Vous êtes sur la page 1sur 88

OÂRODEK STUDIÓW WSCHODNICH

Centre for Eastern Studies

Prace OSW / CES Studies

P R A C E

OSW
Islam na obszarze postradzieckim

CES
STUDIES

n u m e r

7 Warszawa styczeƒ 2003


© Copyright by OÊrodek Studiów Wschodnich

Redaktor serii
Anna ¸abuszewska
Opracowanie graficzne
Dorota Nowacka

Wydawca
OÊrodek Studiów Wschodnich
ul. Koszykowa 6 a
Warszawa
tel. + 48 /22/ 525 80 00
fax: +48 /22/ 629 87 99

Seria „Prace OSW” zawiera materia∏y analityczne


przygotowane w OÊrodku Studiów Wschodnich

Materia∏y analityczne OSW mo˝na przeczytaç


na stronie www.osw.waw.pl
Tam równie˝ znaleêç mo˝na wi´cej informacji
o OÊrodku Studiów Wschodnich

ISSN 1642-4484
Spis treÊci

Wst´p Krzysztof Strachota / 5

Islam w Azji Centralnej / 7

Wprowadzenie Krzysztof Strachota / 7


Islam w Kazachstanie Wojciech Bartuzi / 11
Islam w Kirgistanie Mariusz Marszewski / 16
Islam w Tad˝ykistanie Krzysztof Strachota / 21
Islam w Turkmenistanie Andrzej Meller / 26
Islam w Uzbekistanie G rz e g o rz Zasada / 30

Islam na Kaukazie / 37

Wprowadzenie Wojciech Górecki / 37


Islam na Kaukazie Pó∏nocno-Zachodnim Wojciech Górecki / 42
Islam w Czeczenii Piotr Grochmalski / 48
Islam w Inguszetii Wojciech Górecki / 53
Islam w Dagestanie Marceli Zyga∏a / 56
Islam w Azerbejd˝anie Jerzy Rohoziƒski / 61

Islam w europejskiej cz´Êci WNP / 68

Wprowadzenie Krzysztof Strachota / 68


Islam w Moskwie Bartosz Cichocki / 70
Islam w Tatarstanie Mariusz Marszewski / 76
Islam na Krymie Mariusz Marszewski / 81

S∏ownik poj´ç podstawowych Grzegorz Zasada / 87


Wst´p szczegó∏owoÊci i wiarygodnoÊci w odniesieniu
do poszczególnych zagadnieƒ – dotyczy to
szczególnie danych statystycznych, cz´stokroç
Rozpad ZSRR 1991 r. zapoczàtkowa∏ na obszarze manipulowanych przez w∏adze lub nieaktual-
by∏ego Imperium procesy transformacji politycz- nych. Nale˝y równie˝ pami´taç, ˝e islam jest
nej, gospodarczej i spo∏ecznej. Procesy te sà rów- trudnym wyzwaniem dla elit politycznych na
nie˝ udzia∏em oko∏o 70 milionów muzu∏manów ca∏ym niemal opisywanym obszarze, co prowa-
zamieszkujàcych ten obszar. Znaczna cz´Êç dzi do jego wybiórczego i tendencyjnego opisu
z nich ˝yje na pograniczu geograficznym i kultu- w literaturze i mediach zale˝nie od intencji ma-
rowym wielkiej Êwiatowej cywilizacji islamu, jàcego demonizowaç lub bagatelizowaç pro-
dla której w ostatnich dekadach XX wieku islam blem. Autorzy Raportu sà Êwiadomi tych ograni-
sta∏ si´ ideowà podstawà burzliwych i cz´sto- czeƒ i traktujà Raport jako pierwszy, niezb´dny
kroç niebezpiecznych procesów politycznych, krok w refleksji o islamie na obszarze postra-
spo∏ecznych i kulturowych majàcych ogromne dzieckim.
znaczenie mi´dzynarodowe – zw∏aszcza na Bli- Krzysztof Strachota
skim i Ârodkowym Wschodzie, choç po 11 wrze-
Ênia 2001 r. równie˝ daleko poza obszarem, na
którym dominujà muzu∏manie.

Obszar postradziecki prze˝ywa burzliwy proces


odrodzenia islamskiego zbiegajàcego si´ z pro-
cesem transformacji. W tym miejscu rodzà si´
pytania o charakter przemian zachodzàcych
w islamie i spo∏ecznoÊciach muzu∏maƒskich na
obszarze postradzieckim oraz perspektyw, jakie
przemiany te stwarzajà dla poszczególnych ob-
szarów b. ZSRR, w tym dla ich stabilnoÊci,
zw∏aszcza w odniesieniu do regionów Azji Cen-
tralnej i Kaukazu.

Prezentowany poni˝ej Raport jest pierwszym


etapem realizowanego w OSW projektu badaw-
czego majàcego odpowiedzieç na te pytania.
G∏ównym celem Raportu jest opis islamu w po-
szczególnych podmiotach Wspólnoty Niepodle-
g∏ych Paƒstw i Federacji Rosyjskiej na tle sytua-
cji politycznej, spo∏ecznej i gospodarczej, która
zdaniem autorów pozostaje w Êcis∏ym zwiàzku
z przemianami w islamie. Raport zawiera pod-
stawowe informacje na temat historii, struktur
organizacyjnych – formalnych i nieformalnych,
zaplecza materialnego, wreszcie wst´pnà ocen´
wp∏ywu islamu na ˝ycie polityczne, spo∏eczne
i kulturalne na danym obszarze wraz z progno-
zami na przysz∏oÊç.
Podstawà opracowania Raportu sà badania tere-
nowe (Kirgistan, Uzbekistan, Tad˝ykistan, Azer-
bejd˝an), literatura przedmiotu i prasa, zw∏asz-
cza z obszaru WNP, doniesienia agencyjne. Taki
dobór êróde∏ nie pozwala jednak na pe∏ny i rów-
nomierny opis tematu. Ró˝ny jest stopieƒ ich

Prace OSW
Mapa 1. Islam na obszarze postradzieckim – regiony opisane w Raporcie

Ryga
POLSKA Wilno

Miƒsk

BIA¸ORUÂ
Moskwa
Kijów FEDERACJA ROSYJSKA
Kiszyniów

Morze
C z a rn e

TURCJA Astana
Tbilisi
Erewan
KAZACHSTAN
Baku

IRAK

Biszkek
Taszkent
Aszchabad
IRAN
Duszanbe CHINY
AFGANISTAN
PAKISTAN
oprac. W. Bartuzi, J. Konieczna

Regiony opisane w Raporcie: granice paƒstw


stolice paƒstw b. ZSRR
Europejska cz´Êç WNP:
Moskwa, Krym, Tatarstan 1 Estonia
2 ¸otwa
Kaukaz
3 Litwa
4 Mo∏dawia
Azja Centralna 5 Gruzja
6 Armenia
inne skupiska muzu∏manów 7 Azerbejd˝an

Pr ace OSW
Wprowadzenie

Region

Azja Centralna obejmuje pi´ç paƒstw: Kazach-


stan, Kirgistan, Tad˝ykistan, Turkmenistan, Uz-
bekistan. Powsta∏y one w wyniku rozpadu ZSRR
w 1991 r. Region jest ogromnie zró˝nicowany
geograficznie (pustynie, stepy, góry), etnicznie
(ludy tureckie i indoeuropejskie – iraƒskie i s∏o-
wiaƒskie), kulturowo (tradycje staro˝ytnych cy-
wilizacji obok tradycji koczowniczych; islam
obok spuÊcizny po komunizmie i tradycji ple-
miennych). Obecny kszta∏t polityczny regionu
(granice, instytucje paƒstwowe, struktura spo-
Islam w Azji Centralnej ∏eczna i gospodarcza oraz elity polityczne) ma
rodowód sowiecki, nie jest zakorzeniony w tra-
dycji regionu sprzed rewolucji bolszewickiej.
Wojciech Bartuzi, Mariusz W czasie ostatniej dekady mamy do czynienia
z budowà nowych paƒstwowoÊci na bazie spu-
Marszewski, Andrzej Meller, Êcizny sowieckiej.

Krzysztof Strachota, Rozpadowi ZSRR i powstawaniu nowych paƒstw


w Azji Centralnej towarzyszy∏o za∏amanie ide-
Grzegorz Zasada ologiczne (krach komunizmu i Imperium), spo-
∏eczne (m.in. przetasowanie struktury spo∏ecz-
nej, zmiana perspektyw awansu spo∏ecznego,
eksplozja demograficzna) i gospodarcze (spadek
poziomu ˝ycia, obni˝enie produkcji, za∏amanie
istniejàcych instytucji, np. ko∏chozów, niszczenie
infrastruktury) oraz wynikajàce stàd konflikty
o charakterze etnicznym (zw∏. w Kotlinie Fergaƒ-
skiej) i politycznym (najsilniej w Tad˝ykistanie –
wojna domowa w latach 1992–1997; bezpardo-
nowa walka z opozycjà we wszystkich krajach
i in.). ˚aden z tych problemów nie zosta∏ rozwià-
zany – proces transformacji spo∏ecznej i gospo-
darczej przebiega opieszale i bez spektakular-
nych sukcesów (najlepsza pod tym wzgl´dem
sytuacja panuje w Kazachstanie).

We wszystkich krajach regionu wykszta∏ci∏y si´


silne, scentralizowane aparaty paƒstwa oparte
na pozycji prezydentów, którzy rzàdzà nieprze-
rwanie od og∏oszenia niepodleg∏oÊci. Niemal
wszyscy (poza prezydentem Tad˝ykistanu) pia-
stowali wysokie stanowiska w KC KPZR przed
1991 r.; obecni prezydenci Kazachstanu, Turkme-
nistanu i Uzbekistanu rzàdzili swoimi republika-
mi w charakterze pierwszych sekretarzy w cza-

Prace OSW
sach ZSRR. W∏adza prezydentów ma charakter kularnym tego przejawem jest zaanga˝owanie
autorytarny (w Turkmenistanie wr´cz totalitar- USA w regionie po zamachach 11 wrzeÊnia
ny); generalnie nie dopuszcza istnienia powa˝- i og∏oszeniu wojny ze Êwiatowym terroryzmem).
nej opozycji i obszarów ˝ycia publicznego nie-
podporzàdkowanych w∏adzom (wyjàtkiem jest Islam
Tad˝ykistan). Po zd∏awieniu opozycji nacjonali-
stycznej i demokratycznej w pierwszej po∏owie Islam, podobnie jak ca∏y region, jest ogromnie
lat dziewi´çdziesiàtych oÊrodki opozycji tworzà zró˝nicowany. Wynika to z:
si´ albo w obozie w∏adzy (Kazachstan i Turkme- a. uwarunkowaƒ historycznych – oazy po∏udnio-
nistan), albo w oparciu o zmarginalizowane eli- wej cz´Êci regionu sà zislamizowane od ok.
ty regionalne coraz wyraêniej odwo∏ujàce si´ do VIII w., przez stulecia by∏y równie˝ jednym z naj-
hase∏ islamskich (Tad˝ykistan, Uzbekistan, Kirgi- wa˝niejszych centrów Êwiata islamu. Pó∏noc
stan – tu bez charakteru islamskiego). regionu islamizowano w XIX w., co znacznie ob-
ni˝a si∏´ islamu kazaskiego, kirgiskiego czy turk-
Nowe paƒstwa Azji Centralnej sta∏y si´ podmio- meƒskiego.
tem polityki mi´dzynarodowej. Jednym z naj- b. uwarunkowaƒ kulturowych – najsilniejszà po-
wa˝niejszych cz´Êci sk∏adowych polityki tych zycj´ islam zdoby∏ wÊród osiad∏ych Tad˝yków
paƒstw jest rywalizacja regionalna o pozycj´ li- i Uzbeków. Kazachowie, Kirgizi i Turkmeni – na-
dera postradzieckiej Azji Centralnej. Przede rody o silnych tradycjach koczowniczych – w du-
wszystkim jednak region jest polem „Wielkiej ˝o wi´kszym stopniu zwiàzani sà z tradycjami
Gry” toczonej przez Rosj´, USA, Chiny, w mniej- plemiennymi i przedislamskimi.
szym stopniu inne paƒstwa (m.in. Pakistan, Iran, W efekcie mo˝na mówiç o wyraênie rysujàcym
Turcj´) o strategiczne wp∏ywy w regionie (a co si´ podziale na Po∏udnie (Uzbekistan i przygra-
za tym idzie – jego cywilizacyjnà przysz∏oÊç), niczne obszary zamieszkane przez mniejszoÊç
w tym przede wszystkim kontrol´ nad eksplo- uzbeckà oraz Tad˝ykistan), gdzie islam jest istot-
atacjà i transportem kaspijskich bogactw natu- nym elementem kultury, ˝ycia spo∏ecznego i po-
ralnych (g∏ównie ropy naftowej i gazu). Rywali- litycznego oraz na Pó∏noc (Kazachstan, Kirgistan
zacja mocarstw rozgrywajàcych s∏aboÊci paƒstw i po∏o˝ony na po∏udniowym zachodzie regionu
regionu negatywnie wp∏ywa∏a na ich stabilnoÊç, Turkmenistan), gdzie islam odgrywa du˝o mniej-
z drugiej jednak strony w przysz∏oÊci mo˝e szà rol´.
stworzyç szanse na ich rozwój, zw∏aszcza po
prze∏omie, jakim by∏ dla wszystkich paƒstw cen- W Azji Centralnej islam wyst´puje w czterech
tralnoazjatyckich 11 wrzeÊnia 2001 r. zasadniczych wymiarach:
a. jako element to˝samoÊci indywidualnej i gru-
Rozpad ZSRR zbieg∏ si´ w czasie z rewolucyjny- powej. Taki islam traktowany jest doÊç po-
mi przemianami zachodzàcymi w Êwiecie isla- wszechnie jako element tradycji kszta∏tujàcy ˝y-
mu. ObecnoÊç islamu w Azji Centralnej, nowe cie (relacje i zachowania) jednostki na poziomie
mo˝liwoÊci polityczne, wreszcie sytuacja na gra- rodziny i spo∏ecznoÊci lokalnej. ÂwiadomoÊç by-
nicach regionu (wojna domowa w Afganistanie; cia muzu∏maninem nie wià˝e si´ z rygorystycz-
fundamentalistyczne paƒstwo Talibów) stawiajà nym przestrzeganiem szariatu i zazwyczaj znaj-
region w polu zainteresowania pot´˝nych Êrodo- duje wyraz w wyrastajàcych z tradycji sufickich
wisk fundamentalistycznych (g∏ównie z Arabii formach religijnoÊci ludowej, nie podbudowanej
Saudyjskiej i Pakistanu, cz´sto dzia∏ajàcych via rzetelnà wiedzà teologicznà. Islam w tym wy-
Afganistan). Fundamentalizm islamski zagra˝a miarze jest silnym czynnikiem konserwujàcym
Azji Centralnej, jest równie˝ wa˝nym elemen- tradycyjne wzorce i struktury spo∏eczne.
tem „Wielkiej Gry” (po pierwsze jako instrument b. jako czynnik narodo- i paƒstwotwórczy. Islam
nacisku na re˝imy centralnoazjatyckie; po dru- jako jeden z elementów budowy to˝samoÊci na-
gie – walka z nim traktowana jest jako ˝ywotny rodowej i paƒstwowej oraz p∏aszczyzna wspó∏-
interes uczestników „Wielkiej Gry”, do którego pracy z krajami muzu∏maƒskimi wykorzystywa-
realizacji wp∏ywy polityczne i wojskowe w Azji ny by∏ przez w∏adze wszystkich paƒstw regionu.
sà elementem niezb´dnym: najbardziej spekta- Obecnie akcentowanie islamu w retoryce poli-

Prace OSW
tycznej ma raczej charakter hamowania rozwo- Aktywny wp∏yw islamu na rzeczywistoÊç regio-
ju fundamentalizmu islamskiego. W ca∏ym re- nu wzrasta wraz z:
gionie w∏adze sprawujà kontrol´ nad oficjalny- a. zaostrzaniem sytuacji politycznej w poszcze-
mi strukturami muzu∏maƒskimi, meczetami, gólnych krajach i ograniczaniem roli opozycji.
szkolnictwem religijnym itp. Zd∏awienie opozycji demokratycznej i nacjonali-
c. jako baza ideologiczna i logistyczna do walki stycznej powoduje, ˝e islam ze swoimi struktu-
o zmian´ porzàdku politycznego, spo∏ecznego rami i zakorzenieniem w spo∏eczeƒstwie jest
i kulturowego w duchu fundamentalizmu islam- atrakcyjnà alternatywà dla ugrupowaƒ politycz-
skiego. Fundamentalizm islamski najsilniej roz- nych i spo∏ecznych odrzucajàcych polityk´
winà∏ si´ w Tad˝ykistanie i Uzbekistanie. Islam w∏adz. Spowolnienie procesu islamizacji i rady-
w tych krajach stanowi∏ zaplecze ideologiczne kalizacji opozycji w regionie nastàpi∏o po 11
(wezwanie do czystego islamu, obalenie rzàdów wrzeÊnia 2001 r.
i stworzenie sprawiedliwego paƒstwa kierujàce- b. zaostrzaniem kryzysu gospodarczego i spo-
go si´ zasadami islamu) i logistyczne (wsparcie ∏ecznego (zw∏aszcza spadkiem poziomu ˝ycia,
zbrojne, finansowe i szkoleniowe ze Êwiata is- wzrostem bezrobocia, eksplozjà demograficznà;
lamskiego via Afganistan i Tad˝ykistan) do walki kryzysem systemu edukacji i in.), w efekcie któ-
politycznej. Najpe∏niejszego wyrazu fundamen- rego poszerza si´ grupa niezadowolonych i po-
talizm nabra∏ w czasie wojny domowej w Tad˝y- zbawionych perspektyw, zazwyczaj m∏odych lu-
kistanie (1992–1997), a póêniej w dzia∏alnoÊci dzi, dla których odnowa pod has∏ami islamu da-
Islamskiego Ruchu Uzbekistanu (IRU) organizu- je nadziej´ na popraw´ sytuacji.
jàcego zbrojne rajdy na Kirgistan i Uzbekistan c. pustki ideologicznej poszerzajàcej si´ po za∏a-
(1999, 2000 – tzw. kryzysy batkeƒskie) z zamia- maniu komunizmu i Imperium. Wobec niewy-
rem wywo∏ania powstania w Kotlinie Fergaƒ- dolnoÊci paƒstwa, wypalania si´ propagandy
skiej i w dzia∏alnoÊci panislamskiej, partii Hizb szermujàcej has∏ami odbudowy dawnej Êwiet-
ut-Tahrir (HT). Zarówno wojna w Tad˝ykistanie, noÊci (w przypadku Uzbekistanu odwo∏ywania
jak i dzia∏alnoÊç IRU pokazujà, ˝e islam jest tu si´ do XV-wiecznego imperium Timura), zdyskre-
wy∏àcznie zas∏onà dla ambicji politycznych dytowania hase∏ demokracji i gospodarki rynko-
i finansowych poszczególnych komendantów wej, których dobrodziejstw – mimo deklaracji –
(skàdinàd powiàzanych zazwyczaj z mi´dzyna- spo∏eczeƒstwa Azji Centralnej nie doÊwiadczy∏y,
rodowymi strukturami terrorystycznymi i mafij- wzrasta popularnoÊç w∏asnej drogi opartej na
nymi). Fenomen HT wskazuje natomiast na spo- uniwersalistycznej nauce islamu, skàdinàd g∏o-
∏eczne i gospodarcze korzenie fundamentalizmu szàcej równoÊç, sprawiedliwoÊç spo∏ecznà itp.
– kryzys demograficzny, rozpad struktur spo- d. inspiracji p∏ynàcych ze Êwiata islamu. Czerpià
∏ecznych, kryzys wartoÊci i brak perspektyw. one z lawinowego wzrostu popularnoÊci idei
Rozwój idei zosta∏ wyraênie przyhamowany wraz fundamentalistycznych na Bliskim i Ârodkowym
z likwidacjà re˝imu Talibów, szerokà akcjà propa- Wschodzie oraz w Azji Po∏udniowej; oparcie ma-
gandowà i policyjnà w regionie oraz obecnoÊcià jà w Êwietnie zorganizowanych i posiadajàcych
wojsk koalicji antyterrorystycznej w Azji Central- doskona∏e zaplecze finansowe i logistyczne Êro-
nej. Dzia∏ania te nie likwidujà jednak korzeni pro- dowisk zwiàzanych z Arabià Saudyjskà i Pakista-
blemu, stàd zapewne b´dzie on powraca∏. nem, korzystajàcych z ogarni´tego wojnà domo-
d. jako baza przebudowy spo∏ecznej, gospodar- wà Afganistanu, traktowanego jako schronienie
czej i kulturowej regionu w duchu zbli˝onym do i obóz treningowy w walce o panowanie islamu.
wartoÊci zachodnich (budowy spo∏eczeƒstwa Has∏a, ludzie, broƒ i kontakty przenikajàce ze
otwartego, gospodarki rynkowej i modernizacji). Êwiata islamu wp∏yn´∏y na polityzacj´ islamu
Specyficznym – i marginalnym w skali regionu – w Azji Centralnej.
przejawem tej wersji islamu jest dzia∏alnoÊç Sie- O sile i znaczeniu islamu w regionie decyduje
ci Rozwoju Agi Chana (Agha Khan Development jednak nie tyle jego radykalne, aktywne i poten-
Network – AKDN) w Tad˝ykistanie i innych kra- cjalnie destabilizujàce oblicze, ile przede wszyst-
jach regionu. kim rola, jakà odgrywa w ˝yciu spo∏ecznym
(zw∏aszcza na poziomie rodziny i spo∏ecznoÊci
lokalnych) i w kulturze dnia codziennego wp∏y-

Prace OSW
wajàc na postawy i zachowania jednostek i ma- c. „paƒstwo podziemne” – jego ilustracjà jest
∏ych spo∏ecznoÊci. W ten sposób islam – para- model proponowany przez Hizb ut-Tahrir, parti´
doksalnie – dzia∏a konserwujàco i stabilizujàco dzia∏ajàcà w Kotlinie Fergaƒskiej. Wobec wrogo-
na region. Êci paƒstwa i niejednoznacznej postawy spo∏e-
czeƒstwa (od wrogoÊci po szacunek i fascynacj´)
Obserwowany lokalnie w Azji Centralnej wzrost partia zmuszona jest do dzia∏alnoÊci podziem-
wp∏ywu islamu na ˝ycie polityczne, spo∏eczne nej. Charakterystyczna dla niej jest budowa
i kulturowe wyra˝a∏ si´ w kilku charakterystycz- struktur na po∏y paƒstwowych – partia dyspo-
nych formach. Nale˝y przypuszczaç, ˝e dalszy nuje programem przewidujàcym kolejne kroki
wzrost znaczenia islamu by∏by nawiàzaniem lub do przej´cia w∏adzy (pokojowo), a nast´pnie bu-
rozwini´ciem jednego z tych przypadków. dowy konkretnych instytucji paƒstwowych
a. dezintegracja i chaos. Przyk∏ad terenów kon- przysz∏ego kalifatu. Prowadzi akcj´ propagando-
trolowanych przez islamskà opozycj´ w Tad˝yki- wà i werbunkowà, rozwijajàc jednoczeÊnie pro-
stanie (w czasie wojny domowej i po niej), meto- gramy charytatywne, pomocowe i edukacyjne
dy dzia∏ania IRU oraz bliskie analogie z Afgani- na poziomie lokalnym. Partia podejmuje rów-
stanem i Czeczenià wskazujà, ˝e zbrojne przej´- nie˝ wysi∏ki na rzecz nieformalnej islamizacji
cie w∏adzy przez bojowników prowadzi do cha- ˝ycia lokalnego (np. dobrowolnego wstrzymy-
osu i dezintegracji na poziomie lokalnym. Realna wania si´ od sprzeda˝y alkoholu; dzia∏acze par-
kontrola sytuacji znajduje si´ w r´kach komen- tii przewidujà równie˝ nieformalny udzia∏
dantów polowych, zazwyczaj powiàzanych w wyborach do w∏adz lokalnych itp.). Nale˝y
z mi´dzynarodowymi strukturami terrorystycz- podkreÊliç, ˝e ten typ dzia∏alnoÊci wype∏nia ni-
nymi, kryminalnymi (narkotykowymi) i wywia- sz´ pozostawionà przez paƒstwo i pog∏´bia
dowczymi oraz prowadzàcych akcje dywersyjne przepaÊç mi´dzy w∏adzà i spo∏ecznoÊciami lokal-
i terrorystyczne w regionie. Pogarsza si´ sytuacja nymi. Niewykluczone, ˝e cz´Êç radykalnych
gospodarcza w zwiàzku z zaanga˝owaniem ludzi cz∏onków partii – zniecierpliwiona brakiem
i Êrodków w operacje paramilitarne oraz w zwiàz- szybkich efektów – mo˝e przejÊç do dzia∏alnoÊci
ku z zerwaniem sieci powiàzaƒ gospodarczych terrorystycznej.
i spo∏ecznych. Obowiàzujàcym prawem staje si´ d. kompleksowa, legalna transformacja i moder-
szariat (w tad˝yckiej Dolinie Karategiƒskiej nizacja spo∏eczna i gospodarcza. Jedynym – ma-
wprowadzono m.in. zakaz rozprowadzania alko- jàcym jednak ograniczony, choç spektakularny
holu i tytoniu, dopuszczono wielo˝eƒstwo). charakter – przyk∏adem realizacji takiego mode-
b. odejÊcie od polityki w stron´ zwi´kszania lu jest dzia∏alnoÊç Sieci Rozwoju Agi Chana w Ta-
wp∏ywów spo∏ecznych i kulturowych. Taka sytua- d˝ykistanie. Aga Chan – Êwiatowy przywódca
cja panuje obecnie w Tad˝ykistanie – w wyniku duchowy szyickiej sekty ismailitów – od 1992 r.
procesu normalizacji powojennej atrakcyjnoÊç prowadzi w Tad˝ykistanie (zw∏aszcza w Badach-
islamu jako modelu politycznego znacznie spa- szanie) o˝ywionà dzia∏alnoÊç gospodarczà (in-
d∏a (wynika to ze zm´czenia spo∏eczeƒstwa woj- westycje, zarzàdzanie finansami przekazywany-
nà i erozji wiary w radykalnà popraw´ sytuacji mi z Zachodu, odbudowa infrastruktury, mikro-
przez dzia∏aczy islamskich). JednoczeÊnie bardzo kredyty) charytatywnà, edukacyjnà (budowa
szybko umacnia si´ pozycja islamu jako elemen- szkó∏ – w tym bodaj˝e najwi´kszego uniwersy-
tu to˝samoÊci narodowej, wzrasta poziom prak- tetu w regionie – Uniwersytetu Azji Centralnej
tyk religijnych i obecnoÊç islamu w ˝yciu co- z filiami w Kazachstanie i Kirgistanie; programy
dziennym jednostek i spo∏eczeƒstwa. Mo˝na stypendialne), doradczà (liczne programy re-
przypuszczaç, ˝e pr´dzej czy póêniej – zale˝nie strukturyzacji rolnictwa, rozwoju spo∏ecznoÊci
od rozwoju sytuacji w regionie i zmiany pokole- lokalnych, aktywizacji spo∏ecznej i gospodarczej
niowej islam upomni si´ o dominujàce miejsce i in.). Wszystkie te inicjatywy sà zaszczepianiem
w paƒstwie. Ten wariant – w du˝o bardziej ogra- modelu spo∏eczeƒstwa otwartego i gospodarki
niczonym jednak stopniu – dotyczyç mo˝e Pó∏- rynkowej odwo∏ujàcymi si´ do wzorców zachod-
nocy regionu, choç trudno si´ spodziewaç, ˝eby nich. JednoczeÊnie widoczne jest o˝ywienie reli-
islam zdoby∏ tam wp∏ywy porównywalne z ty- gijne ismailitów Tad˝ykistanu – wizyty Aga Cha-
mi, jakie ma na Po∏udniu. na w Chorogu w latach 1995 i 1998 zgromadzi∏y

Pra ce OSW
kilkudziesi´ciotysi´czne t∏umy wiernych, co ISLAM W KAZACHSTANIE
prawdopodobnie by∏o najwi´kszym zgromadze-
niem religijnym w ca∏ej Azji Centralnej w ostat-
niej dekadzie (jeÊli nie w ca∏ym XX w.). Dzia∏al- Podstawowe informacje o kraju
noÊç AKDN nie ogranicza si´ do ismailitów. Trud-
no jednak przypuszczaç, ˝e jest to model dzia∏a- Republika Kazachstan, paƒstwo niepodleg∏e
nia mogàcy zdobyç popularnoÊç w ca∏ym regio- od 1991 r.
nie. Powierzchnia: 2,72 mln km 2
LudnoÊç: 15,4 mln
Ogromne znaczenie dla przysz∏oÊci regionu, G∏ówne miasta: A∏maty (b. stolica) – ok. 1,2 mln,
obecnego i przysz∏ego miejsca w nim islamu od- Szymkent, Turkiestan, Kyzy∏-Orda, Aktau, Aktobe,
grywa „Wielka Gra”, której istotnym komponen- Atyrau, Uralsk, Astana (obecna stolica), Kara-
tem po 11 wrzeÊnia 2001 r. jest wojna z terrory- ganda, Kostanaj, Paw∏odar, Pietropaw∏owsk,
zmem prowadzona przez USA. Semipa∏atyƒsk
a. operacja wojskowa USA i ich sojuszników do- Struktura etniczna: Kazachowie – 53,4%, Ro-
prowadzi∏a do likwidacji re˝imu Talibów, znacz- sjanie – 30%, Ukraiƒcy – 3,6%, Uzbecy – 2,5%,
nie os∏abiajàc zaplecze dla centralnoazjatyckich Niemcy – 2,4%, Tatarzy – 1,7%, Ujgurzy – 1,4%,
organizacji fundamentalistycznych. Jednocze- pozostali – 5% (1999)
Ênie rozmach operacji wojskowej i determinacja Struktura wyznaniowa: muzu∏manie
USA wyraênie – choç nie wiadomo, na jak d∏ugo (w ogromnej wi´kszoÊci sunnici) – ponad 60%,
– os∏abi∏y w regionie wiar´, ˝e jakikolwiek prze- prawos∏awni – ok. 36%, ró˝ne protestanckie
wrót islamski ma szans´ powodzenia. Znaczenie od∏amy chrzeÊcijaƒstwa – ok. 4%
obu tych czynników mo˝e os∏abnàç wraz z trud- Przyrost naturalny: 0,03% (2001)
noÊciami USA i spo∏ecznoÊci mi´dzynarodowej PKB per capita: 1300 USD (2001), po uwzgl´d-
w normalizacji sytuacji w Afganistanie. nieniu si∏y nabywczej – ok. 4–5 tys. USD; na
b. w zwiàzku z operacjà w Afganistanie i wzro- uwag´ zas∏uguje b. du˝y przyrost PKB w ostat-
stem zainteresowania regionem ze strony USA nich latach (10,5% w roku 2000, 13% w 2001)
faktem sta∏a si´ amerykaƒska obecnoÊç militar- Bezrobocie: oficjalnie ok. 10%, nale˝y jednak li-
na. Z jednej strony, umacnia to miejscowe re˝i- czyç si´ z kilkunastoprocentowym bezrobociem
my, z drugiej powoduje nap∏yw pomocy finanso- ukrytym.
wej, wzmo˝enie nacisków na intensyfikacj´ re-
form wewn´trznych i demokratyzacj´ ˝ycia pu- Islam w Kazachstanie
blicznego. Stwarza to pewne szanse na zmniej- (informacje podstawowe)
szenie cz´Êci problemów stanowiàcych êród∏o
radykalizacji i polityzacji islamu. Trudno przy- LiczebnoÊç: ok. 9,5 mln
puszczaç jednak, ˝eby mog∏o dojÊç do szybkiej Liczba meczetów: ponad 5 tys. (oficjalnie zareje-
i radykalnej poprawy sytuacji w regionie. strowanych 1 tys.)
c. zaostrzenie „Wielkiej Gry” w Azji Centralnej Samoidentyfikacja i praktyki religijne: ponad
i rosnàce zaanga˝owanie w nià USA, Chin, Indii, 70% Kazachów (którzy stanowià jedynie niewie-
Pakistanu i Iranu stwarza niebezpieczeƒstwo le ponad po∏ow´ ludnoÊci kraju) oraz niemal
rozgrywania czynnika islamskiego przez po- wszyscy Uzbecy, Tatarzy i Ujgurzy uwa˝ajà si´
szczególnych graczy w wymiarze propagando- za muzu∏manów; powszechne jest obrzezanie
wym oraz wykorzystanie go jako potencjalnego i zakat (choç ten ostatni przyjmuje ró˝ne formy),
czynnika destabilizujàcego. Nawet niewielkie nieco mniej – post w czasie ramadanu, rzadka
kroki w t´ stron´ mog∏yby mieç fatalne skutki jest lektura Koranu; rocznie kilkaset osób odby-
dla kruchego porzàdku poszczególnych paƒstw wa had˝d˝
i ca∏ego regionu Azji Centralnej. Organizacyjne struktury islamskie: Duchowny
Krzysztof Strachota Zarzàd Muzu∏manów Kazachstanu (DZMK)
z wielkim muftim na czele – reprezentuje oficjal-
nie uznawany przez w∏adze nurt islamu; jest
w∏adny rejestrowaç gminy muzu∏maƒskie, du-

Prace OSW
chownych, wydawaç zezwolenia na studia du- sultana Nazarbajewa i Uzbekistanu – Islama Ka-
chowne za granicà rimowa). Istotnym czynnikiem polityki zagra-
Inne: bractwa sufickie i Hizb ut-Tahrir (g∏ównie nicznej by∏o tak˝e „islamskie zagro˝enie z po∏u-
na po∏udniu kraju) dnia” – jak okreÊlano odrodzenie islamu w Uzbe-
Partie i stowarzyszenia: Partia Narodowej Wol- kistanie i narastajàcy tam fundamentalizm reli-
noÊci A∏asz odwo∏uje si´ do islamu jako wa˝nego gijny. Konflikty w Afganistanie i Tad˝ykistanie
czynnika narodotwórczego; pozosta∏a cz´Êç sceny traktowane by∏y z mniejszà obawà, prawdopo-
politycznej w zasadzie nie nawiàzuje do islamu dobnie ze wzgl´du na brak bezpoÊredniego sà-
Szkolnictwo: Uniwersytet Islamski (A∏maty), siedztwa z tymi krajami; zauwa˝alne by∏y nato-
niewielka liczba madras (g∏ównie na po∏udniu miast koniunkturalne dzia∏ania mediów, bazujà-
kraju), liczne szko∏y duchowne przy meczetach. ce na strachu spo∏eczeƒstwa kazaskiego przed
zwyci´stwem idei fundamentalistycznych na
Charakterystyka kraju po∏udniu.
Sytuacja gospodarcza Kazachstanu, choç trudna
Kazachstan jest najwi´kszym paƒstwem Azji ze wzgl´du na trwajàcy proces powolnej trans-
Centralnej pod wzgl´dem obszaru, o najmniej- formacji gospodarki, jest obecnie najlepsza ze
szej g´stoÊci zaludnienia. Kazachowie stanowià wszystkich republik regionu, a prognozy na
niewiele ponad po∏ow´ ludnoÊci kraju, przy przysz∏oÊç sà tak˝e optymistyczne. Kraj posiada
czym na pó∏nocy wzd∏u˝ granicy z Federacjà Ro- b. du˝e z∏o˝a ropy naftowej, a tak˝e zapasy ga-
syjskà zdecydowanà wi´kszoÊç stanowi ludnoÊç zu ziemnego pod szelfem Morza Kaspijskiego.
s∏owiaƒska – Rosjanie i Ukraiƒcy. Taka struktura Eksploatacja z∏ó˝ roponoÊnych stanowi obecnie
etniczno-przestrzenna od samego poczàtku nie- najwa˝niejszy filar gospodarki i g∏ówne êród∏o
podleg∏ego bytu republiki powodowa∏a obawy dewiz.
o integralnoÊç paƒstwa i zmusi∏a w∏adze do pro-
wadzenia bardzo wywa˝onej polityki etnicznej. Islam w Kazachstanie
Polityk´ wewn´trznà cechuje silna centralizacja (rys historyczny)
w∏adzy i autorytaryzm prezydenta Nursultana
Nazarbajewa. Opozycja (demokratyczna; islam- Islamizacja terytoriów dzisiejszego Kazachstanu
skiej opozycji brak) jest skutecznie zwalczana na rozpocz´∏a si´ w X–XI wieku w wyniku dzia∏al-
wszystkich p∏aszczyznach (politycznej, gospo- noÊci w´drownych kupców przybywajàcych
darczej i medialnej). Demokratyczna retoryka z po∏udnia i stopniowo post´powa∏a z po∏udnia
w∏adz nie ma potwierdzenia w ich post´powa- na pó∏noc. Plemiona koczowników przyjmowa∏y
niu, nale˝y jednak podkreÊliç, ˝e w Kazachstanie islam bardzo powoli, nie rezygnujàc jednocze-
re˝im prezydencki jest znacznie bardziej „wyro- Ênie z praktykowania obrz´dów o rodowodzie
zumia∏y” dla tworzàcego si´ powoli spo∏eczeƒ- pogaƒskim. Kazaski islam zdominowa∏a hanafic-
stwa obywatelskiego ni˝ np. w sàsiednim Uzbe- ka szko∏a prawa islamskiego, jedna z najbardziej
kistanie. Mimo szykan opozycja ma w republice liberalnych, tolerujàca zachowanie preislamskich
najlepsze w ca∏ym regionie warunki dzia∏ania. obrz´dów. W efekcie przez wieki wykszta∏ci∏ si´
Polityka zagraniczna republiki by∏a i jest w ogrom- na kazaskich stepach specyficzny rodzaj islamu
nym stopniu determinowana jej po∏o˝eniem okreÊlany jako islam ludowy. Kulty preislamskie
geopolitycznym (mi´dzy Rosjà od pó∏nocy, Chi- do dziÊ przetrwa∏y i sà praktykowane, nie wy-
nami od wschodu i Uzbekistanem od po∏udnia). wo∏ujàc jednoczeÊnie kontrowersji wÊród wi´k-
Kazachstan nie kontestowa∏ pozycji Moskwy szoÊci duchownych – powszechnie ∏àczy si´ za-
w regionie (najwa˝niejsze okaza∏o si´ tutaj za- sady islamu z kultem przodków, grobów czy
pewnienie praw ogromnej diaspory rosyjskiej), Êwi´tych miejsc. Dominujàce znaczenie ma od
prowadzi∏ delikatnà i asekuracyjnà polityk´ wo- wieków prawo zwyczajowe (adat), a nie kora-
bec Chin (g∏ównym problemem by∏a tu i wcià˝ niczne (szariat). Na po∏udniu kraju pewnà rol´
jest kwestia mniejszoÊci ujgurskiej), a tak˝e wal- odgrywajà od wieków tradycje sufickie.
czy∏ o prymat w Azji Centralnej z Uzbekistanem Kolonizacja rosyjska nie przynios∏a zmiany sto-
(zmagania w du˝ym stopniu wynika∏y z osobi- sunków wyznaniowych wÊród Kazachów. Islam
stych ambicji prezydentów Kazachstanu – Nur- sta∏ si´ czynnikiem integrujàcym miejscowà lud-

Pr ace OSW
noÊç i elementem budowy to˝samoÊci narodo- (ludnoÊç s∏owiaƒska tradycyjnie zamieszkiwa∏a
wej. Nap∏ywowi Rosjanie pozostawali przy pra- miasta).
wos∏awiu, a Kazachowie kultywowali islam. Do W ostatniej dekadzie w zwiàzku z ogromnà mi-
dziÊ struktura wyznaniowa w ogromnej wi´k- gracjà Rosjan, Niemców, Ukraiƒców i ˚ydów za
szoÊci pokrywa si´ ze strukturà etnicznà. granic´ (szczególnie silnà w poczàtkowym okre-
Za czasów ZSRR w∏adza t´pi∏a wszelkie przeja- sie niepodleg∏oÊci: w latach 1992–1994 Kazach-
wy dzia∏alnoÊci islamskiej traktujàc religi´ jako stan na sta∏e opuÊci∏o 1,2 mln ludzi) i nap∏ywem
zagro˝enie dla supremacji idei komunistycz- ludnoÊci kazaskiej do miast ró˝nice w kwestii
nych. Oficjalne duchowieƒstwo muzu∏maƒskie statusu spo∏ecznego uleg∏y ju˝ jednak w du˝ym
zosta∏o podporzàdkowane Duchownej Radzie stopniu zatarciu. Ponadto migracja nie-Kaza-
Muzu∏manów Azji Centralnej i Kazachstanu chów za granic´ spowodowa∏a ca∏kowità prze-
z siedzibà w Taszkencie. Duchowni starajàcy si´ budow´ struktury etnicznej kraju (w 1989 r. Ka-
dzia∏aç niezale˝nie byli przeÊladowani i zostali zachowie stanowili zaledwie 40% ludnoÊci kra-
zmuszeni do dzia∏ania w ukryciu, jednak w opi- ju, obecnie – ponad po∏ow´).
nii spo∏eczeƒstwa to w∏aÊnie oni cieszyli si´ naj- Bardzo znaczàce i wcià˝ przybierajàce na sile po
wi´kszym powa˝aniem i ich wp∏yw by∏ najistot- uzyskaniu niepodleg∏oÊci sà tradycje rodowo-
niejszy. T´pienie niezale˝nego duchowieƒstwa -plemienne w Kazachstanie. Kazachowie, którzy
przy jednoczesnym zezwoleniu na dzia∏alnoÊç pod wzgl´dem j´zykowym i kulturowym sà naj-
religijnà duchownych podporzàdkowanych Du- bardziej jednolitym narodem postradzieckiej
chownej Radzie zaowocowa∏o trwajàcà do dziÊ Azji Centralnej, dzielà si´ na trzy ˝uzy (zwiàzki
nieufnoÊcià Kazachów do oficjalnych struktur plemienne). Starszy ˚uz, sk∏adajàcy si´ z jedena-
religijnych, traktowanych jako kolaborujàce stu plemion tradycyjnie zajmuje obszar po∏u-
z w∏adzà (obecnie jest to Duchowny Zarzàd Mu- dniowego i po∏udniowo-wschodniego Kazachsta-
zu∏manów Kazachstanu – DZMK). nu. Âredni ˚uz (szeÊç plemion) – centralnà i pó∏-
W ostatniej dekadzie nastàpi∏o w Kazachstanie nocno-wschodnià cz´Êç kraju. Terytoria M∏odsze-
zauwa˝alne odrodzenie islamu, po∏àczone z bu- go ˚uzu (cztery plemiona) znajdujà si´ na pó∏-
dowà setek nowych meczetów, otwieraniem nocnym zachodzie. Mimo równoÊci wszystkich
szkó∏ duchownych i ogólnym wzrostem religij- obywateli republiki wobec prawa Kazachowie
noÊci wÊród muzu∏maƒskiej cz´Êci spo∏eczeƒ- doskonale orientujà si´ w pochodzeniu nie tylko
stwa. Odrodzenie islamu nie przyj´∏o jednak for- swoich krewnych i znajomych, ale potrafià te˝
my politycznej i „wojujàcej” (jedynie na po∏u- na podstawie cech fizycznych danej osoby okre-
dniu kraju mo˝na mówiç o wyst´powaniu ele- Êliç jej przynale˝noÊç spo∏eczno-etnicznà. Prze-
mentów reprezentujàcych radykalny islam). trwa∏a te˝ w ÊwiadomoÊci Kazachów dawna hie-
rarchia wa˝noÊci plemion i rodów (tradycyjnie
Warunki spo∏eczne i gospodarcze najwa˝niejszy by∏ Starszy ˚uz, a elita intelektual-
na wywodzi∏a si´ z ˚uzu Âredniego), ponadto
Ró˝nice mi´dzy muzu∏manami a niemuzu∏ma- Starszy ˚uz jest tradycyjnie najsilniej zislamizo-
nami w kwestii statusu spo∏ecznego na prze- wany. Renesans struktur rodowo-plemiennych
strzeni ubieg∏ej dekady nie wynika∏y z wyzna- ma du˝y wp∏yw na rzeczywistoÊç spo∏ecznà
wanej religii, a raczej z poziomu zamo˝noÊci po- i politycznà kraju; w obawie o integralnoÊç paƒ-
szczególnych grup etnicznych. Konstytucja sta- stwa jakiekolwiek publiczne nawiàzywanie do
nowi o równoÊci wszystkich religii i w zasadzie podzia∏ów ˝uzowych zosta∏o zakazane przez
równoÊç ta jest przestrzegana (w∏adze republiki przepisy prawa.
nie mogà pozwoliç sobie na dyskryminacj´ lud- W Kazachstanie zauwa˝alna jest ni˝sza spo∏ecz-
noÊci niemuzu∏maƒskiej, gdy˝ stanowi ona po- na pozycja kobiet (wyra˝ajàca si´ w wi´kszym
nad jednà trzecià mieszkaƒców kraju). Zauwa- bezrobociu wÊród ˝eƒskiej cz´Êci spo∏eczeƒ-
˝alny jest natomiast wy˝szy przeci´tny poziom stwa, mniejszà Êrednià pensjà), chocia˝ w po-
˝ycia ludnoÊci miejskiej w porównaniu z wiejskà równaniu z innymi muzu∏maƒskimi krajami re-
– a poniewa˝ to w∏aÊnie Kazachowie i inni mu- gionu jest ona i tak znacznie lepsza. Pojawiajà
zu∏manie stanowià wi´kszoÊç mieszkaƒców wsi, si´ opinie, ˝e pozycja kobiet w spo∏eczeƒstwie
statystycznie ich warunki ˝ycia sà nieco gorsze wcià˝ si´ pogarsza w miar´ wzrostu religijnoÊci

Prace OSW
wÊród Kazachów. Mo˝na jednak przypuszczaç, uwarunkowany historycznie nieekspansywny
˝e g∏osy te sà wynikiem wzrastajàcej ogólnej charakter kazaskiego islamu, nieufnoÊç wobec
ÊwiadomoÊci spo∏eczeƒstwa b´dàcej rezultatem „importowanego” islamu ortodoksyjnego, przy-
otwarcia si´ kraju na Zachód. wiàzanie do rodzimej tradycji i wreszcie obawa
przed radykalizacjà religii pot´gowana wydarze-
˚ycie religijne niami na po∏udniu.
Stosunkowo ∏atwo jest zdobyç podstawowe
Spo∏eczeƒstwo Kazachstanu jest w bardzo du- i Êrednie wykszta∏cenie duchowne. Uzyskanie
˝ym stopniu zlaicyzowane. Kazaski islam nigdy wykszta∏cenia wy˝szego jest znacznie bardziej
w historii nie by∏ islamem ekspansywnym, a la- problematyczne, gdy˝ wymaga zgody DZMK.
ta okupacji sowieckiej, kiedy wprowadzono DZMK postrzegany jako wspó∏pracujàcy z w∏a-
Êwiecki model ˝ycia, dodatkowo zmniejszy∏y ro- dzami, co nie przysparza mu zwolenników i po-
l´ religii w spo∏eczeƒstwie. woduje wi´kszà popularnoÊç niezale˝nych (nie-
Zdecydowana wi´kszoÊç muzu∏manów to sunnici oficjalnych) duchownych, w tym tak˝e nielicz-
szko∏y hanafickiej (Kazachowie, Uzbecy, Ujgurzy). nych sufich na po∏udniu kraju. Stosunkowo po-
Wyst´puje tak˝e (s∏abo zorganizowany) sunnizm wszechne jest kszta∏cenie duchownych za grani-
szko∏y szafickiej (g∏ównie mniejszoÊç czeczeƒ- cà, g∏ównie w Turcji i Egipcie (w 1995 r. 100 osób
ska, która znalaz∏a si´ w Kazachstanie w wyniku studiowa∏o w Turcji, a 80 w Egipcie). Do rozpo-
stalinowskich przesiedleƒ). Wraz z otwarciem cz´cia oficjalnej dzia∏alnoÊci po powrocie po-
si´ kraju na Êwiat islamski na poczàtku lat dzie- trzebna jest zgoda DZMK.
wi´çdziesiàtych pojawi∏ si´ tak˝e sunnizm szko- LudnoÊç muzu∏maƒska ch´tnie bierze udzia∏
∏y hanbalickiej (cechujàcy si´ fanatycznym prze- w masowych obrz´dach (Êluby, pogrzeby), któ-
strzeganiem norm szariatu) – g∏ównie na po∏u- rym przewodniczà mu∏∏owie. Powszechne jest
dniu wÊród 370-tysi´cznej mniejszoÊci uzbec- obrzezanie i p∏acenie zakatu (50% muzu∏manów
kiej. Nieliczni i s∏abo zorganizowani sà szyici deklaruje, ˝e p∏aci∏o zakat w ciàgu ostatniego
(g∏ównie mniejszoÊç azerska). roku; nale˝y jednak mieç na uwadze fakt, ˝e cz´-
Pewne wp∏ywy (zw∏aszcza na po∏udniu kraju) ma sto zakat przyjmuje form´ datków ˝ywnoÊcio-
tradycja suficka, zwiàzana szczególnie z mauzo- wych lub rzeczowych, a nawet pracy fizycznej na
leum Jasawiego i tamtejszym (stojàcym w opo- rzecz meczetu). Ma∏o popularne sà indywidualne
zycji wobec DZMK) duchowieƒstwem, a tak˝e formy aktywnoÊci religijnej – 20% deklaruje, ˝e
z grobowcami Beket-Ata i Szopan-Ata (obwód poÊci∏o w czasie ramadanu, a jedynie kilkanaÊcie
atyrauski), Ajsza-bibi (obwód d˝ambulski) i me- procent przyznaje, ˝e kiedykolwiek czyta∏o Ko-
czetem w Karagandzie (duchowieƒstwo powià- ran (najcz´Êciej przek∏ady, bowiem znajomoÊç
zane z oÊrodkiem naqszbandiji w Bucharze). Su- arabskiego jest w Kazachstanie rzadkoÊcià – tak-
fizm nie jest jednak dominujàcym nurtem reli- ˝e wÊród duchownych).
gijnym nawet na po∏udniu, a wiedza spo∏eczeƒ- Rocznie zaledwie kilkaset (w 1998 r. – 400) osób
stwa na jego temat jest bardzo ma∏a. odbywa had˝d˝, co niewàtpliwie ma przyczyn´
Liczba meczetów (ok. 5 tys.) jest du˝a, choç zde- w wysokich kosztach pielgrzymki – wahajà si´
cydowana wi´kszoÊç z nich to meczety mahallic- one od 800 dolarów (autobusem) do 1300 (samo-
kie, a nie piàtkowe. Meczety mahallickie znajdu- lotem). Istnieje wiele lokalnych miejsc piel-
jà si´ niemal w ka˝dej dzielnicy, pe∏nià cz´sto grzymkowych, g∏ównie groby pirów. Najwa˝niej-
równolegle funkcj´ kafejek, gdzie odpoczywajà szym z nich, o znaczeniu wykraczajàcym poza
i modlà si´ wierni. Meczetów piàtkowych jest Kazachstan, jest mauzoleum Ahmeda Jasawiego
wielokrotnie mniej i z regu∏y nie sà one odwie- w mieÊcie Turkiestan na po∏udniu kraju (restau-
dzane t∏umnie. rowane przez Turków), dokàd pielgrzymujà mu-
Na poczàtku lat dziewi´çdziesiàtych przewidy- zu∏manie z ca∏ej Azji Centralnej.
wano w Kazachstanie gwa∏towne odrodzenie is-
lamu. RzeczywiÊcie sta∏o si´ ono faktem. Nie
przybra∏o jednak „wojujàcej” formy, dà˝àcej do
polityzacji religii. Z∏o˝y∏o si´ na to kilka czynni-
ków: powa˝ne zeÊwiecczenie spo∏eczeƒstwa,

Prace OSW
Islam a ˝ycie polityczne treÊç ˝ycia. Islam jest wa˝nym elementem to˝sa-
moÊci narodowej, jednak w sferze wyznawa-
Paƒstwo jest formalnie Êwieckie, a swoboda wy- nych wartoÊci jego wp∏yw nie jest dominujàcy.
znania jest gwarantowana przez konstytucj´ Praktykuje si´ obrz´dy muzu∏maƒskie i obchodzi
i odpowiednie ustawy. W zwiàzku z promowa- islamskie Êwi´ta, ale poza piàtkami meczety
niem „kazaskoÊci” elita w∏adzy deklaruje jednak Êwiecà pustkami. Ludzie traktujà wizyty w me-
swojà muzu∏maƒskoÊç (prezydent Nazarbajew czetach bardziej jako element tradycji ni˝ prze˝y-
uda∏ si´ na had˝d˝, a tak˝e modli∏ si´ publicznie cie religijne. Dominujàca rola tradycji przejawia
wraz z prezydentem Karimowem w mauzoleum si´ zw∏aszcza na wsi, chocia˝by w ogromnym au-
Jasawiego). Paƒstwo gwarantuje swobod´ wy- torytecie starszyzny, który w miastach zanika.
znania i stara si´ zachowywaç wszystkie cechy Jest zarejestrowanych kilkaset gmin wyznanio-
ÊwieckoÊci i tolerancyjnoÊci religijnej, jednak wych muzu∏maƒskich, jednak nie sà one szcze-
wyraênie sprzyja islamowi jako dominujàcej re- gólnie aktywne i nie ingerujà w ˝ycie rodzinne
ligii. Paradoksalnie w odbiorze spo∏ecznym w∏a- muzu∏manów, skupiajàc si´ na ogólnej roli infor-
dza nie jest postrzegana jako muzu∏maƒska. macyjnej, edukacyjnej i organizacyjnej. Jedynie
Zdecydowana wi´kszoÊç partii politycznych ma wÊród skupionej w dwóch enklawach na po∏u-
do islamu stosunek pragmatyczny, a scena poli- dniu kraju i silnie zintegrowanej mniejszoÊci uz-
tyczna jest laicka. Islam nie jest elementem wal- beckiej gminy wyznaniowe propagujà islam ry-
ki politycznej. Jedynie Partia Narodowej Wolno- gorystyczny, zakazujàcy np. picia alkoholu
Êci A∏asz przyznaje islamowi szczególnie wa˝ne (wÊród Kazachów taka interpretacja religii jest
miejsce w paƒstwie jako czynnikowi narodo- odbierana jako niekazaska i nie cieszy si´ popu-
twórczemu (partia ta nie ma jednak wi´kszego larnoÊcià). Konsumpcja alkoholu w Kazachstanie
znaczenia). jest du˝o wy˝sza ni˝ w sàsiednim Uzbekistanie.
Pojawiajà si´ ruchy i organizacje fundamentali- MniejszoÊç uzbecka jest ogólnie znacznie bar-
styczne, zwane w kazaskich mediach „wahhabic- dziej religijna ni˝ Kazachowie (72% Kazachów
kimi”. Najbardziej spektakularne akcje przepro- deklaruje si´ jako „wierzàcy” lub „raczej wierzà-
wadza∏a Hizb ut-Tahrir (np. jednorazowe dostar- cy”, zaÊ dla kazaskich Uzbeków odsetek ten wy-
czenie tysiàcom mieszkaƒców A∏maty fundamen- nosi 92%). Postrzega si´ jà w kraju jako êród∏o
talistycznych ulotek drogà pocztowà: wszyscy idei fundamentalistycznych.
otrzymali przesy∏ki tego samego dnia – w dzieƒ MniejszoÊç ujgurska (o wysokim wskaêniku reli-
urodzin prezydenta Nazarbajewa). W∏adze z ró˝- gijnoÊci – 80% wierzàcych) nie wykazuje ten-
nym skutkiem zwalczajà ekspansywne ruchy fun- dencji separatystycznych w stosunku do w∏adz
damentalistyczne. Nie wydaje si´ wszak˝e, by Ka- w Astanie (natomiast potencjalnie istnieje taka
zachstan zagro˝ony by∏ zwyci´stwem tych idei mo˝liwoÊç w przypadku wybuchu powstania na-
wÊród w∏asnego spo∏eczeƒstwa – Kazachowie nie rodowego lub powa˝nych zamieszek w sàsied-
godzà si´ na zast´powanie miejscowego, toleran- niej chiƒskiej prowincji Xinjiang, zamieszkanej
cyjnego islamu jego „importowanà”, radykalnà w wi´kszoÊci przez Ujgurów).
wersjà – zbyt du˝à rol´ odgrywajà w ˝yciu ludzi
obrz´dy i kulty nieislamskie. Islam a ˝ycie kulturalne
Oficjalnie zarejestrowanych jest ok. 220 du-
chownych zagranicznych, g∏ównie z Arabii Sau- W latach dziewi´çdziesiàtych nastàpi∏o zwi´k-
dyjskiej, Zjednoczonych Emiratów Arabskich, szenie roli islamu w ˝yciu kulturalnym kraju. Po-
Jordanii, Turcji i Pakistanu. jawi∏o si´ wiele publikacji przybli˝ajàcych nauk´
islamu i akcentujàcych jego potencja∏ kulturowy.
Islam a ˝ycie spo∏eczne Otwarto setki duchownych szkó∏ podstawowych
i kilkanaÊcie Êrednich, w których pobiera nauki
ZdolnoÊç islamu do mobilizacji spo∏ecznej jest tysiàce dzieci; szko∏y koraniczne nie sta∏y si´ po-
niewielka. Islam traktowany jest jako czynnik wa˝nà alternatywà dla paƒstwowego postra-
integrujàcy i spajajàcy naród, nie zaÊ jako narz´- dzieckiego systemu edukacji.
dzie ekspansji ideologicznej. Kazachowie traktu- Du˝a cz´Êç literatury islamskiej na poczàtku
jà islam jako uzupe∏nienie, a nie zasadniczà ubieg∏ej dekady pochodzi∏a z krajów arabskich,

