Vous êtes sur la page 1sur 26

34

Chöông 2

CAÙC KYÕ THUAÄT CHEÁ TAÏO RÔLE BAÛO VEÄ

2.1 BAÛO VEÄ ÑÖÔÏC THÖÏC HIEÄN BAÈNG CAÙC RÔLE ÑIEÄN CÔ
Rôle ñieän cô ñöôïc söû duïng ñeå thöïc hieän caùc phaàn chöùc naêng cuûa baûo veä. Rôle ñieän cô laøm
vieäc treân cô sôû löïc cô döôùi taùc duïng cuûa doøng ñieän chaïy trong rôle, rôle ñieän cô bieán ñoåi tín hieäu
ñieän ñaàu vaøo thaønh tín hieäu traïng thaùi laø söï ñoùng, môû cuûa tieáp ñieåm. Trong rôle ñieän cô, naêng
löôïng ñieän töø ñöôïc chuyeån ñoåi thaønh naêng löôïng cô, laøm chuyeån ñoåi phaàn ñoäng cuûa rôle.
Neáu goïi ϕ laø goùc quay cuûa phaàn ñoäng do taùc duïng cuûa löïc ñieän töø thì phöông trình moâmen
quay ñieän töø coù daïng
dWñt
M ñt = (2.1)

vôùi Wñt laø naêng löôïng ñieän töø ôû thôøi ñieåm t. Wñt coù theå ñöôïc tính theo phöông trình
n n −1 n
Wñt = 0,5 ∑ LR iR2 + ∑ ∑ M RiR iR (2.2)
R =1 p =1 R = p + 1

trong ñoù: iR, iR - doøng ñieän vaøo rôle; LR, MR - heä soá töï caûm vaø hoã caûm cuûa caùc doøng ñieän.
Coù theå cheá taïo rôle ñieän cô vôùi moät ñaïi löôïng, hai hay nhieàu ñaïi löôïng ñaàu vaøo. Rôle vôùi
moät tín hieäu vaøo, laøm vieäc baèng caùch so saùnh moâmen quay Mñt vôùi moâmen caûn Mc. Thöôøng laø loø
xo vaø moâmen ma saùt Mms.
Ñeå rôle khôûi ñoäng vaø trôû veà, treân phaàn M
Mc - Mms M∆
chuyeån ñoäng cuûa rôle luoân luoân thoûa maõn ñieàu Mñt
kieän
M ñtkñ ≥ M c + M ms vaø M ñttv ≤ M c − M ms
Mms

Treân hình 2.1, ta quan saùt caùc moâmen rôle Mms


Mc - Mms
ñieän cô theo goùc di chuyeån α cuûa phaàn ñoäng. Mc
Moâmen ma saùt laø haèng soá khoâng phuï thuoäc vaøo
goùc quay: αo α1 α
Mc = Mco + k(α – αo)
Hình 2.1 Quan heä caùc moâmen
Moâmen caûn laø ñöôøng thaúng vaø taêng theo
theo goùc di chuyeån
α. Moâmen ñieän töø taêng nhanh hôn moâmen caûn,
taïi vò trí α = α1 coù löôïng moâmen thöøa laø M∆, löôïng moâmen thöøa naøy cuõng xaùc ñònh löïc giöõ chaët tieáp
ñieåm cuûa rôle, nhöng löôïng naøy laøm aûnh höôûng söï trôû veà cuûa rôle vì muoán rôle trôû veà traïng thaùi cuõ
thì M ñt ≤ M c − M ms
35

Ñaùnh giaù söï trôû veà cuûa rôle baèng heä soá trôû veà ktv, xaùc ñònh baèng ñaïi löôïng trôû veà treân ñaïi
löôïng khôûi ñoäng. Ví duï, ñoái vôùi rôle cöïc ñaïi
M ñvtv M c − M ms
ktv = =
M ñtkñ M c + M ms + M ∆

Ñoái vôùi rôle ñieän cô heä soá naøy thöôøng nhoû.


Duøng rôle ñieän cô trong phaàn ño löôøng, ngöôøi ta tìm nhieàu caùch ñeå naâng heä soá ktv leân gaàn
baèng 1 baèng caùch giaûm Mc vaø M∆.
Sau ñaây giôùi thieäu vaøi loaïi caáu truùc rôle ñieän cô thöôøng gaëp.

IR

a) b) c) d) e)

g) h) i)
f)
Hình 2.2 Caùc caáu truùc rôle ñieän cô thoâng duïng
a) Loaïi ñieän töø coù phaàn ñoäng di chuyeån thaúng; b) Loaïi ñieän töø coù phaàn ñoäng ñoùng, môû
c) Loaïi ñieän töø coù caàn caân baèng; d) Loaïi ñieän töø coù phaân cöïc baèng nam chaâm
e) Loaïi coù cuoän daây quay; f, g) Loaïi caûm öùng coù phaàn quay laø hình troáng
h, i) Loaïi caûm öùng coù phaàn quay laø ñóa

2.1.1 Söû duïng nguyeân taéc ñieän töø ñeå cheá taïo rôle
Rôle ñieän töø laøm vieäc treân nguyeân taéc taùc ñoäng cuûa löïc ñieän töø sinh ra töø cuoän daây phaàn tónh
leân phaàn ñoäng laø saét töø. Moâmen quay ñöôïc xaùc ñònh töø (2.2) vôùi soá haïng thöù hai baèng khoâng.
Ví duï: Cho doøng ñieän iR vaøo cuoän daây cuûa rôle ñieän töø, naêng löôïng töø tröôøng nhaän ñöôïc laø
Wñt = 0,5iR2 .L
Doøng ñieän iR töø bieán doøng laø nguoàn doøng khoâng phuï thuoäc vaøo thoâng soá cuûa maïch töø vaø vò
trí phaàn ñoäng, neân moâmen quay chæ phuï thuoäc vaøo heä soá L, nghóa laø
dL
M ñt = 0,5iR2 (2.3)

Töø (2.3), trò soá moâmen quay khoâng phuï thuoäc vaøo daáu cuûa iR. Do ñoù, heä thoáng ñieän töø coù theå
laøm vieäc vôùi doøng ñieän xoay chieàu vaø moät chieàu.
Neáu iR laø hình sin thì (iR = IR.sin.ω.t)
dL dL dL
M ñt = 0,5 sin 2 ωt. = k1 .I R2 . − k1 .I R2 . cos .2ωt. (2.4)
dα dα dα
36

Soá haïng thöù nhaát cuûa Mdt khoâng phuï thuoäc vaøo thôøi gian, coøn soá haïng thöù hai coù taàn soá gaáp
ñoâi. Ñeå giaûm phaàn ñoäng rung ñoái vôùi thaønh phaàn thöù hai, ngöôøi ta duøng voøng NM boïc laáy moät
phaàn cöïc cuûa rôle. Hình 2.3 bieåu dieãn Mñt theo thôøi gian.

L = kRN2

Mñt
k1In dL
2

iR

2 dL
K1IR cos2ωt

Hình 2.3 Moâmen ñieän töø trong rôle ñieän töø

Do quaùn tính cuûa heä thoáng chuyeån ñoäng, gaàn ñuùng coù theå phaân tích moâmen quay baèng
dL
moâmen trung bình M tb = k1 I R2

Trò soá L tyû leä vôùi soá voøng daây quaán N trong rôle: L = kR.N2
vôùi kR laø heä soá caáu truùc cuûa rôle.
dkR
Töø ñoù M tb = 0,5 I R2 .N 2 = k.N 2 .I R2

trong ñoù kR laø haèng soá tyû leä tuøy vaøo caáu truùc cuûa rôle.
Quan saùt söï laøm vieäc cuûa rôle ñieän töø baèng sô ñoà caáu truùc. Khi quan saùt moät sô ñoà baûo veä,
cuõng nhö trong tröôøng hôïp nghieân cöùu heä thoáng ñieàu khieån, ngöôøi ta söû duïng roäng raõi sô ñoà caáu
truùc. Treân sô ñoà naøy, nhöõng khaâu cô baûn cuûa baûo veä ñöôïc trình baøy vaø nhöõng quan heä giöõa chuùng
vôùi nhau. Ñoái vôùi moãi khaâu cuûa sô ñoà caáu truùc ñöôïc moâ taû baèng phöông trình lieân heä giöõa ñaàu ra
vaø vaøo. Treân quan ñieåm naøy, rôle ñieän töø cuõng coù theå ñöôïc moâ taû baèng sô ñoà caáu truùc.

iR 1 2 3 5

iR φ 2 1 xo
k kφ 2 2
T1 p + T2p + 1

Mc

Hình 2.4 Rôle ñieän töø vaø sô ñoà caáu truùc cuûa noù
1
Ta bieát moâmen quay laø Mñt = k.I R2 (1 − 2 cos ωt ) = M o + M ≈
2
Phöông trình chuyeån ñoäng cuûa phaàn ñoäng ñöôïc bieåu dieãn
d2 x dx
m +n + qx = Mthöøa = Mñt – MΣc (2.5)
dt dt
trong ñoù: Mthöøa - moâmen thöøa; Mñt - moâmen ñieän töø; MΣc - toång moâmen caûn
m, n, q - haèng soá; x - bieán soá bieåu dieãn söï di chuyeån cuûa phaàn ñoäng rôle.
37

Töø (2.5) (mp2 + np + q)x(t) = Mth vôùi p = d/dt


x( n ) 1
Haøm soá truyeàn laø W ( p) = =
M th( p ) mp + np + q
2

1 m n
Neáu ñaët = k; = T12 ; = T2 thì haøm soá truyeàn coù daïng
q q q
k
W ( p) =
T12 + T2 p + 1
Ñaây laø haøm soá truyeàn cuûa moät phaàn töû quaùn tính baäc hai vaø töông öùng vôùi boä loïc taàn soá thaáp.
Sô ñoà caáu truùc cuûa rôle doøng ñieän ñieän töø cho ôû hình 2.4. Phaàn töû 1 vaø 2 bieåu dieãn bieán ñoåi
doøng thaønh töø thoâng vaø moâmen quay. Nhöõng phaàn töû naøy khoâng quaùn tính vaø coù tính chaát laø boä loïc
taàn soá. Thöïc teá M khoâng aûnh höôûng neân tín hieäu ra xo chæ phuï thuoäc vaøo Mo.

