 6 .
4Σιμαπεις [17121] σκωπτο'Λ^ς 135 30 ,159*.
Σιμμίχη 15525. Σμέρδις (μέρδις V) 148 8 .
Σιμοείσιος sch. 118e. σμικρολόγως 150β.
(27 і ?) 15317. σμίνθις = μίνθις
¿7Μς. Σίνιδες 1158. Σμυρναίοι 17025.
ΕΙντιοΑΉγαισχοή 147 Çv.Add.) 2opó4avof IOS23,
LONGIBAHDOS 215
Σολείς 14822, 171i7. στρατοπεδεύω 1498.
8
σος. σοϊσι ( .) 169 . στρατός 142«, 169·.1*.*, 17222.
*σουβλίον seh. 161». στρόβηλος seh. 131", 170δ.
Σουγδιανοί [158 28 ]. ' στροβιλοειοης 14919.
σοφία 1148. στρόβιλος seh. 13118.
σοφιστικός 1149. στροβιλώδης 131 13 .
«το^ός 11321 sš., 122δ, 15020, 1521δ. στρυμόνες seh. 1181.
σοφοί λόγοι 1127. οι σοφοί 11414, στυγερός 166 u .
149 8, loi 2 «.τό σοφον είναι 11323. ¿7™'f, 1329.
σοφότατος 1128, 15227. συβόσιον 1684, seh. 11715.
σπόης 133δ. συβώτης 1408. seh. 11715.
σπάω 11416. συγγένεια seh. l26 17 .
σπέρματα 15314. συγγραφαί 14521.
Σπερχις 144 u συγκοινωνέω 12610.
σπηλύγγη ( = σπήλυγξ) 14222. συγκροτησμός [1434], 157 28 ,165 8 .
σπήλυγξ, . σπηλύγγη. Συηναΐοι( = Συηνιται ?] 1489,1712,
σπίλος 141 8 . 27νΛε?ς (cfr. Συλέως πεδίον) 17128.
σπλάγχνο? 169 18 . *<™ (=ιεροσνΛία) 132 δ .
σπλ^ν. σπλήνες 12820. συλλαβή sch. 117 s .
σπορεύς 1597. avAAay^dVo. συνειληχώς 112 7 .
σπουδαίος 1672. σπον<5<ΜΟτερος συμβαίνω 12314.
112δ. συμμορία 1577, sch. 11812.
*σπουδασμός. σπουδασμοί 1 1 2 a , σύμφωνον sch. 161 1 .
125«. < ѵ <£ . σννα^α^ών 16219. σνν-
σπουδή, εν σπουδή ποιέομαι ayrço^cöç 1129.
127 w . συναθλέω 1689.
σταθηρός [1321], 133 2 . συναθροίζω, συνηθροικώς 1128.
<rrcday/*<5ç 17011. συνάθροισις 1696.
στάμνος seh. 116 1 . συναΑίζω. συνολικώς 112 8 , 149β.
στέΆΛο). εσταλμένος 1268. σνναΑΑάκτ^ς sch. 162 13 .
στεναγμός 14211. συναποΒνήσκω 1407.
<ττεν<ί?ω 123 10 . συνασπισμός 122 8 .
στεντόρειον 123 u . σύνδενδρος sch. 1182.
στενωπός 1211β, 14211. συνδυασμός 138 1 .
στερέω seh. 12310. συνετίζω, συνειθισμένος 126 u .
(ττερ^βίο) seh. 1334. σννεκ5ός conscientia 141 1 .
στερητικός seh. 1278, 131% 1607. συνερανίζω. συνηρανικώς 112 u .
^ ? [1549]. συνεργία 134 ω .
Στησάνωρ 173 6 . αννετόςΐβ? 12 . συνετώρεροι 112δ.
<mjSdçll6 2 ,160 19 . σνι>εχα> 15012.
στοιχεία 15720 s. συνθιασώτης 1141.
οττ<5/ία 1605. ) 1442.
ΣτρατεΙα (ν. Στρατιά) [14314]. συνοικίζω 1448.
στρατηγός 12817, 143 9 , 14420. συνουσιασμός sch. 138 1 .
στρατιά 14311. σύνταξις 112 1 .
Στρατιά (Ά&ηνα) 14314. συντάσσομαι 11421. συντάσσω.
£τοάτιος (Ζευς) 14712. 11
173 ,
216 N . FESTA

σνντίΒεμαι 124 7 . Τ α ρ π ^ ό ς 142 4 .


σύντομος seh. 1 4 8 2 . Ταρσεΐς 149 3 , 172 2 .
συντόμως seh. 163 3 . ταρτάρειος 130 1 3 .
σνντριμμός 125 1 6 , 165 2 , 166 7 . ταρτάριος 130 1 4 , seh. 115 1 0 .
συρομάστης (1. σι-) 1 5 2 1 0 Ταρτησ<σ>ός 142 4 . seh. 120 2 .
συς 119 2 . ταυλία (—τάβλια) seh. 1 2 0 5
συστέλλω seh. 117 3 . Ταυρομενείτης 162 1 0 .
συστροφή seh. 144 8 . τανρος 8 15 , 135 2 6 s. 158 8 , 169 2 .
σ υ χ ν ό ς 169 1 2 . τ ό χ α 114 , 127 21 .
21

σφαίρισις 120 δ . ΤΜχως (1. Ταχώς) 145 7 .


σφαιροειδής 149 2 0 . Τειρεσίας 146 1 , 166 7 .
σφάττω. εσφαγμένος 166 1 4 . τ£?ρος. τείρεα 157 6 S.
σφήν seh. 160 . 2 τει^'ον 172 8 . τειχΙαΠίν·.
σφηνάριον seh. 160 2 . τειχισμός 148 1 .
σφηνοπώγων 160 2 . τειχομαχειον seh. 149 8 .
σφίγγω. έσφιγμένη (χειρί) τ ε ί χ ο ς 142 7 , 149 7 , 172 7 .
112 1 5 . Γ ε ι χ ώ ς 145 7 .
σ^οσρός 114 1 , 130 1 0 . τέκνον 132 1 1 [144 3 ]
σχηματισμός 116 7 . τεκταίνομαι 152 2 3 165 1 4 .
σχ/£α>. εσχισμένος seh. 122 1 8 . τεκτονική 152 1 6 .
σχοινίον seh. 161 . 13 τεκτονικός seh. 143 1 .
Σώκλαρος 145 δ . ΤελαμώνΛ3817 (ν. A t ó . )
27ώκος (Έρμης) 137 3 . Γε'ΑΛος 145 7 .
Σώκος 145 . 4 Τελμισ(σ)εΐς 149 3 , 172 3 .
Σωκράτης. Σωκράτεις 139 2 2 . !ΓεΛμ*σ·<τός 142 6 , 162 2 2 .
σ ώ μ α seh. 125 1 3 , 139 8 , 160 14 .«χώ­ τέλος 127 22 . 24 .
μ α τ α 150 1 0 . τελώνιον 161 1 .
σωματικός 159 2 0 . Τεμενίτης 162 6 .
σωρεΐτις ( i m m o σωρείτης, sed τέμενος 146 2 4 , 147 1 .
cfr. B Z . x v i 4 4 2 ) 139 18 . τέμνω seh. 126 11 .
σωρίτης 167 2 8 . τένδω seh. 121 8 .
<τώς (Horn.) 169 S 0 . Τένεως [148 4 ].
σώτειρα πρόνοια 149 2 3 . Τερμέρ(ε)ια κακά 115 1 0 . Τερμέ-
σωτήρ ( = σώτειρα) [149 23 ]. ρειος μυχός 130 1 4 .
σωτηρία 128 . 19
Τερμησσός 142 β .
τερμιόεις 152 1 2 .
Γ Τερπικέραυνος (Ζευς) 147 2 0
< τ ε > τ ε ^ ν ί τ ε ν μ ^ « ) ς 152 2 2 .
τ α λ α ν ί ζ ω 125 1 9 . τ ε τ ρ ά τ ο μ ο ς 12116,13320
!Γ<ίΛ[Λ]ως 145 . τ ε ν # ω κακόν (Callim.) 165 17 .
Ταναγραιοι 1 4 8 1 4 , 171 7 . τε'*ν*? 161 1 2 , sc[. 128 1δ .
Ταντά^ειος 1 3 0 1 0 , 1 3 9 1 0 s . τεχνηέντως 152 2 0 , seh. 128 15 .
ταπεινός 122 8 . τεχνητός seh. 1 2 8 4
ταράσσω 172 28 . τεχνιτεία 128 1 5 (cfr. seh.), 1 5 5 4
Ταριχαιάται (i. e. -#ε-) 154 17 . τεχνιτεύω seh 128 1 5 .
Ταριχαϊοι ( = Γαρι #ε<£ταί ?) 148 1 6 , τεχνίτης 152 1 4 , seh. 1 2 8 «
^ε'ως 141 2 2 ş.
m·»
LONGIBARDOS 217
τζαμαδάν seh. 117* roe sane 16922
τ$δε. τα - hic mundus 140 e τοιγαρονν 16313.
τηκεδών 1248. τοιοντος 11212, 15627.
τηλία 120 5 (ν. seh.) ó — 112 20 , 13917, [15810]. 1682.
τήλις (fenum Graecum) 1172. δ μή — 1307.22, 1352.
Τήνιμοι pro Τήνιοι [14727]. τα τοιαύτα 11217.
Τήνιοι 1472% 151 11 . *τοιχορνκτεω 1327.
Τήνος 141 27 , 14613. τοιχωρνχος 1327.
τηρέω 1147. τοπα£α>16610.
ίΓτίρ^ς Τηριδάτου 146 1 . το'πος 115", 117 14 ,119 e , 124 le ,
Τηριδάτης 1461. 126 ıe . al. — seh. 1182.
τητάομαι 12310. τορεία 15218.
Τηύγετον δρος 159 1 . τορο'ν 123".
Τιβεριεις 17128. Τορωναιοι 1485.
Τιγράνης δ Παιανιεύς 1548. roowroç 125 19 , 12910, 1572.
T¿. η τι η ουδέν 11425. αΜω τω τοσούτον adv. 1354.
126δ. τόσ<σ>ον ( .) 16915.
Π ^ ς 131 10 . το'τε 15516.
τ^ρις 137» s., 15314. τουτέστιν) 12818.
τίθεμαι.τίθεσο 122 β .τ/0εο0ε 11611. Τράλλεις 141*°.
τιθέσθων 11412, τεθείσθων τράπεζα 1212.
11412. τιθέμενος 125 18 , 1609. *τραπεζεΐται (immo τραπεζήες)
16723. τεβειμέ>ος 122 7 , 127 , κύνες 16213.
133", 13919. 0είνα* seh. τραπεζίτης seh. 16213.
147 . τεθήναι 11414. τραχεινός 11714, 14117.
T/0W* 154". τράχ^Λος seh. 1431.
* і ( і ?) 1171, cf. τ^λίς Τραχίνιοι 15416.
τιμάω 12117, 1407, 151". τιμώμε­ !Γραχων?τις 161 20 .
νος 1592. τετίμητο 154δ. τε- τρεις 1202.
τίμ^μενος154 12 . τρε>ω 13710.
τιμ*} 1318. τρέχων ambulans 1401.
τι μ ωρέομαι (pass.) 128e. τριβών(ε)ιον 11917.
τιμωρία 1287. τριπλούς 1703.
τιμ*} 122 4 , 15028. Τριπτόλεμος 1597.
τινάσσω 13114. τρίτος seh. 1173.
τ/νω. τίσειαν ( .) 169 3 ν Τρίχινον ίμάτιον seh. 1197.
Τίρεως (ΤιρέωςΤ) ό Τειρεσίου Τροιζήνιοι 15414.
1461. Γρο^ ( .) 1702.
Τισαμένης 1731. Τροκήνιοι 1541δ.
Τισ<σ> αφέρνης 154δ. τροτπ? (litterarum) seh. 1168,
* Γιστίς ? 1544 ubi ΤΥτον LG 120 9 , 124δ.
Τιτάνειος 13013. τρόπος 1362β, 1663. τρόποι mores
Τιτανοκράτωρ {Ζευς) 14723. 1208, 12112, 123 δ , 139 3 , 14012.
ΤΥτοςν. Τιστϊς των τρόπων Θαύμαζε 1299.
Τιτνός 1396. τρόπον adv. 121 . 13

τό με4.. τό ó¿ 112" s. Τροπωνίδγις [15814].


r<;o>jtibi 169 x ş. τροφεύς 1344?
218 N. FESTA

τροφή sch. 1 1 7 4 114»,137» s. νϊεις ace. 145 M7,


τρυγάω 16620. νίωιχίς 115 7 , 148*.
τρύγομαι ( = ξηραίνομαι) i ύλαγμός 13430.
15918. *< ( = ύλακή) [134 80 ].
τρύγοιπος 163 8 . 'ΓΛΛαίο* 171«.
τρυφηλός seh. 1218. ύμήν1$1™.
Τρωικός [1434]. ύοσκύαμος 153 6 .
Τυανεϊς 14818, 171 10 . υπάγομαι 15612.
rtUî/ cf. τήλις. ύπαναχωρέομαι 12415.
τυμβορυκτέω 1328. ύπάντησις 165 9 .
τυμβορύχος [1327]. *<5παντ*'ασ*ς 1374, 1658.
τυμβωρύχος 1327. ύπάπειμι (εΐμι) 1406
τυ'πος 1371, 165«. υπάρχω 121 2 , sch. 122*.ύπηργ μένος
τιίπτω 161 13 . 1133,14914.
τυραννέω 149β. ύπεξέρχομαι 12718.
τύραννος 1496. ύπεραγωνίζομαι sch. 128 10 .
τυρεία 1665. ύπεραποδέχομαι 16718.
ΙΖΥριοι 14727. υπερβάλλω 131 8 .
τύρύις 172 9 . υπερβολή 131 17 .
Τνρώ, sch. 137e. ' Γ π ε ρ ε ^ ς 1454.
τυφεδών 1248. ύπερεκθειάζω 121 18 .
TVÇ>A6Ç 1599. ύπερβαυμάζω 14012 s.
Tîfyoç 12519. 'ΓπερΛ^ς 1454.
Tttyrç 11917. Γ
Γπερ£ων 1294, 157».
ύπερμαίνομαι 14318.
F ύπεροράω 12617, (ν. sch.). ύπερί-
δης 16910.
Ύάδες 129*. ύπερορίζω. -ωρίσθωΙΠ9.
#αινα 1517. ύπερόριος 14218.
ύ0ρ££ω sch. 12611. ύπερπέτομαι. ύπερέπτη evasit
ϋβρις 1228. 16512.
ύβρισμός 1708. ύπερπίμπλημι 170 7 .
ύγεινός [12418]. υπερπλήρης 17012.
ttyiewxfc 12418, 1321. ύπερπολεμέω sch. 135 10 .
ѵ εχω sch. 114e. ύπερτίβεμαιΐ24*, 125 3 .
ύγροπόρος 151 10 . ύπερφέρομαι. ύπερηνέχθη 16513.
υγρός, καθ' υγρών 151 24 . ύπερφρονέω 1271.
ύγρότης 131 1β . ύπερχειλής 17012.
"Γ<5ρα. £<5ρα*1154. ύπερχέομαι [15912]
ύδρεία 161*. ύπερωρεία (І νπώρεία?)
ύ<5ρ£α 1614. 14214;
ύδρωπιάω 161 β . vjtrçvıjrrçç 15610.
#(5ωρ 161 5 . ύπηρετέομαι 161 s
*fomiç sch. 1 5 1 u . ^ . fowo¿ 11416,1166,sch. 121 4 .
•îbjrrç ( = #< > ) [1517] υπόδημα sch. 1211.
#0Λος [1228], 125*,129 1 4 ,159 8 . ύποδιοριζω [1179]
tuo'ç 12811, 138 4 . ω , 139 e . al. vi ύποδύω. ύποδεδυκ^ναι 14?2°,
LONGIBARDOS 219
υποθάλπω 140e. φαντάζομαι 15012 .
υπολείπομαι 16912. 9?aoç 116e.
υπομένω 141 8 , seh. 11718. *φαριαμός sc-. 11618.
*ύπόπλατος seh. 1205. Φαρισσαιοι [1717]
ύπόρειος (ύπερόριος*1 an νπώ~ φάρμακον 12415, 14910,1611δ,17211.
ρειος ?) 14214. * Φαρναφέρνης [1548].
ύπόρρηνος 11816. φάρος seh. 116 18 .
ύποστέλλομαι 16924. ρόσκω 15019.
ύποστορέννυμι 16019. φατειός 114 8
ύποστρώνννμι 160 ω . φάτνη 16811. ·
υποτάσσω 13512 s. φαύλος 119 10 .
ύπόσχεσις 16312. παρά φανλον τίθημι 116 u .
υποφέρω 1288. *Φε/<5Α*ος (Φε*<5νΑιος vel tale
νπ6?>ορος 1202. quid? 9.E|m;tfa> LG) 154 9 .
*ύπό#ωΑος 1478. φείδομαι 1237.
forreoç 12419. *φείδω, φείσων seh. 131 10 .
ύπωπιάζω 1591β. φειδωλώς 150β.
ύπώπιον 1591β. Φεισών 131 10 .
υπώρεια seh. 1182. 9>έ>α| 159".
ύπωρόφιος 12218. Φεραίο* 148 11 , 17114.9.
Ύριε?ς 149 8 , 17128. φέ'ρω [1541]. φέρε 15910. ενεγκε
Τ ρ ο ί α ς 14424, 1451. 1681β. είς φε'ρω = εισφρέω seh.
*ς 1601«. 121δ.
ύσ^ινοβαφής 1621δ. Φόρων 145 7 .
έ τ ε ρ ο ν 141 14 , 157 28 . τό —123 1 0 . 9>εν>ω 1209, 129 8 , 143 ω , 160«
υφαίνω 1501δ. 1682. φόνων — 1408.
υφάσματα 11611. Φεϋθις (φθεϋις GL) 1484.
υφίσταμαι 117 18 , 124 8 , 13821. φημί 138δ. έφη 1699. ç^ffaç 1241δ.
t t y ^ e 116 8 , 16019, seh. 1182. εφησεν 16718.
£γ;ος [1548]. φημίζω. πεφημίσμένος 15727.
#ω [149 ] , seh. 129*.foi ό*τε 1177. Φ??μιος 155 20 , seh. 15521.
*Φ^ραΓοι(Φαρε?ς,an ΦαραϊταιΎ)
Φ 148 u . 1714.
Φηρήτης ( Φ^ρ^ς ?) 154 U .
φάγρος 151 10 . *Φηρωναΐοι (Φερών ιαϊοιϊ)
Φαιακία seh. 159". 14812.
Φαι'α£ seh. 1591δ. φθαρτός 13214.
Φαί<5ρα 16610. φθέγγομαι 1191β.
φαιδρωπάς 1189. 9>0ε/ρ 1608.
Φαίνιππος 1738. φθείρω seh. 1608.
* φαινόλης (Jirfwcrog) 135 80 , 1595. Φ0ευις V. Φεν0ις.
26
φαίνομαι . *Φθίρ, δνομα έθνους sch. 160s.
18
φ αΐνο ψ 158 . ^ τ ό ς [119 ].
Φαλαικίων 1464. φθόγγος 119 7 , 1312.
Φάληρα seh. 13628. φθονέω 112i1. φθονειν 113 4 .
φανερως seh. 15914. ç>Ö6voç 112 . 17

Φα^τενς 1462. yflöVo* İl? 1 6 ,


220 N. FESTA

φιλάω 161 w . * ΦνΛίίΤΤίαίοί ( і і ?) 148 0 ,


φίλιος {Ζευς) 14715. 171 .4

φιλοκαλία sch. 13617. ç><MAovl68«. sch. 1328.