Prace OSW
chocia˝ nieznajomoÊç j´zyka arabskiego wÊród ISLAM W KIRGISTANIE
Kazachów by∏a istotnà barierà w szerokim roz-
powszechnieniu cz´Êci literatury religijnej two-
rzonej po arabsku. Obecnie wi´kszoÊç dost´p- Podstawowe informacje o kraju
nych w Kazachstanie êróde∏ traktujàcych o isla-
mie jest drukowana w Uzbekistanie. Kirgiska Republika (Kirgistan), niepodleg∏e
W Kazachstanie istnieje pe∏na swoboda manife- paƒstwo od 1991 r.
stacji przekonaƒ religijnych. Wiele gmin muzu∏- Powierzchnia: 198,5 tys. km 2 (zmienna,
maƒskich ma swoje lokalne czasopisma oraz stro- w zwiàzku z roszczeniami terytorialnymi Chin),
ny internetowe. Wydawana jest du˝a liczba czaso- graniczy z Chinami, Tad˝ykistanem, Uzbekista-
pism nawiàzujàcych do islamu, z czego najwa˝- nem i Kazachstanem, 94% terytorium kraju
niejszymi sà: miesi´cznik Islam elemi (Âwiat isla- zajmujà góry, 57% znajduje si´ na wysokoÊci
mu), wydawany przez DZMK od 1997 r. w nak∏a- ponad 2500 m
dzie ponad 5 tys. egz., oraz gazeta Nur szapagat, LudnoÊç: 4851 tys.
ponad 5 tys. egz. G∏ówne miasta: Biszkek (stolica) – 756 tys.,
Islam powszechnie traktuje si´ jako element na- Osz – 215 tys.
rodotwórczy – poprzez bycie muzu∏maninem Struktura etniczna: Kirgizi – 66%, Uzbecy –
jest si´ „prawdziwszym” Kazachem. Kultywo- 14%, Rosjanie – 11,7%, Ukraiƒcy, Tatarzy,
wane sà jednak obrz´dy zarówno muzu∏maƒ- Tad˝ycy, Kazachowie, Ujgurzy, Dunganie, Niemcy;
skie, jak i istniejàce przed islamizacjà terenów wskutek emigracji nie-Kirgizów systematycznie
dzisiejszego Kazachstanu. zwi´ksza si´ procentowy udzia∏ Kirgizów
w ludnoÊci kraju
Wnioski i prognozy Struktura wyznaniowa: 80% populacji
to muzu∏manie, 17% – prawos∏awni,
Odrodzenie religijnoÊci po rozpadzie ZSRR nie 3% – wyznawcy 15 KoÊcio∏ów chrzeÊcijaƒskich,
przybra∏o w Kazachstanie alarmistycznego wy- buddyÊci, krysznaici, judaiÊci i in.
miaru. Zwyci´˝y∏ zakorzeniony wÊród Kazachów Struktura wiekowa: dzieci i m∏odzie˝ do 16
od wieków islam ludowy – tolerancyjny i nieek- roku ˝ycia stanowià 38% populacji, ludzie
spansywny, oparty g∏ównie na tradycji. W ˝yciu w wieku produkcyjnym – 54%, emeryci – 8%
politycznym islam nie istnieje, zosta∏o ono ca∏- Przyrost naturalny: 1,3%
kowicie zdominowane przez problemy gospo- G´stoÊç zaludnienia na km 2: 26
darcze i spo∏eczne, a tak˝e przez walk´ w∏adz Udzia∏ ludnoÊci miejskiej: 35% ludnoÊci (rok-
z opozycjà demokratycznà. rocznie ok. 100 tys. mieszkaƒców wsi migruje
Islam jest zakorzeniony g∏´boko w rodowo-ple- do Biszkeku)
miennych tradycjach muzu∏maƒskiej cz´Êci spo- PKB per capita: 1294 USD (2000).
∏eczeƒstwa republiki. Pojmuje si´ go jako ele-
ment narodotwórczy, bardzo istotne spoiwo dla Islam w Kirgistanie
wielu muzu∏maƒskich grup etnicznych kraju. (informacje podstawowe)
Znaczenie islamu jako êród∏a wartoÊci jest istot-
ne, ale nie dominujàce. Liczba meczetów: 1338 (wg stanu na marzec
Potencja∏ destabilizacyjny kazaskiego islamu 2001 r.), z tego w obwodzie oskim 520 (w 1999 r.
jest niewielki. Perspektywa kilku lat zale˝y od – 428), w d˝alalabadzkim 301 (1999 r. – 301),
dwóch czynników – poprawy lub braku popra- w batkeƒskim (1999 r. – 186), w issykkulskim 40
wy sytuacji materialnej spo∏eczeƒstwa (zw∏asz- (1999 r. – 12), w naryƒskim 60 (1999 r. – 2),
cza na sàsiadujàcym z Uzbekistanem po∏udniu w czujskim 140 (1999 r. – 61). W 2000 r. had˝d˝
kraju) oraz od rozwoju wydarzeƒ w Uzbekista- odby∏o 460 obywateli Kirgistanu, w 2001 – 669.
nie. Istnieje mo˝liwoÊç powstania tzw. efektu Organizacyjne struktury islamskie: g∏ówna
domina w przypadku rozprzestrzenienia si´ ru- struktura oficjalna – Duchowny Zarzàd Muzu∏-
chów fundamentalistycznych na po∏udniu. manów Kirgistanu (DZMK). Inne: Centrum Islam-
Wojciech Bartuzi skie (Osz), Komitet Obrony Praw Muzu∏manów
(D˝alalabad). Na terytorium Kirgistanu bardzo

Pr ace OSW
dynamicznie rozwijajà si´ struktury nielegalnej, W pierwszych latach niepodleg∏oÊci Kirgistanu
fundamentalistycznej partii Hizb ut-Tahrir (HT), nastàpi∏o dalsze pogorszenie sytuacji gospodar-
funkcjonujà równie˝ podziemne struktury Is- czej kraju, choç Kirgistan przodowa∏ pod wzgl´-
lamskiego Ruchu Uzbekistanu (IRU) oraz religij- dem demokratycznych i rynkowych przemian
nych organizacji separatystycznych Czeczenów w WNP. Za∏ama∏y si´ kontakty gospodarcze z sà-
i Ujgurów siadami, m.in. system barterowych umów p∏at-
Szkolnictwo: wydzia∏ teologiczny na Paƒstwo- noÊci za wod´, gaz, rop´ i in. Od 1994 r. w∏adze
wym Uniwersytecie w Oszu, filia Uniwersytetu kirgiskie podj´∏y szereg prób usuni´cia przyczyn
Azji Centralnej w Oszu, sieç 11 tureckich liceów wyjazdów ludnoÊci rosyjskiej z Kirgistanu, m.in.
Sebat (Êwieckie z przedmiotami dotyczàcymi is- j´zyk rosyjski sta∏ si´ j´zykiem oficjalnym
lamu, separacja p∏ci w szkole), szko∏y przy me- (w 2001 r.). Rozpoczà∏ si´ powolny proces popra-
czetach. wy stanu gospodarki Kirgistanu, który zosta∏ za-
hamowany przez rosyjski kryzys ekonomiczny
Charakterystyka kraju w 1998 r. i agresj´ fundamentalistycznego ugru-
powania IRU. Jego oddzia∏y dwukrotnie (1999 r.,
Kirgistan to niewielki, górzysty kraj, którego 2000 r.) zaatakowa∏y po∏udniowe terytoria Kirgi-
najwa˝niejszym bogactwem naturalnym pozo- stanu (obwód batkeƒski). Wykorzystywa∏y one
staje woda oraz trudno dost´pne i nie doÊç wy- terytoria Kirgistanu g∏ównie jako obszar tranzy-
korzystywane z∏o˝a metali kolorowych i z∏ota. towy i baz´ w atakach na Uzbekistan. Realizacja
Sàsiaduje z Uzbekistanem i Chinami – paƒstwa- ambitnego planu demokratyzacji i reform zosta∏a
mi prowadzàcymi wobec niego agresywnà poli- zahamowana w∏aÊnie ok. 1998/99 roku. W zwiàz-
tyk´ zagranicznà (oba majà roszczenia teryto- ku z kryzysem gospodarczym i agresjà islami-
rialne wobec Kirgistanu) oraz Kazachstanem, stów nastàpi∏o umocnienie w∏adzy prezydenta
bardziej rozwini´tym gospodarczo ze wzgl´du i os∏abienie opozycji.
na posiadane bogactwa naturalne, który traktuje Jako g∏ówne zagro˝enie dla kraju od 1999 r. trak-
go w sposób doÊç paternalistyczny. Po∏udniowym towany jest IRU. Obawy przed kolejnà agresjà
sàsiadem jest Tad˝ykistan spustoszony z powo- sta∏y si´ powodem zacieÊnienia wspó∏pracy woj-
du wojny domowej, który nie stanowi wystar- skowej z Rosjà i USA. W 2001 r. Kirgistan wspo-
czajàco szczelnej bariery przed Afganistanem, móg∏ mi´dzynarodowà koalicj´ walczàcà z islam-
z którego do Kirgistanu docierajà mud˝ahedini, skim terroryzmem, powsta∏a amerykaƒska baza
narkotyki i in. Kirgistan pozostaje wa˝nym ele- pod Biszkekiem. ObecnoÊç Amerykanów, dbajà-
mentem rosyjskiej polityki w Azji Centralnej. Ro- cych o przestrzeganie demokratycznych standar-
sja jest g∏ównym partnerem handlowym i jed- dów oÊmieli∏a opozycj´ do zdecydowanych
nym z gwarantów bezpieczeƒstwa kraju, choç kroków przeciwko ∏amiàcej te standardy admini-
nie jest jego bezpoÊrednim sàsiadem. stracji paƒstwowej. Protesty opozycji i ostre
Schy∏ek ZSRR by∏ okresem pog∏´biajàcego si´ reakcje na nie ze strony w∏adz zachwia∏y stabil-
kryzysu gospodarczego, po∏àczonego z falà kse- noÊcià paƒstwa. Obecne protesty opozycji naj-
nofobii i rozruchów na tle etnicznym, odreago- ostrzejszà form´ przyj´∏y w∏aÊnie na Po∏udniu.
wywaniem przez autochtoniczne spo∏ecznoÊci
rosyjskiej dominacji w polityce, gospodarce Islam w Kirgistanie (rys historyczny)
i kulturze republiki. Przyj´to ustaw´ o j´zyku na-
rodowym, która spowodowa∏a pierwszà fal´ mi- Islam rozprzestrzeni∏ si´ na le˝àcej w po∏udnio-
gracji ludnoÊci rosyjskoj´zycznej, mia∏y miejsce wej cz´Êci Kirgistanu Kotlinie Fergaƒskiej ju˝
kirgisko-uzbeckie walki na tle etnicznym w po- w VII w., w epoce podbojów arabskich. Dotar∏
∏udniowej cz´Êci kraju (tzw. konflikt oski). Przez wówczas do spo∏ecznoÊci osiad∏ych. Osiad∏a lud-
ca∏y okres istnienia niepodleg∏ego Kirgistanu noÊç po∏udniowego Kirgistanu (przodkowie Uz-
wyraênie zaznacza∏y si´ konflikty pomi´dzy bo- beków i Tad˝yków) wykazywa∏a si´ od tamtego
gatszà, silnie zsowietyzowanà i zsekularyzowa- okresu ogromnà gorliwoÊcià religijnà. W XVIII w.
nà Pó∏nocà a biednym, agrarnym, islamskim Po- powsta∏ chanat Kokandu w Kotlinie Fergaƒskiej,
∏udniem. Konflikt zaostrza to, i˝ u w∏adzy znaj- który prowadzi∏ aktywnà polityk´ krzewienia
dujà si´ g∏ównie przedstawiciele Pó∏nocy. islamu wÊród ludów sàsiednich. Kirgizi pozosta-

Prace OSW
wali d∏ugo poganami-szamanistami. Plemiona nie w miastach spo∏ecznoÊci z∏o˝one z imigran-
po∏udniowe przyj´∏y islam w XVII w. od miesz- tów ostatniej dekady: Tad˝yków, Afgaƒczyków,
kaƒców Fergany, a pó∏nocne islamizowano jesz- Turków, Pakistaƒczyków i Arabów (uchodêców,
cze w XVIII i XIX w. Kraj zosta∏ w∏àczony do Ro- biznesmenów, studentów i misjonarzy). Ka˝da
sji w XIX w. W Kirgistanie ogromnà rol´ odegra- wspólnota etniczna, terytorialna czy rodowa
li przywódcy bractw sufickich (przede wszyst- stara si´ posiadaç w∏asny meczet. Cz´Êç z udajà-
kim naqszbandija), którzy nawracali miejscowà cych si´ na pielgrzymk´ do Mekki czyni to w ce-
ludnoÊç na islam, a tak˝e mobilizowali jà w ce- lach handlowych. Z powodu kontroli nad isla-
lach walki z niewiernymi na terenach chiƒskiego mem w Uzbekistanie i w Xinjiangu, niektórzy
Turkiestanu Wschodniego. Podobnà rol´ odgry- ich mieszkaƒcy odbywajà pielgrzymk´ do Mekki
wali oni równie˝ w powstaniach antyrosyjskich pos∏ugujàc si´ dokumentami kirgiskimi. Poziom
oraz antyradzieckich (tzw. basmaczy). W cza- wykszta∏cenia duchowieƒstwa w Kirgistanie nie
sach carskich z Kotliny Fergaƒskiej najwi´ksza jest zbyt wysoki; kiedy przeprowadzono weryfi-
liczba rosyjskich muzu∏manów udawa∏a si´ na kacj´ imamów, okaza∏o si´, ˝e bardzo cz´sto
pielgrzymk´ do Mekki. Bolszewicy po podbiciu w meczetach pracujà ludzie zupe∏nie do tego
Azji Centralnej podzielili Kotlin´ Fergaƒskà, naj- nieprzygotowani. Wielu nie by∏o w stanie zade-
silniejszy oÊrodek islamski na tym obszarze, po- monstrowaç wiedzy koniecznej do pracy w me-
mi´dzy trzy stworzone przez siebie od podstaw czecie, np. w obwodzie naryƒskim po∏owa ima-
organizmy paƒstwowe: Uzbeckà SRR, Tad˝yckà mów nie zda∏a egzaminów. Tradycje sufickie po-
SRR oraz, utworzonà najpóêniej, Kirgiskà SRR. zosta∏y ˝ywe wÊród potomków deportowanej
Najwi´cej „Êwi´tych miejsc” Kotliny Fergaƒskiej ludnoÊci z Kaukazu, g∏ównie Czeczenów i Ingu-
znalaz∏o si´ w Kirgiskiej SRR. Pomimo narzuco- szy, gdzie wspólnota cz∏onków danego bractwa
nej ateizacji rdzenni mieszkaƒcy Kirgistanu za- pokrywa si´ cz´sto ze wspólnotà cz∏onków da-
chowali w du˝ej mierze tradycyjne sposoby ˝ycia nego rodu. Pewne formy sufizmu przetrwa∏y
spo∏ecznego. Przetrwa∏y dawne stosunki spo- równie˝ wÊród Uzbeków. Z uwagi na s∏aboÊç in-
∏eczne i prawne. stytucji paƒstwowych i korupcj´ w Kirgistanie
sta∏ si´ on bazà dla czeczeƒskich i ujgurskich or-
Warunki spo∏eczne i gospodarcze ganizacji niepodleg∏oÊciowych. Czeczeni i Ujgu-
rzy, obywatele Kirgistanu, przy∏àczajà si´ do
Codziennym zjawiskiem dla mieszkaƒców Kirgi- swych rodaków i udajà si´ do „wielkich ojczyzn”,
stanu jest doÊwiadczanie skutków cywilizacyj- aby walczyç o niepodleg∏oÊç. Po powrocie przy-
nego regresu kraju. Za∏ama∏ si´ nierentowny noszà zupe∏nie nowe idee religijne, które stajà
system ekonomiczny ca∏ego ZSRR, co przynios∏o si´ cz´Êcià ideologii ich separatyzmów.
gwa∏towne za∏amanie si´ gospodarki Kirgistanu.
Nast´puje pauperyzacja spo∏eczeƒstwa. Docho- Islam a ˝ycie polityczne
dzi do powolnej dewastacji tego, co uda∏o si´
wypracowaç w czasach ZSRR. Po uzyskaniu niepodleg∏oÊci przez Kirgistan is-
lam sta∏ si´ czynnikiem podkreÊlajàcym etnicznà
˚ycie religijne odr´bnoÊç Kirgizów. Opracowano nowe normy
prawne dla dzia∏alnoÊci religijnej, uchylono
W Kirgistanie islam wyznajà Kirgizi, Uzbecy (za- wi´kszoÊç ograniczeƒ radzieckiego ustawodaw-
mieszkujà g∏ównie Kotlin´ Fergaƒskà), Dunganie, stwa. W ramach powrotu do narodowej, kirgi-
Ujgurzy (obie spo∏ecznoÊci to imigranci z Chin, skiej tradycji, parlament rozwa˝a∏ problemy le-
z XIX i XX w.; zamieszkujà g∏ównie obwód czuj- galizacji poligamii, w zak∏adach pracy i szko∏ach
ski), Tatarzy kazaƒscy (mieszkajà w miastach), zacz´li pojawiaç si´ imamowie, a duchowieƒ-
Czeczeni, Ingusze, Karaczaje, Kurdowie, Ba∏karzy, stwo muzu∏maƒskie i prawos∏awne wspólnie
Turcy meschetyƒscy i Tatarzy krymscy (te spo- wystosowa∏o apel o wyj´cie spod prawa zagra-
∏ecznoÊci to pozosta∏oÊci po deportacjach stali- nicznych misjonarzy chrzeÊcijaƒskich. Pomimo
nowskich, zamieszkujà obecnie g∏ównie w ob- tego w Kirgistanie nie ma partii oficjalnie odwo-
wodzie czujskim, niewielka cz´Êç zamieszkuje ∏ujàcych si´ do wartoÊci islamskich w ˝yciu poli-
po∏udniowy Kirgistan) oraz zamieszkujàce g∏ów- tycznym. Podobnie jak w innych republikach

Prac e OSW
WNP islam jest traktowany jako uzupe∏niajàcy spo∏ecznego, szczególnie na poziomie ˝ycia co-
element legitymizacji w∏adzy paƒstwowej i pe∏- dziennego, w postaci zhierarchizowanych wi´zi
ni w du˝ej mierze funkcj´ politycznej dekoracji. spo∏ecznych oraz relacji prawnych zbudowa-
Odradzanie si´ religii by∏o traktowane jako cz´Êç nych na normach prawa zwyczajowego i religij-
odradzania tradycji narodowych u rdzennych nego. Obecnie wi´kszoÊç mieszkaƒców Kirgista-
mieszkaƒców Kirgistanu. Podobnà rol´ spe∏nia nu to nadal g∏ównie mieszkaƒcy wsi, dla których
czytanie Koranu z okazji wielu politycznych wy- podstawowe znaczenie ma tradycyjny, patriar-
darzeƒ czy przestrzeganie Êwiàt religijnych. chalny system wartoÊci w ˝yciu codziennym.
Wszystkie ugrupowania polityczne z∏o˝one Z ludzi o takim Êwiatopoglàdzie, w pierwszym
z przedstawicieli narodów tradycyjnie wyznajà- lub w drugim pokoleniu przyby∏ych ze wsi sk∏a-
cych islam deklarujà w ró˝nych formach swoje da si´ obecnie równie˝ ludnoÊç miast. Ludzie ci
przywiàzanie do religii, która jest traktowana ja- zachowujà zwiàzki ze swymi wiejskimi krewny-
ko element ich ideologii narodowej. Spotyka si´ mi i pozostajà nadal cz´Êcià tradycyjnego syste-
jednak równoczeÊnie w artyku∏ach prasowych mu spo∏ecznego. Z tego te˝ wynika miejsce isla-
czy wypowiedziach poszczególnych polityków mu w ˝yciu ró˝nych spo∏ecznoÊci Kirgistanu. Is-
(szczególnie na Pó∏nocy) stwierdzenia, ˝e Manas lam determinuje przede wszystkim ˝ycie spo-
(legendarny bohater Kirgizów) to postaç równa ∏ecznoÊci uzbeckiej, ujgurskiej i dungaƒskiej,
Chrystusowi i Prorokowi Muhammadowi (Maho- gdzie w ostatniej dekadzie pojawi∏y si´ te˝ ten-
metowi) albo ˝e Kirgizi wyznajà kult nieba i sza- dencje do propagowania „czystego islamu”, abs-
manizm, a nie islam. Osoby wyg∏aszajàce takie tynencja, noszenie zas∏on przez kobiety. Kirgizi
poglàdy na ogó∏ jednak same przestrzegajà oby- pozostajà przywiàzani przede wszystkim do
czajowoÊci muzu∏maƒskiej na poziomie ˝ycia norm prawa zwyczajowego, zdeterminowanych
codziennego. Jedynym ugrupowaniem oficjalnie przez wp∏yw prawa religijnego. Dzia∏anie sàdów
odwo∏ujàcym si´ do islamu pozostaje Komitet starszyzny opartych na silnie zislamizowanym
Obrony Praw Muzu∏manów w D˝alalabadzie. Na prawie zwyczajowym zosta∏o zalegalizowane,
terytorium Kirgistanu (przede wszystkim w jego co pozytywnie oceni∏o spo∏eczeƒstwo, w∏àcznie
po∏udniowej cz´Êci) bardzo dynamicznie rozwi- ze zeuropeizowanà elità intelektualnà.
jajà si´ struktury nielegalnej HT dà˝àcej, meto-
dami pokojowymi, do stworzenia teokratyczne- Islam a ˝ycie kulturalne
go, ponadnarodowego paƒstwa muzu∏maƒskie-
go, kalifatu. HT jako jedyna partia w Kirgistanie Wed∏ug oficjalnych danych w zagranicznych
rekrutujàca swoich cz∏onków z przedstawicieli uczelniach muzu∏maƒskich w 2001 r. studiowa∏o
wszystkich muzu∏maƒskich grup etnicznych, 284 obywateli Kirgistanu, w 2000 r. – 45. Z tego
ponadrodowa, ponadplemienna, ponadregional- w egipskim uniwersytecie Al-Azhar (Kair) kszta∏-
na cieszy si´ rosnàcym poparciem spo∏ecznym ci∏o si´ 155 studentów, w Turcji 84, w Pakistanie
na po∏udniu Kirgistanu, choç równoczeÊnie jej 22, pozostali w Syrii, Kuwejcie i Jordanii. Pozo-
za∏o˝enia sà traktowane przez wielu muzu∏ma- staje jeszcze pewna nieznana liczba osób, które
nów jako herezja. W kraju funkcjonujà równie˝ wyjecha∏y z Kirgistanu na podstawie wiz tury-
podziemne struktury IRU, walczàcego o ustano- stycznych oraz zaproszeƒ i nieoficjalnie rozpo-
wienie paƒstwa islamskiego w Uzbekistanie cz´∏y studia religijne za granicà (prawdopodobnie
oraz sieci religijnych organizacji separatystycz- ok. 300 osób). Przy niemal ka˝dym meczecie jest
nych Czeczenów i Ujgurów majàce oparcie czynna maktaba, gdzie dzieci uczone sà podstaw
wÊród swoich rodaków b´dàcych obywatelami islamu (z uwagi na niski poziom religijnego wy-
Kirgistanu. kszta∏cenia duchowieƒstwa faktycznie jest to
nauka podstaw tradycyjnych obyczajów i rytu-
Islam a ˝ycie spo∏eczne a∏ów). Ukazuje si´ prasa religijna – Islam Mada-
niaty (w j´zyku kirgiskim i rosyjskim), Szariat
W czasach radzieckich miejscowej ludnoÊci pró- (w j´zyku kirgiskim), materia∏y zawierajàce treÊci
bowano narzuciç nowy system wartoÊci poprzez religijne znajdujà si´ równie˝ cz´sto w uzbeckich
urbanizacj´ i uprzemys∏owienie. W tym okresie audycjach radiowych i gazetach rozpowszech-
zaznaczy∏a si´ trwa∏oÊç tradycyjnego systemu nianych w po∏udniowym Kirgistanie. Bardzo

Prace OSW
wa˝nà rol´ odgrywa prywatna sieç bezp∏atnego mu przywódcy HT majà wystosowaç apel do
tureckiego szkolnictwa Sebat w Kirgistanie, która rzàdzàcych o ich przy∏àczenie si´ do kalifatu is-
obejmuje 11 liceów rozsianych po ca∏ym kraju lamskiego. JeÊli ci go odrzucà, metody post´po-
(jak choçby w D˝alalabadzie, Oszu i Karakole) wania z nimi przestanà byç ju˝ tylko pokojowe.
oraz Uniwersytet im. Atatürka w Biszkeku. Szkol- Dodatkowym czynnikiem destabilizacyjnym
nictwo to jest organizowane przez od∏am turec- w regionie, który mo˝e zmieniç religijne nastro-
kiego ruchu fundamentalistycznego Nurd˝ular, je w spo∏eczeƒstwie, jest mo˝liwoÊç wystàpie-
którego przywódcà jest Fethullah Gülen. Od nia kolejnych najazdów IRU na po∏udniowe tery-
1993 r. na paƒstwowym uniwersytecie w Oszu toria Kirgistanu (nast´pny „kryzys batkeƒski”).
dzia∏a wydzia∏ teologiczny, który zosta∏ otwarty Kolejnym takim czynnikiem pozostajà ostre kon-
dzi´ki funduszom tureckim, gdzie zaj´cia pro- flikty w∏adzy z opozycjà anarchizujàce stosunki
wadzà tureccy uczeni. W Biszkeku powsta∏ rów- w paƒstwie. Nastroje spo∏eczne sà bardzo
nie˝ wydzia∏ iranistyki oraz perska ksi´garnia, zmienne. Ca∏kowite odwrócenie si´ spo∏eczeƒ-
których pracownicy zajmujà si´ propagowaniem stwa od religii jest mo˝liwe w przypadku zna-
religii i kultury szyickiego Iranu. W okresie od czàcego post´pu w równomiernym rozwoju go-
1996 r. do 2000 r. zarejestrowa∏o si´ oficjalnie spodarczym w ca∏ym kraju, po∏àczonego z suk-
181 misjonarzy muzu∏maƒskich (dla porówna- cesem inwazji wzorców kultury masowej z Rosji
nia – 506 chrzeÊcijaƒskich). Najwi´cej misjona- oraz krajów Zachodu, g∏ównie USA. Ogromne
rzy przybywa do Kirgistanu z Turcji, Egiptu, Ara- znaczenie ma tu przede wszystkim zalew kultu-
bii Saudyjskiej, Pakistanu, Indii, Uzbekistanu ry amerykaƒskiej, która jest egalitarna, nasta-
i Tad˝ykistanu. wiona na odbiorc´ masowego i przez to ∏atwo
przyswajalna przez miejscowych mieszkaƒców.
Wnioski i prognozy Z uwagi na fizycznà obecnoÊç w Kirgistanie sto-
sunkowo du˝ej liczby Amerykanów (turystów,
Islam w Kirgistanie nie jest najwa˝niejszym biznesmenów, dziennikarzy, doradców rzàdo-
czynnikiem kszta∏tujàcym miejscowà rzeczywi- wych, dzia∏aczy i wolontariuszy z organizacji po-
stoÊç spo∏ecznà, politycznà i kulturowà. Jedynie zarzàdowych oraz ˝o∏nierzy), a tak˝e bogactwo
w po∏udniowej cz´Êci Kirgistanu, zdominowanej i pot´g´ ich paƒstwa, partycypowanie w kultu-
przez ludnoÊç uzbeckà, procesy islamizacyjne rze amerykaƒskiej ma te˝ charakter presti˝owy
rozwijajà si´ w sposób lawinowy. Procesy odro- dla mieszkaƒców Kirgistanu i w widoczny spo-
dzenia islamskiego sà efektem koƒca systemu sób jest ideowà konkurencjà dla islamu (szcze-
radzieckiego, odradzaniem si´ narodowych tra- gólnie na Pó∏nocy).
dycji, otwarciem granic, kontaktów z krajami Mariusz Marszewski
muzu∏maƒskimi „dalekiej zagranicy”, upodob-
nianiem si´ Kirgistanu do sàsiednich krajów sze-
roko poj´tego regionu Azji Centralnej. Szczegól-
nie silnie zauwa˝alne sà one wÊród przedstawi-
cieli dawnych spo∏ecznoÊci osiad∏ych, które za-
wsze wyró˝nia∏y si´ silniejszym przywiàzaniem
do religii ni˝ koczownicy. Mo˝na zaobserwowaç
wprowadzanà oddolnie prohibicj´ w restaura-
cjach, kobiety chodzàce w chustach i w hid˝a-
bach. Wobec rosnàcej szybko liczby przyst´pujà-
cych do HT mieszkaƒców Kirgistanu i konse-
kwentnego przestrzegania przez t´ parti´ zasady
niestosowania przemocy istnieje mo˝liwoÊç po-
kojowego obj´cia przez nià w∏adzy na Po∏udniu,
co przy silnych dà˝eniach separatystycznych
tam panujàcych jest groêne dla stabilnoÊci paƒ-
stwa. Jest to tym bardziej niebezpieczne, ˝e
w koƒcowym etapie realizacji swojego progra-

Pr ace OSW
ISLAM W TAD˚YKISTANIE nia Tad˝ykistanu (w jej orbicie m.in. tradycjonali-
styczne ugrupowanie Islamski Ruch Odrodzenia
i nielegalne, fundamentalistyczne Taqfir z oÊrod-
Podstawowe informacje o kraju kiem w Garmie); nielegalna fundamentalistyczna
Hizb ut-Tahrir (g∏ównie obwód sogdyjski); delega-
Tad˝ykistan, niepodleg∏a republika od 1991 r. tura imamatu ismailickiego w Chorogu
Powierzchnia: 143 tys. km2 (zmienna w zwiàzku Szkolnictwo: Uniwersytet Islamski im. Imoma Tir-
z powa˝nymi roszczeniami terytorialnymi Chin) miziego (Duszanbe), ok. 20 madras, 44 wi´ksze
LudnoÊç: 6440,7 tys. szko∏y przy meczetach. Ismailici: zaj´cia z religii
G∏ówne miasta: Duszanbe (stolica) – 528,6 tys., w szko∏ach i liceum w GBAO, religijne obozy let-
Chod˝ent – 164,5 tys., Kulab – 79,3 tys. nie, trwajà prace nad otwarciem Uniwersytetu
Struktura etniczna: Tad˝ycy – 64,9%, Uzbecy – Azji Centralnej (Chorog).
25%, pozostali (ludy pamirskie, Rosjanie i in.) –
10% Charakterystyka kraju
Struktura wyznaniowa: muzu∏manie sunnici –
zale˝nie od êróde∏ 80–90%, szyici-ismailici – Tad˝ykistan jest niepodleg∏y od 1991 r. By∏ i jest
ok. 5%; nieznana liczba wyznawców prote- nadal najbiedniejszà republikà WNP. Zawsze po-
stanckich od∏amów chrzeÊcijaƒstwa i sekt zostawa∏ na skraju Imperium w bezpoÊrednim
Przyrost naturalny: 0,212% sàsiedztwie Afganistanu, od poczàtku lat osiem-
Udzia∏ ludnoÊci miejskiej: 27,4% dziesiàtych ogarni´tego wojnà domowà z silnie
PKB: 1 mld USD (2001) akcentowanymi wàtkami islamskimi – w Afgani-
Bezrobocie: oficjalnie ok. 20%. stanie mieszka ok. 8 mln Tad˝yków (wi´cej ni˝
w samym Tad˝ykistanie). Charakterystyczne, ˝e
Islam w Tad˝ykistanie Tad˝ykistan jako jedyny kraj postradzieckiej Azji
(informacje podstawowe) Centralnej zamieszkany jest przez indoeuropej-
skich Tad˝yków (pozosta∏e narody sà pochodze-
LiczebnoÊç: ok. 6 mln nia tureckiego) – blisko spokrewnionych z Persa-
Liczba meczetów: ok. 249 meczetów piàtkowych, mi (jednoÊç j´zyka i kultury). W latach 1992–1997
4 tys. meczetów zwyk∏ych. Planowane otwarcie Tad˝ykistan doÊwiadczy∏ wojny domowej o cha-
w 2003 r. ismailickich d˝amaat-chona w Choro- rakterze klanowym i politycznym, w którym kla-
gu i Duszanbe ny karategiƒski i pamirski odwo∏ywa∏y si´ do ha-
Samoidentyfikacja i praktyki religijne: 96,6% se∏ islamskich w walce z nomenklaturà majàcà
Tad˝yków uwa˝a si´ za muzu∏manów; 25% regu- oparcie w klanach leninabadzkim i kulabskim.
larnie praktykuje (ponadto m.in. 27% modli si´ W efekcie wojny, w którà ˝ywo zaanga˝owane
pi´ç razy dziennie, 59,1% poÊci∏o w czasie rama- by∏y m.in. Rosja, Uzbekistan, Afganistan, Iran
danu – dane za 2000 r.); ok. 3–4 tys. wiernych i in., przewag´ zdoby∏ klan kulabski. Wojna za-
rocznie pielgrzymuje do Mekki koƒczy∏a si´ kompromisem (porozumienia poko-
Organizacyjne struktury islamskie: centralna jowe z 1997 r.), w wyniku których opozycja is-
instytucja to Szouro-i Ulema (Rada Ulemów) – lamska uzyska∏a dost´p do stanowisk politycz-
podporzàdkowana w∏adzom; jej struktury w te- nych, co jest ewenementem na skal´ WNP. Obec-
renie to Rady Wilajatów, którym podlegajà nie sytuacja w kraju si´ stabilizuje, ˝adna z g∏ów-
imam-chatibowie – zatwierdzani przez lokalne nych si∏ politycznych nie odwo∏uje si´ do metod
w∏adze cywilne – koordynujàcy prac´ meczetów si∏owych, w praktyce zlikwidowano wszystkie
na poziomie lokalnym oddzia∏y kontestujàce porozumienia pokojowe.
Inne: IPOT; wspólnoty ismailickie zwiàzane z Ko- Paƒstwo wcià˝ nie jest w pe∏ni wydolne, nie jest
mitetem Ismailickiej Drogi i Wykszta∏cenia Reli- w stanie kontrolowaç sytuacji na ca∏ym obszarze
gijnego; bractwa sufickie (g∏ównie naqszbandija, (zw∏aszcza w Karateginie i w GBAO), nie jest
w mniejszym stopniu kadirija – przede wszyst- równie˝ w stanie rozwiàzaç palàcych proble-
kim w prowincji Hatlon); nieoficjalnie – pozosta- mów spo∏ecznych i gospodarczych, choç nale˝y
∏oÊci struktur Islamskiego Ruchu Uzbekistanu zauwa˝yç, ˝e nie przeszkadza równie˝ przedsi´-
Partie i stowarzyszenia: Islamska Partia Odrodze- biorczoÊci obywateli i dzia∏alnoÊci instytucji po-

Prace OSW
mocowych z Zachodu – te odgrywajà szczególnie i polityczne ismailitów sà niewspó∏miernie wyso-
du˝à rol´ w rozwoju spo∏ecznym i gospodarczym kie wobec ich ma∏ej liczebnoÊci i rozproszenia.
Karateginy i GBAO. Tad˝ykistan jest g∏ównym
punktem oparcia politycznego i wojskowego Ro- Warunki spo∏eczne, gospodarcze
sji w regionie i jest wa˝nym elementem polityki i polityczne
rosyjskiej w Azji Centralnej i w Afganistanie.
Tad˝ykistan by∏ najs∏abiej rozwini´tà republikà
Islam w Tad˝ykistanie ZSRR. Bolesne wejÊcie w niepodleg∏oÊç, któremu
(rys historyczny) towarzyszy∏o za∏amanie gospodarcze, spo∏eczne
i polityczne prowadzàce do wojny domowej
Islam na obszarze dzisiejszego Tad˝ykistanu po- (1992–1997) sytuacj´ tylko pogorszy∏o. Wojna do-
jawi∏ si´ w poczàtkach VIII w. wraz z podbojem mowa pociàgn´∏a za sobà od kilkudziesi´ciu do
arabskim. DoÊç szybko zastàpi∏ panujàce tam stu tysi´cy ofiar Êmiertelnych, kilkaset tysi´cy
wczeÊniej zoroastryzm, buddyzm i religie lokal- ludzi (brak jednoznacznych i wiarygodnych da-
ne. Tad˝ykistan i zdominowane przez Tad˝yków nych) znalaz∏o si´ na emigracji (wi´kszoÊç inteli-
oazy dzisiejszego Uzbekistanu (m.in. Samarkan- gencji), zniszczona zosta∏a w znacznym stopniu
da i Buchara) szybko sta∏y si´ jednym z najwa˝- infrastruktura paƒstwa (fabryki, drogi, szpitale
niejszych Êwiatowych centrów myÊli i kultury is- itp.), na terenach nie obj´tych dzia∏aniami wo-
lamskiej o ogromnym znaczeniu gospodarczym jennymi infrastruktura niszcza∏a poprzez jej
i politycznym wynikajàcym z po∏o˝enia na trasie zaniedbanie, szacuje si´, ˝e 80% Tad˝yków ˝yje
Jedwabnego Szlaku wiodàcego z Chin do Europy poni˝ej granicy ubóstwa. Mimo zakoƒczenia
i jednoczeÊnie szlaku najazdów ludów tureckich wojny w 1997 r. kraj wcià˝ daleki jest od upora-
i mongolskich zalewajàcych Bliski i Ârodkowy nia si´ z kryzysem. W Tad˝ykistanie panuje
Wschód. Po wiekach rozkwitu, a póêniej erozji ogromne ukryte bezrobocie, z czym wià˝à si´
emiratów obejmujàcych Tad˝ykistan, kraj w koƒ- nielegalne migracje zarobkowe (g∏ównie do Ro-
cu XIX w. zosta∏ w∏àczony do Rosji – zachowujàc sji – ocenia si´, ˝e wyje˝d˝a tam do pracy ok.
jednak du˝à autonomi´ wewn´trznà. W latach 500–800 tys. Tad˝yków rocznie, ale równie˝ do
1916–1929 Tad˝ykistan by∏ jednym z najwa˝- Kazachstanu, Pakistanu, Zjednoczonych Emira-
niejszych punktów oparcia ruchu basmaczy – tów Arabskich i in.) oraz wysoki poziom prze-
walczàcych pod has∏ami islamskimi najpierw st´pczoÊci, szczególnie zwiàzanej z tranzytem
z Rosjà, póêniej z bolszewikami. PrzeÊladowania narkotyków z Afganistanu do Rosji. Zrujnowane
religijne w ZSRR zepchn´∏y islam do podziemia, paƒstwo stoi przed problemem eksplozji demo-
gdzie g∏ównie dzi´ki sile tradycji i pr´˝nie roz- graficznej (dziÊ 41% mieszkaƒców kraju nie
wijajàcemu si´ podziemiu (m.in. podziemnemu ukoƒczy∏o 14 roku ˝ycia), której nie jest w stanie
szkolnictwu religijnemu) dotrwa∏ do pierestrojki sprostaç system edukacyjny, a w przysz∏oÊci ry-
i niepodleg∏oÊci. Od lat siedemdziesiàtych w Ta- nek pracy. Podejmowane obecnie dzia∏ania rzàdu
d˝ykistanie dzia∏a∏y organizacje fundamentali- i instytucji mi´dzynarodowych nie sà w stanie
styczne odwo∏ujàce si´ do pakistaƒskiego ruchu radykalnie i szybko naprawiç sytuacji w kraju.
Deobandi, z których rekrutowa∏o si´ wielu póê- Mimo fatalnej sytuacji spo∏ecznej i gospodarczej
niejszych dzia∏aczy Islamskiej Partii Odrodzenia. nast´puje poprawa sytuacji politycznej w kraju.
Od oko∏o XI w. w tad˝yckim Badachszanie ˝yjà Istniejàcy obecnie kompromis mi´dzy g∏ównymi
ismailici (nizaryci), sekta szyicka traktowana przez si∏ami politycznymi w kraju oraz mi´dzynarodo-
innych muzu∏manów jako heretycka. Od XIX w. we poparcie dla istniejàcego uk∏adu nie zapo-
coraz wyraêniej rysuje si´ proces integracji isma- wiada w najbli˝szym czasie powa˝nych wstrzà-
ilitów mieszkajàcych w Indiach, Pakistanie, Iranie, sów politycznych, zw∏aszcza z wykorzystaniem
Afganistanie, Afryce Wschodniej, na Zachodzie hase∏ islamskich. JednoczeÊnie zm´czenie spo∏e-
i Badachszanie wokó∏ Aga Chanów – dziedzicz- czeƒstwa wojnà domowà i odstraszajàcy przy-
nych, pó∏boskich (w opinii wyznawców) Êwiato- k∏ad wojny w sàsiednim Afganistanie powa˝nie
wych przywódców duchowych tej grupy. Si∏a kul- ogranicza niebezpieczeƒstwo uciekania si´ do
turowa i finansowa oraz wp∏ywy towarzyskie (na rozwiàzaƒ si∏owych przez g∏ówne si∏y politycz-
ca∏ym Êwiecie, w tym zw∏aszcza na Zachodzie) ne Tad˝ykistanu.

Pr ace OSW
˚ycie religijne no zakorzeniony zarówno w ˝yciu codziennym,
jak i systemie wartoÊci Tad˝yków, choç poziom
Oficjalnà krajowà strukturà organizujàcà ˝ycie wiedzy o islamie w spo∏eczeƒstwie nie jest zbyt
religijne w Tad˝ykistanie jest Szouro-i Ulema (Ra- wysoki. Ogromna fala odrodzenia islamskiego
da Ulemów) i jej struktury terenowe: Rady Wila- ogarn´∏a kraj w koƒcu lat osiemdziesiàtych (od-
jatów i imam-chatibowie. Zarówno Rada, jak radza∏y si´ meczety, powsta∏y partie – IPOT i or-
i imamowie sà kontrolowani (i zatwierdzani) ganizacje islamskie, wychodzi∏a prasa). Proces
przez w∏adze (rzàdowà Komisj´ ds. Wyznaƒ). ten by∏ ÊciÊle zwiàzany z odrodzeniem narodo-
W sk∏ad Rady wchodzà departamenty: mecze- wym Tad˝yków. Szybko islam sta∏ si´ jednà z al-
tów, orzecznictwa religijnego, kontaktów z za- ternatyw cywilizacyjnych dla niepodleg∏ego Ta-
granicà i edukacji, w tym Uniwersytet Islamski, d˝ykistanu i jednym z zasadniczych czynników
prywatna uczelnia wy˝sza w Duszanbe (dwa wy- w wojnie domowej. Rujnujàca kraj wojna domo-
dzia∏y: prawa i prawoznawstwa; liczba studen- wa znacznie os∏abi∏a polityczne aspiracje mu-
tów zale˝nie od êróde∏ 700–1500 studentów), zu∏manów, choç jednoczeÊnie obserwuje si´ wy-
szkolnictwo Êredniego i wy˝szego szczebla. raêny wzrost ÊwiadomoÊci i identyfikacji religij-
Stosunkowo niewielkà rol´ – wbrew obiegowym nej oraz wzrost praktyk religijnych. W 1999 r.
opiniom – odgrywajà bractwa sufickie (g∏ównie 96,9% Tad˝yków uwa˝a∏o si´ za muzu∏manów,
naqszbandija i kadirija), choç np. mufti Tad˝yki- w tym a˝ 84% mieszkaƒców Duszanbe (mimo
stanu wywodzi si´ z naqszbandiji. Lokalnie isza- potencjalnie wi´kszej laicyzacji mieszkaƒców
nowie pe∏nià rol´ „znachorów”, zw∏aszcza w od- miast). Charakterystyczne, ˝e wÊród studentów
niesieniu do chorych psychicznie oraz podobnie (ludzi m∏odych i wykszta∏conych) samoidentyfi-
jak sejjedzi (potomkowie Proroka) cieszà si´ auto- kacja islamska si´ga 97,3% (dla Tad˝yków w wie-
rytetem spo∏ecznym, cz´stokroç zajmujà stano- ku emerytalnym jest to 89,5%). W Êwietle badaƒ
wiska w strukturach religijnych. Groby „Êwi´tych z marca 2001 r. 25,2% doros∏ych regularnie prak-
m´˝ów” (szlachetnie urodzeni muzu∏manie, po- tykuje (27% modli si´ pi´ç razy dziennie, 63%
tomkowie arabskich zdobywców, ogólnie pobo˝- nieregularnie; w 2000 r. 59,1% poÊci∏o w okresie
ni muzu∏manie, np. poeci) sà wa˝nymi oÊrodkami ramadanu); do 1997 r. ok. 6 tys. wiernych odby∏o
pielgrzymkowymi. had˝d˝ (jeden z fundamentalnych obowiàzków
Od 1997 r. coraz wi´kszego znaczenia w niektó- muzu∏manina), od tego czasu rocznie pielgrzy-
rych rejonach Tad˝ykistanu (g∏ównie w wilajacie muje ok. 3–4 tys.
sogdyjskim) nabiera partia Hizb ut-Tahrir (HT), Odrodzenie w ogromnym stopniu sta∏o si´ rów-
choç jej oddzia∏ywanie spo∏eczne jest z regu∏y nie˝ udzia∏em pamirskich ismailitów – grupy
demonizowane i przesadzone. HT skoncentro- przez wieki ˝yjàcej na marginesie sunnickiej
wana jest na budowie struktur kadrowych i for- wi´kszoÊci, z dala od ismailickich oÊrodków Per-
macji duchowej poszczególnych cz∏onków oraz sji i Indii. W zwiàzku ze s∏abymi strukturami or-
dzia∏alnoÊci propagandowej poza nià. Szacuje ganizacyjnymi (brak meczetów, nacisk na religij-
si´, ˝e w Tad˝ykistanie partia liczy kilka tysi´cy noÊç indywidualnà, s∏abo wyra˝anà na ze-
cz∏onków i sympatyków. wnàtrz) grupa ta najci´˝ej odczu∏a antyreligijnà
WÊród ismailitów dominujàcych w Badachsza- polityk´ ZSRR. Niepodleg∏oÊç i ofensywa religij-
nie oraz mieszkajàcych w Duszanbe kluczowà na, kulturowa i humanitarna Aga Chana, który
rol´ odgrywa autorytet Aga Chana dzia∏ajàcego w latach wojny domowej ratowa∏ Badachszan
w Tad˝ykistanie poprzez delegatury Imamatu od Êmierci g∏odowej i skutków wojny, wyrobi∏a
i dzia∏alnoÊç Sieci Rozwoju Agi Chana (Agha mu ogromny autorytet, zarówno wÊród Pamir-
Khan Development Network – AKDN) – sieci in- czyków, jak i w elitach politycznych (rzàdowych
stytucji, programów i fundacji o charakterze hu- i opozycyjnych) Tad˝ykistanu. Wizyta Aga Chana
manitarnym, kulturalnym, spo∏ecznym i ekono- w Chorogu w 1995 r. zgromadzi∏a na modlitwie
micznym finansowanych przez samego Aga ok. 80 tys. wiernych (w ca∏ym Badachszanie ta-
Chana, mi´dzynarodowe instytucje finansowe d˝yckim ˝yje ok. 220 tys. ludzi), co jest wydarze-
i rzàdy paƒstw zachodnich. niem bez precedensu i dla Tad˝ykistanu ogarni´-
Islam w Tad˝ykistanie doÊç dobrze przetrwa∏ tego wówczas wojnà, i dla ˝ycia religijnego jako
siedemdziesiàt lat komunizmu i jest bardzo moc- takiego w skali ca∏ej Azji Centralnej.

Prace OSW
Islam a ˝ycie polityczne s∏u˝yç mia∏y rajdy IRU dokonywane z terytorium
Tad˝ykistanu i przy pomocy Tad˝yków w 1999
W niepodleg∏ym Tad˝ykistanie islam od samego i 2000 roku na Kirgistan i Uzbekistan. IRU posia-
poczàtku by∏ bodaj najwa˝niejszà si∏à politycznà da nieoficjalny azyl w Tad˝ykistanie (w Dolinie
wymierzonà w pozosta∏y po ZSRR porzàdek po- Karategiƒskiej), a jej przywódcy, zw∏aszcza D˝u-
lityczny i spo∏eczny oparty na partii komuni- ma Namangani (o ile ˝yje) cieszy si´ przyjaênià
stycznej i klanie leninabadzkim (stopniowo rów- wielu wp∏ywowych polityków tad˝yckich (w tym
nie˝ na klanie kulabskim). Islam stanowiç mia∏ ministra ds. nadzwyczajnych, Mirzo Zijo). Mo˝na
alternatyw´ dla komunizmu i podstaw´ odro- przypuszczaç, ˝e w Tad˝ykistanie schronienie
dzenia narodowego Tad˝yków. G∏ównà organi- znajduje przynajmniej kilkuset cz∏onków IRU.
zacjà politycznà by∏a za∏o˝ona w paêdzierniku Ruch nie prowadzi aktywnej dzia∏alnoÊci w Ta-
1991 r. Islamska Partia Odrodzenia Tad˝ykistanu d˝ykistanie – kraj ten (obok Afganistanu) s∏u˝y
(IPOT), majàca te cele realizowaç, blisko wspó∏- IRU jedynie jako zaplecze logistyczne.
pracujàca z partiami demokratycznymi i anty- Znaczàcà nielegalnà organizacjà islamskà jest
komunistycznymi i od˝egnujàca si´ od wprowa- HT, dzia∏ajàca g∏ównie w Chod˝encie i okolicach.
dzania szariatu jako prawa paƒstwowego. Wojna Liczb´ cz∏onków partii w Tad˝ykistanie szacuje
domowa uczyni∏a z IPOT g∏ównà si∏´ opozycji si´ na kilka tysi´cy. HT stawia sobie za cel stwo-
zbrojnej (kilka–kilkanaÊcie tysi´cy mud˝ahedi- rzenie kadr, rozpropagowanie idei islamskich
nów w Karateginie, Pamirze i w Afganistanie) i przej´cie metodami pokojowymi w∏adzy w kra-
i pozwoli∏a jej wypracowaç ogromne kontakty ju, a w przysz∏oÊci – ju˝ poprzez walk´ zbrojnà
w Êwiecie islamskim. W wyniku porozumieƒ po- – utworzenie Êwiatowego kalifatu. Partia jest
kojowych z 1997 r. (potwierdzonych w wyborach bardzo ostro zwalczana przez struktury paƒ-
parlamentarnych z 2000 r.) IPOT legalnie dzia∏a stwowe (aresztowania, akcja propagandowa –
na terytorium Tad˝ykistanu – od 1999 r., jej „odkrywanie” sk∏adów broni nale˝àcych rzeko-
cz∏onkowie majà zagwarantowane 30% miejsc mo do HT), oficjalne duchowieƒstwo islamskie
w administracji paƒstwowej (w tym urz´dy wi- i IPOT traktujàcych HT jako herezj´ i konkuren-
cepremiera, kilku ministrów itp. – choç nie wy- cj´. HT stanowi potencjalnie du˝e zagro˝enie dla
czerpuje to przewidzianych limitów) i w wojsku, stabilnoÊci pó∏nocy Tad˝ykistanu, zw∏aszcza
w które w∏àczono oddzia∏y dawnej opozycji. Jed- w obszarach, w których gwa∏townie zachodzi
noczeÊnie zakazano tworzenia organizacji o cha- proces erozji tradycyjnych struktur spo∏ecznych.
rakterze militarnym i politycznym przy mecze- Mimo niedu˝ej liczebnoÊci i s∏abo rozbudowa-
tach (1999). Tym samym Tad˝ykistan jest jedy- nych struktur politycznych za liczàcà si´ si∏´ po-
nym paƒstwem Azji Centralnej, gdzie oficjalnie litycznà nale˝y uznaç ismailitów i samego Aga
dzia∏a, a wr´cz wspó∏rzàdzi krajem partia islam- Chana. Pamirscy ismailici opowiedzieli si´ po
ska. Najwa˝niejsze postacie IPOT to Saidabdullo stronie opozycji w czasie wojny domowej, wsku-
Nuri i Muhammaszarif Himmatzoda. Mimo suk- tek nacisków Aga Chana szybko wycofali si´ jed-
cesów politycznych IPOT straci∏a na sile od cza- nak z dzia∏aƒ wojennych; mediacja Aga Chana
sów wojny: cz´Êç dowódców nie podporzàdko- walnie przyczyni∏a si´ równie˝ do podpisania
wa∏a si´ w∏adzom i jest powoli likwidowana; porozumieƒ pokojowych w 1997 r. Ismailici w ma-
cz´Êç odesz∏a od linii partii (jeden z przywódców cierzystym Badachszanie zachowujà daleko po-
opozycji islamskiej – Chod˝iakbar Turad˝onzoda suni´tà autonomi´, sà doÊç wp∏ywowà i zwartà
– obecnie wicepremier); znaczna cz´Êç mud˝a- grupà w Duszanbe, skutecznie rozszerzajà swo-
hedinów pracuje obecnie w Rosji. W partii wi- jà aktywnoÊç na Karategin´ i inne regiony kraju,
doczne sà podzia∏y na frakcje. Przy tym 78% Ta- a tak˝e kraje sàsiednie (zw∏aszcza Afganistan,
d˝yków przeciwna jest islamizacji paƒstwa. ale – na ma∏à skal´ – tak˝e Kirgistan i Kazach-
Kolejnà si∏à politycznà i wojskowà o charakterze stan). AKDN nie jest organizacjà o stricte religij-
islamskim obecnà w Tad˝ykistanie by∏ (a byç mo- nym charakterze – prowadzi programy o du˝ym
˝e jest nadal) Islamski Ruch Uzbekistanu. Partia znaczeniu gospodarczym (inwestycje bezpoÊred-
ta stawia sobie za cel obalenie rzàdów w sàsied- nie, budowa dróg ∏àczàcych Tad˝ykistan z Afga-
nim Uzbekistanie i stworzenie paƒstwa islam- nistanem i Chinami), kulturalnym i spo∏ecznym.
skiego z centrum w Kotlinie Fergaƒskiej – temu

Pr ace OSW
Islam a ˝ycie spo∏eczne ˝ot; zbli˝one w wielu kwestiach do IPOT stano-
wisko zajmuje gazeta Czarogi Ruz.
Islam i proponowany przezeƒ system wartoÊci Relatywnie du˝à rol´ kulturalnà (zwa˝ywszy na
i zachowaƒ jest bardzo wa˝nym czynnikiem ˝ycia ogólnie niski poziom ˝ycia kulturalnego i ma∏à
spo∏ecznego w Tad˝ykistanie. Dotyczy to m.in. liczebnoÊç ismailickiej „bazy”) odgrywa AKDN.
struktury rodzinnej (w tym praktykowanego po- Dotyczy to zarówno rozwoju szkolnictwa (liceum
zaprawnie wielo˝eƒstwa), miejsca kobiet w spo- w Chorogu, planowany Uniwersytet Azji Central-
∏eczeƒstwie. Wynika to zarówno z silnego przy- nej w Chorogu; wspó∏praca z wy˝szymi uczelnia-
wiàzania do tradycji (sprzyja temu si∏a autoryte- mi tad˝yckimi; programy i seminaria dla nauczy-
tu starszych, silna pozycja spo∏eczna, jakà majà cieli; programy stypendialne itp.), jak i inne (np.
potomkowie Êwi´tych – iszanowie, sejjedzi, ho- finansowanie jedynego w kraju Dyskusyjnego
d˝owie oraz wiejski charakter kraju – 72% oby- Klubu Filmowego i profesjonalnego studia filmo-
wateli kraju mieszka na wsi, miasta nie sà na ty- wego dla studentów w Duszanbe). Dzia∏alnoÊç
le silne, by akulturowaç przyjezdnych), jak i od- AKDN na tym polu nale˝y jednak traktowaç
rodzenia religijnego. Meczety mahallickie (dziel- przede wszystkim jako Êwiadomà westernizacj´
nicowe i kisz∏aczne) sà centralnym miejscem roz- i modernizacj´ Tad˝ykistanu, nie zaÊ dzia∏alnoÊç
strzygania spraw wspólnoty lokalnej, mobilizacji konfesyjnà, choç bez wàtpienia sprzyja ona roz-
spo∏ecznej (np. do organizacji robót spo∏ecznych wojowi spo∏ecznoÊci ismailickiej.
– haszar) o cz´stokroç silniejszej pozycji ni˝ in-
stytucje paƒstwowe – d˝amaaty i hukumaty. Miejsce islamu w Tad˝ykistanie
Szczególnym przejawem wp∏ywu islamu na ˝y-
cie spo∏eczne jest dzia∏alnoÊç AKDN. Sieç organi- Islam jako religia, system wartoÊci i styl ˝ycia jest
zacji i programów skupionych w AKDN dzia∏a dla Tad˝ykistanu podstawà ˝ycia jednostkowego
w Tad˝ykistanie od 1992 r., realizujàc liczne pro- i spo∏ecznego, najwa˝niejszym sk∏adnikiem kul-
gramy humanitarne, edukacyjne, kulturalne tury i jednym z najwa˝niejszych czynników spo-
i stymulujàce transformacj´ spo∏ecznà i gospo- ∏ecznych i – w skali minionej dekady – politycz-
darczà (m.in. budowa i aktywizacja spo∏ecznoÊci nych. Potencja∏ islamu jest odwrotnie proporcjo-
lokalnych; programy modernizacji rolnictwa, nalny do s∏aboÊci paƒstwa, jego struktur, Êrod-
stymulacja prywatyzacji ziemi, mikrokredyty, ków gospodarczych i kulturowych (w tym eduka-
aktywizacja kobiet, w∏àczenie b. mud˝ahedinów cyjnych) do oddzia∏ywania na spo∏eczeƒstwo.
w ˝ycie cywilne itp.). Islam w Tad˝ykistanie wcià˝ szuka to˝samoÊci
i miejsca w paƒstwie. Próba islamizacji paƒstwa
Islam a ˝ycie kulturalne nie powiod∏a si´, trudno spodziewaç si´ w naj-
bli˝szym okresie, by si´ powtórzy∏a – spo∏eczeƒ-
Lata niepodleg∏oÊci i wojna domowa przynios∏y stwo jest zm´czone wojnà i zra˝one do elit poli-
Tad˝ykistanowi ogromny regres cywilizacyjny: tycznych, nie sprzyja temu równie˝ sytuacja w re-
kryzys gospodarczy, emigracj´ inteligencji (za- gionie (likwidacja Talibów, dzia∏ania koalicji anty-
równo tad˝yckiej, jak i zw∏aszcza nie-Tad˝yków), terrorystycznej, a zw∏aszcza USA w regionie).
erozj´ systemu edukacji (nieliczni, s∏abo op∏aca- Z drugiej jednak strony w warunkach trwajàcego
ni i skorumpowani nauczyciele), upadek poczàt- kryzysu gospodarczego i gwa∏townych przemian
kowo pr´˝nie rozwijajàcego si´ rynku medialne- spo∏ecznych (w tym migracji wewn´trznych i za-
go (nieliczne gazety o ograniczonym zasi´gu; robkowych na ogromnà skal´, lokalnej erozji tra-
skromna oferta telewizji tad˝yckiej i dominacja dycyjnego porzàdku spo∏ecznego i in.) tworzy si´
telewizji rosyjskiej). Szkolnictwo muzu∏maƒskie nisza i dla nastrojów fundamentalistycznych,
– choç rozbudowane i posi∏kujàce si´ stypendy- i dla niepokojów i konfliktów spo∏ecznych, w któ-
stami z Pakistanu, Iranu i Arabii Saudyjskiej – rych islam móg∏by pojawiç si´ wtórnie.
w niewielkim stopniu jest w stanie zape∏niç t´ Krzysztof Strachota
pró˝ni´: jego poziom nie jest zbyt wysoki, udzia∏
raczkujàcej „inteligencji” muzu∏maƒskiej w ˝y-
ciu kulturalnym jest wcià˝ symboliczny. Obecnie
wychodzi jedna gazeta zwiàzana z IPOT – Nad-

Prace OSW
ISLAM W TURKMENISTANIE si´ do islamu, nie wydaje si´ prasy o charakterze
religijnym
Szkolnictwo: Turkmeƒski Uniwersytet Paƒstwo-
Podstawowe informacje o kraju wy w Aszchabadzie – Wydzia∏ Teologiczny.