2.1.2 Söû duïng nguyeân taéc cuûa caûm öùng ñeå cheá taïo rôle
Rôle caûm öùng laøm vieäc treân cô sôû taùc ñoäng cuûa töø tröôøng xoay chieàu sinh ra do cuoän daây
quaán treân phaàn tónh vôùi doøng ñieän caûm öùng bôûi töø tröôøng trong phaàn ñoäng khoâng saét töø (ñóa quay
hay vaønh hình troáng).
Moâmen quay ñöôïc xaùc ñònh baèng soá haïng töù hai cuûa (2.2). Do khoâng coù caûm öùng L khi phaàn
ñoäng di chuyeån, ñeå sinh ra moâmen quay heä thoáng caûm öùng phaûi coù ít nhaát hai töø thoâng leäch pha
trong khoâng gian vaø thôøi gian, do ñoù rôle chæ laøm vieäc vôùi doøng ñieän xoay chieàu.
Trong heä thoáng chæ coù moät doøng ñieän ñöa vaøo, ñeå taïo ra hai töø thoâng leäch pha nhau ngöôøi ta
duøng voøng ngaén maïch ñöôïc gaén vaøo ôû moät phaàn cuûa cöïc töø (H.2.2h, i).
Trong heä thoáng rôle caûm öùng boán cöïc töø, hai cuoän daây nhö hình 2.2f coù doøng i1 vaø i2 vaøo thì
naêng löôïng töø tröôøng vaø moâmen quay ñöôïc xaùc ñònh theo (2.1) vaø (2.2) laø
di2 di  di  dM12  di  dM 21
Wdt = M12i1 + M 21i2 1 = i1  2  + i2  1 
dt dt  dt  dα  dt  dα
 di di 
hay M dt = k i2 1 − i1 2 
 dt dt 
Neáu heä thoáng töø cuûa rôle khoâng baõo hoøa (töø thoâng φ tyû leä vôùi doøng ñieän) vaø doøng ñieän i1 vaø
i2 laø hình sin cuøng taàn soá vaø leäch nhau moät goùc γ thì
di1 dφ1 di2 dφ2
≈ = I1m cos ωt; ≈ = I2m cos(ωt − γ)
dt dt dt dt
Töø ñoù Mñt = k.I1m.I2m sin γ
Neáu trong tröôøng hôïp heä thoáng caûm öùng chæ do moät doøng ñieän taïo neân thì moâmen quay Mñt =
k/Im2.Nhö vaäy, moâmen tyû leä vôùi goùc leäch pha γ giöõa hai doøng ñieän. Ngöôøi ta thöôøng duøng heä thoáng
caûm öùng ñeå cheá taïo boä so saùnh pha giöõa hai ñaïi löôïng ñieän A vaø B. Trong tröôøng hôïp lyù töôûng, heä
thoáng seõ khôûi ñoäng khi 0o ≤ γ ≤ 180o.
Heä thoáng caûm öùng coù phaàn quay hình troáng, cöïc töø nhieàu cöïc quaán hai cuoän daây thöôøng
ñöôïc duøng cheá taïo rôle vôùi thôøi gian khôûi ñoäng raát nhanh coøn heä thoáng caûm öùng duøng phaàn quay laø
ñóa, moät ñaïi löôïng ñieän vaøo thöôøng duøng ñeå cheá taïo rôle laøm vieäc coù thôøi gian. Quan saùt söï laøm
vieäc cuûa rôle caûm öùng baèng sô ñoà caáu truùc.
38

Tröôøng hôïp toång quaùt coù theå vieát moâmen quay cuûa heä thoáng caûm öùng döôùi daïng
Mñt = φ1m.φ2m sin γ
Döôùi taùc duïng cuûa hai töø thoâng φ1 = φ1msinωt vaø φ2 = φ2m sin(ωt + γ) hai doøng caûm öùng i1 vaø i2
coù theå veõ sô ñoà caáu truùc nhö hình 2.5.

1 2 3 4
UR kU i e1,i1
d
kφ1 x
Tp + 1 dt 8

x x
5 6 LFT

IR d
kφ2
dt
e2,i2

Hình 2.5 Sô ñoà caáu truùc cuûa heä thoáng caûm öùng coù hai tín hieäu vaøo laø UR vaø IR

Giaû thuyeát hai tín hieäu vaøo laø UR vaø IR ôû ñaây töø thoâng φ1 ñöôïc taïo ra baèng doøng I chaïy qua
cuoän daây ñieän aùp UR.
di
Do U R = Ri ÷ L vôùi R, L laø thoâng soá cuoän daây ñieän aùp neân haøm soá truyeàn cuûa phaàn töû
dt
i( p) k
1 coù daïng = U
U ( p) Tp +1
Phaàn töû 2: bieán I thaønh töø thoâng φ1, ñaây laø phaàn töû khoâng quaùn tính
Phaàn töû 3: laø vi phaân ñeå taïo doøng caûm öùng cuûa töø thoâng φ1:
φ1 e
e1 = k ; i1 = 1
dt R1
Phaàn töû 4: laø boä nhaân, qua boä naøy ta nhaän ñöôïc moâmen quay töø doøng caûm öùng cuûa φ1 vaø töø
thoâng φ2 do iR sinh ra.
Töông töï, ta cuõng coù caùc phaàn töû 5, 6, 7. Phaàn töû 8 bieåu dieãn quaùn tính chuyeån ñoäng cuûa
phaàn quay rôle, cuõng nhö rôle ñieän töø moâmen seõ laøm quay rôle. Haøm soá truyeàn cuûa phaàn töû naøy laø
haøm soá quaùn tính baäc hai gioáng nhö boä loïc taàn soá thaáp LF.

2.2 SÖÛ DUÏNG LINH KIEÄN BAÙN DAÃN, VI MAÏCH TRONG CAÙC SÔ ÑOÀ BAÛO VEÄ
Giai ñoaïn ñaàu tieân, linh kieän baùn daãn duøng trong heä thoáng baûo veä raát ít vaø chuû yeáu laø trong
rôle ñieän cô, nhöng caøng veà sau tyû leä söû duïng caùc phaàn töû baùn daãn, vi maïch trong caùc heä thoáng baûo
veä taêng daàn leân, vaø trong nhieàu tröôøng hôïp chæ coù phaàn töû cuoái cuøng môùi duøng rôle ñieän cô.
Trong nhöõng sô ñoà baûo veä baèng ñieän töû, hieän nay ngöôøi ta ñaõ duøng nhöõng linh kieän baùn daãn
khaùc nhau. Ñoù laø diod, transistor, thiristor, phaàn töû Hall, khueách ñaïi thuaät toaùn... Caùc linh kieän naøy
coù theå ñöôïc duøng ñeå taïo thaønh nhöõng phaàn töû chöùc naêng khaùc nhau cuûa baûo veä. Caáu truùc vaø söï laøm
vieäc cuûa töøng linh kieän neâu treân ñöôïc trình baøy trong haøng loaït nhöõng taøi lieäu kyõ thuaät. Trong phaàn
naøy, seõ trình baøy vaén taét nhöõng ñaëc tính, chöùc naêng cô baûn cuûa caùc linh kieän neâu treân. Vì vaäy, vieäc
giôùi thieäu naøy seõ goùp phaàn thieát keá vaø giaûi thích deã daøng söï laøm vieäc cuûa caùc boä phaän chöùc naêng
cuûa heä thoáng baûo veä.
39

2.2.1 Diod baùn daãn


Trong baûo veä baèng baùn daãn, diod coù moät öùng duïng roäng raõi. Chuùng vöøa ñöôïc laøm chænh löu,
vöøa duøng ñeå oån ñònh ñieän aùp.

Diod chænh löu duøng ñeå ñoåi ñieän aùp xoay chieàu. Ñaëc tröng cuûa moät diod baùn daãn ñöôïc cho ôû
hình 2.6a vaø kyù hieäu duøng trong caùc sô ñoà cho ôû hình 2.6b.

I(A)

0,3

0,2

0,1
u
( 100 40 0,4 0,8 Uth(V) i
50

a) Ingµ(A) b)

Hình 2.6 Ñaëc tính vaø kyù hieäu cuûa diod chænh löu

Töø hình 2.6 ta nhaän thaáy laø khi cöïc tính thuaän, quan heä giöõa ñieän aùp u vaø doøng ñieän i (töùc laø
ñieän trôû thuaän) raát beù; trong khi ñoù cöïc tính ngöôïc thì quan heä naøy (töùc laø ñieän trôû ngöôïc) raát lôùn.
Ñaùnh giaù moät diod laø xeùt quan heä M giöõa ñieän trôû ngöôïc vaø ñieän trôû thuaän. Neáu M caøng lôùn thì diod
caøng toát. Diod chænh löu ñöôïc ñaëc tröng bôûi haøng loaït giaù trò giôùi haïn vaø giaù trò laøm vieäc nhaát ñònh.

Nhöõng soá lieäu ñaëc tröng hay duøng nhaát ñoái vôùi diod chænh löu laø nhö sau:
- Doøng ñieän thuaän töông öùng vôùi moät ñieän aùp cöïc tính thuaän nhaát ñònh (keát quaû laø ñieän trôû
thuaän ñoái vôùi giaù trò töông öùng cuûa ñieän aùp)
- Doøng ñieän ngöôïc töông öùng vôùi ñieän aùp cöïc tính ngöôïc (keát quaû laø ñieän trôû ngöôïc)
- Doøng ñieän thuaän lôùn nhaát
- Ñieän aùp ngöôïc lôùn nhaát
- Coâng suaát tieâu taùn
- Daûi nhieät laøm vieäc cho pheùp
- Phaïm vi taàn soá laøm vieäc
- Ñieän dung trong cheá ñoä cöïc tính ngöôïc.
Diod ñieàu aùp ñöôïc duøng laø diod Zener; ñaëc tính vaø kyù hieäu cuûa diod Zener cho ôû hình 2.7.
Trong caùc sô ñoà baûo veä, nhöõng diod Zener thöôøng ñöôïc söû duïng ñeå laøm ñieän aùp chuaån, phuïc vuï
cho vieäc so saùnh vôùi ñieän aùp thay ñoåi khaùc.
40

Ith(A)

10

5
Ung(V)

30 20 10 0,5 1 1,5 V

Ing(A)

Hình 2.7 Ñaëc tính vaø kyù hieäu cuûa diod Zener

Nhöõng diod oån aùp ñöôïc cheá taïo ñeå oån ñònh ñieän aùp bao goàm giöõa 1V vaø 1000V.
Nhöõng soá lieäu raát hay duøng ñoái vôùi diod oån aùp nhö sau:
- Ñieän aùp oån ñònh
- Ñieän trôû ñoäng (laø quan heä giöõa söï bieán thieân ñieän aùp u vaø söï bieán thieân doøng ñieän ∆i) trong
cheá ñoä oån ñònh, ôû ñaây ñieän trôû naøy coù giaù trò raát beù
- Coâng suaát tieâu taùn lôùn nhaát max
- Doøng ñieän oån aùp max, ñöôïc xaùc ñònh bôûi coâng suaát tieâu taùn max
- Doøng ñieän thuaän max
- Heä soá nhieät ñoä cuûa ñieän aùp oån ñònh, ñaëc tröng söï thay ñoåi theo phaàn traêm cuûa ñieän aùp oån
ñònh vôùi nhieät ñoä
- Daûi nhieät ñoä laøm vieäc
- Ñieän dung cuûa diod, xaûy ra ôû vuøng ñieän aùp ngöôïc ñeán khi xuyeân thuûng, ñieän dung cuûa diod
oån aùp trong cheá ñoä laøm vieäc naøy lôùn hôn raát nhieàu so vôùi ñieän dung cuûa diod chænh löu coù
cuøng coâng suaát.