Φιλοκτενς [15814]. φύξιος (Ze¿g)147 16 .
φιλονεικέω sch. 1154. Φυραϊοι [1714]
φιλοξενέω 1267 φνσίζοος ( .) 1387.
φιλοπροεδρία 134 u . çtfer*ç 137 , 150 , 1659.
4 11

φιλοπρωτεία 134 u . ΦυτόΛμιος 13713, 1556.


φίλος 121«, 1 2 4 ^ 12719, 132 12 , φυτόν sch. 15917, 161 17 .
133 6 , 13920. Φωκαεΐς 148 19 , 171 13 .
φιλοσοφέω [1541] Φώκαια 141 22 s.
ç>iA6<rog?oç sch. 119 u . Φωκαζ'κος 14219.
ΦιΛώτας 145 9 . u . Φωκείς 14818, 171 13 .
*Φιλωτίς {Φιλώτις? sed cf. Φωκίων 14511.13.
Polyaen. 8, 30) 14412. Φώκος 145 12 .
Φιμβρίας ô Άκαρναν 1547. φωλεός 143 1 , sch. 14220.
φιμός. λογισμών — 1184. 9? ων ή sch. 115 δ .
φλοίσβος 15921. ?ώρ 1322 [10].
φοβέομαι 12720. φωράω. φωραθ^ς 128 1 , 13318SS.
φοβερός 1329. 167 9 .
ç>o'j?o* sch. 132 e . φωριαμός 11618.
Φοίβος ѵ 16916.
Φοινίκειος {οίνος) 1363.
φοινίκειον φάρμακο ν 149 10 172 .
| 1576. χαίρω 1323. sch. 131 7 . χαίρειν
φοιτάλμιος (ν. φνταλμιος) [1556]. εάω113 4 . — προσειπον 125 7 .
9>ονενω sch. 137 1 , 16012. Χαίρίς 15819, 173 4 .
çxfro* 112 18 , 140 3 , 14211. Χαιρώνεια 141 29 , 1497.
φορβειά 118 . Χαιρωνείς 171 12 .
φορητός (φορυτός codd.) 170 e . ΧαΑόαίοι 148 14 , 17024.
φορτίον 11418. χαλκός sch. 1185.
φόρτος 1269. φόρτοι 12610. ^ І sch. 161 10 .
φορυτός 133 18 S. *Χαλκεΐς 148 23 , 171 24 .
*Φθΐ5Λκαρις144 10 . Χαλκιδεις 148 19 , 171 13 .
* Φορωνεύς 1488. χαλκός, χαλκοίnummuli 12514.
24
Φραδαφέρνης 1546. χαΑκονρ^ός 152 .
φρενϊτις 16116. Χαλκώδων 16112.
φρονηματισμός 14127. ? Χαλκωναϊοι 17081.
φρόνιμος sch. 16712. χαμαιτνπέιον 1274. ω ,156 14 .
φροντίς 124 8 , 1701. *χαμεταιρεϊον 12714.
Φρΰνΐ? 155 2β , sch. 1449. χαμεταιρος (immo -αίρα) 127δ.
Φρύνις (immo Φρννις) 1449. Χαναναίο* 148 12 , 171 4 .
*Φυθ/αόείς 171 21 . *χαρακομαχείον 149 8 , 1729.
*Φυνελλεΐς (( і ?) 148 25 . χαράκωμα 172 8 .
22
*Φι>εΛΑε?ς 171 . . Χ ά ^ ς [1484], 15418.
9?υ£ακίΐ>ός 163 8 . χαρίεις 1691.
φυλάσσω 1187, ^ίίρ^ 9 17 , 170». χά$ιν 133 7 ,
ŁONGIBARDOS S21
І39 20 , 149e, 16926 . χρεοκοπία 16014.
Χαρ ίσιος sch. 1186. χρεολυσία 16015.
Χάρμίον 1688. χρέος, χρέα vel χρε?716015.
Χάρυβδις 13619. χρεωφειλέτης 16015.
χαρωπός 1189. χρήμα, πολύ τι— 1126. πλείστον
χειά seh. 118*. τι — 15120.
χείλος του ποταμού 1624. χρησις 15822.
χεϊμα 13116. χρησμοδότης 1613.
χειμών 168 6 , seh. 13116. χρησμφδός 161 3 .
χείρ 12419, [13210], 1521δ. τα èv χρηστός 130β.2ΐ; 131».% [13210]
χερσί 123 7 , 12720. V. άπαγκωνί- 133 3 , 141 9 , 1672.
ζω, κοίλος, σφίγγω, Χριστός 1359.
χείρας [14220]. χρ/ω 149 9 , 172 10 .
χείρων 13513 sš. τό κακών χείρον χρόνος 1542. 1722<>. sch. 1295.
151β. χείρον adv. 16722. χρόνοι 15620.
χειρα>να£ (-ώ- V) seh. 146a. Χρυσαϊοι 171 8 .
χερειότερος 143 12 , 17013. χρύσειος 15118.
Χερρόνησος 14129. χρΐ5σεος 16016.
*Χερωνε?ςρΓ0 Χαιρ- ?) 14818. Χρύσης 1435.
Χετταιοι 1486, 1712. χρυσίον 15126.
χέ*ω 152 1 , 15912. plur. aurez nummi 123 17 ,125 14
ѵ— seh. 1251. 13212,13920.
χήρα 13210. Χρυσίππειοι 14921.
χηραμός 14220. χρυσόρραπις (f Ερμης) 1372.
^ T e ¿ (%ίΤ*£ vel χητος) 133 5 , χρυσοφόρος sch. 12217.
χοών loo 2 '. χώομαι 16916.
χΛ5ρα 14222. χώρα 12418, 1562, 160». sch. 120 7 ,
Χαων145 24 .26 > ΐ48 3 . 12916.
Χίμαιρα 135 8 , seh. 1156. χωρητικός sch. 11322.
χίμαίρειος κακόν sch. 115 e . χωρίον 12412, 128 1 ,172 6 . sch. 12411
Χίος (οίνος) 1621. χωρίς 12813.
χιτών 1168. χωρίτης sch. 1622.
χιτωνίσκος 1231. χωριτικός 113 22 (ν. sch.) 113 24 .
* Χιώτης (οίνος) 1367. χώρος 130 3 , 133 12 , І 2 ^ 141 2 ,
χΑότ/ 1241. 16518, 1681δ, 17010.
Χλώρις 1383.
χοιράς 14220. Ψ
χοίρος 13627, 1656.
•ΧοραΓοι 1486. ψαίκαλον [120 9 ].
χορεία 1578. χραιστά 120 9 (cfr. sch.)
χορός 13812, 14725. ψάμμος sch. 129 16
Χορραϊοι 1713. ψαστά erratum pro ψαυστά, q. V.
χόρτος 1241. ψαυστά, sch. 1209.
*Χονσαΐοι1481*, 22
. ψαύω sch. 1209.
χράομαι, κεχρημένος 116 u . έχ- ψευδομαντεία [1292 ].
ρήτο 1377. γηφίς 1346.
χρεία sch. 12216. V/αΟος 115«
22ă N. PEŠTA

ψιλός sch. 115 9 . 'βρεΖα* (1. Ήρεΐταί) 158 .


ψόγος 16718. ΏρεΙτης 1 6 2 4
*ψόφειον*1 162 e . Ώρείται [15828]
ψύλλειον 162e. Ήρητανοί [15828] 1598.
^νχε^νός 13117. *ώριγενής 1512.
ytijpi 115», 118*, 119*, 135 12 ,150 28 . Ήριγένης 16211.
ψυχοβλαβής 119δ. ώρια 149 .
ψνχος 11718. seh 1 1 6 4 'βρι'ων 1294, 13821. sch. 130e.
ψνχρότης 1311β. *Ήροίτης [15813].
ΪΡω^'ς 14618. Τ
βρος145 9 ,158 20 ,162 10 .
ώρνί 153* (.ν. sch.)
ß Ήρώπιοι 15828.
ώς tanquam 123 ω . ώς cum su­
ώ οΰτος 159 4 peri. 1298.
φ ^ 13618, 15521. ωσαύτως sch. 115e.
φδός loo". ώσπερ 8 20 22
. . , 1184, 120a.
ώκεανίτις 15527. Ήστειανοί ( = Ήστιαΐοι4) 15828.
Ήλενίη πέτρη [13110] ώστ^ς [13117]
ώμος 144 22 ,151 14 , 166«. ακτπκος 13114.
ωμός 13625, 1668. ώτίον 1197.
ώνέω 117*. ώφελέω 1678.
¿δνος. ώνων ώι>εΓσ0ω1174. ωφέλιμος 1122. ωφελιμότερος
φοει<5ι}ς 14919. 11219.
ώραιοκομος 152 3 , 15619. 'ß^O/ς 14618 s.
*ώρειγενής (ν. ορ-) 151 2 . Τ
£*ος 14010, 14510.
Ώρείθυια 129 7 . ώ^ ώπός sch. 1472.
PI. 10 Fol. l r .— VIGNETTE INITIALE. MANUSCRIT de Ј n° 62
DU MUSÉE BYZANTIN D'ATHÈNES.
NOTE SUR UN MANUSCRIT GREC
DU LIVRE DE JOR
№ 62 DU MUSÉE BYZANTIN D'ATHÈNES

Le Musée byzantin d'Athènes possède un manuscrit grec


du livre de Job avec commentaires. Ce manuscrit date pro­
bablement du xn e siècle, et il a jusqu'ici échappé à l'atten­
tion des savants. Nous nous proposons d'en faire une des­
cription sommaire. Une étude détaillée, trouvera place
dans notre travail sur l'illustration des manuscrits grecs de
Job, que nous préparons sous la direction de M. G. Millet.
M· G. Sotiriou, conservateur du Musée byzantin d'Athè­
nes, a eu l'amabilité de nous expliquer comment ce manuscrit
est parvenu dans ses collections.
« Le manuscrit № 62 du Musée byzantin d'Athènes faisait
autrefois partie de la bibliothèque du monastère du Prodro­
me près de Serrés en Macédoine. Cette bibliothèque, ainsi du
reste que les bibliothèques de trésors des autres monastères
de Macédoine, a été transportée par les Bulgares à Sofia,
pendant la guerre en 1915. Un article spécial du traité de
Neuilly obligeait les Bulgares à rendre ces trésors à la Grèce.
Le Gouvernement grec m'a chargé en 1922 de faire exécu­
ter ce transfert. Parmi les 276 manuscrits rendus à la Grèce,
dont la plupart appartenaient à la bibliothèque du monastère
du Prodrome, se trouvait également le manuscrit de Job
dont il est ici question. »

(1) Nous exprimons nos remerciements à . A. XYKGOPOÜLOS,


qui nous a signalé l'existence du manuscrit de Job à Athènes et
qui s'est chargé de la reproduction photographique. Nous remer­
cions également M. G. SOTIRIOU de nous avoir permis de l'étudier
et le Révérend Père MECERÍAN d'avoir corrigé notre français.
224 . OSIECZKOWSKA

Ce manuscrit contient le texte du livre de Job et d'abon­


dantes scholies, de plusieurs auteurs ecclésiastiques. Chaque
chapitre commence par une προθεωρία. Le manuscrit, qui
est constitué par 278 feuillets, mesure 16 cm. 5 sur 23 cm.
Il a été doublement folioté à l'époque moderne, d'une part à
l'encre, en haut et au coin droit, d'autre part au crayon, en
bas de la marge. Il paraît formé de trente-six cahiers, mais les
cahiers eux-mêmes ne sont pas numérotés. Chaque cahier
comprend 8 feuillets. Il y a quelques exceptions. Le 29 e cahier
semble ne contenir que sixfeuillets.il manquerait deux feuil­
lets, entre le folio 227 et le folio 228. Les cahiers 33 et 34 ne
comprendraient que sept feuillets. Dans le cahier 33, entre le
folio 254 et le folio 255, un feuillet ferait défaut ; de même
dans le cahier 34, entre les folios 265 et 266. Dans le dernier
cahier, le début et la fin ont peut-être disparu, car il ne con­
tient présentement que deux feuillets. On y constate une
lacune entre les folios 276 et 277. De plus les bords ont été
rognés, et, nous l'avons vu, il y manque quelques folios.
A part cela le manuscrit est en bon état de conservation.
La couverture est formée de planchettes en bois recouver­
tes de cuir rouge. Cette reliure porte un décor estampé, d'un
caractère oriental. C'est probablement pour adapter le ma­
nuscrit à la reliure que l'on a rogné les folios.
Les pages ont une moyenne de trente et une à trente-huit
lignes. Le texte en pleine page, mesure aussi en centimètres de
10,5 χ 16 à 11 x l 6 , 5 . La hauteur des lignes est d'un milli­
mètre, celle des interlignes d'un quart de millimètre. L'é­
criture employée est la minuscule du type en usage au x n e
siècle. Dans les marges, sont inscrits les noms et les mono­
grammes des commentateurs. Le texte de Job, les titres, par­
fois les débuts des προθεωρίαι, les noms et les monogram­
mes des commentateurs sont écrits à l'encre rouge.
Il n'y a dans ce manuscrit que la vignette et les initiales.
Mais on voulait sans nul doute illustrer le livre de Job en
entier,car tous les passages auxquels se rapportent les scholies
sont suivis d'un cadre vide destiné évidemment à contenir une
image. La largeur de ces cadres varie entre 10 cm. et 15 cm.
5, la hauteur va de 3 cm. 8 à 9 cm. 8. Dans quelques uns de
ces cadres, on a dessiné les profils des montagnes (pi. 10).
- " • ' ' '

POT
'

.1«

k
PI. 11. — F O L . 196*, ILLUSTRATION DU CH.'XX, III, V . 1 7
MANUSCRIT DE J O B , n° 62
DU MUSÉE BYZANTIN D ' A T H È N E S .
NOTE SUR UN LIVRE DË JOB 225
Ceux-ci prennent place sur les folios 194 ,196 ,197 97 , 198r,
199r, et après les versets XXIII. 1,2, XXIII. 17, xxiv. 5, xxiv. 7,
xxiv. 9, xxiv. 14. Il ne s'agit simplement que des contours
de montagnes, tracés, comme les cadres, à l'encre rouge.
On y voit deux montagnes qui se coupent ; celle de gauche
recouvre celle de droite. Au folio 199r par exception, il y a
trois montagnes : la première, celle de gauche, couvre la
seconde, et celle-ci à son tour couvre la troisième ; donc
même dans ce cas, les trois moutagnes se couvrent en allant
de gauche à droite. En général les silhouettes de ces mon­
tagnes sont arrondies et elles montent jusqu'au bord supé­
rieur du cadre. Il n'y a que la montagne du centre, au folio
199r,qui s'arrête à peu près au milieu de l'image. D'ordinaire,
du côté droit, le cadre coupe le contour de la montagne, tan­
dis que du côté gauche, la silhouette passe près du cadre, pour
en atteindre le bord inférieur. Cependant, aux folios 197v et
198r,les montagnes conservent leurs contours,tant du côté gau­
che que du côté droit. Il est encore à remarquer que, dans ces
dernières images, on a peut-être voulu indiquer le sol, car on
a dessiné une ligne parallèle au bord inférieur du cadre, à la
distance de 2 à 4 millimètres environ. Dans la représentation
des deux montagnes, aux folios 194r et 196r,les masses s'équi­
librent assez bien, tandis que, aux folios 197r, 197v et 198r, il
n'en est pas ainsi : la montagne de droite s'étend plus large­
ment que celle de gauche. Dans les deux images des folios
194r et 196r, un arc, qui figure un segment du ciel, se ratta­
che au bord supérieur du cadre vers le milieu.

Le décor du manuscrit se compose d'une vignette initiale,


de lettres ornées, enfin de fleurons dans les angles des cadres.
La vignette (pl.10) a deux parties bien distinctes ; d'une part,
un rectangle allongé, occupé par un rinceau, qui nous semble
dériver du rinceau de vigne ; d'autre part, deux arcades,
appuyées sur des colonnes et inscrites de trois côtés dans un
cadre. Ces arcades abritent saint Jean Chrysostome et
saint Basile. Par le traitement général et le caractère du
dessin, les figures des pères de l'Église diffèrent très sensible­
ment l'une de l'autre. Il est à supposer qu'elles ont été ajou­
tées plus tard et à des époques différentes. Tous les motifs
BYZANTION. VI. — 15.
226 . OSIECZKOWSKA

de l'ornementation se détachent sur un fond rouge pareil


à l'encre du texte de Job et des titres.

Fig. 1. — MANUSCRIT D E J O B , n° 62 DU M U S É E BYZANTIN D ' A T H È N E S ,


FOL. 72 v , 86 r , 103 r , 106 r , INITIALES.