Turkmenistan, republika niepodleg∏a od 1991 r. Charakterystyka kraju


Powierzchnia: 488 100 km2
LudnoÊç: 5,56 mln. Turkmeni ˝yjà tak˝e Turkmenistan jest paƒstwem totalitarnym i za-
w Afganistanie: 270–400 tys., Iraku: 90–500 tys., mkni´tym na wp∏ywy zewn´trzne. Ca∏a w∏adza
Iranie: 330–500 tys., Turcji: 70–300 tys., skupiona jest w r´kach jednego cz∏owieka –
Jordanii: 2 tys., Syrii: 2 tys. Poza tym w pozosta- Turkmenbaszy – Wodza Wszystkich Turkmenów,
∏ych republikach Azji Centralnej a jego osoba jest otoczona kultem jednostki.
G∏ówne miasta (1997): Aszchabad (stolica) – Urzàd prezydenta zosta∏ przydzielony Nijazowo-
517 tys., Czer˝ew – 166,4 tys., Daszchawuz – wi do˝ywotnio w 1999 roku uchwa∏à obu izb
117 tys., Mary – 94,9 tys., Nebit-Dag – 89,1 tys., turkmeƒskiego parlamentu – Mad˝lisu i Chalk
Turkmenbaszy – 58,9 tys. Maslachaty (Rada Ludowa). Dzi´ki systemowi
Struktura etniczna: Turkmeni – 77%, Uzbecy – autorytarnemu republika nale˝y do najstabil-
9,2%, Kazachowie – 2%, inni – 5,1%. Zalicza si´ niejszych w regionie, jednak na prze∏omie
do tej grupy: 3,5% Rosjan oraz Azerów, Belu- 2001/2002, po spektakularnych ucieczkach turk-
d˝ów, Ormian i Ukraiƒców meƒskich dyplomatów (oskar˝yli Nijazowa o de-
Struktura wyznaniowa: muzu∏manie sunnici – spotyzm, korupcj´, mordy polityczne, wspó∏pra-
89%, na po∏udniu kraju wyst´pujà ma∏e skupi- c´ z Talibami w handlu bronià i narkotykami),
ska szyitów. Sà to g∏ównie Iraƒczycy, a tak˝e którzy do∏àczyli do antyprezydenckiej opozycji,
Azerowie i Kurdowie; 9% – prawos∏awni, pozo- zacz´∏y byç widoczne wyraêne oznaki kryzysu
stali – 2% politycznego w otoczeniu Nijazowa.
Przyrost naturalny: dane wahajà si´ od 1,85% Od dekady ten neutralny kraj pok∏ada∏ ogromne
do 4%, jednak ta druga liczba jest bli˝sza prawdy nadzieje w eksploatacji i eksporcie na rynki Êwia-
PKB: 19,6 mld USD, per capita: 4300 USD towe swoich surowców naturalnych – g∏ównie
Bezrobocie: oficjalnie 10%, nieoficjalnie gazu ziemnego, którego zasoby sà oceniane jako
przewy˝sza 25%, a w regionach wiejskich 50% jedne z najwi´kszych na Êwiecie. Gaz turkmeƒ-
i stale roÊnie. ski jest powodem zainteresowania tym krajem
ze strony mocarstw regionalnych (g∏ównie Rosji,
Islam w Turkmenistanie Pakistanu, Iranu) rywalizujàcych o przysz∏à kon-
(informacje podstawowe) trol´ nad jego eksploatacjà. Na tym polu zdecy-
dowanie najsilniejszà pozycj´ zajmuje, i prawdo-
LiczebnoÊç: ok. 5 mln podobnie zajmowaç b´dzie, Rosja. Mimo spekta-
Liczba meczetów: oficjalnie zarejestrowanych 318 kularnych dzia∏aƒ Turkmenbaszy (np. zaanga˝o-
Organizacyjne struktury islamskie: na czele wanie w ide´ gazociàgu transafgaƒskiego, budo-
Muftiatu Turkmenistanu stoi mufti Nasru∏∏a ibn w´ gazociàgów do Iranu) Turkmenistan jest
Ibadu∏∏a, który zarazem do 1996 roku sta∏ na w tej grze pionkiem o minimalnych mo˝liwo-
czele Gengeszy – rady do spraw religii przy pre- Êciach politycznego manewru.
zydencie republiki. Obecnie jego miejsce na tym
stanowisku zajmuje Jaszymurad Atamuradow. Islam w Turkmenistanie
Poza strukturà oficjalnà islamu, która jest ÊciÊle (rys historyczny)
podporzàdkowana re˝imowi prezydenta Sapar-
murada Nijazowa, du˝o wi´kszà rol´ odgrywa Pierwsze spotkanie islamu z ludami Azji Central-
struktura nieformalna, a w szczególnoÊci brac- nej mia∏o miejsce w VII wieku wraz z najazdem
twa sufickie, tradycyjnie majàce wielu zwolenni- arabskim na Mawarannahr (dzisiejszy Uzbeki-
ków w Turkmenistanie stan), jednak plemiona turkmeƒskie przyj´∏y go
Partie i stowarzyszenia: w Turkmenistanie nie pomi´dzy XII a XIV wiekiem. Poczàtkowo islam
dzia∏ajà partie bàdê ugrupowania odwo∏ujàce zadomowi∏ si´ w oazach le˝àcych na Jedwab-

Pra ce OSW
nym Szlaku dzi´ki kupcom i misjonarzom mu- trycznoÊç i bardzo niskie op∏aty za czynsz i trans-
zu∏maƒskim, u plemion koczowniczych ˝yjàcych port publiczny, jest z socjopolitycznego punktu
na terenach pustynnych konwersja na islam widzenia jednym ze spokojniejszych i stabilniej-
trwa∏a znacznie d∏u˝ej. Ponadto bardzo silne szych paƒstw regionu. Spokój ten Turkmenistan
struktury plemienno-klanowe ludów koczowni- zawdzi´cza równie˝ systemowi autorytarnemu,
czych jedynie marginalnie podporzàdkowywa∏y w którym ˝ycie polityczne bazuje na aktywnoÊci
si´ nakazom islamu. Przez stulecia nadal silne jednej partii, na czele której stoi do˝ywotnio wy-
by∏y u nich wp∏ywy kultury preislamskiej, brany prezydent Saparmurad Nijazow. OsobiÊcie
zw∏aszcza praktyki szamanistyczne. Pot´piane stara si´ on oddzia∏ywaç i kontrolowaç wszyst-
przez ortodoksyjny establishment praktyki te kie sfery ˝ycia spo∏ecznego, politycznego i go-
majà silnie rozwini´te korzenie w tzw. islamie spodarczego kraju. Pomimo stabilnoÊci politycz-
ludowym, najwyraêniej sà widoczne u sufickie- nej i korzyÊci socjalnych, warunki ˝ycia przeci´t-
go bractwa kubrawi. Dwa czynniki mia∏y ponad- nych mieszkaƒców Turkmenistanu sà bardzo ni-
to zasadniczy wp∏yw na liberalne podejÊcie do skie. Ogromny przyrost naturalny, rosnàce szyb-
wiary. Po pierwsze Turkmeni sà w wi´kszoÊci ko bezrobocie i inflacja przy Êredniej pensji nie
sunnitami liberalnej, hanafickiej szko∏y prawa wi´kszej ni˝ 30 USD mogà jedynie pogorszyç ten
muzu∏maƒskiego. Po drugie ogromny wp∏yw na stan rzeczy. W∏adze stale podkreÊlajà, ˝e za rzà-
religijnoÊç Turkmenów wywar∏ sufizm, który dów Turkmenbaszy wzros∏a przeci´tna d∏ugoÊç
jest czynnikiem ograniczajàcym islamski funda- ˝ycia Turkmenów, jednak mi´dzynarodowi eks-
mentalizm. U∏atwi∏o to wspó∏istnienie islam- perci twierdzà, ˝e wskaênik ten jest nadal bardzo
skich dogmatów i tradycyjnych turkmeƒskich niski i nie przekracza 52 lat. Jest to prawdopo-
wierzeƒ. Dominujàcym pràdem sufickim w Turk- dobne, bowiem system opieki zdrowotnej jest
menistanie jest naqszbandija, dwa mniejsze to wyjàtkowo zacofany, ponadto masowo zwalnia
jasawija oraz kubrawija. Silnie zdecentralizowa- si´ wykszta∏cony personel medyczny ikadr´ uni-
na struktura bractwa powiàzana z lokalnymi, wersyteckà pochodzenia nieturkmeƒskiego. Nie-
zamkni´tymi dla obcych strukturami klanowo- wàtpliwie stale podkreÊlanym przez w∏adze suk-
-plemiennymi uniemo˝liwia przep∏yw radykal- cesem policyjnego re˝imu jest opanowanie prze-
nych pràdów, jaki ma miejsce w monolitycznych st´pczoÊci, jej wysoka wykrywalnoÊç, a tak˝e
spo∏ecznoÊciach muzu∏maƒskich. Ten czynnik wysoki procent wi´êniów, którzy wraz z corocz-
zapobiega∏ w przesz∏oÊci przeprowadzaniu na nymi amnestiami w 95–97% wracajà do normal-
wi´kszà skal´ radykalnych akcji politycznych nego ˝ycia. W∏adze twierdzà równie˝, ˝e w Turk-
przez muzu∏maƒskie koalicje. Wyznawcy bractw menistanie nie ma wi´êniów politycznych. Nale-
sufickich jednoczyli si´ jedynie przeciwko wro- ˝y zaznaczyç, ˝e w najgorszym po∏o˝eniu w Turk-
gom zewn´trznym: Rosjanom, Ka∏mukom, bud- menistanie znalaz∏a si´ ludnoÊç nieturkmeƒska
dystom czy komunistom. Charakterystycznà ce- (zw∏aszcza S∏owianie), która wraz z turkmeniza-
chà islamu turkmeƒskiego Êwiadczàcà o sile tra- cjà ˝ycia publicznego jest masowo zwalniana
dycji i stosunku do islamu by∏a i jest wy˝szoÊç z pracy, uniwersytetów i ma ograniczony kon-
prawa zwyczajowego (adat) nad prawem kora- takt z w∏asnà kulturà narodowà.
nicznym (szari’a). Do dziÊ popularne jest turk-
meƒskie powiedzenie: „Mo˝esz si´ wyrzec religii, ˚ycie religijne
ale zwyczajów nigdy!”.
Organizacja islamu w Turkmenistanie opiera si´
Warunki spo∏eczne i gospodarcze na Muftiacie oraz radzie religijnej (Gengeszy).
Struktura ta jest ÊciÊle podporzàdkowana i kon-
Warunki ˝ycia w Turkmenistanie ró˝nià si´ od trolowana przez prezydenta, podobnie jak
tych w pozosta∏ych paƒstwach postradzieckiej wszystkie sfery ˝ycia spo∏ecznego. Kazim, a od
Azji. Ten neutralny kraj, posiadajàcy jedne z naj- grudnia 1996 roku muftim Turkmenistanu jest
wi´kszych na Êwiecie zasobów gazu, niezwykle Nasru∏∏a ibn Ibadu∏∏a, wykszta∏cony w Bucharze,
wysoki wskaênik (wed∏ug oficjalnych danych) Taszkencie i Egipcie (uniwersytet Al-Azhar) Uz-
PKB: prawie 21% w 2001 roku, wyjàtkowe dobro- bek z welajatu (województwa) daszchawuskiego.
dziejstwa socjalne: darmowy gaz, wod´, elek- W 1994 roku by∏ mianowany przewodniczàcym

Prace OSW
Gengeszy do spraw religii przy prezydencie Yusuf Hamadani (zm. 1140 ko∏o Merwu), Abu Se-
Turkmenistanu, ale zrezygnowa∏ na rzecz Jaszy- id Meikszeni (zm. 1049 we wsi Meana), Gozli-Ata
murada Atamuradowa. Cz∏onkami muftiatu – (zm. w XIV w., pochowany ko∏o Turkmenbaszy).
najwy˝szego organu turkmeƒskiego duchowieƒ- Poza tym miejsca pielgrzymkowe znajdujà si´
stwa – jest 9 osób, w tym przedstawiciel szyic- w welajacie daszchawuskim na pó∏nocy Turkme-
kiej wspólnoty, po dwóch ludzi z welajatów ma- nistanu oraz w okolicach Turkmenbaszy na wy-
ryjskiego i taszauskiego i po jednym z pozosta- brze˝u Morza Kaspijskiego. Do najbardziej zna-
∏ych. Poza tym 6 osób uczestniczy w obradach nego miejsca pielgrzymkowego nale˝y Kurban-
bez prawa g∏osu. Muftiat wybiera i odwo∏uje myrat, szejk (iszan) bractwa naqszbandija, który
muftich meczetów oraz potwierdza ich upraw- porwa∏ Turkmenów do walki przeciwko Rosja-
nienia. Sà oni op∏acani przez paƒstwo. Obecnie nom w 1881 r. Pochowany jest ko∏o ruin fortecy
w Turkmenistanie dzia∏a tylko 318 zarejestrowa- Gok Tepe. W po∏owie lat dziewi´çdziesiàtych su-
nych meczetów, liczba tych nieoficjalnych nie fici spotykali si´ tak˝e w Czar˝oj, w meczecie Sa-
jest znana. Niewielka liczba meczetów w porów- chid-˚an na praktyki „bezg∏oÊnego zikru serca”.
naniu z innymi paƒstwami centralnoazjatyckimi Pojawiajà si´ informacje, jakoby w Turkmenista-
nie ma jednak wi´kszego znaczenia. Turkmeni nie dzia∏ali wahhabici, ale trudno stwierdziç, na
nie nale˝à do spo∏eczeƒstw religijnych, na co ile jest to antyislamska propaganda w∏adz, a na
wp∏yw z jednej strony majà ich koczownicze tra- ile fakt.
dycje oraz wyjàtkowo silna struktura klanowa, Turkmeni majà utrudniony udzia∏ w had˝d˝u.
z drugiej strony natomiast niebagatelnà rol´ Jest to spowodowane z jednej strony odgórnymi
odegra∏a 70-letnia sowietyzacja i ateizacja ich ustaleniami w∏adz, które rocznie zezwalajà tylko
kultury. Najbardziej religijnymi mieszkaƒcami 150 pielgrzymom na udzia∏ w had˝d˝u, zdrugiej
Turkmenistanu sà Belud˝owie (welajat maryjski) strony barierà nie do pokonania dla wiernych
i Nuchurzy (welajat bachardeƒski). W D˝ilatanie jest stosunkowo wysoki jak na turkmeƒskie wa-
i Tachatbazarze dzia∏ajà imamowie Belud˝y. Tak- runki koszt wyjazdu: oko∏o 300 dolarów, co jest
˝e Uzbecy majà opini´ religijnych. Codzienne równe kilkudziesi´ciu Êrednim pensjom. Wyma-
uczestniczenie w mod∏ach nale˝y do rzadkoÊci, gane jest równie˝ specjalne pozwolenie na wy-
pewien wzrost aktywnoÊci religijnej obserwuje jazd do Mekki, i tak na 4600 miejsc przygotowa-
si´ w czasie ramadanu. Du˝o wi´ksze znaczenie nych przez Saudów dla Turkmenów, w roku 2001
ma islam nieoficjalny, a zw∏aszcza dzia∏ajàce tylko 185 pielgrzymów dosta∏o zgod´. Rzàd za-
bractwa sufickie, zwane tarikatami. Mo˝na zak∏a- pewni∏ transport oraz asyst´ cz∏onków z Rady
daç, ˝e to w∏aÊnie one, a nie islam oficjalny sà au- Spraw Religijnych, ca∏kowicie kontrolowanej i lo-
torytetem dla turkmeƒskich muzu∏manów i majà jalnej wobec prezydenta Nijazowa. Miejscowi
wp∏yw na kszta∏towanie ˝ycia spo∏ecznego. obserwatorzy zauwa˝ajà, ˝e wielu Turkmenów
Turkmeni tradycyjnie wyra˝ajà swojà wiar´ bar- jedzie na had˝d˝ bez zaanga˝owania religijnego.
dziej poprzez rytua∏y zwiàzane z okolicznoÊcia-
mi: narodzinami, ma∏˝eƒstwem czy Êmiercià. Islam a ˝ycie polityczne
JednoczeÊnie biorà udzia∏ w Êwi´tach muzu∏-
maƒskich, które zarazem sta∏y si´ Êwi´tami paƒ- W konstytucji z 1991 r. zdefiniowano Turkmeni-
stwowymi. Do g∏ównych Êwiàt nale˝à: Nauruz stan jako paƒstwo Êwieckie, wyraênie jednak za-
(Nowe Dni – Êwi´to preislamskie) – wiosenny fe- znacza si´ wolnoÊç wyznania i swobod´ organi-
stiwal b´dàcy jednym z najwi´kszych Êwiàt zowania si´ stowarzyszeƒ religijnych. W prakty-
w Turkmenistanie, ramadan, Eid-ul-Fitr na ko- ce islam zosta∏ ca∏kowicie podporzàdkowany po-
niec ramadanu, tureckie Szeker Bajram, Eid-ul- lityce w∏adz. Religia mia∏a byç jedynie instru-
Azha – Êwi´to ofiarowania, tureckie Kurban Baj- mentem s∏u˝àcym do budowy nowej narodowej
ram upami´tniajàce koniec had˝d˝u. to˝samoÊci Turkmenistanu. Na poczàtku lat dzie-
Du˝à rol´ odgrywa ruch pielgrzymkowy do wi´çdziesiàtych w∏adze niejednokrotnie reko-
miejsc pochówku sufickich pirów. Do najbardziej mendowa∏y Koran oraz fundamenty islamu jako
znanych miejsc, gdzie spotykajà si´ cz∏onkowie obowiàzkowy element szkolnego rozk∏adu zaj´ç.
bractw sufickich, nale˝à groby pirów, takich jak: JednoczeÊnie podobnie jak w pozosta∏ych repu-
Abul Abbas Seyyari (zm. 953/4 wMerwie), Hod˝a blikach centralnoazjatyckich w∏adze z niepoko-

Prace OSW
jem obserwowa∏y konflikt z u˝yciem hase∏ is- Islam a ˝ycie kulturalne
lamskich w Tad˝ykistanie. By∏o to jednym z po-
wodów, dla którego szybko zgniot∏y nacjonali- Islam w ˝yciu kulturalnym w zasadzie nie istnie-
stycznie nastawionà opozycj´, która zresztà ni- je. Nie ukazuje si´ muzu∏maƒska prasa ani lite-
gdy nie pos∏ugiwa∏a si´ has∏ami nawiàzujàcymi ratura. Turkmenistan zamkni´ty na przep∏yw
do wojujàcego islamu (ruch Birlik – JednoÊç oraz treÊci kulturalnych z innych paƒstw muzu∏maƒ-
klub Pisach – S∏usznoÊç). skich, Zachodu i Rosji jest odizolowany od myÊli
Prezydent Nijazow konsekwentnie buduje swój i kultury muzu∏maƒskiej. Tak˝e na miejscu nie
wizerunek praktykujàcego muzu∏manina. Jako ma warunków dla jej rozwoju, jest ona jedynie
pierwszy z przywódców centralnoazjatyckich rekwizytem, dzi´ki któremu Turkmenbaszy zbu-
odby∏ pielgrzymk´ do Mekki i nakaza∏ wydanie dowa∏ to˝samoÊç politycznà niepodleg∏ego Turk-
Koranu w nak∏adzie 250 tysi´cy egzemplarzy. menistanu. Zobrazowaniem stosunku w∏adz do
W swoich przemówieniach u˝ywa typowo mu- kultury islamskiej mo˝e byç fakt, ˝e studenci
zu∏maƒskich zwrotów takich jak Chwa∏a Allaho- wy˝szych uczelni studiujà obecnie na zaj´ciach
wi!, czy JeÊli Allah tak zechce! Rzàd sponsorowa∏ nie Koran, a Ruhname – dzie∏o prezydenta na-
budow´ wielu meczetów, pozwoli∏ równie˝ in- wiàzujàce do Koranu i majàce byç – wed∏ug jego
nym paƒstwom muzu∏maƒskim na tworzenie popleczników – nowà „duchowà konstytucjà
szkó∏ i Êwiàtyƒ. Jeden z najwi´kszych meczetów Turkmenistanu”.
powsta∏ w Geok Tepe i otrzyma∏ nazw´ Sapar-
murad Had˝i, na czeÊç pielgrzymki do Mekki od- Wnioski i prognozy
bytej przez Turkmenbasz´. Zachowanie pozo-
rów Êwiadczàcych o islamskiej naturze Turkme- Islam nie odgrywa znaczàcej roli w kszta∏towa-
nistanu ma na celu przyciàgni´cie pomocy i in- niu rzeczywistoÊci politycznej, spo∏ecznej i kul-
westycji z bogatych krajów muzu∏maƒskich. turowej Turkmenistanu. Z jednej strony nigdy
Tymczasem Nijazow stojàc na czele Chalk Masla- nie mia∏ on wi´kszego znaczenia dla koczowni-
chaty i jedynej dzia∏ajàcej Partii Demokratycznej czych Turkmenów, by∏ niejako sposobem na ˝y-
ma tak˝e mo˝liwoÊç ca∏kowitego panowania nad cie, z drugiej strony re˝imowi Turkmenbaszy
duchowieƒstwem. Wybiera imamów do genge- uda∏o si´ go skanalizowaç i wykorzystaç do w∏a-
szy – lokalnych rad ludowych, które sà wobec snych nacjonalistycznych celów. Obok lojalnego
niego ca∏kowicie lojalne. Od 1997 r. trwajà prze- wobec paƒstwa islamskiego establishmentu je-
Êladowania imamów i oÊrodków zajmujàcych si´ dynie bractwa sufickie, o których brak jest wia-
edukacjà muzu∏maƒskà. W roku 2000 oko∏o 300 rygodnych informacji co do ich dzia∏alnoÊci, mo-
zagranicznych wyk∏adowców, g∏ównie iraƒskich gà stanowiç autorytet dla praktykujàcych, turk-
szyitów deportowano. W czerwcu 2001 r. Nija- meƒskich muzu∏manów. Mo˝na stwierdziç, ˝e
zow nakaza∏ zamknàç jedno z dwóch centrów turkmeƒski islam nie ma w przeciwieƒstwie do
teologicznych w kraju: madras´ Zamakszari takich paƒstw jak Uzbekistan czy Tad˝ykistan
w Daszchawuzie. Obecnie tylko jeden oÊrodek silnego podglebia, w oparciu o które móg∏by si´
kontrolowany przez w∏adze jest przeznaczony pr´˝nie odradzaç i rozwijaç. Nic nie wskazuje na
do nauki islamu: Turkmeƒski Uniwersytet Paƒ- to, aby wizerunek Turkmenów jako ludzi areli-
stwowy w Aszchabadzie – Wydzia∏ Teologiczny. gijnych i antyfundamentalnych mia∏ ulec zmia-
Od po∏owy lat dziewi´çdziesiàtych, aby zareje- nie w najbli˝szych latach. Mo˝na jedynie speku-
strowaç wspólnot´ religijnà, grupa jest zobo- lowaç, ˝e wp∏yw na zmian´ mog∏yby wywieraç
wiàzana do zebrania podpisów co najmniej 500 muzu∏maƒskie paƒstwa oÊcienne, jednak na ra-
mieszkaƒców powy˝ej 18 roku ˝ycia w ka˝dym zie Turkmenistan jest wyjàtkowo zamkni´ty na
lokalnym urz´dzie, w którym chce zalegalizo- wp∏ywy zewn´trzne.
waç stowarzyszenie. Wymogi te spe∏niajà jedy- Andrzej Meller
nie sunnicy muzu∏manie oraz Rosyjska Cerkiew
Prawos∏awna; reszta wyznaƒ, w szczególnoÊci
baptyÊci, jest przeÊladowana i dzia∏a w podzie-
miu. Tak˝e bractwa sufickie z punktu widzenia
prawa sà w tej chwili nielegalne.

Prace OSW
ISLAM W UZBEKISTANIE prawd´ bez pomocy nauczyciela – obwód sa-
markandzki i dzizaski); tzw. Êwi´te rodziny – sej-
jedzi, iszanowie, hod˝owie
Podstawowe informacje o kraju Szkolnictwo: uniwersytety Mir-i Arab w Bucha-
rze (od 1948 r.) i Islamski Instytut im. Imama al-
Republika Uzbekistanu, paƒstwo niepodleg∏e Buchariego w Taszkencie (od 1971 r.), Mi´dzyna-
od 1991 r. rodowe Centrum Badaƒ Islamskich (od 1995 r.),
Powierzchnia: 447 400 km 2 Taszkencki Uniwersytet Islamski (od 1999 r.),
LudnoÊç: ok. 25 mln Mi´dzynarodowa Fundacja Imama al-Bucharie-
G∏ówne miasta (1995): Taszkent (stolica) go. Przy meczetach dzia∏ajà szko∏y szczebla pod-
– ponad 2 mln, Samarkanda – 362 tys., Naman- stawowego (maktaby) i wy˝szego (madrasy).
gan – 362 tys., Andid˝an – 298 tys., Buchara –
250 tys., Fergana – 198 tys. Charakterystyka kraju
Struktura etniczna: Uzbecy – 74%, Rosjanie –
5,5%, Tad˝ycy – 5%, Kazachowie – 4%, Karaka∏- Uzbekistan jest nie tylko najludniejszym spo-
pacy – 2,5%, Tatarzy – 1,5%, pozostali – 7,5% Êród wszystkich postradzieckich republik Azji
(Azerowie, Kirgizi, Koreaƒczycy, Turkmeni); Centralnej, ale posiada tak˝e licznà mniejszoÊç
liczba Uzbeków poza granicami kraju (1992): uzbeckà w sàsiednich republikach, co mo˝e sta-
Afganistan – ok. 2 mln, Tad˝ykistan – 1360 tys., nowiç czynnik zapalny w stosunkach z nimi.
Kirgistan – 590 tys., Turkmenistan – 382 tys., Paƒstwo próbuje realizowaç hegemonistycznà
Kazachstan – 356 tys., Federacja Rosyjska polityk´ w regionie, stanowczo egzekwujàc swo-
– 90 tys. (dane oficjalne), chiƒska prowincja je interesy w sàsiednich paƒstwach – zatargi
Xinjiang – 25 tys. graniczne z Kirgistanem, wspieranie postkomu-
Struktura wyznaniowa: muzu∏manie – 88% nistycznych si∏ w czasie wojny tad˝yckiej, udzie-
(g∏ównie sunnici), prawos∏awni – 9%, lanie pomocy afgaƒskim Uzbekom Abdul Raszi-
pozostali – 3% da Dostuma w walce z Talibami. Uzbekistan, od-
Przyrost naturalny: 1,8% wo∏ujàc si´ do imperialnego charakteru paƒ-
Udzia∏ ludnoÊci miejskiej: 37,2% (1999) stwa czasów timurydzkich (XIV/XV w.), prowa-
Bezrobocie: oficjalnie 12% (ponadto 20% dzi najbardziej niezale˝nà od wp∏ywów Rosji po-
zatrudnionych w niepe∏nym wymiarze), lityk´ i posiada najsilniejszà spoÊród republik
w rzeczywistoÊci ukryte bezrobocie osiàgaç Azji Centralnej armi´ (55 tys., bud˝et obronny
mo˝e kilkadziesiàt procent 1,5 mld USD).
PKB per capita: 610 USD (2000). W∏adza prezydencka (sprawuje jà Islam Kari-
mow od poczàtku niepodleg∏oÊci kraju) ma cha-
Islam w Uzbekistanie rakter autorytarny, dominuje nad parlamentem
(informacje podstawowe) i organami sàdownictwa. Aparat paƒstwa kon-
troluje wszelkà aktywnoÊç obywatelskà, ∏amane
LiczebnoÊç: ok. 22 mln sà prawa cz∏owieka. Nie ma miejsca dla opozycji
Liczba meczetów: oficjalnie 1697, niezarejestro- politycznej (nacjonalistyczne partie Birlik i Erk
wanych ok. 2300 zdelegalizowane w pierwszej po∏owie lat dzie-
Organizacyjne struktury islamskie: Duchowna wi´çdziesiàtych), która albo przebywa na emigra-
Rada Muzu∏manów Uzbekistanu (od 1995 r.) oraz cji, albo odbywa wyroki pozbawienia wolnoÊci.
jej struktury terenowe, zarzàdza zarejestrowany- Od poczàtków lat dziewi´çdziesiàtych kraj do-
mi meczetami, madrasami i taszkenckim Instytu- Êwiadcza konfliktów o charakterze etnicznym
tem, wyznacza imamów w meczetach, jej praca- (Turcy meschetyƒscy, Czeczeni i Tad˝ycy), regio-
mi kieruje mufti Abduraszydhon Bachromow nalnym (u w∏adzy pozostaje klan samarkandzki,
Partie i stowarzyszenia (nielegalne): Islamska a inne, zw∏aszcza klan fergaƒski, konsekwentnie
Partia Odrodzenia Uzbekistanu, Islamski Ruch odsuwane sà od wp∏ywu na proces polityczny)
Uzbekistanu (IRU), Hizb ut-Tahrir al-Islami (HT). i kryzysów spo∏eczno-gospodarczych (w latach
Inne: bractwa sufickie – szko∏y naqszbandija, ja- 1992–1997 Uzbekistan opuÊci∏o 365 tys. osób,
sawija, szejchowie uwajsija (mistycy poznajàcy w tym 225 tys. Rosjan). Najbardziej zapalnym re-

Prace OSW
gionem jest Kotlina Fergaƒska, w której wyst´- pracy ze stworzonà i uznawanà przez siebie
pujà wszystkie ww. konflikty. scentralizowanà administracjà religijnà, której
W drugiej po∏owie lat dziewi´çdziesiàtych naj- najwa˝niejszym organem by∏a dzia∏ajàca od
powa˝niejszym przeciwnikiem w∏adzy Karimo- 1943 r. w Taszkencie Duchowna Rada Muzu∏ma-
wa by∏a opozycja islamska (IRU, HT), pod szyl- nów Azji Centralnej i Kazachstanu. Organizacje,
dem której ogniskowa∏o si´ spo∏eczne niezado- które znajdowa∏y si´ poza oficjalnà kontrolà, by-
wolenie. Obecnie, w konsekwencji zdecydowa- ∏y zaciekle zwalczane, a nauczania religijnego,
nej reakcji w∏adz, ten nurt opozycji znacznie poza madrasà Mir-i Arab, praktycznie nie by∏o.
os∏ab∏. Islam zosta∏ zredukowany do poziomu obrz´do-
woÊci ludowej.
Islam w Uzbekistanie
(rys historyczny) Warunki spo∏eczne i gospodarcze

Na poczàtku VIII wieku ziemie dzisiejszego Uz- Po upadku ZSRR nastàpi∏o za∏amanie si´ gospo-
bekistanu zosta∏y podbite przez Arabów, którzy darki uzbeckiej, co doprowadzi∏o do spadku po-
narzucili islam. To by∏ pierwszy etap islamizacji. ziomu ˝ycia wi´kszoÊci spo∏eczeƒstwa (znaczna
Jej drugi etap, o du˝o ∏agodniejszym, pokojowym iloÊç rodzin ˝yje poni˝ej poziomu ubóstwa).
charakterze, mia∏ miejsce w IX–XII w. i wiàza∏ Utrzymuje si´ kryzys gospodarczy spowodowa-
si´ z dzia∏alnoÊcià muzu∏maƒskich kupców i mi- ny opiesza∏ym wprowadzaniem koniecznych re-
sjonarzy, podró˝ujàcych szlakami handlowymi form strukturalnych (panoszy si´ korupcja i na-
(zw∏aszcza Szlakiem Jedwabnym). Od IX do XIII w. zbyt rozroÊni´ta biurokracja), trudnoÊciami sek-
obszar ten by∏ jednym z wa˝niejszych centrów tora ma∏ej i Êredniej przedsi´biorczoÊci (utrata
formowania si´ i rozwoju hanafickiej szko∏y pra- tradycyjnych rynków zbytu, utrudnienia w wy-
wa islamskiego, jednoczeÊnie znajdujàc si´ w kr´- mianie walut oraz eksporcie i imporcie towarów),
gu wp∏ywów kultury perskiej (przez pewien czas niewystarczajàcymi inwestycjami zagraniczny-
miejscowi w∏adcy – Chorezmszachowie byli naj - mi i pogorszeniem si´ op∏acalnoÊci eksportu uz-
pot´˝niejszà dynastià panujàcà na znacznym beckiej bawe∏ny i z∏ota w zwiàzku ze spadkiem
obszarze Persji). Do dziÊ szko∏a hanaficka ma cen na Êwiatowych rynkach. Paƒstwu brakuje
najwi´ksze wp∏ywy wÊród oficjalnego islamu zasobów wodnych i sta∏ych lokalnych i mi´dzy-
w Uzbekistanie. W drugiej po∏owie XIV wieku paƒstwowych regulacji dotyczàcych rozwiàza-
obszar obecnego Uzbekistanu sta∏ si´ centralnà nia tego problemu. Na wysokim poziomie pozo-
cz´Êcià paƒstwa Tamerlana, pod jego panowa- staje inflacja oraz bezrobocie dotykajàce przede
niem ziemie te prze˝ywa∏y rozkwit gospodarczy wszystkim ludzi m∏odych (eksplozja demogra-
i kulturalny. Miasta Buchara i Samarkanda zali- ficzna), szczególnie w przeludnionej Kotlinie Fer-
cza∏y si´ do centrum cywilizacji islamskiej, stàd gaƒskiej. LudnoÊç wiejska poszukuje pracy
pràdy kulturowe promieniowa∏y na pozosta∏e w miastach, jednak˝e ruch migracyjny pozosta-
obszary Êwiata muzu∏maƒskiego. W drugiej po- je ograniczony (w∏adze wymagajà zezwoleƒ
∏owie XIX w. Rosja narzuci∏a protektorat miej- meldunkowych tzw. propiski), a miasta oferujà
scowym chanatom. W∏adza sowiecka nie od ra- coraz mniejsze mo˝liwoÊci rozwoju dla nowych
zu obra∏a antyreligijny (antyislamski) kurs poli- przybyszów. TrudnoÊci gospodarcze pog∏´bi∏y
tyki, ale ju˝ od lat trzydziestych (do osiemdzie- proces rozwarstwiania spo∏eczeƒstwa – z jednej
siàtych) XX wieku niszczono literatur´ religijnà, strony wi´kszoÊç spo∏eczeƒstwa ˝yje prawie na
zamykano naukowe instytucje religijne, fizycz- poziomie minimum socjalnego, z drugiej strony
nie eliminowano ideologów islamu. Najbez- istnieje nieliczna grupa „nowych Uzbeków”
wzgl´dniej walczono ze zorganizowanymi brac- (w∏aÊciciele firm i ich rodziny, powiàzani z elita-
twami sufickimi, widzàc niebezpieczeƒstwo mi w∏adzy i cieszàcy si´ przywilejami ekono-
w ich niezale˝nej dzia∏alnoÊci, w efekcie ich ak- micznymi), ˝yjàca w luksusie.
tywnoÊç znacznie os∏ab∏a, znikoma jest te˝ wie- Spo∏eczeƒstwo uzbeckie pozostaje tradycyjne,
dza w spo∏eczeƒstwie na ich temat. Od poczàt- przedk∏adajàc wartoÊci kolektywne nad indywi-
ków lat osiemdziesiàtych w∏adze ZSRR szuka∏y dualne, jednak o wysokim poziomie inicjatywy,
raczej mo˝liwoÊci wykorzystania religii i wspó∏- szczególnie w sferze dzia∏alnoÊci gospodarczej,

Prace OSW
która niestety nie jest przez w∏adze odpowied- siàce osób, na umr´ (pielgrzymka mniejsza,
nio wykorzystywana. Upadek komunizmu pozo- mo˝na jà odbyç w ka˝dej porze roku) ok. 4 tys.
stawi∏ po sobie pustk´ ideologicznà, a nowa ide- Du˝e znaczenie posiada prawo zwyczajowe –
ologia paƒstwa nie jest w stanie jej wype∏niç. adat, w którym tak˝e wyst´pujà elementy pra-
Pozytywne aspekty re˝imu Karimowa – np. wy- wa islamskiego.
soki poziom bezpieczeƒstwa wewn´trznego – Mocno zakorzenione w lokalnych spo∏eczno-
nie sà w stanie zrównowa˝yç aspektów nega- Êciach sà bractwa sufickie, trzeba jednak przy-
tywnych: systemu kontroli zachowaƒ spo∏ecz- znaç, ˝e obrz´dy sufickie nie sà przez wszyst-
nych, nadmiernej ingerencji w ˝ycie obywateli, kich w∏aÊciwie uÊwiadamiane, a cz´sto po pro-
dà˝eƒ w∏adz do zapewnienia paƒstwu autarkii stu nie dostrzegane. Zorganizowane sà w hierar-
gospodarczej. Konformizm spo∏eczny wynika chiczne kr´gi (chalqe), na czele których stojà cie-
w du˝ej mierze z istniejàcej dysproporcji si∏ mi´- szàcy si´ najwi´kszym szacunkiem szejchowie
dzy organami paƒstwa a spo∏eczeƒstwem oraz (szejch-i piszwa, pir-i awwal), mogàcy posiadaç
jego niech´ci do anga˝owania si´ w rozwiàzania nawet do kilku tysi´cy uczniów. PopularnoÊci
si∏owe. Kotlina Fergaƒska, gdzie dotychczas szejchów nale˝y si´ doszukiwaç w ich kompeten-
trudnoÊci spo∏eczno-gospodarcze wyst´powa∏y cjach religijnych, zdolnoÊciach paranormalnych
w najwi´kszym nasileniu, a wp∏ywy nielegalnej i atrakcyjnoÊci mistyczno-filozoficznego spojrze-
islamskiej opozycji by∏y najsilniejsze, zosta∏a nia na Êwiat. Ich uczniowie sà wprowadzani
otoczona przez w∏adze najwi´kszà kontrolà, w arkana wiedzy i praktyk sufickich w trakcie
tam te˝ kierowana jest znaczna cz´Êç zagranicz- specjalnych obrz´dów (m.in. zikrów). Sufickie
nych inwestycji. nekropolie (mazary) i pojedyncze mauzolea (naj-
bardziej znane jest mauzoleum za∏o˝yciela brac-
˚ycie religijne twa naqszbandiji szejcha Bahauddina Naqszban-
da pod Bucharà) sà lokalnymi miejscami piel-
Islam pozostaje najwa˝niejszym elementem tra- grzymkowymi. Powstanie od∏amu okreÊlonego
dycji i systemu wartoÊci, tak˝e dla tych, którzy tarikatu cz´sto wià˝e si´ z wizytà uznanych
nie stosujà si´ do nakazów kultu religijnego, szejchów z zagranicy, np. Zu-l-Fikara Naqszban-
a nawet wÊród tych, których zadaniem jest wal- diego-Mud˝addidiego z Pakistanu.
ka z ekstremizmem religijnym. Organizatorem
˝ycia religijnego jest islam oficjalny, który posia- Islam a ˝ycie polityczne
da najwi´ksze wp∏ywy, jest zhierarchizowany
i akceptowany przez w∏adze paƒstwowe. W me- Prawo o WolnoÊci Przekonaƒ i Organizacji Reli-
czetach starzy imamowie zast´powani sà po- gijnych oraz Konstytucja Republiki Uzbekistanu
s∏usznymi w∏adzom absolwentami oficjalnych dokona∏y oddzielenia religii od paƒstwa, gwa-
madras, którym pozwala si´ kszta∏ciç tak˝e rantujàc wolnoÊç wyznania dla wszystkich oby-
w krajach islamskich. Duchownej Radzie Muzu∏- wateli. Swoboda kultu i mo˝liwoÊç rejestrowa-
manów Uzbekistanu podlegajà zarejestrowane nia zwiàzków wyznaniowych i partii politycz-
meczety oraz ca∏e szkolnictwo religijne. Wzrasta nych o religijnym charakterze jest jednak ogra-
liczba wiernych uczestniczàcych w piàtkowych niczona, a w praktyce uniemo˝liwiona. Karom
modlitwach, poszczàcych w ramadanie (pierw- wi´zienia podlegajà osoby uczestniczàce w dzia-
szy dzieƒ ramadanu jest dniem wolnym od pra- ∏alnoÊci nielegalnych partii fundamentali-
cy). Rozpowszechnione sà islamskie rytua∏y ob- stycznych. Islam oficjalny i tradycyjne bractwa
rzezania, zar´czyn, pogrzebu. Celebrowane sà sufickie sà przez w∏adze akceptowane, a ich dzia-
islamskie Êwi´ta: Maulud an-Nabi (dzieƒ naro- ∏alnoÊç tolerowana.
dzin Proroka Mahometa), Id al-Qurban (pamiàt- Na poczàtku lat dziewi´çdziesiàtych, wraz z od-
ka ofiary Abrahama), Id al-Fitr (Êwi´to zakoƒcze- rodzeniem religijnym i w rezultacie pog∏´biajà-
nia ramadanu). SpoÊród wszystkich narodów cego si´ kryzysu gospodarczo-spo∏ecznego,
Azji Centralnej Uzbecy stanowià najliczniejszà w Kotlinie Fergaƒskiej zacz´∏y powstawaç ugru-
grup´ pielgrzymów do Mekki: na had˝d˝ (piel- powania religijne (Islamska Partia Odrodzenia,
grzymka wi´ksza, w miesiàcu pielgrzymek wg Islom Laszkarlari, Adolat, Tavba), których pro-
okreÊlonego rytua∏u) wyje˝d˝a rocznie 3,5–4 ty- gramem by∏o odsuni´cie Karimowa od w∏adzy,

Prace OSW
wprowadzenie w paƒstwie prawa szariackiego no egzaminy paƒstwowe dla religijnych wyk∏a-
wraz z odrzuceniem lokalnych zwyczajów i ry- dowców (obligatoryjne dla nauczajàcych i pro-
tua∏ów jako obcych „czystemu” islamowi. Po- wadzàcych nabo˝eƒstwa), nakazano usuni´cie
dobnie jak w przypadku opozycji nacjonalistycz- g∏oÊników z meczetów, m´˝czyêni (oprócz du-
nej, dzia∏alnoÊç tych partii zosta∏a zakazana. Ich chownych), z obawy przed szykanowaniem ze
aktywnoÊç stymulowa∏y czynniki zewn´trzne. strony w∏adz nie noszà bród. Likwidowaniu
Idee nowoczesnego islamu politycznego przy- wp∏ywów radykalnych islamskich ugrupowaƒ
wozili uzbeccy studenci kszta∏càcy si´ w Turcji s∏u˝yç ma wspó∏praca w∏adz z islamem oficjal-
czy Arabii Saudyjskiej, aktywni byli tak˝e wy- nym oraz sufizmem, przede wszystkim z tarika-
s∏annicy organizacji islamskich z Turcji, Pakista- tem naqszbandiji, tak˝e z od∏amem dzia∏ajàcym
nu, Arabii Saudyjskiej i Iranu. Ca∏kowicie bàdê w USA – Islamic Supreme Council of America (je-
cz´Êciowo finansowali budow´ meczetów i ma- go przedstawiciele spotykali si´ z Karimowem,
dras w Kotlinie Fergaƒskiej (np. saudyjska orga- byli obserwatorami referendum konstytucyjne-
nizacja Ahl as-Sunnah), rozprowadzali materia∏y go w styczniu 2002 r.). Ponownie otwarte mau-
propagandowe. Widoczne by∏y tak˝e wp∏ywy zoleum szejcha Bahauddina Naqszbandiego sta-
wojny domowej w Tad˝ykistanie, wahhabizmu ∏o si´ celem ruchu pielgrzymkowego z ca∏ej Azji
importowanego z Arabii Saudyjskiej, a od 1996 r. Centralnej, jego imieniem zosta∏a nazwana cen-
tak˝e z opanowanego przez Talibów Afganistanu. tralna ulica Buchary. Cz∏onkami tego tarikatu sà:
Poniewa˝ opozycja religijna jest potencjalnym przewodniczàcy paƒstwowego komitetu ds. reli-
zagro˝eniem dla w∏adzy prezydenta Karimowa, gii Fazil Sobirow oraz Muchtarchan Abdullajew
jednym z priorytetów wewn´trznej polityki rzà- (1993–1997 mufti Duchownej Rady Muzu∏ma-
du jest walka z wahhabizmem (religijne ruchy nów Uzbekistanu).
ekstremistyczne i fundamentalistyczne), to tak- G∏ównym obszarem aktywnoÊci nielegalnych par-
˝e sfera mo˝liwej wspó∏pracy Uzbekistanu z Ro- tii islamskich by∏y miasta Kotliny Fergaƒskiej –
sjà oraz wygodny pretekst do likwidowania tak- Andid˝an, Marqilan, Namangan, Fergana, trady-
˝e innych przeciwników. Zamyka si´ wahhabic- cyjnie obszar najbardziej „islamski”, dotkni´ty
kie meczety, represjonowani sà niezale˝ni ima- problemami spo∏eczno-gospodarczymi, bez repre-
mowie (tak˝e ich zwolennicy), odsuwani za od- zentacji politycznej w administracji centralnej.
mow´ wychwalania rzàdu Karimowa w kaza- Najwa˝niejszymi radykalnymi partiami sà:
niach religijnych, s∏u˝enia rzàdowi jako informa- a. Islamski Ruch Uzbekistanu (Uzbekiston Islom
torzy. Niektórzy z nich zagin´li w niewyjaÊnio- Harakati).
nych okolicznoÊciach (1995 szejch Abduwali qo- Jego programem jest walczàcy panislamizm
ri Mirzajew, 1998 Obid˝on qori Nazarow), inni za z postulatem utworzenia kalifatu islamskiego
„nawo∏ywanie do d˝ihadu” w kazaniach odby- w ca∏ej Azji Centralnej. Widoczna jest tak˝e reto-
wajà kary pozbawienia wolnoÊci. Bezpodstaw- ryka antyzachodnia i antyizraelska. IRU otrzy-
nie wydawane sà nakazy aresztowania, cz´sto mywa∏o pomoc od innych grup ekstremistycz-
przy wykorzystaniu fa∏szywych dowodów (nar- nych i islamskich organizacji, Talibów (w Afgani-
kotyków, broni, materia∏ów propagandowych stanie zlokalizowane by∏y obozy çwiczeniowe),
zdelegalizowanych grup islamskich). S´dziowie s∏u˝b specjalnych Pakistanu (kwatery w Pesza-
uznajà zeznania zdobyte w wyniku stosowa- warze), Arabii Saudyjskiej i Iranu. Przywódcy –
nych przez policj´ tortur. Liczb´ wi´êniów ska- Tohir Ju∏daszew i dowódca polowy D˝uma Na-
zanych za przekonania religijne ocenia si´ na kil- mangani (wg êróde∏ oficjalnych nie ˝yje), wal-
kanaÊcie tysi´cy. Intensyfikacja walki z radykal- czyli u boku Zjednoczonej Opozycji Tad˝yckiej,
nym islamem nastàpi∏a pod koniec lat dziewi´ç- blisko zwiàzani tak˝e z al-Qaidà Osamy bin La-
dziesiàtych: w 1997 r. islamiÊci zabili kilku poli- dena. Bojownicy Namanganiego wywo∏ali dwa
cjantów w Kotlinie Fergaƒskiej, 16 lutego 1999 r. „kryzysy batkeƒskie” w 1999 i 2000 r., gdy wtar-
IRU przeprowadzi∏ zamachy bombowe w Tasz- gn´li przez Kirgistan na terytorium Uzbekistanu
kencie (16 osób zabitych, ok. 100 rannych) – i walczyli z wojskami uzbeckimi. Wa˝nym êró-
aresztowano kilkaset osób, zamkni´to wiele nie d∏em finansowania IRU by∏ udzia∏ w przemycie
zarejestrowanych meczetów, zakazano naucza- narkotyków mi´dzy Afganistanem a Azjà Cen-
nia religii w szko∏ach publicznych, wprowadzo- tralnà. Ca∏kowita liczba cz∏onków IRU nie jest

Prace OSW
znana, êród∏a mówià o kilku tysiàcach. Od wrze- stwa. RoÊnie natomiast edukacyjna rola rodziny.
Ênia 2000 r. na liÊcie organizacji terrorystycz- Du˝ym szacunkiem w spo∏eczeƒstwie (zw∏asz-
nych Departamentu Stanu USA. cza wspólnotach lokalnych) cieszà si´ tzw. is-
b. Hizb ut-Tahrir al-Islam (Partia Wyzwolenia Is- lamskie Êwi´te rodziny – sejjedzi (potomkowie
lamu) za∏o˝ona w 1952 r. w Jerozolimie. czwartego kalifa Alego), hod˝owie (potomkowie
Dà˝y do utworzenia islamskiego kalifatu w Azji czterech pierwszych kalifów albo Arabów, któ-
Centralnej, ale w przeciwieƒstwie do IRU reali- rzy podbijali ten obszar), iszanowie. Szlachetnie
zacj´ tego celu widzi nie w u˝yciu si∏y, ale g∏ów- urodzeni, nie przynale˝àcy do struktur klanowo-
nie w propagowaniu w∏asnej ideologii w spo- -plemiennych, mogà odgrywaç wielkà rol´ jako
∏ecznoÊciach lokalnych. Partia ta otrzymuje fun- mediatorzy mi´dzy sk∏óconymi grupami. Ponad-
dusze od islamskich organizacji bliskowschod- to pomagajà przy wykorzystywaniu Êrodków
nich. Strategia dzia∏ania komórek partyjnych pieni´˝nych i objaÊniajà zawi∏oÊci prawne. W la-
(zazwyczaj kilkuosobowe grupy) opiera si´ na tach dziewi´çdziesiàtych wielu przedstawicieli
kilku etapach: od ca∏kowitej tajnoÊci dzia∏ania Êwi´tych rodzin pracowa∏o w administracji pu-
i werbowania nowych cz∏onków, przez stworze- blicznej – np. Bahodyr Iszanow (przewodniczàcy
nie bazy materialnej, organizacyjnej i duchowej, Sàdu Konstytucyjnego), Sejjed Muchtar Sejjedka-
po ca∏kowità islamizacj´ spo∏eczeƒstwa i przej´- simow (minister spraw wewn´trznych).
cie w∏adzy w kraju. Pisma za∏o˝ycieli partii, Programy samopomocowe próbujà (cz´sto z do-
traktujàce o przysz∏ym ustroju paƒstwa, g∏ów- brym skutkiem) realizowaç komórki Hizb ut-Tah-
nych ideach, celach i metodach ich osiàgni´cia, rir, w których podstawà jest wspólnota (d˝ama’a)
sà przek∏adane na j´zyk uzbecki. Cytaty z Kora- produkcji–dystrybucji. Aby zapewniç swoim
nu i hadisów wybrane sà w sposób tendencyjny, cz∏onkom prac´, organizacja inicjuje projekty go-
tak samo przedstawia si´ histori´ cywilizacji is- spodarcze – gospodarstwa rolne, fundacje, re-
lamu. Partia nie akceptuje idei demokracji, pot´- stauracje i sklepy. W∏asnoÊç i wspólne fundusze
pia wspó∏prac´ przywódców muzu∏maƒskich sà dystrybuowane jako pomoc do wielodzietnych
z Zachodem, a zw∏aszcza Izraelem. Znaczenie cz∏onków-braci, neofitów, a czasem do sympaty-
Hizb ut-Tahrir do 2000 r. ros∏o, nasilenie jej ak- ków. Komórki (chalqa) wewnàtrz wspólnoty mo-
tywnoÊci nastàpi∏o w 1999 i 2000 r., tak˝e wÊród gà byç organizowane wed∏ug specjalizacji zawo-
uzbeckich Tad˝yków, narzekajàcych, ˝e stali si´ dowej ich cz∏onków, np. chalqa krawców, chalqa
obywatelami drugiej kategorii. szewców itd. W Kotlinie Fergaƒskiej, gdzie pa-
Od kwietnia 1999 r. aresztowano co najmniej kil- nuje bezrobocie, a p∏ace sà niskie, programy so-
kaset osób podejrzanych o przynale˝noÊç do cjoekonomiczne mogà byç skuteczne w przycià-
struktur tej partii. Obecnie jej znaczenie w Uzbe- ganiu nowych sympatyków.
kistanie spad∏o.
Islam a ˝ycie kulturalne
Islam a ˝ycie spo∏eczne
Uzbekistan ma bogatà tradycj´ kulturowà, któ-
Islam zwyczajowy ma nadrz´dne znaczenie we rej konstytutywny element stanowi w∏aÊnie is-
wszystkich wspólnotach spo∏ecznych, od naj- lam. Wa˝ne z punktu widzenia historii cywiliza-
mniejszej rodziny, poprzez mahall´ (lokalna cji islamu miasta Buchara i Samarkanda sà dziÊ
wspólnota wiejska bàdê miejska, w obr´bie któ- nie tylko centrami turystyki, ale tak˝e znaczàcy-
rej kszta∏tuje si´ i reguluje wszelkà dzia∏alnoÊç mi oÊrodkami islamskiego szkolnictwa. Islam
spo∏ecznà, stanowi stadium poÊrednie w kontak- oficjalny, uleg∏y wobec administracji rzàdowej,
tach ludnoÊci z w∏adzami kraju), na „klanach” jest jednym z inicjatorów ˝ycia kulturalnego
skoƒczywszy. w kraju. W okresie kryzysu zwiàzanego z finan-
Tradycje paternalistyczne w wychowaniu utrwa- sowaniem szkolnictwa publicznego szko∏y reli-
la obecnie kryzys szkolnictwa Êwieckiego, prowa- gijne mogà przejmowaç rol´ edukacyjnà,
dzàcy do zmniejszania si´ liczby placówek oÊwia- zw∏aszcza na szczeblu podstawowym.
towych (np. przedszkoli), osób z wykszta∏ceniem W Bucharze mieÊci si´ najstarszy islamski uni-
Êrednim i wy˝szym, studentów (zw∏aszcza ko- wersytet w postradzieckich paƒstwach Azji Cen-
biet), spadku poziomu wykszta∏cenia spo∏eczeƒ- tralnej – Mir-i Arab oraz dzia∏ajàca od 1988 r.

Pr ace OSW
Mi´dzynarodowa Fundacja im. Imama al-Bucha- tolerancyjny islam oficjalny) wspólnie dzia∏ajà
riego, która bada dorobek naukowy i kulturalny na rzecz zwalczania radykalnego islamu, które-
al-Buchariego, a od 2000 r. wydaje w∏asne pismo mu mo˝e sprzyjaç pogarszanie si´ warunków
Imom al-Buchari Saboklari (Nauki Imama al-Bu- ˝ycia wi´kszoÊci spo∏eczeƒstwa. Nale˝y jednak
chariego). dodaç, ˝e tak˝e islam tradycyjny nie jest wolny
W Taszkencie dzia∏ajà: od idei „fundamentalnych”, w takim sensie, ˝e
a. Islamski Instytut im. Imama al-Buchariego; okreÊla rzeczywistoÊç w kategoriach „Êwiat is-
studia trwajà 4 lata, j´zykiem wyk∏adowym jest lamski” – „Êwiat nieislamski”, a ludzi w opozycji
uzbecki i arabski, naucza si´ tak˝e angielskiego, „dobry” muzu∏manin – „z∏y” muzu∏manin.
perskiego i rosyjskiego. Kszta∏ci si´ m.in. imam- Islam pozostaje potencja∏em „do zagospodaro-
-chatibów, nauczycieli i badaczy nauk religijnych. wania” na przysz∏oÊç, w czasie ewentualnego
Oprócz przedmiotów o charakterze islamskim zaostrzenia niezadowolenia spo∏ecznego czy wy-
w programie znajduje si´ tak˝e historia spo∏ecz- buchu protestów. Polityka w∏adz (np. zamykanie
na Uzbekistanu. Na uczelni pracuje ok. 25 wyk∏a- paƒstwa i spo∏eczeƒstwa na wp∏ywy z zewnàtrz,
dowców, studiuje ok. 300 studentów. Do 1994 r. nieudolne zarzàdzanie gospodarkà) i autorytarny
mury uczelni opuÊci∏o 378 absolwentów, z czego system rzàdów nie pozostajà bez konsekwencji
160 uczy teraz w meczetach i madrasach w Uz- dla oddolnych procesów islamizacyjnych zacho-
bekistanie. dzàcych w spo∏eczeƒstwie, co w przysz∏oÊci mo-
b. Mi´dzynarodowy OÊrodek Badaƒ nad Islamem ˝e doprowadziç do odwrócenia obecnie proza-
w Taszkencie, powo∏any w 1995 r. na mocy chodniego kursu polityki paƒstwa.
uchwa∏y rzàdowej. Grzegorz Zasada
c. Taszkencki Uniwersytet Islamski (od 1999 r.).

Na poczàtku lat dziewi´çdziesiàtych do Uzbeki-


stanu zacz´∏a byç przywo˝ona literatura islam-
ska, której ofiarodawcami by∏y rzàdy paƒstw
muzu∏maƒskich (Pakistan, Kuwejt, Egipt, Turcja
i Arabia Saudyjska podarowa∏y znacznà iloÊç eg-
zemplarzy Koranu) i organizacje islamskie. Jed-
nak obecnie w∏adze podejrzliwie traktujà litera-
tur´ islamskà przywo˝onà z zagranicy (koniecz-
ne jest posiadanie zezwolenia), wÊród której
znajdujà si´ materia∏y propagandowe przezna-
czone dla sympatyków zdelegalizowanych rady-
kalnych ugrupowaƒ.

Znaczenie islamu
i perspektywy jego rozwoju

Odrodzenie islamu po upadku ZSRR spowodo-


wa∏o tworzenie si´ konkurencyjnej si∏y politycz-
nej dla nowych w∏adz w Uzbekistanie, która ju˝
w drugiej po∏owie lat dziewi´çdziesiàtych sta∏a
si´ najpowa˝niejszym rywalem politycznym
i g∏ównym czynnikiem destabilizujàcym sytua-
cj´ w kraju. Z perspektywy ponad dziesi´ciu lat
istnienia niepodleg∏ego Uzbekistanu widaç jed-
nak, ˝e prezydentowi Karimowowi uda∏o si´ na-
rzuciç ca∏kowità i trwa∏à kontrol´ nad islamem.
Elity polityczne (centralna administracja rzàdo-
wa i jej organy terenowe) i religijne (tradycyjny,

Prace OSW
Mapa 2. Islam w Azji Centralnej

FEDERACJA ROSYJSKA Pietropaw∏owsk

Kostanaj Kokczetaw
Paw∏odar
Uralsk
Astana
Aktobe
Karaganda

Atyrau
KAZACHSTAN

Jez.
Jez. Ba∏chasz
Aktau Aralskie Kyzy∏-Orda

Morze A∏maty
Kaspijskie Turkiestan Biszkek
Nukus
Szymkent
Daszchawuz
Turkmenbaszy
Urgencz Taszkent N a ry n
Namangan
Chod˝ent Osz
Buchara
TURKMENISTAN Fergana
Czer˝ew Samarkanda
Aszchabad CHINY
Duszanbe
Mary Kulab Chorog
Te rm e z
IRAN
AFGANISTAN PAKISTAN/INDIE
oprac. W. Bartuzi, J. Konieczna
granice paƒstw

stolice paƒstw b. ZSRR


Kotlina Fergaƒska i Tad˝ykistan
KAZACHSTAN
Namangan
inne wa˝ne miasta
Taszkent D˝alalabad
GBOA Górnobadachszaƒski
Obwód Autonomiczny Andid˝an Osz
Chod˝ent Fergana
Kokand
silne oÊrodki islamskie
1
KIRGISTAN
2
rejony walk, w których
pos∏ugiwano si´ has∏ami islamskimi Dolina
Karategiƒska
1 TAD˚YKISTAN
odsetek muzu∏manów w populacji paƒstwa: Duszanbe 1
2
do 70% 1 GBOA
Kurganteppe Kulab

71% do 80% 1 Chorog


AFGANISTAN
81% do 90%
rejony najwa˝niejszych walk podczas:

ponad 90% 1 – wojny domowej

szyici – ismailici 2 – operacji IRU

Prac e OSW
Wprowadzenie

Region

Kaukaz le˝y na styku Europy i Azji, mi´dzy


Morzem Czarnym na zachodzie a Morzem Ka-
spijskim na wschodzie i mi´dzy Nizinà Donu na
pó∏nocy a Turcjà i Iranem na po∏udniu. G∏ówny
grzbiet kaukaskich gór dzieli ca∏y region na dwie
cz´Êci: pó∏nocnà i po∏udniowà. Pierwsza (tzw.
Kaukaz Pó∏nocny), nale˝y do Federacji Rosyj-
skiej. W jej sk∏ad wchodzi dziesi´ç jednostek ad-
ministracyjnych – siedem republik (Adygeja, Ka-
raczajo-Czerkiesja, Kabardyno-Ba∏karia, Osetia
Pó∏nocna, Inguszetia, Czeczenia i Dagestan),
dwa kraje (krasnodarski i stawropolski) i jeden
obwód (rostowski). Na Kaukaz Po∏udniowy sk∏a-
Islam na Kaukazie dajà si´ trzy niepodleg∏e od 1991 roku paƒstwa:
Armenia, Azerbejd˝an i Gruzja. Obecny kszta∏t
Wojciech Górecki, Piotr polityczny regionu ma swój rodowód w czasach
ZSRR – granice paƒstwowe na Kaukazie Po∏u-
Grochmalski, Jerzy Rohoziƒski, dniowym oraz granice jednostek administracyj-
nych Kaukazu Pó∏nocnego pozosta∏y w wi´kszo-
G rz e g o rz Zasada, Marceli Zyga∏a Êci niezmienione po rozpadzie ZSRR, z tà tylko
ró˝nicà, ˝e republiki zwiàzkowe sta∏y si´ niepod-
leg∏ymi paƒstwami.