2.2.2 Transistor
Trong sô ñoà baûo veä, transistor coù theå ñöôïc duøng nhö phaàn töû töông töï hay phaàn töû logic.
Trong tröôøng hôïp ñaàu, transistor laøm vieäc ôû cheá ñoä tuyeán tính, trong tröôøng hôïp sau transistor laøm
vieäc ôû cheá ñoä chuyeån maïch. Trong nhöõng sô ñoà baûo veä, ôû phaàn töông töï cuõng nhö ôû phaàn logic,
caùch maéc hay nhieàu nhaát ñoái vôùi transistor laø caùch maéc cöïc phaùt chung EC.
Caùch maéc naøy coù moät soá öu ñieåm sau:
- Tín hieäu ñöa ñeán ngoõ vaøo seõ ñöôïc khueách ñaïi vöøa doøng, vöøa aùp, vôùi söï ñaûo pha, trong khi
caùch maéc cöïc goùp chung BC khoâng coù khueách ñaïi doøng, coøn caùch maéc cöïc goùp chung CC
khoâng coù khueách ñaïi aùp.
- Khueách ñaïi coâng suaát seõ ñaït lôùn hôn so vôùi caùch maéc khaùc.
- Ñieän trôû ngoõ vaøo lôùn, ngoõ ra nhoû raát thích öùng ñeå deã daøng giöõa nhöõng phaàn töû ñöôïc gheùp
noái tieáp.
Hình 2.8 giôùi thieäu sô ñoà ñôn giaûn cuûa caùch maéc cöïc phaùt chung EC ñoái vôùi moät transistor
pnp vaø ñaëc tính laøm vieäc cuûa noù.
41

-E

ic Rt Ec A6
EC Rcb
A5
iB
A4
UcE
B A3
E A2
1
A1

-UcE V

Hình 2.8 Sô ñoà maéc cöïc phaùt chung cuûa transistor pnp vaø ñaëc tuyeán laøm vieäc

Nhöõng ñaëc tính naøy bieåu thò söï phuï thuoäc giöõa doøng cöïc goùp ic vôùi ñieän aùp cöïc goùp–phaùt UCE
ôû nhöõng giaù trò khaùc nhau cuûa doøng ñieän goùc iB. Nhöõng ñaëc tính cuûa ngoõ ra vaø ñöôøng thaúng phuï taûi
1 (H.2.8b) coù theå xaùc ñònh ranh giôùi cuûa vuøng ngöøng daãn vaø vuøng daãn cuûa transistor. Ñoái vôùi doøng
ñieän ngoõ vaøo ib ≈ 0, ñieåm laøm vieäc ôû A1, transistor ôû traïng thaùi ngöøng daãn vaø doøng ñieän ic seõ coù giaù
trò cuûa doøng ñieän roø (yeâu caàu doøng ñieän naøy phaûi raát beù) coøn uCE ñieän aùp cöïc goùp coù giaù trò cöïc ñaïi.
Neáu cho doøng ñieän cöïc goác iB taêng leân, ñieåm laøm vieäc seõ taêng leân A2, A3... ñieåm A2, A3 thuoäc
veà vuøng daãn cuûa transistor, nhöng transistor chöa ñi vaøo vuøng baõo hoøa (vì doøng ñieän ic coøn coù theå
taêng khi taêng iB). Neáu tieáp tuïc taêng iB ñeán luùc ic khoâng theå taêng ñöôïc nöõa (ñieåm A6), ñieåm A6 thuoäc
vuøng baõo hoøa. ÔÛ traïng thaùi baõo hoøa, ñieän aùp UCE trôû neân raát beù, töùc cöïc goùp seõ nhaän moät ñieän theá
raát gaàn ñieän theá cuûa cöïc phaùt. ÔÛ caùc boä khueách ñaïi cuûa caùc phaàn töû töông töï cuûa baûo veä, caùc
transistor laøm vieäc ôû vuøng daãn ñieän chöa baõo hoøa (cheá ñoä tuyeán tính) coøn trong nhöõng sô ñoà cuûa
phaàn töû logic, caùc transistor laøm vieäc trong cheá ñoä chuyeån maïch, ñi töø traïng thaùi ngöøng ñeán traïng
thaùi daãn baõo hoøa vaø ngöôïc laïi.
Öu ñieåm cuûa chuyeån maïch baèng transistor laøm vieäc baõo hoøa laø tính oån ñònh ñoái vôùi nhieãu
cuûa caùc ñaïi löôïng ngoõ ra vaø ta nhaän ñöôïc ñieän aùp giaùng lôùn nhaát treân ñieän trôû taûi Rt (khi baõo hoøa
UCE ≈ 0, luùc ñoù Et = Rt.ic). Ñeå deã hieåu caùch laøm vieäc cuûa transistor trong cheá ñoä chuyeån maïch,
chuùng ta xem caùc sô ñoà töông ñöông giöõa caùc transistor vaø rôle ñieän töø hình 2.9.
42

+E +E -E
-E
Rt
C
B B B B

E E E E
_

a) b)

+E
+ R1 R2
+E +T2 R1 R2

T2
B RT B
RT T1 RT T2
T1 _ T1 _
E E

c) d)

+
ra
+ +
R1 +T2
T1
T1 T2
B C’ RT B
RT T1 RT
T1 _ E _

E
Rf Rf

e) f)

Hình 2.9 Sô ñoà töông ñöông giöõa caùch maéc caùc transistor vaø rôle ñieän töø

Hình 2.9a laø maéc cöïc phaùt chung loaïi transistor n-p-n. Neáu tín hieäu vaøo coù ñieän theá ôû b
döông so vôùi E thì transistor seõ daãn vaø coù doøng ñieän qua Rt. Neáu tín hieäu vaøo laø hình sin thì
transistor seõ vaãn chæ theo cuûa baùn chu kyø döông vaø coù xung vuoâng moät chieàu chaïy qua Rt giaûi thích
töông töï cho transistor p-n-p (H.2.9b). Vôùi muïc ñích khueách ñaïi hay trigger, coù theå duøng hai
transistor khaùc loaïi hay cuøng loaïi gheùp noái tieáp nhö hình 2.9c vaø hình 2.9d. Kieåu c luùc bình thöôøng
(UB ≤ UE) cuûa hai transistor T1 vaø T2 khoâng daãn. Kieåu d luùc bình thöôøng T2 daãn, luùc ñoù ñieän theá
giaùng toái ña ñaët ôû ñieän trôû R2 vaø Ura = 0.
Trong lónh vöïc baûo veä, rôle caàn coù taùc ñoäng döùt khoaùt, chaéc chaén, ñoái vôùi caùc sô ñoà coù linh
kieän transistor coù theå duøng hoài tieáp döông qua ñieän trôû Rf (H.2.9e, f). Trong hình 2.9e, khi T1 laøm
T2 daãn, ñieåm C' trôû thaønh döông hôn, ñieàu naøy cuõng laøm cho B döông hôn qua ñieän trôû Rf vaø laøm
cho T1 daãn hoaøn toaøn, maëc duø tín hieäu vaøo chæ vöøa vöôït quaù ngöôõng moät ít...
ÔÛ sô ñoà hình 2.9f, khi T1 daãn laøm T2 ngöng vaø laøm ñieåm D aâm hôn, ñieàu naøy phaân cöïc laøm T1
caøng daãn maïnh hôn.
Coù theå duøng transistor nhö phaàn töû so saùnh ñieän moät chieàu. Neáu coù ñieän theá phaân cöïc nghòch
giöõa B vaø E (ñieän theá chuaån), tín hieäu vaøo phaûi lôùn hôn ñieän theá naøy thì laøm transistor daãn
43

2.2.3 Thyristor
Thyristor (SCR) laø phaàn töû coâng suaát lôùn thöôøng ñöôïc söû duïng trong caùc khoái ñieàu khieån
maùy caét cuûa baûo veä.

SRC
K K
+
coång ñieàu
mc khieån
G mc

cuoän caét MC
cuoän caét MC
_
_

Hình 2.10 Thyristor vaø sô ñoà laøm vieäc töông ñöông

Trong hình 2.10, khi khoùa K ñoùng thì coù tín hieäu döông vaøo coång G laøm SCR daãn. Neáu sau
ñoù K môû thì SCR vaãn tieáp tuïc daãn (trong sô ñoà töông ñöông, diod tieáp tuïc daãn do cuoän döï tröõ B,
SCR chæ ngöng daãn khi khoùa mc môû ra (mc laø tieáp ñieåm phuï cuûa maùy caét). Sau ñaây laø nhöõng soá
lieäu ñaëc tröng thoâng thöôøng ñoái vôùi SCR.
Veà giaù trò giôùi haïn:
a) Doøng ñieän thuaän lôùn nhaát; b) Ñieän aùp thuaän lôùn nhaát
c) Coâng suaát tieâu taùn lôùn nhaát; d) Ñieän aùp ngöôïc lôùn nhaát
e) Doøng ñieän ñieàu khieån lôùn nhaát.
Veà giaù trò ñaëc tính, theo quy ñònh noù lieân heä chaët cheõ vôùi doøng ñieän vaø thôøi gian chuyeån maïch.
a) Doøng ñieän thuaän ñònh möùc; b) Doøng ñieän dö.
Doøng ñieän chuyeån maïch (doøng ñieän ñieàu khieån toái thieåu maø noù ñaûm baûo söï chuyeån maïch ñoái
vôùi nhöõng giaù trò nhaát ñònh cuûa ñieän aùp vaø nhieät ñoä cuûa moâi tröôøng xung quanh).
a) Thôøi gian chuyeån maïch thuaän; b) Thôøi gian chuyeån maïch nghòch.

2.2.4 Linh kieän vi maïch, khueách ñaïi thuaät toaùn


Phuï thuoäc vaøo chöùc naêng caùc linh kieän vi maïch ñöôïc chia laøm hai loaïi: loaïi töông töï vaø soá.
Khueách ñaïi thuaät toaùn (KÑTT) laø phaàn töû vi maïch töông töï thöôøng duøng trong caùc phaàn ño löôøng cuûa
baûo veä. Caùc phaàn töû soá duøng ñeå bieán ñoåi vaø thieát laäp
caùc tín hieäu coù daïng 1 – 0. Thöôøng linh kieän coù daïng soá + E
thöôøng ñöôïc duøng trong phaàn logic cuûa baûo veä.
Sau ñaây, ta khaûo saùt moät soá sô ñoà thoâng duïng Uv
+
cuûa KÑTT thöôøng ñöôïc duøng trong caùc sô ñoà baûo veä. Uv
Uv Ura
KÑTT laø khueách ñaïi transistor vôùi heä soá _ E
khueách ñaïi lôùn (k = 104 ÷ 105), ñieän trôû vaøo lôùn (Rr =
10 ÷ 102 Ω), doøng ñieän vaøo beù (10–6 ÷ 10–9A), vuøng
hoaït ñoäng theo taàn soá töø 0 ñeán 105 ÷ 106Hz). Hình 2.11 Khueách ñaïi thuaät toaùn
44