La partie intéressante de la vignette est le cadre rectan­


gulaire orné d'un rinceau. La tige de ce rinceau dessine trois
courbes principales, dont deux s'ouvrent vers le haut et une
vers le bas. A l'intérieur de celles-ci se forment des courbes
secondaires, qui, a leur tour, donnent naissance à des ondu­
lations nouvelles et ainsi de suite, si bien que tout l'espace
disponible se trouve rempli ; et les vides que laissent ces enrou­
lements sinueux sont eux-mêmes ornés de motifs très finement
découpés, mais de forme indécise, qui représentent des feuil­
les et peut-être des grappes. Vers les extrémités, les branches
s'adaptent aux lignes verticales des petits côtés. Le caractère
géométrique de cette ornementation est très prononcé. Il
touche à l'arabesque.
Quant aux lettres (fig.l-3),elles sont décorées principalement
de motifs végétaux qui prennent un grand développement sur­
tout au-dessous des lettres. Ces motifs pour la plupart déri­
vent du rinceau. Dans l'étude que nous en ferons plus tard,
nous espérons pouvoir montrer qu'il s'agit ici d'un rinceau de
vigne très simplifié. Parfois le rinceau (fig.3) sert lui-même de
décor. Il est formé par des tiges ou des feuilles qui se suivent
en se recourbant, tantôt d'un côté, tantôt de l'autre. La der-
і feuille du rinceau s'allonge et elle prend l'aspect d'une
KOTE SUR U Ń LIVRE JOB W
demi-feuille. Après chaque enroulement apparaît une sorte de
trèfle. La palmette ne se rencontre que par exception. Les

Fig. 2 . — MANUSCRIT D E J O B , n° 62 DU M U S É E BYZANTIN D ' A T H È N E S ,


F O L . 1 6 1 v , 122 v , 188 r , 30 r , 3 1 r , 48 v , INITIALES.

tiges des lettres de distance en distance, sont ornées d'un ren­


flement circulaire, au milieu des deux lignes droites.

Fig. 3 . — MANUSCRIT D E J O B , n° 62 DU M U S É E BYZANTIN D ' A T H È N E S ,


F O L . 1 7 4 V , 166 r , 201 r , INITIALES.
228 . OSIECZKOWSKÀ

Les nombreux cadres sont ornés aux angles (fig. 4). Comme
décoration, nous avons soit la demi-feuille, la feuille recourbée
et le trèfle, soit simplement des lignes, droites ou recourbées.
Ces lignes sont agrémentées parfois de petits disques, placés
à l'extrémité ou au milieu.
Aux angles des cadres et dans les initiales, le décor
est en rouge. Ces deux séries d'ornements se tiennent ensemble
et diffèrent de la vignette, dont le dessin est plus fin et où
la stylisation et l'esprit oriental s'accusent davantage. Ce­
pendant le rinceau, ou ses éléments, dominent partout et
donnent de l'unité à l'ensemble de la décoration. La préférence
marquée pour la ligne courbe n'est pas seulement manifeste
dans l'ornementation ; on la saisit encore dans les lignes qui,
chez notre artiste, représentent les montagnes.

Fig. 4.— MANUSCRIT D E J O B , n° 62 DU M U S É E BYZANTIN D ' A T H È N E S


F O L . 4 9 V , 4 4 V , 2 0 V , 6 V , FLEURONS DANS LES ANGLES D E S CADRES.

Ce manuscrit ne nous intéresse pas seulement par le décor.


Les miniatures, il est vrai, n'ont pas été exécutées : à peine
a-t-on commencé à en dessiner quelques unes. Mais nous
savons quelles places leur étaient réservées, quels passages
elles devaient illustrer. Ces simples esquisses peuvent même
nous fournir d'utiles indices sur la manière dont elles au­
raient été composées. Nous pouvons ainsi déterminer l'origi­
ne du manuscrit et en marquer la place dans le groupe des
manuscrits illustrés du Livre de Job.

Celina OSIECZKOWSKA.
DAS STEUERSYSTEM
BYZANTINISCHEN ALTERTUM
UND MITTELALTER

Wer von der frühbyzantinischen Zeit kommt und die Ge­


schichte des östlichen Reiches bis ins Mittelalter hinein weiter­
verfolgt, wird sich schwerlich des Eindruckes erwehren kön­
nen, dass man mit dem vu. Jahrhundert in eine ganz neue
Epoche der Entwicklung tritt. Das Reich, das die Katastrophe
des justinianischen Restaurationswerkes, die persiche und
schliesslich die arabische Invasion übersteht, hat eine völ­
lige innere Erneuerung erfahren. Kulturhistorisch kommt das
vor allem darin zum Ausdruck, dass dieses Reich — aller­
dings im Ergebnis einer längeren Entwicklung, aber letzlich
doch gleichsam mit einem Ruck — ein griechisches und nun­
mehr auch offiziell ein griechischsprachiges wird. Die Kirche,
die Justinian noch ganz in der Hand hatte, steht nun der welt­
lichen Macht gegenüber viel selbständiger da und erhält
dadurch ein ganz neues, grösseres Gewicht. Der Staat baut
sich auf einem viel geringeren Territorium, aber auf viel soli­
deren und vollkommen neuen Grundsätzen auf. Neu ist die
administrative Einteilung des Reiches, neuartig die Organi­
sation des Heeres ; das Reich erhält ein anderes soziales Ge­
präge, wirtschaftlich und finanziell steht es nunmehr auf
einer anderen Basis.
Dies letztere Moment, die finanzpolitische Umbildung,
die das Reich beim Übergang vom Altertum zum Mittelal­
ter erfährt, wollen wir hier näher ins Auge fassen, um die

(1) Vortrag, gehalten auf den* III· Byzantinisten-Kongresş Џ


Athen,
230 G. OSTROGORSKY

Art dieser Umbildung, aber auch ihre Bedeutung und Wir­


kung zu klären oder wenigstens einer Klärung näher zu brin­
gen. D. h. wir wollen das Steuersystem der frühbyzantini­
schen Zeit mit dem der mittelbyzantinischen Zeit konfron­
tieren. In einem auf dem I. Byzantinisten-Kongress gehalte­
nen sehr wertvollen und inhaltsreichen Vortrag hat Constan-
tinescu mit Nachdruck auf die Verschiedenheit hingewiesen,
die zwischen der Steuerordnung der früh- und mittelby­
zantinischen Zeit liegt, und die These aufgestellt, dass eine
im vu. oder VIII. Jahrhundert durchgeführte Reform der
Steuerordnung die Hörigkeit der byzantinischen Bauernschaft
beseitigt und einen freizügigen Bauernstand ins Leben ge­
rufen habe (x). Ohne den engen Zusammenhang zwischen den
sozialgeschichtlichen Wandlungen und der Änderung des
Steuersystems nur irgendwie in Abrede zu stellen — die Klä­
rung dieses Zusammenhanges wird vielmehr eine der wich­
tigsten Aufgaben dieses Vortrages sein — möchte ich es
doch in Zweifel ziehen, ob hier ein einfaches Kausalitäts­
verhältnis angenommen werden darf. Durch eine solche An­
nahme scheint mir das Problem doch zu sehr vereinfacht.
Es entsteht auch unumgänglich die Frage, wodurch denn
die Änderung der Steuerordnung ihrerseits bedingt, veran­
lasst oder wenigstens ermöglicht worden ist — eine Frage,
der man nicht aus dem Wege gehen kann und die deutlich
zeigt, dass die Umbildung des Steuersystems nicht als ein
primäres Moment anzusprechen ist. Wohl aber bleibt das
Steuersystem namentlich in einem Staate von einer so ausge­
prägten Fiskalität, wie dem byzantinischen, immer einer der
wichtigsten Entwicklungsfaktoren. Daher müssen wir auch
im Rahmen der byzantinischen Staatsgeschichte der jewei­
ligen Regelung der Steuerordnung in diesem Staate eine be­
besondere Aufmerksamkeit widmen, sie in ihrer Wechsel­
wirkung mit anderen Elementen des Staatslebens, aber auch
in ihrer Bedingtheit durch den allgemeinen Entwicklungsgang
des staatlichen Lebens untersuchen.

(1) N. A. CONSTANTINESCU, Reforme sociale ou réforme fiscalei


Џ ole VAcadémie Roumaine^ Secţţcn Historique XI (1924),
PAS STEUERSYSTEM IM BYZANTINISCHEN ALTERTUM 231

Über die Grundzüge der frühbyzantinischen Steuerordnung


sind wir dank der ausgezeichneten Untersuchung von Piga-
niol genügend unterrichtet (x). Die von Diokletian geschaffe­
ne und die ganze frühbyzantinische Zeit hindurch geltende
Steuerordnung ist dadurch gekennzeichnet, dass die Kopf-
und Grundsteuer hier zu einem einheitlichen System verei­
nigt erscheinen. Das ist das System der sog. capitatio-iugatio.
Das Land wird nur dann mit der Steuer belastet, wenn dem
iugum, der Katastereinheit, ein caput, d. h. eine menschliche
Arbeitskraft entspricht, die das iugum bestellen kann, wie
auch umgekehrt ein caput nur dann von der Steuer getroffen
wird, wenn ihm ein iugum zur Verfügung steht. Weder kön­
nen brachliegende Grundstücke noch landlose Bauern be­
steuert werden. Für den Fiskus hat also ein iugum nur dann
Interesse, wenn ihm ein caput entspricht und ein caput nur
dann, wenn ihm ein iugum entspricht. Deshalb richtet sich
das Bestreben des Fiskus natürlicherweise darauf, ein Gleich­
gewicht zwischen den iuga und capita zu schaffen, für jedes
verfügbare iugum ein caput ausfindig zu machen. Bei dem
drückenden Mangel an Arbeitskräften, der für die spätrö­
mische bzw. frühbyzantinische Zeit bezeichnend ist, ist dies
eine nicht ganz leichte Aufgabe, und so setzt der Fiskus alles
daran, um das einmal ausfindig gemachte caput auf dem ihm
zugewiesenen iugum auch festzuhalten. Das Fehlen der nö­
tigen Arbeitskräfte, unter dem das ganze Wirtschaftsleben
der frühbyzantinischen Zeit notleidet, bewirkt, dass aus
finanziellen Rücksichten immer breitere Schichten der länd­
lichen Bevölkerung an die Scholle gebunden werden. Das ist
ein Sonderfall der allgemeinen zwangsmässigen Bindung der
Bevölkerung an ihren Beruf, die der spätrömische Staat
unter dem Druck der erwähnten Not systematisch betreibt.
Der Mangel an Arbeitskräften in der Landwirtschaft ist
es auch, der das System der επιβολή (adiectio sterilium) ins
Leben ruft. Dieses System bedeutet eine zwangsmässige Zu­
weisung des Oedlandes an Besitzer ertragfähiger Grundstücke.

(1) André PIGANIOL, L'impôt de capitation sous le Bas Empire


ţţomain, Çhambéry, 1916.
232 G. OSTROGORSKY

Wie Rostowzew ( ) gezeigt hat, ist diese Ordnung in Aegyp-


ten entstanden, als zwangsmässige Verpachtung staatlicher
Ländereien. Da es an freiwilligen Pächtern fehlt, wird das
brachliegende Land von der Staatsverwaltung den proximi
possessores zwangsweise aufgebürdet. Vereinzelt tritt dieses
Verfahren schon in der ptolemäischen Zeit auf, im römischen
Aegypten wird es zu einem weitverbreiteten gesetzlich regu­
lierten Institut und findet schliesslich, seit dem ausgehenden
in. Jahrhundert in allen Teilen des Reiches Anwendung.
Doch nicht nur räumlich, auch seinem Inhalt nach erfährt
das System eine Erweiterung. Es bleibt nicht auf das Pacht­
verhältnis beschränkt und nicht nur öffentliche Ländereien
werden laut der επιβολή vergeben, sondern auch in Verfall
geratene Länder privater Besitzer. Wenn ein Bauer sein
Grundstück verlässt oder verarmt und leistungsunfähig wird,
so wird es einem bestimmten anderen aufgebürdet. Dieser
hat volles Verfügungsrecht über das ihm zugewiesene Grund­
stück, muss aber dafür die Steuern entrichten, wie seinerzeit
in Aegypten der Pachtzins entrichtet werden musste. So
wird die επιβολή-Ovdming zu dem wirksamsten Mittel, das
dem Fiskus zur Verfügung steht, um sich vor dem Ausfall
der Steuereingänge zu schützen.
Das frühbyzantinische Steuersystem, welches durch die
Begriffe 1) capitatio-iugatio und 2) επιβολή oder adiectio
sterilium gekennzeichnet ist, erfährt an der Schwelle der
mittelbyzantinischen Zeit eine grundlegende Umbildung.
An die Stelle der gegenseitigen Verknüpfung der capitatio
und der iugatio tritt eine getrennte Erhebung der Kopf- und
der Grundsteuer. Die Grundsteuer heisst in mittelbyzanti­
nischer Zeit — wenigstens im x. und xi. Jahrhundert —
αυνωνή (2), die Kopfsteuer ist unter dem Namen καπνικόν
bekannt, d. i. Herdsteuer, dem Sinne nach eine Haussteuer,
eine familienweise erhobene Kopfsteuer. Wenn wir uns die

(1) M. ROSTOWZEW, Studien zur Geschichte des römischen Kolo-


nates. 1910, S. 57f, 195, 329 f .
(2) G. OsTRoGORSKY, Die ländliche S teuergemeinde des byzanti­
nischen Reiches im x. Jahrhundert, Vierteljahrschrift f. Sozial-
Wirtschaftsgesch. X X (1927), 49 f ,
DAS STEUERSYSTEM IM BYZANTINISCHEN ALTERTUM 233

Tatsache vor Augen halten, dass die Verknüpfung von Grund-


und Kopfsteuer in der frühbyzantinischen Zeit vor allem durch
den Mangel an landwirtschaftlichen Arbeitskräften veran­
lasst worden ist, so drängt sich von selbst der Schluss auf,
dass die Trennung der beiden Steuerarten dadurch bedingt
oder wenigstens ermöglicht wurde, dass die Not, die auf
dem Wirtschaftsleben der frühbyzantinischen Zeit lastete,
im mittelalterlichen Byzanz nicht mehr bestand oder wenig­
s t e n s eine Linderung erfahren hatte. Leider besitzen
wir keine direkten Nachrichten über die Bevölkerungszahl
und dichtheit in dem mittelalterlichen Byzanz. Doch wissen
wir, dass wenigstens seit dem x. Jahrhundert die wirtschaft­
lich stärkeren Elemente einen ausgesprochenen Landhunger
verspürten und alles daran setzten, um ihren Landbesitz
auf Kosten der Schwächeren auszudehnen (x). Im Vergleich
zur frühbyzantinischen Zeit hat sich also das Verhältnis von
Grund aus gewandelt, an Stelle des Überschusses an unbe­
nutztem Land und dem Mangel an Arbeitshänden stellt sich
allmählich und immer stärker ein Landhunger und eine rela­
tive Überbevölkerung ein. Da diese Wandlung nur als Er­
gebnis einer längeren Entwicklung denkbar ist, wird die An­
nahme wohl statthaft sein,dass schon im früheren Mittelalter,
d. h. im vu. und im VIII. Jahrhundert, die Verhältnisse im
byzantinischen Reich in dieser Hinsicht wesentlich anders
lagen als in der spätrömischen Zeit und dass dem territorial
stark zusammengeschrumpften, aber wirtschaftlich viel soli­
deren mittelbyzantinischen Reich die vielfach erwähnte Not
der frühbyzantinischen Zeit unbekannt war. Diese Annahme
ist umso wahrscheinlicher als die Gebiete, aus denen sich das
Reich im Mittelalter zusammensetzt, nie zu den an Bevöl­
kerung ärmsten Provinzen des römischen Reiches gehörten ;
kommt hinzu, dass gerade im vu. Jahrhundert sich im Reiche
ein starker Zufluss neuer Volksmassen geltend macht und
insbesondere slavische Stämme in ausserordentlich grossen
Mengen auf dem Reichsterritorium angesiedelt werden.

(1) Vgl. die Kaisernovellen der Mazedonischen Dynastie in :


ZACHARIAE v. LINGENTHAL, Jus Graeco-romanum III. Dazu am be­
sten : V. G. VASILJEVSKIJ, Materiały vnutrennej istorii vizantij*
Sfcago gosudarstva. in 25. M. N. Ρ. ? 202 (1879), 170 ff,
234 G. OSTROGORSKY

Die Trennung der Kopfsteuer von der Grundsteuer hatte


zur Folge, dass der Fiskus an der Bindung der Steuerzahler
an die Scholle nicht mehr in dem Masse interessiert war wie
früher. Denn das καπνικόν trifft jeden Steuerzahler, ob er
ein entsprechendes Grundstück besitzt oder auch nicht. Die
Tatsache, dass auf dem flachen Lande alle Steuerpflichtigen
das καπνικόν zu entrichten hatten, scheint mir besonders
wesentlich zu sein und ich möchte dies besonders betonen,
weil heute noch einige der wenigen auf dem Gebiete der by­
zantinischen Finanzgeschichte arbeitenden Fachgenossen die
Wirksamkeit des καπνικόν auf die Klasse der hörigen
Bauernschaft beschränken möchten. So F. Dölger (x), so auch
Constantinescu in dem erwähnten Vortrag (2), obwohl ge­
rade dieser Forscher den Zusammenhang zwischen dem Auf­
kommen des neuen Steuersystems und dem Rückgang der
Hörigkeit mit Recht hervorgehoben hat. Dieser Zusammen­
hang ist aber nur dann zu verstehen, wenn das καπνικόν
gerade auch die freie und freizügige Bauernschaft trifft. Dass
dies tatsächlich der Fall gewesen ist, dass die gesamte, auch
die freie Landbevölkerung das καπνικόν zu entrichten hat­
te, lassen unsere Quellen mit voller Klarheit erkennen ;
namentlich zwei Zeugnisse byzantinischer Chronisten, auf
die ich schon in einer älteren Untersuchung (3) Gelegenheit
hatte hinzuweisen. Der Fortsetzer des Theophanes berichtet,
dass Michael IL den Einwohnern der Themata Opsikion und
Armeniakon als Lohn für ihre Treue während des Aufstandes
von Thomas von den zwei Miliarensia, die sie, ebenso wie die
Einwohner aller anderen Provinzen, als καπνικόν zu bezahlen
hatten, ein Miliarense erlassen hat (4). Und laut Cedrenus
hat Johannes Tzimiskes nach seinem Sieg über Svjatoslav
sämtliche Steuerzahler sämtlicher Themen von dem καπνι-

(1) Beitrage zur Gesch. der byzantinischen Finanzverwaltung.