Kaukaz nale˝y do najbardziej ró˝norodnych et-


nicznie i kulturowo zakàtków Êwiata. Kaukaz
Pó∏nocny zamieszkujà ludy nale˝àce do trzech
rodzin j´zykowych – kaukaskiej, tureckiej i indo-
europejskiej (ludy iraƒskie i s∏owiaƒskie). Udzia∏
Rosjan wÊród ludnoÊci republik waha si´ od
9,2% w Dagestanie do 67,9% w Adygei (w skali
ca∏ego regionu odsetek Rosjan to dwadzieÊcia
kilka procent). Na Kaukazie Po∏udniowym naj-
bardziej jednolitym etnicznie paƒstwem jest Ar-
menia (ok. 95% jej mieszkaƒców stanowià Or-
mianie). W Azerbejd˝anie zdecydowanie domi-
nujà Azerowie (ponad 80%). Z kolei w Gruzji je-
dynie dwie trzecie ludnoÊci stanowià Gruzini.
Dominujàcà religià na Kaukazie Pó∏nocnym jest
islam – wyznaje go prawie trzy czwarte ludno-
Êci. Na Kaukazie Po∏udniowym natomiast muzu∏-
manami sà tylko Azerowie i niektóre mniejszo-
Êci. Gruzini i Ormianie sà chrzeÊcijanami. Po-
dzia∏ narodowoÊciowy pokrywa si´ z grubsza
z podzia∏em religijnym: niemal wszystkie rdzen-
ne ludy Kaukazu Pó∏nocnego wyznajà islam sun-
nicki, zaÊ S∏owianie – prawos∏awie (wyjàtkiem

Prace OSW
sà tutaj jedynie Osetyjczycy, którzy w wi´kszoÊci cy wp∏yw na ˝ycie polityczne i spo∏eczne Kauka-
równie˝ wyznajà prawos∏awie). Na Kaukazie Po- zu Pó∏nocno-Wschodniego (Dagestan, Czecze-
∏udniowym Ormianie i Gruzini to wyznawcy nia, Inguszetia). By∏o to zwiàzane ze stosunko-
chrzeÊcijaƒstwa, a Azerowie – islamu szyickiego. wo ma∏ym zrusyfikowaniem tamtejszych ludów,
silniejszym ni˝ gdzie indziej powiàzaniem isla-
Schy∏ek i rozpad ZSRR spowodowa∏ eksplozj´ mu z ideami narodowymi oraz ciàg∏oÊcià trady-
konfliktów etnicznych na Kaukazie. Fala kseno- cji religijnej (w zwiàzku z czym na tym obszarze
fobii i rozruchów na tle etnicznym kilkakrotnie bardziej ni˝ o „odrodzeniu” mo˝na by∏o mówiç
przybra∏a postaç konfliktów zbrojnych (Abcha- o „wyjÊciu islamu z podziemia”). Czeczenia za
zja, Osetia Po∏udniowa, Górny (Górski) Karabach, rzàdów As∏ana Maschadowa (1996–1999, okres
Czeczenia i in.). Mia∏y one bardzo gwa∏towny mi´dzy pierwszà a drugà wojnà czeczeƒskà)
przebieg i spowodowa∏y ogromne fale migracji ewoluowa∏a w stron´ paƒstwa islamskiego, któ-
w ca∏ym regionie. Do dziÊ napi´cia etniczne nie re oficjalnie og∏oszono w 1998 r. Zakazano wtedy
tylko nie wygas∏y, ale wr´cz utrwali∏y si´. Po- m.in. produkcji i sprzeda˝y alkoholu. Elementy
wsta∏o kilka „parapaƒstw” – de facto niepodle- szariatu takie jak wielo˝eƒstwo usi∏owa∏ wpro-
g∏ych, ale nie uznawanych przez wspólnot´ mi´- wadziç u siebie Rus∏an Auszew, prezydent Ingu-
dzynarodowà (Abchazja, Osetia Po∏udniowa, szetii w latach 1991–2001.
Górny Karabach), co jedynie „zamrozi∏o” status Do islamu nie odwo∏ywa∏y si´ natomiast ruchy
quo, nie niwelujàc przyczyn, które doprowadzi∏y narodowe republik Kaukazu Pó∏nocno-Zachod-
do wybuchu tych konfliktów. Najbardziej tra- niego (Adygeja, Karaczajo-Czerkiesja, Kabardy-
gicznym przyk∏adem kaukaskich konfliktów et- no-Ba∏karia). Religia by∏a tam s∏abiej zakorzenio-
nicznych pozostaje Czeczenia, gdzie wcià˝ trwa- na, znacznie silniejszà pozycj´ mia∏a te˝ miej-
jà dzia∏ania zbrojne, a sytuacja rdzennej ludno- scowa nomenklatura, która zdo∏a∏a utrzymaç si´
Êci stale si´ pogarsza. u w∏adzy. Kierownictwo tych republik traktowa-
∏o islam jako lokalnà specyfik´ – na równi z gór-
U pod∏o˝a kaukaskich konfliktów leg∏a swoista skim folklorem – chocia˝ demonstrowa∏o swojà
pró˝nia ideologiczna powsta∏a po upadku ZSRR, religijnoÊç, m.in. poprzez udzia∏ w had˝d˝u.
co w po∏àczeniu z narastajàcym kryzysem go- W Azerbejd˝anie odrodzenie religijne przebiega-
spodarczym i spo∏ecznym doprowadzi∏o do ∏o w sposób podobny do odrodzenia prawos∏a-
wszechogarniajàcego odrodzenia narodowego wia w Rosji. Du˝e zlaicyzowanie spo∏eczeƒstwa,
wÊród ludnoÊci regionu. Ju˝ w drugiej po∏owie tradycje Êwieckiej republiki z lat 1918–1920,
lat osiemdziesiàtych, na fali pierestrojki, zacz´∏y wreszcie bliskie zwiàzki z pokrewnà etnicznie
powstawaç na Kaukazie rozmaite organizacje Turcjà i z∏e stosunki z szyickim Iranem spowodo-
niepaƒstwowe, stawiajàce sobie za cel rozwój wa∏y, ˝e islam nie sta∏ si´ tam powszechnie
kultury i j´zyka poszczególnych etnosów. W au- uznawanym sk∏adnikiem narodowej to˝samoÊci.
tonomiach Kaukazu Pó∏nocnego by∏y to „kongre- Hase∏ islamskich u˝ywa∏ co prawda pierwszy
sy narodowe”, „konfederacje”, i „asocjacje”, na- niepodleg∏oÊciowy rzàd Abulfaza Elczibeja
tomiast w republikach Kaukazu Po∏udniowego – (1992–1993), jednak du˝o bardziej noÊne okaza-
„fronty narodowe”. Stowarzyszenia te szybko ∏y si´ idee nacjonalistyczne i pantureckie.
skupi∏y si´ na walce o niepodleg∏oÊç.
Religijnego pod∏o˝a nie mia∏ ˝aden z kaukaskich
Równolegle z odrodzeniem narodowym post´- konfliktów. G∏ównymi przyczynami obu wojen
powa∏o odrodzenie religijne. Jednym z wa˝nych czeczeƒskich (1994–1996 i 1999 do dziÊ), wojny
katalizatorów wzrostu religijnoÊci sta∏a si´ pa- ingusko-osetyjskiej (1992) oraz wojny w Górnym
nujàca na Kaukazie n´dza. Pó∏nocnokaukaskie Karabachu (1992–1994), jak równie˝ ciàgnàcych
republiki nale˝à do najbiedniejszych podmiotów si´ od dekady sporów mi´dzy tytularnymi nacja-
Federacji Rosyjskiej, panuje w nich ogromne mi Karaczajo-Czerkiesji i Kabardyno-Ba∏karii by-
bezrobocie, a poszczególne bud˝ety opierajà si´ ∏y pretensje terytorialne i tendencje separaty-
w wi´kszej cz´Êci na dotacjach z federalnego styczne (odÊrodkowe) o pod∏o˝u etnicznym. Is-
centrum. Islam, który odradza∏ si´ szczególnie lam by∏ za to doÊç cz´sto wykorzystywany
˝ywio∏owo, w nied∏ugim czasie uzyska∏ znaczà- w tych konfliktach w sposób instrumentalny.

Prace OSW
Najlepiej widaç to na przyk∏adzie Czeczenii – a. deklarowana wysoka religijnoÊç – jako osoby
Moskwa usprawiedliwia∏a obie swoje interwen- wierzàce deklaruje si´ od 75% (Kabardyjczycy)
cje, oskar˝ajàc Czeczenów m.in. o islamski rady- do 95% (Ingusze) autochtonów;
kalizm, z kolei Czeczeni, post´pujàc zgodnie b. obecnoÊç w religijnej praktyce elementów
z socjologicznà zasadà naznaczenia, zacz´li za- preislamskich, chrzeÊcijaƒskich i pogaƒskich,
chowywaç si´ tak jak od nich oczekiwano, tzn. uto˝samianych jednak przez wiernych z isla-
ucz´szczaç do meczetów i pos∏ugiwaç si´ islam- mem (kult Êwi´tych, czytanie Koranu na grobach
skà retorykà. zmar∏ych);
c. swojego rodzaju podwójna identyfikacja –
Islam mieszkaƒcy Kaukazu uwa˝ajà si´ z jednej strony
za muzu∏manów, z drugiej za górali (na Kauka-
Islam na Kaukazie jest niezmiernie zró˝nicowa- zie Pó∏nocno-Zachodnim najwa˝niejsza jest
ny. Mo˝na tu mówiç o zarysowanym podziale re- identyfikacja narodowa, z kolei na Kaukazie Pó∏-
gionu na trzy podregiony: cz´Êç zachodnià Kau- nocno-Wschodnim religijnoÊç jest cz´sto uto˝sa-
kazu Pó∏nocnego (Kaukaz Pó∏nocno-Zachodni), miana z patriotyzmem), co czasami stoi
cz´Êç wschodnià Kaukazu Pó∏nocnego (Kaukaz w sprzecznoÊci, np. prawo zwyczajowe bardzo
Pó∏nocno-Wschodni) oraz Kaukaz Po∏udniowy, ró˝ni si´ od prawa koranicznego; przez deklaracj´
obejmujàcy terytorium Azerbejd˝anu. Muzu∏- „My, muzu∏manie”, mieszkaniec Kaukazu chce
maƒskie ludy Kaukazu Pó∏nocnego wyznajà is- wyraziç nie tylko swojà wiar´ i solidarnoÊç ze
lam sunnicki. Na zachodzie regionu (w Adygei, wspó∏wyznawcami, ale te˝ podkreÊliç swojà
Karaczajo-Czerkiesji, Kabardyno-Ba∏karii, a tak˝e i swoich wspó∏plemieƒców odmiennoÊç, tak˝e
wÊród muzu∏manów-Osetyjczyków) zdecydowa- narodowà, od Rosji czy chrzeÊcijaƒskiej Gruzji.
nie dominuje szko∏a hanaficka, na wschodzie W Azerbejd˝anie islam ma charakter prywatny.
zaÊ (Inguszetia, Czeczenia, Dagestan) – obok ha- ReligijnoÊç manifestowana jest g∏ównie przy
nafickiej wyst´puje tak˝e szko∏a szaficka. Azero- okazji wa˝nych wydarzeƒ rodzinnych. Na Êlu-
wie natomiast tradycyjnie sà szyitami. bach czy pogrzebach prawie zawsze obecny jest
duchowny, powszechne jest te˝ obrzezanie
Ró˝na jest religijnoÊç narodów regionu. Kaukaz ch∏opców. Na co dzieƒ meczety Êwiecà jednak
Pó∏nocno-Zachodni jest zdecydowanie bardziej pustkami.
zlaicyzowany ni˝ Pó∏nocno-Wschodni. Islam
przyjà∏ tam „∏agodne”, „pokojowe” formy. Cz´Êç W islamie regionu Kaukazu mo˝na wyodr´bniç
wschodnia natomiast charakteryzuje si´ du˝o trzy nurty:
wi´kszà religijnoÊcià i znacznym wp∏ywem isla- a. islam oficjalny – wyst´puje w zasadzie w ca-
mu na instytucje polityczne oraz ˝ycie spo∏eczne ∏ym regionie. Wi´kszoÊç religijnych wspólnot
i kulturalne. Widocznym znakiem dychotomii podporzàdkowana jest poszczególnym Duchow-
jest choçby liczba meczetów: oko∏o 1500 w Da- nym Zarzàdom Muzu∏manów (DZM). Istniejà
gestanie i po oko∏o 100 w Karaczajo-Czerkiesji DZM-y Adygei, Kraju Krasnodarskiego, Karacza-
i Kabardyno-Ba∏karii. G∏ówna ró˝nica pomi´dzy jo-Czerkiesji, Kraju Stawropolskiego, Kabardyno-
obiema cz´Êciami Kaukazu Pó∏nocnego polega -Ba∏karii, Osetii Pó∏nocnej, Inguszetii oraz Dage-
jednak na podejÊciu do praktyk religijnych. Na stanu. W Azerbejd˝anie najwy˝szà w∏adzà reli-
zachodzie sà one sprawà czysto indywidualnà, gijnà jest Zarzàd Muzu∏manów Kaukazu (spra-
osobistà; za religijnà oboj´tnoÊç i nieuczestni- wujàcy wbrew nazwie jurysdykcj´ jedynie nad
czenie w mod∏ach nikogo nie spotyka ostra- wiernymi z Azerbejd˝anu oraz Gruzji – gdzie
cyzm. Z kolei na wschodzie wierni odczuwajà wyst´pujà skupiska szyickich Azerów i sunnic-
potrzeb´ manifestowania swojej religijnoÊci, kich Ad˝arów). W fazie reorganizacji znajduje
stàd t∏umy, które zbierajà si´ w piàtki w mecze- si´ DZM Czeczenii (w okresie 1996–1999, gdy
tach Inguszetii czy – w mniejszym stopniu – Da- Czeczenia istnia∏a jako de facto niepodleg∏e paƒ-
gestanu oraz masowe posy∏anie dzieci do szkó- stwo, dzia∏a∏a DZM Czeczeƒskiej Republiki Iczke-
∏ek religijnych. Przy wszystkich tych ró˝nicach rii). DZM-y organizujà wyjazdy na had˝d˝, dys-
istniejà wa˝ne wspólne cechy pó∏nocnokauka- trybuujà te˝ wi´kszà cz´Êç przychodzàcej z za-
skiej religijnoÊci. Sà to: granicy pomocy materialnej, kontrolujà zdecy-

Prace OSW
dowanà wi´kszoÊç meczetów (jest ich oko∏o 5 które zacz´∏y obawiaç si´, ˝e podzielà los sàsia-
tysi´cy) oraz uczelni i szkó∏ religijnych. dów. W ramach rozpocz´tego przez prezydenta
b. islam propagowany przez bractwa sufickie – W∏adimira Putina procesu konsolidacji paƒstwa
rozpowszechniony jest zw∏aszcza w Inguszetii, i ujednolicania prawa usuni´to z lokalnego usta-
Czeczenii oraz, w mniejszym stopniu, w Dage- wodawstwa akty niezgodne z rosyjskà konstytu-
stanie, gdzie dzia∏ajà bractwa sufickie, tarikaty. cjà, m.in. zawierajàce elementy szariackie dekre-
Najwi´kszà rol´ odgrywajà bractwa naqszbandi- ty prezydenta Inguszetii, Rus∏ana Auszewa.
ja i kadirija, mniejszà – szazilija. Skupione wokó∏ Obecnie wahhabici kontrolujà w Dagestanie kil-
lokalnych przywódców duchowych bractwa te kanaÊcie meczetów i madras.
sà w tej cz´Êci Kaukazu tradycyjnà formà islam-
skiej religijnoÊci. Cz∏onkowie tarikatów wspiera- Wp∏yw islamu na ˝ycie polityczne w regionie
jà si´ nawzajem w potrzebie, tworzàc w istocie Kaukazu jest ogromnie zró˝nicowany. Islam od-
niewielkie, niezale˝ne i w du˝ym stopniu samo- grywa najwi´kszà rol´ w ˝yciu politycznym Da-
wystarczalne spo∏ecznoÊci. Jednym z g∏ównych gestanu. W Dagestanie apogeum rozwoju orga-
przejawów ich aktywnoÊci sà pielgrzymki do nizacji narodowych, powiàzanych z oÊrodkami
grobów historycznych przywódców bractw – religijnymi (ambicjà ka˝dego etnosu by∏o utwo-
szejchów (np. Uzun-Had˝iego, który na poczàtku rzenie w∏asnego muftiatu), przypad∏o na po∏ow´
lat dwudziestych XX wieku usi∏owa∏ za∏o˝yç na lat dziewi´çdziesiàtych. Wtedy te˝ ukszta∏towa∏
Kaukazie imamat). si´ obecny ustrój – kolektywnym „prezydentem”
c. islam wahhabicki – stojàcy w opozycji do ofi- zosta∏a Rada Paƒstwa, w której znaleêli si´ przed-
cjalnych islamskich struktur i tradycyjnych na stawiciele czternastu g∏ównych nacji. Wi´kszoÊç
Kaukazie Pó∏nocno-Wschodnim bractw sufic- wspólnot religijnych podporzàdkowa∏a si´ g∏ów-
kich. Islamscy radyka∏owie, zwani wahhabitami, nemu republikaƒskiemu muftiatowi – Duchow-
pojawili si´ w regionie w po∏owie lat dziewi´ç- nemu Zarzàdowi Muzu∏manów Dagestanu. Wraz
dziesiàtych. Z∏e warunki ˝ycia i brak perspektyw z pojawieniem si´ wahhabitów rola islamu w ˝y-
sta∏y si´ jednym z wa˝niejszych powodów ich ciu politycznym Dagestanu zacz´∏a jeszcze bar-
popularnoÊci. Zwolenników zdobyli g∏ównie dziej rosnàç, wielokrotnie wzywali oni do utwo-
w Dagestanie (do dziÊ pod ich wp∏ywem pozo- rzenia kalifatu. Po rozprawieniu si´ z wahhabi-
staje oko∏o 7% ludnoÊci republiki) i w Czeczenii, tami latem 1999 r. miejscowe w∏adze, aby nie
niewielkie grupy pojawi∏y si´ w innych republi- tworzyç wra˝enia walki z religià, wspar∏y repu-
kach. G∏oszà oni ide´ powrotu do „czystego” blikaƒski DZM, który w krótkim czasie prze-
islamu, pozbawionego lokalnych nalecia∏oÊci kszta∏ci∏ si´ w pot´˝nà, wp∏ywowà instytucj´.
(m.in. kultu Êwi´tych), które uznajà za herezj´. Na wielki autorytet wyrós∏ szejk Said Afandi,
Dysponujà powa˝nà bazà materialnà. Za ich pod którego wp∏ywem ma znajdowaç si´ kilku
g∏ównych sponsorów powszechnie uwa˝a si´ lokalnych ministrów i trzecia cz´Êç parlamenta-
kraje arabskie, bez wàtpienia jednak powiàzani rzystów.
byli i sà z Federalnà S∏u˝bà Bezpieczeƒstwa Fe- W Czeczenii szefem prorosyjskiej administracji
deracji Rosyjskiej, która wielokrotnie wykorzy- jest by∏y mufti, Ahmed-had˝i Kadyrow. Jak si´
stywa∏a ich i prowokowa∏a do destabilizacji sy- wydaje, mianujàc Kadyrowa Kreml chcia∏ zade-
tuacji w regionie (zw∏aszcza w Czeczenii). Po- monstrowaç szacunek do lokalnych stosunków,
wa˝nym ciosem dla wahhabitów sta∏a si´ druga choç sam by∏y mufti nie cieszy si´ w spo∏eczeƒ-
wojna czeczeƒska, skutkujàca rozbiciem ich tra- stwie wi´kszym autorytetem.
dycyjnych struktur, a tak˝e likwidacja ich najsil- W pozosta∏ych republikach zainstalowa∏y si´
niejszego skupiska we wsi Karamachi w Dage- Êwieckie re˝imy, które traktujà islam tylko instru-
stanie. Pretekstem do rosyjskiej interwencji sta- mentalnie (np. zapraszajàc duchownych na wa˝-
∏a si´ akcja czeczeƒskich komendantów polo- ne uroczystoÊci, co ma tworzyç pozory ich udzia-
wych – Szamila Basajewa i emira Al-Chattaba, ∏u w ˝yciu politycznym i spo∏ecznym). Dotyczy to
którzy wtargn´li ze swoimi bojownikami do Da- tak˝e Inguszetii, którà od wiosny 2002 r. kieruje
gestanu i og∏osili utworzenie kaukaskiego kalifa- polityk prokremlowski, Murat Ziazikow.
tu. Krwawa i okrutna operacja rosyjska „zdyscy- W Azerbejd˝anie religia jest ÊciÊle oddzielona od
plinowa∏a” tak˝e pozosta∏e kaukaskie republiki, paƒstwa. Do islamu nie odwo∏uje si´ ˝adna z du-

Prace OSW
˝ych, powa˝nych partii opozycyjnych, które ch´t- c. w najbli˝szych latach nie nale˝y oczekiwaç
nie podkreÊlajà swojà „europejskoÊç”. To samo konfliktów o pod∏o˝u religijnym, choç mo˝e do-
dotyczy tak˝e partii Musawat, której pe∏na nazwa chodziç do lokalnych sporów. W ka˝dym jednak
brzmi: Demokratyczna Partia Islamska. przypadku (np. prawdopodobnych tarç mi´dzy
tytularnà ludnoÊcià Adygei a Rosjanami, którzy
Ataki terrorystyczne na USA z 11 wrzeÊnia 2001 r. w tej republice stanowià wi´kszoÊç) wi´ksze
oraz wzi´cie zak∏adników przez czeczeƒskich znaczenie b´dzie mia∏ czynnik etniczny, co nie
bojowników w teatrze na Dubrowce w Moskwie wyklucza wykorzystywania islamu w sposób in-
w paêdzierniku 2002 r. umocni∏y propagandowo strumentalny;
rosyjskà interwencj´ w Czeczenii. Kreml, który d. w dalszej perspektywie mo˝e wzrastaç zna-
od poczàtku uzasadnia∏ interwencj´ fundamen- czenie radyka∏ów, czemu sprzyjaç b´dzie nie-
talistycznym zagro˝eniem, móg∏ teraz og∏osiç, wàtpliwie konsekwentne pogarszanie si´ wa-
˝e wojna ta jest cz´Êcià mi´dzynarodowej ope- runków ˝ycia oraz pojawienie si´ du˝ej liczby
racji antyterrorystycznej. W podobny sposób, m∏odych ludzi – absolwentów zagranicznych
choç oczywiÊcie na mniejszà skal´, zachowali si´ uczelni religijnych (m∏odzie˝ z ca∏ego Kaukazu
liderzy poszczególnych kaukaskich republik, studiuje w Egipcie, Turcji, Jordanii, Syrii, Arabii
przypinajàc swoim przeciwnikom ∏atk´ religij- Saudyjskiej, Pakistanie, a nawet w Malezji). Na
nych ekstremistów. Metoda dyskredytowania razie wykluczona jest jednak mo˝liwoÊç prze-
opozycji w ten sposób nie przerodzi∏a si´ jednak kszta∏cenia którejkolwiek z republik w paƒstwo
w walk´ z samà religià, a jedynie os∏abi∏a jej in- islamskie.
stytucjonalnà baz´. W najmniejszym stopniu do-
tkn´∏o to Dagestan, gdzie oficjalne struktury (Du- W Azerbejd˝anie mo˝e dochodziç do wystàpieƒ
chowny Zarzàd) wr´cz wzmocni∏y si´. W Azerbej- pod has∏ami religijnymi, b´d´ one mia∏y jednak
d˝anie atmosfer´ po 11 wrzeÊnia 2001 r. w∏adze charakter raczej lokalny. Katalizatorem tych wy-
wykorzysta∏y do przeprowadzenia kilku pokazo- stàpieƒ mo˝e staç si´ zw∏aszcza trudna sytuacja
wych procesów zatrzymanych w Baku cz∏onków ekonomiczna. Kraj b´dzie penetrowany przez
islamskiej organizacji fundamentalistycznej wys∏anników radykalnych organizacji islam-
Hizb ut-Tahrir (dzia∏ajàcej g∏ównie w Azji Cen- skich w rodzaju Hizb ut-Tahrir, którzy z jednej
tralnej). strony b´dà chcieli stworzyç na miejscu przy-
czó∏ki, a z drugiej – wykorzystywaç Azerbejd˝an
Nie sposób pokusiç si´ o jednolità prognoz´ przy- jako teren tranzytu po drodze na Kaukaz Pó∏noc-
sz∏ej roli islamu na Kaukazie Pó∏nocnym, gdy˝ ny. Niebezpieczeƒstwo takie dostrzega prezy-
poszczególne jego cz´Êci znajdujà si´ w ró˝nych dent Gejdar Alijew – 23 lipca 2002 r. przyjà∏ sze-
punktach wyjÊciowych. Mo˝na jednak wyró˝niç fa tureckiego Departamentu Spraw Religijnych,
pewne zale˝noÊci i prawid∏owoÊci. I tak: Mehmeta Nuriego Yilmaza, z którym omówi∏
a. wydaje si´, ˝e na Kaukazie Pó∏nocnym nie ma wspólne projekty walki z ekstremizmem.
dla islamu ideologicznej alternatywy. Po upadku Wojciech Górecki
komunizmu i po rozkwicie na prze∏omie lat Wspó∏praca Wojciech Bartuzi
osiemdziesiàtych i dziewi´çdziesiàtych wszyst-
kich idei narodowych widaç wyraênie, ˝e jedy-
nie islam jest w stanie wype∏niç ideologicznà
pró˝ni´;
b. mimo nieuchronnoÊci zwi´kszania si´ wp∏y-
wu islamu na ˝ycie spo∏eczne, polityczne i kultu-
ralne na Kaukazie Pó∏nocnym, nie jest w ˝adnym
stopniu przesàdzone, jaki to b´dzie islam – „po-
kojowy” czy „wojujàcy”, „tradycyjny” czy „z im-
portu”. Nie jest tak˝e wykluczone, ˝e zachód
i wschód regionu (Kaukaz Pó∏nocno-Zachodni
i Kaukaz Pó∏nocno-Wschodni) pójdà innymi dro-
gami;

Prace OSW
ISLAM NA KAUKAZIE Udzia∏ ludnoÊci miejskiej: 61%
G´stoÊç zaludnienia: 63,1/km2.
PÓ¸NOCNO-ZACHODNIM
(Adygeja, Karaczajo-Czerkiesja,
d) Osetia Pó∏nocna (w∏aÊc.: Osetia Pó∏nocna–Ala-
Kabardyno-Ba∏karia oraz Osetia Pó∏nocna)
nia; Republika Osetii Pó∏nocnej–Alanii)
Powierzchnia: 8 tys. km 2
Podstawowe informacje o regionie LudnoÊç: 662,6 tys.
Struktura etniczna: Osetyjczycy – 53,9%, Rosja-
Po∏o˝one w zachodniej cz´Êci Kaukazu Pó∏nocne- nie – 28,7%, Ingusze – 5,6%2
go Adygeja, Karaczajo-Czerkiesja i Kabardyno- G∏ówne miasta: W∏adykaukaz (stolica) – 326,8
-Ba∏karia oraz Osetia Pó∏nocna, która zajmuje tys., Mozdok – 39,3 tys., Bes∏an – 34,1 tys., A∏a-
Êrodkowà cz´Êç regionu, majà status republik – gir – 23,2 tys., Ardon – 18 tys., Digora – 11,4 tys.
podmiotów Federacji Rosyjskiej. SpoÊród naro- Udzia∏ ludnoÊci miejskiej: 69%
dów tytularnych Adygejczycy, Czerkiesi i Kabar- G´stoÊç zaludnienia: 82,8/km2.
dyjczycy nale˝à do kaukaskiej rodziny j´zykowej
(grupa adygo-abchaska), a Ba∏karzy i Karaczaje Adygeja, Karaczajo-Czerkiesja, Kabardyno-Ba∏ka-
do rodziny a∏tajskiej (grupa turecka). Osetyjczy- ria i Osetia Pó∏nocna sà republikami biednymi,
cy sà Indoeuropejczykami. choç sytuacja ekonomiczna i spo∏eczna jest tam
lepsza ni˝ w Inguszetii i Dagestanie, nie mówiàc
a) Adygeja (Republika Adygei) o zniszczonej wojnà Czeczenii. Wszystkie cztery
Powierzchnia: 7,6 tys. km 2 republiki nale˝à do dotowanych regionów FR,
LudnoÊç: 450,5 tys. tzn. oddajà do federalnego rosyjskiego bud˝etu
Struktura etniczna: Adygejczycy – 22,1%, mniej Êrodków, ni˝ stamtàd otrzymujà. Poszcze-
Rosjanie – 67,9% i in.1 gólne republikaƒskie bud˝ety oparte sà w znacz-
G∏ówne miasta: Majkop (stolica) – 177,3 tys., nym stopniu na dotacjach z centrum (w 55–80%).
Adygejsk – 12,6 tys. Ârednia pensja w regionie kszta∏tuje si´ na po-
Udzia∏ ludnoÊci miejskiej: 54% ziomie 48–54% pensji ogólnorosyjskiej i wynosi
G´stoÊç zaludnienia: 59,2/km2. oko∏o 1350 rubli (2000 r.), czyli 45 USD (dla po-
równania: w Moskwie oko∏o 9000 rubli). Oficjal-
b) Karaczajo-Czerkiesja nie poziom bezrobocia waha si´ od 2,4% w Ady-
(Republika Karaczajsko-Czerkieska) gei do 4,4% w Karaczajo-Czerkiesji; faktycznie
Powierzchnia: 14,1 tys. km 2 jednak osiàga 30% (czynnik tzw. bezrobocia ukry-
LudnoÊç: 436,3 tys. tego), dotykajàc szczególnie m∏odzie˝ oraz oso-
Struktura etniczna: Karaczaje – 31,2%, Czerkiesi by ze Êrednim i wy˝szym wykszta∏ceniem. Przy-
– 9,7%, Rosjanie – 42,4%, Abazyni – 6,6%, rost naturalny jest niski i z wyjàtkiem Kabardyno-
Nogajowie – 3,1% -Ba∏karii (0,6% w 2000 r.) osiàga wartoÊci ujemne
G∏ówne miasta: Czerkiesk (stolica) – 119,9 tys., (najni˝szy w Adygei: -5,8% w 2001 r.).
Ust’-D˝eguta – 31,6 tys., Karaczajewsk – 21,6 tys.
Udzia∏ ludnoÊci miejskiej: 47,7% Islam na Kaukazie Pó∏nocno-
G´stoÊç zaludnienia: 30,9/km2. -Zachodnim (informacje podstawowe)

c) Kabardyno-Ba∏karia W Adygei, Karaczajo-Czerkiesji i Kabardyno-Ba∏-


(Republika Kabardyjsko-Ba∏karska) karii, odsetek muzu∏manów równy jest – z ma-
Powierzchnia: 12,5 tys. km 2 ∏ymi zastrze˝eniami – odsetkowi ludnoÊci rdzen-
LudnoÊç: 789,9 tys. nej. Islam wyznaje zatem w sumie oko∏o po∏owy
Struktura etniczna: Kabardyjczycy – 49,2%, ludnoÊci tych trzech republik. LiczebnoÊç naro-
Ba∏karzy – 9,6%, Rosjanie – 30,7% dów tytularnych przedstawia si´ nast´pujàco:
G∏ówne miasta: Nalczyk (stolica) – 237,1 tys., Adygejczycy – oko∏o 120 tys.,
Proch∏adny – 58,7 tys., Tyrnyauz – 31,1 tys., Ba∏karzy – oko∏o 75 tys.,
Baksan – 30,2 tys., Nartka∏a – 28,8 tys., Majski Czerkiesi – oko∏o 50 tys.,
– 25,4 tys., Terek – 17,8 tys. Kabardyjczycy – oko∏o 385 tys.,

Pra ce OSW
Karaczaje – oko∏o 150 tys. sz∏o do kilkumiesi´cznego kryzysu w Karaczajo-
Ponadto: -Czerkiesji po tym, jak w wyborach prezydenc-
Abazyni3 – oko∏o 35 tys., kich starli si´ Karaczaj W∏adimir Siemionow
Nogajowie – oko∏o 75 tys. 4 i Czerkies, Stanis∏aw Dieriew, ale umiej´tna me-
diacja Moskwy roz∏adowa∏a napi´cie. W Adygei
Zdecydowana wi´kszoÊç autochtonów – od 75 do sta∏ym elementem politycznego krajobrazu sta∏y
88% – uwa˝a si´ za wierzàcych, ale nawet osoby si´ spory wokó∏ zasady „parytetu”, zapewniajà-
deklarujàce si´ jako niewierzàce z regu∏y prze- cego Adygejczykom równy udzia∏ we wszystkich
strzegajà podstawowych praktyk religijnych, jak organach w∏adzy. „Parytet” chcà obaliç adygejscy
obrzezanie czy Êlub z udzia∏em duchownego. Rosjanie, b´dàcy w republice w wi´kszoÊci, ale
Osetyjczycy, którzy prócz Osetii Pó∏nocnej za- u˝ywajà w tym celu metod wy∏àcznie politycz-
mieszkujà te˝ Oseti´ Po∏udniowà (de iure nale˝y nych. Jesienià 1992 r. w rejonie prigorodnym
do Gruzji, ale de facto jest niepodleg∏ym, choç Osetii Pó∏nocnej mia∏a miejsce krótkotrwa∏a
nie uznanym przez spo∏ecznoÊç mi´dzynarodo- wojna mi´dzy Osetyjczykami i Inguszami (rejon
wà paƒstwem), w wi´kszoÊci deklarujà si´ jako do 1944 r. nale˝a∏ do Inguszetii). W efekcie ca∏a
chrzeÊcijanie, co wÊród pó∏nocnokaukaskich na- inguska ludnoÊç Osetii opuÊci∏a republik´.
cji stanowi wyjàtek. SpoÊród prawie 600 tys. W ˝adnym z konfliktów nie podnoszono wprost
Osetyjczyków za muzu∏manów uwa˝a si´ oko∏o hase∏ religijnych – mia∏y one charakter wy∏àcz-
100 tys. z Osetii Pó∏nocnej i oko∏o 30 tys. z Ose- nie etniczny. W „bliêniaczych” Karaczajo-Czer-
tii Po∏udniowej. kiesji i Kabardyno-Ba∏karii strony oskar˝ajà si´
Prawos∏awnymi chrzeÊcijanami sà zamieszkujà- wzajemnie o islamski ekstremizm, a przynaj-
cy Kaukaz S∏owianie (przede wszystkim Rosja- mniej o sympati´ do ekstremistów, co ma na ce-
nie, lecz równie˝ Ukraiƒcy czy Bia∏orusini), sta- lu zdyskredytowanie przeciwnika.
nowiàcy oko∏o po∏owy ludnoÊci omawianych re- Znaczny wp∏yw na region ma sytuacja w Czecze-
publik. Liczba autochtonów, którzy wyznajà nii – „dyscyplinuje” ona lokalnych dzia∏aczy i lo-
chrzeÊcijaƒstwo, jak równie˝ liczba wyznawców kalne spo∏ecznoÊci, bojàce si´ wojny i pacyfikacji.
innych religii i wyznaƒ, w tym katolików (dwie We wspomnianych wyborach w Karaczajo-Czer-
parafie – w Proch∏adnym i we W∏adykaukazie) kiesji zwolennicy Siemionowa i Dieriewa publi-
jest minimalna i statystycznie nieznaczàca. kowali fa∏szywki sugerujàce, ˝e oponenta popie-
Organizacyjne struktury islamskie: Duchowne ra któryÊ ze znanych czeczeƒskich bojowników.
Zarzàdy Muzu∏manów w granicach administra- ˚adna z republik regionu nie przyj´∏a czeczeƒ-
cyjnych. Bractwa sufickie, o ile wyst´pujà, majà skich uchodêców.
niewielkie wp∏ywy. Brak znaczàcych partii i sto-
warzyszeƒ o wyraênie islamskim charakterze Islam na Kaukazie Pó∏nocno-
Liczba meczetów: kilkaset na omawianym ob- -Zachodnim (rys historyczny)
szarze. Przy nich szkó∏ki koraniczne.
Islam dotar∏ na Kaukaz Pó∏nocno-Zachodni
Charakterystyka obszaru w XV w. za sprawà Turków, a poÊrednio tak˝e Ta-
tarów z Chanatu Krymskiego. Proces islamizacji
W ostatniej dekadzie Kaukaz Pó∏nocno-Zachodni, trwa∏ d∏ugo, bo przynajmniej do XIX w. Zdaniem
odmiennie ni˝ Pó∏nocno-Wschodni, cieszy∏ si´ niektórych badaczy jeszcze si´ nie zakoƒczy∏ –
wzgl´dnà stabilizacjà. W pierwszej po∏owie lat na przeszkodzie stan´∏a rewolucja paêdzierniko-
dziewi´çdziesiàtych dochodzi∏o do napi´ç po- wa i przej´cie w∏adzy przez bolszewików. Naj-
mi´dzy tytularnymi narodami Karaczajo-Czer- istotniejszym powodem tego stanu rzeczy by∏o
kiesji i Kabardyno-Ba∏karii, pragnàcymi samo- rozpowszechnienie wierzeƒ tradycyjnych, wzbo-
dzielnoÊci lub po∏àczenia si´ ze swoimi „braçmi” gaconych elementami wschodniego chrzeÊcijaƒ-
(Karaczaje sà bardzo blisko spokrewnieni z Ba∏- stwa: w IX–X w. region by∏ terenem bizantyjskiej
karami, a Czerkiesi z Kabardyjczykami), paro- akcji misyjnej, z tamtego okresu zachowa∏o si´
krotnie proklamowano „niepodleg∏oÊç” Karacza- siedem greckich Êwiàtyƒ. W rezultacie islam
ju, Ba∏karii, Kabardy i Czerkiesji, jednak konflikty w tej cz´Êci Kaukazu ma charakter synkretyczny.
nie osiàgn´∏y stadium zbrojnego. W 1999 r. do- Nominalnie Adygejczycy, Czerkiesi, Kabardyjczy-

Prace OSW
cy, Ba∏karzy, Karaczaje oraz Nogajowie i Abazyni, poziomie ni˝ ich s∏owiaƒscy sàsiedzi. Spowodo-
a tak˝e wyznajàcy islam Osetyjczycy sà muzu∏- wane jest to tym, ˝e ci ostatni mieszkajà niemal
manami sunnitami i nale˝à do szko∏y hanafic- wy∏àcznie w miastach i rzadko majà krewnych
kiej. De facto ich wiara ma niewiele wspólnego na wsi. U autochtonów rodzina na wsi, regular-
z islamskà ortodoksjà. WÊród narodów adygej- nie zaopatrujàca bliskich z miast, to regu∏a. Po-
skich (Adygejczycy, Czerkiesi i Kabardyjczycy) wód drugi to intensywna nacjonalizacja kadr ad-
rozpowszechniony jest zbiór norm, zwanych ministracyjnych, która rozpocz´∏a si´ po upadku
Adyge Chabze, które przypominajà czeczeƒskie ZSRR. W sytuacji szalejàcej korupcji i powszech-
i dagestaƒskie adaty, z tym ˝e sà bardziej kodek- nego nepotyzmu wysoko postawiony urz´dnik
sem honorowym ni˝ klasycznym prawem zwy- mo˝e zagwarantowaç przyzwoity byt ca∏ej rodzi-
czajowym. Mimo erozji tradycji niektóre normy nie. Jest to jednak zwiàzane z uk∏adem etnicz-
w rodzaju szacunku dla starszych i goÊcinnoÊci nym i klanowym, nie zaÊ z wyznawanà religià.
pozostajà do dziÊ ˝ywe i przestrzegane. W Osetii Pó∏nocnej muzu∏manie nie sà w ogóle
Obserwowane w ostatnich latach ZSRR i po jego reprezentowani we w∏adzach, wiadomo jednak,
rozpadzie ˝ywio∏owe odradzanie si´ islamu mia- ˝e pewna ich liczba z powodzeniem zajmuje si´
∏o na Kaukazie Pó∏nocno-Zachodnim charakter biznesem (produkcja alkoholu).
wskrzeszania na wpó∏ zapomnianej wiary – ina-
czej ni˝ w Czeczenii i Dagestanie, gdzie polega∏o Miasta w zachodniej cz´Êci Kaukazu sà wielona-
na wyjÊciu tej religii z podziemia i rozpowszech- rodowoÊciowe, a górskie wsie – monoetniczne
nieniu si´ tradycji, która przetrwa∏a, nie ulegajàc (nie ma wsi mieszanych, np. kabardyjsko-ba∏kar-
przerwaniu. Islamski renesans nie by∏ te˝ tak Êci- skich). Wyjàtkiem sà po∏o˝one na nizinach du˝e
Êle jak tam powiàzany z odrodzeniem narodo- wsie w pobli˝u Czerkieska i Nalczyka, gdzie
wym5. Mo˝na t∏umaczyç to innà historycznà pa- w zwartych skupiskach mieszkajà S∏owianie,
mi´cià z okresu XIX-wiecznej wojny kaukaskiej: z regu∏y o kozackich korzeniach: spotyka si´
na wschodzie walce górali z Rosjà przewodzi∏ wi´c wsie rosyjsko-karaczajskie czy rosyjsko-ka-
Szamil, imam Czeczenii i Dagestanu, na zacho- bardyjskie (przedstawiciele ró˝nych narodów ty-
dzie zaÊ miejscowi ksià˝´ta, nie b´dàcy równo- tularnych tak˝e tam nie osiedlajà si´ obok sie-
czeÊnie przywódcami religijnymi; mo˝na t∏uma- bie). Osetyjczycy wyznajàcy islam ˝yjà w regu∏y
czyç to tak˝e „konserwacjà” islamu u narodów w osobnych, zwartych skupiskach (choç czasem
wysiedlonych (Ingusze, Czeczeni), wreszcie w jednej wsi z chrzeÊcijanami).
odmiennymi islamskimi rytami (tam sufickie ta- Relatywnie nie najgorszy w tej cz´Êci Kaukazu
rikaty, tu – szko∏a hanaficka). W efekcie w Ady- poziom ˝ycia (w porównaniu z poziomem ˝ycia
gei, Karaczajo-Czerkiesji oraz w Kabardyno-Ba∏ka- w Dagestanie czy Inguszetii), jest jednak i tak
rii, inaczej ni˝ w sàsiednich republikach, zaczà∏ du˝o ni˝szy ni˝ rosyjski, ni˝szy tak˝e ni˝ w pobli-
krystalizowaç si´ islam „∏agodny”, „tolerancyjny” skich krajach: Krasnodarskim i Stawropolskim.
i nie przejawiajàcy wi´kszych ambicji politycz- Problemem jest ogromne bezrobocie (tak˝e ukry-
nych. Na t´ dychotomi´ zwracajà uwag´ wszyscy te), znaczne przeludnienie (Adygeja, Karaczajo-
niemal badacze6. Ich diagnoz´ potwierdzajà ba- -Czerkiesja i Kabardyno-Ba∏karia, a zw∏aszcza
dania socjologiczne. WÊród wiernych narodowo- Osetia Pó∏nocna nale˝à do najg´Êciej zaludnio-
Êci adygejskiej, 88% uwa˝a si´ tylko „za muzu∏ma- nych podmiotów FR, tym bardziej, jeÊli wziàç
nów”, zaÊ 11% – „za muzu∏manów sunnitów”. pod uwag´, ˝e znaczny obszar tych republik zaj-
U Czerkiesów stosunek ten wynosi 94 do 4, a u Ka- mujà nie zasiedlone góry) oraz powszechny g∏ód
raczajów 80 do 20. Dla porównania: u Czeczenów ziemi. To wszystko, wraz z ogólnie niespokojnà
jest to 43 do 52, u Inguszy 41 do 53, a u Awarów sytuacjà, spowodowanà wojnà w Czeczenii i blis-
(naród dagestaƒski) 56 do 367, co z pewnoÊcià koÊcià innych ognisk konfliktów, mo˝e staç si´
Êwiadczy o wi´kszej religijnej ÊwiadomoÊci. katalizatorem wzrostu aktywnoÊci religijnej.
Czynnikiem hamujàcym radykalizacj´ postaw
Warunki spo∏eczne i gospodarcze jest l´k przed potencjalnà rosyjskà interwencjà
oraz brak tradycji „wojujàcego”, upolitycznione-
Muzu∏manie z Adygei, Karaczajo-Czerkiesji i Ka- go islamu.
bardyno-Ba∏karii ˝yjà z regu∏y na nieco wy˝szym

Pr ace OSW
˚ycie religijne republiki, Czerkiesku, pierwszy meczet otwarto
dopiero w 1999 r.). Brak jest danych dotyczàcych
W 1989 r., podczas I Zjazdu Muzu∏manów Kauka- Adygei. Uda∏o si´ jedynie ustaliç, ˝e pierwszy
zu Pó∏nocnego, obalono przywódc´ ówczesnego meczet na jej terytorium zosta∏ zbudowany
Duchownego Zarzàdu Muzu∏manów Kaukazu Pó∏- w 1994 r. (dawne meczety zosta∏y zburzone jesz-
nocnego (DZMKP), muftiego Giekkijewa, oskar˝a- cze w latach trzydziestych), zaÊ 2 listopada 2000 r.
nego o ∏apownictwo, kontakty z KGB i ˝ycie nie- otwarto w sto∏ecznym Majkopie meczet kate-
zgodne z islamskimi normami moralnymi. Sta∏o dralny8. W Osetii Pó∏nocnej meczetów jest naj-
si´ to przyczynà rozpadu DZMKP – cz´Êç dzia∏a- wy˝ej 100 – tyle jest tam skupisk ludnoÊci mu-
czy wstawi∏a si´ za Giekkijewem, inni widzieli zu∏maƒskiej. Sàdziç nale˝y, ˝e liczba meczetów
we frondzie szans´ na usamodzielnienie si´ nie zarejestrowanych dorównuje liczbie zareje-
i zrobienie kariery. W po∏owie lat dziewi´çdzie- strowanych. Przyczyn nierejestrowania mo˝e
siàtych wykrystalizowa∏ si´ istniejàcy do dziÊ byç kilka: od nieuznawania przez danà wspólno-
system Duchownych Zarzàdów. Muftiaty pokry- t´ zwierzchnictwa odpowiedniego Duchownego
wajà si´ z administracyjnymi granicami repu- Zarzàdu po k∏opoty natury „technicznej” (gdy
blik. Obecnie istniejà: Duchowny Zarzàd Muzu∏- meczet znajduje si´ w oddalonej wsi lub mu∏∏a
manów (DZM) Adygei i Kraju Krasnodarskiego nie zna biurokratycznej pragmatyki). Czasem
(na jego czele stoi mufti Askarbi Chaczemizow), cz∏onkowie wspólnoty nie wiedzà o rejestracji –
DZM Karaczajo-Czerkiesji i Kraju Stawropolskiego jak ich ojcowie zbierajà si´ po prostu na modli-
(mufti Ismai∏ Bierdijew), DZM Kabardyno-Ba∏karii twy w przeznaczonej do tego izbie.
(mufti Szafig Pszychaczew) oraz DZM Osetii Pó∏-
nocnej–Alanii (mufti Dzonchat Chekie∏ajew). Przy niemal ka˝dym meczecie dzia∏ajà szkó∏ki –
Muftiaty sà od siebie niezale˝ne. Wszystkie zrze- maktaby, w których dzieci uczà si´ podstaw reli-
szone sà – na zasadach dobrowolnoÊci – w Ra- gii i przygotowujà do pe∏nego uczestnictwa
dzie Muftich Rosji (poszczególni regionalni mu- w rytua∏ach i obrz´dach. Szkó∏ki te rzadko majà
fti pe∏nià „z urz´du” funkcj´ wspó∏przewodni- charakter formalny, najcz´Êciej przybierajà po-
czàcych RMR). W 1998 r., w celu walki z wahha- staç „kó∏ek” czy „ognisk”, gdzie osoba obeznana
bizmem, powo∏ano w inguskim Nazraniu Cen- z muzu∏maƒskà praktykà opowiada dzieciom,
trum Koordynacyjne Muzu∏manów Kaukazu Pó∏- jak powinny si´ zachowywaç. Maktaby tylko
nocnego. Na jego czele stanà∏ mufti Inguszetii sporadycznie uczà teorii: elementów teologii czy
Mahomet-had˝i Albogaczejew. W sk∏ad CKMKP podstaw j´zyka arabskiego. Kwestie te, wraz
wesz∏y wszystkie wymienione wy˝ej DZM-y, z podstawami Koranu, sà przedmiotem naucza-
a tak˝e DZM Inguszetii i DZM Czeczeƒskiej Repu- nia w rocznych lub dwuletnich religijnych szko-
bliki Iczkerii (Czeczenia istnia∏a wówczas jako de ∏ach, których w regionie jest kilkanaÊcie (istnie-
facto niepodleg∏a republika). jà przy miejskich i katedralnych meczetach).
DZM-y, tworzàce administracyjnà „czap´” i za- W omawianych republikach dzia∏ajà dwa wy˝-
là˝ki obcej islamowi duchownej hierarchii, nie sze islamskie instytuty (nauka trwa cztery–pi´ç
cieszà si´ w regionie wi´kszym presti˝em; po lat, w programie pe∏ny kurs j´zyka arabskiego
cz´Êci wià˝e si´ to równie˝ z nie najwy˝szà po- i islamskiej teologii). Pierwszy z nich, znajdujà-
zycjà duchownych w tradycyjnych spo∏eczno- cy si´ w Nalczyku, w 2000 r. zosta∏ zawieszony
Êciach, gdzie rol´ lokalnych autorytetów pe∏nià przez kabardyjsko-ba∏karskie w∏adze, wbrew
raczej starcy i przywódcy rodów. Dla przyk∏adu, protestom lokalnego Duchownego Zarzàdu.
DZMKCziKS uwa˝a za wyraziciela swoich intere- Drugi, w Czerkiesku, funkcjonuje bez przeszkód.
sów zaledwie 6,2% Karaczajów oraz 8,8% Czer- Mimo tak s∏abo rozwini´tego szkolnictwa, a mo-
kiesów. ˝e z tego w∏aÊnie powodu, stosunkowo du˝o
Na omawianym obszarze funkcjonuje kilkaset m∏odzie˝y z tej cz´Êci Kaukazu udaje si´ na spe-
meczetów – czyli znaczàco mniej ni˝ na Kauka- cjalistyczne studia religijne za granic´ (Turcja,
zie Pó∏nocno-Wschodnim (np. w samym Dage- Arabia Saudyjska, Syria, Jordania, Egipt, Paki-
stanie jest ich ponad 1500). W 1997 r. w Kabar- stan). Wed∏ug szacunków – dane sà niepe∏ne, bo
dyno-Ba∏karii by∏o zarejestrowanych 96 mecze- pewna cz´Êç m∏odzie˝y uzyskuje stypendia poza
tów, zaÊ w Karaczajo-Czerkiesji – 91 (w stolicy systemem Duchownych Zarzàdów – w 1998 r. za

Prace OSW
granicà uczy∏o si´ oko∏o 100 studentów z Kabar- pinajàc oponentom ∏atk´ fundamentalistów. Po-
dyno-Ba∏karii i oko∏o 200 z Karaczajo-Czerkiesji. dobnie zachowuje si´ milicja i prokuratura, któ-
Jest bardzo prawdopodobne, ˝e niektórzy z nich re cz´sto oskar˝ajà o wahhabizm zwyczajnych
mogli trafiç na uczelnie prowadzone przez is- kryminalistów, nie majàcych zwiàzków z isla-
lamskich ekstremistów i fundamentalistów. mem. Przyczynà jest zapewne ch´ç „wykazania
Na Kaukazie Pó∏nocno-Zachodnim nie ma ˝ad- si´” i udowodnienia swej czujnoÊci. Przyk∏adem
nych znaczàcych oÊrodków religijnych ani piel- mo˝e byç rozbicie w 1998 r. gangu niejakiego
grzymkowych. Na had˝d˝ udajà si´ tylko jed- Atabijewa, który wymusza∏ haracze na rynku
nostki, np. w 2000 r. z Kabardyno-Ba∏karii wyje- w Nalczyku, natomiast zosta∏ obwiniony o pró-
cha∏o do Mekki 50 wiernych. Podró˝ 25 osób b´ obalenia w∏adzy. W 2000 r. w∏adze Kabardy-
op∏aci∏ Duchowny Zarzàd Muzu∏manów Kabar- no-Ba∏karii zawiesi∏y dzia∏alnoÊç islamskiego in-
dyno-Ba∏karii, za pozosta∏e 25 osób zap∏aci∏ stytutu po tym, jak w miejscowej prasie ukaza∏a
miejscowy biznesmen (dla porównania: z Dage- si´ seria artyku∏ów opisujàcych uczelni´ jako
stanu pielgrzymuje corocznie kilka–kilkanaÊcie gniazdo ekstremistów. Ârodowiska zwiàzane
tysi´cy wiernych). z meczetami sà penetrowane przez milicj´
Muzu∏manie z Adygei, Karaczajo-Czerkiesji i Ka- i s∏u˝by specjalne, choç z pewnoÊcià nie mo˝na
bardyno-Ba∏karii przejawiajà en masse ma∏à ak- mówiç o szykanowaniu wiernych czy przeÊlado-
tywnoÊç religijnà. Âwiadczà o tym zarówno przy- waniu religii. Powy˝sze dzia∏ania raczej wpisujà
toczone wczeÊniej dane o ma∏ej liczbie mecze- si´ w nieprzystajàcà do zachodnich standardów
tów czy ma∏ej liczbie pielgrzymów udajàcych si´ praktyk´ t∏umienia i marginalizowania opozycji
na had˝d˝, jak i obserwacje z autopsji: w mia- i Êwiadczà o niedostatkach w zakresie praw
stach nawet podczas piàtkowej, Êwiàtecznej mo- i swobód obywatelskich, zaÊ islam jest wykorzy-
dlitwy meczety sà puste, a w barach sprzedaje stywany instrumentalnie. O religijny fanatyzm
si´ alkohol. Bardzo niewiele kobiet nosi chusty, w∏adze oskar˝ajà np. dzia∏ajàcà we wszystkich
znikomy odsetek m´˝czyzn zapuszcza brody. Na trzech republikach i zrzeszajàcà Adygów organi-
wsiach udzia∏ w mod∏ach jest bardziej po- zacj´ Adyge Chase, która ze swej strony dekla-
wszechny, ale uroczystoÊci sprawiajà wra˝enie ruje si´ jako stowarzyszenie Êwieckie, otwarte
raczej wydarzeƒ towarzyskich ni˝ religijnych. Êwiatopoglàdowo.
Na Kaukazie Pó∏nocno-Zachodnim, w odró˝nie-
niu od Kaukazu Pó∏nocno-Wschodniego, gdzie lu- Udzia∏ islamu w ˝yciu politycznym i kultural-
dzie czujà potrzeb´ manifestowania swej religij- nym omawianych republik mo˝na okreÊliç jako
noÊci, wiara jest traktowana jako sprawa osobi- „dekoracyjny” – islam tworzy „lokalnà specyfi-
sta, wewn´trzna; osoba, która nie bierze udzia∏u k´”, ale nie odgrywa powa˝niejszej roli publicz-
w praktykach, nie spotyka si´ z ostracyzmem. nej (podobnie jak chrzeÊcijaƒstwo w Osetii Pó∏-
Osetyjczycy-muzu∏manie, b´dàcy w znacznej nocnej). W miejscowych gazetach ukazujà si´
mniejszoÊci, tak˝e nie przejawiajà wi´kszej ak- z okazji Êwi´ta Bajram czy poczàtku i koƒca ra-
tywnoÊci religijnej. madanu okolicznoÊciowe artyku∏y, przypomina-
jàce dawne „rocznicowe” teksty poÊwi´cone re-
Islam a ˝ycie polityczne wolucji paêdziernikowej. Wy˝si duchowni za-
praszani sà na uroczystoÊci paƒstwowe, np.
Prezydenci trzech zachodniokaukaskich republik w Karaczajo-Czerkiesji w tego typu imprezach
(Adygejczyk Chazret Sowmen, Karaczaj W∏adimir zawsze uczestniczy przewodniczàcy DZMKCziKS
Siemionow i Kabardyjczyk Walerij Kokow) dekla- mufti Ismai∏ Bierdijew oraz prawos∏awny admi-
rujà si´ jako muzu∏manie i publicznie uczestni- nistrator republiki, ojciec Wasilij. Ârodowiska
czà w wa˝niejszych uroczystoÊciach religijnych, muzu∏maƒskie nie sà zdolne do zorganizowania
w praktyce jednak nie sprzyjajà islamskiemu od- si´, w ostatnim dziesi´cioleciu ˝adna ze sponta-
rodzeniu. Przeciwnie, blokujà budow´ mecze- nicznych manifestacji nie odby∏a si´ pod religij-
tów i otwieranie religijnych szkó∏. Wszyscy trzej nymi has∏ami. Bardziej ˝ywe sà idee narodowe,
sprawujà w∏adz´ autorytarnà i wykorzystujàc chocia˝ fala narodowego odrodzenia, w porów-
obecnoÊç grup wahhabitów – rzeczywistà czy naniu z poczàtkiem lat dziewi´çdziesiàtych zde-
domniemanà – rozprawiajà si´ z opozycjà, przy- cydowanie opad∏a.