KÑTT laøm vieäc ñöôïc cung caáp töø hai nguoàn moät chieàu E coù ñieän theá ngöôïc nhau
(thöôøng ± 15V) vôùi trung tính chung (O), töø ñieåm naøy ño ñieän aùp ra vaø vaøo.
KÑTT treân hình 2.11 coù hai ñaàu vaøo vaø moät ñaàu ra. Moät ñaàu vaøo goïi laø nghòch (kyù hieäu daáu
-), khi cho ñieän aùp döông vaøo ñieåm naøy (coøn ñieåm ñaàu vaøo kia noái trung tính) ñieän aùp ñaàu ra nhaän
ñöôïc laø aâm vaø ngöôïc laïi. Moät ñaàu vaøo khaùc goïi laø thuaän (kyù hieäu daáu +), do tín hieäu ñaàu vaøo vaø
ñaáu ra cuøng daáu (khi ñaàu vaøo kia noái ñieåm chung O).
R2
a) Sô ñoà vôùi khueách ñaïi ngöôïc: U 2 = −U1
R1

 R 
b) Sô ñoà vôùi khueách ñaïi thuaän: U 2 = U1  1 + 2 
 R1 

1 + R2 / R1 R
c) Sô ñoà so leäch: Uo = U 2 − 2 U1
1 + R3 / R1 R1

Sô ñoà khueách ñaïi thuaän so vôùi khueách ñaïi nghòch coù ñieän trôû vaøo lôùn hôn vaø tín hieäu vaøo vaø
ra khoâng ñoåi daáu. Caùc sô ñoà thoâng duïng cuûa KÑTT coù ñieän trôû noái tieáp cho ôû hình 2.12.
n
R
Sô ñoà hình d coù chöùc naêng coäng ñaïi soá caùc tín hieäu vaøo U o = − ∑ o U J
j =1 RJ

Sô ñoà hình e laø sô ñoà bieán ñoåi doøng thaønh aùp. ω1 vaø ω2 laø voøng cuûa BI trung gian neáu ω1 = 1
I R
thì ñieän aùp ra laø U = 1
ω2

R2 R1 U2
Umax - Umax
R1 U1
U2 Umax U1 + Umax
U1 R1 U1
+ -Umax Umax

R3 R2
a) b)

R Ro
R2
R1 U1
U1 R2 I R
Uo U2 Uo
+ Umax Un + U
W2 W1
U2 R3 Umax Rn
+
Uo
-Umax

c) d) e)

Hình 2.12 Caùc sô ñoà thoâng duïng cuûa KÑTT vaø ñaëc tuyeán laøm vieäc

Neáu bieát tyû soá doøng ñieän ngaén maïch, soá voøng ω2 trò soá cuûa R ñöôïc tính
U m ω2
R=
kI dm

vôùi Um laø ñieän theá cöïc ñaïi ñaáu ra cuûa KÑTT.


45

Trong caùc sô ñoà treân, ñieåm laøm vieäc ñöôïc giôùi haïn trong ñoaïn khueách ñaïi tuyeán tính, nghóa laø
|Uvaøo| hay |U1 - U2| nhoû hôn Uttmax vôùi Utt - ñieän theá tuyeán tính cöïc ñaïi.

Neáu nhöõng ñieän theá vaøo naøy lôùn hôn Uttmax thì ñieän theá ra ñaït trò soá giôùi haïn laø + Umax, nhoû hôn aùp
nguoàn moät ít. Do heä soá khueách ñaïi cuûa KÑTT raát lôùn neáu Rvaøo → ∞ vaø Uttmax raát nhoû, coù theå xem Uttmax
≈ 0. Töø ñoù coù theå xem Uvaøo > 0 hay U1 > U2 thì Ura = Uramax. Nhö vaäy, coù theå xem KÑTT laøm vieäc trong
tröôøng hôïp naøy nhö phaàn töû so saùnh.

Trong hình 2.13a, U1 laø tín hieäu vaøo hình sin coøn U2 laø nguoàn moät chieàu. Ñaàu ra seõ chuyeån
traïng thaùi khi U1 = U2 vaø ñieän aùp ra coù daïng xung vuoâng. Neáu U1 laø hình sin khoâng thay ñoåi chu kyø
thì chieàu roäng xung phuï thuoäc vaøo U2.

Hình 2.13b cho sô ñoà so saùnh moät tín hieäu vôùi moät tín hieäu chuaån hay cuøng luùc so saùnh nhieàu tín
hieäu khaùc nhau vaø ñaëc tuyeán laøm vieäc cuûa noù.

Hình 2.13c cuõng töông töï nhö sô ñoà treân nhöng coù theå ñieàu chænh ñöôïc ñieän aùp ñaàu ra.

Hình 2.13d cho sô ñoà daïng Smith trigger. Ñaëc tuyeán laøm vieäc kieåu töø treã. Sô ñoà naøy ñöôïc
duøng roäng raõi trong caùc maïch baûo veä. Ñieän aùp ngöôõng ñi vaø veà ñöôïc xaùc ñònh baèng bieåu thöùc
R1 R2 R1 R2
U n1 = Eñ + U max ; U n 2 = Eñ − U max
R1 + R2 R1 + R2 R1 + R2 R1 + R2

U1
U2 R1 Ura
U1 R1
R2 Eñ
U1 Ura R2
-Ud Ura
U2 +
+
Un
Ura
Ura max

a) b)

R4
Ura
+E R5
Ura E
R1 R6 R6 R1
U Ura Eñ Ura
R2 - U
-Eñ + +

R2 R5 R3
E Ura R2
R4 Ura max
-E R1

d)
c)

Hình 2.13 KÑTT laøm vieäc nhö boä so saùnh

Chieàu roäng cuûa khoaûng treã Un1 – Un2 taêng khi taêng tyû soá R2/R1. Duøng KÑTT ta cuõng coù theå
thöïc hieän caùc sô ñoà vi phaân vaø tích phaân nhö sau:

Trong sô ñoà vi phaân (H.2.14a), trò soá ñieän aùp töùc thôøi tyû leä vôùi ñaïo haøm cuûa ñieän aùp vaøo. Ura
dU v
= i1.R1, khi ñoù i1 = C1
dt
46

R1 C1

Uv C1 R
U
Ura Ura
+ +
- -
a) b)

Hình 2.14 Sô ñoà vi phaân vaø tích phaân duøng KÑTT

dU v
Töø ñoù U ra = R1C1
dt

Ñieän aùp ra cuûa sô ñoà tích phaân tyû leä vôùi tín hieäu vaøo trong khoaûng thôøi gian tích phaân. Ñieän
aùp ra cuûa sô ñoà tích phaân ñôn giaûn (H.2.14b) baèng
1 t
Ur = − U vdt
R1C1 ∫0

Phaàn treân vöøa giôùi thieäu vaøi sô ñoà cô baûn thoâng duïng cuûa KÑTT. Ngöôøi ta coù theå duøng KÑTT ñeå
cheá taïo nhöõng phaàn chöùc naêng khaùc nhau cuûa baûo veä.

2.3 BAÛO VEÄ DUØNG KYÕ THUAÄT SOÁ VI XÖÛ LYÙ


2.3.1 Caáu truùc rôle kyõ thuaät soá vi xöû lyù
Trong thôøi gian gaàn ñaây, ngöôøi ta coù khaû naêng xöû lyù moät khoái löôïng lôùn thoâng tin trong moät
thôøi gian raát ngaén ñoái vôùi cheá ñoä laøm vieäc cuûa trang thieát bò ñieän ñöôïc baûo veä. Hieän nay, trong heä
thoáng ñieän nhöõng thoâng tin naøy ñöôïc xöû lyù baèng maùy vi tính. Do ñoù, ñaõ taïo neân moät söï thay ñoåi
quan troïng trong vieäc thöïc hieän cuûa heä thoáng baûo veä. Vieäc söû duïng heä thoáng vi tính thieát keá, thöïc
hieän caùc phaàn cuûa baûo veä ñang laø vaán ñeà thôøi söï. Cuõng töông töï nhö caùc baûo veä thöïc hieän baèng
ñieän cô, ñieän töû, baûo veä baèng vi tính kyõ thuaät soá cuõng coù nhöõng phaàn chöùc naêng ño löôøng, taïo thôøi
gian, phaàn logic hoaït ñoäng theo chöông trình ñònh tröôùc ñeå ñi ñieàu khieån caùc maùy caét.

Vôùi khaû naêng linh ñoäng cuûa caùc rôle duøng kyõ thuaät soá, ngoaøi chöùc naêng phaùt hieän ngaén maïch,
coøn laøm nhieäm vuï ño löôøng, ñònh vò trí söï coá, löu tröõ caùc hieän töôïng tröôùc vaø sau thôøi ñieåm ngaén maïch,
phaân tích döõ lieäu heä thoáng, deã daøng giao tieáp vôùi caùc baûo veä khaùc, hieån thò thoâng tin roõ raøng cho ngöôøi
söû duïng. Sau ñaây giôùi thieäu sô löôïc nguyeân lyù hoaït ñoäng cuûa moät rôle kyõ thuaät soá.
Moät rôle kyõ thuaät soá coù theå bao goàm caùc boä phaän: boä bieán ñoåi I sang V, boä loïc, boä chænh löu
chính xaùc, boä dòch pha, boä phaùt hieän ñi qua ñieåm zero, boä choïn keânh, maïch laáy maãu vaø giöõ, boä bieán ñoåi
ADC, boä vi xöû lyù, boä xuaát nhaäp, caùc tieáp ñieåm rôle ñieàu khieån...
Tín hieäu töø maùy bieán ñieän aùp vaø tín hieäu töø maùy bieán doøng sau khi ñaõ ñöôïc bieán ñoåi thaønh
tín hieäu aùp töông öùng ñöôïc cho qua boä loïc ñeå traùnh loãi giaû. Sau khi qua boä loïc, caùc tín hieäu naøy seõ
ñöôïc cho qua (hay khoâng qua) boä chænh löu chính xaùc vaø ñaàu ra seõ ñöôïc ñöa vaøo boä choïn keânh. Boä
vi xöû lyù trung taâm seõ göûi leänh ñeán boä choïn keânh ñeå môû ra keânh mong muoán. Ñaàu ra cuûa boä choïn
keânh seõ ñöa vaøo boä bieán ñoåi A/D, ñeå bieán tín hieäu töông töï thaønh tín hieäu daïng soá. Nguyeân lyù bieán
ñoåi tín hieäu phaûi qua maïng laáy maãu vaø giöõ cho tín hieäu ñieän aùp töùc thôøi khoâng thay ñoåi trong chu kyø
bieán ñoåi.
47

PC

Ño ñöôøng Loïc ADC


Giao tieáp Baøn
noái tieáp phím

Laáy maãu giöõ


khueách ñaïi
Tín hieäu
Töø BI, BU chænh löu
Boä xuaát
doøng aùp
nhaäp
Choïn keânh