Leipzig-Berlin, 1927, S. 62 f.
(2) Vgl. auch CONSTANTINESCUS Besprechung meiner oben zi­
tierten Untersuchung in der Deutschen Literaturzeitung 1928jEîeft
31, Sp. 1619 ff.
(3) Vierteljahrschrift XX (1927), 61 ff?
(4) THEOPH, ÇONT. 55•
DAS STEUERSYSTEM IM BYZANTINISCHEN ALTERTUM 235

κόν befreit (φήκε δε και τοϊς νποφόροις TÍ α α ι των όλων


δεμάτων το λεγόμενον καπνικόν) ( ) . Es kann wohl kein
Zweifel darüber bestehen, dass hier nicht nur Hörige gemeint
sind.
Die getrennte Erhebung der beiden wichtigsten Steuerarten
ist die eine grundlegende Änderung, die das byzantinische
Steuersystem im frühen Mittelalter erfährt. Die andere grund­
legende Aenderung des byzantinischen Steuerwesens betrifft
die ¿rc¿/?o¿^-Ordnung, die durch das αλληλέγγνον ersetzt wird.
Die Begriffe επιβολή und αλληλέγγνον sind bereits vielfach
behandelt worden ; doch ist der prinzipielle Unterschied, der
zwischen dem αλληλέγγνον und der επιβολή liegt, verkannt
geblieben. Bei der επιβολή ist die Übertragung des Grundbe­
sitzes das primäre und entscheidende, die Übertragung der
Steuern dagegen nur eine Folgeerscheinung ; bei dem άλλη-
λέγγνον ist aber die Steuerübertragung das erste und wesent­
lichste Moment. Man b r a u c h t nur die b e r ü h m t e Stelle aus
der 128. Novelle Justinians aufmerksam zu lesen, u m sich
davon zu überzeugen, dass die επιβολή an sich noch keines­
wegs eine Übertragung der Steuern bedeutete : El ποτέ
δε σνμβαίη επιβολήν οιασδήποτε κτήσεως όμοδονλων ή όμοκήν-
σων γενέσθαι, εξ εκείνον τον χρόνον κελενομεν τον την επι­
βολήν δεχόμενον άπαιτεΐσθαι νπερ αντής τα δημόσια, εξ οϋ παρ­
εδόθη αντω ή επιβαλλομένη κτήσις. D. h. die Steuerübertra­
g u n g gehört gar nicht zum Wesen der επιβολή und wird hier
besonders verfügt, der Begriff επιβολή erschöpft sich in der
Übertragung des Grundbesitzes. Die Verfügung Justinians,
dass der Empfänger der επιβολή « εξ εκείνον τον χρόνον »
für das erhaltene Besitztum die Steuern entrichten soll,
wäre sinnlos, wenn eine Übertragung der Steuern im Begriffe
επιβολή eo ipso enthalten wäre. Bezeichnenderweise wird die
επιβολή in den Rechtsbüchern der späteren Zeit folgender-
massen definiert : Έστι δε επιβολή επίδοσις απόρον κτή­
σεως προς κληρονόμονς ή σνντελεστάς και όμοχώρονς και δμο-
κήνσονς (2) Von einer Übertragung der Steuern — kein
Wort.

(1) CEDRENUS, II, 413.


(2) Synopsis Major, Jus Gr.-Rom. V, 333 ; fţARMENOpyx,xjş
Appendix ŢiU III, 30?
236 G. OSTROGORSKY

Umgekehrt finden wir an all den Stellen, wo in unseren


Quellen das άλληλέγγνον erwähnt wird, kein Wort von einer
Übertragung des Landbesitzes.Weder in dem Bericht des Theö-
phanes über die zehn « Übeltaten » des Kaisers Nicephorus Q)
noch an den beiden Stellen des Traktat-Ashburner, die vom
άλληλέγγνον handeln (2), noch bei Cedrenus,wo von dem άλλη­
λεγγυον die Rede ist, dessen Zahlung Basilius IL den δυνατοί
auferlegt hat (3). Überall bedeutet hier das άλληλέγγνον
lediglich eine Haftung für die Steuerzahlungen bestimmter
dritter Personen. Wahrscheinlich ist, dass in den drei ersten
Fällen — in dem Bericht des Theophanes aus dem ix. Jahr­
hundert und in dem Traktat-Ashburner aus dem x. Jahhun-
dert (4) — derjenige, der das άλληλέγγνον zahlte, auch das
Nutzungsrecht des entsprechenden Steuer Objektes erhielt (5).
Aber die Übertragung des Steuerobjektes gehört ebenso
wenig zum Wesen des άλληλέγγνον•, wie die Übertragung
der Abgaben zum Wesen der επιβολή gehört. Und mit recht
grosser Sicherheit wird man sagen dürfen, dass das άλληλέγ­
γνον Basilius' IL, das die δννατοί für die ταπεινοί zu ent­
richten hatten, überhaupt keine Übertragung des Steuer­
objektes nach sich zog. Andernfalls wäre die Entrüstung der
δυνατοί über diese Massnahme unbegreiflich, andernfalls
wäre für sie das άλληλέγγνον nicht eine Last, sondern der
bestmögliche Weg zur Erfüllung ihrer sehnlichsten Wünsche ;
waren doch die δννατοί mit allen Kräften bestrebt, den bäuer-
iichen Landbesitz selbst auf dem Wege des Kaufes zu erwer­
ben, woran sie gerade von Basilius IL aufs wirksamste gehin­
dert wurden. So kommt es schliesslich auch zu einer fak­
tischen Trennung der Steuerübertragung von der Übertra­
gung des Landbesitzes. Und nachdem das άλληλέγγνον auf
das Drängen der δννατοί hin von Romanus Argyrus (1028-

(1) THEOPH. 486.


(2) S. die Ausgabe von F. DÖLGER, op. cit., 119, 2 und 119, 24.
(3) CEDRENUS, II, 456.
(4) Zur Datierung des Traktats G. OSTROGORSKY a. a. 0. 2 ff.
(5) Vgl. auch die nachstehend herangezogene Stelle aus dem
Νόμος γεωργικός.
DAS STEUERSYSTEM IM BYZANTINISCHEN ALTERTUM 237

1034) aufgehoben wurde (χ), war das Zuschlagsverfahren


endgültig und für alle Zeiten beseitigt.
Zusammenfassend können wir sagen : In der frühbyzant-
nischen Zeit haben wir eine durch schweren Mangel an Ar­
beitskräften bedingte, weitgehende Bindung der ländlichen
Bevölkerung an die Scholle zu konstatieren ; ein einheitliches
Besteuerungssystem in Form der capitatio-iugatio ; das Sy­
stem der zwangsweisen Übertragung brachliegender Län­
dereien laut der επιβολή. In mittelbyzantinischer Zeit : eine
freie und freizügige Bauernschaft ; getrennte Entrichtung
der Kopf- und der Grundsteuer ; solidarische Haftung für die
Steuereingänge auf Grund des άλληλέγγνον. Das alte, frühby­
zantinische Steuersystem ist durch die Vereinigung der capi-
tatio und iugatio und die ¿ / ^-Ordnung, das neue, mittel ·
byzantinische Steuersystem durch eine getrennte Erhebung
der Kopf- und Grundsteuer und die άλληλέγγυον-OYăaxmg
gekennzeichnet.
Es entsteht nun die Frage, in welche Zeit wir diese grund­
sätzliche Umbildung des byzantinischen Steuerwesens zu ver­
legen haben. Betrachten wir die Frage zunächst einzeln für
das Steuersystem im engeren Sinne, d. i. für das Problem
capitatio-iugatio, und einzeln für das Problem επιβολή.
Das alte Steuersystem ist — darauf hat E. Stein hinge­
wiesen (2) — noch zu Beginn der ersten Regierung Justi-
nians IL wirksam, denn laut den Viten der Päpste Johannes V
(c. 2) und Conon (c. 3), die von den annonae capita sprechen,
fielen noch in den achtziger Jahren des vu. Jahrhunderts
annona und capitatio zusammen (3). Andererseits haben wir
bei Theophanes für die Regierungszeit Nicephorus' I. ein
sicheres Zeugnis für das Bestehen des neuen Steuersystems,
da hier das καπνικόν genannt wird (4). Die vollkommen si-

(1) CEDRENÜS, 485*


(2) Vierteljahrschrift für Sozial- und Wirtschaftsgeschichte^ XXI
1928), 150 und 152.
(3) Vgl. L. M. HARTMANN, Unters, zur GeschA. byz.VerwtS.90,171
t)ie fragliche Stelle aus der Vita Johannes V. bezieht sich auf das
Jahr 681 (vgL F. DÖLGER, Regesten, I, Nr* 250). Conon : 686-687.
(4) THEOPHANES 486·
238 U. ÖSTUÖGÖKSKY

cheren termini post und ante quem sind also einerseits das
Jahr 687 und andererseits die Regierungszeit Nicephorus' I.
(802-811). Für die Zwischenzeit besitzen wir, soviel ich sehen
kann, nur ein Zeugnis, das in unserem Zusammenhang von
Wichtigkeit ist : die Mitteilung desselben Theophanes zum
Jahre 732-733, dass Leo III. dem dritten Teil der Bevöl­
kerung von Sizilien und Kalabrien die φόροι κεφαλικοί auf­
erlegte (*). In diesem Fall ist es leider schwieriger zu entschei­
den, ob es sich um das alte oder um das neue System handelt.
Ich möchte annehmen,dass wir es bereits hier mit dem neuen
Steuersystem zu tun haben. Allerdings lautet die Bezeich­
nung nicht καπνικον, sondern φόροι κεφαλικοί. Das wesent­
lichste ist aber nicht die Bezeichnung und nicht die Art der
Veranlagung (individuelle oder familienweise Besteuerung),
sondern die Frage, ob die Kopfsteuer in Verbindung mit der
Grundsteuer oder von dieser getrennt erhoben wird. Auf eine
Verbindung mit der Grundsteuer lässt aber in der erwähnten
Mitteilung des Theophanes nichts schliessen. Zu beachten ist
ferner, dass der auf Nicephorus I. bezügliche Bericht nicht
von einer Neureglung der Steuerordnung durch diesen Kaiser
spricht ; er besagt vielmehr, dass Nicephorus mit rückwir­
kender Kraft vom ersten Jahre seiner Regierung auch die
Bauern der Kirchen und Klöster das καπνικον bezahlen Hess,
womit vermutlich nur eine der kirchenfreundlichen Mass­
nahmen der Kaiserin Irene rückgänging gemacht worden
war (2). Es kann also kein Zweifel darüber obwalten, dass
das καπνικον schon im VIII. Jahrhundert bestand. Und ist
meine Annahme richtig, dass schon die Mitteilung über die
Auferlegung der Kopfsteuer in Sizilien und Kalabrien durch
Leo III. auf getrennte Erhebung dieser Steuerart schliessen
lässt, so wäre das Aufkommen des neuen Systems in die Zeit
zwischen 687 und 733 zu verlegen. Da ferner auch diese Mit­
teilung nicht eine grundsätzliche Neuregelung der Steuer­
ordnung, sonder nur die Heranziehung neuer Steuerzahler
zur Tragung einer schon bestehenden Steuerart im Auge hat,

(1) THEOPHANES, 410.


(2) Vgl. J. B. BURY, History of the Eastern Roman Empire. Lon­
don, 1912, S. 21 .
bAS STEUERSYSTEM IM BYZANTINISCHEN ALTERTUM 23Ô

so wird man die Umbildung des Steuerwesens wohl in den An­


fang dieser Zeitspanne hinaufrücken, d. h. eher in die Zeit
Justinians IL als in die Leo III. verlegen müssen ( ) .
Wie steht es nun mit der Ablösung der επιβολή durch das
άλληλέγγνον*! Es hat Tiberius Constantinus eine Novelle
περί επιβολής erlassen, deren Text uns nicht überliefert
ist (2). Das ist das letzte positive Zeugnis für die Wirksam­
keit der επιβολή im byzantinischen Reich. (3). Auf der ande­
ren Seite ist das άλληλέγγνον zum erstenmal erst für die Zeit
Nicephorus I. ausdrücklich bezeugt, in dem mehrfach er­
wähnten Bericht des Theophanes (S. 486 f.) über die finan­
ziellen und wirtschaftlichen Massnahmen dieses Kaisers.
Über das vu. und VIII. Jahrhundert scheinen jegliche Nach­
richten zu fehlen. Doch kommt uns hier der Νόμος Γεωρ­
γικός zu Hilfe, der ohne die termini technici επιβολή oder
άλληλέγγνον zu gebrauchen, § 18 und 19 zweifellos gerade
von jenen Dingen handelt, die uns hier beschäftigen. § 18
des Νόμος Γεωργικός wird bekanntlich folgende Regel auf­
gestellt : « Wenn ein Bauer verarmt und sein Grundstück ver-
lässt, so mögen diejenigen, die für den Weggegangenen die
Steuern zahlen, die Ernte an sich nehmen ; und wenn er zu­
rückkommt, brauchen sie ihn dafür nicht zu entschädigen ».
Man hat diese Bestimmung mit der επιβολή in Zusammen­
hang gebracht (4). Nach dem vorhin ausgeführten brauche
ich nicht mehr viel Worte darüber zu verlieren, dass es sich
hier nicht um die επιβολή, sondern um das άλληλέγγνον han­
delt : eine Übertragung des Landbesitzes ist hier eigentlich
gar nicht erfolgt, wie aus dem Schlussatz besonders klar er-

(1) Dass in die Zeit, die zwischen dem Sturz Justinians I I . und
dem Regierurigsantritt Leos I I I . liegt, keine wichtigen Massnahmen
zu setzen sind, versteht sich von selbst.
(2) Jus Gr.-rom., III, 31.
(3) Gegen H. MONNIER, Nouvelle revue hist, de droit français
et étranger, t. X V I I I (1894), h a t Ε . S T E I N , Klio t. X V I (1920),
72 ff. gezeigt, dass diese Novelle schwerlich eine Aufhebung der
επ βολή enthielt.
(4) V A S I L J E V S K I J , Ζ. Μ. Ν. Ρ. 233 (1885), 398, ZACHARiä,
Gesch. des griech.-rom. Rechtes (1892) 254. PANCENKO, KresU
janskaja sobstevennostj ν Yizantii (1903) passim. VERNADSKIJ,
Ucenyja Zapiski I, 2, (Prag, 1924), S. 89. Ich selbst war noch dieser
Ansicht, in VierteljahrschritU t . X X (1927), S s 30, Anm* 2 e
240 G. OSTROGORSKY

sichtliche ist (« und wenn er zurückkommt, brauchen sie ihri


nicht zu entschädigen) ; übertragen wurden die Steuern, und
als Folge davon durften diejenigen, die diese Steuern ent­
richteten, das entsprechende Grundstück nutzen.
In dem Nomos Georgikos haben wir also ein eindeutiges
Zeugnis für die Wirksamkeit jener Ordnung, die später die
Bezeichnung αλληλέγγνον erhält. Das ist ausserordentlich
wichtig, da ja der Nomos Georgikos das erste Denkmal ist,
das uns das Aufkommen einer breiten Schicht freizügiger
Bauernschaft vor Augen führt. Allerdings ist damit für die
Zeitbestimmung kein ganz sicherer Anhaltspunkt gewonnen,
da die Datierung des Nomos Georgikos nicht sicher steht. Bis
auf weiteres wird man aber m. E. an der Hypothese von Ver-
nadskij (ł) festhalten können, dass der Nomos Georgikos in
der Zeit Justinians IL entstanden ist, da sämtliche Handschrif­
ten und zwar schon die ältesten und besten den Nomos Geor­
gikos als ein Gesetz Justinians bezeichnen (2). Vor allem ist
aber wichtig, dass der Nomos Georgikos inhaltlich kaum in
irgendeine andere Zeit so gut hineinpasst, wie in die Zeit
Justinians IL
Dass die wesentlichsten Züge des mittelbyzantinischen
Staatswesens auf die grosse Reform des Heraclius zurück­
gehen, als Folgeerscheinungen der Themenorganisation auf­
zufassen sind, ist in letzter Zeit (3) mehrfach und nach­
drücklich betont worden. Damit steht das Ergebnis dieser
Betrachtung in bestem Einklang, sofern sie zeigt, dass die
Umbildung des byzantinischen Steuerwesens etwa in das
Ende des vu. Jahrhunderts zu verlegen ist.
Breslau. Georg OSTROGORSKY.

(1) Sur Vorigine de la loi agraire, Byzantion, I I (1925), 127 f.