Pr ace OSW
Na Kaukazie Pó∏nocno-Zachodnim nie istniejà Islam a ˝ycie spo∏eczne
paralelne nieoficjalne struktury islamskie w ro-
dzaju charakterystycznych dla Czeczenii i Dage- W ka˝dej z republik istnieje po kilka–kilkanaÊcie
stanu bractw sufickich. Prawdopodobnie dzia∏ajà odwo∏ujàcych si´ do islamu organizacji i stowa-
– zw∏aszcza w Karaczajo-Czerkiesji – grupy wah- rzyszeƒ, nie majà one jednak wi´kszego wp∏ywu
habitów, jednak ich liczba i potencja∏ sà trudne na ˝ycie lokalnych spo∏ecznoÊci ani nie wykazu-
do oszacowania. Po pierwsze, radyka∏owie nie jà ambicji politycznych (udzia∏ w wyborach,
przeprowadzili dotychczas ˝adnych spektakular- przejmowanie kontroli nad samorzàdami). Kon-
nych akcji (w rodzaju opanowania wsi, jak mia∏o centrujà si´ w miar´ skromnych mo˝liwoÊci na
to miejsce w dagestaƒskiej wiosce Karamachi), dzia∏alnoÊci kulturalnej i charytatywnej, po cz´-
po drugie – „wahhabita” sta∏ si´ ulubionym epi- Êci istniejà tylko na papierze. Jako przyk∏ad mo˝-
tetem, u˝ywanym w regionie do pi´tnowania na wymieniç Centrum Kultury Islamskiej w Re-
przeciwników politycznych. Pod koniec 1998 r. publice Adygeja, powo∏ane w 1994 r. „w celach
Wiestnik Rosyjskiej Akademii Nauk napisa∏ bez rozwoju, zg∏´bienia i rozpowszechnienia islam-
podania êród∏a, ˝e w Karaczajo-Czerkiesji wah- skich wartoÊci duchowych i kulturalnych warto-
habitów jest 300, zaÊ republika zagro˝ona jest Êci oraz osiàgni´ç islamskiej cywilizacji”.
islamskim fundamentalizmem w takim samym W lokalnych, wiejskich spo∏ecznoÊciach wa˝-
stopniu jak Dagestan. Z kolei Moskowskij Komso- niejsze od wspólnoty wyznaniowej i zwiàzanej
molec z maja 2000 r. poda∏, powo∏ujàc si´ na FSB, z nià solidarnoÊci wa˝niejsze sà wi´zy sàsiedz-
˝e liczba radyka∏ów osiàgn´∏a 500. Dane te nale- kie i przede wszystkim klanowe (z tà kwestià
˝y przyjmowaç z bardzo du˝à ostro˝noÊcià. jest na Kaukazie Wschodnim podobnie). W mia-
Wahhabici nie wytworzyli jednak struktur opo- stach stosunki spo∏eczne uleg∏y daleko idàcej
zycyjnych do DZM-ów i jako zwolennicy niepo- atomizacji. Do Adygei, Karaczajo-Czerkiesji i Ka-
pularnej na zachodzie Kaukazu salafiji, majà ni- bardyno-Ba∏karii pomoc z zagranicy, od islam-
k∏y wp∏yw na lokalne spo∏ecznoÊci. Podawanych skich organizacji charytatywnych trafia spora-
przez pras´ liczb nie mo˝na traktowaç nawet dycznie. Przewa˝nie Êrodki przeznaczone sà na
orientacyjnie, sàdziç jednak nale˝y, ˝e radyka- zakup ˝ywnoÊci przed Bajramem oraz na
∏ów jest w sumie nie wi´cej ni˝ 100–200. Rekru- had˝d˝. Na sta∏e nie dzia∏ajà w regionie ˝adne
tujà si´ zw∏aszcza spoÊród Karaczajów i Ba∏ka- przedstawicielstwa takich organizacji. Dystry-
rów – dwóch deportowanych przez Stalina naro- bucjà pomocy zajmujà si´ DZM-y.
dów proweniencji tureckiej. O ich programach
i zapleczu nie wiadomo nic, nie wiadomo tak˝e Islam a ˝ycie kulturalne
o ˝adnych podejmowanych przez nich dzia∏a-
niach. Z drugiej strony, któryÊ z przypisywanych W regionie nie rozwin´∏a si´ muzu∏maƒska prasa.
wahhabitom przez milicj´ drobnych terrory- Wszystkie Duchowne Zarzàdy wydajà wprawdzie
stycznych aktów (wi´ksze nie mia∏y w tej cz´Êci swoje biuletyny, ukazujà si´ one jednak nieregu-
Kaukazu miejsca), mo˝e rzeczywiÊcie byç ich larnie i docierajà do wàskich kr´gów wiernych. Li-
dzie∏em. Jest to jednak niemo˝liwe do zweryfi- teratura religijna trafia z Dagestanu (z przeszko-
kowania. WÊród Osetyjczyków radyka∏ów praw- dami, spowodowanymi sytuacjà w Czeczenii)
dopodobnie w ogóle nie ma. oraz z krajów arabskich, nie jest jednak po-
wszechnie dost´pna.
Nie mo˝na wykluczyç, ˝e szeregi ekstremistów
b´dà rosnàç. Prawdopodobnie cz´Êç m∏odzie˝y, Wnioski i prognozy
wyje˝d˝ajàcej na studia do Turcji, Pakistanu
i krajów arabskich, trafia do opanowanych przez Podzia∏ na stosunkowo spokojny i przewidywal-
radyka∏ów szkó∏ koranicznych. Wiadomo na ny Kaukaz Pó∏nocno-Zachodni oraz niestabilny
pewno o 20 ch∏opcach z Kabardyno-Ba∏karii, któ- Kaukaz Pó∏nocno-Wschodni, podkreÊlany przez
rzy trafili do takiej szko∏y w Turcji w 2000 r.: niemal wszystkich badaczy, w perspektywie naj-
w zamian za znacznà pomoc finansowà mieli po bli˝szych lat zachowa aktualnoÊç. W perspekty-
powrocie szerzyç wahhabickie idee na Kaukazie. wie d∏u˝szej na zachodzie Kaukazu prawdopo-
Spraw´ ujawni∏ jeden z ch∏opców9. dobny jest rozwój islamu i jego ekspansja. Prze-

Prace OSW
s∏ankà pozwalajàcà na przewidywanie zaistnie- ISLAM W CZECZENII
nia tam islamu jako czynnika politycznego jest
obserwowane obecnie wypalanie si´ idei i ide-
ologii narodowych. Ich miejsce mo˝e zajàç tylko Podstawowe informacje o republice
religia. Niewykluczony jest tak˝e sojusz obu ide-
ologii (tak sta∏o si´ w Czeczenii). Mog∏oby do te- Czeczenia. Formalnie, pod nazwà „Republika Cze-
go dojÊç np. w sytuacji powrotu ˝ywej na po- czeƒska”, podmiot Federacji Rosyjskiej; faktycz-
czàtku lat dziewi´çdziesiàtych idei budowy nie Czeczenia jako jedyny podmiot FR nie podpi-
„Wielkiej Czerkiesji”, jednoczàcej trzy adygejskie sa∏a uk∏adu federacyjnego z 31 marca 1992 r. Do
republiki (przeciwni sà jej Karaczaje i Ba∏karzy). wybuchu tzw. drugiej wojny czeczeƒskiej
Konieczne b´dzie jednak˝e prze∏amanie bariery w 1999 r. kraj de facto by∏ suwerenny, choç nie
strachu, powstrzymujàcego obecnie ludzi przed zosta∏ uznany przez inne paƒstwa z wyjàtkiem
udzia∏em w ugrupowaniach opozycyjnych. talibaƒskiego rzàdu Afganistanu. W chwili obec-
Jak zauwa˝a rosyjski politolog Aleksiej Ma∏a- nej FR odzyska∏a jurysdykcj´ nad Czeczenià.
szenko, nie mo˝na wykluczyç, ˝e w którymÊ Powierzchnia: 16 tys. km 2. Po decyzji Inguszetii
z tlàcych si´ na zachodzie Kaukazu konfliktów o opuszczeniu Czeczeno-Inguskiej ASRR w 1992
(spory mi´dzy narodami tytularnymi w Kabardy- roku do dziÊ nie przeprowadzono delimitacji
no-Ba∏karii i Karaczajo-Czerkiesji), jedna ze stron granicy czeczeƒsko-inguskiej. Na wschodzie
zechce odwo∏aç si´ do islamu. Lokalne w∏adze Czeczenia graniczy z Dagestanem, na zachodzie
si´ tego bojà i na ka˝dym kroku podkreÊlajà roz- z Inguszetià, na pó∏nocy z Krajem Stawropol-
dzia∏ religii od paƒstwa i niedopuszczalnoÊç ma- skim, na po∏udniu, wzd∏u˝ masywu kaukaskie-
ria˝u religii z politykà10. go, z Gruzjà. Ponad 35% kraju zajmuje Êrodkowa
W regionie wzrastaç b´dzie aktywnoÊç islam- cz´Êç po∏udniowych stoków Wielkiego Kaukazu
skich fundamentalistów, choç w najbli˝szych la- i jego przedgórza oraz pasmo Gór Sun˝eƒskich
tach spektakularnych akcji ze strony wahhabi- i Gór Terskich. Najbardziej ˝yzne ziemie znajdu-
tów raczej nie nale˝y si´ spodziewaç. Radyka∏o- jà si´ na Nizinie Czeczeƒskiej, którà od pó∏nocy
wie prowadzà „prac´ u podstaw”, stawiajà na ogranicza rzeka Terek.
pozbawionà pracy i perspektyw ˝yciowych m∏o- LudnoÊç: Przed wybuchem pierwszej wojny cze-
dzie˝, tworzà zalà˝ki „kadrowych” struktur czeƒskiej w 1994 r. republika liczy∏a 1,5 mln
w terenie. Co roku do swoich domów b´dzie te˝ mieszkaƒców. Czeczeni – 60%, Rosjanie – 20%,
wracaç kilkuset absolwentów zagranicznych Ingusze – 5%. Wed∏ug szacunkowych danych
szkó∏ religijnych, cz´Êç z nich przyniesie praw- z 1995 r. liczba Czeczenów zmala∏a o oko∏o 150
dopodobnie radykalne has∏a i pomys∏y, ale na- tys. (z tego ponad 60 tys. wyemigrowa∏o). Teren
wet ci, którzy skoƒczà szko∏y bardziej „liberal- republiki opuÊci∏o te˝ ponad 180 tys. Rosjan
ne”, zechcà z pewnoÊcià rozwijaç znajdujàce si´ (cz´Êç w wyniku nacjonalistycznej polityki pre-
dziÊ w uÊpieniu ˝ycie religijne, co mo˝e zaowo- zydenta D˝ochara Dudajewa, cz´Êç na skutek to-
cowaç wzrostem znaczenia ekstremistów. Wa˝- czàcej si´ wojny).
nym katalizatorem b´dzie te˝ z pewnoÊcià n´- W wyniku drugiej wojny czeczeƒskiej obszar
dza, nic bowiem nie wskazuje, by sytuacja go- kraju opuÊci∏o kilkaset tysi´cy ludzi. Wi´kszoÊç
spodarcza Kaukazu mia∏a si´ poprawiç. Przyk∏ad z nich przebywa∏a w obozach uchodêców w In-
powodzi, która nawiedzi∏a Kaukaz wiosnà i la- guszetii (ok. 250 tys.).
tem 2002 r., oraz nieudolnoÊç w∏adz, ogranicza- W republice jest oko∏o 300 wsi (au∏ów) i cztery
jàcych pomoc poszkodowanym do ewakuowania miasta. Stolica, Grozny, przed pierwszà wojnà
bardziej zagro˝onych domów, dobitnie pokaza∏ czeczeƒskà liczy∏a 400 tys. mieszkaƒców, w 1996
ludziom, ˝e mogà liczyç tylko na siebie. Trudno roku – ok. 200 tys., obecnie przebywa w niej ok.
oczekiwaç, by takich sytuacji nie wykorzystali ra- 80 tys. ludzi. Czeczenia podzielona jest na 17 re-
dyka∏owie, spieszàc z pomocà i dobrym s∏owem. jonów.
Mimo wszystko, w dajàcej si´ przewidzieç przy- Liczba ludnoÊci jest bardzo trudna do oszacowa-
sz∏oÊci, osià konfliktów na Kaukazie Pó∏nocno- nia, co najmniej 170 tys. nadal przebywa w obo-
-Zachodnim pozostanà napi´cia etniczne. zach uchodêców w Inguszetii.
Wojciech Górecki

Prace OSW
Przed wojnà wi´kszoÊç mieszkaƒców republiki Organizacyjne struktury islamskie: Nominalnie
˝y∏a we wsiach – 73%. W przyt∏aczajàcej wi´k- najwy˝szà w∏adzà duchownà jest muftiat repu-
szoÊci byli to Czeczeni. Rosjanie skupieni byli bliki. Po Ahmedzie Kadyrowie muftim Czeczenii
g∏ównie w Groznym (ponad po∏owa populacji zosta∏ Ahmed Szamajew z Szatoj. Funkcjonuje
miasta) i Gudermesie. Przy czym tempo wzrostu te˝ Rada Religijna Czeczenii.
zaludnienia miast by∏o najni˝sze w by∏ym ZSRR Najwi´ksze bractwa sufickie: Kuntahad˝ijewcy
(w 1970 r. w au∏ach mieszka∏o 79%). Tylko 1% (najliczniejsze, inaczej zwane Zikristami), Czimi-
Czeczenów uwa˝a∏ rosyjski za swój pierwszy rzojewcy, Taszuhad˝ijewcy, Deniarsanowcy, Wi-
j´zyk. shad˝incy. ¸àcznie oko∏o 13 bractw.
Od 1979 r. do 1989 r. iloÊç Czeczenów wzros∏a Partie islamskie: Porzàdek Islamski Mow∏adi
o 20,1% i by∏ to jeden z wy˝szych przyrostów Udugowa (by∏ wicepremierem w rzàdzie Mascha-
ludnoÊci w ZSRR. dowa), Spo∏eczno-Polityczny Ruch Iczkeria.
Struktura wyznaniowa: muzu∏manie sunnici – Szkolnictwo: najwi´ksze szko∏y koraniczne po-
do 90%, brak danych dotyczàcych liczebnoÊci wsta∏y w Groznym i Szali po dojÊciu do w∏adzy
wiernych KoÊcio∏a prawos∏awnego. D˝ochara Dudajewa.
Gospodarka republiki: ˚adne kluczowe zak∏ady
nie zosta∏y odbudowane. Straty oblicza si´ na 20 Charakterystyka obszaru
mld dolarów (w obu wojnach). Wi´kszoÊç obec-
nej quasi-gospodarki Czeczenii opiera si´ na Wskutek dwóch tzw. wojen czeczeƒskich
przemycie (w tym tak˝e narkotyków) i handlu (1994–1996 i 1999–) republika zosta∏a niemal zu-
w szarej strefie ze wspó∏udzia∏em ˝o∏nierzy ro- pe∏nie zniszczona. Nie dzia∏a ˝aden wi´kszy za-
syjskiej armii. Brak danych na temat bezrobocia, k∏ad przemys∏owy, wiele miejscowoÊci, w tym
PKB, Êredniego wynagrodzenia. stolica zosta∏o niemal zupe∏nie zrujnowanych.
Czeczeni´ opuÊci∏a równie˝ wi´kszoÊç miesz-
Islam w Czeczenii kaƒców. Podstawà utrzymania jest drobny han-
(informacje podstawowe) del, przemyt, nielegalne wydobywanie i prze-
twarzanie ropy naftowej. Na masowà skal´ wy-
Liczba meczetów: oko∏o 400 – powsta∏y we st´puje narkomania wÊród m∏odzie˝y. Szczegól-
wszystkich miastach i au∏ach. W Groznym dzia- nie w okresie „mi´dzywojnia”, kiedy republika
∏ajà obecnie 3. W okresie od 1979 do 1991 r. ist- pozostawa∏a de facto niepodleg∏a, rozkwita∏a
nia∏o na obszarze Czeczeno-Inguszetii 200 me- tam wszelkiego rodzaju przest´pczoÊç. Czecze-
czetów, z czego tylko 5 by∏o oficjalnie zarejestro- nia stanowi∏a równie˝ przystaƒ dla wielu przed-
wanych. stawicieli islamskich ugrupowaƒ radykalnych.
Identyfikacja religijna: oko∏o 97% Czeczenów Obecnie, chocia˝ wskutek drugiej wojny cze-
uwa˝a si´ za muzu∏manów i jest to najwy˝szy czeƒskiej wi´kszoÊç kraju znalaz∏a si´ ponownie
wskaênik religijnej identyfikacji na Kaukazie. pod jurysdykcjà federalnà, wcià˝ dzia∏ajà nie-
Przy czym – jeÊli chodzi o samoidentyfikacj´ wielkie oddzia∏y bojowników prowadzàce walk´
w ramach samego islamu – 43% Czeczenów partyzanckà i dzia∏ania sabota˝owe.
stwierdza, i˝ sà po prostu muzu∏manami, ale Prorosyjski szef administracji republiki, Ahmed
wi´kszoÊç (52%) podkreÊla, i˝ jest muzu∏manami Kadyrow, przygotowa∏ projekt nowej konstytucji
sunnitami. Czeczenii, w myÊl której by∏aby ona podmiotem
Miejsca kultu religijnego: Najwa˝niejszym miej- Federacj Rosyjskiej. Projekt ma byç przedmiotem
scem pielgrzymek jest grób matki szejka Kunta- referendum. RównoczeÊnie z oficjalnymi wcià˝
-had˝i w pobli˝u wioski Guni (okolice Wiedieno). funkcjonujà czeczeƒskie w∏adze podziemne
Innym wa˝nym Êwi´tym miejscem dla Czecze- z prezydentem As∏anem Maschadowem na cze-
nów jest mauzoleum szejka Ummar-Ahada pod le. Dzia∏a tak˝e podziemny rzàd, parlament i si-
Sen˝en-Jurtem (rejon szaliƒski). Zosta∏o ono wy- ∏y zbrojne. Jednak faktycznà w∏adz´ sprawujà
budowane w 1959 r. po powrocie z deportacji ca- oddzia∏y armii rosyjskiej.
∏ego narodu. Z kolei pod wioskà Sajasan (rejon no-
˝aj-jurtowski) jest mauzoleum Taszu-had˝iego.

Prace OSW
Islam w Czeczenii (rys historyczny) ˝one przez Deni-Arsanowa, na czele którego sta-
nà∏ jego syn, Baudin. Wed∏ug tradycji Deni mia∏
Od X do XIII w. wÊród Czeczenów intensywnà ju˝ w 1905 r. przepowiedzieç przesiedlenie Cze-
dzia∏alnoÊç misyjnà prowadzili chrzeÊcijaƒscy czenów. Baudin umar∏ po powrocie do ojczyzny
duchowni z Gruzji. Potem wp∏yw ten os∏ab∏. Nie z wygnania.
ma pe∏nej jasnoÊci, kiedy Czeczeni i Ingusze Ostatnim z istniejàcych wspó∏czeÊnie w Czecze-
przeszli na islam. Wed∏ug jednych uczonych na- nii wirdów sà Wishad˝incy, bractwo powsta∏e po
stàpi∏o to w XV w., wed∏ug innych dopiero zsy∏ce Czeczenów do Kazachstanu. Za∏o˝y∏ go
w XVIII w. Najprawdopodobniej w pierwszej ko- Wis-had˝i Zagijew. W bractwie tym kobiety
lejnoÊci, na poczàtku XVII w., wp∏ywom nowej uczestniczà na równych prawach z m´˝czyzna-
religii uleg∏y tejpy (rody) osiad∏e w dolinach rzek mi w zikrze (religijnym rytuale wspólnej modli-
Sun˝y i Su∏ak pod wp∏ywem misyjnej dzia∏alnoÊci twy, którego kulminacjà jest ekstatyczny taniec
kumyckich i kabardyƒskich mu∏∏ów sunnickich. po okr´gu). By∏ to wynik dostosowania zasad
Islam sta∏ si´ jednak religià wi´kszoÊci Czecze- bractwa do sytuacji, w jakiej znalaz∏ si´ naród
nów dopiero pod koniec XVIII w. Szejch Mansur, zes∏any do Kazachstanu, gdzie w wyniku depor-
zwiàzany z sufickim bractwem naqszbandija tacji i Êmierci czwartej cz´Êci narodu, w tym
i pierwszy w Czeczenii imam tego bractwa (uzna- g∏ównie m´˝czyzn, szczególna rola w podtrzy-
wany przez Wajnachów za Êwi´tego), jako pierw- maniu jego istnienia przypad∏a kobietom.
szy w latach 1785–1791, podejmujàc walk´ W∏adze sowieckie bez wi´kszych efektów próbo-
z carskà Rosjà opar∏ si´ na islamie jako elemen- wa∏y wyeliminowaç religi´ z ˝ycia Czeczenów.
cie, który mia∏ po∏àczyç górskie narody w jedno W 1929 r. by∏o 700 sta∏ych meczetów i ponad
paƒstwo i pozwoliç przeciwstawiç si´ rosyjskiej 2 tys. okresowych, dzia∏a∏o te˝ ponad 180 ma-
kolonizacji. To od tego czasu Rosjanie zacz´li po- dras, w których uczy∏o si´ oko∏o 2 tys. ludzi.
strzegaç szerzenie si´ islamu na Kaukazie jako Po ich zamkni´ciu powsta∏a rozbudowana struk-
zagro˝enie dla ich panowania w tym regionie. tura podziemnego koÊcio∏a z madrasami i me-
Znaczàce utrwalenie islamu w Czeczenii by∏o czetami.
jednak dopiero wynikiem I wojny kaukaskiej.
Imam bractwa naqszbandija Szamil, przywódca Warunki spo∏eczne i gospodarcze
górskich narodów Kaukazu, idàc Êladem Mansu-
ra, wykorzysta∏ islam, by zintegrowaç powo∏ane Czeczeno-Inguszetia nale˝a∏a do najbiedniej-
przez niego wojenno-teokratyczne paƒstwo De- szych obszarów Zwiàzku Radzieckiego – bezro-
gist´. Jego podstawy opar∏ na prawie szariatu, bocie wÊród muzu∏maƒskiej ludnoÊci dochodzi∏o
jednak Czeczeni nadal w codziennej praktyce do 70%. Stàd tysiàce m´˝czyzn, w poszukiwaniu
odwo∏ywali si´ do adatu. To w tym okresie histo- sezonowego zaj´cia, wyrusza∏o wczesnà wiosnà
rii Czeczenii powsta∏a wi´kszoÊç sufickich wir- i latem do innych republik. Istnia∏ te˝ silnie
dów (bractw). Po przegranej wojnie z Rosjà utrwalony podzia∏ na mieszkaƒców górskich re-
w 1856 r. swe wp∏ywy bardzo rozprzestrzeni∏o jonów Czeczenii i tych, którzy zamieszkiwali ni-
sufickie bractwo za∏o˝one przez Kunta-had˝i, ziny. Obie wojny utrwali∏y t´ lini´ podzia∏u. Po
który uchodzi za jednego z 356 muzu∏maƒskich zakoƒczeniu pierwszej wojny czeczeƒskiej cz´-
Êwi´tych. Z tego wirdu wywodzà si´ Czinmirzo- sto dochodzi∏o do wyrzucania Rosjan z ich miesz-
jewcy, nazwani tak od Czin-mirzy z au∏u Majrut. kaƒ (w czasach ZSRR w Groznym i Gudermesie
W m∏odoÊci by∏ on muridem Kunta-had˝i. Z kolei zamieszkiwali oni najlepsze dzielnice). Przed
w latach czterdziestych XIX w. rozwinà∏ si´ kult rozpadem ZSRR to oni stanowili najlepiej op∏aca-
Taszu-had˝i, który zginà∏ w walce z Rosjanami. nà kadr´ w administracji, na uczelniach i w naj-
Jego grób w wiosce Sajasan sta∏ si´ miejscem kul- wi´kszych zak∏adach Groznego – z uwagi na zu-
tu. Od miejsca, gdzie mieÊci si´ jego mauzoleum, pe∏ne zniszczenie ca∏ej infrastruktury po wojnie
pochodzi nazwa tego bractwa. Taszu-had˝i, nie mieli pracy, nie mogli te˝ liczyç na pomoc ro-
z pochodzenia Kumyk z Dagestanu, by∏ jednym dzin. Mimo i˝ w wi´kszoÊci nie byli muzu∏mana-
z najbli˝szych wspó∏pracowników Szamila. mi, Czeczeni równie˝ wobec nich zacz´li stoso-
W XX w. powsta∏y jeszcze dwa wirdy – w latach waç prawo szariatu. Nie uzyskali oni te˝ poli-
dwudziestych XX w. narodzi∏o si´ bractwo za∏o - tycznej reprezentacji w parlamencie i czeczeƒ-

Prac e OSW
skim rzàdzie. Spowodowa∏o to emigracj´ Rosjan Znacznie mniej wyznawców ma wspó∏czeÊnie
do FR. Obecnie w Czeczenii niemal zupe∏nie nie bractwo za∏o˝one przez Czin-mirz´. Tradycyjnie
ma cywilnej ludnoÊci rosyjskiej. Sytuacja ludno- noszà oni na g∏owie zawój, a po ukoƒczeniu 40
Êci miejscowej jest bardzo trudna, w∏aÊciwie tra- lat majà prawo noszenia laski mistrza. Odró˝-
giczna. Nie mo˝na znaleêç sta∏ego zatrudnienia, niajà si´ skromnymi warunkami ˝ycia. Zikr od-
powszechna jest korupcja i przest´pczoÊç, prze- bywajà wspólnie kobiety i m´˝czyêni.
mieszczanie si´ po kraju jest bardzo utrudnione, Deniarsanowcy s∏ynà ze swej tajemniczoÊci.
na porzàdku dziennym sà przeÊladowania Cze- W okresie w∏adzy Dudajewa mieli najwi´cej
czenów przez rosyjskich ˝o∏nierzy. Niemo˝liwe przedstawicieli we w∏adzach republiki. Zikr
jest zaspokojenie codziennych potrzeb, brakuje zwykle odbywajà w zamkni´tych pomieszcze-
pràdu i wody. Perspektywy uregulowania kon- niach, stàd w powszechnej opinii uwa˝a si´, i˝
fliktu i stopniowej odbudowy kraju równie˝ wy- chronià oni przed innymi swoje Êwi´te tajemnice.
dajà si´ bardzo odleg∏e. Wkrótce sytuacj´ mo˝e O˝ywienie religijne po wybuchu pierwszej woj-
dodatkowo zaostrzyç powrót uchodêców z sà- ny czeczeƒskiej przez wielu duchownych by∏o
siedniej Inguszetii, gdzie nowa administracja przyj´te bardzo powÊciàgliwie. Fakt, i˝ mufti
prezydenta Murata Ziazikowa ma zamiar zlikwi- As∏anbekow w momencie rozpocz´cia konfliktu
dowaç ich obozy. nie wspar∏ Dudajewa i nie og∏osi∏ d˝ihadu, zo-
sta∏ odebrany, szczególnie przez wielu m∏odych
˚ycie religijne dowódców polowych, jako zdrada duchownych.
Tak˝e postawa starszyzn wielu tejpów, którzy
Obserwuje si´ bardzo wysoki stopieƒ identyfika- obawiali si´, ˝e wojna bardzo wykrwawi naród
cji Czeczenów z islamem. Szczególnie pierwsza i skoƒczy si´ ostatecznà kl´skà Czeczenów, spo-
wojna czeczeƒska i odniesiony w niej sukces wodowa∏a zachwianie struktury spo∏ecznej i do-
przyczyni∏ si´ do rozbudzenia religijnoÊci prowadzi∏a do tego, i˝ wielu m∏odych poszuki-
i wzmocnienia wiary w Êwi´tych (szczególnie we wa∏o innych autorytetów religijnych (z kolei oni
wsparcie ze strony Kunta-had˝i). W tym czasie sami stali si´ prawdziwymi bohaterami narodo-
powszechne by∏o przekonanie o tym, i˝ Czeczeni wymi). Zaowocowa∏o to, choçby w przypadku
sà wybranym przez Boga narodem, który ma do- takich ludzi jak Szamil Basajew fascynacjà ru-
prowadziç do ostatecznej kl´ski i rozpadu Rosji. chem Talibów (on sam z niewielkà grupà najbli˝-
Stàd te˝ nastàpi∏ wzrost znaczenia wirdów. szych wspó∏towarzyszy krótko przebywa∏
WÊród nich szczególnà pozycj´ zajmuje bractwo w Afganistanie) i narodzenia si´ ruchu wahha-
Kunta-had˝i, w którym kobiety i innowiercy ma- bickiego w Czeczenii, którego siedzibà sta∏ si´
jà prawo uczestniczyç w zikrze. W tym bractwie Urus-Martan. Po drugiej wojnie czeczeƒskiej
to mistrz jest odpowiedzialny za prowadzenie z uwagi na rol´, jakà odegra∏ w niej mufti Kady-
po religijnej drodze ucznia, murida. Jest to proste row, który kolaborowa∏ z Rosjanami, wÊród m∏o-
odwo∏anie si´ do tradycyjnej wÊród Czeczenów dych Czeczenów nastàpi∏ upadek religijnych au-
instytucji kuonaka – rycerza, który przysi´ga po- torytetów.
Êwi´ciç swe ˝ycie obronie rodziny, au∏u i wszyst-
kich wspó∏braci, Wajnachów. Dla wspó∏czesnych Islam a ˝ycie polityczne
Czeczenów Kunta-had˝i jest takim wiecznie ˝y-
wym kuonakiem. Uwa˝a si´, ˝e nie umar∏ i poja- Obecny mufti Ahmad Szamajew jest uwa˝any za
wia si´ w postaci bia∏obrodego starca w momen- marionetk´ w r´kach promoskiewskiej admini-
tach skrajnego zagro˝enia narodu. Jego sylwet- stracji. Partie proislamskie Porzàdek Islamski
ka mia∏a si´ objawiaç wielu ludziom w czasie Mow∏adi Udugowa i Spo∏eczno-Polityczny Ruch
wojny. Kunta-had˝i by∏ kadarytà, a wi´c zwolen- Iczkeria przesta∏y funkcjonowaç. Rozwiàza∏o si´
nikiem wolnej woli – wed∏ug niego Bóg nie okre- te˝ ugrupowanie, jakie za∏o˝y∏ tu˝ po wyborach
Êla z góry ludzkich dzia∏aƒ, a jedynie wydaje prezydenckich w 1997 r. Szamil Basajew. By∏ on
zalecenia, jak nale˝y ˝yç. W ka˝dej wspólnocie jedynym liderem politycznym w tamtym okre-
Kuntahad˝ijewców jest starosta, do którego obo- sie, który mimo odwo∏ywania si´ do wartoÊci re-
wiàzków nale˝y organizowanie regularnych ligijnych nie zosta∏ zmarginalizowany i uzyska∏
zikrów. w wyborach ponad 20% g∏osów, przegrywajàc

Prace OSW
jedynie z As∏anem Maschadowem. G∏osowano zbiorowà odpowiedzialnoÊç ca∏ej rodziny za
na niego przede wszystkim jako na bohatera, przest´pstwo jednego z jej cz∏onków.
który zapowiedzia∏, i˝ wprowadzi porzàdek W ca∏ej historii islamu w Czeczenii nigdy nie ist-
i sprawiedliwoÊç w paƒstwie. Zelimchan Jandar- nia∏a wyraêna hierarchia muzu∏maƒskich du-
bijew, mimo wyraênie religijnej retoryki i zapo- chownych ani te˝ podzia∏ na „oficjalnà” i „nie-
wiedzi, ˝e stworzy islamskie paƒstwo oparte na oficjalnà” hierarchi´. Wynika∏o to te˝ z organiza-
szariacie, ani te˝ Udugow nie zagrozili Mascha- cji gmin wyznaniowych. Nie istnia∏a bowiem
dowowi, który w swoim programie postawi∏ na ˝adna forma opodatkowania na rzecz duchow-
koncepcj´ rozdzia∏u religii od paƒstwa. Uwa˝a∏, nej hierarchii. Próba zmiany tego stanu rzeczy,
i˝ islamizacja Czeczenii zosta∏aby êle odebrana podj´ta przez cz´Êç duchownych na poczàtku
przez spo∏ecznoÊç mi´dzynarodowà, a wed∏ug XX wieku, zakoƒczy∏a si´ niepowodzeniem.
niego jedynà szansà na wzmocnienie suweren-
noÊci paƒstwa by∏o uzyskanie dla niego mi´dzy- Islam a ˝ycie kulturalne
narodowego uznania. Basajew z kolei by∏ lide-
rem tej grupy salafitów (kaukaskiej odmiany W obecnej sytuacji trudno jest mówiç o jakim-
wahhabizmu), która religi´ postrzega∏a jako na- kolwiek ˝yciu kulturalnym w Czeczenii.
rz´dzie integracji Czeczenii i Dagestanu. Odwo-
∏ywa∏ si´ wi´c do tradycji teokratycznego paƒ- Znaczenie islamu w Czeczenii
stwa Szejcha Mansura. Basajew sàdzi∏, i˝ tylko i perspektywy jego rozwoju
ogólnokaukaskie powstanie przeciw Rosji stwo-
rzy realne gwarancje dla niepodleg∏oÊci Czecze- Wiele cech obecnej sytuacji religijnej w Czecze-
nii. Jednak wi´kszoÊç jego rodaków czu∏a wro- nii przypomina Afganistan sprzed dojÊcia do
goÊç do salafitów ze wzgl´du na ich radykalizm w∏adzy Talibów. Mo˝liwa jest dalsza radykaliza-
i negowanie wartoÊci adatu, a podkreÊlanie zna- cja poglàdów religijnych wÊród du˝ej liczby lud-
czenia szariatu. Wzros∏a ona jeszcze po tym, jak noÊci. Powa˝nym b∏´dem ze strony Rosjan by∏o
wahhabici zabili imama centralnego meczetu zw∏aszcza ustanowienie szefem administracji
w Groznym. To wówczas jeden z dowódców po- Czeczenii muftiego Ahmeda Kadyrowa, który po-
lowych, Sulima Jamadajew w 1998 r. rozgromi∏ wszechnie uwa˝any jest przez Czeczenów za ko-
si∏y wahhabitów w Gudermesie. DziÊ w∏aÊnie laboranta. Krok ten zmniejszy∏ wiarygodnoÊç
salafitów i Basajewa Czeczeni obcià˝ajà odpo- tych duchownych, którzy podobnie jak Kadyrow
wiedzialnoÊcià za wybuch drugiej wojny cze- sà przeciwni wahhabitom. Z drugiej strony sy-
czeƒskiej. Po ograniczeniu dop∏ywu pieni´dzy tuacja ta spowodowa∏a, i˝ wahhabici wsparli
z Jordanii, Turcji i Arabii Saudyjskiej dla czeczeƒ- Maschadowa. Tak wi´c zw∏aszcza wÊród m∏o-
skich wahhabitów zostali oni zmarginalizowani. dzie˝y ugruntowujà si´ postawy radykalne – du-
Z drugiej jednak strony brak zdecydowanej reak- chowni bowiem blisko wspó∏pracujà z promo-
cji Zachodu wobec polityki eksterminacji FR Cze- skiewskà administracjà. Ten proces radykalizacji
czenów spowodowa∏ wzrost nastrojów antyza- b´dzie si´ pog∏´bia∏ z uwagi na sytuacj´ ekono-
chodnich w republice, które wczeÊniej tu nie wy- micznà republiki i brak politycznej koncepcji
st´powa∏y. rozwiàzania konfliktu. Cz´Êç armii rosyjskiej,
która czerpie materialne korzyÊci z utrzymujàcej
Islam a ˝ycie spo∏eczne si´ sytuacji, jest zainteresowana utrwaleniem
statusu Czeczenii jako szarej strefy.
Podobnie jak na ca∏ym Kaukazie Pó∏nocnym od Piotr Grochmalski
poczàtku przemo˝ny wp∏yw na islam w Czecze-
nii mia∏y miejscowe tradycje. Tak˝e w kwestii
dotyczàcej prawnego systemu Wajnachów. Ho-
norowy kodeks g’illach nak∏ada∏ du˝e ogranicze-
nia na stosowanie prawa szariatu. Na przyk∏ad
adat Wajnachów nie rozró˝nia∏ przest´pstwa
nieumyÊlnego od zamierzonego i przyjmowa∏

Prac e OSW
ISLAM W INGUSZETII Inne: bractwa sufickie – naqszbandija, kadirija,
szazilija
Szkolnictwo: Islamski Instytut im. króla Fahda
Podstawowe informacje o republice w stanicy Slipcowskaja (od 1994 r.), 3 madrasy,
przy 100 meczetach funkcjonujà maktaby.
Inguszetia jest podmiotem Federacji Rosyjskiej
od 15 wrzeÊnia 1991 r. Charakterystyka obszaru
Powierzchnia: ok. 2,7 tys. km 2
LudnoÊç: ok. 300 tys. 4 czerwca 1992 r. Republika Inguszetii zosta∏a
G∏ówne miasta: Magas (stolica od 11 czerwca wydzielona z Republiki Czeczeno-Inguskiej (daw-
1999 r., miasto budowane od podstaw, brak niej: Czeczeno-Inguskiej ASRR), w wyniku usta-
danych nt. liczby mieszkaƒców), Nazraƒ – wy przyj´tej przez Rad´ Najwy˝szà FR. W 1992 r.
70–80 tys., Ma∏gobek – 34,4 tys. rozpoczà∏ si´ konflikt mi´dzy ludnoÊcià inguskà
Struktura etniczna: Ingusze – ok. 70%, zamieszka∏à w sàsiedniej Osetii Pó∏nocnej a Ose-
Czeczeni – ok. 15%, Rosjanie – ok. 10% tyjczykami. W wyniku konfliktu w republice osie-
Struktura wyznaniowa: muzu∏manie (sunnici) dli∏o si´ 40 tys. uchodêców inguskich z Osetii,
– 90%, prawos∏awni – 10% a w∏adze w Magasie stale domagajà si´ powrotu
Udzia∏ ludnoÊci miejskiej: 41,3%. uchodêców i wr´cz przy∏àczenia rejonu prigo-
Inguszetia jest najbiedniejszà republikà Federa- rodnego do Inguszetii. W latach 1992–2002 prezy-
cji Rosyjskiej (nie liczàc zrujnowanej Czeczenii). dentem republiki by∏ gen. Rus∏an Auszew, który
Ârednia pensja kszta∏tuje si´ na poziomie 23% prowadzi∏ polityk´ charakteryzujàcà si´ znacznà
pensji ogólnorosyjskiej. Bud˝et prawie w ca∏oÊci niezale˝noÊcià od Kremla (np. Auszew jako jedy-
opiera si´ na dotacjach z federalnego centrum. ny polityk pó∏nocnokaukaski zdecydowanie po-
Brak danych dotyczàcych bezrobocia, jednak t´pi∏ w grudniu 1994 r. rosyjskà interwencj´
mo˝na za∏o˝yç, ˝e wynosi co najmniej 70%: zbrojnà w Czeczenii). Sukcesem Auszewa by∏o
w republice nie pracujà fabryki, na wsiach panu- przyznanie Inguszetii w 1993 r. statusu specjal-
je gospodarka naturalna. nej „strefy wspierania przedsi´biorczoÊci” (tzw.
strefy off shore). W czasie pierwszej wojny cze-
Islam w Inguszetii czeƒskiej (1994–1996) do republiki nap∏yn´∏o kil-
(informacje podstawowe) kadziesiàt tysi´cy uchodêców z Czeczenii,
a w czasie drugiej wojny czeczeƒskiej (od 1999 r.)
LiczebnoÊç: ok. 270 tys. (odpowiada odsetkowi – kolejnych 220 tys. osób. Stanowi to powa˝ny
ludnoÊci nies∏owiaƒskiej) problem spo∏eczny dla republiki. Po rezygnacji
Liczba meczetów: 400 zarejestrowanych (1999 r.), w styczniu 2002 r. Rus∏ana Auszewa ze stanowi-
kilkaset niezarejestrowanych ska prezydenta republiki 28 kwietnia 2002 r. na
Identyfikacja religijna: 95% Inguszy uwa˝a si´ prezydenta Inguszetii zosta∏ wybrany kandydat
za muzu∏manów Kremla, genera∏ Federalnej S∏u˝by Bezpieczeƒ-
Struktura islamu: Duchowny Zarzàd Muzu∏ma- stwa Murat Ziazikow, co zapewne koƒczy okres
nów Inguszetii (powsta∏ po rozpadzie DZM Kau- wzgl´dnej niezale˝noÊci republiki.
kazu, wchodzi w sk∏ad Rady Muftich Rosji, pod-
porzàdkowana jest mu zdecydowana wi´kszoÊç Islam w Inguszetii (rys historyczny)
lokalnych wspólnot muzu∏maƒskich), Centrum
Koordynacyjne Muzu∏manów Kaukazu (powo∏a- Islam (sunnizm szko∏y szafi’ickiej) dotar∏ na tere-
ny w 1998 r. w Nazraniu, oprócz dagestaƒskiego ny obecnej Inguszetii w XVI w., lecz pozycj´ do-
zrzesza wszystkie pó∏nocnokaukaskie muftiaty, minujàcà zdoby∏ dopiero w XVIII–XIX w. Wcze-
skupia si´ na walce z wahhabizmem). Pracami Êniej ˝ywe by∏o chrzeÊcijaƒstwo, przeplecione
obydwu instytucji kieruje mufti Mahomet-had˝i z tradycjami pogaƒskimi. Jako ostatni – w 1861 r.
Albogaczejew. – nowà religi´ przyj´li mieszkaƒcy au∏u Gwileti.
Partie i stowarzyszenia religijne: kilkadziesiàt Inguszetia znajdowa∏a si´ na obrze˝ach stwo-
organizacji odwo∏ujàcych si´ do islamu rzonego przez Szamila imamatu, który upad∏
dwa lata wczeÊniej. Powiàzanie religii z walkà

Prace OSW
narodowowyzwoleƒczà sprawi∏o, ˝e islam zako- szukajàc w islamie pocieszenia i odpowiedzi na
rzeni∏ si´ tam niezwykle mocno. Jego pozycja niedostatki ˝ycia codziennego. Funkcjà tej ak-
wzros∏a w czasie deportacji Inguszy do Azji tywnoÊci jest ogromna liczba meczetów, szkó∏
(1944–1957) – dla pozbawionego praw narodu religijnych i wyznaniowych wydawnictw. Pod-
religia sta∏a si´ w∏aÊciwie jedynym wsparciem. czas mod∏ów Êwiàtynie sà pe∏ne ludzi, a w piàt-
Odrodzenie islamu w latach osiemdziesiàtych po- ki okolice centralnego meczetu Nazrania (mecze-
lega∏o na wyjÊciu z podziemia dzia∏ajàcych nieofi- tu piàtkowego) stajà si´ nieprzejezdne. Przewa-
cjalnie meczetów i wspólnot wyznaniowych. ˝ajàca cz´Êç Inguszek zakrywa w∏osy chustà,
wÊród m´˝czyzn powoli upowszechnia si´ zwy-
Warunki spo∏eczno-gospodarcze czaj noszenia brody. Duchowny Zarzàd Muzu∏-
manów Inguszetii i jego przywódca, Mahomet-
Czeczeno-Inguszetia by∏a w czasach ZSRR naj- -had˝i Albogaczejew, walczà otwarcie o wpro-
biedniejszà republikà Kaukazu Pó∏nocnego. Sza- wadzenie zakazu sprzeda˝y alkoholu, co spoty-
la∏o ukryte bezrobocie – m∏odzi m´˝czyêni, aby ka si´ z przychylnà reakcjà znacznej cz´Êci spo-
utrzymaç rodziny, pracowali sezonowo w Mo- ∏eczeƒstwa. Aktywne sà tak˝e bractwa sufickie,
skwie, na Uralu czy Syberii. Po podziale autono- lecz ze wzgl´du na zamkni´ty charakter tarika-
mii Inguszom przypad∏ gorszy jej kawa∏ek, bez tów trudno tu o jakiekolwiek dok∏adne dane.
liczàcego si´ przemys∏u i znaczàcych z∏ó˝ w´glo- Wiadomo, i˝ poszczególne wirdy – grupy wier-
wodorów. Przez wiele miesi´cy nie wyp∏acano nych skupione wokó∏ przywódców duchowych –
wtedy pensji i innych Êwiadczeƒ. Sytuacj´ po- wspierajà i promujà swych cz∏onków, oraz ˝e
garsza∏a obecnoÊç 30–35-tysi´cznej rzeszy ingu- wirdy rzadko pokrywajà si´ z klanami, co mo˝e
skich uchodêców z Osetii Pó∏nocnej. W po∏owie przyspieszyç erozj´ systemu rodowego.
lat dziewi´çdziesiàtych, dzi´ki nowo utworzonej Brak jest danych na temat uczestnictwa ingu-
wolnej strefie ekonomicznej i przyznanych przez skich wiernych w had˝d˝u.
Moskw´ dotacjom celowym, powsta∏a pewna Górskie prawo zwyczajowe – adat – jest tam
liczba miejsc pracy (m.in. przy budowie nowej znane i przestrzegane, aczkolwiek ulega erozji
stolicy, Magasu), ale wszechobecna korupcja du˝o szybciej ni˝ w Dagestanie i Czeczenii.
i zwyczajna niegospodarnoÊç sprawi∏y, i˝ jedy- W ˝yciu codziennym systematycznie wzrasta
nymi beneficjentami okaza∏a si´ wàska grupa natomiast rola szariatu.
osób skupionych wokó∏ miejscowych w∏adz.
DziÊ Inguszetia jest najbiedniejszà republikà Fe- Islam a ˝ycie polityczne
deracji Rosyjskiej. Na ten stan rzeczy sk∏adajà si´:
brak przemys∏u i produkcji, obecnoÊç uchodêców Za rzàdów Rus∏ana Auszewa islam znajdowa∏
z Czeczenii (prezydent Rus∏an Auszew, rzàdzàcy u republikaƒskich w∏adz pe∏ne poparcie. By∏y
w latach 1991–2001, przyjmowa∏ uciekinierów prezydent stara∏ si´ wprowadziç do miejscowe-
bez ograniczeƒ chcàc zademonstrowaç niezale˝- go prawa elementy szariatu. Przemawiajàc do
noÊç wobec Moskwy; obecny przywódca Murat kobiet 8 marca 1997 r., Auszew poradzi∏ im „nie
Ziazikow, nastawiony prorosyjsko, dà˝y do ich obra˝aç si´”, kiedy mà˝ przyprowadzi do domu
usuni´cia), wreszcie ogromna g´stoÊç zaludnie- kolejnà ˝on´. W 1999 r. prezydent wyda∏ dekret
nia i najwy˝szy w FR przyrost naturalny (grubo pozwalajàcy obywatelom republiki mieç cztery
ponad 10%). Dramatycznà sytuacj´ w niewiel- ˝ony. Akt ten, poparty jednog∏oÊnie przez ingu-
kim stopniu ∏agodzi pomoc mi´dzynarodowych ski parlament, zosta∏ oprotestowany przez rosyj-
organizacji humanitarnych, m.in. polska PAH or- skà Dum´ jako niezgodny z ustawodawstwem fe-
ganizuje zaopatrzenie w wod´, lecz nowy lider deralnym. Dzia∏ania Auszewa nale˝y t∏umaczyç
republiki stara si´ ograniczyç ich dzia∏alnoÊç. dà˝eniem tego polityka do wzmacniania swojej
pozycji – szczególnie wobec w∏adz w Moskwie,
˚ycie religijne lecz tak˝e wobec w∏asnego spo∏eczeƒstwa, jed-
nak z drugiej strony trudno doszukiwaç si´
Zarysowana wy˝ej sytuacja oraz XIX- i XX- w nich hipokryzji. By∏y lider to praktykujàcy mu-
-wieczna tradycja sprawi∏y, i˝ muzu∏manie Ingu- zu∏manin, szczerze wierzàcy w zbawienny
szetii przejawiajà wysokà aktywnoÊç religijnà, wp∏yw religii na ˝ycie spo∏eczne. Nowy prezy-

Pr ace OSW
dent nie b´dzie z pewnoÊcià islamu zwalczaç, nego klanu, pytanie, która z samoidentyfikacji
nale˝y jednak oczekiwaç, ˝e b´dzie dà˝y∏ do od- oka˝e si´ dla pojedynczego Ingusza wa˝niejsza,
dzielenia go od struktur w∏adzy, co mo˝e prowa- pozostaje otwarte. Zarówno DZM, rozdzielajàcy
dziç do napi´ç. W Inguszetii nie wyst´puje wro- pomoc przychodzàcà z zagranicy (kraje arabskie,
goÊç w stosunku do wyznawców innych religii Turcja; brak szczegó∏owych danych na temat
(prawos∏awie), ale mo˝na mówiç o oboj´tnoÊci. wielkoÊci tej pomocy), jak i tarikaty ∏àczy nie-
Los dwóch prawos∏awnych duchownych, uprowa- ch´ç do wahhabizmu.
dzonych, a nast´pnie zamordowanych w 1998 r.,
opinii publicznej nie poruszy∏. Trudno jednak Wnioski i prognozy
rozgraniczaç tu stosunek do prawos∏awia od
stosunku do Rosji: która, z koniecznoÊci tolerowa- Islam jest w Inguszetii religià dominujàcà, acz-
na (Ingusze wiedzà, ˝e próba secesji mo˝e skoƒ- kolwiek republika w perspektywie kilku lat nie
czyç si´ tragiczne, poza tym straciliby wówczas stanie si´ paƒstwem wyznaniowym, w stron´
ostatecznie szans´ na odzyskanie rejonu prigo- którego ewoluowa∏a za rzàdów Rus∏ana Ausze-
rodnego), odbierana jest jako okupant. wa. Na przeszkodzie stanie polityka obecnego
Pomimo podobnej do Czeczenii historii i tradycji przywódcy, Murata Ziazikowa oraz obecnoÊç ro-
oraz modelu islamu podobnego do czeczeƒskie- syjskiej armii i przeciwdzia∏anie tendencjom is-
go i dagestaƒskiego, w Inguszetii nie rozwin´∏y lamizacyjnym przez Moskw´. Przysz∏oÊci nie ma
si´ tendencje wahhabickie. Mo˝na t∏umaczyç to te˝ wahhabizm. W dalszej perspektywie mo˝e
„czystszym” ni˝ tam islamem (mniejszy udzia∏ dojÊç do konfliktów mi´dzy wspólnotami mu-
preislamskich, pogaƒskich elementów), a tak˝e zu∏maƒskimi i w∏adzà Êwieckà. W ˝yciu spo∏ecz-
z∏o˝onymi stosunkami ingusko-czeczeƒskimi. nym islam b´dzie odgrywa∏ rol´ coraz wi´kszà.
Pomimo etnicznej i j´zykowej bliskoÊci obu nacji W sytuacji wszechogarniajàcego kryzysu i braku
Ingusze bojà si´ zdominowania przez liczniejszy perspektyw islam b´dzie tworzy∏ paralelne
i bardziej ekspansywny etnos. W czasach Cze- struktury (DZMI, system wirdów), wype∏niajàce
czeno-Inguskiej ASRR Ingusze czuli si´ „mniej- funkcje paƒstwa (zabezpieczenie socjalne, „mu-
szoÊcià w mniejszoÊci” i byli traktowani przez zu∏maƒska” s∏u˝ba zdrowia) i zaspokajajàce pod-
Czeczenów jak „m∏odsi bracia”. Wahhabizm nie stawowe potrzeby wiernych czy wr´cz umo˝li-
ma na miejscu zaplecza – zakonspirowane oÊrod- wiajàce im biologiczne przetrwanie. Mo˝na zary-
ki znajdujà si´ w Czeczenii, co budzi wÊród Ingu- zykowaç tez´, ˝e Inguszetia jest dziÊ najbardziej
szy nieufnoÊç. Na tym przyk∏adzie bodaj najle- zislamizowanà republikà rosyjskiego Kaukazu.
piej widaç przeplatanie si´ na Kaukazie islamu Wojciech Górecki
z poszczególnymi ideami i ideologiami narodo-
wymi. Nie nale˝y te˝ zapominaç o zwyczajnym
strachu przed podzieleniem losu sàsiadów: na te-
rytorium Inguszetii stacjonujà rosyjskie wojska.

Islam a ˝ycie spo∏eczne

Islam odgrywa w ˝yciu spo∏ecznym Inguszetii


rol´ du˝o wi´kszà ni˝ w Dagestanie i Czeczenii.
W przeciwieƒstwie do Dagestanu i Czeczenii,
gdzie ogromne znaczenie majà wspólnoty sà-
siedzkie oraz klanowe, w Inguszetii oprócz sil-
nej identyfikacji klanowej, obserwuje si´ rosnà-
ce poczucie identyfikacji ze wspólnotà wyzna-
niowà – wirdem. Cz∏onkowie wirdów starajà si´
sobie pomagaç i wspieraç. Na razie nie ma kon-
fliktów na linii wirdy – klany, oba te rodzaje
wspólnot przenikajà si´, jednak w sytuacji, gdy
interes wirdu sprzeczny b´dzie z interesem da-

Prace OSW
ISLAM W DAGESTANIE Dagestaƒczyków. Ukazuje si´ wiele tytu∏ów pra-
sy religijnej, emitowane sà równie˝ audycje po-
Êwi´cone islamowi w republikaƒskim radio i te-
Podstawowe informacje o republice lewizji
Szkolnictwo: ponad 14 tys. uczniów w 15 islam-
Republika Dagestanu, podmiot Federacji Rosyj- skich szko∏ach wy˝szych z 33 filiami, 136 madra-
skiej sach i 203 maktabach (Êrednich i podstawowych
Powierzchnia: 50,3 tys. km 2. Graniczy z Czecze- szko∏ach muzu∏maƒskich).
nià, Azerbejd˝anem, Gruzjà, posiada d∏ugie
wybrze˝e kaspijskie Charakterystyka obszaru
G∏ówne miasta: Machaczka∏a (stolica) – ok. 400
tys., Derbent – 90 tys., Chasaw-jurt – 84 tys., Dagestan po∏o˝ony jest na po∏udniowych rubie-
Kaspijsk – 68 tys., Bujnack – 58 tys. ˝ach Federacji Rosyjskiej. Jego cz´Êç pó∏nocna
LudnoÊç: ok. 2100 tys. jest nizinna, natomiast na po∏udniu znajdujà si´
Struktura etniczna: Awarzy – 27,5%, wysokie gór y. Jest jedynà w FR republikà, która
Dargijczycy – 15,6%, Kumycy – 12,9%, Lezgini nie jest rzàdzona przez prezydenta, a przez Rad´
– 11,3%, Rosjanie – 9,2%, Lakowie – 5,1%, Aze- Paƒstwa z przewodniczàcym na czele. Zwiàzane
rowie – 4,7%, Tabasaranie – 4,4%, Czeczeni – jest to z wielonarodowym charakterem kraju.
3,8%, Nogajowie – 1,7%, Rutulowie – 1,1%, Brak jest tzw. narodu tytularnego. Wszystkie
Agulowie – 0,8%, Cachurzy – 0,3%, Tatowie najwa˝niejsze wskaêniki gospodarcze, a co za
i ˚ydzi górscy – 0,2% tym idzie stopa ˝yciowa stawiajà Dagestan dale-
Struktura wyznaniowa: ponad 90% – muzu∏ma- ko poni˝ej Êredniej dla ca∏ej FR. Zacofanie to bie-
nie, pozostali: prawos∏awni (g∏ównie Rosjanie), rze swój poczàtek jeszcze w czasach ZSRR, po
wyznawcy judaizmu (˚ydzi górscy, Tatowie) którego rozpadzie Dagestan pozostawa∏ w jesz-
G´stoÊç zaludnienia: 40/km2 cze wi´kszym stopniu niedoinwestowany i „za-
Udzia∏ ludnoÊci miejskiej: 41,5% (1998). pomniany” przez moskiewskie centrum. Wsku-
tek takiej polityki i przy rosnàcym bezrobociu,
Islam w Dagestanie biedzie i wysokim przyroÊcie naturalnym w re-
(informacje podstawowe) publice nastàpi∏a kryminalizacja i brutalizacja
˝ycia publicznego (liczne zamachy). Dodaç do te-
Liczba meczetów: wed∏ug danych oficjalnych go obrazu nale˝y jeszcze wyjàtkowo k∏opotliwe
z lutego 2001 roku funkcjonuje 1585 meczetów, po∏o˝enie Dagestanu – sàsiedztwo Czeczenii,
w których pracuje 2400 imamów i muezzinów Gruzji i Azerbejd˝anu, które po rozpadzie ZSRR
Organizacyjne struktury islamskie: Duchowny oznacza∏o z jednej strony faktyczne zamkni´cie
Zarzàd Muzu∏manów Dagestanu (DZMD) po∏udniowych granic kraju (co wywo∏a∏o rozru-
Inne: bractwa sufickie – tarikaty; opozycja fun- chy wÊród narodów, które zosta∏y nagle rozdzie-
damentalistyczna – tzw. wahhabici lone przez granice paƒstwowe, np. Lezginów),
Partie i organizacje islamskie: trzy islamskie z drugiej zaÊ liczne napady bojowników cze-
partie polityczne, w tym silnie zwiàzana z DZMD czeƒskich na pograniczu, a˝ po rajdy oddzia∏u
i wp∏ywowa Islamska Partia Dagestanu (jej lider Szamila Basajewa w g∏àb kraju.
Surakat Asijatilow jest deputowanym Zgroma- Natomiast najpowa˝niejsze problemy religijne
dzenia Narodowego Dagestanu, by∏ te˝ prze- towarzyszy∏y dzia∏alnoÊci wahhabitów. Mi´dzy
wodniczàcym Komisji Religii i Organizacji Pu- nimi a „tradycjonalistami” wielokrotnie powsta-
blicznych). Dzia∏a 18 islamskich fundacji dobro- wa∏y spory, które kilka razy przeradza∏y si´
czynnych i dziesiàtki islamskich organizacji spo- w starcia zbrojne z ofiarami Êmiertelnymi.
∏ecznych, w tym filie mi´dzynarodowych islam- W tej sytuacji Moskwa, szczególnie od obj´cia
skich organizacji charytatywnych. Dzia∏ajà dzie- w∏adzy przez W∏adimira Putina, wydaje si´ byç
siàtki misjonarzy z krajów muzu∏maƒskich, dla elit politycznych republiki jedynym gwaran-
w religijnych oÊrodkach naukowych Bliskiego tem stabilnoÊci i porzàdku. Jest to zapewne
i Ârodkowego Wschodu, Afryki Pó∏nocnej, Paki- g∏ówna przyczyna braku powa˝nych tendencji
stanu i Malezji kszta∏ci si´ ok. tysiàca m∏odych separatystycznych w Dagestanie.