ADC Boä nhôù


0001 Boä vi ROM
0101 Xöû lyù RAM
0011 EEPROM
EPROM

KT töông töï KT töông töï Kyõ thuaät soá Tieáp ñieåm


100V/1A.5A 10V ñieàu khieån

Hình 2.15 Sô ñoà khoái cuûa baûo veä baèng vi xöû lyù

Ñaàu ra cuûa boä bieán ñoåi AD laø tín hieäu soá töông öùng vôùi tín hieäu töông töï ñaàu vaøo vaø ñöôïc ñöa
vaøo boä vi xöû lyù. Taùc ñoäng lieân thoâng giöõa boä vi xöû lyù trung taâm vôùi boä nhôù (chöông trình phaàn meàm)
cho pheùp ño trò soá ñaët, xaùc ñònh ñaëc tuyeán khôûi ñoäng cuûa baûo veä theo chöông trình ñònh tröôùc, xaùc
ñònh thôøi gian laøm vieäc, logic taùc ñoäng, töï ñoäng thay ñoåi söï quan heä trong phaàn logic phuï thuoäc vaøo
caùc tín hieäu töø caùc ñoái töôïng ñöôïc baûo veä, vaø sau cuøng cho quyeát ñònh ñi ñieàu khieån maùy caét, thoâng
qua caùc boä xuaát nhaäp, DAC, tieáp ñieåm rôle... ñoái vôùi ngoõ rôle caàn xaùc ñònh höôùng coâng suaát, thì caùc
boä dòch pha vaø boä phaùt hieän tín hieäu ñi qua ñieåm zero coù theå ñöôïc duøng.
1- Boä vi xöû lyù
Boä vi xöû lyù laø moät thieát bò soá laäp trình ñöôïc, noù coù theå thöïc hieän taát caû caùc chöùc naêng nhö
moät CPU cuûa moät maùy tính vaø noù ñöôïc cheá taïo thaønh moät khoái IC baèng kyõ thuaät VLSI. Noù laø söï
phaùt trieån môùi nhaát trong laõnh vöïc kyõ thuaät maùy tính. Noù coù theå tìm kieám nhöõng chæ thò trong boä
nhôù, giaûi maõ vaø thi haønh nhöõng chæ thò ñoù, thöïc hieän nhöõng pheùp toaùn soá hoïc vaø luaän lyù, nhaän döõ
lieäu töø thieát bò nhaäp vaø gôûi keát quaû cho thieát bò xuaát. Phaàn chính cuûa moät boä vi xöû lyù gioáng nhö moät
CPU thoâng thöôøng, nghóa laø bao goàm: boä soá hoïc vaø luaän lyù (Arithmetic and Logic Unit - ALU), boä
ñònh thì vaø ñieàu khieån (Timing and Control Unit - TCU), caùc thanh ghi. Boä vi xöû lyù lieân keát vôùi boä
nhôù vaø caùc thieát bò nhaäp xuaát coù daïng nhö moät maùy tính.
Vôùi caùc öu ñieåm nhö: giaù thaønh haï, kích thöôùc nhoû, coù theå laäp trình ñöôïc cuûa moät boä vi xöû lyù
thích hôïp vôùi nhieàu öùng duïng. Boä vi xöû lyù vaø caùc saûn phaåm khaùc öùng duïng kyõ thuaät LSI hoaëc VLSI
ñaõ laøm thay ñoåi maïnh meõ cuûa phaàn lôùn caùc heä thoáng soá.
Kích thöôùc töø (word size) cuûa moät boä vi xöû lyù laø soá bit (soá nhò phaân) maø noù coù theå ñöôïc xöû lyù
noái tieáp hoaëc song song cuøng moät luùc. Ngaøy nay, nhöõng boä vi xöû lyù vôùi kích thöôùc töø khaùc nhau nhö
laø 4, 8, 16, 32 vaø 64 bit ñöôïc söû duïng roäng raõi treân thò tröôøng.

2- Caùc thieát bò nhaäp xuaát


Boä vi xöû lyù lieân laïc vôùi theá giôùi beân ngoaøi thoâng qua caùc thieát bò nhaäp xuaát. Noù nhaän döõ lieäu
nhò phaân vaø caùc chæ thò töø thieát bò nhaäp vaø gôûi keát quaû ñaõ xöû lyù ñeán thieát bò xuaát. Caùc thieát bò nhaäp
xuaát coøn ñöôïc goïi laø caùc thieát bò ngoaïi vi:
48

Thieát bò nhaäp: baøn phím, boä bieán ñoåi töông töï soá...
Boä caûm bieán: duøng ñeå nhaän bieát caùc thoâng soá vaät lyù thay ñoåi vaø bieán ñoåi chuùng thaønh daïng
ñieän töû ñeå ñöa vaøo cuûa boä xöû lyù.
Maøn hình: duøng ñeå bieán ñoåi tín hieäu ra thaønh daïng maø con ngöôøi coù theå ñoïc ñöôïc.
Thieát bò xuaát: duøng ñeå dòch caùc tín hieäu ngoõ ra ôû daïng logic sang tín hieäu ñieän hoaëc cô ôû
daïng töông töï (ñeøn baûy ñoaïn, LEDS, maùy in, boä bieán ñoåi soá töông töï...).
Caùc thieát bò treân coù theå ñöôïc ñoøi hoûi coù hoaëc khoâng, noù phuï thuoäc vaøo caùc öùng duïng maø boä
vi xöû lyù ñang ñöôïc söû duïng ñoøi hoûi.
Söï truyeàn döõ lieäu giöõa caùc thieát bò nhaäp xuaát vaø boä vi xöû lyù thoâng qua caùc coång xuaát nhaäp. Caùc
thieát bò xuaát nhaäp ñöôïc giao tieáp vôùi boä vi xöû lyù qua caùc coång xuaát nhaäp nhö ôû hình 2.16.

Thanh ghi ñòa chæ


Thieát bò
nhaäp Boä
Coång
nhaäp Thanh ghi döõ lieäu vi
xuaát xöû
Thieát bò lyù
xuaát
Thanh ghi döõ lieäu

Hình 2.16
3- Boä nhôù
Boä vi xöû lyù caàn coù boä nhôù ñeå löu tröõ chöông trình vaø döõ lieäu. Boä nhôù laø söï taäp hôïp caùc thanh
ghi, moãi thanh ghi löu tröõ moät töø coù soá bit khaùc nhau. Boä nhôù baùn daãn coù hai loaïi: ROM vaø RAM.
RAM: laø boä nhôù chuû yeáu trong maùy tính vaø ñöôïc goïi laø loaïi thay ñoåi ñöôïc, bôûi vì döõ lieäu löu tröõ
trong RAM seõ bò maát khi noù bò maát nguoàn. Coù hai loaïi RAM tónh vaø RAM ñoäng.
RAM tónh söû duïng deã daøng hôn nhöng giaù thaønh ñaét hôn loaïi ñoäng.
RAM ñoäng caàn chu kyø laøm töôi boä nhôù ñeå baûo quaûn nhöõng thoâng tin ñöôïc löu tröõ.
RAM ñöôïc duøng khi chöông trình hoaëc döõ lieäu ñoøi hoûi phaûi ñöôïc löu tröõ cuõng nhö thay ñoåi
khi caàn thieát. RAM cuõng ñöôïc duøng ñeå löu tröõ tín hieäu ño löôøng doøng aùp trong moät khoaûng thôøi
gian cho muïc ñích ghi nhaän daïng söï coá. Töø moät vò trí baát kyø coù theå ñöôïc truy xuaát maø khoâng caàn
quan taâm ñeán nhöõng vò trí khaùc. Noù cuõng ñöôïc goïi laø boä nhôù truy xuaát tröïc tieáp.
ROM: ñöôïc duøng khi löu tröõ nhöõng chöông trình coá ñònh. Noù ñöôïc goïi laø boä nhôù khoâng thay ñoåi
vaø döõ lieäu khoâng bò maát khi maát nguoàn. ROM coù theå reû hôn vaø nhanh hôn RAM.
Coù caùc loaïi ROM sau:
- Loaïi ñöôïc laäp trình saün, döõ lieäu chöông trình ñöôïc vieát vaøo ROM khi saûn xuaát.
- Loaïi cho pheùp ngöôøi duøng ñöôïc laäp trình nhö Programmable ROM (PROM) hoaëc loaïi coù theå
laäp trình vaø xoùa nhö EPROM.
EEPROM: ñöôïc duøng ñeå chöùa caùc trò soá ñaët cuûa rôle.
49

4- Caùc boä chuyeån ñoåi töông töï–soá vaø soá–töông töï


a- Boä chuyeån ñoåi töông töï–soá

Ñeå phoái gheùp giöõa nguoàn tín hieäu töông töï vôùi caùc heä thoáng xöû lyù soá, ngöôøi ta duøng caùc
maïch chuyeån ñoåi töông töï (ADC) nhaèm bieán ñoåi tín hieäu töông töï sang soá, hoaëc duøng caùc maïch
chuyeån ñoåi soá–töông töï (DAC) trong tröôøng hôïp caàn bieán ñoåi tín hieäu soá sang daïng töông töï. Quaù
trình bieán ñoåi tín hieäu töông töï sang daïng soá ñöôïc minh hoïa bôûi ñaëc tính truyeàn ñaït treân hình 2.16.
Tín hieäu töông töï UA ñöôïc chuyeån thaønh tín hieäu coù daïng baäc thang ñeàu. Vôùi ñaëc tính truyeàn
ñaït nhö vaäy, moät phaïm vi giaù trò cuûa UA ñöôïc bieåu dieãn bôûi moät giaù trò ñaïi dieän soá thích hôïp. Caùc
giaù trò ñaïi dieän soá laø caùc giaù trò rôøi raïc. Coù nhieàu caùch bieåu dieãn giaù trò rôøi raïc ñoù. Trong tröôøng
hôïp sau, maïch bieán ñoåi AD laø caùc thieát bò soá thì thöôøng duøng heä cô soá 2 (maõ nhò phaân) ñeå bieåu dieãn
tín hieäu soá nhö trong hình 2.17.

UD

111

101

101
100

011 UA - ñieän aùp vaøo töông töï

UD - ñieän aùp ra soá


101

001
000
UA

1 2 3 4 5 6 7 Umax

Hình 2.17 Ñaëc tuyeán truyeàn ñaït cuûa maïch bieán ñoåi töông töï - soá

Moät caùch toång quaùt, goïi tín hieäu töông töï laø SA (UA), tín hieäu soá laø SD (UD), SD ñöôïc bieåu dieãn
döôùi daïng maõ nhò phaân nhö sau
SD = bn–1.2n–1 + bn–2.2n–2 + ... + bo2o

trong ñoù: heä soá bk = 0 hoaëc 1 (vôùi k = 0,..., n-1) vaø ñöôïc goïi laø bit
bn-1 - ñöôïc goïi laø bit coù nghóa lôùn nhaát (MSB), töông öùng vôùi coät ñöùng ñaàu beân traùi cuûa daõy maõ
soá. Moãi bieán ñoåi giaù trò cuûa MSB öùng vôùi söï bieán ñoåi cuûa tín hieäu laø nöûa daõy laøm vieäc
bo - ñöôïc goïi laø bit coù nghóa nhoû nhaát (LSB), töông öùng vôùi coät ñöùng ñaàu beân phaûi maõ soá. Moãi bieán
ñoåi cuûa tín hieäu laø moät möùc löôïng töû (moät naác cuûa hình baäc thang).
Vôùi moät maïch bieán ñoåi coù N bit, töùc N soá haïng trong daõy nhò phaân, (trong ví duï hình 16n = 3)
thì moãi naác treân hình baäc thang chieám giaù trò
U AM
Q = ULSB =
2 N −1
trong ñoù UAM laø giaù trò cöïc ñaïi cho pheùp cuûa ñieän aùp töông töï ôû ñaàu vaøo ADC. Giaù trò cuûa ULSB hay
Q ñöôïc goïi laø möùc löôïng töû.
50