(2) Der Hinweis DÖLGERS, Hist Zeitschr. 141 (1930), 112 f., dass
eine jüngere Handschrift Justinian I., den Autor der Digesten,
zitiert, d. h. notorisch einen Irrtum begeht, ist kein Gegenargument·
(3) E . S T E I N , Studien zur Geschichte des byzantinischen Reiches.
S t u t t g a r t , 1919 und Ein Kapitel vom persischen und byzantinischen
Staat in : Byz. - neugr. Jahrb., I (1920). — G. OSTROGORSKY,
Die wirtschaftlichen und sozialen Entwicklungsgrundlagen des
byzantinischen Reiches in : Viertel jähr sehr. f. Soz. u. Wirtschafts~
gesch., t. X X I I (1929), 129 ff. und Die vermeintliche Reformtätig-
¡zeit der Isaurier in : Byz. Zeitschr., t . X X X (1930), 394 ff.
DIE GRIECHISCHEN QUELLEN
ZUR SCHLECHT AM KOSOVO POLJE

Die griechischen Quellen zur Schlacht am Kosovo Polje


sind in mancherlei Hinsicht interessant, ihre grösste Bedeutung
liegt jedoch darin, dass die wichtigsten Nachrichten über
diese Schlacht gerade durch sie erst in die Geschichtschrei­
bung der grossen europäischen Völker eindrangen. Jahr­
hundertelang hat diese die Schlacht am Amselfelde
meistens aus den griechischen Quellen gekannt und nur
durch diese deren Bedeutung für die Weltgeschichte erfasst,
denn die serbischen Quellen waren der Sprache wegen, in
der sie geschrieben waren, den nichtslavischen Völkern
unzugänglich. Seitdem im Zeitalter der Renaissance die
griechischen Autoren wichtige Quellen für alle Historiker
wurden, die sich mit der Vergangenheit Europas, besonders
des südöstlichen, befassten, drangen auch zahlreiche Nach­
richten über die Serben in die zeitgenössische Historiographie
ein. Auf diese Weise erwachte das Interesse für die Serben,
besonders aber für die Schlacht am Kosovo Polje, das wich­
tigste Ereignis in der serbischen Geschichte, das zweifellos
auch auf das Schicksal eines grossen Teil Europas bedeutenden
Einfluss hatte. Die griechischen Autoren, soweit sie etwas
ausführlicher darüber berichten, sind nicht Zeitgenossen
des Ereignisses, sondern schrieben fast ein Jahrhundert nach
der grossen Schlacht, jedoch ohne Zweifel nach verlässlicher
Tradition und auf Grund guter Quellen.
Die früheren griechischen Historiker waren keine guten und
verlässlichen Quellen für die Kenntnis der Serben, über die
sie übrigens sehr viele Nachrichten bringen. Mit Ausnahme
der ersten griechischen Hauptquelle für die serbische Ver­
gangenheit, Konstantin Porphyrogenetos, schrieben alle grie-
BYZANTION. VI. — 16.
242 Ń. RADCÍCIC

chischen Historiker über die Serben nur abfällig, und zwar


umso ärger, je rascher und je mehr sich Serbien zum Schaden
Byzanz' ausbreitete ; am abfälligsten schrieb über die Serben
wohl Georgios Pachymeres. Der scharfe und abfällige Ton in
den Berichten über Serbien hatte sich in der byzantinischen
Geschichtschreibung so eingebürgert, dass Theodoros Meto-
chites auch dann nicht wenigstens ohne Hohn über die
Serben schreiben konnte, als dies sicherlich nicht seine Ab­
sicht war, nämlich in seinem bekannten Gesandtenbericht
(Πρεσβευτικός).
Die herkömmliche griechische Schreibweise über die Bar­
baren, besonders über die feindlichen Serben, war stärker,
als sein guter Wille. Seine erwähnte Schrift bildet aber doch
einen leisen Übergang von jener griechischen Geschichtschrei­
bung, die den Serben feindlich gesinnt war, zu der, die über
die Serben als über einen befreundeten Nachbar und eine
vom gleichen Schicksal getroffene christliche Nation berich­
tet und die sich in das serbische Denken und Fühlen so sehr
einlebte, dass sie wenigstens in den gemeinsamen Schicksals­
fragen auch gemeinsam dachte. Das erste dieser grossen
Ereignisse war die Schlacht am Kosovo Polje. Ihretwegen
hatte die griechische Geschichtschreibung den Ton ihrer
Schreibweise über die Serben vollständig geändert.
Nach dem Tode des Caren Stefan Dušan (1355) schwand
für Byzanz rasch jede Gefahr von Seiten Serbiens, aber der
Hass gegen dieses verflüchtigte sich doch viel langsamer
als die Ursache desselben. Auch die griechischen Autoren,die
Nachrichten über die Schlacht am Kosovo Polje bringen,
sind noch nicht ein und derselben Meinung über die Serben.
Die kürzeste Nachricht über die Schlacht am Kosovo Polje
findet sich bei Georgios Phrantzes (Ed. Bonn, 1838, 79-81).
Sie ist nicht nur kurz und unklar, sondern auch den Türken
günstig gestimmt, wenigstens insoweit, als in ihr, ganz im
türkischen Sinne, behauptet wird, dass Murad erst nach sei­
nem Siege über die Serben und zwar auf hinterhältige Weise
getötet wurde. Auch der Mörder ist ungenau angegeben,
nämlich Fürst Lazar selbst, der hier auch noch irrtümlich
Despot genannt wird. Mehr wusste über die Schlacht am
Kosovo Polje Dukas (Ed. Bonn, 1834, 14-8 u. 352-6). Bei
DIE QUELLEN ZUR SCHLACftT AM KOSOVO POLJE 243

ihm ist der Umschwung in der Schreibweise der Griechen


über die Serben vollständig. Schmerzerfüllt wendet sich Dukas
von der Schilderung der K[ot Byzanz' zu der Serbiens und
beginnt seine Darstellung der Schlacht am Kosovo Polje
damit, dass er erklärt, dass Murad sich erst dann auf die
Serben stürzte, nachdem er fasst ganz Byzanz erobert hatte ;
Murad ist ihm ein « Tyrann » ;das ist hier nicht nur eine einfa­
che Bezeichnung, sondern ein Werturteil. In seinen Erörte­
rungen über die Anfänge des grossen serbisch-türkischen
Konflikts bemerkt Dukas weiter, dass sich damals ein
« καινόν καϊ νπερ λόγον τεχνούργημα » (15) ereignet ha­
be. Und nach diesen wirklich feierlichen Worten schildert
er mit grösstem Stolz die heldenhafte und aufopferungsvolle
Tat Miloš', der dies im Namen der ganzen Christenheit gewagt
hatte. Während ihm nun dieser der grössten Bewunderung
würdig ist,ist ihm Murad nur ein « Tyrann » und dessen Sohn
Bajezid eine wahre Ausgeburt der Menschheit. Dukas Schil­
derung der Schlacht am Kosovo Polje machten sich die Ser-
bokroaten ganz zu eigen. Der unbekannte Serbokroate,
der Dukas im XVI. Jahrhundert in den venezianisch-italie­
nischen Dialekt übertrug, fügte seiner Übersetzung dort,
wo von der Schlacht am Kosovo Polje die Rede ist,eine grosse
eigene Interpolation ein, die hauptsächlich auf der nationalen
Tradition beruht. Es ist sehr interessant, dass der Geist
der Darstellung bei Dukas so sehr dem serbischen Empfinden
angepasst ist, dass nicht nur fremde Historiker, wie z. B. J .
Hammer-Purgstall, sondern auch serbische, wie unter an­
deren Stoj an Novaković, meinten, dass die ganze Stelle über
die Schlacht am Kosovo Polje, die sich in der italienischen
Übersetzung findet, von Dukas selbst stammt, obwohl doch
nur ein kleiner Teil wirklich vom ihm ist. Ich glaube, es be­
darf keines stärkeren Beweises um zu sehen, wie sehr sich die
griechischen Historiker in die serbische Auffassung, als eine
vor allem christliche, eingelebt haben, und wie sehr sie
sich gegenüber den früheren griechischen Historikern mit
ihren abfälligen und höhnischen Nachrichten über die Ser­
ben geändert haben. Am ausführlichsten von allen griechi­
schen Autoren berichtet über die Schlacht am Kosovo Polje
Laonikos Chalkondyles (Ed. Bonn, 1843, 53-7) beziehungs-
244 Ñ. RADOJČIĆ

weise genauer gesagt, der Abschnitt über die Schlacht ist bei
ihm der längste, obgleich er über deren Verlauf selbst nichts
sagt, da ihn der Zusammenstoss der Massen nicht interes­
siert, sondern nur der grosse christlich-türkische Konflikt
um Zeit und Art von Murads Tod. Daher erwähnt er nur,
wie Murad mit seinen Söhnen zum Zuge gegen die Serben
aufbrach, um dann sogleich mit offensichtlicher Ungeduld
zur Erörterung über Zeit und Todesart Murads überzugehen,
wie diese die Türken und wie die Griechen darstellen. An­
stelle « die Griechen » könnten hier gerade so gut auch « die
Serben » stehen, denn dies ist ursprünglich die serbische Auf­
fassung, welche sich dann die Griechen vollkommen angeeignet
haben. Die Türken haben Murad hoch verehrt,besonders nach
ihrer Niederlage bei Angora, von der sie meinten, dass ihr
Murad leicht hätte entgehen können, Die Christen wieder
hassten Murad aus dem Grunde ihrer Seele, da er der erste
grosse türkische Eroberer in Europa war. Aus diesen manig-
faltigen Beziehungen enstanden auch entgegengesetzte Be­
hauptungen über den Tod Murads, der einen ausserordent­
lich tiefen Eindruck auf die gesamte damalige christliche
Welt ausübte. Die Christen behaupteten, dass sich Miloš,
ein Vojvode Fürst Lazars, in Selbstaufopferung entschloss,
die gesamte Christenheit von ihrem grossen Feinde zu
befreien, und dass er daher auch vor Beginn der Schlacht
selbst oder am Anfang derselben in heldenmütiger Weise
Sultan Murad erstochen habe. Die Türken behaupteten das
Gegenteil. Nach ihrer Versicherung wäre der Sieger vom Ko­
sovo Polje nicht der bei Angora geschlagene Bajezid gewesen,
sondern Murad selber. Daher erzählten sie auch, dass Miloš
den Sultan in hinterlistiger Weise und erst nach dem herrlich
errungenen Siege ermordet habe. Laonikos Chalkondyles be­
ginnt seine Erörterung mit dieser christlich-türkischen Streit­
frage, in der er natürlich ein beredter Anwalt der serbischen
Auffassung ist. Miloš nennt er : « ανόρα γενναιότατον » (54)
und dessen Tat : « aycöm κάλλιοχον δη των πώποτε γενομένων »
(54). Mehr und schöneres konnte kein Serbe sagen und hat es
auch nicht getan. Wie sehr es diesem grossen griechischen
Historiker darum zu tun war, dass die serbische Version
bezüglich Murads Tod durchdränge, sieht man am besten
DIE QUELLEN ZUR SCHLACHT AM KOSOVO POLJE 245

daraus, dass er in seiner Darstellung der Schlacht am Kosovo


Polje die christliche Version über Murads Tod wiederholt. Er
bringt sie also tatsächlich zweimal, um ja seine Leser von deren
Richtigkeit zu überzeugen. An der zweiten Stelle sucht er
noch schönere und stärkere Ausdrücke für Miloš' Wagnis, das
er hier « όρμήν πασών άη καλλίστην ών ημείς ϊσμεν » nennt (54).
Diese seine Auffassung übernahm dann auch ein grosser Teil
der Geschichtschreiber, die gleichfalls von Hochachtung
gegenüber Miloš und dessen tapfere Tat erfüllt wurden.
Die übrigen griechischen Nachrichten über die Schlacht am
Kosovo Polje sind recht kurz und oberflächlich, wie es eben
allmählich die ganze griechische Geschichtschreibung"* unter
dem schweren Druck der türkischen Knechtschaft wurde.
Ihr letzter grosser Vertreter ist Laonikos Chalkondyles,in dem
sich auch der grosse Umschwung im Verhalten der griechischen
Historiker gegenüber den Serben am besten widerspiegelt.
Die früheren Gegner wurden zu Leidensgefährten und so
sehr hatten sich die einen den anderen genähert, dass bezüglich
der Türken die Ausdrücke « griechisch » und « serbisch »
synonym wurden. Weiter konnte eine Annäherung tatsäch­
lich nicht mehr gehen. Das Erhebende dieses Umschwungs,
denn jeder Sieg über lang gehegten Hass hat etwas Erheben­
des in sich, wurde durch den tiefen Schmerz getrübt, dass
die Aussöhnung zu spät kam. Und auch jetzt war sie nicht
vollständig. Ich will es nämlich nicht verschweigen, dass,
während der überwiegende Teil der Griechen gleich vom Be­
ginn der Kämpfe mit den Türken für ein Bündnis mit den
benachbarten und den gleichen Glauben bekennenden Bul­
garen, Serben und Russen war, ein ganz unbedeutender Teil
derselben jeden Gedanken an ein derartiges Bündnis von sich
wies und im Westen Hilfe suchte. Der feurigste Vertreter
dieser Auffassung war Demetrios Kydones. Der gemeinsame
Hass gegenüber den Türken und das Misstrauen gegenüber
dem Westen,der die den Griechen verhasste kirchliche Union
aufzudrängen trachtete, vereinsamten jedoch Demetrios
Kydones und dessen Gesinnungsgenossen vollständig. Die
Griechen wandten sich ihren benachbarten Glaubensgenossen
zu und die Schlacht am Amselfelde war das erste grosse Ereig-
jiis,von dem die griechischen Historiker mit demselben Schmers
246 N . RADOJČIĆ

aber auch mit demselben Stolz berichteten, wie die serbi­


schen. Die gemeinsame Gefahr von Seite der Türken hatte
Griechen und Serben so sehr einander angenähert, dass die
griechischen Historiker vom gemeinsamen Schicksal als
vom « unseren » schrieben. Über dem früheren Streit und
Hass erhob sich das Gefühl für die christliche Solidarität,
das sich zum erstenmal in den griechischen Darstellungen der
Schlacht am Kosovo Polje spiegelt, auf die ich Ihre geneigte
Aufmerksamkeit zu lenken versucht habe.

Ljubljana NIKOLA RADOJČIĆ


L'OPINION BYZANTINE
ET LA BATAILLE DE ROSSOVO

M. N. Radojčić vient de publier , dans le Glasnik Skopskog


naučnog Društva (Bulletin de la Société scientifique de Skoplje,
section des sciences humaines, 3-4) (*), p. 163-175, un fort
intéressant article intitulé : Les sources grecques de la bataille
de Kossovo. Il ressort de cette étude qu'à la différence des
chronographes et historiens byzantins de l'époque antérieure,
qui s'expriment en général avec mépris sur le compte des Ser­
bes et les traitent proprement en ennemis, les annalistes
grecs du xv e siècle, surtout Ducas et Chalcocondyle, pré­
occupés surtout du péril turc, se montrent plus qu'équitables,
sympathiques, au plus redoutable ennemi que les Ottomans
aient rencontré dans le Balkans. On remarquera surtout le
développement consacré à Démétrius Cydonès. Conformé­
ment à ses convictions politiques et religieuses, que nous
connaissons, de mieux en mieux, surtout depuis les publica­
tions de M. Halecki et de M. Cammelli, le Démosthène de
l'alliance latine, comme nous nous plaisons à l'appeler, a le
plus souvent insisté sur l'inutilité ou le danger de toute coa­
lition avec les Slaves balkaniques. Voyez, par exemple, des
déclarations comme celles-ci : Kai μην ημών ύπο του προς
τους βαρβάρους κατακλυζομένων πολέμου, και τοσαύτης τραγφ-
δίας ημάς παριεστώσης, ΤριβαλλοΙ (les Serbes) τάς μεν των εν Μα­
κεδονία πόλεων περαόντες ύπήγοντο · τάς δε, στρατεύματα πε-
ρικαθίζοντες, και μηχανήματα προσάγοντες, $ρουν · τάς και
λιμω παρεστήσαντο. Την δε Μυσών ωμότητα χαλεπόν έτέρφ τω
παραβαλεϊν (2) ; ou encore : Τούτους τοίνυν.,.καλέσομεν συμμάχουςf

(1) Skoplje, Štampa krajniàanac, 1930,


(2) MIGNĘ, PG? t. 154, col. 973,
248 H. GRÉGOIRE

οίς ăv τι πταισωμεν, ενρημα γίνεται, και οϋς άπαντες ίσα-


αιν εκ των ημετέρων κακών ηνξημένονς ; c'est-à-dire : « Nous
allons donc chercher pour alliés des gens qui tirent profit de
toutes nos défaites, et dont tout le monde sait qu'ils s'enri­
chissent de nos malheurs. » Citons enfin ces paroles pleines
d'un pessimisme que l'événement n'avait que trop justifié :
« Quelle vanité de croire que les Russes (Σκύθαι) pourraient
nous aider, quel ridicule que de songer à l'alliance des Ser­
bes (Τριβαλλών), quelle invraisemblance que la coopération
des Bulgares (Μυσών) ! » Ç). D'après M. Halecki (2), je ferai
seulement observer que dans une circonstance au moins (1371),
le clairvoyant patriote qu'était Démétrius Cydonès recom­
manda néanmoins l'alliance des rois serbes Ougliécha et Vou-
kachine. Il ne fut pas écouté. La ville de Gallipoli, naguère
reprise par le Comte vert, fut rétrocédée aux Turcs, malgré
un éloquent discours de Cydonès, et les Serbes furent écrasés
à la bataille de la Maritza (1371). Le prince Manuel recueillit
peu glorieusement quelques-unes de leurs dépouilles, et no­
tamment la ville de Serrés. Mais, comme le dit M. Radojčić,
« à la suite des progrès des Turcs et de la haine croissante des
Grecs contre l'Occident, qui ne leur promettait son secours
qu'en vue de l'union des Églises, les rapports entre Grecs
et Serbes changent.La plupart des Grecs préfèrent les Russes,
les Bulgares et les Serbes, qui sont leurs proches voisins, qui
ont la même religion et avec lesquels ils entretiennent des
relations variées, aux Occidentaux éloignés, qui ont une autre
religion et qui les détestent. La divergence des opinions grec­
ques apparaît le mieux chez Démétrius Cydonès. »
Les premiers historiens grecs qui se montrent nettement
serbophiles, d'après M. Radojčić, sont Ducas et Chalcocondyle.
L'un et l'autre, en effet, dans le récit de la bataille de Kosso­
vo (15 juin 1389), adoptent résolument, et avec une sorte
d'enthousiasme, la thèse serbe. On sait que les Turcs racon­
tèrent au monde que leur sultan Mourad, tombé à Kossovo,

(1) Ibid., col. 976.


(2) O. HALECKI, Un empereur de Byzance à Rome, Varsovie,
1930, p. 242,
L'OPINION BYZANTINE ET LA BATAILLE DE KOSSOVO 249

avait été assassiné en trahison après sa victoire, tandis que


les Chrétiens exaltaient l'exploit de Miloš, chevalier du roi
serbe Lazare, qui* se sacrifiant lui-même, aurait tué le prince
ottoman en pleine bataille, ou même avant que les armées en
vinssent aux mains. Ces Byzantins, en fort nobles termes,
décernent au héros Miloš les honneurs des tyrannicides. M.
Radojčić a raison de dire qu'ils parlent de Miloš comme s'ils
étaient des Serbes. E t il conclut : « Leurs sources sont les
traditions turque et chrétienne. Ils ont pu connaître la tradi­
tion turque par des Turcs, mais non seulement ils n'y croyaient
pas, mais ils la combattaient. Quant à la version chrétienne
de la bataille de Kossovo, ils ont pu, en tout cas, l'apprendre
par les moines serbes de Γ Athos. Ceux-ci étaient toujours
dévoués aux Grecs. Ainsi Γ Athos a contribué à faire dispa­
raître la vieille haine entre Grecs et Serbes, devenue sans
raison, et à faire naître à sa place un sentiment de solidarité
chrétienne et humaine contre l'ennemi commun. Ce sentiment
naquit, en effet, mais trop tard sans doute, lorsque même
l'union des Grecs et des Serbes ne pouvait plus empêcher
l'invasion turque. »
M. Radojčić n'a pas connu une très ancienne mention by­
zantine de la bataille de Kossovo, une mention qui, à première
vue, semble contredire sa thèse. Il s'agit du curieux canon du
moine Maxime Mazaris publié par Spyr. Lambros (Byzan­
tinische Zeitschrift V (1896), p. 67-70). Dans la strophe Ψ (le
canon est alphabétique), Mazaris, qui est peut-être le même,
bien que Krumbacher n'ait guère cru à cette identité (x), que
l'auteur de Y9Επιδημία εν "Αώου, énumère un certain nombre
d'événements heureux :
Ψάλλοντες καΐ ύμνοϋντες τον των δλων δεσπότην,
εκδώμεν καΐ προς ενχήν τους λόγους,
βασιλέων ημών ευσεβών
κραταιώσαι σκήπτρα τα αυτούς στέφοντα %
5 υπέρ αυτών <5' ευχόμενοι δοκώμεν υπέρ τών απάντων *
δτι παντός βασιλεύς ή στάσις ·
δτι νηός κυβερνήτης βάσις *

(1) Geschichte der byzantinischen і 9 2 éd., p. 494 Ѣ .