Prac e OSW
Islam w Dagestanie (rys historyczny) nale˝a∏oby w zwiàzku z tym nazwaç raczej
„wyjÊciem z ukrycia” ni˝ „odrodzeniem”.
Tereny Dagestanu by∏y naje˝d˝ane przez Arabów Wi´kszoÊç muzu∏manów Dagestanu, poza 80 tys.
od 664 roku, lecz dopiero na poczàtku VIII wieku szyickich Azerów i 5 tys. szyickich Lezginów, to
uda∏o im si´ za∏o˝yç sta∏à baz´ w Derbencie. sunnici nale˝àcy do najbardziej liberalnych szkó∏
Z ich obecnoÊcià zwiàzana jest najd∏u˝sza trady- prawnych – szafickiej i hanafickiej. Wcià˝ silne
cja islamu na Kaukazie Pó∏nocnym. Jednak proces pozostawa∏y jednak i pozostajà miejscowe zwy-
jego wprowadzania trwa∏ bardzo d∏ugo, ostatnie czaje, adat, które w ˝yciu Dagestaƒczyków majà
ludy Dagestanu przyj´∏y go dopiero w XVI wieku. si∏´ prawa zwyczajowego i znaczà wi´cej ni˝
Po Arabach ziemie te by∏y kolejno podbijane szariat. Relikty wierzeƒ tradycyjnych zosta∏y
przez Seld˝uków (XI w.), Mongo∏ów (poczàtek w du˝ej cz´Êci wch∏oni´te przez miejscowy is-
XIII w.), Z∏otà Ord´ (koniec XIV w.), Ottomanów lam i nie sà ju˝ od niego rozró˝niane.
(druga po∏owa XVI w.), Persów (XVIII w.) i w koƒ-
cu Rosj´ (na poczàtku XIX w.). Silny opór wobec Warunki spo∏eczne i gospodarcze
w∏adz rosyjskich, carskich i radzieckich trwa∏ do
lat dwudziestych XX w. Najwa˝niejsze by∏o pow- Dagestan jest jednym z najubo˝szych podmio-
stanie Szamila (1828–1859), które obj´∏o ca∏y Da- tów FR. Po rozpadzie ZSRR nastàpi∏ tam regres
gestan. Pami´ç przywódcy powstania jest wcià˝ gospodarczy i co za tym idzie znaczny spadek
˝ywa, a jego postaç pozostaje symbolem oporu stopy ˝yciowej. Powsta∏ nieznany wczeÊniej pro-
wobec niewiernego najeêdêcy. Po zwyci´stwie blem bezrobocia. W 1997 roku Êrednie dochody
Armii Czerwonej nad Bia∏ymi proklamowano w Dagestanie wynosi∏y wed∏ug danych oficjal-
20 stycznia 1921 r. Dagestaƒskà ASRR, jednoczeÊ- nych 80% Êredniej dla ca∏ej FR, a 54,8% ludzi ˝y-
nie w górskich regionach kraju dwaj cz∏onkowie ∏o poni˝ej minimum socjalnego. W tym samym
sufickiego bractwa naqszbandija (Nad˝muddin roku na jedno dost´pne miejsce pracy przypada-
z Hatso i Uzun-had˝i) próbowali odrodziç paƒ- ∏o 30 ch´tnych. Bud˝et w 80% oparty jest na do-
stwo islamskie. Powstanie to st∏umiono ostatecz- tacjach z centrum, bezrobocie wynosi ok. 50%,
nie kilka miesi´cy póêniej. Mauzolea wybitnych a w niektórych rejonach si´ga 90%. LudnoÊç
przywódców walki z Rosjà uzyska∏y status miejsc utrzymuje si´ dzi´ki gospodarce naturalnej –
pielgrzymkowych. Do najpopularniejszych le˝à- uprawia przydomowe dzia∏ki, powa˝nà rol´ od-
cych w Dagestanie nale˝à: grób szejcha Abdur- grywajà emerytury itd. Jest to spo∏eczeƒstwo
rahmana z Sogratl, z bractwa naqszbandija, m∏ode – pomimo wy˝szej ÊmiertelnoÊci nie-
w pobli˝u au∏u Kazaniszczi i grób szejcha Mo- mowlàt przyrost naturalny wyniós∏ w 2001 roku
hammeda z Balachany, równie˝ naqszbandija, 10,8% (wy˝szy tylko w Inguszetii) przy Êredniej
niedaleko wsi Gergebil. dla ca∏ej FR -6,5%. Te czynniki powodujà krymi-
Od poczàtku do koƒca pierwszej po∏owy XIX w. nalizacj´ oraz migracj´ do innych cz´Êci FR
islam nabra∏ znaczenia ideologicznego symbolu w poszukiwaniu pracy.
ruchu narodowowyzwoleƒczego górali pó∏noc- Poza biedà êród∏em licznych konfliktów we-
nokaukaskich, co przyczyni∏o si´ do jego zako- wn´trznych by∏y m.in. spory mi´dzy narodami
rzenienia, jako ˝e do tego czasu spo∏eczeƒstwa górskimi a nizinnymi, do których dochodzi∏o
te by∏y tylko powierzchownie zislamizowane wskutek polityki przesiedlania górali na niziny.
(poza po∏udniowym i Êrodkowym Dagestanem). Proces ten rozpoczà∏ si´ w 1952 roku, a w latach
W przedrewolucyjnym Dagestanie by∏o oko∏o siedemdziesiàtych przyjà∏ rozmiary w∏aÊciwie
10 tys. szkó∏ islamskich, w tym 2311 zarejestro- niekontrolowane ju˝ przez nikogo. Za narody ni-
wanych madras, 1700 meczetów, 5 tys. mu∏∏ów, zinne uznaje si´ Nogajów, Kumyków i Czecze-
7 tys. mutaalimów. Meczety dysponowa∏y 13 tys. nów-Akinów. Nieprzypadkowo w∏aÊnie wÊród
dziesi´cin ziemi. W 1989 roku pozosta∏o 27 czyn- nich powsta∏y najbardziej aktywne organizacje
nych meczetów i ani jednej szko∏y. Nie przeszka- narodowe. Po pierestrojce reaktywowa∏y si´
dza∏o to prowadziç tajnego nauczania muzu∏- równie˝ organizacje kozackie. Niemal wszystkie
maƒskiego, szczególnie w rejonach awarskich, liczniejsze narody Dagestanu utworzy∏y swoje
dargiƒskich, a tak˝e kumyckich. Wydarzenia roz- etniczne organizacje spo∏eczno-polityczne, które,
pocz´te w czasie pierestrojki na tych terenach szczególnie w pierwszej po∏owie lat dziewi´ç-

Prace OSW
dziesiàtych, wysuwa∏y postulaty od autonomii w Dagestanie lobbowa∏a za nià nie Cerkiew,
w ramach republiki a˝ po pe∏nà niezawis∏oÊç. a DZMD, dlatego ustawa formalnie zabrania
Wiele wewn´trznych problemów politycznych wahhabitom niemal wszystkiego – w tym druku
i gospodarczych rozwiàzywano za pomocà za- literatury i prasy, tworzenia szkó∏, utrzymywa-
machów bombowych i innych aktów terroru. nia kontaktów z zagranicà.
Kwitnie zorganizowana przest´pczoÊç, skàdinàd
majàca silne zwiàzki z w∏adzà i biznesem. Islam a ˝ycie polityczne

˚ycie religijne Najwa˝niejszà strukturà organizacyjnà islamu


w Dagestanie jest Duchowny Zarzàd Muzu∏ma-
Po gorbaczowowskiej odwil˝y ˝ycie religijne na- nów Dagestanu, który powsta∏ jako kontynuator
bra∏o rozmachu, jednak po poczàtkowej fali gor- utworzonego w 1944 r. Duchownego Zarzàdu
liwej religijnoÊci udzia∏ praktykujàcych muzu∏- Muzu∏manów Kaukazu Pó∏nocnego z siedzibà
manów zaczà∏ spadaç. Obecnie szacuje si´, ˝e w Bujnacku. Na szczeblu republiki przejawia on
podstawowe religijne obowiàzki muzu∏manina równie˝ znaczne ambicje polityczne. DZMD pre-
wype∏nia jedynie ok. 15–20% spo∏eczeƒstwa. Za- zentuje postawy lojalne wobec w∏adz central-
skakujàco wiele osób korzysta jednak z mo˝li- nych, natomiast z w∏adzami lokalnymi ∏àczà go
woÊci odbycia pielgrzymki do Mekki. Na had˝d˝ silne zwiàzki, jest przez nie oficjalnie popierany
jeêdzi co roku ok. 12 tys. osób, co stanowi i ma znaczàcy wp∏yw na wielu miejscowych po-
70–80% wszystkich pielgrzymów z FR. Cz´Êcio- lityków. Pierwsza po∏owa lat dziewi´çdziesià-
wo jest to zapewne zwiàzane równie˝ z tym, ˝e tych to okres, kiedy DZMD konsolidowa∏ wp∏ywy
wyjazd do Arabii Saudyjskiej stanowi okazj´ i podporzàdkowywa∏ sobie lokalne struktury is-
równie˝ do handlu i zarobienia pieni´dzy. lamskie. We wrzeÊniu 1994 r. DZMD uda∏o si´
skupiç wokó∏ siebie wi´kszoÊç (850 z 1270) zare-
Podstawy prawne jestrowanych w republice wspólnot muzu∏maƒ-
Z prawnego punktu widzenia sprawy religijne skich. Ponadto DZMD uda∏o si´ utworzyç silne
regulowane sà ustawami federalnymi i lokalny- lobby w Radzie Najwy˝szej Dagestanu poprzez
mi. 26 wrzeÊnia 1997 r. prezydent FR Borys Jel- Islamskà Parti´ Dagestanu, do której zresztà
cyn podpisa∏ nowà ustaw´ federalnà O wolnoÊci w∏adze DZMD niemal w ca∏oÊci nale˝a∏y. 26 lute-
sumienia i organizacjach religijnych, która dys- go 1994 r. pod naciskiem DZMD przyj´to ustaw´
kryminuje wyznania uznane za „nietradycyjne” o zakazie dzia∏alnoÊci w Dagestanie innych poza
dla Rosji (islam znalaz∏ si´ wÊród tradycyjnych). DZMD duchownych zarzàdów muzu∏maƒskich.
Ogólnie ustaw´ t´ nale˝y okreÊliç jako oznak´ Po starciach 12 maja 1997 r. „tradycjonalistów”
powrotu paƒstwa do ÊciÊlejszej kontroli nad or- z wahhabitami DZMD skierowa∏o do w∏adz repu-
ganizacjami religijnymi, w tym równie˝ „trady- bliki ˝àdanie „prawnego zakazu agresywno-re-
cyjnymi”. Obowiàzujàca do tego czasu ustawa akcyjnych nurtów religijnych”. DZMD mimo do-
O wolnoÊci wyznania, przyj´ta w 1990 roku przez skona∏ej wspó∏pracy z FSB, z du˝à niech´cià
Rad´ Najwy˝szà RFSRR by∏a du˝o bardziej libe- przyj´∏o utworzenie 23 grudnia 1993 r. republi-
ralna. Nie stawia∏a ˝adnych przeszkód w dzia∏al- kaƒskiego Zarzàdu ds. Religii (póêniej przemia-
noÊci misjonarskiej, tworzeniu nowych jedno- nowanego na Komisj´ ds. Religii), nazywajàc to
stek organizacyjnych, otwieraniu Êwiàtyƒ, szkó∏ „niekonstytucyjnym mieszaniem si´ w sprawy
religijnych, dystrybucji religijnej literatury i pra- wiernych”. Jednak ju˝ pod koniec lat dziewi´ç-
sy. Podobne gwarancje dawa∏a ustawa O wolno- dziesiàtych mi´dzy DZMD a Komisjà ds. Religii,
Êci sumienia i organizacjach religijnych przyj´ta Radà Paƒstwa i Zgromadzeniem Narodowym
przez Rad´ Najwy˝szà DASRR 5 maja 1991 roku. utworzy∏y si´ trwa∏e zwiàzki. Byli cz∏onkowie
Po wprowadzeniu nowej ustawy federalnej komunistycznej nomenklatury stali si´ teraz
Zgromadzenie Narodowe Republiki Dagestanu obroƒcami islamu – DZMD mo˝e liczyç na
przyj´∏o 30 grudnia 1997 roku ustaw´ O wolnoÊci wsparcie finansowe z bud˝etu republiki. Obec-
wyznania i organizacjach religijnych, która zastà- nie DZMD ma du˝y wp∏yw na polityk´ religijnà
pi∏a t´ z maja 1991. Nowa ustawa jest zgodna w∏adz Dagestanu. Symbioza ta polega z jednej
z federalnà. Warto jednak zwróciç uwag´, ˝e strony na manifestowaniu przez w∏adze wspar-

Pr ace OSW
cia i przywiàzania do tradycyjnej religii zdecydo- wewn´trznego, acz wspomaganego z zewnàtrz
wanej wi´kszoÊci mieszkaƒców republiki, przez wroga mo˝e byç równie˝ bardzo przydatny dla
co zyskujà one swoisty „mandat ideologiczny”. w∏adz w celu pozyskiwania subsydiów z Mo-
DZMD natomiast mo˝e zachowywaç i wcià˝ roz- skwy. Drogi DZMD i w∏adz republiki zesz∏y si´ tu
szerzaç swój „rzàd dusz”. Zarzàd zamienia si´ ponownie.
w∏aÊciwie w rodzaj instytucji paƒstwowej. Mi- Latem 1998 r. wahhabici og∏osili rejon wsi Kara-
mo oficjalnego zakazu wcià˝ dzia∏ajà niezale˝ne machi niezale˝nym terytorium islamskim.
zarzàdy kumyckie, dargiƒskie i nogajskie (choç Wkrótce potem w zamachu bombowym zginà∏
nie wszyscy przedstawiciele danych narodowo- przewodniczàcy DZMD mufti Said-Muhammad
Êci im podlegajà). Nieuregulowana pozostaje sy- Abubakarow. Win´ zrzucono na wahhabitów.
tuacja tarikatów. Niezale˝noÊç terytorium islamskiego trwa∏a
Po Êmierci muftiego Abubakarowa w zamachu oko∏o roku. W sierpniu 1999 r. z Czeczenii do Da-
21 sierpnia 1998 r. nowym szefem DZMD zosta∏ gestanu wtargnà∏ kilkusetosobowy oddzia∏ pod
Achmed-had˝i Abdu∏∏ajew. Od poprzednika jest wodzà Szamila Basajewa i Chattaba. W odpo-
lepszym teologiem, alimem, ale s∏abszym polity- wiedzi si∏y federalne ponownie obleg∏y „nieza-
kiem. Podobnie jak poprzednik i ca∏y DZMD po- le˝ne terytorium islamskie”. Oddzia∏y Basajewa
zostaje pod silnym wp∏ywem Saida-Afandi Czir- wycofa∏y si´, lecz 5 wrzeÊnia znów wkroczy∏y do
kejskiego ze wsi Czirkej, w rejonie Bujnacka. Ten Dagestanu, prawdopodobnie z zamiarem odcià-
ostatni stworzy∏ modernistyczny tarikat, ∏àczà- gni´cia si∏ federalnych, które od 29 sierpnia ata-
cy w sobie elementy naqszbandiji, kadiriji i po- kowa∏y dwie wahhabickie wsie – Karamachi
wsta∏ej w Afryce Pó∏nocnej szaziliji. Wprawdzie i Czabanmachi. Atak poprzedzono 4 wrzeÊnia
po zabójstwie Abubakarowa ludzie zacz´li si´ zamachem terrorystycznym na blok w Bujnacku
znów skupiaç wokó∏ DZMD, jednak mo˝e to byç zamieszkany przez wojskowych. Zgin´∏o 58 osób,
proces krótkotrwa∏y – DZMD jest zdominowany potem nastàpi∏a seria zamachów terrorystycz-
przez Awarów, którzy sà w wi´kszoÊci szafiita- nych w Moskwie i Wo∏godoƒsku. Operacja zarów-
mi, podczas gdy zdecydowana wi´kszoÊç pozo- no przeciwko Basajewowi, jak i miejscowym
sta∏ych narodów to hanifici. wahhabitom zakoƒczy∏a si´ 17–19 wrzeÊnia.
Ruchy fundamentalistyczne w Dagestanie repre- Od tamtej pory wahhabici sà os∏abieni, nie ma
zentowane sà przede wszystkim przez wahhabi- te˝ mowy o „terytoriach islamskich”. Jednak –
tów. Ruch ten wywodzi si´ od za∏o˝onej w 1990 choç sami nie stanowià du˝ej si∏y – mogà zostaç
roku w Astrachaniu Islamskiej Partii Odrodzenia. z powodzeniem u˝yci jako karta przetargowa
Jej za∏o˝ycielami byli Awarowie, bracia Kebedo- w ró˝nych sytuacjach. Ocenia si´, ˝e wahhabi-
wowie. Na zjeêdzie za∏o˝ycielskim utworzono tów jest w Dagestanie ok. 40 tys.: ok. 10 tys.
równie˝ lokalny oddzia∏ partii – Islamskà Parti´ czynnych cz∏onków i 30 tys. zwolenników.
Odrodzenia Dagestanu, od której rozpocz´∏a si´
dzia∏alnoÊç ruchu wahhabickiego na terenie re- Islam a ˝ycie spo∏eczne
publiki. Wahhabici g∏oszà has∏a radykalnej prze-
miany ˝ycia muzu∏manów, powrotu do „czyste- Podstawà wi´zi spo∏ecznych w Dagestanie jest
go” islamu poczàtków, wprowadzenia prawa w odró˝nieniu od innych spo∏ecznoÊci górskich
szariackiego oraz co najbardziej niepokoi w∏adze nie wi´ê rodowa, ale lokalna. Najsilniej zwiàzani
Êwieckie, utworzenia paƒstwa wyznaniowego ze sobà czujà si´ mieszkaƒcy jednego d˝amaatu.
oraz nieuznawania instytucji obecnego. Ruch Przy tym islam, wraz z miejscowymi zwyczaja-
ten spotka∏ si´ z bardzo ostrà krytykà DZMD, po- mi i prawami, czyli adatem, jest podstawowym
niewa˝ jego jasny program oraz otrzymywana czynnikiem kszta∏tujàcym zarówno ÊwiadomoÊç
z zagranicy pomoc finansowa przyciàga∏y wielu, indywidualnà, jak i zbiorowà w Dagestanie. Jest
szczególnie m∏odych, ludzi. Stanowi∏o to zagro- naturalnym sk∏adnikiem ˝ycia codziennego.
˝enie dla tradycyjnego islamskiego establish- Wiele miejscowych zwyczajów zros∏o si´ z isla-
mentu – mufti Abubakarow powtarza∏ cz´sto, ˝e mem. Jednak o ile ˝ycie religijne to domena isla-
„wierny, który zabije wahhabit´, trafi do raju, mu, o tyle kwestie rodzinne i spo∏eczne kszta∏to-
podobnie jak wierny, który zostanie przez wah- wane sà przede wszystkim przez adat – szariat
habit´ zabity”. Wizerunek republiki zwalczajàcej nie osiàgnà∏ w Dagestanie nigdy silnej pozycji.

Prace OSW
Mimo swojej pozycji islam nie wydaje si´ byç je- staƒskie ziomkostwo, a w nim brat lidera dage-
dynym êród∏em wartoÊci i pod wzgl´dem ideolo- staƒskich wahhabitów Bagautdina Kebedowa,
gicznym spo∏eczeƒstwo Dagestanu mo˝na po- Abbas.
dzieliç z grubsza na dwie grupy: tych zoriento- W Dagestanie ukazuje si´ wiele tytu∏ów prasy
wanych na normy i wartoÊci europejskie, i tych muzu∏maƒskiej. Najwa˝niejsze z nich to:
na Wschód, ze szczególnym uwzgl´dnieniem is- – Mie˝dunarodnaja Musulmanskaja Gazieta na-
lamu. Wed∏ug niektórych badaczy sà to propor- k∏ad 10–15 tys.
cje pó∏ na pó∏. Ci pierwsi to przede wszystkim – Put’ Is∏ama, miesi´cznik, organ Islamskiej Par-
ludnoÊç miejska, Rosjanie i rosyjskoj´zyczni Da- tii Demokratycznej, nak∏ad 10 tys.
gestaƒczycy, a tak˝e Lakowie, Lezgini i inne naro- – Nurul Islam, organ ogólnorosyjskiego islam-
dy cz´Êci po∏udniowej. Ich mo˝na z kolei podzie- skiego ruchu spo∏ecznego Nur, powiàzany z tari-
liç na „komunistów” i „demokratów”, przy czym katami, nak∏ad 6 tys.
ci ostatni stanowià zdecydowanà mniejszoÊç. – Assalam dwutygodnik, organ DZMD, 5 tys.
Zwolenników wartoÊci islamskich mo˝na po- – Is∏amskij Wiestnik, tygodnik ogólnokaukaski,
dzieliç na trzy grupy: 15 tys.
– tradycjonaliÊci trzymajà si´ islamu tradycyjne- – w lokalnym radio i TV programy z udzia∏em
go dla Dagestanu, dla nich islam nie jest polity- duchowieƒstwa Za jedinstwo i stabilnost’ oraz
kà ani ideologià, a sposobem ˝ycia. Stanowià oni Mir domu twojemu, poÊwi´cone komentarzom na
zdecydowanà wi´kszoÊç ludnoÊci wiejskiej; temat federalnych i lokalnych praw dotyczàcych
– tarikatyÊci – sufizm w Dagestanie od poczàtku swobody wyznania.
XIX wieku sta∏ si´ ideologicznà i organizacyjnà Dzia∏ajà równie˝ wydawnictwa i wiele szkó∏ is-
podstawà narodowowyzwoleƒczego ruchu gó- lamskich, niestety poziom i jednych, i drugich
rali przeciwko rosyjskiej kolonizacji. Obecnie jest w wi´kszoÊci wypadków zatrwa˝ajàco niski.
w republice zarejestrowanych jest przynajmniej Wydawane ksià˝ki to cz´sto po prostu t∏umacze-
15 bractw, z czego wi´kszoÊç jest monoetniczna nia na rosyjski zagranicznych tytu∏ów populary-
(przede wszystkim awarska, kumycka i czeczeƒ- zujàcych religi´, a du˝a cz´Êç „rektorów” szkó∏
ska). Bractwa te majà silny wp∏yw na DZMD, religijnych legitymuje si´ zaledwie podstawo-
który od oko∏o 1999 r. zamienia si´ w pó∏oficjal- wym wykszta∏ceniem. Niesie to ze sobà niebez-
ny instytut paƒstwowy; pieczeƒstwo przekazywania uczniom nie tyle so-
– wahhabici – za nimi opowiada si´ nie wi´cej lidnej wiedzy teologicznej, ile nadinterpretacji
ni˝ 2–3% ludnoÊci zorientowanej na Wschód. To najbardziej „chwytliwych” hase∏ doktryny.
przede wszystkim mieszkaƒcy wsi Êrodkowych Mo˝na sàdziç, ˝e po pierwszym wybuchu sponta-
gór i przedgórza Dagestanu oraz przylegajàcych nicznej religijnoÊci z prze∏omu lat osiemdziesià-
nizin, w tym górskie osady awarskie, rejon buj- tych i dziewi´çdziesiàtych rola islamu w ˝yciu
nacki (dargiƒskie osiedla Karamachi, Czabanma- kulturalnym mieszkaƒców republiki osiàgn´∏a pe-
chi i Kadar) oraz równinne rejony kyzy∏jurcki wien stabilny poziom, na którym przez czas d∏u˝-
i chasawjurcki. szy b´dzie pozostawaç. Nie nale˝y oczekiwaç ani
gwa∏townego wzrostu, ani spadku jego roli.
Islam a ˝ycie kulturalne
Wnioski i prognozy
W chwili obecnej udzia∏ islamu w ˝yciu kultural-
nym w Dagestanie osiàgnà∏ du˝e, ale stabilne Odrodzenie islamu na tych terenach jest odpo-
nasycenie. Na terenie republiki prowadzà o˝y- wiedzià na zapotrzebowanie na to˝samoÊç, za-
wionà dzia∏alnoÊç Turcja, Zjednoczone Emiraty równo indywidualnà, jak i zbiorowà, szczegól-
Arabskie i Arabia Saudyjska (Turcy zbudowali nie silne w czasach kryzysu gospodarczego
najwi´kszy meczet w Machaczkale, istniejà 4 tu- i spo∏ecznego, w jakim znajduje si´ Dagestan
reckie koled˝e i dziesiàtki ró˝nych arabskich oraz pustki ideologicznej powsta∏ej po rozpa-
„centrów informacji”). W niektórych krajach Bli- dzie ZSRR. Wp∏yw islamu na ˝ycie polityczne, re-
skiego Wschodu rosnà wspó∏czesne diaspory da- ligijne spo∏eczne i kulturalne jest niewàtpliwy,
gestaƒskie, a na znanym muzu∏maƒskim uni- nie mo˝na jednak zdecydowanie powiedzieç, ˝e
wersytecie Al-Azhar w Kairze dzia∏a nawet dage- nie ma dla niego alternatywy.

Prace OSW
Wydaje si´ równie˝, ˝e najpowa˝niejszy kryzys ISLAM W AZERBEJD˚ANIE
polityczny wywo∏any przez czynnik islamski, ja-
kim by∏o utworzenie „niezale˝nego terytorium
islamskiego”, nie jest obecnie mo˝liwy do po- Azerbejd˝an; niepodleg∏a republika od 1991 r.
wtórzenia. Zmniejszy∏ si´ tak˝e destabilizacyjny Powierzchnia: 87 000 km 2
potencja∏ sàsiedniej Czeczenii, choç w ˝adnym LudnoÊç: 7 772 tys.
razie nie mo˝na go lekcewa˝yç. Przyk∏ad cze- G∏ówne miasta: Baku (1,5 mln mieszkaƒców),
czeƒski wydaje si´ zmniejszaç podatnoÊç Dage- Gand˝a, Sumgait, Lenkoran, Ali Bajram∏y.
staƒczyków na idee islamskiego fundamentali- Przyrost naturalny: 0,32%
zmu czy separatyzmu. Wprawdzie wcià˝ zdarza- Struktura wiekowa: 0-14 lat – 29%; 15-64 lat –
jà si´ w republice zamachy bombowe (ostatni 64%; pow. 65 lat – 7%
9 maja 2002 r.), o które niezmiennie oskar˝a si´ Struktura etniczna: Azerowie – oko∏o 85%; Rosja-
wahhabitów, jednak ich udzia∏ w tych zdarze- nie – 250 tys. (g∏ównie wi´ksze miasta); narody
niach nie zosta∏ udowodniony. Najsilniejszà kaukaskie – Lezgini (171 tys. wg spisu z 1989 r.,
strukturà islamskà pozostaje DZMD, promotor pó∏nocny wschód kraju) Udyni (wg spisu 6 tys.),
„tradycyjnego” islamu, który ma swoje utrwalo- Cachurowie (ok. 13 tys.) i Awarowie (44 tys. wg
ne miejsce w Dagestanie, w ˝yciu Dagestaƒczy- spisu), Ingiloje (ok. 10 tys., pó∏nocny zachód kra-
ków i tu jego pozycja jest bardzo mocna. Jako ta- ju); narody iraƒskie – Ta∏ysze (wg spisu 21 tys.,
ki nie stanowi równie˝ zagro˝enia dla stabilno- po∏udniowy wschód), Tatowie (wg spisu 10 tys.
Êci ani republiki, ani tym bardziej ca∏ej Federacji Pó∏wysep Apszeroƒski i okolice Kuby) i Kurdowie
Rosyjskiej. W chwili obecnej mo˝na sàdziç, ˝e (wg spisu 12 tys., dystrykty laczyƒski i kelbad˝ar-
pozycja islamu w Dagestanie osiàgn´∏a stabili- ski, obecnie zaj´te przez Armeni´)11; ˚ydzi aszke-
zacj´ na poziomie nale˝nym najwa˝niejszemu nazyjscy (ok. 15 tys., g∏ównie Baku) i tzw. ˚ydzi
lokalnemu wyznaniu. górscy (skupieni w osadzie Krasnaja S∏oboda nie-
Natomiast struktury oficjalne islamu sà bardzo daleko Kuby); Turcy meschetyƒscy (po 1989 r.
wp∏ywowe i ich kontakty ze Êwiatem polityki uciekajàcy z Uzbekistanu przed pogromami)
i biznesu mogà w perspektywie kilku lat dopro- Struktura wyznaniowa: muzu∏manie – ok. 93–94%
wadziç do konfliktu, w którym wcià˝ umacniajà- (w tym 65–75% szyici, g∏ównie Azerowie, Ta∏ysze,
cy swojà pozycj´ DZMD móg∏by wykorzystaç si- Turcy meschetyƒscy, cz´Êç Kurdów i Tatów;
∏´ wiernych do za∏atwienia swoich interesów a 25–35% sunnici ze szko∏y hanafickiej, g∏ównie
niekoniecznie zwiàzanych z religià. Lezgini, cz´Êç Azerów i Kurdów oraz narody kau-
Marceli Zyga∏a kaskie. Stosunek mi´dzy szyitami i sunnitami suk-
cesywnie zmienia si´ na korzyÊç tych ostatnich),
pozostali – chrzeÊcijanie (Rosjanie, Udyni) i in.
Sytuacja gospodarcza: PKB na g∏ow´ jednego
mieszkaƒca: 1460 USD, poziom inflacji: 1,8%,
bezrobocie: 20%, odsetek ludnoÊci ˝yjàcej poni-
˝ej minimum socjalnego: 60%12.

Islam w Azerbejd˝anie
(informacje podstawowe)

Centralnà strukturà jest Zarzàd Muzu∏manów


Kaukazu (na czele szejk-ul-islam Allahszukur Pa-
szazade); ponadto Najwy˝sza Rada Religijna Lu-
dów Kaukazu. Zarzàdowi podporzàdkowane jest
ok. 1000 meczetów, poza jego kontrolà dalszych
300. G∏ówny oÊrodek kultury muzu∏maƒskiej –
Centrum Studiów Islamskich – Irszad. Najwa˝-
niejszà jednostkà edukacyjnà jest – od 1992 r. –
Uniwersytet Islamski.

Prace OSW
Charakterystyka kraju ligi´ panujàcà w Persji. Szczególne miejsce w lu-
dowej religijnoÊci zajà∏ odtàd kult imama Husej-
Azerbejd˝an jest najwi´kszym i najludniejszym na, przybierajàcy nieraz drastyczne formy samo-
paƒstwem Kaukazu Po∏udniowego. Jako jedyne okaleczania si´ podczas Êwi´ta Aszury. Jednak
paƒstwo w regionie dysponuje te˝ du˝ymi zaso- szyizm nigdy nie sta∏ si´ elementem to˝samoÊci
bami ropy naftowej i gazu – do tej pory wykorzy- jak w sàsiednim Iranie. W XVIII w. na terenie
stywanymi w niewielkim stopniu (od lat trwajà Azerbejd˝anu, po upadku dynastii Safawidów
przygotowania do ich eksploatacji i eksportu na powsta∏y niezale˝ne chanaty, w których pano-
du˝à skal´). Azerbejd˝an prowadzi doÊç otwartà wa∏a zasada cuius regio eius religio, w wyniku
i prozachodnià polityk´ blisko wspó∏pracujàc czego wÊród Azerów spotykamy zarówno szy-
z Turcjà, USA i in. wielokrotnie w sprzecznoÊci itów, jak i sunnitów, i mo˝na mówiç nawet
z interesami Rosji (której g∏os na Kaukazie jest o pewnego rodzaju ekumenizmie szyicko-sunnic-
decydujàcy) i Iranu. G∏ównym i stale nierozwià- kim (przejawem tego sà np. wspólne meczety).
zanym problemem Azerbejd˝anu jest konflikt Sunnizm dominowa∏ tradycyjnie w rejonach sze-
z Ormianami o Górny Karabach. W wyniku woj- kiƒsko-zakatalskim, kubiƒsko-kusarskim i w oko-
ny 1989–1994 Azerbejd˝an utraci∏ kontrol´ na licach Szemachy, ale ostatnio przesiedlenia
20% swojego terytorium i trudno przypuszczaç, uchodêców map´ t´ zmieni∏y. Okres rosyjski
˝eby konflikt móg∏ znaleêç szybkie rozwiàzanie. (1826–1917) zaznaczy∏ si´ przede wszystkim po-
W pierwszej po∏owie lat dziewi´çdziesiàtych do- wstaniem rodzimej elity, która wspólnie z Tata-
chodzi∏o równie˝ do separatystycznych nastro- rami uczestniczy∏a w o˝ywieniu intelektualnym
jów wÊród Lezginów, Ta∏yszy i Ingilojów nie do- rosyjskich muzu∏manów prze∏omu XIX i XX w.
prowadzi∏y one jednak do otwartych konfliktów. (d˝adydyzm). Podczas rewolucji religijna partia It-
Sytuacja wewn´trzna w kraju jest obecnie doÊç tihad sprzymierzy∏a si´ z bolszewikami, których
stabilna – w przeciwieƒstwie do pierwszych lat taktyka na poczàtku mia∏a na celu pozyskanie
niepodleg∏oÊci, gdy kilkakrotnie dochodzi∏o do ludnoÊci muzu∏maƒskiej do walki z „imperiali-
zamachów stanu i przewrotów – czego podsta- zmem”. Ofiarà terroru bolszewickiego w nast´p-
wà sà silne struktury w∏adzy stworzone i kon- nych latach pad∏a przede wszystkim inteligencja
trolowane przez prezydenta Gejdara Alijewa. zwiàzana z narodowà partià Musawat. Ofensy-
wa przeciw islamowi mia∏a z poczàtku form´
Islam w Azerbejd˝anie umiarkowanà i ogranicza∏a si´ do zniesienia po-
(rys historyczny) bo˝nych fundacji (waqf), rozwiàzywania sàdów
opartych na prawie muzu∏maƒskim albo zwy-
Ziemie dzisiejszego Azerbejd˝anu znajdowa∏y czajowym (adat), zamykania szkó∏ religijnych
si´ w staro˝ytnoÊci pod wp∏ywem zoroastryzmu i zakazu organizowania szyickich misteriów pa-
i wiele czczonych dziÊ przez muzu∏manów Êwi´- syjnych szachsej-wahsej. Pod koniec lat dwu-
tych miejsc (pirów) to dawne sanktuaria religii dziestych wraz z umocnieniem w∏adzy Stalina
ognia, jak np. Nardaran („dolina ognia”). W stu- rozpocz´∏a si´ ofensywa, której sygna∏em by∏
leciach poprzedzajàcych najazd arabski religià og∏oszony wiosnà 1927 r. akcji hud˝um (atak) na
najdynamiczniej rozwijajàcà si´ by∏o chrzeÊci- rzecz emancypacji kobiet, które zach´cano do od-
jaƒstwo, liczne by∏y te˝ wspólnoty ˝ydowskie. rzucenia zas∏ony na twarz (czarczafu). Nast´pnie
Trwajàca od VII w. islamizacja by∏a procesem w∏adze przystàpi∏y do zamykania meczetów, dys-
z∏o˝onym i d∏ugotrwa∏ym i nale˝y przyjmowaç, kredytowania duchownych zarzutami o szpiego-
˝e nie zakoƒczy∏a si´ ona przed X w. Islam roz- stwo. Z∏agodzenie agresywnej kampanii laicyza-
powszechnia∏ si´ w du˝ej mierze w wersji hete- cji mia∏o miejsce w latach 1943–1944 i trwa∏o do
rodoksyjnej, o czym Êwiadczy wybuch powsta- 1954 r., powo∏ano wtedy do ˝ycia ponownie Du-
nia Babaka (816–837), stojàcego na czele sekty chowny Zarzàd Muzu∏manów Zakaukazia (stwo-
hurramitów, której nauk´ cechowa∏ silny du- rzony przez w∏adze carskie na wzór Âwi´tego
alizm niewàtpliwie perskiej proweniencji. Od Synodu Cerkwi prawos∏awnej w celu kontroli
XIV w. silnie zaznacza si´ dzia∏alnoÊç bractw su- duchownych), otwierano na nowo meczety. Lata
fickich, a jedno z nich daje poczàtek dynastii Sa- szeÊçdziesiàte to w ca∏ym ZSRR okres prymityw-
fawidów, która w 1501 r. og∏osi∏a szyizm jako re- nej propagandy ateizmu, nast´pnà dekad´ ce-

Prace OSW
chowa∏o bardziej „kompleksowe” podejÊcie do wyborów. Zarzàd zajmuje si´ g∏ównie organizo-
zagadnienia. W odró˝nieniu od innych religii is- waniem zbiorowych pielgrzymek do Mekki, Kar-
lam nie zazna∏ dobrodziejstw pierestrojki, w je- bali i Maszhadu.
go wyznawcach dopatrywano si´ bowiem po- Z przeprowadzanych w 1996 i 1997 r. przez FAR
tencjalnych „fundamentalistów”, a Azerbejd˝an CENTRE badaƒ wynika∏o, ˝e za „aktywnych”
postrzegano jako republik´ najbardziej podatnà wierzàcych, tzn. przestrzegajàcych islamskich
na eksport rewolucji islamskiej z sàsiedniego norm zachowania, uwa˝a si´ 4–6% mieszkaƒ-
Iranu. W efekcie 70 lat w∏adzy radzieckiej islam ców, 87–92% uwa˝a si´ za muzu∏manów, ale nie
w Azerbejd˝anie pozbawiony zosta∏ elit, sta∏ si´ stosuje si´ do wszystkich wymogów szariatu,
jeszcze bardziej „peryferyjny” (najwi´ksze auto- a tylko 3% okreÊla si´ mianem ateistów. Wed∏ug
rytety religijne szyizmu przebywajà w Iraku i Ira- najnowszych badaƒ13 (1999–2000) ludzie dekla-
nie), a dominujàcà formà sta∏ si´ islam „ludowy”. rujàcy si´ jako wierzàcy stanowià 63,4%, z czego
W odró˝nieniu od Kaukazu Pó∏nocnego ostojà is- 6,7% uwa˝a si´ za „bardzo wierzàcych”, a 10,4%
lamu „nieoficjalnego” w okresie ZSRR nie by∏y za „niezdecydowanych”, 7,1% uwa˝a si´ za „nie-
bractwa sufickie, tylko sejjidzi. wierzàcych”, 8,6% nie ma zdania, 3,8% okreÊla
si´ mianem „zdeklarowanych ateistów”. Równo-
Warunki spo∏eczne i gospodarcze czeÊnie 18,4% nie zna w ogóle zasad szariatu,
a 58,7% ma tylko o nich „pewne poj´cie”, 57,6%
Oko∏o 60% ludnoÊci Azerbejd˝anu ma obecnie w ogóle ich nie wype∏nia. I tak np. a˝ 82,3% nie
dochody poni˝ej minimum socjalnego, oficjalnie odprawia namazu, tylko 28,6% poÊci podczas ra-
bezrobocie wynosi 20%, choç w rzeczywistoÊci madanu, jedynie 2,6% bywa regularnie co piàtek
jest wi´ksze. Republik´ w ostatnich latach n´ka w meczecie, a 32,8% nie chodzi tam w ogóle,
kryzys energetyczny, wi´kszoÊç ludnoÊci poza przy czym 59,8% nie je wieprzowiny, a 52,6%
Baku przez ponad pó∏ dnia nie ma pràdu ani wo- powstrzymuje si´ od picia alkoholu. W 1993 r.
dy pitnej, ok. 60% dzieci – wedle niektórych ok. 500 odby∏o pielgrzymk´ do Mekki, a w po∏o-
ocen – nie ma mo˝liwoÊci nauki. Taki stan rzeczy wie lat dziewi´çdziesiàtych w Azerbejd˝anie by-
w du˝o wi´kszym stopniu dotyka uchodêców ∏o ponad 3000 had˝ich (gad˝ich), tyle samo osób
z Karabachu i terytoriów zaj´tych przez Ormian. legitymujàcych si´ zaszczytnym tytu∏em kerba-
Mi´dzynarodowà pomocà zajmuje si´ g∏ównie lai i prawie 300 tys. – meszhedi (Karbala w Iraku
UNHCR, Czerwony Krzy˝, Czerwony Pó∏ksi´˝yc i Maszhad w Iranie to dwa najwa˝niejsze oÊrod-
i organizacje iraƒskie. ki pielgrzymkowe szyitów)14. Ludzie pielgrzymu-
jà jednak przede wszystkim do lokalnych miejsc
˚ycie religijne Êwi´tych (pirów), których na terenie Azerbejd˝a-
nu jest ok. 300.
Najwy˝szà oficjalnà strukturà religijnà w Azer-
bejd˝anie jest Zarzàd Muzu∏manów Kaukazu, Islam a ˝ycie polityczne
kierowany od 1980 r. przez szejk-ul-islama Allah-
szukura Paszazade. Jego zast´pca jest mufti Ha- Przyj´ta przez azerbejd˝aƒski Milli Med˝lis (par-
ci Alaskar Musajew, odpowiedzialny za sprawy lament) 18 paêdziernika 1992 r. ustawa o wolno-
sunnitów. Teoretycznie w∏adza Zarzàdu rozciàga Êci wyznania przewiduje rozdzia∏ religii od paƒ-
si´ na wszystkich szyitów obszaru danej WNP stwa (potwierdzony w konstytucji uchwalonej
i sunnitów z Kaukazu, ale w praktyce jej zasi´g w 1995 r.) i równoÊç wszystkich religii wobec
ogranicza si´ do szyickich Azerów w Gruzji i Da- prawa. Re˝im Gejdara Alijewa uzale˝nia swój
gestanie oraz sunnickich Ad˝arów z Gruzji. stosunek religii od polityki zagranicznej. W po-
Szejk-ul-islam jest tak˝e przewodniczàcym Naj- czàtkowym okresie, charakteryzujàcym si´
wy˝szej Rady Religijnej Ludów Kaukazu, za∏o˝o- orientacjà na Rosj´ i Iran, Alijew odwo∏ywa∏ si´
nej w 1993 r., zrzeszajàcej zarówno duchownych do islamskiej symboliki, odby∏ pielgrzymk´ do
muzu∏maƒskich, jak i chrzeÊcijaƒskich. W za∏o- Mekki i Maszhadu, zabiega∏ o dobre stosunki
˝eniu Zarzàd powinien podlegaç kontroli wybie- z duchowieƒstwem szyickim, bra∏ udzia∏ w mu-
ranych regionalnie 25 kadich – elektorów. Jed- zu∏maƒskich Êwi´tach, które w∏àczono do ofi-
nak od lat nie przeprowadza si´ jakichkolwiek cjalnego kalendarza, podczas uroczystoÊci paƒ-

Prace OSW
stwowych recytowano Koran. W momencie oraz prowadzenie dzia∏alnoÊci spo∏ecznej wÊród
zmiany orientacji na Zachód i USA religia zosta- bezrobotnych. Ruch podzielony jest najprawdo-
∏a w zasadzie wyrugowana z ˝ycia politycznego. podobniej na jednostki paramilitarne i ma kon-
Zmieniona ustawa o wolnoÊci wyznania odebra- takty ze swoimi imiennikami w Kazaniu, A∏maty
∏a duchownym bierne prawo wyborcze, przyj´to i Namanganie. Jego za∏o˝yciela, samozwaƒczego
tak˝e ustaw´ o zakazie dzia∏alnoÊci zagranicz- mu∏∏´ z Nardaranu, Gad˝i Abdula ∏àczy∏y silne
nych misjonarzy i obowiàzku rejestracji miejsco- wi´zi z Ajazem Mutalibowem i „klanem” bakiƒ-
wych wspólnot religijnych. W maju 1996 r. skim. Po dojÊciu do w∏adzy Gejdara Alijewa, Ga-
aresztowano dziewi´ciu cz∏onków Islamskiej d˝i Abdul przez pewien czas przebywa∏ w wi´-
Partii Azerbejd˝anu pod zarzutem dzia∏alnoÊci zieniu, a po wyjÊciu zwiàza∏ si´ z niewielkà par-
szpiegowskiej na rzecz Iranu, a samej partii od- tià socjaldemokratów braci Alizade z Lenkoranu,
mówiono ponownej rejestracji. Ostatnio obser- potem w 1998 r. za∏o˝y∏ Azerbejd˝aƒski Ruch
wuje si´ wzrost podsycanej przez rzàd i pras´ przeciwko Wahhabitom i Nielegalnym Misjona-
histerii antywahhabickiej. W lipcu 2000 r. s∏u˝by rzom, a rok póêniej Liberalno-Socjalistycznà Par-
specjalne Azerbejd˝anu aresztowa∏y cz∏onków ti´ Azerbejd˝anu, w sk∏ad której weszli przedsta-
fundamentalistycznego ugrupowania D˝ejszul- wiciele starych bakiƒskich rodzin, g∏ównie by-
lah („Wojownicy Boga”), skupiajàcego Lezginów ∏ych komunistów i cz´Êç jego dawnej religijnej
i Awarów z pó∏nocy kraju i sàsiedniego Dagesta- klienteli spod Baku.
nu, pod zarzutem dzia∏alnoÊci wywrotowej ma- Wahhabizm natomiast zyskuje pewne wp∏ywy
jàcej na celu wprowadzenie paƒstwa islamskie- wÊród przejawiajàcych tendencje separatystycz-
go. Najwi´kszym ugrupowaniem politycznym ne Lezginów na pó∏nocy kraju. W Baku o konek-
kraju o orientacji religijnej jest Islamska Partia sje wahhabickie posàdza si´ wiernych skupio-
Azerbejd˝anu, sformowana jeszcze w 1975 r. nych wokó∏ meczetu Abu Bakra15. Podobnie
(oficjalny kongres za∏o˝ycielski w 1991 r., zareje- wspólnota skupiona w Ahmadli (przedmieÊcia
strowana rok póêniej). Ocenia si´, ˝e partia liczy Baku) wokó∏ Haci Aläskära g∏oszàcego „czysty is-
obecnie 20–70 tys. cz∏onków, wy∏àcznie szyitów. lam” wpisywa∏aby si´ tak˝e raczej w nurt sun-
W swoim programie partia k∏ad∏a nacisk na nickiego modernizmu.
utworzenie w∏asnego systemu edukacyjnego i or-
ganizacj´ pielgrzymek (przez co stawa∏a si´ kon- Islam a ˝ycie spo∏eczne
kurentkà Zarzàdu Muzu∏manów) oraz postulowa-
∏a wprowadzenie alfabetu arabskiego. W poczàt- Konsekwencjà rzàdów radzieckich sta∏o si´ pew-
kowym okresie partia ta s∏yn´∏a z agresywnej re- ne „odpublicznienie” islamu, tzn. zamkni´cie
toryki antysemickiej i antyormiaƒskiej. Najwi´k - w dzielnicowej wspólnocie krewniaczo-sàsiedz-
szym poparciem cieszy si´ w tzw. pasie religijno- kiej, pokrywajàcej si´ poza miastem nierzadko
Êci na Pó∏wyspie Apszeroƒskim, w miasteczkach z ko∏chozem. Jest to grupa, Êwiadczàca sobie na-
okalajàcych Baku, takich jak Nardaran (miejsce wzajem pomoc, ale tak˝e pewna wspólnota li-
powstania), Masztaga, Pirszagi. W 1996 r. jej kie- turgiczna, zbierajàca si´ np. w okresie radziec-
rownictwo zosta∏o aresztowane pod zarzutem kim w dzieƒ Aszur y, by wspólnie s∏uchaç elegii
prowadzenia dzia∏alnoÊci szpiegowskiej na rzecz (mersije) na Êmierç imama Husajna recytowa-
Iranu. Ruchem bardziej radykalnym wydaje si´ nych przez mersije-chanów. Depozytariuszem
byç dzia∏ajàce od 1989 r. stowarzyszenie Tovbe „ludowego” islamu sta∏y si´ przede wszystkim
(Pokuta) skupione wokó∏ meczetu Aszumowska- kobiety, s∏abiej zintegrowane z systemem so-
ja (obecnie imama Husejna) w Baku, liczàce ok. wieckim i oficjalnà hierarchià religijnà. To kobie-
5–7 tys. cz∏onków (dane z 1995 r.), g∏ównie by∏ych ty g∏ównie pielgrzymowa∏y (pielgrzymujà) do pi-
kryminalistów i narkomanów. Ruch ten postawi∏ rów i pe∏ni∏y przy nich nierzadko funkcje „˝eƒ-
sobie za cel walk´ z „upadkiem moralnoÊci” – kra- skich mu∏∏ów”. Blisko jedna trzecia ludnoÊci
dzie˝ami, narkomanià, pijaƒstwem i prostytucjà, utrzymuje, ˝e znajomoÊç islamu zawdzi´cza
a za najlepszy Êrodek temu s∏u˝àcy dzia∏acze „tradycjom rodzinnym” i „wychowaniu”, niemal
uwa˝ajà wprowadzenie szariatu, a zw∏aszcza tyle samo przyznaje, ˝e islam to dla nich ele-
przewidzianego przezeƒ systemu kar (hudud) ment „narodowej kultury”, a dla pozosta∏ej jed-
w raczej skrajnie rygorystycznej interpretacji nej trzeciej decydujàcy by∏ indywidualny wybór:

Prace OSW
„wewn´trzna potrzeba”, „ch´ç samodoskonale- Tematy zwiàzane z islamem publikowane by∏y
nia”, „˝yciowe okolicznoÊci”. Na poziomie pu- ostatnio g∏ównie w czterech pozarzàdowych ga-
blicznym religia postrzegana jest przede wszyst- zetach: Avrasija, Zaman, Millat i Islam Sasi (Islam
kim na p∏aszczyênie moralnej i etnicznej. 83,9% Dunjasi). Ta ostatnia to, ukazujàcy si´ na prze-
ludzi uwa˝a, ˝e religia powinna mieç wp∏yw na mian, organ Islamskiej Partii Azerbejd˝anu.
sfer´ „moralnoÊci publicznej”, 70,6% – na „kul- Wi´kszoÊç artyku∏ów poÊwi´cona jest religijnym
tur´”, a 71,2% – na rodzin´. JednoczeÊnie 90,7% Êwi´tom, interpretacji Koranu i historii islamu.
jest zdania, ˝e religia nie powinna mieç wp∏ywu Czasami gazeta pozwala∏a sobie na krytyk´
na polityk´, a 74,1% – ˝e nie powinna oddzia∏y- w∏adz paƒstwowych i religijnych, a tak˝e do-
waç na ˝ycie gospodarcze. puszcza∏a si´ ataków na ˚ydów i Êwieckà Turcj´.
Miejscowy islam „ludowy” nie rozwinà∏ w zasa- Zaman to z kolei gazeta finansowana przez Tur-
dzie na szerszà skal´ form dzia∏alnoÊci spo∏ecz- cj´, propaguje sunnizm. Poza tym okazyjnie uka-
nej i charytatywnej. To samo mo˝na powiedzieç zujà si´ gazety religijnych organizacji i stowa-
o islamie „oficjalnym” reprezentowanym przez rzyszeƒ, jak Sahrijar czy Tak Sabire. Prasa rzàdo-
Zarzàd Muzu∏manów. Jedynym jej przejawem wa z regu∏y niewiele miejsca poÊwi´ca kwe-
jest w zasadzie organizowanie punktów honoro- stiom religijnym.
wego krwiodawstwa przy sto∏ecznym meczecie
Teze Pir w dzieƒ Aszury. Wspó∏pracujàcy w okre- Wnioski i prognozy
sie radzieckim z KGB szejk-ul-islam i jego wspó∏-
pracownicy (tak jak i on g∏ównie Ta∏ysze) nie cie- Islam nie odegra∏ wi´kszej roli w konfliktach spo-
szà si´ autorytetem. Aktywnà dzia∏alnoÊç prze- ∏eczno-politycznych n´kajàcych Azerbejd˝an.
jawia na tym polu natomiast azerbejd˝aƒska fi- Wojna z Armenià nie by∏a postrzegana jako reli-
lia towarzystwa imama Chomejniego Imdad gijna, opozycja islamska w kraju nie ma ˝adne-
i miejscowe przedstawicielstwo Komitetu pomo- go znaczenia, a re˝im Alijewa obra∏ kurs proza-
cy imama Chomejniego, które wzi´∏o pod opiek´ chodni. Wystàpienia spo∏eczne na tle socjalnym
7000 rodzin, czyli ok. 25 tys. ludzi, pomaga (nawet w mieÊcie Nardaran uchodzàcym za jed-
uczniom szkó∏, wspó∏dzia∏a przy organizacji no z najbardziej konserwatywnych religijnie
pielgrzymek do Êwi´tych miejsc szyizmu i zbio- miejsc w kraju) mia∏y przebieg spokojny i nie pa-
rowych bezp∏atnych wesel, niesie tak˝e pomoc da∏y tam has∏a nawiàzujàce do islamu, mimo ˝e
uchodêcom. prasa rzàdowa oskar˝a∏a islamistów o „sianie
niepokoju”. Ostatnio co prawda mieszkaƒcy do-
Islam a ˝ycie kulturalne magali si´ odwo∏ania mera, który zabrania∏
dziewczynkom chodzenia do szko∏y w chustach.
Najwa˝niejszym oÊrodkiem kulturalnym muzu∏- Godne odnotowania jest wszak˝e, ˝e w innych
manów Azerbejd˝anu jest dzia∏ajàce od 1990 r. cz´Êciach kraju, uchodzàcych za mniej religijne,
Centrum Studiów Islamskich Irszad, które ma gdzie warunki ˝ycia nie sà lepsze, nie dochodzi
solidnà baz´ finansowà (wsparcie Arabii Saudyj- do wystàpieƒ spo∏ecznych (wyjàtkiem jest tu
skiej), wydaje swoje periodyki, ksià˝ki, organizu- pó∏noc kraju).
je konferencje. Zarzàd Muzu∏manów nie rozwinà∏ Islam mia∏ realny wp∏yw na ˝ycie ludnoÊci
prawie ˝adnych form dzia∏alnoÊci oÊwiatowo- w dwóch enklawach: na Pó∏wyspie Apszeroƒ-
-edukacyjnej. Kszta∏ceniem hierarchii duchownej, skim i w okolicach Lenkoranu, ale ostatnie bada-
zarówno szyickiej, jak i sunnickiej zajmuje si´ nia wskazujà na wzrost religijnoÊci wÊród ca∏ej
Uniwersytet Islamski (do 1992 r. madrasa). Rektor populacji. 35,1% przyznaje si´ do zwi´kszenia
Uniwersytetu Islamskiego, pochodzàcy tak jak roli religii w ich ˝yciu, a 9,3% z ludzi niewierzà-
prezydent Alijew z Nachiczewania, Gad˝i Sabir cych sta∏o si´ wiernymi. Wahhabizm jako czyn-
jest poró˝niony z szejk-ul-islamem i nie wspó∏- nik destabilizacyjny mo˝e w ciàgu najbli˝szych
pracuje z Zarzàdem. Ostatnio z inicjatywà pro- kilku lat odegraç rol´ tylko w przypadku przeja-
wadzenia wÊród ludnoÊci dzia∏alnoÊci edukacyj- wiajàcych tendencje separatystyczne Lezginów
nej wystàpili studenci wydzia∏ów teologicznych i stanowiç b´dzie „odprysk” sytuacji w sàsied-
na innych uczelniach, pragnàc w ten sposób nim Dagestanie. W ciàgu najbli˝szych dwudzie-
zrównowa˝yç wp∏ywy obcych misji. stu lat proporcja mi´dzy sunnitami i szyitami

Prace OSW
1
ma szans´ wyrównaç si´, sunnicki modernizm Tu i dalej – dane szacunkowe z 1996 r.
2
krytykujàcy miejscowe szyickie „zabobony” jest Chodzi o Inguszy, którzy sà w Osetii Pó∏nocnej zameldowa-
zw∏aszcza atrakcyjny dla inteligencji o orientacji ni. W rzeczywistoÊci, w wyniku walk z jesieni 1992 r. ca∏a
ludnoÊç inguska z tej republiki uciek∏a do Inguszetii. Od
religijnej. Trudnà sytuacj´ ekonomicznà wyko-
tamtej pory toczà si´ rozmowy na temat ich powrotu, jed-
rzystywaç b´dà nadal m∏ode misyjne KoÊcio∏y nak do dziÊ nie przynios∏y one rezultatów. Wynegocjowane
protestanckie i przyciàgaç ku sobie miejscowà kilka razy czàstkowe porozumienia, wefekcie których pew-
ludnoÊç, w ciàgu 20 lat liczba wyznawców mo˝e na liczba rodzin zdo∏a∏a powróciç, by∏y ∏amane, aniektórzy
osiàgnàç poziom kilku procent ludnoÊci, mimo z uchodêców musieli ponownie wyje˝d˝aç.
3
trudnoÊci czynionych przez w∏adze. Ich cz∏on- Abazyni (grupa adygo-abchaska) i Nogajowie (grupa tu-
recka) zaliczani sà do rdzennych narodów Karaczajo-Czer-
ków mogà jednak spotkaç w najbli˝szych latach
kiesji.
akty agresji ze strony sfrustrowanej cz´Êci spo- 4
Tu – liczebnoÊç Nogajów w ca∏ej FR; poza Karaczajo-Czer-
∏eczeƒstwa, którym mogà towarzyszyç has∏a kiesjà stanowià oni rdzennà ludnoÊç Dagestanu i po∏udnia
„obrony zagro˝onych wartoÊci muzu∏maƒ- Kraju Stawropolskiego.
5
skich”. Jak zauwa˝y∏ badacz kaukaskiego islamu Achmet Jarlyka-
Jerzy Rohoziƒski pow, na Kaukazie Pó∏nocno-Wschodnim poj´cia „islamski”
i „narodowy” by∏y w ÊwiadomoÊci muzu∏manów ÊciÊle ze
sobà splecione: w czasach sowieckiego ateizmu ludzie kulty-
wowali islamskie obrz´dy, rozumiejàc je jako narodowe, nie
zaÊ religijne. Zob. Achmet Jarlykapow, Is∏amskij fundamien-
talizm na Siewiernom Kawkazie: k postanowkie problemy.
„Kawkazskije Riegionalnyie Issledowanija” (Caucasian
Regional Studies), R. 4, Nr 1/1999. Adres internetowy:
<http: //poli. vub. ac. be/publi/crs/rus/0401-02R. htm>.
6
Zob. np. Larissa Chopiorskaja, Obzornyj doklad po situacyi
na Siewiero-zapadnom Kawkazie. „Biuletyn FEWER” (Forum
on Early Warning Response) z sierpnia 1998.
7
K. B. Kriwicki, Rieligioznyj faktor wetnopoliticzeskoj situacyi
na Siewiernom Kawkazie. W: „Rieligija i politika w sowrie-
miennoj Rossii”. Moskwa, 1997, s. 40.
8
Spotka∏o si´ to z protestami miejscowych Rosjan, którzy
argumentowali, ˝e „meczet nigdy tu nie sta∏”.
9
Igor Cagojew, Turieckij ‘dip∏om’ . „Siewiernyj Kawkaz”, nr
28, 2000.
10
Aleksiej Ma∏aszenko, Is∏amskije orientiry Siewiernogo
Kawkaza. Moskwa 2001.
11
Dane i szacunki za: A. Mamedov, Aspects of the Contempo-
rary Ethnic Situation in Azerbaijan, “Central Asia and the
Caucasus” No.1, 2000.
12
Dane na podst. CIA World Factbook 2001.
13
Wyniki opublikowane w: T. Faradov, Religiosity in Post-
-Soviet Azerbaijan: Asociological Survey, “ISIM Newsletter” 8,
Sept. 2001.
14
Dane dotyczàce pielgrzymek za: D. Trofimov, Friday Mo -
sques and Their Imams in the Former Soviet Union, “Religion,
State & Society” vol.24, Nos.2/3, Sept.1996.
15
Jednak – po rozmowach z przedstawicielami tej grupy –
autor przekonany jest, ˝e reprezentujà oni raczej swego ro-
dzaju sunnicki modernizm, wykazujàcy wp∏ywy tureckie,
a z wahhabizmem w wydaniu pó∏nocnokaukaskim czy
Êrodkowoazjatyckim ma to niewiele wspólnego.

Prace OSW
Mapa 3. Islam na Kaukazie*
Rostów KAZACHSTAN
obwód rostowski
Ka∏mucja
Astrachaƒ
FEDERACJA Elista

Kraj Krasnodarski ROSYJSKA


Krasnodar Stawropol

Kraj Stawropolski
Majkop
Morze
Czerkiesk Kaspijskie
Nalczyk
Grozny
Magas
Suchumi Machaczka∏a
Morze
W∏adykaukaz
Czarne

Cchirwali
Dagestan
Batumi G R U Z J A Tbilisi

1 Adygeja A Abchazja
AZERBEJD˚AN
2 Karaczajo-Czerkiesja B Osetia Po∏udniowa Baku
3 Kabardyno-Ba∏karia C Ad˝aria Erewan Stepanakert

4 Osetia Pó∏nocna – Alania D Górny Karabach TURCJA


5 Inguszetia

6 Czeczenia IRAN
oprac. W. Bartuzi, J. Konieczna

granice paƒstw odsetek muzu∏manów w populacji paƒstwa:**


granice podmiotów FR i Gruzji
do 20%
granice by∏ego Górnokarabaskiego
Obwodu Autonomicznego 21% do 50%
stolice paƒstw
51% do 80%
stolice podmiotów FR
silne oÊrodki islamskie: ponad 81%
Czeczenia, Dagestan, P∏w. Apszeroƒski
rejony walk, w których szyici
pos∏ugiwano si´ has∏ami islamskimi

* Ró˝ne sà interpretacje geograficzne regionu Kaukazu, a w szczególnoÊci Kaukazu Pó∏nocnego. Najw´˝sza obejmuje siedem górskich
republik FR (na mapie 1-6 iDagestan). Cz´Êç autorów dodaje tak˝e dwa kraje – Krasnodarski i Stawropolski. Wreszcie niektórzy uzna-
jà dodatkowo obwód rostowski, a nawet Ka∏mucj´ za przynale˝àce do regionu. Na potrzeby Raportu przyj´to interpretacj´ drugà. Re-
gion Kaukazu Po∏udniowego obejmuje natomiast trzy niepodleg∏e paƒstwa – Gruzj´, Armeni´ i Azerbejd˝an.