Do tín hieäu soá laø tín hieäu rôøi raïc, neân trong quaù trình chuyeån ñoåi, DA xuaát hieän moät sai soá
1
ñöôïc goïi laø sai soá löôïng töû hoùa, ñöôïc xaùc ñònh nhö sau ∆U Q = Q
2
Khi chuyeån ñoåi AD phaûi thöïc hieän vieäc laáy maãu tín hieäu töông töï. Ñeå baûo ñaûm khoâi phuïc laïi
tín hieäu moät caùch trung thöïc, taàn soá laáy maãu fM phaûi thoûa maõn ñieàu kieän sau
Fm ≥ 2fthmax ≈ 2b
trong ñoù: fthmax - taàn soá cöïc ñaïi cuûa tín hieäu; B - daûi taàn soá cuûa tín hieäu.

b- Boä chuyeån ñoåi soá–töông töï

Caùc phöông phaùp chuyeån ñoåi soá töông töï (DA)


Chuyeån ñoåi soá–töông töï laø quaù trình tìm laïi tín hieäu töông töï töø n soá haïng (N bit) ñaõ bieát tín
hieäu soá vôùi ñoä chính xaùc laø moät möùc löôïng töû, töùc moät LSB.
Chuyeån ñoåi soá–töông töï khoâng phaûi laø pheùp nghòch ñaûo cuûa chuyeån ñoåi töông töï–soá, vì
khoâng theå thöïc hieän pheùp nghòch ñaûo cuûa quaù trình löôïng töû hoùa. Quaù trình chuyeån ñoåi soá–töông
töï ñôn giaûn hôn quaù trình chuyeån ñoåi töông töï–soá raát nhieàu. Vì vaäy chuyeån ñoåi soá–töông töï ñöôïc
öùng duïng nhieàu trong caùc maïch chuyeån ñoåi töông töï–soá.
Ñeå laáy ñöôïc tín hieäu töông töï töø tín hieäu soá, duøng sô ñoà nguyeân taéc treân hình 2.18. Theo sô
ñoà naøy thì quaù trình chuyeån ñoåi soá–töông töï laø quaù trình tìm laïi tín hieäu töông töï ñaõ laáy maãu ñöôïc.
Tín hieäu ñaàu ra laø tín hieäu rôøi raïc theo thôøi gian nhö treân 2.19. Tín hieäu naøy ñöôïc ñöa qua moät boä loïc
thoâng thaáp lyù töôûng. Treân ñaàu ra cuûa boä loïc coù tín hieäu UA bieán thieân lieân tuïc theo thôøi gian laø tín
hieäu noäi suy cuûa UM. ÔÛ ñaây boä loïc thoâng thaáp ñoùng vai troø nhö moät boä loïc ngoaïi suy.

UM UA
UD UM UA
DAC LTT
t
O
Hình 2.18 Sô ñoà khoái nguyeân taéc bieåu dieãn
Hình 2.18 Sô ñoà khoái nguyeân taéc bieåu dieãn Hình 2.19 Ñoà thò thôøi gian cuûa
quaù trình tìm laïi tín hieäu töông tín hieäu ra sau maïch chuyeån ñoåi DA
töï töø moät tín hieäu soá

5- Boä laáy maãu vaø giöõ


Khi boä ADC thöïc hieän chuyeån ñoåi tín hieäu töông töï sang daïng soá phaûi maát thôøi gian bieán
ñoåi. Neáu tín hieäu töông töï ñaàu vaøo khoâng laø haèng soá trong chu kyø bieán ñoåi, tín hieäu soá ra cuûa ADC
seõ khoâng töông öùng vôùi giaù trò tín hieäu töông töï khôûi ñaàu. Moät maïch laáy maãu vaø giöõ (S/H) ñöôïc
duøng ñeå giöõ giaù trò töùc thôøi thay ñoåi cuûa tín hieäu töông töï laø haèng soá trong chu kyø bieán ñoåi. Maïch
seõ coù hai chöùc naêng, laáy maãu vaø giöõ.

6- Boä choïn keânh


Caùc tín hieäu sau ñi qua maïch laáy maãu vaø giöõ ñöôïc ñöa vaøo boä choïn keânh, sau ñoù tuøy tín hieäu
cuûa maùy ñöa vaøo ñeå ñieàu khieån maø keânh ñöôïc choïn seõ laø keânh naøo vaø tín hieäu seõ ñöôïc ñöa tieáp
vaøo boä bieán ñoåi AD.
51

Caùc boä choïn keânh laø caùc heä logic toå hôïp coù nhieàu ñaàu vaøo vaø moät hoaëc hai ñaàu ra (lieân hôïp
vôùi nhau) caùc ñaàu vaøo goàm coù ba loaïi:
Caùc ñaàu vaøo döõ lieäu: duøng ñeå ñöa döõ lieäu vaøo.
Caùc ñaàu vaøo ñòa chæ: duøng ñeå choïn caùc ñòa chæ.
Ñaàu vaøo cho pheùp: thöïc hieän chöùc naêng ñieàu khieån.

Moät boä choïn keânh coù theå ñöôïc bieåu dieãn nhö hình 2.20. Nhieäm vuï cuûa boä choïn keânh laø
chuyeån thoâng tin töø moät ñaàu vaøo döõ lieäu,
E
coù ñòa chæ ñöôïc xaùc ñònh nhôø caùc ñaàu vaøo
ñòa chæ ñeán ñaàu ra khoâng ñaûo khi ñaàu vaøo F
Ñaàu ra
cho pheùp ôû traïng thaùi tích cöïc. BOÄ khoâ ng ñaûo
Ñaàu vaøo CHOÏN
Nhö vaäy neáu coù K ñaàu vaøo ñòa chæ thì döõ lieäu
KEÂNH
F
maïch choïn keânh coù khaû naêng choïn ñöôïc Ñaàu
ra ñaûo
moät trong soá toái ña 2k ñaàu vaøo döõ lieäu. Noùi
moät caùch khaùc, boä choïn keânh ñaõ chuyeån
thoâng tin ôû daïng song song ôû ñaàu vaøo
Ñaàu vaøo ñòa chæ
thaønh noái tieáp ôû ñaàu ra.
Noùi chung boä choïn keânh coù 2k ñaàu
vaøo döõ lieäu song song ñöôïc goïi laø boä choïn
keânh 2k bit. Trong thöïc teá ngöôøi ta ñaõ cheá taïo boä choïn keânh coù 4, 8 hoaëc 16 bit.

7- Boä loïc thoâng thaáp


Boä loïc coù hai nhieäm vuï chính laø hieäu chænh söï coá laøm vieäc cuûa ADC: theo ñònh lyù laáy maãu
Nyquist, thaønh phaàn taàn soá cao nhaát ôû ñaàu ra boä loïc fm seõ khoâng lôùn hôn 1/2 toác ñoä laáy maãu fs
cuûa boä chuyeån ñoåi töông töï soá ADC. fm ≤ 1/2 fs. Khi ñoù, chuoãi caùc maãu rôøi raïc töø sau boä ADC seõ
bieåu thò trung thöïc tín hieäu töông töï ôû ñaàu vaøo boä loïc. Neáu tieâu chuaån naøy khoâng ñaït ñöôïc, sai
soá seõ phaùt sinh ôû maãu thu ñöôïc. Hôn nöõa, khoaûng thôøi gian giöõa hai laàn laáy maãu phaûi ñuû lôùn ñeå
boä vi xöû lyù coù ñuû thôøi gian thöïc hieän moät giaûi thuaät xöû lyù tín hieäu ôû moãi böôùc thôøi gian.

Neáu goïi thôøi gian naøy laø ∆tmin thì ta coù 2fm ≤ fs ≤ 1/∆tmin
Loaïi caùc thaønh phaàn soùng hoïa taàn laø nguoàn nhieãu cho tín hieäu quan saùt coù taàn soá cô baûn. Tuy nhieân,
do baûn chaát ñaùp öùng quaù ñoä, boä loïc sinh ra thôøi gian treã, aûnh höôûng ñeâán ñaùp öùng chung cuûa heä thoáng.

8- Vaøi kyõ thuaät toaùn cô baûn phaàn meàm


Khi thöïc hieän baûo veä baèng vi xöû lyù caàn löu yù laø nhöõng thoâng tin ñaàu vaøo laø daïng soá rôøi raïc.
Boä vi xöû lyù trung taâm tieán haønh nhöõng thuaät toaùn coäng, tröø, nhaân, chia... Ñeå thích hôïp vôùi nhöõng
algoric chöùc naêng cuûa phaàn ño löôøng caàn thöïc hieän nhöõng pheùp tính vi phaân hay tích phaân. Ñeå thöïc
hieän caùc pheùp tính naøy ngöôøi ta duøng phöông phaùp gaàn ñuùng. Tuøy theo yeâu caàu cuûa möùc ñoä chính
xaùc, vieäc tính coù theå laáy hai, ba hay nhieàu hôn maãu cuûa tín hieäu vaøo.
Tính gaàn ñuùng tích phaân cuûa moät vaøi haøm soá x(t) trong khoaûng thôøi gian [to, tn] chöùa n + 1 trò soá
cuûa haøm soá. Khoaûng thôøi gian giöõa hai maãu trò soá ∆t = (tn – to)/n (H.2.21a).
52

x(t) x(t)
x(n) x(n)

x2 x2
x1 x1
xo xo
a) t b) t
to t1 t2 tn - 1 tn to t1 t2 tn - 1 tn

Hình 2.21 Caùch tính tích phaân gaàn ñuùng

Giaù trò tích phaân nhaän ñöôïc baèng dieän tích giôùi haïn bôûi hai ñöôøng to, tn
tn n
∫ x(t)dt = ∑ x(ti∆t)
0 i =1

Neáu chính xaùc hôn nhö ôû hình 2.21b thì


tn
∆t
∫ x(t)dt = 2
( x0 + 2 x1 + ... + 2 xn −1 + xn )
to

hay chính xaùc hôn nöõa


∆t
∫ x(t)dt ≈ 3
( x0 + 4 x1 + 2 x2 + ... + 2 xn − 2 + xn )

Coøn tính gaàn ñuùng giaù trò cuûa ñaïo haøm cuûa haøm soá coù theå thöïc hieän theo phöông trình tính töø
hình 2.22
dx(t) [ x(tk +1 ) − x(tk )]
=
dt tk +1 + tk
Moät trong nhöõng vaán ñeà quan troïng cuûa baûo veä rôle baèng vi xöû lyù laø vieäc xaây döïng phaàn ño
löôøng treân cô sôû xöû lyù nhöõng thoâng tin soá ôû töøng thôøi ñieåm. Ñeå thöïc hieän phaàn ño löôøng vôùi caùc tín
hieäu soá, ngöôøi ta coù theå söû duïng trò soá töùc thôøi hay giaù trò, tích phaân trong khoaûng thôøi gian nhaát ñònh.
Sau ñaây giôùi thieäu vaøi caùch xöû lyù tín hieäu soá baèng trò soá töùc thôøi hay tích phaân. caùc phöông phaùp naøy
chæ chính xaùc khi tín hieäu vaøo laø hình sin (qua loïc). Vieäc thöïc hieän phaàn ño löôøng döïa treân vieäc tính
toaùn caùc vectô töông öùng vôùi caùc tín hieäu hình sin ñaëc tröng cho ñoái töôïng ñöôïc baûo veä.