250 H. GRÉGOIRE

δτι δΐ αυτοϋ ευσέβειας το στήριγμα ·


ot ι παρ' αντοϋ εκκλησίας κραταίωμα *
10 oti, τούτον καλώς έχοντος, πάντας εχειν δει καλώς *
δτ9 Ιδίους συναπόλλνσι κακώς πάσχων Τριβαλλός ·
ot ι θεός Ανσόνων βασιλεΐ σνμμαχοίη *
δτι πλέθρα 'Ρωμαίων δι9 αντοϋ και πλατύνοι ·
δτι εχθρών απάντων κρατήσειεν ·
15 δτι πασών χωρών κνριεύσειεν ·
δτι δνσμγ\ την εώαν ενώσοι *
δτι τιμήν πάντες εϋραμεν τούτον
ευχαρίστως διάγοντες.
Que signifie le vers 11? M. Lambros a bien vu qu'il fait
allusion à un désastre serbe (*). Il a pensé naturellement, soit
à la bataille de la Maritza (26 septembre 1371), soit à celle de
Kossovo. Mais il ne traduit pas cette phrase, qui lui paraît,
à juste titre, un peu singulière. D'après lui, Mazaris se réjouit
ici « dieses Unglückstages des serbischen Volkes » : et il expli­
que ce sentiment, aussi vilain qu'absurde, par la politique
à courte vue de la petite cour de Mistra, où Mazaris semble
avoir vécu (2), ainsi que par une circonstance très particulière,
sur laquelle il n'y a pas lieu de nous étendre ici. J'ai hâte,
en effet, de rétablir le texte et le sens exacts de cette phrase,
qui ne contient l'expression d'aucune « Schadenfreude »,
mais qui, au contraire, tout comme les passages, cités par M.
Radjočić, de Doukas et de Chalcocondyle, contient un hom­
mage à l'acte héroïque du tyrannicide Miloš. 'Ιδίους est in­
compréhensible, et l'élision de Y ι de δτι contraire à toutes les
règles. Il faut lire :
δτι δήονς συναπόλλνσι κακώς πάσχων Τριβαλλός,
c'est-à-dire : « réjouissons-nous parce que le Serbe, dans son
malheur, fait périr, en même temps que lui, les ennemis. »
Ce n'est pas de la défaite serbe de Kossovo que s'applaudit
Mazaris, mais de la mort du sultan Mourad.

(1) Byzantinische Zeitschrift, V (1896), p. 71.


(2) Phrantzès, à la vérité, n'est pas favorable aux Serbes (Rado-
¡jčić, p. 167, mais il ne marque aucune joie de leurs défaites,
L'OPINION BYZANTINE ET LA BATAILLE DE KOSSOVO 251

Il est clair que le canon a dû être écrit peu de temps après


la grande journée de Kossovo. Il reste à expliquer une autre
allusion historique :
8xi δνσμτ} την έώαν ενώσοι.
M. Lambros pense qu'il s'agit du voyage de l'empereur
Manuel Paléologue en Occident (1399-1403), dont le but
était d'établir l'union des Églises, condition nécessaire de
l'aide occidentale à Byzance agonisante. Mais est-il croyable
que Mazaris ait associé dans cette strophe deux événements
distants de douze ans environ? Il est bien plus probable que
ce souhait en faveur de l'union des Églises se rattache à la
politique de Jean V Paléologue, dont nous connaissons main­
tenant si bien, par M. Halecki, le long dévouement à la cause
de la réconciliation religieuse. Quant aux acclamations en
l'honneur des empereurs, elles peuvent, d'après nous, se da­
ter avec précision. C'est en septembre 1390 que le vieil em­
pereur Jean V, un moment déposé par son petit-fils, l'usur­
pateur Jean VII, fut rétabli par son fidèle et vaillant fils
Manuel. C'est sans doute cet événement que Mazaris salue
ainsi :
8χι χούχον καλώς εχονχος, πάνχας εχειν δεί καλώς.
E t l'on peut supposer aussi que les troubles dynastiques de
cette année 1390 font l'objet de cette allusion contenue dans
la strophe N :
8xi τεκόνχας παις ουκ οικτείρει ;
peut-être aussi de celle contenue dans la strophe A :
8χι ψενδεϊς των βροχών οίπλεϊσχοι ·
8χι δ προτζάχωρ γυμνός εκδιώκεχαι.
Si notre exégèse est correcte, nous aurions, dans le canon de
Mazaris, à la fois la première mention de la glorieuse défaite
serbe de Kossovo et le premier témoignage de cette fraternité
gréco-serbe dont M. Radojčić a signalé, chez les historiens
du χν θ siècle, l'éloquente et réconfortante expression.

$. Henri GRJSGOIÎIE·
UN SCEAU INÉDIT DU
PROTONOTAIRE BASILE KAMATÉROS

Contribution à la prosopographie byzantine. .

Le bulletin de sigillographie publié ici-même l'année


dernière signalait l'exode incessant vers les points les plus
reculés d'Europe ou d'Amérique de petits monuments archéo­
logiques (monnaies, plombs, médailles ou amulettes) que le
hasard des découvertes accumule sur divers marchés du Le­
vant, entre les mains des brocanteurs de Stamboul, de Smyr-
ne, de Trébizonde, d'Athènes ou de Beyrouth. Je ne pensais
pas que l'occasion s'offrirait si tôt à moi d'en faire ici la preuve.
En effet, le sceau qui fait l'objet de cette note est précisé­
ment de ces objets migrateurs que l'attention éveillée d'un
connaisseur vient d'arrêter dans sa course errante. Il m'est
venu, accompagné d'un autre échantillon beaucoup moins
important (x), directement de Rome où Mr. Tommaso Bertele,
diplomate distingué et numismate averti, l'a tout récemment
acquis. Sur les indications du R. P. Salaville, l'heureux pro­
priétaire m'a causé l'agréable surprise de faire mettre à ma
disposition dans cette lointaine Asie l'original lui-même. Je
m'empresse d'associer dans un même hommage reconnaissant
le collectionneur désintéressé auquel le lecteur devra le fruit
de ce travail et le confrère empressé qui, le premier, dans
cette belle lumière d'Orient, me fit dans un passé tout proche
aimer l'archéologie.

(i) On en trouvera la description en appendice à ce travail*


254 Τ· LAURENT

SCEAU DE BASILE KAMATÉROS DOUCAS.

C'est une belle pièce de proportions moyennes, à savoir :


Diamètre : 33 millimètres,
Épaisseur : 3 millimètres,
Poids : 29 grammes.
En outre les lettres de l'inscription sont grandes (4 millimè­
tres) et d'une belle calligraphie. L'état de conservation est
satisfaisant, bien que l'usure, provenant vraisemblablement
du séjour du plomb en terre, ait dégradé le pourtour inférieur
du champ et même rogné les premières lettres des lignes 3, 4
et 5. Le cercle de grènetis a été, de ce fait, aux deux tiers em­
porté.
Les deux faces du sceau sont entièrement inscrites, à l'ex­
clusion de tout motif iconographique.
Nous lisons, au droit sur cinq lignes :
\ f Σφρα-
ΓΐαΟΕΒΑΣ γίς σεβασ-
.δΤδΠΡΩ [τ]οϋ rov πρω-
ΌΝΟ TA [x\0V0TOr
PIOV ρίον
E t au revers, sur quatre lignes seulement :
TOVKA τον Κα-
MATHPOV ματηρον
ΚΑΙΔΟΥΚ, καί Αούκ(α)
RACIA... Βασιλ[είον]

Nos restitutions ne souffrent aucune difficulté, car on ne


saurait penser à transcrire δονκ(ός), seul endroit où soit
possible une autre combinaison. En effet I o ) entre le et la
ligne de grènetis il semble bien qu'il n'y ait place que pour
une lettre ; 2°) il est impossible d'admettre que le même per­
sonnage ait rempli simultanément deux charges apparemment
incompatibles, c. à d. qu'il ait été à la fois protonotaire et duc
SCEAU DU PROTONOTAIRE BASILE KAMATÉROS 255

3°) Enfin, le fait de des Kamatéros avec une grande


famille princière qu'inclut notre supplément, loin de faire
difficulté, se trouve amplement confirmé, ainsi que nous le
verrons plus bas, par les sources littéraires (x).
La légende, servant de signature et composée de deux iam-
biques trimètres, présente l'aspect suivant :
Σφραγις σεβαστού τον πρωτονοτάριου
τον Καματηροϋ και Δούκα Βασιλείου
Sceau de Basile Kamatéros Doucas, sébaste et protonotaire.
Le rythme d'un si méchant distique en vaut la syntaxe et
le mètre l'emporte à peine sur l'idée poétique au souffle
indigent. La prosodie n'en tirera naturellement rien. Mais si
pauvre que soit le vêtement, la donnée qu'il recouvre, loin
d'être négligeable, intéresse l'une des familles byzantines les
plus influentes du x n e siècle.
Toutefois notre monument est-il bien de cette époque qui
vit la plus belle fortune des Kamatéros?
C'est toujours chose fort délicate que de dater un sceau.
Il est vrai qu'en combinant certaines observations faites tant
sur le motif iconographique que sur les caractères de l'in­
scription, on arrive parfois à fixer une époque avec quelque
exactitude. Mais là où le dessin du droit fait défaut, le risque
de se tromper est grand, car la forme des lettres est loin d'être
à elle seule un guide sûr pour l'expertise, vu qu'en matière
de paléographie sigillographique aucun principe n'est à ce
jour solidement fondé (2).* Les erreurs commises en cette

(1) Sur la façon fort variée dont les Byzantins énuméraient


leurs divers noms de famille voir H. MORITZ, Die Zunamen bei den
byzantinischen Historikern und Chronisten. 1. Teil 1896-97, p. 39,
41. La manière employée ici eût exigé pour être absolument cor­
recte l'addition devant και du corrélatif τον: τον Καματηροϋ
<τοΰ>καί Λούκα і і ѵ. poète aura sacrifié cet élément aux
exigences du vers. D'ailleurs, la même simplification se pratiquait,
quoique exceptionnellement, dans la titulature ordinaire. Nous
lisons, par exemple, en tête d'une lettre de Jean Tzetzès : ... του
σεβαστού και έπαρχου ^Ανδρόνικου του Δούκα κ α¿ Καμα­
τηροϋ.
(2) Il sera téméraire d'en formuler, tant que les neuf dixièmes des
256 V. LAURENT

matière par les spécialistes les plus réputés sont la preuve ma­
nifeste que l'art de dater les bulles par les caractères épigra-
phiques est des plus flottants. Des rapprochements avec des
monuments similaires, sûrement identifiés, restent cependant
possibles et autorisent des conjectures.
C'est ainsi qu'eu égard aux seuls détails de la gravure,
nous ferions de notre sceau un monument de la seconde
moitié du xii e siècle, étroitement apparenté aux bulles de
personnages bien connus de ce temps, de Georges Xiphilin (x),
de Théodore Balsamon ( 2 ). de Jean Comnène Batatzès (8),
d'Isaac Comnène (4), etc. Ici et là, les lettres sont dépourvues
d'apex à leurs extrémités, contrairement à ce qui se prati­
quait à l'époque précédente ; les Ε lunaires, gras et trapus,
ont la ligne médiane légèrement saillante ; la frappe du Σ
tantôt trop court, tantôt élancé, est irrégulière ; Y Ω a par­
tout ses extrémités rigides ; la haste transversale du est
raide à la partie supérieure, tandis qu'à la partie inférieure
elle est fortement incurvée. On doit aussi noter VA
dont la barre médiane est tirée de biais. Par contre, l'absence
totale de ligatures dans notre inscription peut faire difficulté,
bien que certain groupement de lettres ( et 7, que l'on peut
voir sur notre photographie) se trouve ailleurs (5).
Toutefois, nous le répétons, tout ce parallèle, si concordant
soit-il, ne crée qu'une présomption qui doit guider les recher­
ches, mais dont il serait téméraire de faire aveuglément état.
Car trop souvent le tracé d'une inscription témoigne bien plus
de l'habileté ou de la maladresse d'un graveur déterminé qu'il
ne révèle la technique d'une époque.

sceaux resteront inédits. Les grandes publications de Schlumberger


et de Konstantopoulos, si riches à tant d'égards, sont sous ce rapport
absolument inutilisables. Le Bullar byzantinum sans les albums
complémentaires ne sera jamais qu'une œuvre inachevée, utile
certes mais décevante.
(1) Echos d'Orient, t. XXVII, 1928, p. 420.
(2) B. A. PANČENKO, Katalog Molyvdovulov (Collection de Fln-
stitut russe à Constantinople), p. 156, cf. pi. xv, 2.
(3) Ibid., p. 122, cf. pi. xi, 11.
(4) Ibid., p. 130, cf. pi. XII, 9.
(5) Echos d'Orient, loc cit
SCEAU DU PROTONOTAIRE BASILE KAMATÉROS 257

En bien des cas, l'examen de la titulature permettrait de


dater les sceaux avec une assez grande approximation. Mal­
heureusement l'histoire des dignités et des fonctions byzan­
tines est encore à faire. Cependant si le travail d'ensemble
nous manque, certaines études partielles (x), peuvent, à l'oc­
casion, être d'un précieux secours au sigillographe.
Le personnage auquel nous avons affaire se donne précisé­
ment une double épithète : σεβαστός, πρωτονοτάριος. Nous y
trouvons ainsi, conformément au libellé des légendes sigillogra-
phiques destiné à l'usage officiel, l'indication de la dignité et
de la fonction que possédait alors Basile Kamatéros. A vrai
dire, il n'y a rien à tirer du titre de charge, le protonotariat
étant d'une institution trop ancienne pour fournir à nos
investigations un terme utile. L'appellation de sébaste est,
au contraire, précieuse ; elle nous apprend que notre bulle est
postérieure au règne de Constantin IX Monomaque qui, ayant
créé cette dignité pour Skléraina, sa concubine, ne la conféra
naturellement d'abord qu'à des membres de la famille impé­
riale; il en fut ainsi jusqu'à Alexis I e r Comnène (1080-1118)
lequel* en imaginant toute une série de superlatifs (v.g. πανσέ-
βαστος, παννπερσέβαστος e t c . ) , permit la collation de l'an­
cien titre à d'autres qu'à des parents directs du basileus. Il
n'en fut pas moins réservé à de très hauts fonctionnaires et
fut porté sans interruption jusqu'au jour de l'occupation
latine (1204). C'est donc certainement entre ces deux termes
(1080-1204) que dut vivre le propriétaire de la bulle ici

(1) Nous devons, entre autres, à M. Diehl une belle étude sur le
titre de proèdre (Mélanges Schlumberger, p . 105-117) à M. Millet
un mémoire exhaustif sur le rôle des commerciaires (ibid., p. 303-
327), la nature de Tapothécariat (Byz. Zeitschr. t. XXX, 1929-
1930, p. 430-439) et Toriğine du logothète général (Mélanges Fer­
dinand Lot, Paris, 1925, p. 565-573) et à M. E. E. Stein une con­
sciencieuse enquête sur la fonction du protonotariat (cf. Byz.-neu-
griechischen Jahrbücher 1,1924, p. 78 sq.). Mais c'est M.FT.DÖLGER,
qui a,de beaucoup, le plus fait dans ce genre de recherches. On con­
sultera sur le titre de νωβέλίσσιμος et ses dérivés, sur la fonction de
Yèni χοϋ κανκιλείου un récent article de ce savant : Der Kodikellos
des Christodulos in Palermo, tiré à part de Archiv für Urkunden-
forsehung, t. XI, 1929 p. 24-29, 44-50. Certaines fonctions admini­
stratives font l'objet de notes très erudites dans la monographie
intitulée : Beiträge zur Geschichte der Byzantinischen Finanzüer-
waihm? (Byzantinisches Archi», Heft 9),
¿58 V. LAURENT

décrite. L'absence, au droit, de tout symbole religieux ne


contredit nullement cette conclusion, car elle ne suffit pas à
en faire un monument de l'époque iconoclaste (ѵ -і siè­
cle). En effet,cette exclusion du motificonographiqueesticile
contre-coup, non de préoccupations dogmatiques, mais des exi­
gences d'une mode tyrannique qui pousse, au x n e siècle no­
tamment, les Byzantins de haute lignée à faire, presque tou­
jours aux dépens de la métrique, l'étalage de leurs titres et
de leurs alliances. Les formules ainsi allongées envahirent le
droit et en expulsèrent les pieuses représentations tradition­
nelles.
Passons à l'examen des patronymes.
Notre inscription en cçntient deux : Καματηρός, Δούκας ;
le premier constitue le vrai nom de la famille ; le second mar­
que une alliance avec une branche de la dynastie régnante.
Il est superflu de rechercher à quelle époque et dans quel­
les circonstances l'épithète de Καματηρός fut appliquée pour
la première fois sur le sol byzantin. Notons du moins qu'il a
dû être donné,sous ses deux acceptions, active (actif, laborieux)
et passive (malade, épuisé de fatigué) à nombre de compa­
triotes très distants les uns des autres par l'espace ou dans le
temps. On doit en conclure que tous les Καματηροί rencontrés
dans les sources ne sont pas nécessairement apparentés. Le
plus ancien représentant connu est le propre beau-frère de
l'empereur Théophile (829-842) ; le dernier que nous ayons
repéré (en 1304) appartient à une famille de tâcherons.
Mais ces deux tenants de la chaîne eurent aux xi e et x n e
siècles d'illustres homonymes. Nous les trouvons aux plus
hauts postes, dans l'armée et l'administration et même dans
l'Église; jusqu'à la conquête latine (1204) ils figurent au
premier plan du champ politique et sont assez influents pour
multiplier leurs alliances avec la famille impériale ou ses al­
liés, Doucas et Cantacuzènes ; leur crédit, à la fin du XII 6
siècle, devient si grand qu'il porte deux des leurs sur le trône
patriarcal de Byzance. Il ne restait plus à ces parvenus qu'à
s'emparer de l'empire. L'un d'eux, Basile, s'y employa contre
Andronic , mais pour son malheur, ainsi qu'on
verra plus bas. Puis l'arrivée des Croisés (1204) brise leur for­
tune et leur puissance ; dans l'exode et la dispersion qui sui­
virent aussitôt disparaît pour toujours, de rhistoire politique
SCEAU DU PROTONOTAIRE BASILE KAMATÉROS 259

au moins, le nom longtemps vénéré et craint des ΚαματηροΙ.