** Gruzja i Armenia to paƒstwa chrzeÊcijaƒskie; zosta∏y one wy∏àczone z prezentacji odsetka muzu∏manów w populacji, podobnie jak
podmioty nie przynale˝àce do regionu Kaukazu. Z tych samych wzgl´dów wy∏àczona zosta∏a separatystyczna Republika Górnego Ka-
rabachu (formalnie w sk∏adzie Azerbejd˝anu), a w zasadzie ca∏oÊç terytorium azerbejd˝aƒskiego kontrolowanego przez t´ republik´
(linia rozejmu z 1994 r.), poniewa˝ w wyniku dzia∏aƒ wojennych tereny te zosta∏y opuszczone przez Azerów.

Prace OSW
Wprowadzenie

W ZSRR za obszary tradycyjnie zwiàzane z isla-


mem uchodzi∏y Azja Centralna i Kaukaz. Zwiàz-
ki tych regionów z islamem przes∏ania∏y i wcià˝
przes∏aniajà fakt, ˝e oko∏o 20 milionów muzu∏-
manów ˝yje na pozosta∏ych obszarach Federacji
Rosyjskiej (z Tatarstanem i Baszkortostanem na
czele, ponadto muzu∏manie ró˝nych narodowo-
Êci ˝yjà w ka˝dym niemal wi´kszym mieÊcie),
Ukrainy (g∏ównie na Krymie, Kijowie i wi´k-
szych miastach na wschodzie kraju) i Bia∏orusi
(Tatarzy litewscy). Muzu∏manie stanowià zatem
kilkanaÊcie procent mieszkaƒców Federacji Ro-
syjskiej, nie liczàc republik Kaukazu Pó∏nocnego.

Islam zaistnia∏ w europejskiej cz´Êci dzisiejsze-


Islam w europejskiej go WNP dzi´ki kontaktom handlowym i dyplo-
matycznym datujàcym si´ na VIII w.; od XIII w.
cz´Êci WNP1 islam by∏ dominujàcà religià w Imperium Mon-
golskim, podzielonym póêniej na chanaty, z któ-
Bartosz Cichocki, Mariusz rych najwa˝niejsze – kazaƒski i krymski – w XVI
i XVIII wiekach podbite zosta∏y przez Rosj´. Pod-
Marszewski, Krzysztof Strachota bój nie zahamowa∏ rozwoju kulturalnego i go-
spodarczego spo∏ecznoÊci tatarskich i baszkir-
skich: Tatarzy uczestniczyli zarówno w gospo-
darczym podboju Azji Centralnej przez Rosj´, jak
i fundamentalnych dyskusjach przetaczajàcych
si´ przez Êwiat islamu w XIX i XX wiekach (d˝a-
dydyzm). Po 70 latach komunizmu – ateizacji
i niszczenia elit – islam odrodzi∏ si´ w Rosji i zy-
ska∏ status jednej z czterech (obok prawos∏awia,
judaizmu i buddyzmu) religii tradycyjnych Rosji.
Proces odrodzenia tradycyjnego islamu na Ukra-
inie mia∏ du˝o bardziej burzliwy charakter, co
wynika∏o z powrotu Tatarów krymskich na Krym
po stalinowskich zsy∏kach lat czterdziestych.
Proces ten wywo∏a∏ szereg problemów politycz-
nych i spo∏ecznych.

Obok spo∏ecznoÊci muzu∏maƒskich szczycàcych


si´ d∏ugà tradycjà osadniczà w europejskiej cz´-
Êci WNP na obszarze tym osiedlali i osiedlajà si´
muzu∏maƒscy imigranci zarobkowi – cz´Êç
z nich osiedla∏a si´ w oÊrodkach przemys∏owych
(w Moskwie, Leningradzie, Zag∏´biu Donieckim
i in.) w czasach ZSRR, kolejne fale imigrantów
muzu∏maƒskich, g∏ównie z obszaru Kaukazu
i Azji Centralnej pojawia∏y si´ w du˝ych mia-
stach Federacji Rosyjskiej po rozpadzie ZSRR.

Prac e OSW
Oprócz imigrantów ekonomicznych z krajów rosyjskim pog∏´bia skrywanà przepaÊç mental-
WNP w Rosji ˝yjà równie˝ rozproszone spo∏ecz- nà mi´dzy Rosjanami i muzu∏manami.
noÊci muzu∏manów z Bliskiego i Ârodkowego
Wschodu oraz z Afryki – w wi´kszoÊci sà to ucie- Nie ma partii reprezentujàcej interesy muzu∏ma-
kinierzy polityczni zwiàzani niegdyÊ z re˝imami nów, choç islam pojawia si´ w retoryce politycz-
lub si∏ami wspieranymi przez ZSRR (w Afgani- nej Tatarów krymskich i – w mniejszym stopniu
stanie, Kurdystanie i in.), a tak˝e byli studenci – w Tatarstanie, a tak˝e g∏osem polityków wy-
z krajów trzeciego Êwiata. wodzàcych si´ z muzu∏maƒskich republik (np.
Tatarstanu i Baszkortostanu).
Islam jest wa˝nym czynnikiem to˝samoÊci kul-
turowej poszczególnych grup etnicznych, nie Na tle tradycyjnego, „starego” i „zlaicyzowane-
jest jednak jedynym i najwa˝niejszym czynni- go” islamu europejskiej cz´Êci WNP coraz wyraê-
kiem kszta∏tujàcym ÊwiadomoÊç muzu∏manów – niej rysujà si´ nowe radykalne pràdy ideowe co-
wyst´puje obok czynnika etnicznego, klanowe- raz powszechniejsze w Êwiecie islamu bliskie
go, spo∏ecznego, paƒstwowego i in., rzadko jest fundamentalizmowi religijnemu. Sà one wyra-
akcentowany na zewnàtrz, co wynika z nega- zem z jednej strony tendencji do oczyszczenia
tywnego klimatu wokó∏ islamu w mediach i spo- i wzmocnienia islamu, a tak˝e zapewnienia re-
∏eczeƒstwie rosyjskim (w nieco mniejszym stop- spektowania praw nale˝nych muzu∏manom jako
niu ukraiƒskim). znaczàcej grupie spo∏eczeƒstwa. Z drugiej stro-
ny sà wynikiem zra˝enia do starych elit skom-
Muzu∏manie w europejskiej cz´Êci WNP nie sta- promitowanych wspó∏pracà z w∏adzà w latach
nowià zwartej grupy – sà zró˝nicowani pod komunizmu i skorumpowanych przez wspó∏pra-
wzgl´dem etnicznym i szerzej kulturowym, dzie- c´ z obecnymi politykami. Sà one tak˝e odpo-
là ich warunki spo∏eczne, polityczne i gospodar- wiedzià na nieuwzgl´dnianie czynnika muzu∏-
cze, w których ˝yjà. ˚ycie religijne muzu∏manów maƒskiego w polityce wewn´trznej i zagranicz-
toczy si´ wewnàtrz grup etnicznych – w spo∏ecz- nej Rosji (np. w odniesieniu do wojny w Czecze-
noÊciach o charakterze lokalnym, wokó∏ zorien- nii czy konfliktu bliskowschodniego) i narastajà-
towanych etnicznie meczetów i mu∏∏ów wywo- cej ksenofobii. Tendencje te majà na razie cha-
dzàcych si´ z danej grupy, co ma szczególne zna- rakter niszowy i nie sà podnoszone w publicznej
czenie w spo∏ecznoÊciach imigrantów. Nie ma dyskusji. Rozwijajà si´ g∏ównie wÊród ludzi m∏o-
jednolitej struktury organizacyjnej cieszàcej si´ dych, wykszta∏conych w krajach muzu∏maƒ-
autorytetem wÊród wszystkich. skich lub przez nauczycieli pochodzàcych stam-
tàd, wÊród coraz liczniejszych radykalnych kon-
Islam, a zw∏aszcza jego oficjalne struktury, nie wertytów rosyjskich, na obrze˝ach spo∏ecznoÊci
istnieje jako samodzielny podmiot polityczny – imigrantów.
jest on uzale˝niony administracyjnie, finanso-
wo, politycznie ipersonalnie od w∏adz Êwieckich Nale˝y przypuszczaç, ˝e problem islamu –
szczebla centralnego i lokalnego. Te zaÊ zwyk∏y zw∏aszcza w Federacji Rosyjskiej – b´dzie nara-
wykorzystywaç islam do umacniania swojej po- sta∏. Wynika to z czynnika demograficznego
zycji tam, gdzie stanowi on potencjalnà si∏´. (spo∏ecznoÊci muzu∏maƒskie w przeciwieƒstwie
Z drugiej strony islam traktowany jako zagro˝e- do Rosjan majà wysoki wspó∏czynnik przyrostu
nie (∏àczony z terroryzmem, fundamentali- naturalnego; stale zwi´ksza si´ liczba imigran-
zmem) bywa wykorzystywany przez polityków tów zarobkowych w Rosji), narastajàcej ksenofo-
i media do mobilizacji spo∏eczeƒstwa rosyjskie- bii i islamofobii (wzmacnianej m.in. przez wojn´
go wobec nierozwiàzanych problemów spo∏ecz- w Czeczenii i obaw´ przed terroryzmem islam-
no-gospodarczych (np. problemu nielegalnych skim) oraz stopniowego artyku∏owania proble-
imigrantów) i politycznych (np. jako jeden z ar- mów muzu∏manów, tak˝e przez oficjalne struktu-
gumentów na rzecz prowadzenia wojny w Cze- ry islamskie zaniepokojone pog∏´biajàcà si´ utra-
czenii czy „obrony” rosyjskich interesów w Azji tà autorytetu na rzecz m∏odych kontestatorów.
Centralnej i na Kaukazie). Umacniany w ten spo-
sób negatywny obraz islamu w spo∏eczeƒstwie

Prace OSW
W niniejszej cz´Êci pragniemy przedstawiç trzy ISLAM W MOSKWIE
monografie, dotyczàce islamu wMoskwie, Tatar-
stanie i na Krymie, sygnalizujàc ró˝norodnoÊç is-
lamu w jak˝e ró˝norodnej europejskiej cz´Êci Podstawowe informacje o Moskwie
Wspólnoty Niepodleg∏ych Paƒstw. Tatarstan
i Krym ukazujà islam na obszarach tradycyjnie Stolica Rosji, jeden z 89 podmiotów Federacji
islamskich w dzisiejszej Federacji Rosyjskiej i na Rosyjskiej
Ukrainie; monografia poÊwi´cona Moskwie Powierzchnia: 1 tys. km 2
przedstawia islam miejski, islam imigrantów Liczba mieszkaƒców: ok. 10 mln, w tym
w Moskwie, a tak˝e zarysowuje specyfik´ relacji ok. 2 mln przyjezdnych
rosyjsko-muzu∏maƒskich. Monografie nie wy- Struktura etniczna: Rosjanie – 89,7%, Ukraiƒcy
czerpujà tematu, na dok∏adnà analiz´ czekajà – 2,9%, ˚ydzi – 2,0%, inne narodowoÊci – 5,4%
chocia˝by Baszkortostan i wielkie miasta rosyj- (1989)
skie m. in. Petersburg, Rostów nad Donem, Sytuacja gospodarcza: rosyjska stolica nale˝y
Astrachaƒ i inne. do najbogatszych regionów Federacji Rosyjskiej.
Krzysztof Strachota Samodzielnie tworzy ponad 15% PKB Rosji,
Wspó∏praca Mariusz Marszewski 5,5% produkcji przemys∏owej i a˝ 29,6%
obrotów handlu detalicznego; na stolic´
przypada 13% Êrodków inwestowanych w Rosji
w kapita∏ podstawowy.
Âredni dochód miesi´czny jednego mieszkaƒca
Moskwy w 2000 r. przekroczy∏ 9 tys. rubli (ok.
300 USD).
Przyrost naturalny: -6,7%
Bezrobocie – 4%.

Islam w Moskwie
(informacje podstawowe)

LiczebnoÊç: wg oficjalnych danych w Moskwie


˝yje 1 mln muzu∏manów
Liczba meczetów: 7
Szkolnictwo: Moskiewski Koled˝ Islamski;
Moskiewski Uniwersytet Islamski (od 1998 r.)
oraz szko∏y podstawowe
Organizacyjne struktury islamskie: g∏ównà
strukturà organizacyjnà muzu∏manów jest
Duchowny Zarzàd Muzu∏manów Europejskiej
Cz´Êci Rosji (DUMER)
Wydawnictwa: dzia∏ajà liczne wydawnictwa
(w tym równie˝ prasowe), zazwyczaj majà
jednak charakter efemeryczny.

Charakterystyka obszaru

W latach dziewi´çdziesiàtych pozycja rosyjskich


elit regionalnych wobec Kremla zdecydowanie
wzros∏a. W zamian za poparcie Borysa Jelcyna
w walce z Michai∏em Gorbaczowem w 1991 r.,
potem ze zbuntowanym parlamentem w 1993 r.,
a wreszcie o powtórny wybór na prezydenta

Pr ace OSW
w 1996 r. przywódcy regionów otrzymali zna- [wszyscy] Moskwianie b´dà chodziç w turba-
czàcà niezale˝noÊç. Mianowani dotychczas nach”. Szczególne wp∏ywy islamskie tego okresu
przez prezydenta paƒstwa gubernatorzy zyskali obserwujemy do dziÊ w architekturze cerkiew-
prawo do wybierania si´, zacz´li zatrzymywaç nej stolicy Rosji (np. cerkiew Wasilija B∏a˝enne-
w swoich bud˝etach znacznà cz´Êç dochodów. go na placu Czerwonym).
Szczególnie daleko w procesie uniezale˝nienia Wraz z wewn´trznym i zewn´trznym umocnie-
od w∏adzy federalnej posun´∏y si´ tzw. republiki niem si´ paƒstwa rosyjskiego w drugiej po∏owie
narodowe. G∏ównym narz´dziem ich elit by∏y ar- XVI w. polityk´ tolerancji religijnej i otwarcia na
gumenty narodowoÊciowe i religijne. W przy- kontakty z ludami wyznajàcymi islam zast´puje
padku Moskwy wa˝nà bronià by∏a i jest pot´ga stopniowo rugowanie z ˝ycia publicznego in-
gospodarcza. Sprawi∏a ona, ˝e podczas wyborów nych ni˝ prawos∏awne zwyczajów i ogranicza-
parlamentarnych 1999 r. mer Jurij ¸u˝kow wy- nie swobód wyznawców innych ni˝ prawos∏a-
stawi∏ w∏asnà parti´ w koalicji z si∏ami kilku in- wie religii. W Moskwie islamski kult religijny
nych prezydentów i gubernatorów. Mówi∏o si´ ogranicza si´ w tym czasie do dworów rezydujà-
wr´cz, ˝e ¸u˝kow ma ambicje si´gni´cia po naj- cych w stolicy przedstawicieli paƒstw muzu∏-
wy˝szà w∏adz´. Zwyci´stwo W∏adimira Putina maƒskich. RównoczeÊnie jednak roÊnie liczba za-
zatrzyma∏o procesy odÊrodkowe w paƒstwie mieszkujàcych Moskw´ muzu∏manów (w prze-
i zepchn´∏o elity regionalne do defensywy. wa˝ajàcym stopniu Tatarów), co spowodowane
jest ˝ywymi kontaktami handlowymi z regionami
Islam w Moskwie (rys historyczny) Powo∏˝a, Uralu i Krymu. A˝ do poczàtków XX w.
jedynà Êwiàtynià muzu∏maƒskà w Moskwie by∏
Pierwsze kontakty mieszkaƒców Moskwy z lud- meczet przy ulicy Bolszaja Tatarskaja, przy któ-
noÊcià wyznania islamskiego si´gajà poczàtków rym funkcjonowa∏ dom dla sierot i madrasa. Na
miasta w XII w. Mia∏y one przede wszystkim poczàtku minionego stulecia nabiera znaczenia
charakter handlowy, w mniejszym stopniu dy- nowy meczet przy Wypo∏zowym piereu∏ku (obec-
plomatyczny z pó∏nocnymi peryferiami kalifatu. nie siedziba DUMER), gdzie zbiera si´ muzu∏maƒ-
Znaczàcy wzrost obecnoÊci muzu∏maƒskiej ska inteligencja na czele z Ismai∏em Gaspriƒskim.
w Moskwie – ilustrowany nap∏ywem islamskich Od 1941 r. b´dzie to jedyny legalnie funkcjonujà-
osiedleƒców i budowà pierwszych meczetów – cy meczet w centralnej cz´Êci europejskiej Rosji.
przypada na okres podboju ksi´stw ruskich Swobod´ kultu moskiewscy muzu∏manie odzy-
przez Z∏otà Ord´ w po∏owie XIII w. Liczne pozo- skujà dopiero na poczàtku lat dziewi´çdziesià-
sta∏oÊci w toponimice miasta potwierdzajà tych. Obecnie w Moskwie zarejestrowane sà 22
wp∏ywy ludnoÊci islamskiej tego okresu: ulice organizacje muzu∏maƒskie. Nap∏yw imigrantów
Arbat, Taganka, Ordynka i in. Póêniej, do podbo- przede wszystkim z Kaukazu, a tak˝e Azji Cen-
ju Chanatu Kazaƒskiego przez Iwana Groênego tralnej powoduje, ˝e Tatarzy nie stanowià ju˝
w 1552 r., Ksi´stwo Moskiewskie prowadzi∏o wi´kszoÊci w Êrodowisku moskiewskich muzu∏-
o˝ywione stosunki dyplomatyczne, handlowe manów.
i kulturalne z otaczajàcymi jà od po∏udnia cha- Zdecydowana wi´kszoÊç rosyjskich muzu∏ma-
natami. Czynnik religijny nie odgrywa∏ w nich nów to sunnici. Szyitami sà imigranci z Azerbej-
znaczàcej roli. To w tym okresie na Rusi ukazujà d˝anu, Ta∏yszowie, cz´Êç Kurdów i Tatów. Kie-
si´ pierwsze literackie opisy podró˝y po krajach rownictwo duchowne rosyjskich muzu∏manów
islamskich, zawierajàce wiadomoÊci o zwycza- (poza Kaukazem Pó∏nocnym) w swojej interpre-
jach religijnych muzu∏manów. Wspomniany tacji norm religijno-prawnych kieruje si´ wy-
podbój i w∏àczenie do paƒstwa ruskiego Kazania k∏adniami hanafickiej szko∏y prawnej, najbar-
uczyni∏o kwesti´ muzu∏maƒskà wewn´trznym dziej liberalnej spoÊród czterech szkó∏ islamu.
zagadnieniem Rusi. Bliskie stosunki z terytoriami
zdominowanymi przez ludnoÊç muzu∏maƒskà Warunki spo∏eczne i gospodarcze
znajdowa∏y bezpoÊrednie odbicie w codziennym
˝yciu Moskwy: cieszàcy si´ w kr´gach prawo- Rosyjska stolica nale˝y do najbogatszych regio-
s∏awnych niepodwa˝alnym autorytetem Mak- nów paƒstwa. Poszukujàcy zarobku Êciàgajà tu
sym Grek zauwa˝y∏ w po∏owie XVI w.: „nied∏ugo z najdalszych zakàtków kraju i ca∏ego dawnego

Prace OSW
ZSRR. W znaczàcym stopniu dotyczy to równie˝ sji z paƒstwami muzu∏maƒskimi lub na Kaukazie
muzu∏manów z biednych regionów Kaukazu Pó∏nocnym. Pierwsza fala incydentów anty-
i Azji Centralnej. Moskwa jest najwi´kszym sku- islamskich w poczàtkach lat dziewi´çdziesiàtych
piskiem muzu∏manów w centralnej Rosji: oficjal- mia∏a jednak pod∏o˝e ekonomiczne: struktury
nie liczba zamieszka∏ych tu wyznawców islamu kryminalne w europejskiej cz´Êci Rosji stara∏y
wynosi 1 mln, jednak wg Farida Asadullina, kie- si´ powstrzymaç nap∏yw handlowców z Kaukazu
rownika Departamentu Nauki i Kontaktów Pó∏nocnego, organizujàc lub inicjujàc pogromy,
z W∏adzami FR przy Duchownym Zarzàdzie Mu- zamachy, pobicia itp. Fakt wyznawania przez
zu∏manów Europejskiej Cz´Êci Rosji (DUMER), imigrantów z Kaukazu „obcej” wiary by∏ przy
faktyczna liczba muzu∏manów etnicznych i na- tym powszechnie wykorzystywany. W po∏owie
wróconych S∏owian w ca∏ym obwodzie mo- lat dziewi´çdziesiàtych wystàpienia antyislam-
skiewskim (obejmujàcym wraz ze stolicà 47 tys. skie w Moskwie przyj´∏y charakter czysto religij-
km2 i 15 mln mieszkaƒców) mo˝e si´gaç nawet ny. W 1994 r. mieszkaƒcy kilku moskiewskich
2,5 mln osób. dzielnic doprowadzili do przerwania uroczysto-
Wi´kszoÊç moskiewskich muzu∏manów ˝yje Êci wmurowania kamienia w´gielnego pod OÊro-
z handlu. Stosunek Rosjan do islamu jest ambi- dek Muzu∏maƒski. Obwodowa duma protesto-
walentny: z jednej strony muzu∏manie cieszà si´ wa∏a przeciwko budowie meczetu na Górze Po-
oficjalnie swobodà wyznania, z drugiej jednak – k∏onnej. Wystàpieniom, inicjowanym przeciwko
spotykajà si´ z dyskryminacjà na ulicy i w urz´- muzu∏manom przez struktury kryminalne, orga-
dach. Islam w rozumieniu przeci´tnych obywa- nizacje szowinistyczne czy radykalnych polity-
teli Rosji cz´stokroç uto˝samiany jest bowiem ków nie przeciwdzia∏a∏y struktury powo∏ane do
z takimi zjawiskami, jak fundamentalizm religij- utrzymywania porzàdku publicznego. Zdaniem
ny, ekstremizm, terroryzm. Wiedza o islamie eksperta OÊrodka Carnegie, Aleksieja Ma∏aszen-
w Êrodowisku niemuzu∏maƒskim kszta∏towana ki, w po∏owie lat dziewi´çdziesiàtych pracowni-
jest przez Êrodki masowego przekazu, na które cy rosyjskiego MSW zacz´li powszechnie wiàzaç
sk∏ócona wewn´trznie spo∏ecznoÊç rosyjskich dzia∏alnoÊç islamskich instytucji kulturalnych
muzu∏manów do niedawna nie mia∏a ˝adnego czy spo∏ecznych z wyimaginowanà „mafià mu-
wp∏ywu. W zwiàzku z tym statystyczny Rosja- zu∏maƒskà”.
nin nie zdaje sobie np. sprawy, ˝e na du˝ych po-
∏aciach jego kraju islam by∏ religià starszà ni˝ ˚ycie religijne
prawos∏awie, ˝e wniós∏ istotny wk∏ad w rozwój
kultury rosyjskiej. Islam jest postrzegany jako Strukturà zwierzchnià moskiewskich muzu∏ma-
zjawisko obce, wrogie. Omawiajàc stosunek pra- nów jest Duchowny Zarzàd Muzu∏manów Euro-
wos∏awnej wi´kszoÊci do muzu∏manów nie na- pejskiej Cz´Êci Rosji (DUMER). Poza Moskwà
le˝y tak˝e zapominaç, ˝e jest on pochodnà we- podlegajà mu wspólnoty i organizacje z 19 ob-
wn´trznego kryzysu to˝samoÊci rosyjskiego wodów i 2 republik centralnoeuropejskiej Rosji.
spo∏eczeƒstwa. Po rozpadzie Zwiàzku Radziec- W sk∏ad prezydium DUMER wchodzi 14 osób cie-
kiego i kl´sce systemu komunistycznego Rosja- szàcych si´ szczególnym autorytetem wÊród
nie w swojej masie poczuli potrzeb´ sformu∏o- muzu∏manów. Przewodniczàcym Prezydium DU-
wania nowej definicji czy idei w∏asnego narodu. MER jest mufti Rawi∏ Gajnutdin. DUMER – po-
Naturalnà w takiej sytuacji kolejà rzeczy uwag´ dobnie jak pozosta∏e Zarzàdy – jest jednostkà
skupi∏y na sobie wszelkie mniejszoÊci: religijne, niezale˝nà, jednak koordynuje swoje dzia∏ania
rasowe czy narodowe. Proces poszukiwania w∏a- z Duchownymi Zarzàdami i organizacjami mu-
snej to˝samoÊci wcià˝ odbywa si´ w Rosji w du- zu∏manów innych regionów w ramach powsta-
˝ym stopniu poprzez agresj´ wobec „obcych”. ∏ej w 1998 r. Rady Muftich Rosji.
W odniesieniu do muzu∏manów badacze tematu Muzu∏manie Moskwy i obwodu moskiewskiego
mówià wr´cz o islamofobii spo∏eczeƒstwa rosyj- skupieni sà w 20 wspólnotach (z czego 2 sà
skiego. Kilkakrotnie po rozpadzie ZSRR doprowa- afgaƒskie, po jednej boÊniackiej, tureckiej, isma-
dzi∏a ona do otwartych konfliktów religijnych na ilickiej itd.), funkcjonuje ok. 20 organizacji mu-
terenach zamieszkanych przez muzu∏manów, zu∏maƒskich. Istotnà rol´ (w sferze pomocy fi-
szczególnie w okresach napi´ç w stosunkach Ro- nansowej i kontaktów mi´dzynarodowych) od-

Prac e OSW
grywajà 32 ambasady paƒstw muzu∏maƒskich. wenci koled˝u DUMER wysy∏ani sà na stypendia
Kult odprawiany jest w 7 meczetach. Poza tà do szkó∏ religijnych w Egipcie, Maroku, Syrii,
strukturà jest trudna do oszacowania liczba mu- Arabii Saudyjskiej, Katarze i Turcji.
zu∏manów z Azerbejd˝anu i Tad˝ykistanu, któ- Na wi´kszoÊci obszarów g´sto zamieszkanych
rzy nie ucz´szczajà do „tatarskich” meczetów. przez muzu∏manów ukazujà si´ samodzielne
Struktury oficjalne muzu∏manów moskiewskich wydawnictwa prasowe. Od 1994 r. w Moskwie
przejawiajà demonstracyjnà lojalnoÊç wobec ro- wydawany jest np. miesi´cznik Islam minbare
syjskich w∏adz federalnych czy mera Jurija ¸u˝- (Trybuna Islamu) w nak∏adzie 6,5 tys. egzempla-
kowa. Jednym z celów organizowanych kilka ra- rzy. Od 1998 r. ukazuje si´ magazyn Muzu∏manie,
zy do roku przez DUMER czy Rad´ Muftich Rosji a w tym roku ukaza∏ si´ pierwszy numer gazety
konferencji naukowych czy wydawanych pod Wsio ob is∏amie (Wszystko o islamie) w nak∏adzie
ich egidà gazet i ksià˝ek jest uwypuklenie takich 35 tys. egzemplarzy. Wi´kszoÊç gazet islamskich
cech islamu, jak tolerancja, otwartoÊç na inne re- ukazuje si´ nieregularnie i cz´sto znikajà po krót-
ligie, patriotyzm. Obie struktury starajà si´ bli- kim okresie funkcjonowania. Tak jest w szczegól-
sko wspó∏pracowaç z przedstawicielami paƒ- noÊci z wydawnictwami radykalnych ugrupo-
stwa, mediów, nauki i kultury. Wydaje si´, ˝e to waƒ politycznych; Islamska Partia Odrodzenia
odpycha od oficjalnych struktur m∏ode pokole- wydawa∏a w Moskwie przez krótki okres w la-
nie radykalnych muzu∏manów, nie mówiàc tach dziewi´çdziesiàtych pismo Wahdat (Jed-
o imigrantach np. z Azerbejd˝anu, którzy nigdy noÊç), ugrupowanie Ahmadija wydawa∏o pismo
nie uznawali DUMER za swojà reprezentacj´. o tej samej nazwie.
W Moskwie funkcjonuje 7 meczetów. Wokó∏ nich Od kilku lat DUMER prowadzi stron´ interneto-
rozwinà∏ si´ w ostatniej dekadzie system szkol- wà www.muslim.ru. Wiedza o religii i kulturze
nictwa muzu∏maƒskiego. Nale˝y do nich darmo- islamskiej oraz bie˝àce informacje dotyczàce ro-
we szkolnictwo podstawowe i wy˝sze reprezen- syjskich muzu∏manów dost´pne sà w Moskwie
towane przez Moskiewski Islamski Koled˝ przy na kasetach audio i wideo, ˝ywy jest tak˝e rynek
g∏ównym meczecie Moskwy. Od 1998 r. dzia∏a wydawniczy. Ze wzgl´du na rywalizacj´ pomi´-
równie˝ Moskiewski Uniwersytet Islamski. Ofi- dzy Duchownymi Zarzàdami nie uda∏o si´ do tej
cjalne struktury religijne regularnie organizujà pory rosyjskim muzu∏manom utworzyç w∏asne-
had˝d˝ (pielgrzymk´ do Mekki) i umr´ (tzw. ma- go programu w którymÊ z ogólnokrajowych ka-
∏e pielgrzymstwo). W moskiewskich meczetach na∏ów telewizyjnych.
regularnie odbywajà si´ modlitwy, odprawiane Wraz z rozpadem Zwiàzku Radzieckiego rozpo-
sà muzu∏maƒskie Êwi´ta. W stolicy funkcjonujà czà∏ si´ proces rozdrobnienia islamskich organi-
sklepy i restauracje handlujàce towarami przygo- zacji religijnych. W czasach ZSRR na terytorium
towanymi zgodnie z normami szariatu. W szpi- paƒstwa funkcjonowa∏y dwie struktury: Du-
talu dzieci´cym nr 1 dzia∏a oddzia∏ wyspecjalizo- chowny Zarzàd Muzu∏manów Kaukazu Pó∏noc-
wany w obrz´dzie obrzezania. nego (DUMSK) i Duchowny Zarzàd Europejskiej
Istotnym elementem zaplecza organizacyjnego Cz´Êci Rosji i Syberii (DUMES). Jednak po 1991 r.
muzu∏manów mieszkajàcych w centralnoeuro- autorytarny styl rzàdzenia przywódców tych
pejskiej cz´Êci Rosji jest system szkolnictwa reli- struktur, ambicje m∏odego pokolenia imamów
gijnego. Obejmuje on darmowe szkolnictwo i muftich oraz polityczne uniezale˝nianie si´ re-
podstawowe skupione wokó∏ meczetów i wy˝- gionów (szczególnie zdominowanych przez nie-
sze reprezentowane przez Moskiewski Islamski rosyjskie narody republik) od Moskwy doprowa-
Koled˝ przy katedralnym meczecie Moskwy. dzi∏ do wydzielania si´ spod kontroli DUMSK
W 1998 r. ukoƒczy∏a go pierwsza grupa kilku- i DUMES coraz wi´kszej liczby samodzielnych
dziesi´ciu absolwentów 4-letniego kursu, którzy Duchownych Zarzàdów. Na Kaukazie Pó∏nocnym
otrzymali skierowania do wspólnot w centralno- w ciàgu kilku lat oddzielne Duchowne Zarzàdy
europejskiej cz´Êci Rosji. Nauka obejmuje histo- powsta∏y w ka˝dej republice. W pozosta∏ej cz´-
ri´ religii i teologi´, histori´, j´zyki arabski, an- Êci Rosji dosz∏o do konfliktu mi´dzy Centralnym
gielski, tatarski i turecki. WÊród wyk∏adowców Duchownym Zarzàdem Muzu∏manów w stolicy
koled˝u sà duchowni i uczeni rosyjscy oraz Baszkortostanu Ufie (CDUM), który przejà∏ upraw-
z krajów islamskich. Najbardziej zdolni absol- nienia po DUMES, a muzu∏manami w Tatarsta-

Prace OSW
nie, Powo∏˝u i centralnej cz´Êci Rosji. Znaczàcà nych Duchownych Zarzàdów (zarejestrowanych
rol´ odegra∏a w tym procesie postawa muftiego jest ponad 20), a to powoduje, ˝e rosyjscy muzu∏-
Tag∏ata Tad˝utdina, zwierzchnika CDUM, który manie nie sà w stanie w sposób skoordynowany
zwalcza∏ oponentów i stara∏ si´ zachowaç pozy- wyst´powaç wobec w∏adz w obronie swoich
cj´ jedynego lidera rosyjskich muzu∏manów. praw. Tylko raz w ciàgu ubieg∏ej dekady Duchow-
W 1992 r. w opozycji do CDUM powsta∏o Naj- ne Zarzàdy wystàpi∏y razem: podczas pierwszej
wy˝sze Centrum Koordynacyjne Duchownych wojny w Czeczenii (1994–1996), kiedy wspólnie
Zarzàdów Muzu∏manów Rosji (WKC DUMR), na krytykowa∏y federalnà operacj´ na Kaukazie. Per-
czele którego stanà∏ mufti Tatarstanu Gabdu∏∏a sonalne rozgrywki, cz´ste podzia∏y na tle pry-
Gallullin. WKC DUMR podporzàdkowa∏y si´ watnych animozji i zabiegi przywódców Du-
organizacje muzu∏maƒskie Tatarstanu, Baszkor- chownych Zarzàdów o poparcie struktur paƒ-
tostanu (niezale˝ne od Tad˝utdina), Powo∏˝a, stwowych sprawi∏y, ˝e oficjalne struktury religij-
Syberii, Czuwaszji, Komi, Kabardyno-Ba∏karii, ne i pojedynczy liderzy cieszà si´ umiarkowanym
Karaczajo-Czerkiesji, Kraju Stawropolskiego, In- autorytetem wÊród wiernych. Coraz wi´kszy
guszetii, Krymu, paƒstw ba∏tyckich, Osetii Pó∏- wp∏yw w ich Êrodowisku majà natomiast organi-
nocnej, Adygei i Kraju Krasnodarskiego. WKC zacje polityczne o charakterze religijnym.
DUMR okresowo znacznie podnios∏o znaczenie
muftiego Tatarstanu, a obni˝y∏o muftiego g∏ów- Islam a ˝ycie polityczne
nego meczetu Moskwy, Rawi∏a Gajnutdina (sto-
jàcego na czele DUMER), który odmówi∏ wspó∏- W Rosji obowiàzuje ustawowy rozdzia∏ paƒstwa
pracy z WKC DUMR, a wczeÊniej uznawany by∏ i religii. Jednak obie najwi´ksze wyznania: prawo-
za drugà po Tad˝utdinie postaç w Êwiecie rosyj- s∏awie i islam, sà silnie zwiàzane z politykà. Du-
skich muzu∏manów. Sytuacj´ zmieni∏o z jednej chowni obu religii zabiegajà o wp∏ywy w elitach
strony powo∏anie w 1996 r. Rady Muftich Rosji, rzàdzàcych, wiele partii odwo∏uje si´ w swojej re-
na czele której stanà∏ Rawi∏ Gajnudtin, a z dru- toryce do elementu religijnego. Pierwszà islam-
giej – wybór na miejsce Gabdu∏∏y Gallullina Na- skà partià w Rosji by∏a Islamska Partia Odrodze-
figu∏∏y Aszyrowa. Odtàd znaczenie Moskwy jako nia (IPW), powsta∏a jeszcze za czasów ZSRR
religijnego centrum islamu w Rosji (poza Kauka- w Astrachaniu (1990). Po rozpadzie Zwiàzku Ra-
zem Pó∏nocnym) wzros∏o, a stosunki z WKC dzieckiego partia ta równie˝ podzieli∏a si´ na od-
DUMR sta∏y si´ bardziej przyjazne. Rada Muftich dzia∏y regionalne. W Moskwie liderzy IPW, Wa-
sk∏ada si´ z przedstawicieli 20 Duchownych Za- liachmed Sadur i Gejdar D˝emal, dzia∏ali w∏aÊci-
rzàdów Muzu∏manów i innych organizacji: Du- wie niezale˝nie od siebie. Po up∏ywie okresu re-
chownych Zarzàdów Europejskiej Cz´Êci Rosji, jestracji partii w 1994 r. IPW przesta∏a istnieç.
Azjatyckiej Cz´Êci Rosji, Adygei i Kraju Krasno- Jednak w 1995 r. powsta∏y od razu dwie nowe –
darskiego, Baszkortostanu, Dagestanu, Kabardy- Rada Muzu∏manów Rosji (SMR) i Ruch Spo∏eczny
no-Ba∏karii, obwodów ni˝nonowogrodzkiego, Nur (Âwiat∏o). Wa˝nym czynnikiem ich powsta-
orenburskiego, penzeƒskiego, uljanowskiego, Po- nia by∏y wybory parlamentarne zaplanowane na
wo∏˝a, Tatarstanu, Czuwaszji, Osetii Pó∏nocnej, grudzieƒ tego roku. Muzu∏maƒskie elity liczy∏y
Inguszetii, Karaczajo-Czerkiesji i Kraju Stawropol- na zdobycie mandatów, tak˝e takie partie, jak
skiego, G∏ównego Muchtasibatu Tatarstanu, Zjed- LDPR W∏adimira ˚yrinowskiego czy „Jab∏oko”
noczenia Muzu∏manów Sankt Petersburga i ob- Grigorija Jawliƒskiego pragn´∏y wykorzystaç
wodu leningradzkiego, Zjednoczenia Muzu∏ma- przy pomocy partii islamskich elektorat muzu∏-
nów rejonu Tuapse i wybrze˝a czarnomorskiego, maƒski. Istotnym wsparciem dla SMR by∏ Islam-
Mordwy. Mufti Rawi∏ Gajnutdin (DUMER) pe∏ni ski OÊrodek Kulturalny (IKC), organizacja majàca
funkcj´ przewodniczàcego Rady, zaÊ pozostali jej na celu wspieranie odrodzenia kultury i religii is-
cz∏onkowie sà wspó∏wiceprzewodniczàcymi. lamskiej, aktywna jednak równie˝ w ˝yciu poli-
Trzy wspomniane Duchowne Zarzàdy: DUMER, tycznym. IKC i jej lider Abdu∏-Wached Nijazow
WKC DUMR i CDUM obejmujà swojà jurysdykcjà posiadajà szczególne wp∏ywy wÊród moskiew-
najwi´kszà iloÊç wspólnot muzu∏maƒskich Rosji skich elit. W przeciwieƒstwie do IPW Nur i SMR
(poza Kaukazem Pó∏nocnym). Jednak obecnie ustanowi∏y rozleg∏à sieç organizacyjnà w regio-
w ca∏ej Rosji istnieje ponad 40 scentralizowa- nach. Niemniej ˝aden z celów, jakie obie partie

Prac e OSW
sobie stawia∏y (udzia∏ we w∏adzy, konsolidacja Islam a ˝ycie kulturalne
rosyjskich muzu∏manów), nie powiod∏y si´. SMR
nie uda∏o si´ nawet na czas zarejestrowaç swo- Od poczàtku lat dziewi´çdziesiàtych w Moskwie
jej listy wyborczej, Nur zdoby∏ zaÊ 0,58% g∏osów ukazuje si´ z wi´kszà lub mniejszà cz´stotliwo-
w wyborach do Dumy. Obie partie nie odegra∏y Êcià kilka do kilkunastu muzu∏maƒskich tytu∏ów
roli konsolidujàcej rosyjskich muzu∏manów, na prasowych. Wi´kszoÊç gazet islamskich ukazuje
odwrót – stale prze˝ywa∏y wewn´trzne spory. si´ nieregularnie i cz´sto znikajà po krótkim
W Rosji dzia∏ajà równie˝ partie o zasi´gu regio- okresie funkcjonowania. Tak jest w szczególno-
nalnym: Muzu∏manie Rosji na Powo∏˝u (Saratów, Êci z wydawnictwami radykalnych ugrupowaƒ
Penza), Ittifak w Tatarstanie, D˝ama’at ul-musli- politycznych. Od kilku lat funkcjonuje strona in-
mi (Zwiàzek Muzu∏maƒski) w Dagestanie, Islam- ternetowa www.muslim.ru. Wiedza o religii i kul-
ska Droga w Czeczenii itp. Obok tych stosunko- turze islamskiej oraz bie˝àce informacje doty-
wo stabilnych organizacji wcià˝ pojawiajà si´ czàce rosyjskich muzu∏manów dost´pne sà tak-
i znikajà po pewnym czasie inne. ˝e w Moskwie na kasetach audio i wideo, ˝ywy
Specyfikà ogólnorosyjskich partii islamskich jest jest tak˝e rynek wydawniczy. Niewielki jest na-
to, ˝e zdecydowana wi´kszoÊç z nich unika ha- tomiast wp∏yw muzu∏manów na ogólnokrajowe
s∏a stworzenia paƒstwa islamskiego. Walczà one programy telewizyjne.
jedynie o takie warunki polityczno-ekonomiczne
dla muzu∏manów, w których mogliby oni bez Wnioski i prognozy
przeszkód wyznawaç swojà wiar´. Ma im to za-
pewniç udzia∏ we w∏adzy (w Dumie, w rzàdzie), Islam zajmuje trwa∏e miejsce w Rosji. Uznawany
przy czym sà one lojalne wobec w∏adz federal- jest za jednà z tradycyjnych religii. A jednak pra-
nych. Przyk∏adem tego by∏y wybory prezydenc- wos∏awna wi´kszoÊç wcià˝ nie akceptuje w ˝y-
kie 1996, podczas których zarówno SMR, jak ciu codziennym obecnoÊci muzu∏manów. Zwià-
i Nur popar∏y Borysa Jelcyna. Nawet w kwestii zane jest to z konfliktami na tle etnicznym, jak
wojny w Czeczenii partie te od˝egnywa∏y si´ od i panujàcymi wÊród ogó∏u Rosjan przesàdami na
has∏a niepodleg∏oÊci republiki, domagajàc si´ je- temat islamu. Choçby ze wzgl´du na procesy de-
dynie jak najszybszego zawarcia pokoju. mograficzne i migracyjne stwierdziç mo˝na, ˝e
Charakterystyczne dla ogólnorosyjskich partii is- Êrodowisko muzu∏manów w Rosji b´dzie zyski-
lamskich jest ∏àczenie fundamentalizmu (w zna- wa∏o na znaczeniu, tak˝e w Moskwie. Nie nale-
czeniu nawo∏ywania do pierwotnych zwycza- ˝y jednak przypuszczaç, i˝ spowoduje to wzrost
jów i obrzàdków) z akceptacjà istniejàcego po- wp∏ywów politycznych okreÊlonych partii czy li-
rzàdku prawno-politycznego. derów. Muzu∏manie sà zbyt podzieleni we-
wn´trznie. Natomiast w przypadku dalszego roz-
Islam a ˝ycie spo∏eczne woju nastrojów wrogich muzu∏manom wÊród ro-
syjskiej cz´Êci spo∏eczeƒstwa czy wzrostu napi´-
Oficjalne struktury religijne starajà si´ odgry- cia na scenie mi´dzynarodowej na tle religijnym
waç istotnà rol´ spo∏ecznà. Wyra˝a si´ to w or- tendencja do konsolidacji wÊród muzu∏manów
ganizacji szkolnictwa, prasy itp. Pozyskujà one zamieszkujàcych centralnoeuropejskà Rosj´ b´-
tak˝e finansowà pomoc paƒstwa i organizacji dzie ros∏a. Nie wydaje si´ jednak, by tkwi∏ w tym
mi´dzynarodowych na cele kulturalne czy reli- potencja∏ destabilizacyjny.
gijne (g∏ównie odbudow´ meczetów). Aktyw- Bartosz Cichocki
noÊç ta nie wykracza jednak poza Êrodowisko
muzu∏manów.
ZdolnoÊç kszta∏towania ÊwiadomoÊci spo∏ecznej
przez struktury religijne i polityczne rosyjskich
muzu∏manów ogranicza si´ wy∏àcznie do Êrodo-
wisk muzu∏maƒskich. I tu jednak sk∏ócone ze so-
bà Duchowne Zarzàdy i partie nie sà w stanie
mówiç jednym g∏osem.

Prace OSW
ISLAM W TATARSTANIE Szkolnictwo: w 8 oficjalnych muzu∏maƒskich
szko∏ach republiki (5 Êrednich, 2 wy˝sze oraz
uniwersytet) wiedz´ zdobywa 1373 uczniów,
Podstawowe informacje o republice pracuje tam 108 wyk∏adowców
Partie i stowarzyszenia: Ittifak, Omet
Republika Tatarstan (dalej Tatarstan lub RT), Inne: nielegalne struktury islamskich radyka∏ów
podmiot Federacji Rosyjskiej. Posiada pewne ce- (tzw. wahhabitów).
chy w∏asnej paƒstwowoÊci – jej organy przed-
stawicielskie mogà uchwalaç konstytucj´ i usta- Charakterystyka obszaru
wy. Zgodnie z art. 161 Konstytucji, Republika Ta-
tarstan jest paƒstwem stowarzyszonym z Fede- W ostatnim dziesi´cioleciu Tatarstan by∏ republi-
racjà Rosyjskà kà, która wraz z Czeczenià przewodzi∏a dà˝e-
Powierzchnia: 68 tys. km 2 niom separatystycznym w Rosji. W∏adza nie-
Po∏o˝enie: w centrum FR; graniczy z obwodem przerwanie od 1989 r. znajduje si´ w r´kach
samarskim, uljanowskim, kirowskim i orenbur- Mintimera Szajmijewa. W 2001 r. zosta∏ on wy-
skim, Baszkortostanem, Czuwaszjà, Udmurcjà brany po raz trzeci na prezydenta Tatarstanu.
i republikà Mari-E∏ Elita w∏adzy skupiona wokó∏ Szajmijewa i rzà-
LudnoÊç: ok. 3,763 mln dzàca republikà od koƒca lat osiemdziesiàtych
Struktura etniczna: Tatarzy – 48,5%, Rosjanie – stopniowo przej´∏a program narodowoniepodle-
43,3%, Czuwasze – 7% g∏oÊciowy opozycji, który sta∏ si´ ideologià przy-
G∏ówne miasta: Kazaƒ (stolica) – 1086,9 tys. datnà w obronie w∏asnej niezale˝noÊci od cen-
(w Kazaniu mieszka 2/5 ludnoÊci miejskiej repu- trum i pomocnà w prywatyzowaniu gospodarki
bliki), Nabierie˝nyje Cze∏ny – 500 tys., Ni˝nie- Tatarstanu. Od poczàtku bowiem elita w∏adzy
kamsk – 200 tys., Almietiewsk – 100 tys., Zielo- konsekwentnie dà˝y∏a do stworzenia podstaw
nodolsk – 100 tys. niezale˝nej paƒstwowoÊci. Wprowadzono sta-
Udzia∏ ludnoÊci miejskiej: 73,5%. Oko∏o po∏ow´ nowisko prezydenta, przyj´to w∏asnà konstytu-
ludnoÊci miejskiej stanowià Rosjanie, Tatarzy to cj´, powsta∏ bank narodowy, akademia nauk
2/3 mieszkaƒców wsi. Procent populacji miej- oraz inne atrybuty paƒstwowoÊci. Przeprowa-
skiej narodowoÊci rosyjskiej ulega nieustanne- dzona zosta∏a prywatyzacja i reformy ekono-
mu zmniejszaniu z powodu systematycznej mi- miczne wed∏ug w∏asnego programu (w∏àcznie
gracji Tatarów ze wsi do miast. Tatarzy pozosta- z wprowadzeniem prywatnej w∏asnoÊci ziemi),
jà jednym z najbardziej zurbanizowanych naro- podpisano umow´ o rozgraniczeniu pe∏nomoc-
dów FR (2/3 Tatarów to mieszkaƒcy miast). nictw z Rosjà, zamiast uczestniczyç w ogólnym
Migracje: wyst´puje powolna migracja Rosjan, porozumieniu federacyjnym. W∏adze Tatarstanu
co wraz z mniejszym ujemnym przyrostem na- konsekwentnie dà˝y∏y do wyjÊcia na aren´ sto-
turalnym u Tatarów (-0,6%) ni˝ u Rosjan (-4,5%; sunków mi´dzynarodowych jako niezale˝ny
dane za 1998 r.), a tak˝e migracjà Tatarów do podmiot prawa mi´dzynarodowego, pos∏ugujàc
swojej republiki z republik centralnoazjatyckich si´ w tym celu zacieÊnianiem wi´zów handlo-
powoduje stopniowà „tataryzacj´” paƒstwa. wych i otwieraniem za granicà FR sieci przedsta-
W samym Tatarstanie ˝yje ok. 1/3 wszystkich Ta- wicielstw handlowych, pe∏niàcych faktycznie ro-
tarów mieszkajàcych w Federacji Rosyjskiej. l´ ambasad.

Islam w Tatarstanie Islam w Tatarstanie (rys historyczny)


(informacje podstawowe)
Przodkowie Tatarów kazaƒskich przyj´li islam
Liczba meczetów: 891 szko∏y hanafickiej w 922 r. Prawdopodobnie is-
Organizacyjne struktury islamskie: 978 wspól- lam by∏ ju˝ obecny na tym terytorium wcze-
not muzu∏maƒskich (z tego zarejestrowanych Êniej, istniejà jednak tendencje, aby ze wzgl´-
802); Duchowny Zarzàd Muzu∏manów RT (DZM dów presti˝owych przesuwaç jego rozprzestrze-
RT) i struktury terenowe nianie si´ ju˝ na VIII czy nawet VII w. Na Powo∏-
˝u powsta∏ silny oÊrodek islamski, który prze-

Prace OSW
trwa∏ najazdy mongolskie z XIII w. i rosyjski skich. Zmiany doprowadzi∏y do powstania w Ta-
podbój XVI w. Panowanie rosyjskie zniszczy∏o tarstanie przemys∏owego, miejskiego spo∏eczeƒ-
oficjalnà struktur´ duchowieƒstwa muzu∏maƒ- stwa. Oprócz specyfiki etniczno-j´zykowej spo∏e-
skiego. Rol´ noÊnika wiary, obyczaju i tradycji czeƒstwo Tatarstanu posiada zbli˝onà struktur´
muzu∏maƒskiej przej´li na siebie sufi. W Rosji do wyst´pujàcej w „etnicznie rosyjskich” obwo-
zadbano, aby strategiczne punkty paƒstwa by∏y dach Powo∏˝a i Uralu. Na p∏aszczyênie spo∏ecz-
zasiedlone przez lojalnà ludnoÊç prawos∏awnà nej i demograficznej Tatarstan o wiele bardziej
i aby muzu∏manie nie tworzyli zwartych obsza- przypomina np. obwód ni˝nonowogrodzki ni˝
rów osadniczych wewnàtrz kraju. Z okresu pa- Kazachstan, republik´ podobnà do niego pod
nowania rosyjskiego pochodzi przesiedlenie lud- wzgl´dem struktury narodowoÊciowej ludnoÊci
noÊci rosyjskiej oraz przymusowo ochrzczonych (po∏owa Rosjanie, po∏owa Kazachowie). W po-
Tatarów-Kriaszenów wzd∏u˝ rzek oraz zepchni´- równaniu z „bratnimi” republikami Azji Central-
cie Tatarów do pozycji mniejszoÊci. W XIX w. nej mniej wyraêne sà tu etniczne ró˝nice pomi´-
wobec realizacji kolejnych projektów nawróce- dzy miastem a wsià. Statystyczne wskaêniki po-
nia ludnoÊci Powo∏˝a na prawos∏awie oraz libe- ziomu ˝ycia w Tatarstanie sà wy˝sze ani˝eli
ralizacji po∏o˝enia miejscowych muzu∏manów Êredniorosyjskie ipokazujà brak spo∏ecznej dyfe-
zaczà∏ si´ proces modernizacji „tatarskiego” isla- rencjacji mi´dzy Tatarami i Rosjanami w republi-
mu. Miejscowe elity kszta∏ci∏y szerokie warstwy ce. Nale˝y te˝ podkreÊliç, i˝ Tatarzy mieszkajàcy
muzu∏manów w duchu nowoczesnym starajàc w RT zostali w du˝ej mierze zasymilowani przez
si´ dogoniç elity rosyjskie lub czerpaç nowocze- „rosyjsko-sowieckie” otoczenie i zachowali ma∏o
sne idee bezpoÊrednio z Zachodu. Dzi´ki dzia∏al- z „narodowego” stylu ˝ycia. Mieszane ma∏˝eƒ-
noÊci modernizatorów w przededniu rewolucji stwa stanowi∏y 42% wszystkich ma∏˝eƒstw
1917 r. obie spo∏ecznoÊci tatarskie (krymska i ka- (wg danych z 1993 r.).
zaƒska) posiada∏y klas´ Êrednià, inteligencj´, Koszty spo∏eczne reform nie by∏y tu a˝ tak wyso-
ma∏y odsetek analfabetów i ruch feministyczny. kie jak w innych regionach FR, z powodu przyj´-
Wi´kszoÊç Êwiàtyƒ zamkni´to, a niemal ca∏a in- tego przez prezydenta Szajmijewa za∏o˝enia
teligencja muzu∏maƒskiego Powo∏˝a zosta∏a wy- „mi´kkiego wchodzenia w rynek”. Reformy ryn-
mordowana w okresie stalinowskich represji. kowe przeprowadzone by∏y stopniowo, w∏adze
W tym czasie utworzono równie˝ oficjalnà stara∏y si´ je kontrolowaç, nie opuszczajàc do
struktur´ do kontroli ostatnich niepokornych upad∏oÊci zak∏adów i sterujàc prywatyzacjà, na
wierzàcych, którà by∏ DZMECS. Islam w ZSRR co mog∏y sobie pozwoliç dzi´ki umowom z cen-
cofnà∏ si´ na pozycje umo˝liwiajàce mu prze- trum, na mocy których spora cz´Êç dochodów
trwanie (na poziom kultury ludowej, przesàdu). z podatków pozostaje w regionie. W republice
Tradycja zmodernizowanego „wysokiego islamu” zosta∏y zachowane socjalne zdobycze systemu
zosta∏a utracona. W okresie pierestrojki zaczà∏ radzieckiego.
si´ powolny wzrost znaczenia religii wÊród Tata-
rów, ale cz´sto poza obszarem samego Tatarsta- ˚ycie religijne
nu, czego przyk∏adem mo˝e byç udzia∏ Tatarów
w dzia∏alnoÊci Islamskiej Partii Odrodzenia Islam w Tatarstanie nie jest ju˝ g∏ównym czyn-
w Astrachaniu. nikiem kszta∏tujàcym ˝ycie spo∏eczeƒstwa. We-
d∏ug badaƒ z 1990 r. w domach pi´ç razy dzien-
Warunki spo∏eczne i gospodarcze nie modli∏o si´ 8,4% badanych respondentów
(Tatarów z miast), w tej liczbie z tych, którzy
W czasach ZSRR Tatarstan zosta∏ przekszta∏cony okreÊlili si´ jako wierzàcy lub wahajàcy si´, oko-
z regionu rolniczego w przemys∏owy. ∏o 15,4% badanych. Do meczetów chodzi∏o 4,3%
Gwa∏towna industrializacja regionu pociàgn´∏a badanych ogó∏em, wÊród deklarujàcych si´ jako
za sobà jego urbanizacj´, na terytorium wi´k- ludzie wierzàcy lub wahajàcy si´, ten odsetek
szoÊci republiki na miejscu tradycyjnej tatarskiej wzrasta∏ do 7,9%, a wÊród studentów dosi´ga∏
zabudowy wiejskiej pojawi∏y si´ blokowiska. 12%. Oko∏o 67% ludnoÊci tatarskiej zamieszka∏ej
Tatarskie osiedla z pó∏nocno-zachodniej cz´Êci w miastach ca∏ej Rosji uwa˝a∏o si´ za ludzi wie-
republiki niczym nie ró˝nià si´ obecnie od rosyj- rzàcych. Rozpad ZSRR wp∏ynà∏ na zmian´ religij-

Prace OSW
noÊci. W 1990 r. jako wierzàcych okreÊli∏o si´ noÊci radykalnej partii Ittifak, której deklaracje
34,1% Tatarów z miast, w 1994 r. 66,6%, mówià m. in. o koniecznoÊci budowy paƒstwa
a w 1997 r. ju˝ 81%; wÊród mieszkaƒców wsi po- islamskiego w Tatarstanie. Istnieje równie˝ ruch
ziom religijnoÊci wzrós∏ odpowiednio z 47%, spo∏eczny Omet, za∏o˝ony przez dawnego mu-
86% a˝ do 93% w 1997 r. Natomiast wed∏ug da- ftiego Tatarstanu i wchodzàcy w sk∏ad opozycyj-
nych Ministerstwa Obrony FR wÊród wzi´tej do nej koalicji Okràg∏y Stó∏. Partie te cieszà si´ jed-
armii m∏odzie˝y w wieku poborowym w po∏o- nak ograniczonym poparciem spo∏ecznym. Par-
wie lat dziewi´çdziesiàtych 43% Tatarów z ca∏e- tie pretendujàce do miana ogólnomuzu∏maƒ-
go Powo∏˝a okreÊla∏o si´ jako wierzàcy muzu∏- skich i próbujàce wejÊç do Dumy jako polityczna
manie. Wed∏ug badaƒ religijnoÊci wÊród m∏o- reprezentacja muzu∏manów Rosji nie cieszy∏y
dzie˝y z koƒca lat dziewi´çdziesiàtych 1/5 przy- si´ w Tatarstanie zbyt wielkim poparciem ludno-
chodzàcych do meczetu odwiedza∏a go w okre- Êci. Na wsi najwi´kszà popularnoÊcià w wybo-
sie Êwiàt religijnych, 1/10 z okazji Êwiàt rodzin- rach 1996 r. do Dumy FR cieszyli si´ komuniÊci.
nych, a 1/2 nie przychodzi∏a do meczetu wcale. W ostatnich wyborach natomiast wygra∏ blok
Islam w tych warunkach wydaje si´ byç przede Ojczyzna – Ca∏a Rosja, którego jednym z twór-
wszystkim jednym ze znaków tatarskiej etnicz- ców by∏ prezydent Mintimer Szajmijew. Podsta-
noÊci. W wioskach zamieszkanych przez ˝yjà- wowà jednostkà administracyjnà pozostaje tam
cych na sposób tradycyjny, s∏abo zrusyfikowa- ko∏choz, wokó∏ którego tworzy si´ wspólnota re-
nych mieszkaƒców islam, na poziomie ˝ycia co- ligijna ze swoim meczetem, a najwa˝niejszà oso-
dziennego, odgrywa najwi´kszà rol´. Nowym bà jest szef miejscowej administracji. Do dzisiaj
czynnikiem jaki pojawi∏ si´ w ˝yciu religijnym realna w∏adza znajduje si´ tam w r´kach prze-
RT, sà przybywajàce ciàgle grupy imigrantów wodniczàcych ko∏chozów i ich rodów, a oni tak
z tradycyjnie g∏´boko zislamizowanych krajów samo jak w czasach radzieckich opiekujà si´ „lo-
po∏udniowej cz´Êci WNP, którzy pozostajà wier- kalnym”, „ludowym” islamem, traktujàc go jako
ni swojemu islamowi i stworzyli w∏asne wspól- cz´Êç narodowej tradycji i spuÊcizny po przod-
noty religijne. kach, obecnie dodatkowo wydzielajàc Êrodki na
budow´ meczetów czy organizujàc pielgrzymki
Islam a ˝ycie polityczne do Mekki. Przyk∏adem zespolenia w∏adzy i religii
na prowincji mo˝e byç te˝ fakt, i˝ imamowie po-
Islam odgrywa w ˝yciu politycznym Tatarstanu bierajà pensje od sielsowietów. W ˝yciu politycz-
wa˝nà rol´, gdy˝ w r´kach narodowej inteligen- nym republiki zaznacza si´ te˝ podziemna dzia-
cji opozycyjnej oraz paƒstwowotwórczej no- ∏alnoÊç zwolenników „czystego islamu”, którzy
menklatury by∏ on jednym z czynników podkre- jednak nie sformowali partii politycznej. W 1999 r.
Êlajàcych odmiennoÊç od Rosji. TreÊcià oficjalnej dosz∏o do wysadzenia gazociàgu przez grup´ ra-
polityki w∏adz RT wobec religii pozostaje idea dykalnych muzu∏manów, co zatrzyma∏o dostawy
specyficznego „tatarskiego islamu”, b´dàcego gazu do Europy Zachodniej na oko∏o dob´. Rów-
syntezà europejskich wartoÊci demokratycznych nie˝ o wykonanie terrorystycznych zamachów
i liberalnych z wartoÊciami religijnymi – „euro- w Moskwie w 1999 r. podejrzewa si´ studentów
islamu”. W poczàtkowym okresie dzia∏alnoÊci madras z miasta Nabierie˝nyje Cze∏ny i Almie-
ruchów niepodleg∏oÊciowych w Tatarstanie ha- tiewska. Madras´ w Nabierie˝nych Cze∏nach za-
s∏a religijne ∏àczone by∏y z has∏ami nacjonali- mkni´to, a we wschodnim Tatarstanie dokonano
stycznymi. Inteligencja tatarska kierujàca tymi weryfikacji kadry wyk∏adajàcej w islamskich
ruchami traktowa∏a religi´ jako cz´Êç kulturowej uczelniach i szko∏ach Êrednich, usuwajàc rady-
tradycji tatarskiego narodu, w du˝ej mierze kalnych absolwentów arabskich uczelni oraz
zniszczonej przez w∏adz´ radzieckà. Tutaj poja- Arabów. Niezwykle silne poparcie dla Czeczenów
wi∏ si´ te˝ konflikt pomi´dzy tymi, którzy uwa- ze strony Tatarów kazaƒskich by∏o spowodowa-
˝ali, ˝e „tatarskoÊç” jest powiàzana ÊciÊle z reli- ne pewnymi podobieƒstwami natury geopoli-
già i cz´Êcià Êwieckiej inteligencji nastawionej tycznej w sytuacji obu dà˝àcych do niezale˝noÊci
do religii oboj´tnie, a nawet wrogo, jako elemen- od centrum republik i zamieszkujàcych je spo-
tu kr´pujàcego rozwój narodu. Najsilniej promo- ∏ecznoÊci. Pojawili si´ nawet tatarscy ochotnicy
wanie hase∏ islamskich jest widoczne w dzia∏al- walczàcy przeciwko Rosjanom.