U(t) U(nT)
x(tk+1)

x(tk) nt
t T

To

Hình 2.22 Tính gaàn ñuùng Hình 2.23

Tín hieäu vaøo laø caùc maãu coù trò soá u(nT), i(nT) töông öùng vôùi tín hieäu u(t), i(t) (H.2.23).
u(nT) = U sin(ωonT + ϕu) (2.6)
i(nT) = I sin(ωonT + ϕi) (2.7)
trong ñoù: T - khoaûng thôøi gian giöõa hai maãu lieân tieáp
53

ωo = 2πfo - vaän toác goác ñònh möùc


To - chu kyø cuûa taàn soá ñònh möùc
N = To/T - soá maãu trong moät chu kyø ñònh möùc
N - soá nguyeân.
Phöông trình (2.6), (2.7) coù theå bieåu dieãn baèng caùc vectô
U (nT ) = Ue j (ωonT + ϕu ) = Ue jϕu (nT ) = U x (nT ) + jU y (nT )
I (nT ) = Ie j (ωonT + ϕi ) = Ue jϕ I (nT ) = I x (nT ) + jI y (nT )

Töø ñaây coù theå tieán haønh so saùnh vôùi caùc ñaïi löôïng chuaån. Ví duï

U (nT) ≤ K U ; I (nT) ≥ K I

vôùi KU, KI laø caùc haèng soá.


Trong tröôøng hôïp thöïc hieän so saùnh caùc ñaïi löôïng coù hai tín hieäu vaøo caàn tính toaùn toå hôïp
caùc tín hieäu
A = k1 U (nT) + k2 I (nT) ; B = k3 U (nT) + k4 I (nT)

vaø sau ñoù tieán haønh so saùnh trò soá tuyeät ñoái hay pha caùc ñaïi löôïng treân seõ ñaït ñöôïc ñaëc tuyeán laøm
vieäc theo yeâu caàu.

Phöông phaùp xaùc ñònh ñaïi löôïng vectô bieåu dieãn cho moät hình sin
Duøng trò soá töùc thôøi vaø trò soá ñaïo haøm cuûa tín hieäu ñeå xaùc ñònh vectô bieåu dieãn ñaïi löôïng
hình sin (H.2.24).
i U(t)

Uy Uy = Usin(w + τϕ)
U Ux = Usin(w + τϕ)
ϕω
Ux 0 t

a) b)

Hình 2.24 Bieåu dieãn haøm soá sin baèng vectô

Ta coù theå xaùc ñònh trò soá tuyeät ñoái vaø goùc pha cuûa tín hieäu hình sin u(t) = U sin(ωot + ϕu) baèng
trò soá u(t) vaø caùc ñaïo haøm cuûa noù u/(t), u//(t) taïi baát kyø thôøi ñieåm naøo.
Ta coù u(t) = U sin(ωot + ϕu)
maø u/(t) = ωoUcos(ωot + ϕu)
2 
 u / (t)  
U = u (t) + 
2
 
neân  ωo   (2.8)
ω u(t) 
ωo t + ϕ + arctg o/ 
u (t ) 
Phöông trình (2.8) töông öùng vôùi vectô
54

u / (t )
U (t) = Ue jϕω o t = Ue jω o t = + ju(t )
ωo
Töø tín hieäu soá töông öùng vôùi u(t)
u(nT) = U sin(ωonT + ϕo)
Ta coù theå tính u(t) = u(nT); u/(t) =1/T [u(nT) – u(nT – T)]
To 2π
Maø ωoT = ωo =
N N

Töø ñaây coù theå tính vectô U (nT ) treân cô sôû hai trò soá maãu laân caän nhau u(nT) vaø u(nT – T):
N  N
U (nT ) =  + j u(nT ) − u(nT − T )
 2π  2π
Neáu caàn ñoä chính xaùc hôn ngöôøi ta coù theå laáy ba maãu ñeå tính. Chaúng haïn:
u(nT ) − (nT − T )
u(t ) = u(nT − T ) ; uu/ ≈
2T
N N
Luùc ñoù U (nT) = −
u(nT) + ju(nT − T) − u(nT − 2T)
4π 4π−
Duøng hai maãu tín hieäu leäch nhau T/4
ωT
Ta bieát sin(ωt ) + = cos ωt
4
Nhö vaäy taïi thôøi ñieåm t1 nhaän ñöôïc:
Uy = U sin (ωt1 + ϕ)
To π
Taïi thôøi ñieåm t1 + = t1 +
4 2

 π
Töø ñoù U (nT ) = U x + jU y vaø U u 2 (nT ) + u 2  nT + 
 2

hay U = u 2 (nT ) + u 2 (nT − NT / 4 )


Ñeán nay, caùc loaïi rôle theá heä khaùc nhau ñaõ ñang laøm vieäc vaø hoaøn thaønh nhieäm vuï cuûa
mình. Hình 2.25 giôùi thieäu caùc böôùc thay ñoåi saûn löôïng cuûa caùc loaïi rôle theá heä khaùc nhau cuûa moät
haõng saûn xuaát rôle lôùn treân theá giôùi.

2.3.2 Ñaëc ñieåm rôle kyõ thuaät soá


- Thieát keá kieåu tích hôïp vaø giaù thaønh reû do tích hôïp nhieàu chöùc naêng treân moät rôle. Ñieàu naøy laøm
taêng ñoä tin caäy cho rôle do giaûm thieåu ñöôïc soá daây noái beân ngoaøi.
- Coù theå söû duïng laâu daøi maø khoâng caàn phaûi baûo trì thöôøng xuyeân do coù chöùc naêng töï giaùm saùt.
- Coù ñoä nhaïy, chính xaùc cao, thôøi gian taùc ñoäng nhanh.
- Caùc thoâng soá koâhng bò nhieãu do nguyeân lyù xöû lyù baèng tín hieäu soá.
- Coù ñoä chính xaùc cao do caùc boä loïc soá, vaø caùc giaûi thuaät ño löôøng toái öu.
- Nhieàu chöùc naêng ñöôïc theâm vaøo, chaúng haïn nhö: giaùm saùt taûi, löu laïi caùc söï kieän vaø söï coá
phuïc vuï cho vieäc phaân tích söï coá vaø khaû naêng laøm vieäc cuûa heä thoáng.
55

- Caùc phím thao taùc treân rôle vaø maøn hình hieån thò ñöôïc thieát keá theo tieâu chuaån khoa hoïc hieän
ñaïi, hieån thò traïng thaùi cuûa heä thoáng ñieän.
- Deã daøng vaø ñaûm baûo trong vieäc xuaát döõ lieäu, thoâng qua caùc chöông trình maùy tính taïi choã
hoaëc töø thieát bò ñieàu khieån töø xa qua caùc coång giao tieáp vaø giao thöùc truyeàn thoâng.
- Coù theå truyeàn thoâng vôùi heä thoáng ñieàu khieån caáp cao hôn söû duïng caùc giao thöùc chuaån.
- Coù khaû naêng laäp trình ñöôïc neân coù ñoä linh hoaït cao, deã daøng söû duïng cho caùc ñoái töôïng
baûo veä khaùc nhau.

1- Khaùi nieäm moät phaàn töû–moät rôle


Sô ñoà baûo veä duøng rôle töông töï (rôle cô hay rôle tónh) ñöôïc thieát laäp töø nhieàu rôle rieâng
leû neân toàn taïi daây noái giöõa caùc rôle vaø vieäc kieåm tra sô ñoà phaûi ñöôïc thöïc hieän baèng tay taïi
hieän tröôøng.
Ñoái vôùi caùc rôle soá hieän ñaïi, vieäc chia seû thoâng tin cho pheùp tích hôïp nhieàu chöùc naêng baûo
veä vaø quan heä giöõa caùc baûo veä, taïo thaønh moät sô ñoà baûo veä hoaøn chænh. Ñieàu naøy giaûm bôùt giaù
thaønh cho vieäc thieát keá, daây daãn treân baûng ñieàu khieån, deã daøng kieåm tra, phaùt hieän loãi vaø söûa chöõa
deã daøng hôn.

2- Thöïc hieän ño löôøng


Ño löôøng caùc giaù trò hieäu duïng hay töùc thôøi cuûa ñieän aùp, doøng ñieän, taàn soá, coâng suaát thöïc vaø
khaùng... taïi choã ñaët baûo veä.

3- Thay ñoåi döõ lieäu töø xa tröïc tuyeán


Vôùi caùc thieát bò rôle soá cung caáp khaû naêng truy caäp tôùi caùc thoâng soá ño löôøng vaø nhöõng
thoâng soá khaùc ñöôïc löu tröõ trong boä nhôù cuûa rôle baûo veä, phuïc vuï cho vieäc in ra hoaëc laøm nguoàn
thoâng tin xöû lyù theâm ôû caáp traïm hoaëc caáp ñieàu khieån heä thoáng, thoâng qua caùc coång noái tieáp treân
rôle vaø caùc giao thöùc truyeàn thoâng chuaån.
Ngöôïc laïi, vieäc söûa ñoåi caùc thoâng soá caøi ñaët cho rôle hoaëc baét ñaàu chu trình kieåm tra coù theå
thöïc hieän töø trung taâm ñieàu khieån töø xa.
Caùc saûn phaåm rôle soá coù theå ñöôïc ñieàu khieån hoaït ñoäng töø nhöõng maùy tính töø xa, thoâng qua
keát noái modem–ñieän thoaïi. Baèng caùch naøy, seõ ñaûm baûo vaø tieát kieäm thôøi gian caøi ñaët töø xa vaø ñoïc
ra ngoaøi caùc döõ lieäu.
Coù theå chuaån ñoaùn vaø ñieàu khieån quaù trình kieåm tra maø khoâng caàn ñeán quan saùt taïi traïm.