Notre Basile dut vivre pendant cette période d'exception­
nelle prospérité, car il est honoré d'une des premières dignités
palatines (σεβαστός) et la parenté qu'il affecte avec les Dou-
cas le rapproche singulièrement du trône. Nous n'hésitons pas
dès lors à l'identifier avec l'un de ses nombreux homonymes
qui assistent Manuel Comnène au concile de mai 1166. Le
protocole de l'acte synodal signale, en effet, la présence
του πανσεβάστου σεβαστού xal πρωτονοτάριου κυροϋ Βασιλείου
του Καματηροϋ (χ). Les différences constatées entre cette titu-
lature et celle de notre bulle sont minimes ; le Basile de l'acte
devance bien d'un degré le propriétaire du sceau dans la hiérar­
chie nobiliaire, mais les exigences du vers ont pu le contrain­
dre à ne faire graver que l'essentiel de ses titres ; il est, d'ail­
leurs, possible que lors de la frappe, Basile n'ait encore été
que sébaste. Le silence que l'acte synodal fait sur la parenté
de ce Kamatéros avec les Doucas n'a non plus rien pour sur­
prendre. Le notaire patriarcal a sûrement pensé que le vrai
nom du fonctionnaire suffisait à marquer son identité et ne
ne s?est pas préoccupé de flatter son amour-propre. De fait
dans le même document, un autre Kamatéros, Andronic, per­
sonnage considérable, dont la mère était une Doucas, est vic­
time de la même réserve. La même règle sommaire est, en
outre, appliquée aux princes eux-mêmes, Alexis Comnène,
Alexis Branas, Georges et Alexis Paléologue, qui ailleurs ne
manquent pas l'occasion de faire état de leurs hautes alliances.
La dignité de sébaste, qui fut toujours l'une des plus re­
cherchées, est bien en rapport avec le degré de parenté qui
unissait Basile,par la branche des Doucas,à la famille régnante.
Il n'en va pas de même à prime abord de la charge remplie
dans l'État par le détenteur d'un si beau titre.
On ne saurait songer, je crois, à en faire un simple proto­
notaire de thème. Car ce ne fut jamais là qu'un fort petit
personnage, admis seulement soit dans la troisième soit dans
la quatrième classe de noblesse, et tenu d'ailleurs par ses
fonctions loin de la capitale où il n'eût donc pu siéger, parmi

(1) PG., t. 140, 253c·


260 V. LAURENT

les notables, au premier rang d'un concile. C'est, en toute


vraisemblance, dans quelque office central de l'État, dans
quelque « ministère » byzantin, que Basile exerçait sa charge.
Peut-être fut-ce aux bureaux des postes impériales comme
πρωτονοτάριος του δρόμου. Une donnée postérieure pourrait
le faire admettre, sans toutefois l'imposer. Voici :
Moins de vingt ans plus tard réapparaît dans l'histoire un
Basile Kamatéros avec la qualité de λογοθέτης του δρόμου.
Ne serait-ce pas le protonotaire dont nous parlons, arrivé au
faîte de sa carrière administrative?
Hypothèse alléchante qu'il est impossible de vérifier com­
me de contredire sérieusement I Rien ne s'oppose toutefois
à ce que ce ne soit là qu'une simple coïncidence et que nous
ayons affaire plutôt à deux homonymes. L'écart des dates
(1166-1199) où l'un et l'autre se rencontrent pour la der­
nière fois renforcerait ce point de vue, d'autant qu'en cette
fin de siècle le prénom de Basile semble avoir été beaucoup
porté chez les Kamatéros (x). Le tableau qui suit en fera foi.
Les recherches faites en vue d'éditer la présente bulle
m'ayant permis de dresser des membres de cette famille by­
zantine une liste qui, bien loin d'être complète, présente beau­
coup moins de lacunes que celles de E. Miller (2) ou de F .
Chalandon (3), je n'hésite pas à l'ajouter à ce petit travail.
Pour en faciliter la consultation j'ai cru devoir adopter l'or­
dre alphabétique des prénoms et affecter à chaque représen­
tant un numéro d'ordre (4).

(1) Basile, logothète de drome, pourrait d'ailleurs ne faire qu'un


avec le protonobélissime et éparque Basile que nous rencontrerons
plus bas.
(2) E. MILLER, Poèmes astronomiques de Théodore Prodrome et
de Jean Camatère dans les Notices et Extraits des manuscrits de la
Bibliothèque Nationale, Paris, 1872, t. XXIII, seconde partie, p. 40-
52 et 111.
(3) F. CHALANDON, Jean II Comnène (1118-1143) et Manuel I
Comnène (1143-1180), p. 20-21, note 9.
(4) Les notices cependant ne prétendent nullement épuiser le
détail de chaque existence. On trouvera, à l'occasion, toute infor­
mation nécessaire dans les études auxquelles nous renvoyons.
SCEAU DU PROTONOTAIRE BASILE KAMATEROS 261

2. — L A FAMILLE DES Καματηροί.


1. ANDRONIC, parent de l'empereur Manuel Comnène par
sa mère qui était une Doucas ( ) . Tour à tour préposé aux pé­
titions (2), éparque de Constantinople (3) et grand drongaire
de la Veille (4), il se piquait d'avoir des lettres. Il est en rap­
ports épistolaires suivis avec l'encyclopédiste du temps Jean
Tzetzès (5) et n'hésite pas à composer, sur la requête de l'em­
pereur, un long ouvrage antilatin qui sous le titre de Ιερά
'Οπλοθήκη, fera longtemps autorité (6). C'est à lui vraisembla­
blement qu'appartient le sceau privé du sébaste Andronic
Kamatéros que Lichačev a fait connaître (7).
2. BASILE hétériarque, que l'empereur Léon le Sage (886-
912) envoie à la poursuite du rebelle Samonas (8).

(1) L'auteur de la Ιερά ^Οπλοθήκη est ainsi désigné par Georges


Skylitzès, un poète de ses amis.
"Ος εστίν 'Ανδρόνικος εκ μητρός Δούκας
δ πανσέβαστος Καματηρος πατρόθεν
μέγας τε δρονγγάριος εκ της ά|ι'ας
Cette information se retrouve dans la suscription même de l'ouvrage
en question.
(2) Une lettre de Georges Tornikès à lui adressée accole à son
nom le déterminatif : επί των δεήσεων. Cf. Νέος Έλληνο μνήμων,
t. XIII, 1916, p. 11.
(3) Il siège en cette qualité au synode général de mai 1157. Tif.
PG, t. 140, 177D, et J. SAKKELION, Πατμιακή βιβλιοθήκη, Athènes,
1890, p. 316. Deux lettres de Jean Tzetzès nous le donnent également
pour tel. Cf. G. HART, Be Tzetzarum nomine vitis scriptis, Lipsiae
1S30, p. 22, 23 (texte et note 43). C'est encore de la même dignité
qu'il est revêtu en 1161 lors d'une ambassade à Antioche. cf. Fr.
DÖLGER, Regesten der Kaiserurkunden des oströmischen Reiches,
II Teil, no 1442.
(4) On le rencontre comme tel pour la première fois en mai 1166
(cf. PG, t. 140, 253c), et pour la dernière en janvier 1170 (cf. Viz.
Vremenn. t. XI, 1904, p. 465).
(5) G. HART, op. cit.9 p. 22,23.
(6) Sur l'auteur et son œuvre littéraire la meilleure notice est
celle du Dictionnaire de Théologie catholique, Paris, Letouzey, t. IIB,
col. 1432, 1433. Voir aussi, K. KRUMBACHER, Geschichte der byzan­
tinischen Literatur2, p. 90 ; A. D. DEMETRACOPOULOS, 'Ορθόδοξος
'Ελλάς, Leipzig 1872, 25, 26 ; M. JUGIE, Theologia dogmatica Chris-
tianorum orientalium, t. 1,1926, p. 410-411.
(7) N. P. LICHAČEV, Istoričeskoe Znatenie italo-greèeskoj iconopisi
izobraženija Bogomateri, Saint-Pétersbourg, 1911, p. 124.
(8) Cf. PG, 1.121,11Ş2,
262 V. LAURENT

3. BASILE, qui signe en avril 1088 un acte impérial. Il pos­


sédait la haute dignité de magistros et exerçait les fonctions
de juge du Velum Q). Il eut au moins un fils, Grégoire, dont
il est question plus bas sous le n° 13.
4. BASILE, protonotaire, le propriétaire de notre bulle.
5. BASILE, protonobélissime et éparque, qui assiste en mai
1166 aux côtés du précédent à un concile général. Il en est donc
bien distinct (2). On le retrouve avec la même qualité de Préfet
au concile de janvier 1170 (3).
6. BASILE, le logothète du drome dont nous avons parlé et
qu'on doit, semble-t-il, pouvoir identifier avec l'un ou l'autre
des deux précédents. Ce fonctionnaire eut une fin de carrière
quelque peu agitée. Compromis dans un complot contre An-
dronic I Comnène (1183-1185), il fut condamné à avoir les
yeux crevés (peine qu'il ne subit que d'une façon mitigée) et
à être banni (4). C'est à lui, dès lors, et non point au patriarche
de même nom (5) que fut adressée la lettre de Nicétas Chô­
mâtes, éditée par Miller (6). Ce document, de grand intérêt,
nous apprend que le destinaire était oncle d'empereur (τφ
θείω τον βασιλέως) ; or nous savons que la sœur de Basile,
Euphrosyne, avait épousé Alexis III (1195-1203) et l'historien
qui nous rapporte le fait lui donne à cette occasion le titre de
του βασιλέως γυναικάδελφος (7). Beau-frère d'Alexis III, il
devenait par alliance l'oncle de Théodore I Lascaris, lors du
mariage de ce prince avec Anna, fille du précédent. Entre

(1) MIKLOSICH E T MULLER, Acta et diplomata medii Aevi,


t. VI, p. 50.
(2) Cf. PG, t. 140, 2 5 3 D et t. 110, 1112B.
(3) Viz. Vremenn., t. X I , 1904, p.479. En avril de la même année,
il est chargé d'installer les Génois dans le quartier de Kop arion
qu'il dut d'abord délimiter. Cf. Fr. DÖLGER, op. cit.,n° 1495.
(4) NICÉTAS CHONIATES, Alexius Manuelis filius ; PG, t. 139,
620CD.
(5) On a voulu identifier Basile logothète et Basile patriarche, cf.
E. MILLER, op. cit., p. 111. Sp. Lampros (cf. Μιχαήλ 9 Ακομινάτου
Χωνιάζου τα σωζόμενα, Athènes, 1880, t. II, 520, 521) donne d'ex­
cellentes raisons de les distinguer.
(6) E. MILLER, loc. cit., p. 112.
(7) S P . LAMBROS, op. cit., t. I, p. 312 (titre) et t. II, p. 62. A rap­
procher de PG·, t, 139 ? 8 6 1 A . Sur Euphrosyne, cf. £)u GANGE,
op. ciL, 168α,
SCEAU DU PROTONOTAIRE BASILE KAMATÉROS 263

deux, Isaac l'Ange l'avait rappelé d'exil et lui avait restitué


sa charge de logothète Ç). Puis nous le trouvons au début de
l'empire de Nicée dans l'entourage du premier Lascaris (2).
7. BASILE, qui d'abord diacre et chartophylax de la grande
Église, fut patriarche de Constantinople de 1183 à 1186 (3).
8. BASILE, en août 1304, simple έποικος d'une terre ap­
partenant au monastère athonite de Chilandar (4).
Nota. — Un autre Basile nous est connu par la sigillo-
graphie.Le sceau de ce personnage nous apprend (ce dont au­
cun document littéraire ne témoigne) que les Kamatéros
s'allièrent non seulement aux Doucas, mais encore aux Canta-
cuzènes (5). Le petit monument daterait des xi e -xu e siècles ;
il fut sans doute la propriété d'un des Basile nommés plus haut,
particulièrement des n os 3 ou 5.
9. DEMETRIOS, qui en 1105 afferma les impôts de Thrace et
de Macédoine en s'engageant à doubler la part du Trésor pu­
blic. Mais il faillit à sa parole et le fisc, par représailles, saisit
et mit à l'encan sa maison sise près de l'Hippodrome (6).

(1) Voir à ce sujet, S P . LAMBROS, op. cit., p. 521. C'est au cours de


cette dernière période de sa vie que Basile séjourna à Athènes et
se trouva en rapports avec Michel Acominatos.
(2) Cf. SP. LAMBROS, op. cit., I, 312 et II, 522. On trouvera une
notice très complète sur Factivité du personnage dans A. HEISEN­
BERG, Zu den armenisch- byzantinichen Beziehungen am Anfang des
13 Jahrhunderts (Sitz, der bayer. Ak. d. Wiss.-Philos. - und hist. KL
Jahrgang 1929, Heft 6) p. 14-17.
(3) M. GÉDÉON, Πατριαρχικοί πίνακες, p . 371-373 ; E. MILLER,
loc. cit. p. 42, 43 ; S P . LAMBROS, op. cit., t. II, 620, 621.
(4) L. PETIT et B. KORABLEV, Actes de U Athos, t. V, Actes
de Chi­
landar, p. 43 83 .
(5) і і la légende métrique de cette intéressante pièce :
ΣφραγΙς σεβαστού Καματηροϋ πατρόθεν
Καντακουζηνού μητρόθεν Βασιλείου,
Cf. Journal international d'archéologie numismatique, t. X,
1907, p. 109.
(6) ZACHARIAE A LINGĘNTHAL, JUS graeco-romanum, t. III, 393.
Le millésime 1105 correspond à la X I I I e indiction, alors que le
texte édité indique la troisième. Mais il est bien probable comme,
Tinsinue Chalandon (op. cit., p. 306), qu'il y a eu erreur de trans­
cription, £,a date adoptée tient compte des justes observations de
264 V. LAURENT

10. ÉPIPHANE, qui, au début du xi e siècle, est signalé^dans


la vie de Mélèce le jeune (f 1105) comme Ελλάδος καΐ Πελο­
ποννήσου πάσης ανθύπατος (*).
11. ÉPIPHANE, proèdre et éparque, connu par son sceau,
xi e -xn e siècle (*). Ce personnage pourrait à la rigueur ne faire
qu'un seul avec le précédent à qui en ce cas la plus belle fortu­
ne aurait souri. Tel est naturellement l'avis de N. Bées.
12. 13. GRÉGOIRE. Ce prénom, uni au patronyme -
ματηρός, revient dans trois groupes de sources avec des attri­
butions différentes. Nous avons :
a) un propréteur du Péloponèse et de l'Hellade, qui n'est
connu que par la sigillographie (3)· Π aurait vécu fin xi e ou
début du x n e siècle.