Pr ace OSW
Islam a ˝ycie spo∏eczne ski uniwersytet. Ma on zgodnie z za∏o˝eniem
w∏adz FR przygotowywaç kadry dla 8 tysi´cy
Islam w Tatarstanie kszta∏tuje ˝ycie tradycyj- meczetów Rosji. Islam w Tatarstanie traktowany
nych spo∏ecznoÊci wiejskich, gdzie religijny jest jednak jako nieod∏àczny element „narodo-
Êwiatopoglàd i zwyczaje zachowa∏y si´ w spo- wego rytua∏u”. Zbudowano lub odbudowano
∏ecznoÊciach ko∏chozowych za poÊrednictwem z udzia∏em paƒstwa bàdê lokalnej administracji
wioskowych autorytetów moralnych, lokalnych dziesiàtki meczetów, ale spe∏niajà one podobnà
imamów. Obyczaje muzu∏maƒskie sà traktowa- rol´ jak cerkwie w innych regionach Rosji. Przy-
ne jako nieod∏àczna cz´Êç „bycia prawdziwym k∏adem mogà byç trwajàce prace wykoƒczenio-
Tatarem” i z tego powodu sà przestrzegane na- we nad meczetem b´dàcym chlubà w∏adz i sym-
wet przez ludzi niewierzàcych. Nowym elemen- bolem niezale˝noÊci Tatarstanu. Meczet ten jest
tem sta∏o si´ oddzia∏ywanie arabskiego islamu rekonstrukcjà Êwiàtyni zburzonej przez wojska
w postaci misji, dzia∏alnoÊci dobroczynnych fun- rosyjskie w XVI w. po zdobyciu Kazania. Miejsce
dacji na terenie republiki, czy te˝ systemu sty- islamu w ˝yciu kulturalnym Tatarstanu jest
pendiów umo˝liwiajàcego kszta∏cenie w krajach w du˝ej mierze odpowiedzià na miejsce prawo-
arabskich przysz∏ych duchownych muzu∏maƒ- s∏awia w ˝yciu kulturalnym Rosji i ma podobnà
skich. Zupe∏nie nowym zjawiskiem sta∏y si´ kon- skal´ rzeczywistego oddzia∏ywania na spo∏e-
wersje na islam ze strony rosyjskiej ludnoÊci czeƒstwo – jest cz´Êcià spektaklu w∏adzy.
prawos∏awnej. Niektórzy z konwertytów prze-
szli na islam w trakcie wojny (afgaƒskiej bàdê Wnioski i prognozy
czeczeƒskiej). Dla innych jest to decyzja wstà-
pienia w dajàcà wsparcie psychologiczne oraz Islam na terytorium Tatarstanu pe∏ni rol´ jesz-
materialne, prawdziwe prze˝ycia religijne lokal- cze jednej ideologii podkreÊlajàcej odr´bnoÊç re-
nà wspólnot´ muzu∏maƒskà. Zdarzajà si´ rów- gionu na tle reszty FR, zarazem jest oÊrodkiem
nie˝ konwersje ekonomiczne, w handlu, wynika- przyciàgania dla muzu∏manów z ca∏ej Rosji. We-
jàce z prób ucieczki od p∏acenia haraczu organi- d∏ug tych za∏o˝eƒ duchowà stolicà rosyjskiego
zacjom przest´pczym z∏o˝onym z muzu∏manów islamu powinien byç Kazaƒ. Trzeba te˝ dodaç, ˝e
lub wejÊcia we wspólnot´ handlowà z∏o˝onà Tatarstan pozostaje podmiotem FR o bardzo wy-
z wyznawców islamu. Tatarstan pozostaje Êwiec- sokim stopniu centralizacji w∏adzy, w którym
kà republikà, w której prawo religijne nie wywie- brak jest alternatywnych mechanizmów zdol-
ra g∏´bokiego wp∏ywu na ˝ycie mieszkaƒców. nych wp∏ywaç na ÊwiadomoÊç spo∏ecznà. Tatar-
stan pozostaje krajem o tradycjach muzu∏maƒ-
Islam a ˝ycie kulturalne skich, zamieszkanym przez du˝à liczb´ wierzà-
cych muzu∏manów, co stawia go w sytuacji
Ukazuje si´ prasa muzu∏maƒska – Iman, Wiera, uprzywilejowanej dla rozwoju instytucji „poli-
Din we megyjszet, Iman nury, a tak˝e wychodzà- tycznego islamu”. Jednak elicie rzàdzàcej repu-
ca w Nabierie˝nych Cze∏nach gazeta Islam nur y. blikà nie zale˝y na rozwoju struktur politycz-
TreÊç wydawanej literatury religijnej jest kon- nych mogàcych zagroziç istniejàcemu porzàdko-
trolowana przez w∏adze. W wi´kszoÊci istniejà- wi. PodkreÊlana jest przy tym islamskoÊç Tatar-
cych muzu∏maƒskich szkó∏ wy˝szych prowadzi stanu. Nawiàzywane sà intensywne kontakty
si´ zaj´cia jedynie z przedmiotów religijnych: dyplomatyczne i gospodarcze z krajami muzu∏-
studiów nad Koranem, hadisów, j´zyka arabskie- maƒskimi, przede wszystkim z Iranem i Turcjà.
go, obrz´dów i podstaw wiary. Cz´sto uczà Islam w Tatarstanie pozostaje islamem paƒstwo-
w nich, z braku miejscowej kadry naukowej, wym. Ogólnorosyjskie organizacje muzu∏maƒskie
Arabowie (oraz Turcy) z zagranicy, przedstawi- majà ograniczone pole dzia∏ania w republice.
ciele szafickiej, malikickiej bàdê hanbalickiej Niezale˝ne, opozycyjne si∏y muzu∏maƒskie, b´-
szko∏y prawnej w islamie, których zasady ró˝nià dàce wyrazicielem dà˝eƒ cz´Êci spo∏eczeƒstwa,
si´ od tradycyjnej dla Tatarstanu szko∏y hanafic- sà spychane na margines ˝ycia politycznego re-
kiej. Rozwija si´ te˝ fundamentalistyczna sieç publiki. Skutkiem tego stanu rzeczy jest poja-
edukacyjna organizacji Nurd˝ular z Turcji. wienie si´ w republice religijnych ekstremistów.
W 1998 r. otwarto w Kazaniu nowy, muzu∏maƒ- Pojawiajà si´ oni tam, gdzie sprzyja temu kata-

Prace OSW
strofalna zapaÊç gospodarcza i ró˝nice kulturo- nych Tatarów) w rozdziale stanowisk w struktu-
we pomi´dzy zacofanà, tatarskà ludnoÊcià bied- rach islamskich. Sukcesy w nawracaniu Tatarów
nych ko∏chozów, s∏abo znajàcà j´zyk rosyjski, na protestantyzm i prawos∏awie, a nawet budo-
migrujàcà do miast a zamo˝nymi, rosyjskoj´- wa nowych Êwiàtyƒ chrzeÊcijaƒskich na trady-
zycznymi mieszkaƒcami miast. Takim teryto- cyjnie muzu∏maƒskich terytoriach stajà si´ przy-
rium pozostaje obszar wschodniego Tatarstanu, czynà protestów spo∏ecznych i mogà w przy-
z oÊrodkiem w Nabierie˝nych Cze∏nach. War- sz∏oÊci doprowadziç do mobilizacji spo∏eczeƒ-
stwà kierowniczà wÊród radykalnych muzu∏ma- stwa wokó∏ celów religijnych na wi´kszà skal´.
nów pozostajà g∏ównie m∏odzi imamowie majà- JeÊli rozwój gospodarczy b´dzie przebiegaç po-
cy kontakt z zagranicznym islamem. Nale˝y te˝ myÊlnie w zarówno w Federacji Rosyjskiej, jak
podkreÊliç, ˝e kraje muzu∏maƒskie „dalekiej za- i w Tatarstanie, wówczas mo˝na liczyç na poko-
granicy” nie osiàgn´∏y tego stopnia sekularyza- jowe uregulowanie wzajemnych sporów i har-
cji co Tatarstan. Blokowanie rozwoju religijnych monijny rozwój ca∏ego paƒstwa oraz marginali-
struktur politycznych przez paƒstwo prowadzi zacj´ religii w ˝yciu politycznym, spo∏ecznym
do rozwoju radykalnych, nielegalnych form isla- i kulturowym Tatarstanu. Najwa˝niejszà rol´ b´-
mu. Jego popularnoÊç jest te˝ spowodowana cià- dzie ona odgrywaç nadal jako element politycz-
g∏ym kompromitowaniem si´ oficjalnego islamu nego wizerunku w∏adz regionu. JeÊli jednak Ta-
zwiàzkami ze Êwiatem przest´pczym, nielegal- tarstan b´dzie si´ rozwija∏ szybciej ni˝ FR, wów-
nym biznesem czy skorumpowanymi polityka- czas tendencje secesjonistyczne mogà ulec nasi-
mi. Na tym tle moralni, g∏´boko wierzàcy przed- leniu i islam stanie si´ u˝ytecznym narz´dziem
stawiciele „czystego” islamu wyglàdajà na spra- spo∏ecznej mobilizacji w walce o niepodleg∏oÊç.
wiedliwych, których droga jest jedynie s∏uszna Podobna sytuacja wystàpi zapewne w razie po-
i którzy mogà przywróciç spo∏ecznà sprawiedli- g∏´bienia si´ kryzysu gospodarczego w Rosji
woÊç, której idee sà nadal ˝ywe w postradziec- i w Tatarstanie. Mo˝e to doprowadziç do za-
kim spo∏eczeƒstwie. W szeregi radykalnych isla- ostrzenia si´ wszystkich konfliktów, w tym tak-
mistów trafiajà sfrustrowani ludzie (g∏ównie ˝e religijnych i do przyciàgni´cia ludzi do ekstre-
m∏odzi), którym nie uda∏o si´ znaleêç miejsca mistycznych kierunków w islamie. Niezale˝nie
dla siebie w gospodarce rynkowej. Oni tak˝e od tego, który wariant stanie si´ realnym, islam
przechodzà na protestantyzm, który zaczyna od- w Tatarstanie i jego dalszy rozwój b´dzie mia∏
nosiç sukcesy poÊród m∏odych Tatarów. wa˝ne znaczenie dla ca∏ego Powo∏˝a, regionu,
Dalszy rozwój islamu w republice jest zwiàzany w którym Tatarstan pozostaje niekwestionowa-
z przysz∏oÊcià „tatarskiego cudu gospodarcze- nym liderem wszystkich przemian.
go”. Problemy ekonomiczne i zwiàzane z tym Mariusz Marszewski
zwi´kszanie si´ mas ludzi nie mogàcych pora-
dziç sobie w warunkach gospodarki rynkowej
b´dà zapewne powi´kszaç szeregi islamskich ra-
dyka∏ów. Tatarstan, który pozostaje jednym
z przodujàcych we wchodzeniu w kapitalizm re-
gionów Rosji, ponosi skutki rozwarstwienia spo-
∏eczeƒstwa i rozpadania si´ starych struktur
spo∏ecznych. W takiej sytuacji ludzie szukajà
wspólnoty, która pomo˝e im odnaleêç si´ w no-
wej rzeczywistoÊci i odnajdujà jà w islamie. èró-
d∏em konfliktu mo˝e byç równie˝ szybko po-
wi´kszajàca si´ spo∏ecznoÊç imigrantów z Po∏u-
dnia, która tworzy alternatywne struktury reli-
gijne, odczuwajàc obcoÊç „tatarskiego islamu”,
cz´sto powiàzane silnie z prowadzonà przez
imigrantów dzia∏alnoÊcià gospodarczà. Istnieje
równie˝ mo˝liwoÊç wystàpienia konfliktów na
tle dyskryminacji Miszarów (jedna z grup etnicz-

Prace OSW
ISLAM NA KRYMIE pierestrojki obwód zosta∏ przekszta∏cony w ro-
syjskà republik´ autonomicznà, która jednak po-
zosta∏a cz´Êcià Ukrainy. Zarówno zwykli obywa-
Podstawowe informacje o obszarze tele, jak i w∏adze FR nie potrafili si´ pogodziç
z utratà tego strategicznego obszaru (gdzie sta-
Autonomiczna Republika Krym (ARK), republi- cjonowa∏a Flota Czarnomorska), b´dàcego tak˝e
ka autonomiczna w sk∏adzie Ukrainy miejscem letniego wypoczynku tysi´cy obywa-
Powierzchnia: 25,5 tys. km 2. teli dawnego ZSRR oraz tradycyjnym miejscem
Po∏o˝enie: czarnomorski pó∏wysep na po∏udniu osiedlania si´ emerytowanych dzia∏aczy paƒ-
Ukrainy, z pozosta∏ym jej terytorium po∏àczony stwowych, partyjnych oraz wojskowych (g∏ów-
jedynie wàskim (do 8 km) przesmykiem. nie marynarzy), co decydowa∏o i decyduje o spe-
G∏ówne miasta: Symferopol (stolica), Sewasto- cyfice przekonaƒ politycznych krymskich Rosjan.
pol (miasto wydzielone na prawach obwodu, Uzyskanie przez Ukrain´ niepodleg∏oÊci w 1991 r.
odr´bne od ARK), Kercz, D˝ankoj pog∏´bi∏o problemy zwiàzane z Krymem. Ostat-
LudnoÊç: ok. 2152 tys. nia dekada to okres kilkuletnich negocjacji po-
Struktura etniczna: Rosjanie – 55%, Ukraiƒcy – mi´dzy Rosjà a Ukrainà na temat warunków po-
23%, Tatarzy krymscy – 12%, pozosta∏e narodo- dzia∏u Floty Czarnomorskiej i dzier˝awy krym-
woÊci – 10% skich portów oraz wystàpieƒ krymskich separa-
G´stoÊç zaludnienia: 80,2/km2 tystów. Stanowisko strony rosyjskiej oraz sepa-
Udzia∏ ludnoÊci miejskiej – 68% ratystów sta∏o si´ bardziej elastyczne, szczegól-
Zatrudnienie – 59%. nie pod wp∏ywem obu wojen czeczeƒskich oraz
kryzysu ekonomicznego 1998 r. Dodatkowym
Islam na Krymie problemem, który zwi´kszy∏ poziom napi´cia
(informacje podstawowe) politycznego w regionie, sta∏ si´ powrót rdzen-
nej mieszkaƒców Krymu, Tatarów krymskich
LiczebnoÊç: ok. 300 tys., oprócz Tatarów krym- z miejsc deportacji. Przybywajàcych od koƒca lat
skich (ok. 260 tys.; skupionych g∏ównie w po∏u- osiemdziesiàtych repatriantów spotyka∏y szykany
dniowej cz´Êci Krymu w pasie od Kerczu do Se- i przeÊladowania ze strony miejscowej admini-
wastopola) sà to Azerowie, Tatarzy kazaƒscy stracji. Wybucha∏y konflikty z miejscowà ludno-
i ufimscy – ok. 11 tys., Baszkirzy, mieszkaƒcy Êcià, która zaj´∏a ich ziemie i mieszkania. Tatarzy
Kaukazu Pó∏nocnego i Turcy. Du˝e skupiska wy- przybywali cz´sto jako ludzie biedni, którzy ule-
znawców islamu na Ukrainie znajdujà si´ w jej gli pauperyzacji podczas repatriacji, nie mogàc,
cz´Êci wschodniej, w Donbasie, sà oni jednak ra- z ró˝nych przyczyn (rozpad ZSRR, bariery prawne
czej indyferentni pod wzgl´dem politycznym w paƒstwach sukcesyjnych, kryzys ekonomiczny)
Liczba meczetów: 160 przewieêç swojego majàtku lub otrzymaç pracy
Organizacyjne struktury islamskie: 247 wspól- podobnej do wykonywanej w miejscu urodze-
not muzu∏maƒskich podleg∏ych Duchownemu nia. Pod∏o˝em konfliktów sta∏a si´ równie˝ reli-
Zarzàdowi Muzu∏manów Krymu (DZMK), 12 au- gia, gdy˝ Êlady obecnoÊci islamu na pó∏wyspie
tonomicznych i 2 nale˝àce do Duchownego Za- zosta∏y starannie zatarte, a próby ich restytu-
rzàdu Muzu∏manów Ukrainy (DZMU) (dane owania przez Tatarów spotyka∏y si´ z protesta-
z 2000 r.) mi prawos∏awnej wi´kszoÊci. Dodatkowym êró-
Partie: Islamska Partia Odrodzenia Krymu (IPOK), d∏em radykalizujàcym nastroje spo∏eczne by∏y
Adalet. wojny w niedalekiej Czeczenii. Tatarzy nie skry-
wali swoich sympatii dla Czeczenów, nieliczni
Charakterystyka obszaru nawet walczyli po ich stronie. Przywódcy poli-
tyczni Tatarów wielokrotnie podkreÊlali, i˝ rosyj-
Krym po∏o˝ony na czarnomorskim wybrze˝u ska polityka wobec nie-Rosjan jest w prostej linii
Ukrainy jest jedynà jednostkà administracyjnà, kontynuacjà polityki radzieckiej. To przekonanie
w której wi´kszoÊç stanowià etniczni Rosjanie. jest te˝ êród∏em lojalnoÊci Tatarów wobec paƒ-
W koƒcu lat dziewi´çdziesiàtych rozpocz´∏y si´ stwa ukraiƒskiego. By∏y to dodatkowe elementy
problemy Ukrainy zwiàzane z Krymem. Na fali konfliktogenne w relacjach z prorosyjskà ludno-

Prace OSW
Êcià (wg badaƒ socjologicznych z 2001 r. 47,3% tarzy zostali deportowani za „sprzyjanie wrogo-
mieszkaƒców Krymu chcia∏0by, aby Krym wszed∏ wi” i „zdrad´ ojczyzny” do Azji Centralnej (g∏ów-
w sk∏ad FR). nie Uzbekistan) i na Ural. Islam na Krymie prze-
sta∏ istnieç. Krymska ASRR zosta∏a rozwiàzana,
Islam na Krymie (rys historyczny) a Tatarom nie pozwolono powróciç do ojczyzny
nawet po 1956 r. W 1954 r. w zwiàzku z 300-le-
Islam pojawi∏ si´ na Krymie prawdopodobnie na ciem akcesu Ukrainy do Rosji, Rada Najwy˝sza
prze∏omie X/XI w. Od XV do XVIII w. istnia∏o tu ZSRR przekaza∏a Krym Ukrainie. Oficjalna resty-
muzu∏maƒskie paƒstwo podleg∏e Turkom – Cha- tucja islamu na pó∏wyspie rozpocz´∏a si´ wraz
nat Krymski. Od poczàtku istnia∏y dwie strefy z pierwszà falà tatarskich repatriantów w latach
kontaktów islamu krymskiego z Kaukazem oraz osiemdziesiàtych (pierwsze wspólnoty muzu∏-
Azjà Centralnà, a tak˝e z Turcjà. Tymi drogami maƒskie zarejestrowano w 1989 r.). W miejscach
przenika∏y te˝ na Krym bractwa sufickie: maula- zsy∏ki islam sta∏ si´ jednym z elementów tatar-
wija i chalwatija (Turcja); naqszbandija (Kaukaz) skiej to˝samoÊci narodowej. W Azji Centralnej
oraz jasawija (Azja Centralna). Muzu∏manie Kry- dosz∏o do reislamizacji Tatarów. Pod wp∏ywem
mu (do czasów deportacji 1944 r.) dzielili si´ kultury miejscowych mieszkaƒców (g∏ównie Uz-
przede wszystkim na mieszkaƒców po∏udniowe- beków) islam zaczà∏ powtórnie odgrywaç coraz
go wybrze˝a, górali, stepowców (Nogajów), wi´kszà rol´ w ˝yciu spo∏ecznym, politycznym
a tak˝e krymskich Cyganów. Te dwie ostatnie i kulturalnym Tatarów, z którego zosta∏ wyrugo-
grupy by∏y stosunkowo s∏abo zislamizowane. wany w latach 1921–1941.
W momencie podboju Chanatu przez Rosj´
w 1783 r. dzia∏a∏o w nim 1530 meczetów, dzie- Warunki spo∏eczne, gospodarcze
siàtki madras i oÊrodków sufickich. Panowanie i polityczne na Krymie
rosyjskie doprowadzi∏o do tego, i˝ w 1917 r. po-
zosta∏o 729 meczetów, a muzu∏manie stali si´ re- Krym pozostawa∏ w czasach radzieckich jednym
ligijnà mniejszoÊcià na Krymie. Opanowanie z najbardziej kwitnàcych regionów ZSRR, wi´k-
Chanatu przez Rosj´ doprowadzi∏o do emigracji szoÊç dochodów zawdzi´czajàc turystyce, ko∏-
w kilku falach wi´kszoÊci muzu∏manów Krymu, chozowemu rolnictwu, hodowli zwierzàt i prze-
która kierowa∏a si´ do Turcji. W XIX w. wobec mys∏owi. Niektórzy Tatarzy krymscy zacz´li po-
kryzysu panujàcego wÊród Tatarów krymskich dró˝owaç na Krym w latach osiemdziesiàtych
rozpoczà∏ si´ proces modernizacji islamu na Kry- i widok tego europejskiego uzdrowiska, w po-
mie. Miejscowe elity rozpocz´∏y proces kszta∏ce- równaniu z zacofanà, biednà Azjà Centralnà po-
nia szerokich warstw spo∏eczeƒstwa muzu∏maƒ- dzia∏a∏ prawdopodobnie jako dodatkowy ele-
skiego w duchu nowoczesnym, starajàc si´ do- ment stymulujàcy migracj´. Jednak Tatarzy
goniç elity rosyjskie lub czerpaç nowoczesne przyjechali na Krym w okresie gospodarczej ka-
idee bezpoÊrednio zZachodu. Dzi´ki dzia∏alnoÊci tastrofy, jaka dotkn´∏a region po rozpadzie ZSRR.
zwolenników nowej metody (tzw. d˝adydów) Rozpad ZSRR oraz liberalizacja gospodarki do-
w przededniu rewolucji 1917 r. obie spo∏eczno- prowadzi∏y do g∏´bokiego kryzysu ekonomicz-
Êci tatarskie (krymska i kazaƒska) posiada∏y w∏a- nego na Krymie. Zmniejszy∏ si´ nap∏yw tury-
snà klas´ Êrednià, inteligencj´, ma∏y odsetek stów, nastàpi∏ upadek rolnictwa (produkcja
analfabetów, a nawet ruch emancypacyjny ko- zmniejszy∏a si´ 2,1 raza w latach 1990–1998 –
biet. Zmodernizowane religijne elity tatarskie dane oficjalne, nie uwzgl´dniajàce przejÊcia pro-
próbowa∏y utworzyç w∏asne paƒstwo po 1917 r., dukcji do szarej strefy), hodowli i przemys∏u,
zosta∏o ono jednak podbite przez bolszewików. nastàpi∏y redukcje zatrudnienia w armii i we flo-
Cz´Êç elit wyemigrowa∏a, a pozostali wspó∏two- cie. Pojawi∏o si´ bezrobocie. Na obj´ty kryzysem
rzyli Krymskà ASRR. Do 1941 r. tatarska elita reli- Krym, z wysokimi cenami, niskim poziomem
gijna zosta∏a fizycznie zlikwidowana przez w∏a- produkcji i s∏abym zapotrzebowaniem na si∏´ ro-
dze radzieckie, a wi´kszoÊç Êwiàtyƒ zamkni´to. boczà, przyjechali spauperyzowani tatarscy re-
W czasie II wojny Êwiatowej Krym znajdowa∏ si´ patrianci. Nie majàc pracy ani mieszkaƒ znaleêli
pod okupacjà niemieckà, ˝ycie religijne uleg∏o si´ od razu w gronie najbiedniejszych mieszkaƒ-
cz´Êciowemu odrodzeniu. W 1944 r. wszyscy Ta- ców Krymu. Tatarzy, którzy byli do 1944 r. zmo-

Pra ce OSW
dernizowanà spo∏ecznoÊcià miejskà, a w Azji 1999–2000 pielgrzymk´ do Mekki odby∏o zaled-
Centralnej Êrednià warstwà lokalnej elity w∏adzy wie oko∏o 200 wiernych z Krymu (jest to zwiàza-
i inteligencji technicznej, teraz zasiedlali g∏ów- ne przede wszystkim z kosztami pielgrzymki).
nie wsie i nieu˝ytki, cz´sto nielegalnie, a praco- JednoczeÊnie zdarza si´ cz´sto, i˝ g∏ówne Êrodki
wali przede wszystkim jako handlarze, rolnicy, na odbudow´ ˝ycia duchowego pochodzà z za-
hodowcy, kierowcy i robotnicy budowlani. Ich sy- granicy (z Turcji lub z krajów arabskich), podob-
tuacja znacznie si´ poprawi∏a, jednak nadal 70% nie jak duchowieƒstwo, podczas gdy krymscy
mieszka na wsiach, a bezrobocie wynosi u nich muzu∏manie anga˝ujà si´ nie tyle w odbudow´
ok. 40%, choç sà regiony, gdzie przekracza 60% swojego ˝ycia religijnego, co w prze˝ycie w wa-
(dane z 2000 r.). Tatarzy pracujà g∏ównie w rol- runkach gospodarczego kryzysu.
nictwie (25,7%), budownictwie, przemyÊle,
w ga∏´ziach produkcyjnych gospodarki (26,3%), Islam a ˝ycie polityczne
w medycynie i w oÊwiacie (5,3%). 15,2% pracuje
w miastach, a 84,4% na wsiach Krymu. Z zareje- Uprawianie polityki wÊród Tatarów krymskich
strowanych na Krymie oko∏o 6,5 tys. ma∏ych niemo˝liwe jest w oderwaniu od islamu. Wszyst-
przedsi´biorstw (zatrudniajàcych ok. 89 tys. lu- kie tatarskie si∏y polityczne odwo∏ujà si´ do nie-
dzi) ok. 200 to firmy tatarskie (zatrudniajàce ok. go w mniejszym lub wi´kszym stopniu. Dzia∏al-
2,5 tys.). Wi´kszoÊç tatarskiego ma∏ego biznesu noÊç polityczna w oderwaniu od islamu lub te˝
to sfera handlu i gastronomii. Do roku 1998 na polegajàca na walce z religià jest równoznaczna
Krym powróci∏o ok. 259 tys. Tatarów krymskich. z politycznym samobójstwem. Islam sta∏ si´ cz´-
Z tego dzieci w wieku do 16 lat – 30,7%, zdol- Êcià tatarskiej to˝samoÊci narodowej, jednym
nych do pracy – 53,8% (82,6% m´˝czyzn i 47,4% z g∏ównych czynników jednoczàcych Tatarów
kobiet), w wieku emerytalnym – 15,6% (36,7% krymskich. Jest to szczególnie widoczne w obli-
m´˝czyzn i 63,3% kobiet). Pozosta∏e grupy mu- czu silnego j´zykowego zrusyfikowania Tatarów.
zu∏manów, które zakorzeni∏y si´ wczeÊniej na Widaç to wyraênie w dzia∏alnoÊci oficjalnego re-
pó∏wyspie, ˝yjà w lepszych warunkach i nie ma- prezentanta politycznego wszystkich Tatarów
jà takich k∏opotów ze znalezieniem zatrudnie- krymskich, parlamentu narodowego, Med˝lisu.
nia. Na ca∏ym Krymie sytuacja gospodarcza jest Islam pe∏ni tam jednak przede wszystkim rol´
jednak niekorzystna, co powoduje migracj´ m∏o- ornamentu politycznego; sesje Med˝lisu b∏ogo-
dych ludzi do miast Rosji i Ukrainy, gdzie mo˝na s∏awi duchowieƒstwo, zaczyna i koƒczy je mo-
znaleêç prac´ (zw∏aszcza poza sezonem tury- dlitwa. Podobnie dzieje si´ w przypadku Organi-
stycznym). Kryzys ekonomiczny powoduje rów- zacji Ruchu Narodowego Tatarów Krymskich
nie˝ dewastacj´ Êrodowiska naturalnego (m.in. (ORNTK), który równie˝ wykorzystuje islam
wyci´to 1/3 ochronnych pasów leÊnych, przede w swojej retoryce i w budowaniu swojego wize-
wszystkim na opa∏). Informacje o ogromnych runku politycznego. Nawet odwo∏ujàca si´ do
trudnoÊciach bytowych repatriantów doprowa- tradycji radzieckiego patriotyzmu, zwalczajàca
dzi∏y do zahamowania migracji pozosta∏ych Med˝lis, prorosyjska i prokomunistyczna partia
w Azji Centralnej Tatarów krymskich. Narodowy Ruch Tatarów Krymskich (NRTK) nie
od˝egnuje si´ od islamu, a twórca tej formacji
˚ycie religijne politycznej za idealne rozwiàzanie ustrojowe
uwa˝a∏ islamski socjalizm Kadafiego. G∏´bokie
Wed∏ug badaƒ socjologicznych z 1996 r. 78% Ta- zwiàzki polityki z religià najsilniej zaznaczajà
tarów uwa˝a si´ za wierzàcych muzu∏manów si´ w dzia∏alnoÊci partii IPOK i Adalet (Sprawie-
(z tego 90% powy˝ej 60 roku ˝ycia i 29% poni˝ej dliwoÊç). Partia Adalet przez swoje metody dzia-
25 roku ˝ycia), 19% uzna∏o si´ za muzu∏manów, ∏ania i islamski radykalizm spo∏eczny przypomi-
2% zaliczy∏o si´ do przedstawicieli innych wy- na uzbeckà organizacj´ Adolat dzia∏ajàcà na
znaƒ, a 1% za ateistów. Z tych 78% jedynie po∏o- prze∏omie lat osiemdziesiàtych i dziewi´çdzie-
wa chodzi regularnie do meczetu, a 10% co- siàtych w Kotlinie Fergaƒskiej (byç mo˝e to po-
dziennie odmawia modlitwy. Muzu∏maƒska to˝- krewieƒstwo ideowe pochodzi od uczestnictwa
samoÊç ma dla Tatarów krymskich raczej charak- cz∏onków Adaletu w tych wydarzeniach w Andi-
ter socjo-kulturowy ani˝eli religijny. W latach d˝anie bàdê Namanganie) lub islamskie d˝amaaty

Prace OSW
z Dagestanu. Cz´Êcià wspólnà tych ruchów spo- tego, co zosta∏o przej´te z wierzeƒ i obyczajów
∏ecznych pozostaje ∏àczenie komunistycznych muzu∏manów centralnoazjatyckich. W ostatnich
idea∏ów spo∏eczeƒstwa sprawiedliwego z islam- latach pojawi∏y si´ równie˝ efekty dzia∏alnoÊci
skà moralnoÊcià oraz bezkompromisowa walka zagranicznych misjonarzy, czego przyk∏adem
z przest´pczoÊcià i korupcjà przy u˝yciu w∏a- jest noszenie przez kobiety chust. Trzeba te˝ pa-
snych bojówek m∏odzie˝owych i bez cofania si´ mi´taç o wp∏ywie czeczeƒskich uchodêców na
w obliczu konfliktu ze skorumpowanà admini- krymskich muzu∏manów. Osiedlajà si´ oni
stracjà. Takie dzia∏ania cieszà si´ ogromnym po- wÊród krymskich Czeczenów przynoszàc na
parciem w spo∏eczeƒstwie, zm´czonym s∏abo- Krym nowe wzorce religijne z Kaukazu.
Êcià struktur paƒstwa oraz samowolà lokalnych
kacyków, a tak˝e t´skniàcym za radzieckim sta- Islam a ˝ycie kulturalne
bilnym, sprawiedliwym ∏adem. Cz∏onkowie m∏o-
dzie˝owych dru˝yn Adaletu z zielonymi opaska- Na terenie Krymu misyjnà i charytatywnà dzia-
mi na g∏owach stali si´ ju˝ cz´Êcià ka˝dej wi´k- ∏alnoÊç prowadzà Turcy, Arabowie (Arabia Sau-
szej tatarskiej manifestacji politycznej. IPOK jest dyjska i Zjednoczone Emiraty Arabskie) oraz Pa-
to formacja najbardziej radykalna, którà mo˝na kistaƒczycy. Najsilniejsze jest oddzia∏ywanie
okreÊliç jako islamskà parti´ fundamentali- Turków, z którymi Tatarów ∏àczy pokrewieƒstwo
stycznà, choç jej realne mo˝liwoÊci mobilizacji j´zykowe (niektórzy nawet postrzegajà swój j´-
politycznej krymskich muzu∏manów sà raczej zyk jako krymski dialekt tureckiego) i kulturowe
nik∏e. Prócz tego wÊród Tatarów istniejà grupy oraz, wyolbrzymiana nawet do 5 mln, diaspora
religijnych radyka∏ów, okreÊlanych mianem wah- krymskotatarska. Tatarzy ch´tnie odwo∏ujà si´
habitów. Bojkotujà oni tatarskà ide´ narodowà do idei islamskiej solidarnoÊci, aby otrzymaç tak
(wed∏ug nich „w islamie nie ma narodów, a tatar- potrzebne w kryzysie ekonomicznym Êrodki fi-
skie obyczaje to islam ska˝ony pogaƒstwem, je- nansowe. W Symferopolu dzia∏a madrasa. W nie-
Êli odrzuciç to, co tatarskie, pozostanie czysty is- których wspólnotach funkcjonujà szkó∏ki piàtko-
lam”). W ˝yciu codziennym wahhabici pos∏ugujà we przy meczetach, gdzie uczy si´ podstawo-
si´ równie˝ j´zykiem ∏àczàcym muzu∏manów wych zasad religii. Poziom wykszta∏cenia ducho-
dawnego ZSRR, czyli j´zykiem rosyjskim, bojko- wieƒstwa jest jednak doÊç niski, wi´kszoÊç du-
tujàc nauk´ j´zyka krymskotatarskiego. chowieƒstwa to ludzie, którzy zdobyli wiedz´
religijnà dzi´ki samokszta∏ceniu. DZMK wydaje
Islam a ˝ycie spo∏eczne miesi´cznik Hidajet w j´zyku krymskotatarskim.

Ma∏e wspólnoty muzu∏maƒskie sà podstawowy- Wnioski i prognozy


mi komórkami spo∏ecznymi Tatarów krymskich,
wokó∏ nich skupia si´ ˝ycie lokalnych spo∏eczno- Sytuacja polityczna Krymu predestynuje go do
Êci. Wa˝ne dla nich decyzje polityczne podejmo- wybuchu konfliktu. Wyst´pujà tu wszystkie ele-
wane sà na piàtkowych modlitwach, zebraniach menty, które doprowadzi∏y do konfliktów w in-
wiernych czy zjazdach muzu∏manów. Te lokalne nych zapalnych punktach by∏ego ZSRR. Najtrud-
wspólnoty, kolonie tatarskie (wyrastajàce na naj- niejsza sytuacja by∏a zawsze tam, gdzie pozosta-
gorszych ziemiach przyznanych przez miejsco- ∏y po ZSRR republiki autonomiczne w ramach re-
wà administracj´) rekrutujà si´ z dawnych, cen- publik zwiàzkowych, terytoria z ludnoÊcià mie-
tralnoazjatyckich wspólnot terytorialnych wy- szanà etnicznie, przekazane w administrowanie
znaczanych cz´sto przez miejsca zes∏ania (np.: innej republice, co prowokuje separatyzm. Wa˝-
fergaƒscy, andid˝aƒscy, bekabadzcy), a tak˝e nym czynnikiem jest przynale˝noÊç dominujàcej
wspólnot krewniaczych. Najwa˝niejszym czyn- w autonomii mniejszoÊci do sàsiedniego narodu,
nikiem jednoczàcym ten nowy naród krymskota- posiadajàcego w∏asnego paƒstwo (bycie „po-
tarski, w którym zanik∏y dawne podzia∏y etnicz- dwójnà mniejszoÊcià”), co jest dodatkowym czyn-
ne, rodowe i plemienne, pos∏ugujàcy si´ na co nikiem prowokujàcym secesj´, a wyst´powa∏o
dzieƒ jednak g∏ównie rosyjskim, pozostaje np. wÊród Ormian w Karabachu, Albaƒczyków
„krymskotatarski islam”, b´dàcy syntezà tego, w Kosowie, Osetyjczyków w Gruzji czy Rosjan
co pozosta∏o z dawnego islamu krymskiego oraz w Naddniestrzu. Krym posiada jeszcze dodatko-

Pr ace OSW
wy czynnik zapalny. Jest to diaspora krymskota- majà s∏u˝yç do „wyrzynania” miejscowej ludno-
tarska powracajàca do ojczyzny po tragicznej Êci. Równie˝ osiedlanie si´ Tatarów wzd∏u˝ dróg
deportacji. Przypomina to sytuacj´ znanà z Kau- dojazdowych zosta∏o zinterpretowane jako osie-
kazu Pó∏nocnego, kiedy to powrót deportowa- dlanie si´ wzd∏u˝ szlaków ewentualnej ewakua-
nych sta∏ si´ jednà z wa˝nych przyczyn póêniej- cji w razie konfliktu zbrojnego, a nie jako ko-
szych konfliktów z lat dziewi´çdziesiàtych. niecznoÊç ˝yciowa ludzi pos∏ugujàcych si´ tylko
Jednym z niezwykle wa˝nych elementów, które prywatnym transportem i ˝yjàcych z handlu.
dotychczas przeciwdzia∏a∏y konfliktowi, pozo- Tatarzy krymscy sà w fazie politycznego organi-
stawa∏o màdre i dojrza∏e przywództwo wybitne- zowania si´. Bardzo wa˝nym problemem dla
go, charyzmatycznego polityka i dzia∏acza naro- nich pozostaje nadal brak obywatelstwa (nie ma
dowego – Mustafy D˝emilewa oraz jego nast´p- go ok. 20 tys. Tatarów). Jego brak oznacza dla
cy wysuwajàcego si´ na stanowisko lidera Tata- nich nie tylko niemo˝noÊç uczestnictwa w wy-
rów krymskich – Refata Czubarowa. Potrafili oni borach, lecz przede wszystkim brak mo˝liwoÊci
powstrzymywaç rozprzestrzenianie si´ radykal- uczestnictwa w procesie prywatyzacji, nabycia
nego islamu, stosowaç polityk´ koncyliacyjnà, prawa do posiadania w∏asnej ziemi i dost´pie do
wspó∏dzia∏aç, kooperowaç, a jednoczeÊnie Êmia- szkolnictwa wy˝szego. Naturalizacja jest bardzo
∏o popieraç aspiracje niepodleg∏oÊciowe Czecze- wa˝nym elementem ich integracji politycznej
nów oraz wejÊcie Ukrainy do NATO. Pozostaje i prawnej w struktury paƒstwa ukraiƒskiego.
jednak pytanie, w jaki sposób u∏o˝y si´ sytuacja W przypadku Tatarów ma ona o tyle wi´ksze
po odejÊciu takiego formatu liderów, czy znajdà znaczenie, i˝ deklarujà oni ch´ç pozostania na
si´ równie wybitne jednostki, które b´dà umia∏y Ukrainie. Elity Tatarów krymskich cz´sto rozpa-
uspokoiç nastroje bezrobotnej m∏odzie˝y i na- trujà FR jako g∏ównego spadkobierc´ ZSRR i Ro-
p∏ywajàce dalsze fale repatriantów (ich liczb´ sji carskiej, paƒstwo, które zawsze jest gotowe
oblicza si´ na ok. 100–250 tys., w sporej cz´Êci na si∏owe rozwiàzywanie kwestii mniejszoÊci.
sà to ludzie w podesz∏ym wieku i cz∏onkowie Stàd tatarska sympatia dla Czeczenów, którzy sà
ma∏˝eƒstw mieszanych). Strumieƒ repatriantów w podobnej sytuacji co Tatarzy krymscy, oraz po-
ca∏y czas nap∏ywa∏, choç po 1992 r. uleg∏ rady- parcie Tatarów dla paƒstwa ukraiƒskiego. Elity
kalnemu zmniejszeniu, do zaledwie kilkuset krymskotatarskie uczà si´ j´zyka ukraiƒskiego,
osób rocznie w ostatnich latach. W wyniku ame- aktywnie przenikajà do administracji paƒstwo-
rykaƒskiej interwencji zbrojnej w Afganistanie wej i starajà si´ wspó∏tworzyç to paƒstwo wraz
liczba repatriantów zwi´kszy∏a si´. Istnia∏y oba- z Ukraiƒcami. Zast´pcà przewodniczàcego ARK
wy, i˝ jeÊli wojna w Afganistanie b´dzie si´ prze- jest obecnie Iljas Umerow z Med˝lisu. Wydaje
ciàgaç i dotknie Uzbekistan, wówczas wszyscy si´, ˝e ostatecznym celem Tatarów pozostaje re-
Tatarzy zechcà przyjechaç na Krym. Z uwagi na stytucja krymskotatarskiej autonomii w ramach
gro˝àcà wówczas regionowi destabilizacj´ w∏a- Ukrainy i uznanie ich za naród rdzenny Krymu
dze ukraiƒskie przygotowa∏y na takà ewentual- ze zwiàzanymi z tym odpowiednimi prawami.
noÊç specjalny plan awaryjny osiedlenia i zabez- W sytuacji zarysowanej powy˝ej islam mo˝e ∏a-
pieczenia nowych imigrantów na Krymie. two spe∏niç rol´ katalizatora konfliktu. Przyk∏a-
WÊród miejscowej ludnoÊci ca∏y czas istniejà dem mo˝e tu byç choçby Adalet, partia islam-
obawy co realnych oczekiwaƒ Tatarów. S∏owiaƒ- skiej sprawiedliwoÊci. Na przyk∏adzie Dagestanu
scy mieszkaƒcy Krymu znajdujàcy si´ w posiada- i Uzbekistanu (Adolat, po serii przeÊladowaƒ,
niu zaw∏aszczonej ziemi i nieruchomoÊci, majàcy przekszta∏ci∏ si´ w Islamski Ruch Uzbekistanu)
kompleks winy grabie˝cy, obawiajà si´ powrotu mo˝na zauwa˝yç, w jaki sposób podobne struk-
krymskotatarskiej diaspory z Turcji (owych mi- tury polityczne sta∏y si´ zaczàtkiem destabilizu-
tycznych 5 mln). Uwa˝ajà oni równie˝, ˝e Tatarzy jàcych ruchów fundamentalistycznych, kiedy zo-
b´dà si´ mÊciç za represje z poczàtków osadnic- sta∏y zmuszone do znikni´cia z legalnego ˝ycia
twa w latach dziewi´çdziesiàtych. O skali uprze- politycznego. Jest to jedna z mo˝liwych dalszych
dzeƒ wÊród miejscowej ludnoÊci mo˝e Êwiadczyç dróg rozwoju Adaletu.
fakt, ˝e doÊç powszechne sà sàdy o tym, ˝e Rola islamu w ˝yciu spo∏ecznym, gospodarczym
wÊród Tatarów na wypadek konfliktu przygoto- i politycznym Tatarów krymskich b´dzie ros∏a.
wane sà oddzia∏y z∏o˝one z m∏odych ludzi, które Sieç spo∏ecznych kontaktów tej spo∏ecznoÊci

Prace OSW
znajduje si´ pomi´dzy Azjà Centralnà a Turcjà,
co wraz ze wzmagajàcà si´ dzia∏alnoÊcià zagra-
nicznych misjonarzy oraz rosnàcà rolà krymsko-
tatarskiego nacjonalizmu opartego na islamie
b´dzie prowadziç do wzrostu znaczenia czynni-
ka religijnego wÊród Tatarów krymskich.
Mariusz Marszewski

1
Europejskà cz´Êcià WNP nazywa si´ tu obszar Federacji
Rosyjskiej (z wy∏àczeniem Kaukazu Pó∏nocnego omówione-
go w osobnej cz´Êci Raportu), Ukrainy i Bia∏orusi. Szczegó-
∏owo omówione zosta∏y Tatarstan, Moskwa i Krym.

Prace OSW
S∏ownik poj´ç podstawowych jàc niektóre z nich. Najbardziej rozpowszechnio-
na na obszarze Azji Centralnej i Kaukazu.
Hanbalicka Szko∏a Prawa Islamskiego: jedna
Adat: w lokalnych spo∏ecznoÊciach prawo zwy- z czterech klasycznych szkó∏ prawa sunnickiego,
czajowe, opierajàce si´ w du˝ej mierze na trady- za∏o˝ona przez Ahmada Ibn al-Hanbala (IX w.).
cji i zwyczajach przedislamskich (nieislamskich), Najbardziej konserwatywna, odznacza si´ szcze-
zawierajàce tak˝e elementy prawa islamskiego. gólnym rygoryzmem zw∏aszcza w zagadnie-
Alim (l. mn. ulemowie): cz∏owiek uczony, przede niach dotyczàcych kultu. O jej znaczeniu przesà-
wszystkim jednak chodzi tutaj o wiedz´ na te- dzi∏a dzia∏alnoÊç twórcy wahhabizmu – Muham-
mat prawa i teologii islamskiej. mada Ibn Abd al-Wahhaba. Najwi´cej wyznaw-
Aszura: dziesiàty dzieƒ muzu∏maƒskiego miesià- ców posiada w Arabii Saudyjskiej, Katarze, Zjed-
ca muharram, najwi´ksze Êwi´to szyitów upa- noczonych Emiratach Arabskich.
mi´tniajàce rocznic´ m´czeƒskiej Êmierci trzecie- Hid˝ab (hed˝ab): dos∏. zas∏ona (w stroju kobie-
go imama Al-Husajna pod Karbalà w 680 r. cym), szerzej skromnoÊç (w znaczeniu zachowa-
Id al-Azha: Êwi´to ofiar przypadajàce na ostatnie nie i prowadzenie si´) muzu∏maƒskiej kobiety.
dni pielgrzymki do Mekki. Hizb ut-Tahrir (Partia Wyzwolenia) – panislam-
D˝adydyzm: ruch religijno-spo∏eczny pod ko- ska organizacja wywodzàca si´ z Braci Muzu∏-
niec XIX w. w Turkiestanie, dominujàcym ele- manów, powsta∏a w 1952 (1953) r. w Jordanii.
mentem byli w nim Tatarzy pod przewodnic- Celem organizacji jest utworzenie Êwiatowego
twem Ismaila Gaspriƒskiego. Celem by∏a moder- kalifatu muzu∏maƒskiego. Organizacja posiada
nizacja nauki islamu, czemu s∏u˝yç mia∏o powo- silnie rozbudowane struktury na Bliskim Wscho-
∏anie 5 tys. reformatorskich szkó∏ w Kazaniu, na dzie, na Zachodzie i w Azji Centralnej (g∏ównie
Krymie i w Azerbejd˝anie. Przeciwko niemu wy- w Kotlinie Fergaƒskiej, której dzia∏a od ok. 1996 r.)
stàpi∏y nie tylko w∏adze rosyjskie, ale tak˝e tra- – gdzie zdobywa coraz wi´ksze znaczenie. Partia
dycyjne duchowieƒstwo muzu∏maƒskie. od˝egnuje si´ od przemocy i stawia na budow´
D˝ama’at (d˝ama’a): w j´zyku arabskim ozna- struktur, dzia∏alnoÊç formacyjnà, propagandowà
cza zgromadzenie, wspólnot´ danej gminy mu- i edukacyjnà, a tak˝e rozwija programy pomoco-
zu∏maƒskiej. we, czyli generalnie stawia na prac´ organicznà.
D˝ihad: zbiorowy obowiàzek gminy muzu∏maƒ- Jest zwalczana przez rzàdy wszystkich krajów,
skiej szerzenia islamu, termin nadu˝ywany w których dzia∏a (w Uzbekistanie iloÊç areszto-
przez ugrupowania radykalne – w tym znacze- wanych cz∏onków HT szacuje si´ na 4200). Przez
niu to „Êwi´ta wojna” z wrogami islamu (przede oficjalne duchowieƒstwo traktowana jest jako
wszystkim nie-muzu∏manami, niekiedy tak˝e herezja. HT jest obecnie najsilniejszà (nielegal-
z innymi muzu∏manami oskar˝anymi o znie- nà) partià o charakterze islamskim i opozycyj-
kszta∏cenie nauki islamu). nym.
Id al-Fitr: Êwi´to zakoƒczenia ramadanu. Imam: funkcja sprawowana najcz´Êciej przez
Hadis: zbiór opowieÊci dotyczàcych faktów z ˝y- teologów muzu∏maƒskich i osoby uczone – przy-
cia Proroka Mohammada (Mahometa) oraz jego wódcy okreÊlonej spo∏ecznoÊci muzu∏maƒskiej,
wypowiedzi, czasami oznacza tak˝e ca∏à trady- opiekunów meczetów, w szyizmie nast´pcy zi´-
cj´ muzu∏maƒskà. cia Proroka – Alego.
Had˝d˝: jeden z pi´ciu filarów wiary muzu∏maƒ- Ismailizm: ruch religijno-spo∏eczny wewnàtrz
skiej, indywidualny obowiàzek ka˝dego muzu∏- szyizmu (rozwijajàcy si´ od VIII w.), niejednorod-
manina odbycia pielgrzymki do Mekki. ny, z du˝à iloÊcià od∏amów – np. od∏am nizary-
Hanaficka Szko∏a Prawa Islamskiego: jedna tów, do których zaliczali si´ asasyni i dzia∏ajàcy
z czterech klasycznych szkó∏ prawodawstwa po dzieƒ dzisiejszy np. w Indiach i Tad˝ykistanie
sunnickiego, za∏o˝ona na obszarze dzisiejszego aga-khanowie. Silnie rozwini´te doktryny: ezo-
Iraku przez Abu Hanif´ w VIII w. Wa˝nymi cen- teryczna (wp∏yw teorii gnostyckich) i mesjani-
trami kodyfikacji prawa tej szko∏y by∏y miasta styczna. Przez sunnitów i cz´Êç szyitów trakto-
Buchara i Samarkanda. Ta szko∏a uznawana jest wana jako herezja lub wr´cz jako religia nie-
za najbardziej liberalnà i tolerancyjnà wzgl´dem islamska. Rozsiana po Êwiecie (w tym w Euro-
lokalnych tradycji i zwyczajów, czasem przyjmu- pie Zachodniej i Ameryce Pó∏nocnej) spo∏ecznoÊç

Prace OSW
ismailicka wsz´dzie zajmuje doÊç wysokà pozy- i wrastajà w spo∏eczeƒstwa, w których funkcjo-
cj´ ekonomicznà, z czym wià˝à si´ szerokie kon- nujà i zawsze odgrywa∏y du˝à rol´ w ˝yciu spo-
takty towarzyskie i polityczne. ∏ecznym i politycznym (m.in. na Kaukazie sta∏y
Kazi (qazi, kadi): s´dzia muzu∏maƒski, zwykle na czele walki z Rosjà w XVIII i XIX w.). Odegra-
podejmuje decyzje o sposobie wymierzania kary ∏y równie˝ nieocenionà rol´ w islamizacji pogra-
za pope∏nione przest´pstwo, chocia˝ mianowa- nicza Êwiata muzu∏maƒskiego m.in. Azji Cen-
ny przez w∏adze dzia∏a w sposób niezale˝ny. tralnej czy Afryki Pó∏nocnej.
Madrasa (medresa): szko∏y religijne, w których Szafi’icka Szko∏a Prawa Islamskiego: jedna z kla-
wiedza o islamie przekazywana jest przez po- sycznych szkó∏ prawa sunnickiego, w której rów-
szczególnych nauczycieli okreÊlonym uczniom. noprawnymi êród∏ami prawa sà Koran i sunna.
Mad˝lis (med˝lis, mad˝les): „miejsce zgroma- Wspó∏czeÊnie wyst´puje w Dolnym Egipcie, Azji
dzenia”, wspó∏czeÊnie takà nazw´ majà parla- Po∏udniowo-Wschodniej, Afryce Wschodniej.
menty paƒstw muzu∏maƒskich. Szari’at (szari’a): islamskie prawo, majàce cha-
Malikicka Szko∏a Prawa Islamskiego: jedna rakter praktyczny.
z czterech klasycznych szkó∏ prawodawstwa Wahhabizm: rygorystyczny nurt w islamie sun-
sunnickiego, dla której podstawowymi êród∏ami nickim. Jego poczàtki si´gajà XVIII w., gdy ˝y∏
prawa sà Koran i hadisy. Najbardziej rozpo- twórca wahhabizmu Muhammad Ibn Abd al-
wszechniona w Afryce Pó∏nocnej, popularna tak- Wahhab. Wahhabici postulujà koniecznoÊç do-
˝e w Afryce Zachodniej, Kuwejcie, Bahrajnie, s∏ownej interpretacji Koranu i hadisów jako je-
Górnym Egipcie. dynych êróde∏ prawa islamskiego. Ich styl ˝ycia
Mud˝ahid (mod˝ahed): dos∏. podà˝ajàcy Êcie˝kà cechuje prostota i surowoÊç obyczajów (po-
d˝ihadu, muzu∏manin walczàcy w obronie islamu. wstrzymanie si´ od spo˝ywania alkoholu, tyto-
Muezzin: osoba zawodowo zajmujàca si´ wzy- niu, hazardu). Opowiadajàc si´ za Êcis∏ym mono-
waniem (azan) wiernych na modlitw´. teizmem odrzucajà kult Êwi´tych miejsc i osób,
Mufti: oficjalnie uznani interpretatorzy prawa rozpowszechniony w islamie ludowym. Oficjal-
poszczególnych szkó∏, w Imperium Osmaƒskim na religia Arabii Saudyjskiej, znaczne wp∏ywy
(wspó∏czeÊnie tak˝e w wi´kszoÊci krajów muzu∏- w Indiach, do wahhabizmu odwo∏ywali si´ te˝
maƒskich) stworzono hierarchi´ muftich, na cze- Talibowie. W krajach WNP mianem wahhabitów
le których sta∏ szajch al-islam (szejch ul-islam). okreÊla si´ wszystkich cz∏onków i zwolenników
Namaz: modlitwa. islamskiego fundamentalizmu, kontestujàcych
Nou-ruz: Êwi´to nowego roku o preislamskich istniejàcy system polityczno-spo∏eczny i dà˝à-
(zaratusztriaƒskich) korzeniach. cych do jego obalenia i zastàpienia go paƒstwem
Pir: (po persku „starzec”), nazywany tak˝e szaj- o charakterze islamskim. Poniewa˝ ugrupowa-
chem (szejchem) – nauczyciel stojàcy na czele nia radykalnego islamu uznawane sà za naj-
bractw sufickich. wi´ksze zagro˝enie tak dla politycznego establi-
Id al-Qurban: Êwi´to ofiarowania (na pamiàtk´ shmentu, jak i elit oficjalnego duchowieƒstwa,
ofiary proroka Abrahama). które wspólnie walczà z rzekomymi i cz´sto do-
Ramadan: dziewiàty miesiàc kalendarza muzu∏- mniemanymi wahhabitami. Represje ze strony
maƒskiego, miesiàc postu. w∏adz w po∏àczeniu z kryzysem gospodarczym
Sajjid (sajjed): potomek imama Alego (zi´cia i spo∏ecznym przyczyniajà si´ jednak do wzra-
Proroka). stajàcej popularnoÊci grup radykalnych, które
Sufizm: mistyczne ruchy pojawiajàce si´ ju˝ od stajà si´ punktem odniesienia dla wszystkich in-
wczesnych wieków islamu. Najbardziej rozpo- nych grup opozycyjnych.
wszechnionym sposobem ich zorganizowania Zakat: ja∏mu˝na – jeden z pi´ciu filarów islamu,
by∏y bractwa, nazywane tak˝e „drogami” (tarika w paƒstwie muzu∏maƒskim podatek (1/40 majàt-
bàdê tariqa), wewnàtrz których istnia∏y zhierar- ku wiernego) wydawany na cele charytatywne.
chizowane kr´gi (chalqa). Podstawowymi meto- Zikr (zekr): dos∏. „wspominanie”, w sufizmie
dami s∏u˝àcymi poznaniu Boga by∏y asceza i me- zbiorowe praktyki powtarzania imion Boga.
dytacja, która mog∏a przyjmowaç form´ zbioro- Grzegorz Zasada
wych, nierzadko ekstatycznych modlitw (zi-
krów) i in. Bractwa bardzo g∏´boko wrasta∏y

Pr ace OSW