4- Truy caäp döõ lieäu taïi rôle


Ñieàu naøy cho pheùp ngöôøi vaän haønh thao taùc vôùi rôle baûo veä. Keát quaû xuaát hieän treân maøn
hình hieån thò hoaït ñoäng cuûa rôle.
Thao taùc treân rôle nhaèm ba muïc ñích chính:
- Caøi ñaët caùc thoâng soá vaøo, thoâng soá ñoïc ra
- Kieåm tra caùc chöùc naêng cuûa thieát bò baûo veä
- Ñoïc ra caùc döõ lieäu hoaït ñoäng cuûa rôle: ba söï coá trong heä thoáng môùi nhaát vaø soá laàn töï
ñoùng laïi.
56

5- Quaûn lyù heä thoáng baûo veä hieän ñaïi

Caáp heä thoáng Ñieàu khieån töø xa

Caáp traïm
Moñem

ERTU RTU
Döõ lieäu

Caáp thieát bò

52

Rôle Ñieàu khieån

Hình 2.25 Trao ñoåi thoâng tin

Rôle coù theå ñöôïc caøi ñaët theo hai böôùc: ñaàu tieân, taát caû caùc rôle caøi ñaët ñöôïc chuaån bò taïi nôi
laøm vieäc cuøng vôùi phöông tieän laø maùy tính vaø döõ lieäu caøi ñaët ñöôïc löu tröõ trong ñóa cöùng hoaëc ñóa
meàm. Tieáp sau ñoù, vieäc caøi ñaët coù theå ñöôïc chuyeån töø PC ñeán rôle. Rôle tieáp nhaän giaù trò caøi ñaët.
Ngöôïc laïi, sau söï coá heä thoáng caùc döõ lieäu trong boä nhôù cuûa rôle coù theå chuyeån ñeán maùy tính
vaø quaù trình phaân tích söï coá ñöôïc thöïc hieän taïi vaên phoøng.
Toaøn boä quan heä giöõa caùc rôle ôû caùc caáp khaùc nhau coù theå ñöôïc höôùng daãn töø thieát bò ñieàu
khieån töø xa, thoâng qua söï lieân keát modem–ñieän thoaïi.
Trong haàu heát caùc heä thoáng thieát bò, chuû traïm chính seõ laàn löôït queùt qua caùc thieát bò ñaàu cuoái
ôû xa (RTU) baèng caùch göûi caùc thoâng baùo ñeán töøng RTU vaø xem moãi RTU coù vaán ñeà gì phaûi baùo
caùo. Neáu coù, thieát bò naøy seõ göûi thoâng baùo ngöôïc laïi cho thieát bò chuû vaø döõ lieäu nhaän ñöôïc löu tröõ
trong maùy tính (H.2.25).

6- Quaûn lyù döõ lieäu cuûa rôle


Moãi rôle coù khoaûng töø 20 ÷ 30 ñieåm caøi ñaët. Neáu chuùng ta coi heä thoáng ñieän coù khoaûng 500
rôle thì khi ñoù soá ñieåm caøi ñaët cho caùc rôle laø 10.000 ñieåm caøi ñaët. Ñieàu naøy ñoøi hoûi duøng moät soá
löôïng ñaùng keå trong vieäc caøi ñaët cho rôle vaø löu tröõ, phuïc hoài caùc ñieåm caøi ñaët.
Maùy tính caù nhaân trôï giuùp caùc chöông trình ñoái thoaïi giöõa ngöôøi–maùy vaø chöông trình
löu tröõ.

7- Töï giaùm saùt vaø kieåm tra


Caùc rôle soá töï giaùm saùt caáu hình phaàn cöùng vaø phaàn meàm cuûa noù. Chu trình töï giaùm saùt phaàn
cöùng, phaàn meàm vaø chaån ñoaùn söï hö hoûng ñöôïc thöïc hieän thöôøng xuyeân vaø khoâng haïn cheá ñeán
chöùc naêng baûo veä cuûa chính rôle.
Khi phaùt hieän hö hoûng rôle hoaëc söï coá trong maïch maùy bieán doøng, tín hieäu seõ baùo ngay töùc
thì vaø rôle baûo veä seõ ñöôïc khoùa.
57

Heä thoáng töï giaùm saùt cuûa rôle soá bao goàm caùc chöùc naêng (H.2.26):
- Giaùm saùt tín hieäu vaøo töông töï
- Giaùm saùt heä thoáng vi xöû lyù
- Giaùm saùt leänh thöïc thi rôle
- Giaùm saùt maïch caét
- Kieåm tra töï ñoùng laïi.

Kieåm tra tín hieäu vaøo


iL1 + iL2 + iL3 = iE
uL1 + uL2 + iL3 = uE

Kieåm tra chuyeån ñoåi töø analog sang digita


döïa vaøo chuyeån ñoåi chuaån

Giaùm saùt phaàn cöùng vaø phaàn meàm cuûa heä thoáng
vi xöû lyù bôûi chu trình kieåm tra boä nhôù

Giaùm saùt hoaït ñoäng caét cuûa relay

Kieåm tra caét vaø ñoùng laïi bôûi


ñieàu khieån töø xa hoaëc cuïc boä

Hình 2.26 Heä thoáng töï giaùm saùt

8- Söï töï ñieàu khieån thích nghi cuûa rôle


Caùc rôle soá ngaøy nay thuaän lôïi, ñaûm baûo vaø deã daøng thay ñoåi ñeå thích nghi vôùi caùc ñieàu kieän
hoaït ñoäng khaùc nhau. Söï thay ñoåi ñeå thích nghi coù theå ñöôïc khôûi ñoäng do khaû naêng thoâng minh cuûa
rôle hoaëc töø tín hieäu beân ngoaøi qua caùc tieáp ñieåm phuï ñöa ñeán ngoõ vaøo cuûa rôle.

Caùc rôle hieän ñaïi chöùa caùc boä thoâng soá maø moãi nhoùm baûo veä thích hôïp vôùi töøng cheá ñoä hoaït
ñoäng. Hoaït ñoäng bình thöôøng chæ vôùi moät boä caøi ñaët, vieäc chuyeån ñoåi töø ñieåm caøi ñaët naøy sang ñieåm
caøi ñaët khaùc nhau coù theå ñöôïc ñieàu khieån thoâng qua ngoõ vaøo soá hoaëc lieân keát döõ lieäu noái tieáp.
Vôùi nhieàu boä thoâng soá caøi ñaët, coù theå naâng caáp sô ñoà thöïc hieän baûo veä trong moät soá caùc öùng
duïng nhö:
- Ñieàu khieån phuï thuoäc ñieän aùp vaøo giaù trò vöôït ngöôõng taùc ñoäng cuûa rôle quaù doøng ñeå coù
theå giaûm doøng ñieän söï coá khi thieát bò AVR khoâng töï ñoäng laøm vieäc.
- Ñeå duy trì thôøi gian taùc ñoäng ngaén vôùi doøng ñieän söï coá nhoû hôn. Chaúng haïn nhö töï ñoäng
thay ñoåi doøng ñieän caøi ñaët, neáu moät maùy bieán aùp cung caáp bò caét ra khoûi heä thoáng.
- Cho baûo veä caét töùc thôøi khi ñoùng ñöôøng daây ñang bò söï coá, tröôøng hôïp naøy baûo veä phaûi taùc
ñoäng vôùi thôøi gian ngaén hôn. Ñieåm caøi ñaët chuaån seõ ñöôïc töï ñoäng phuïc hoài sau moät
khoaûng thôøi gian treã.
58

- Cho trình töï töï ñoùng laïi, chaúng haïn taùc ñoäng töùc thôøi cho laàn caét ñaàu tieân vaø taùc ñoäng coù
thôøi gian treã cho nhöõng laàn taùc ñoäng tieáp, sau khi töï ñoùng laïi khoâng thaønh coâng.
- Cho hoaït ñoäng cuûa “maïng voøng hôû” hoaëc “maïng voøng kín”.

9- Phaân tích söï coá


Vieäc xaùc ñònh söï coá ñöôïc thöïc hieän ñôn giaûn bôûi caùc rôle soá. Khi moät söï coá xaûy ra trong heä
thoáng, taát caû caùc söï kieän cuõng nhö daïng soùng cuûa doøng ñieän hay ñieän aùp ñöôïc ghi vaø löu laïi.
Caùc loaïi boä nhôù ñöôïc trang bò:
- Boä nhôù löu laïi caùc söï kieän hoaït ñoäng (caùc tín hieäu caûnh baùo giaùm saùt, thay ñoåi giaù trò caøi
ñaët, khoùa chöùc naêng töï ñoäng ñoùng laïi...).
- Boä nhôù löu laïi nhieàu söï coá xaûy ra.
- Chu kyø töï ñoùng laïi vôùi moät hay nhieàu laàn töï ñoùng laïi chæ ñöôïc xem laø moät söï coá. Moãi söï coá
môùi trong heä thoáng seõ ñöôïc ghi ñeø leân maãu söï coá cuõ nhaát.
- Boä nhôù löu tröõ caùc thoâng tin söï coá cho giaù trò doøng ñieän vaø ñieän aùp.

10- Caáu hình


Caùc rôle soá hieän ñaïi coù saün nhieàu chöùc naêng baûo veä. Beân caïnh ñoù, do khaû naêng xöû lyù nhanh
cuûa caùc thieát bò soá hieän ñaïi cho pheùp tích hôïp theâm caùc chöùc naêng khoâng phaûi laø chöùc naêng baûo veä.
Caùc rôle hoaït ñoäng rieâng leû hoaëc keát hôïp vôùi nhau cho chöùc naêng baûo veä vaø ñieàu khieån coù theå
khaùc nhau trong töøng öùng duïng. Trong caáp truyeàn taûi, rôle hoaït rieâng leû neân ñöôïc söû duïng do caáu truùc
ñôn giaûn cuûa maïng ñieän caáp truyeàn taûi. Traùi laïi, trong caáp phaân phoái, xu höôùng caàn tích hôïp nhieàu chöùc
naêng baûo veä, vì vaäy caàn phoái hôïp caùc rôle cho chöùc naêng ñieàu khieån baûo veä vaø giaùm saùt.
Haàu heát caùc rôle laø thieát bò baûo veä troïn boä ñoäc laäp. Treân moãi nhaùnh chæ caàn moät boä rôle, trong
tröôøng hôïp naøy, ta coù theå giaûm ñöôïc khoâng gian vaø daây noái.
Vôùi caùc rôle hieän ñaïi coù hoã trôï caû hai chöùc naêng ñoäc laäp vaø keát hôïp, döïa treân cô sôû laø chæ
moät phaàn cöùng vaø neàn taûng giaûi thuaät phaàn meàm. Ngöôøi söû duïng coù theå quyeát ñònh giôùi haïn cuûa
caáu hình cuûa chöùc naêng ñieàu khieån vaø baûo veä trong nhaùnh, maø khoâng thay ñoåi ñoä tin caäy cuûa
chöùc naêng baûo veä.
Caùc giaûi phaùp caáu hình coù saün trong moät hoï rôle:
- Rôle ñieàu khieån vaø baûo veä ñoäc laäp.
- Rôle baûo veä bao goàm chöùc naêng ñieàu khieån töø xa maùy caét cuûa nhaùnh cung caáp, thoâng qua
lieân keát truyeàn thoâng tröïc tieáp.
- Caùc rôle baûo veä cho moät nhaùnh ñöôïc keát hôïp vôùi nhau cho chöùc naêng baûo veä, ñieàu khieån,
giaùm saùt.
- Coù theå deã daøng söû duïng nhieàu loaïi rôle khaùc nhau trong moät öùng duïng bôûi hoaït ñoäng vaø thuû
tuïc truyeàn thoâng gioáng nhau.
59

Saûn löôïng
100%

rôle ñieän cô
rô le tónh
rôle vi xöû lyù

100

naêm

1973 74 85 88 90

Hình 2.27 Saûn löôïng cuûa caùc theá heä rôle khaùc nhau

Caâu hoûi chöông 2


1- Trình baøy caùc giai ñoaïn phaùt trieån coâng ngheä cheá taûo rôle
2- Ñaëc ñieåm noåi baät cuûa rôle kyõ thuaät soá.
3- Vai troø cuûa vieãn thoâng trong rôle baûo veä.

Websides tham khaûo


www.gemultillin.com
www.GEindustrial.com/pm