Fr. DÖLGER, Regesten der Kaiserurkunden des Oströmischen Rei-


ches, 2. Teil : Regesten von 1025-1204, p. 52, n. 1245.
(1) Ed. VASILIEVSKIJ dans Pravoslavnyj Palestinskif Sbornik,
t. XVII, 1886, p . 53.
(2) Édité par KONSTANTOPOULOS dans le Journal international
d'archéologie numismatique, t . VI, 1903, p. 334, cf. aussi t. X, 1907,
p. 103. Légende métrique :
"Επαρχος έκ σου καί πρόεδρος, ΠαρΘ4νε>
Έπιφάνειος Καματηρός, δν σκεπούς.
Ν. Bées (cf. Zur Sigillographie der byzantinischen Themen Pelopon-
nes und Hellas dans Viz. Vremenn. t. X X I , 1914, p . 219-221) a
réétudié ce monument qu'il attribue au fonctionnaire de l'Hellade
dont il a été question. Mais il ne donne, pour ce faire, aucune raison
décisive, car une simple rencontre de noms ne constitue pas, fût-ce
à la même époque, ainsi que nous l'avons vu pour les Basile, une
preuve sûre d'identité. Il y a, par contre, lieu d'observer qu'au cas
où nous ferions vivre notre Épiphane au début du x n e siècle (avant
1105) la dignité de proèdre serait un bien mince titre pour un
éparque de Constantinople. Les personnages de ce rang possèdent,
depuis que Manuel I e r Comnène a bouleversé par de nouvelles créa­
tions la hiérarchie nobiliaire, la qualité de sébaste. Le propriétaire
de ce sceau semble donc avoir vécu de préférence à une époque où
le titre de πρόεδρος gardait quelque chose de son ancien éclat,
c'est-à-dire vers 1060-1070. Cf. . DIEHL, loc. cit., p . 114, 115.
Quant à faire don au même Épiphane d'un autre sceau sur lequel
se lisent,jointes à ce seul prénom, des dignités et des fonctions fort
diverses (N. BEES, ibid., p. 220) je ne l'oserais ; car c'est là jeu aussi
facile que téméraire.
(3) Sur les plombs џ nom de Grégoire Kainatéros, cf. N. BÉ£S ?
SCEAU DU PROTONOTAIRE BASILE KAMATÉROS 265

b) le fils de Basile, signalé en 1088 et qui fut λογαριαατης


τον σεκρέτον τον γενικον (χ).
c) un secrétaire d'Alexis Comnène qui, malgré son origine
obscure, fit d'abord fortune dans l'administration, épousa
une parente de l'empereur et mourut en 1126 ou 1132 dans
l'importante fonction de λογοθέτης των σεκρετων (2). Ce fonc­
tionnaire fut en relations épistolaires suivies avec l'archevê­
que de Bulgarie Théophylacte (8). Théodore Prodrome y alla
d'une monodie sur sa mort (4) ; un poétastre, Nicolas Kallik-
lès, commit une épigramme à la même occasion (5).
Faut-il voir, sous ces divers emplois, un, deux ou trois per­
sonnages différents?
Nikos Bées affirme péremptoirement ne trouver,sous toutes
ces dénominations, qu'un seul et même Grégoire (e). Malheu­
reusement l'assertion est donnée sans la preuve qui eût relié
entre elles ces données disparates et nous eût montré le même
officier investi successivement des titres et charges énumérés
plus haut. Car le fait de la contemporanéité n'est pas décisif,
ainsi que nous l'avons vu à propos des Basile.
Pour nous le favori d'Alexis Comnène paraît bien devoir se
classer à part. Il semble, en effet, bien différent de son ho­
monyme qui en 1088 exerçait déjà les fonctions de comptable
près le logothète du Trésor public, tandis que lui fait, dès le
début, figure de secrétaire au' service d'Alexis I e r Comnène
(1081-1118), qui d'ailleurs ne le laisse pas languir dans ces
fonctions mais lui confie d'importantes missions dans les

Zur Sigillographie des byzanthinischen Themen Peloponnes und Hellas,


dans Viz. Vremenu., t. XXI, 1914, p. 217-219.
(1) MIKLOSISCH et MULLER, op. cit.91. VI, p. 50.
(2) Sur le personnage voir les notices de E. MILLER, loc. cit.,
p. 41 ; F. CHALANDON, Jean II et Manuel I Comnène, p. 20, 21. Sur
la charge cf. F R . DÖLGER, Beiträge zur Geschichte der byzantinischen
Finanzverwaltung, p. 18, n. 1.
(3) Cf. N. BEES, loc. cit., p. 218.
(4) . KRUMBACHER, Geschichte der byzantinischen Literatur2,
p. 759. La pièce est éditée par MAIURI dans les Rendiconti délia # .
Accademia dei Lincei. Cl. di scienze mor., stor. e filol. Serie V, vol.
17, p. 528-536.
(5) Cf. . KRUMBACHER, op. cit., p. 745,
(6) N. BÉES, loc. cit., p. 219,
266 V. LAURENT

provinces. On admettra dès lors difficilement que ce favori


ait d'abord été rattaché à un emploi malgré tout subalterne (x)
dans un ministère byzantin. On ne peut, d'autre part, repro­
cher au fils de Basile l'obscurité de sa naissance (2), puisque
le père, d'ailleurs assez gros personnage (κριτής τον βήλον),
figurait, comme magistros, en tête de la hiérarchie nobiliaire.
Il y a donc lieu de dédoubler le fonctionnaire que Bées nous
présente comme unique.
On ne saurait dire, par contre, auquel des deux se rattache
le propréteur du Péloponnèse. A la rigueur, il peut tout aussi
bien être confondu avec l'un ou l'autre si même il ne constitue
pas un troisième fonctionnaire distinct. Tout élément d'ap­
préciation nous fait défaut. S'il ne fallait pas multiplier les
homonymes à une même époque, au sein de la même famille,
nous admettrions plus volontiers que le propréteur et le loga-
riaste n'aient été qu'un seul Grégoire à deux étapes distinctes
de sa carrière administrative. Simple hypothèse toutefois que
nous abandonnons au contrôle des faits !
14-18. JEAN. — A nouveau, comme plus haut, pour les
Basile, les mentions de Jean Kamatéros se multiplient. En
combinant les sources^on trouve cinq personnages sûrement
distincts.
a) Jean (3), patriarche de Constantinople (1199-1206).
b) Jean, qui gouverna, au moins après 1183, l'Église de Bul­
garie (4). Mais il avait auparavant rempli d'importantes fonc-

(1) Sur cette fonction du λογαριαστής τον σεκρέτον τον γενικού.


Cf. F R . DÖLGER, Beitrage zur Geschichte der byzantinischen Finanz-
Verwaltung, p. 19, note 8.
(2) De Fautre Grégoire, il est dit au contraire que c'était là
personnage, τα γένος ούκ ευπρεπής ούδ' επίπαν εύπάρνφος. Cf.
PG, t. 139, 329 . Sur l'importance du titre de μάγιατρος à la fin du
x i e siècle, cf. le Glossarium de Du CANGE, S. V . , col. 843. Voir aussi
DIEHL, op. cit., p. 113-115.
(3) Sur ce prélat voir M. GÉDÉON, Πατριαρχικοί πίνακες, p .
377-379 ; DEMETRACOPOULOS, 'Ορθόδοξος 'Ελλάς, Leipzig, 1872,
p. 35, 36 ;surtout le Dictionnaire de théologie catholique, t.IÏB, 1433
s. v. (littéraure) KRUMBACHER, op. cit., p. 92-93.
(4) Sur son pontificat cf. L E QUIEN, Oriens Christianus, t. II,
p. 295 ; I. SNJEGAROV, Istorija na Ochridskata archiepiskopijaf
Sofia, t. I , 1924, p. 206, 207,
SCEAU DU PROTONOTAIRE BASILE KAMATÉROS 267

tions politiques. En effet, dès mai 1166, il apparaît comme


επί τον κανικλείου ( ), poste qu'il garda jusqu'à son éléva­
tion à l'épiscopat (2). On a, de plus, quelques témoins de son
activité littéraire ; un longs discours d'apparat par lequel
en qualité de rhéteur, il interpelle l'empereur (3) et deux poè­
mes astronomiques (4). Un manuscrit de Lavra (A 44) garde
sur l'un de ces feuillets cet ex-libris : Καματηρός 'Ιωάννης
καί δούλος τον Θεον (5). Serait-ce la signature autographe de
notre savant prélat?
c) Jean Doucas, le fils d'Andronic. Homme de guerre
plus que de lettres (6), il occupa longtemps, la scène politique.
Il fut successivement préposé aux pétitions (7), grand hé-
tériarque (8) et logothète du drome (9). C'était au physique
comme au moral un véritable phénomène ; appétit, stature,
jalousie, faconde, tout, en cet homme était démesuré (10). Il
débuta dans les camps en 1149 lors d'une campagne contre
les Normands ; l'année suivante, après avoir combattu les
Serbes, il joue le rôle d'ambassadeur à la cour de Frédéric
Barberousse, mais bientôt retourne à ses armes, puis fait

(1) Cf. PG, t. 140, 253c.


(2) F R . DÖLGER, Der Kodikellos des Christodulos in Palermo,
p. 48.
(3) Édité par W. REGEL, Fontes rerum byzantiiíarum, t. I, fase. 2 ,
1917, p. 244-254.
(4) L'un composé de dodécasyllabes, éd. E . MILLER, loc. cit.,
p. 53-111 ; l'autre fait de vers politiques, éd. L. W E I G L , Teubner,
1908, cf. Buz. Zeitschr., t. X I X , 1910, p. 182, 183. m
(5) Cf. Γρηγόριος ό Παλαμάς t. I, p. 1917, p. 379.
(6) Nicétas Choniatès le peint en deux lignes : eO Δούκας 'Ιωάν­
νης, άνηρ έρμαΐκός όμοϋ καί αρεικός, οία παιδευμάτων ελευθε­
ρίων ουκ ακρφ λιχανφ γεγενμένος καί γένους εϋ έχων καί μεθόδων
ϊδρις στρατηγικών. Cf. De Manuele Comneno, II, 7 ; PG, t. 139,
432 .
(7) D'après l'en-tête d'une lettre d'Eustathe de Thessalonique
Cf. W . R E G E L , op. cit., t. I, fas. 1, p. VIII.
(8) Viz. Vremenu., t. X I , 1904, p . 479, le 30 janvier 1170.
(9) Il avait déjà cette charge en 1159 (cf. Ni CETAS CHRONI ATES,
De Manuele Comneno, III, 2 ; ed. PG, t. 139, 444c) et la détenait
encore en 1188 (MIKLOSISCH E T MULLER, op. cit., t. III, p. 2).
(10) On peut lire le portrait de ce personnage soit dans ALAN-
poN (op. cit., p. 223, 224), soit dans MILLER (loe. cit.¡ p. 43-45),
268 V. LAURENT

de la haute politique jusqu'à la fin du siècle ( ) . Une lettre


de Georges Tornikès (2) à lui adressée laisserait entendre qu'il
aurait ambitionné de devenir, comme nombre de ses parents,
au cours de sa remuante carrière, homme d'Église, en se faisant
nommer à la métropole d'Ephèse, Il y fut certainement élu
puisqu'il est dit υποψήφιος "Εφέσου. Mais il dut se raviser à
temps et fit fort bien (3).
d) Jean, lecteur qui en 1188, 1195, et 1199 est signalé com­
me ενεργών τό πρώτομανδατορικον par délégation de Constantin
Tornikès, logothète du drome (4). '
e) en 1045, Jean protosphathaire, juge, à l'hippodrome et
notaire impérial του ειδικού λογοθέτου (5).
19. LÉON. — Dans le protocole de l'acte synodal du 6 mars
1166 tel qu'il est imprimé on l i t : τον πανσεβάστον σεβα­
στού κνρον Λέοντος του Καμύτερος (sic). Le traducteur (6) et
les historiens (7) en ont tiré Léon Kamatéros. Mgr Petit, qui
collationna jadis notre exemplaire de Migne sur deux manus­
crits athonites, a corrigé en marge Καμύτζη. Il faudrait donc
se résigner à rayer Léon de cette liste si son existence ne
semblait garantie par un sceau que Pančenko a fait connaître (8)
Toutefois il y a encore là place pour le doute, car le vers où
est coulée la légende (Σκέποις Α[έον]τα [τω] Καμα[τ](ηρω) est

(1) La meilleure notice qu'on lui ait consacrée est celle de W. RE­
GEL, op. cit., p. viii-x.
(2) Νέος Έλληνο μνήμων, t. XIII, 1916, p. 8.
(3) Il n'existe .pas à notre connaissance de bulle au nom de Jean
Kamatéros Doucas. Mais comme le personnage signe ailleurs Jean
Doucas, il est possible, sinon probable, que la légende sigillographi-
que suivante lui appartient :
9
Επιαφραγίζοις ή ξυνωρίς μαρτύρων
Δονκα σεβαστού τάς γραφάς 'Ιωάννου
Cf. Journal international d'archéologie numismatique, t. X, 1907,
p. 103.
(4) MIKLOSICH et MILLER, op. cit., t. VI, p. 123, 129,142.
(5) Ibid., t. V, p. 2.
(6) MAI, Scriptorum vett. nov. Collectio, t.IV, p. 56 = PG, 1.140,
253B.
(7) F. CHALANDON, op. cit., p. 649, n° 4.
(8) B. A. PANCENKO, op. cit., p. 24, n° 53,
SCEAU DU PROTONOTAIRE BASÎLE KAMATÉROS 269

manifestement mutilé. Le patronyme, en particulier, ne me


semble pas certain.il y a lieu de voir sur l'original si la lecture
Καμαζψός ne rendrait pas davantage raison des vestiges
subsistants de lettres ; nous trouvons, en tout cas, à la
date présumée où fut frappé le sceau en question, un Léon
Kamazinos (*) et ce patronyme revient également dans une
lettre de Nicétas Akominatos (2).
^•MANUEL. — On ne connaît aucun Kamatéros ayant porté
ce prénom, et c'est par pure distraction que Lampros a
fait imprimer Μανονήλ Καματηρον là où le texte appelle Ma-
νονήλ Κομνηνού (3).
20. MICHEL. — Treu qui a décrit une lettre de Michel
Italikos à ce personnage (4) déclarait ne trouver nulle part
de Kamatéros ayant porté ce prénom. Chalandon, en en pre­
nant acte (6), n'ajoute lui non plus aucune précision. En vé­
rité le personnage nous est connu tant par la sigillographie
que par la diplomatique.
Il serait téméraire, il est vrai, de l'identifier avec ce Michel
πρωτοπρόεδρος et έξισωτής d'Occident que nous ont fait con­
naître sucessivement Mordtmann (6), Schlumberger (7) et
Ebersolt (8). Car la lecture de la légende du sceau décrit
par eux est des plus douteuses, bien que les deux derniers
éditeurs n'en fassent aucune mention (9). Il ne reste, en effet,
dans le champ dégradé à sa partie inférieure que deux lettres
bien distinctes dont on peut tirer autre chose que Καματηρος.

(1) MIKLOSICH et MULLER, op. cit., t. IV, p. 294.


(2) SP. LAMBROS, Μιχαήλ *Ακομινάτου του Χωνιάτου τα σωζόμενα
1880, t. II, ρ. 100.
(3) Νέος Έλλψομνήμων, t. XIII, 1916 p. Il au bas.
(4) Byz. Zeitschr., t. IV, 1895, p. 10, 11
(5) F. CHALANDON, op. cit., p. 20-21, n. 9. La table des matières,
groupe toutefois sous ce nom plusieurs faits qui eussent dû trouver
place ici»
(6) Cf. *Ελληνικός φιλολογικός σύλλογος, supplément au t. XIII,
p-. 89*
(7) G. SCHLUMBERGER, Sigillographie de l'empire byzantin, p. 516.
(8) J. EBERSOLT, dans la Revue numismatique, 1914, p. 241.
(9) Il s'agit en effet, d'un seul et même exemplaire. Or Mordtmann,
qui en a été le premier propriétaire, ne donne sa lecture que sous les
réserves les plus expresses.
270 V. LAURENT

Le vrai sceau du personnage semble, par contre, avoir été


retrouvé par Konstantopoulos. En voici la légende :
Πράξεις σφραγίζω Μιχαήλ τάς εγγράφους
τοϋ Καματηρον πρωτονοβελλισίμον 0).
E t précisément dans le protocolle du concile de mai 1166 est
signalée la présence τον πρωτονωβελισίμου, επι
2
των δεήσεων και φνλακος ( ?) Μιχαήλ τον Καματηρον( ). Neuf
ans plus tôt le même fonctionnaire, déjà en mai 1157, pré­
posé aux pétitions, avait rang de protocurateur (3).
Le contenu du billet adressé par Italikos à son élève n'est
pas un obstacle à l'identité de ces divers Michel. Le profes­
seur se plaint bien que Michel ait déserté le culte des lettres
pour le service des armes. Mais combien de Byzantins ont
commencé dans les camps leur carrière aventureuse pour
aboutir sinon au trône, du moins à la tête des premiers postes
de l'administrations impériale !
21. PÉTRONAS. — Une simple mention est faite de lui sous
le règne de Théophile (829-842) son beau-frère, qui l'envoie
en 833 fonder le castron τον Σαρκελ au pays des Khazares et
à la demande de ces gens (4).
22. SYMEON. — Un sceau, seul monument qui nous ait
transmis ce nom, lui accole la qualité de spatharocubiculaire (δ)
Le personnage, d'après l'expertise de Konstantopoulos, aurait
vécu au xi e siècle.
23. THÉODORE. — Il est connu par les lettres que lui adressa
Jean Tzetzès (6) mais surtout par l'épitaphe métrique que

(1) Journal international d'archéologie numismatique, t. X, 1907,


p. 106.
(2) PG, t. 140, 253D.
(3) J. SAKKELION, Πατμιακή βιβλιοθήκη, Athènes, 1890, p. 316
(où Michel est honoré du titre de πρωτοκουροπαλάτης au lieu de
πρωτοκονράτωρ.) et PG, t. 140, 1 8 0 A .
(4) CONSTANTIN PORPHYROGÉNÈTE, De administrando imperio,
. 42 ; ed. PG, t. 113, 328 : Κάστρον..., Οπερ εκτίσ&η παρά σπαθα-
ροκανδιδάτον Πέτρωνα τον επονομαζομένου Καματηρον.
(5) Κ. M. KONSTANTOPOULOS, Βυζαντιακά μολυβδόβουλλα
Collection Stamoulès) Athènes 1930, p . 17, η . 97.
(6) Lettres 86 et 87. Cf. G. HART. op. cit., p. 22.
SCEAU DÛ PROTONOTAÍRE BASILE KAMATÉROS 271

ce même auteur composa sur sa mort (2). Nous apprenons


qu'il mourut jeune d'une attaque de dysenterie ; il pourrait
bien être le fils d'Andronic, le grand drongaire. Il était en
tout cas de la branche des Kamaté ros apparentée aux Doucas
ainsi que le lui fait dire le poète :
εγώ προελθών Δουκικής κλών οσφνος
και <τής> Καματηρών ευγενούς ρίζονχίας (2).
Finissons ce tableau par une élimination. Chalandon af­
firme que le grand drongaire Alexis Kamatéros assista au
concile de 1166 (8). Rien de tel dans les actes et il est bien
sûr qu'Alexis est transcrit là par distraction pour Andronic.

APPENDICE

SCEAU DU CONSUL BARDANÈS.

Le sceau est brisé quelque peu à la partie supérieure : de


même au bas, à l'orifice du canal, un objet pointu a pratiqué
une forte entaille. Toutefois malgré les déficiences, l'état
de la pièce reste satisfaisant. En voici les dimensions :
Diamètre : 22 millimètres. *
Li

Epaisseur : les bords du plomb devaient être primitivement


amincis sur tout le pourtour ; ils ne le sont plus que du côté
droit ; au côté gauche, le flanc rogné a trois millimètres d'é­
paisseur.
Au droit, encadré d'une ligne de grènetis à peu près disparu,
le monogramme cruciforme : Θεοτόκε βοήθει
Au revers y légende sur quatre lignes dont trois seulement
sont aujourd'hui lisibles :

(1) Cette pièce a été publiée par notre regretté confrère, le P,


Pétridès dans la Byz. Zeitschr., t. XIX, 1910, p. 8-10.
(2) Ibid., p. 9, lignes 51 et 52. C'est nous qui isolons l'article της.
L'éditeur n'a pas vu que c'est là un élément sûrement parasite dont
la présence n'est nullement requise, vu la facture du premier vers
et qui, en tout cas, porte à treize le nombre des pieds de ce dodéca­
syllabe 1
(3) F. CHALANDON, op. cit., p. 225 et 682.
272 V. LAURENT

[Βαρ]
ΔΑΝΗ δάνψ
Ѵ ύηά-
ΤΩ τω
Mère de Dieu, secours